İSTANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI VADELİ İŞLEMLER PİYASASI İŞLEM VE ÜYELİĞİNE İLİŞKİN YÖNETMELİK
Resmi Gazete Tarihi: 19/07/2001
Resmi Gazete Sayısı: 24467
Madde 1 - Bu Yönetmeliğin amacı, Vadeli İşlemler Piyasasında işlem görecek vadeli ve opsiyonlu sözleşmelerin işlem esaslarını ve Vadeli İşlemler Piyasasına üyelik şartlarını belirlemektir.
Bu Yönetmelikte hüküm bulunmayan hallerde İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
Madde 2 - Bu Yönetmelik, 28/07/1981 tarihli ve 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 15/12/1999 tarihli ve 4487 sayılı Kanun ile değişik 22 nci maddesinin birinci fıkrasının (j) bendine dayanılarak düzenlenmiştir.
İşlem görecek vadeli sözleşmelerinin asgari unsurları
Madde 3 - Vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmelerinin özellikleri, işlem yöntemleri ve söz konusu sözleşmelerin asgari unsurları, sözleşmeye konu aracın niteliğine göre, Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenip, Sermaye Piyasası Kurulunun uygun görüşüyle saptanır. Borsa Yönetim Kurulunun bu konudaki kararları ve değişiklikleri Borsa bülteninde duyurulur. Söz konusu unsurlar aşağıda belirtilmiştir.
a) Sözleşmeye konu araç: Sözleşmeye dayanak teşkil eden sermaye piyasası aracı, finansal gösterge veya döviz.
b) Sözleşmenin Tipi: Vadeli işlem piyasalarında ilgili Borsa tarafından belirlenen alım satımı yapılabilecek vadeli işlem veya opsiyonlu işlem sözleşmeleri.
c) Sözleşmenin Büyüklüğü: Sözleşmeye konu aracın standartlaştırılmış minimum işlem miktarı.
d) Fiyat Aralığı: Sözleşme türü bazında belirlenen sözleşme fiyatında bir defada gerçekleşebilecek en küçük fiyat hareketi.
e) İşlem Vadesi: Sözleşmeye konu aracın nakit uzlaşmasının veya fiziksel takasının yapılacağı zaman.
f) Teslim Şekli: Vade sonunda sözleşmeye konu araç bazında teslimatın fiziki olarak veya nakit uzlaşma yoluyla yapılacağı.
g) Uzlaşma Fiyatı: Takas Merkezi tarafından vadeli işlem sözleşmelerinin günlük teminat ayarlamalarında kullanılmak üzere belirlenecek fiyat.
h) Uzlaşma Fiyatının Hesaplanışı: Sözleşme türü bazında belirlenen ve güncelleştirilme işleminde kullanılacak fiyat tespit yöntemi.
ı) Son İşlem Günü: Teslim gününden önce vadeli piyasada işlem yapılabilen son işgünü.
i) Günlük Fiyat Hareket Limitleri: Her vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesi türü için sözleşmeye konu aracın nakit işlem piyasasındaki alt ve üst fiyat limitleri dikkate alınarak, Vadeli İşlemler Piyasası seanslarında uygulanacak alt ve üst fiyat hareket limitleri.
j) Kullanım Fiyatı: Opsiyon sözleşmelerinde sözleşmeye konu aracın alım veya satımının vade süresince veya vade sonunda kullanılabileceği fiyat.
k) Teslim Tarihi: Vadeli işlem sözleşme türü bazında, sözleşmeye konu aracın teslimatının veya nakdi mutabakatının yapılabileceği süre.
l) Teminat Oranları: Vadeli işlem ve kısa opsiyon pozisyonları için her bir sözleşme türü bazında belirlenen her işlem için tarafların temin etmesi gereken başlangıç ve sürdürme teminat oranları.
m) Pozisyon Limitleri: Her vadeli sözleşme türü bazında, bir hesapta veya gerçek veya tüzel bir kişiye ait hesapların toplamında, aynı veya farklı teslimat vadelerine sahip vadeli işlem sözleşmeleri için bulunabilecek azami pozisyon miktarı.
n) Opsiyon Tipi: Opsiyon sözleşmesi ile tanınan hakkın kullanılabileceği süreye ilişkin iki yöntem söz konusudur. Opsiyon sözleşmesinin sadece vade sonunda kullanım hakkı tanıması durumunda Avrupa tipi, opsiyon sözleşmesi ile tanınan hakkın vade sonunda veya vade sonundan önceki herhangi bir tarihte kullanılabilmesi durumunda, Amerikan tipi olarak adlandırılır.
