Nesne ve Kavram Olarak Zaman - Teori ve Politika
Varlık, uzam, zaman. Bu üç kavramın birlikte oluşu, varolan her durumu açıklamaya elveriyor ama, kendilerini tanımlayan konseptlerin varsayımsal olması, sorunsal oluşturuyor. Bütün güçlük; somut olan zamana karşılık, karmaşık olan zaman konseptini (kavramını) daha karmaşık olan konseptlerle açıklama çabasıdır. Belki de zaman soruşturmasını filozoflara bırakmak gerekli.
Yine de bütün görüsüzlüğümüzle Bacon’ın bir sözünü anıyoruz: “Gerçeğe ulaşmada, hata yapan karmaşaya düşenden daha yakındır.”
Zaman Nasıl Bir Nesne?
Temel hareket noktalarını oluşturacak sorulardan başlarsak;
c) Fizikçilerin yaptığı gibi, zamanın tanımlanamazlığını veri kabul ederek, nasıl ölçülebileceği üzerinden mi yürümeyi denemeli?
Yılmaz Öner’e göre, “zamanın niteliğinin ne olduğu değil, tam tersine zamanın niceliğinin ne veya ne kadar olduğu, yani zamanın nasıl ölçüldüğü” önemlidir. Newton, teorik araçlardan birine yani matematiğe yatkın bir tanım veriyor: “Kendi dışındaki olaylarla ilgisi olmaksızın, kendi doğası gereği düzgün biçimde akmakta olan zaman mutlak, hakiki ve matematiksel zamandır.” Öner’e göre, Newton’un tanımı kendisini üreten maddesel ilişkilerden soyutlanmış bir tanımdır. Buna karşı çıkan Leibniz’e göre ise “Zaman olaylardan ayrılamaz, uzay ve zaman, tanrının bir idesi olmadıkları sürece, cisimlerden bağımsız olarak kendi başına varolamazlar”. Fizik uzun süre, Newton’un tanımı ile hareket etmiştir. Einstein ise “zamanın, ölçüldüğü sisteme bağlı olan yalnızca biçimsel bir tanımını, dolayısı ile içeriksiz zamanı yapısallaştırma kaygısından bağımsız salt biçimsel bir tanım veriyor”. Lüscher’e göre ise “fizikteki bir zamanı saptamak için temel tipte iki olay var. Birincisi periyodik olaylar (gezegenlerin dolanım süreleri, dünyanın dönüm süresi, sarkaç titreşimleri, kristal titreşimleri, molekül titreşimleri). İkincisi monoton seyreden olaylar (su saati, radyoaktif parçalanma, bir cismin uzaydaki doğrusal hareketi)”.
Bu ölçümdeki fiziksel zaman, hareketle birlikte ortaya çıkan zamana denk sayılıyor. Buradaki güçlük şu noktada beliriyor: Zaman içinde ileriye doğru hareket etmek ne ölçüde mümkünse, geriye doğru hareket etmek de aynı ölçüde mümkündür. Bu da evrim süreçlerini açıklamak için yetersiz kalıyor, hatta olanaksızlaştırıyor. Belki de buna bir tepki olarak J. Wheeler, “zaman fiziğin kölesidir ve fizikle birlikte son bulur… Fiziksel zamanın bir başlangıcı ve sonu var. Başlangıçtaki büyük patlamadan önce fiziksel bir zamandan söz etmenin ne anlamı ne de önemi var. Fizikteki zaman kavramı hep olaylarla ve olgularla ilgili”dir, diyor.
Lüscher belirtiyor: “Makroskopik dünyada zaman tersine dönmeyecek bir yönde ilerliyor. Atom ve moleküllerin mikroskopik dünyasında ise hemen her alanda mikro düzeyde tersine-dönerlik sözkonusu.” Lücher naif bir tarzda, bu yasanın geçerliliğini bugün de koruduğunu, Edington’un ağzından tekrar ifade ediyor. “Fiziğin bütün yasaları mikroskopik düzeyde zaman açısından tamamen tersinedir; zamanın belirgin bir yönü tanımlanmış değildir. Makroskopik düzeyde ise kapalı sistemlerde doğadaki düzensizliğin derecesi (entropi) sayesinde zamanda bir yönlülük (zaman oku) kabul edilmiştir.”
