Safranbolu - Ansiklopedist
Coğrafya, Kültür 31 Ekim 2019
Safranbolu, Karadeniz Bölgesi’nin Batı Karadeniz Bölümü’nde, Karabük iline bağlı ilçe ve ilçe merkezi kent. Yüz ölçümü 1.013 km olan Safranbolu ilçesi, kuzeyde Bartın, doğuda Eflâni ilçesi, güneydoğuda Kastamonu ve Çankırı, güneyde Karabük, batıda da Yenice ilçesiyle çevrilidir.
İlçe toprakları akarsu vadileriyle parçalanmış olan dağlık bir alanda yer alır. İlçe sınırları içindeki dağların yüksekliği 2.000 m’yi aşmaz. Büyük bölümü tahrip edilmiş olmasına karşın ormanlar 1987’de ilçe yüz ölçümünün yüzde 35’ini kaplamaktaydı.
İlçe topraklarından kaynaklanan sular Karadeniz’e doğru akar. İlçe topraklarından doğu-batı doğrultusunda geçen Araç Çayı, Karabük kentinde Filyos Çayına katılır. İlçenin kuzey kesimindeki Ovacuma yöresinin sularını da Bartın Çayının başlangıç kolları toplar.
Yarısından çoğu Safranbolu kentinde yaşayan ilçe halkı, genelde geçimini Karabük Demir-Çelik İşletmeleri’nde ve Karabük kentindeki başka işlerde çalışarak ve tarımsal etkinlikler yürüterek sağlar. Yakındaki Karabük’ün gelişen ekonomik olanaklarının etkisiyle ilçedeki ticari etkinlikler ve tarımsal üretim gerilemiştir. Yetiştirilen başlıca bitkisel ürünler buğday, arpa, elma ve üzümdür. Çavuş ve yapıncak üzümleri başca üzüm türleridir. Eskiden daha geniş alanlar kaplayan bağlar zamanla daralmıştır. İlçe merkeziyle yöreye adını veren ve geçmişte çok miktarda yetiştirilen safran üretimi önemini yitirmiştir. Sığır beslenen ilçede ayrıca manda, koyun ve Ankara keçisi de yetiştirilir. İlçede orman ürünlerini değerlendiren işyerleri vardır.
İstanbul’da Çengelköy semtinde, 18. yüzyılın sonlarında yapılmış iki katlı tarihi yalı
Yöreye ilk olarak İÖ 14. yüzyılda Bitinlerin yerleştiği sanılmaktadır. İÖ 7. yüzyılda Kimmerlerin saldırısına uğrayan yöre, daha sonra Lidya ve Pers yönetimine girdi. İÖ 4, yüzyılda kurulan Bitinya Krallığı’nın sınırları içinde yer alan Safranbolu yöresi, Roma ve Bizans egemenliklerinden sonra 1084’te Anadolu Selçuklularının eline geçti. Daha sonra Candaroğullarına bağlanan yöre, 1392’de I. Bayezid (Yıldırım) tarafından alındı. Ankara Savaşı’nı (1402) kazanan Timur’un gene Candaroğullarına verdiği bu topraklar, 1460’ta Osmanlı Devleti’ne katıldı. 1858’de Osmanlı ülkesinden İngiltere’ye ihraç edilen on tona yakın safranın önemli bölümü Safranbolu yöresinde yetiştiriliyordu. 19. yüzyıl sonlarında Kastamonu vilayetinin Merkez sancağına bağlı bir kaza olarak yönetilen yörenin bu yönetsel konumu Cumhuriyet’in ilk yıllarında da sürdü. Daha sonra 1927’de Zonguldak iline, Karabük’ün il olmasından sonar buraya bağlandı.
Adının kökenine ilişkin yeterli bilgiye rastlanmayan Safranbolu kenti, ilçenin batı kesiminde yer alır. Kent ile çevresinde, Bartın Çayına katılan küçük akarsuların kalkerli arazide oluşturduğu kanyon biçimli derin vadilere rastlanır. 20. yüzyıl başlarında halkının bir bölümü Rumlar ve Ermenilerden oluşan kent, çok eski bir yerleşim yeridir. Ticaret ve küçük üretimle uğraşan Rum ve Ermenilerin kentten ayrılmasının ardından, Safranbolu canlılığını yitirdi. Bir sanayi merkezi olan Karabük’e yönelen göç hareketi, özellikle 1970’lerde Safranbolu kentinin de canlanmasına yol açtı. Karabük’te yeterli konut olmaması nedeniyle Safranbolu’ya gelen birçok kişi buradaki terk edilmiş eski evlere yerleşti. Eski kent ile Bağlar ve Kıranköy bölümlerinden oluşan kent, güneydeki Kıranköy yönünde gelişti. Kent halkının yarısından çoğu çalışmak için her gün 10 km kadar uzaktaki Karabük’e gider. Karabük’ü Bartın ve Kastamonu’ya bağlayan yollar kentin güneyinde kesişir.
İlçedeki başlıca tarihsel yapılar Gazi Süleyman Paşa Camisi olarak da bilinen Eskicami, Taş Minare Camisi, Köprülü Camisi, Hidayetullah Camisi (1718-19), Dağdelen Camisi (1767-68), Kazdağlı Camisi, İzzet Mehmed Paşa Camisi (1796), Kaçak (Lütfiye) Camisi (1878-79), Zülmiye Camisi (1883-84); Gazi Süleyman Medresesi, Kale altı ve Ali Baba tekkeleri, Cinci ve Tuzcu hanları; Eskihamam, Yenihamam, Taşköprü, Tokatlı köprü, İnceköprü ile Hacı Emin Efendi, Şeyh Mustafa, Ali Baba ve Hasan Baba türbeleridir. İlçe sınırları içindeki bazı köylerde kaya mezarlarına rastlanır.
Eski kent merkeziyle (Şehir) Bağlar ve Kıranköy semtindeki çoğu 19. yüzyıldan kalma 2-3 katlı hımış evler yöreye özgü mimarileriyle ilgi çeker. Bu evlerin yoğun olduğu kesimler sit alanı ilan edilerek korumaya alınmıştır.
Safranbolu Belediyesi Cumhuriyet’ten önce kurulmuştur.
Batı KaradenizCinci hamamıEski SafranboluGazi Süleyman Paşa CamisiKale altıTaş Minare CamisiTaşköprüTuzcu hamamı