Şiir, aşk ve sevgiliye yaklaşım - Enver Topaloğlu
Modern şiirin temel sorunlarından biri sevgililik ilişkisi ve aşktır. Konumuz bağlamında İkinci Yeni şiirinde aşk anlayışı ve sevgiliye yaklaşım tarzına İlhan Berk, Turgut Uyar, Edip Cansever, Ece Ayhan ve Cemal Süreya’nın şiirlerinden örneklerle daha yakından bakalım.
21 Eyl 2019 09:02
Hayatla “fena halde” ilişki içindedir şiir. Çünkü hayat dile muhtaçtır. Şiirse hayatın muhtaç olduğu dili kullanır, biçim verir, yaratır, üretir, yeniden üretir. Aşk ve sevgililik ilişkisi hayata içkin önemli deneyimlerden olduğu gibi şiirin de temel izleklerinden, sorunlarındandır.
Buradan yola çıkarak sevgililik ilişkisinin, sevgiliye yaklaşım tarzının modern Türkçe şiirde nasıl dile getirildiğini irdelemeyi amaçladık. Örnek oluşturma düşüncesiyle kapsamı daraltarak İkinci Yeni şiirinde aşk anlayışına ve sevgiliye nasıl yaklaşıldığına bakmayı denedik. Buraya döneceğiz…
Gündemin ilk sırasında yer alan kadın cinayetleri artarak sürüyor. Kadınlara yönelik cinayete varan şiddetin failleri büyük oranda erkekler; çoğunlukla da eski eşler, eski sevgililer oluyor. Kadın haklarını savunan örgütler, cinayetlerin politik olduğunu savunuyor. Haksız değiller çünkü eril iktidarın kuşatması altında ve gözü önünde oluyor her şey. Kadın cinayetleri politik olduğu kadar kültüreldir de diyebiliriz. Değil mi ki politik olanın kültürel olması da kaçınılmaz.
Bir soruyla devam edelim. Acaba kadınlara şiddeti meşrulaştıran, erkeklerin kadınların katili olmasını teşvik eden eril politik zemin ve kültürel ortam başka türlü olsa durum değişir miydi?
Acaba eril iktidarın, kültürün erk sahipleri ve erleri örneğin Nâzım Hikmet’ten korkmasalar, Ahmed Arif’i bilseler; üç Edip Cansever şiiri okusalar, iki Cemal Süreya şiiri ezberleseler, bir Turgut Uyar şiiri dinleseler, İlhan Berk’in diline, Ece Ayhan’ın sözüne kafa yorsalar… Aşk başka, hayat başka, sevgiliye yaklaşım başka olur muydu, olmaz mıydı? O zaman ah bu yaşananlar yaşanır mıydı diye içimiz ezile ezile soruya dönüşüyor keder… Gezi Direnişi sırasında anonimleşen “Keşke bir şiir okumuş, bir kedi sevmiş, bir bira içmiş olsaydınız. Belki bu kadar kirletmezdiniz dünyayı” sözünü yabana atmamak gerekir.
Onlarca yıldır arabesk kültürle biçimlenen toplumda erkeğin sevgiliye yaklaşımı “Ya benimsin ya kara toprağın” sözünde dile getirildiği gibi. Bu sözün dayandığı anlayış, kadınların tabutunun üstünde zar atan eril siyasal ve kültürel iktidarın egemenliğinde derinlere kök salmış durumda. Acaba aşkla ilgili duyguların, düşüncelerin modern Türkçe şiirin sesiyle, sözüyle biçimlendiği bir kültürel iklimde her şey çok daha başka türlü olmaz mıydı? Örneğin modern Türkçe şiirin yenilenmesinde öncülük etmiş şairlerin sesinden, sözünden etkilenseydi aşk düşüncesi, sevgililik ilişkileri yine de kadına şiddet, cinsel istismar, erkeklerin faili olduğu eski eş, eski sevgili cinayetlerinden bahsediyor olur muyduk?