Herhangi bir işlem gününde bir vadeye ya da sözleşme türünün tüm vadelerine ait işlemler, Borsa Yönetim Kurulu kararıyla durdurulabilir, aynı şekilde işlemlerin tekrar başlatılması kararı da Borsa Yönetim Kuruluna aittir. Bu yetki piyasa etkinliğinin korunması amacıyla Borsa Başkanlığına devredilebilir.
Vadeli işlem sözleşmelerinin teslim tarihini Borsa Yönetim Kurulu belirler. Bu konudaki kararlar Borsa Bülteninde ilan edilir.
Borsa Yönetim Kurulu gerekirse portföy bazında teminatlandırma yapılması kararı da alabilir.
Borsa Yönetim Kurulu gerekli gördüğü hallerde pozisyon limitlerini belirleme yetkisine sahiptir. Yönetim Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla duyurur. Bu yetki gerekli görülmesi durumunda Borsa Başkanlığına devredilebilir. Uygulamada bir veya birden fazla gerçek ve/veya tüzel kişinin doğrudan veya dolaylı olarak sahip oldukları veya kontrol ettikleri hesaplar; açıkça veya zımnen bir sözleşmeye veya anlaşmaya bağlı olsun veya olmasın birleştirilir.
Vadeli İşlemler Piyasasında opsiyon tiplerinden hangisinin geçerli olacağı, sözleşmenin ihdası sırasında Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenir.
Pozisyon limitlerine ilişkin istisnalar
Madde 4 - Sermaye Piyasası Kurulu ve Borsanın diğer düzenlemelerine uyulması amacıyla pozisyon limitlerinin geçici bir süre aşılması, bu Yönetmelik hükümlerine aykırılık oluşturmaz. Korunma saikiyle işlem yaptığı tespit edilmiş olan ve bu durumu bildiren gerçek ve tüzel kişilere ait hesaplar Borsa Yönetim Kurulunun belirleyeceği oranlarda pozisyon limitlerinden muaf tutulur. Yönetim Kurulu istisnalara ilişkin kararlarını Borsa Bülteninde ilan eder.
Müşterilerin risk taahhütnamesi imzalama yükümlülüğü
Madde 5 - Vadeli işlemler piyasasında bir borsa üyesi aracılığıyla işlem yapmak isteyen tüm gerçek ve tüzel kişiler, Borsa tarafından hazırlanan ve bu piyasanın özelliklerini anlatan kılavuzu okuduklarına ve anladıklarına dair "Risk Taahhütnamesi"ni imzalamak zorundadırlar.
Emirlerin vadeli işlemler piyasasına intikali
Madde 6 - Emirlerin Vadeli İşlemler Piyasasına intikali, üye temsilcilerinin bilgisayar terminalleri vasıtasıyla piyasa eksperleri nezaretindeki Borsa ana bilgisayarına müşteri emirlerini aktarmaları ile gerçekleşir.
Madde 7 - Borsa Vadeli İşlemler Piyasasında herhangi bir sözleşme üzerinde işlem yapmak isteyenler bu isteklerini yetkili borsa üyelerine alım veya satım emirleriyle iletirler. Alım satım emirleri esas olarak yazılı verilir, ancak borsa üyeleri telefon ve benzeri iletişim araçlarıyla ya da sözlü olarak kendilerine iletilen emirleri de, isterlerse kabul edebilirler. Bu tür emirler, şekli Borsaca belirlenen ve hazırlanmış ve sıra numarası takip eden listelere alınışı sırasında üye veya temsilcileri tarafından kaydedilir ve kaydedildiği sıra numarası ve kodu o anda müşteriye bildirilir.
Borsa üyelerinin İstanbul içindeki ve dışındaki şube veya bürolarına birinci fıkradaki şekillerde verilen emirler üyeye verilmiş sayılır.
Üyeler, emirleri kısmen veya tamamen kabul etmeyebilirler, ancak nedenini açıklama zorunluluğu olmamakla birlikte, durumu müşterilerine veya onların temsilcilerine hemen bildirmek zorundadırlar.
Emri veren müşteri, emrin Borsaya iletilmesinden önce emri değiştirebilir veya geri alabilir.
