SENİHA: UÇURUMUN DİBİNE YUVARLANAN BİR GENÇ KIZ SENİHA: A YOUNG GIRL ROLLING DOWN THE CLIFF
Download "SENİHA: UÇURUMUN DİBİNE YUVARLANAN BİR GENÇ KIZ SENİHA: A YOUNG GIRL ROLLING DOWN THE CLIFF"
1 - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, p , TURKEY SENİHA: UÇURUMUN DİBİNE YUVARLANAN BİR GENÇ KIZ Hüseyin YAŞAR * ÖZET Kiralık Konak, Yakup Kadri nin batılılaşma olgusunu en yoğun olarak işlediği yapıtıdır. Yapıtta bu olgunun toplumda ve ailede oluşturduğu yıkıntı, geleneği ve eskiyi temsil eden Naim Efendi nin konağına ve hain alafrangalık ı simgeleyen Seniha nın şahsına indirgenir. Tanzimat ile beraber ülkeye girmeye başlayan Avrupai kültür göstergelerinin romanın protagonisti Seniha nın ve arkadaş çevresine yansıma biçimi dikkatlere sunulur. Seniha, batılılaşmayı yanlış algılayan alafranga tiplerin bin dokuz yüz yirmilerdeki sürümüdür. Seniha nın edimlerinin tespitine yönelik birçok araştırma yapılmıştır. Bu çalışmada, tespitten öte kahramanı alafrangalılık a iten sebepler detaylı bir biçimde irdelenerek bütünsel sonuçlara varılmıştır. Anahtar Sözcükler: Yakup Kadri, Kiralık Konak, Seniha, Alafranga Züppe, Alafranga Hain, madam Kronski, Naim Efendi. SENİHA: A YOUNG GIRL ROLLING DOWN THE CLIFF ABSTRACT Kiralık Konak is the work of Yakup Kadri in which he intensively deals with westernization phenomenon. In the work, the destruction that the phenomenon causes in the society and family is attributed to the mansion of Naim Efendi, who symbolizes the tradition and the oldness, and Seniha s personality, who represents malicious European style. The way that European cultural values, which begin to affect the country with the Ottoman Reform Movement, are reflected to the protagonist Seniha and her friends are remarkable. Seniha is the 1920s version of the European style types who misunderstand the westernization. A lot of studies have been conducted on analysis of Seniha s actions. In this study, rather than the analysis, the reasons that have driven the heroine to have a European style have been examined in detail and holistic conclusions have been reached. Key Words: Yakup Kadri, Kiralık Konak, Seniha, European Style Snob, European Style Traitor, Madam Kronski, Naim Efendi. * Yrd. Doç. Dr., Siirt Ü. Fen-Ed. Fak. Türk Dili ve Ed. Böl. El-mek:
2 2076 Hüseyin YAŞAR Giriş Romanı oluģturan öğelerden biri de kahramanlardır. Onlar olmadan kurgusal yapıtın meydana getirilmesi oldukça zordur. Milan Kundera, roman figürünün düģsel bir varlık, deneysel bir ben, olduğunu belirtir. Roman yazarı, kahramanları aracılığıyla okurun zekâ ve düģ gücünü harekete geçirir. Böylece romanını ilginç hale getirebilir. Bu denenle bir romanın baģarısı, kahramanların ne ölçüde inandırıcı ve ilginç olduklarına bağlıdır. Yakup Kadri Karaosmanoğlu nun ilk edebi yaratımı olan Kiralık Konak romanının kahramanları bu açıdan incelendiğinde temsil ettikleri sınıfı veya üstlendikleri rolü en iyi Ģekilde oynayan inandırıcı ve baģarılı kiģilerdir. BaĢarılı sözcüğü ile belirtilmek istenen çağının ve toplumun özgül niteliklerini kiģiliğinde yoğunlaģtırmasıdır Bu bağlamda Seniha, en baģarılı tiptir. Zira genç kız bireysel boyutlu bir varlık değildir. Romanda olayların temposu ağırdır. Hatta olaylar ikinci plandadır. Yapıtta birincil kaygı insanlardır. Onların belirgin yapıları çoğu zaman olayların önüne geçmektedir. Kahramanların yaģama ve çevreye bakıģları, arzuları, eksiklikleri veya fazlalıkları daha ilginç gelmektedir. Bu yönüyle Kiralık Konak bir sosyal roman olduğu kadar bir karakter romanıdır da. Metin değer yargılarının yitimi, yanlıģ batılılaģmayı, kuģaklar arası çatıģmayı kahramanların yaģamıyla iliģkilendirerek anlatırlar. Seniha: Alafranga Züppelikten Alafranga Hainliğe Kiralık Konak Yakup Kadri Karaosmanoğlu nun gençlik verimidir. BatılılaĢma sorunsalının en yoğun iģlendiği yapıtıdır. Yapıtta BatılılaĢma olgusu yla ortaya çıkan olumsuz alafranga tiplerin son model i Seniha kurgulanmıģtır. Bu anlamda Seniha, olay örgüsünde önemli iģleve sahiptir. Roman boyunca onun yaģadıkları esas alınmıģtır. Diğer kiģilerin iģlevi onunla kesiģir. Olay örgüsündeki üç kuģaktan üçüncüsünü simgeleyen Seniha Frenklerin, asır sonu, diye vasıflandırdıkları bir genç kızdır; asır sonu, yeni bir içtimai örnektir ki harici ve dahili yaģayıģında hale ve maziye ait her türlü kayıttan azade ve istikbalin henüz hazırlanan cereyanlarına tabi (Karaosmanoğlu: 27) olan bir kiģidir. Seniha, konakta geçmiģi ve Osmanlı toplumunun geleneksel yapısını temsil eden Naim Efendi nin torunu ve yarı uģak, yarı kapıkulu, riyakâr (Karaosmanoğlu: 21) redingot dönemini temsil eden yenilik yanlısı, köksüz Servet Bey in kızıdır. Kendisi de bir redingot devri insanı olan Seniha, bireysel özellikleriyle romana yansır. Yazar bunu yaparken paradoksal bir tutum takınır. Birçok zıtlığı bünyesinde barındıran çok yüzlü ve kaotik bir kadın izlenimini vermektedir. Bu bağlamda genç kızın kiģiliğini analitik bir çözümlemeye tabi tuttuğumuzda bütün alafranga züppelerin sahip olduğu kaygan bir kiģiliğe sahip olduğu görülmektedir. Romantik olduğu kadar maddeci, bencil, kaprisli olduğu kadar mütevazi sadık olduğu kadar sadakatsiz, kaba olduğu kadar kibar, Ģehvetli, doyumsuz ve zorlayıcıdır. Görüldüğü gibi duygu ve davranıģlarında statik değil mekanik bir yapısı bulunmaktadır. Genel itibariyle olumsuz bir karakterdir. Naim Efendi ye ve Hakkı Celis e karģı acımasız davranır. Ancak zaman zaman bu kiģilere karģı ılımlaģır ve iyi, uslu ve Ģefkatli bir kız olmaya söz verir. Bazen de yakıcı ve kızgın halden dalgın, sinsi ve esrarlı olur. Bu tavrı adeta timsahın gözyaģlarıdır. Tinsel ve davranıģsal değiģkenlik dıģ görünümünde de belirgindir: Daima en son çıkan moda gazetelerinin resimlerine benzerdi. Körpe, ince ve çalak vücudu, ipek böcekleri gibi daimi bir istihale içindedir. Günün aydınlıklarına göre mütemadiyen rengi değiģen yeģil gözleri gibi sesinin bestesi, kımıldanıģlarının ahengi ve hatta baģının Ģekli de mütemadiyen değiģirdi. Ġçi de tıpkı dıģı gibiydi; tıpkı gözlerinin rengine benzeyen bir ruhu vardı, kâh ihtilaçlı, kederli, bulanık ve fena, kâh berrak, rakit ve ekseriya bir havai fiģek gibi Ģenlikli idi. (Karaosmanoğlu: 27).
