Download "TÜRK CUMHURİYETLERİNDE YABANCI YATIRIMLARIN SEKTÖREL VE ÜLKELER ARASI DAĞILIMI"
1 1 TÜRK CUMHURİYETLERİNDE YABANCI YATIRIMLARIN SEKTÖREL VE ÜLKELER ARASI DAĞILIMI Mehmet DİKKAYA Marmara Üniversitesi, Doktora Öğrencisi ÖZET 1990lı yılların başında SSCB'nin dağılmasıyla dünya ekonomisine dahil olan Türk Cumhuriyetleri, ekonomik sorunlarına nasıl bir çözüm yolu üretecekleri konusunda ilk başta karar vermekte güçlük çekmişlerdir. Bunun için, hızlı bir şekilde, global hareket kabiliyeti yüksek olan ve ekonomik açıdan gelişmiş ülkelerle işbirliği yolları araştırmaya başlamışlardır. Sonuçta ABD ve Avrupa ülkeleri ile bu cumhuriyetler için özel bir öneme sahip olan Türkiye ilk bağlantı kurulan ülkeler olmuştur. Daha sonra, bu ülkelere Japonya ve G, Kore gibi ülkeler de dahil olmuştur, İşbirliği yapılan ülkeler için de Türk Cumhuriyetleri, kutlanılmamış rezervler ve bakir alanlar açısından cazip yatırım alanı oluşturmaya başlamıştır. Bu arada özellikte Azerbaycan'daki ekonomik fırsatların bu ülkeyi uluslararası arenada önemli bir hale getirdiği görülmektedir. Bu ülkede, özellikle petrol ve doğal gaz üretimi açısından önemli adımlar atılmıştır. Benzer yargılar, Kazakistan için de rahatlıkla ifade edilebilir. Diğer Türk Cumhuriyetleri için ise sessiz sedasız bir gelişim gözlenmektedir. Diğer üç cumhuriyette (Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan) şimdilik temel tüketim malları sanayiinde yapılan yatırımlar ve altın üretimi gibi alanlarda gelişmeler gözlenmektedir. Bu çalışmada, Türk cumhuriyetlerinin ekonomik gelişmesinde öncelikli önem taşıyan yabancı yatırımlar ve yatırım alanları incelenmektedir. Doğrudan yabancı sermaye yatırımları için mevcut ortam, bu yatırımların sektörel ve ülkeler arasındaki dağılımı ve yatırımları etkileyen faktörler araştırılmaktadır. Ayrıca, söz konusu doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının etkinliğini belirleyen faktörler ve Türkiye'nin bu konuda ifa etmesi gereken önemli rol üzerinde durulmaktadır. Anahtar Kelimeler: Türk Cumhuriyetleri, Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları, Teknik Yardım, Ortak Yatırımlar, Yatırım Alanları, Enerji Sektörü, Dış Ticaret, Petrol ve Doğal Gaz Boru Hatları
2 2 GİRİŞ 1990'lı yıllarda SSCB'nin dağılmasıyla kendilerini bir anda global dünya ekonomisi ve politikası içinde bulan Sovyet sonrası ülkeler arasında bulunan yeni Türk Cumhuriyetleri, çok önemli ekonomik ve politik sorunlarına nasıl bir çözüm yolu üretecekleri konusunda kararsız kalmışlardır. Kısa bir kargaşa döneminden sonra bir yanda eski mecburî ortakları olan Rusya, diğer yanda başta Türkiye ve diğer bazı tslâm ülkeleriyle ABD ve Avrupa Birliği'nin başı çektiği sanayileşmiş ülkeler arasında denge politikası takip etmenin en akıllıca yol olacağını anlamakta fazla gecikmemişlerdir. Bu konuda, özellikle Türkiye'nin özel bir konumu vardır ve ülkeler bu konumun güçlenmesini arzu etmektedirler. Çünkü Türkiye gelişmiş piyasa ekonomisi, demokratik ve laik yönetim yapısı ile bu ülkeler için hem tarihten gelen bir dost, hem de sorunlarının çözülmesinde yardımcı olabilecek pek çok unsur taşımaktadır. Türk Cumhuriyetleri, aradan geçen 7-8 yıl içerisinde dünya politikası konusunda büyük tecrübeler elde etmişlerdir. Bu konuda, daha önce dönüşüm sürecine girmiş olan Doğu Avrupa Ülkeleri ile eski büyük ortakları Rusya'nın izinden giderek ve kendi özel stratejilerini de ihmal etmeyerek bir yol izlemektedirler, izlenecek olan stratejideki temel unsurlardan en önemlileri, iktisadî liberalleşme ve özelleştirmeden sonra gelmesi gereken yabancı sermaye için ülkelerin cazip hale getirilmesi olmuştur. Bu bakış açısıyla, aşırı liberal politikalar ile, kısmen hala muhafazakâr davranışların devam ettiği farklı yelpazelerde bulunan bu ülkeler için daha avantajlı ikinci bir strateji alternatifi mevcut değildir. Çünkü, Batı'nın Doğu Avrupa'ya gösterdiği cömertlik, Rusya ve Ukrayna dışında bu ülkelere gösterilmemiş ve kredi musluklarının ağzı, ekonomilerin büyük çaplı modernizasyonu için yeterli olamamıştır. Örneğin, arasında eski SSCB ülkeleri için öngörülen AB programı TACIS (Technical Assistance for Commonvvealth Independent States) çerçevesinde Türk Cumhuriyetleri, toplam 1,360 milyon ECU içerisinde ancak 100 milyon ECU değerinde teknik yardım alabilmiştir (EC- TIO,1995). Bu çalışmada Türk Cumhuriyetleri'ne yönelen sermaye akımlarının, yabancı yatırımların ve ortak yatırımların (joint-venture) boyutları, yatırımların dağıldığı sektörler ve yatırım yapan ülkeler açısından ele alınacaktır. Mal hareketleri dışında kalan bu akımların, ülke ekonomileri üzerindeki etkileri de bu kapsamda değerlendirilecektir. YABANCI YATIRIMLAR İÇİN MEVCUT ORTAM Türk Cumhuriyetleri'nde yabancı yatırımları çekebilmek için mevcut ortamın genel olarak iyi bir düzeyde olduğu söylenebilir. Bu konuda, gerekli hukukî mevzuat büyük oranda oluşturulmuş olup, yatırımları nispeten özendirici idarî düzenlemeler yapılmıştır. En önemli sorunlarla ise, uygulamada karşılaşılmaktadır. Bunun en önemli sebebi de teşebbüs ve yatırım zihniyetinin, sosyalist düşünsel miras sebebiyle fazla gelişmemiş olmasıdır. Çünkü hâlâ önemli kadrolarda eski Komünist Parti idarecileri bulunmakta ve bu idareciler bazen zihnî altyapılarının etkisinde kalmakta, bazen de yatırımlara karşı pragmatist bir tavır sergilemektedir. Rüşvet ve yolsuzluklar bu sektörde de alabildiğince revaçtadır. Önemli bir problem de Özbekistan gibi ülkelerde görüldüğü gibi, ekonomik bağımlılığı ülkenin siyasî bağımsızlığını ve millî güvenliği tehdit edecek şekilde algılamalarıdır. Bu konuda en liberal ülkeler Kazakistan ve Kırgızistan olarak görünmektedir. Yatırımlar için tanınan muafiyetlerin ise, her bir ülke için değişen oran ve yıllar için vergi istisnaları dışında fazla teşvik edici olduğu söylenemez. Özellikle Türk kökenli şirketlerin bu bölgede karşılaştıkları so
3 3 runların başında "yatırım garantisi" konusunun tam olarak netleşmemiş olması gelmektedir. Ekonomik gelişmenin önündeki en önemli engellerden birisi olan açık denizlere kapalı olma ve sosyal ve fizikî altyapıda halen görülen eksiklikler de yabancı yatırımların bölgeye yönelimini azaltan etkenlerdendir. Bu konuda Hazar Petrollerinin dünya pazarlarına ulaştırılması konusunda ilgili ülkeler arasında kopan fırtına ve politik hesaplaşmalar, alt yapı sorunlarının önemini çok güzel bir şekilde yansıtmaktadır. Fakat plânlanan faaliyetler gerçekleşirse bölgenin önümüzdeki on yıl içerisinde Akdeniz, Hint Okyanusu ve Basra Körfezine, oradan da dünya piyasalarına ulaşması sağlanacaktır. YABANCI YATIRIMLARIN SEKTÖREL DAĞILIMI Yabancı yatırımların yoğunlaştığı sektörlerin başında enerji ve madencilik sektörü gelmektedir. Bu alanda, özellikle petrol ve doğal gaz üretimi açısından Azerbaycan ve Kazakistan'ın Hazar'da bulunan petrol yataklarında büyük bir yoğunlaşma olduğu gözlenmektedir. Petrol ve doğal gazı, başta altın olmak üzere kıymetli metallerin çıkarılması alanında gerçekleşen yatırımlar izlemektedir. Bu konuda göze çarpan ülkelerin başında, kendisine yönelen yabancı sermayenin çok büyük bir kısmının bu alanda odaklandığı Kırgızistan, Özbekistan ve Kazakistan gelmektedir. Bu ülkelerde enerji mallarının çok önemli bir potansiyele sahip olduğu konusunda her- kes hemfikir gibidir. Daha Sovyetler Birliği dağılmadan bu ülkeler SSCB için büyük miktarlarda enerji malları üretiyorlardı. Örneğin 1991 yılında Azerbaycan'da 11.7, Kazakistan'da 26, Özbekistan'da 2.8 ve Türkmenistan'da 5.4 milyon ton petrol üretilmiştir (Raşit, 1996; TİKA, 1996). Türkiye'nin 1997'de sadece 3.4 milyon ton ham petrol üretimi dikkate alınırsa bu rakamlar oldukça önemli boyuttadır (İTO, 1998). Aynı yıl gerçekleştirilen doğal gaz üretimi ise, Azerbaycan'da 8.5, Kazakistan'da 8.8 (TİKA, 1995), Özbekistan'da 41 ve Türkmenistan'da 80.4 milyar m3 olarak belirlenmiştir. Günümüzde ise ekonomik yapıda yaşanan köklü değişim sebebiyle bu miktarlardan oldukça düşük seviyede üretim gerç ekleştirilebilmektedir. Bölgenin petrol ve doğal gaz alanında çok büyük bir potansiyeli bulunmaktadır. Örneğin, petrol rezervleri açısından ülkelerin durumu şöyledir: Azerbaycan'ın 8 milyar varil, Kazakistan'ın 100 milyar varil ve Türkmenistan'ın 700 milyon ton petrol rezervi olduğu tahmin edilmektedir. Doğal gaz açısından da durum çok farklı değildir ve Azerbaycan'da 118 milyar, Kazakistan'da 2.4 trilyon ve Türkmenistan'da 8.1 trilyon m3 doğal gaz rezervi bulunmaktadır. Bu ülkeler değerli madenler yönünden, yine eski SSCB'nin pek çok alanda ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde geniştir. Bunlardan Kazakistan'ın, rezervler açısından tungstende dünya l.si, krom ve manganezde dünya 2.si, molibden ve fosfatta dünya 4.sü olması bu konuda önemli bir ip ucu verebilir. Aynı şekilde dünyanın en yüksek kaliteli altını da (%99.99) Özbekistan'da üretilmektedir. Bu ülke yılda 250 ton altın üretimi ile G. Afrika'dan sonra dünyada 2. sırayı almaktadır (DPT, 1993). Türk cumhuriyetlerinin ihracatında metal, hammadde ve petro-kimya ürünlerinin önemi büyüktür. Bu ürünlerin ticaretinde Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerinin ağırlıklı yeri halen devam etmektedir. Enerji ve madencilik sektörlerinde üretilen bu ürünlerin, Kazakistan'ın ihracatının %79' unu, Özbekistan'ın ihracatının %23'ünü, Kırgızistan'ın ihracatının ise %35'ini oluşturması bu sektörlerin ülke ekonomileri için vazgeçilemez önemini açıkça ifade etmektedir.