Buradan çıkan sonuç, fizik biliminde düalist yöntemin kabulü oluyor. Benzer şekilde, sosyolojinin kurucusu olan August Comte pozitif bilim adına sosyolojide de iki tür yaklaşımdan söz eder: Makro yaklaşım - mikro yaklaşım. Comte, makro yaklaşımı toplumların geçirdiği aşamalara ilişkin olarak önerir. Ona göre, her toplum üç aşamadan geçer: Teolojik aşama, metafizik aşama, pozitif aşama. Geriye dönüş söz konusu değildir. Comte, mikro yaklaşımı ise sadece belirtir, bu konuda fazla bir şey söylemez.
Fizik biliminde zamanın ölçülmesi, daha çok pragmatik düzeyde anlam kazanır. Asıl konu, geleceğin bugünden bilinip bilinemeyeceğidir. Olmakta olan şimdi-an, olacak olan yarınla ne tür bir bağlantı içindedir. Pozitif bilim bugünden geleceğin bilinebilir olduğunu iddia eder. Çünkü determinizm ilke olarak, şimdinin, geleceğin nedeni olduğunu kabul eder; neden açıklanırsa, sonucun da bilinebilirliğini öngörür.
Kuantum fiziğiyle birlikte, nedensellik ilkesi tartışılmaya başladı, olasılık teorileri gündeme geldi. Özellikle toplum bilimlerinde, determinizmin çok da geçerli olmadığı ifade ediliyor. Bu konuda, “toplumsal olaylar çok nedenlidir” ilkesinden yola çıkarak gene de geleceğin bilinememesi, -nedenlerin her birinin bugünden tam da açıklanamadığı- teknik bir sorun olarak alınıyor.
Sonuçta bugünün, geleceğin ne kadar habercisi olduğu; öngörülerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği, bilimin, temel sorusu olarak değerlendiriliyor. Aslında burada epistemolojik bir sorun olduğu söylenmelidir. Çünkü, bugünün geleceği öncelediği sorunu; epistemolojik bir soruna, ontolojik bir çözüm önererek aşılmaya çalışılıyor. Gerçek yaşamda geleceğin bugünden görülmesi ile bilgi nesnesinde olanın, olması gerekeni öncelediği ya da öncelemediği ayrı düzeylerde ele alınmalıdır. Sonuç olarak köprünün yıkılmasından bilim sorumlu değil.
“Kendinde Şey” Olarak Zaman
Zaman; gerçek nesne (kendinde şey) olarak, bizden bağımsız maddenin bir biçimi olarak, tıpkı hareket gibi, vardır ve madde varolduğu sürece varolacaktır. Madde –uzam - zaman birlikte nesnel gerçeklik olarak vardırlar. Bu konuda Lenin belirleme yapıyor: "Uzay ve zaman da, görüngülerin basit biçimleri değil, varlığın nesnel ve gerçek biçimleridirler. Evren hareket halindeki maddeden başka bir şey değildir ve bu hareket halindeki madde, uzay ve zamandan başka bir şeyin içinde hareket edemez. İnsanların uzay ve zaman hakkındaki fikirleri görelidir, ama bütün bu göreli fikirlerin toplamı mutlak gerçeği verir: Bu göreli fikirler, gelişmeleri içinde, mutlak gerçeğe doğru yönelirler, ona yaklaşırlar. Maddenin yapısı ve onun çeşitli hareketleri hakkındaki bilimsel bilgilerimizin değişebilirliği, dış dünyanın nesnel gerçekliğini nasıl çürütmezse, insanların uzay ve zaman hakkındaki fikirlerinin değişkenliği de, ne birinin, ne de ötekinin nesnel gerçekliğini daha fazla çürütmez.” Lenin, gerçek nesne - bilgi nesnesi ayrımı yapıyor. Bilgi nesnesindeki değişiklik gerçek nesneyi değiştirmiyor. Aynı zamanda Lenin'in, bilgi nesnesinin gerçeğe yönelmesini ifade ederek aralarında bir bağ kurduğu söylenmelidir. Bu bağın nasıl kurulduğu çok açık olmamakla beraber, en azından bağ kurulması gerektiğinin altının çizildiğini söyleyebiliriz. Bu bağ, bugün de tartışma konumuz. Şimdilik bu konuyu burada bırakarak felsefede zaman konsepti nasıl tartışılmış, ona bakalım.
