MUĞLA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ DİNÇER BIDIK. DANIŞMAN Yrd. Doç. Dr.
Download "MUĞLA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ DİNÇER BIDIK. DANIŞMAN Yrd. Doç. Dr."
1 MUĞLA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI TÜRKİYE DE MUHAFAZAKARLIK VE LİBERALİZM YÜKSEK LİSANS TEZİ DİNÇER BIDIK DANIŞMAN Yrd. Doç. Dr. Fatih TÜRE MUĞLA
2 2 İÇİNDEKİLER ÖZET ABSTRACT İÇİNDEKİLER...I. KISALTMALAR. IV. ÖNSÖZ...V. GİRİŞ 1 BİRİNCİ BÖLÜM ORTAÇAĞ DAN FRANSIZ DEVRİMİ NE AVRUPA TARİHİ I. FEODAL TOPLUMA GEÇİŞ. 4 A. Feodal Toplumun Sınıfsal Yapısı B. Feodal Toplumda Kilise ve Dünyevi İktidar.. 12 C. Kilise nin Üstünlüğünün Pekişmesi: İki Kılıç Kuramı II. ORTAÇAĞ DA EKONOMİK CANLANMA VE BURJUVANIN DOĞUŞU...20 A. Kentlerin Feodal Sınıfsal Yapıya Etkisi 23 B. Dünyevi İktidarın Kilise ye Üstünlüğü: Mutlak Monarşi III. MODERN TOPLUMUN KAYNAKLARI..32 A. Reform Hareketleri...32 B. Rönesans...41 C. Aydınlanma Çağı..46 İKİNCİ BÖLÜM AYDINLANMANIN ÜRÜNÜ İKİ FİKİR AKIMI: MUHAFAZAKARLIK VE LİBERALİZM I. MUHAFAZAKARLIK A. Muhafazakarlığın Doğuşu ve Gelişimi..67 B.Muhafazakarlığın Vurguladığı Temel Kavram: Gelenek....71
3 3 C. Kıta Avrupası ve Anglo-Sakson Kültüründe Muhafazakarlık Tepkici Muhafazakarlık:.86 Fransa ve Almanya Örneği 2. Ilımlı Muhafazakarlık:...90 İngiltere Örneği 3. Yeni Muhafazakarlık:...96 Amerikan Muhafazakarlığı II. LİBERALİZM A. Klasik Liberalizmin Antik Yunan daki İzleri.106 B. Klasik Liberalizmden Neo-Liberalizme.109 C. Muhafazakar ve Liberal Düşünceler Arasındaki Temel İlkesel Benzerlikler ve Farklılıklar. 119 D. Yeni Sağ ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYE DE MUHAFAZAKARLIK VE LİBERALİZMİN SERÜVENİ I. MUHAFAZAKARLIK VE LİBERALİZMİN OSMANLI DAKİ TEMELLERİ..125 II DÖNEMİ: KEMALİZMİN TAŞIYICISI CHP 130 III TÜRKİYE SİNDE LİBERAL MUHAFAZAKAR YÖNELİMLER: DEMOKRAT PARTİ 134 IV. ADALET PARTİSİ..139 V. TÜRKİYE DE YENİ SAĞ VE MUHAFAZAKARLIK 144 VI. NEO-LİBERAL POLİTİKALARIN HAYATA GEÇİRİLMESİ: ÖZAL DÖNEMİ A. 24-Ocak Kararları ve Neo-Liberal Politikalar..148 B. Özal ın Devlet Anlayışı 151 C. Özal ve Muhafazakarlık D. Özal Sonrası Türk Siyaseti VII. ADALET ve KALKINMA PARTİSİ A. AKP nin Geçmişten Gelen Kökleri ve Siyasal İslam..170
4 4 B. AKP nin Muhafazakar Demokrasi Söylemi ve Yeni Sağ Uygulamaları 174 SONUÇ KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ
5 5 KISALTMALAR AİHM : Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi AKP : Adalet ve Kalkınma Partisi AP : Adalet Partisi CHP : Cumhuriyet Halk Partisi DB : Dünya Bankası DP : Demokrat Parti DSP : Demokratik Sol Parti DYP : Doğru Yol Partisi FP : Fazilet Partisi HEP : Halkın Emek Partisi MHP : Milliyetçi Hareket Partisi MNP : Milli Nizam Partisi MSP : Milli Selamet Partisi RP : Refah Partisi SCF : Serbest Cumhuriyet Fırkası SHP : Sosyal Halkçı Partisi TCF : Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
6 6 ÖNSÖZ Yüksek lisans eğitimim boyunca çalışmalarımın her aşamasında yakın destek ve ilgisini gördüğüm, yardımını ve zamanını esirgemeyen saygıdeğer danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Fatih TÜRE ye teşekkür etmeyi bir borç bilirim. Ayrıca tezimin savunmasında jüri olarak yer alan ve verdiği geri bildirimlerle tezimin gelişmesine katkıda bulunan Doç. Dr. Turgay UZUN ve Yrd. Doç. Dr. Recep KAPAR a teşekkür ederim. Ve eğitim yaşamım boyunca maddi ve manevi desteğini benden esirgemeyen sevgili aileme, desteğini tüm yaşamım boyunca yanında duyacağıma inandığım Cansel ÖZBAYRAK a ve Nusrettin GÜLEÇ e sonsuz teşekkürler.