4 4 Bu konuda çekilen sıkıntıların en önemlisi, bu zengin rezervlerin işletilmesi amacıyla yabancı ortak ve finansman temininin yanında, bu kaynakların dünya pazarlarına ulaştırılması için gerekli petrol ve doğal gaz boru hatlarının henüz mevcut olmayışıdır. Bu konuda başından beri en önemli engellerden birisi Rusya olmuştur. Rusya, büyük kısmı kendi denetiminde olan eski boru hatlarından petrol ve doğal gaz kaynaklarının akıtılmasını istemekte, bu ülkelerse artık Rusya ile sıkı bir işbirliğinin, ekonomik bağımsızlığın kazanılmasında çok önemli olan bu maddelerin geleceğini tehdit ettiğini düşünmektedirler. Bu konuda Azerbaycan ve Gürcistan'ın yaşadığı acı tecrübelerin ortada olması, bu ülkeleri oldukça temkinli olmaya itmektedir. Gerçekten rezervler, Rusya, ABD, ingiltere, Fransa ve Japonya başta olmak üzere tüm dünya ülkelerinin ilgisini çekecek potansiyeldedir. Petrol ve madencilik sektörünü, eski sanayi tesislerinin modernizasyonu ve yeni yatırımların önünün açılmasına yardımcı olacak alt yapı tesislerinin inşa edilmesi konusundaki yatırımlar izlemektedir. Havaalanlarının, büyük otellerin, rafinerilerin (Türkmenistan'da), kamu binalarının inşası veya modernizasyonu bu kapsamda ele alınabilir. Bunu izleyen sektör ise (yatırım potansiyeli açısından), dönüşüm sürecinde büyük sorunlar yaşanan temel tüketim malları sanayiidir. Gıda ve tekstil sanayiindeki yatırımlar, halkın birinci dereceden ihtiyaçlarının karşılanması açısından önemlidir. Ayrıca israil gibi tarımsal teknikler konusunda gelişmiş ülkelerden yönelen tarımsal yatırımlar sayılabilir. Verimlilik artışı için yeni üretim tekniklerinin geliştirilmesi, seracılık faaliyetlerinin yaygınlaşması, depolama ve tarımsal ürünlerin pazarlaması açısından söz konusu yatırımlar oldukça büyük önem arz etmektedir. Çünkü ilgili ekonomilerin hâlâ önemli bir kısmı tarıma dayalıdır (SPOC, 1998). YABANCI YATIRIMLARIN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI Türk Cumhuriyetleri'nde gerçekleştirilen yabancı yatırımların ülkelerarası dağılımında göze çarpan ilk husus, Batılı firmaların bu yatırımlarda ilk sıralarda bulunmasıdır. ABD ve AB Ülkeleri, uluslararası firmalar aracılığıyla bölgedeki yoğun sermaye ve teknoloji gerektiren yatırım alanlarında faaliyet göstermektedirler. ABD ve Avrupalı petrol şirketleri; özellikle Hazar petrolleri ile ilgili üretim paylaşımı anlaşmalarında öncü konumdadırlar. Yine Kanada, ABD ve bazı AB ülkelerine mensup şirketler de, bölge ülkeleri için gelecek vadeden bir sektör olan altın üretiminde büyük yatırımlara imza atmaktadırlar. Ekonomik alt yapının modernizasyonu veya yeniden inşası konusunda, uzun yıllardan beri uluslararası piyasalarda uzmanlaşmış Türk şirketleri önemli faaliyetler göstermektedir. 1991'den sonra Azerbaycan ve Orta Asya'ya yönelik güçlü bir Türk müteşebbis akımı gerçekleşmiştir. Bu girişimcilerin, söz konusu ülkelerde yaptıkları işler ise, üretim bazında küçük ve orta çapta işler olmuş, inşaat, haberleşme gibi alt yapı işlerinde ise önemli çapta faaliyetler üstlenilmiştir. Türkiye kökenli yaklaşık 400 şirket 3.4 milyar dolar değerinde iş üstlenmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketleri TPAO ile BOTAŞ, bölgede petrol ve doğal gaz arama ve yeni boru hatlarının inşa edilmesi için çalışmalar yapmaktadır (Turkish Daily News, 30 Aralık 1994). Türk şirketlerinin bu alandaki etkinliğini belirleyen önemli bir faktör olarak, maliyet avantajı ve çeşitli ödeme şekillerine açık olmaları gösterilebilir. Türk firmaları Ekim 1997'ye kadar bu ülkelerde bu kapsamda değeri 2.5 milyar dolarlık projelere imza atmışlar ve bunların yarıdan fazlasını tamamlamışlardır (Çarıkçı, 1998; Türk Müteahhitler Birliği (TMB) ve Uluslararası Müteahhitler Birliği (UMB) Verileri, Haziran 1998'den).
5 Haziranına kadar ise, Türkiye kökenli müteahhitlerin üstlendiği işlerin tutarı 3 milyar doları aşmış ve bu projelerin yaklaşık üçte ikisi tamamlanmıştır (Çarıkçı, Eylül 1999; TMB/UMB Verileri, Eylül 1999'dan).Türk şirketlerinin, ayrıca gıda, tekstil gibi temel tüketim sanayii, dayanıklı tüketim malları sanayii ve bir kısım küçük ve orta ölçekli işletme potansiyeli gerektiren sanayi dallarında da önemli bir etkinlik derecesine sahip olduğu söylenebilir. Son yıllarda, Türkiye'den büyük sanayi guruplarının da bu yatırım kervanına, otomotiv ve beyaz eşya sektörlerinde katılım göstermesi, bölgenin halen yatırım alanı olarak cazibesini devam ettirmesinin bir göstergesi sayılabilir. Türkiye Cumhuriyeti, Türk Eximbank aracılığıyla bu ülkelere mal ve proje kapsamında Haziran 1999'a kadar toplam 1.1 milyar dolarlık finansman desteğinde bulunmuştur (Çarıkçı, Temmuz-Ağustos 1999). Eximbank'ın sağladığı proje kredileri başlıca üç alanda yoğunlaşmaktadır. Bunlardan ilki turizm-müteahhitlik gibi hizmetler alanında ortaya çıkmaktadır. Bu çerçevede otel ve ticaret merkezleri inşa edilmesi, havaalanları restorasyonu, haberleşme sistemleri kurulması gibi faaliyetler göze çarpmaktadır, ikinci alan, tüketim malları üretiminde kendini göstermekte ve gıda, giyim ve elektrikli ev aletleri imalat sanayilerinde yatırımlar yapılmaktadır. Sınaî yatırımlar ise son temel finansman alanını oluşturmakta olup bu fonlar Türkmenistan'da Türkmenbaşı Rafinerisinin modernizasyonunda, Özbekistan'da yün entegre tesisleri ve kamyon-kamyonet üretim tesisi inşasında kullanılmıştır (Devlet Bakanlık, 1998). Türkiye ile bu Cumhuriyetler arasında dil, din, ırk, kültür gibi sayısız ortak noktanın bulunması, bu ülkelerdeki yabancı yatırımlar içinde Türk şirketlerinin etkinliğini artıran önemli bir faktördür. Türkiye'nin Avrupa Birliği ile başlattığı Gümrük Birliği süreci de göz önünde bulundurulursa Avrupa Birliği Ülkeleri, bu Cumhuriyetlerin önemli rol atfettikleri Türkiye ile işbirliğine önem vermektedir. Türkiye'nin bu ülkelere kıyasla kalkınmışlığı, Avrupa ülkeleri nazarındaki önemini arttıran bir diğer unsurdur. Ayrıca Batı sermayesi ve teknolojisinin Türkiye üzerinden söz konusu ülkelere akması da inkâr edilemeyecek bir olgudur. Bölgede Türklerin girişimci zekası, Chase Manhattan Bank, Coca Cola Co., Caterpillar Inc., Siemens AG gibi çok uluslu şirketleri, İstanbul'u Kafkasya ve Orta Asya'daki işletmeleri için bir sıçrama tahtası olarak seçmeye ikna etmiştir. Coca Cola Co.'ya bağlı Greater Europa Group'un başkanı E. Neville Isdell'in, "Türkiye oldukça güçlü bir merkez. Pazara istanbul rotası üzerinden gitmekten gayet memnunuz. Çok mantıklı bir seçimdi "şeklindeki sözleri bunu doğrulamaktadır (Araş ve Dikkaya, 1996, The Wall Street Journal, 17 Haziran 1996'dan). Kısaca, Avrupa Birliği'nin Türk cumhuriyetleriyle ilgili stratejilerinde Türkiye'yi ihmal edemeyeceği gözlenmektedir. D-7'nin önemli devlerinden birisi olan Japonya, ilk birkaç yılda bölgeye fazla ilgi göstermemesine rağmen, daha sonra gerek kredi verme ve gerekse şirketleri aracılığıyla önemli yatırım ve ortak yatırım alanları oluşturmaya çalışmaktadır. Japonya da bu ülkelerde gerçekleştirmek istediği yatırımlar için Türkiye'yi dikkate değer bulmakta ve aracı olarak kullanmak istemektedir. Bu bağlamda Kazakistan'da yılda üç milyon ton petrol arıtacak bir rafinerinin inşasından, Türkmenistan- Çin-Japonya doğal gaz boru hattına varıncaya kadar dev sayılabilecek projelere imza atmıştır. Bazı projelerde Türk firmaları ile ortak yatırımlara da imza atılmıştır. Bu konuda etkin olan bir diğer Uzak Doğu ülkesi ise G. Kore olmuştur. Rusya, eski büyük ortak ve bölgede halen hak iddia eden bir güç olarak yabancı yatırımlar açısından petrol ve doğal gaz gibi bir-iki alan dışında etkin görünmemektedir. Çünkü, bu ülkedeki reel sektör, hem finansal açıdan zor günler yaşamakta, hem de Türk Cumhuriyetleri'nin yaşadığı sorun
6 6 ların benzerlerini yaşamaktadır. Ayrıca, Türk Cumhuriyetlerini bu ülke ile yeniden sıkı bir ekonomik işbirliğine girmekten alıkoyan güncel problemler ortaya çıkmaya başlamıştır (Pannier - Rutland, 1996). Bu ülke, Lukoil, Gazprom gibi büyük petrol ve doğal gaz devleriyle gerek Hazar'dan elde edilecek petrol üzerinde, gerekse Türkmenistan doğal gazı üzerinde etkin olmak istemektedir. Tablo 2. CIPCO Konsorsiyumu P. Şirketi Ülke LUKAGtP Rüs/ltalvan PENNZOIL ABD LUKOİL Rusva SOCAR Azerbaycan AGtP it aha Kaynak: USA - ACC, (1997). Oran(%) Yukarıda sayılan bu ülkeler ve etkinlik alanları her bir ülke bazında aşağıda ayrıntılı olarak ele alınacağı için bu konuda daha fazla açıklama yapılmayacaktır. Alfabetik sıraya göre ele alınacak ilk ülke Azerbaycan'dır. AZERBAYCAN Uluslararası Petrol Konsorsiyumları Ülkenin bilinen toplam rezervleri 3.5 milyar ton ham petrol ve 600 milyar metreküp gaz olarak tespit edilmiştir (USA - ACC, 1997). Bu konuda petrol üretimi ile ilgili olarak imzalamış olduğu önemli projeler vardır. Potansiyel üretim fiili hale geldikten sonra 2000 yılında bu ülkenin petrol üretiminin 25.6 milyon tona 2005 yılında ise 45.2 milyon tona çıkması beklenmektedir, tç tüketimin çok fazla artmayacağı gerçeği he- saba katıldığında, bu üretimin 20.8 ile 39.7 milyon tonunun ihraç edileceği ifade edilebilir (TİKA, 1996). Tablo 1. AIOC Konsorsiyumu Tablo 3. ŞAHDENÎZ Konsorsiyumu P. Şirketi BP STATOIL LUKOİL ELF O.I.EC. SOCAR TPAO tlike İngiltere Norveç Rusva Fransa Iran Azerbaycan Türkiye Oranla Kaynak: USA - ACC, (1997). Tablo 4. EŞREFİ/DAN ULDUZU Konsorsiyumu P. Şirketi AMOCO UNOCAL ITOCHU SOCAR DELTA NIMIR Ülke ABD ABD Japonya Azerbaycan S. Arabistan Oran(%) Kaynak: USA - ACC, (1997). P. Şirketi AMOCO BP DELTA NIMIR Ülke ABD ingiltere S. Arabistan Oran(%) EXXON ABD 8.00 ITOCHU Japonya 3.90 Tablo 5. LENKERAN-TAUŞ DENİZt LUKOİL PENNZOIL RAMCO SOCAR STATOIL TPAO UNOCAL Rusya ABD ingiltere Azerbaycan Norveç Türkiye ABD P. Şirketi ELF TOTAL DEMESfEX OEC PETROFINA SOCAR Ülke. Fransa Fransa Almanya İran Belçika Azerbaycan Kaynak: USA - ACC, (1997). Kaynak: IGEME, (1998). Oran(%)
