Stresle Başaçıkma Yöntemleri -3 - İsmail KIRBAŞ ile Web Sitesi Tasarımı
Yeriniz | Ana Sayfa | Makaleler | Kişisel Gelişim | Stresle Başaçıkma Yöntemleri -3
Ajax Uygulama Örneği
Köstebek Avı Oyunu
Stresle Başaçıkma Yöntemleri -3>
YAŞAM BİÇİMİ VE STRES
Yaşama biçiminiz, stresten şikayetçi olup olmayacağınızı belirleyen en önemli etkendir. Bugün artık yaşam biçiminin stres seviyesi üzerinde olduğu herkes tarafından kabul edilen bir gerçektir. Buna katkıda bulunan etkenler ise kendinize karşı tutumunuz diğer insanlara davranışınız, yaptığınız işin türü, günlük yaşamınızda neler yaptığınız, spora, dinlenmeye ve iyi beslenmeye gerekli zamanı ayırıp ayırmadığınızdır.
Bütün bu etkenler karşılaşacağınız baskıları nasıl göğüsleyeceğinizi ve stres yaşayıp yaşamayacağınızı belirleyecektir.
YAŞAM BİÇİMİ VE STRES ARASINDAKİ İLİŞKİYİ KEŞFETMEK
Amerikalı kalp uzmanları Meyer Friedman ve Ray Rosenman kalp rahatsızlığına yakalanıp yakalanmayacağınızı belirleyenlerin başında yaşam tarzının geldiğini söyleyen ilk bilim adamlarıydı. Stres hiç şüphesiz kalp hastalıklarının en önemli etkenlerinden birisidir. Friedman ve Rosenman, kalp rahatsızlıklarından yakınana bir çok hastanın benzer kişilik, yaşam tarzı ve dünyaya bakış açısına sahip insanlar olduklarını belirlediler. Bu iki hekimin, geliştirdikleri A ve B tipi tutumların tanımı, davranış ve stres arasındaki ilişkiyi anlamak için sıkça kullanılan modeller oldu.
A ve B tipleri zamanla, günümüz tıp ve yönetim yazışmalarında bilinçli olarak kullanılan ve tanımları herkesçe bilinen deyimlere dönüştüler.
İKİ İNSAN TİPİ:
A tipi davranışın başlıca özelliği aceleliktir. A tipi bir insan karşımıza genellikle saldırgan, rekabetçi ve hırslı birisi olarak çıkar.
B tipi ise hayata karşı çok daha rahat yaklaşımıyla tanınır. Genellikle B tipi bir insanın daha yavaş, sabırlı rahat ve keyifli olması beklenir. Rosenman ve Friedman inceledikleri kişilerden 50’sinin A, yüzde 40’ının da B tipi olduğunu, geri kalan yüzde 10’unda aralarda bir yerde bulunduğunu belirlediler.
Sözünü ettiğimiz bu istatistik değerler hem kadınlar, hem de erkekler için geçerlidir.
Kardiyolog Dr. Meyer Friedman ve Dr. Roy H. Rosenman A tipi davranış ve Kalbiniz adlı kitaplarında, A tipi olarak adlandırdıkları kişilerin B tipi davranış kişilerinden üç misli aha fazla kalp krizi geçirme olasılığına sahip olduğunu belirlemektedir. Friedman ve Rosenman’ın bu savı, 30 ile 60 yaş arasındaki sağlıklı 3 bin 500 Franciscolu iş adamını on yıl süreyle gözledikleri bir çalışmadan kaynaklanıyor. Hayat bilimleri inceleyen iki doktor, genellikle kalp hastalığı etmenleri olarak sayılan sigara, yüksek kolesterol düzeyi, yüksek kan basıncı ve benzerlerinin A tipi kişiliğin yan ürünleri olabileceğini ileri sürüyor. A tipinin yarışmalı bir oyuna girmesi, doğrudan ve “ neredeyse anında” yüksek kolesterol düzeylerine yol açıyor. Ve bu yükselme kolesterol da herhengi bir diyete bağlı değişiklik olmadan gerçekleştiriyor.
Örneğin A tipi gevşemek ve gerilimini azaltmak için jogging yapar, fakat kendisine zaman ve mesafe hedefleri koyarak yaptığı işin olası yararlarını ortadan kaldırır. Tipik A tipi joggingcinin, diğer koşucular tarafından geçildiğin de canı sıkılır ve neşesikaçar. A tipinin rekabetçi ruhu nereden gelirse gelsin hiçbir meydan okumayı yanıtsız bırakmaz.
