Memduh Şevket Esendal'da Anton Çehov Tesiri
Memduh Şevket Esendal (1884-1952), XX. yüzyıl mo­dern Türk hikâyeciliğinin önemli isimlerinden birisidir. Yazar, yarım asra yaklaşan sanat hayatı müddetince üç yüze yakın hikâye ve üç roman kaleme almanın yanı sı­ra, hikâyeciliğimize de yeni bir tarz kazandırmıştır.
Esendal'ın hikâyeciliği veya hikâyeleri söz konusu ol­duğunda, sık sık onun "Çehov tarzı" hikâyeler kaleme aldığından bahsedilir. Onun Çehov'u tanıması, Ankara hükümetinin ilk dış temsilcisi olarak Baku'ya gönderil­mesi ile mümkün olmuştur (1920-1924).
Şimdi A. Çehov'un Esrarlı Bir Tip ile M.Ş. Esendal'ın Köye Düşmüş isimli hikâyelerini karşılaştırarak iki yazar arasın­daki yakınlık, benzerlik ve ortaklıkları görmeye çalışalım. Çehov, hikâyesine mekânı bildirip sınırlı bir biçimde tasvir eden, kahramanların (kadın ve gazeteci) fizikî görünümleri, sosyal durumları ve olay zamanındaki ruh hâllerini sezdiren iki paragrafla başlamaktadır. Esendal ise hikâyesine, mekânı bildiren ve kahramanları (efen­di ve mebus) fizikî tasvirleriyle dikkatlere sunan bir pa­ragrafla başlamıştır.
"Birinci mevki bir kompartıman.
Ağaççileği renginde kadife kaplı bir kanepenin üstünde, ya­rı uzanmış, güzel bir bayan oturuyor. Bayanın sinirli sinir­li sıktığı avcunda, etrafı saçaklı çok kıymetli bir yelpaze, çatırdayarak sallanıyor. (...) Karşısındaki kanepeceğin üze­rinde, il mektupçusu oturuyor. Bu, il gazetesinde sosyete ha­yatından öyküler, kendi deyişiyle "Nuveller" yazan genç, amatör bir yazardır." (Çehov, 1986, s.52)
"Ankara ile Eskişehir arasında bir istasyonda tren bekleni­yor. Kırklık, kırk beşlik, üstü başı dökükçe, terbiyeli bir efen­di söylüyor, boz kalpaklı, orta boylu, tıknaz, sarı potinleri­nin konçları diz kapaklarına kadar yükselen bir efendi -ihtimal bir mebustur- elleri arkasında, gümüş saplı kamçı­sı ile oynayarak dinliyor."(Esendal, 1983, s.86)
İki metin arasındaki tek farklılık, Çehov'un giriş veya olaya hazırlık kısmını biraz daha uzun tutarak kahra­manlarının ruh hâllerini de dikkatlere sunmuş olmasıdır. Esendal ise teferruattan önemli ölçüde kaçmaktadır.
Esrarlı Bir Tipin olay örgüsü, kadınla genç yazarın ko­nuşmalarından ibarettir. Konuşan da daha çok kadındır. Hâkim anlatıcı olay örgüsü boyunca dört yerde ve birer cümle ile diyalog aralarına girer. Fiilî hareket olarak er­kek kahramanın iki defa kadının elini öpmesi yer alır. Esrarlı Bir Tip'in kahramanı kadın; bir memur kızı ola­rak nasıl zaruretler içinde büyüdüğünü, şöhret arzusunu gerçekleştirebilmek için zengin, ama yaşlı bir generalle evlenmek zorunda kaldığını, fakat mutlu olamadığını; generalin ölümüyle tam mutluluğa ulaşacağı sırada kar­şısına yeni bir zengin ihtiyarın çıktığını, bu yüzden bed­baht bir kadın olduğunu anlatır ve karşısındaki kahra­mandan yazılarında kendinden bahsetmesini ister.
Köye Düşmüş'ün olay örgüsü, tek taraflı bir konuşma­dan; daha açık bir ifadeyle İstanbullu efendinin monoloğundan ibarettir. Efendi konuşur, mebus dinler. Hâ­kim anlatıcı hiç araya girmemiş; konuşmanın dışında hiçbir hareket unsuruna yer verilmemiştir.