7 7 GİRİŞ Modernizmin içinden çıkan muhafazakarlık ve liberalizmin, bu sürece geç dahil olan diğer çevre ülkeler gibi ülkemizde de doğuşu ve gelişimi Batı ülkelerine göre zaman ve yöntem olarak farklılık göstermektedir. Ayrıca muhafazakarlık ve liberalizme yüklenen anlam toplumların modernleşme öncesi geçirdiği aşamalar, sınıfsal ve ekonomik farklılıklar muhafazakarlığa ve liberalizmin farklı yorumlarını başka bir deyişle farklı anlamlarını ortaya çıkarmıştır. Bu noktada İngiliz tipi negatif özgürlüğü temel alan bir liberal görüşle Fransız tipi pozitif özgürlüğe dayanan liberal bakış açısı birbirinden farklılık göstermektedir. Aynı durum muhafazakarlık içinde söz konusudur. Muhafazakarlığın, modernleşme ile paralel ilerlediği başka bir deyişle modernleşme sürecine kendiliğinden eklendiği toplumlarda geçmişle gelecek arasında bir köprü anlamında kullanırken; sınıfsal, toplumsal değişimini toplumların organik yapısına müdahale edildiği ülkelerde ise daha çok statükoculuk, gericik anlamında kullanılmıştır Bu çalışmanın amacı; Batı merkezli bu iki fikir akımının Türkiye nin siyasal alanın merkezine yerleştirilip yerleştirilemeyeceği sorusuna cevap aramaktır. Her toplumun kendine özgü farklılıklar gösterdiği gerçeği bu çalışmanın ilk bölümünde muhafazakarlık ve liberalizmin çıkış noktası olan Batı nın ekonomik, siyasal, sınıfsal yapısındaki değişimleri tarihsel süreç içerisinde değinilme gereği duyulmuştur. Özellikle muhafazakarlığın Aydınlanma Çağı nın rasyonalist yaklaşımlarla toplumu şekillendirme çabasına karşı Batı toplumun kendiliğinden gelişen ritüel ve gelenekleri savunması bu çalışmada Ancient Recime in dayanaklarını ortaya koymayı zorunlu kılmıştır. Bunu dışında aydınlanma düşünürleri arasında liberalizmin savunucuları olan Ansiklopedist lerin bu döneme ait ne varsa karşı çıkmaları; bu döneme değinilmenin diğer bir zorunluluğudur. Bu amaçla tezin birinci bölümünde Ortaçağ dan Fransız Devrimi ne kadar Avrupa nın siyasi tarihine değinilecektir. Avrupa nın siyasal tarihine değinildikten sonra; bu tez çalışmasında muhafazakarlık ve liberalizmin Batı daki gelişimi üzerinde durulacaktır. Kıta
8 8 Avrupa sındaki muhafazakarlık ve liberalizmin anlamı ile Anglo-Sakson kültüründeki anlam farklılıkları ortaya konmaya çalışılacaktır. Liberalizmin ve muhafazakarlığın karşılaştırmalı olarak ortaya konulmasının amacı çalışmanın üçüncü bölümünde Türkiye siyasal tarihinde liberalizm ve muhafazakarlığın gelişim sürecini anlayabilmek için gereklidir. Çünkü Türk siyasi hayatında etkili olan fikir akımlarının Batı modernliğinin içinde yer alan fikir akımlarının belirleyiciliği altında ortaya çıktığını söylemek mümkündür. Türkiye nin modernleşme projesi olarak Batı modernliğini ithal etmeye çalışması; beraberinde kendisi de modern düşüncenin ürünü olan Batı kaynaklı bu iki fikir akımının (muhafazakarlık, liberalizm) Türk siyasal ve toplumsal yapısında etkiler yaratmıştır. Çalışmanın son bölümünde bu iki fikir akımının etkileri tartışılacaktır. Liberalizmin göreceli olarak bir ideoloji niteliği taşımasına karşılık muhafazakarlığın bir tavır ve ruh hali olarak belirmesi, Türk siyasi hayatında etkili olan akımların değerlendirilmesiyle ilgili bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Liberalizm Türk siyasal hayatında daha çok ekonomik anlamının öne çıkarılmasıyla gerçekleşirken; muhafazakarlık ise; Batı tipi modernliğe dahil olma çabasının beraberinde getirdiği sorunların kültürel yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Bu nedenle Türk siyasal hayatında etkili olan bu iki fikir akımının zaman zaman birbirleriyle eklemlendiği; zaman zaman da birbirleriyle çatıştığını söylemek yanlış olmayacaktır. Bu bağlamda liberalizm ve muhafazakarlık arasındaki ilişkileri kavramsallaştırmak ve Türk siyasal hayatındaki bu akımları bu kavramsallaştırma ışığında değerlendirmek gerekmektedir. Dolayısıyla bu tez çalışmasında; liberalizm ve muhafazakarlık ana hatlarıyla açıklandıktan sonra bu iki fikir akımının Türkiye deki gelişim sürecine odaklanılacaktır.
