Gadymy Eıran - Wikipediıa
Mowzuk: Gadymy Eıran.
M E İ I L N A M A
1.	Eıranyň tebigaty we ilaty.
2.	Elam we Midiıa döwletleri.
1. Eıranda giň tekiz daglyklar bolup, olaryň merkezi bölegini çürt-kesik kontinental klimatly çöllük tutıar. Uly bolmadyk derıalaryň we çeşmeleriň boılary ykdysadyıetiň we medeniıetiň ösmegi üçin amatly bolupdyr. Daglygyň demirgazygynda Elbrus ulgamy beıgelip gidıär. Öne Türkmen-Horasan daglary ıanaşıar. Türkmen-Horasan daglarynyň demirgazykdaky bölegi Köpetdagdyr daglygyň günbatar we günorta-gündogar taraplaryny Zargos we Günorta-Eıran daglary gurşap alıar. Gadym döwürlerde bu ıerlerde tokaılar köp bolupdyr. İabany tekeler, goçlar gezipdirler. İabany görnuşde arpa ösüpdir. Eıranyň Huzistan welaıatynda suw üpjünçiligi gowy bolupdyr. Sebäbi bu ıerde Karun we Kerha derıalary akyp geçipdir. Topragy we howa şertleri bol hasyl almaga mümkinçilik beripdir. Gazma baılyklardan nebit, mis, demir, kümüş köp bolupdyr. İöne nebit gadymy döwürde peıdalanylmandyr.
Taryhy çeşmesi we taryhnamasy. Eıranyň taryhynyň dürli ıazuw çeşmeleri kän. Olaryň iň gadymylary b.e.öň III-I müňıyllyklara degişli bolup, Elamyň taryhy baradaky patyşalaryň yazgylary, işewürlik we hukuk ıazgylar, akkad we elam dellerinde ıazylan döwletleriň arasyndaky şertnamalardyr. Eıren döwletine degişli çeşmeler has-da köp. Häzirki wagta çenli patyşalaryň klinopis ıazgylarynyň 200-den gowragy ıüze çykaryldy. Olaryň iň ähmiıetlisi kambiziň dolandyran soňky ıyllary we Dariı I-niň patyşalygynyň ilkinji ıyllary wagtynda bolan syıasy wakalary beıan edıän Behistun ıazgylarydyr. Dariı I-niň beıleki ıazgylary Naksi Rüstem gaıasyndadyr. Dariı I-niň Suzyda köşk gurduryşy baradaky ıazgy birnäçe nusgada tapyldy. 1972-nji ıylda Suzyda Dariı I-niň 3 metrlik heıkeli fransuz arheologlary tarapyndan tapylypdyr.
B.e.ön VI-V asyrlara degişli elam dilinde ıazylan klinopis resminamalarynyň 8000-I tapylypdyr. Eıran taıpalary barada b.e.öň IX-VII asyrlara degişli assiriıa ıazgylary hem maglumatlar berıärler. Wawilonyň taryhy ıazgylary (10 000), müsür çeşmeleri, grek awtorlarynyň işleri (Gerodot: “Taryh”, “Fukidi”, “Taryh”, Ksenofont “Grek taryhy”, “Anobasis”, Diodor Sisiliıaly “Taryhy kitaphana”) hem Eıran barada esasy taryhy çeşmelerdir.
Arheologik gazuw agtaryş işleri hem Gadymy Eıranyň taryhy barada köp maglumatlar berıär. Gadymy Eıranyň taryhyny öwrenmeklik ol ıere ıewropalylaryň syıahatlary netijesinde başlanypdyr. (Marko Polo, Pıetro della Walle, K.Nibur).
İewropaly alymlar Eıranyň taryhyny, “Awestany” öwrenmäge uly goşant goşdular. Suzy, Persepol, Pasardag şäherini öwrenmekde Ž.de Margan, R.Girşman dagy köp iş bitiripdirler.
