"DOĞu karadeniz bölgesi Mİmari arşİVİ" İÇİn bir hipermedya sistemi ÖneriSİ ve uygulamasi
2. KORUMA, TANITIM VE BİLİŞİM TEKNOLOJİSİ 2.1 Koruma ve Tanıtımın Gereği
2.2 Bilişim (Bilgi-İletişim) Teknolojisi
2.3 Kullanılan Bazı Bilişim Terminolojisi
3. YAPILAN ÇALIŞMA 3.1 Çalışma Alanı
3.2 Eldeki Bilgilerin Tasnifi
3.3 Bilgilerin Elektronik Ortama Aktarılması
Büyüklüğü 37.21 Kb.
Indir 37.21 Kb.
"DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ MİMARİ ARŞİVİ" İÇİN
BİR HİPERMEDYA SİSTEMİ ÖNERİSİ VE UYGULAMASI
Arş.Gör. Ayhan KARADAYI
ÖZET : Fiziksel çevrenin oluşumunda ve gelişiminde mevcut tarihi çevreden öğrenilecek ve hissedilecek çok şeyler vardır. Yüzyıllardır oluşagelen tarihi çevrenin korunması, tanıtılması, gelecek nesillerin eğitimi ve bilgi birikimi açısından önemlidir. Bu bildiride Trabzon-Karadeniz Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü'nün kuruluşundan beri oluşturulan 'Doğu Karadeniz Mimari Arşivi' ndeki belgelerin bilgisayar ortamına 3-boyutlu olarak aktarımı ve bunların internet üzerinden etkileşimli (interaktif) bir şekilde kullanıma sunulması tanıtılmaktadır.
Anadolu topraklarındaki insanın varlığı hemen hemen bilinen en eski zamanlara dayanmaktadır. Bu topraklar binlerce yıldır insanları beslemiş ve cazibe merkezleri olmustur. Dolayısıyla değişik topluluklar bu toprakları ele geçirme, buralarda yaşama çabaları sarfetmişlerdir ve birikimlerinin sonucu olarak bir takım eserler bırakmışlardır. İnsanoğlu'nun yerleşik düzene geçişteki ilk örnekleri gene Anadolu'nun, ve Mezopotamya'nın, verimli topraklarında görülür. Anadolu'nun hemen her bölgesinde çok farklı uygarlıklardan kalan çeşitli eserler mevcuttur. Bunlar bir süs eşyasından, bir mabede, bir kaleye kadar farklı ölçektedir [Mutlu, 1996].
Avrupa devletlerinin 19.yy'da yaşadıkları sanayileşme süreci ve iki dünya savaşı kendi fiziksel çevrelerinde yeterince tahribata sebep olmuştur [Coleman, 1985]. Ülkeler, diğer bir deyişle toplumlar ancak belli bir eğitim ve ekonomik refah düzeyine eriştikten sonra kaybettikleri -geri getirilemez- kültür ve tabiat varlıklarının farkına varmaktadırlar.
Türkiye sanayileşme ve bazı değişimleri genelde diğer ülkelerden (örneğin bir cok Avrupa ülkesinden) bir müddet gecikme ile yaşamaktadır. Bu durumda Türkiye'nin önünde artıları ve eksileri ile diğer ülkelerin geçirdiği deneyimlar vardır. Eğer, diğerlerinin düştükleri hatalardan ders alınabilse çok daha kısa sürede kalkınma seviyesi artacak, geçmişten kopmamış, sürekliliği olan ve daha yaşanabilir fiziksel çevreye oluşturulabilecektir.
Başka ülkelerin deneyiminden ders alınmalıdır. Başkalarının yıllar önce düştükleri hatalara düşülmemelidir. Bazı geri dönüşü olmayan değerler elden gitmeden kıymeti bilinmelidir. Türkiye'nin özel olarak Doğu Karadeniz Bölgesi topoğrafyanın engebeli olması sebebiyle kolay ulaşılamayan bir bölgedir [İller Bankası, 1967]. Son yıllara kadar sanayii alt yapısının yeterli olmaması halkın büyük bir kısmının ülkenin başka bölgelerine göç etmesine sebep olmuştur [Aydemir vd., 1983; Aydemir vd., 1993].
