Takma Göğüslü Kadın, Deli Borsacı ve diğerleri
Sait Faik’in öykülerinin anlatının anlamını tümüyle ifade etmekle görevli bir ana karakterin öne çıktığı öyküsü azdır. Sait Faik, genellikle silik görünen yan karakterleri, iddiasız, ama içten içe büyük öykülerin içinde devleştiren bir yazardır. Dolayısıyla Sait Faik’in “Havada Bulut”unun ada halkının mektuplarını iştahla ve gizlice okuyan postacısı ya da “Haritada Bir Nokta”da ırıpçıların, ırıpa katıldığı halde, bir ufak balığı bile çok gördükleri yoksul adam, yine “Havada Bulut”un Madam Todori’si küçük öyküleri büyük kılan karakterlerdir. Ama beni Madam Todori’den çok, Todori’nin ölümünden sonra, kilisenin kapısında Yorgiya’nın arkadaşının söylediği söz çok etkilemiştir: “Fakirin çanı kısa çalar.”
November 11, 2014 ayfertunc	Leave a comment
Tamtam Çalan Azrail
İslami iklim ile Batılılaşma rüzgarının bir arada yaşandığı bir zamanda yayımlanan bu dergi, kapağına Batı’nın imge dünyasına ait bir illüstrasyon koyarak “bu benim savaşım değil” demek istemiş diye düşündüm. “Bu Avrupa’nın savaşı, bu onların Azrail’i, bu onların tamtamı.”
Aşırı yoruma gitmekten kendimi alamayarak, kapakta bir tür “schadenfreude” de hissettim. Savaş yorgunu Osmanlı’nın umutsuz entelektüelleri sanki “onlar da tadacaklar” demek istiyorlardı, “sıra onlara geldi, bizim yıllardır yaşadığımız savaşın karanlığını, felaketini, acımasızlığını Avrupa da tadacak.”
Avrupa’yla ilişkiler inciticiydi. “Şark meselesi” olarak adlandırılan genel meselenin içeriği “Türklerin Avrupa’dan kovulmak istenmesi” olarak tanımlanıyordu ve cihan devleti olduğuna inanmış bir imparatorluğun entelektüellerinin bundan duyduğu acı ve umutsuzluk hissi çok derindi. Özetle Osmanlı kısa kesintiler dışında, 150 yıldır savaşıyordu, Avrupa’da istenmiyordu, hasta adamdı, dileniyordu.
29 Temmuz 1914’te haber ajansları savaşın başladığını duyurdular.
Gizlilik demişken, Osmanlı Devleti’nin, izleri devlet geleneğinde bugün hala devam eden baskıcı karakterine ilişkin bir parantez açmak gerekir. 1. Dünya Savaşı öncesinde ve sırasında Osmanlı Devleti’nin basına ve son nefesine kadar savaşmasını istediği halkına uyguladığı sansür ve baskı olağanüstü ağır olmuştur. Anlaşmalar çoğu zaman gizlilik içinde yürütülmüş, yenilgi ve bozgun haberleri halktan saklanmıştır. Örneğin 1915’te tehcir kararı vererek milyonlarca Ermeni’nin ölümüne yol açan, bu nedenle bugün hala tartışılan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin üç paşasından biri olan Enver Paşa’nın, 19 Aralık 1914-10 Ocak 1915 arasında, ağır kış şartlarını dikkate almayarak ve kimi tarihçilere göre akıldışı bir başarı ihtirasıyla Anadolu’nun doğusuna savaşa götürdüğü yüz bin askerden sadece 12.500’ünün sağ kalması, 87.500’ünün savaştan değil, soğuktan donarak ölmesiyle sonuçlanan büyük felaket; başarısızlık haberlerini yazmak bir yana, konuşmanın bile büyük cesaret gerektirdiği sansür ortamı nedeniyle halktan kolaylıkla gizlenmiştir. Romancı Mithat Cemal Kuntay sözünü ettiğim romanında bu devlet sırrı anlayışını ironik bir cümleyle ortaya koyar:
“Harb-i Umumi’nin ilanı Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk saklanan devlet sırrıdır.”
* Bu yazı Die Horen dergisinin 1. Dünya Savaşı’nın 100. Yıldönümü nedeniyle hazırladığı 254 sayılı “August 1914 – Autoren blicken auf die Staedte Europas” başlıklı sayısında, Alman okurlar için Almanca olarak yayımlandı.
August 3, 2014 ayfertunc	Leave a comment
Öteki biziz, kendimiziz
Öteki olmanın yıkıcı sonuçlarını başkalarının/ötekilerinin üstünde görmüşlüğümüz var çünkü, ama sadece kesinleştirebildiklerimizi, tarif edebildiklerimizi hatırlıyoruz. Toplumun asil üyesi olduğumuzu, öteki olmadığımızı bilmek kendimizi güvende hissetmemizi sağlıyor, bilinçdışımızdan mırıldanıyoruz, “çok şükür öteki değiliz.”
Geleneksel aile ortamlarının çoğunda durum değişmiş değil. Yemeğin iyi kısımlarını masadaki erkeklere ayırmak gerektiği bu ülke kadınlarının bilinçdışına kazınmıştır. Kadınlar çoğunlukla öteki olduklarının farkına varmadıkları gibi, hiç gocunmadan bu hali sürekli yeniden üretirler.