Doğma büyüme İstanbullu olan efendi, ta çocukluğun­dan başlayarak hâle kadarki hayatını, devrin sosyal ve siyasî olaylarıyla bağlantılı olarak özetler. İstanbullu efendi, lise tahsilinden sonra kalemde çalışmaya başla­mış, faydası olur diye İttihat ve Terakki'ye girmiş, Tarablusgarp, Balkan ve Birinci Dünya harplerinin getirdi­ği umumî sıkıntıları en az zararla atlatmaya çalışmış, da­ha fazla yükselemeyeceğini görerek ticarete soyunmuş, bunun için de ilk defa Anadolu'ya gelmiş, ancak aradı­ğını bulamamış ve bulunduğu yerde sıkışıp kalmıştır. Bunun için mebustan, Ankara'da bir iş bulabilmesi ko­nusunda yardım istemektedir.
Her iki hikâye de, anlatıcılara ait sonuç paragrafı ile noktalanır. Çehov hikâyesinde, kahramanlar, zaman ve mekânın genel durumunu dikkatlere sunmaya çalışır­ken; Esendal, kahramanların o anki durum ve davranış­ları üzerinde durmaktadır.
"Kırılmış yelpaze güzel yüzünü gizliyor. Yazar, birçok dü­şüncelerden ağırlaşan başını, yumruğuna dayıyor, içini çekiyor, derin bir psikolog gibi tekrar düşünceye dalıyor. Lokomatif ıslık çalıyor, homurdanıyor... Batan güneşin son ışıklarıyla, pencerenin perdecikleri kızıllaşıyor." (Çe­hov, 1986, s.54)
"Tren istasyona giriyordu. Söyleyen zat sözünü kesti. An­cak oradan ayrılmadı. Biri bilet getirdi. Bir başkası bavul­ları taşıdı, kalpaklı efendi vagona girdi, epeyce bekledik­ten sonra tren kalktı, söyleyen zat vagonun kapısını etek­ler gibi kandilli bir temenna edip arkasına bakmadan çe­kildi, köye doğru gitti." (Esendal, 1983, s.93)
İki metin arasındaki farklılıkların, benzerliklerinden çok daha az veya küçük olduğu muhakkaktır. Eğer yazarların mensubu oldukları toplumlara ait mahallî ve millî unsurlardan kaynaklanan doğal farklılıkları dikkate ala­bilirsek iki hikâye arasındaki benzerlik ve ortaklıklar çok daha netleşecektir. Metinlerin genel kurgu tarzı, dış yapısı, başlangıç ve sonucu, olay örgüsü, şahıs kadro­su, zaman ve mekân gibi unsurları (nitelik ve işlev ba­kımından) büyük ölçüde aynıdır. Hatta konu ve tema­da bile önemli bir ortaklık söz konusudur. Gerek Çe­hov, gerekse Esendal, "insanın bencilliği"ni dikkatlere sunmaya çalışmaktadır. Her iki kahramanın ruh hâli va­sıtasız bir şekilde; doğrudan doğruya kendilerinin ko­nuşma ve tavırlarıyla sezdirilmek istenir. Bu yaklaşımla insanın evrensel bir yönü yakalanmış olur. Millî ölçüler içinde baktığımızda ise, hikâyelerde Rus ve Türk toplu­muna mensup yozlaşmış iki insan tipinin anlatıldığını görürüz.
Esendal-Çehov alâkasını açık biçimde ortaya koyacak örnekleri çoğaltmak mümkündür. Ancak bütün bu ben­zerlik veya ortaklıklar, Memduh Şevket Esendal'ın sa­natkârlığını zedelemez ve hikâyelerinin kıymetini azalt­maz. Başka bir ifadeyle, yazarımız basit bir Çehov tak­litçisi değildir. Esendal, başarıyla özümsediği bir tekni­ği, kendi şahsî üslûbu ve yaratıcılığı çerçevesinde ken­di toplumu için kullanmıştır.