Gerçek, Yan, Mecaz ve Terim Anlam | TYT Türkçe Konu Anlatımı, TYT Konuları
Ana Sayfa Sözcükte Anlam Gerçek, Yan, Mecaz ve Terim Anlam
gercek yan mecaz terim anlam
Sözcükte anlam özellikleri konumuzda gerçek (temel) anlam, yan anlam, mecaz anlam ve terim anlam kavramlarına örnekleri ile birlikte değineceğiz.
Gerçek anlamla ilgili farklı kaynaklarda çokça tanım bulunmaktadır. En geçerli olanı da, sözcüğün ilk veya asıl anlamıdır. Dilin kullanılmaya başladığı ilk dönemden bu yana insan hayatında var olan veya çeşitli yapım ekleri ile türetilen kelimelerdir. Hiçbir şekilde bir benzetme ilgili ile veya aktarma yolu ile oluşmamıştır. Düşüncelerle, eşyayla, insanla veya tabiatla doğrudan ilgili kelimelerdir. Genelde sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Bazı kaynaklarda ilk anlam veya başat anlam şeklinde de karşımıza çıkar. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim:
Kâğıdın kenarı çok keskin, elini kesmesin dikkat et.
Bu yatak çok sert, belimizi ağrıtır.
Şekeri fazla mı koydun, çok tatlı olmuş.
Yemeğe biraz acı koyar mısın?
Bu havada bu elbiseler kurumaz ki.
Oğlum, kolumdan tutup çekiştirmeyi bırak.
Yemek yerken ağzı kapatmak bir görgü meselesidir.
Bu ayakkabı ayağıma vuruyor.
Onun çok güzel gözleri vardı.
Dirseğimde ilginç bir yara çıktı.
Soğukta hemen boğazlarım ağrıyor.
(Yukarıdaki örneklerde koyu yazılan sözcükler gerçek anlamda kullanılmıştır.)
Bakın çocuklar, İstanbul Boğazı’ndan geçiyoruz.
Yukarıda koyu yazılmış örnekleryan anlamörnekleridir.
Sözcüğün ilk anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır mecaz anlam. Sözcük ilk anlamından uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmıştır. Mecaz anlamlı sözcükler genelde “akla yatmayan, akıl dışı” sözcüklerden oluşur. Küçük bir çocuğa mecaz anlamlı sözcükleri söylerseniz soyut düşünme kabiliyeti gelişmediği için size gülecektir.
Mecaz anlamlı sözcük cümlede başka bir sözcük yerine kullanılır. Bu sebeple mecaz anlamlı sözcüğü çıkarıp yerine farklı bir kelime koyabilirsiniz. Örneklere göz atalım:
Bu boş sözlerle beni kandıramazsın. (“Boş” sözcüğü ile “gereksiz, anlam taşımayan, yersiz” denmek istenmiştir. “Boş” sözcüğüne yeni bir anlam kazandırılmak istenmiştir.
Bizim işlere de kol atmış. (“Kol” sözcüğü tek başına kullanıldığında insana ait bir organın adıdır. Yani gerçek anlamlıdır. Fakat burada “kol atmak” şeklinde deyimleşerek kullanılmış. Yani ilk anlamından tamamen uzaklaşarak mecazlaşmıştır.)
O kadar kibirli ki burnundan kıl aldırmıyor. (kibirli anlamında)
İşe alacağın adama dikkat et, eli uzun biri olması. (hırsız anlamında)
Onun ağzı iyi laf yapar, benden söylemesi. (güzel söz söyleyen anlamında)
Söylediğin sözler boğazımda düğümlendi. (ağlamak isterken ağlayamamak)
Bana çok sert davranıyor. (incitici davranmak)
Bırak bu ayakları kardeş. (bahane bulmak)
Bu davranışınla gözümden düştün. (itibarını kaybetmek)
Söylediği sözler bana çok ağır geldi. (üzücü gelmek)
Beni kırdığın için benden özür dilemelisin. (incitmek)
Çok sıcak kanlı bir adamdı. (samimi anlamında)
(Yukarıdaki örneklerde koyu yazılan sözcükler mecaz anlamda kullanılmıştır.)
Gerçek, temel ve yan anlam bazı kaynaklarda farklı kategorilendirilmektedir. Örneğin temel ve yan anlamı birlikte gerçek anlam olarak saymakta, mecaz anlamı ise ayrı ele almaktadır. Bizim sınıflandırmamıza göre ise gerçek anlam ve temel anlam aynı anlama gelir.
