Halkın Hadis - Sünnet Anlayışı -II-
Hadis tenkidi, hadisin sahih olup olmadığını, başka bir ifadeyle rivayetlerin Hz. Peygamber’e ait olup olmadığını belirlemek için yapılan bir eleştiri faaliyetidir. Sadece Hz. Peygamber’in değil, sahabi ve tabiilerin söz ve uygulamalarının sahih olup olmadığını belirlemek de bu tenkit faaliyetinin içinde yer almakla beraber, hadis uydurma hareketi esas itibarıyla Hz. Peygamber’in söz ve uygulamalarına yönelik olduğu için hadis tenkidi denilince ilk akla gelen, rivayetin Hz. Peygamber’e ait olup olmadığını belirlemektir. İslam dini açısından Hz. Peygamber’in hadis ve sünneti, Kur’an’dan sonra ikinci ve vazgeçilmez bir kaynak olduğu için, bu kaynağın sıhhatini tespit etmek önemlidir.
Bu yüzden hadis bilginleri hadisin senedi ve burada yer alan ravilerin güvenilir olup olmadıkları konusunda yüzlerce ciltlik eser yazmışlardır. Ancak daha önce de gördüğümüz gibi bu çaba, hadis uydurma faaliyeti başladıktan yaklaşık yarım asır sonra başladığı için, istenilen amaç tam gerçekleşememiştir. Bununla beraber gösterilen yoğun gayretler sonucu, on binlerce rivayet arasından nispeten daha sağlam olanlar büyük ölçüde toplanabilmiştir.
Özellikle hicri 2. asırdan itibaren hadis uydurma faaliyetinde bulunanların büyük bir kısmı tespit ve teşhir edilmiş ve bunlardan hadis alınmamasına dikkat edilmiştir. Ancak hicri 1. asır içerisinde üretilen ya da yanlışlıkla Hz. Peygamber’e dayandırılan birçok rivayetin isnat tetkiki ve tenkidi yoluyla ayıklanması yapılamamıştır. Çünkü bu asırda, hadislerin isnatlı olarak rivayeti tam yerleşmediği için bilerek veya bilmeyerek doğrudan Hz. Peygamber’e dayandırılan rivayetler, sözlü ve yazılı olarak 2. asra intikal etmiştir. Bu dönemden itibaren, hadis kitaplarının son şeklini aldığı 3. asra kadar devam eden bu aktarımda, senette görülen boşluklar zamanla doldurulmuş 1. asırda, kötü niyetli kişilerin uydurdukları bazı haberlerle, yanlışlıkla Hz. Peygamber’e atfedilen rivayetler, senetleri sağlam olduğu düşüncesiyle sahih kabul edilmiştir.
Hz. Peygamber’den sonra ortaya çıkan siyasi, sosyal, kültürel ve dini gelişmeleri yansıtan birçok haber, meşhur hadis kitaplarına Hz. Peygamber’in sözü olarak girmiştir.
Doğal olarak, Hz. Peygamber’in, vefatından sonra gelişen olaylarda herhangi bir rolünün olması düşünülemez. O yüzden, bunu açıkça yansıtan rivayetlerin hadis kitaplarında yer alması, senet tenkidinin amaçlanan sonucu en azından 1. asır için tam olarak sağlayamadığını göstermektedir.
Senet yönünden eleştirilerek uydurma olduğu tespit edilen hadislere şu rivayetleri örnek verebiliriz: “İlim Çin’de bile olsa talep ediniz (isteyiniz).”, “Allah’ım, beni miskin (yoksul) olarak yaşat, miskin olarak öldür ve miskinler zümresinde, miskin olarak haşret.”, “Müminin ferasetinden (anlayış, basiret) sakınınız. Çünkü o, Allah’ın nuruyla bakar.”
Senet tenkidinin bir hadisin sıhhatini tespitte yetersiz kaldığı durumlarda, hadisin metin kısmı incelenerek bazı ölçütler ışığında sıhhat tespiti yapılır.
Bu ölçütler, başta Kur’an-ı Kerim olmak üzere, Hz. Peygamber’in hayatı (sünneti), akıl, tarihi veriler ve metinde görülen çelişki ve tutarsızlıklardır.
Bazı hadis metinlerinin, Hz. Peygamber’e aidiyeti konusunda ilk şüphe ve eleştiriler, sahabi döneminde ortaya çıkmıştır. Başta, Hz. Peygamber’in eşi Hz. Aişe olmak üzere Hz. Ömer ve Abdullah b. Abbas gibi bazı sahabiler, kendilerine ulaşan birtakım rivayetleri içerik yönünden eleştirmiş ve bunların Hz. Peygamber’e ait olamayacağını belirtmişlerdir.
Örneğin; Ebu Hureyre’den nakledilen “cenazeyi yıkayanın gusletmesi, taşıyanın da abdest alması gerektiğini” bildiren rivayet Hz. Aişe’ye iletilince, “Müslümanların cenazesi pis midir? Bir odun parçasını (tabut) taşıyan kimseye ne lazım gelir? Diyerek bu sözün Hz. Peygamber’e ait olamayacağını anlatmak istemiştir. Sağlığında pek çok kimsenin cenazesine katılan Hz. Peygamber ve arkadaşlarının böyle bir uygulamada bulunmamaları da bu mantıklı itirazı doğrulamaktadır.
Ebu Hureyre’den nakledilen, “Bir parça kuru peynir bile olsa ateşte pişen şeylerden dolayı abdest alınması gerektiği” rivayeti üzerine İbn Abbas, “Ey Ebu Hureyre, ateşte pişen yağla yağlanıyoruz, ateşte ısıtılan suyla abdest alıyoruz. Bunlardan dolayı da abdest alacak mıyız?” diyerek makul bir itirazda bulunmuştur.
Çünkü İbn Abbas bu rivayetle çelişen pek çok uygulamaya (sünnete) şahit olduğu gibi, abdestin nelerden dolayı bozulacağını bildiren diğer rivayetleri (hadis) de biliyordu.
Hz. Ömer de, Fatma b. Kays isimli bir hanım sahabinin Hz. Peygamber’e atfettiği bir uygulamayı, “Doğru söyleyip söylemediğini bilmediğimiz bir kadının sözüyle Allah’ın kitabını terk edemeyiz.” diyerek, Kur’an’a aykırı gördüğü bir rivayeti reddetmiştir.
Başka örnekleri de verilebilecek olan bu tutum, ileri gelen bazı sahabilerin içeriğinden şüphelendikleri hadisleri eleştirmekten çekinmediklerini ortaya koymaktadır. Ancak bu sağlıklı tutum sonraki nesillere tam olarak yansımamış senet tatbiki ve tenkidinin ön plana çıkmasıyla metin tenkidi neredeyse göz ardı edilmiştir. İçeriği ne olursa olsun, bir hadisin senedindeki ravilerin güvenilir olması hadisin sağlamlığı (sıhhati) için yeterli sayılmıştır.
Hadis metninin bazı ölçütlere aykırı bulunarak eleştirilmesi, uygulamada fazla yer almamakla beraber prensip olarak genelde kabul edilmiştir.
İslam dininin Kur’an’dan sonra, en önemli ikinci kaynağı olan Hz. Peygamber’in söz ve davranışları Kur’an gibi güvenilir bir şekilde korunamadığından, içeriğinden şüphe edilen hadislerin kontrolü önce Kur’an’a başvurularak yapılır. Kur’an ayetlerinin açık hükümleriyle çeliştiği görülen rivayetlerin Hz. Peygamber’e ait olmayacağı kabul edilir.