9 9 BİRİNCİ BÖLÜM ORTAÇAĞ DAN FRANSIZ DEVRİMİ NE AVRUPA TARİHİ Eskiçağdaki Roma, özellikle Yunan toplumları, çağımız (özellikle Batı toplumlarının) kapitalizminin doğuşundan sonraki gelişmesine benzer ekonomik, toplumsal ve düşünsel gelişmelerden geçmiştir. Ortaçağda yaşanan toplumsal ve düşünsel gelişmeler, günümüz toplumlarıyla olan bu benzerliği ortadan kaldırmış, ekonomik, siyasal ve kültürel alanda kendine özgü bir sistem ortaya çıkarmıştır. Ortaçağda yaşanan değişime tepki olarak ortaya çıkan aydınlanma döneminin incelenmesine geçmeden önce; bu çağın ekonomik, toplumsal ve siyasal yapısının irdelenmesi aydınlanma düşüncesinin tam olarak aktarılabilmesi açısından gereklidir. Ortaçağın başlangıcı ve bitişi konusunda farklı olayları milat olarak kabul eden görüşler mevcuttur. Bazı görüşlere göre; Roma İmparatoru Teodos un ölümüyle birlikte Roma İmparatorluğunun parçalanış tarihi Ortaçağın başlangıcı olarak kabul edilirken bir başka görüşe göre de; 476 yılında Batı Roma nın yıkılış tarihi kabul edilmektedir. Aynı görüş farklılığı Ortaçağın bitişi içinde geçerlidir. Ortaçağın bitişiyle ilgili bir görüşe göre; 1453 yılında İstanbul un Türkler tarafından fethi milat kabul edilirken; bir başka görüş de; 17. yüzyılda mutlak monarşilerin gelişimlerini tamamlamasıyla orta çağın sona erdiğini kabul etmektedir. 1 Bu tez çalışmasında Ortaçağın zaman aralığının belirlenmesinde, çağın toplumsal, siyasal ve düşünsel yapısını belirleyen feodalitenin başlangıcı ve bitişi esas alınacaktır. Dolayısıyla; feodal sistemin kökeni olan süzerin-vassal ilişkisi, Roma İmparatorluğunun son dönemlerinde özgür köylülerin serfleştirilmesiyle başlamasıyla feodal örgütlenmenin ilk yapılanması oluşmuş ve mutlak monarşilerin Batı da egemen olmasına kadar geçen süreçte bu yapılanma varlığını sürdürmüştür. 1 Prof. Dr. Ayferi Göze, Siyasal Düşünceler ve Yöntemler, 7.b. İstanbul: Beta Basımevi, 1995, s. 58.
10 10 I. FEODAL TOPLUMA GEÇİŞ Ortaçağ Batı toplumunun feodal yapısı; Roma ve Barbar Germen kabilelerinin toplumsal, siyasal ve kültürel yapılarının birbirleriyle olan etkileşimi sonucunda ortaya çıkan bir sentezdir. Dolayısıyla feodal yapıyı ortaya çıkaran birbirinden tamamen farklı olan Roma ve barbar Germen kabile toplumlarıdır. 2 Roma İmparatorluğu nun son zamanlarında fetihlerin azalması ve verimliliklerinin düşmesi ekonomik bunalımı da beraberinde getirmiştir. Fetihlerden yeteri kadar gelir elde edilemese de; fetih maliyetlerinin bir şekilde karşılanması gerekmiştir. Köylülerden alınan vergilerin ve toprak kiralarının arttırılarak maliyetleri karşılama yoluna gidilmesi bu dönemde özgür çiftçileri güç durumda bırakmıştır. Ayrıca bu dönemde yaşanan ekonomik bunalım, ticareti ve pazar olanaklarını da daraltmıştır. Pazarda yaşanan bu daralma özgür köylülerin ürettiklerinin karşılığını alamamasına; dolayısıyla giderlerde yaşanan bu artışla birlikte köylülerin kente göç etmesine neden olmuştur. Kent ekonomisinin duranlığı da göz önünde bulundurulduğunda kente göç, köylerdeki toprakların boş kalmasına neden olurken; kent ekonomisine de katkı sağlamamış ve düzen için tehlikeli hale gelmiştir. Bu tehlikeyi engellemek için, 371 yılında İmparator Valentianous eyaletlere gönderdiği tarihi belge niteliğindeki buyruğunda şöyle demiştir: Biz kolonları doğumlarının ve durumlarının kendilerini bağımlı kıldığı toprağı terk etmekte serbest görmeyiz, eğer terk edilirse geri getirilsinler, fakat zincirlenerek ve cezalandırılmış olarak. 3 Valentianous un bu buyruğu Roma daki özgür köylüleri toprağa bağlı serflere dönüştürmüştür. Bu dönemde yaşanan ekonomik sıkıntılar Roma nın köleci toplum yapısında da değişimi başlatmıştır. Tarım işlerinde kullanılan kölelere tarım mevsimi dışında gereksinim duyulmaması ve efendilerin tarım mevsimi dışında da köleleri beslemek zorunda olması kölelerin efendileri tarafından tarım mevsimi dışında serbest 2 Alaeddin Şenel, Siyasal Düşünceler Tarihi: Tarihöncesinde İlkçağda Ortaçağda ve Yeniçağda Toplum ve Siyasal Düşünüş, 10.b. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2002, s Şenel, s.209.