3 Seniha: Uçurumun Dibine Yuvarlanan Bir Genç Kız 2077 Uzun saç, beyaz ten, delice bakıģ gibi her kadının sahip olduğu baģı döndüren özellikleri vardır. DüĢ ile gerçek arasında med-cezir ler hem içsel hem de dıģsal yapısında kaotik bir kiģilik oluģturur. DeğiĢkenlik sarmalına sürüklenen Seniha nın baģat özelliği doyumsuzluktur. Hiçbir Ģey onu tatmin etmemektedir. En baģta konaktaki yaģamı basit ve tekdüze bulur. Kendini diğer konak personelinden farklı hissettiğinden buradaki yaģamı sürdürmeyi kabullenemez. Çevresindeki insanlarla benzer yazgıyı paylaģmaya direnç gösterir. Bayağı ve tekdüze yaģamdan kaynaklanan derin ve nedensiz iç sıkıntısı baģlar. Kitapta alafrangalık, bireyler arasında çatıģma yaratan bir sorun, engel olarak tasarlandığından (Akpınar, 2008: 67). Seniha da bu tasarımın bir verimidir. Alafrangalık onda bir saplantıya, bir histeri hastalığına dönüģür. Kayıtsız Ģartsız Avrupa hayranıdır. Bu da onu, mutsuz ve bunalımlı bir kadın kılar. Romanesk okumalar onu özgür olana ve düģlere sürüklediğinden kendini doyumsuz tutkulara verir. Bütün bunlar redingot devri insanı Seniha nın ciddi bir kimlik sorunu yaģadığını göstermektedir. Tüzer, redingot devri insanlarından söz ederken geçmiģleriyle uyumsuzluk yaģadıklarını aktararak Ģunları ekler: Kimliklerini dıģarıda oluģturup iç eriyle/ Osmanlıyla sürekli çatıģma halinde olan devrin insanları, baģkalarından/ Avrupa dan ödünçledikleri kimlik lerle kendilerini ifadeye çalıģırlar (2007: 228) der. Seniha da giyimde ve düģüncede meydana gelen belirsizlik onu kimliksiz sorunsalıyla karģı karģıya getirir. Yazar, Seniha yı dikkate sunarken Tanzimat kültürünü, Batı ya açılımı sindirememiģ bir kiģi olarak metne yansıtır. Bu açıdan Seniha, BatılılaĢma sorunsalı çerçevesinde ortaya çıkan Felatun Bey ve Bihruz Bey gibi alafranga tipin kadın versiyonudur. Yakup Kadri, bu tipleri, Seniha da gerçekte yaģayan bir insana dönüģtürür. Nasıl ki alafranga yaģam tarzını gösteriģ olsun diye uygulayan Felatun ve Bihruz Bey ler servetlerini budalaca tüketmiģlerse Seniha da bu yaģam tarzı uğruna parasal varlığını kaybetmeyi göze alır. Paraya karģı tutumu itibariyle Berna Moran ın Hüseyin Rahmi nin ġıpsevdi yapıtının kahramanı Meftun için kullandığı alafranga hain (2002: ) tanımlamasına girmemektedir. Ancak Tanzimat dönemi alafranga tipler için kullanılan alafranga züppe kategorisiyle uyuģmaktadır. Moran, bu iki tipi ayrıģtırırken alafranga züppe lerde alafrangalılığı para tüketiminin koģulu sayar. Züppe kategorisine girenler tüketim ekonomisi dalgasına kapılmıģ müsrif ve beceriksiz olarak görülürler. Oysaki Meftun, batılı yaģam tarzını para kazanmak, ticaret burjuvazisiyle tanıģmak için kullanmaktadır. Alafranga züppeler bu yaģam tarzı uğruna servetlerini batırırlarken alafranga hain ler alafranga zihniyet sayesinde mal varlıklarını artırırlar. Bu tiplerde çıkarcılık ön planda olduğu için çıkarcı alafranga olarak da nitelendirilebilirler. Paraya bakıģ açısı bakımından Seniha alafranga hain lerden ayrılsa da ahlaki değerlere karģı tutumuyla onları çağrıģtırmaktadır. Seniha yerleģik ahlaki kurallara karģı çıkar. Alafranga hain Meftun un modern zihniyeti benimseyerek aģk, namus gibi konularda yeni fikirler beslemesi (Moran, 2002: 260) gibi Seniha da batılılaģayım derken ahlakça yozlaģır. Bu yönüyle Felatun Bey ve Bihruz Bey çizgisinin dıģına çıkmaktadır. Tanzimat dönemi alafranga tipi gibi toplumda mizah unsuru olmanın dıģına çıkarak toplum için tehlike arz etmektedir. Alafranga züppeler yazarlarını endiģelendirmezler. Zira komik duruma düģen, alay konusu yapılarak karikatürize edilen, küçümsenen hep onlardır. Alafrangalılık henüz toplumun kanayan yarasına dönüģmemiģtir. Tanzimat tan Kiralık Konak ın yazıldığı 1920 lere kadar geçen sürede BatılılaĢma toplum tarafından kanıksanır. Ancak yanlıģ BatılılaĢma ve alafrangalılık çözüm bekleyen kemikleģmiģ bir sorun olarak durmaktadır. Bu süreçte beliren yeni alafranga tipler farklı bir kimlik kazanırlar. Meftun lar ve Seniha lar yani alafranga hainler alay unsuru olmadıkları gibi asıl onlar geleneği sembolize eden kesimi küçümser ve onlara tepeden bakarlar. Kendilerini topluma uyarlamaz ancak çevrelerini yaģantılarına uyarlamak eğilimindedirler. Onların alaycı ve müstehzi bakıģları ekonomik güçle birleģince doğal olarak yazarlarını irkiltirler. Nitekim bunlar yazarlarını haklı çıkarırlar. Seniha, düģlediği Avrupa yaģamı ve sevgilisi için namusunu kaybeder:
4 2078 Hüseyin YAŞAR Seniha ilk defa olarak, o gün Faik beyin muhabbeti yoluna kendi vücudundan ve kendi namusundan yaptığı fedakârlığa acıdı.... Ben ta uçurumun kenarına gelmiģ bir kadınım; bir yanlıģ adım daha, ufacık bir hesapsızlık beni bu uçurumun tâ dibine yollamaya kâfi gelecek (Karaosmanoğlu: 223) Namusunu yitiriģi, Seniha nın, alafrangalılığında iğrençliğin son aģamasıdır. Bu nedenle Yakup Kadri, genç kıza acımaz. Halkın önemli bir kısmı güç Ģartlarda yaģarken bu karakterin batılılaģma adına bütün ananeleri hiçe sayması yazarın gazabını üzerine çekmektedir. Yazar, bir genç kızın düģebileceği en alt seviyeye düģürür. Romanın sonunda bir mebus tarafından cinsel istismara uğratılır. Naim Efendi nin ve konağının dağılıģı geleneğin çöküģünü ifade ettiği gibi Seniha nın da kötü sonu yeni paradigmaların iflası anlamındadır. 