Arşiv (October 2007) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Gündem > ‘Biz’e ait bir anayasanın imkanı
BÜ­YÜK fi­lo­zof Aris­to, bun­dan 2400 yıl ön­ce Kar­ta­ca ül­ke­si­nin ana­ya­sa­sın­dan söz eder­ken, “On­la­rın ana­ya­sa­sı­nın üs­tün­lü­ğü­nün ka­nı­tı, sı­ra­dan in­san­la­rın da ona sa­da­kat gös­ter­me­le­ri­dir” yo­ru­mu­nu ya­pı­yor­du. Or­han Ke­mal Cen­giz de Tur­kish Da­ily News’te ya­yım­la­nan 9 Ey­lül 2007 ta­rih­li ya­zı­sın­da bu tes­pit­ten ha­re­ket­le, “İh­ti­ya­cı­mız olan Kar­ta­ca Ana­ya­sa­sı­dır” di­yor.
İn­san­la­rın say­gı du­ya­ca­ğı, ken­di­le­ri­ne ait his­se­de­bi­le­cek­le­ri, sa­hip­le­ne­bi­le­cek­le­ri ve gu­rur­la “Bu bi­zim­dir” di­ye­bi­le­ce­ği bir ana­ya­sa bu ül­ke­ye hiç uğ­ra­ma­dı. Özel­lik­le son iki­si, ya­ni 1961 ve 1982 Ana­ya­sa­la­rı, ka­pa­lı ka­pı­lar ar­dın­da ha­zır­la­nıp top­lu­ma ‘onay­lat­tı­rıl­mış’ dar­be ürün­le­rin­den baş­ka bir şey de­ğil­di. Kim­se­ye na­sıl bir ül­ke­de ya­şa­mak is­te­di­ği, han­gi ku­ral­lar­la yö­ne­til­mek is­ten­di­ği hiç so­rul­ma­mış, me­tin­ler tar­tı­şı­la­ma­mış ve kat­kı da is­ten­me­miş­ti. Her iki ana­ya­sa da, esas ola­rak, onu dik­te et­ti­ren­le­rin ide­olo­jik ter­cih­le­ri­ni, dev­le­tin teş­ki­lat­lan­ma şek­li­ni, ku­rum­la­rın bir­bir­le­riy­le iliş­ki­le­ri­ni gös­te­ren, bu ara­da te­mel ba­zı hak­la­ra da yer ve­ri­yor­muş gi­bi ya­pan me­tin­ler­di.
İti­ba­ri Ana­ya­sa­lar­dan Ga­ran­tist Bir Ana­ya­sa­ya…
Gü­nü­müz­de ana­ya­sa de­di­ği­miz­de, ön­ce­lik­le bi­rey hak­la­rı­nı gü­ven­ce al­tı­na alan, bu te­mel­den ha­re­ket­le in­san­la­rın ay­nı ül­ke­de bir ara­da ya­şa­ma­la­rı­nın ge­rek­tir­di­ği hu­ku­ki ve si­ya­si çer­çe­ve­yi çi­zen mu­ta­ba­kat me­tin­le­ri an­la­şı­lır. İki yüz yıl­lık ana­ya­sa­cı­lık ha­re­ke­ti­nin ama­cı da esas ola­rak buy­du. Ana­ya­sa­cı­lı­ğın ge­rek­le­ri açı­sın­dan ba­kıl­dı­ğın­da, ‘bi­zim­ki­ler’, Sar­to­ri’nin de­yi­miy­le “ga­ran­tist ana­ya­sa” adı­nı hak et­mi­yor­lar­dı. Çün­kü oto­ri­te­ye kar­şı bi­re­yin hak­la­rı­nı gü­ven­ce al­tı­na al­mı­yor­lar ve onu pra­tik­te de ko­ru­yu­cu bir iş­lev gör­mü­yor­lar­dı. Bu özel­lik­le­riy­le on­la­ra en faz­la “iti­ba­ri ana­ya­sa” adı ve­ri­le­bi­lir­di.
