Ana Sayfa Edebiyat Haberleri Okumaya Hiç Vaktimiz Yok Ama Her Gün Bir Roman Okuyoruz
Okumaya hiç vaktimiz yok ama her gün bir roman okuyoruz / Cemal TUNÇDEMİR (T24)
‘Yoğunluktan’ veya ‘vakit bulamadığımız’ için hiç kitap okuyamayan bir insana dönüşünce, sadece öğrencilik yıllarımızda veya yaşamımızın bir bölümünde okumuş olduklarımızla yaşamımız boyunca ‘aydın’ bir insan kalamayız
Nietzsche’nin bir besteci arkadaşı, mektuplaşmalarında, düşünürün, 1882’den önce yazdıkları ile sonraki yazıları arasındaki üslup farkına dikkat çeker ve bu radikal üslup değişikliğinin nedeni hakkında bir tahminde bulunur. Nicholas Carr’ın, Alman iletişim uzmanı Friedrich Kittler’den aktardığına göre, arkadaşının tespit ettiği sebebe hak verir Nietzsche. Gözleri bozulmaya başladığı için 1882 yılında artık kağıt kalem ile yazmayı bırakmış daktilo kullanmaya başlamıştır. Bu ‘araç’ değişikliği düşüncelerini ifade şeklini de derinden değiştirmiştir. Arkadaşı da Nietzsche’ye, beste yaparken kullandığı kalem ve kağıdın kalitelerinin bile bestelerine ne kadar etki ettiğinden söz eder. Friedrich Kittler, ‘kalem’ yerine ‘makine’ ile yazmaya başladıktan sonra Nietzsche’nin üslubunun, “münazaradan vecizeye, tefekkürden cinasa, belagattan telgraf mesajı üslubuna evrildiği” tespitinde bulunur.
İnternet ve sosyal medya bize sıkça ‘okuma illüzyonu’ yaşatıyor. Sırf sosyal medyada paylaşılan kısımlarına denk geldiğimiz, hakkındaki Tweetleri gördüğümüz için veya hakkında bir kaç şey okuduğumuz için ‘okuduk’ sandığımız makaleler, kitaplar var. Hatta bir sosyal medya araştırması, paylaşılan birçok makalenin, paylaşan kişilerce aslında okunmadığı tespitinde bulunacaktı. Bunu destekleyen bir başka araştırma ise, uzun bir yazının okunan kısmı arttıkça, yazının paylaşma oranının o ölçüde düştüğü sonucuna varacaktı. Düşüncelerimiz ve yargılarımızın dayandığı temel, böylesi bir okuma illüzyonundan veya sosyal medyanın sığlığından ibaret hale geldiğinde birer ‘yapmacık zeka’ya dönüşmemiz işten bile değil.
Nicholas Carr, sonraki yıllarda ‘Sığlık: İnternet Beynimize Ne Yapıyor?’ başlığıyla kitaplaştıracağı düşüncelerini ilk kez Atlantic dergisinde 2008 yılında paylaştığı ‘Google bizi ahmaklaştırıyor mu?’ yazısında, “Bir zamanlar, okurken, kelime denizinde bir dalgıçtım. Şimdilerde ise okurken sadece o denizin üzerinde bir jet ski ile kayıyor gibiyim” şeklinde yakınacaktı bu akışkan yüzeysellikten.
Carr, aynı yazısında birçok gazeteci, bilim insanı ve aydının uzun zamandır hiç kitap okumadıkları itiraflarını art arda sıralayacaktı. Örneğin, Michigan Üniversitesi Tıp Fakültesinden patolog Bruce Friedman, ona, “İster internette ister kağıtta olsun, uzun makaleleri okuma yeteneğimi tamamen kaybettim. İki üç paragraftan fazlası bile bana uzun geliyor. Artık istesem de Savaş ve Barış’ı okuyamam gibime geliyor” diye yakınacaktı.
Mark Twain vaktiyle, klasikleri, “herkesin okumuş olmayı çok istediği ama okumadığı kitaplar” şeklinde tanımlamış. Günümüzdeki halimizi görse, genel olarak kitapları, ‘herkesin okumuş olmayı istediği ama okumadığı uzun paylaşımlar’ şeklinde hicvederdi belki de…
Yanlış anlaşılmasın, her geçen gün daha az okuyan bir türe dönüşmüyoruz. Tam aksine bugün, gazetecimiz, aydınımız, akademisyenimiz, politikacımız, öğrencimiz ve hele hele sokaktaki ortalama insan, sadece 1970’ler veya 1980’lerdeki muadillerinden değil tarihteki bütün muadillerinden çok çok daha fazla okuyor. The Morning News’in editörü Nikkitha Bakshani’nin ‘Aşırı Okuma İlleti’ yazısında aktardığı bir araştırmaya göre ortalama bir Amerikalının gözleri bir gün boyunca, gazete, SMS, reklam, pano, kitap, sosyal medya, TV gibi araçlardan ortalama 100 bin yazılı kelimeye denk geliyor. Pazarlama şirketi Likehack’in derlediği verilere göre de, ortalama bir sosyal medya kullanıcısı günde ortalama 54 bin kelime eden içeriği okuyor. Yani, her birimiz, bir yandan ‘kitap okumaya hiç vaktimiz kalmıyor’ diye yakınırken, farkında olmadan, her gün, bir araya getirildiğinde orta halli bir roman oluşturacak büyüklükte içerik okuyoruz. Blogger Charles Chu, sosyal medyaya ayırdığı zamanı kitaba ayırdığında bir yılda 200 kitap okuduğunu aktarıyor. Elbette ki böylesi bir inziva, günümüz alışkanlıkları içinde çoğumuz için zor veya gereksiz bir eylem ama sosyal medyaya ayırdığımız zamanı, ortalama kitap sayısı olarak görmek de göz açıcı…
Sosyal medyanın, okuma şeklimize, düşünce sürecimize ve düşüncelerimizi paylaşma üslubumuza etkileri çok büyük. Ve okuma şeklimizdeki bu radikal dönüşümün, düşünce tarzımız üzerindeki etkisinin farkında bile değiliz.