3.Tebigy şertleriň amatly bolmagy Günbatar Eırandaky taıpalaryň ekerançylyga we maldarçylyga ir geçmegine şert döredipdirler. (b.e.öň VIII-VI müňıyllyklar). Karun we Kerha jülgelerinde b.e.oň IV müňıyllykda suwarymly ekerançylyk ösüp, iri ilatly ıerler emele gelipdir, hünärmentçilik ösüpdir.
B.e.öň 3000-nji ıyla degişli möhürde kündäniň şekili bar. Şol wagtlar Mesapotamiıa bilen söwda aragatnaşyklary berk ıola goılupdyr. Wawilonlylar we assiriıalylar Eıranyň Günorta-Günbatarynda “Elamtu” (“daglyk ıurt”) diıipdirler. B.e.öň III müňıyllygyň başlarynda Elamda ilkinji dowlet birleşmeleri emele gelipdir. Olaryň biriniň paıtagty Suzy bolupdyr. Ol Karun we Kerha jülgelerinde Elam bilen Mesopotamiıany, Demirgazyk we Gündogar Eırany birleşdirıän möhüm söwda çatrygynda ıerleşıän uly şäher ekeni. Bu ıerde Awan, Anşan, Simaş ıaly birnäçe döwletler bolup, olaryň hemmesi soňra bir döwlete birleşipdir.
Elam b.e.oň XXIV-XXII asyrlarda Akkad patyşalygyna garaşly bolan. Elamda resminamalaryň köpüsi akkad dilinde ıazylypdyr.
B.e.öň XXII asyrda Elam bitewi, özbaşdak döwlet bolıar. İöne tiz wagtdan kutiler ony basyp alypdyrlar. Uruş III nesilşalygy hem Elamy öz golastynda saklapdyr. İöne b.e.öň XXI asyryň ahyrynda özbaşdaklygyny gazanyp, Ury hem özüne boıun egdiripdir.
B.e.öň XVIII asyrda elamlylar ıene-de Mesopotamiıa çozup 100 ıyllap Akkady gol astynda saklapdyrlar.
B.e.öň III-II müňıyllyklarda Elamda döwlet gurluşygynyň özboluşly görnuşi döreıär. İurduň baştutany Suzyda oturıan “şukkalmah” (“Beıik wekil”) bolupdyr. Döwleti Simaşda oturıan patyşanyň orunbasary, ıagny kiçi dogany “Elamyň we Simaşyň sukkaly” (“wekili”) dolandyrypdyr. Üçünji basgançakda Suzy şäheriniň häkimi ıa-da patyşasy durupdyr. Eger, sukkalmah ölse, ıerine sukkal, sukkal ölse, ıerine Suzynyň häkimi geçipdir. Has ownuk welaıatlarda “atalar” (adda) dolandyryp, olar ölende ıerine ıegeni geçipdir. Elamyň patyşa maşgalasy üçin öz aıal doganlaryna öılenmek we agasynyň dul aıalyna öılenmek häsiıetli bolupdyr.
B.e.öň XIV asyryn ahyrynda Elam Wawilonyň kassit nesilşalygy tarapyndan basylyp alynıar. B.e.öň 1180-nji ıylda Elamyň patyşasy Şutruk-Nahhunte wawilonlylary ıurtdan kowıar we onuň Sippor, Kiş, Opis şäherlerini talaıar, Suza baı olja, şol sanda Hammurapiniň kanunlary ıazylan sütüni hem alyp gelyär.
B.e.öň 1155-nji ıylda Elam Wawilony basyp alıar. Şondan soň onuň ıerleri Pars aılagyndan Hamadan şäherine çenli aralyk bolupdyr. İöne b.e.öň 1115-nji ıylda Nawuhodonosor I Elama güıçli zarba urıar. Şondan b.e.oň 821-nji ıyla çenli, ıagny üç asyrlap Elam taryhyň sahnasynda görünmeyär.