7 7 Tablo 6. Yalama Anlaşması LUKOIL ARKO SOCAR Kaynak: IGEME, (1998). tike Rusva Azerbaycan Oran (%) Petrol Üretimini Geliştirme Projeleri: Azerbaycan'da 1997'nin başlarına kadar petrol alanında 5 konsorsiyumla anlaşma sağlanmıştır. Bu konsorsiyumlar ve bunlarda yer alan uluslar arası firmalar ile elde ettikleri oranlar aşağıdaki tablolarda görülmektedir. Bunlar arasında AIOC Kon- Tablo 7. Nahçıvan Anlaşması Firma EXXON SOCAR Kaynak: IGEME, (1998). Ülke ABD Azerbaycan Oran(%) sorsiyumu çerçevesinde Eylül 1994'te imzalanan anlaşma, asrın petrol anlaşması ve bu konuda yapılmış en çaplı organizasyondur. Tablo 8. Abşeron Anlaşması CHEVRON TOTAL SOCAR Kaynak: IGEME, (1998). T ilke ABD Fransa Azerbaycan Oran <%) AIOC: Amoco ve BP önderliğindeki Batılı firmalarla (konsorsiyum) SOCAR arasında Çıralı, Azeri ve Güneşli kıyı ötesi yataklarının işletilmesi konusunda 1997 erken üretim, 4 yıl sonra da tam üretim için anlaşma yapılmıştır. Eylül 1992'de iki devlet petrol şirketi Azerineft ve Azneftkimya Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SO CAR) adı alünda birleşmiştir. 20 Eylül 1994'te Tablo 9. Oğuz Anlaşması 50 Uluslar arası Petrol Konsorsiyumu (AIOC) olarak isimlendirilen Batılı petrol şirketleriyle 7.5 milyar dolar değerinde petrol sahası geliştirme anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşma iki ay sonra Azeri Parlamentosu tarafından da onaylanmıştır. 30 yıllık üretim-paylaşımı anlaşmasının konsorsiyum üyelerine 81 milyar $ kazandırması beklenmektedir. Tablo l'e göre %39'la aslan payını ABD, ardından %19'la ingiltere, onları % 10'hık paylarla Rusya ve Azerbaycan petrol şirketleri almaktadır. Türkiye'nin bu anlaşmada ilk başta %1.75 olarak öngörülen payının %6.75'e yükseltilmesi büyük bir başarı olarak görülmektedir. Bu anlaşmanın sonucu olarak dünya pazarlarına arz edilen ilk üretim Kasım 1997'de gerçekleşmiştir. CIPCO: Aralık 1995'te Karabağ kıyı ötesi yataklarında 1.7 milyar $ değerinde keşif ve geliştirme anlaşması imzalanmıştır. Bu projede de aslan payını ABD, italya ve Rusya almaktadır. Bu anlaşma Karabağ Anlaşması olarak ta bilinmekte ve Ekim 1996' da Azerbaycan Millî Meclisi'ne e onaylanmıştır. Projenin ilgilendiği toplam rezervler 100 milyon ton petrol ve 30 milyar m3 doğal gaz olarak tahmin edilmektedir. ŞAHDENİZ: Tahminen 200 milyon ton petrol içeren ve 4 milyar $ değerindeki ve tahminen 100 milyon ton sıkışmış, 400 milyar metreküp doğal gaz içeren Şahdeniz petrol yataklarındaki üretimle ilgili olarak 7 ülke arasında anlaşma sağlanmıştır, iranlılar AIOC anlaşmasında yer almazken Şahdeniz projesinde de ABD'li şirketler bulunmamaktadır. Azeri hükümetine 37 milyon dolar güvence bedeli ödenmiş olup, kalan 23.8 milyon dolar yakında ödenecektir. Şahdenizden tam ölçekli doğal gaz çıkarılmasına 2004 yılında başlanması planlanmaktadır. Tİlkft Oran <%) MOBIL SOCAR Kaynak: IGEME, (1998). ABD Azerbaycan EŞREFİ/DAN ULDUZU: Abşeron yarımadasının doğusundaki iki üretim alanı için üretim
8 8 paylaşımı anlaşması Aralık 1996'da imzalanmıştır ve halen hükümetin onayını beklemektedir. Proje çeşitli safhalarının başarıyla tamamlanmasına bağlı olarak Azerbaycan hükümetine 75 milyon $ güvence bedeli sağlamaktadır. Anlaşma 453 km2 alanı kaplamaktadır. Bu konsorsiyumda as- lan payını yine ABD'nin aldığı 4 ülkeden beş şirket ortaktırlar. Baku'nun 50 km. güneyindeki Umid gaz yataklarını geliştirme planları da vardır. ABD Şirketleri AMOCO ve UNOCAL'ün öncülüğünde oluşan konsorsiyum, Azerbaycan'ın keşfedilmemiş kıyı ötesi petrol yataklarından olan Dan Ulduzu ve Eşrefi'den yüzde 55'lik pay elde etmişlerdir. Yatakların tahmini rezervleri en az milyon ton olarak tahmin edilmektedir (PIA, 13 Eylül 1996). LENKERAN-TALIŞ DENİZİ: Beşinci bir üretim-paylaşımı anlaşması da Fransız Elf (%65), Total (%10) ve SOCAR (%25) arasında Lenkeran-Talış kıyı ötesi yatakları ile ilgili olarak Ocak 1997'de imzalanmıştır. Bu şirketler daha sonra kendileriyle işbirliği yapacak şirketler aramışlar ve Alman, İran ve Belçika'lı petrol şirketleriyle anlaşmışlardır. Milli meclis bu anlaşmayı Haziran 1997'de imzalamıştır. Bu anlaşmanın içerdiği rezervler ise 50 milyon ton petrol olup yatırım maliyeti 2 milyar dolar olarak belirlenmiştir (ÎGE- ME, 1998). Azerbaycan'da, bunların yanında 1997 yılında imzalanmış olan başka petrol ve doğal gaz üretim anlaşmaları da vardır. Bunlar; Yalama, Nahçivan, Abşeron, Oğuz, Kürdaşı ve inam anlaşmalarıdır. Bunlar hak- kındaki kısa bilgiler aşağıda belirtilmiştir. Bu anlaşma Temmuz 1997'de imzalanarak Kasım 1997'de onaylanmıştır. Lukoil'in operatörlüğünde 50 milyon ton petrol çıkarılmasını içeren anlaşmanın yatırım maliyeti 1.5 milyar dolar olarak belirtilmiştir. Nahcivan Anlaşması Ağustos 1997'de imzalanarak Kasım 1997'de onaylanmıştır. 66 milyon ton petrol, 172 milyar m3 doğal gaz ve 12 milyon ton sıkıştırılmış gaz rezervlerinin işlenmesi ile ilgili olan anlaşmanın maliyeti 2 milyar dolar olarak belirlenmiştir. Abşeron anlaşması da Ağustos 1997'de imzalanarak Kasım 1997'de onaylanmıştır. Operatörlüğünü CHEVRON'un yaptığı bu anlaşmaya göre 209 milyon ton petrol, 385 milyar m3 doğal gaz ve 27 milyon ton sıkıştırılmış gaz üretilecektir. Bu projenin de yatırım maliyeti 2 milyar dolar olarak tespit edilmiştir. Bu anlaşma da daha önce geçen iki anlaşma ile yaklaşık aynı tarihlerde imzalanmış, 70 milyon ton petrol, 53 milyar m3 doğal gaz, 3 milyon ton da sıkıştırılmış gazın üretimi konusunda anlaşma sağlanmıştır. Anlaşmanın maliyeti yine 2 milyar dolardır. Genel hatları çizilmiş ve şartlarda anlaşma sağlanmış bu projelerden başka henüz müzakere aşamasında bulunan iki proje daha Azerbaycan petrol ve gaz yatakları ile ilgili olarak belirtilebilir. Bunların birincisi, SOCAR (Azerbaycan, %50), AĞIP (italya, %25), MITSUI (Japonya, %15) şirketlerinin katıldığı ve tahsis edilmeyen %10'luk bir hissenin bulunduğu Kürdaşı anlaşmasıdır. Projenin operatörlüğünü AĞIP'in yapmakta ve milyon ton petrolün üretilmesi için çalışılmakta olan bu projenin maliyeti olarak şimdilik 1.5 milyar dolar belirlenmiştir. Diğer proje ise niyet protokolü aşamasında olan inam projesidir. Buna göre ise milyon ton petrolün çıkarılması planlanmakta ve 2 milyar dolar proje maliyeti hesap edilmektedir. Buna göre 1997 sonu itibarıyla imzalanan anlaşmalarla ilgili petrol sahalarında 1 milyar 200 milyon ton petrol, 1 milyar 300 milyar m3 doğal gaz ve 88 milyon ton sıkıştırılmış gaz rezervi olduğu tahmin edilmektedir. Azerbaycan'ın büyük potansiyele sahip yer al
9 9 ti kaynakları ile ilgili olarak yabancı ya tırımcılarla yapılan anlaşmalara ilâve olarak petrol dışı bazı madenler gösterilebilir. Onlar da altın, gümüş ve bakır yataklarıdır. Bu- nunla ilgili olarak Ağustos 1997' de Amerikan R.V. Investment'la 25 yıllık anlaşma im zalanmışür. Azergızıl firmasının%51, ABD firmasının %49 hisseye sahip olduğu anlaşma çerçevesinde 400 ton altın, 2500 ton gü- müş, 1500 ton da bakır çıkarılacaktır. Ame rikan firmasının 500 milyon dolar sermaye koyduğu yatırıma göre Gedebey, Ordubat, Kasımbulak altın yatakları işlenecektir. Petrol ve Doğal Gaz Üretiminin Şimdiki Durumu ve Geleceği: Azerbaycan önemli ölçüde enerji kaynaklarına sahiptir. Enerji kaynaklarının miktarı henüz tamamen bilinmemektedir. Tespit edilmiş rezervler 3 milyar varildir. Mevcut üretim günlük yaklaşık 200 bin varil civarındadır. Ulaşılabilir rezervler 1 milyar ton petrol ve gaz rezerv- Tablo 10. Azerbaycan Petrol Üretim Tahminleri (1998, 1999; milyon ton) Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) Uluslararası Anlaşmalar (AIOC) Toplam Üretim Kaynak: SOCAR, (1998) leri 500 milyar m3 olarak tahmin edilmiştir. îki önemli rafineri olan Azneftyağ ve Yeni Baku rafinerileri mevcut iç üretimi yaklaşık 2 katına çıkarma kapasitesine sahiptir. Bunun için Kazakistan'dan küçük miktarda ham petrol rafine edilmek için ithal edilmektedir. Günde 35 ton LPG şişeleyebilen bir Azeri-Türk ortak yatırımı gerçekleştirilmiştir. Dünyanın en büyük petrol şirketleri SOCAR'ın belirleyeceği şartlarda kıyı ötesi yataklarla ilgilenmektedir. AIOC un yatırımları petrol sektöründe yabancı yatırımcılara önderlik etmektedir. Petrol yatırımları tarafından teşvik edilen en büyük saik, şimdilerde gerçekleşiyor ve boru hatlarının inşa edilmesi Hazar Petrollerini dünya piyasalarına taşıyacaktır. SOCAR, yatırımları çok iyi karşılamakta