SEMAVÎ DİNLERDE İBADETE ÇAĞRI İLETİŞİM
Download "SEMAVÎ DİNLERDE İBADETE ÇAĞRI İLETİŞİM"
1 The Journal of Academic Social Science Studies International Journal of Social Science Volume 5 Issue 1, p , February 2012 SEMAVÎ DİNLERDE İBADETE ÇAĞRI İLETİŞİM CALL TO WORSHIP ABRAHAMIC RELIGIONS COMMUNICATION Yrd. Doç. Dr. Hüseyin DĠKME Kocaeli Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Halkla İlişkiler Anabilim Dalı Abstract Religion is one of the most important phenomenon which enables and affects communication and order among people. So religion affects in every manner in terms of law systems done and implemented by people, also affects culture and language used by people to express them. The most significant part of this influence is how believers of religions are invited to collective worship. In one hand the symbols, tools and words used during this call shape these invitations on the other hand these invitations are really important in terms of reaching to crowd of people. In this article, this issue will be explored what kind of tools are used for calling believers to worship in Judaism, Christianity and Islam. In Judaism Ģofar (David s horn) used for call to worship, in Islam azan, qamah and salah are used as a tool for calling to worship. The applications for calling to worship in Islam are more regular and common than other religions. The applications for the call to worship cover not only to worship of the call but also include a variety of meanings and functions. Keywords: Communication, public, heavenly religions, worship, synagogue, church, mosque, azan, salah, qamah.
2 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 98 Öz Din, insanlar arasındaki düzeni ve iletiģimi sağlayan / etkileyen en önemli olgulardan biridir. Öyle ki din, insanların yazdığı ve uyguladığı hukuk sistemlerini, ortaya koydukları kültürü, kendilerini ifade ettikleri dili her bakımdan etkilemiģtir. Bu etkiyi belirgin kılan hususlardan biri de, toplu bir Ģekilde yapılan ibadetlere, bir dine inanan kimselerin nasıl çağrıldığıdır. Bu çağrı esnasında kullanılan semboller ve ifadeler, çağrıyı Ģekillendirmesinin yanında geniģ kitlelere ulaģtırması bakımından da önemlidir. Bu makalede; Yahudilik, Hıristiyanlık ve Ġslâmiyet gibi semavî dinlerde ibadete davet için hangi ifadelere veya araçlara baģvurulduğu ele alınmıģtır. Yahudi ve Hıristiyanlıkta toplu yapılan ibadetlere çağrı için Ģofar ve çan kullanılırken; Ġslam dininde ezan, salâ, kamet gibi uygulamalar öne çıkmaktadır. Ġslam dininde ibadete çağrı için yapılanlar diğer dinlerde olmadığı kadar düzenli ve yaygındır. Ġbadete davet için yapılan uygulamalar, ibadete çağrı dıģında çeģitli anlam ve fonksiyonları da içermektedir. Anahtar Kelimeler: ĠletiĢim, halk, semavî dinler, ibadet, havra, Ģofar, kilise, çan, cami, ezan, kamet, salâ. Giriş ĠletiĢim, komünikasyon, yayma, yayılma, yayımlama, mesaj verme, ulaģtırma gibi kavram veya kelimelerin hepsi insana ulaģmayı, onu etkilemeyi ifade eder. Bu etkileģim, bir yandan toplumu bir arada tutan değerleri ifade ederken, diğer yandan bu değerleri zamana ve bulunduğu yere göre tekrar tekrar inģa eder. ĠletiĢimin yüklendiği bu misyondan hareketle diyebiliriz ki insanlar arasındaki iletiģimi sağlayan, onları bir araya getirip homojenleģtiren unsurlar arasında dil ve birbirlerini etkilemeleri, iç içe olmaları bakımından din çok önemli bir yere sahiptir. 1 Din, birtakım sözlerle (Kutsal kitaplar, ilmihaller vs.), emir ve mesajlarla insanla iletiģime geçer, onları dönüģtürür, değiģtirir. (Kayaalp, 2004: 15-19).Yani din insanın nasıl yaģadığını, hayatında neleri yapıp yapamayacağına karar veren, diğer bir deyiģle toplumun düģüncelerini, kültürünü, eylemlerini yöneten ve etkileyen kolektif bir mahiyet arz eder. Bu bağlamda dinin iletiģimdeki rolü / fonksiyonu ile iletiģimde dinin yeri birbirini tamamlayan bir özelliğe sahiptir. Ülkemizdeki dini bayramlar, kandil geceleri, ramazan ayı; batıdaki Noel ve cadılar bayramı gibi toplumun genelinin katıldığı etkinlikler hep dinin soyuttan somuta insanlarla iletiģime geçmesinin onlara bilgiyi, davranıģı öğretmesinin neticeleri arasındadır. (Cebeci, 2003: 18). ĠletiĢim ve halkla iliģkilerde din olgusunun en az dil kadar önemi vardır. Batı dünyasında dinin ilmin bu dallarıyla iliģkisi, üzerinde en çok araģtırma yapılan hususlardandır. Kurum ve kuruluģlar halkla iliģkilerinde, hatta Ģirketler ürün pazarlama ve satıģlarında dinin insanlar üzerindeki etkisini bildikleri için bu meseleyi çok dikkate alırlar. Ġnsanlarla iletiģime geçmede önemli bir yeri olan dinin ve dinî sembollerin, günümüzde çeģitli etkinliklerde belirli bir oranda kullanıldığı görülür. Filmlerde, müzik programlarında ilgili izleyiciyle iletiģime geçen kimselerin, toplumun ilgisine mazhar olmuģ sporcu ve sanatçıların sık sık dinî argümanları kullandıkları, televizyon izleyicisinin yabancı olmadığı durumlardır. Örneğin Avrupa liglerini takip eden bir kimse futbolcuların istavroz iģaretlerini sık sık yaptıklarına 1 Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz.: Kaplan, 1986: 45-46; Yıldırım, 1999: 9; Günay,1986: 43; Berger, 1993, s. 52; Mardin, 1995: 65; Berger, 1995: 432; KöktaĢ, 1997: 13; Bolay, 1981: ; Turhan, 1972: 49.
3 99 Hüseyin DİKME Ģahit olacaklardır. Ġster inanç bakımından, ister psikolojik sebeplerden, isterse politik bir amaçla olsun din toplum hayatında en çok karģılaģılan olgulardandır. Birkaç örnekle bu konuyu biraz daha geniģletebiliriz. Bugün hayvansal gıda ürünlerinin ambalajlarında, reklamlarında Ġslâmî usullere uygundur. veya Domuz yağı kullanılmamıģtır. Ģeklinde karģımıza çıkan uyarılar / mesajlar Ġslâm dininin toplum nezdindeki tesirlerini müģahhaslaģtırdığı gibi müģterilere ulaģmak için dinî kaidelere riayetin bir vasıta olarak kullanıldığını da gösterir. Bir yerde kurumun hedef kitleyle din ve dinin belirlediği kültürel atmosferde iletiģime geçme çabasını ifade eder. Bu zarurî giriģ ten sonra ifade edelim ki bu makale; dinin iletiģimle etkileģimi, genel olarak insanlara, özel olarak da kendi inananlarına mesajlarını vermek için hangi kanalları kullandığı sorusunun peģine düģülerek ulaģılan sonuçları / dikkatleri iletiģim bilimi noktasından ifade etmek için yazılmıģtır. Bu meselenin ne kadar geniģ bir sahayı içine aldığını kıyısından köģesinden konuyla ilgilenenler bilirler. Biz burada, iģte bu çok geniģ konunun nispeten dar bir tarafını, dinin iletiģimle en çok iç içe girdiği, etkileģtiği noktayı yani semavî dinlerde (Yahudilik, Hristiyanlık ve Ġslâmiyet) ibadetlere çağrı meselesini ele aldık. Bu üç dine inananların bir araya gelip gerçekleģtirdikleri ibadetlere çağrı için hangi yöntemleri veya sembolleri kullandıklarını ele alıp iletiģim açısından bunun insanlara nasıl yansıdığı ve onları bir araya getirmede hangi fonksiyonları icra ettiğini ele aldık. 2 Bunu yaparken, meselenin daha iyi anlaģılması ve kavranılması için ibadetin temel ritüellerine değinilmeyerek ibadetlerin Ģekli, içeriği hakkında bilgi verilmemiģtir. Çünkü bu konular, hacim itibariyle bir makalenin boyutlarını aģacak niteliktedir. Türkiye de halkla iliģkiler ve iletiģim sahalarında yapılan araģtırmalarda dinlerin iletiģimdeki rolü, dolayısıyla o dine mensup olanlar arasındaki iletiģim dili meselesi yeterli ilgiyi görmemiģ, bu alan hep teologlara bırakılmıģtır. Hâlbuki sosyal bilimlerin değiģik disiplinlerinde çalıģmalarını sürdüren araģtırmacıların bu meseleleri değiģik boyutlarıyla ele alıp incelemeleri gerekmektedir. Bir kez daha vurgulayalım ki dünyadaki, kaynağı Ġlahî olsun olmasın, bütün dinlerin kullandıkları iletiģim yöntemleri ele alınıp incelenmeli, bunu yaparken de sosyolojinin, tarihin ve psikolojinin imkânlarından da istifade edilmelidir. Tekrar ifade edecek olursak, bu makalede üç büyük dinde ibadete çağrı meselesi ĠletiĢim Bilimi çerçevesinde ele alınmıģtır. Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi Semavî dinlerde mabedin bu mekânlarda gerçekleģtirilen ibadetler ve dinî törenlerle çok yakın münasebeti vardır. Her üç dinde de (Ġslâmiyet, Hıristiyanlık ve Yahudilik) mabet; ibadet etmenin yanında, Tanrı ya bağlılık, tapınma ve din birlikteliğini pekiģtirme gibi anlamları içermektedir. Yahudilik ve Hıristiyanlıkta mabet, bu dinlerin doğuģundan çok sonra siyasî amaçlar neticesinde ortaya çıkmıģken, Ġslâm dininde en baģtan beri görülen, var olan bir mekândır. Mabetle birlikte görülen bir diğer unsur da dine inanan kimseleri ibadete, ayine veya burada gerçekleģtirilen törenlere çağırma eylemidir. Ġnsanların Tanrı yla iletiģime geçmesi ibadetler, dualar vs. aracılığıyla gerçekleģir. Ġbadet, Tanrı ya kulluğun ve insanın Onunla bağını sağlayan önemli ritüellerden biridir. Dinlerin ibadetleri kendi kurallarına göre Ģekillendirdikleri bilinen bir gerçektir. Ġbadetlerin çeģitlilik arz etmesinde din, insan, coğrafya gibi unsurların yanında mahallî unsurların, gelenek ve göreneklerin dolayısıyla kültürün de çok belirgin bir etkisinden söz edilebilir. (Eliade, 1991: 22 ve Eliade-Lawrence: 166). Her dinin 2 Uzun zamandır dinin iletiģim ve halkla iliģkilerdeki etkileri konusunda araģtırmalar yapmaktaydım. Bu çalıģma da, o araģtırmaların artık bu aģamayı geçip yazıya dökülmesi sırasındaki makaleler silsilesinin ilk aģamasını oluģturmaktadır.