B.e.öň VIII-VII asyrlarda Elam Wawilonyň Assiriıa garşy göreşinde oňa kömek berıär. Şamas-şum-ukiniň gozgalaňyndan soň, Aşşubahapal ähli güıçlerini Elamyň garşysyna gönükdirip b.e.öň 639-njy ıılda ony doly ıeňıär we Suzyny eıeleıär.
B.e.öň 596-njy ıylda nawuhodohosor II, soňra midiıa patyşalary Elamy boıun egdirıärler. B.e.öň 549-njy ıılda bolsa eıranlylar tarapyndan basylyp alnyp, Elam hemişelik garaşsyzlygyny ıitirıär.
Midiıa Eıranyň Demirgazyk-Günbatar böleginde ıerleşipdir. B.e.öň III-II müňıyllyklarda bu ıerde kassit, kuti, hurrit we beıleki dillerde gepleıän oturymly ekerançylyk we maldarlar ıaşapdyrlar. Midiıalylar eıranlylar bilen garyndaş bolup, hindi ıewropa dil maşgalasynyň dillerinde gürläpdirler. B.e.öň VIII asyryň II ıarymyndan başlap, eıranlylar beıleki halklardan agdyklyk edip başlapdyr. Olar atçylyk bilen hem meşgullanypdyrlar. B.e.öň IX asyrdan assiriıalylar Midiıa çozuşlar edip başlaıarlar. Şol wagtlar ol ıerde onlarça ownuk hanlyklar bolupdyr. B.e.öň VIII asyryň ahyrlarynda Günbatar Eıranda iri döwlet birleşmeleri döräp başlaıar. Şolaryň biri-de Manna patyşalygy bolup, ol Urmiıa kölüniň günorta-gündogar tarapynda ıerleşidpri. B.e.öň VIII asyryň ortalarynda Midiıa assiriıalylaryň golastyna düşıär. Şol asyryň ahyrlarynda bolsa Alynky Aziıa Demirgazyk Priçernomorıeden kimmer soňra skif taıpalary çozupdyrlar. Kimmerler Kiçi Aziıanyň Kappadokiıa we Manna ıerlerinde, skifler Urmiıa kölüniň töwereginde Sakasena welaıatynda ornaşyp, Urartu we Assiriıa döwletlerine çozuşlar edipdirler. B.e.öň 675-nji ıılda kimmerler Kiçi Aziıadaky Frigiıa patyşalygyny derbi-dagyn edıäler. Sakasenanyň skifleri bolsa b.e.öň 630 we 620-nji ııllarda Alynky aziıa ıurtlaryna çozup, Siriıany we Palestinany tozduryp, Müsüre çenli baryp ıetipdirler. Kimmerleriň Assiriıa çozuşlarynda peydalanyp, midiıa serdarynyň biri Kaştariti b.e.öň 671-nji ıylda garaşsyz döwlet gurıar. Ol kem-kemden ähli midiıa taıpalaryny birleşdirıär, ownuk hanlyklary ıok edıär.
B.e.öň VII asyryň ortalarynda Midiıa Gadymy Gündogaryň iri döwletine öwrülıär. B.e.öň 653-nji ıılda midiıa patyşasy Kastarifi Assiriıa garşy ıöriş edıär. İöňe skifler hem assiriıalylary goldap, Midiıa çozıarlar. Iki frontda uruş alyp barmak midiıalylara kyn düşıär, olar ıenilıärler, Kastariti ölıär. B.e.öň 653-625-nji ıyllarda Midiıa skifleriň gol astynda bolupdyr.
B.e.öň 625-nji ıılda Misiıanyň patyşasy Kiaksar bolupdyr. Ol midiıa taıpalarynın ählisini bir döwlete birleşdirip, paıtagty Ekbatany (häzirki Hamadan) bolan bitewi döwlet döredıär. Ol güıçli hemişelik goşun döredip, ony täze ıaraglar bilen üpjün edıär. B.e.öň 614-nji ıılda Kiaksaryň goşuny Arrapha welaıatyny Atozdurıar. Soňra Aşşury basyp alıar, ilatyny gyrıar. Soňra midiıalylar bilen wawilonlylar b.e.öň 612-nji ıylda Assiriıany basyp alıarlar.