ve girişimlere üretimden çok teknik hizmet vermektedir. AIOC şirketlerin hissedarları tarafından çalıştırılmakta ve yerli Azerileri istihdam etmektedir. AIOC un anlaşma şartları şunlardır: / Maliyeti 200 milyon dolar olarak tahmin edilen yaklaşık 30 ay süreli bir Zorunlu Çalışma Programı. / Maliyeti yaklaşık milyon dolar olan ve günlük bin varillik Erken Üretim. / Günlük 700 bin varil üretimin gerçekleştirileceği üç aşamalı maksimum üretimi amaçlayan Tam Rezerv Gelişimi. Toplam yatırım miktarının 8 milyar dolar olacağı 1997' de 80 bin varillik günlük üretimin sağlanacağı Şirag yataklarından 21. yy.in ilk yıllarında günlük 700 bin varillik bir üretime ulaşılması hedeflenmektedir. Yabancı yatırımcıların altyapı teçhizat ve hizmet arzına iştirak etmeleri için daha çok fırsatlar olacaktır. Her şeyden önce ithal edilen teçhizata yönelik yatırımlar imal edilebilecektir. Teçhizatın üretilmesinde Azerbaycan'ın uzmanlaşmasıyla beraber özellikle lokal olarak inşa edilmiş petrol platformları için kullanılan ceketler başta olmak üzere yatırımların %30-45'i yerli girişimcilere kayabilecektir. Emek ve kıyı ötesi hizmetlerin pek çoğu da yerel olarak karşılanabilecektir. Kıyı ötesi yatakların gelişimi, petrol, gaz ve yapı sanayileri için büyük fırsatlar sunmaktadır. Azerbaycan'ın ihracatının çoğu, Baku yakınlarındaki yıllık 20 milyon tonluk işleme kapasitesine sahip iki büyük rafineride işlenen petrol ürünlerinden oluşmuştur. Ürünler; yağ, uçak yakıtı, benzin ve sıvılaştırılmış petrol gazından oluşmaktadır. Kıyı ötesi petrol ham olarak ihraç edilse de yeniden yapılanma gereklidir. Endüstri için temel yakıt olan, evlerde kullanılan doğal gaz, büyük oranda Türkmenistan'dan ithal edilmektedir. Yeni petrol yataklarından gaz üretilmesi mevcut
10 10 olan gaz yataklarındaki üretim daralmasını dengeleyebilecektir. Yatırım bölgeleri, boru hatlarının ve depolanma ağlarının rehabilitasyonunu ve yeniden yapılanmasını gerekli kılmaktadır. Türkiye ile İlişkiler: Petrol dışı sermaye girişi açısından Türk sermayesi ilk sırada yer almaktadır. Ülkeye 1997' de 780 milyon doları petrol sektöründe olmak üzere milyar dolar yabancı sermaye girişi olmuştur. Yabancı sermayenin sektörsel dağılımı ise, inşaat (104.2 milyon $), sanayi (91.6 milyon $), hizmetler ve ticaret (74 milyon $), ulaştırma ve haberleşme (21.2 milyon $) ve diğer alanlardadır. Toplam yabancı sermaye içinde Türkiye, milyon dolarla ilk sırada, ABD 97.5 milyon dolarla ikinci, ingiltere 47.2 milyon dolarla üçüncü durumdadır. Azerbaycan'da faaliyet gösteren Türk firmalarının 1996'ya kadar Azerbaycan'da yürütmekte olduğu faaliyetlerin toplamı ise 253 milyon doları bulmuştur. Planlanan işlerin toplam değerinin de 1 milyar dolara yaklaşmakta olduğu tahmin edilmektedir. Yine bu zamana kadar bu ülkede 70 Türk firması faaliyet göstermekte, 22'si de temsilcilik bazında çalışmaktadır. Türk firmalarının bu ülkedeki yatırım alanları, sanayi tesisleri inşası, sanayi yatırımları, kimya, petro-kimya, telekomünikasyon, ulaştırma, enerji sektörleri ve pazarlama, fırıncılık gibi alanlarda yoğunlaşmıştır. Bu arada Türk şir- ketlerinin konfeksiyon, inşaat malzemeleri, mutfak eşyaları, mobilya, ayakkabı ve sıhhî malzeme satışına yönelik olarak açtıkları mağazalar büyük rağbet görmektedir. Türkiye, Azerbaycan'da 1994'te imzalanan ve Asrın Anlaşması olarak nitelendirilen petrol üretim paylaşımı anlaşmasında da % 6.75'lik bir paya sahiptir. 30 yıl süreyle 540 milyon ton petrol ve 90 milyar m3 doğal gazın işletilmesini içeren ve 11.5 milyar dolar yatırım maliyeti bulunan bu anlaşmada TPAO faaliyet göstermektedir. TPAO benzer şekilde 1996'da kabul edilen ve tahminen 200 milyon ton petrol içeren ve 4 milyar $ değerinde yatırım maliyeti olan Şahdeniz Konsorsiyumunda da %9'luk paya sahip bulunmaktadır. Türkiye, Azerbaycan ekonomisinin yeniden yapılanmasını bağımsızlığın ilk yıllarından beri desteklemiştir. Bu çerçevede 1993' te TürkEximbank, Uluslararası Azerbaycan bankası ile 50 milyon doları ihracatta kullanılacak, kalanı yatırım projelerinde değerlendirilmek üzere 250 milyon dolarlık kredi anlaşması yapmıştır (Turkish Probe, 27 Nisan 1993). Ziraat Bankası'nın bu ülkede gösterdiği faaliyetlere Bayraktar Holding'in, 1 milyon 250 bin dolar sermayeli Bakobank'ın hisselerinin üçte birini satın alması ile devam edilmiştir (Sabah, 12 Temmuz 1995). inşaat, gıda, yayıncılık gibi pek çok alanda bu ülkede önemli yatırımlar gerçekleştiren bu yatırım gurubu daha sonra 1 milyon dolar sermayeli Bakobank'ın kurulması için faaliyete geçmiştir (Zaman, 1 Şubat 1996). Aynı şekilde Baku'de 110 milyon dolar değerinde ve %70 Türk sermayeli inşaat faaliyetleri de bu gurup tarafından yapılmıştır (Türkiye, 12 Temmuz 1995). Azerbaycan'da telekomünikasyon şirketlerinin de önemli faaliyetlerde bulunduğu bilinmektedir. Bu alanda NETAŞ'ın gerçekleştirdiği 12 milyon dolarlık yatırım (Zaman, 19 Temmuz 1995) dışında TELETAŞ şirketi de önemli ihaleler üstlenmiştir. Azerbaycan Ulaştırma Bakanlığı ve Turkcell Ericsson şirketi arasında imzalanan 50 milyon dolar sermayeli Azersell şirketi kurularak faaliyete geçmiştir (Zaman, 31 Ocak 1996). Bunun dışında ticaret sektöründe Koç gurubuna bağlı Ram Store tarafından Baku' de kurulan dev süper market de 1996'da faaliyete geçmiştir (Türkiye, 18 Şubat 1996). Japonya: Japonya'nın Azerbaycan'a ilgisi, Ermenistan savaşının yaralarının sarılmaya başladığı 1995'li yıllarda yoğunlaşmıştır. Bu yılın son ayında yıllık yatırım kapasitesinin 150 milyar dolar olarak tahmin edildiği Sumitomo şirketinin BDT temsilcisi ve beraberindeki bir heyet bu ül
11 11 keyi ziyaret ederek işbirliği alanları ve imkânları konusunda yetkililerle görüşmüştür. Söz konusu şirketin temsilcisi olan Ohigoshin, Azerbaycan'ın ilk önce demiryollarının iyileştirilmesi konusunda görüşlerini belirttikten sonra Japonya'nın Avrupa ile hava ulaşımını bin kilometre kısaltabilecek olan O. Asya ve Kafkasya basamaklarından Baku Bine havaalanının modernizasyonunu üstlenebileceklerini ifade etmiştir (Zaman, 24 Aralık 1995). Azerbaycan'la Japan Energy ve Teikoku Oil isimli petrol şirketleri arasında Ocak 1997'de, yaklaşık 7 milyar varil rezerve sahip olduğu tahmin edilen Hazar Denizindeki petrol yataklarının işletilmesi ile ilgili anlaşma yapılmıştır. (New Europe, 5-11 Ocak 1997). Bundan kısa bir süre sonra Mart ayı içerisinde yine bir Japon şirketi olan Nichimen, Azerbaycan'ın Sumgayt şehrinde Petro-kimya alanında kullanılmak üzere ilk etapta 100 milyon dolarlık kredi sağlamıştır. Bu tarihte varılan anlaşmalara göre Chioda firmasının inşaat ve yeniden yapılanma konusunda bu ülkede yaptığı faaliyetlere ilâveten Japonya Uluslararası Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Japan Export-Import Bank ve Nichimen şirketinin finansman ve kredi te- mini konusunda Azerbaycan'a yardımcı olmaları kararlaştırıldı (New Europe, 5-11 Ocak 1997). Bunlara ilâve olarak bir ay sonra Itochu şirketinin Hazar Denizinde Azerbaycan'a ait iki petrol yatağında elektrik sisteminin yenilenmesi ve gaz sıkma istasyonunun inşası başladı. Japon şirketinin yapacağı ve yaklaşık 60 milyon dolar tutarındaki elektrik işinin ise Japonya Devleti tarafından finanse edileceği belirtildi. Petrol yataklarında yapılacak gaz istasyonunun ise yine Japan Export-Import Bank tarafından temin edilecek 100 milyon dolar tutarındaki bir projeyle gerçekleştirileceği bildirilmiştir (New Europe 27 Nisan-3 Mayıs 1997). Tablo 11. Kazak Hazar Petrol Konsorsiyumu Şirketleri Kazakistankaspiself AĞIP BP British Gas Statoil Mobil Dach-Shell Total Kaynak: TİKA, (1995) KAZAKİSTAN Kazak Devlet Şirketi İtalya İngiltere ingiltere Norveç ABD Ingiliz-Hollanda Fransa Büyük bir coğrafi alana yayılmış bu ülkede geniş ve gelişen petrol ve doğal gaz rezervleri mevcut olup, yabancı firmalar tarafından çok kapsamlı araştırmalar yapılmaktadır. Mevcut petrol rezervlerini değerlendirmek çok zordur. BP Enerji istatistiklerine göre 1996'nın sonunda toplam rezervlerin 8 milyar varil olduğu ve bunun da dünyadaki rezervlerin %0.8'ine eşit olduğu (%47.7 rezerv/üretim oranı ile) açıklanmıştır. Bir karşılaştırma olarak; S. Arabistan 1996'nın sonunda milyar varil rezervle, %83.4 rezerv/kullanım oranı ile ve dünya kaynaklarının %25.2'sine sahipti. Daha iyimser bir şekilde, Edinburg'taki bir danışmanlık örgütü olan Wood Mackenzie, Kazak petrol rezervlerini 16.3 milyar varil, gaz rezervlerini de 1.6 trilyon m3 olarak tahmin etmişti. Petrol kuyularının yaklaşık %85'i Hazar Denizi'nde bulunmaktadır. Hazar Denizi'nin mevcut ve muhtemel gaz rezervleri, keşfedilmediği tahmin edilen 6.23 trilyon m3'lük rezerv hariç, 1.84 trilyon m3' tür. Hazar gaz rezervlerinin bir kısmının paylaşımı konusunda Rusya ile anlaşmazlık mevcuttur. Ülke dünya gaz rezervlerinin 65.1 rezerv/üretim oranı ile % 1.3'üne sahiptir ve gaz üretiminin büyük kısmı kuzey batı Kazakistan'dan sağlanmaktadır. Bunun yanında geniş kömür, krom (eski Sovyet rezervlerinin Tablo 12. Tengizchevroil'den Petrol Üretimi Bin varil/gün Toplamın (%) 'si QT A Kaynak: EIUCR, (1998), Kazakstan, 3rd quarter 1998, s. 27.
