Hastanın şikayetleri, hastalık geçmişi ve aile öyküsü gibi bilgiler (anamnez) detaylı öğrenildikten sonra nörolojik ve fiziksel muayenesi yapılmalıdır.
Unutkanlık testi; Nörobilişsel test, Nörokognitif test, Nöropsikolojik test olarak da adlandırılan bu testler ile kapsamlı bir şekilde beynin basit ve karmaşık dikkat, yakın ve uzak bellek, görsel-mekânsal ve sözel bellek, yürütücü işlevler ve dil gibi fonksiyonları değerlendirilir. Unutkanlık testi 60 -90 dakika kadar süren, konusunda uzman kişiler tarafından yapılması gereken testlerdir. Test ile demans varlığı veya yokluğu, demans bulgusu varsa hangi tip olabileceği ve demans evresi hakkında bilgi edinilebilir. Test bulguları hastanın muayene bulguları ve laboratuvar bulguları ile birlikte değerlendirilmelidir.
Laboratuvar Testleri: Anamnez ve muayene bulguları değerlendirmesine göre gerekli görülen kan tetkikleri (tam kan sayımı, biyokimyasal testler, hormon tetkikleri vs) ve /veya demans ile ilgili gerekirse özellikli testler (amiloid beta 42, apo E gen analizi, presenilin gen analizi vs) istenebilir.
Görüntüleme Tetkikleri; Beyin Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG), Elektroensefalografi (EEG) veya Pozitron Emisyon Tomografi (PET) tetkiki yapılabilir.
UNUTKAN OLMAMAK İÇİN BİLİNMESİ GEREKENLER:
Birlikte olan hastalıkların etkisi: Hipertansiyon, diyabetes mellitus (şeker hastalığı), kalp hastalığı ve kolesterol yüksekliği gibi hastalıkların tanısında gecikme veya tedavinin yetersizliği unutkanlık ile ilgili süreçleri olumsuz etkiler. Yıllık veya önerilen sıklıkta sağlık kontrolleri ihmal edilmemelidir.
Sigara ve Alkol kullanımı: Sigara ve aşırı alkol kullanımından uzak kalınmalıdır. İstisnai olarak resveratrol içeren kırmız şarabın günde 1 kadeh tüketiminin bellek üzerinde olumlu etkileri olduğu ifade edilmektedir.
Stresli Yaşam: Sürekli ve yoğun stres ile yaşıyan kişilerde dikkat ve bellek üzerinde ciddi olumsuz etki oluşur. Stres ile nöral kök hücre oluşumu ve sinaptik yeni oluşumlar (nöroplastisite) olumsuz etkilenir ki özellikle bellek ile ilgili en önemli anatomik alan olan hipokampus strese çok duyarlıdır. Stres ile mücadele edilmeli ve gerekirse uzman hekim desteği alınmalıdır.
Mental Aktivite: Mental egzersiz yani zihinsel aktiviteleri tekrarlamak veya yeni aktiviteler bulmak ve geliştirmek beyin hücrelerinde (nöron) ve bağlantılarında (sinaps) yeniden yapılanmayı (nöroplastiste, nörogeneizs) tetikleyen en önemli unsurlardan biridir. Yeni bir hobi, yeni bir dil öğrenmek, dans etmek, fotoğraf çekmek vs gibi aktiviteler önerilebilir. Okumak, yazmak, not almak, daha önce alınan notları tekrarlamak, eski anılara ait resim veya notları tekrar incelemek gibi mental aktiviteler belleği olumlu etkiler.
Fiziksel Aktivite: Günde 30-45 dakika egzersiz ile dikkat ve bellek olumlu etkilenebileceği gibi kalp-damar hastalıkları ve kronik dejeneratif beyin hastalıklarının gelişimi (Alzheimer tipi demans, Parkinson hastalığı , beyin damar hastalıkları gibi) engellenebilir veya hastalık ile ilgili süreçler yavaşlatılabilir.