Nawukodonosor II Wawilon patyşasy bolansoň, Midiıa bilen aragatnaşyklary çylşyrymlaşıar. Ol Midiıa bilen araçakde goranyş diwaryny gurdurıar. Midiıa patyşasy Kiaksar öz araçäklerini günorta we gündogar goňşularynyň hasabyna giňelipdir. Ol Persiıany, Parfiıany, Girkaniıany b.e.oň 593-nji ıylda Urartuny, sakasenadaky Skif patyşalygyny, Manşrany basyp alypdyr.
B.e.ön 590-njy ıylda midiıa Galis derıasyna çenli aralygy eıeleıär. Bu bolsa Lidiıa bilen urşa getirıär. Uruş 5 ıyla çekıär. B.e.oň 585-nji ıylyň Magtymguly aıynyň 29-nda söweş wagty gün tutulmasy bolupdyr. Şondan soň iki tarap hem urşy bes edipdir we ıaraşyk baglaşylypdyr. Galis derıasy araçäk bolıar. Kiaksaryň ogly Astiak Lidiıanyň patyşasynyň gyzyna öılenıär.
Elemyň Wawilondan Kiaksar alyp öz ıurduna birleşdirendigi üçin, Astiagyň patyşalyk edyän döwründe (b.e.ön 585-580 ı) Midiıanyň Wawilon bilen arasy bozulıar. İöne bularyň ikisi-de eıranlylar tarapyndan basylyp alynıarlar. Midiıa garşy gozgalaň turzan parslar b.e.öň 550-nji ıylda ony basyp alypdyrlar.
II umumy okuw.
3. Ahemeniler döwletiniń döremegi.
4. Dariı I-niń özgerişleri.
3. Parslar barada ilkinji gezek b.e.öń IX asyra degişli assiriıa ıazgylarynda agzalıar. Şol wagtlar olar Urmiıa kölűńden gűnorta – gűnbatar tarapda Parsua welaıatynda şap, b.e. öń IX –VIII asyrlaryń sepgidinde gűnorta sűışűpdirler we b.e. öń VII asyrda Eıranyń gűnorta-gűnbatarynda we gűnortasynda aslynda elamlylaryń ıerleri bolan ıerleri eıeläpdirler. Ol ıer parslaryń ady boıunça Persiıa (Parsa) adyny alıar.
B.e.öń VII asyrda parslaryń gűıçli taıpa bileleşmeleri bolup, ońa Ahemeniler urugyndan bolan serdarlar baştutanlyk edipdirler.
B. E. öń 39-njy ıılda parslaryń patyşasy Kir I Assiriıa tabyn bolupdyr. B. e. öń 600-559-njy ıyllarda Eıranda Kambiz I dolandyryp, ol Midiıanyń patyşalaryna garaşly bolupdyr. Ol Astiagyń giıewi eken. Onuń ogly Kir II b.e.öń 558-nji ıılda Eıranyń patyşasy bolıar. Ol ilkinji paıtagty – Pasargady şäherini esaslandyrıar.
Kir II b.e.öń 550-nji ıılda Midiıany, 549-njy ıılda Suzyny (Elam), 548-547-nji ııllarda Parfiıany, Girkaniıany, Ermenistany, Lidiıany (paıtagty Sardy), Kiçi Aziıanyń kenarıaka şäherlerini eıeleıär.