Cum­hu­ri­yet dö­ne­mi ana­ya­sa­la­rı­nın, özel­lik­le de son iki­si­nin, ana­ya­sa­cı­lı­ğın ge­rek­le­ri­ne uzak­lı­ğı ya­nın­da, va­tan­daş­la­rın pra­tik­te sa­hip ol­duk­la­rı hak­lar dü­ze­yiy­le iliş­ki­si de son de­re­ce sı­nır­lıy­dı. Dar­be­ler ya­pı­lı­yor, muh­tı­ra­lar ve­ri­li­yor, ar­dın­dan de­mok­ra­tik­leş­me ve si­vil­leş­me dö­nem­le­ri ya­şa­nı­yor, ama on­lar ora­da du­ru­yor­du. 1924 Ana­ya­sa­sı da bu ba­kım­dan fark­lı de­ğil­di. Ör­ne­ğin tek par­ti dö­ne­min­de de, çok par­ti­li ha­ya­ta ge­çiş­te de ay­nı ana­ya­sa yü­rür­lük­tey­di. 1930’da Ser­best Cum­hu­ri­yet Fır­ka­sı’nın ku­ru­lu­şun­dan ce­sa­ret ala­rak ken­di­le­ri de par­ti kur­mak is­te­yen ba­zı ki­şi­ler ür­kek­çe izin is­te­dik­le­rin­de şu ce­va­bı al­mış­lar­dı: “Ana­ya­sa­da par­ti teş­kil et­me­ye ay­kı­rı bir hü­küm mü var? Bu­gü­ne ka­dar kim par­ti kur­mak is­te­di de en­gel olun­du?” Kim­se­nin par­ti kur­mak için baş­vur­ma­dı­ğı doğ­ru ola­bi­lir­di. Ama bu­nu söy­le­yen­ler, si­ya­si at­mos­fe­rin pra­tik ola­rak bu­nu im­kan­sız kıl­dı­ğı ger­çe­ğin­den söz et­mi­yor­lar­dı.
Bu­gün, ye­ni bir de­mok­ra­tik­leş­me ça­ba­sı­nın ürü­nü ola­rak, in­san hak­la­rı­na da­ya­lı de­mok­ra­tik bir re­ji­min ol­maz­sa ol­ma­zı olan ana­ya­sa me­se­le­si­nin de gün­de­me gel­miş ol­ma­sı ümit ve­ri­ci bir ge­liş­me­yi ifa­de edi­yor. İlk kez si­vil bir ana­ya­sa için adım at­ma­ya ça­lı­şan bir ik­ti­dar var; ilk kez oto­ri­ter re­jim­le­re de­ğil, ev­ren­sel ör­nek­le­riy­le mo­dern de­mok­ra­tik re­jim­ler­de­ki ör­nek­le­ri­ne gö­re bir ana­ya­sa­nın ha­zır­lan­ma­sın­dan söz edi­li­yor ve yi­ne ilk kez top­lu­mun çe­şit­li ke­sim­le­ri­nin kat­kı­sı­na açık bir ana­ya­sa ya­pı­mı id­dia­sı var. Ana­ya­sa tas­la­ğı­nı ka­le­me alan­lar da, in­san hak­la­rı­nı, de­mok­ra­si­yi sa­vu­nan­lar­ca tak­dir edi­len ve ala­nın­da yet­kin isim­ler. Bü­tün bun­lar, Tür­ki­ye top­lu­mu­nun pek tat­ma­dı­ğı ama öte­den be­ri ar­zu­la­dı­ğı bir sos­yo-po­li­tik çer­çe­ve­nin ula­şı­la­bi­lir bir he­def ola­rak gö­rül­dü­ğü­nün ka­nı­tı ol­ma­sı ba­kı­mın­dan he­ye­can ve­ri­ci. Da­ha­sı bu gi­ri­şim, ge­niş bir top­lum des­te­ğiy­le ik­ti­da­ra ge­len bir hü­kü­me­tin si­ya­si ira­de­si­ni yan­sı­tı­yor.