12 12 Tablo 13. Kazakistan'da Petrol ve Doğal Gaz Üretimi Petrol Milyon ton Bin varil/gün Yıldan yıla % değişim Do Sal Gaz Milyar m3 Yıldan yıla % değişim QQ % Kaynak: EIUCR, (1998), Kazakstan, 3 ra quarter 1998, s.27 %90'ı), kurşun, tungsten, bakır, çinko ve demir yataklarına sahiptir. Ayrıca yaklaşık 7 milyon ons altın içeren Vasilkovskoye madeni de içinde olacak şekilde büyük altın kaynakları mevcuttur. Ama Vasilkovskoye madenindeki altın rezervlerin tespiti konusunda henüz başarı sağlanamamıştır (EIUCP, , 1998). Ülkede 1991 itibarıyla petrol üretimi 26.6 milyon ton, doğal gaz üretimi milyar m3 olarak gerçekleşmiştir. Cumhuriyetin en yeni üretim birimi olan ve önemli bir gelecek vadeden Tengiz petrol yataklarında 1985'te kurulmuş olup, yıl içerisinde Batı Kazakistan'ın en önemli petrol üretim bölgesi olacağı belirtilmektedir. Sovyet döneminde Sibirya'daki kolay elde dilebilir rezervler üzerinde yoğunlaşılması sebebiyle ülkedeki çok geniş petrol ve doğal gaz rezervleri fazla kullanılmamıştır. Eski SSCB' nin üçüncü büyük kömür havzası Kazakistan topraklarındadır ve bu havzadan SSCB'nin kömür üretiminin %20'si sağlanmıştır. Özellikle başta belirtilen Karaganda bölgesindeki rezervin 50 milyar ton civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu bölgeden üretilen kok kömürünün metalürji sanayiinde ve elektrik üretiminde kullanılması bu kaynağın önemini daha da artırmaktadır. Ülke 1993 yılında 112 milyon ton kömür üretmiştir. Kazakistan'da, neredeyse dünyada mevcut olan bütün madenler bulunmaktadır. Petrol, gaz ve kömüre ilâveten ülkede krom, bakır, kurşun, çinko, alüminyum, asbest, tungsten, barit, berilyum, bizmut, fosfat, titanyum ve bor madenleri de önemli miktarlarda bulunmaktadır. Bu çerçevede ülke rezervler açısından tungstende dünya birincisi, krom ve manganezde dünya ikincisi, molibden ve fosfatta dünya dördüncüsüdür. Bor rezervleri açısından Türkiye ve ABD' den sonra dünya üçüncüsü, bakır üretiminde dünya yedincisidir. Petrol ve Doğal Gaz Sektörü ve ABD İle Batılı Firmalar: Kazakistan, Sovyet döneminde ulaşabildiği üretim potansiyeline daha sonraki dönemde doğal olarak ulaşmakta zorlanmıştır. Busebepleri eski ekonomik bağların bozulması, tek nun diğer cumhuriyetleri de etkileyen en önemli nolojik yetersizlik ve finansman yetersizlikleridir. Fakat bağımsızlıktan sonra devlet, büyük umut bağladığı bu sektörlerde kapılarını hemen yabancı yatırımcılara açmış ve bunlarla önemli üretim paylaşımı anlaşmaları imzalamıştır. Bunların en önemlisi, ABD'li petrol firması Chevron ile yapılan ortak yatırımdır ve bunun için Tengizchevroil adı altında Tengiz yataklarındaki petrolün işletilmesi ile ilgili yeni bir şirket kurulmuştur. Bu girişimde Kazak petrol firması Tengizneftgaz ile Chevron yarı yarıya ortak olup, 40 yıl boyunca Tengiz ve Korolev yatakları geliştirilecek ve 4 bin km 2 lik bir sahada arama yapılacaktır. İkinci bir konsorsiyum da Hazar Denizi'nin Kazakistan'a ait kıyılarında petrol ve doğal gaz aranması için çeşitli uluslar arası şirketlerle imzalanmıştır. Aralık 1993'te imzalanan bu konsorsiyumda aşağıdaki tabloda bulunan şirketler yer almaktadır (Turkish Daily News, 4 Aralık 1993). Bu anlaşma çerçevesinde ilk plânda 20, ikinci plânda 60 milyar dolar dolayında büyük bir gelirin elde edilmesi hesaplanmıştır. 3.5 milyar ton ham petrol ile 1,5 trilyon m 3 doğal gaz rezervinin bulunduğu tahmin edilen söz konusu petrol bölgesinde yapılacak jeofizik araştırmaların 300 mil
13 13 yon doları bulacağı ve bu miktarın yine Batılı devletler tarafından temin edilerek araştırmaların üç yıl içinde gerçekleştirilmesi kararlaştırılmıştır (Türkiye, 7 Aralık 1993). Hazar Denizi petrollerinde söz sahibi olacak şirketlerden, BP'nin ingiliz, Dach-Shell topluluğunun tngiliz-hollanda ortak, British Gaz'in ingiliz, Total'ın Fransız, AĞIP'in italyan, Statoil'in Norveç uyruklu olduğu hatırlanırsa Kazakistan'ın petrol ve gaz rezervlerinden elde edilecek gelirden Avrupa ülkelerinin payına oldukça önemli bir miktarın düşeceği açıklık kazanır. Nitekim, Kazakistan' daki BP sorumlusuna göre, Hazar dünyada en fazla petrol rezervine sahip bölgeler arasındadır (The Economist, 25 Eylül 1993). Tengiz yataklarından çıkarılmaya başlanan petrol üretimi gün geçtikçe hızla artmakta ve Kazakistan'ın toplam petrol üretimi içerisindeki payı büyümektedir. Bu durum tablo 11'den görülebilir. Kazakistan, Türk Cumhuriyetleri içerisinde en fazla Doğrudan Yabancı Sermaye (DYS) yatırımı yapılan ülkedir dönemde bu ülkeye yaklaşık 3.5 milyar dolarlık doğrudan yabancı sermaye girişi olmuştur. Bu yatırımların %54'ü petrol ve doğal gaz, %23'ü madencilik ve metalürji sektörlerinde yoğunlaşmıştır. Aşağıdaki Tablo bu durumu ülkeler açısından yansıtmaktadır. Tablo 14. Kazakistan'daki Yabancı Doğrudan Yabancı Sermaye (DYS) Yatırımlarının Ülkeler Arası Dağılımı ABD Öke G.KORE TÜRKİYE İNGİLTERE FRANSA JAPONYA DİĞERLERİ TOPLAM Milyon Dolar Toplamdaki Payı (%) Kaynak: USA Country Commerciel Guide (Kazakstan); Aktaran; DEVLET BAKANLIĞI, (1998) Türk Cumhuriyetleri'nde Ticaret- Yatırım Orta mı ve Mali Sektör, Devlet Bakanlığı, Ankara, Avrupa Birliği Ülkeleri: AB Ülkeleri'nin Kazakistan'da yaptıkları DYS yatırımları ile ilgili ilk önemli gelişme Kazakistan hükümetinin 1993'ün Aralık ayında Almatı'da Hazar Denizi'nin kuzeyine düşen yeni petrol bölgelerinde petrol ve doğal gaz çıkarmak üzere yedi Batılı petrol şirketi ile anlaşma imzalaması ile yaşanmıştır (Turkish Daily News, 4 Aralık 1993). Kazakistan'ın Avrupa ülkeleri ile ekonomik ilişkileri 1994 yılında da iyi sinyaller vermeye devam etmiştir. Başbakan Teresçenko Avrupa tmar ve Kalkınma Bankasından (EBRD) 114 milyon dolar kredi talep etmiştir (Turkish Daily News, 11 Ocak 1994). Karşılıklı ilişkiler, Karaçanak bölgesi gaz ve petrol kaynaklarının çıkarılması ile ilgili 2 Mart 1995'te imzalanan anlaşmada yine ağırlıklı olarak Avrupalı şirketlerin bulunması ile aynı çizgide devam etmiştir meclis seçimlerinin illegal ilân edilmesi ile yabancı konsorsiyumlarla imzalanan anlaşmaların geçerliliğini yitireceğine dair, kısa da olsa olumsuz bir dönem yaşanmıştır (Turkish Daily News, 14 Mart 1995). Ancak daha sonra bu anlaşmaların kanun hükmünde kararname ile yasallaştırılması ile ilişkiler eski seyrinde devam etmeye başlamıştır. Altın Madenciliği: Uluslararası gözler, böl genin batı yakasında konsantre olmuş olan Orta Asya'nın petrol ve doğal gaz kaynaklarında yoğunlaşıyorken, bölge ülkeleri daha çok doğuda bulunan metal zenginliklerini dışa açmakta ve Batılı firmalarla madencilik alanında ortaklık için çalışmaktadırlar. Bölge Moskova'nın kontrolünde iken, bu madenlerden teknolojik imkânsızlık 1ar sebebiyle tamamen yararlanamamış, hatta bu madenlerin pekçoğunu ortaya çıkaramamıştı. Bunlar, daha çok yakın zamanlarda Batılı ortak yatırımlar (joint-venture) tarafından finanse edilen büyük altın yataklarını ihtiva etmektedir. Toronto kökenli Orta Asya Altın Şirketi, Güney Orta Kazakistan'ın Çu-tli bölgesinde Askıktaş altın madeninde başarılı bir şekilde kazı çalışmalarına başlamıştır. Kanada'lı şirket bu ortak yatırımın yüzde 70'ine sa
14 14 hiptir. Kanada'lı Teck şirketi, ABD'li First Dynasty Madencilik şirketi ve ingiliz. Bakyrchik şirketi, Kazakistan'ın en büyük altın kaynağı olarak bilinen Vasilkovskoye'de altın işletmeciliği lisansını kazanmayı başardı. Ülkenin kuzeyindeki Kokchetau bölgesindeki rezervlerin 400 ton altın ihtiva ettiği tahmin ediliyor (Interfax Mining and Metals Report, 1-9 Eylül 1996; Business Wires, 9 Eylül 1996). Türkiye ile İlişkiler: Kazakistan, yabancı yatırımları özendirme noktasında almış olduğu cesur adımlar sebebiyle Türk cumhuriyetleri içerisinde en fazla yatırımın gerçekleştiği ülkedir. Öyle ki son yıllarda Rus ekonomisine olandan bile daha fazla yabancı yatırım çekmektedir. Bu büyük potansiyelden pay alan ülkelerin başında tabii ki Türkiye gelmektedir. Türk girişimcilerinin bu ülkede gerçekleştirdikleri yatırımın değeri 1996'ya kadar 1.6 milyar dolara ulaşmış, plânlanan işlerin hacmi de 1.5 milyar dolar olarak hesaplanmıştır. Türk firmalarının Kazakistan'daki faaliyet alanları başta müteahhitlik hizmetleri olmak üzere, gıda, süt ürünleri, tuğla, bakır, demirçelik, tekstil, dericilik ve petrol gibi geniş bir yelpazede meydana gelmektedir. Bu firmalar petrol boru hatlarının belli bölümlerinin inşasında ve bazı bölgelerde petrol arama çalışmalarında da önemli işler yapmaktadır. Exim bank'in bu ülkeye açmış olduğu 200 milyon dolar kredinin 1995 başı itibarıyla 88 milyon doları kullandırılmıştır. En başta belirtilmesi gereken inşaat kompleksleridir. Türk özel sektörü güçlü bir şekilde dış ilişkiler kurmaya yönelmiş ve bu, inşaat faaliyetleri alanında daha fazla görülmüştür. Türkiye dünya piyasasındaki pastanın paylaşımında geç kaldığı için 1980'li yıllarda dünya pazarlarında inşaat faaliyetlerinde yoğunlaşmaya başlamıştır. SSCB'deki Türk inşaat sermayesi 80'li yılların sonlarında gelişme trendine girmeye başlamış ve 90'lı yıllarda bu faaliyetler daha da hızlanmıştır. Bu firmalar bir çok açıdan karşılaştırmalı üstünlüğe sahiptir. Bunun sebepleri; O. Asya kriterlerine göre işin çok büyük ölçekli ve kaliteli olması, fiyatların nispî olarak düşük olması ve firmaların çeşitli ödeme şekillerine açık olmalarıdır. Mesela; Türk firması olan