Allah’ın Tasarım Metodu Evrim (Bölüm-7) : Evrim Görüşünü Savunan Müslüman Alimler
Evrim görüşünün Charles Darwin ile ortaya çıktığı yaygın kanaattir. Ancak işin aslı bundan çok farklıdır. Evrim görüşünü Charles , dedesi olan Erasmus Darwin'den öğrenmiştir. Erasmus Darwin'in günümüzde bilinen evrim ile ilgili şiirleri ve düzyazıları mevcuttur. Evrim görüşünü ilk olarak 1731'de doğan Erasmus Darwin olduğunu düşünüyorsanız bir kez daha yanıldınız. Erasmus'tan yaklaşık 1000 yıl önce yaşamış olan İslam alimi Al-Jahiz (El-Cahız) evrim görüşünü savunmuş ve diğer Müslüman bilginlerin yolunu aydıtlatmıştır. Müslümanlar, evrimsel yaratılışı savunan alimler ve onların bilimsel metodları yerine mitolojik efsaneler anlatan vaizleri takip etmişler ve halen etmekteler. Bu durum çok acı. Aşağıda isimlerini ve görüşlerini sizlere sunacağım alimleri birçoğunuz hiç duymadı. Çünkü bu tür insanların seslerine set çekildi, kitapları yakıldı, öğretileri şeytan işi olarak yaftalandı. Kendi dönemlerinde kafir, mürted, şeytanın ele geçirdiği insanlar olarak tanıtıldı. Sonra meydan din tüccarlarına kaldı. Hal böyle olunca biz Allah'ın yeryüzü kanunlarından biri olan evrimi alimlerimizden öğrenmek yerine ateistlerden ya da batının ilginç kalemlerinden öğrenmek zorunda kaldık. Evrimi Müslüman alimlerin kaleminden öğrenmesi halinde Kur’an’a olan sadakati daha da artacak olan aklını kullanan Müslüman çocuklarından bir nicesi, evrimi Batılı agnostikler ve ateistlerin kaleminden öğrendikleri için dine mesafe koymuş, hatta bazıları dinleri safsata olarak görüp inançlarından soğumuşlardır.
781-869 yılları arasında (Darwin’den 1000 yıl önce) yaşamış, Basra doğumlu, Müslüman Arap bilim insanıdır. Gözündeki kusur yüzünden “pörtlek göz” anlamındaki El-Cahiz (Al-Jahiz) takma adını kullanmıştır. Cahız bilinen ilk Müslüman biyolog ve zoologtur. Hayatı boyunca teoloji, İslam felsefesi, filoloji gibi konularla ilgilendiği gibi zooloji, hayvan psikolojisi, sosyal psikoloji konuları da dahil 200’e yakın kitap yazmıştır. Aynı zamanda hayvanlara dair ilk ansiklopedinin sahibidir. Bu eseri 7 ciltten oluşan, 350’ye yakın canlıyı incelediği “Kitab al-Hayawan (Hayvanlar Kitabı)”dır. sahibidir Bu kitap, doğal çevrenin hayvanlar üzerindeki etkisinden bahseden, çevresel faktörlerin bir bireyin fiziksel özelliklerini nasıl değiştirebileceğini açıklamaya çalışan ilk eser olarak anılır. Besin zinciri ve çevrenin bir hayvanın hayatta kalma olasılığını nasıl etkileyebileceğini özel olarak incelemiştir:
“Kaç kuşak sonra siyah beyaz, beyaz siyah olur?”
Kitaptaki alıntılardan, çok rahatlıkla, El-Cahiz’in, fiziksel özelliklerin kuşaklar arasında değişebileceğini, üstelik bu değişimin yumurtalar sayesinde olabileceğini, çevrenin fiziksel özellikleri etkileyebileceğini ve hayatta kalma güdüsü ile doğal seçilim kanunlarını dile getirdiğini söyleyebiliriz. Bu İslam bilginlerinin düşünceleri evrim teorisiyle uyuşur. Ancak günümüzün modern bilgi birikimi ve teknolojisi o dönemlerde olmadığından onları tam bir evrim teorisyeni olarak düşünmek onlara haksızlık olur.
