Sevgili AKİS okuyucuları. İ sın hürriyetine dair dost bir ses yükselmiş. ngiltere ve İsviçre'den sonra Amerika'dan da memleketimizdeki ba
Download "Sevgili AKİS okuyucuları. İ sın hürriyetine dair dost bir ses yükselmiş. ngiltere ve İsviçre'den sonra Amerika'dan da memleketimizdeki ba"
3 AKİS Haftalık Aktüalite Mecmuası B. M. M. arkası Ardıç Sok. Desen Matbaası Ankara P. K. 582 Tel: Fiyatı: 60 kuruş * * İmtiyaz sahibi : Metin TOKER Yazı işlerini fiilen idare eden : Cüneyt ARCAYÜREK * * Ressam : İzzet ÇETİN Karikatür: TURHAN Fotoğraf : ZÜHTÜ ÖVEN Klişe : Cemal YENAR Abone Şartları : 3 aylık (12 nüsha) : 6 lira 6 aylık (25 nüsha) : 12 lira 1 sendik (52 nüsha) : 24 lira * * * İlân Şartları : 4 Renkli arka kapak (Tam sayfa) : 350 lira Kapak içi 300 lira ve metin sayfaları Santimi 4 Lira * * Dizildiği ve Basıldığı yer : Desen Matbaası - Ankara Kapak Resmimiz H. Cahit Yalçın Nice nice yıllara... Sevgili AKİS okuyucuları Yazının bize akseden tarafına göre Amerikalı başmuharrir yirmi beş kadar gazetecinin ya mahkûm edilmiş olması, ya da haklarında takibata girişilmiş bulunmasını basın hürriyetini zedeleyici bulmakta ve demektedir ki : «Arjantin'de Peron rejiminde bu gibi kanunlar ve keyfi tevkifat beklenebilir. Fakat Türkiye gibi, Demokrat Batının hürmet ve itimadını kazanmak için bu kadar çalışmış olan bir memlekette bunları görmek acı ve cesaret kincidir.» New-York Times başmuharriri Türkiye'de iyeni siyasi temayüllerin sebebiyet verdiği hayal kırıklığını belirtmek vazifesinden kaçınılamıyacağını yazarak söyle devam etmektedir: «Artık Türkiye bir demokrasidir denilemez. Ümit edelim ki Menderes rejimi, bugünkü tedbirlerin sadece Türkiye'nin dostlarını endişeye düşürmekle kalmayıp, bunların kısa görüşlü ve hükümet bakımından da faydasız tedbirler olduğunu anlasın.» Hâdisenin alâka uyandırıcı bir tarafı vardır ki, o da şudur: New- York Times'in bilhassa dış politikaya ait yazılan hükümetin görüşünü aksettirmektedir. afer gazetesi bu dostane yazıya karşı iktidarı bir kaç şekilde savunmaktadır. 1 Biz demokrasiyi kimsenin boşuna gitmek için yapmadık, 2 Bahis mevzuu gazeteciler «hakaret gibi âdi, hem de çok âdi bir suç irtikâp ettiklerinden dolayı» takibata maruz kalmışlardır, 3 Biz dış tehlikelerle başbaşa ve hemhududuz. Kendi aramızda ngiltere ve İsviçre'den sonra Amerika'dan da memleketimizdeki ba dün de bugün de söyledikleri ve ya Bunlar, şiddet taraftarlarının İ sın hürriyetine dair dost bir ses yükselmiş bulunuyor. Birleşik Devletlelunduğumuz, mesnetsiz iddialardan rın da söyleyeceklerinden emin burin en büyük ve en ciddi gazetesi başka şey değildir. Bugün iş başında New-York Times bu mevzuda bir bulunan dünün demokrat liderleri başmakale yazmıştır. Başmakalenin aynı iddiaları Halk Partisi tekrarladığı zaman nasıl düşünüyorlardı, he çıktığı gazete şu mecmuanın baskıya verildiği sırada henüz Türkiyeye nüz hafızalardan silinmiş değildir. gelmemiştir. Ancak Associated Press Amerikalı başmuharririn bizini Ajansı, ehemmiyetine binaen, makalenin bir hülâsasını vermiş ve ajan temayül göstermemesi son derece iç işlerimize karışmak ister gibi bir sın telgrafı gazetelerimizde neşredilmiş, hattâ iktidarın organı olan Za Türkiyeyi alâkadar eden meselelerde memnuniyet vericidir. Hakikaten fer gazetesi bu husustaki görüşünü hükme varmak, ancak Türklerin hakindir. Ancak bu hükme varırken sa açıklamıştır. İşin memnuniyet veren tek tarafı Zafer'in ilk iki sese karşı dece tarafsız değil, hattâ dost yabancı çevrelerin objektif mütalâalarım gösterdiği şiddeti göstermemesi, gülünç tehditler ihtiva eden bir takım dinlemek bizim işimizi kolaylaştırabilir. Zafer, mutadı veçhile muhale iri başlıklar kullanmaması, bunların yerine son derece edepli bir lisanı fete çatmaktan kendini alamıyor ve ihtiyar etmesidir. Hakikaten başlık diyor ki: şudur: «Bir Amerikalı dostla hasbihal!» «Üzüntümüzün ikinci sebebine gelince, o da memleketimizdeki muhalefetin, dışarıdaki tarafsız müşahitleri dahi, şaşırtacak ve onları Türkiye hakkında bu kadar hakikata uymayan yazılar yazdıracak kadar sakim ve memleket menfaatlerine aykırı bir propaganda usulü takip etmeleridir.» Z Böyle bir iddia da gülünçtür. Elinde radyo istasyonları, gazeteleri, hattâ Amerika'nın göbeğinde Haberler Bürosu bulunan hükümet tarafsız müşahitleri tenvir edemiyor da o beğenmediğimiz muhalefet herkese tesir ediyor!. Böyle şey olar mu? A merikalı tarafsız müşahidin, memleketimizdeki tarafsız