Si­vil Ana­ya­sa Önün­de­ki En­gel­ler
Yi­ne de ta­ri­hî tec­rü­be, bi­ze faz­la ümit­len­mek için he­nüz ye­ter­li se­bep ol­ma­dı­ğı­nı söy­lü­yor. Zi­ra bu olum­lu at­mos­fe­re rağ­men si­vil ana­ya­sa gi­ri­şi­mi­nin ba­şa­rı­sı­nın önün­de cid­di en­gel­ler de var. Ön­ce­lik­le, ana­ya­sa ya­pı­mın­da iz­len­me­si ge­re­ken ide­al yön­tem de­ğil, “ikin­ci en iyi” söz ko­nu­su. İde­al olan, ana­ya­sa­yı, tas­la­ğın­dan son ha­li­ne ka­dar, top­lu­mun bü­tün ke­sim­le­ri­ni ve bü­tün renk­le­ri­ni tem­sil eden bi­rey ve grup­la­rın ka­tı­lı­mıy­la ha­zır­la­mak­tır. Ör­ne­ğin İs­pan­ya, Fran­kist dö­ne­mi tas­fi­ye sü­re­cin­de ana­ya­sa­yı böy­le ha­zır­la­mış­tır. Kral’ın hi­ma­ye­sin­de sa­ğın ve so­lun bir ara­ya gel­me­siy­le, uzun sü­ren pa­zar­lık­lar ve mü­za­ke­re­ler­le ha­zır­lan­mış­tır ana­ya­sa. An­cak bu yön­te­min Tür­ki­ye’de uy­gu­la­na­bil­me­si bu­gün için çok müm­kün gö­rün­me­mek­te­dir. Tür­ki­ye’de de­mok­ra­si­nin sol aya­ğı (mer­kez so­lu kas­te­di­yo­rum) hep ak­sa­mak­ta, sü­re­ce kat­kı de­ğil en­gel ola­rak et­ki­de bu­lun­mak­ta­dır. Bu an­lam­da Tür­ki­ye’de de­mok­ra­tik­leş­me ma­ale­sef mer­kez sol­la bir­lik­te de­ğil, ona rağ­men ger­çek­leş­ti­ril­mek du­ru­mun­da­dır.
İkin­ci ola­rak, si­vil ana­ya­sa gi­ri­şi­mi, söz ko­nu­su sü­reç­ten hiç mi hiç mem­nun ol­ma­yan ve onu en­gel­le­mek için uğ­ra­şan çe­şit­li ik­ti­dar odak­la­rı­nın mü­da­ha­le­sin­den ba­ğım­sız de­ğil­dir. Üs­te­lik on­la­rın fii­lî gü­cü ve et­ki­si, İs­pan­ya’da­ki ben­zer­le­ri­ne gö­re da­ha faz­la­dır. As­ker-si­vil iliş­ki­le­ri­ne, Kürt so­ru­nu­na ve din öz­gür­lü­ğü­ne iliş­kin ola­rak ya­pıl­ma­sı ge­re­ken­ler bel­li­dir; ama bun­la­rın ne ka­da­rı­nın met­ne yan­sı­ya­ca­ğı kuş­ku­lu olup, bu sü­reç­te­ki mü­ca­de­le­nin so­nu­cu­na bağ­lı­dır.
Bu­na bağ­lı üçün­cü so­run, ger­çek­ten si­vil bir ana­ya­sa ya­pı­mı­nın ih­ti­yaç gös­ter­di­ği kök­lü de­ği­şik­lik­le­rin ya­pı­la­ma­ya­cak ol­ma­sı­dır. Ör­ne­ğin ana­ya­sa­nın di­ba­ce­siy­le, de­ğiş­ti­ri­le­mez hü­küm­le­ri da­ha baş­tan dış­ta tu­tul­muş­tur. Oy­sa de­mok­ra­si ön­ce­si dö­nem­le­rin ürü­nü olan ve ana­ya­sa yap­mak için yet­ki­li olan or­ga­nı bağ­la­yan bir çer­çe­ve­de ana­ya­sa yap­mak -söz ko­nu­su çer­çe­ve geç­miş­te meş­ru yön­tem­ler­le te­sis edil­miş ol­sa bi­le-, bu­gü­nün so­run­la­rı­na çö­züm ge­ti­re­cek bir dü­zen­le­me­yi en­gel­le­yi­ci ola­bil­mek­te­dir. “Ana­ya­sa­la­ra de­ğiş­mez hü­küm­ler koy­mak, ölü­le­rin di­ri­le­re hük­met­me­si­dir” der Tho­mas Pai­ne. Bu­gün­kü si­vil ana­ya­sa da bu hü­küm­le­rin göl­ge­sin­de ha­zır­lan­mak­ta­dır.