Bu yöntem ilk önce Hz. Peygamber’in eşi Hz. Aişe tarafından uygulanmıştır. Onun, diğer sahabilerin naklettikleri bazı haberleri bu açıdan eleştirisi dikkat çekicidir. Örneğin zinadan doğan çocuğun, anne babasından daha kötü olduğunu ifade eden “Veled-i zina üç kişinin en şerlisidir.” (Ebu Davud) rivayetini nakleden Ebu Hureyre’ye hiç kimse başkasının günahını yüklenmez, ayetiyle itiraz etmiştir. Çünkü ona göre Kur’an’a aykırı bu söz Hz. Peygamber’e ait olamaz.
İslam tarihi boyunca az da olsa bazı örneklerine rastladığımız bu eleştiri yöntemine “Kur’an’a arz” adı verilmektedir. Buna göre metninde sorun olduğu anlaşılan bir hadis Kur’an’a arz edilerek sağlaması yapılmaktadır. Örneğin; şu rivayeti ele alalım: “Üç şeyden dolayı Arapı seviniz. Çünkü ben Arap’ım, Kur’an Arapça indirildi ve cennet ehlinin dili Arapçadır.”
Kur’an-ı Kerim, ırk ve cins ayırımına yer vermemiş, fazilet ve üstünlük ölçüsünü takva (Allah’a karşı saygı ve ahlakî kurallara uyma) olarak belirlemiştir. Kur’anıkerim, Hz. Peygamberin Arap kökenli oluşuna hiç vurgu yapmamış, Kur’an’ın Arapça gönderilişini de nazil olduğu Arap toplumunun ilahî mesajı daha iyi anlamalarıyla izah etmiştir. Kur’an’ın insanlara hitabı, “Ey insanlar”, “Ey Ademoğulları” gibi genel ifadelerledir.
Kur’an’da inanç farklılığını yansıtan hitaplar bulunmakla beraber, etnik farklılığa işaret eden hitaplar yoktur. Allah’ın, yarattığı insanlar arasında, ırk ve cins ayrımı yapması düşünülemez. İşte bu değerlendirmeler ışığında yukarıdaki rivayet senedi sağlam bile olsa Hz. Peygamber’e ait olamaz.
Akla ve muhakemeye önem veren, kendisine yapılan makul önerileri de kabul eden bir peygamberin sözlerinde akılla çelişen unsurların olması düşünülemez.
Bu konuda şu rivayeti örnek verebiliriz: “Kim cuma gününde ölürse, ona şehit sevabı verilir ve kabir azabından korunur.” Kur’an’ın birçok ilkesine aykırı olan bu söz akıl açısından da eleştiriye açıktır. Çünkü insanın ne zaman öleceğini Allah’tan başka kimse bilemez. Eğer böyle bir şey doğru olsa, cuma gününden başka bir günde ölenlere Allah adaletli davranmamış olur. Üstelik ölüm günlerini belirlemek insanın elinde değildir. Cuma gününde iyi kötü her türlü insan ölebilir. Sırf cuma gününde öldü diye hayatında pek çok kötülük yapmış bir insana şehit sevabı verilmesi makul değildir. İşte birçok insanın makul görmeyeceği böyle bir sözü Hz. Peygamber’in söylemiş olması düşünülemez.
“Ehl-i Beytim, Nuh’un gemisi gibidir. Ona binen kurtulur.” rivayeti hem Kur’an’a hem de aklın kurallarına aykırı bir başka rivayettir. Hz. Peygamber’in hanımları ve diğer aile bireylerini ifade için kullanılan “Ehl-i Beyt” kavramının kurtuluş kaynağı gösterilmesinin hiçbir dinî ve mantıkî temeli yoktur. Dini açıdan kurtuluş Allah’a ve onun elçisine tabi olmakla mümkündür. Ehl-i Beyt’in kurtuluşu da buna bağlıdır. Kurtuluşu başka sebeplere bağlı olanların kurtuluş kaynağı gösterilmesi doğru değildir. Bu söz Hz. Ali ve onun neslinin, yöneticiliğe Allah tarafından tayin edildiğini iddia eden grupların uydurdukları siyasî bir haberdir ve Hz. Peygamber’in böyle akıl dışı bir söz söylemesi mümkün değildir.
Bir hadisin Hz. Peygamber’e ait olup olmadığını tespitte en önemli kriterlerden biri de onun sünnetidir. Hz. Peygamber’in 23 yıllık peygamberlik hayatı hadis kaynakları yanı sıra, ilk devirlerden itibaren siyer, megazi, tarih ve tabakat kitaplarında da detaylı bir şekilde yer aldığı için onun bu dönemdeki yaşantısını aksettirmeyen ya da yanlış aksettiren rivayetlerin ona ait olamayacağı kabul edilmiştir.
Örneğin; “namaz kılan kimsenin, önünden, kadın, eşek ve köpek geçmesi halinde namazının bozulacağına” dair Hz. Peygamber’e atfedilen rivayete Hz. Aişe karşı çıkmış ve bunun Hz. Peygamber’in uygulamasına ters düştüğünü söylemiştir. Hz. Aişe bu rivayeti duyunca “Bizi eşeklere ve köpeklere mi benzettiniz? Allah’a yemin ederim ki ben Resulullah’ın önünde sedirin üzerinde yatarken onun namaz kıldığını gördüm.” diyerek rivayeti hem aklen hem de Hz. Peygamber’in sünneti (uygulaması) yönünden eleştirmiştir.
Ramazan ayında cünüp olarak sabahlayan kimsenin oruç tutamayacağını söyleyen Ebu Hureyre’ye Hz. Ayşe itiraz etmiş ve Hz. Peygamber’in cinsel ilişkiden sonra gusletmeden sabahlamak durumunda kaldığı ramazan günlerinde orucunu tuttuğunu bildirmiştir.
“Çocuğunuz yedi yaşına geldiği zaman ona namazı öğretiniz. On yaşına geldiğinde namaz kılmazsa dövünüz...” (Ebu Davud) hadisi Hz. Peygamber’in sünnetine ters düştüğü için eleştirilmiştir. Çünkü Hz. Peygamber, çocukları dövmek bir yana bazı dini emirleri yerine getirmeyen ya da getiremeyen yetişkin kişileri bile azarlamamış ve tehdit etmemiştir. Çocukluğundan beri Hz. Peygamber’in hizmetinde bulunan Enes b. Malik, her zaman onun istediği gibi davranmadığı halde kendisinden bir kez bile azar işitmediğini söylemiştir. Hoşgörü Hz. Peygamber’in sünnetinin esasını teşkil ettiği için buna ters düşen herhangi bir rivayetin Hz. Peygamber’e ait olamayacağı anlaşılır.
Hz. Peygamber’e dayandırılan rivayetler, tarihi verilerle karşılaştırıldığı zaman bir uyumsuzluk söz konusu ise bu durumda o haberlerin sahih olmadığı anlaşılır.
Bu konuda bir örnek, Hz. Peygamber’in çocukken amcası Ebu Talip ile Şam yolculuğuna çıktığında, Rahip Bahirayla karşılaşması, Bahira’nın gördüğü bazı mucizevi olaylar sonucu, onun gelecekteki peygamber olduğunu anlayarak bunu amcası ve yanındakilere bildirmesi ve çocuğa bir zarar gelmemesi için geri gönderilmesini istemesi rivayetidir (Tirmizi). Yapılan araştırmalar sonucunda, içinde yer alan tarihi uyumsuzluklar ve tutarsızlıklar ile Hz. Peygamber’in ve bu yolculuğa katılan diğer kişilerin bu olaydan hiç bahsetmemeleri, üstelik olayı bu yolculukta bulunmamış bir ravinin nakletmesi sebebiyle bazı kaynaklarda yer alan bu haberin asılsız olduğu anlaşılmıştır. Nitekim meşhur hadis âlimlerinden Zehebi (ö.748/1348) de bu rivayetin uydurma olduğunu açıklamıştır.