Berk, Kazakistan'da yapılacak yeni Atırau havaalanının inşaatı ihalesini kazanmıştır. Bu şirket, Batılı firmaların bu iş için talep ettikleri milyon $'a karşılık 14 milyon $'a razı olmuştur (Interfax Business Report, Mart 1996). Benzer şekilde Entes inşaat şirketi 25 milyon dolar değerindeki bakır işlenecek fabrikayı Kazak yetkililere teslim etmeyi başarmıştır (Turkish Daily News, 5 Kasım 1994). Türk firmaları ayrıca imalat, hafif sanayi ve gıda sanayii alanlarında etkili olmaktadır. Daha sonra otel-motel vs. turizm alanlarında faaliyet göstermektedirler. Kazakistan'da Türk işadamlarının yardımıyla makarna, süt, deri işleme fabrikalarının kurulması ve Ankara Oteli'nin inşası gibi faaliyetler gerçekleştirilmiştir. Bu çerçevede 1998'e kadar bu ülkede 200'den fazla Türk şirketi çeşitli alanlarda yatırımlarda bulunmuştur. Bunlara paralel olarak 319 ortak yatırım (joint-venture) ile Türk şirketleri ilk sırayı almaktadır (TİKA, 1998). Bu ülkedeki Türk firmalarından Etibank, çinko, kurşun, bakır ve bor madenlerinin işletilmesiyle ilgili olarak Japon Mitsui ve başka bir Kazak firmasıyla birlikte faaliyetlere başlamıştır (Türkiye, 18 Nisan 1995). Nihayet Türk işletmeleri, O. Asya'da dünyanın en büyük firmaları ile ortaklık kurmakta, bu firmaların bölgeye gelmesine aracılık yapmaktadır. Mesela; Türk firmaları Siemens ile Kazakistan'da ortaklık kurarak elektrik üretim tesisi, Coca-Cola firması ile Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan'da plastik şişe üretimini gerçekleştirmişlerdir. Buna benzer ortaklıklarda dünyanın büyük firmaları işin teknik kısmını üstlenmektedir. Türk kesiminin ise işin diğer kısmını üstlenerek yaptığı bu işler uzun zamandır Türkiye'de de gözlenmektedir. Ankara ve istanbul'da dünyanın en büyük firmalarının irtibat büroları vardır. Kazakistan'da Simtel A.Ş.'nin, 900 kişiye is
15 15 tihdam sağlayacak ve ilk etabı 37.5 milyon dolar değerindeki elektrikli ev aletleri üretilmesine yönelik yatırımı için Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası'ndan (EBRD) 14 milyon dolar kredi temin etmesi de Türk firmalarının başarılarından birisi olmuştur (Turkish Daily News, 30 Mayıs 1995). Yine Türk-Kazak ortak yatırımı olarak 600 bin dolar değerinde inşa edilen bir grosmarket Kamganda'da faaliyete geçmiştir (Turkish Daily News 16 Ocak 1995). Kazakistan'da gerçekleştirilen sanayi yatırımları için önemli bir destek olarak 1997'nin başlarında, daha önce Türk devlet bankası olan Ziraat Bankası'nın bankacılık faaliyetlerine Türk özel sektörü tarafından açılan ilk özel banka da katılmıştır. Bu çerçevede kurulmuş olan Uluslararası Almatı Bankası, ülkede modern bankacılık hizmetleri, sigorta ve kiralama hizmetleri verecektir (New Europe, Ocak 1997). Japonya ile İlişkiler: Kasım 1993'te bu ülkeyi ziyaret eden Japon Ticaret Birliği Başkanı, Kazakistan Cumhurbaşkanı'na bu ülkeye düşük faizli kredi vermelerinin üç şartını iletmiştir. Buna göre; Bay konur Uzay Üssü'nün barış amaçlarıyla kullanılması ve uzay çalışmalarında Japonya ile işbirliği edilmesi; Japonya'ya döndürülmüş olduklarına inanılan nükleer başlıklı füzeler konusunun aydınlatılması ve Japon şirketlerinin faaliyet alanlarını kendilerinin belirlemesi konularında anlaşma sağlandığı takdirde Japonya'nın bu ülkenin yeniden yapılanmasında ve teknolojik donanımının sağlanmasında yardımcı olacağını belirtmiştir (Zaman, 2 Aralık 1993). Daha sonra iki ülke arasında ekonomik ilişkilerde önemli gelişmeler görülmüştür. Son olarak alt yapı yatırımlarından olan Kazak Demiryollarının geliştirilmesi ile ilgili bazı projeler için bu ülkeyle 55.7 milyon dolarlık kredi anlaşması yapılmıştır. (Zaman, 17 Nisan 1997) Bu arada bu ülkedeki kurşun, çinko ve bakır yataklarının işletilmesi ile ilgili olarak açılan bir ihaleyi de Türk Şirketi Etibank ile Japon Mitsui arasında kurulan bir şirket kazanmıştır. Ayrıca Japon Chrome şirketi Kazakistan'ın en büyük krom tesisini 67 milyon dolara alarak ilâve 400 milyon dolar taahhütte bulunmuştur. Güney Kore ile İlişkiler: Güney Kore'li Samsung firması Zhezkazgan bakır kompleksini 49 milyon dolara satın alarak 300 milyon dolar yatırım taahhüdünde bulunmuştur. Yine aynı ülkeden Daewoo şirketi ise, Kaztelcom'un %40 hissesini 329 milyon dolara satın alarak 1,27 milyar dolarlık bir ilâve yatırım öngörmektedir. Bu ülkeler dışında Kanada firması olan Hurricane Hydrocarbons Kazakistan'ın petrol şirketi Yuzhneftgaz'ı 120 milyon dolara satın alarak 280 milyon dolarlık ek yatırım taahhüt etmiş, Çin millî petrol şirketi olan PRC de Aktyubinsk'ün %65'ini 325 milyon dolara satın alarak 4 milyar dolarlık ek yatırım taahhüdünde bulunmuştur (Devlet Bakanlığı, 1998). Rusya ile İlişkiler: Rus firmaları genel olarak Kazakistan, Azerbaycan ve diğer bazı O. Asya Cumhuriyetlerinde aktif olarak faaliyet göstermek istemektedir. Rusya için stratejik bir önemi olan bu faaliyetler kimi zaman bu ülkeleri iç istikrarsızlıklara düşürecek kadar ileri boyutlar kazanabilmektedir. Rusya'nın bölgede etkin olduğu alanlar, nispeten gelişmiş petrol ve doğal gaz sanayiine ait firmaların gösterdikleri girişimler etrafında oluşmaktadır. Bunlardan O. Asya bölgesinde kendi alanında çok büyük bir firma olan Lukoil, bu bölgede iş yapmak iddiasında bulunmaktadır. Bu firmanın katılımıyla yapılan projelerin en büyükleri şunlardır; Hazar Petrol Konsorsiyumu, Batı Kazakistan'da Kumkol-Lukoil ortaklığı, Kazakistan'ın Atıran şehrinde motor yağları üretim tesisi kurulması, Özbekistan'da gaz yataklarının araştırılması, Kazakistan ve Kırgızistan'da birçok çağdaş benzin istasyonları tesisi vb. Lukoil ayrıca Kazakistan'ın Tengiz petrol yataklarının da işletilmesinin bir bölümüne ortak olmaya çalışmaktadır. Bu arada, Rusya'nın doğal gaz ihracat ve transportunun %95'ini karşılayan ve ülke bütçesine faaliyetle
16 16 riyle her yıl trilyonlarca Ruble kazandıran büyük gaz devi Gazprom, Türkmen ve Kazak doğal gazının Avrupa ve dünya piyasalarına taşınması konusunda iddialı çalışmalar yapmaktadır (DeLay, 1997). Aynı şirket, Kazakistan'ın Karaçaganak gaz yataklarının işlenmesine dair uluslararası konsorsiyumun en az %15'ine sahip olmuştur. Bu firmanın Türkmenistan'la ortak projeleri de bulunmaktadır. Son yıllardaki yaşanan gelişmeler O. Asya'nın petrol ve gaz çıkarılması ve taşınması açısından çok kârlı bir yatırım alanı olduğunu göstermiştir. Rusya'nın petrol ve gaz şirketleri, bu rekabetçi üstünlükleriyle bu piyasalarda daha büyük oranlarda kâr elde edebilecek güce sahiptir. Rusya enerji kompleksleri bölgede çok etkili olmakta ve kendi ürünlerini dünya piyasalarına daha düşük fiyatlarda ve kredili olarak sunmaktadır. Bütün bunlardan yola çıkarak Rus sermayesinin O. Asya'da özellikle Kazakistan'ın metalürji sanayisinde ciddî ilerlemeler kaydetmesi beklenebilir. Çünkü Rus firmaları, kıymetli maden ihracatı ve metalürji sanayiinde önemli başarılar göstermektedir (Sevodniya, 9 Nisan 1996). KIRGIZİSTAN Kırgızistan, kömür, altın, uranyum oksit, civa, kalay, antimon, petrol, gaz, polimetalik maden cevherlerine sahiptir. 1996'dan beri altın üretimi büyük oranda artmıştır. Son tahminlere göre Kumtor madenlerinde 560 ton altın rezervi vardır ve bunun 360 tonu Kırgız-Kanada ortak şirketi tarafından çıkarılmaktadır. Djeruy, Taldı-Bulak, Tablo 15. Kırgızistan 'da Yabancı Sermaye Yatırımları ( ) Ülke Kanada Türkiye ABD Diğerleri Toplam Milyon Dolar Kaynak: Kırgizistan Ekonomi Müşavirliği Toplamdaki Pay(%) Kurgan-Djayloo, Kurandı, Nosnovskoye ve Karabulak rezervleri de önemli altın kaynakları içermektedir (EIUCR, ). Kırgızistan'da 1998'in ilk yarısında endüstriyel gelişim bir önceki yıla göre %29 olarak hesaplanmıştır. Bunun en önemli se- bebi, hemen hemen tamamı Kumtor madenlerinden elde edilen altın üretimi olmuştur. Geriye kalan üretim ise sadece %1.3 artmıştır. Altın üretimi beklenenden daha fazla oranda artmasına rağmen 1997'den beri yaşanan fiyatlarda düşüş sebebiyle Kumtor madenlerinden beklenen gelir elde edilememiştir (EIUCR, 1998). Kanada ve ABD: Ülkedeki en büyük yabancı sermayeli yatırım Kanada'lı Comeco şirketi tarafından yürütülen Kumtor altın üretimi projesidir. Bu şirket şimdiye kadar 50 milyon dolarlık yatırım yapmış ve 385 milyon dolarlık daha yatırım yapmayı planlamaktadır. Devlet şirketi Kırgızaltın'a göre, ABD firması Intertech Kırgızistan'ın Solton-Sarı madeninden, yerçekimsel bir alan olanda modern kimyasal metotlarla altın çıkarma çalışmalarına başlamıştır. Solton-Sarı altın madeninde, ABD firması Santa Fe Pasifle Altın ve Kırgızaltın'ın 1995 Temmuzunda oluşturulan ortak yatırımla çalışılmaya başlandı. Bişkek'in 300 km güneydoğusunda ki Narin bölgesinde aylık olarak 40 kg. saf metal üretilmekte ve yılda 800 kg.'a çıkarılması planlanmaktadır (Interfcuc Mining and Metals Report, 1-9 Eylül 1996; Business Wires, 9 Eylül 1996). Avrupa Birliği: Ülkede gelecek vadeden önemli madencilik alanları altın ve gümüş üretimidir, isviçre'nin Andre firması ve Rusya'nın Retmen Zoloto Değerli Madenleri işletme tş Konseyi, Bişkek yakınlarındaki Kara Balta şehrindeki zengin rezervleri işletmek için ortaklık kurmuşlardır. Kurulan ortak şirket, bu bölgede 10 ton altın, 16 ton gümüş ve daha başka değerli madenler çıkarmayı hedeflemektedir. Şirketin ilk etapta 2.3 milyon dolarlık işleme yaptığı kaydedilmektedir (Zaman, 18 Kasım 1994).