çevrelerin-ki, bunların çoğu Demokrat Partinin ve Adnan Menderes'in samimî dostudur- mütemadiyen söyledikleri aynıdır. AKİS, ilk sayısından bu yana kısa tedbîrlerin zararından bahsetmiş, başvekilin etrafını saran bir muayyen zümreye kulak vermemesi, onların çizdiği sahte memleket manzarasına inanmaması için en saygılı lisanla ve bütün tarafsızlığımıza rağmen aşikâr bir muhabbetle ricada bulunmuştur. Ortada, partilerarası münasebetler iyileşir, memlekete huzur gelirse hiçlikleri gün gibi meydana çıkacak bir kaç sefilin tahriklerinden başka hiç bir şey yoktur. Bizden sonra Nadir Nadiler, Ali Naci Karacanlar, Doğan Nadiler hep aynı şeyi söylemişlerdir. New-York Times'in aynı saygılı lisanla söylediği de bundan ibarettir. Bir an «acaba bunlar haklı olmasınlar?» diye durup düşünmenin zamanı geçmiyor mu? Saygılarımızla AKİS 3
4 Kabine YURTTA OLUP BİTENLER Samed Ağaoğlu Çıktığı kapıdan girdi Bir vekil istifa etti E ğer Ankara sokaklarının kalabalık bir manzara arzetmesinde mebusların rolü varsa - zira derler ki: Ankara, Meclisin açık olduğu zamanlar hararetlidir- pazartesi günü, hele öğle üzeri caddelerin hayli tenha bulunduğunu söylemek icap eder. Zira Demokrat Parti gurubunun pek çok üyesi evlerindeydiler ve heyecanlıydılar. Her telefon çalışta kalpleri çarpıyor, kapıya vurulduğunda tatlı bir ümidle doğruluyorlardı. Bir yere çıkmak istemiyorlardı. Hattâ öğleden sonra Meclise gidip gitmemek hususunda bile mütereddittiler. Başvekilin toplantıya katılacağım düşünenler orada görünmeyi faydalı buluyorlardı. Fakat ya gelmezse... Ya bu sırada telefon çalar, kendisi evde bulunmadığı için kapanırsa... O gün, Fethi Çelikbaş'ın istifa ettiği duyulmuştu. İşletmeler Vekâleti münhaldi. Fakat akşama doğru hayaller suya düştü. O makama Samed Ağaoğlu tâyin edilmişti. * abahleyin saat 10'da kabine toplantısı vardı. Kabine bir müddettir sık S sık içtima aktediyor ve daha ziyade ik- İ Churchill'in talihi nsanların doğdukları zaman yazılı bir kâğıt mı, yoksa boş bir tabaka mı oldukları hususunu asırlar boyunca filozoflar münakaşa edip durmuşlardır. Bugün hâlâ o münakaşaları bir karara bağlamış değiliz. İhtimal ki pek çok meselede olduğu gibi bunda da insanlar biraz ondan, biraz ötekindendir. Dünyaya geldiğimiz zaman sahip olduğumuz kusur ve meziyetlerin, sonradan içinde yaşadığımız cemiyetin durumu 3e uygun bir neşvünema bulduğunu ileri sürmek her halde feci bir yanlışlık sayılmamalı. Dünyanın en eski demokrasisi, İngiltere, pek kısa bir müddet evvel seksen yaşındaki bir ihtiyarın az ama ak saçlı başına bir şeref çelengi koydu. Bu ihtiyar Sır Winston Churchill'dir. Yer yüzünde pek az insan totaliter temayüle, diktatörlük vasıflarına Sir Winston Churchill kadar sahiptir. Eğer «bir diktatöre neler lâzımdır» diye sorulacak olursa İngiliz başvekilinin şahsiyetini yapan meziyet ve kusurları sayıp dökmek kâfi gelebilir. Üstelik, seksen yaşı yalnız Britanya'nın sakinleri tarafından değil, bütün dünyanın hür insanlarınca kutlanan Sir Winston içinde yaşadığı cemiyetin diğer fertlerinden şüphe yok ki, bir veya bir kaç gömlek üstündür. Bütün bunlar, Churchill'den bir diktatör yapamamıştır. Halbuki aynı adam Almanya' da veya Rusya'da yaşasaydı, yahut başka bir milletin bağrından çıksaydı bir Hitler veya bir Stalin, yahut bir başka diktatör haline gelmesi isten bile değildi. Evet, yer yüzünde pek az kimse diktatörlük vasıflarına Sir Winston Churchill kadar sahiptir, fakat Sir Winston Churchill bir diktatör olmamıştır. İktidarı ellerine alan insanlardan -ama bu iktidarı nasıl alırlarsa alsınlar; ister doğum yoluyla, ister seçim...-bir muayyen noktada durmalarını istemek pek platonik bir temennidir. Kuvvetli kimseler tab'an hamlelerine devam etmenin ateşi içindedirler. Onları ancak karsılarına dikilen bazı maniler yollarından alakoyabilir. Adalet, Üniversite, Basın, kısaca cemiyetin muhtelif organları... Elbette ki, Adalet de, Üniversite de, basın da bir takım ferilerden tisadî meseleleri görüşüyordu. Bu görüşmeler sırasında İşletmeler Vekilinin halinde ve tavrında bir acaiplik sezilmiyor değildi. Fakat istifa edeceği veya istifa etmesinin istendiği asla bahis mevzuu olmamıştı. Metin TOKER müteşekkildir. O fertlerin şahsen takınacakları tavır teşkil ettikleri organin müessirlik derecesini meydana getirir. Eğer bahis mevzuu fertler medenî cesarete sahipseler, eğer iktidarın karşısında, kuvvetin karşısında eğilmiyorlarsa, eğer midelerinden yakalandıkları zaman dahi