İkinci tür haberler, Hz. Peygamber’in şahit olmadığı fakat çeşitli sebeplerle ona isnat edilen ve genellikle peygamber dönemi sonrası gelişmeleri anlatan rivayetlerdir. Hz. Peygamber’in de diğer insanlar gibi meydana gelme ihtimali olan bazı olaylar hakkında tahminde ve uyarılarda bulunması doğaldır. Ancak, kendi sağlığında hiçbir belirtisi olmayan, tamamen sonraki dönemlerin özel şartlarında gelişen olaylardan bahsetmesi makul değildir. Çünkü Kur’an-ı Kerim Hz. Peygamber’in gaybı, yani tanık olmadığı şeyleri bilmesinin mümkün olamayacağını birçok ayette açıkça bildirmiştir.
Hz. Peygamber sonrası, siyasal, sosyal ve kültürel gelişmeleri tasvir eden bütün hadisler bu kritere göre değerlendirilmelidir. Hadis kitaplarının özellikle fiten, melahim, eşratu’s-saa, fedail, menakıb, züht ve rekaik bölümlerinde bu tür haberler oldukça fazladır ve senet kriterini dikkate alan hadisçiler metin eleştirisi yapmadıkları için bu gaybî haberleri Hz. Peygamber’in mucizesi olarak kabul etmişlerdir. Kıyamete kadar olacak bütün olayları haber verdiği iddia edilen Hz. Peygamber’e, gelecekle ilgili isnat edilen haberler büyük ölçüde İslam’ın ilk iki asrıyla sınırlıdır. Bu dönem, hadis kitaplarının henüz son şeklini almadığı bir süreci kapsamaktadır.
Hz. Peygamber’in haber verdiği iddia edilen gelecekle ilgili haberler arasında, Hz. Ali ile Hz. Aişe arasında h. 35 yılında meydana gelen Cemel Olayı, Hz. Ali ile Muaviye arasında gerçekleşen Sıffin Savaşı (h. 36), Hz. Ali’nin ve Hz. Hüseyin’in şehit edilmeleri, Harre vak’ası (h. 63), halifeliğin 30 yıl sürüp sonra saltanatın başlayacağı, Kaderiyye, Mürcie gibi fırkaların çıkacağı, Arapların Türklerle savaşmadan kıyametin kopmayacağı, İstanbul ve Roma’nın fethedileceği, hilafet hakkının Hz. Ali ve onun neslinden gelenlerin hakkı olduğu gibi yüzlerce rivayet vardır. Özellikle I. asırdaki siyasal ve sosyal pek çok gelişmeyi haber veren, bu gelişmelerde rol alan ya da taraf olanları olumlu ya da olumsuz değerlendiren birçok rivayeti hadis kitaplarında görmek mümkündür. Hâlbuki Hz. Peygamber’in elçilik görevi ölümüyle son bulmuştur. Kendisinden sonra ortaya çıkan gelişmeleri bilmesi de doğal olarak mümkün değildir. Bu nedenle hadis kitaplarında Hz. Peygamber dönemi sonrasını yansıtan olayları açıkça tasvir eden, kahramanlarını bildiren, bazen tarih de veren bu tür rivayetlerin tamamı Hz. Peygamber adına ya kasten uydurulmuş ya da sahabi ve tabiin neslinin gözlemleri, yorumları veya değerlendirmeleri olduğu halde yanlışlıkla Hz. Peygamber’e isnat edilmiştir.
Hz. Peygamber öncesi tarihi dönemlerden bahseden hadislere gelince, bunların önemli bir kısmının, sonradan Müslüman olan Yahudi ve Hıristiyanlar yoluyla İslam kültürüne geçtiği kabul edilmektedir. İsrailiyyat ve Mesihiyyat denilen bu tür rivayetlerin bir kısmı, Tevrat ve İncil gibi kutsal kitaplarda, bir kısmı da yine o din mensuplarının diğer dini kaynaklarında yer almaktadır. Hz. Peygamber ümmi olduğu, yani okuma yazma bilmediği için bu kitapları inceleyip onlardan nakilde bulunması söz konusu değildir. Ancak bazı haberleri, bunları anlatan Yahudi veya Hıristiyan asıllı Müslümanlardan duyup nakletmiş olması muhtemeldir.
Başka bir rivayette de Hz. Peygamber’in “Medine’de ölme imkânı bulan orada ölsün. Çünkü ben orada ölene şefaat ederim.” (Tirmizi) dediği nakledilmektedir. Böyle bir rivayetin Hz. Peygamber’e ait olması mümkün değildir. Çünkü İslam dininde belli bir yerde yaşayıp orada ölmenin insana fazilet kazandıracağına dair bir ilke yoktur. Böyle bir şey, İslam’ın evrensellik anlayışına da aykırı düşer. Sırf Medine’de öldü diye bir insana Hz. Peygamber’in şefaat etmesi, onun getirdiği dinin ilkelerine de terstir. Nitekim Medine’de o zaman Müslümanlar bulunduğu gibi münafıklar ve Yahudiler de bulunuyordu. Her yerde iyi insanlar olduğu gibi kötü insanlar da bulunur. Rivayette bunlar arasında bir ayrım yapılmamıştır. Üstelik bütün Müslümanların Medine’de toplanmaları mümkün olmadığına göre diğer yerlerde ölenlerin suçu nedir? Hz. Muhammed, İslam dinini tebliğe, kendi doğduğu yer olan Mekke’de başlamış, şartların zorlamasıyla da yurdundan ayrılarak Medine’ye göç etmiştir. Onun hayatı ve peygamberlik süreci tamamen doğal ve insanî nitelikler çerçevesinde sürmüştür.
Hz. Peygamber’in sözleri dengelidir, aşırılıklardan ve abartılardan uzaktır. O yüzden bir hadis, küçük bir iyiliğe çok büyük mükâfatlar, basit bir kabahate de çok aşırı cezalar öngörüyorsa, o rivayetin Hz. Peygamber’e ait olamayacağı kabul edilmiştir. Ayrıca bazı hadislerde yer alan aşırı övgü ve yergiler de Hz. Peygamber’in üslubuna uygun değildir.
Hadis kültüründe terğib ve terhib hadisleri olarak bilinen, iyi amellere teşvik, kötü amellerden sakındırma amacına yönelik rivayetler arasında çok sayıda uydurma hadis yer almaktadır. İslam’ın ilk asırlarında insanlara va’zu nasihat edip hikâye anlatmak bir meslek olarak çok yaygındı. Kussas olarak bilinen bu şahıslar, etraflarına daha çok insan toplayabilmek için onların ilgisini çekecek garip hikâyeler anlatıyorlar, aslı olmayan hadisler naklediyorlardı. Hadisçilerin çoğu da terğip terhip ve amellerin fazileti gibi konularda gelen rivayetleri fazla eleştiriye tabi tutmuyorlar, senet ve metinleri zayıf da olsa bunların naklini caiz görüyorlardı. Bu şekilde yaygınlaşan rivayetler daha sonra hadis kitaplarının genellikle fedail, menakıb, zühd ve rekaik gibi bölümlerinde yer almıştır.
