Gilles Deleuze’ün Felsefesi ve Queer Teori: Kadın-Oluş Kavramının Düşündürdükleri –
By Yeni Papirüs on 1 Şubat 2018
Deleuzyen felsefe çoğu zaman içkinlik felsefesi olarak nitelendirilir. Yani Deleuze kurucu prensibi kendinin dışında olan aşkın (transcendent) bir oluş felsefesi yerine kurucu prensibi kendi içinde olan içkin (immanent) bir oluş felsefesi geliştirir. Deleuze önceden belirlenmiş öznelerin, yapılandırılmış fonksiyonların, özsel biçimlerin ve aşkın değerlerin yer aldığı örgütleme düzleminden (plane of organization) çok; oluşlar, çokluklar, çizgiler ve yoğunlukların olduğu içkinlik düzlemi (plane of immanence) ile meşguldür ve bu düzlemde tanımlanan hayat ve beden ne yapabilir sorusuna kafa yorar (Sotirin:2005). İçkinlik düzleminin yapısı yoktur, önceden belirlenmiş biçimler veya özneler üretmez, onun yerine “hareket ve dinlenme, hız ve yavaşlama… moleküller ve parçacıklar arasındaki ilişkiler” (Deleuze ve Guattari:1987) vardır.
Deleuzyen felsefe aynı zamanda bir oluş felsefesidir. Deleuze statik bir “varolma” (being) yerine “oluş” (becoming) kavramını benimser; oluş bir halden öteki hale geçişin çoklu ve karmaşık durumunu ifade eder. Tüm eylemler bir oluş dizisidir ve büyük bir oluşun parçasıdır. Oluş’u tutarlık düzlemi (plane of consistency) ve örgütleme düzlemi (plane of organization) arasında varsayılan bir karşıtlık üzerine katmanlaşmalar olarak tarif edebiliriz (Aracagök:2010). Bu düzlemlerden ilki içkin bir düzlemken ikincisi aşkın bir düzlemdir. “Eğer oluş, formlar özneler ve organizasyonlar barındırmayan tutarlık düzleminin ilkesiyse, oluşun bir öznesi olamaz ya da ‘kendinden başka hiçbir şey üretmez’” (a.g.m.). Oluş bir süreçtir, bir halden öteki hale geçiş arasında öznelerin ve kimliklerin yer değiştirdiği uçuş hattıdır (Fleiger:2000). Bu iki arada bir derede oluş halinin queer-oluş ile yakından ilişkili olduğunu düşünüyorum. Sürekli devam eden sabit olmayan bir süreçtir oluş ve bir nesne veya öznesi yoktur, hayatın tüm unsurlarının ilişkili olduğu bir durumdur (Nigianni ve Storr:2009). Deleuze oluş kavramı sayesinde sabit özne-nesne ilişkisinden kopar. Deleuze’ün amacı, öznenin olma halinden kurtulması, hayatın ve tüm olayların merkezinde olmamasıdır. Bu post-yapısalcılığın benliğin sabit ve istikrarsız bir şey olarak ele alınması fikriyle de örtüşür. Deleuze’ün köksap, oluş, kaçış hatları, akışlar, organsız bedenler ve göçebe özneler gibi kavramları sürekli hareket halindeki oluşa işaret eder ve geleneksel varoluş temsillerinden kopuşu gerçekleştirirler. Direk’e (2013) göre Deleuze alternatif bir oluş önerir, hiyerarşik olmayan birlikteliklerin çoğulluklarını düşünür. Deleuze, oluş kavramıyla bize biyolojik yaradılışımızın, evrimsel mirasımızın, tarihsel/ailesel/politik bağlantılarımızın sunduğu yollar, ilişkiler, değerler ve anlamların ötesinde başka oluş olanakları sunar (Sotirin:2005).