Sorular açık ve net aslında. Bize kalan karşılığını, yanıtı aramak. İkinci Yeni şairlerinden örnekler vererek sorunun, soruların karşılığını bulmayı deneyelim…
‘İKİNCİ YENİ’DEKİ AŞK ANLAYIŞI VE SEVGİLİYE YAKLAŞIM’
İkinci Yeni, modern Türkçe şiirde dil ve biçimde olduğu gibi içerikte de büyük değişim ve dönüşüm gerçekleştirmiştir. Devrim olarak nitelenebilecek şiirin içeriğindeki dönüşüm, aşk anlayışı ve sevgiliye yaklaşımda da gerçekleşir. Konumuz bağlamında İkinci Yeni şiirinde aşk anlayışı ve sevgiliye yaklaşım tarzına biraz daha yakından bakalım.
Bu kısa değininin kapsamını İlhan Berk, Turgut Uyar, Edip Cansever, Ece Ayhan ve Cemal Süreya’nın şiirleriyle mecburen sınırlı tutacağız. İkinci Yeni’nin en uçtaki şairlerinden olan İlhan Berk’le başlıyoruz.
‘DİLİ AŞKTAN, SEVGİDEN YAPILMIŞTIR’
Önce bir not düşelim. Onun bir tek şiirini seçip aşk anlayışını, sevgiliye yaklaşımını örneklemek hem kolaydır hem de çok zor. Kolay, çünkü tüm şiirlerinde aşk ve sevgiliye yaklaşımının kaynağı aynıdır; sevgi, yaşama sevinci, doğaya saygı. Söyleminde şiddet, eziyet ve benzeri öğeler bulunmaz. Sevgi, incilik, nezaket öne çıkar. Zordur çünkü dili aşktan, sevgiden yapılmıştır. Bütün şiir külliyatı seçiminizin arkasından gelir. Sözü daha fazla uzatmadan şairin “Ne Böyle Sevdalar Gördüm Ne Böyle Ayrılıklar” diye başlayan şiirini okuyalım:
Bir tek şiirin yetmeyeceğini belirtmiştik. Konu İlhan Berk ve aşk olunca hiç değilse bir şiir daha okumak gerekir. İşte “Üç Kez Seni Seviyorum Diye Uyandım” başlıklı şiir:
Modern Türkçe şiirin öncülerinin, örneğin Nâzım Hikmet’in, örneğin Orhan Veli’nin, İkinci Yeni şairlerinin şiirlerini okuyan erkeğin, eril kültürden tamamen kopmasa bile karşı bir duruşu benimsemesi; şiddet, eziyet, taciz, cinsel saldırganlık gibi yönelimleri besleyen dil ve pratiklerden uzak durması yüksek ihtimaldir. (Bu konuda hayat bizi yanıltmasın.)
Biçiminde, biçeminde, işlediği konularda ve sorunlarda modern Türkçe şiirin bağlı olduğu önemli birkaç ilkeden biri umutsa diğeri de insana, doğaya saygı ve sevgidir. Örneğin İkinci Yeni şairlerinde ve şiirlerinde aşk anlayışı son derece özgürlükçüdür. Bağımlı, marazi bir söylem görülmez. Her türden baskıya, yasaklamaya başkaldırı içerir. Sevgili her şeyden önce somut bir varlıktır, birey olarak vardır, insandır. Sevgililer arasındaki ilişkide eşitliğe önem verilir. Şiddet, eziyet içeren bir söylem söz konusu değildir.