4 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 100 kendi inanç yapısına, geleneklerine, yaygın olan rivayetlerine, sözlü ve yazılı kültürüne göre ibadete çağrı iletiģimi farklıdır. Bunun yanında çağrılar dinî anlamlarının yanında sembolik baģka anlamlar da kazanmıģtır. Ġbadetlerin yalnız baģına yapılabilmesinin yanında, dinlerdeki cemaat olgusunda görüldüğü gibi, birlik ve beraberliği pekiģtirmek için toplu bir Ģekilde yapılması da ön görülmüģtür. 3 ĠĢte insanları ibadete çağırmak için bu aģamadan sonra kendi içinde baģka anlamları da taģısa dahi bir çağrı Ģeklinin belirlenmesi yoluna gidilmiģtir. Burada da yukarıda zikrettiğimiz farklılıklar ortaya çıkmıģ, dinin kendi inanç sistemiyle bağlantılı olarak ibadete davet için kullanacağı unsur öne çıkmıģ, belirlenmiģtir. Ġbadete çağrıda kullanılan araçlar, daha sonra kendi içine çok farklı anlamları da katmıģ, zamanla teknik ve sanayinin imkânlarıyla da geniģleyerek birtakım temel prensiplere oturtulmuģtur. 1. Yahudilikte İbadete Çağrı: Şofar Yahudi tarihine genel olarak bakıldığı zaman din algılarında ve ibadetlerinde tarih boyunca aynen devam eden motiflerin yanında büyük oranda birtakım değiģiklikler de yapıldığı görülür. Ġbadet için belirlenen günlerin değiģmesi, kutsal kitaplarında tarihî süreçte meydana gelen farklılıklar hem bu meyandadır. Onun için Yahudilerin ibadet Ģekilleriyle ilgili çalıģmalar kendi içinde bazı zorlukları da taģımaktadır. 4 Yahudilerin ibadet Ģekilleri zaman zaman değiģiklikler gösterdiği için eski zamanlarda ibadete çağrının nasıl olduğuyla ilgili yeterli bilginin elimizde olduğunu söylemek zordur. Ġbadete çağrı yapılmasının ilk Ģartı toplu bir Ģekilde belirli bir mekânda ibadetin yapılmasıdır. Yahudilikte cemaat ibadeti, insanların katılımıyla belirli zamanda belirli yerlerde dini reislerin / kohenlerin / hahamların belirlediği kurallara göre gerçekleģir. Toplu bir Ģekilde yapılan ibadetler, dua ve kurban kesme ile belirli bayram günlerinde gerçekleģenler olarak dikkati çeker. Yahudilerde toplu ibadet Süleyman Mabedi nin inģa edilmesinden sonra baģlamıģtır. Yahudilik ziraatle uğraģan bir kavme indirilmiģ din olduğu için ibadetleri de genel olarak ziraatle bağlantılıdır. BaĢlangıçta ziraî aylarda halkın mabetlerde toplanıp, dualar ederek, kurban keserek ve müzikle dans ederek Tanrı ya tapınmalarını gerçekleģtirdikleri görülür. Ziraatla bağlantılı olarak meyvelerin Mabed e getirilip Yahova ya Ģükür ve günahların bağıģlanması için dua edip günahlara kefaret olarak da kurban kesilmesi toplu yapılan ibadetlerde öne çıkar. Toplu bir Ģekilde yapılan ibadetlerde, değiģik zamanların getirdiği değiģim ve farklılıkların yansımasından dolayı her zaman özel bir çağrı kullanılmaz. Daha çok kutsal günlerde, cumartesi günlerinde önceden belirlenmiģ saatlerde havralarda toplanılarak ibadetlerin yapıldığı görülür. BaĢlangıçta mabetlere toplanmak için ateģin veya buhurun kullanıldığı Yahudilikte ibadetlerin saatlerinin daha geniģ bir zaman diliminde yapılması, uzun yıllar siyasî birlikteliğin olmaması, dünyanın değiģik bölgelerinde yaģamak zorunda kalmaları ve bahsettiğimiz çeģitlilikten dolayı sonraları ibadete davet etme de bir sembolün kullanılması yaygınlaģmamıģtır. M.Ö. Yahudilerde gün doğduktan hemen sonra baģlayan günlük ibadet için Kohenler 5 avoda, Levililer 6 durulacak yerlerine duahn ve Ġsrailoğulları yerlerine 3 Bu konuda ayrıca bkz.: Eliade, 2004: 10-11, 71-77, 147, 168; Mardin, 1995: Bu konuda daha geniģ bilgi için bakınız: Adem Özen, (2001), Yahudilikte İbadet, Ġstanbul: Kitabevi Yay. 5 Kohen: Cemaat veya lider tarafından kurban ve mabedlerdeki ibadetleri idare etmek için tayin edilen kimsedir (Toy, 1913: 512.). Sadece din hizmetinde kullanılmazlar, rehberlik yaparlar ve sivil hakim olarak mahkemelerde görev yaparlar. Mabed in tahribinden sonra görevleri sona ermiģ, yerini hahamlara bırakmıģtır. (Thompson, 1983: 54).
5 101 Hüseyin DİKME maamad Ģeklindeki çağrı ile baģlamıģlardır. (Özen, 2001: 79). Aynı zamanlarda kurban kesme (Tamid) töreninde de dıģ avluda toplanan kohenler, ibadet sırasında açık kalması gereken kapı açıldığı sırada borular öttürülür. Bu ayinin baģlaması halkın katılımıyla yapıldığı için bir iģarettir aynı zamanda. M.S. 70 senesine kadar mabetlerde ibadet eden Yahudiler bu tarihten sonra sinagoglarda ibadet etmeye baģlamıģlardır. (Schimmel, 1955: 113). Kudüs ün yıkılıģı ve kutsal Süleyman Mabedi nin tahrip edilmesi sinagog u Yahudiler için önemli bir yer haline getirmiģtir. Yahudilerde Ģofar adı verilen bir çeģit müzik enstrümanı olarak kullanılan keçi, antilop, geyik veya koyun boynuzundan yapılan kıvrımlı çalgı aleti ibadetin baģlamasını duyurmak amacıyla kullanılagelmiģtir. Sığır, öküz gibi büyükbaģ hayvanların boynuzu Ģofar yapmak için kullanılamaz. Çünkü bunlar Hz. Musa nın Sina Dağı ndayken kavminin altın buzağıya tapmasını çağrıģtırmaktadır. Yani putperestiliği, Tanrı ya ortak koģmayı çağrıģtırdığı için Ģofar yapımında bu hayvanların boynuzlarının kullanılması yasaklanmıģtır. Ne için Ģofar çalınır? ġofar çalmakla ne elde etmeye çalıģılır? Bu soruların cevabı aynı zamanda Yahudilik açısından bizim burada ele aldığımız konunun cevabını da vermek olacaktır. ġofar, kurban sunusu yapıldığı zamanlarda, çeģitli bayramları ilan etmede ve bir düģman saldırısına karģı halkı toplamak, onları bir ve beraber kılmak için çalınır. Önceleri savaģlarda kullanılan bir çeģit borazan iken daha sonraları ibadette kullanılmaya baģlanan Ģofar; Yahudilerdeki geleneksel standart uygulamaya göre sinagoglarda teģrifatçıların toplu ibadetin gerçekleģtiği salona adımlarını attıklarında; Akedat Yitshak anısına yapılan RoĢ a- ġana 7 ve Yom Kipur da Neila Duası ndan sonra orucun bittiğini ilan etmek amacıyla çalınır. Gene aynı Ģekilde sabah dualarında da Ģofar çalındığı vakidir. Tanrı nın on emri verirken Ģofar çalındığı da bir baģka inanıģ Ģeklidir. Tevrat ta geçen Yedinci ayın ilk günü sizin için Yom Terua (ġofar çalma günü) olacak ifadesinde her ne kadar tam olarak ne tür bir enstrümanın çalınacağı konusunda bir bilgi verilmiyorsa da, hahamlar, burada Ģofardan bahsedildiğini belirtirler. (Besalel, 2002: 682). ġofar büyük sürgünden sonra Yahudilerin toplanacağının ve onların özgür kılınacağını da belirtir da Ġsrail in kurulmasından sonra her Yahudi devlet baģkanı ġofar çalınması esnasında yemin eder. ġofar çalındığı vakit sinagogta (havrada) cemaatin sessiz durması gereklidir. Bu sesin duyulduğu anda hiç kimsenin sesi çıkmaz, herkes susar, hareket bile etmez. Yahudiler bu oldukça kuvvetli çıkan sesin Allah a ulaģtığını ve bu sırada isteklerinin kabul edileceğine inanır. Yahudiler, biraz da insanın doğası gereği ruhunun müziğe duyduğu ilgiden hareketle cemaatin belirli bir ahenk içerisinde belirli durumlarda, davranmasını sağlamak ve dinsel bir cezbeye kapılmalarını sağlamak için bu enstrümanı kullanmıģlardır. ġofarın sesi aynı zamanda tarihte Ġsrailoğullarını savaģa da çağırır. ġofar kutsal tapınakta da kullanılmıģ, ġabat ın baģlangıcını ilan etmiģtir. Daha sonraları sadece RoĢ a-ġana ya özgü bir çağrı haline gelmiģtir. 6 Levililer: Yakup un oğlu olan Levi nin torunlarıdır. Kohenlerin toplanma ve çadırlarına bekçilik etme, müzik laetleriyle ilahiler söyleme dua sırasında ve kohenlere ibadet sırasında yardımcı olmak gibi görevler yaparlar. 7 Akeda sözcüğü, Ġbranice de kurban ve kurban mahalli için kullanılan bir sözcüktür. Yahudi inancına göre Hz. Ġbrahim i sınamak isteyen Tanrı kendisine oğlu Ġshak ı kurban etmesini emretmiģ. Emri yerine getirmek üzere harekete geçen Ġbrahim ve Ġshak ın bu bağlılığından hoģlanan Tanrı onları bağıģlamıģ ve ona bir koç kurban etmesini emretmiģtir. Yahudi geleneklerine göre RoĢ a-ġana da gerçekleģen bu Akeda nın anısına Ģofar çalınır.