hakları uğrunda mücadeleye devam ediyorlarsa o cemiyette Churchill kıratında adamlar birer Hitler veya Sta lin olmazlar. * u organların içinde sesini en B fazla yükselten, basındır. Basın ise, her şeyden evvel ve her şeyden çok gazeteci demektir. Gazetecinin namusu, gazetecinin dürüstlüğü, gazetecinin medenî cesareti iş başındakilerin diktatör haline gelmesini önleyen en esaslı âmillerdir. İş başındaki adam basını parayla, menfaatle satın alamayacağını, göz dağı vermekle, tevkif ettirmekle korkutamayacağını, hattâ elindeki malını alsa dahi yolundan çeviremiyeceğini bilirse, bunun delillerini görüp buna inanırsa bir muayyen noktada duracak ve onun karşısında istihfaf değil, hürmet duyacaktır. İktidara doğru yolu göstermek sevdasında bulunan bir basının evvelâ bizzat doğru yolu, her ne pahasına olursa olsun tutması ve ondan asla ayrılmaması lâzımdır. Bugünden yarına, bir menfaat veya bir korku karşısında tükürdüğünü yalayan, bütün mücadelesini inkâr eden, elinde o menfaati veya o silâhı tutanın kulu kölesi olan adama bir memleketin başvekili, yanındakilerden bir veya bir kaç gömlek üstün bir Churchill kıymet verir mi, sözüne, neşriyatına ehemmiyet atfeder mi, umumi efkâr üzerinde böyle bir adamın tesiri olabileceğine inanır mı? Elbette ki hayır! Bir defa, on defa, yüz defa hayır... İngiltere'de de Adalet, İngiltere'de de Üniversite, nihayet İngiltere'de de Basın öz haklarına darbe indirildiğinde bir Sfenks sessizliği muhafaza etseydi sekseninci yaşını bütün dünyanın kutladığı Büyük Adam kendisinden nefretle bahsedilen bir Stalin veya bir Hitler'den başka şey olmazdı. Churchill'in hakikî talihi İngiliz cemiyeti gibi bir cemiyetin içinde iktidarı eline almış olmasıdır. Aynı saatte ise Fethi Çelikbaş, evinde istifasını yazmakla meşguldü. Bunu zarfa koydu, makam arabasile Başvekâlete gönderdi. Kabine toplandığında başvekil istifa haberini verdi. Haber, kabinede büyük bir sürpriz yarat-
5 madı. İşletmeler vekilinin istifasına sebep kömür meselesinde kabine reisi ile ihtilâfa düşmüş olması idi. Fethi Çelikbaş bu meselenin halli için bir tek yol görüyordu: ithalât yapmak. Bu fikir ise, müsait karşılanmıyordu. İşletmeler Vekili kendisine münasip gelen yolu bundan aylarca evvel göstermişti. Fakat son kabine toplantılarında anlaşıldı ki Hükümet bu tavsiyeyi kaale almak niyetinde değildir. O zaman vekile bir tek yok kalıyordu: çekilmek. O da bunu yaptı. İstifanın, bazı gazetelerde belirtildiği gibi Reisicumhurun Zonguldağa seyahati ile bir alâkası yoktu. Mesele daha evvel Fethi Çelikbaş'ın zihninde aşağı yukarı bir karara bağlanmıştı. İşletmeler Vekili, kabinedeki bazı arkadaşlarile beraber iktisadi dâvalarımızın hallini başka yollardan kabil görüyordu. Fethi Çelikbaş bir profesördü ve Büyük Millet Meclisine Mülkiyedeki kürsüsünden gelmişti. Oradaki talebelerine fiyat meselesinde psikolojik unsurların rolünü o kadar ısrarla anlatmış, bunun üzerinde öylesine durmuştu ki bu talebeler hocalarının o sözlerini hâlâ hatırlarlar. Profesör, bir bakıma «Psikolojik ekole» bağlıydı ve Fransa'da fiyatlar alabildiğine yükselir, bazı mallar piyasadan kaybolurken iş başına gelen başvekil Pinay'in sadece psikolojik tedbirlerle durumu normale sokması da son zamanlarda kendisine hak veren, bir misal yerine geçmişti. İktisad ve Ticaret Vekili Sıtkı Yırcalı ile Çalışma Vekili Hayreddin Erkmen de -o da Büyük Millet Meclisine Üniversiteden gelmişti - az farklarla bu görüşe iştirak ediyorlar, fiyat dalgalanmalarında psikolojik unsurun ehemmiyetinin hesaba katılmasını istiyorlardı. Kömür meselesi bir tek noktaydı. Büyük bir dâvanın ucuydu. Elbette ki, Türkiye coğrafya kitaplarında «kömürü bulunan memleket» diye geçiyordu. Ama o, 1935 ekonomisi için variddi. 1950'de durum başkalaşmıştı, 1954'de ise apayrı hal almıştı. İktisadımız dev adımlarla gelişmeler gösterirken kömürümüzün yetmesine imkân bulunmadığı aşikârdı. Hidroelektrik santralleri henüz faaliyete geçmemişti. Enerji, kâfi gelmiyordu. Duran fabrikaların yekûnu gittikçe kabarıyordu. Fethi Çelikbaş'ın kanaatince mutlaka kömür bulmak lüzumu vardı, bunun yolu ise ancak ithalât olabilirdi. Vekil bu görüşünü Demokrat Parti gurubunda açıkladı ve gurup azaları tarafından tasvip edildi. Fakat Fethi Çelikbaş, elinden gelenin bu olduğunu da söylemiş ve gurubun, eğer isterse kendisini devirmek yetkisine sahip bulunduğunu hatırlatmıştı. Siyasi sebepler İ stifanın iktisadi sebebi bu olmakla beraber, bizzat Fethi