Üzärlik oty biziň halkymyzyň arasynda giňden ıaıran we dürli dertlere em etmek üçin ulanylıan ösümlikdir. Ony diňe derman üçin däl-de, hatda ony senagat hajatlary üçin hem ulanyp, ondan reňk alypdyrlar. Halk arasynda, onuň tüssesini howada bar bolan dürli ıokançlyklary ıok etmek üçin hem ulanıarlar. Üzärligiň dänesini owradyp we ak ıag bilen garyp, basyryp, on günläp goıup, guragyry keselinde melhem görnüşinde hem ulanıarlar.
Onuň dänesini içgeçme ıagdaılarynyň öňüni almak üçin hem kabul edıärler. Üzärligiň suwuna gijilewik keselinde suwa düşme, onuň dänelerini bolsa peşew çykaryş ulgamynyň sowuklama kesellerinde çaıa garyp içmek maslahat berilıär.
Üzärligiň çaıynyň çilim çekmäni goımakda hem kömegi uludyr. Üzärlikden balzam ıasamak üçin, onuň 200 gr ter otuny owratmaly we üstüne iki stakan gaınan suw guıup, 7-8 sagat saklamaly. Soňra ony süzgüçden süzüp, nahardan 30 min öň her gün 3 gezek 3-5 damjadan içmeli.
Bu ösümligiň dürli häsiıetleri barada hormatly Prezidentimiziň “Türkmenistanyň dermanlyk ösümlikleri” atly ensiklopedik ylmy işinde gymmatly maglumatlar berilıär.
Üzärlik toıunly çägesöw toprakda ösıär. Ol topraga ıyly gidip ugraıan ıaz paslynda gülleıär. Onuň gülüniň açyk sary ıa-da ak bolıar. Üzärlikde çöllerde, guıulara ıakynyrak ıerlerde, baıyrlarda, ıoluň gyralarynda ösıär.
Üzärlik dermanlyk häsiıete eıedir, ösüp oturan ıüzärligiň ıokarky bölegi orulyp alynıar we kölegede şemal çalynıan ıerde guradylıar. Halk tebipçiliginde üzärlik häzire çenli ıokary derejeli derman-däri hökmünde giňden ulanylıar. Ugur-ıol bilıän eli ıeňil tebipler guradylan üzärlikden çaı demläp, sowuklany, garaguş kesellini, böwrek agyrylyny bejerıärler. Agzy çaıkap dişagyryny, daşyndan çalyp gözagryny bejerıärler. Üzäligiň güıji bilen aşgazan, içege, öthalta keselleri bejerilıär.
Guradylan ıüzärligiň 100 gramyny 10 litr suwda 15 – 20 minut gaınadyp, hasadan süzüp, 40 gradus ıylylykdaky suwda syrkawy ıuwundyrsaň, guryagyra peıdasy bardyr. Alymlaryň barlagynyň netijesi şeıle görkezıär: üzärligiň 10 göterimli gaınatmasy bedendäki zyıanly mikroblary gyrıar. Üzärlikden alynıan garmin serişdesi beınä täsir edip, adamyň gan basyşyny peseldıär, de almasyny güıçlendirıär, içegäniň, ıatgynyň, ıüregiň myşsalaryny kadalaşdyrıar we gan damaryny giňeldıär.
Oba hojalygynda ösümliklere zyıan berıän mör-möjeklere garşy ulanmakda hem üzärligiň peıdasy ulydyr. Üzärlikler gülleıän wagtlary bürgüt çagalarynyň ganatlaryny berkitmäge, uçmaga öz täsirini ıetirıär. Düıe üzärligi ysgan pursadynda gözi durlanyp, uzaga garap, gadamyny batlandyrmaga ukyply bolıar. Üzärligiň tüssesini öıe-otaga goıberip, howadaky mikroblary gyrmak mümkin. Ene-mamalarymyz mukaddeslik hökmünde üzärligi öıleriniň gapysynyň ıokarysyna gysdyryp goıupdyrlar, onuň bilen öıe rysgal döwlet geler diıen düşünjä eıeripdirler.
Howa arkaly ıokuşıan kesellere garşy üzärligiň täsiri
Dem alyş synalarynyň üsti bilen bedene kesel dörediji hasownuk bedenler (mikroorganizmler) we tozanjyklar düşüpbilerler. Olar dem alyş ıollarynyň ıokarky bölekleriniň nemlibardalaryna ıelmeşip galıarlar. Soňra olaryň bir bölegi kirpikli epiteliıa tarapyndan daşary çykarylıar. Has ownuk bedenleriň ep-esli bölegi bolsa nem bilen zyıansyzlandyrylıar. Emma käbir has ownuk bedenler we tozanjyklar her niçik-de bolsa, dem alyş ıollaryna, käwagtlar bolsa öıkene düşıärler. Olar dürli keselleriň döremeklerine sebäp bolup bilerler. Şol keselleriň köpüsi ıokanç kesellerdir. Olara dümew, inçekesel, gyzamyk, hörezek (täjihoraz), difteriıa we başgalar degişlidirler.
Özüňizi we töweregiňizdäkileri şol kesellerden nähili gorap saklamaly?
Dümewlän adamlaryň burun deşiklerinden we agzyndan asgyran we üsgüren wagtlarynda uly güıç bilen howa çykarylıar. Şol howada göze görünmeıän millionlarça damjajyklar bar. Şol damjajyklarda hem wiruslar saklanıarlar. Eger-de ol damjajyklar sagadamyň dem alyş synalaryna düşäıse, onda oňa dümewıokuşyp biler. Şeıle damjajyklar keselliniň hususy zatlarynyň üstüne düşüp, olaryň üsti bilen hem sag adamlara ıokuşmaklygy mümkindir. Bularyň hemmesi dümewiň damja ıokuşyjysyna (infeksiıasyna) degişlidigini görkezıär. Şonuň üçin üsgüreniňizde we asgyranyňyzda, damjalar howa ıaıramaz ıaly, agzyňyzy we burun deşikleriňizi elıaglygyňyz bilen ıapmalydyr.
Şeıle etseňiz, siz töweregiňizdäki adamlary keseliň ıokuşmagyndan gorap saklarsyňyz. Keselli bilen umumy gapdan, ıorgan-düşekden, el çalgyçdan peıdalanmalydäldir. Şolzatlardan dümew döredijiler aňsatlyk bilen siziň burun weagyz boşluklaryňyza düşüp bilerler. Siz haçanda dümewkeselli adam bilen aragatnaşyk edeniňizde, agzyňyzy hasadaňysy bilen ıapyň, çünki ol howany geçirıär, emma içindekesel döredijileri bolan damjajyklary saklaıar. Köplenç, dümewiň garşysyna keseliň öňüni alıandermanlaryulanıarlar, ony burna pürkmek ıoly bilenpeıdalanıarlar. Şonuň bilen birlikde durmuşda-da keseliňöňüni alyş çäreleri berjaı edilmelidir. Kesellän wagtlaryçagalary aıry saklamalydyr. Jaıyň pollaryny 0,2%-li hlorly hekiň ergini bilen ıuwmak hem dümewiň zäherleriniňkem-käsleıin ıok bolmagyna eltıär.