6 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 102 RoĢ AĢana da Ģofar aracılığıyla, Yahudiler, içerisinde bulundukları gafletten uyandıklarını düģünürler. ġofarın çıkarttığı ses, günah iģlemiģ olan herkesi Tanrı dan af dilemeye ve büyük yargı gününde Tanrı nın kendilerini merhametle yargılaması için ona yalvarmaya teģvik eder. ġofar ın sesi ve Ģekli de Yahudilerde önemlidir. Onlara göre, Ģofar sesi insanın, kalbini kötüye yöneltmek isteyen dürtülerini bertaraf etmeye gayret etmesi için bir hatırlatıcıdır. ġofar sesinin bu manada sembolik anlamları vardır. ġofar çalınırken çeģitli sesler çıkarılır. Bunların bir tanesi de terua dır. Bu, uzun bir ses değil, kısa ve kesik seslerin bir birleģimidir. Bu kırık sesin anlamı, insanın içindeki kötü olan Ģeyleri kırma sı gerektiğini hatırlatır. ġofar ın Ģekli, trompet gibi düz değildir. Bir Ģofarın kaģer olabilmesi için eğik ve kıvrımlı olması gereklidir. Bu Ģekilde olmasının sebebi Tanrı ya ibadet-hizmet ederken kalplerin ona doğru eğilmesi gerektiğini öğretmek/hatırlatmak amacıyladır. ġofarın Yahudilikteki sembolik anlamları, kendisine inananlara vermek istediği mesajlar Ģöyledir: ġofarın sesi, sembolik olarak Tanrı nın hâkimiyetini sembolize etmesinin yanında, günahlardan piģmanlık duymayı, Sina Dağı nda Hz. Musa ya inen vahyi, peygamberlerin mesajını, Süleyman Mabedi nin tahrip edilmesini, Ġshak ın yerine koçun kurban edilmesini, 8 Tanrı korkusunu ve herkesin hesaba çekileceği kıyameti çağrıģtırır. (Winter, 1973: 32-33). ġofarın günah iģleyen kimseleri tövbeye çağırmak için kullanıldığı da ileri sürülür. (Sherbok, 1994: 132). ġofar; ruhun derinliklerinde gizli kalmıģ, dünyevî kaygıların ötelediği, üstünü örttüğü metafizik duyguları harekete geçirir / uyandırır. Yahudiler günde üç defa ibadet ederler. 9 Sabah (ġahrit), Ġkindi (Minha) ve AkĢam (Arvit). Ġbadet Ġslamiyet te olduğu gibi kamet ve ezanla olmaz, hahamın davetiyle duanın okunmasından sonra gerçekleģir. Arvit te akģam ibadetine baģlamak için beraha (cemaat duasına davet) yapılır. Yahudilikte iģ bırakma, dinlenme ve haftanın yedinci günü Ģabat cuma günü günbatımında baģlar. GüneĢ batmadan 20 dakika önce kadınlar ananevî olarak mumları yakar, yemek masası üzerindeki gösteriģli Ģamdanlara koyar ve dualar edilir. Gözler kapalı bir Ģekilde. En az iki mum yakılması zorunludur. BaĢ bir eģarpla kapatılır. Mumların yakılması Ģabatın resmen baģladığı anlamına da gelir. Mumlar yakıldığı zaman herkes birbirini Ģabat salom (selam olsun Ģabata) diye selamlar. RoĢ ha-ġana (yılbaģı) törenlerinde herkes beyazlar giyer, arfesinde yıkanır, traģ olur ve akģamleyin Ģabat elbiselerini giyerler. Yarım gün oruç tutulur. Bayram günü görevli Ģofarı çaldıktan sonra herkes beyazlara bürünür, beyaz saflığı, günahlardan arınmayı sembolize eder. Burada dikkati çeken Tevrat okunmasından sonra Ģofarın çalınmasıdır. Her Musevi senede en az bir kere Yom Kipur bayramında Ģofarın sesini dinlemeli ve orucunu bu sesi duyduktan sonra açmalıdır. ġofarın çalan kimselere tokea adı verilir. Tokea nın dinî bilgisi olan, dinin emirlerini uygulayan ve belli bir duadan sonra sembolik anlamları yukarıda belirtilen Ģofar notalarını iyi bilmesi gerekir. Tokeanın Ģunları çok iyi bilmesi - uygulaması gerekir ki Ģofarın mesajını insanlara daha iyi iletebilsin: - Tokea, kendisi ile ilgili istenen nitelikleri ve Ģofar kurallarını iyice öğrenmelidir. Zira ibadetin sorumluluğu onun omuzlarındadır. - Tokea, ġofar çalınıģı sırasında ayakta durmalıdır. Halk ise, ilk 30 sesin çalınması sırasında oturur, kalan 70 sesi ise ayakta dinlemelidir. - Berahaları tokea okur; halk dinler. 8 Bilindiği gibi Ġslâmiyet te Hz. Ġsmail in (A.S.) yerine koçun kurban edildiği inanıģı vardır. 9 Ayrıntılı bilgi için bkz. Özen, 2001:
7 103 Hüseyin DİKME - Rahatsızlık sebebiyle sinagoga gelememiģ bir kiģiye tokea gidip Ģofar çalarsa; berahaları, biliyorsa dinleyen, bilmiyorsa tokea okur. - Tokea berahaları okuduktan sonra sinagoga giren, ama ġofar sesini tamamen iģiten biri dinî yükümlülüklerini yerine getirmiģ sayılır. - Tokea nın ġofar berahalarını söylemeye baģlamasından itibaren, Musaf ın sonundaki Ģofar çalıģının bitimine kadar Ģofar ya da tefila ile ilgili olmayan hiçbir Ģey konuģulmaz. Zira RoĢ AĢana günü içinde çalınan 100 ses bir bütündür ve beraha hepsini kapsamaktadır. - ġofar çalınırken dikkati dağıtacak herhangi bir ses çıkarmamaya özen gösterilmeli, bunu anlayamayacak yaģtaki çocuklar sinagoga getirilmemelidir. - Kadınlar Ģofar dinleme kuralından muaftırlar. Hey yıl Ģofar dinlemeyi adet edinmiģ bir kadın, bir sebepten dolayı sinagoga gelememiģse, tokea onun evine gidip çalabilir; ancak kimse beraha söylemez. (Besalel, 2002: 682 vd.). Tokea Ģofar berahasını okumadan önce halkın yerine getirmesi gereken bazı Ģartlar vardır. Tokea, berahası ve çalıģıyla halkı Hova dan (yükümlülük) çıkarmaya konsantre olmalıdır. Halk da aynı Ģekilde. Berahaya sadece Amen diye cevap verilmeli, baģka bir Ģey söylenmemelidir. ġofar dinlenmeden önce yemek yenmez. Ayin sırasında Ģofar çalınan yere henüz gelmiģ bir kiģi, Ģofar çalınırken durur, dinler ve bittiğinde kaldığı yerden devam eder. ġofar üç Ģekilde çalınır ki bunun da kendi içinde birtakım kuralları vardır. Bu çalıģ esnasında çıkartılan seslerle iletilmek istenen mesajlar vardır: - Tekia (Uzun bir ses), Tanrısal çağrıyı ve Tanrı nın korumasını simgeler. - ġevarim (Üç kesik ve kısa ses), Tanrı karģısında insanın acizliğini ifade eder. - Terua (Dokuz kısa ses), Tanrı ile birlikteliği simgeler. (Besalel, 2002: 683). Bütün bunlardan çıkarılacak sonuç Ģudur: ġofar bir yandan simgesel anlamıyla Yahudilerin toplanmasını, kendi devletlerini kurmalarını ifade ederken, diğer taraftan bir ibadet Ģekli olarak Tanrı yı, Tanrı ya kulluğu ve Yahudilerin dünya hâkimiyetini temsil ettiği görülür. 2. Hıristiyanlıkta Ayine Çağrı: Çan Hıristiyanların ibadetleri yukarıda Yahudiler için bahsettiğimiz noktalarda çok daha girifttir. Mezhep ayrılıkları, İncil in birbirinden farklı değiģik versiyonları, siyasî kavgalar, ayrılıklar, onların din anlayıģına, ibadet Ģekillerine de etki etmiģtir. Bugün homojen bir ibadet Ģeklinden bahsetmek çok zordur. 10 Hıristiyanlıkta ibadette devamlılık olmadığından sürekli bir Ģekilde bir çağrı aracının kullanıldığını söylemek de zordur.( ErbaĢ, 2003: 19-20). Yaygın olarak çanın Hz. Ġsa ya inananları kiliseye çağırmak için bir araç olarak kullanıldığını söyleyebiliriz. Çanın bir iletiģim Ģekli olarak davet içermesinin yanında baģka anlamları da vardır. Bir olayı duyurma, haberleģme, tehlikelere karģısında uyarma gibi pratik amaçlar yanında kötü ruhları ve cinleri kovalama, halkı pazar günleri ayine çağırma gibi maksatlarla kullanıldığı da görülür. 10 Hıristiyanların ibadet Ģekilleri hakkında geniģ bilgi için bkz.: Güç, 1999: ; ErbaĢ, 2003.