Özellikle Karadeniz kıyı şeridinden içerilere uzanan vadilerde yöreye özgü mimari, el sanatları ve doğal doku senelerce orijinalliği bozulmadan korunmuştur [Aksoy, 1974]. Karayolu'nun açılıp şehir merkezlerine kolay erişimin sağlanmasıyla vadilerde çirkin beton bloklaşma da başlamaktadır. Bölgedeki hızlı nüfus artışı da bu beton bloklaşmayı artıran etkendir [Gür, 1993]. Bu çalışmanın kaleme alındığı tarihlerde yapımı hızla devam süren "Doğu Karadeniz Duble Sahil Karayolu" mimari ve özellikle doğal çevrede geri dönüşü olmayan tahribatlara sebep olmaktadır.
Türkiye, daha önce bahsedildiği gibi dünyadaki gelişmeleri sanayileşmiş ülkelerden belli zaman gecikmesiyle izlemektedir. Yukarıda kısaca vurgulanmaya çalışılan tarihi değerlerin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması ve diğer kültürlere tanıtılması mimarlık mesleği ile alakalı eğitimci, yönetici, uygulamacı ve diğerlerinin birinci öncelikteki işleri arasında olmalıdır.
2. KORUMA, TANITIM VE BİLİŞİM TEKNOLOJİSİ
2.1 Koruma ve Tanıtımın Gereği
Konuyla ilgili olarak yapılan yoğun kaynak taramasında gerek yurt içi ve gerekse de yurt dışında irili ufaklı kayda değer bircok çalışmaların olduğu tespit edilmiştir. Tarihi eserlerin korunması yıllardır gündemdedir. Bilgisayar ve internet teknolojisindeki son yıllardaki hızlı gelişmeye kadar korunan tarihi eserlerin tanıtılması da geleneksel yollarla, broşür, kitap gibi belirli sayıda basılıp dağıtılan türde yayınlarla, yapılmaktaydı [Brunskill, 1971]. Bu hızla gelişen iletişim dünyasında yavaş bir süreç dar kapsamlı olarak kalmaktadır. Mimari bir mekanın algılanması ve algının ölçülmesi için farklı teknikler mevcuttur [Ertürk, 1984].
Sonyıllarda kişisel bilgisayar teknolojisindeki ve fiyatlarındaki olumlu gelişmeler bilgisayarın evlere kadar girmesine sebep olmuştur. Eğitimden ticarete kadar bir çok alanda internet yaygınlaşmıştır. Her geçen gün azalan, tahrip olan tarihi eserlerin özellikle toplanıp bir müzeye konulamayacak olan tarihi mimari eserlerin de bir şekilde hızlı ve yaygın bir şekilde belgelenmesi, tanıtımı yapılmalıdır. Bilgisayar teknolojisinin sunduğu Virtual Reality/VR (Sanal Gerçeklik: fiziki olarak bir yerde olmadan 'oradaymiş gibi' olma hissini verebilme) tekniği ile insanlar uzaktan eriştikleri bilgisayarları ile arşivlerde etkileşimli olarak (interaktif) çeşitli sanat eserlerini incelemekte, bilgi almakta, binaların içerisinde sanal olarak gezebilmektedirler [Vries, 1998; Özcan, 1993]. Bunun yanısıra internet'de VR olarak şunların kullanımı da yaygınlaşmaktadır: Eğlence (spor, müzik, dans); ürün tanıtımı; ürün desteği/dökümanları; mimarlık; gezi (fiziki olarak gitmeden örneğin bir tatil beldesinde gezinmek) gibi [Whitepapers, 1999].
Bilgisayar ortamında çeşitli arşivleme tekniği olmasının yanı sıra, bir kaç yıl önce yapılan çalışmaların çoğu, yapıldığı tarih itibarıyla kaliteli kabul edilebilmelerine rağmen, bilgisayar donanım (hardware) ve yazılım (software) teknolojisindeki gelişmeler karşısında kısa sürede güncelliklerini kaybedebilmektedirler. Özellikle her bir kaç ayda bir yeni teknolojinin geliştirildiği bir sektörde, bilgisayar teknolojisini kullanarak yapılan çalışmaların belli plan dahilinde güncellenmesi de gerekmektedir [Kırmızı, 1999]. Aksi halde, mevcut çalışmalar bir kaç yılda uygulanabilirliğini/pratikliğini yitirebilmektedir. Sonuç olarak çalışmanın yapılması kadar güncellenmesi için de belli çaba harcanması gerekmektedir.