Deleuzyen felsefedeki önemli bir diğer kavram da yersiz yurtsuzlaşma’dır. Bu kavram göçebelik kavramıyla yakından ilişkilidir. Deleuze ve Guattari kuramsal anlamda “hegemonik söylemlerin tutarlılığını darmadağın etmek” (Goodchild:1996) amacıyla düşünceyi başka farklı yerlere sürükler, yepyeni kavramlar yaratırlar; onlar için doğru ya da yanlış düşünce yoktur, düşünceler vardır. “Artık nihai amaç ya da doğrultu yoktur. Erk merkezlerinden uzaklaşan kaçış çizgilerinin çokluğu boyunca başıboş dolaşma vardır sadece. Yapılandırılmış düşünce etkinliğe özgü ağaç modellerinin yerini, keşfedici bir rizom alır”(a.g.e). Bu göçebe hal her şeyi hareketli hale getirir. Sosyal politik veya kültürel imgeler, düşünceler ve pratikler yerlerinden edilir ve dünyayı dolaşırlar. İşte bu tür hareketler yersiz yurtsuzlaşma olarak adlandırırlar.
Deleuzyen felsefede bir başka önemli kavram ise organsız beden’dir. Organsız beden kavramı da arzuyla iç içe geçmiştir ve üretime bağlıdır. Deleuze’e göre beden arzulayan bir makinedir, doğadaki tüm makineler birbirleriyle ilişkilidir ve bu makineler birbirlerine eklenir ve yeni makineler oluştururlar (Direk:2013). Direk’e göre Deleuze tinsel ve bedensel olanı birbirinden ayırmaz böylece biyolojik beden anlayışını bırakmamızı bedenin dünyayla ilişkisini yeniden gözden geçirmemizi önerir. Organsız beden kavramı birbirinden bağımsız akımlar alanlar olduğu görüşünü sorgular. Toplumsal kurumlar, temsiller arzu-üretimi üzerine kısıtlamalar getirirler, organsız beden arzu üretiminin bu içgüdüsel veya toplumsal kısıtlamalardan kaçışını ifade eder. Organsız beden insanın özgür olma potansiyelini anlatır; bu kavram sayesinde arzu toplumsal olarak dayatılan temsillerden kaçar (Holland:2005). Organsız beden, biyolojik fonksiyonlar veya kültürel/tarihsel değerler ile düzenlenmemiş bir bedendir. Aksine organsız beden bu görünüşte ihlal edilemez düzenlemeleri, yersiz yurtsuz parçacıkları, yoğunlukları, enerjileri, moleküler akışların, eşiklerin ve oluşların çizgileri halinde yapı sökümüne tabi tutar (Sotirin:2005). “Organsız beden yersiz yurtsuzlaşmış sociusun nihai kalıntısıdır. Akımların kod çözümü ve sociusun yersiz yurtsuzlaşması kapitalizmin en temel eğilimini tesis eder” (Deleuze ve Guattari 1972a).
