Maddenin Değişimi ve Tanınması - 5. Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi
5. Sınıf Fen ve Teknoloji DersiVücudumuz Bilmecesini ÇözelimMaddenin Değişimi ve TanınmasıKuvvet ve HareketYaşamımızdaki ElektrikDünya, Güneş ve AyCanlılar Dünyasını Gezelim, TanıyalımIşık ve Ses
Yeryüzündeki sular, Güneş’in etkisiyle buharlaşır ve yükselir. Yükseklerde bulunan soğuk hava Su buharını çok küçük su damlacıklarına ya da buz kristallerine dönüştürerek bulutlar oluşur. Küçük ve yere düşmeyecek kadar hafif olan su damlacıkları havanın etkisiyle gökyüzünde dolaşır. Su damlacıkları birleşerek büyüyüp ağırlaştığında yağmur olarak yere iner. Yüksek bulutlardaki su damlacıkları, soğuk havanın etkisiyle minik buz taneciklerine dönüşür. Bunlar, birleşerek yeterli büyüklüğe ulaştığında kar taneleri şeklinde yeryüzüne düşer. Yağmur damlaları fırtına nedeniyle donar. Yere doğru inerken hava akımları bunları bir aşağı bir yukarı sürükleyerek daha büyük buz parçaları hâline getirir. Ağırlaşan buz parçaları yere düşer. Buna dolu denir.
DOĞADA SUYUN DOLANIMI Atmosfere yükselen su buharı, atmosferin soğuk tabakalarında yoğunlaşarak yağmur, dolu, kar şeklinde tekrar yeryüzüne döner. Bu olaya suyun doğal dolanımı denir.
Yeryüzündeki suların buharlaşması ile yoğunlaşması arasında bir denge vardır. Yeryüzündeki suların buharlaşması ile yoğunlaşması arasında bir denge vardır. Tabiatta suyun dolaşımı ve sürekliliği, güneş enerjis ile sağlanır. Çünkü buharlaşma ve yoğunlaşmanın gerçekleşmesi için ısınma – soğuma gerekir.
Enerji Kaynağı Güneş Güneş Dünya’mızdaki hayatın devamını sağlar. Işığı, bitkilerin besin ve oksijen oluşturmasını sağlar. Isısı atmosferi ısıtır, buharlaşma ve yoğunlaşmayı sağlar. Yeryüzündeki bir çok enerjinin kaynağıdır. Güneş ışınları, yeryüzündeki suları ısıtır ve buharlaştırır. Su buharları yoğunlaşarak yağmur, kar, dolu olarak tekrar yeryüzüne iner. Akarsuları oluşturur. Güneş enerjisi, ışınlar hâlinde yayılır. Katı, sıvı ve gaz maddelerin üzerine düşerek ısınmalarını sağlar. Kış mevsiminde güneş ışınları Dünya’ya yeterince dik gelmez. Kışın havaların ve suların soğuk olmasının nedeni budur. YAKITLAR Bazı yakıtlar doğada olduğu şekliyle bazıları da işlendikten sonra kullanılır. Linyit doğal olarak, petrol ise işlendikten sonra yakıt olarak kullanılır. Yakıtlardan sağlanan enerji; ısıtma, aydınlatma bazen de nesneleri hareket ettirme amacıyla kullanılır. FOSİL YAKITLAR Fosil yakıtlar, çürüyen tarih öncesi bitki ve hayvanlardan milyonlarca yılda oluşmuş, kömür, petrol ve doğalgaz gibi yakıtlardır. Fosil yakıtlar yenilenebilir kaynaklar değillerdir
YAKIT ÇEŞİTLERİ Katı Yakıtlar; odun , kömür. Sıvı Yakıtlar: Benzin, mazot, gaz yağı ve fuel-oil. Gaz Yakıtlar: Ham petrolden üretilen sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) , doğal gaz vb.
ISI: Isı bir enerjidir. Diğer enerjilere dönüşebilir. Isı birimi joule (jul) olup kısaca ( j ) ile gösterilir. SICAKLIK: Sıcaklık bir enerji türü değildir. Birimi celsius (selsiyus)’tur. C ile gösterilir ve termometre ile ölçülür. Günlük hayatta ısı enerjisi birimi olarak kalori de kullanılır. Kısaca ( cal ) ile gösterilir.