Çelikbaş'ın mensup olduğu iktisadî ekolün adıyla psikolojik sebeplerin de mevcudiyeti ihtimal dahilindeydi. Bir muayyen zümre zaman zaman İşletmeler vekilinin kabine dışı bırakılacağına dair haber yayınlamayı ikinci bir meslek haline getirmişti. Her hükümet değişikliği şayiasında bu çevreler mutlaka dört vekilin adını kulaklara fısıldıyorlardı. İşletmeler Vekili Prof. Fethi Çelikbaş, Gümrük ve Tekel Vekili Emin Kalafat, Çalışma Vekili Hayreddin Erkmen ve İktisad ve Ticaret Vekili Sıtkı Yırcalı. Fethi Çelikbaş'ın bir gün hakikaten kabine dışı bırakılması ihtimalini de düşünerek istifayı tercih etmiş bulunması mümkündür. Şimdi hareketi merakla beklenen bir vekil, Emin Kalafattır. Emin Kalafat bir aydan beri Avrupa'da bulunmaktadır. İngiltere'de bir göz ameliyatı geçirmiş, sonra Paris'te mütehassısların muayenesinden geçmiştir. Gümrük ve Tekel Vekilinin güzleri maruz bulundukları tehlikeyi atlatmıştır ama, bu Menderes - Ağaoğlu Gene gölgesi olacak mı? arada kendisinden habersiz Tekel maddelerine zam yapılmıştır. Doğrusu istenilirse zam haberini bazı vekillerin de gazetelerden veya sigaralarını aldırdıklarında bayilerden öğrenmiş olmaları tamamile imkânsız değildir. Hakikaten dünyanın bir çok yerinde bu gibi «ayarlama» lar kabine içinde bile mahremiyet içinde yapılır. Ancak son dakikada bir toplantı yapıp vaziyeti bildirmek tercih olunabilirdi. Bundan başka siyasi hayatta Fethi Çelikbaş ile Emin Kalafat daimi surette beraber adım atmışlar, beraber D. P. Genel idare Kuruluna girmişler, beraberce vekilliğe gelmişlerdir. Kabineye dahil olmak için beraberce, Samed Ağaoğlu'nun kabine dışı bırakılmasını istemişlerdir. Gerçi o zamanki Samed Ağaoğlu ile bugünkü Samed Ağaoğlu arasında çok büyük farklar mevcuttur. Bu farklar Samed Ağaoğlu'nun şahsiyetinde değişiklikten ziyade, hâdiselerin cereyan ve şeklindeki değişiklikten doğ. maktadır. Kalafat, Çelikbaş ve Ağaoğ- YURTTA OLUP BİTENLER lu'nun beraberce yemek yedikleri meçhul değildir. Ama eğer Fethi Çelikbaş' ın istifasının derin sebebi sadece kömür ithali değil de bir prensip anlaşmazlığı ise Emin Kalafat'ın da bir müddet sonra kabineden çekilmesi muhtemel görülebilir. Kabine değişecek mi? abinede bir değişiklik olacağı bir müddetten beri söyleniliyordu. Adnan Menderes'in yıpranmış vekillerden kurtulmak arzusunda bulunduğu, fakat bunu «zorlanarak» yapmak istemediği, münasip anı beklediği dolaşan rivayetler arasındaydı. Hükümet fonksiyonları daha rasyonel şekilde dağıtılacaktı. Bu arada meselâ Fatin Büstü Zorlunun artık Hariciye Vekâletini alacağı Prof. Köprülünün başka bir yere getirileceği yazılıyordu. Ancak hadiselerin aldığı son şeklin başvekili de üzdüğü ve hareket serbestisini zedelediği muhakkaktı. ilk değişiklikte kabine dışı bırakılması muhtemel vekiller arasında Dr. Mükerrem Sarol'da vardı. Fakat şimdi, büyük çapta her hangi bir tâdilin bütçe müzakerelerinin sonuna kadar yapılması adeta imkânsız hale gelmiştir. Bunda da o meşhur psikolojik sebepler başlıca âmildir. Bu, muhalefetin hareket tarzının iktidar üzerindeki menfi tesirine bir misal sayılabilir. Fakat iktidar, her şeye rağmen bildiği ve başvekilin işinden arzuladığını umduğumuz şekilde hareket etse daha iyi olmaz mı? Asıl o zaman hükümet, ekalliyetin ekseriyet üzerindeki hakimiyet iddiasını - eğer varsa - sıfıra indirmiş sayılmaz mı? Elbette ki evet.. Ama maalesef başvekiller de etten ve sinirden oluyorlar ve bizim başvekilin sinir dozu zaman zaman biraz fazla kaçıyor. Vekillik yolu nereden geçiyor? amed Ağaoğlu'na gelince, bir zamanlar basının en şiddetli oklarına S maruz kalmış, sonradan kabine dışı bırakılmış, fakat gerek Demokrat Parti gerekse D. P. Meclis gurubu içinde kuvvetini daima muhafaza etmiştir. 2 Mayıstan bu yana çıkan kanunlardan çoğuna şiddetle muhalefet etmiş, bilhassa seçim kanunundaki tadilatı tasvip etmemiştir. Samed Ağaoğlu'nun parti içinde işlerin gidişini beğenmeyen zümreye mensup olduğu biliniyordu. Tabir caizse prensiplere, hattâ başvekilin şahsına da değil, ama icraata muhalifti. Şimdi vekil olması, vekâlete giden yolun hâlâ muhalefetten prensiplere ve başvekilin şahsına bağlı kalınmak suretile - geçtiğini iddia edenlere hak verdirebilir. Ancak Samed Ağaoğlu'nun bundan sonraki hareket tarzı da bir başka şeyi gösterecektir; fikirleri kabinenin içinde ve dışında bulunmasına göre mi değişiyor, yoksa hakikaten hâdiselerin gidişine göre mi? Yani gözleri hâdiseleri olduğu gibi mi görüyor, yoksa vekil olup olmaması tüyerine tesir ediyor mu? Samed Ağaoğlu'nun kabineye gireceği biliniyordu. Ancak bunun, yukarda bahis mevzuu edilen o geniş çaptaki değişiklikte vuku bulması kararlaşmıştı. Şimdi Fethi Çelikbaş'ın istifası hal- 5 K