Vadeli İşlemler Piyasası emirlerine ait şekil şartları
Madde 8 - Bir müşteri emrinde en az aşağıdaki bilgilerin bulunması gerekir.
a) Emrin verildiği Borsa üyesinin adı soyadı veya ünvanı.
b) Emri verenin adı, soyadı veya ünvanı ve adresi.
c) Emrin alış veya satış işlemlerinden hangisi için kullanılacağı.
d) Sözleşmeye konu aracın cinsi, sözleşme adedi varsa nominal değer tutarı.
e) İşlem yapılacak sözleşmenin, vadeli işlem, alım veya satım hakkına dayalı opsiyon sözleşmesi olduğu.
f) Emrin türü.
g) Varsa limit ve sınır fiyatı.
h) Sözleşmenin ait olduğu teslimat vadesi.
ı) Varsa emrin geçerlilik süresi.
i) Emrin verildiği yer, tarih, saat ve dakika.
j) Emrin borsa üyesi tarafından alındıktan sonra ilk seansta mı, yoksa geçerlilik süresi içinde uygun göreceği bir seansta mı borsaya intikal ettirileceği.
k) Müşteri emir numarası.
l) Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenecek diğer şartlar. Yönetim Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla duyurur.
Madde 9 - Yönetim Kurulu vadeli işlemler piyasalarına ilişkin emir türlerini ve geçerlilik sürelerini belirler. Yönetim Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla duyurur.
Emirlerin işleme konulması, öncelik kuralları ve emirlerin iptali
Madde 10 - Vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmeleri, Yönetim Kurulu tarafından belirlenen işlem yöntemlerine uygun olarak bilgisayar aracılığı ile alınıp satılır. Yönetim Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla duyurur. Vadeli ve opsiyonlu işlemlerde sisteme kaydedilen emirler karşılanırken önceliklerin belirlenmesinde aşağıdaki kurallar sırasıyla uygulanır.
c) Müşteri emirlerinin önceliği kuralı: Fiyat ve zaman öncelikleri açısından eşitliğin söz konusu olduğu emirler arasında müşteri emirleri, Borsa Üyelerinin kendi nam ve hesaplarına verdikleri Borsa emirlerinden önce karşılanır.
Müşteri emirlerine tahsiste uygulanacak öncelik kurallarını Borsa Yönetim Kurulu belirler.
Borsa üye temsilcileri vadeli işlemler piyasasına iletmiş oldukları emirlerinden, karşılanmamış olanları istedikleri an iptal edebilirler.
Gerçekleşen işlemlerin bildirimi
Madde 11 - Piyasada gerçekleştirilmiş olan işlemlerin teyidi işlem süresi boyunca ilgili alt ekranlardan sürekli yapılabileceği gibi, işlem süresi sonunda piyasa üyelerine yazılı ve/veya manyetik ortamda döküm olarak verilebilir.
Madde 12 - Takas açısından esas teşkil edecek bilgileri içeren günlük işlem defterleri, işlemlerin sonuçlanması ve piyasanın kapanmasından sonra belirlenmiş bir zamanda üye temsilcilerine teslim edilir; işlem defterlerinde vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesine konu araç ve sözleşme vadeleri bazında uzun ve kısa pozisyonların dökümü, gün içerisinde alınan ve satılan sözleşmeler, işlem gördükleri fiyatlar ve sözleşmelerin nominal değerleri üye ve hesap bazında sıralanır.
İşlemlerin sonuçlandırılması ve üye işlem yapma limitlerinin takibi
Madde 13 - Üye bazında açık pozisyonların belirlenmesi ve üye teminatlarındaki günlük mutabakatın hesaplanması için kesinleşmiş işlem bilgileri Takas Merkezine aktarılır. Her işlem günü öncesi tüm üyelerin işlem yapabilme limitlerine ilişkin günlük vaziyetler de hesaplanarak, piyasanın açılışından itibaren üye temsilcilerinin ekranlarından takip edilebilir.
Günlük mutabakatın gerçekleştirilmesi
Madde 14 - Piyasa kapanışının ardından Takas Merkezi tarafından her üye bazında hazırlanan özet hesap dökümleri vasıtasıyla bildirilen günlük mutabakat raporuna göre, ilgili piyasa üyesinin bir sonraki piyasa açılışına kadar sahibi olduğu pozisyonlara ait hesaplarının güncelleştirilmesi sağlanır.
Üye pozisyonlarının güncelleştirilmesine ilişkin süreler
Madde 15 - Borsa Yönetim Kurulu, alım satımı yapılan sözleşme türleri bazında güncelleştirme ve diğer takas işlemlerine ilişkin bağlayıcı süreleri belirler; Yönetim Kurulu bu konuda almış olduğu kararları Borsa Bülteni vasıtası ile duyurulur.