ISINMA – SOĞUMA Isının maddeler üzerindeki en belirgin etkisi ısınma ve soğumadır. Isınan maddelerin sıcaklığı arta,soğuyan maddelerin sıcaklığı azalır. Yazın elektrik ve telefon telleri sarkar, kışın ise gerginleşir. Bunun nedeni tellerin ısınması ve soğumasıdır. Isınma ----------> BÜZÜLME GENLEŞME < ---------- Soğuma
Maddelerin hacimce küçülmesine büzülme denir. Katılar, sıvılara göre daha az büzülür. Gazlar ise hem katılardan hem de sıvılardan daha fazla büzülür. Genleşme ve büzülme birbirinin tersidir.Genleşme ve Büzülmenin Olumsuz Etkileri Katı cisimler ısıtılır ve aniden soğutulursa çatlayıp kırılabilir. Metal ve metalden yapılmış cisimler, ısı aldıklarında genleşir. Böyle cisimler, genleşmek için uygun yer bulamazsa eğilip bükülür, kırılır. Genleşme ve Büzülmenin Olumlu Etkileri Sıcaklığı ölçmek için kullandığımız termometreler, sıvıların genleşmesinden yararlanılarak yapılmıştır. Genleşme oranı farklı iki metalin kullanıldığı metal çiftlerinden yararlanarak termostat yapılır. Termostat, buzdolabının istenilen sıcaklıkta kalmasını sağlar. ÖZ KÜTLE Sabit sıcaklık ve basınçta birim hacimdeki madde miktarıdır. Katı ve sıvılarda birim hacim genellikle Gram/ cm3 alınır. Gazlarda ise hacim litre alınır. Öz kütle "d" ile sembolize edilir. ERİME - DONMA OLAYI: Katı bir maddenin ısıtıldığında sıvı hale geçmesi olayına erime denir. Bu olayın tersine yani sıvı bir maddenin ısı kaybı sonucu katılaşması olayına donma denir. Bu hal değişim olayları saf maddelerde sabit (belirli) sıcaklıklarda olur. Bu durumda; * Arı (saf) maddelerin erime ve donma süresince sıcaklıkları sabittir. KAYNAMA - YOĞUNLAŞMA OLAYI VE BUHARLAŞMA Bir miktar su ağzı açık kaba konulduğunda zamanla suyun azaldığı gözlenir. Bu olayda sıvı molekülleri bulunduğu ortamdan ısı alarak sıvı halden buhar haline geçmiştir. Bu olaya buharlaşma denir. Sıvılar bulunduğu her sıcaklıkta buharlaşabilirler. Sıvı moleküller, buhar haline gelirken sıvıdan ayrılanlar dış ortama basınç yaparlar. Yaptıkları bu basınca denge buhar basıncı denir. Sıvıların sıcaklığı artıkça buharlaşması hızlanır. Dolayısı
ile denge buhar basıncı da artar. Denge buhar basıncının bu artışı en
nihayetinde açık hava basıncına (Po)
eşik oluncaya kadar devam eder. Sıvının buhar basıncının; açık hava basıncına eşit olduğu anda kaynama olayı gerçekleşir. KAYNAMA NOKTASI Sabit sıcaklıkta ve basınçta saf sıvı bir maddenin, sıvı halden gaz hale geçtiği sıcaklıktır. Genellikle birimi ( 0C ) olarak verilir. İLETKENLİK İletkenlik bir maddenin ısı ve elektriği iletip iletmemesi olayıdır. Katı ve sıvılarda ayırt edici bir özelliktir. gazlarda ise değildir. Demir, bakır, grafit, lehim gibi maddeler elektriği iyi ilettiği halde; Elmas, hava, saf su, plastik gibi maddeler iyi iletmezler. ÇÖZÜNÜRLÜK Sabit sıcaklık ve basınçta birim hacim çözücüde çözünmüş madde miktarıdır. Create a free website with