Öyle görünüyor ki, Kant’ta zaman konsepti, “kendinde şey” olarak nesneden gelmiyor. Yani uzam ve zaman özne dışında “kendinde şey” olarak var değiller. “Uzam ve zamanda düşündüğüm şeyin, kendi başına, benim bu düşüncelerim olmaksızın da, uzamda ve zamanda olduğunu söyleyemem; söylersem, çelişkiye düşerim; çünkü uzam ve zaman onlardaki görünüşlerle birlikte, kendi başlarına ve benim tasarımlarımın dışında varolan şeyler değil; yalnızca tasarımlama yollarıdır…”
Tin öncesiz ve sonrasız olarak var,
Zaman da öncesiz ve sonrasız olarak var,
Zaman kavramı = tarih = sürecin bilinci (tümel bilinç)
Geçmiş, gelecek, şimdi. Bu kavramlar tümel bilinçte yoktur.
Şimdi = Tinin kendini varettiği yer
Zaman = tin (Geçmiş, gelecek ve şimdiyi kapsamaz)
“Tinin kendisine ilişkin bilgisini ileri taşıma devimi tinin edimsel tarih olarak yerine getirdiği emektir…. bu ayrım ki, arı olarak ve aynı zamanda kendini ‘kendi’ için nesnel olarak, zaman olarak anlatması gerekir. Öyleki, öz nasıl daha önce düşünce ve uzamın birliği olarak bildirildiyse, şimdi de düşünce ve zamanın birliği olarak anlaşılacaktır…. o uzamın nesnel dinginliğidir.”
Tarih, Hegel’de öznenin (töz) mekan içinde varkıldığı zamandır, eşdeyişle zamansallıktır. Hegel’de geçmiş-gelecek, şimdide (bugünde) kendini ortaya koyar. An geçmiş geleceğin uğrağı değil, sürecin bir parçası değil, ama farkında oluşu içerir. Aslında Hegel’de zaman açısından an’ın anlamı yoktur. Geleceğe yönelik an, geçmişin bilgisine dayanarak oluşturulmuş bugünü (şimdiyi) içerir. Bugün, geçmiş-geleceğin kendisidir; bu bağlamda Hegel’de öznesiz bir zaman söz konusu değildir. Zaman kendi başına içerikten ve mekandan yoksun ve anlamsızdır. Zaman öznenin ulamıdır. Bunun anlamı, öznesiz tarihin, tözsüz zamanın mümkün olmamasıdır. Bu öznenin tarihi, bir organizma gibidir. Birbirinden bağımsız tarihsel zamanlar söz konusu olamaz. Kapalı bir sistem, tam bir bütünlüğe sahip olan Tin, öncelikle zamansız (öncesiz - sonrasız) olarak var. Tin, tarih aracılığıyla maddi dünyaya dönüşüyor; başka bir deyimle kendine yabancılaşıyor. Zaman ve tabii ki onun somut görüngüsü tarih, düşünce ve maddenin bir bütünlüğüdür.
Burada kısaca Spinoza’ya da değinmek gerekiyor. Töz kavramı, Spinoza’nın bütün felsefe sisteminin temelini oluşturuyor. Ona göre “Töz; kendi kendisinde varolan, kendi kendisiyle kavranan, yani kavramı başka bir şeyin kavramına bağlı olamayan şeydir. ” Tözün ‘özsel niteliklerini’, madde dünyasındaki olaylar ve düşünce dünyası oluşturur. Bu iki dünya tözün görünüşleridir. Ama diğer yandan birbirlerine indirgenemezler. Ayrı kurallar ve neden sonuç ilişkileri geçerlidir.
Marx’ın, zaman konusunda ayrı bir tartışması söz konusu değildir. Ama Marksizmde zaman kavramının nasıl konumlandığına ilişkin çıkarsamalar yapmak mümkündür. W. Meis, Marx’taki zaman kavramını, “çok daha somut bir görüngü olan tarihsel değişiklikten türemiş bir soyutlama olarak" kabul eder. Burada dikkat çekilmesi gereken nokta, Marx’ın zaman kavramını konumlandırışında Hegel’in tersten okunmasıdır. Bu yorumlamaya karşı olmak gerekir. Tarihin soyutlaması olarak zamanı almak, bilim nesnesi ve gerçek nesne ayrımının olmadığını, bunların birbirinden türediğini ifade etmekle aynı şeydir.