Abartılı bir anlatıma şu hadisi örnek verebiliriz: “Bir kimsenin diğerine secde etmesini emretseydim, kadının kocasına secde etmesini emrederdim.” (Tirmizi)
Bu rivayet, kadın ve erkeğin Allah’ın önünde eşitliğini ve karşılıklı haklarını vurgulayan Kur’an ayetlerine ters düştüğü gibi aile içinde kocanın rolünü olağanüstü abartarak, kadın-erkek arasındaki dengeyi bozucu niteliktedir. Aşırı övgü ya da yergi de hadis metninin problemli olduğunu gösterir. Örneğin, “Allah kıyamet günü insanların hepsine genel olarak, Ebubekir’e ise özel olarak tecelli eder” rivayeti Hz. Ebubekir’i övmek amacıyla uydurulmuştur.
Aşırı yergiye de “Muaviye’yi minberimde görürseniz öldürünüz.” rivayetini örnek verebiliriz. Haberin Muaviye muhaliflerince uydurulduğu açıkça anlaşılmaktadır.
Sünnet ve hadisin sıhhat sorununun dışında bir de anlaşılma sorunu vardır. Bazı hadisler senet ve metin olarak sağlıklı görünseler de, ilk bakışta kolayca anlaşılmayabilirler. Kur’an-ı Kerim’in anlamını okuyan herkes bazı ayetleri anlamakta nasıl zorlanıyorsa aynı şey hadisler için de geçerlidir. Çünkü Hz. Peygamber’in söz ve uygulaması 1400 yıl öncesindeki tarihi ve toplumsal şartların izlerini taşır. O günden bugüne, sosyal alışkanlıklar, kültürel unsurlar, siyasi ve ekonomik sistemler büyük ölçüde değişmiştir. Bu nedenle; bir hadis o günün şartlarında geçerli olan, fakat bugün bilinmeyen bir konuyla ilgili ise onun ne maksatla söylendiğini anlayabilmek için o dönemin tarihini iyi bilmek gerekir.
İki çelişik hadisten birisi, Kur’an, sünnet, akıl, tarih gibi kriterlerden biri veya birkaçıyla ters düşüyorsa, bu durumda, hadislerin arasını uzlaştırma gibi bir çabaya girmeden, o rivayet reddedilir. Ancak hadis tarihinde zaman zaman aralarında çelişki bulunan bütün haberleri uzlaştırmak gibi zoraki bir çabaya girişilmiş, metin tenkidi ölçütlerine göre baştan reddedilmesi gereken bazı rivayetler garip yorumlarla tevil edilmeye çalışılmıştır.
Araları zorla uzlaştırılmaya çalışılan çelişik hadislere örnek olarak İbn Kuteybe’nin Te’vilu Muhtelifi’l-Hadis’inden şu rivayetleri gösterebiliriz: “Hz. Peygamber, her doğan fıtrat üzere doğar, sonra anası babası onu Yahudi veya Hıristiyan yapar.” (Buhari) buyurmuştur.
Başka rivayetlerde de, bir insanın iyi mi kötü mü olacağının anne karnında yazıldığı, Allah’ın Âdem’in sırtını sıvazlayıp neslinden bir avuç alarak cennetlik, bir avuç daha alarak cehennemlik yaptığı, nakledilmiştir (Ebu Davud).
İbn Kuteybe bu rivayetlerin arasını cem etmeye çalışırken tatmin edici bir açıklama yapamamıştır. Çünkü birbirleriyle gerçekten çelişik olan bu rivayetlerin aralarını uzlaştırmak mümkün değildir. İlk rivayet, insanların telkin ve eğitim yoluyla, çeşitli dinlere mensup olabileceklerini dolayısıyla, iyi ya da kötü olmanın eğitim, öğrenim ve yetiştirilmeyle doğrudan ilişkili olduğunu vurgulamaktadır. Hâlbuki diğer rivayetler, insanların daha anne karnındayken, hatta Âdem’in zürriyetinde iken iyi veya kötü olarak Allah tarafından belirlendiğini ifade etmektedir. İkinci gruptaki rivayetler, Kur’an’ın öğretisine, Hz. Peygamber’in sünnetine, kısaca İslam’ın sorumluluk anlayışına tamamen ters düştükleri için herhangi bir tevil ve uzlaştırmaya gitmeden, baştan reddedilmesi gereken haberlerdir.
Hadisçiler, genelde rivayetleri nakletme konusuna yoğunlaştıkları ve içeriğini fazla dikkate almadan sağlam senetli hadisleri rivayet etmeyi amaçladıkları için, hadisleri anlama ve onlardan hüküm çıkarma işiyle daha çok fıkıh bilginleri uğraşmışlardır.
Hadis ve sünnetin doğru anlaşılması günümüz için de oldukça önemlidir. Örneğin; bazı Arap ülkelerinde sünnete uyma iddiasındaki bazı kişiler, elbiselerinin eteğini kısaltmayan erkekleri uyarmaktadırlar. Çünkü Hz. Peygamber erkeklerden elbiselerinin eteklerini uzatmamalarını istemiştir ve onlara göre bugün de bunu aynen uygulamak sünnete uymanın bir gereğidir. Hâlbuki Hz. Peygamber yoksulluğun hâkim olduğu kendi döneminde, bazı varlıklı kişilerin övünme amacıyla etekleri yerde sürünen uzun elbise giymelerini hoş görmemiş ve bu maksatla uyarıda bulunmuştur. Bugün her türlü lüks ve konfor, hatta israf içinde yaşayan insanların eteklerini bir karış kısaltarak sünnete uyduklarını düşünmeleri, Hz. Peygamber’in sünnetini doğru ve amacına uygun anlamadıklarının bir göstergesidir.
Hadis ve sünneti amacına uygun olarak anlamak doğru anlamanın ilk şartıdır. Onun için bazı âlimler, bütün fiillerinde Hz. Peygamber’e benzemenin sünnet olarak algılanmasının yanlış olduğunu vurgulamışlardır.
Hz. Peygamber’in bir konuyla ilgili söz ve davranışının gerçek amacını anlayabilmek için “sebebi vurud (söyleniş sebebi)” çok önemlidir. Çünkü hadis ve sünnetin dayandığı sebebi bilmek, o söz ve tatbikatın dini açıdan ne ifade ettiğini anlamamıza yardımcı olur.
Özellikle erkeklerin cuma günü gusletmesi (yıkanması) ile ilgili birçok rivayet hadis kitaplarında yer almaktadır. Bu rivayetler, İslam bilginleri arasında, cuma günü gusletmenin gerekli (farz) olup olmadığı konusunda tartışmalara yol açmıştır. Hâlbuki rivayetin sebeb-i vürudu, bunun temizlik amacıyla bir önlem olarak tavsiye edildiğini göstermektedir.
Hz. Aişe’nin bildirdiğine göre, insanlar Medine dışındaki köylerden cuma namazı için geliyorlar toz ve ter içinde kaldıklarından kokuyorlardı. Bir gün Resulullah (s.a.v.) Hz. Aişe de yanında iken böyle biri gelince, “Siz bu (cuma) günler için temizlenseniz ya! dedi.
Hz. Peygamber’in 23 yıllık bir süreçte ortaya koyduğu öğretilerin tarihsel bağlamını belirlemede tarih önemli bir bilim dalıdır. Sahih olan ve olmayan rivayetlerin tespitinde de tarih iyi bir yardımcıdır. Hz. Peygamber sonrası tarihi olayları ve gelişmeleri tasvir eden pek çok rivayetin, uydurma olduğunu bu yolla anlayabiliriz.