17 17 Avrupa imar ve Kalkınma Bankasının (EBRD)da içinde bulunduğu bir konsorsiyum, Kumtor altın madeninin geliştirilmesine katkıda bulunmak amacıyla Kırgızistan'a 360 milyon dolar kredi vermiştir (TİKA, Eylül 1995). Kırgızistan'ın Avrupa ülkeleri ile ilişkileri isviçre ile sınırlı kalmamıştır. Asker Akayev 1994'ün Kasım ayında Bulgaristan'a gitmiş ve Bulgaristan Devlet Başkanı Jelev ile temaslarda bulunmuştur. Akayev'in yanında götürdüğü Kırgızistan heyeti Bulgaristan'da bağlantılar kurmuş ve karşılıklı ekonomik ve kültürel işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır (Zaman, 18 Kasım 1994). Kırgızistan'la iyi ilişkiler kuran bir diğer Avrupa ülkesi Almanya olmuştur. Almanya Kırgızistan'a, toplam tutarı 1.5 milyar doları bulan 250'ye yakın ticari proje teklifinde bulunmuştur. Bunun yanında Alman hükümetinin kredisi kapsamındaki 7 projenin toplam maliyeti 4.5 milyon doları bulmaktadır (Dünya, 24 Haziran 1995). Almanya, Kırgızistan'a yaptığı yatırımlarda sayıları 100 bine yaklaşan Alman asıllı Kırgızistan vatandaşını gözetmektedir (Boz, 1996). Türkiye ile İlişkiler: Türk Eximbank'ın bu ülkeye tahsis etmiş olduğu 75 milyon dolar kredinin 48 milyon doları kullandırılmıştır. Türk firmaları da daha bağımsızlığın ilk yılından itibaren bu ülkeye gidip değişik alanlarda faaliyet göstermeye başlamıştır. 1995'e kadar bu ülkede yatırım yapan Türk şirketleri 108 milyon dolar değerinde yatırımda bulunmuşlar ve bu rakam projelerle birlikte 200 milyon dolara ulaşmıştır. 1997' ye gelindiğinde bu ülkede bulunan Türk firmaları 250 milyon dolarlık iş hacmiyle bu ülkede bulunan yabancı firmaların %20'sini oluşturmuştur. Bunun yanında 200 milyon dolar maliyetinde altın arama faaliyetleri yapan ABD ve Kanada firmalarına aracılık da yapmaktadırlar (TtKA, Temmuz 1997). Bu ülkede Türk Coca Cola firmasının 10 milyon dolarlık şişeleme yatırımı da önemli yatırımlar arasındadır. IMF tahminlerine göre bu ülkeye gelen orta ve uzun dönemli sermaye akımı 1994' teki 108 milyon dolarlık seviyeden 1997'de 297 milyon dolara yükselmiştir. Uluslararası finans kuruluşlarından, büyük gelir beklenen Kumtor altın madeni için 135 milyon dolar kredi sağlanmıştır. Bunun için 45 milyon dolar olarak tahmin edilen borçlanmanın 23 milyon doları Almanya, Türkiye ve Japonya'dan sağlanmıştır. Japonya ile İlişkiler: Aralık 1994'te Kırgızistan Başbakanı Apaş Cumagulov'un Japonya'ya yaptığı resmi temaslar neticesinde, ikili ilişkilerin geliştirilmesi, önceden kurulmuş olan karşılıklı komisyonun çalışmalarının yerinde izlenmesi ve bu ülke tarafından daha önce vadedilen 60 milyon dolarlık yardımın kalan 31 milyon dolarlık kısmının takvime bağlaması konularında gelişme sağlanmıştır. Bu miktar, 30 yıl vadeli ve %3 faizli olmak üzere verilmiştir (Milliyetçi Çizgi, 25 Ocak 1995). Bu tarihte varılan anlaşmaya göre Japonya'nın Bişkek' teki Manas havaalanının modernizasyonu için ayrılan 149 milyon dolarlık kısmın da bölümler halinde verilmesi kararlaştırılmıştır. Bu görüşmelerde Kırgızistan'ın elinde bulunana en önemli zenginliklerden olan altın ve kalay madenlerinin Japonya tarafından işletilmesi Taşkömür ilçesinde bulunan yarı iletkenler fabrikasının ortak olarak çalıştırılması konularında da fikir alış-verişin de bulunulmuştur. Bu tarihlerde hükümet bazında devam eden ilişkilerin Japon firmaları açısından da aktif hale getirilmesi konusunda görüşmeler yapılmıştır. Çünkü, Japon firmalarının bu ülkeye yönelik faaliyetleri Kuril Adaları dolayısıyla Rusya ile olan bir kısım siyasî sorunlardan ötürü henüz proje aşamasında bulunuyordu. Bu açıdan bölgeye Japonya'nın teknoloji ve sermaye transferi konularında acele etmediği gözlenmiştir (Zaman, 9 Aralık 1994). Manas Havaalanının modernizasyonu için daha önce varılan kredi anlaşmasının kalan kısımları daha sonra ödenmeye devam etmiştir. Bu kredinin 55 milyon dolarlık kısmı da Haziran 1996'da bu ülkeye verilmiş ve bu rakamla birlikte Japon
18 18 ya'nın bağımsızlıktan sonra bu ülkeye vermiş olduğu kredi ve hibelerin toplamı 160 milyon doları bulmuştur. Yine bu dönemde Japonya, Bişkek-Oş karayolu inşaatının tamamlanması için bu ülkeye 39 milyon dolarlık kredi temin etmiştir (ETUCP, 1996). ÖZBEKİSTAN Özbekistan da zengin yer altı kaynaklarına sahiptir. Bunların en önemlileri, altın, alüminyum, doğal gaz, mermer, molibden, tungsten ve kömürdür. Ülkede 1991'de 41 milyar m3 doğal gaz üretimi gerçekleştirilmiştir. Toplam enerji miktarının %67'sini doğal gaz karşılamaktadır. Buna rağmen ül- ke son yıllarda petrol ve kömür ithalatındaki büyük artışlarla net bir enerji ithalatçısı haline gelmiştir, tç petrol tüketiminin dörtte üçü ithal edilmektedir. Son zamanlarda Türkmenistan sınırı yakınlarındaki Kokdumulak ile Fergana vadisindeki Minbulak petrol kuyuları açılmıştır. Ülke potansiyel değerlendirildiği taktirde kendine yeterli veya ihracatçı bir petrol üreticisi olabilecektir (TİKA, 1995). Altın Üretimi: Ülkenin altın üretiminde dünyada önemli bir potansiyele sahip olduğu daha önce belirtilmişti. Aşağıdaki tabloda 5 yıla ait altın üretim miktarları verilmiştir. Özbekistan'daki önemli altın madenleri, Nevai şehrindeki Muruntau'da olup fazla derinde değildir. Burası Sovyet döneminde gizli bir yerdi ve 1996'da çıkarılan 60 ton altının çoğu buradan çıkarılmıştır. Bu maden Nevai Birleşik Madencilik ve Metalürji Şirketi'ne (NBMM) ait olup özelleştirilmesi plânlanmamaktadır. Özbekistan halen dünyanın dokuzuncu büyük üreticisidir ve alün üretiminin muhafaza edilmesi Sovyetler dağıldığı Tablo 16. Özbekistan 'da Altın Üretimi Ton % değişim v.y v.y.:veri yok; Kaynak: EIUCR, ( ), Uzbekistan , EIU Country Profile, s.24. zaman ekonominin dalgalanmasını önleyen kritik bir faktör olmuştur. 1997'de alün fiyatlarının düşmesi sebebiyle yabancı yaürımcıların bu sektöre yapükları yaürımlar azalmışür. Petrol ve Gaz Üretimi: Peüol ve doğal gaz yaürımcılarını ülkeye cezbetmek için geç kalmış bir girişim olarak 22 Mayıs 1998'de Özbeknetfgaz Kuzey Özbekistan' daki Üst-Yurt bölgesinde bulunan 6 peüol ve gaz bloklarında jeolojik araşürma yapmak için bir teklifte bulunmuştur. Toplam 51 bin 700 km2 olan bu alanda üilyon m3 gaz ve 1.7 milyar ton peüol rezervi olduğu belirtilmiştir. Özbeknetfgaz bloklardaki rezervin en az 500 milyar m3 gaz ve 150 milyon ton peüol olduğunu iddia etmektedir. Bu arada hükümetin, peüol ve gazı geliştirmek için izlediği tavır son yıllarda değişmektedir. Daha önce peüol ve gaz sektörü ithal ikameci politikalarla korunan sektördü ve Kerimov, diğer O. Asya devletlerini, örneğin Kazakistan'ı yabancı yaürıma açıldığı için eleştirmişti. 1996'da hükümet yabancı yatırımların yardımıyla ülkenin peüol ve gaz ihracatını artırmak için, ithal ikameci politikayı gözden geçirmeye karar verdi. Özbekistan da resmî bir karar ile birlikte politikanın tamamlanması süreci hızla yavaşlamıştır ve Üst-Yurt teklifi de düşük uluslar arası fiyatlarla aynı döneme denk gelmiştir. Peüol ve gaz sektörünü yavaşça dışa açmak için yapılan gayretler inandırıcı gelmemektedir. Öznekneftgaz'ın müdürü Kayyum Hakkulov, Kazak peüol sektörünün büyük miktarda yabancı yatırım ve özelleştirmeden dolayı "çok aceleci" olarak tanımlayarak eleştirmiştir. Bununla birlikte Kazakistan, doğrudan yabancı yatırım açısından Özbe- Tablo 17. Özbekistan'da Petrol ve Gaz Üretimi Petrol ve Katılaşmış Gaz. Milyon ton Bin varil/gün Doğal Gaz Milvon m 3 İhracat Kaynak: EIUCR, (1998), Uzbekistan 3rd quarter 1998, EIU Country Report, s. 29.