Canlıların ilahi tabiat yasalarına bağlı olarak kendiliğinden oluştuğu görüşünü savundu. Bu görüşün en büyük ismidir. Cabir İslam bilgini ve aynı zamanda ünlü bir kimyagerdir. (Ö. 815) Kadim Hermetizmin “canlıların kendiliğinden oluştuğu” tezini islamla ıslah ederek savunmuştur. Taşların, madenlere, madenlerin bitkilere, bitkinin canlılara evrildiği kanaatindedir. Bu türler üzerinden türlerin köken birliğini savunur. (Cabir b. Hayyan, Resail/Kitabu’s- Seb’in, neşt: A.ferid el- Mezidi, Beyrut 1427, s.425)
Cabir, Tedbiru’l- İksir’de, örneğin balıklarla insanlar arasında evrimsel bir bağ olduğuna atıf yapar ve okurunu buna şaşırmaması için uyarır. Yine o, Allah’ın hayvanları taş-bitki-hayvan üçlüsünün en şereflisi yaptığını,akıllı ve konuşan varlık olan insanı da hayvanların en şereflisi yaptığını söyler. (Age, Kitabu’l- Mevazini’s- Sağir, s. 181) Hatta insanlık tarihinde mineral, bitki, hayvan ve insanların yapay yolla üretileceği fikrini ilk ortaya atan isim Cabir’dir. (Dinimize göre bunun sakıncası olur mu peki? Tabi ki olmaz. Hayat üretmeyi hiçbir kutsal kitap yasaklamaz) Fakat o ilahi yaratma ile beşeri imal etmeyi birbirinden kavramsal düzeyde ayırır.
870-950 yılları arasında yaşamış ünlü İslam bilgini ve filozof. Orta Çağ İslam aydınları arasında Muallim-i Sani (İkinci Üstat/Magister secundus) olarak bilinir. Birinci üstat Aristo’dur. Batı’da Alfarabius adıyla bilinir. Mantık, matematik, felsefe, doğa felsefesi, psikoloji, müzik, siyaset dallarında kendini geliştirmiştir. Hakkında sonradan yazılan biyografilerde verilen listelerde 100 ila 160 arasında eserin Farabi'ye atfedildiği görülür ancak bu eserlerin küçük bir kısmına ulaşılabilmiştir. "El-Medinetü'l Fâzıla (Faziletli Şehir- İdeal Devlet)” kitabı bunlardan biridir. Bu kitapta “Varolmada heyulani (maddi) cisimlerin mertebeleri hakkında” bölümü, varlıkların basitten başlayarak birbirlerine dönüştüklerini anlattığı aşağıdaki paragrafla başlar:
Yukarıda gördüğünüz gibi canlıların birbirinden evrildiği görüşünü net bir şekilde dile getiriyor Farabi. Görülebileceği gibi bu görüşler modern evrim görüşüyle tam olarak uyumlu olmasa da, yine de canlılar arasındaki kademeli evrimsel değişime dair çok önemli tespitlerdir. Canlıların statik, değişmez, son halleriyle yaratılmış olduğunu değil; kademeli ve birikimli bir evrimsel sürücün ürünleri olduğunu ileri sürmektedir. Bu, İslam tarihinde evrimin ne kadar güçlü bir temelde geliştiğine çok önemli bir göndermedir.
932-1030 yılları arasında İran’da yaşamış İslam filozofudur. Farabi okuluna mensup düşünürlerdendir. Doğanın işleyişiyle ilgili düşünceleri El-Cahız kadar bilimsel olmasa da felsefi düzeyde “El-Fevz el-Aşgar (Küçük Başarı)” isimli kitabında belirgindir. Düşünüre göre doğanın ilerleme süreci cansız maddeden bitkiye, bitkiden hayvana, hayvandan maymuna, maymundan insana doğrudur. Miskeveyh’in eserlerini inceleyen Dr. Muhammed Hamidullah, Miskeveyh’in kitabındaki görüşlerini şu şekilde özetlemiştir:
Miskeveyh’e göre bitkilerin lif ve köklerden kurtulması hayvanlar alemine geçiş olmuştur, hareket, dokunma ve yön ilk basamaktır. Hayvanlar alemi dört bacaklılarda “at”, uçan hayvanlarda “şahin” ile en üst mertebeye erişmiştir. En sonunda insanlık sınırındaki maymun yer alır. Miskeveyh’in evrimle ilgili görüşleri bugünkü bilgilerimizin yanında ilkel kalmaktadır ancak “hepimiz yıldız tozuyuz” fikrinin özünü ilk benimseyenlerden olması oldukça dikkat çekicidir.