2- Verilmiş Tip Seniha Olumsuz edimleri romanın geneline yayılmıģ olan Seniha, bu anlamda verilmiģ bir alafranga tiptir. Hilmi Yavuz, tip sorununun kuramsal bağlamını belirlerken tip e verilmiģ ya da yaģanmıģ Ģeklinde bir ayırım getirir. Yavuza göre verilmiģ tip, belirli insan yönsemesinin en son kertesine vardırılarak anlatılmasını anlıyorum. Örneğin, kızlarına duyduğu sevgiyi en son kertesine götüren Goriot Baba, bu anlamda verilmiģ bir tiptir. Kızlarına olan aģırı düģkünlüğünü en son kertesine kadar sürdüreceği, bir veri olarak önceden bellidir. (Yavuz, 2005: 30) VerilmiĢ bir tip olan Seniha nın insansal yönsemeleri önceden belirlenmiģtir. Yapıtın baģında klasik bir tanıtmayla birinci kiģinin mahiyeti belirlenmiģ ve böylece kahramanın sonraki davranıģlarının nasıl olacağına dair okuyucu ĢartlanmıĢtır. Roman okuyucusu, Kiralık Konak ı okurken kafasında alafranga Seniha Ģekillenir. Artık ondan olumluluk adına bir Ģey beklenmemektedir. Bu nedenle okurlar Acaba Seniha, Naim Efendi ye, babasına veya çevresine karģı nasıl davranacak değil de olumsuzluk adına Bakalım bundan sonra daha neler yapacak diye düģünmektedir. Zira Seniha nın çevresine karģı tutarsızlığı ve gelenekleri umursamazlığı en son aģamaya kadar sürdüreceği bir veri olarak önceden bellidir. Dolayısıyla Seniha, alafranga sınıfın Ģematik temsilcisidir. Önceden tasarlanmıģ ve kararlaģtırılmıģ bir tiptir. Seniha nın alafrangalılığı bütün çizgeleriyle betimlendikten sonra Ģimdi de onu bu yaģantıya sevk eden nedenler üzerinde duracağız. 3- Alafrangalığa İten Üç Neden 3.1. Romantik Okuma ve Öykünme Seniha yı alafranga yaģama iten üç nirengi nokta bulunmaktadır. Bu üç nokta iyice irdelenmedikçe Senihaları alafranga züppeliğe, züppelikten de alafranga haine götüren süreç anlaģılmayacaktır. Bunların baģında okuduğu romanlar gelmektedir. Seniha romanesk okumalarla olay örgüsündeki kahramanların yaģantılarının etkisinde kalarak onlara öykünür. Hayat görüģünü ve zevkini okuduğu romantik roman ve Ģiirlerden alır. Tuncer Küçükbatır öykünmenin romanın çatısını oluģturduğunu belirtir: Batıya öykünme ve bu öykünmenin yarattığı topluma ve onun değerlerine yabancılaģma olgusu ( ) romanın çatısını oluģturur (1999: 158). Okuduğu romanların baģında Gyp in romanları gelmektedir: Gyp ona bir ikinci ana, bir ikinci mürebbiye olmuģtur. Gyp romanlarındaki yarı oğlan, yarı genç kızlar, üzerlerinde ruhunun biçtiği modellerdir (Karasomanoğlu, s. 12). Bu romanlarındaki karakterler ve sahneler onun kültürel kimliğinin hayata bakıģ açısının oluģmasında mihenk taģıdır. Asıl adı Sibylle Aimée Marie Antoinette Gabrielle Riquetti de Mirabeau olan Gyp ( ) yüzden fazla romanıyla dönemin en verimli Fransız kadın yazarlarındandır. Popüler romanlara ağırlık veren yazarın ancak Chiffon un Evliliği (Le Mariage de Chiffon) adlı yapıtı tekrar basılabilmiģtir. Büyük bir gözlem yeteneğine sahip olan Gyp, duygusal ve pembe romanların yanında parçası olduğu yüksek sosyetenin yaģam biçimini iģlemiģ ve sert bir
5 Seniha: Uçurumun Dibine Yuvarlanan Bir Genç Kız 2079 üslupla eleģtirmiģtir. Verimliliği ve popüler romanlarıyla edebiyatımızda Ahmet Mithat Efendi yi çağrıģtıran Gyp, sadece Seniha tarafından değil Pierre Loti nin Mutsuz Kadınlar (Les Désenchantées) adlı Ġstanbul romanının kadın kahramanı Cenan tarafından da okunmaktadır. Bu da söz konusu yıllarda Gyp ın alafranga kadınlar tarafından bilindiği ve sık sık okunduğunu kanıtlamaktadır. Seniha nın kendisini roman kiģileriyle özdeģleģtirme davranıģı Gustave Flaubert in madam Bovary sini çağrıģtırmaktadır. Necdet Bingöl Yakup Kadri'nin Beş Romanında Fransız Realist ve Natüralistlerinin Tesirleri baģlıklı makalesinde Kiralık Konak tan bahsederken: Romanda kuvvetli bir tip var, Seniha; Madame Bovary'ye ne kadar benziyor! (1944: 13) diye açıklar. Bilindiği gibi taģrada bir doktorla evlenen Emma Bovary, okuduğu kitaplardan hareketle Paris in salon yaģamını hayal eder ve eserlerdeki kahramanlara öykünerek yasak aģk yaģar. Ancak birlikte olduğu erkekler, arzuladığı yaģamı veremeyince mutsuzluk hastalığına tutulur ve intihar eder. Madam Bovary ile Seniha nın en belirgin özelliği hayal ettikleri, arzuladıkları dünya ile gerçek yaģam arasındaki kopukluktur. Varsıl ve refah bir yaģam süren topluluklara ve Paris yaģantısına öykünme benliklerinde ikilik yaratır. Gerçek ile düģün çekiģmesine sahne olmaktadır. Ġstanbul gerçek öğe Paris ise düģsel öğe dir. Burada gerçek sözcüğü ile kast edilen hakikat in kendisidir. Selçuk Çıkla ya göre kurmaca metinlerde gerçek in iki karģılığı vardır: Biri doğru olan, diğeri de gerçek in ta kendisi. ġöyle ki; gerçek, bilgisel meselelerde doğru yu, olgusal meselelerde de hakikat e yakın bir anlamı olan gerçek i ifade eder (2002: 114). Birincisinde bilgilerin doğruluğu ve yalanlığıyla ilgiliyken ikinci gerçek te kiģinin hayat Ģartlarının örf, çevre, din, ekonomik durum, evrensel yaklaģımlar ve hayatın gerçeklerine uygunluk yönünden yansıtılıp yansıtılamadığıyla bağlamında ele alınabilir. ĠĢte Seniha nın yanıldığı nokta burasıdır. Kendi gerçeğini oluģturan dinsel, çevresel ve parasal faktörleri umursamaz. Kendi gerçek i ile Parisli salon kadınlarının gerçek ini benzer tutmaktadır. Bu nedenle, baģta Gyp ve Walter Scott olmak üzere roman protagonistlerine öykünerek aģırma ve parçalı kiģilikler oluģturacaklardır. Dolayısıyla zaman ve mekân boyutunda, hakikat ın ve düģün çift yönlü çatıģması yanılsamasına Seniha da düģer. Ġçinde bulunan uzam ve zaman boğuculuğu ve esareti simgelerken, düģsel uzam ve zaman ise mutluluğu ve özgürlüğü imgeler. Seniha çok okudum, çok öğrendim: çok düģündüm, çok tahlil ettim. Biliyorum ki hayat denilen Ģey içinde doğup büyüdüğüm bu hapishanenin dıģında... Bitmez tükenmez bir sahadır. Orada bin türlü Ģey iģitiyorum: bu sesler her biri baģka tarzda, bir baģka lisanda gel diyor (Karaosmanoğlu: 122) der. Uzak ve görkemli diyarlara kaçıģ onda saplantıya dönüģür. Burada yazar, dolaylı olarak aģırı düģ kurmanın kiģiyi tehlikeye sürükleyeceği imasında bulunur. Zeynep Kerman, Bihruz Beyin düģ dünyasında gezinmesine değinirken aģırı düģperest olmanın tehlikesini genelleģtirir: Bir bakıma