8 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 104 Eski Türklerde gang, çang. çeng, çong, çung ; bazı Batı dillerinde clocca, signum, campana, nola, cloche ; Arapça da nâküs. Ceres ; Farsça da nâküs ve zeng kelimeleriyle ifade edilen çanın (ġahin, 1983: 196; Larousse, 1986: 2560) ilk kez nerede, nasıl ve ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinememektedir. Bugün itibariyle bilinen veya tahmin edilen ise milattan önce binli yıllarda Çin de kullanılmaya baģlanıp buradan çeģitli milletlere doğru yayıldığıdır. 11 Çanın çıkardığı sesin geniģ bir alanda duyulmasından hareketle baģlangıçta insanları tehlikeden korumak gayesiyle kullanılıp buradan Hıristiyanlığın temel argümanları / sembolleri arasına girdiğini varsayabiliriz. 12 Ġlk Hıristiyanlar dıģ baskılar sebebiyle ibadetlerini gizli yaptıkları için kiliselerini inģa edememiģler, dolayısıyla çan da bu yüzyıllarda bir motif olarak bu dinin ayinlerinde kendisine yer bulamamıģtır. Hıristiyanlıktan önce eski Yunan ve Roma da çan kullanımı var olmakla birlikte Hıristiyanlar bu imkana ancak Milano Fermanı ndan sonra sahip olabilmiģlerdir. (m.s. 313). Hıristiyanlık dünyasında çanın ibadete davet aracı olarak kullanılmasına Kuzey Afrika manastırlarında baģlanmıģ (V-VI. Yüzyıl), buradan daha sonraki yıllarda Batı ülkelerine yayılmıģtır. VIII. yüzyıldan itibaren piskoposlar tarafından kutsanmıģ su ile yıkanan çan (çan vaftizi), böylece kilisenin aslî unsurlarından biri haline gelmiģtir. (Türkler, 2002: 352). Bu uygulamanın yapılmasının arkasında yukarıda da değindiğimiz üzere farklı inançlarda çanın bir ibadet ritüeli olarak kullanılmasının payı çok yüksektir. Hıristiyanlar bu sayede çanın kutsal su ile yıkanarak arındırıldığını düģünürler. (ġahin, 1993: ). Çanın ibadete çağrı olarak kullanılması kilise mimarisine de etkisi etmiģ, her kiliseye muhakkak surette her yerden görünecek bir Ģekilde çan kulesi inģa edilmiģtir. Böyle yaģanılan yerlerin ister köy, ister kasaba, isterse kent olsun panaroması da ĠsevîleĢtirilmiĢtir. (Ferguson, 1990: ). Adeta haç ile birlikte çan sesi de Hıristiyanlığın yaygın bir sembolü olagelmiģtir. 13 Çan önceleri elle çalınırken sonraları sanayi devriminden sonra motorun insanın hayatına girmesiyle motorla da çalıģtırılmaya baģlanmıģtır. Her kilise durumuna ve yerine konumuna göre çeģitli büyüklükte çanlar kullanılmaktadır. Bu da yukarıda belirttiğimiz mesajı ifade etmesi bakımından dikkate değerdir. Örneğin Köln deki meģhur katedralin çanı 25 ton, Kremlin deki en büyük katedralinki ise 219 tondur. Devletlerin bu dine mensup olanlar tarafından yönetildiği ülkelerde çan sesi bir problem olarak öne çıkmazken Müslümanlığın hâkim olduğu bölgelerde çan sesi hakkında lokal de olsa bazı kısıtlamalara gidildiği görülür. Çan kuleleri ve çanlar daha küçük boyuttadır. Özellikle ezan vakitlerinde, bayram günlerinde çan yüksek ses çıkaracak Ģekilde çalınamaz. 11 Yahudiler Hz. Harun un ahit sandığı nın yer aldığı kutsal mabede girenlerin giymesi gerektiği hususi elbiselere asılan çıngırakların çanla ilgisi olduğunu da söylerler. (ġahin, 1983: 196). 12 Çan sadece Hıristiyanlıkta değil, diğer semavî olmayan pek çok dinde de ibadete çağrı veya değiģik anlamlarda kullanılmıģtır. Örnek olarak Ģunları verebiliriz: Budistlerin dini törenlerinde çanın önemli bir rolü vardır, ibadet edilen mekânlara çan asılır ve insanları mabetlere çağırmak için kullanılır. Brahmanlar da kurban kesme töreni sırasında çan çalınır, ayrıca düģmana korku salmak için de kullanılır. Madraslı Todolar, boynunda çan asılı bir boğayı tanrı olarak kabul ederler. Burma da kutsal yerlerde muhakka bir çan bulunur. Afrika da bir kısım büyücü kâhinler, doktorlar suç iģleyenlerin evlerinin önünde çan çalarak dolaģır ve bu Ģekilde onlara bir tür manevî ceza verirlerdi. Grekler de ekonomik hayat için çok önemlidir çan. Pazarların veya hanların açılıģını ilan etmek, ölüleri gömerken kötü ruhların oradan uzaklaģması için de çan çalınır. Eski Yunan da çana kıymet verilirdi. Atina daki Proserpine rahipleri halkı ibadete çağırmak için çan çalarlardı. Eski Amerika da da ibadete çağrı için metal çan kullanılmıģtır. Pueble Kızılderililerinin sihir yaparken çan veya çıngırak taktıkları da bugün bilinen b,ir gerçektir. New Mexico ve Arizona daki eski kent katıntılarında bakır çanlar bulunmuģtur. (Larousse, 1986: ). 13 Bugün Amerikan borsasının açılıģı da çan sesini anımsatacak Ģekilde bir gong sesiyle yapılır. Bu da dinî argümanların sosyal-ekonomik hayatta ne kadar etkili olduğunun bir baģka göstergesidir
9 105 Hüseyin DİKME Ġslâm ülkesinde Hıristiyanların dinî âyinlerini toplu olarak kiliselerinde icra edebilmeleri, kiliselerin Hıristiyan dinî hayatında merkezî bir rol üstlenmesi, din ve vicdan özgürlüğünün tabii bir parçası olduğundan kural olarak bir engellemeyle karģılaģmaz. Bu durum biraz da bir arada yaģama kültürünün getirdiği bir Ģeydir. Farklı dinlere inanan kimseler arasındaki hoģgörü böyle gösterilmiģ olur. Ġslam hukuku kaynaklarında köylerde ve ahalisi Müslüman olmayan yörelerde bu konuda bir kısıtlama yokken, Müslümanların yoğun olarak yaģadığı bölgelerde Hıristiyanların bazen ezan ve namaz vakitlerinde çan çalmaktan, bayramlarda haç dolaģtırıp taģkınlık yapmaktan menedilmeleri gerektiği ifade edilir ve bu da kamu düzeniyle ilgili bir sınırlama olarak görülür. Ancak Ġslâm hukukçularının bu konudaki görüģlerinin yeknesak olmadığı, mezheplere ve dönemlere göre değiģiklik gösterdiği de dikkatten kaçırılmamalıdır. (Akman, 2002: 17). Bu uygulamalar aynı zamanda Müslüman Osmanlı devletinin/yöneticilerinin kendilerinden olmayanlarla nasıl iletiģime geçtiğini de gösterir. Burada hemen belirtelim ki; Türk kültüründe çan sesi bu dine inananların egemenliğini ve yüzlerce yıl batıyla gerçekleģtirilen din merkezli savaģları çağrıģtırdığı için hiç de olumlu bir Ģey olarak görülmez. Bu inancın yaygınlaģmasının arkasında Hz. Muhammed in, Müslümanları baģka dinlerin gelenek ve törenlerinden uzak durmalarını istemesi de yatar. Nitekim bir hadise göre içinde çan bulunan eve melekler girmez. 14 Bir baģka hadiste de, çanın Ģeytanın düdüğü olduğu dile getirilir. 15 Hıristiyanlar arasında çan sadece ibadet için kullanılmamıģ, vakti ifade aracı, tehlike ve olağanüstü olaylarda halkı uyarmak, felaketlerden sonra matemi ifade etmek, ölen büyük kimselerin ardından üzüntüyü ifade etmek gibi toplumu ilgilendiren pek çok olay için de kullanılmıģtır. 3. İslâmiyet te İbadete Çağrı: Ezân-ı Muhammedî Ġslamiyet daha indirildiği yıllardan itibaren bir mabede sahip olduğu için 16 (Kâbe ve Mescîd-i Aksa) ibadete çağrı daha doğduğu yıllarda ve yaygın bir Ģekilde kullanılmaya baģlanmıģtır. Ġslâmiyet te ibadete çağrıda en yaygın iletiģim Ģekli ezandır. Sonra sırasıyla salâ ve kameti gösterebiliriz. Namaz esnasında imamın verdiği komutların her biri de cemaatla kurulan birer iletiģim olarak görülmelidir. Ġbadet esnasında verilen komutlar kiģiye hem dinî bir mesaj vermekte hem de ibadeti belirli bir düzen içerisinde devam ettirme imkânı sunmaktadır. Bu intizam, imamın ve ibadet için çağrıyı gerçekleģtiren kiģi olan müezzinin ibadet ve cemaat açısından önemini de gösterir. Çünkü Ġslâm inancına göre imamet makamı peygamber makamıdır. Ve kendi içinde çeģitli kuralları vardır. Askerî bir rütbe gibi toplumdaki seçkin ve bilgi - görgü bakımında yeterli kimselerin imam olması gerekir. Camilerin ve imamların halkla iletiģime geçmedeki önemine dikkat edilirse dünyada, belki de dinin istediği mesajı iletme noktasında camiler kadar fonksiyonu, Ġslam a inananlar arasındaki düģünce ve eylem birlikteliğini sağlayan ikinci bir mekanizmanın olmadığı söylenebilir. Ġslam dininde Müslümanları ibadete davet ezanla gerçekleģir. Sözlükte bildirmek, duyurmak, çağrıda bulunmak, ilân etmek anlamlarına gelen ezan Arapça kökenli bir kelimedir. Terim anlamı itibariyle namaz vakitlerinin geldiğini, Hz. Peygamber tarafından belirlenen sözlerle ve özel Ģekilde, özel bir makamla duyurmayı ifade eder. Ezan kelimesi Ġslâmiyet in kutsal kitabı Kur ân-ı Kerîm de bildiri, ilâm mânasında geçer. (Tevbe Sûresi, 14 Bkz. 15 Bkz. 16 Bu konudaki değerlendirmeler için bkz.: Güç, 1999: ve