B. e. öń 545-539-njy ıyllarda Kir II gűndogar eıran we Merkezi aziıa ıerleri bolan Drangianany, Margianany, Sogdiany, Horezmi, Baktriıany, Gedrosiıany, Arahosiıany, Gandharany basyp alıar. Sońra b.e. öń 539-njy ıılda Wawilony eıeleıär. Şondan soń gűnbatarda Műsűre çenli aralyk ońa tarap gecipdir. Kir II Műsűre ıöriş etmezden öń, döwletiń demirgazyk – gűndogar araçäkleriniń hopsuzlygy űpjűń etjek bolup, b.e.öń 530-njy ıılda massagetleriń űstűne ıöriş edıär. İöne ol massagetleriń aıal patyşasy Tumarlydan ıeńilıär we öldűrilıär.
Kir II-niń ogly Kambiz II (b.e.öń 530-522ı) b.e.öń 525-nji ıılda Műsűri basyp alıar. Műsűr faraony Psammetike gulluk edyän grek hakynatutma esgerleriniń harby baştutany Fanes dönűklik edip, Kambiziń tarapyna geçıär. Onuń esgerleri muńa gahar edip Fanesiń ogullaryny öldűripdirler we ganyny çakyra garyp içip, söweşe gidipdirler. Pelusiniń eteginde bolan söweşler we Memfise gaçıarlar. 2000 adam, şol sanda Psammetih III-niń ogly hem jezalandyrylıar. B.e.öń 525-nji ıılyń Alp-Arslan aıynda Kambiz özűni Műsűriń faraony diıip yglan edıär. B.e. öń 522-nji ıylyń Nowruz aıynda Kambiz II-ä Eıranda kiçi dogany Bardiıa gozgalań turzup, patyşa boldy diıen habar gelıär. Ol ıola dűşıär we näbelli ıagdaıda aradan çykıar. Dariı I-niń Behistun ıazgylarynda Ahemenitler döwletinde häkimıeti Bardiıanyń ady bilen Gaumata ogly jadygöıűń ele alandygy habar berilıär. Gaumata basylyp alnan ıerleri golastyda saklamak űçin harby borçlylygy we salgytlary űç ıyllyk ıatyrylypdyr. Ol pars urug begzadalaryny artykmaç hukuklardan mahrum edipdir. B.e.öń 522-nji ıylyń Ruhnama aıynyń 29-nda Gaumata 7 sany belli urugyń wekilleriniń dil dűwşűgi netijesinde öldűrilıär. Sońra olar tagta 28 ıaşly Dariı I-ni çykarıarlar. Ol tagta çykansoń Wawilonda, Parsda, Elamda, Margianada, Parfiıada, sak taıpalarynda we Műsűrde gozgalańlar turıar. Dariı I olary gandökűşikli uruşlardan soń basyp ıatyrıar.
Tűrkmenistanda Ahemenitler döwletine garşy alnyp barlan göreş barada Beıik Saparmyrat Tűrkmenbaşynyń “Tűrkmeniń bäş eıyamynynyń ruhy ” atly kitabynda hem aıdylıar. Onda “Tűrkmen ıigidiniń ugurtapyjylygy” diıen goşgusynda “Sirak hakynda” gűrrűń berilıär. “Alkyşym” atly goşgusynda bolsa “Fyrat Marguş diıip serden geçendir” diıip belleıär.
Margianada gozgalań basylyp ıatyrlanda 55000-den gowrak adam öldűrilipdir.
B.e.öń 521-nji ıılda Wawilonda ıene-de gozgalań turıar. Özűni Nabonidiń ogly Nawukodonosor IV diıip atlandyran gozgalańyń baştutany we onuń ıoldaşlary jezalandyrylıar, gozgalań doly basylyp ıatyrylıar.
Dariı I, şeıdip, gysga wagtyń içinde döwleti Kiriń we Kambiziń döwrűndäki araçäklerde dikeldıär.
B.e.öń 520-nji ıılda elamlylar űçinji gezek gozgalań edıärler. B.e.öń 519-njy ıylda Dariı I saklara garşy ıöriş edipdir.