hayalperestlik, aģırı hayal kurma, insanın gerçekle alakasını kestiği için, en büyük düģmanıdır (2009: 80) der. DüĢperestlik Seniha nında gerçek le iliģkisini koparır ve gerçek dünyalarının kiģileri ona yavan gelirken kurmaca dünyadakiler de coģkulu ve hareketli bir tablo sergiler. Bunun sonucunda, yapıları, yaģantılarını oluģturan bütün bileģkeleri beğenmemeye öykünene ise doyumsuz, pervasız ve bilinçsiz bireyselleģme çabalarıyla dâhil olma ekseni üzerine kuruludur Yakup Kadri nin romanda, Emma yı gerçeklerden uzaklaģtıran romantizmi dolaylı olarak da olsa eleģtirdiği görülür. Kiralık Konak ta Seniha, kitap ve dergilerden öğrendiği yaģam sitilinin kendisi için ütopik olduğunu ayırdında olamayacak kadar hayalci bir tiptir. Çevresiyle diyalogunu ve tutkusunu maddi çıkarlar belirler. Parayı düģlerini gerçekleģtirmek için bir araç olarak kullanmaktadır. Ancak satın aldığı mutluluğun geçiciliğinin farkında değildir. Para bitince mutluluğun da yok olacağını ve uçurumun dibine yuvarlanacağını kestirememektedir. Gerçek dünya ile düģsel dünya arasındaki transparan çizginin siliniģi kurgulanan düģsel evrendeki sevgilinin gerçek yüzüne, para ve bencilliğe dayalı gerçekliğe acı bir Ģekilde tanık olur. Burada realite düģün karģısına pervasızca yerleģtirilmiģtir. Yazar, ruhsal ve bedensel dili bilimsel gerçekliğe uygun betimlemelerle sunarak
6 2080 Hüseyin YAŞAR Seniha yı düģ ve gerçek çatıģmasının yoğun olarak yaģandığı bir çerçeveden gerçeğin bütün keskinliğiyle yaģandığı toplumsal platforma yerleģtirir. Ancak, sahnede gerçeklerle acı bir Ģekilde tanıģınca uçuruma hızla yuvarlandığını görür. Görüldüğü gibi kitaplar, hayatına dayanak oluģturmanın ötesinde, genç kızı roman kahramanlarıyla özdeģleģtirmeye kadar götürür Lehli Bir Kadın: Madam Kronski Seniha nın kültürel kimliğini besleyen ikinci damar ise Madam Kronski dir. Kronski, Seniha nın babası Server Bey tarafından çocukların eğitimi için getirilen ve konağın yeni personelinden sorumlu lehli bir mürebbiyedir. Konak ta alafranga lobisinin baģını çekmektedir. Dolayısıyla Seniha nın BatılılaĢmasında etken bir faktördür. Onun konağa geliģi genç kızın hayatında belirleyici bir dönüm noktasıdır. Seniha nın evinde, pazartesileri çay partileri düzenlenmektedir. Berna Moran, Seniha gibilerinin gündelik yaģamlarını çay davetlerinde, aniverserler de, partideplezirler de (2002: 261) geçirdiklerini belirtir. BaĢlangıçta masum amaçlar için düzenlenen bu aktivite zaman zaman amacının dıģına çıkmaktadır. Çay partisinin arka planında Madam Kronski nın olması kuvvetle muhtemeldir. Anlatıcı çay partilerinden söz ederken Pazartesi günleri Seniha nın çay günleridir (Karaosmanoğlu: 20) ifadesini kullanmakla yetinir. Kimin organize ettiğini açıkça belirtmez. Ancak Seniha nın konuklarını ağırlarken Avrupa nın bütün kibar kadınları gibi o günleri giyinir, kuģanır ve tam saat beģte konağın büyük salonunda kendisinde nadir görülen bir hanımefendi vakarıyla ziyaretçilerini beklerdi sergilediği tavır toyluğuyla gerçekte uyuģmayan bir tavırdır. Hemen Ģunu belirtmek gerekir ki henüz on altı yaģında bir genç kızın bu tarz geniģ çaplı organizasyonları düzenlemesi olasılığı da oldukça düģüktür. Belli ki mürebbiyesinden bu anlamda ders almıģtır. Davetlilerin bazılarının mürebbiyesi Madam Kronski vasıtasıyla tanıdığı birkaç Beyoğlu madam ve matmazeller den (s. 20) oluģması bu kanıyı daha da güçlendirir. Mürebbiyeler verdikleri batılı eğitimin ve yaģayıģ tarzının çocukta yerleģmesi ve kalıcı izler bırakması için uygun bir sosyal ortam hazırlamaktadırlar. Madam Kronski de bu çay partileriyle Beyoğlu madam ve matmazelleri ni konağa getirerek Seniha için kurguladığı yaģama uygun zemin hazırlar. Bu çay partisinin en önemli özelliği kadınlı erkekli bir ortamın olmasıdır. Belirsiz bir amaç için bir araya gelen bu gençler, çeģitli iskambil oyunları oynarlar. KonuĢmaların gündemi nikâhsız aģklar, seviģmelerdir. Kendini beğenmiģ, her Ģeyi bilen iddiasında olan ve Beyoğlu nda Viyanalı fahiģelerle dans eden Macit bey ile Seniha arasında geçen konuģma bunun en iyi örneğidir. Seniha ya aģkını ilan etmek istek isteyen Macit, genç kızdan Ģu yanıtı alır: Macit bey, siz benim tipim değilsiniz. Ben, esmer ve uzun boyluları severim. Siz, kısa ve beyazsınız. Ben, giyiniģte biraz itinasız olanları severim, siz ise henüz ütüden çıkmıģ kostümlerinizle ve dimdik duruluģunuzla tıpkı elbise mağazalarının camekânlarındaki mankenlere benziyorsunuz (Karaosmanoğlu: 25) Gelecek nesli oluģturan bu gençler, memleket gerçeklerinden uzaktırlar. Oldukça zor günler geçiren ülkenin sorunlarını dile getirmek yerine incir çekirdeğini doldurmayan önemsiz olaylarla günleri geçirmektedirler. Batılı bir tarzda dizayn edilen odalarda zaman geçiren gençlerin oturuģları da adabı muaģeret (savoir vivre) sınırlarını aģar. Çay partisinin genel betimlemesinde de olumluluk adına bir Ģey bulunmamaktadır. Birileri bir köģede poker oynarken diğerleri anlamsız aģk sohbetlerine dalarlar. Partide bir düzen bulunmamakta bir baģıbozukluk egemen olmaktadır. Bu bazen Seniha yı bile çileden çıkarmaktadır: Poker masasından yükselen gürültü adeta piyano sesini boğuyordu. Sesine tuģlara daha büyük bir Ģiddetle bastı. Sonra yarı ciddi yarı sahte bir asabiyetle yerinden kalkıp oyunculara doğru gitti: Yeter artık, burayı bir tripo ya çevirdiniz (Karaosmanoğlu: 25). Seniha nın çay partisi aktivitesi, orada yaģananlar, on sekizinci yüzyılda Fransa nın kültürel ve yazınsal yaģamında etken olan salon ları çağrıģtırmaktadır. Genelde on dört veya on beģ yaģındaki kadınların öncülük ettiği bu salon aktivitesi Taner Timur a göre Fransa da evlilik dıģı aģkları ve cinsel iliģkileri adeta normal hale getiren görüntü (1991: 23) verdiğini vurgular.