Özet olarak, günümüzde hem sahih hadis metinlerini doğru anlayıp doğru değerlendirmede, hem de kaynaklarımıza girmiş birçok uydurma hadisi tespitte modem bilimlerin katkısı son derece önemlidir.
Hz. Peygamber, özellikle bazı ticari ve toplumsal ilişkileri düzenleyen hükümlerde içinde bulunduğu toplumun örf, adet ve uygulamalarını esas almıştır. Alışverişte şart koşma özgürlüğü (muhayyerliği), şufa (önalım hakkı) kuralları ve diyet (mali ceza) hükümleri buna örnek verilebilir.
Hz. Peygamber, kendisinden sonra gelen yönetici ve bilginlerin de yaptıkları gibi gerekli hallerde, Kur’an’da yer almamış bazı konularda, onunla ters düşmeyen hükümler vermiştir. Hz. Peygamber’in Kur’an’dan bağımsız hüküm koyamayacağını ileri süren bazı bilginler varsa da bu görüş doğru değildir. Çünkü, evrensel bir din olan İslam’ın kıyamete kadar canlılığını sürdürmesi, gelişen ve değişen şartlara göre yeni hükümler verilmesiyle mümkündür. Dinin temel ilkelerini referans alacak bu tür yeni hükümleri vermede fakihlere, yani İslam bilginlerine tanınan hakkın Hz. Peygamber’e tanınmaması düşünülemez.
İslam bilginleri, Hz. Peygamber’in söz ve eylemlerini, dini ve dünyevi olmak üzere iki temel ayrıma tabi tutmuşlardır. Buna göre, Hz. Peygamber’in dinle ilgili söz, eylem ve davranışları müminleri bağlayıcı kabul edilmiş, dünyevi tutum ve davranışları bağlayıcı sayılmamıştır. Burada dini, dünyevi ayrımı, Hz. Peygamber’in söz ve eylemlerinin kaynak ve niteliğini anlamak için yapılmıştır. Yani, Hz. Muhammed’in bir eyleminin kaynağı, vahye mi yoksa kendi bilgi ve tecrübesine mi dayanmaktadır?
Bu eylem, dinin inanç, ibadet alanıyla veya diğer kurallarından biriyle mi ilgilidir yoksa birey veya toplumla ilgili rutin bir insanî davranış mıdır? Aslında İslam dinine göre insanın bütün söz, eylem ve tutumlarının dini bir değeri vardır. Dolayısıyla dinin değerlendirmesi dışında kalan herhangi bir insan faaliyeti söz konusu değildir. Dinin amacı, insanın dünya ve ahiret mutluluğunu sağlamak olduğuna göre, bütün insani eylemlerin; iyi, kötü, doğru, yanlış, güzel ve çirkin, günah, sevap, helal, haram gibi dini değerlendirmelere tabi tutulması doğaldır. Ancak kendisine itaat edilmesi ve örnek alınması Allah tarafından emredilen bir peygamber, hangi yönüyle örnek alınacak ve insanlara model olacaktır?
Kur’an-ı Kerim, Hz. Muhammed’in üstün ahlakî kişiliğine, insanî erdemlerine değindiği halde, onun fiziki özelliklerine, giyim kuşamına, yeme içmesine, dünyevi becerilerine temas etmemiştir. Örneğin; Kur’an-ı Kerim’de onun “yüce bir ahlak sahibi” ve “müminlere karşı merhametli”, “utangaç, nazik ve yumuşak kalpli” olduğu ifade edilmiş, ancak sıradan beşerî faaliyetlerine fazla değinilmemiştir. Kur’an-ı Kerim, ona itaat edilmesini isterken peygamberlik misyonuna, onu örnek gösterirken de ahlakî meziyetlerine dikkat çekmiştir. Bu durumda, Hz. Muhammed’in söz ve eylemlerinin bağlayıcılık yönü, onun peygamberlik görevi ve ahlakî kişiliğiyle sınırlı olmaktadır.
Hz. Peygamber’in Allah’tan alıp insanlara tebliğ ettiği vahiy çerçevesinde açıklamak, uygulamak, öğretmek, tavsiye etmek şeklinde tezahür eden hadis ve sünneti bağlayıcıdır. Örneğin namaz, oruç, hac ve zekât gibi konularda yaptığı açıklamalar ve uygulamalar bağlayıcı; fakat tıp, ziraat, ticaret, sanat vb. alanlarda yaptıkları bağlayıcı değildir. Böyle bir ayrımı bizzat Hz. Muhammed’in yaptığı, hadis kaynaklarında yer almaktadır. Örneğin; hurma aşılama hadisi olarak meşhur bir rivayete göre, “Ben ancak bir beşerim, size dininizden bir şey emredersem, alın. Kendi görüşümden bir şey söylersem ben de insanım.” şeklinde karşılık vermiştir. Rivayetin başka bir şeklinde ise, “Siz dünya işinizi daha iyi bilirsiniz.” ifadesi vardır.
Hz. Peygamber’in fiillerinin müminler için “bağlayıcı olan ve olmayan” şeklinde bir ayırıma tabi tutulması, esas itibarıyla onun sünnetinin yanlış anlaşılmasından kaynaklanan zorunlu bir durumdur. Hz. Muhammed’in vefatından sonra onun misyonunu iyi kavrayamayan bazı kimseler, bir yandan insanüstü nitelikler atfederek onu her şeyden haber veren bir kâhin durumuna düşürmüşler diğer yandan peygamberlerin her şeyin en üst bilgisine sahip oldukları varsayımından hareketle, Hz. Muhammed’in her alanda rehberlik edebilecek bilgi ve becerilerle donanımlı olduğu düşüncesine kapılmışlardır. Buna göre, Hz. Muhammed, Allah’ın elçisi olmasının yanı sıra örneğin; en iyi tabip, en başarılı tüccar, en bilgili çiftçi gibi tasavvur edilmiştir. Hâlbuki Hz. Peygamber’in bu tür bir iddiası olmadığı gibi, bunlar onun peygamberlik görevinin olmazsa olmaz unsurlarından da değildir. O, Allah’tan aldığı kutsal görevi eksiksiz yerine getirirken, ahlaki kişiliği; ilkeli, tutarlı, azimli, sabırlı ve fedakâr tutumuyla toplumun her kesimine önder ve örnek olmuştur. Onun hadis ve sünneti, nasıl iyi bir tüccar ya da doktor olunacağının değil, nasıl iyi bir insan ve olgun bir Müslüman olunacağının göstergesi niteliğindedir. O nedenle Hz. Peygamber’in bir beşer olarak kişisel zevk ve tercihlerine göre ortaya koyduğu davranışlarıyla, içinde yaşadığı toplumun örf ve adetlerine tabi olarak yaptığı eylemler, bağlayıcı sünnet kapsamında yer almamıştır. Örneğin; tercih ettiği yiyecek ve giyecek türleri, giyim kuşam tarzı, yemeği yerde ve eliyle yemesi, diş temizliği için Erak ağacının dalını (misvak) kullanması ya kişisel tercihleri veya yaşadığı toplumun gelenekleriyle ilgilidir.
O yüzden daha sonra bazı kimselerin Hz. Peygamber sevdiği gerekçesiyle bazı yiyecekleri tercih etmeleri veya o yemedi diye bazı şeyleri kendilerine yasak etmeleri, onun giyindiği gibi giyinmeye çalışmaları bireysel bazda Hz. Muhammed’e duyulan sevginin bir tezahürü kabul edilse de, sağlıklı ve doğru bir sünnet anlayışını yansıtmaz.