A Tipi Davranış Biçiminin Özellikleri:
1) Hareketçilik: A tipi davranış biçimi benimsemiş bir kişinin kesin bir konuşma biçimi vardır. Bu kişiler konuşmalarını belirli bir noktaya yönelik olarak sürdürürler ve bazı kelimeleri patlayıcı olarak vurgular, sık ve kuvvetli jestlerle konuşurlar. Cümleler arasında kuvvetli nefes aralıkları bulunur. (Friedman bu özelliği” tükenişin ölümsel işareti” olarak adlandırılmıştır.)
2) Dürtü ve İhtiras: A tipi davranış biçimine sahip kimseler, kendileri ve başkaları için yüksek bir beklenti (ideal amaç) düzeyleri koyar ve bunun gerçekleşmemesi durumunda kuvvetli bir rahatsızlık duyarlar. Bu kimseler “başarıların” az ve kısa bir mutluluk verdiği, harekete (eyleme) yönelik insanlardır.
3) Rekabet, saldırganlık ve düşmanlık duyguları: A tipi davranış biçimi içindeki birey, kendisi ve başkalarıyla sürekli bir yarış içindedir. Zaptetmek için gösterdikleri gayrete rağmen, düşmanlık, öfke duygu ve davranışları kolayca ortaya çıkartabilir.
4) Tek açılı kişilik: A davranış biçimine sahip bir kişi çoğunlukla kendisiyle meşgul ve “ben merkezci” dir. Bu kimseler büyük çoğunlukla, hayatın düğer cephelerini ve ailelerini ihmal edecek ölçüde kendilerini işe vermişlerdir.
5) Aynı anda iki veya daha çok işi düşünmek yada yapmak da bu işlerin özellikleri arasındadır. Belli bir zaman dilimine iki veya daha çok işi sığdırmak; bir şeyler yerken araba kullanmak, bir kişiyle konuşurken başka bir şey düşünmek gibi zaman baskısı bu kişilerin yaşamında önemli bir belirleyicidir. Örneğin bir günde olabildiğinden çok etkinlikte bulunmak, bir çok işi birden yapmak ve her dakikadan yararlanarak hep dolu olmak.
6) Birkaç saatlik dinlenme anı veya bir tatil bu gibi kişilerde suçluluk duygusu yaratabilir. Kendilerinin de çalışmayan ve katkıda bulunmayan öteki insanlar gibi olduklarını düşünerek mutsuz olmalarına yol açar. Bu durum özellikle yönetsel düzeylerde açık bir biçimde görülebilir.
7) A tipi davranış biçimine sahip insan, iş yaşamını, başarılarını ve olayları sürekli olarak rakamlarla anlatmaya ve öğünmeye çalışır. Örneğin böyle bir yönetici kendi maaşı veya şirketin karı konusunda övünürken, bir cerrah kaç ameliyat yaptığını, bir öğrenci ise ne kadar çok pekiyi aldığını vurgular. Bu insanlar yaşamın nicel yönleriyle daha çok ilgilenirler. Yalnız kendilerinin değil, başkalarının yaşamında da bu tür sayısal değerlendirmelere önem verirler.
8) A tipi davranış biçimi sürekli tikler ve sinirli hareketlerle de çevreye yansır. Bir görüşü vurgulamak için yumruğun masaya vurulması, ani el ve kol hareketleriyle anlatım gibi.
9) Bu tip insanlar için gerilim yaşamlarını bir parçasıdır ve işleri çok stresli olmasa bile kendi stresleriyle hep beraberlerdir. Yapılan araştırmalar bu davranış özelliklerinin erken yaşlarda yerleştiğini göstermektedir.
Oysa bu tip davranış özelliklerine sahip olmayan B tipi olarak adlandırılan insanlar ise daha sakin daha yavaş, rekabetten daha az hoşlanan, durgun ve sabırlı kişilerdir.
Yönetsel kademelerde zamana karşı yarış ve belli bir zaman dilimine birçok işi birden sığdırmaya çalışmanın yöneticilerde stres yarattığı genellikle kabul edilmektedir.zamana bağlı olan stresin şu yöntemlerle hafifletileceği düşünülebilir;
1)Bir yönetici, zamanın kendisini pençeleri altına almasına izin vermemelidir.