7 Seniha: Uçurumun Dibine Yuvarlanan Bir Genç Kız 2081 Bütün bunlardan madam Kronski yi sorumlu tutmak oldukça yerindedir. Zira Naim Efendi de yeni yetme aile fertlerinin içinde bulunduğu olumsuz tablodan bu mürebbiyenin payının büyük olduğunun farkındadır. Bunun için de kızına serzeniģte bulunmaktadır: Yavrum, çocuklarının ahval ve harekâtını hiç beğenmiyorum. Bu lehli kadın zannederim ki, bunlara yanlıģ bir terbiye verdi (Karaosmanoğlu: 18). Sadece Naim Efendi değil anlatıcı da Seniha nın alafrangalaģmasında mürebbiye ve Beyoğlu madamlarının rolünün ayırtındadır. Mürebbiye için kullandığı Ģeytani bir tebessüm ve bir madam için yine aynı soğuk zarafetiyle söz öbekleriyle bunu göstermektedir. Hemen Ģunu eklemek gerekir ki romanda önemsiz bir figür gibi algılanan Beyoğlu madamları aslında Seniha nın kiģiliğinde etkin rol aldıkları gözden kaçmamalıdır. Özellikle birinin Oyunda kaybeden aģkta kazanır gibi Osmanlının geleneksel yaģantısını zıt batıcıl söylemleriyle olumsuz etki bırakmaktadır. Zira burada oyun olarak telakki edilen kumar ve nikâhsız yaģamı ifade eden aģk sözcüklerinin ikisi de dini literatüre aykırı günah sayılan fiillerdir. Burada mürebbiye, çocuğun bilgi ve yeteneklerini geliģtirmek yerine batılı yaģamın olumsuz taraflarını öğreten ve çocuğu çıkmazlara sürükleyen olumsuz bir imgedir. Çay partilerinin dıģında lehli mürebbiye konuģmalarıyla da Seniha yı etkilemektedir. Genç kızın beyninin karanlık koridorlarına girerek ona nüfuz etmeyi bilmektedir. Mürebbiyelik için getirilen bu kadın Seniha yı eğitmek adına, Avrupa daki hayatı heyecanlı ve iģtahlı sözcüklerle anlatarak genç kızın hayalinde olumlu bir Avrupa tasavvuru oluģmasına yol açar. Seniha nın anlaģabildiği tek kadın olan madam Kronski nin Avrupa da sürülen yüksek hayatın bazı safahatına dair hikâyeleri anlatması tutkusunu depreģmektedir. Avrupa nın muhtelif yerlerindeki Ģato eğlencelerine, Çar sarayının merasimine, at üstünde sürgün avlarına, Almanya nın, Ġsviçre nin kür yerlerindeki palas hayatına, Fransa nın cenup sahillerindeki gazino Safalarına ve nihayet Paris in salonlarına, bulvarlarına, kahvelerine, tiyatrolarına iliģkin bildiği birçok Ģeyi anlatırken genç kızın Avrupa da yaģama isteği tutkuya dönüģmektedir. Gözleri parlamakta ve oralara gitmek için her Ģeyi göze almaktadır. Yazar, genç kızdaki değiģimi Seniha bütün bunları dinlerken kendinden geçerdi ve gözlerinde bir humma ateģiyle: Madam, söyleyin, bu hayata karıģmak için ne lazım? (Karaosmanoğlu: 29) ifadeleriyle açıklar. Mürebbiyenin bu konuģmaları bilinçli olarak yaptığı kanısındayız. Kronski nin Çocuğum, görmeliydin bu kumar masası etrafındaki ziynet ve ihtiģam ve ortada dönen paranın miktarını; kadınların elleri mücevherattan adeta kımıldayamayacak derecede ağırlaģır; yeģil çuhanın üstüne sarı altın küreklerle dökülür, boģalır (Karaosmanoğlu: 29) söz öbekleri savımızı doğrulamaktadır. Yukarıdaki alıntı adı geçen madamın Seniha için bilinçaltında beslediği kötücül düģüncelerin dıģa vurumudur. Yine bu ifadelerde madamın misyoner kimliğinin gizli kodları bulunmaktadır. Kronski, Paris salon yaģantısını manipule ederek cafcaflı sözcüklerle anlatır. Yukarıda geçen ziynet, ihtiģam sözcükleri bir genç kızın bigâne kalamayacağı sözcüklerdir. Adı geçen mürebbiye, Seniha nın mücevherata karģı zaafı olduğunu bildiği için bu sözcüklerin genç kızın hayal dünyasında yaratacağı yankının ayırdındadır. Ġbrahim Tüzer de genç kızın moda dergileri nden ödünçlediği kimliğinin Ģekillenmesinde en büyük yardımcısının madam Kronski olduğunu açıkça söyler (2007: 230). Bu noktada kıyas ve kıskançlık baģlar. Avrupa, Seniha için çöldeki serap a dönüģür. Böylece genç kız, bir boģluk sürecine girer ve her Ģeyden zevk almama noktasına gelir. Giyim ve kuģamını Beyoğlu ndaki tuhafiye ve terzilerden karģılamasına rağmen Ġstanbul daki alafranga yaģam biçimi ona yetersiz gelmektedir. Hayranlıkla dinlediği Paris hayatına karıģmak için çok zengin olma fikrine kapılır ve zengin kocası olmadığı için yakınır. Zira onun için Paris bütün hülyaların birleģtiği bir tutkudur. Arzuları, Seniha nın dengesini bozmuģtur. Ruhsal denge kiģinin iç evrenin istekleriyle toplumsal evrenin sorumluluklarını dengelemek demektir. Seniha otokontrolu sağlayamadığından bu dengeyi tutturamamaktadır. Zamanla denetimsiz bir hal alır. Zira geleneklerine karģı yabancılaģan genç kız gittikçe aile fertlerine karģı da yabancılaģmıģtır. On dört yaģından beri görmediği yerlerin, tanımadığı kimselerin hasreti vardır. Bu da onu aile bireylerinden
