Çocuklarda büyüme geriligi ve boy kisaligi
Büyüme geriligini tanimlayabilmek için öncelikle, normal büyümenin nasil oldugunu anlamak gerekmektedir. Çocukluk çagi, döllenmeden itibaren baslayan, hem bedensel hem de ruhsal degisimleri içeren genis bir dönemi kapsar ki, her yasin özellikle büyüme-gelisme süreçleri de bir takim farkliliklar göstermektedir. Büyüme, vücudun en küçük birimi olan hücrelerin sayisi ve büyüklüklerinin artmasi sonucu olusurken, gelisme ise bu hücrelerin fonksiyon kazanmasi, belli islevleri yerine getirebilecek olgunluga erismesidir.
Çocuklarda büyüme ve gelisme her yas grubunda, kiz ve erkek cinsiyette farkliliklar göstermektedir. Çocuklar, her yasta ayni hizda büyümezler. Benzer sekilde, her yas grubu için büyümeyi olumlu ya da olumsuz etkileyen faktörler de degisik olusturmaktadir. En hizli büyüme, anne karninda ilk 2 yasta ve ergenlik döneminde kendini göstermektedir.
Büyüme geriliginin nedenleri
Büyüme, canlilarin temel bir özelligi olup insan yavrusunun büyümesi, genetik olarak programlandiktan sonra birçok çevresel faktörün ve hormonlarin etkilesimi ile gerçeklesmektedir.
Normal büyüme ve gelisme, sagligin en önemli göstergelerinden birisidir. Normal büyüme için; saglikli hücre yapisi, yeterli beslenme, sportif aktivite, büyümeyi etkileyen hormonlarin ve büyüme faktörlerinin varligi gereklidir. Büyüme, öncelikle hücrelerin bölünerek çogalmasi ile baslar. Bunu hücrelerin genislemesi ve belli islevleri kazanmasi takip eder. Tüm bu asamalarin saglikli ilerleyebilmesi için, bireyin büyüme faktörlerinin ve genetik yapisinin saglikli olmasi gereklidir.
Dogumdan önce büyüme genellikle; bebegin yasadigi ortamin yani annenin saglik durumu, beslenmesi, hastaliklari ile yakindan iliskiliyken dogumdan sonra büyümeyi etkileyen faktörler degisiklik gösterir. Dogumdan sonraki ilk 2 yasta çocugun dengeli beslenmesi, hastaliklardan korunmasi ve sevgi ortaminda büyütülmesi de çok önemlidir. Bununla birlikte büyümeyi saglayan birtakim hormonlar vardir ki, bunlarin en önemlisi "büyüme hormonu" dur.
Büyüme nasil degerlendirilir?
Büyümenin degerlendirilmesinde, yalnizca boyun ölçülmesi yeterli degildir. Boy uzunlugu ve boy uzama hizi, vücut agirligi ve agirlik artis hizi, bas çevresi ve bas çevresindeki artis hizi ve vücut bölümlerinin birbirlerine orani bir bütün olarak degerlendirilmelidir. Ayrica bu tespit sirasinda, her çocugun anne ve baba boylarina göre genetik potansiyeli degerlendirilmeli ve hedef boylari belirlenmelidir.
Büyümenin degerlendirilmesinde, ülkeler arasinda da farkliliklar vardir. Bir ülke çocugu için normal kabul edilen boy, diger bir ülke çocugunda kisa ya da uzun olabilir. Bu nedenle, her ülkenin kendi standartlarinda çocuklarinin boylarini degerlendirmeleri esastir.
Tek bir ölçüm yapilan çocuk, bu egrilerde normal olabilir. Oysa bu çocugun boyunun, önceki ölçümlerde büyüme egrisinin üstlerinde seyrederken, bir basamak alt çizgiye geçmesi de normalden sapmasidir. Bu durumun mutlak olarak arastirilmasi gereklidir. Sonuç olarak, büyümenin dogru degerlendirilmesi için, çocuklarimizin düzenli olarak izlenmesi gerekmektedir. Ancak bu sekilde; boy kisaliklarini, büyüme geriliklerini ve buna sebep olan hastaliklari daha erken yakalama ve tedavi etme sansina sahip olabiliriz.
Büyüme hormonu eksikligi teshisi nasil konur?
Anormal boy kisaligi olan ve boy uzamasi yasina ve cinsiyetine göre geri olan çocuklarda, mevcut durumu açiklayacak bir hastaligi yoksa(böbrek, kalp, karaciger hastaligi gibi) büyüme hormon eksikligi akla gelmelidir. Taniyi kesinlestirmek amaci ile bazi özel testler yapilarak; büyüme hormonu ve büyüme faktörlerinin serumdaki düzeylerine bakilmali, hormon eksikligi tespit edilmisse tedaviye baslanmalidir.