6 YURTTA OLUP BİTENLER Fethi Çelikbaş Bu şartlar altında... buki o geniş çaptaki değişiklikte hem Çelikbaş'ın, hem Ağaoğlu'nun aynı kabinede vazife alması da kuvvetle muhtemeldi mühleti kısaltmış bulunuyor. Şu anda yapılacak iş Samed Ağaoğluna, parti içinde muhalefetteyken sahip olduğu düşüncelerini vekâlet kapısının dış tarafında bırakmamasını ve muvaffak olmasını cam gönülden dilemekten ibarettir. PÇelikbaş ne yapacak? arti içinde murakabeyi mümkün kılacak bir şahsiyet iktidara geçerken aynı çapta bir şahsiyet murakabe vazifesini yapabilecek duruma gelmektedir. Geçen devrede Fethi Çelikbaş - Emin Kalafat - Enver Adakan triosunun hem memleket, hem de Demokrat Parti için faydalı bir iş görmüş olduğunu inkâra imkân yoktur. Sonradan trio, düo haline gelmiştir. Şimdi Fethi Çelikbaş'ın Demokrat Parti Meclis gurubunda Hükümeti murakabe edecek bir zümreyi teşkilâtlandırması, onun iskeletini kurması kabildir. Tenkidler samimî olduktan sonra, bundan ancak kâr temin edilir. Muhalefet ile İktidarın arasındaki münasebetler göz önünde tutulursa huzursuzluk veren gidişi frenlemenin tek yolu bundan ibaret görünmektedir. Her halde Bütçe müzakarelerini takip edecek devre, alâka uyandıracak bir devre olacaktır. BKelle isteyenler u sırada Meclis'te, ikinci bir veki- 1in başının yenilmesi için bazı alâkalılar tarafından harekete geçilmişti. Bu seferki hedef Adliye Vekili Osman Şevki Çiçekdağ idi. Çiçekdağ'ın ne Meclis için, ne de umumi efkâr önünde 6 sempatik olmadığı bilinmektedir. Mumaileyhin zaman zaman kürsüden, söylenilmemesi gereken sözler sarfettiği ve hattâ başvekili yukarlardan aşağıya getirttiği de vâkidir. Ama o gün hücumlar bütün bunlardan ziyade bir takım şahsi ve hissî sebepler yüzünden vukua geliyordu. Bahis mevzuu mesele bir türlü kurulamayan Adli Tıb Meclisi idi. Bir celse evvel Demokrat Partinin Meclis Gurubunda aynı mevzu münakaşa edilmişti. Oraya sözlü soruyu veren Enver Karandı. Büyük Millet Meclisine ise hâdiseyi getiren Müfit Erkuyumcu oldu. Müfit Erkuyumcunun Osman Şevki Çiçekdağı sevmediği hiç kimsenin meçhulü değildir. Mesele D. P. Gurubunda görüşüldüğüne göre bütün milletvekillerinin işi bildiklerine şüphe yoktu. Buna rağmen tartışma hararetli bir hava içinde cereyan etti. Her şey gösteriyordu ki. Adliye Vekilinin rakipleri, kendisini nihayet vekâletten uzaklaştırmak emelindeydiler. Bu yüzden, vekilin verdiği izahattan ziyade onu takiben kürsüye gelen Müfid Erkuyumcunun doğrudan doğruya vekilin şahsını istihdaf eden cümleleri alkış topladı. Osman Şevki Çiçekdağ Meclisin hâlâ kurulamamış olmasını eleman fıkdanına atfediyor ve yeter derecede meziyet sahibi doktor orada çalışmaya razı olur olmaz Meclisin kurulacağım söylüyordu. Bu izahatın soru sahibini tatmin etmesine imkân yoktu. Kürsüye geldi ve heyecanlı bir eda ile vekilin «Büyük Millet Meclisinde tecelli eden milli iradenin emri»ni tanımadığını söyledi, kendisini doğrudan doğruya vazifesi ile ciddi surette meşgul olmamakla itham etti. Müfid Erkuyumcunun konuşması pek çok milletvekili tarafından hararetle tasvip ediliyordu. Nitekim yeniden cevap vermek üzere Osman Şevki Çiçekdağ ikinci defa olarak söz aldığında konuşması gene Demokrat milletvekilleri tarafından sık sık kesildi. Milletvekilleri Çiçekdağın konuşmasını fazla edebi buluyorlar ve sadece gelmesini ihtar ediyorlardı. Buna rağmen vekil temposunu 'bozmadı ve kendisinin Adli Tıp Meclisinin kurulmasını istediğini, bunun için elinden geleni yaptığını, ancak eleman bulunmamasının buna mani olduğunu bildirdi. Hakikaten son derece parlak cümleler kullanıyor, fakat bu cümleler çok zaman milletvekillerinden bir kısmım güldürüyordu. Vekil, hakikaten güç bir vaziyette kalmıştı. Müfid Erkuyumcu ihtimal ki son darbeyi indirmek üzere tekrar kürsüye geldi ve vekilin şahsına hücumlarına devam etti. Hayli ağır kelimeler de kullanıyordu. Vekilin lakâydisini şiddetle tenkid ediyor ve bir takım bahanelerle işin savsaklanmayacağını belirtiyordu. Konuşma gene hararetle alkışlandı. Fakat Osman Şevki Çiçekdağ üçüncü bir defa söz almadı ve mesele bitti. O gün, öğleden soma Adliye Vekilinin istifa edeceği şayiası çıktı. İşletmeler Vekâleti gibi Adliyenin de boşalacağı pek çok kimsenin rüyasına