Şiirinden örnek sunacağımız ikinci şair Turgut Uyar. Turgut Uyar’ın şiirlerinde de özellikle sevgiliye yaklaşım tarzı dikkat çekicidir. “Gök, Su, Bulut” başlıklı şiire bakalım:
Modern Türkçe şiirin köşe taşlarından ve İkinci Yeni’nin öncülüğünü üstlenmiş şairlerden olan Turgut Uyar’ı, aşk anlayışı ve sevgiliye yaklaşım konusunda örnek verirken bir tek şiirle geçmek mümkün değil. O nedenle Uyar’ın “Acıyor” başlıklı şiirini de paylaşalım istedik:
Turgut Uyar’ın “Acıyor” şiirini, aşk ve sevgiliye yaklaşım konusunda örnek göstermek isabetli bulunmayabilir. Bu nedenle yadırganması muhtemel. Ama konumuzla ilgili olarak üstüne durulacak bir şiir diye düşünüyoruz.
‘İKİNCİ YENİ ŞAİRLERİNDE, SEVGİLİYE YÖNELİK ŞİDDET LANETLENİR’
Yapıtlarında sevgi, sevi ve sevgiliyle ilişki konu, tema, izlek olarak büyük yer tutan İkinci Yeni şairlerinde, aşkın her halini bulmak mümkündür. “Karşılıklı aşk”, “kaçamak aşk”, “platonik aşk”, “yasak aşk” gibi. Ancak hiçbir İkinci Yeni şairinin şiirinde sevgiliye yönelik şiddet, öldürme amacı taşıyan bir ifadeye, söyleme rastlanmaz. Aksine böylesi bir eğilim lanetlenir; varlığın, varoluşun, insanın ve insanlık değerlerinin dışına itilir.
Şairin aşka bakışı, aşk hallerini konu edip dile getirirken önem kazanır, açığa çıkar. Âşık öznenin anlayışı, duyarlılığı şairin bakışı olarak yansır şiirlere. Aşk anlayışı ve sevgiliye yaklaşım konusunda şiirlerinden duygularımıza, düşüncelerimize, duyarlılığımıza çok şey damıtabileceğimiz, aktarabileceğimiz şairlerden biri de Edip Cansever’dir. Cansever’den bu bağlamda şiirler okumaya “Yerçekimli Karanfil”le başlayabiliriz:
Aşk dedik, sevgiliye yaklaşım dedik, Edip Cansever dedik… Sevgi ile Sevda adıyla kitabı bile olan bir şairin elbette ki tek bir şiiriyle yetinmek doğru olmayacaktır. Cansever’den hangi şiiri okusak aşkla, sevgiyle, sevgiliye incelikle söylenmiş sözlerle, zarif jestlerle buluşturur bizi. Şairin “Adsız Bir Çiçek” başlıklı şiirini alıntılayacağız. Ancak “Sevda Bir Ateş Buldu Sende”, “İçinden Doğru Sevdim Seni”, “İçindeki Sessiz Parlaklık”, “Bir Su Yılı Denilebilirdi…”, “Her Sevda” başta olmak üzere daha birçok şiirine imkânımız olsa burada mutlaka yer verirdik.
Filistinli şair Mahmud Derviş “Şiir, bir savaş uçağını düşüremez, ama pilotunun düşüncelerini değiştirebilir” diyor. Şiirin eğer savaşı durdurma gücü varsa aşk anlayışını değiştirme, sevgilinin sevgiliye yaklaşımını etkileme gücü de vardır. Evet vardır.
İkinci Yeni’nin olduğu kadar modern Türkçe şiirin de dile, deyişe sığmayan şairi olarak dikkat çeker Ece Ayhan. Onun aşk anlayışının, sevgiliye yaklaşımın dile geldiği dize aslında bir dize değil bir manifestodur. Hatırlayalım:
Aşk örgütlenmektir bir düşünün ağabeyler
Bir dize daha ekleyelim. Hem Ece Ayhan’ın şiirini hem de onun topluma sunduğu farklı duygu ve düşünceleri bir daha hatırlamaya vesile olsun:
Çarşılar grevsiz deli olurmuş yalnızlık işte
İkinci Yeni şairlerinin dünya görüşleri ve hayata bakışları gibi aşk anlayışları da metafizik değildir. Şair aşkını, sevgisini önce muhatabına, yani sevgilisine söyler. Söyler demeyelim de kalbini sevgilisine açar. Şiir kalbindeki ateşin ya da tutkunun, hevesin, dileğin, arzunun; o duygu durumunun dile getirildiği bir pratiktir.
