JEM 419 / JEM 459 MAGMATİK PETROGRAFİ DERSİ - PDF Ücretsiz indirin
Download "JEM 419 / JEM 459 MAGMATİK PETROGRAFİ DERSİ"
1 JEM 419 / JEM 459 MAGMATİK PETROGRAFİ DERSİ 2. HAFTA Arş. Gör. Dr. Kıymet DENİZ
2 GENEL BİLGİLER Petrografi Ve Petroloji Nedir? Latince Petr- taş kelimesinden türetilmiş petrografi ve petroloji birbirini tamamlayan ancak çalışma metotları ve amaçları bakımından birbirinden farklı iki bilim dalıdır. Petrografi: Kayaların tanımlamasını yapan bilim dalıdır. Bu tanımlamayı yaparken kayaçların minerolojik bileşimlerini, mikroskop altında gösterdikleri yapı ve doku özelliklerini, doğadaki bulunuş şekillerini inceler. Bu anlamda petrografi tanımsal bir bilim dalıdır. Petroloji: Kayaları oluşturam magmanın kökeninin ne olduğunu, oluşan magmanın yer yüzeyine doğru hareketi sırasında bileşiminin nasıl değiştiğini kimyasal analizler, modellemeler, ergitme-kristallenme deneyleri, sismik veriler vs. kullanarak açıklamaya çalışır. Kayaların hangi jeolojik ortamlarda ve hangi fiziko-kimyasal koşullar altında oluştuklarını inceler. Kayaların geçmişleri ile oluşumlarına etki eden kanunları ortaya koyar. Aynı bölgede bulunan çeşitli kaya türlerinin zaman ve mekân bakımından birbirleri ile olan ilişkilerini açıklayan bilim dalıdır. Bu bakımdan petroloji yorumsal bir bilim dalıdır. Petroloji içerdiği çalışma süreçleri bakımından petrografiden daha kapsamlıdır. Petrojenez: Petrolojinin bir dalı olup kayaçların kökenini ve oluşum tarzını inceler. Bu kapsamda kayaçların mineralojik, petrografik ve kimyasal özelliklerinden yararlanır. Petrojenez in ana konusu kayaçların kimyasal özellikleridir.
3 MAGMA YERYUVARINDA HER YERDE OLUŞABİLİR Mİ?
4 YER YUVARININ YAPISI Yer Yuvarının Derinliklerine Ait Bilgiler Nasıl Elde Ediliyor? Derin kıtasal sondajlar Derin deniz sondajları Kıtaların üzerine bindirme yapmış okyanusal kabuk Doğrudan Manto ksenolitleri Sismik hareketlerin incelenmesi Meteorlar Manto ergimesi sonucu oluşan birincil magmalardan oluşan volkanik kayalar Dolaylı Laboratuvarda gerçekleştirilen yüksek basınç ve sıcaklık deneyleri
5 YERYUVARINI OLUŞTURAN KATMANLAR
8 YERKABUĞU Kıtasal Kabuk Okyanusal Kabuk
9 YERKABUĞU Kıtasal Kabuk Üst Kabuk-Alt Kabuk Üst Kabuğun mineralojik bileşimi
10 YERKABUĞU Kıtasal Kabuk Üst Kabuk-Alt Kabuk Üst Kıtasal kabuktaki magmatik ve tortul kayaların bollukları (White 1999 dan alınmıştır)
11 YERKABUĞU Kıtasal Kabuk Üst Kabuk-Alt Kabuk Üst Kıtasal kabuktaki magmatik ve tortul kayaların bollukları (White 1999 dan alınmıştır)
12 YERKABUĞU Kıtasal Kabuk Alt Kabuk Alt kıtasal kabuğun bileşiminin amfibolit, gnays gibi hidroksil iyonu içeren minerallerin bulunduğu kayalardan yada granülit ve eklojitler gibi yapılarında sulu mineral bulunmayan kayalardan oluştuğu düşünülmektedir.