Deleuzyen felsefenin queer teoriye neler sunabileceğine baktığımızda karşımıza ilk olarak beden konusu çıkar. Grosz’a (1994) göre Deleuze aktif veya reaktif kuvvetler kavramlarını geliştirir; “Aktif kuvvet, kendisini esneten, nereye kadar uzanabiliyorsa (önceden bilinebilen bir sınır değildir bu) oraya uzanan, kendi özgür genişlemesi dışında hiçbir şeye aldırış etmeden, başkalarını umursamadan kendi yolunda ilerleyen bir kuvvettir… Reaktif kuvvetlerse kurnaz, gizli, kısıtlayıcı, müdahale edici, ikincil, aldırışsız, gayretli ve itaatkardır… Aktif kuvvetler olumlar, üretir ve esnerken reaktif kuvvetler yargıda bulunur, ahkam keser, ideolojiler ve açıklama tarzları üretir, dahiyane teoriler icat eder, uzlaşır.” “Aktif kuvvetler kendilerini olumlar, ya da ortaya koyar; kendi farklılıklarından keyif alır, kendi olumlu doğrultuları içinde gelişir; reaktif kuvvetlerse, faaliyeti sınırlayıp zapt etmek üzere işler”. Grosz (1994) zorunlu heteroseksüelliği, bir bedeni yapabileceklerinden ayırmayı veya olabileceğinden ziyade mevcut haline indirgemeyi reaktif kuvvetler olarak ele alır. Buna karşın, gey ve lezbiyen bedenlerin cinsel arzular ve pratiklerle ayrışan bedenler ürettikleri, bu pratikleri ve yaşam tarzlarıyla toplumun “sözde” istikrarını bozdukları ve heteroseksüelliğin buyruklarını reddettikleri ölçüde aktif kuvvetler olarak görülmeleri gerektiğini ileri sürer (a.g.m.). Bu ayrım heteroseksüelliği öznelliğin düzenleyici normu olarak alan cinsel rejimlerle mesafeli durmak ve yeni bir libidinal örgütlenme gerçekleştirmek ve hazları bedenleri farklı şekillerde kullanmak bakımından faydalı olabilir. Queer beden aktif kuvvetler olarak görülmelidir, o da kendi özgür gelişiminden başka bir şeye aldırış etmez, başkalarının ne düşündüğünü veya ne söylediğini umursamaz ve farklılıklarından keyif alır. Deleuze’ün felsefesi tüm farklılıkları olumlayan pozitif farklılık felsefesidir (Colebrook:2000). Deleuze’a göre bedenler birbirlerini hem etkiler hem de birbirlerinden etkilenir. Queer bedenlerin birbirleriyle biyolojik ve kültürel sınırlamalar olmadan özgürce temas etmesi bedenler arası karşılıklı etkileşimi ortaya koyar. Braidotti (2003) ise bedeni öznenin vücut bulması olarak görür; beden ne biyolojik ne de sosyolojik bir kategoridir aksine fiziksel, sembolik ve maddi sosyal koşulların kesiştiği bir noktadır. Bu beden ve farklılık anlayışları Deleuzyen felsefeyi queer teori ile yakınlaştırır.
Deleuze’ün molar hattı (olma, sabitlik, kimlik) birbirinden bağımsız, hareketsiz kimlikler olduğu varsayımına dayanır. Ancak Deleuze öznenin sabit olması fikrine karşı çıkar, aksine özne parçacıklar, çokluklar, akışlar halindedir. Deleuze, molar/çoğunluk olanı standart olarak tanımlarken moleküler/azınlık olanı öteki olarak tanımlar (Braidotti:2003). Queer-oluş’un moleküler hatta (oluş, göçebe öznellik) denk geldiğini bu noktadan hareketle Deleuzyen felsefenin queer teori ile bir diğer bağlantısının da her ikisinin de benimsediği çoklu kimlikler fikri olduğunu düşünüyorum. Deleuze’e göre homoseksüel kimlik diye bir şey yoktur, aslında homoseksüel-oluş söz konusudur. Deleuze gey kimliğin sabitlenmesinin aslında istikrarsızlaştırılmak istenenin istikrarlılaştırılması olduğunu ifade eder (Conley:2009). Halbuki o, öznenin sabitlenmesine karşıdır. Homoseksüel mücadele merkezle değil ancak çeperle ilgilidir ve bu bir azınlık-oluş durumudur ve her zaman çoğunlukla ilişki halindedir (a.g.m). Queer bireyler merkezdeki akımların kodlarını çözmeye ve onları yersiz yurtsuzlaştırmaya çalışırlar; onlar için hiç bir şey sabit ve durağan kalmamalıdır. Queer, benliğin altını oyar ve her türlü normalleşmeye karşı çıkar ve her zaman heteroseksüel matrise bir tepkidir (Nigianni ve Storr:2009).