Hegel’de zamandan tarihe giden bir kavramsallaştırma; Marx’ta ise tarihten zamana giden bir soyutlama söz konusu. Hegel'de zaman, zamanlar üstü (zamansal olmayan) bir zaman. Bu zaman ancak tarihin aracılığıyla kendini gösteren bir zaman kavramı olarak ortaya konur. Hegel’de bu anlamda zaman ve “zaman kavramları” arasında fark vardır ve bunlar birbirlerinin yerine kullanılamaz. Zaman=Tümel zaman soyut bir kavramdır ve bu kavram kendisini tikel özne aracılığıyla Tümel öznenin (töz) var olduğu tarihsel zamanda ortaya koyar. Bu temelde, soyuttan somuta doğru bir indirgeme söz konusudur.
Marx’ta ise Hegel’in tersine, somuttan soyuta doğru bir kavramsallaştırma söz konusudur. Tarihin sınıflar savaşımı tarihi olduğunu vurgulayan Marx, Kapital'de üretim süreçlerini, diğer eserlerinde ise sınıfların oluşumu ve gelişimini uzun uzun incelemektedir. Genel olarak bakıldığında Marx, insanlık tarihinin belli yasalara bağlı olarak çeşitli evreler geçirdiğini belirtir ve yasaların gelecekteki hareketine ilişkin öngörüde bulunur.
Toplumların gelişimi eşitsiz ama benzer bir dinamiğe sahiptir. Marx'a göre, “Sanayi yönünden daha çok gelişmiş bir ülke, daha az gelişmiş olan ülkeye ancak kendi geleceğinin imgesini gösterir”. Burada yapılan, toplumların gelişme yasalarının olduğunu ortaya koymaktır. Söz konusu süreçte “anda” görünenin belirleyiciliği yoktur. Marx'ın bir başka yerde belirttiği gibi, işçi sınıfının şu anda ne söylediği değil ne yapmak zorunda olduğu önemlidir. Bu önermeden çıkarılacak sonuç, bilimin nesnesi ile varolan somutun görüngüsünün, bir ve aynı olarak kavranmamasıdır. Başka bir deyişle, bilimin yasalarının yaşamdaki görüngülerde birebir işlediğini göstermeye çalışmak, Althusser’in deyimi ile “olmayan bir soruna cevap aramak” gibidir.
Marksizmin iki ucu: Lukacs ve Althusser
Lukacs, -praksis felsefesine uygun olarak- gerçekliğin ne olduğu sorusunu tartışırken zaman konseptine monist (epistemoloji-ontoloji birliği anlamında) bir açılım getirir. Lukacs’ın, zamana ilişkin özgül bir çalışması yok. Ama empirik nesne ile bilgi (düşünce) arasındaki bağı kurmada ortaya koyduğu teoriden zaman hakkındaki düşüncelerini çıkartmak mümkün. Ona göre, gerçeklik bir “süreçler kompleksi“dir. Bu komplekste tarih ve diyalektik çok önemli bir yer tutuyor. Tarih, bir süreç; üstelik bütünlük oluşturan bir süreçtir. Gerçeklik, ne varlık ne de düşüncedir; ikisini de kapsayan bir ‘oluşma’dır. ‘Oluşma’ mihenk taşı olan bir konsepttir. Çünkü ‘oluşma’, şimdide/anda ortaya çıkar; sürekli bir değişimi, burada olmayı, farkında olmayı içerir. "Düşünceyi gerçeğin bir biçimi, bütünsel sürecin bir momenti ya da faktörü olarak kavradığımız zamandır ki felsefe de kendi katılığını diyalektik olarak aşabilecek, bir oluşma niteliğine erişebilecektir.” Lukacs’ta ‘oluşma’, geçmiş ve gelecek arasında dolayım oluşturur. Buradan an’a gönderme yapan Lukacs'a göre, ‘oluşma’ an’da/şimdide söz konusudur: “Oysa insan şimdiki-an’ı bir oluşma olarak kavrayabildiği zaman; yani insan o an’a özgü diyalektik çelişkilerden hareket ettiğinde, kendisine geleceği yaratma imkanı da sağlayacak olan eğilimleri yine orada, şimdiki an’da görebildiği zaman, şimdiki-an da oluşma’nın şimdiki-an’ı olur. Şimdiki-an’ı somut bir hakikat halinde görmek ancak geleceği yaratmayı üstlenen ve isteyenlerin yeteneğindedir.” Geleceği yaratmak mümkün oluyor. Geleceğin kontrolü ancak an’ı sürecin bir parçası olarak görünce mümkün. Hatta an sürecin kendisi oluveriyor. Artık özne nesnel gerçekliğin bir parçası haline geliyor. Her şey ‘oluşma’ –düşünce ve gerçeklik birlikte- oluyor. Dolayısıyla her düşünce ideoloji oluyor. Bilim ya da felsefe her dönemin fiili –empirik- gerçekliğine özgüdür ve ideolojiktir.