11 11 bırakılmasına sebep olmuştur. Bu durum köleleri tamamen serfe dönüştürmese de; yarı hür olmaları nedeniyle serfleşmenin ilk tohumları atılmıştır. 4 Ekonomik durgunluk döneminde pazara dönük üretim yapan ve büyük tarımsal işletmeler olan latifundia lar, artı ürünün satılamaması nedeniyle yerini artı ürün üretmeyen, kendi ihtiyacını kendi karşılayan ve kentle olan ekonomik bağını koparmış malikanelere ( monar lara) dönüşmüştür. Kır-kent alış-verişinin diğer bir ayağı olan kentlerde, zanaat ve ticaret gerilemesi nedeniyle kent nüfusunun azalması; Roma daki kent kültürünün yok olmasına ve kırsal kültürün egemen olmasına yol açmıştır. 5 Roma da özgür olan fakat hiçbir vatandaşlık hakkına sahip olmayan; zengin ve nüfuslu Roma vatandaşlarının koruması altına giren kimselere sığıntı (clientes); onları himayesi altına alıp koruyan şeflere ise patronus denilmektedir. 6 Roma toplumunda Client-patronus ilişkisi sonucunda ortaya çıkan himaye mekanizması barbar Germen kabilelerinin Roma ya saldırıp merkezi otoriteyi yıkmasından sonra tüm toplumda genelleşerek feodal toplumsal örgütlenişin temellerini oluşturmuştur. Feodal yapılanmanın ikinci kaynağı olan Germen kabileleri M.S 1. yüzyıldan itibaren Roma İmparatorluğu na sızmaya başlamış ve M.S 2. yüzyılda yerleşme iznini elde etmiştir. 476 yılında Roma İmparatorluğu nun yıkılmasıyla birlikte Roma topraklarında barbar Germen kabileleri kendi krallıklarını kurmuştur. Ancak Germen krallarının ülkelerini alt bölgelere ayırmaları ve kabine geleneklerine uygun olarak yakınları arasında paylaştırmaları, yönetsel bölünüşe ve iç çatışmalara yol açmış; krallıkların uzun ömürlü olmasını engellemiştir. 7 Ayrıca Germen kabilelerinin savaşçı ve siyasal birleşmeye direnen yapısı da bu krallıkların kısa süreli olmasının diğer bir nedenidir. Germen kabilelerinin savaşçı yapısı sadece siyasal birliği parçalamakla kalmayıp, Roma İmparatorluğu ndaki kara-deniz ulaşım sistemlerini, 4 Şenel, s Şenel, s Şenel, s Mehmet Ali Ağaoğulları ve Levent Köker, İmparatorluktan Tanrı Devlete, 5.b. Ankara: İmge Kitabevi, 2004, s.172.
12 12 kır ve kent arasındaki ticareti de yıkarak ekonomik yapıyı da değiştirmiştir. 8 Ayrıca Germen krallıkları; son zamanlarda Roma nın kötü giden ekonomisini düzeltebilecek, yönetim sistemini iyileştirebilecek, vergi toplayabilecek donanıma ve devlet kültürüne sahip değildir. Bu kabilelerin feodal yapılanmadaki en önemli rolü; Roma nın son zamanlarında ortaya çıkan değişimlerin sürekli hale gelmesini sağlayarak katalizör görevi yapmasıdır. Başka bir deyişle; Roma da başlayan feodal yapıya geçiş belirtileri Germen kabilelerinin özellikleri nedeniyle 8. yüzyıla kadar Avrupa da yaşanan parçalanmış siyasal yapıyı ortaya çıkartmıştır. Bu yapının ortaya çıkmasında Germen krallarının bu özellikleri kadar, Bizans ın Eski Roma yı canlandırmak için Germen krallıklarına giriştiği saldırıların ve 8. yüzyıldan itibaren İslamiyet in yayılmasıyla birlikte Avrupa nın Akdeniz üzerindeki hakimiyetini kaybetmesinin de etkisi olmuştur. Roma nın son zamanlarında başlayıp, barbar istilalarının etkisiyle 8. yüzyıla kadar devam eden bu süreç; feodalitenin merkezi otoriteden yoksun parçalanmış yapısını ve köleci üretim biçiminden serfleşmenin yaşanmasıyla feodal üretim biçimine geçişi yansıtmaktadır. Fakat feodalite; bu özelliklerine ek olarak kendine özgü bir sınıfsal yapısı ve özellikle uhrevi iktidarı simgeleyen ruhban sınıfı ile dünyevi iktidarın zaman zaman güç birliği yaptığı, zaman zamansa iktidar savaşının yaşandığı bir süreçtir. Feodalitenin sınıfsal yapısının oluşumu ve dünyevi iktidarla ruhani iktidar arasındaki mücadeleler ve uzlaşmalar Karolenj İmparatorluğu nun kurulmasıyla ortaya çıkmış ve 8 yüzyılın ortasından itibaren feodalite geçiş aşamasını tamamlamıştır. Diğer Germen kabilelerinin aksine Katolikliği seçen Frank Krallığı, Galya daki bütün kabileleri ele geçiren Clovis in ölümünden sonra Merovenj hanedanları arasındaki iç çatışmalar nedeniyle bölünmüştür. Daha sonra Genç Pepin rakiplerine üstünlük sağlayarak Frank ülkesinin tek egemeni haline gelmiştir. Karolenj hanedanlığının kurucusu sayılan Genç Pepin in oğlu Martel Charles İspanya emirinin seferini engelleyerek Müslümanların güneye çekilmelerini sağlamıştır. Martel Charles bu başarısıyla Latin Hıristiyanlığı nın kurtarıcısı 8 Şenel, s.212.