Bu noktada bazı terimlerin kısaca açıklanmasında fayda vardır. Tam Türkçe karşılığı olmayan veya yaygın olarak Türkçe'ye de geçmiş kelimeler aslında kullanıldığı gibi kullanılmıştır.
World-Wide Web (www) evrensel olarak erişilebilen çok geniş hipermedya/belge alış-veriş ağı olarak açıklanabilir. 'Ağ'ın (web) çalışması hipertext'e dayanmaktadır. Hipertext (hypertext) okunabilen, kaydedilebilen, sorgulama yapılabilen, düzeltilebilen düz yazı olarak ifade edilebilir. Hipertext'in düz yazıdan farkı diğer belgelere yazının içinden bağlantı kurabilmesidir. Buna da kısaca hiperlinks (hiperbağlantı) denir. Hipermedya (hypermedia) hipertext'e ek olarak ses, resim ve filmi de kapsayabilir. Hipermedya'da hipertext gibi öteki belgelere bağlantı kurabilir.
İnternet ise yeryüzündeki bilgisayarların ağı veya tam olarak 'bilgisayar ağlarının ağı' olarak adlandırılabilir. Ağ'da (web) sunucu (server) ve alıcının (client) birbirleriyle iletişim kurdukları dil http (hyper text transfer protocol) olarak adlandırılır. Ağ üzerindeki bilgisayarlar birbirleriyle iletişim kurabilmek ve belge alışverişinde bulunabilmek için http kullanmalıdırlar. Hipermedya belgelerini oluşturmak ve tanımak için web'in kullandığı dil html'dir (hyper text markup language). Hipermeyda bağlantı noktaları yerlerini belirlemek için kullanılan adres url'dir (uniform resource locator) [Hughes, 1998].
Virtual Reality (sanal gerçeklik) gerçek olmayan ortamda (çoğunlukla bilgisayar ortamında) gerçeğe benzetilen ortam/modeller. Vrml (virtual reality modelling language/sanal gerçeklik modelleme dili) 3-boyutlu uzayda grafik anlatıma yarayan bir dil. Bir bilgisayar dili olmakla beraber bir programlama dili değildir. Vrml dosyaları basit 'ascii text' dosyalarıdır ve ancak vrml interpreter'ler (tarayıcı, algılayıcı) tarafından algılanır ve görüntüye dönüştürülürler. Vrml 3-boyutlu, sağ taraflı, kartezyen koordinat sistemi kullanır. Standart ölçü birimi metre, açısı radyan olarak verilir. 3-boyutlu uzayda nokta, çizgi ve bunların oluşturduğu yüzeylere doku, resim, ses, başka belgelere bağlantı vs. eklenebir [Vrml Intro, 1999; Guide, 1999; Vrml FAQ, 1998; Cosmo, 1999].
3. YAPILAN ÇALIŞMA
3.1 Çalışma Alanı
Çalışma alanı olarak Doğu Karadeniz Bölgesi seçilmekle beraber aynı yöntem farklı yörelere (hatta farklı ülkelere de) uyarlanabilir. Modelleme yapılırken örneklerin seçiminde farklı çağlardan ve farklı işlevlerden olmasına dikkat edilmiştir. Örneğin camii, türbe, kilise, hamam, konut, çeşme, köprü vd. Sanal ortamda modellenen örneklerin farklı geometrik şekillerden ve farklı karmaşıklık düzeyinde olmasına dikkat edilmiştir.
Öncelikli olarak KTÜ Mimarlık Bölümü'nde bulunan röleve arşivi'ndeki belgelerin konulara göre tasnifi yapıldı. Belgeler çoğunlukla binaların plan, görünüş, kesit, süsleme-detay çizimleri, fotoğraflar, kısa notlar ve bir kaç tane maketten oluşmakta idi. Mevcut belgeler için bir index hazırlandı. Modellenecek binalar seçildikten sonra, bunlara ait noksan ölçümler ve bilgiler belirlenerek gerek yerinde tespit ve ölçümler yapıldı gerekse yayınlanmış belgelerden faydalanıldı [Karpuz, 1993; Yüksel 1991]. Fotoğrafların da gene bir kısmı mevcut arşivden diğerleri yazarın kendi arşivinden ve belirtilen kişi veya kurumlardan sağlanmıştır. Son olarak eldeki bütün veriler çeşitli bilgisayar programları kullanılarak bilgisayar ortamına aktarıldı.