girdi. Ancak haberin aslı yoktu. Osman Şevki Yazısız! Bugünlerde bir gazetenin Ankara Maarif Müdürlüğü tarafından okullara abone edildiği ye bu hareketin bin türlü mânalara alınarak bazı gazete ve dergilerde tenkid edildiğini okumuş bulunmaktayız. Batta Vali sayın Kemal Aygün olduğu halde Maarif Müdürü Ankaranın okul ihtiyacını en kısa zamanda gidermiş bulunmakta ve ilk öğretimin yayılması için feragatle canla başla çalışmaktadırlar. Daha geçenlerde Maarif Vekâleti tarafından takdir edilen bu zatlara karşı yapılan hücumun mânasını anlıyamadık. Hâdise nedir: Ankara Maarif Müdürlüğü bir gazete için kırk okulu abone yapmıştır. Bunu da bir tamimle okul idarelerine bildirmiştir. Gazetenin okullardaki büyük rolünü takdir eden bu zatlar bir gazeteye abone olmayı düşünmüşler ve abone olmuşlardır. Hususi muhasebeler okul idarelerine iki kalem vermekten âcizken böyle gazete aboneleri yapılarak paraların carcur edilmesi doğru mudur? Biz bu düşünüşe iştirak etmiyoruz. Kalem ve silgi her zaman bulunur fakat mânevi varlığımızı yükseltecek, bizi iyi bir vatandaş haline sokacak malûmat dağarcıkları her istediğimiz zaman bulunmaz. Bugün cebimizdeki paralarımızın çoğunu bu işler için harcamıyor muyuz? Biz sayın Valimizi ve Maarif Müdürümüzü bu ileri görüşlerinden dolayı takdir ederiz (Türk Sesi Gazetesi) Çiçekdağ bir defa daha, tamamile kendisini devirmeye matuf bir manevraya mukavemet etmişti. Bakalım daha ne kadar edebilecek. Zira devrilsin, devrilmesin bu hücumların kendisini fena halde yıprattığından zerrece şüphe yoktur. Basın Bir tarziyenin hikâyesi P azar günü Türkiye'nin bütün radyoları öğle yayınlarında bir mektup okudular. Doğrusu istenilirse bu bir hususi mektuptu ve Devletin radyosu ile alâkasını anlamak hayli güçtü. Mektubu Dünya gazetesinin sahip ve başmuharriri Falih Rıfkı Atay İstanbul barosu avukatlarından Burhan Apaydın adında birine yazıyordu. Burhan Apaydın Devlet Bakam Dr. Mükerrem Sarol'un umumi vekiliydi ve mektubun radyoyla alâkası belki de hem radyonun, hem de bakan sıfatının başında Devlet kelimesinin bulunmasından geliyordu. Hakikat şudur ki Basın ve Y a - yın işlerini tedvire memur Devlet Bakanı hemen Anadolu Ajansının itiraz etmek diye bir âdete sahip bulunmayan
7 Falih Rıfkı Atay Ne yapayım, «höt» dediler! Umum Müdürü Şerif Arzık'ı çağırdı ve kendisine bahis mevzuu mektubun Devletin resmi ajansı tarafından verilmesini emretti. Ayrıca radyoya da talimat gitti. Dr. Mükerrem Sarol'un bu alâkası boşuna değildi, zira Falih Rıfkı Atay Burhan Apaydın'a yazdığı mektupta Devlet vekilinden, hakkında Dünya gazetesi tarafından yapılan neşriyat dolayısile alenen özür diliyor ve arkadaşı Bediî Faik'i affetmesini niyaz ediyordu. Falih Rıfkı Atay'ın şahsı ve gazetesi için olduğu kadar basınımız içinde küçük düşürücü hazin bir vesika olarak kalmaya mahkûm bu mektubun metni şudur: Sayın Burhan Apaydın, Arkadaşım Bedii Faik'in sıhhî durumunu biliyorsunuz. Bir hekim olan Devlet Bakanı Sayın Mükerrem Sarol' un bu durumda bir genç fikir adamını tevkifhanede bırakmak istemiyeceğini pek iyi takdir ederim. Arada geçen hâdiseye gelince: Mesele, bir kooperatifin bazı mensuplarının bize iyi niyetli görünen müracaatlarından çıkmış ve verilen malûmat gazetenin ve Bediî Faik'in yazılarına mesnet teşkil etmiştir. Bir gazetenin ve gazetecinin tahkik imkânlarının güçlük derecesini aynı zamanda meslekdaş olan Devlet Vekilinin takdir edeceğinden süphe etmiyorum. Size temin edelim ki. ne Bedii Faik, ne de gazetemizin Devlet Bakanı Sayın Mükerrem Sarol'un haysiyet ve şerefi ile ilgili bir arka niyetleri yoktur. Sarfedilmiş sözler Devlet Vekiline karşı kasda makrun olmayıp bir münakaşanın asabiyet havası içinde kullanılmışlardır. Bu bakımdan bazı neşriyatın ve hallerin tahriki ile münakaşanın elde olmaksızın anide al- dığı şekilden müteessif ve müteessir olduğumu da size söylemek isterim. Bence, aslı hiç de ehemmiyetli olmıyan dedikodulardan hasıl olan suitefehhümü izale etmeniz mümkün olursa pek de müteşekkir olacağımı ilave ederim. Hürmetler... İstanbul, 1 Aralık 1954 Falih Rıfkı Atay Falih Rıfkı Atay bu mektubu yazarken âni bir buhran mı geçirmekteydi? Yalnız gazetesinin değil, arkadaşının da itibarını umumî efkâr önünde hiçe endirdiginin farkında değil miydi? «Bence, aslı hiç de ehemmiyetli olmayan dedikodular...» dediği yazılar Dünya gazetesinin birinci sayfasında altı, yedi, sekiz sütunluk başlıklarla neşredilmiş, bu yazılar esas ittihaz edilerek