Althusser’e göre Hegel’in zamanı bir süreklilik ve tümlük içerir. Bunu parçalayan Althusser süregen, ardışık, birbirine bağlı tarihsel-zaman konsepti yerine ayrımlı zamanların ve ayrımlı ritimlerin içinde yapılandırılan ve ampirik -gündelik- pratikle yani ideolojik zamanla ilgisi olmayan bir zaman konsepti önermektedir. Başka bir deyişle, her bir düzey için ayrı zaman konsepti üretilmeli ve yapılandırılmalıdır. Her düzey için üretilmesi gereken zaman konseptlerine yaşanan gerçeklik (an) kördür.
Belirlenme de temel olan yaşamdaki zaman konsepti ile bilim nesnesi olarak zaman konseptleri arasındaki ayrımlara dikkat çeker. Üstelik Marx’taki ayrımlı zamanların, “örneğin ideolojik zaman ya da gündelik yaşam zamanı ile bağı yoktur.” Tarihsel süreçte günlük yaşama ilişkin zamanın yani an’ın bağı yoktur. Tarihsel süreçte an bir kategori olarak tanımlanamaz. Bu anlatımın formülasyonu şöyle yapılabilir:
An=>Politika =>Gerçek nesne=>Ontoloji
Bergson’a göre, “böylece yalnızca aynıyı aynıyla kaynaştırmakla uğraşan, tekrarlanan üzerinde yoğunlaşmış olan anlık, zaman tasavvurundan uzaklaşır. Gerçek zamanı düşünmeyiz, gerçek zamanı yaşarız.” Buradan çıkan sonuç Bergson’da da şimdi ve sürecin ayrılması gerektiği, süreçsel zamanla şimdinin (ansal zaman) ilgisi olmadığıdır. Bergson için süre, “bir anın yerini öbür anın alması değil, geçmişin uzatılmasıdır, gücülün edimselliğe doğru hareketidir. Aksi takdirde şimdiden başka bir şey olmazdı, aynının tekrarından başka bir şey olmazdı”. Bergson an ile süre arasındaki bağı sezgi ile kurar.
Bergson süreci kategorileştirimeye çalışırken, şimdi (an) için geçmişin uzatılması derken idealizme dönük yanını ortaya koyuyor. ‘Gücülün edimselliğe doğru hareketi’ olarak ifade ettiği şey an’dan hareketle, an’ın geçmiş ve gelecek arasında bir bağ olmasıdır. Bu kategoriler de sürecin anlardan oluştuğu ve zaman olarak tümleyendir. ‘Gerçek zamanı düşünmeyiz, gerçek zamanı yaşarız’ tanımlamasında an’sız zaman kavramı (Bergson'a göre süreç) yoktur.
İlke olarak geçmiş şu anda olmayan olduğuna göre nesnel tarihten söz etmek mümkün görünmüyor. Tarih her koşulda insan belleğinden, ya da varolanların üzerindeki değişimden çıkarsanabiliyor. Bu durumda zorunlu olarak kuramsal tarihten söz edilir. Tarih zorunlu olarak geçmiştir. Sadece bilginin konusu olabilir. "İlkel insan düşüncesizdir.” Düşünce olmadan tarihten söz edilebilir mi?
 Y. Öner, Zaman / Nasıl Içimizde Niçin Dışımızda, Istanbul 1994, Evrensel Kültür Yay., s. 6
 V.I. Lenin, Materyalizm ve Ampiryokritisizm, Sol Yay., 2. baskı, Ankara 1988, s.189
 I. Kant, Prolegomena, H. Üniversitesi Yay., Ankara 1983, s.33
 Macit Gökberk, Felsefe Tarihi, İstanbul 1993, Remzi Kitabevi Yay., s.300
 W. Mays, a.g.e., s.77
Okunma 35505 kez
Bu kategorideki diğerleri: « İlerlemecilik Marksizmde Üretken Emek ve İşçi Sınıfı »