2)Yönetici kendi hızıyla ve düzenli bir biçimde çalışmalıdır.
3)Zamanını, yapmak istediği işlere ve önem derecelerine planlamalıdır.
4)Günlük çalışma programında, nefes almak ve dinlenebilmek için aralar bırakmaya özen göstermelidir.
5)Programlarını, çok katı bir biçimde değil ama her zaman değişebilecek gibi hazırlanmalıdır.
6)Her günü bir defa yaşadığını unutmamalıdır.
7)Yaptığı işler üzerinde yoğunlaşabilme alışkanlığı kazanmalıdır.
Hangi tip daha başarılıdır?
Rosenman ve Friedman’ın incelemesi, çok büyük şirketin en tepe noktalarındaki yöneticilerin büyük bir çoğunluğunun B tipi olduklarını ortaya koydu. Aynı sonuç, başka araştırmacılarca da doğrulanmaktadır.
Şirketin basamaklarını tırmanmanız için A tipi olmanız gerekebilir, ancak tepeye vardıktan sonra rahatlayabilir, insanlara daha hoşgörülü yaklaşabilir ve kendinize karşı daha rahat olabilirsiniz.
Bazı yaşam tarzları belirli davranış biçimlerine yol açmaktadır. İş hayatında karşılaştığınız insanlardan çoğu, başarılı olabilmek için A tipi gibi davranmak zorunda olduklarını düşünmektedir.
Aynı sınıflandırma şirketleri ve kuruluşları da kapsayacak şekilde genişletilebilir. Bir kuruluşun kültürü, yönetim biçimi ve çalışma şekli yukarıda belirtilen iki davranıştan birisini yansıtacaktır. Seksenli yıllarda , doksanlı yılların başında şirket kültürünün genel eğilimi, A tipi çalışma yönteminin daha doğru olduğuydu.
Şirket kültürünün sizin kişiliğinize uymadığı bir kuruluşta çalışmak stres yaratıcı olabilir. B tipi bir insan kendini hırslı ve iddialı bir ortamda çok mutlu hissetmez. A tipi biriside rahat bir çalışma biçimine uyum gösteremez.
1)Doğruda Etki Modeli: Bu model şekilde de görüldüğü gibi stres, A tipi davranış ve stresle başaçıkmanın her birinin, sonuç üzerinde, bağımsız bir biçimde ve ayrı ayrı etkilerinin olduğunu kabul eder. Stres ve a tipi davranış bu belirtileri artırırken, stresle başaçıkma yönündeki girişimler stres belirtilerinin azalmasına neden olur. Stres A tipi davranış ve stresle başaçıkma konularındaki ilk araştırmalar bu modelin çeşitli şekillerinden oluşmuştur. Ayrıca bu model, araştırmalar tarafından oldukça desteklenmiştir. Örneğin stres dolu hayat olayları veya yaşam biçimi sürekli olarak psikolojik belirtilerle ilgili sonuçlar arasında oldukça zayıf bir ilişkin olduğu görülmüştür. A tipi davranışla fiziksel belirtiler ve özelliklede kalp rahatsızlıkları ilgili bulunmuştur. Ancak en son bulgular bu konuda daha az kesin ifadeler kullanmaktadır. A tipi davranışla ilgili psikolojik belirtiler ise karmaşıktır. Ancak birkaç çalışma sinirlilik, kaygı ve depresyonla bu tür davranış arasında olumlu bir ilişkinin olduğunu göstermiştir.
Stresle başaçıkmada doğrudan etkili olan çalışmaların özellikle stresi yenmeye yönelik stratejilere bağlı olarak olumlu ve olumsuz yönlerinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Stresle başaçıkmada durumu değiştirmeye yönelik stratejilerin örneğin, soruna dönük yaklaşımların stres belirtilerini azalttığını, oysa duygusal yönü ağır basan yada duygusal yönden karmaşık bir durumun ise stres belirtileriyle olumlu biçimde ilişkili olduğu görülmektedir.
Durumu yeniden tahmin etme ve değerlendirmeye yönelik stresle başaçıkma stratejileri ile stres belirtileri arasında bazı yazarlara göre olumsuz, bazılarına göre olumlu ilişki bulunurken bazı araştırmalarda bunlar arasına herhangi bir ilişkin olmadığını savunmaktadırlar.