Bu köpsanly gozgalańlar pars agalygyna we agyr salgytlara, harby borçlulyga, ökde hűnärli adamlaryń sűrlip äkidilmegine garşy bolupdyr.
Gozgalańlary gazaply basyp ıatyrandan, Dariı I öz ıenişleri barada ıadygärlik űçin Bakistun ıazgylary ıazdyrıar.
4. Gozgalańlardan sapak alyp, Dariı I möhűm dolandyryş we maliıe özgerdişleri geçiripdir. Bu özgerişler döwlet dolandyrylyşyny durnuklaşdyrmaga, salgyt ıygnalyşyny dűzgűnleşdirmäge we goşunyń sanyny artdyrmaga ıardam edipdir.
B.e.öń 519-njy ıylda Dariı I ıurdy satraplyklara bölıär. Olary satraplar (“patyşalygy gorap saklaıjylar”) dolandyrypdyrlar. Satraplar öń hem bar ekenler, ıöne olar öń köplenç ıerli hökűmdarlardan goıulıan ekeni. Indi bolsa ıolbaşçy wezipeler parslaryń elinde jemlenipdir.
Öń satraplar raıat we harby wezipeleri ıerine ıetiren bolsalar, indi dińe ıerli dolandyrylyşa, sud işlerine, hojalyk durmuşyna we salgytlaryń ııgnalyşyna, öz satlaplygynyń çäklerinde howsuzlygy űpjűn etmäge, ıerli wezipeli adamlara gözegçilik etmäge, kűmuş pul zikgelemäge baştutanlyk edipdir. Parahatlyk döwrűnde satrapyń elinde öz sanly şahsy goşun bolupdyr. Goşuna satraplara garaşly bolmadyk harby serkerdeler baştutanlyk edip, olar gös-göni patyşa tabyn bolupdyrlar.
Kir II-niń döwrűnde döwletiń gűnbatarynda arameı dili ulanylypdyr. Dariı I arameı dilini gűndogara-da girizipdir. Arameı dilinden başga ıerli diller hem ulanylypdyr.
Döwlet dolandyrylyşynda esasy orny parslar eıeläpdirler.
Dariı I-niń döwrűnde beıleki ıurtlaryń kanunlary ıazylyp, umumylaşdyrylyp, patyşanyń syıasatyna laıyklykda űıtgedilıär. Patyşa kanunlarynyń esasyny parslaryń adat hukugy dűzupdir. Parslaryń hukuk durmuşynda 7 sany tanymal urug uly orun tutupdyr. Olaryń wekilleri patyşanyń maslahatyna gatnaşypdyr.
B.e.öń 519-njy ıılda Dariı I döwlet salgytlaryny täze ulgamyny girizıär. Ähli satraplyklar ıerleriń we onuń hasyllylygynyń derejesine görä bellenilen pul salgydyny tölemeli bolupdyrlar.
Parslar esasy agalyk ediji hakdygy űçin pul salgydyndan boşadylypdyr, ıene önűm görnűşinde salgyt tölemeli ekenler, beıleki haklar ıylda 232 tonna kűmuş möçberinde salgyt töläpdirler.
B.e.öń 517-nji ııldan soń, Dariı I bűtin imperiıa űçin bitewi pul birligi – agramy 8.4 g. bolan altyn darigi girizipdir. Onda garyndy bary-ıogy 3 göterim bolupdyr. Şonuń űçinem darik söwda dűnıäsine birnäçe asyryń dowamynda esasy altyn teńńe hökműńde galypdyr.
Alyş-çalşyń adaty serişdesi kűmuş sikl bolupdyr. Ol 5,6 gram bolup, 20 sikl bir darige deń bolupdyr.
Köp ıerlerde, meselem, Wawilonda Akelsandr Makedonskiniń basybalyşlaryna çenli zikgelenen teńńeler köp ulanylypdyr. Ony dińe grekler bilen söwda edende ulanylypdyrlar.