10 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 106 9/3) Ezan yukarıda iģaret ettiğimiz sözlük anlamıyla bağlantılı olarak bundan baģka yedi âyette daha geçer. (Çetin, 1995: 36). Ezan, Allah ın yüceliğini ve son dinin inanç değerlerini beģ vakitte kainata duyurmaya da yarar. (Sarı, 2010: 15). Ġslamiyetin ilk indirildiği sıralarda ibadet gizli yapıldığı için ibadete çağrılması müminlerin mümkün olamamıģtır. Daha sonra Hz. Peygamber in Medine ye hicret etmesi sonrasında namaz vakitlerini gözetip ona göre kılınmıģtır. Belirli bir süre de namaz vakitlerinde sokaklarda es-sa-lâh es-salâh (namaza namaza!) diye çağrıda bulunulmuģtur. (KüçükaĢçı, 2010: 23). Daha sonra bunun da yeterli olmadığı görülünce namaz vakitlerini bütün inananlara ilan etmek için, cemaatla kılmayı teģvik etmek için üzere bir iģarete ihtiyaç duyulmuģ. Ġlk olarak nâküs (Üzerine bir çomakla vurularak ses çıkarılan tahta parçası) çalınması gündeme gelmiģ, fakat bu iģaretin o zamanlar Hıristiyanlarca kullanılan bir enstrüman olması sebebiyle Hz. Peygamber onu kabul etmemiģtir. Daha sonra; boru öttürülmesinin gündeme getirilmesi bunun da Yahudilerce yapılması üzerine kabul görmemiģ. AteĢ yakılması veya bayrak dikilmesi Ģeklindeki çeģitli teklifler ise ateģ Mecûsîler in âdeti olduğu için Resûlullah tarafından kabul edilmemiģtir. Bir gece, sahabelerden Abdullah b. Zeyd b. Sa lebe ye ve Hz. Ömer e rüyada ezan öğretilmiģ, onların ertesi gün Hz. Peygamber e gelerek durumu haber vermeleri üzerine Hz. Peygamber, Bilâl e ezan cümlelerini öğretmiģ ve bu sözleri ezanda ikiģer, kamette ise birer defa okumasını emretmiģtir. Ezan Ġslam ülkelerinin hepsinde aynı Ģekilde okunmaz. Mezheplere göre ufak da olsa farklılıklar gösterir. Hanefî, ġâfiî ve Hanbelî mezhepleri 17 ezanda Hz. Peygamber den nakledilen lafızları esas almıģlarken, ġiilerde durum biraz daha değiģiktir. Ezan; önce Peygamberin sözleriyle meģru kılınmıģ daha sonra Kur ân-ı Kerim deki. Namaza çağırdığınızda onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu davranıģları onların düģünemeyen bir toplum olmasından dolayıdır (Mâide Sûresi, 5/58); Ey inananlar! Cuma günü namaza çağrıldığı zaman hemen Allah ı anmaya koģun ve alıģveriģi bırakın (Cuma Sûresi, 62/9) mealindeki âyetlerle de bu hüküm tekrar onaylanmıģtır. Müslümanları ibadete davet eden ezanın sözleri de inananlarla iletiģim sırasında verilen mesajları göstermesi bakımından önemlidir. Ezanın sözleri Ģöyledir: Allâhü ekber (Allah en büyüktür) Dört defa okunur. EĢhedü en lâ ilahe illallah (Allah'tan baģka tanrı olmadığına Ģehâdet ederim) Ġki defa okunur. EĢhedü enne Muhammeden resûlullah (Muhammed"in Allah'ın elçisi olduğuna Ģehâdet ederim) Ġki defa Hayye ale s-salâh (haydi namaza [iki defa]); Hayye ale l-felâh (haydi kurtuluģa [iki defa])-, Allâhü ekber (Allah en büyüktür [iki defa]); Lâ ilahe illallah (Allah tan baģka tanrı yoktur). (Çetin, 1995: 36). Bunlara bir de sabah ezanında, Hayye ale l-felâh tan sonra iki defa, es-salâtü hayrun mine n-nevm (namaz uykudan hayırlıdır) sözü eklenir ki buna Ġslâm terminolojisinde 17 ġâfiîlerde sözlerin aynı olmasına mukabil okuyuģta bazı değiģiklikler görülür. Müezzinin her iki Ģehâdet cümlesini önce yanındaki kimselerin duyacağı Ģekilde alçak sesle, sonra da yüksek sesle okuması anlamına gelen tercî ilâvesinin bulunduğunu belirtelim. Bu hususta ayrıntılı bilgi için bkz. Çetin, 1995: 37.
11 107 Hüseyin DİKME tesvîb denilir. Bu sözü Bilal-i HabeĢ i Hz. Peygamber e teklif etmiģ, onun da kabul etmesiyle bu Ģekilde okuna gelmiģtir. Hz. Peygamber ve ilk iki halife olan Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer zamanlarında cuma namazlarında dıģarıya yönelik bir ezan okunmamıģtır. Bu biraz da kentin ve nüfusun hacmiyle ilgilidir. Sadece hutbeden önce biraz sonra hutbenin okunacağına dair bir iģaret ve ibadet Ģekli olan iç ezan okunmuģtur. Daha sonraları Hz. Osman ın halifeliği zamanında cuma namazı için halkın önceden uyarılması / ibadet vaktinin geldiğinin bildirilmesi amacıyla namazın vakti gelince dıģarıda da ezan (dıģ ezan) okunmaya baģlanmıģtır. Anlam ve içerik itibariyle ezan hem ibadet/namaz, hem de Ġslâm için bir çağrıdır. Yani ezan aracılığıyla insanlar bir taraftan dince yapılması kesinlik ifade eden farz namazı ibadetlerini yapmaya davet edilirken diğer taraftan Ġslâm ın, kelime-i Ģehâdette açık bir Ģekilde ifade edilen, üç temel ilkesini oluģturan Allah ın varlığı ve birliği, Hz. Muhammed in O nun kulu ve elçisi olduğu ve esas kurtuluģun Ġslam da bulunduğu hakikatini bütün insanlığa, hatta dağa taģa yani kâinata açıklanmıģ/ilan edilmiģ olur. Ġslâmiyet in Ģiarı ve Müslüman varlığının sembolü olarak kabul edilen ezan bir yerleģim yerinde veya ülkede terk edilirse ve ezanın tekrar okunması hükmü ısrarlara rağmen uygulamaya konulmazsa bu yerlere savaģ açma izninin fıkıhçılar tarafından verilmesi(çetin, 1995: 37) ezana verilen anlamın sadece namaza davet etme amacı dıģında baģka anlamlar kazandığının da bir göstergesidir. Ezan için olmazsa olmaz Ģartlardan biri de vaktinde okunmasıdır. Çünkü ibadete çağrı olması ve hemen devamında namaz ibadetinin gerçekleģmesi için bir Ģart olduğundan bu hususa çok dikkat edilmiģtir. Denilebilir ki Ġslâm ülkelerinde ezan kadar devamlı ve cemaati birbirine bağlayan bir baģka iletiģim Ģekli yoktur. Ezan farz olan namazlar için okunur. Camide okunan ezan duyuluyorsa evlerde kılınacak namaz için ayrıca ezan okunmaz. Ezanın duyulmadığı uzak bir mesafede veya yerleģim merkezleri dıģında bulunanlar da ezan okurlar. Cenaze namazı ile vitir, bayram, teravih, yağmur duası namazı ve farz-ı ayın olmayan diğer namazlar için ezan okunmaz. 18 Bunun dıģında ezanın toplum iletiģiminde kazandığı baģka anlamların da varlığı dikkat çeker. Salâ yerine 19 bazı bölgelerde ölen kimselerin ilanı için ezan okunduğu görülür. Büyük deprem ve yangınlarda halka bunları ilan etmek için ezanın okunduğunu tarihî kaynaklar bize haber vermektedir. Bundan baģka eski tarihlerde bir yerin fethinde ezanın baģlı baģına bir fonksiyonu daha vardır ki o da Ģudur: Bir yer fethedildiği zaman ilk defa orada ezan okunur. Böylelikle o yerin Ġslâm toprağı olduğu anlamı çıkar. Ġstiklâl MarĢı nda Mehmet Akif ezanın siyaset / hürriyet ve toprak / millet arasındaki iletiģimini / iliģkisini Ģu mısralarla belirtir: Bu ezanlar ki Ģehâdetleri dinin temeli Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli Ezan okuyan kimselere müezzin adı verilir. 20 Sözlükte çağrıda bulunan, ezan okuyan, kamet getiren kimse anlamına gelen müezzin kelimesi Kur ân-ı Kerîm de münâdî 18 Bkz. 19 Ġslâm toplumlarında ilk zamanlarda ezan topluma duyurulmak her meselenin ilan edilmesi için de kullanılmıģken zamanla sadece ibadet vakitlerini bildirmek için kullanılmıģ; ölen kimselerin ilanı, Cuma namazı için hazırlık yapılması gerektiği, kandil gecelerinde ve baģka bazı geleneksel törenler için Mevlid okunacağını bildirmek içinse salâ okumak tercih edilmeye baģlanmıģtır. 20 Müezzin hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. KüçükaĢçı, 2010:
