CİRİT – Avrasya Spor Birliği
İNSANIN ATLA BÜTÜNLEŞME SANATI CİRİT
Cesaret, esneklik, denge, çeviklik
Osmanlı döneminde, zaman zaman, “menzil ciriti” adı verilen ve yaya olarak yapıldığı için, “yaya ciriti” de denilen bir tür görülür. Bu yarış, 1.5 metre uzunluğunda, özel olarak yapılan ciriti, bir çizgiden en uzağa atabilme yarışıdır.” *Doğan Yıldız-Çağlarboyu Türkler’de Spor. İstanbul 2002.
Erlik, mertlik, sportmenlik
Atla büünleşen Asyalılar
Cirit, Türkler’in asırlardan beri oynadıkları bir ata oyunudur. Türkler, Türkistan’dan Anadolu’ya bu atlı oyunu da dolu dizgin beraberlerinde getirmişlerdir. Türkler için at, mukaddes ve vazgeçilmez bir unsurdur. At sırtında doğar, at sırtında büyür, at sırtında savaşır, at sırtında ölürlerdi. At sütü kımız Türkler’in yegâne içkisi idi. Cirit oyunu Sultan Alparslan’la beraber Anadolu’ya girmiş daha sonra Avrupa’ya ve Arabistan ülkelerine doğru yayılmıştır. Bugün de Macaristan’da, Türkiye’nin desteğiyle cirit takımları kurulmuş ve faaliyet göstermektedir. Cirit oyunu, Türkler’in en büyük tören gösterisi ve sportif oyunu idi. Daha sonra 16. yüzyılda Osmanlı Türkleri tarafından bir savaş oyunu olarak kabul edildi.
At ile insanın birlikte mücadelesi
Yurtdışında İran, Afganistan ve Türkistan Türkleri ile, Türkler’le meskûn diğer Asya yörelerinde benzer şekilde ve Macaristan’da geleneğini sürdürmektedir. Her yıl Ertuğrul Gazi Törenleri dolayısıyla Eylül aylarının ikinci Pazar günleri Söğüt’te, çeşitli şenlikler vesilesiyle de Erzurum, Kars, Bayburt, Sivas, Balıkesir, Kayseri, İstanbul gibi birçok şehrimizde oynanmaktadır. Erzurumda uluslararası turnuva yapılmakta, İstanbul’da Kağıthane Belediyesi her yıl geleneksel cirit şenlikleri düzenlemektedir
Türkiye Geleneksel Spor Dalları Federasyonu, bu sporu dünyada yaymak için bir çalışma başlatarak; Macaristan’ın Peç şehrinde, altışar kişiden oluşan iki atlı cirit takımının yanı sıra Kisujszalas şehrinde de bir atlı cirit takımı kurdu ve tüm ihtiyaçlarını karşıladı. Federasyon antrenörü Sami Genel de bu takımlara antrenörlük yaptı. Macaristan’da iki şehirde kurulan atlı cirit takımlarının 15 sporcusu, 6 antrenörü ve 6 hakem, İstanbul Kağıthane’de uygulamalı eğitim yaptı. Aynı takımlar daha sonra da Kütahya’daki geleneksel sporlar tesislerinde eğitim gördü.