bir kampanya açılmıştı. Eğer bu arada suç işlenmişse o suçu işleyenin cezasını çekmesinden daha tabii bir şey olamazdı. Nerede kaldı ki, henüz muhakeme bile başlamamıştı. Dünya gazetesi, aslı hiç de ehemmiyetli olmayan dedikodularla beslenen bir şantaj gazetesi miydi, yoksa bir fikir gazetesi mi? Falih Rıfkı Atay hazin mektubu ile telâfi edilmez bir harekette bulunuyordu. Bu hareket bütün basını da süphe altında bırakacaktı. Demek basın bir takım dedikoduları yayınlayarak hakikaten vekillerin şeref ve itibarı ile oynuyordu. Demek en ciddi bildiğiniz gazete korkunç bir hafiflikle bir takım iftiraları sütunlarının hem de tepesine alıyordu. O halde bir «Dördüncü Kuvvet» olarak kim basın hesaba katardı? Evvelâ basın kendini ıslâh etsin, ondan sonra meydana çıksın.. İşin aslı: korku! O ysa ki Falih Rıfkı Atay'ın tesiri altında bulunduğu his bir vicdan aza- YURTTA OLUP BİTENLER bından ziyade korkuydu. Dünya tellilerinin elinden alınması tehlikesi belirmişti. Dr. Mükerrem Sarol'un aleyhinde kampanya açmalarım müteakip Demokrat Parti Meclis gurubuna dünyanın makinesini müvazaa ile alıp almadığı yolunda bir sözlü soru verdirilmişti. Gerçi bu tesisleri mahkemeye başvurarak hazineye intikal ettirmek mümkün değildi. Ancak Falih Rıfkı Atay hususi bir kanunun çıkarılmasından endişe ediyordu. Kulağına bu rivayet kasden fısıldanmıştı. Üstelik Bediî Faik de tahliye edilmiyordu ve genç gazetecinin sıhhati iyi değildi. Karısı endişe ediyordu. Onun da kulağına tehlikeler fısıldamıyordu. Bütün bunlardan başka Babıâlideki diğer gazete sahip ve başmuharrirleri de Bediî Faik'in tevkifini müteakip Akşam gazetesinde toplandıkları zaman Falih Rıfkı Ataya, Devlet Vekilinden özür dilemesini tavsiye etmişlerdi. İşte bu hisler altında Falih Rıfkı Atay, hem de 1 Aralık günü, yani mektubun radyoyla neşrinden tam 5 gün evvel kalemini eline aldı ve o küçük düşürücü yazıyı yazdı. Yazdıklarına inanıyor muydu? Bu hususta biç kimse bir şey söyleyemezdi. Ancak şahsının, gazetesinin, arkadaşının ve bütün basının haysiyetini rencide eden o mektubu kaleme alırken bir takım karışık hislerin tesirinde kaldığı muhakkaktı. Halbuki Bedii Faik'in tevkifinin akabinde yazdığı güzel bir yazıda inandığı dâvada mücadeleye devam edeceğini söylüyor ve eğer sesini yükseltmek imkânından mahrum bırakılırsa bir kenara çekilip memleketin haline yanmaktan başka şey yapmayacağını söylüyordu. O yazıdan o mektuba, köprülerin altından Öylesine az su akmıştı ki.. Mektubun akisleri ektup Devletin radyolarında okun- M duğu gün bizzat Dünya gazetesinin içi bir ölü evinden farksızdı. Kapıcısından en yüksek idarecisine kadar gazetenin bütün mensupları tarif edilmez bir hüzün, bir hayal sukutu içindeydi. Bunun için mi mücadele etmişlerdi? «Gazetecilik vazifesi» dendiği zaman anladıkları bu muydu? Demek karşına zor çıkıncaya kadar at -tut, «höt» dendimi yelkenleri inanılmaz bir süratle suya indir.. «Aslı hiç de ehemmiyetli olmayan bir takım dedikodular» niçin kendilerine ehemmiyetli şeylermiş gibi yazdırılmıştı? Hem gazetede bir toplantı yapılmış ve tesisler gitse bile dâvanın peşinin bırakılmayacağı karar altına alınmıştı. Gençler, başlarında bizzat Bediî Faik ve Hayri Alpar, bu tezi gençliklerinin bütün ateşile savunmuşlardı. Heyhat! Falih Rıfkı Atay'ın hareketi hiç bir tarafta iyi karşılanmadı. Yalnız, açılışı bizzat Dr. Mükerrem Sarol tarafından yapılan bir havadis ajansı «Devlet Vekili Dr. Sarol'un dâvasından vaz geçme hareketini gayet vakur ve asilâne bir şekilde yapmış olması basın mensuptan arasında olduğu kadar efkârı umumiyede de ayrıca takdiri mucip olmuştur» diyor ve yalnız Zafer gazetesi bu satır- 7
8 YURTTA OLUP BİTENLER Sadık Aldoğan Sesi ve saçı kesildi ları neşrediyordu. Basın, son senelerin belki de en büyük darbesini ne iktidardan, ne muhalefetten yemişti. Bu darbeyi indiren adamın adı Falih Rıfkı Ataydı. Yasak edilen yaş günü K alyoncukulluk karakolu önünde polisler bir kamyonu durdurdular. Şoföre sordular : «Adın ne?» «Âdil Kelebi..» «Muavininin adı ne?» «Yavuz Doğan..» «Nedir taşıdığın?» «Yük..» < Nasıl yük bu?» «Bayağı yük..» «Yürü emniyet müdürlüğüne!» Adil Kelebi ile muavinin taşıdıkları yük, Hüseyin Cahid Yalçının büyük boy bir resmi idi İstanbul'dan Üsküdara götürüyorlardı. Polis hem şoförü, hem muavinini, hem de resmi tuttuğu gibi emniyet müdürlüğüne soktu. İlk ikisi tam üç saat kaldılar. Ötekinin âkibeti meçhuldür. Hâdise 7 Aralık günü İstanbul'da cereyan