İkinci Yeni şairlerinden, adı aşk ve erotik şiirlerin şairine de çıkmış olan Cemal Süreya’dan “Sayım” başlıklı şiiri okuyalım:
Yaşarken yayımlanan toplu şiirlerinin yer aldığı kitabına Sevda Sözleri adını seçen bir şair, hele de aşk dolayısıyla konu edildiğinde, bahsi bir şiirle kapatmak mümkün zor. “Aşk” başlıklı şiiri okuyalım:
Ki Karaköy Köprüsü’ne yağmur yağarken
İkinci Yeni şiirinin içinden bakarak modern Türkçe şiirde aşk anlayışına ve sevgiliye yaklaşıma kuş bakışı göz atmayı denedik. Bu bağlamda, hiç değilse bir şiir de Nâzım Hikmet’ten paylaşmazsak sözümüz eksik kalırmış gibi geliyor. Çünkü şiirde birçok şeyin olduğu gibi aşk anlayışının değişmesinde de onun devrimci girişiminin çok büyük payı vardır.
‘SEVGİLİYE YAKLAŞIMIN MODERN TÜRKÇE ŞİİRDEKİ KAYNAĞI, NAZIM HİKMET’
İkinci Yeni’de dile gelen aşk anlayışının ve sevgiliye yaklaşımın modern Türkçe şiirdeki kaynağı arandığında da ulaşılacak isim Nâzım Hikmet’tir. Şairin, aşkın en kritik, en sancılı durumunu yansıttığı ve “iki sevgilinin ayrılık anını canlı yayında verir gibi” dile getirdiği “Bir Ayrılış Hikâyesi”nin, hâlâ güncel ve yol gösterici olduğunu söyleyebiliriz. Şiiri okuyalım:
Son sözümüz Edip Cansever’in dizelerinden mülhem: “Şiir iyidir bak duyumunu arttırır insanın.” “Başka türlü” aşk, sevgiliye “başka türlü” yaklaşım arayanlara seçenek olarak şiir, ama çok şiir okumalarını öneririz…
Yazar Walter G. Andrews öldü
[40d] Walter G. Andrews 81 yaşında öldü. Andrews, Türk edebiyatı çalışmalarıyla tanınıyordu.
Psychology Kurdî dijital yayınlandı
[2s 56d] Psikoloji Kurdi'den 'Pandemi Özel' sayısı: Dergi, dijital ortamda ücretsiz olarak yayımlandı.
[5s 36d] Düşünür, kültür tarihçisi, eleştirmen, filozof Walter Benjamin'in gündelik hayata, edebiyata, sanata, kültüre dair aforizma tadında denemelerini yazdığı “Tek Yön” 81 kısa hikâyeden oluşuyor. Benjamin’in deneme kitabındaki minör hikâyelerinin başlıkları üzerinden giderek, kendi kişisel anlatılarımı, onun kitabındaki başlıklar altında yeniden yazmaya çalıştım.
[2g 3s 25d] Halil İbrahim Çelimli’nin son romanı Şeyzer, A7 Kitap tarafından yayımlandı. “Her nerede yaşıyorsak ve nereyi anlatıyorsak edebiyat oralıdır ve nerede okunuyorsa bir o kadar da oralı” diyen Çelimli ile romanını, Ortadoğu’yu ve mistisizmi konuştuk.
