Tunus’ta Fildişili bir göçmenin öldürülmesi gerilimi arttırdı. Libya'da da Afrika kökenlilere tepkinin artması, Kuzey Afrika’da siyahilere yönelik ırkçılık sorununu ortaya çıkardı.
Tunus’un başkenti Tunus’ta 23 Aralık Pazar gecesi gerçekleşen bir cinayet ülkedeki gerilimi arttırdı. Tunus’taki Fildişililer Derneği’nin 33 yaşındaki başkanı Falikou Coulibaly hayatını kaybetti. Tunus İçişleri Bakanı’nın açıklamasına göre cinayet, başkent Tunus’un kuzeyindeki bir banliyöde cep telefonu gaspı sırasında gerçekleşti. Ülkedeki ırkçı saldırılardan yıldıklarını ifade eden Kara Afrika’dan gelen göçmenler ise gösteriler düzenliyor. Siyahlara yönelik ırkçılık, Libya’dan Fas’a kadar bütün Mağrip ülkelerinde yükselen bir sorun olarak yerini koruyor.
Coulibaly’nin ölümünün ardından 20 yaşında bir kişi tutuklandı. Yine de yüzlerce Fildişili, Tunus’taki Fildişi Sahili Büyükelçiliği önünde toplandı. “Özgürlük, özgürlük”, “Irkçı Tunuslular”, “Artık yeter” şeklinde sloganlar atıldı. Salı günü düzenlenen bir başka gösteride ise yüzlerce Fildişili “Tunus’ta ölmek istemiyorum!” diye seslendi.
Bu göçmenlerin çoğu Fildişi Sahili’ndeki cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ardından 2010-2011’de yaşanan çatışmalar sonrasında ülkeyi terk etmişti. Le Monde’dan Mohamed Haddad’a konuşan göstericilerden biri “Bugün Tunus’tayız, burası bizim için sığınma toprağıydı. Fakat eğer idareciler güvenliğimizi sağlayamayacaklarsa, cezalarımızı iptal etsinler ki evimize dönebilelim” diyor. Bu “cezalar”dan kasıt, aralarında vize serbestisî bulunan Tunus ve Fildişi Sahilleri’nin topraklarında 90 günden fazla kalındığında ayda 25 euro’luk para cezası. Bu da 2011’den beri Tunus’ta bulunan bir göçmenin de ülkeyi terk edebilmesi için 2100 euro ödemesi demek oluyor. Aynı göçmen, “Tunus bizim için bir cezaevi. Eğer cezalar kaldırılırsa burayı ilk ben terk edeceğim” diyor.
Falikou Coulibaly cinayeti, ülkedeki Kara Afrikalılar ve yerliler arasındaki gerilimi iyice arttırdı. Gelgelelim bu yaşanan ilk siyah cinayeti değil. 2016 sonlarında üç Kongolu, Tunus şehrindeki bıçaklı bir saldırıda hayatlarını kaybetmişlerdi. O dönem hükûmetin başında bulunan Youssef Chahed, Parlamento’ya ırkçı ayrımcılığın önüne geçecek bir yasa tasarısı sunmuştu. Bu duruma Arap dünyasında ilk kez rastlanıyordu.
Siyah Tunusluların, eldeki veri eksikliklerine rağmen, nüfusun yüzde 10 ila 15’ini oluşturduğu düşünülüyor. Ülkenin daha çok güney bölgelerinde yaşayan siyahlar, “kehluş” (zenci) ve “muz” gibi hakaretlere maruz bırakılıyorlar.
Siyahilere yönelik ırkçılık tüm Mağrip’te yaygın
Geçen yıl CNN’in ortaya çıkardığı Libya’daki siyahi kölelerin içler acısı durumuna ilişkin videolar, uluslararası camiayı şaşkınlığa uğratmıştı. Ne var ki Tunus ya da Libya’daki bu korkunç olaylar, sadece bu ülkelere özgü değil. Siyahi düşmanlığı, tarihsel ve toplumsal olarak Mağrip ülkelerine yayılmış durumda ve bu ayrımcılık gitgide artmakta.