Osmanlı’da nefes kesen rekabet
15. yüzyıldan itibaren At Meydanı’nda yarışan iki cirit takımı kenti avucunun içine alır; Bamyacılar ve Lahanacılar. Bu iki ekip Sultanahmet meydanında yarışırlardı. Bamyacılarla Lahanacılar, Osmanlı devrinin en büyük ve köklü iki kulübüdür. Merzifon’da kurulan ve Merzifon’un meşhur lahanalarından ilhamla, “Lahanacılar” adını alan sipahi bölüğünün geçmişi, 1400′lü yılların başına kadar uzanır. Osmanlı padişahı Çelebi Mehmet tarafından kurulan bölüğün en büyük rakibi ise, daha sonra Sultan 2. Murat’ın kurdurduğu ve benzer bir hikâyeyle adını Amasya Bamyası’ndan alan Bamyacılar’dır. Tarihimizde kulüpleri için şiirler yazıp, zafer anıtları diktiren padişahlar bile var: Osmanlı padişahı 3. Selim’in Lahanacılar için yazdığı şiirin ilk mısraları:
Cirit oyunu kendisi de iyi bir oyuncu olan 2. Mahmut’un Tanzimat’tan sonra bu oyunu bütün ülkede yasaklamasına kadar İstanbul hayatının renkli bir parçasıydı. Başlıca oyun alanı tabiî ki Sultanahmet Atmeydanı idi. Burada her zaman cirit tâlimi yapan atlılara rastlamak mümkündü, fakat asıl müsabakalar Cuma günleri Cuma namazından sonra yapılır, o zaman meydanı yüzlerce atlı doldururdu. Şehir içindeki ikinci önemli cirit alanı Küçük Ayasofya ile Kadırga arasındaki Cündi (Arapça süvari anlamında. Zamanla bozularak Cindi ve Cinci olmuştur) Meydanı idi. Evliya Çelebi, Kağıthane yolunda da bir cirit meydanı olduğunu yazar. Topkapı Sarayında da Gülhane Bahçesi’ne doğru büyük bir cirit meydanı bulunur, Cuma namazından sonra burada cirit oynayan saray halkına, çoğu zaman padişah da katılırdı. Cirit oyununda saray halkı geleneksel olarak bamyacılar ve lahanacılar adlı iki takıma ayrılır, padişahlar da bu iki takımdan birine dahil olurdu. Saraydaki cirit meydanında bu iki takımı simgeleyen, birinin tepesinde bir bamya, diğerinin tepesinde bir lahana heykeli bulunan iki mermer sütun; bugün de, sportif rekabetin tarihî ve mânâlı bir belgesi olarak varlığını sürdürmektedir.
Atlı Cirit Oyunu’nda iki takım bulunur. Bu takımlar ortalama 70 ilâ 120 metre genişliğindeki bir alanda karşılıklı olarak alanın en gerisinde 6’şar, 8’er veya 12’şer kişi olarak dizilir. Oyun süresi, 35 dakikalık iki devreden, toplam 70 dakikadır. Ciritçiler bölgesel giyimleriyle atlarına biner. Sağ ellerine atacakları ilk ciriti, diğer ellerine de yedek ve yetecek miktarda cirit alırlar. İki tarafın birinden bir atlı öne fırlar, karşı dizinin önüne 30-40 metre kadar yaklaşır. Karşı tarafın oyuncularından birisinin adını seslenerek meydana davet eder.
5 m.’den yakın mesafeden cirit atmak -3 puan
Atını rakibine kasten çarptırmaya – 3 puan
Atlı cirit sporu günümüzde gittikçe artan bir ilgi ve büyüyen bir sevgiyle yayılıyor: birçok yöremizde takımlar kuruluyor, şenlikler düzenleniyor. Türkiye’de atlı ciritin kalelerinden biri de Erzurum…
Severim gıratı, doratı bir de Dadaş’ı
Dilde dolaşır Erzurum Kahraman’ı
Severim Gıratı, Doratı bir de Dadaş’ı”
Atlı cirit 7 atlıdan oluşan iki takımın 35 dakikalık 2 devreden toplam 70 dakika oynadığı bir spordur. 100 cm. uzunluğunda, 3 cm çapında, diğer uca doğru 2 cm. çapına kadar incelenen, kurutulmuş meşe veya soyulmuş hurma ağacından yapılmış düz ve ucu küt bir değnek “cirit”ile oynanır. Oyun alanı eni 30-50 metre, boyu 90-160 metreler arasında olabilen, (genellikle 40×120 metre ölçülerinde sahalar kullanılır) görülebilecek şekilde 15 cm. genişliğinde beyaz çizgilerle belirlenen düz alandır