12 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 108 anlamında geçmektedir. Münâdîlik Ġslâm dan önce de Araplar da mevcuttur. Mekke de Dârünnedve de yapılacak toplantılar münâdîler vasıtasıyla halka duyurulduğu gibi Ģehirlerde ve kabileler arasındaki önemli olaylarla genel toplantılar da müezzin veya münâdî adı verilen Ģahıslar tarafından halka ilân edilmiģtir. Hz. Peygamber hicretten önce Mekke de bazı duyurular için münâdîler görevlendirmiģ, ancak Müslümanları namaza çağırmak amacıyla özel bir görevli tayin etmemiģtir. Müezzinlik Medine de baģlamıģtır. Resûl-i Ekrem in hicretinin 1 (622) veya 2. (623) yılda ezanın lafızlarını belirlemesiyle müezzinlik müessesesi ortaya çıkmıģtır. Bu tarihten sonra müezzin kelimesi sadece namaz vakitlerini duyuran ve kamet getiren kimseleri ifade etmek suretiyle münâdîlikten ayrılmıģtır. Resûl-i Ekrem in Mekke fethinde Bilâl e Kabe nin damında ezan okutmasından hareketle bir yerin fethinden sonra fetih ezanı okunması, fethedilen yere imam ve müezzin tayin edilmesi ilk dönemlerden itibaren âdet haline gelmiģtir. (Fayda, 1991: 152). Mescid-i Nebevî ye müezzinlerin ezan okuması için mi zene adı verilen yüksekçe bir yer yapılmıģtır. Emevî Halifesi Muâviye b. Ebû Süfyân zamanında müezzinlerin seslerini daha uzaklara duyurabilmeleri ve sesi duymayan kimselerin uzaktan görerek vaktin girdiğini anlamaları, ayrıca sahur ve iftar vakitlerinin bildirilmesi, bazı duyuruların yapılması için minareler inģa edilmiģtir. Müslümanlar için çok önemli bir iletiģim Ģekli olan ezanı okuyan kimsenin bazı özelliklere sahip olması gereklidir. Öncelikle müezzinin sesinin gür ve güzel olması, ezanı ayakta ve yüksekçe bir yere çıkıp dinleyenlerin tekrarına imkân verecek Ģekilde okuması, sesin daha güçlü çıkmasına yardımcı olacağı için Ģehâdet parmaklarının uçlarını kulaklarına götürmesi veya ellerini kulaklarının üzerine koyması, kıbleye yönelmesi, Hayye ale s-salâh derken yüzünü sağa, Hayye ale l-felâh derken de sola çevirmesi, dinî hassasiyet sahibi ve abdestli olması gerekir. Müezzinlerin bunlar dıģındaki görevleri Ģunlardır: - Namaz vaktinin geldiğini halka ilan etmek için Ezan okumak. - Müezzinler önemli günlerde, yatsı ve sabah namazlarından önce, cuma ve bayram gecelerinde minareden tesbihatta bulunurlar, cuma ezanından evvel salâ vererek halka Cuma vaktini yaklaģtığını bildirirler. - Halife, sultan, vezir ve kumandanlar göreve geldiklerinde, sefere çıktıklarında veya döndüklerinde onları öven kasîdeler okumak, halka biat edilecek halifenin adı minarelerden bildirmek. - Hutbede kimlerin adının okunacağı bildirmek. Hutbeler aynı zamanda halka belirli haberlerin verilmesi için de kullanılmıģtır. - Farz namazlarından önce kamet getirmek ve ibadet esnasında aralarda dua ve tesbihatta bulunmak. - Ölüm haberlerini halka duyurmak. SavaĢlarda Ģehit olan kimseleri halka duyurmak. - AçılıĢ törenleri baģta olmak üzere çeģitli etkinliklere katılmak. - Hükümet merkezinden gelen ferman ve mektup gibi önemli duyuruları halka okumak. Müezzinlerin bu görevlerini iyi yapıp yapmadığı muhtesipler tarafından denetlenirdi. Din hizmetlerinin yürütülmesinde önemli bir yer iģgal eden müezzinler Ġslâm devletlerinde sivil ve askeri kesimlerde hizmet vermek üzere özel ve resmî kimlikleriyle geniģ bir kitle oluģtururlar. Osmanlı Ģehir örgütlenmesi içinde, önemli görevler üstlenen mahalle imamının yardımcısı müezzinlerdir. Müezzinler padiģah beratı ile göreve baģladıklarından Osmanlı devlet sisteminde Ģahsî vergi yükümlülüğünden muaf olan gruplar (askerî) içinde
13 109 Hüseyin DİKME sayılır ve görevlerinin sona ermesiyle yeniden sivil statüsüne dönerler. Müezzinlerin önemli bir kısmı mûsiki yanında güzel sanatların diğer dallarıyla da ilgilenirdi; tesbîhat, mahfel sürmesi, dua ve mihrâbiye okur, temcîd, münâcaat, sala, tardiye, tekbir, mevlid, mi râciye, Muhammediye, tevģîh, naat gibi cami mûsikisinin formlarını icra ederler. (Koçu, 1969: 18-20; KüçükaĢçı, 1995: 45). Çünkü halka vermek istedikleri mesajı iyi ifade edebilmek için bilgini yanında ses güzelliğinin olması Ģarttır. Ezan ülkemizi oluģturan topraklarda ve bütün Ġslam ülkelerinde baģlangıcından itibaren Arapça lafızla okunmuģtur. Bu okuyuģta Ġslam hukukçularının baģka bir dilde okunmasına cevaz vermemelerinin de tesiri büyüktür. Cumhuriyet ilan edildikten sonra modern tarzda yapılan inkılâplar sırasında ezanın TürkçeleĢtirilmesi de gündeme gelmiģ ve dönemin güzel sesli hafızlarına Atatürk ün isteği üzerine camilerde Türkçe ezan okutturulmuģtur. Bu TürkçeleĢtirme olayının arkasında Ziya Gökalp in 1918 de bir Ģiirinde gündeme getirdiği Ģu mısraların da etkisi vardır. Gökalp Vatan Ģiirinde, Bir ülke ki camiinde Türkçe ezan okunur Köylü anlar mânasını namazdaki duanın... Bir ülke ki mektebinde Türkçe Kur an okunur Küçük büyük herkes bilir buyruğunu Huda'nın Ey Türk oğlu iģte senin orasıdır vatanın (Tansel, 1989: ). diyerek Türk vatanında ezanın ve Kur an ın Türkçe okunması gerektiğini açık bir Ģekilde ifade etmiģtir. Daha sonra Türkçülüğün Esasları nda ibadet dilinin TürkçeleĢtirilmesi fikrini tekrarlamıģtır. (Gökalp, 1976: 11). Ezanın Türkçe okunması fikri, bu Ģiirinin yayımlanmasından yaklaģık on beģ yıl sonra Atatürk ün takibi ve yer yer bizzat katılarak doğrudan yaptırdığı çalıģmaların ardından 1932 yılında uygulamaya konuldu. Osman Nuri Ergin'in kaydettiğine göre, Atatürk ün ibadetle ilgili yapmak istedikleri Ģu üç noktada toplanır: a) Tekbir, ezan, kamet ve salanın TürkçeleĢtirilmesi; b) Hutbenin TürkçeleĢtirilmesi; c) Namazın Türkçe Kur an la kıldırılması. (Ergin, 1939: 344). Yapılan hazırlıklardan 21 sonra Türkçe Kur an, tekbir ve kamet 3 ġubat 1932 gününe rastlayan Kadir Gecesi nde Ayasofya Camii ndeki Mevlid de okundu ve radyodan naklen yayımlandı. Bu arada Diyanet ĠĢleri Riyâsetinin de bu uygulamayı kabul etmesi sağlandı (18 Temmuz 1932). Türkçe ezan metni Ģu Ģekilde düzenlenmiģtir: Tanrı uludur / ġüphesiz bilirim bildiririm Tanrı'dan baģka yoktur tapacak / ġüphesiz bilirim bildiririm Tanrı nın elçisidir Muhammed / Haydi namaza / Haydi felaha / Namaz uykudan hayırlıdır (yalnız sabah namazında) / Tanrı uludur / Tanrıdan baģka yoktur tapacak. 21 Yapılan hazırlıklara ilgili bkz.: Jaschke, 1972: 45-47; Granda, 1973:
