Türkiye’de elektrik enerjisinin tarihçesi | Elektrikinfo
Bu yazımızda Türkiye’deki elektrik enerjisinin tarihine göz atacağız.
Türkiye’de elektrik enerjisinin tarihi gelişimi
Türkiye’de elektrik enerjisi, ilk kez 1888 yılında İstanbul’da Haliç Tersanesi’nde kurulan elektrik fabrikasının işletmeye açılmasıyla üretilmeye başlanmıştır. Türkiye’de ilk elektrik üretim santrali 1902’de Tarsus’ta kurulan 2 kW gücüne sahip bir hidroelektrik santraldir. Üretilen elektrik enerjisi ile önce Tarsus’un sokakları aydınlatıldı. Elektrikle aydınlanan ilk konutlar ise Müftüzade Sadık Paşa (Sadık Eliyeşil) ile Sorgu Hakimi Yakup Efendinin evleri oldu.
Türkiye’nin ilk taş kömürü santrali ise 14 Şubat 1914’te İstanbul’da açılan Silahtarağa Elektrik Santrali’dir. 1923’te 38 santralde 45 MWh üretim kapasitesine sahip olan Türkiye’de bu santrallerin yerel yönetimler, şahıslar ve ortaklıklara ait olduğu görülmektedir. Bu tesis, ekonomik ömrünü tamamladığı 1983 yılına kadar hizmet vermiştir.
Bu santrallerin birçoğu motor gücü ile çalışırken söz konusu yılda toplam 43 şehre elektrik enerjisi iletilmiştir. 1950’li yıllara gelindiğinde ise Türkiye’nin üretim kapasitesi 500 MWh’e, kurulu gücü ise 407,8 MW’a ulaşmıştır. Bu dönemde özel sektör ve devlet ortaklı elektrik santralleri yapılmaya başlanmıştır. Ayrıca Türkiye’nin elektrifikasyonunda fosil yakıtlı santrallerin yanı sıra barajlara doğru bir eğilim de yaşanmıştır. 1953 yılında büyük ve güçlü hidroelektrik santrallerin inşası amaçlanarak Devlet Su İşleri (DSİ) kurulmuştur.
Elektrik enerjisi üretim ve tüketim miktarındaki artış ve dağıtım hizmetlerinin yaygınlaşması kurumsal bir yapıyı gerektirmiş ve 1970 yılında Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kurulmuştur. Bu tarihte Türkiye’nin üretim kapasitesi 8 bin 623 MWh’e, kurulu gücü de 2 bin 234 MW seviyelerine kadar yükselmiştir.
Aşağıdaki grafik 1970 ve 2016 arası Türkiye’nin kurulu güç dağılımını göstermektedir.
Aşağıdaki grafik 2006 ve 2016 arası birincil enerji kaynaklarına göre Türkiye’nin kurulu güç dağılımını göstermektedir.
Türkiye termik santrallerde kullanılan yakıtlardaki dışa bağımlılıktan dolayı 1970-1980 yılları arasında dünya genelinde oluşan enerji krizinden doğrudan etkilenmiş ve ülkede üretim-tüketim dengesizliği oluşmuştur. Bu dengesizlikten dolayı ülke genelinde yük atma ve zorunlu enerji kısıtlamaları yöntemi ile denge sağlanmaya çalışılmıştır. Bu dönemdeki tüm dengesizliklere rağmen Türkiye’deki elektrik üretimi kapasitesi 23 bin 275 MWh’e, kurulu güç kapasitesi de 5 bin 118 MW’a kadar yükselmiştir. Bu dönemde kurulu güçte belediyelerin üretim payı yüzde 11, otoprodüktör gibi özel sektörlerin üretim payı ise yüzde 16 olarak kayda geçmiştir. Serbestleşme sürecinin henüz başlamadığı bu dönemde kurulu güçteki en büyük pay yüzde 64 ile Elektrik Üretim AŞ’ye (EÜAŞ) aittir.
1980 yılından yakın bir zamana kadar termik kapasite içindeki en fazla pay linyit yakıtlı santrallerden elde edilmiştir. 1982’de yerel yönetimlerin ve ortaklıkların işlettiği elektrik üretim santralleri TEK’e devredilmiştir. Yapılan devirden sonra enerjinin üretimi, dağıtımı ve satışları TEK vasıtası ile yapılmaya başlanmıştır. Aynı dönemde Türkiye’nin üretim kapasitesi büyük bir artışla 26 bin MWh’e, kurulu gücü de 6 bin 638 MW’a yükselmiştir. Enerji sektöründe tahsisi sağlayan TEK monopolü 1984 yılında kaldırılmış, yapılan görüşme ve gerekli izinlerle özel sektör şirketleri kurulmuştur. Enerji üretimi, iletimi ve dağıtımının kurulan bu şirketlere devredilmesi konusunda imkanlar sağlanmıştır. TEK’in hukuki yapısı, organları ve bünyesi yeniden düzenlenerek aynı yıl içerisinde Kamu İktisadi Kuruluşuna dönüşümü gerçekleştirilmiştir. Enerji üretim piyasasında yasal görev bölgesi içinde bulunan santrallere yönelik elektrik üretim, iletim, dağıtım ve satışını gerçekleştirmek üzere 1988-1992 yılları arasında 10 adet sermaye şirketine sorumluluk verilmiştir. 1923’te 45 MWh olan Türkiye’nin üretim kapasitesi yaklaşık 4 bin kat artarak 2017’de 175 bin MWh’e yükselmiştir. 32,9 MW olan kurulu güç 2 bin kattan fazla artarak 2017 yılında 80 bin 343 MW değerine dayanmıştır. Bu kapasite değeriyle ülkede elektrik enerjisi en kırsal bölgeye dahi ulaştırılarak nüfusun neredeyse tamamının faydalanması sağlanmıştır.
Türkiye’de elektrik enerjisi raporu, Erdal Tanas Karagöl, Mehmet Rıda Tür
Previous: Elektrik veya elektronik mühendisliği mezunu olan ünlüler
Next: Dünya’da elektriğin tarihçesi
Elektrik sektöründe İngilizce dokümanların Türkçeleşmesi neden önemli?