8 2082 Hüseyin YAŞAR uzaklaģtırmıģtır: Büyük babası, annesi, hatta bazen babası ona, lisanlarını anlamadığı, hareketlerinden ürktüğü baģka cinsten bir takım mahlûklar gibi geliyordu (Karaosmanoğlu: 28). Ġnsansal yabancılaģma mekâna da sıçramıģtır. Genç kıza memlekette ve konakta her Ģey dar, adi ve tekdüze görünüyor. Ġç mekân bile arzusunu tatmin etmez. EĢyaların düzeni ve kalitesi ihtiģamdan uzak kalmıģtır. Moran, kendi değerlerini küçümseme hastalığının bütün alafranga tiplerde rastlandığının altını çizer: Bütün züppeler arasında ortak tek nokta Türkleri ve Türklerle ilgili her Ģeyi hor görmeleridir (2002: 267). Kendisini küçümseme ve dıģlama eğilimindeki ortak özelliğe karģın Bihruz ve Felatun Beylerin yaratıcıları Ahmet Mithat Efendi ve Recaizade Mahmut Ekrem, alafranga züppelerin karģısına modern bir alaturka tip çıkarırlar. Kurgulanan karģı tip Batı medeniyetinin üstün taraflarını alırken medeniyetin geliģmesine engel teģkil etmeyen geleneksel değerlerden taviz vermez. Batılı ve Doğulu değerleri bünyesinde birleģtirmiģ ideal bir kiģiliktir ve olaylara yaklaģımıyla ve ciddiyetiyle diğerine baskın gelmektedir. Bu da yazarların Avrupa medeniyetinin üstün yönlerine göz kırptıklarını kanıtlar. Taner Timur de, Tanzimat yazarlarının alafranga tip lerin kurgusundaki çeliģkilerin sebebini onların Avrupa yaģantısına karģı olumlu tutumlarına bağlar: Kanımca bunlardan birincisi, ilk dönem romancılarımızın eleģtiri ve alay amacıyla yarattıkları bu tipleri, kendileri de Batı hayranı oldukları için, yer yer adeta farkına varmadan yüceltici bir biçimde betimlemeleridir. Örneğin Bihruz Bey, Recaizade Mahmut Ekrem in gözünde bir alafranga bozuntusu züppe dir. Fakat okumuģ olduğu kitaplara bakılırsa ortalama bir Avrupalıdan çok daha kültürlü olması gerektiği kolayca teslim edilir. Bihruz Bey in referanslarına sahip bir insanın, romanda anlatılan gülünç durumlara düģmesi için budala olması gerekmektedir. Oysa romanın vurguladığı nokta Bihruz Bey in zekâ düzeyi değil, zihniyeti ve yaģam tarzıdır (1991: 38). Ancak Yakup Kadri, bunların aksine, Ġstanbul un ĠĢgali ve KurtuluĢ SavaĢı gibi tarihsel olaylar ve duygusal kiģiliği nedeniyle Batı uygarlığına ve onun hayranı zümreye kinle bakar. Adeta topyekûn bir savaģ ilanı vardır. Bu nedenle Seniha nın karģısına, kızın yanlıģlarını gösterecek ve eski ile yeniyi bütünleģtiren güçlü bir sentez tip ler çıkarmaz. Ġsteseydi kızın dedesi Naim Efendi yi veya Hakkı Celis i daha güçlü ve donanımlı bir Ģekilde tasarlayabilirdi. Bunlar Seniha nın uçurumun dibine kadar yuvarlanmasını engelleyebilirlerdi. Ancak belli ki yazar, düģüģü sağlamak için elinden geleni yapar. Akpınar da Yakup Kadri için Onun bu tipe karģı olumsuz bir yaklaģımı vardır ve alafranga tiplerin yanlıģlarının aktarılması yönünde romanlarına seyir kazandırmıģtır (2008: 65) derken bu gerçeğe iģaret eder. Yazarın bu tavrı nedeniyle tüm çabalara karģın, Seniha arzuladığı yaģamı kuramaz, hayal kırıklığına uğrayarak hayatını düģüģle noktalar. Sonunda Seniha türedi-zengin bir milletvekilinin metresi olarak uçuruma yuvarlanır. Böylece mutsuz ve yıkılmıģ bir Ģekilde bohem yaģamını sürdüren bir kadın olarak kalır. Romanlar ve Madam Kronski nin anlattıklarına ek olarak Paris in moda ve mizah dergileri, gazeteleri ile yeni tiyatro piyesleri Avrupa özellikle Paris yaģamının cazibesine tutulmasına yol açan diğer unsurlardır. Seniha, aradığını Paris yaģamında bulmuģtur. Avrupa yaģamı onu mıknatıs gibi kendine çeker. Seniha yalnız para ile elde edebileceğini sandığı Paris sosyetesi yaģantısına özenir. Bundan böyle Paris i görme hastalığına tutularak Ġstanbul daki her Ģeyi küçümsemeye baģlamıģtır. Hatta çevresindekilerini öteki leģtirerek garip yaratıklar olarak tanımlayarak aģağılar: Siz zannediyor musunuz ki ben ömrümün sonuna kadar böyle bir evde kalacağım? Böyle bir memlekette etrafımda böyle bir halkla? (Karaosmanoğlu: 122) der. Genç kız çevresindekileri dıģlama psikozunun kapılır. Bu zamanla kronikleģir. Bu cümleler doğup büyüdüğü mekânla, kan bağıyla bağlı olduğu bireylerle arasına ne denli aģılmaz uçurumlar koyduğunu gösterir. Ancak kazdığı uçuruma kendisi yuvarlanır. Hayat görüģünü ve zevkini okuduğu romantik roman ve Ģiirlerden alan Seniha aģkta ve yaģamda bu kitaplarda olduğu gibi ihtiģam ve romantizm bulacağına inanır. Maddi ve manevi düģüģleri bu istekleri hedef görmesiyle baģlar. Seniha Osmanlı konağına Paris atmosferini vermeye giriģir. Kendini diğer konak personelinden ayrıcalıklı görme içgüdüsü gösteriģ ve Ģatafatlı yaģam
9 Seniha: Uçurumun Dibine Yuvarlanan Bir Genç Kız 2083 tutkusuyla birleģir ve bu eģyalara, aģkına bakıģına siner. Anlatıcı bunu Faik in gözlemleriyle aktarır: Canlı Ģeylerin hiçbirini sevmez. Ne insan, ne köpek, ne kedi, ne civciv. Sevdiği Ģeyler hep kumaģ, taģ, boya, rahat ve muntazam odalar, araba, kundura ve çoraptır. Bütün bunları kendisine temin eden adam, nazarında bir ilah kesilir; zira bu adam bütün taptığı putları avucunun içine getiren harikulade bir mahlûktur (Karaosmanoğlu: 203). Seniha eģya tutkusuna dönüģecek kadar canlı varlıklardan ziyade nesneleri önemser. MaddeleĢen bir Seniha karģımızdadır Naim Efendi Naim Efendi, Seniha nın dedesidir. Ġstanbulin devrine ait bir kiģiliktir. Kiralık Konak ta Yakup Kadri, iki dönemden söz etmektedir: Biri Ġstanbulin diğeri Redingot devri. Ġstanbulin devri nde Osmanlılar zarif, temiz ve çağcıl insanlardır. Giyimde ve adabı muaģeret te Tanzimat ın en önemli verimidir. Bu kıyafet dünyaya yeni bir insan tipi çıkardı ve Türkler bu kıyafet içinde ilk defa olarak vahģi Asya ile haģin Avrupa'nın arasında gayet hususi yeni bir millet gibi göründü (Karaosmanoğlu: 24 25). Osmanlı toplumsal hayatının tipik konak hayatı bu dönemde olgunlaģır. Ġkinci Abdülhamit döneminde ortaya çıkan insan tipini ise yazar redingot devri ile kavramlaģtırır. Redingot devri insanı giyimde ve davranıģta Ġstanbulinlilere zıttır: Sonra redingot devri geldi ve redingotu