July 24, 2014 ayfertunc	Leave a comment
June 15, 2014 ayfertunc	Ahmet Hamdi Tanpınar, Çağrılmayan Yakup, Edip Cansever, Max Frisch, Milan Kundera	1 Comment
Yıllar önce Jean Baudrillard’ın Amerika adlı kitabını okurken bir cümlesi beni çok etkilemişti. Baudrillard Amerika’yı anlamaya çalıştığı bu kitabında sadece ülkeyi değil bir kıtayı pek çok yönüyle anlatırken; parklarda, ağaç altlarında, nehir kenarlarındaki banklarda öğle tatiline çıkmış insanlardan da söz ediyor ve “ancak belli bir yalnızlık var ki başka hiçbir yalnızlığa benzemiyor,” diyor ve şöyle devam ediyordu:
“Herkesin önünde, bir duvarın, bir arabanın motor kapağı üstünde, bir parmaklık boyunca yemeğini tek başına hazırlayan adamın yalnızlığı. Burada her yerde görülüyor bu; dünyada görülen en üzücü sahne; yoksulluktan daha üzücü; herkesin içinde yalnız başına yemek yiyen bir kişi, dilenen bir kişiden daha çok üzücü. Hiçbir şey bundan daha çok insan ya da hayvan yasalarıyla çelişkili değil, çünkü hayvanlar yiyeceği paylaşmaktan ya da almak için çekişmekten her zaman onur duyarlar. Tek başına yemek yiyen insan ölmüştür (ama içki içen insan ölmemiştir, neden acaba?)
June 3, 2014 ayfertunc	Jean Baudrillard, New York	Leave a comment
Edebiyat meğer “çelik çekirdek” imiş (2008’de yazılmış bir yazıda endişeler)
May 17, 2014 ayfertunc	Leave a comment
Ingmar Bergman’ın büyülediklerinden biriyim
May 5, 2014 ayfertunc	Bibi Anderson, Ingmar Bergman, Liv Ullman, Persona	Leave a comment
Bir Erzurum türküsünün dediği gibi:
May 1, 2014 ayfertunc	Leave a comment
Philip Roth romana ömür biçmiş(ti)
Okur sayısının azalması ise sadece romanı değil, bütün edebiyat türlerini ilgilendiren bir sorun. Ray Bradbury’nin romanından François Truffaut’nun sinemaya aktardığı müthiş bilimkurgu Fahrenheit 451’i hatırlayalım. Kitap yasaklanmıştır, itfaiyecilerin işi kitap yakmaktır, ama bir grup insan, gelecek kuşaklara aktarmak için büyük edebiyat yapıtlarını ezberler. Bence sorun romanda değil, insanlığın nitelikli edebiyat ihtiyacında. Zaten Roth’un kehanetinde canımı asıl sıkan şey edebiyattan sadece romanı anlıyor olması.
April 25, 2014 ayfertunc	Philip Roth	Leave a comment
(Flâneur) Sait Faik
Benjamin diyor ki: “Cadde, Flâneur için konuta dönüşür; sokaktaki adam, kendi dört duvarının arasında nasıl evinde olduğunu duyumsarsa, Flâneur de bina cepheleri arasında kendini evindeymiş gibi duyumsar. Onun gözünde emaye kaplı parlak firma tabelaları, aşağı yukarı bir burjuva salonundaki yağlıboya tablo gibi bir duvar süsüdür; duvarlar, not defterini dayadığı yazı masasıdır; gazete kulübeleri kitaplıklarıdır; café’lerin balkonları da, işini bitirdikten sonra eğilip sokağa baktığı cumbalardır. Yaşam bu çokyönlülüğüyle, değişikliklerden yana bütün zenginliğiyle ancak kurşunî parke taşlarının arasında ve despotizmin oluşturduğu bir arkadüzlemin önünde göverebilir.”
Bana öyle geldi ki Sait Faik’in içinde kökü bu topraklara bağlı, aslen buralı bir Flâneur var. Onun doğa-deniz adamı olan, kimliğini neredeyse Burgaz Adası’yla özdeşleştiren yanını bu yazının dışında bırakacağım. Ama bırakmadan önce, şöyle bir cümle kursam hiç de yanlış olmaz gibi geliyor bana:
Onun gözünde adanın ağaçları arasından bir an görünen deniz bile bir burjuva salonundaki yağlıboya tablolardan daha değerlidir; ağaç gövdeleri not defterini dayadığı yazı masasıdır; balıkçıların yüzlerinden okunan hüzün ve çile kitaplıklarıdır; mahalle kahvesinde oturduğu köşe, yazma işini bitirdikten sonra arkasına yaslanıp hayata baktığı penceredir. Yaşam burada başka türlü bir çokyönlülük taşır. “Bugün yüz vermez bir baba gibidir” dediği denizin oluşturduğu bu arkadüzlemde hayat “Haritada Bir Nokta” öyküsünde olduğu gibi kimi zaman gaddar, kimi zaman çıldırtıcıdır ve Sait Faik bunu şöyle açıklar: “Yazmasam deli olacaktım.”
Evet, bence iki Sait Faik vardır ve biri benim gözümde Beyoğlu’ndan çıkıp öykülerine giren ve oraya dönen bir Flâneur’dür. Bu iddiamın bilimsel, bilgisel, eleştirel altyapısını oluşturmuş olduğumu söyleyecek değilim. Ben sadece birçok öyküsünde kendisi ile metnindeki anlatıcı arasında sarsıcı bir geçişlilik sağlayan, kimi zaman kendisi kimi zaman anlatıcı, –örneğin Ahmet– olan Sait Faik’i daha iyi anlamak için çaba gösteren bir okurum, her türlü kavramı işime yarayacaksa gerektiğinde dönüştürerek (buna çarpıtarak da diyebilirsiniz) kullanırım.
April 20, 2014 ayfertunc	flaneur, Pasajlar, Sait Faik, Walter Benjamin	Leave a comment
Emre Dursun on Dünya bana dokunuyordu..
Hasan GIRIZ on Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Dünyas…