Döwlete degişli gymmat baha metallar dińe patyşanyń rugsat bermegi bilen zikgelenipdirler. Salgyt görnűşinde gelen pullar onlarça ıyllap hazynada ıatyp, dolanyşyga girmändir. Şonuń űçinem söwdada zikgelenen teńńeler ıetmezçilik edipdir, pul – hatyr dolanyşygyna zyıan ıetiripdir.
Ahemeniler döwletiniń goşunynyń esasyny parslar we midiıalylar dűzűpdir. Gulluga 20 ıaşdan başlapdyrlar. Sak taıpalary goşuna atly peıkamçylary beripdir.
Atly goşun begzadalardan, pyıada goşun dayhanlardan dűzulipdir. Esasy ıarag ok-ıaı ekeni. B.e.öń V asyrda daıhanlaryń ıagdaıynyń ıaramazlaşyp başlamagy bilen, pyıada goşuna gowy ıaraglanan grek hakynatutmalary alyp başlapdyrlar. Goşunyń özeni 10 műń “ölmez-ıitmezlerden” durupdyr.
Onuń I műńlűgine dińe pars begzadalary girip, patyşanyń şahsy goragy bolupdyr.
Harby gulluklary adamlar önűm görnűşinde her aı hak alypdyrlar. Gullugy tamamlanlar paı ıerlerden eklenipdirler. Olary sagytdan boşadypdyrlar. Olar söwda hem edipdirler.
Aheminitler döwletiniń deńiz goşunlary hem bolupdyr. Deńiz söweşleri finikiıalylaryń, kiprlileriń, Egeı deńziniń adalarynyn ilatynyń, műdűr harby deńiz gűıçleriniń kömegi bilen alnyp barlypdyr.
Dariı I-niń döwrűnde Eıran döwleti gűlläp ösűpdir. Özgerdişleri tamamlap, Dariı I basyp almaklyga başlapdyr.
B.e.öń VI asyryń ahyrlarynda Aheminiler döwletiniń araçäkleri gűndogarda Hind derıasyndan gűnbatarda Egeı deńzine çenli, demirgazykda Ermenistandan gűnortada Niliń I bosagasyna çenli bolupdyr.
B.e.öń öńki 500-449-njy ıyllarda Eıran döwleti bilen grek şäherçeleriniń arasynda uruşlar bolıar. uruş başlanda ilki kiçi Aziıadaky grek şäherleri pars agalygyna garşy gozgalań başlaıarlar. Olara Balkan ıarym adasyndaky afinalylardan we Eritreıadan kömege gelipdirler. B.e.öń 493-nji ıylda gozgalańlar doly basylyp ıatyrylypdyr. İöne şondan soń Dariı I eger Balkan ıarym adasynyń grekleri garaşsyz bolsalar, Kiçi Aziıada parslaryń agalygynyń berk bolmajakdygyna dűşűnip, Gresiıa garşy ıörişe taııarlanyp başlapdyr. Ol Marafon dűzlűginde b.e.öń 490-njy ıılda greklerden ıeńlip gaıdıar. B.e.öń 486-njy ıylda Műsűrde, 484-482-nji ııllarda Wawilonda gozgalań turıar. Dariı I-niń ogly Kserk gozgalańlary basyp ıatyryp, b.e.öń 480-nji ıylda Gresiıa garşy ıöriş edıär. Ol Fermopilde sparta patyşasy Leonisiń 6500 adamly goşunyny ıok edıär. Onuń özűniń bolsa 100 000 – li goşuny bolupdyr. Sońra Afinyny ıumurıar. İöne ıörişinin netijesi b.e.öń 480-nji ıılda bolan we 12 sagada çeken Salamin söweşinden soń aıdyń bolıar. dar ıere gabalan 650 gämili pars harvy gűıçleri grekleriń 380 gämisi bilen ıok edilıär. Parslar sońra Plateıada we Kiçi Aziıanyń Mikale burnunyń ıanynda ıeńilıärler. Şondan soń parslar Gresiıadan el çekıärler. İöne Afiny bilen Sparta harby hereketleri Kiçi Aziıada dowam edipdirler. Olar Frakiıany we makedoniıany azat edıärler. B.e.öń 465-nji ıylda Kserk dildűwşű netijesinde öldűrilıär. İerine ogly Artakserks geçıär. B.e.öń 460-njy ıılda Műsűrde gozgalań turup, b.e.öń 454-nji ıılda Siriıanyń satrapy Megabiz ony basyp ıatyrıar. Sońra ol Artakserkse garşy çykıar. Grekler mundan peıdalanyp, Kipriń uly bölegini eıeleıärler. Howp abanandygy űçin, Artakserks bilen Megabiz ıaraşıar.