Vadeli İşlemler Piyasası üyeliği ve üyelik şartları
Madde 16 - Vadeli İşlemler Piyasası Üyeliği, Borsa Yönetim Kurulu tarafından farklı araçların konu teşkil ettiği vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşme türleri bazında ihdas edilebilir; Borsa Yönetim Kurulu üyelik koşulları ve ilave şartlar ile piyasa üyeliğine ilişkin diğer kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla ilan eder. Vadeli İşlemler Piyasası üyeliği için başvuruda bulunan Borsa üyelerinin aşağıda belirtilen asgari şartları sağlamaları zorunludur.
a) Sermaye Piyasası Kurulundan vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmeleri alım-satımına aracılık faaliyetinde bulunmak için gerekli izni almış olmak.
b) Talep sahibi üye halihazırda tüm nakit ve diğer vadeli işlem piyasalarında üstlendiği toplam risk ve ilerde oluşabilecek mali güçlüklere karşı Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenecek sermaye yeterliliği kriterlerini karşılamak zorundadır. Bu kriterlere uyulup uyulmadığı Borsa Başkanlığı tarafından düzenli aralıklarla gözden geçirilir. Borsa Başkanlığı, bu kriterlere uyulmadığının tespiti durumunda ilgili üyenin vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesi türü bazında işlem yapma yetkisini kaldırabilir.
c) Üyeler, kendi adlarına işlem yapan üye temsilcilerinin gerçekleştirdikleri işlemlere ilişkin doğabilecek tüm yükümlülükler açısından sınırsız sorumlu olduklarına, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası tarafından talep edilen tüm şartların yerine getirileceğine ve temsilcilerinin iletilen emirleri basiretli bir tarzda gerçekleştireceğine dair, Borsa Başkanlığı tarafından düzenlenecek ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanacak "Vadeli İşlemler Piyasası Taahhütnamesi"ni noter tasdikli olarak düzenleyerek ibraz ederler.
d) Üyenin, bu Yönetmelik hükümlerini kabul ettiğine ve tüm yükümlülüklerini kapsayacak bir taahhüt altına girdiğine dair, içeriği Borsa Başkanlığı tarafından düzenlenecek ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanacak olan bir banka teminat mektubunu Borsaya vermesi zorunludur.
Üye işlem yapma limitleri
Madde 17 - Gerekli görülmesi durumunda piyasada işlem yapma yetkisi olan banka ve aracı kurumlara, işlem görecek sözleşme türü bazında Borsa Yönetim Kurulu tarafından "işlem yapma limiti" tahsis edilebilir. Bu limitin tespit edilmesine ilişkin yetki, piyasa etkinliğinin muhafazası amacıyla Borsa Başkanlığına devredilebilir. Belirlenmiş olan işlem yapabilme limitini aşmayacak "net işlem limiti karşılığı", nakit ya da Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenmiş diğer kıymetler olarak, Borsa Başkanlığı tarafından duyurulacak olan banka veya kuruluşlardaki Borsa adına açılmış ilgili hesaplara aktarılır. Üye bazında tespit edilmiş olan işlem yapabilme limitleri aşılmamak kaydıyla, piyasa üyeleri yatırdıkları net işlem limiti karşılıklarının, Yönetim Kurulu tarafından belirlenecek oranına tekabül eden TL. karşılığı kadar günlük vadeli işlem sözleşmesinin alım-satımını gerçekleştirebilirler. Bahsi geçen işlem yapma limitleri gözden geçirilerek belli zaman aralıkları ile güncelleştirilir.
Üye işlem limiti karşılıkları
Madde 18 - İşlem yapma limiti karşılığı olarak kullanılabilecek kıymetler ve hangi oranlarda kullanılabilecekleri ve birbirleri ile iştirak ilişkisi olan piyasa üyesi banka ve/veya aracı kurumların hangi oranlarda teminat mektubu verebileceği Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Bu konudaki kararlar Borsa Bülteni aracılığı ile duyurulur. Üye işlem yapma limitleri tespit edilirken, her vadeli ve opsiyonlu sözleşme türü bazında belirlenmiş olan pozisyon limitleri de dikkate alınır.