Araştırmaların bu farklı bulguları, soruna yönelik yaklaşımların stres kaynağını ortadan kaldırmada dolayısıyla stres belirtilerin azaltmada daha etkili olduğunu göstermektedir. Oysa duygu yüklü ve yeniden değerlendirilmesi gereken stresle başa çıkma stratejileri, gerçekte stresin uzun bir zaman daha sürüp gitmesine dolayısıyla belirtilerin de artmasına neden olmaktadır. Aynı biçimde stres belirtileri de stresle başa çıkmada hangi stratejilerin seçileceğinde etkili olur. Örneğin basit bazı stres belirtileri soruna dönük yaklaşımlarla çözüme kavuşturulurken, daha ağır bir takım stres belirtilerinde ise yeniden tahmin ve değerlendirme ile duygusal yönü ağır basan stresle başaçıkma stratejileri aha gerekli olabilir.
Kuşkusuz stresle başa çıkma, tek boyutlu değil, çok boyutlu bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Özetle doğrudan etki modeli ile ilgili bulgular, stres sorununda ortaya çıkabilecek belirti ve rahatsızlıklarla A tipi davranış ve stres arasında sınırlı bir olumlu ilişki olduğunu göstermektedir.
2)Yumuşatılmış Etki Modeli: Stresle strese bağlı olarak ortaya çıkan belirti ve rahatsızlıklar arasındaki yalın ilişki araştırmacıları, bu ilişkiyi değiştiren veya tampon görevi yapan etmenlerin saptanmasına yöneltmiştir. Bu tür araştırma da, stres ve belirtileri arasındaki zayıf bağın bazı bireylerde daha güçlü ilişkileri saklayacağı varsayımına dayanmaktadır. Örneğin A tipi davranışa sahip olan bireyler, stresle başa çıkmada daha az etkili ve başkaları tarafından daha zayıf görülebilirler. Oysa B tipi davranışa sahip olanlar, stresle başa çıkmada daha etkilidirler. B tipi davranışın hem psikolojik hem de fiziksel belirtilerinin stresle baş etmede karşılayıcı etkileri bir takım araştırmalarca kısmen desteklenmektedir.
Stresle başa çıkma mekanizmalarının tampon etkisi konusundaki çalışmalar probleme ve değerlendirmeye yönelik olarak stresle başa çıkmada stresin bazı etkilerin azalacağını, oysa duygu yüklü stresle başa çıkmada ise stres etkilerin kısmen artacağını istisnalar olmakla birlikte, göstermektedir. Böylece, B tipi davranış ile problem ve yeniden değerlendirmeye yönelik stresle başa çıkmada stresin etkilerinin azaldığı, oysa duygu yüklü stresle başa çıkma girişimlerinde stresin etkilerinin arttığı anlaşılmaktadır.
3)Dolaylı Etki Modeli: Bu modelde göre stres, yalnızca stres sonucu ortaya çıkabilecek rahatsızlık ve belirtileri artmakla kalmaz, aynı zamanda A tipi davranışı ve stresle başa çıkmaya da harekete geçirerek stres sonucu ortaya çıkabilecek belirtileri de etkiler. Örneğin sorun çözerek stresle başa çıkma, stres belirtilerinde azalmayı sağlarken, A tipi davranış ve duygu yüklü stresle başa çıkma ise stres belirtilerinin artmasına neden olmaktadır. Aslında, A tipi davranış ve stresle dolaylı bir biçimde başa çıkmayı doğrudan doğruya test eden bir çalışma olmamakla birlikte, stresle A tipi davranış arasında sürekli bir olumlu ilişki olduğunu gösteren çalışmalar vardır. Öte yandan stresle duygusal biçimde başa çıkma, ile stres arasında olumlu bir ilişkinin varolduğu ancak sorun çözerek ve yeniden doğacak stresle başa çıkmayla stres arasında, olumsuz bir ilişkinin olduğu görülmektedir. Bu sonuçlar stresin uyumsuzluğa yol açtığını ve açıkça dolaylı yumuşatılmış etki modeline uygun olmadığını vurgulamaktadır. Böylece bu modelle ilgili bilgiler, A tipi davranışla duygusal kökenli stresle başa çıkmayı ise desteklememektedir.