Cezayir’de 100 bine yakın Kara Afrika ülkelerinden gelen mültecinin bulunduğuna inanılıyor. Şehirlerin dışında, yasal statüden uzak bu siyah göçmenler, “hayalet” gibi yaşıyorlar ve çoğunlukla vahşi sömürüye açık oldukları inşaat sektöründe çalışıyorlar.
2015 Ekim’inde Oran kentinde 30’lu yaşlardaki Kamerunlu göçmen Marie-Simone’un toplu tecavüze uğraması geniş yankı bulmuştu. Mart 2016’da Ouargla kentinde bir Cezayirlinin, Nijerli bir göçmen tarafından bıçaklanması ise öfkeli Cezayirliler tarafından göçmen avı başlatılmasına sebep olmuştu.
Fas’ta ise daha sessizce yaşanan bir ırkçılık dalgası söz konusu. 2014’te Tanca yakınlarında üç göçmen öldürülmüş; Le Monde muhabiri Charlotte Bozonnet’ye konuşan bir Kamerunlu “Bize ‘ebola’ diye sesleniyorlar” diye yakınmıştı.
Fas toprakları, Afrikalı göçmenlerin Avrupa’ya geçiş noktasını oluşturuyor. Fas sınırlarında bulunan İspanyol toprakları Ceuta ve Melilla göçmenlerin ilk güzergahı oluyor. Yakalanan göçmenler, güvenlik göçmenlerince dövüldükten sonra tekrar Fas’ın güney topraklarına sürülüyor.
Moritanya’da ırkçılık göçmenleri değil, halkın bir kısmını hedef alıyor: Ten rengi daha açık olan beyaz Morolar, siyahi Afrikalıları “köle soylu oldukları” gerekçesiyle ayrımcılığa maruz bırakıyorlar. Moritanya’da kölelik 1981’de yasaklanmıştı.
Le Monde’a konuşan Faslı sosyolog Mehdi Aliou, “Bugün siyah karşıtı ırkçılık Mağrip’te hâlâ mevcut. Ten rengi daima daha alçak statüyle ilişkilendirilmiştir. Mağrip’te pek çok kabile köleliği uygulamıştı ve bu uygulamalar kolektif hafızada yer alıyor. Kölelik ve bedenin metalaştırılması ise ırkçılığın en aşırı hâlidir” diyor.
24 Kasım’da Kazablanka’da Kara Afrikalı göçmenlerle Faslı gençler arasında olaylar yaşanmıştı
Yerel yetkililerin göçmenlere bakışı
Gerginliğin nedenlerinden biri de idarecilerin tutumu. 15 Ağustos’ta Cezayir Başbakanı olan Ahmed Ouyahia, bir konuşmasında göçmenlerin “suç, uyuşturucu ve diğer musibetlerin sebebi” olduğunu söylemişti.
Fas’a gelince; ülkenin göçmen politikası Kral VI. Muhammed’in yönlendirmesiyle 2013’ten beri değişmiş vaziyette. Krallık, göçmenlere yönelik sert tutumu yüzünden eleştirilmekteyken iki önemli düzenlemeye imza atıldı: İlk olarak, 2014’te 25 bin belgesiz göçmeni gerekli yasal düzenlemelere tabî kıldı ve ikinci olarak da 26 bin kadar göçmenin bu konudaki talepleri yerine getirildi.
Moritanya’da ise köleliğe ve ayrımcılığa karşı mücadele çoktan siyasetin en önemli meselelerinden biri hâline geldi. Bu hareketin savunucuları düzenli gözaltı ve cezaî yaptırımlara maruz kalsalar da 2014 yılındaki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde, mevcut Cumhurbaşkanı Mohamed Ould Abdel Aziz’e karşı Biram Ould Dah Ould Abeid gibi bir eşitlik yanlısı adayı çıkarabildiler.
Devrim sonrası Tunus’taysa bu mesele hassasiyetini hâlâ koruyor.