19 19 kistan'dan çok daha cazip ve elverişli olmuştur. Bunun tersine, Özbek gaz ve petrol sektöründe pek çok yatırım, devlet tarafından yabancı kredi garantisi temelleri üzerine kurulmuştur. Özbekistan, en erken üç-dört yıl içerisinde bu sektörlerde kısmî bir özelleştirme yapmayı planlamaktadır. ABD: Ülkedeki yabancı şirketlerin, mevcut rezervlerin potansiyeli ve fiyatları konusunda yeterli tatmin düzeyine ulaştıkları söylenemez. Örneğin BP Dünya Enerji istatistik Rehberi, rezervlerin Özbekistan'ın öne sürdüğü gibi 5.43 trilyon m3 gaz, 4.4 milyar ton (32.2 milyar varil) petrol olduğu konusunda şüpheci yaklaşarak gaz rezervlerinin gerçekte 1.88 trilyon m3, petrolün de 600 milyon varil olduğunu iddia etmektedir. Şimdilik pek çoğu iç tüketimde kullanılan petrol ve gazın düşük fiyatlardan satın alınması da ihracat amaçlı yabancı yatırımcılar için sorun olmaya devam etmektedir. Özbek petrol ve gaz sektöründe yatırımın hantal yapısının pek çok potansiyel yatırımcının plânlarını ertelemesine sebep olduğu açıktır. Bürokratik tembelliğe güzel bir örnek ABD'li Enron petrol ve gaz firması ile imzalanan 1995 memorandumudur. Rusya'nın gaz devi Gazprom da gazın pazarlama ve taşımacılığı ile ilgilidir. Ama henüz kendi boru hatlarıyla gazın ihraç edilmesine sıcak bakmamaktadır. Türkmen gazının piyasalara ihracının temiz olmadığı gerekçesiyle yasaklanması Gazprom'un kendi gazı ile rekabet edecek bir gazı piyasalara ihraç etmeyeceğini göstermektedir. Bu iş 30 yıllığına 1.3 milyar dolar değerindedir. Bir ABD devlet ajansı olan Denizaşırı Özel Yatırım Şirketi (OPIC) 400 milyon dolarlık finansman ve sigorta giderlerini karşılamak istemektedir. Yine de bir devlet şirketi olarak Özbek neftgaz bu projeye temkinli yaklaşmaktadır Özbekistan'da ABD'li Nevvmount Şirketi ve ona destek olarak Japon Mitsui şirketi, ikisi de Taşkent bölgesinde bulunan Kızıl elmas ve Koçbulak altın madenlerinde ortak üretim yapma izni almışlardır. Bu iki maden en az 270 ton altın ihtiva etmekte ve Nevvmount şirketi Özbekistan'da, başka iki projeyle de ilgilenmektedirler. Amerikan Nevvmont Madencilik (NM) firması ile NBMM şirketi arasında Sovyet döneminden kalan 242 milyon tonluk cevherden altın üretilmesi ile ilgili ortak yatırım gerçekleştirilmiştir. Avrupa imar ve Kalkınma Bankası'nın (EBRD) finanse ettiği bu projeden yaklaşık 17 yıl içerisinde 5 milyon ons altın elde edilebilecektir (EIUCR, ). Avrupa Birliği: Özbekistan'da atak görünen Avrupa ülkeleri içinde en fazla göze çarpanlar Almanya ve italya'dır. Özbekistan-ttalya işbirliği ile Fergana'nın Margilan şehrinde kurulan Spining- Silk şirketi 1995 Ağustosunda faaliyete geçmiştir. Söz konusu şirket, modern teknoloji ile ipek kozası artıklarından yılda 150 ton iplik üretmeyi planlamaktadır (TİKA, Ağustos 1995). Türkiye ile İlişkiler: Özbekistan, Türkiye'nin tahsis etmiş olduğu kredilerden en çok faydalanan ülke olmuştur. Bu kapsamda 1996'ya kadar 125 milyon doları ticarî, 125 milyon doları proje kredisi olmak üzere açılan kredinin büyük kısmı kullandırılmıştır. Türk-Özbek tş Konseyi üyesi firmalar bu ülkede telekomünikasyon, müteahhitlik işleri, tekstil ve konfeksiyon, gıda, kimya, beyaz eşya ve mobilya, madencilik, otomotiv ve yan sanayii, makine imalat sanayii ve bankacılık alanında faaliyet göstermektedirler. Türk firmalarının en etkin olduğu alanlar tekstil ve konfeksiyon üretimi ile ilgilidir. Özbekistan'ın en büyük zenginlik kaynağı olan geniş alanlarda pamuk üretimi ile bu ülkede gerçekleştirilen projelerin ödemesi de gerçekleştirilmektedir. Orta Asya pamuğunun Türkiye'ye ihracatını, Türk inşaat şirketlerinin faaliyetleri daha da hızlandırmaktadır. Çünkü bu şirketler yaptıkları işlerin karşılığı olarak pamuk almaktadır. Ama bu durum geçici bir karakter taşımaktadır. Çünkü bu ülkelerde de tekstil sanayii gelişmekte olup zamanla pamuğun büyük bir kısmı iç piyasalarda işlenecektir.
20 20 Bunlardan bir Türk firması olan Bestaş'ın yardımıyla İhracat için halı üretim tesisiyle ve Yazeks ve Kateks şirketlerinin katılımı ile bir tekstil kompleksi kurulmuştur. (Ekonomika i Jizn, Haziran 1994) Türk Topkapı, bir Özbek şirketiyle birlikte maliyeti 44 milyon $'ı bulan pamuk ipliği imalatı alanında ortaklık yapmıştır. Bu ülkedeki Türk firmaları, Türkiye'de kazandıkları ve dünya piyasalarında rahatça rekabet edebildikleri tekstil sektöründe bir çok önemli girişime imza atmışlardır. Ayrıca Türk firmalarının faaliyetlerini destekleyecek şekilde ülkeye Türk devlet kredi bankası Eximbank'ın sermaye transferi sağlaması da önemli hususlardandır. Bu çerçevede, daha önce Özbekistan'a verilen kredilere ilâveten 1996'nın sonunda, gıda ve inşaat alanlarında kullanılmak üzere 125 milyon $'lık kredi açılmıştır. Sonuçta Eylül 1997 itibarıyla Özbekistan'da faaliyet gösteren yabancı firmalar içerisinde 329 Rus şirketinden sonra 234 Türk şirketi ile Türk özel sektörü ikinci sırada yer almaktadır. Gıda sanayiinde de Türk firmalarının bu ülkedeki yatırımları göz doldurmaktadır. Bu çerçevede Yaşar Holding'e bağlı Pınar şirketi 40 milyon dolarlık bir yatırımı gerektiren ve %51'i bu guruba ait olan süt fabrikası kurmak için çalışmalar yapmıştır. Özbekistan'ın günlük üç bin ton şeker pancarı işleme kapasitesi olan ilk şeker fabrikasının inşasını da Türk firmalarından oluşan bir konsorsiyum olan Türk Şeker ve Yüksel inşaat gerçekleştirmiştir. 100 milyon dolara mal olan bu projenin finansmanı için de 83 milyon doları Türk Eximbank, 25 milyon doları ABD tarafından sağlanan kaynaklar kullanılmıştır (New Europe, Kasım 1998). Yaşar Holding'i takip eden bir diğer Holding ise buzdolabı üretimi konusunda yatırımlar gerçekleştirmek isteyen Koç Holding olmuştur. Türkiye'nin önde gelen beyaz eşya üreticisi olan Arçelik, Özbek SENTO şirketiyle ortak olarak gerçekleştirilecek projede 76.9 milyon dolar harcanarak buzdolabı üretimi yapılacaktır. SENTO şirketinin mevcut buzdolabı fabrikasının Arçelik teknolojisiyle birleştirileceği ortak yatırımın 43.1 milyon dolarlık sermayesinin %51'i Koç gurubuna, %40'ı Özbeklere ve kalan %10 da uluslararası finans kuruluşlarına ait olacaktır yılında ilk üretime geçmesi planlanan bu önemli proje tam kapasiteye ulaşması halinde yıllık 250 bin çıktı üretebilecek kapasitede olacaktır (New Europe, 27 Eylül-3 Ekim 1998). Konya'dan giden işadamlarının yarı yarıya ortak olarak kurdukları ambalaj üretim tesisinin maliyeti ise 500 bin dolar olmuştur. Bu ülkedeki bir diğer Türk-Özbek ortak yatırımı, Sankşavto adı altında yıllık 3 bin minibüs ve bin kamyonet üretimini plânlayan yatırımdır (New Europe 7-13 Eylül 1997). Görüldüğü gibi Özbekistan'daki Türk şirketlerinin faaliyetleri gittikçe genişlemektedir ve yatırım alanları çeşitlenmektedir. Enerji kaynaklarından gittikçe daha faz- la üretim yapan ülkenin, buna paralel olarak artacak alım gücünün, geniş iç pazarla bütünleşmesi halinde bu ülkedeki Türk yatırımları için öneminin artacağı belirtilebilir. Fakat stratejik alanlarda yabancı yatırımların etkin olması konusunda aşırı ihtiyatlı bir tavır sergileyen ülkenin siyasileri bir süre daha olumsuz havayı devam ettirebilirler. Japonya: Japonya'nın bu ülkeyle diplomatik bazda ilk önemli resmi teması Aralık 1993'te gerçekleşti. Bu tarihte Japonya Dış Ticaret Bakanı'nın başkanlığında ve Mitsubishi gibi ünlü şirketlerin temsilcilerinin de içerisinde bulunduğu bir heyet Taşkent'i ziyaret etti. Temaslarda ikili ilişkilerin geliştirilmesi konusunda incelemeler yapıldı (Zaman, 18 Aralık 1993). Bu ziyaretler devamı daha sonra Haziran 1995'te kredi olarak devam etti. Bu tarihte Japonya Özbekistan'a 12 milyar 700 milyon yen tutarındaki ilk resmî kalkınma yardımını %3 faizle, 10 yıl ödemesiz ve 30 yıl süreli olarak verdi. Söz konusu kredinin yetersiz telekomünikasyon şebekelerinin iyileştirilmesi ile ilgili pro