içinden yarı uģak, yarı kapıkulu, riyakâr, adi bir nesil türedi, Bu neslin en yüksek, en kibar simalarında bile bir saray hademesi hali vardı (Kraosmanoğlu: 26). Naim Efendi, redingot devrine ait olsa da düģünce ve yetiģtiği ortam itibarıyla Ġstanbulin devrini temsil etmektedir. Onun kiģiliğine ait Ģifreleri Ġstanbulin devrine mensup olmakta gizlidir. Bu nedenle Naim Efendi, olay örgüsünde olumlu karakter olarak tasarlanmıģtır. Ancak olumluluğu sadece kendinedir. DıĢarıya yansımamaktadır. Bu da onun toplumsal bir kiģilik kazanmasına engel teģkil etmektedir. Kurmaca dünyada kahramanlar doğru bilinen yanlıģları düzeltmeye çalıģırlar. Yeni evrensel doğruları ve kendi doğrularını çevrelerine anlatırlar. Böylece toplumu değiģtirip dönüģtürmeye çalıģırlar. Bu anlamda çoğu zaman davetçi ve devrimci kimliğine bürünürler. Metinde bunu yapacak biri varsa o da Naim Efendi dir. Zira buna temiz geçmiģi, kültürel yapısı ve yaģ pozisyonu uygundur. Anlatıcıya göre her Ģeye rağmen konağın içinde hürmet edilen, korkulan yegâne amir yine o dur (Karaosmanoğlu: 34). Bir nevi Ombudsmanlık ya da Akil adam görevini yaparak saygınlığını ve etkisini artırarak lider konumuna gelebilir. Ancak kiģisel iç dinamiklerini harekete geçiremez. Kronski nin Avrupa da sürülen yüksek hayatın bazı safahatına dair hikâyeleri anlatarak genç kızı olumlu bir Batı nın oluģmasını sağladığı gibi Naim efendi de Osmanlının ve Ġstanbul un geçmiģinden altın sayfaları aktararak olumlu bir Osmanlı tasavvuru oluģturabilirdi. Ancak bunları kurgulamak yerine serzeniģte bulunur. Batılı değerleri yaygınlaģtırmak için konakta var gücüyle çalıģan Madam Kronski yi: Yavrum, çocuklarının ahval ve harekâtını hiç beğenmiyorum. Bu Lehli kadın zannederim ki, bunlara yanlıģ bir terbiye verdi (Karaosmanolu: 34) kızı Selma ya Ģikâyet eder. Adeta eli kolu bağlı bir Ģekilde yıkıntıyı ve felaketi bekler. Cevdet Kudret, Yakup Kadri nin kurmaca metinlerindeki olumlu kiģilerden söz ederken adeta Naim Efendi yi nitelendirir: Yazarın eserlerindeki olumlu kiģiler, genellikle içinde yaģadıkları çevrenin kötü gidiģini görür, çıkıģ yolları tasarlar, fakat bunları gerçekleģtirmek için bir çaba göstermezler. Bunlar, sadece düģünen, gördüklerini üzüntü ve acı duyan, fakat bir türlü eyleme geçmeyen bir çeģit Hamlet tirler (1987: 135). Bu kiģiler inģa edici özelliğinden yoksundurlar. Olay örgüsü boyunca Ġstanbulin devrine ait birçok insani kazanımı taģıdığını öğrendiğimiz Naim Efendi, bunları ve doğrularını dıģa çevresine yansıtmaktan acizdir. Buna Seniha ya olan sevgisi ve kiģiliği yol açmaktadır. Bu da en çok Seniha nın iģine gelmektedir. Naif Efendi pasif kaldıkça Seniha aktifleģir. O boģ durdukça Seniha yla sembolleģen alafranga lobi baskın gelmekte ve yaģamından bir Ģey koparmaktadır. Bu duruma bazı eleģtirmenler torununa olan sevgisinin yol
10 2084 Hüseyin YAŞAR açtığını belirtseler de bunu salt sevgiye bağlamak eksik bir saptama olur. Metnin geneli dikkate alındığında buna yazarın edilgen ve durgun yapısının da yol açtığı görülür. Zira katlandığı kiģi sadece Seniha değil aynı zamanda damadıdır da: Naim Efendi, evvela damadı, sonra torunları sayesinde daha nelere alıģmamıģtı... Biçare adam, kızı evlendiği günden beri, aģağı yukarı yirmi senedir, her gün bir eski itiyada veda etmekten ve her gün yeni bir mecburiyete katlanmaktan baģka bir Ģey yapmıyor. Ne Cihangir deki konağında, ne Kanlıca daki yalısında ihtiyar ve yorgun vücudunu dinlendirecek bir köģecik kalmıģtır (Karaosmanoğlu: 28). Anlatıcının burada katlanmaktan baģka bir Ģey yapmıyor cümleciğinden sonra ihtiyar ve yorgun vücudu söz öbeklerini kullanması oldukça manidardır. Kendisini daracık bir alanda mahsur ve esir hisseder. Bu onun ruhsal yönden bir çöküntü yaģadığının ifadesidir. Zira o, Gıyasettin AytaĢ ın tabiriyle hem konak hayatının, hem de yıkılmakta olan bir siyasi ve sosyal nizamın temsilcisidir (2002: 210). Nasıl ki Seniha, yükselen değer olan batılılaģmayı simgeliyorsa, Naim Efendi de eksi değer olan ve yıkılmakta olan bir düzeni simgeler. Görülen o ki yaģanan sosyal değiģme sadece yeni nesli değil aynı zamanda eski nesli de etkilemiģ ve bunalıma sokmuģtur. KızkardeĢi Selma Hanım ile yaģadığı diyalog bu kanımızı kanıtlar mahiyettedir. Seniha nın uygunsuz davranıģları karģısında tedbir almasını isteyen kız kardeģine Naim Efendi Ģöyle yanıt vermektedir: Sağ olsun; diyordu, hemģire kendini hâlâ eski devirlerde zannediyor. Kıyafetler gibi ruhlar da değiģti. Büyüklere eski itaat, eski hürmet nerede, kimde var? Bizim gördüğümüz terbiyedeki insanlarla Ģimdi alay ediyorlar. Belki hakları da var, her eski Ģey biraz acayiptir, çocuklarımızın çocuklarını kendimize uydurmaya çabalamak ne beyhude: Onlar her Ģeyden evvel, zamanın icabatına uymaya mecburdurlar. HemĢiresi istiyor ki, Seniha kendisi gibi olsun. Bu mümkün mü? Gençliğimizde kendisinin yaģayıģı, giyiniģi, düģünüģü büyük validenin yaģayıģına ve düģünüsüne benziyor muydu? (Karaosmanoğlu: 57) Naim Efendi nin kafasının karıģık olduğunu, tutarsızlık yaģadığını görülür. Örneğin Büyüklere eski itaat, eski hürmet nerede, kimde var? ifadesiyle yeni nesli alttan eleģtirirken onlar zamanın icabatına uymaya mecburdurlar cümlesiyle adeta Senihaları mazur görmektedir. Kiralık