Yalancı Safran ( Zerdeçal ) Nerelerde Nasıl Kullanılır?
Yalancı safran ( zerdeçal ) eski çağlardan beri bilinen çiçekleri ve tohumları değerlendirilen sağlık başta olmak üzere kullanım alanı geniş bir yabani bitkidir. Doğal olarak yetişmesinin yanında dünyada ve ülkemizde yalancı safran yetiştiriciliği de yapılmaktadır.
Dünyada yakın tarihte ilk olarak Akdeniz ülkeleri ve Ortadoğu’da bilinen ve yetiştirilen yalancı safran daha sonra pek çok alanda kullanılma özelliğiyle dünyaya yayılmıştır. Bazı kaynaklara göre eski medeniyetlerde ( M.Ö 3000’lerde ) özellikle Mısır’da bilinmekteydi ve şifa amaçlı kullanılmaktaydı.
Yalancı safran günümüzde ülkemizde Eskişehir, Burdur, Isparta, Konya, Trakya ve Güneydoğu’da; dünyada Hindistan, ABD, Çin, Meksika, Etiyopya, Sudan, Kazakistan, Kırgızistan, Etiyopya ve Avustralya gibi ülkelerde yetiştirilmektedir. Yalancı safranın en çok bilinen adları zerdeçal ve aspirdir.
25 yabani türü bulunan yalancı safranın Türkiye’de bir kaç türü yetiştirilir ve yalancı safran, yalancı dikenli ayçiçeği, aspir, zerdeçal ve haspir adlarıyla da bilinir.
Tarih öncesi medeniyetlerde Çin, Japonya, Hindistan, Mısır ve Pers’lerde, Ortaçağ Avrupası’nda, coğrafi keşifler sonrası İspanya, Meksika, Venezuella ve Kolombiya’da yetiştirilmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde 20. yy başında tanınmaya başlamıştır.
Kullanımı tedavi amaçlı başlamış, daha sonra gıda ve kumaşlarda boya maddesi olarak kullanılmıştır. Yağının tohumlarından üretimi ise en geç kullanım şeklidir.
Yalancı safran ( zerdeçal ) kullanım alanları
Yalancı safran taze ve kuru ot olarak, tohumları tane( büyükbaş – günlük 2 kg – süt verimini arttırır ) ve tohum küspeleri protein değeri yüksek hayvan yemi olarak kullanılır. Besin değeri yulafla eşdeğerdir.
Ayciçek yağına alternatif olarak tohumundan yağ üretilmektedir. Tohumunda %45 oranında yağ bulunmaktadır.
Çiçekleri gıda ve kumaş boyası olarak değerlendirilir. Yalancı safran çiçekleri çay olarak eski dönemlerde hastalıklar için kullanılırdı. Çin’de, çiçeklerindeki içerik ( amino asitler, mineral, B1, B2, B12, C ve E vitaminleri ) için yetiştirilen yalancı safran hastalıkların ( kadınların regl dönemi ağrıları, kalp-damar hastalıkları ve travmaya bağlı şişlik ve ağrılarda ) tedavisinde bitki çayı şeklinde tüketilirdi. Özellikle sarı çiçeklerinde antioksidan maddeler olduğu yapılan araştırmalar sonucu anlaşılmıştır. Sarı çiçeklerden çay yapılması tavsiye edilmektedir.
Yalancı safranın, linoleik asit (Omega-6) ve oleik asit (Omega 9) olmak üzere iki tür yağı vardır. Tohumlarından elde edilen yalancı safran yağı yemeklik yağ ( İnsan sağlığı için önemli doymamış yağ oranı ( % 90 ) yüksektir.), özellikle oleik türü yenilebilir ve çevre dostu biyoyakıt ( biyodizel ) üretiminde, sabun, boya, vernik, cila hammaddesi olarak kullanılmaktadır.
Hindistan, Pakistan ve Afganistan’da, yalancı safran yaprağından çay yapılırdı. Özellikle riskli hamilelikte düşük riskini azaltmak için tüketilirdi. Buralarda bitkinin bütün organları satılmaktadır ve cinsel gücü arttırıcı olarak da kullanılmaktadır. Ortadoğu ve Afrika’da, zehirlenmelere karşı, yüksek ateş düşürmek ve kabızlık için kullanılmaktaydı.
Avrupa, Japonya ve Latin Amerika’da çiçekçilikte kullanılmaktadır.
Tohum kabukları yalıtım işlerinde dolgu maddesi, kağıt, tuğla ve seramik yapımı, ambalaj paketi yapımında kullanılır.
Asya ülkelerinde kırmızı zerdeçal çiçeklerinden çıkarılan boya ipek boyası olarak kullanılır.
Yalancı safran ( zerdaçal ) yemeklerde kullanımı
Zerdeçal Ortadoğu ve Asya’da yemeklerde veya içecek olarak tüketilmiş ve tüketilmeye devam edilmektedir. İran, Etiyopya, Sudan, Mısır, Hindistan, Pakistan gibi ülkelerde yemeklerde farklı şekillerde tüketilmektedir. Bazı ülkelerde çiçekleri çorba, pilav, ekmek, turşu ve soslara sarı parlak rengi vermesi için kullanılır. Tohumları peynir mayalanmasında, fit fit adlı içki yapımında, susamla karıştırılarak ezme şeklinde, nohut ve buğdayla çerez olarak tüketilir. Bazı ülkelerde yaprakları ve fideleri salata olarak, kavurma yapılarak tüketilmektedir.
Ülkemizde, bazı bölgelerde sarı çiçeği pilavlara sarı rengi vermekte kullanılmaktadır. Petrolde dışa bağımlılığı azaltmak ve ekonomiye katkı için bitkisel yağlardan biyodizel üretimine son yıllarda ağırlık verilmiştir. Biyodizel üretimi için kullanılan bitkilerden biri de yalancı safran (aspir)’dır.
ASPİRyalancı safranyalancı safran kullanımıyalancı safran nasıl kullanılırzerdeçal
Lavanta Yağı Nasıl Yapılır? Nasıl Kullanılır?
Yalancı Safran Nedir? Özellikleri ve Türleri