4)Dolaylı Yumuşatılmış Etki Modeli: A Tipi davranış belirtileriyle ilgili bir takım değerlendirmeler olduğu bilinmektedir. Bunlardan biri B tipi davranışa sahip olanlara göre A tipi davranış örüntüsü sergileyenlerin, kendileri için daha stresli olabilecek durumlar yarattıklarını veya böyle durumlar seçtiklerini göstermektedir. İkinci bir açıklama ise A tipi davranışa sahip olanların, stresle başa çıkmada kullandıkları stratejilerin pek fazla uygun olmayan stratejilerin olduğu noktasında toplanmaktadır. Aslında her iki açıklamada A tipi davranışa sahip olanların, strese ve stresle başa çıkmaya yönelik girişimlerinin giderek stres belirtilerini etkilediğini göstermektedir. Ancak, bu sürecin yani stresle onu yenmeye yönelik stratejilerin stres belirtilerini nasıl etkiledikleri henüz bilinmemektedir. Bu süreci açıklamaya dönük modellerden biri yukarıdaki değinilen yumuşatılmış etki modelidir.
A tipi davranış etkileriyle stres ve stresi yenme çabalarının birleştirilmesi ile bu modelden , 4. model olan koşullu aracılı etki modeline denemek için yapılmış olmamakla birlikte, bu modelin öğelerini inceleyen birkaç çalışma vardır. Örneğin bazı incelemeler B tipine göre A tipi davranış biçimi gösterenlerin daha az etkili ve uygun olmayan stresle başa çıkma çabaları içinde olduklarını göstermiştir. A tipi davranışla stres arasında sürekli olarak olumlu bir ilişkinin olduğu,yapılan bazı çalışmalarda ise stres belirtileri ile A tipi davranış arasındaki ilişkiyi stresin dolaylı olarak etkilediği anlaşılmıştır.
5) Koşullu Aracılı Etki Modeli: Bu modelde şekilde de görüldüğü gibi, 4. modele bir benzerlik söz konusudur. Her iki modelde de stres ve stresle başa çıkma çabaları A tipi davranışla stres belirtileri arasındaki ilişkide aracı rolü oynamaktadır. Bu modelde stres ve stres belirtileri arasındaki ilişkide stresle başa çıkma çabaları dolaylı rol oynamaktadır. Bu farklılık dışında her iki model aynıdır. Her ikisi de A tipi davranışı stres ve stresle başa çıkmada bir belirleyici olarak görmektedir.
6) Sınırlı Aracılı Etki Modeli: Bu modelde ilgili şekilde de görüldüğü gibi A tipi davranış stresi etkilemede ve stresle ilgili belirtilerde alternatif bir süreç sunmaktadır. Bu model iki temel öneriyi kapsamaktadır. Bir öneriye göre; Stres altındaki A tipi, stres ve stresle başa çıkma arasına isabet eden (soldaki) ok yönünde ve stresi yenmeye yönelik ama daha az etkili olan stratejilerin seçileceğini göstermektedir. İkinci öneri ise stres belirtileriyle stresle başa çıkma arasına yönelen (sağdaki) ok yönünde ve stres belirtileriyle başa çıkmada A tipine göre B tipi için daha çok yararlı olan bir seçimi göstermektedir. Bu iki öneriyle ilgili uygulamalı bir çalışma ve kanıt yoktur.
7) Aşırı Sınırlandırılmış Etki Modeli: A tipi davranışla etkilenen bir başka süreç ise aşırı sınırlandırılmış etki modelinde görülmektedir. Bu modele göre stresle başa çıkmada stres belirtileri ve stres arasındaki ilişki A ve b tipi davranışlara göre faklılıklar gösterir. B tipi davranışa sahip olanlar için, örneğin sorun çözmeye yönelik ve uyumlu stresle başa çıkma çabaları yerine A tipinde daha çok uyumsuz ve duygu yüklü girişimler söz konusudur. Bu ise stresin etkilerinin daha çok artmasına neden olur. Bu kuramsal açıklamaları ve modelde ileri sürülen A tipi davranış ve stresle başa çıkmanın birleşik etkilerinin incelendiği her hangi bir çalışmada henüz yapılmamıştır. Türlü biçimlerde ileri sürülen bu yedi modelden en fazla destek gören ve genellikle benimsenmiş alanı doğruda etki modelidir.
Son Güncelleme : 25 Mart 2007, Pazar
Sayfa Sürümü : 2
Okunma Adedi : 9,742
Son Okunma : 2017-12-12 00:44:11
Sitemizde 4 kişi çevirimiçi | Bugün =75 | Dün =230 | Bu Ay=2,088 | Günlük En Fazla=1,109 tekil ziyaretçi