[2g 3s 36d] Psikanalist Didier Anzieu’nun kaleminden denemeden, klinik gözlemden, seyir defterinden ve biyografiden izler taşıyan inceleme kitabı “Beckett”, Metis Yayıncılık tarafından okurla buluştu. Anzieu kitapta, Beckett’ın Wilfred R. Bion’la gerçekleştirdiği psikanaliz tedavisinin seyrini, girdiği çıkmazı, bir otoanaliz biçiminde yeniden ele alınışını ve bu aşamanın hem yazar üzerindeki tedavi edici etkisini hem de yazarda edebi açıdan nasıl bir verimliliğe yol açtığını anlatıyor.
[2g 3s 57d] Yılmaz Güney’in Türkiye sinemasında kamerasını ilk defa tarım işçilerine çevirdiği “Endişe” filminin senaryosu uzun yıllar sonra senaryo için hazırlanan inceleme metinleri, röportajlar ve filmin hikâyesiyle İthaki yayınlarından basıldı. Kitapta yazan her cümle 1974’ten bu yana işçi hakları konusunda devletin pek fazla adım atmadığını göstermekte.
[2g 3s 58d] Edmondo De Amicis’in kaleminden, çocuk klasiklerinden olan “Çocuk Kalbi”nin yeni bir versiyonu İletişim Yayınları’ndan çıktı. Amicis’in romanında, öğrenci Enrico’nun gözünden bir toplumun birbirinden farklı hayatlar yaşayan insanları anlatılıyor.
[2g 3s 59d] Edip Cansever’in ölüm yıldönümü olan 28 Mayıs, modern Türkçe şiirdeki yerini ve varlığını yaşarken kabul ettiren küçük İskender’in de doğum günüdür. Salgın nedeniyle bu yılki 28 Mayıs Edip Cansever anmasında, şiir dostlarının bir araya gelerek buluşması gerçekleşemese de şiir kamuoyuna bir çağrımız var: Gelecek yıldan itibaren 28 Mayıs’ın “Şairler günü” olarak kutlanmasını öneriyoruz! Her yıl UNESCO’nun kararıyla 21 Mart’ta Dünya Şiir Günü etkinliklerinin yapılması, ayrıca şairler gününün de olmasına neden engel olsun ki, varsın bir de şairler günü kutlansın…
[3g 5s 49d] “Yazınsal Varoluştan Akademik Literatüre Kırmancca (Zazaca) M. Malmîsanij’a Armağan” kitabı, 15 Mayıs Kürt Dil Bayramı'nda yayınlandı. “Milliyetçilik, Dil ve Bellek Kıskacında Kırmancca (Zazaca)” isimli makalenin yazarı Nadire Güntaş Aldatmaz, kitabın hazırlık sürecini ve ulus-devlet ekseninde Kırmanccayı anlattı.
[4g 4s 18d] Merry E. Wiesner-Hanks'in kaleme aldığı Tarihte Toplumsal Cinsiyet, İş Bankası Yayınları tarafından yayımlandı. Yazar, eserinde Toplumsal cinsiyeti şekillendiren üretim araçlarını ve çalışma düzenini, mülkiyet ve tüketim bağlamında inceleyen yazar, süregelen zamandaki değişim ve dönüşüm sistemlerini masaya yatırıyor.
[4g 4s 18d] Pereira İddia Ediyor faşist bir rejimde, artık mesleğinin son yıllarındaki bir kültür sanat gazetecisinin Monteiro Rossi ve sevgilisi Marta ile kurduğu ilişkiyle birlikte dönüşümünün hikâyesi. Başka türlü söylemek gerekirse, bir bilinçlenme, bir vicdan hikâyesi.
[4g 4s 19d] Ahmet Hamdi Bülbül’ün korona günlerinde yayımlanan yeni kitabı “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sanatın Propaganda Aracı Olarak Kullanılması”, Türkiye’nin kültürel üretimini analiz etmek açısından önemli bir boşluğu dolduruyor. İlk kez yayınlanan bazı görselleri bir araya getirmesi ve olaylarla bağlantı kurması açısından propaganda kavramının tartışmaya açılmasında öncülük eden, akademik bir çalışma.