Hadiste yerellik denilince Hz, Peygamber’in eylemlerine yansıyan, kendi dönemine özgü tarihsel, bölgesel sosyal, siyasal, kültürel, ekonomik özellikler akla gelir. Bu özellikleri taşıyan hadisler, vermek istedikleri mesajlar bakımından kuşkusuz evrensel nitelikte olabilir. Ancak, kişilerin özel durumuyla yada dünyevi bilgi ve beceri isteyen konularda söylenmiş hadislerin herkese yönelik bir mesaj taşıması gerekmez. Hadiste evrensellikten kastedilen şey ise, hadis ve sünnetin bütün insanlara yönelik bir mesaj içermesi ve uyulduğunda Hz. Peygamber’in gözettiği amacın gerçekleşmiş olmasıdır.
Sünnet ve hadisin bağlayıcılığı ile bunları yerel ve evrensel açıdan değerlendirme arasında sıkı bir ilişki vardır. Hadislerin varit olduğu tarih ve coğrafyanın, muhatap aldığı birey ve toplumun, dikkate aldığı örf, adet ve kültürün rivayetlere kattığı yerel unsurlar, günümüze olduğu gibi taşınamayacağına göre, bağlayıcılık açısında bunların evrensel mesajları ön plana çıkarılmalıdır. Örneğin; Hz. Peygamber, toplu halde yemek yerken herkesin önünden ve iki-üç parmağıyla yemesini tavsiye etmişse, doğal olarak aynı kaptan ve elle yenilen bir yemek kültürüne atıfta bulunmuştur. Burada ortak kaptan elle yemek yemenin sünnetle bir ilgisi olmadığı halde, başkalarının hakkına riayet ederek kimseyi rahatsız etmeden ağır ağır yemenin sünnetle doğrudan ilgisi vardır. Çünkü, Hz. Peygamber’in vermek istediği mesaj, başka bir deyişle onun örnekliği burada ortaya çıkmaktadır.
Bazı hadislerde görülen yerel unsurlardan elde edilmesi gereken evrensel mesajlara şu örnekler verilebilir. Temizlik, İslam dininin çok önem verdiği bir konudur. Bu bağlamda Hz. Muhammed de diş temizliğine çok önem vermiş ve her vesileyle temizlenmesini tavsiye etmiştir. O gün diş temizliği için kullanılan en uygun araç, Erak ağacının dalı ya da kökünden elde edilen misvaktır. Bugün misvak yerine daha elverişli diş temizleme araçları geliştirilmişse misvakta ısrar etmenin bir anlamı yoktur. Çünkü Hz. Peygamber’in konu ile ilgili hadislerinden çıkarılacak evrensel ve değişmez mesaj diş temizliğidir. Görüldüğü gibi ilgili hadislerde bulunan yerel unsur, yani araç değişebilmekte ama evrensel unsur, yani amaç değişmemektedir. Çünkü araçları, zaman, mekân ve imkânlar belirler. Bize düşen sünnetin uygulanmasının altında yatan asıl maksadı günümüze taşımaktadır.
Temizlikle ilgili olarak, bazı hadislerde köpeğin yaladığı bir kabın önce toprakla sonra suyla yedi kere yıkanması, bir rivayette de önce yedi kere yıkanıp sonra sekizincisinde ovulması tavsiye edilmiştir.
Eski çağlarda toprağın temizlik aracı olarak kullanıldığı bilinmektedir. Hz. Peygamber de kendi döneminde suyun yanı sıra kullanılan bu temizlik aracını, pislenen kabın daha iyi temizlenmesi için tavsiye etmiştir. Bugün topraktan daha etkili temizlik araçları bulunduğuna göre, hadisin amacını gerçekleştirmek için bu araçları kullanmak gereklidir.
Hz. Peygamber, ramazan orucunun başlangıç ve bitiş zamanlarını tespit etmek için ramazan ve şevval aylarının hilallerinin görülmesini, hava kapalı olursa ramazanın 30 güne tamamlanmasını istemiştir. Kameri takvimin aybaşlarını tespitte o gün bilinen en pratik yöntem bu idi. Ancak günümüzde astronomi biliminin gelişmesiyle, Ay’ın, Güneş’in ve diğer gök cisimlerinin hareketleri aylar, yıllar öncesinden çok hassas biçimde bilinebildiği için, ramazan ayının başlangıç ve bitiminde ayın gözetlenmesinin artık pratik bir yararı kalmamıştır. Bu nedenle, hadiste “Ay’ı görüp oruç tutun, Ay’ı görüp bayram yapın.” buyrulmuştur diye gökyüzünde ay takibi yapmak amacı bırakıp araçla oyalanmaktır. Bu konunun günümüzde hala ciddi ciddi tartışılıyor olması, sünnete ne kadar şekilsel olarak yaklaşıldığının göstergesidir.
Hz. Peygamber’den nakledilen tıpla ilgili birçok rivayet hadis kaynaklarında mevcuttur. Bunların bir kısmı halk sağlığıyla ilgili pratik önlemler, bir kısmı da çeşitli hastalıklar için öngörülen tedavi yöntemleridir. Kuşkusuz Hz. Peygamber tabip olmadığı gibi, bu konuda da her şeyi bildiği iddiasında değildi. Aksine hastalanan arkadaşlarına kendi döneminin en bilgili hekimlerine gitmelerini önerirdi. Kendisi de tıpla ilgili bilgilerini hem bu hekimlerden hem de toplum içindeki konuyla ilgili bilgi ve tecrübe birikiminden edinmiştir.
Hz. Peygamber’in hastalıkların tedavisi konusunda yaptığı tavsiyelerin önerdiği tekniklerin büyük bir kısmı günümüzde önemini yitirmiş, onların yerini, yeni tedavi yöntem ve teknikleri almıştır. Örneğin, yaraları kızgın demirle dağlama yöntemi terk edilmiş, eski kan alma yöntemi olan hacamat uygulaması yerini yeni tekniklere bırakmıştır. Dolayısıyla Hz. Peygamber’in konu ile ilgili hadislerinde görülen ve kendi döneminin tıp bilgisi ve anlayışını yansıtan yerel unsurlar, her zaman değişmeye açıkken onun tedavi olmayı emreden ve en iyi hekimlere gitmeyi öneren tutumu hiçbir zaman değişmeyecek evrensel bir mesajdır.
Hz. Muhammed’in Örnekliğinin Günümüzdeki Önemi
Evrensel bir dinin peygamberi olan Hz. Muhammed’in mesajı ve örnekliği de evrensel olmak durumundadır. Esasen Hz. Adem’le başlayan ve diğer peygamberlerle devam eden ilahi vahyin temel ilkeleri bütün insanlığı muhatap almaktadır. O yüzden bütün peygamberlerin ilk muhatapları kendi kavimleri olsa da getirdikleri inanç, ibadet ve ahlak ilkeleri bütün insanlığa yöneliktir. Hz. Peygamber’in örnekliğinin içinden çıktığı toplumla sınırlı olmadığını bildiğimize göre, bu örnekliğin diğer bir deyişle onun sünnetinin işlevselliğini sürekli kılmanın yolu, onu nasıl örnek alacağımızı bilmekten geçer.
Örnek almak her zaman bilinçli ve sistemli bir davranıştır. Başka bir deyişle örnek almak öze ilişkin bir faaliyetken taklit etmek biçimsel bir eylemdir.