Bu testlerin, çocuk endokrinoloji kliniklerinde deneyimli ekipler tarafindan yapilip yorumlanmasi, tanisal hatalari önleyecektir. Testler sonrasinda, çocuk için büyüme hormonu eksikligi tanisi konulmussa, büyüme hormonu ile tedaviye baslanmali ve 3 aylik araliklarla hasta takibe alinmalidir. Çocuklarin saglikli büyüyebilmeleri ve gelisebilmeleri için; dengeli beslenmeleri, spor yapmalari, temiz bir çevrede ve sevgi ortaminda yasamalari gereklidir. Bütün bunlarin saglanabilmesi tabii ki, belli bir sosyoekonomik düzey gerektirmektedir. Sosyoekonomik düzeyi iyi olan ülkelerde beslenme bozukluguna bagli büyüme gerilikleri çok az görülürken, üzülerek söylemek gerekir ki, ülkemizdeki büyüme geriliklerinin önemli bir kismi ‘nutrisyonel boy kisaligi’ olarak adlandirdigimiz, beslenme yetersizlikleri sonucu ortaya çikmaktadir. Büyüme geriliklerinde, zeka geriligi olmasi beklenen bir durum degildir.
Büyüme geriliginde erken taninin ve tedavinin önemi
Tanisal yaklasimda hastanin detayli bir sekilde öyküsünün alinmasi önemlidir. Annenin hamilelik döneminde veya dogumda bir sorun yasayip yasamadigi, büyüme geriliginin ne zaman basladigi, beslenme bozuklugu olup olmadigi, geçirilen hastaliklar ve kullandigi ilaçlar, travma öyküsü, ailede benzer çocuklar ve kisa boylu bireyler olup olmadigi sorgulanarak, elde edilen ipuçlari degerlendirilmelidir.
Daha sonra hastanin; boy kisaliginin derecesi, genetik boy potansiyeli, vücut oranlarinin degerlendirilmesi ve sistemik muayenesi yapilmali ve elde edilen veriler isiginda gereken laboratuar testleri istenmelidir. Ilk asamada büyüme geriligine neden olacak; kansizlik, karaciger, böbrek hastaliklari, çölyak hastaligi, idrar muayenesi ve tiroid hormonlarina bakilir. Gerekirse büyüme hormon testlerine baslanabilir veya bir süre izleme alinabilir. Hekim, buna tüm elde ettigi verilerle karar verir.
Boy kisaligini açiklayacak bir neden bulunmussa, buna yönelik tedavi baslanmali ve hasta mutlaka 3-6 aylik periodlarla izleme alinmalidir. Büyüme geriliklerinde izleme çok önemlidir. Boy kisaliklarinda, dogru tani koyabilmek için ideal olarak çocuklarin belli aralarla izlenmeleri gerekmektedir. Tüm çocuklarin, dogumdan itibaren 2-3 ayda bir boy ve kilo artislarinin düzenli olarak izlenmesi ve boyu kisa bulunan veya boy uzamasinda duraklama olan çocuklarin degerlendirilmeleri gerekmektedir. Maalesef bu ideal yaklasim, ülkemizde bütün çocuklara uygulanamamaktadir.
Bu nedenle; ailelerin bilinçlendirilmesi, konu ile ilgili egitim almalari, okul taramasi gibi yöntemlerle daha erken dönemde boy kisaligi olan çocuklar tespit edilerek nedenleri arastirilmali ve gereken tedaviler önerilmelidir. Yasitlarina göre boyunun kisa oldugunu fark eden veya büyümesinde bir duraklamadan süphelenen ailelerin, çocuklarini doktora götürmeleri de önemlidir. Ilk degerlendirmeler bir çocuk hekimi tarafindan yapilmali ve ciddi bir boy kisaligi saptanirsa, çocuk endokrinoloji uzmanlari tarafindan da incelenmelidir. Bu tespitlerde hormon eksikligi bulunan çocuklar, tedaviye alinmalidir. Erken tani ile sorunu tespit edilen alan çocuklarin, uygun tedavi ile boylari kabul edilebilir sekilde normal düzeye getirilebilecektir.
Büyüme geriligi tedavisi ne kadar süre uygulanabilir?
Tedavi büyüme geriliginin nedenine yönelik olarak, kisinin boyu kabul edilebilir sinirlara gelinceye veya büyüme çizgileri kapanincaya kadar devam etmektedir. Büyüme hormonu eksikligi nedeniyle tedavi olan kizlarda, boy 1.55cm, erkeklerde ise 1.65cm’ye ulasinca yasal zorunluluk geregi tedavi sonlandirilir. Çocukta kalici hormon eksikligi varsa tedavi, ömür boyunca da devam edebilir.
Büyüme geriligi çocuklari psikolojik olarak nasil etkiler?
Tüm dünyada, uzun boylu insanlarin özgüvenlerinin daha yüksek oldugu bilimsel bir gerçektir. Bu anlamda, kisa boylu çocuklarin bu durumdan etkilenmeleri kaçinilmazdir. Nitekim hastalarimizin ebeveynlerinde, çocugunun arkadaslarindan daha kisa oldugu için mutsuz oldugunu, kendini toplumdan uzaklastirdigini ve okul basarisini bile olumsuz etkiledigini sikça isitiriz. Çocuklarin bir kismi, olusan sikintili ruh halini atlatabilirken, çogunlugu için bir örselenme yaratmakta ve bu durum nedeniyle psikolojik destek almalarini gerektiren durumlar ortaya çikabilmektedir.
Çocuk Endokrinolojisi Uzmani Doç. Dr. Zehra Aycan