Konak da, düģ ve gerçek çatıģmasındaki mutsuz bir kadının anatomisini verirken yaģadıkları çağın da anatomisini baģarıyla vermektedir. Fethi Naci, Kiralık Konak ın baģarısını toplumsal süreci kiģilere indirgemesine bağlar: Yakup Kadri nin bütün romanlarında görülen düģünen aydın yanı romancılığıyla en uyumlu bileģime Kiralık Konak da varmıģ; anlattığı toplumsal gerçekliği kiģilere indirgeyerek roman düzeni içinde verebilmiģ(tir) (1971: 29). Seniha daki değiģme ve dönüģüm olgusu aynı zamanda yaģadığı toplumun birer yansımasıdır. Atilla Özkırımlı Kiralık Konak a yazdığı önsözde Seniha tipinin Madame Bovary den alınmıģ olması da değerini eskitmez. Nereden, nasıl esinlenilmiģ olunursa olunsun, önemli olan Türk toplumunun tarihsel geliģiminde yaģanan, bugün de etkilerini sürdüren yansıtılması değil midir der. (Karaosmanoğlu: 15). Esin kaynağını Batı dan alan toplumda bütün değerler özünü yitirerek maddeye evirmiģtir. Bu olumsuz değiģim, ahlaki düģüģün, aile kurumunun çözülüģünün ve aynı zamanda bir devrin maddi ve manevi çöküģün iģaretidir. Seniha nın çöküģü bireysel değil toplumsaldır. Murat Belge Türk Romanında Tip adlı yazısında prototip olarak gördüğü Seniha yı toplumsal bir çok özellikleri kiģiliğinde taģıdığı için A. ġinasi Hisar, Gürpınar ın kahramanlarıyla beraber Seniha yı ve Naim efendi yi de toplumsal tip olarak adlandırır (1998: 20). Bu düģçü kadın bu değiģme ve dönüģümün iyi hesap yapamayan, bilinçsiz kurbandır. Karaosmanoğlu nun, kahramanlarına parayla sıkı iliģkili bir kader hazırlamalarını, paranın dönemin toplumunun yükselen tek gücü ve değeri olması nedenine bağlanabilir. Ancak Seniha parayı iyi yaģam için sınırsızca harcamak adına araç olarak gören kiģidir. Ancak hedeflerinin doğrudan parayla ilintili olması onlarda para tutkusunu bazen amaç haline dönüģtürür.
11 Seniha: Uçurumun Dibine Yuvarlanan Bir Genç Kız 2085 Sonuç Kiralık Konak ı YanlıĢ BatılılaĢmayı imgeleyen Seniha unsuru yönünden irdelendi. Yakup Kadri nin yanlıģ batılılaģma ya da alafrangalığın bütün olumsuz göstergelerini Seniha da yaģattığını görüldü. Seniha, bir yandan ulusal bir uyanıģın özlemlerini ve Batılı değerleri kiģiliğinde uzlaģtıramamıģ çeliģkili bir tiptir. Seniha, asır sonu hastalığı denilen dıģ dünyanın ve madam Kronski ve Naim Efendi gibi iç etkilerin kurbanıdır. Genç kızın kurban edilmesinde mürebbiyesi Madam Kronski ve dedesi Naim Efendi nin azımsanmayacak etkileri olduğu tespit edildi. Çocuğun terbiyesi ve dil öğretilmesi için getirilen bu özel hocanın Osmanlıyı simgeleyen değerlere karģı sinsi ve bilinçli bir çaba harcar. Hazırladığı sosyal ortamla ve yaptığı konuģmalarla Paris in salon yaģantısını genç kıza özgürlüğün mekânı olarak sunar. Naim Efendi de elinde birçok olanağı fırsata çeviremeyen biridir. Temsil ettiği devasa geleneği olumlu yanlarını konuģturmayan beceriksiz, ailesinin yaģadığı felaket karģısında sadece üzüntü duyan biridir. Bu bağlamda iç dinamiklerini harekete geçirmediği için Seniha nın maruz kaldığı acı sonda en az mürebbiye kadar suçludur. KAYNAKÇA AKPINAR Soner (2008) Yakup Kadri Karaosmanoğlu nun Romanlarında Alafrangalık Teması, Uluslararası Sosyal AraĢtırmalar Dergisi, Volume 1/4 Summer 2008 AKI Niyazi. (2001), Yakup Kadri Karaosmanoğlu- Ġnsan, Eser, Fikir, Uslûp Ġstanbul, ĠletiĢim Yayınları. AYTAġ Gıyasettin (2002). BatılılaĢma Maceramızda Türk Romanına Yansıyan Tipler -II G.Ü., Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi Cilt 22, S. 3, BELGE Murat (1998). Edebiyat Üzerine Yazılar, ĠletiĢim, Ġstanbul. BĠNGÖL Necdet. (1944), Yakup Kadri nin beģ romanında Fransız realist ve natüralistlerinin tesirleri, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Cilt III. Sayı:1, ss.9 20, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi. ÇIKLA Selçuk (2002). Romanda Kurmaca ve Gerçeklik, Hece, Türk Romanı Özel Sayısı, Ankara. KARAOSMANOĞLU Yakup Kadri. (1998), Kiralık Konak, Ġstanbul, ĠletiĢim Yayınları. KERMAN Zeynep (2009). Yeni Türk Edebiyatı AraĢtırmaları, Dergah Yayınları, Ankara. KÜÇÜKBATIR Tuncer (1999). Hermann Broch ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu nun Romanlarında YitirilmiĢ Değerlerin Ġncelenmesi, YayınlanmamıĢ Doktora Tezi. MORAN Berna (2002). Türk Romanına EleĢtirel Bir BakıĢ I, Ġstanbul, ĠletiĢim Yayınları. NACĠ Fethi (1971). On Türk Romanından, Ġstanbul, s SOLOK Cevdet Kudret (1987). Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman. Cilt 2, Ġstanbul. TĠMUR Taner (1991). Osmanlı-Türk Romanında Tarih, Toplum ve Kimlik, Afa Yayınları, Ġstanbul. TÜZER Ġbrahim (2007). Kimliklerin ÇatıĢtığı Mekân: Kiralık Konak ve Evini/Evrenini Arayan Nesille, bilig, sayı.41, Bahar, s YAVUZ Hilmi. (2005). Edebiyat ve Sanat Üzerine Yazılar, YKY, Ġstanbul.
TÜRKÇE A1 DERSİ BİTİRME TEZİ
TED ANKARA KOLEJİ VAKFI ÖZEL LİSESİ TÜRKÇE A1 DERSİ BİTİRME TEZİ DÜŞ VE GERÇEK ARASINDA BİR UÇURUM Rehber Öğretmen: Halil KOÇ Öğrencinin Adı: Çağatay Öğrencinin Soyadı: DOĞAN Diploma Numarası: D1129-0004
Gençlik ve Kuşak Çatışması Bağlamında Kiralık Konak Romanı
Copyright 2016 T.C. Gençlik ve Spor Bakanlığı http://genclikarastirmalari.gsb.gov.tr/ Gençlik Araştırmaları Dergisi Nisan 2016 4(1) 181-211 ISSN 2147-8473 Başvuru 11 Mart 2016 Kabul 10 Nisan 2016 Makale