İhvan el-Safa (Halis Kardeşler) bir kişi değil, kimlikleri gizli alimlerden oluşmuş, doğa bilimleri, matematik, astronomi, felsefe ve İslami bilgiler içeren 52 kitaptan oluşan, Rasa'il Ikhwan al-Safa adlı ansiklopedik eser vermiş bir topluluktur (10. yy). Yazarların kimlikleri hakkında öngörüler bulunsa da kesin bir bilgi yoktur. Muhtemelen bilim ile uğraşan insanlar din tüccarları tarafından fişleniyordu. Canlılığın oluşum süreci hakkındaki fikirler aşağıdaki şekilde tarif edilmiştir:
Biruni 973-1048 yılları arasında bugünkü Özbekistan-Afganistan bölgesinde yaşamış, zamanının en önemli ve en bilinen İslam alimlerindendir. Fizik, matematik, astronomi, tıp, farmakoloji (İlaç Bilimi), doğa bilimleri, tarih, kronoloji ve dil biliminde kendini geliştirmiş ve bu alanlarda çağının alimlerini etkilemiş önemli eserler vermiştir. İlginç şekilde Hintolog (Hindistan uzmanı) olarak da tanınır. Çünkü 1017 yılında Gazneli Mahmut’un Hindistan’a yaptığı 12. seferinde orduyla beraber gitmiş ve Hindistan’da uzun yıllar kalıp çalışmalar yapmış, “Tarikh Al-Hind (Hindistan Tarihi)” adında bir kitap yazmıştır. Kitabın 47. bölümü aşağıdaki paragrafla başlar. Burada Biruni’nin coğrafi dağılım, doğal seçilim, yapay seçilim kavramlarının tohumlarını attığını görebiliriz:
1332-1406 yılları arasında yaşamış, Tunuslu Müslüman tarihçi-filozoftur. Tam ismi Abd Ar Rahman bin Muhammed ibn Khaldun’dur. En ünlü eseri 1250 sayfalık; tarih felsefesi, sosyal bilimler, ekonomi, çevre, kültürel tarih, İslam teolojisi ve politik konuları içeren ve zamanının önemli isimlerinin başucu kitabı olmuş “Mukaddimah (Mukaddime)”dir. İbn Haldun anlık sıçrama (mutasyon) yoluyla evrimi kabul eder. Ona göre varlıklar hiyerarşi içinde birbiriyle bitişme halindedir. Mukaddime adlı eserinde evrimle ilgili görüşlerini aşağıdaki şekilde ifade etmiştir:
Not: İbn Haldun’un Mukaddime eserinin bazı nüshalarında maymun anlamına gelen “kırade” kelimesini, kudret şeklinde okuyanlar olmuştur. Fakat hem cümle içindeki anlam hem de İbn Haldun’un evrimci olmasından çıkan sonuç kırade kelimesinin doğru okunuşunun "maymun" olduğudur.
Maddeyle başlayıp manen devam eden evrim görüşünü savunmuştur. Onun öncekilerin evrimci düşüncesine katkısı, bir sonraki türün bir önceki türü özümseyerek dönüştürdüğü görüşüdür. Bitki, su ile mineralleri bitkiye dönüştürür. Hayvan yediği bitkileri canlılığa dönüştürür. Böylece bir alt bir üst türe dönüşerek tekamül devam eder. Rumi’nin şu dizelerine dikkat.
Bir madendim, öldüm ve bitki oldum
Bitkiydim, öldüm ve hayvan oldum
Hayvandım, öldüm ve insan oldum
Sonuç olarak, doğa üzerine kafa yormuş en önemli İslam alimleri evrimsel süreçlerin varlığından açık şekilde bahsetmişlerdir. “Maymundan gelme” fikrinin hiç de aşağılık bir durum olmaması, her aklıselim bilim insanı için olağan gözükmektedir. Hangi yüzyılda, hangi coğrafyada olursa olsun. Evrim görüşünü sadece bu alimler savunmadı. Kınalızade Ali Efendi 1500'lü yıllarda Erzurumlu İbrahim hakkı 1700'lü yıllarda evrimi savundu. Endülüslü simyacı el mecriti (madridli), müfessir fahreddin razi, Nehcü’l- Belağa’nın ünlü şarihi ibn Ebi’l- Hadid, Muhammed b. Tahir, Endülüslü ibn Tufeyl ve ibnu’n- Nefis, İbrahim Nazzam, Seyyid Ahmet Han, Muhammed Abduh, Hüseyin el-cisr, seyyid Emir Ali, Reşid Rıza, Muhammed ikbal, Elmalılı Hamdi Yazır, Filibeli Ahmet Hilmi, İzmirli İsmail Hakkı, Ahmed Hamdi Akseki, Abbas Mahmud Akkad, Muhammed Hamidullah, Muhammed Esed vs
Yaratılış ve Evrim , Mustafa İslamoğlu
İslam’da Evrimci Yaratılış Teorisi, Mehmet Bayraktar, Ankara 2001
Allah’ın Tasarım Metodu Evrim (Bölüm-6) : Evrime İnanmak İçin Ateist mi Olmak Gerekir?