14 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 110 Çıkartılan kanunlarla da bu meselede ne kadar ciddi olunduğu gösterilmiģtir. 22 Ancak yeni Ģekli benimsemeyen müezzinlerle halk, bir nevi pasif direniģ göstermiģlerdir. Bernard Lewis, ibadet diline yapılan bu müdahalenin devletin diğer laiklik uygulamalarına göre daha geniģ bir halk tepkisine sebep olduğunu belirtir. (Lewis, 1984: 411). Türkiye de Arapça ezan okuma yasağının kaldırılması amacıyla 1950 seçimlerinden sonra yoğun bir çalıģma baģlatılmıģ ve 14 Haziran 1950 tarihinde de BaĢbakan Adnan Menderes hükümetince Türkiye Büyük Millet Meclisi ne çeģitli kanun teklifleri sunulmuģtur. Bu tekliflerde daha önceki hükümetçe yapılan uygulamanın yanlıģ olduğu, ceza kanununa hüküm konulmasının din ve vicdan hürriyetine baskı sayıldığı belirtilerek, ÇeĢitli gerekçelerle ezanı Türkçe okutmak, vatandaģın din ve vicdan hürriyetini herhangi bir Ģekilde kısmen veya tamamen mahkûm etmek ve bu hususu kanunî ceza tesbitleri altında bulundurmak doğru olmaz denilerek gerekçe Ģu hükümle sona erdirilmiģtir: Bütün bu mülâhaza ve sebeplerden baģka Müslüman Türklere sebepsiz yere manevî huzursuzluk veren böyle bir yasağın demokrasi ile idare olunan bir devlet nizamı içinde yer alabilmesi de müstahildir. Fıkranın tayyı Müslüman Türklere muhakkak bir huzur ve vicdan rahatlığı verecektir. 23 Bu tekliflerden sonra Ceza Kanunu nun 526. maddesinde gerekli değiģiklikler yapılmıģ ve 16 Haziran 1950 de Ramazan Bayramı arefesinde ezanın Arapça okunması serbest bırakılmıģtır. (Tunaya, 1991: 204). Yasağın kalkmasıyla birlikte ramazan ayında minarelerden yükselen Arapça ezanlar büyük bir sevinçle karģılanmıģ, büyük camilerin minarelerinde çifte ezanlar ve salâlar okunmuģ, sabah ezanlarını dinlemek için camilerin etrafında toplananların secdeye kapanıp yeri öptükleri görülmüģtür. (BaĢgil, 1954: 17-18, ). Ülkenin her tarafında kurbanlar kesilmiģ, zamanın hükümetine ve millet meclisine tebrik ve teģekkür telgrafları gönderilmiģtir. (Çağlı, 1961: ; Çakan, 1986: 7-8; Kurucu, 1957: 19-20). ĠletiĢim açısından ezanla kurduğu bağı değerlendirecek olursak Türk halkının o yıllarda sergilediği bu tavır bize çok Ģey söyler. Her Ģeyden önce dinî inançlarda yaygın algıların değiģtirilmesi kolay değildir. Ayrıca bütün bu coģkunun araģtırmacıya gösterdiği bir baģka Ģey de halk her ne kadar dinî konularda bildiği, duyduğu Ģeylerin bu ister Kur an olsun, ister ezan- anlamını bilmese dahi dedelerinden miras aldığı dinî anlayıģın aynen devam etmesini istemektedir. Bu konuda ezanın TürkçeleĢtirilmesi meselesinin filmlere romanlara ve Ģiirlere konu edindiğini söylersek meselenin halk vicdanında nasıl yankılandığını da bir iletiģimci ve halkla iliģkiler disiplininde çalıģmalar yapan biri olarak görebiliriz. Örneğin, 1991 yılında çevrilen, senaryosunu Ömer Lütfi Mete nin yazdığı, Ġsmail GüneĢ tarafından yönetilen Çizme adlı filmde, Karadeniz bölgesindeki bir kasabada halkın Arapça ezan yasağı karģısındaki tavırları, yasağı uygulamaya çalıģan devlet görevlisine (nahiye müdürü) karģı verdiği uğraģlar ve yasağın kalkmasından duyduğu sevinç anlatılmaktadır. Ezan batılılaģma sürecinin baģladığı, din duygusunun giderek zayıflamaya yüz tuttuğu Tanzimat döneminden sonra çeģitli Ģiir ve yazılara konu edilmiģ, dinî ve millî yönleriyle iģlenmiģtir. ġâirlerin dilin geniģ imkânlarını kullanarak ezan karģısındaki duygu ve düģüncelerini ifade ettiklerini görürüz Bu konuda çıkartılan kanunlarla ilgili bkz. Kanun Lâyihaları, TBMM Kütüphanesi Dokümantasyon ve Tercüme Müdürlüğü, nr. 186, 1/78, 3/1/9, 2/6, 7; Düstûr, 1941: TBMM Kütüphanesi Dokümantasyon ve Tercüme Müdürlüğü, 15 Haziran 1950 tarihli, Türk Ceza Kanunu nun 526. maddesinin değiģtirilmesi hakkında TBMM baģkanlığına sunulan teklifin gerekçesi S. sayısı; 3/1/9, 2/6,7. 24 Bu konuda örneklerle için bkz.: Ersoy, 1991: 91-93; Akyüz, 1953: 608, 704; Beyatlı, 1962: 71, 140; Tansel, 1962: 12, 38; Kaplan, 1971: ; Akdemir, 1991: ,
15 111 Hüseyin DİKME Ġslâmî terminolojide vitrine çıkan iletiģim içerikli kavramlardan biri de ezandır. Ezan diğer dinlerde hatta dünyada eģi ve benzeri bulunmayan söze ve sese dayalı çok yaygın bir iletiģim Ģeklidir. Ezan camiyle birlikte farklı bölgelerde farklı ırklara ait farklı düģüncelere sahip insanları bir araya getirip kaynaģtıran bir olgudur. Hangi dine inanırsa inansın insanlar bu sesleri duydukları zaman bunların ait oldukları din aklına gelir. Ezanın önemli yönlerinden biri de musiki ile olmasıdır. Her ezan farklı bir melodiyle okunur: Sabah Ezanı: Sabâ, dilkeģhâverân Öğle ezanı: Rast veya hicaz Ġkindi ezanı: Hicaz, rast, dügâh Yatsı ezanı: Hicaz, uģģak, bayatî, nevâ, rast Özellikle ülkemizde ezanı bu makamlarda okumak yaygınlaģmıģtır. (Can, 1966: 56; Öztürk, 2001: 23-24). Yaygın olarak müziğin ruhun olduğu olduğundan bahsedilir. Bu bağlamda ezan sadece dinî duyguları ifade etmede bir araç değil, güzel bir sesle usûlüne okunan ezan aynı zamanda insanların müziğe ilgili taraflarına da hitab etmektedir. Ezan okunduğunda susup dinlemek, sözlerini içten tekrar etmek ve hemen bitiminde duasını yapmak da etkisinin ne kadar geniģ ve derin olduğunu gözler önüne serer. Ezan ülkemizde de Kur an-ı Kerîm gibi bayrak gibi kutsal kabul edilen bir dinî olgudur. Ezanın Türk toplumunda kültürün yayılması ve benimsenmesi hususundaki geçmiģ kültürle iliģkilerini sürdürmesi, kültür açısından iletiģimdeki fonksiyonunu ele alması noktasında doğarken kulağına ezan okunan Türk çocuklarının millî ve manevî terbiyenin ilk esasını bu ezan sesinden aldıkları ve bir nevi dini özümsedikleri de bir gerçektir. 25 Aynı Ģekilde Ġslâm mimarisinde de camilere minarelerin ilave edilmesi, dinin vermek istediği mesajları hem görsel hem de iģitsel olarak yerine getirdiği görülür. Müslüman semtlerinde camilerin gölgesinde oynayan, beģ vakitte okunan ezan sesini dinleyerek yetiģen çocukların hayata bakıģı, hayat algısının çok farklı olduğu da bir gerçektir. (Beyatlı, 1964: ). 26 Sonuç Ġbadetin semavî dinlerde toplu olarak yapılması beraberinde aynı dine inananları bir araya toplayacak, bir ve beraber kılacak ayinleri gerçekleģtirecek mabed inģasına yöneltmiģtir. Her dinin akîdesi çerçevesinde inananlarının medeniyet seviyesinin bir göstergesi olan kendi mabedini inģa etmesi ibadetlerin bir nizama kavuģmasını sağlayacak bir Ģekilde belirli çağrı modellerinin de benimsenmesine / belirlenmesine imkân sağlamıģtır. Tanrı ya kulluk için gerçekleģen bu çağrı dinlerin kendi inançları ile dinlerin doğup büyüdüğü toplumların gelenek ve göreneklerine göre farklılıklar arz etmiģtir. Bu bağlamda Yahudilik te bu dinin kutsal kitabının indirildiği Sina Dağı nda bu indiriliģ sırasında keçi veya koyun benzeri hayvanların boynuzlarından yapılan bir alet olan Ģofarı ibadete çağrı, Tanrı nın yeryüzündeki hâkimiyeti, günahlardan arınma, teslim olma, büyük toplanıģ gününü çağrıģtırma gibi sembolik anlamlarda kullanmıģtır. Hıristiyanlık, Yahudilikle aynı topraklarda doğmasına karģın, Roma 25 Dinin psikolojik etkileri için bkz. Jung, 1965: Yahya Kemâl Beyatlı nın Ezansız Semtler baģlıklı bu yazısı ezân-ı Muhammedî nin Türk toplumunun oluģumundaki rolü ifade etmesi ve meselenin pedagojik, psikolojik ve sosyolojik yönlerini ön plana çıkarması bakımından çok önemlidir.