Dör­dün­cü so­run, si­vil ana­ya­sa­ya ön­cü­lük eden hü­kü­me­tin ken­di için­den ve şim­di­ye ka­dar ser­gi­le­di­ği si­ya­set pra­ti­ğin­den do­ğa­bi­lir. Hü­kü­met, si­vil bir ana­ya­sa ya­pı­mı ko­nu­sun­da ge­rek­li is­te­ğe sa­hip ol­du­ğu­nu gös­ter­mek­te­dir, an­cak bu­nun için ge­rek­li ira­de­yi or­ta­ya ko­ya­bi­le­ce­ğin­den kuş­ku duy­mak için se­bep­le­ri­miz var­dır. Geç­miş­te “YÖK Re­for­mu” ko­nu­sun­da ol­du­ğu gi­bi ge­ri adım ata­cak olur­sa, bü­tün bu ça­ba­lar bo­şa git­mek­le kal­maz, sa­hip ol­du­ğu­muz öz­gür­lük­ler açı­sın­dan bi­zi bu­gü­ne gö­re da­ha ge­ri bir du­ru­ma da dü­şü­re­bi­lir. Da­ha açık bir bi­çim­de ifa­de et­mek ge­re­kir­se, hü­kü­me­tin si­ci­lin­de, zor za­man­da de­mok­ra­si­den ya­na sağ­lam dur­du­ğu­nu gös­te­ren ye­te­rin­ce ka­yıt mev­cut de­ğil­dir. 12 Ey­lül Ana­ya­sa­sı’nın be­lir­le­di­ği sta­tü­ko­nun ve ona bağ­lı ay­rı­ca­lık­lı ko­num­la­rı­nın el­den git­me­si­ni is­te­me­yen odak­la­rın kri­tik mad­de­ler­de yay­ga­ra ko­par­ma­sı du­ru­mun­da, Er­do­ğan hü­kü­me­ti­nin sa­de­ce TÜ­Sİ­AD’ın de­ğil, ken­di için­de­ki sta­tü­ko­cu, bü­rok­rat zih­ni­yet­li, “dev­let tec­rü­be­si olan” ki­şi­le­rin de tel­kin­le­ri­ne rağ­men sağ­lam du­ra­bi­le­ce­ğin­den ya­na kuş­ku duy­mak için pa­ra­no­yak ol­mak ge­rek­mi­yor.
İş­te si­vil ana­ya­sa gi­ri­şi­mi, sü­re­ci olum­lu ve olum­suz yön­de et­ki­le­ye­cek di­na­mik­le­riy­le böy­le bir va­sat­ta ger­çek­le­şi­yor. Böy­le bir or­tam­da bel­ki or­ta­ya çı­ka­cak me­tin, ger­çek­ten içi­mi­ze si­ne­rek “si­vil ana­ya­sa”, “bü­tün bir top­lu­mun ana­ya­sa­sı” ve­ya “Kar­ta­ca ana­ya­sa­sı” di­ye­bi­le­ce­ği­miz bir ni­te­lik ta­şı­ma­ya­bi­lir; bü­yük bir ih­ti­mal­le de ta­şı­ma­ya­cak. Or­ta­ya çı­ka­cak ana­ya­sa da ye­ni bir ana­ya­sa­dan çok, da­ha yü­zü­ne ba­kı­lır ha­le gel­miş bir ana­ya­sa ola­cak. Ama in­san hak­la­rı­nı te­mel alan, de­mok­ra­si­yi bü­tün ge­rek­le­riy­le te­sis ede­bi­le­cek ‘ga­ran­tist’ bir ana­ya­sa­ya ulaş­ma pers­pek­ti­fi­mi­zi as­la yi­tir­me­den, “ül­ke ger­çek­le­ri”ne hiç­bir za­man tes­lim ol­ma­dan ve­ya “ya hep ya hiç”çi­li­ğin vic­dan ra­hat­la­tan çö­züm­süz­lü­ğü­ne ka­pıl­ma­dan, sü­re­ce des­tek ver­mek­ten da­ha iyi bir se­çe­nek gö­rün­mü­yor. Zi­ra 27 Ma­yıs ve­ya 12 Ey­lül hu­kuk­suz­lu­ğu­nun ürü­nü olan me­tin­le­ri ve hü­küm­le­ri tas­fi­ye ede­cek en mü­te­va­zı gi­ri­şi­min bi­le bir de­ğe­ri var. Bu­nun için, her an tö­kez­le­me­si müm­kün olan ira­de­yi da­ha si­vil ve de­mok­rat bir çiz­gi­de tut­mak için eleş­ti­ri yap­ma­yı ih­mal et­me­den sü­re­ce des­tek ver­mek ge­rek. Ye­ter ki bu­nu ya­par­ken, uf­ku­mu­zu ‘ya­pı­la­bi­le­cek­ler’le sı­nır­la­ma­ma­yı ba­şa­ra­lım.