Bu yüzden de, Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Daniel Kahneman’ın Hızlı ve Yavaş Düşünme kitabında, “Sistem 1” ve “Sistem 2” dediği iki düşünce tarzı arasındaki farkı en iyi gözlemleyebileceğimiz yerlerden biridir sosyal medya…
Sistem 2, ariflere, mütefekkirlere, aydınlara özgü, tarta tarta, farklı açılardan da bakarak, bilmediği, anlamadığı, kaçırdığı noktaları olabileceğini hesaba katıp anlamaya çalışarak “yavaş” düşünme tarzıdır. Gayret ve zahmet gerektiren, saman alevi gibi parlamayan, ahlaklı, mantıklı ve tutarlı olmaya değer veren, bilinçli ve farklı açıları da görmeye hevesli bir düşünce sürecidir. Bir yargıya varması zaman alır. 6000 bin yıl kadar önce, sürülerimizdeki keçi sayımızı veya ambarımızdaki buğday miktarını hesaplama çabasıyla gelişmeye başlayıp, günümüzün en kompleks ayrıntılara dikkat edebilen insan beynine ulaşmamızı sağlayan düşünce tarzıdır. Uygarlığı doğuran şeydir. Sistem 2’nin ideal medyumu, akademi, kitap veya uzun derinlikli okumalardır.
Sistem 1 ise, türümüzün yüz binlerce, milyonlarca yıllık evriminde doğada var olabilmek için geliştirdiği ilkel düşünce biçimimizdir. Anında kavgaya, anında vurmaya, anında uçmaya, anında kaçmaya hizmet eder. Otomatiktir, zahmetsizdir, çok çabuk ve kestirmeden tamamlar kendini. Önyargılara, bilinçaltı müktesebatına ve ilkel duygulara dayanarak hemen yargıya varır. İdeal medyumu ise, iki cümlede her şeyi anlatan Tweetleri, görsel Facebook memeleri, tek kare fotoğraf üzerine bina edilmiş ‘düşünceleriyle’ sosyal medyadır. İnsan olarak beynimizin her iki düşünce tarzına da ihtiyacı var. Ancak, uygar bir toplum için sistem 2 düşünce tarzının varlığı olmazsa olmazdır. Aydınları, gazetecileri, akademisyenleri bile sadece sistem 1 düşünce tarzına kendini mahkum etmiş toplumlarda asla uygarlık olmaz.
Bir kitaptan veya internetten kapsamlı, derin okumalar, bize sakin ve basiretli bakış kazandırır. Günlük gelişmeleri bile anlık heyecanlardan değil, nedenleri ve sonuçları ile daha geniş perspektiften anlamamıza yardım eder. Sosyal medya kaynaklı yüzeysel okumalar ise, telaşlı, panik, paranoyak, sansasyonel düşünce yapısının küresel bir salgına dönüşmesinde önemli role sahiptir. Saman alevinden uygarlığın sonunu geldiğini düşünecek bir ruh hali oluşturur. Korku ve paranoya insanları aşırılığa, sistem 1 merkezli düşünmeye yönelten güçlü motivasyonlardır. Varoluşsal tehdit altındayız, küresel güçler ülkemizi yok etmek için birleşti, bir olma yada ölme yol ayrımındayız gibi iddiaların hiç sorgulanmaması, birbirinin kopyası komplo teorilerinin kürenin her yerinde orijinalmiş gibi kabul görebilmesi, zihinsel ve entelektüel sığlık ister. 10 yıl önce özgürlüğün platformu olarak selamlanan sosyal medyanın bu sığlığı kolayca inşa eden bir ortam olduğu son 10 yılda daha net anlaşıldı.
Çoğumuzun bilgisayarları, hafif bir göz gezdirdikten sonra, ‘fırsat bulduğumda okurum’ diye bookmark’a listelediğimiz veya kaydedip dosyaladığımız ama bir daha asla okumadığımız şahane yazılarla dolu. Bir gün vakit ayırıp çok şahane okumalar yapacağımız yanılgısı yaşıyoruz. Bunun yerine, ‘timeline’ımızda 24 saat durmaksızın akıp duran ve çoğu birkaç dakika sonra çöp olacak içerikleri, veya yüz ayrı kişiden aynı konu veya haberi tekrar be tekrar okuyabiliyoruz. Anlamlı bir metne 20 dakika ayırmayı zaman israfı görürken, gün içinde yüzlerce kez ‘günaydın’, yüzlerce kez ‘iyi akşamlar’, yüzlerce kez ‘hayırlı cumalar’, yüzlerce kez ‘kandiliniz mübarek olsun’ vs yeniden ve yeniden okuyabiliyoruz.
“Neyi okuyorsan osun” diyor Maryanne Wolf bir başka röportajında ve ekliyor; “ama bundan daha önemlisi, nasıl okuyorsan osun”.
Cemal TUNÇDEMİR (T24)
Önceki İçerik38. Uluslararası İstanbul Kitap Fuarı “Onur Yazarı” Adnan Özyalçıner
Sonraki İçerikÖdüllü Yazar Ahmet Büke Gençler İçin Yazdı: “Kırlangıç Zamanı”