Bir zümreye; meslek grubuna, spor dalına, iş alanına vs. ait özel sözcüklerdir. Bu sözcüklerin bazıları sadece terim anlamda kullanılırken bazıları da kimi zaman terim anlamda kimi zaman gerçek, mecaz ve yan anlamda kullanılabilir. Şimdi örneklere göz atalım:
Bu şiirin ölçüsü 7’li hece ölçüsüdür. (“Ölçü” sözcüğü edebiyat alanına ait terim anlamda kullanılmıştır.)
Ölçü birimlerimiz Cumhuriyetle birlikte değişmiştir. (“Ölçü” sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır.)
Bu sefer ölçüyü gerçekten kaçırdı. (“Ölçü” sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır. )
Ölçü, şiir, uyak, kafiye, redif, mecaz, aliterasyon, kinaye… (Edebiyat terimleri)
Üçgen, açı, kenarortay, dikdörtgen, kare, prizma… (Geometri terimleri)
Skeç, tekst, metin, rol, dekor, suflör, perde, oyun, provs… (Tiyatro terimleri)
Hukuk, hakim, mahkum, adalet, celse, dava, beraat, müebbet, hapis… (Hukuk terimleri)
Doktor, hasta, eks olmak, steteskop, kalp, acil… (Tıp terimleri)
Bir sözcüğün terim anlamda kullanılıp kullanılmadığını anlamak için cümledeki anlamına mutlaka bakın ve ona göre karar verin.
Üçgenin iç açılarının toplamı 180 derecedir. (Terim anlamda)
Bu olaya bakış açınızı değiştirmelisiniz. ( Yan anlamda)
YGS Türkçe Sözcükte Anlam Çıkmış Soru Analizi
Biliyorsunuz sözcükte anlam konusu müfredatımızda “Sözcükte ve söz öbeğinde anlam” başlığıyla geçer. Bu sebeple YGS Türkçede ve LYS Edebiyatta ve diğer sınavlarda çıkacak sorularda sözcük ve söz öbeği şeklinde karşımıza gelecektir. Şimdi gelebilecek soru kalıplarına bakalım:
– Bu parçada “……………………” sözüyle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
– Parçada geçen “………………….” sözüyle sanatçıya ait hangi özellik belirtilmek istenmiştir?
– Parçada geçen altı çizili sözle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
– Aşağıda verilen cümlelerden hangisi ayraç () içindeki anlamını karşılamamaktadır?
– Boş bırakılan yere aşağıdaki deyimlerden hangisi getirilmelidir?
– Yukarıda verilen sözle aşağıdaki kavramlardan hangisi ilişkilidir/ ilişkilendirilemez?
– Numaralı cümlelerin hangisinde/altı çizili söz öbeklerinin hangisinde mecazlı bir söyleyiş yoktur?
– Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yere düşüncenin akışına göre hangisi getirilmelidir?
Aşağıda altı çizili kelimelerin gerçek, yan, mecaz veya terim anlamdan hangisiyle kullanıldığını bulun.
Bu akşam sinemaya gidelim mi?
Film çevirmeyi bırak da doğruları anlat.
Sözcükte anlam Türkçenin en önemli konusudur.
Pantolonumun paçasını yaptırmak için terzi arıyorum.
Bu işi eline yüzüne bulaştırmadan hallet.
Başarı herkese göre değişir.
Dolabın gözünden telefonu getirir misin?
Sinemaya = Gerçek anlam
Film = Mecaz Anlam
Paçasını = Gerçek anlam
Eline yüzüne = Mecaz anlam
Başarı = Gerçek anlam
Gözünden = Yan anlam
Sonraki İçerikEş Anlamlı, Eş Sesli, Yakın ve Zıt Anlamlı Kelimeler
duygu aşık Kas 9, 2015 at 21:48
kaldırmak sözcüğü yan anlam mıdır yoksa gerçek anlam mıdır ?
zehra sjsjsj Eyl 29, 2016 at 21:14
nilsu kaya Eyl 22, 2016 at 18:47
bu aralar dersten kendime vakit bulamıyorum
Eda Eki 2, 2016 at 16:02
Evet ama tatlı yokmu?
Bilinmeyen kişi Eki 3, 2016 at 21:46
Kapı kelimesini gerçek,mecaz ve yan anlamlarıyla birer cümle kurar mısınız?(ACİL YARDIMA İHTİYACIM VAR,LÜTFEN BİLİP,GÖRMEZLİKTEN GEÇMEYİNİZ.ÖDEVİMİ YAPAMAZSAM,SÖZLÜYÜ (SINAVI) GEÇEMEYECEĞİM!YARDIM EDERSENİZ SEVİNİRİM. 🙂
Murat Sezgin Eki 7, 2016 at 22:35
Gercek anlam : Kapinin kolu kirildi.
Mecaz : Tum kapilar yuzume kapandi.
Yan anlam : Bende bulamadim 🙁