13 13 olmuştur. Charles ın bu başarısı Papa tarafından övgü ile karşılanmış ve daha sonra Kilise ile Frank Krallığı arasındaki dayanışmanın temellerini atmıştır. Charles ın oğlu Kısa Pepin e 751 de önemli piskoposlarından Ermiş Bonifacius tarafından alnına kutsal yağ sürülerek taç giydirilmesi -iktidarın kutsanması-, feodalitenin siyasal ve toplumsal yapısını belirlemiştir. 9 Bir başka deyişle; bu olay siyasal ve toplumsal sonuçlar doğurmuştur. Roma nın yıkılmasından sonra Batı da varlığını sürdüren tek kurum Kilise dir. Fakat Kilise; Karolenj Devleti nin kurulmasına kadar geçen süreçte Bizans ın Batı Katolik Kilisesi üzerinde üstünlük iddia etmesi ve kendisine bağlamak istemesi tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. 6. yüzyıla gelindiğinde; Bizans Kralı Lustinianus un İtalya yı pagan Germen kabilelerinden temizleyerek Roma yı kurtarmak istemesi, Kilise tarafından olumsuz karşılanmıştır. 10 Bu durum Bizans tan bağımsız olarak varlığını sürdüren Kilise nin sonu anlamına gelmekteydi. Ancak Bizans ın bu isteği başarısızlıkla sonuçlanmıştır. 8. yüzyılda da Papalık toprakları Lombardlar tarafından istila edilmiştir. Bu nedenle; Bizans tehdidi ve Lombard tehlikesi ile karşı karşıya kalan Kilise kendini koruyabilecek bir müttefik olarak dönemin en güçlü Germen kabilesi olan Frank Krallığı nı seçmiştir. 11 Kısa Pepin in Lombard ları İtalya topraklarından çıkartmasıyla Kilise Lombard tehlikesinden kurtulmuş; Bizans tehdidi ise hala devam etmiştir. Frank Krallarıyla Papalık arasındaki ittifak, yılları arasında iktidarda kalmış Charlemagne döneminde güçlenerek sürmüştür. Büyük Kral Charlemagne, Latin Hıristiyanlığı doğal sınırların bittiği yere kadar genişletmiş; Lombard tacını ele geçirmiş, Saksonların Hıristiyan olmasını sağlamış ve Müslümanlarla yaptığı mücadelelerde başarılı olmuştur. Frank Krallığı nın, O nun döneminde oldukça geniş sınırlara ulaşması, Papalık tarafından taktirle karşılanıp, 800 yılının Noel günü Charlemagne ye; Kostantinopolis teki kralların taç giyme törenine benzer bir şekilde taç giydirilmiş ve Charlemagne Kutsal Roma Germen İmparatorluğu nun Kralı 9 Server Tanilli, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası: İnsanlık Tarihine Giriş, İstanbul: Cem Yayınevi, 1993, s Ağaoğulları ve Köker, s Ağaoğulları ve Köker, s.176.
14 14 olarak Kilise tarafından kutsanmıştır. Daha sonra Kutsal Roma Germen İmparatorluğu nun Kralı Charlemagne nin iktidarı Bizans tarafından da tanınmıştır. 12 Böylece kralın iktidarını meşrulaştıran Kilise, içinde bulunduğu toprakların hakimi bir kutsal iktidar ortaya çıkararak kendi varlığını da Bizans a karşı korumuştur. Papalık Frank krallarına taç giydirmekle sadece varlığını tehlikeye sokan güçlerden kurtulmakla kalmamış; aynı zamanda dünyevi iktidarın üzerinde bir yer edinmiş ve iktidarın meşruluk kaynağı haline gelmiştir. Kilise ve Frank kralları arasında yapılan ittifak-iktidarın kutsanması- Frank kralları açısından da son derece önemlidir. Kilise tarafından taç giydirilen kral, ülkesinin alt birimlerindeki iktidarların (kontluklar) üzerinde de hakimiyetini arttırmaktadır. Ayrıca Batı Roma topraklarındaki Hıristiyanların dünyevi iktidarı olan Frank krallığı, bu topraklarda çatışmaları engelleme ve Hıristiyanlığın dünya üzerine yayılması göreviyle Papa ya karşı sorumlu olurken; yetkilerini ve gücünü de arttırmış ve Hıristiyan dünyasındaki saygınlığını Bizans Kralıyla eşitlemiştir. Karolenj İmparatorluğu nun Charlemagne nin ölümünden sonra oğlu Lois tarafından devamı getirilememiş; 843 yılında Verdun Antlaşmasıyla oğulları arasında Doğu Frank Krallığı, Batı Frank Krallığı ve bu iki krallığın arasında Kuzey Denizi nden Roma ya kadar uzanan Orta Krallık olarak üç bölgeye ayrılmıştır. Kutsal Roma Germen İmparatorluğu nun yılları arasında Britanya dışındaki tüm Batı Roma topraklarına hakim olması, bu döneme kadar Avrupa da yaşanan Germen istilalarını engellemiş ve Müslümanların ilerleyişini durdurmuştur. Ancak imparatorluğun dağılmasıyla birlikte Müslümanların ilerleyişi, Germen ve Macar İstilaları; yeni kurulan bu krallıkların da kendi içlerinde bölünmelerine ve daha küçük krallıklarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. 13 Krallıkların kendi içinde bölünmelerine istilalar kadar Frank krallarının ülkelerini alt birimlere ayırarak (kontluklara) yönetme anlayışı da etkili olmuştur. Karolenj İmparatorluğu nun dağılmasıyla ortaya çıkan bu krallıklar feodal toplumun güçsüz iktidarlarını oluşturmuştur. 12 Tanilli, s Ağaoğulları ve Köker, s