Vadeli İşlemler Piyasası piyasa yapıcılığı şartları
Madde 19 - Borsa Yönetim Kurulu farklı araçların konu teşkil ettiği vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşme türleri bazında piyasa yapıcılığı sistemini ihdas edebilir. Piyasa yapıcılığı başvuru koşulları ile piyasa yapıcılığına ilişkin diğer şartlar Borsa Bülteni vasıtasıyla ilan edilir. Vadeli İşlemler Piyasasında piyasa yapıcılığı için başvuruda bulunan Borsa üyeleri aşağıda belirtilen asgari şartları sağlamak zorundadırlar.
a) Vadeli işlemler piyasası üyesi olmalıdırlar.
b) Borsa Yönetim Kurulu tarafından piyasa yapıcılığı için özel olarak belirlenecek sermaye yeterliliği kriterlerini sağlamalıdırlar. Bu kriterlere uyulup uyulmadığı Borsa Başkanlığı tarafından düzenli aralıklarla gözden geçirilir. Borsa Başkanlığı, bu kriterlere uyulmadığının tespiti durumunda ilgili üyenin vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesi türü bazında piyasa yapıcılığı yetkisini kaldırabilir.
c) Piyasa yapıcı üyelerin genel yükümlülüğünü kapsayan ve içeriği Borsa Başkanlığı tarafından düzenlenecek ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanacak "Vadeli İşlemler Piyasası Piyasa Yapıcı Üye Taahhütnamesi"ni imzalayıp, verecekleri kotasyonların, Borsa tarafından belirlenen süre içerisinde geçerliliği açısından sınırsız sorumlu olduklarını noter huzurunda beyan etmelidirler.
Piyasa yapıcılığına ilişkin yükümlülükler
Madde 20 - Piyasa yapıcılar sorumlu oldukları her sözleşme türü ve bu türe ait işlem vadeleri için piyasanın açık olduğu her an çift taraflı alış-satış kotasyonu vermek zorundadırlar. Piyasaya verilecek fiyat kotasyonları tüm piyasa üyelerine açık olup, söz konusu kotasyonlar, Borsa Yönetim Kurulu tarafından her bir sözleşme türü bazında önceden belirlenmiş olan miktarın altında olamaz. Önceden belirlenen miktarlarda kotasyonunu verdiği fiyatlardan pasif işlem gerçekleştiren her piyasa yapıcısı, işlemlerden sonra fiyat kotasyonlarını yenileyebilecekleri gibi, işlem gerçekleşmemiş olsa da fiyatlarında değiştirme yapabilir. Söz konusu kotasyonlar, günlük fiyat hareket limitleri içerisinde kalmak ve Borsa Yönetim Kurulunun belirleyeceği kurallara uymak kaydıyla, herhangi bir fiyattan verilebilir. Söz konusu sistemde piyasa yapıcıları sadece kendi nam ve hesaplarına işlem yapabilirler. Borsa Yönetim Kurulu bu konuda düzenleme yapma yetkisine sahiptir.
Madde 21 - Piyasa yapıcılığı yetkisi verilen piyasa üyelerine, işlem görecek sözleşme türü bazında verecekleri fiyat kotasyonları açısından sözleşme sayısı konusunda herhangi bir üst limit olmamakla beraber İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Vadeli İşlemler Piyasası Takas Merkezi Üyeliği ve İşlemlerine İlişkin Yönetmeliğin 47 nci maddesinde bahsi geçen olağanüstü halin tespiti durumunda Borsa Yönetim Kurulu tarafından piyasa etkinliğinin muhafazası amacıyla sözleşme türü bazında limitler getirilebilir. Borsa Yönetim Kurulu; piyasa yapıcılarının gün sonunda tutabilecekleri pozisyon limitleri, günlük işlem limitleri, alış ve satış kotasyonları arasındaki farkın azami ve asgari miktar ve/veya oranını her bir piyasa yapıcısı bazında belirleyebileceği gibi; diğer piyasa üyelerine göre daha düşük Borsa payı ve takas ücret tarifelerinin piyasa yapıcılarına uygulanması konusunda düzenlemeler yapabilir. Borsa Yönetim Kurulu bu konuda aldığı kararları Borsa Bülteni vasıtası ile duyurur.
Geçici Madde 1 - 23/02/2001 tarihli ve 24327 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik uyarınca kurulacak Borsa faaliyete geçtiği tarihte bu Yönetmelik yürürlükten kalkar ve bu Yönetmelik uyarınca yapılan işlemler söz konusu borsaya devredilir.
Madde 23 - Bu Yönetmelik hükümlerini İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Başkanı yürütür.