13 YERKABUĞU Okyanusal Kabuk
14 YERKABUĞU Manto Yeryuvarının kabuk kesiminden çekirdeğine kadar devam eden bölümü olup, üst ve alt manto olarak iki bölüme ayrılır. Üst manto, Moho süreksizliğinden başlayarak, 670 km derine kadar devam eder. Litosferin alt kısmını (litosferik manto) ve astenosferi kapsar. Litosfer: Yeryuvarını saran en dış kabuktur ve hareketli okyanusal ve kıtasal levhalardan oluşur. Litosferin tabanı S dalgalarının hızlarında çok ani bir düşüşün olması ile karakteristiktir. Bu zon, özellikle okyanus kabuğu altında sıcaklığın yaklaşık 1200 o C olduğu bir bölgedir Astensofer: Litosferin tabanından başlayarak yaklaşık 250 km derine kadar devam eden düşük hız zonudur. Bu zonda bütün sismik dalgalar zayıflar. Bu da astenosferin kısmen ergimiş madde (~ % 1) içerdiğinin bir göstergesidir. Kabuğun altında Moho süreksizliğinin %83 ünü oluşturan manto kıtaların hareketi, okyanus açılımı, dağ oluşumu (orojenez) ve deprem gibi jeolojik olayların nedeni plaka dinamiğinin oluşmasını sağlayan kaynak bölgedir. Mantonun okyanus tabanının bazı bölgelerinde 5 km kadar sığlıklara sokulmasına rağmen günümüzde mantoya sondajlarla ulaşılamamıştır. Üst mantoya ulaşılamamış olmasına rağmen jeofizik ve jeolojik kanıtlarla kimyasal bileşiminin MgO ve SiO 2 olan peridotit olduğu düşünülmektedir.
15 YERKABUĞU Çekirdek Yerkürenin ulaşılması imkânsız olan kısmını oluşturmaktadır. Bu nedenle çekirdeğin yapısı ve mineralojik bileşimi jeofizik modellemeler ve yeryüzüne düşmüş Fe ve Ni bileşimli meteoritlerden elde edilen verilerden benzetmeler yapılarak belirlenmiştir. Demirli ve nikelli meteoritlerin varlığından dolayı çekirdeğin %6 Ni ve %94 Fe bileşimli olabileceği başlangıçta düşünülen bir modeldir. Ancak daha sonra çekirdeği oluşturabilecek materyallerin yüksek basınçtaki yeniden şekillenmiş silikat bileşenleri olabileceği varsayılmıştır. Ancak günümüzdeki deneysel çalışmalar yaklaşık 2400 kbar basınç altında (4000 km derinliğe karşılık gelmektedir) silikatların atom yapılarının bozularak yoğun metallere dönüştükleri ortaya çıkarmıştır. Sismik S dalgaları sıvı ortamlarda yayılamamaktadır. Bu nedenle S dalgaları mantodan daha derinlere (2900 km) geçemez. Kısaca 2900 km derinlikte bulunan bu geçiş zonunda, (manto-dış çekirdek zonu) dış çekirdek eriyik bir halde olmalıdır. Yoğunluk değeri dış çekirdekte 10 g/cm 3 den iç çekirdekte 13.6 g/cm 3 e kadar değişir. Bu yoğunluk değerleri, yaklaşık %6 oranında Ni içeren Fe-Ni alaşımından yaklaşık %10 daha azdır. Bu alaşımda ses dalgalarının hızı jeofiziksel verilere göre daha düşüktür. Yani çekirdeğin bileşiminde hafif elementler de olmalıdır. Si ve/veya S özellikle kükürt, Fe ve Ni ile alaşım yapabilecek ve alaşımın yoğunluğunu çekirdek için bilinen değerlere ( g/cm 3 ) indirebilecek bir elementtir. Özetle çekirdek, Fe, Ni ve bir miktar S içeren bir kimyasal bileşime sahiptir.
16 KAYAÇ DÖNGÜSÜ
Konu 2.1: Kayaçların sirkülasyonu ile ilgili alıştırma
Dr Ralph Baehr Konu 2.1: Kayaçların sirkülasyonu ile ilgili alıştırma Aşağıdaki resimde yer kabuğu üzerinden litosfere kadar giden yerzünün kayaç maddelerinin gelişimi görülmektedir. Ödevler 1. Aşağıda
1 INS13204 GENEL JEOFİZİK VE JEOLOJİ Yrd.Doç.Dr. Orhan ARKOÇ e-posta : orhan.arkoc@klu.edu.tr Web : http://personel.klu.edu.tr/orhan.arkoc 2 BÖLÜM 2 DÜNYANIN (YERKÜRE) İÇ YAPISI, LEVHA TEKTONİĞİ, YER KABUĞUNU
Prof.Dr. Kadir DİRİK. Prof.Dr.Kadir Dirik Ders Notları
Prof.Dr. Kadir DİRİK 1 1. GİRİŞ Bu dersin ana konusu 4.6 milyar yıl kadar öncesi oluşumundan beri sürekli olarak değişen karmaşık, dinamik bir gezegen olan Yeryuvarıdır. Gözlediğimiz bu değişimler ve günümüz