15 15 A. Feodal Toplumun Sınıfsal Yapısı 9. yüzyıldan itibaren başlayan barbar istilaları ve Müslümanlığın doğu ticaret yolları üzerindeki hakimiyetinin etkisiyle Batı da kapalı tarım ekonomisine geçilmiştir. İstilalar ve ticaret yollarının kesilmesi tüccar sınıfını dolayısıyla şehir hayatını ortadan kaldırmış ve fakirleşmeye yol açmıştır. Fakirleşmeyle birlikte parayla yapılan alış veriş azalmış, ücret ve hizmetlerin karşılığı mal ile ödenmeye başlanmıştır. Para kullanımının azalması, iktidar ve zenginliğin kaynağını değiştirmiş ve toprak zenginlerinin iktidara sahip olmasına yol açmıştır. Ticaret ve şehir hayatının azalması insanların kırsal alanlara yerleşmelerine ve köylerdeki büyük toprak zenginlerinin malikaneleri etrafında toplanmalarına neden olmuştur. Etrafı surlarla çevrili olan malikaneler, özel bir şekilde örgütlenmiş köylerdir. Bu örgütlenmenin başında toprak sahibi senyör, topraklarını işletebilmesi için kol gücüne ihtiyaç duymaktaydı. Fakat bu kol gücü İlkçağ da olduğu gibi köleler tarafından sağlanamazdı. Çünkü o denemde yeterince bol ve ucuz köle bulmak imkansız hale gelmişti. Para ekonomisinin ortadan kalkması kölelerin malikaneler tarafından satın alınmasını da engellemekteydi. Ekonomik koşulların da ücretli işçi çalıştırmayı engellemesi kol gücünün, toprağı olmayan ve barbar istilalarına karşı malını ve canını koruyamayan serfler tarafından karşılanmıştır. 14 Serfler bağlı bulunduğu senyörün (vassalın) topraklarında senyörün araçlarıyla üretim yapan ve ürünün kendi ihtiyacı dışındaki kısmını toprağın kullanım bedeli olarak senyöre veren, senyörün angarya işlerini yapan yarı-hür köylülerdir. Toprağı olmayan serfler hukuksal olarak senyörün yargılamasına tabidir. Serfler bağlı bulunduğu senyörün izni olmadan toprağı terk edemez. Senyörün izni ile toprağını terk etmesi durumunda dahi senyöre karşı borçları devam eder ve senyör serften kendi angarya işlerinde çalışmasını isteyebilir. 15 Feodal örgütlenmedeki sınıflar arasındaki bağı kuran süzeren-vassal ilişkisin de; süzeren hakimiyet altına giren kişiyken; vassal hakimiyet altına alan kişidir. 14 Metin İşçi, Siyasi Düşünceler Tarihi,İstanbul: Der Yayınları, 2004, s Göze, s.62.
16 16 Feodal toplumda her zaman süzeren konumundaki serfler feodal toplumun en alt tabakasını oluşturmaktadır. Serfin süzereni olan senyör (soylu), kendinden daha geniş topraklara sahip onu himaye eden başka bir senyörün vassalıdır. Soylular arasında süzeren- vassal ilişkisi birkaç basamak sürdürülebilmekte ve sonunda en güçsüzden en güçlüye doğru piramidi andıran hiyerarşik bir örgütlenme ortaya çıkmaktadır. 16 Bu piramidin en tepesinde tüm toprakların sahibi ve tüm senyörlerin süzereni olan kral yer almaktadır. Senyörlerin vasallarını yargılama hakkının olması ve vassallarında sadece senyörüne karşı sorumlu olması nedeniyle; kralın tüm toplum üzerindeki otoritesi senyörler arasında bölüşülmüştür. Dolayısıyla; Kral feodal toplumun mutlak hakimi değildir. Soylular arasındaki himaye sistemi serflerle soylular arasında ortaya çıkan himaye sisteminde olduğu gibi; vassalın can ve mal güvenliğinin korunmasını karşılığında, süzerenin her türlü ihtiyacının karşılanmasını sağlamak üzerine kurulmuştur. Dolayısıyla feodal toplumdaki bu sistem her iki tarafa da bazı hak ve sorumluluklar yüklemektedir. Bu hak ve yükümlülükler fief sözleşmesiyle kurulmaktadır. 17 Fakat buradaki sözleşme yazılı olarak değil, tören şeklinde gerçekleşmektedir. Bu törende; fief sahibi olacak kişi senyörün önünde diz çökmekte ve kutsal kitabın üzerine bağlılık yemini etmektedir. Bu bağlılık yeminin karşılığında senyör, vassalına kendi topraklarının bir kısmının kullanım hakkını vermekte, can ve mal güvenliğini koruma ve ona hakça davranma borcu altına girmektedir. Fief sözleşmesine göre vassal, genellikli yılda üç defa toplanan feodal mecliste bulunmak zorundadır. Feodal mecliste, senyör vassalın bazı konularda görüşünü almaktadır. Feodal mecliste vassallar arası anlaşmazlıklar ve fief sözleşmesinden doğan senyör-vassal anlaşmazlıkları çözülmektedir. Vassalın yerine getirmek zorunda olduğu diğer bir görevi ise; askeri ve mali yardım görevidir. Vassal, senyörü için kendi emrindeki vassallarını savaş zamanlarında harekete geçirerek savaşmak, senyörünün şatosunu korumak veya kendi şatosunu senyörünün hizmetine sunmaktır. Soyluların askeri görevleri göz 16 Şenel, s İşçi, s.106.