Eldeki donanımlardan ve yazılımların uygunluğundan dolayı çalışma MS Windows95 ortamında hazırlanıp daha sonra Unix işletim sistemindeki server'a aktarıldı. Kağıt üzerindeki çizimler farklı kullanım zorluğundaki yazılımlar denendikten sonra Home Space Designer (HSD) [Slicon, 1999] adlı bir yazılımla vrml diline aktarıldı (Şekil.1). Bu işlemde binaların tek tek bütün yüzeylerinin koordinatları 3-boyutlu uzayda işlendi (Şekil.2, 3, 4). Gereklilik hissedilen yerlerde yüzeyler aslına uygun dokularla kaplandı. Farklı kaynaklardan elde edilen fotoğraf, çizim, süsleme, harita, orijinal yazı vb. tarayıcılarla bilgisayar ortamına aktarıldı. Elektronik ortamdaki görüntüleri işlemek için muhtelif programlar kullanıldı. Ayrıca html sayfalarına daha fazla işlev yükleyebilmek için Java Applet'ler eklendi [Java, 1999]. Daha önceki deneyimlerde ki gibi [Karadayı, 1996] çizimler, anlam bütünlüğünü bozmadan, gereksiz ayrıntılardan arındırıldılar. İnternet kullanıcıları Arşiv'deki virtual (sanal) görüntüleri izleyebilmek için, yukarıda da belirtildiği gibi tarayıcılarına vrml dilini tanıyan özelliği eklemeliler (Şekil.5, 6). Buradaki örnekte Cosmo Player kullanılmıştır.
Şekil 1: Sayısallaştırılan binayı 'vrml' diline çeviren yazılım'ın (HSD) çalışma ekranı
Şekil 2: Yakuboğlu Konağı (Sürmene, Trabzon). 'Virtual Reality' modelinden alınan planın alttan perspektif görünümü
Şekil 3: Ayasofya Camii (Şimdi Müze) (Trabzon). VR modelinden alınan planın alttan perspektif görünümü
Şekil 4: Ayasofya Camii, VR modelinden alınan orta mekandan kubbeye bakış
Şekil 5: 'vrml tarayıcısı'nın bina etrafında gezinti yapmaya yarayan basit düğmeleri
Şekil 6: VR modelin internet tarayıcısındaki görünümü. İnternet ortamında Doğu Karadeniz Mimari Arşivi'ne eriştikten sonra binanın etrafında, içinde gezilip çeşitli bilgilere erişilebilmektedir.
Öncelikle elde bulunan bilgisayar yazılım ve donanımlarıyla farklı özellik taşıyan fakat karmaşık olmayan eserler elektronik ortama aktarılıp (diğer bir değişle sayısallaştırıldı). Doğu Karadeniz Mimari Arşivi'nin bütünüyle sanal ortamda oluşturulması için yoğun çaba gerekmektedir. Bu noktaya kadar edinilen tecrübeler ışığında benzer çalışmalar dikkat edilmesi gerekli olan noktalar şöyle özetlenebilir:
Belgelerin saklandığı format başka yazılımlar tarafından tanınmaya olanaklı olmalı
Farklı işletim sistemlerinden erişim için olanak sağlanmalı
Belgelerin saklandığı dosya büyüklükleri internet üzerinden nakledilmeye uygun büyüklükte olmalı ve sıkıştırılarak nakledilebilmeli
Sistem çökmeleri ve diğer beklenmedik olumsuzluklar için düzenli bir yedekleme (backup) düzeneği kurulmalı
Dışarıdan bağlanan, konuya ilgi duyan fakat sisteme alışık olmayan, kullanıcıların hızlı bağlanmasına olanak sağlamak için belgelerde verilecek detay kullanıcının isteğine göre dengelenmeli
Kullanıcıların katılımı da bir şekilde sağlanmalı. Elinde belge vb. çalışma bulunan kişiler, denetimli bir şekilde sisteme katkıda bulunabilmeli. Kendi belgelerini sisteme yollama olanağı sağlanmalı
Sistemi daha cazip hale getirmek için, kullanıcı'ya çeşitli sorular sorulup dikkatleri belli yönlere çekilebil(ir)/(meli)
İki ve üç boyutlu çizim, yazı ve fotoğrafın yanısıra video görüntüleri de tanıtım amacıyla kullanılabilir.