ediyordu. üseyin Cahit Yalçın'ın * tevkifi hadisesinin akisler yaratacağını tahmin H etmemek için kör olmak lâzımdı. Gerçi Zafer gazetesinin bir zamanlar aynen Hüseyin Cahit Yalçın mevkiinde bulunan başmuharriri Mümtaz Faik Fenik 8 her gün bakla büyüklüğünde harflerle bu hâdisenin «sirkat, gasp veya katil gibi âdi» 'bir suç olduğunu yazıp duruyordu ama, buna kendisinin bile ne dereceye kadar inandığı meçhuldü. Halk Partisi iktidarının son yılında Mümtaz Faik Fenik de bir adama hakaret ettiği için kendisini umumhane işletmiş olmakla itham etmişti - muhakeme olmuş ve hüküm giyerek tevkif edilmişti. Tevkif hâdisesi Ankara'da cereyan etmiş, fakat cezasını İstanbul Cezaevinde bugün meselâ Bedii Faik veya Hüsnü Söylemezoğlu'na reva görülen muamelenin yanında «prenslik» denebilecek şartlar altında çekmeğe başlamış, sonra da hastahaneye nakledilmişti. Kendisini Ankara garında uğurlayanlar arasında Demokrat Partinin bizzat Genel Başkanı Sayın Celâl Bayar'da vardı. Dönüşte ise, yani Demokrat Parti iktidarı kazanıp ta Mümtaz Faik Fenik mebusn olarak Ankaraya ayak bastığında sanki bir hürriyet kahramanı imiş gibi karşılanmış, nümayişlere yol açmıştı. O tarihte kendi işlediği cürümün «sirkat, gasp veya katil gibi âdi» bir suç olduğunu söylemek, yapılan gösterinin de «Adliyeyi ve kanunları yapan Türkiye Büyük Millet Meclisini tahkir» demek olduğunu belirtmek aklının köşesinden dahi geçmiyordu. Doğrusu istenilirse o zamanın mahkûmuna yapılanlar ne derece suç ise, bugünün mahkûmuna yapılanlar da aynı derecede suçtur. Ne eksik, ne fazla.. Fakat, ne Yalçın'ın mahkûmiyetine sebep olan suçu, ne de Feniğinkini âdi bir suç saymanın imkânı yoktur. Bunlar, ne yapılsa, bahis mevzuu şahsiyetlerin hüviyetleri ile sıkı sıkıya alâkalıdır. Onların, sebebi ne olursa olsun ve ne derece haklı bulunursa bulunsun hapse girmeleri mutlaka aksülamel yaratacaktır. Bunun böylece bilinmesinde, hâdiselere daha realist gözle fayda vardır. C. H. P. nin niyeti H bakılmasında üseyin Cahit Yalçın'ın 80 inci yıldönümünü kutlamak için Cumhuriyet Halk Partisi bir program hazırlamıştı. Eğer üstad hapishanede bulunmasaydı veya mahkum olmasaydı C.H.P. böyle bir törene lüzum görecek miydi? İhtimal ki hayır. Ama, şimdi bunu ter TRAŞ! tipleyecekti. Hareketin muhalefete yarayacağından şüphe yoktu. Pek çok kimse ihtiyar gazetecinin hapse girmesi karşısında samimi bir üzüntü duymuştu. İktidarın bunu başından hesaplaması bir ileriyi görürlük olurdu. İhmal edilmişti. Şimdi ise C. H. P. nin bu hatadan istifadesini önlemek lâzımdı. Ankara'da «sert tedbir» yolu tercih edildi ve İstanbulun tıpkı Anadolu Ajansı Umum Müdürü gibi itiraz âdeti olmayan valisine sarih talimat verildi. Üstelik Emniyet Umum Müdürü Ethem Yetkiner de harekâtı bizzat idare için vazifelendirildi. C. H. P.'de ise harekâtı bizzat Kasun Gülek idare ediyordu. Niyeti keşif sabah Üsküdara sayılamayacak kadar çok polis, asker ve polis O görevlisi jandarma sevkedildi. Bütün yollar tutuldu. Hüseyin Cahit Yalçının içinde bulunduğu hapishane binası sarıldı. Toplantının yapılacağı bildirilen Halk Partisi ilçe merkezi etrafında da aynı tedbirler alındı. Hüseyin Cahit'e verilmek üzere bir çok hediye hazırlanmıştı. Bunlar arasında bir de muazzam pasta vardı. Pasta ve üstadın resmi kamyonla karşıya geçirilecekti. İste Kalyoncukullukta tevkif edilen araba bunlardan biriydi. Pasta, araba vapuru ile Üsküdara gönderildi. Kalabalık kafileler de aynı yolu tuttular. Fakat Üsküdar kaymakamlığından C. H. P. ye gelen bir yazdı emir, her şeyi altüst etti. Törene müsaade edilmiyordu. Halbuki usulü dairesinde bir müracaat yapılmıştı. Anlaşılıyordu ki son dakikada zecri tedbir tercih edilmişti. Kasım Gülek derhal faaliyete geçti, Üsküdar kaymakamını görmek üzere yola çıktı. Fakat arabasına bir jeep çarptı. Jeep'in içinden bir adam çıktı. Güleğin etrafındakiler haykırıştılar: «Aa.. Kaymakam..» Kaymakam, derhal jeep'ine atladı ve uzaklaştı. Kasım Gülek kaymakamlık binasına gitti. Küçük boylu bir adam telsiz makinesinin başındaydı. Kasım Gülek partisinin eski İstanbul valisini tanıdı. Vah gayet sert ve kat'i konuşuyordu. Anlaşılıyordu ki aldığı emir de
Topuz Sayın hocam, önce şunu belirteyim. Size «Hocam» diyorum. Gerçekten siz bizim hocamızdımz.
NADİR ÑADÍ Topuz Sayın seyirciler bu akşamki konuğumuz Nadir Nadi. Nadir Nadiyi hepinizin tanıdığını sanıyorum. Yine de kendisi hakkında birkaç söz söylemek isliyorum. Nadir Nadi 1908 de doğdu. Galatasaray