17 17 önüne alındığında her soylu bir şövalye (savaşçı) konumundadır. Vassalın mali yardım yükümlülüğü ise; örf ve adetler tarafından belirlenmektedir. Bunlara göre; senyör hapsedildiği durumlarda kefalet akçesinin ödenmesi için, en büyük oğlu şövalye olduğunda, en büyük kızı evlendiğinde ve haçlı seferleri başladığında vergi toplama hakkına sahiptir. 18 Senyör ile vassal arasında hiyerarşik nitelikte bir ilişki olsa da; her ikisi de soylu olması nedeniyle aynı toplumsal tabakaya aittir ve bu bakımından aralarında bir eşitlik söz konusudur. Nitekim toplumsal tabakaların en üstünde yer alan kral içinde Ortaçağ da kullanılan en yaygın ifade eşitler arasında birinci dir. Fakat senyöre tabi olan köylüler ve serfler başka bir tabakayı oluşturmaktadır. Başka bir ifadeyle; en küçük en alt düzeydeki senyörden en üst düzeydeki krala kadar, senyörler toplumsal düzeni ve adaleti sağlayan yöneten tabakayı oluştururken; toplumun çoğunu oluşturan köylüler ve serfler yönetime tabi tabakayı oluşturmaktadır. Yönetilen ve yöneten arasındaki bu farklılaşma, feodal toplum örgütlenmesindeki ilk ayrımı oluşturmaktadır. İkinci ayrım ise; toprak soyluları ve ruhban tabakasını meydana getiren yöneten kesimde ortaya çıkmaktadır. Ortaçağ sınıfsal yapısını oluşturan bu ayrım işbölümüne göre ortaya çıkan bir farklılaşmanın ifadesidir. Bu farklılaşmaya göre; Ortaçağın sınıfsal yapısı; oratores (dua edenler), labarates (çalışanlar), bellatores (savaşanlar) olarak üçe ayrılmıştır. Orta çağın sınıfsal yapısını en iyi ifade eden Laon psikopozu Adalberon a göre; Bir zannedilen tanrının evi üçtür: yeryüzünde birileri dua ederler, diğerleri savaşır, ötekileri de çalışır; bu üçü birliktedir ve ayrı ayrı olmayı kabul edemezler; öyle ki birinin işleri diğerinin yapıp ettiklere temel oluşturur, hepsi sırayla birbirlerine temel oluşturur. 19 Aynı anlayışta olan Burgonya düklerinin tarihçisi Chastellain e göre Tanrı sıradan insanları toprağı işlemek ve ticaret yolları için gerekli malları temin etmek için yaratmıştır, rahipleri de din işleri için, soyluları ise, bu zarif insanların eylemleri ve ahlakları diğerleri örnek oluşturacak biçimde erdemi geliştirmek ve adaleti sağlamak için Göze, s George, Duby, Les Trois Ordres ou L!imaginaire du Feodalimse, Paris: Editions Gallimard, 1978,s.15 den Ağaoğulları ve Köker, s Johan, Huizinga, The Waning of The Middle Ages, Penguin, Middlesex: Harmondsworth, 1982, s.56 dan, Ağaoğulları ve Köker, s.190.
18 18 Bu ifadelerden de anlaşılacağı üzere; feodal toplumun üçlü bölünmesi aynı zamanda tanrının iradesinin bir ürünü olarak algılanmış ve meşrulaştırılmıştır. Feodal toplumda sınıfların üçe ayrılması Duby e göre tanrısallığın hem birli hem üçlü olması gibidir. 21 Eski Yunan ın ünlü düşünürü Platon un ideal devlet kuramındaki filazof kral- koruyucular- üreticiler ayrımını ve bu ayrımın gerisinde yatan Hıristiyanlığın Baba Tanrı-Oğul-Kutsal Ruh üçlemesiyle sentezleşmesi sonucunda ortaya çıkmış gibi görünen bu düşünce biçimi feodal toplumun meşruluk temelini oluşturmaktadır. 22 Feodal toplumda tanrısal iradenin yeryüzündeki temsilcisi konumunda olan Kilise, bu özelliğiyle tüm toplumsal sınıfların üzerinde yer almaktadır. Fakat Kilise nin tüm sınıfların hatta süreç içerisinde kralın bile üzerinde yer almasında Kilise kadar dünyevi iktidarında etkisi olmuştur. Dünyevi iktidar gücünü kaybettiğinde Kilise nin dinden gelen etkisini yanına alarak halk üzerindeki otoritesini sağlamaya çalışmıştır. Kilise ise; varlığını tehlikeye sokan bir güçle karşılaştığında veya hedeflerini gerçekleştirme aşamasında bir araç olarak dünyevi iktidara ihtiyacı olduğunda, onu kullanmakta tereddüt etmemiştir. B. Feodal Toplumda Kilise ve Dünyevi İktidar Ortaçağ tarihinde Kilise ile dünyevi iktidar arasındaki çıkar ilişkisi Roma İmparatoru nun 378 yılında Hıristiyanlığın devlet dini haline gelmesiyle başlamıştır. Hıristiyanlık en başta Roma toplumunda çoğunluğu oluşturan kölelerin, fakirlerin Roma tarafından işgal edilen ülke insanlarının dini olmuştur. Bunun nedeni; Hıristiyanlık ilk dönemlerinde eşitliği vurgulamış; asillerin ve yöneticilerin ayrıcalıklarını reddetmiştir. İlk dönem Hıristiyanların ayrıcalıkları reddetmesi, Roma İmparatorluğu tarafından tehlike olarak görülmüş, işkence ve katliamlara yol açmıştır. Katliamların en yoğun yaşandığı dönem Neron dönemidir. Daha sonra Saint Paulus ile, Hz İsa döneminde başlayan bu eşitlikçi görüşlerin yanında da, eşitliksizci görüşlerde yaygınlaşmaya başlamıştır. Saint Paulus un düşünceleriyle birlikte 21 George, Duby Les Trois Ordres ou L!imaginaire du Feodalimse, Paris: Editions Gallimard, 1978,s.15 den Ağaoğulları ve Köker, s Ağaoğulları ve Köker, s.190.