Hz. Peygamber’in sünnetini doğru anlamak ve onun örnekliğini iyi kavrayabilmek için taklit ile örnek alma arasındaki farkların dikkate alınması kaçınılmazdır. Çünkü Kur’an-ı Kerim bizden Hz. Muhammed’i taklit etmemizi değil, örnek almamızı istemektedir. İnsan olması itibariyle Hz. Peygamber’in maruz kaldığı bazı yanılmalara işaret etmesi onun bütün davranışlarını taklit etmememiz gerektiğini göstermektedir.
Hz. Peygamber’in birçok konuda ashabıyla danışarak bundan çıkan sonuca göre hareket etmesi de kendisinin körü körüne taklit edilmesini istemediğini ortaya koymaktadır.
İmam hatip liseleri ve ilahiyat fakültelerinde verilen hadis öğretimiyle imam-hatiplik, müezzin-kayyumluk, Kur’an kursu öğreticiliği, vaizlik ve müftülük gibi din hizmetlerinin yerine getirilmesi sırasında halka yönelik aydınlatma faaliyeti yürütülürken kullanılacak hadis rivayetlerinin seçim ve yorumlanmasında, kaynakların kullanımında dikkate alınması gereken hususlar şunlardır:
Geçmiş hadis bilginlerinin uydurma (mevzu) olarak tespit ettikleri rivayetler, içerikleri ne kadar doğru olursa olsun Hz. Peygamber’e atfedilmemelidir. Örneğin, “Kendini bilen Rabbini bilir.” sözü kullanılmak isteniyorsa, bunun Hz. Peygamber’e ait olmasa da anlamlı ve hikmetli bir söz olduğu belirtilmelidir.
Biçimsel ve lafızcı sünnet anlayışı yerine, amacı ve hikmeti gözeten bir sünnet anlayışı benimsenerek sahih hadis ve sünnetin bütününden elde edilecek temel ilkeler ışığında Hz. Peygamber’in örnekliği her zaman ve her yerde dikkate alınmalıdır.
Hz. Peygamber, kokularından rahatsız olunacağını düşünerek soğan sarımsak yiyen kimselerin mescide gelmemelerini istemişse, bugün kirli çoraplarla mescide gidenlerin veya insanların rahatsız olabilecekleri ortamda sigara içenlerin daha ağır bir kusur işlediklerini söylemek mümkündür.
Hadis rivayetleri arasından yapılacak dikkatli bir seçim, hadisleri güncelleştirmenin bir başka yoludur. Hadis kitaplarımızın içeriğinin önemli bir bölümünü; evrenin yaratılışı, geçmiş peygamberlerin ve toplumların hikâyeleri, peygamberlere atfedilen mucizeler, peygamberler sonrası meydana gelecek siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel olaylar; mehdi, deccal, Hz. İsa’nın yeryüzüne tekrar dönüşü gibi olağanüstü olaylar içeren kıyamet alametleri, zahitlerin yaşantı ve temennilerini dillendiren “züht ve rakaik” rivayetleri oluşturmaktadır. Sıhhati yönünden pek çoğu tartışmalı bu rivayetler yerine kişiyi inanç ve ibadet yönünden bilgilendirecek, ahlakî yönden olgunlaştıracak, tarihi açıdan ders ve ibret almayı sağlayacak hadisler tercih edilmelidir.
Hadis ve sünneti öğrenmenin amacı Hz. Peygamber’i örnek alarak onun getirdiği dinin daha iyi anlaşılır ve yaşanır olmasını sağlamak olduğuna göre, bu amaca hizmet etmeyen zayıf ve içeriği tartışmalı, olumlu ve yapıcı mesaj içermeyen rivayetlerin ön plana çıkartılmaması uygun olacaktır.
Hadisleri içerik yönünden eleştiri faaliyeti hicri I. asırdan günümüze kadar devam eden bir olgudur. Başta Hz. Peygamber’in eşi Hz. Aişe olmak üzere bazı sahabiler ve sonraki âlimler, çeşitli sebeplerle Hz. Peygamber’e yakıştıramadıkları rivayetleri tenkit etmişlerdir. Ancak daha sonraları hadislerin senetlerinde yer alan bazı ravilerin itham edilmesi yüzünden zayıf sayılıp reddedilmeleri normal kabul edilirken eleştiri konusu yapılan içerikleri (metinleri) sebebiyle reddedilmeleri genellikle hoş karşılanmamış ve bu sahih hadisin reddi gibi algılanmıştır. Örneğin; Ebu Hanife ve öğrencileri Kur’an’a ve akla aykırı buldukları bazı rivayetleri eleştirmeleri yüzünden hadisçilerce sahih hadise muhalefetle suçlanmışlardır. Halbuki, Ebu Hanife ve öğrencilerinin böyle bir tutum içinde olmaları düşünülemez.
Hicri III. asır İslam âlimlerinden İbn Kuteybe (ö.276) özellikle Mutezile mezhebine mensup bazı bilginleri, eleştirdikleri rivayetler yüzünden hadise muhalefet ve ilgili rivayetleri anlamamakla suçlamıştır. Halbuki söz konusu rivayetler incelendiği zaman bu eleştirilerin büyük ölçüde makul ve haklı gerekçelere dayandığı görülmektedir… Böyle bir eleştirinin hadis inkârıyla ilgisinin olmadığı açıktır.
Hadisçilerin rivayet ettikleri “Ümmetim bir yağmura benzer. Başı mı hayırlıdır, yoksa sonu mu bilinmez.”, “İslam garip başladı, sonra başladığı gibi garip olacak.”, “Ümmetimin en hayırlısı benim peygamber gönderildiğim asır (nesil)dır.” Hadisleri de çelişkili bulunarak o dönemde bazı âlimlerce eleştirilmiştir.
Görüldüğü gibi bu rivayetler Hz. Peygamber’in bilgi sahibi olmadığı geleceğe yönelik gaybî haberlerdendir.
“Vefat ettiğinde Hz. Peygamber’in zırhının birkaç sa’ arpa karşılığında bir Yahudi’de rehin olduğunu” (Buhari) bildiren rivayet hicri III. asırda şöyle eleştirilmiştir: Fesübhanellah! Müslümanlardan ona yardım edecek ve borç verecek biri yok muydu? Halbuki Allah onların mallarını çoğaltmış, onlara birçok beldeyi fethetmeyi nasip etmiş, Yemen’in bir ucuyla Bahreyn’in ve Umman’ın bir ucu arasındaki yerlerin, Necd ve Hicaz topraklarının gelirlerini toplamışlardı. Üstelik Osman, Abdurrahman ve benzerleri gibi zengin sahabenin malları da vardı? Onlar neredeydi? Bu bir yalandır. Bunu söyleyen Rasulullah’ı zühd ve fakirlik ile övmek istemiştir. Peygamberler böyle övülmez. Orduları donatan, yüzlerce kişiyi önüne katıp idare eden kimse, Allah kendisine Fedek arazisini ve diğerlerini ganimet vermiş iken nasıl aç kalır?” Bu rivayeti eleştirenler, ayrıca Hz. Peygamber’in umre ve hac ziyaretlerinde kendisi ve ashabı için kestirdiği onlarca kurbanı delil getirerek “Böyle biri nasıl olur da kendisine birkaç sa’ borç arpa verecek birini bulamayıp zırhını rehin verir?” sorusunu yöneltirler.
Görüldüğü gibi yapılan eleştiriler, makul ve tarihi gerçeklere uygundur. İbn Kuteybe’nin bu eleştirilere verdiği cevap ise tatmin edici değildir.
