Edebi Eser İnceleme Yöntemi
Ülkemizde okuma ve inceleme çalışmaları çoğu kez belli bir kurama ve yönteme dayanmadan gelişigüzel yapılmakta, böylece okunan eserden yeterince haz alınmadığı için okuma alışkanlığı da kazanılmamaktadır. Edebi eser incelemesinde amaç; okuyucunun anlama, yorumlama ve eleştirisel düşünebilme becerisi geliştirmektir.
Bir edebi eserin nasıl okunacağı, hangi ölçüler ve bilgiler ışığında tahlil edileceği edebiyatın en önemli meselelerinden biridir. Edebiyat metinleri aracılığıyla kazandırılması amaçlanan birtakım beceriler rastgele değil, belli bir yönteme dayalı olarak yapılmalıdır.
Eser incelemesine belli kuramlar ve yöntemler ışığında yaklaşmak, yapılacak incelemeye nesnellik kazandıracaktır. Dil ve kültürün farklı yanlarının görülebileceği kaynaklar olan edebiyat eserleri, her ne kadar kurmaca bir yapıya sahip olsa da insan düşünce sisteminin gelişmesine önemli katkılarda bulunur. Çünkü okur, eserde anlatılanlarla gerçek yaşam arasında ilişki kurmaya çalışır.
Edebi eserler okurun, yaşamla metin arasında ve kendisiyle çok yönlü kavramsal ilişkiler kurmasını sağlar. Edebi eserlerde insanlar ve olaylar gerçek yaşamda olduğu gibi aktarılmaz. Yazar bunları yeniden düzenleyerek kendi istediği biçimde sunar. Okurun bu düzenlemeyi görebilmesi, eleştirel bir açıdan bakmasını gerektirir. Ayrıca okur, metnin düşünce ve duygu yapısını oluşturan öğeleri, metnin düzenleniş biçimini, yazarın anlatım biçimini ayırt etmeye çalışırken analitik düşünce yetisini de geliştirir. Bundan başka okur, metinde yer alan birtakım boş alanları doldurmak zorundadır. Yazar tarafından bırakılmış bu boş alanlar, hem metnin bütünü ele alınarak, hem de ayrıntılı okuma yapılarak doldurulacak alanlardır. Okuyucu, edebiyat metinlerini anlamaya, çözümlemeye çalışırken sezme gücünü de geliştirir.
Edebi eserler, her türlü dil kullanımını içinde barındırdığından, aynı zamanda dil öğrenimi açısından da en iyi araçlardır. Eserde yer alan sözcüklerin temel anlamda mı, mecaz anlamda mı kullanıldığı, cümlelerin yapısı ve benzeri bilgiler eserlerin incelenmesinde önemli bir yer tutar. Okuyucu, sözcüklerin anlam katmanlarını inceler, eserde bulunan temel anlam örgüsünü belirlemeye çalışır. Çünkü edebiyat eserlerindeki sözcükler gündelik konuşmalarda olduğu gibi herkesin bildiği, paylaştığı alışılagelmiş anlamlarıyla kullanılmaz. Yazar bunları okuruna sunmak istediği yaşama göre düzenler ve gündelik konuşma dilinin söz değerlerine yeni anlamlar yükler. Böylece günlük konuşma dilinin anlam sınırını genişletir.
Edebi eserlerin sağladığı bir başka yarar da bizlere kendi hayatımız dışında başka hayatlar yaşama olanağı sunmasıdır. Bu eserlerdeki kurmaca dünyanın bir özelliği de içimizde uyuyan, gizli kalmış duyguları su yüzüne çıkarması, böylece yalnız karşımızdakini değil, kendimizi de daha iyi anlamamızı sağlamasıdır. İnsan ilişkilerinde nasıl ki bazı insanlar bize çok şey öğretirse, edebi eserlerde de bazı eserler bize yeni dünyalar kazandırır, yeni ufuklar açar. Edebi eserler sayesinde yaşamadığımızı yaşar, görmediğimizi görürüz.
Bir edebiyat metnini çok boyutluluğu içinde kavrayabilmek, yorumlayabilmek emek isteyen bir süreçtir. Okuma etkinliği ömür boyu süren bir süreçtir. Edebi eserler özleri gereği diğer türlerden farklı yollarla ele alınmalı ve işlenmelidir.
Bir eseri incelerken üç farklı yaklaşımdan söz edilebilir.
Birincisi; eseri kendi dışındaki verilerle açıklamaya çalışan yaklaşımdır. Bu yaklaşımda eser tarihsel, ruhbilimsel, toplumbilimsel yöntemlerle incelenir. İkincisi; eseri kendi iç koşullarıyla ele alıp inceleyen yaklaşımdır. Üçüncüsü ise okur odaklı yaklaşımdır.
Görüldüğü gibi bir edebiyat eserini okurken çok çeşitli yaklaşımlar ve yöntemler kullanılabilir. Bazen birden çok yöntemin de bir arada kullanıldığı görülür.
Bir romanda anlatılan olayları tarihsel bakış açısıyla incelerken, romanın kişilerini ruhbilimsel açıdan inceleyebiliriz. Önemli olan incelemenin rastgele değil, uygun bir bilimsel yöntem ışığında, tutarlılık içinde yapılmasıdır.
Unutulmaması gereken bir başka nokta da esere bağlı kalarak yapılan çözümlemelerin yanında, yazarın görüş ve anlatım özelliklerine de değinmektir.
Bir eserin incelemesinde “biçim özellikleri, içerik özellikleri, dil ve anlatım özellikleri, yazar veya şair hakkında bilgiler ve genel bir değerlendirme” bulunmalıdır. İncelenen eserler kompozisyon bütünlüğü içinde karışık olarak ya da alt başlıklar altında yapılabilir.
Şiirin uyak şeması
Şiirin uyak çeşitleri ve redifleri
Şiirin bölümler halinde açıklanması ve yorumlanması
Şiirin konusu ve teması
Şiirin dil ve anlatım özellikleri
Şairin hayatı, edebi kişiliği ve eserleri hakkında bilgi
Roman İnceleme Yöntemi
Romanın Biçim Yönünden İncelenmesi
Romanın basıldığı yer, zaman ve yayınevi
Romanın ebatları ve sayfa sayısı
Romanın İçerik Yönünden İncelenmesi
Romandaki kişiler, kişiler arasındaki ilişkiler
Mekân: Olayların geçtiği mekânlar
Zaman: Olayların geçtiği zaman kesitleri
Romanın yazıldığı dönemle ilişkisi
Romanla ilgili kişisel görüş ve değerlendirme
Yazarın hayatı, edebi kişiliği ve eserleri hakkında bilgi
Öykü İnceleme Yöntemi
Öykünün biçim yönünden incelenmesi
Öykünün hangi kitaptan alındığı
Öykünün basım yeri, zamanı, yayınevi
Öykünün içerik yönünden incelenmesi
Öyküdeki olayın özeti
Öyküdeki kişiler, özellikleri ve aralarındaki ilişki
Olayın geçtiği yer (mekân)
Öykünün dil ve anlatım özellikleri
Öykünün konusu ve teması
Öyküyle ilgili kişisel görüş ve değerlendirme