Sosyal Aktivite: İleri yaşlarda olan kişilerde yaşlılık endişelerinden kaynaklanan aktivitelere katılmama, sosyal aktivitelerden çekinme, yeni gelişen teknolojik cihazları kullanmaktan kaçınma davranışları ile sık karşılaşılır. Bu sosyal çekilme hali dikkat ve bellek fonksiyonlarını yavaşlatır ve mutsuzluk ile sık karşılaşılır. Yaş ne olursa olsun sosyal olunmalı, sosyal aktivitelere katılmalı, yeni aktiviteler ile ilgilenilmeli ve teknolojik cihazları kullanmak için çaba gösterilmelidir. Sosyal sorumluluk projeleri ile uğraşmak kişiye motivasyon ve amaç sağlayacaktır. Teknolojik cihazlardaki aktiviteler ile motor kontrol, işleyen bellek, görsel bellek, yakın ve uzak hafıza ve karar verme yetilerinde olumlu etkilenme olduğu bilinmektedir.
Uyku Sağlığı: Sağlıklı uyku, öğrenilen bilgilerin kaydedilmesinde oldukça önemlidir. Farklı uyku evrelerinin (REM ve Non-REM) beynin bellek ile ilgili anatomik alanlarını (hipokampus, beyin sapı ve korteks gibi) üzerinde farklı etkileri olduğu bilinmektedir. Uyku bozukluğu varsa gecikmeden tedavi edilmelidir.
Kullanılan İlaçlar: Uyku bozukluğu veya depresyon önemli derecede dikkat ve bellek bozukluklarının sebebi olmakla birlikte bu konuda kullanılan ilaç tedavilerinin bazılarının (uyku ilaçları ve antidepresanlar) dikkat ve konsantrasyon ve dolayısıyla bellek fonksiyonları üzerinde olumsuz etkileri olabilir. Bu sebeple nöroloji ve /veya psikiyatri uzmanına danışmadan uyku veya depresyon yakınmaları için rasgele ve reçetesiz ilaç alınmamalı ve uzman hekim kontrolünde en güvenli ilaçlar kullanılmalıdır.
Beslenme: Dengeli beslenmek oldukça önemlidir. Bu konuda ihtiyaç hissediliyorsa uzman doktor ile görüşerek kişiye özel diyet önerileri alınmalıdır. Bir çok kaynak incelendiğinde dikkat ve bellek ile ilgili faydalı olduğuna inanılan gıda listeleri görmekteyiz: B, C, E ve D gibi vitaminler; çinko, folik asit, magnesyum gibi mineraller; omega -3 içeren somon ve sardelya gibi balıklar; antioksidan ve flavonoidleri içeren yaban mersini , böğürtlen, üzüm, fındık , ceviz, badem, bitter çikolata , çekirdek, üzüm, zerdeçal, sarımsak , soğan , biberiye gibi gıdalar; çay, kahve, şarap gibi içecekler vs hakkında çok fazla bilgi ile karşılaşılabilir. Bu konuda gıda önerileri kişinin sağlık durumu ile ilişkili olarak tavsiye edilmelidir.
Multitasking (çok işlemci beyin) için yeni düzen oluşturmak: Günümüzün teknoloji veya dijital dünyasında özellikle genç-orta yaş döneminde bilgisayar, cep telefonu, e-postalar, sosyal ağlar vs ile sürekli temas halinde olunmasından dolayı beyinde bilgi akışı çok hızlı olmakta ve bellek kaydı için gerekli olan düşünme, tekrarlama, analiz etme, sonuç çıkarma, tartışma gibi gerekli olan süreçler yaşanmadığı veya hızlı geçildiği için bellek kayıtlama fonksiyonları yetersiz kalmaktadır. Mümkünse yapılması gereken işler önem sırasına göre sıralanmalı ve gereksiz olanlardan uzak durulmalı ve daha iyi organize olunmalıdır.
Rahatlatıcı yöntemler; Meditasyon , nefes alma teknikleri, yoga vs gibi mental rahatlatıcı ve bedensel dinlendirici aktivitelerin bellek üzerinde olumlu etkileri olur.