Sonraki devirlerde rivayetlerin içeriklerine yönelik eleştiriler, özellikle fakihler ve kelamcılar tarafından belli ölçülerde sürdürülmüştür. Günümüzde yapılan bilimsel araştırmalarda da birçok Müslüman ve gayrimüslim bilim adamı bazı rivayetleri içerikleri yönünden araştırıp bunların Hz. Peygamber’e ait olamayacağı sonucuna ulaşmışlardır. Tabiatıyla bu samimi bilimsel çabaların hadis inkârı veya reddiyle bir alakası yoktur.
Ancak neyin sünnet olup olmadığı, sünnetse bağlayıcılık yönünden ne ifade ettiği gibi hususlar, İslam bilginleri arasında sürekli tartışılmıştır.
Hadisçiler sünneti, dinî bir hüküm ifade etsin ya da etmesin, Hz. Peygamber’in bütün sözleri, filleri, takrirleri (tasvipleri, onayları) ve onun hayatına dair bilgiler olarak tanımlamışlardır. Bu tanıma göre, örneğin; Hz. Peygamber’in fizikî yapısı (şemaili), beşerî tercih ve alışkanlıkları da sünnet içerisinde yer almaktadır.
Ancak sünnetin bu kısmı bir fıkıhçı için bağlayıcı değildir. O yüzden bir fıkıhçı mesela Hz. Peygamber’in sakal bırakmasını, uygulanması gereken bir sünnet değil yapılması mubah olan bir adet kabul eder.
Buhari’nin el-Cami’u’s-sahih isimli kitabını şerheden hadis âlimi Kirmani (ö.786) hadisçilerin sünnet tanımına uygun olarak hadisin konusunu, “Allah’ın elçisi olması itibarıyla Resulullah’ın zatıdır.” şeklinde belirleyince ondan bir asır sonra gelen diğer bir İslam bilgini Muhyiddin el-Kafiyeci (ö.879) “Resulullah’ın zatı hadis ilminin değil, tıp ilminin konusudur” diyerek itiraz etmiştir. Bu itiraz, aynı zamanda Hz. Peygamber’e uymada örnek almaya elverişli olanla olmayanı birbirine karıştıran kişilere yöneltilmiş bir eleştiridir.
Günümüzde de nelerin sünnet olup olmadığı konusu tartışılmaya devam etmektedir. Özellikle halk için yazılmış bazı dinî kitaplarda Hz. Peygamber’in dinî ve ahlakî kişiliğini yansıtan çarpıcı özellikler yerine daha çok dönemin örf ve âdetine dayanan biçimsel uygulamalar sünnet olarak ön plana çıkartılmaktadır.
Örneğin, Hz. Peygamber’in kılık kıyafetini, taklit etmek, yer sofrasında ve elle yemek yemek o gün kullanılan araçları aynen kullanmak (misvak vb.), sünnet zannedilmekte, bunları yapmayanlar sünnete
uymamakla suçlanmaktadır. Halbuki bunları yapmakla Hz. Peygamber’in örnek alınmış olmayacağı açıktır.
Sünnet olarak halk arasında yaygın olduğu halde zayıf veya uydurma rivayetlere dayanan birçok uygulama da diğer bir problemdir. Örneğin; namazı sarıkla kılmanın daha faziletli olduğu, yemeğe tuzla başlamanın, akik veya yakut yüzük takmanın, üç aylarda aralıksız oruç tutmanın sünnet olduğu gibi şeyler, aslında uydurma hadislere dayanmaktadır. Bunları Hz. Peygamber’e dayandırmadan yapmak bizatihi sakıncalı olmasa bile dini bir tavsiye gibi algılayarak, başkalarına empoze etmek sakıncalıdır.
Kur’an’ın öğütlerine, Hz. Peygamber’in sünnetine aykırı olduğu halde bir kısmı hadis mecmualarında, bir kısmı da geçmişte halk için yazılmış dinî içerikli eserlerde yer alan birçok uydurma hadis zamanla, insanların zihninde sünnet olarak yer etmiştir. Bunlara iyi niyetle itiraz ederek karşı çıkanların esas amacı, Hz. Peygamber’i ona yakışmayan söz ve davranışlardan uzak tutmaktır.
Hicri 2. asırdan itibaren önce tedvin sonra da tasnif edilerek kitaplaşan hadis külliyatı 3. asra gelindiğinde en meşhur eserlerini vererek zirve noktasına ulaştı. Sonradan “Kütüb-i Sitte” olarak meşhur olan altı hadis kitabı da bu asırda tasnif edilmiştir. Bu eserlerin sahipleri, kendilerinden önce derlenmiş yazılı hadis kaynaklarını musannıf ve ravilerinden hadis tahammül yollarıyla (hadis alma teknikleriyle) aldıkları rivayetler arasından kendi tercihleri doğrultusunda sahih olduğuna inandıkları hadislerden bir seçme yaptılar.
Dönemlerinden birkaç asır sonra şöhrete ulaşan altı hadis mecmuası ve özellikle Buhari ve Müslüm’in el-Cami’u’s-Sahih’leri geçmişte bazı eleştirilere maruz kalsalar da kendilerini diğer hadis eserlerinden ayıracak bazı özelliklere şüphesiz sahiptiler. Ancak içlerinden yer alan rivayetler diğer hadis kaynaklarındakinden çok farklı değildi. Onların kendilerine göre bir seçim yapmaları, bazı zayıf ve uydurma rivayetlerin kitaplarına girmesine engel olmuştu. Ancak bugün yapılan bazı araştırmalar gösteriyor ki, onlar bu konuda tam bir başarı sağlayamadılar. Bu onların bilerek isteyerek kitaplarına zayıf veya uydurma hadis aldıkları anlamına gelmiyor. Bilakis onlar kitaplarında yer verdikleri hadislerin sahih olduğuna samimiyetle inanıyorlardı. Fakat insan olmaları dolayısıyla hataya düşmeleri doğaldı. Ayrıca önlerine gelen problemli rivayetler kendilerinden çok önce ortaya çıkmıştı.
Hadis tarihinde özellikle Buhari ve Müslim’in hadis mecmuaları tarihi süreç içinde kazandıkları otorite yüzünden nerdeyse tartışmasız bir güvene layık olmuş ve mesela Buhari’nin el-Cami’u’s-Sahih’ine “Kur’an’dan sonra en sahih kitap” unvanı verilmiştir. İşte bu abartılı yaklaşım daha sonra gelen ilim adamlarının bu eserleri objektif olarak değerlendirmelerine engel olmuştur. O yüzden İslam kültüründeki yaygın kanaate göre bir hadis Buhari ve Müslim’in eserlerinde yer alıyorsa mutlaka sahih sayılmıştır.
Hadislerin günümüze nasıl ulaştırıldığını bilen bir kimsenin böyle bir güven içinde olması beklenemez. Zira Hz. Peygamber döneminden günümüze orijinal şekliyle gelebilen tek kaynak Kur’an-ı Kerim’dir. Onun dışında kalan diğer kaynaklarımızın, yani hadis ve sünnet malzemesinin az veya çok insanî manipülasyona maruz kaldığı bilinmektedir.
O nedenle, bazı hadis kaynaklarının tarihi süreç içinde kazandıkları şöhret ve itibar günümüzde yanıltıcı olabilmektedir. Onların adeta bir tabu gibi görülerek eleştirilerden uzak tutulması, Hz. Peygamber’in evrensel mesajını günümüz insanına ulaştırmada zorluk yaratmaktadır. Dolayısıyla, geçmiş İslam âlimlerinin ve bu arada büyük hadisçilerin eserlerini, onların samimi çabalarını ve muazzam gayretlerini göz ardı etmeden, maruz kalabilecekleri hataları dikkate alarak dinî ve ilmî bir duyarlılıkla incelemeye tabi tutmak zorunludur.