Aksoy, Ö. (1974) Uyum Sürecinin 'Mimarlık Sistemi' İçinde Örneklenmesi, KTÜ İnşaat Mimarlık Fakültesi Yayını, No:26, Trabzon.
Aydemir, Ş., Erkonak, S., Kuntay, O., Teymur, G. (1983) Doğu Karadeniz Bölgesi Kentsel Doku Araştırması: Amasya ve Tokat'ta Birer Sokak, Mimarlık Dergisi, No:11-12, Sayfa:9-12, Ankara.
Aydemir, Ş., Sancar, C. (1993) Kentleşme ve Doğu Karedniz Bölgesi'nde İç Göçler, DKB'de Nitelikli Konut Araştırması, Ş. Gür, S. Aydemir (ed.), DPT 91.112.002.2, Cilt I, Trabzon.
Brunskill, R. W. (1971) Illustrated Handbook of Vernacular Architecture, Faber and Faber, London.
Coleman, A. (1985) Utopia on Trial: Vision and Reality in Planned Housing, Hilary Shipman, London
Cosmo, (1999) VRML Basics: Project Workflow, URL: (http://www.cosmosoftware.com/developer/workflow.html).
Ertürk, S. (1984) Mimari Mekanın Algılanması Üzerine Deneysel Bir Çalışma, Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
Guide, (1999) A Beginner's Guide to VRML, URL: http://home.netscape.com/eng/live3d/howto/vrml_primer_body.html
Gür, Ş. Ö. (1993) Konut Sorunu Ders Notları, KTÜ Mühendislik Mimarlık Fakültesi Yayınları No: 36, Trabzon.
Hughes, K. (1998) Entering the World-Wide Web: A Guide to Cyberspace, Honolulu Community College, Hawaii.
İller Bankası, (1967) Trabzon Analitik Etütleri, İller Bankası, Ankara.
Java, (1999) Learning to Write Java, URL:(http://WWW.Stars.com/Authoring/Java/)
Karadayı, A., Sağsöz, A. V. (1996) Kent Kimliğinde Değişim ve Gelişimin Etkisi ve Ortaya Çıkan Yeni Kimlik Anlayışı-Erzurum Örneği, VIII. UluslararasıYapı ve Yaşam Kongresi, Sayfa:153-167, Bursa.
Karpuz, H. (1993) Trabzon, Kültür Bakanlığı Yayınları/1127, Ankara.
Kırmızı, T. (1999) Bilgisayar Destekli Tasarım ve Yönetim Sürecinde 'Kent ve Bölge Planlama Bilim Dalı' Açısından Güncelleştirilmiş Kavramlar, Yapı Dergisi No:208, Sayfa: 79-83, İstanbul.
Mutlu, B. (1996) Mimarlık Tarihi 'Ders Notları', Mengitan Matbaacılık ve Ambalaj Sanayi, İstanbul.
Özcan, O. (1993) Tarihi Mekanlar İçin Bir Hipermedya Sistemi Önerisi, Doktora Tezi, Mimar Sinan Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Slicon, (1999) Cosmo Software, a Silicon Graphics Company 2011 North Shoreline Blvd., Mountain View, Ca. 94043-USA.
Yüksel, M. (1991) Trabzon'da Türk-İslam Eserleri ve Kitabeleri, T.C. TrabzonValiliği Yayınları-3, Trabzon.
Vries, B., Achten, H. (1998) What Offers Virtual Reality to the Designer, In: Proceedings of the International Conference on Integrated Design & Process Technology, Berlin-Germany.
Vrml FAQ, (1998) VRML Frequently Asked Questions, URL: (http://vag.vrml.org/VRML_FAQ.html)
Vrml Intro, (1999) VRML Introduction, URL: (http://www.mwc.edu/%7Epclark/intro.html).
Whitepapers, (1999) Compelling Uses of 3D on the Web - an Interwista Software Whitepaper, URL: (http://www.intervista.com/vrml/whitepapers/3duses.html).