16 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 112 Ġmparatorluğu bünyesinde daha geniģ kitlelere hitap edecek bir konuma geldiği için Roma da kullanılan çanı, ayinlerine davet için bir sembol olarak almıģtır. Ġslâmiyet, Arabistan topraklarında indirilmesine rağmen bu coğrafyadaki sembollerden hareket ederek çağrısını gerçekleģtiren bir uygulamayı almak yerine, insanı merkeze aldığı için, insan sesini bu davette merkezî bir konuma getirmiģtir. Ġslâmiyet in doğduğu coğrafyadan etkilendiği kısım, sadece çağrıyı gerçekleģtiren müezzinlerin özellikleridir. Müezzinler, bazı görevleri itibariyle eski Arap toplumlarında sık karģılaģılan münâdîlerle benzeģir. Ezan okumanın namaz için olmazsa olmaz Ģartlardan biri haline geldiği Ġslam topluluklarında ezan çok geniģ bir coğrafyada yaygın bir Ģekilde, günde beģ kez okunmuģ, bu sayede hem yaģanılan yerin hangi dine ait olduğu kesinleģtirilmiģ, hem de insanların doğrudan veya dolaylı olarak dinle, din duygusuyla iç içe olması sağlanmıģtır. Sözlerini Hz. Peygamber in belirlediği ezan, kendi içindeki itikadî birtakım anlamları da tekrar ederek kitleleri camiye, ibadete, Allah a ibadet etmek için çağırmayı ifade eder. Ezan, kamet ve ibadet sırasında yapılan dıģ ve iç çağrılar ibadetlerin diğer dinlerde görülemeyecek bir tarzda belirgin bir düzen içerisinde gerçekleģtirilmesini sağlamıģtır. Bir çağrı olarak, farklı dillerin konuģulduğu bölgelerde bile arasında Türkiye de ezanın devlet eliyle kanuna bağlanarak Türkçe okutturulmasını kenarda tutarsakdünyanın her yerinde baģlangıcından bu tarafa indirildiği dille okunması esas kabul edilmiģ ve bu Ģekilde uygulana gelmiģtir. Müslümanlar farklı dillerde konuģulan Ģeyleri anlamayıp gündemlerine almazken ezan ve Kur an ın dilinin değiģtirilmesi, hatta ibadetin aslî dilinde yapılması karģısında rahatsızlık duymamıģlar, Allah ın ve kutsal kitabın dili olarak görüp öylece benimsemiģlerdir. Ezan farklı dile çevrildiği zaman da gerek psikolojik gerekse tepkisel olsun, rahatsızlığını ifade etmiģlerdir. Bugün bile yaģantı itibariyle dinin kurallarını uygulamasa dahi ezan okunduğu zaman meyhanelerde, umuma açık yerlerde, hatta evlerinde insanların saygılı bir biçimde toparlandıkları, konuģmadıkları, kendi idrak çerçeveleri içinde saygı gösterdikleri yaygın bir tavır ve gözlem olarak kaydedilebilir. Aynı fonksiyonda olmasa dahi Yahudiler de Ģofar sesi sırasında hemen hemen aynı tepkileri gösterirler. Hıristiyanlıkta ise çan sesi ibadete davetten çok, sembolik bir anlam kazanmıģtır. Ġnananları arasında mistik / metafizik duyguların ortaya çıkmasına vesile olmaz. Ġbadete davet dıģında semavî dinlerdeki çağrı Ģekillerinin sembolik bazı anlamları da dikkat çeker. ġofar ve çan, sözlükteki anlamları dıģında yeni anlamlar kazanarak dine ait olmayı ifade eder. Ezan ise, hem sözlük anlamı hem de Ġslam terminolojisinde kullanıldığı Ģekilleriyle anlam bütünlüğüne sahiptir. Semavî dinlerde ibadete çağrı için kullanılan unsurlar; halkla dinî ve siyasî-sosyal gayelerle iletiģime geçme, cemiyet-cemaatle iliģkisini sürdürme ve bütün bunları umuma bildirmek gibi anlamlar için de kullanılmıģtır. Dinlerin ibadete / Tanrı ya çağrı için kullandığı bu uygulamalar hiç Ģüphesiz dünyada milyarlarca insanı harekete geçiren bir etkiye sahiptir. KAYNAKÇA AKDEMĠR, Rıza, (1991), Dînî ve Millî Şiirler Antolojisi, Ankara. AKMAN, Mehmet, (2002), Kilise (Fıkıh a göre), DİA, Ankara, c. 26, 17. AKYÜZ, Kenan, (1953), Batı Tesirinde Türk Şüri Antolojisi, Ankara, 608, 704. BAġGĠL, Ali Fuad, (1954), Din ve Laiklik, Ġstanbul. BERGER, Peter L., (1993), Dinin Sosyal Gerçekliği, (Çev. A. CoĢkun), Ġstanbul: Ġnsan Yayınları
17 113 Hüseyin DİKME BERGER, Peter L., (1995), Dini Kurumlar, (Çev. A. Çiftçi), DEÜİFD, Ġzmir, XI, 432. BESALEL, Yusuf, (2002), ġofar, Yahudilik, Ġstanbul, III, 682. BEYATLI, Yahya Kemal, (1962), Eski Şiirin Rüzgarıyla, Ġstanbul BEYATLI, Yahya Kemâl, (1964), Aziz İstanbul, Ġstanbul: Fetih Cemiyeti. BOLAY, S. Hayri,( 1981), Türk Ġnsanının ve Cemiyetinin TeĢekkülünde Dinin Rolü, Millî Eğitim ve Din Hayatı, Ġstanbul. CAN, Halil, (1966), Dinî Türk Mûsikîsi Lügatı, Mûsikî Mecmuası, XVIII / 218, 56. CEBECĠ, Suat, (2003), Öğrenme ve Öğretme Süreçlerinde Dinî İletişim, Ġstanbul. ÇAĞLI, Yusuf Ziya, (1961), Ezan Meselesi Hakkında, Sebîlü r-reşad, XIII/320, ÇAKAN, Ġ. Lütfi, (1986), Ehadden Ekbere, Altınoluk, 1/3, Ġstanbul, 7-8. ÇETĠN, Abdurrahman, (1995), Ezan, DİA, Ġstanbul 1995, VIII, 36. ELĠADE, Mircae- Lawrence, E. Sullivan, (1979),, Center of the World, Encycllopedia of Religions, III, s.166. ELĠADE, Mircae, (1991), Kutsal ve Dindışı, (çev. M. Ali Kılıçbay), Ankara: Gece Yayınları. ELĠADE, Mircae, (2004), Dinin Anlamı ve Sosyal Fonksiyonu, (Çeviren: Mehmet Aydın), Konya: Din Bilimleri Yayınları. ERBAġ, Ali, (2003), Hıristiyanlıkta İbadet, Ġstanbul: AyıĢığı Kitapları. ERGĠN, Osman Nuri, (1939), Türkiye de Maarif Tarihi, V, Ġstanbul. ERSOY, Mehmed Âkif, (1991), Safahat (haz. M. Ertuğrul Düzdağ), Ġstanbul. FAYDA, Mustafa, (1991), Bilâl-i HabeĢî, DİA, VI, 152. GÖKALP, Ziya, (1976), Doğru Yol (haz. Müjgan Cunbur), Ankara, MEB Yay. GRANDA, Cemal, (1973), Atatürk ün Uşağı İdim, Ġstanbul. GÜÇ, Ahmet, (1999), Dinlerde Mabed ve İbadetler, Bursa: Esra Fakülte Kitabevi. GÜNAY, Ünver, (1986), Modern Sanayi Toplumlarında Din: I EÜİFD, Kayseri, 3, 43. ( ). ( ). ( ). Ġsimsiz, (1990), Church, Encyclopedia of Early Christianity (Edidör: E. Ferguson vd.), London, , (1941), Düstûr, Üçüncü tertip, XXII, Ankara, , (1986), Çan, Büyük Larousse, Ġstanbul, V, , (2002), Çan, Türkler Ansiklopedisi, c. III, s. 352.
18 Semavî Dinlerde İbadete Çağrı İletişimi 114 JASCHKE, G., (1972), Yeni Türkiye de İslâmlık (trc. Hayrullah Örs), Ankara. JUNG, Carl Gustav, (1965), Psikoloji ve Din (çeviren: Ender Gürol), Ġstanbul Kanun Lâyihaları, TBMM Kütüphanesi Dokümantasyon ve Tercüme Müdürlüğü, 186, 1/78, 3/1/9, 2/6, 7. KAPLAN, Mehmet, (1986), Kültür ve Dil, Ġstanbul: Dergâh Yayınları. KAPLAN, Mehmet, (1986), Tevfik Fikret, Ġstanbul: Dergâh Yayınları. KAYAALP, Ġsa, (2004), Dinde İletişim Dili, Ġstanbul: Nesil Yayınları. KOÇU, ReĢat Ekrem, (1969), Ġstanbul da Ezan Musikisi, Hayat Tarih Mecmuası, 11, KÖKTAġ, Mehmet Emin, (1997), Din ve Siyaset, Ankara: Vadi Yayınları. KURUCU, Ali Ulvi, (1957), Medîne-i Münevvere de Bir Sabah Ezanı İslâm ın Nuru Mecmuası, II, KÜÇÜKAġÇI, Mustafa, (1995), Müezzin DİA, Ġstanbul, XXXI, KÜÇÜKAġÇI, Mustafa, (2010), Bilâl-i HabeĢî den Günümüze Ezan, İstanbul Ezanları, içinde, LEWĠS, Bernard, (1984), Modern Türkiye nin Doğuşu (trc. Metin Kıratlı), Ankara. MARDĠN, ġerif, (1995), Din ve İdeoloji, 7. baskı, Ġstanbul: Ġnsan Yayınları. MUSTAFA KüçükaĢçı, İstanbul Ezanları, içinde, Bilâl-i HabeĢî den Günümüze Ezan, Ġstanbul 2010, s ÖZEN, Adem, (2001), Yahudilikte İbadet, Ġstanbul: AyıĢığı Kitapları. ÖZTÜRK, Mustafa Tahir, (20019; Türk Din Mûsikîsinde Ezan, (BasılmamıĢ Yüksek Lisans tezi), Ġstanbul: ĠTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü. SARI, Mehmet Ali, (2010), Günümüzde Ezanlar, İstanbul Ezanları, içinde, Ġstanbul. SCHĠMMEL, Anna Maria, (1955), Dinler Tarihine Giriş, Ankara: AÜĠF Yayınları. SHERBOK, Dan Cohn, (1994), Judaism, Worship, London, 132. ġahġn, M. Süreyya, (1993), Çan, DİA, Ġstanbul, VIII, 196. TANSEL, Fevziye Abdullah, (1962), Servet-i Fünûn ve Son Devir Edebiyatında Dinî Şiirler, Ankara: TDĠB Yayınları. TANSEL, Fevziye Abdullah, (1989), Ziya Gökalp Külliyatı 1- Şiirler ve Halk Masalları, Ankara, MEB Yay. THOMPSON, (1983), Jan, Jewish Belief and Practice, London. TOY, Crawford Howell, (1913), Introduction to History of Religions, Boston. TUNAYA, Tarık Zafer, (1991), İslamcılık Akımı, ĠstanbuI: Simavi Yayınları. TURHAN, Mümtaz, (1972), Kültür Değişmeleri, Ġstanbul: MEB Basımevi. WĠNTER, Naphtali, (1973), The High Holy Days, Jerusalem. YILDIRIM, Ergül, (1999), Değişen Din Anlayışının Sosyolojisi, Ġstanbul.