19 19 Hıristiyanlığın başlangıçtaki insanların mallarını bölüşerek ihtiyaca göre dağıtmayı amaçlayan somut içerikli eşitlikten, tüm Hıristiyan ruhlarının Tanrı önünde eşitliğini vurgulayan soyut bir anlayışa geçilmiştir. Saint Paulus bu düşüncesiyle bu dünyadaki eşitliğin önemini göz ardı etmiş ve eşitliği öteki dünya ile özdeşleştirmiştir. 23 Yine bu düşüncesine paralel olarak Saint Paulus, kendilerine zulüm etseler de yöneticilere boyun eğmeye Hıristiyanlara öğütlemiştir. Paulus un düşüncelerinin takipçisi olan ilk Hıristiyan düşünürleri, Hıristiyanlığın devlet, aile gibi kurumları reddetmediğini; hatta bu dünyadan kendilerini soyutlamadıklarını ama her türlü hırstan uzak durmayı ve tüm yasaların temeli din olduğundan onlara saygılı olunması gerektiğini vurgulamaktadır. 24 Hıristiyanlığın bu şekilde yorumlanması; Hıristiyanlığı Roma İmparatorluğu açısından tehlike olmaktan çıkarmıştır. Roma İmparatorluğu son dönemlerinde yaşadığı iç çatışmaları engellemek ve toplumsal bütünlüğü tekrar sağlamak amacıyla Hıristiyanlığı imparatorluğun dini olarak kabul etmiştir. Fakat Kilise nin desteği Roma nın toplumsal birliğini kurmasını ve iç barışın tekrar sağlanmasında yeterli olamamıştır. Kilise imparatorluğun korumasını alarak Hıristiyanlığın devamı sağlanmış ve bu ittifaktan kazançlı çıkmıştır. Feodal toplumda Kilise nin dünyevi iktidarın üzerinde bir yer edinmesinde ortaçağ felsefesinin en ünlü düşünürü Saint Aurellus Augustinus un görüşlerinin önemli katkıları vardır. Augustinus, Hıristiyan dinini dünyevi iktidarlar açısından kabul edilebilir ilkelere bağlamış ve Kilise nin Ortaçağ boyunca güç kaynağı olmuştur. Klasik çağ düşüncesinde, Tanrıların evreni yoktan var etmeyip, kaostan yani düzensiz madde yığınlarına düzen vererek yarattığı düşüncesi vardır. Bu düşünceyi doğru bulmayan Augustinus a göre; Tanrı evreni 6 günde yoktan var etmiştir. Ona göre; Tanrı evreni yarattıktan sonra Adem ve Havva yı yaratmış ve onlara özgürlük vermiştir. Adem ve Havva Tanrı nın emirlerine uymayıp elmayı yiyince lanetlenip 23 Şenel, s Şenel, s. 220.
HIRİSTİYAN SİYASİ DÜŞÜNCESİ 2
HIRİSTİYAN SİYASİ DÜŞÜNCESİ 2 Geçen Hafta Feodal toplum Roma nın zayıflaması, kavimler göçü ve Cermen akınları Hıristiyan siyasi düşüncesinin dönemleri Doğu Roma Batı Roma Ayrışması Hıristiyanlığın din
Tenure, fief, villein, precaride, precaria, beneficium, kapalı mülk ekonomisi, Commenda, jus mercatorum, hote
1- Aşağıdaki kavramları kısaca açıklayınız. Tenure, fief, villein, precaride, precaria, beneficium, kapalı mülk ekonomisi, Commenda, jus mercatorum, hote 2- Manoryal sistemde serfin yükümlülükleri ve sınıfsal
İNKILAP TARİHİ I 2.HAFTA DERSİN ÖZETİ. Konu Başlıkları:
İNKILAP TARİHİ I 2.HAFTA DERSİN ÖZETİ Konu Başlıkları: 1- Fransız İhtilâli ve Dünyaya Yansıması İhtilâlin Sebepleri İhtilâlin Başlaması Fransız İhtilâli nin Avrupa daki Etkileri Sonuçları 2- Osmanlı İmparatorluğu