Deleuzyen felsefenin queer ile örtüştüğü bir diğer nokta psikanaliz ile aralarındaki gerilimli ilişkidir. Queer teori heteroseksüel çekirdek aileyi norm kabul ettiği için psikanalize uzak durur. Deleuze da psikanalizin çekirdek aile kavramıyla heteroseksüelliği ürettiğini düşünür. Arzunun psikanalitik modeli fallus-merkezcidir. Deleuze da arzuyu normalleştirdiği, kontrol altına almaya çalıştığı ve farklılığı dışladığı için psikanalize ve kapitalizme karşı çıkar. Deleuze, homoseksüelliği psikanalizin indirgemeci yorumlamalarından arındırmamız gerektiğini düşünür. Homoseksüellik cinsellik yapılarının yıkılması için bir giriş kapısı gibidir. Homoseksüel arzunun geçmişle bir ilgisi yoktur şu an ile ve deneyimleme ile ilgilidir; homoseksüel arzu sürekli bir oluş olarak onu yaratan her şeyle bağlantılar kurar veya sayısız cinsiyetlerin cinselliğidir.
Deleuze’ün oluş olarak queerleşme kavramı homoseksüelliğin çok ötesine gider ve kadınlardan başlanılarak tüm azınlıkların içerilmesini, kapitalizmi ve onun disipline ettiği toplumun ve kurumların dönüştürülmesini hedefler. Kadın-oluşfallik kimliği yapı sökümüne uğratır (Braidotti:2003) o nedenle heteronormativite eleştirisi yapan queer teoriye kadın-oluş kavramı önemli bir alan sunar. Kadın-oluş’un göçebe/azınlık/moleküler/organsız beden-oluşların tümünün temeli olması şaşırtıcı değildir çünkü kadın tüm ötekilerin en temel olanıdır. Tüm oluşlar gibi kadın-oluş tamamlanmamış bir süreç, bir inşa halidir, kadın bir arzu devrimi yaparak çoklu arzuları serbest bırakmalıdır ancak o zaman gerçek anlamda özgür olabilecektir. Kadın bir özne olarak molar bir birim ise kadın-oluş molekülerdir. “Kadın-oluş, bir mikrofeminenliğin hareket ve durgunluk ilişkilerine ya da yakınlık sahasına giren, diğer bir deyişle içimizde moleküler kadını üreten, moleküler kadını yaratan parçacıklar yaymaktır.” (Deleuze ve Guattari:1987, Aracagök:2010 içinde) Aracagök (2010) kadın-oluş’u şöyle anlatır:“Kadın” olarak bildiğimiz ve adlandırdığımız form, erkeğin, kız çocuğun “oluş”unu ondan çalmasıyla kurulur (Deleuze ve Guattari:1987) ve kız, kendinden bir şeyler çalınarak, erkek düzeninin ilkeleriyle çalışan örgütleme düzleminde modellenen bir cinsiyettir. Bu çerçevede kadın-oluş, örgütleme düzleminden, bir modele dayanmayan tutarlık düzlemine doğru bir yersiz yurtsuzlaşma anlamına gelir.
Kaos GL Dergisinden Alıntı
Aracagök, Z. (2010) “Cinsel-Oluş”,http://www.sanatvearzu.net/pdf/Zafer_Aracagok_CinselOlus_Sanat&Arzu_Haziran2010.pdf
Deleuze, G. ve F. Guattari (1972b), “Kapitalizm ve Şizofreni (Vittorio Marchetti ile Söyleşi)”, Issız Ada ve Diğer Metinleriçinde, Bağlam Yayıncılık, 2002, İstanbul
Makalenin 2011 Cogito (65-66)’da yer alan Türkçe çevirisinden alıntıdır.
Related Itemscinsiyet/toplumsal cinsiyetdeleuze arzu kavramıDeleuzyen FelsefeDeniz Kemikfelix guattariGilles DeleuzeGilles Deleuze FelsefesiKadın oluşköksapQueer TeoriQueer Theoryslider
← Previous Story Kibritçi Kız
Next Story → GAM PERÇEMİNE BİR ATEŞ BIRAKTIM -2