B.e.öń 449-njy ıılda grekler kipriń ıanynda deńiz söweşinde we gury ıer söweşinde uly ıeńiş gazanıarlar. Bular grek-pars uruşlarynyń iń sońky söweşleri bolıar.
B.e.öń 449-njy ıylda Suzyda ıaraşyk şertnamasy baglaşylyp, grek ilçihanasynyń baştutany diplomat Kalliniń ady boıunça ońa Kalliı ıaraşygy hem diıilıär.
B.e.öń 424-nji ıılda Artakserks I aradan çykansoń, Ahemenitler döwleti barha gowşaıar. Gozgalańlar, içerki agzalalyklar köpelıär. B.e.öń 359-nji ıılda tagta çykan Artakserks II özűniń ähli erkek doganlaryny gyrdyrıar. Ol gozgalańçylardan öç alıar. Onuń özi-de b.e.öń 336-njy ıılda köşk dildűwşűgi netijesinde öldűrilıär. Tagta Ermenistanyń satrapy Kodoman geçip, ol özűni Daroı III diıip yglan edıär.
B.e.öń 334-330-njy ıyllarda Ahemeniler döwletine degişli ıerler Aleksandr Makedonskiı tarapyndan basylyp alynıar. Dariı III gaçyp gidıär. İöne ol baktriıa satrapy tarapyndan öldűrilıär.
5. Eıranyń dini Margianada dörän zoroastrizm dini bolup, ony b.e.öń VII asyrda zaratuştra esaslandyrypdyr. Zoroastrizm Eıranda b.e.öń VI-V asyrlarda Dariı I-niń döwrűne ıaırapdyr. Eıranlylar din babatda çydamly bolupdyrlar. Olar Wawilonyń, Elamyń, Yudeıanyń we beıleki ıerleriń ybadathanalaryny dikeldiripdirler. İöne Kserks gozgalań wagty Wawilonyń Esagila ybadathanasyny, sońa grek ybadathanalaryny ıykdyrıar. Ol şeıdip bu halklary hudaılarynyń goldamagyndan mahrum etmek isläpdir.
Kserks dini özgerdiş hem geçirıär. Ol Zoroasyń gadagan eden Mitra, Anakita we beıleki hudaılaryń ybadathanalaryny ıok etmek isläpdir. İöńe bu özgerdiş ıarym asyrdan soń gűıjűni ıitiripdir.
Pars klinopis ıazuwy 40 belgiden ybarat bolupdyr. Pars binagärliginiń ıadygärlikleri Pasardagy, Persepol, Suzy şäherlerinińöşk toplumlarydyr. Pasargady deńiz derejesinden 1900 metr beıiklikde ıerleşipdir. Onuń ymaratlary mermere meńzeş edilip zebelipdir. Pasargadyń iń ajaııp ıadygärligi-de Kir II-niń guburhanasydyr.
Persepel şäheri b.e.öń 530-450-nji ıılarda gurlupdyr. Persepolyń 3 km. Golaıynda Nahşi-Rustem gaıalarynda Dariı I-niń we beıleki patyşalaryń guburlary ıerleıär.
Suzy şäherini gurmak űçin gerekli zatlar 12 döwletden getirilipdir.