Soma kömür Madeni Faciası Bilgilendirme Dokümanı
Yüklə 68.03 Kb.
ölçüsü 68.03 Kb.
Bu doküman, 13 Mayıs 2014 tarihinde Soma maden ocağında meydana gelen facianın olası nedenleri ve Türkiye’nin kömür ve maden politikaları üzerine bir inceleme ve değerlendirmedir.
İncelemenin ana başlıkları:
Türkiye’nin Kömür Politikası
Rödovans Yoluyla Özelleştirme
Maden Sahasının İşletilmesi ve Çalışma Şekli
Kömür Yatırımları Devlet Teşvikleri ve Madencilik Faaliyetine İlişkin Son Yasal Gelişmeler
Madenlerde Denetim Eksikliği
Soma’daki Kömür Madenini Kim İşletiyor?
Soma’da Fiyatlar Nasıl Düştü
Türkiye ve Dünyada Kömür Madencilik Faaliyetleri
Deniz Bayram, Greenpeace Akdeniz Avukatı
İbrahim Çiftçi, Greenpeace Akdeniz Finans Kampanyası Sorumlusu
Türkiye’de 2013 yılı sonunda kurulu gücün %19,4’ü ve toplam elektrik üretimin %25,4’ü kömürden gerçekleşmiştir (1). 2012 yılında kömüre bağlı 60 TWh elektrik üretimi gerçekleşmişken, 2030 yılında bu oranın 197 TWh’ye çıkması ve toplam elektrik üretimin %32’sini karşılaması planlanıyor. Şu anda çalışmakta olan 22 kömürlü termik santral var, ayrıca 80’in üzerinde kömürlü termik santral izin veya planlama aşamasında bulunmakta. Enerji Bakanlığı’nın 2023 yılı hedeflerinde, elektrik üretimi için, tüm linyit ve taş kömürü rezervlerinin kullanılması ve yüksek kalorifik değerli kömür ithal edilmesi birinci sırada bulunuyor.
İklimi koruma politikaları çerçevesinde dünya devletleri kömürden yenilenebilir kaynaklara geçişi benimserken, Türkiye’de Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ise tam tersine kömürü yaygınlaştırma politikalarını teşvik etmektedir. Bu çerçevede, 2012 yılı, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından kömür yılı ilan edildi ve yerli kömür çıkarılması, elektrik üretmek için kullanımı rödovans ihaleleri ve benzeri pek çok teşvikle oldukça karlı hale getirilerek sektörün denetimsizce büyümesi desteklendi.
Ayrıca, bir çoğu düzgün bir filtre sistemleri bulunmadığından çevreye ve insanlara ölüm saçarak işletilmekte olan devlete ait kömürlü termik santrallerin, 2013 yılında başlayan özelleştirmeler sonrasında bile santrali alan şirketlerin çevresel yükümlülüklerden muaf tutulması sağlanmıştır1.
Üretilen her ton kömür başına veya bu kömüre dayalı elektrik üretiminde üretilen kW/saat başına idareye ödenen bedel şeklinde gerçekleşen, kömür madenlerinin belirli bir süreyle işletilmesinin transferidir.
TKİ ve EÜAŞ tarafından kömür sahalarının, kömürlü termik santral yapılması ve çıkarılan kömürle elektrik üretilmesi şartı ile özelleştirilmesinde kullanılır.
İhalede, kilovatsaat (kwh) başına en yüksek rödovans fiyatı (krş/kwh ) veren şirket sahayı kiralama hakkını kazanır.
Rödovans, sözleşmenin 7. yılından itibaren ödenir, yani 6 yıllık bir yatırım süresi tanınır.
6 yıldan önce elektrik üretimi halinde rödovans bedelinin sadece %50’si ödenir.
TKİ tarafından yapılan ihaleyi kazanan şirket işe yapılan sözleşme 30 yıllıktır.
Rödovans Yoluyla Özelleştirilen veya Özelleştirilecek olan
EÜAŞ-TKİ –TTK (Linyit/ Taşkömürü) Sahalarının Bazıları
Silopi / Harbul Sahası ( asfaltit sahası)
Silopi / Üçkardeşler Sahası
Şırnak Asfaltit Sahası – Silopi Termik Santrali ( Silopi Elektrik- Ciner Holding)
Bolu / Göynük Sahası - Bolu Göynük Termik Santrali (Aksa Göynük Enerji- Aksa Holding)
Eskişehir Mihaliçcık Sahası - Yunus Emre Termik Santrali ( Adalurya Enerji - Naksan Holding)
Tekirdağ / Saray Sahası
Sivas / Kangal – Kangal Termik Santrali ( Konya Şeker)
Adana / Tufanbeyli Sahası
Bursa / Keles Sahası – Çelikler Yatırım Holding
Kütahya / Domaniç Sahası – Çelikler Yatırım Holding
Kütahya / Seyitömer – Seyitömer Termik Santrali (Çelikler Yatırım Holding)
Amasra B Taşkömürü Sahası – (Hema A.Ş. - Hattat Holding)
Muğla / Yeniköy Sahası
Bingöl / Karlıova – Karlıova Termik Santrali (Aksa Enerji – Aksa Grup)
Manisa/ Soma – Soma Kolin Termik Enerji Santrali (Hidro-gen – Kolin İnşaat)
Muğla / Karacahisar Sahası
Muğla / Kemerköy Sahası
Muğla / Yatağan-Turgut, Milas-Ören Sahaları
Çanakkale / Çan Sahası
Afşin / Elbistan C-D-E-G Sahaları
Konya / Karapınar Sahası
Eskişehir / Alpu Sahası
Afyon / Dinar Sahası
Bingöl, Tufanbeyli, Bursa, Tunçbilek toplam 1320 MW santrale rödovans ile ihale edildi. Bolu, Eskişehir, Şırnak toplam 1370 MW ile inşaat halinde veya işletmede. Ayrıca Afşin - Elbistan, Konya - Karapınar, Eskişehir - Alpu, Adana - Tufanbeyli, Afyon - Dinar gibi sahalarda toplam 17.000-18.000 MW santral kurma potansiyeli ve 11,5 milyar ton kömür olduğu açıklandı.
İşletmeci 6 ayda “Uygulama Projesi” ve “Enerji Kömür Üretim Programı” hazırlayarak Türkiye Kömür İşletmeleri’nin (TKI) onayına sunar. Maden sahasında kullanılacak elektrik enerjisi, işletmeci tarafından sağlanır. Her yıl sonu TKI, kabul ve tespit çalışmaları yaparak İşletmeciyi denetler.
1308- 2000’den bu yana gerçekleşen ölümlü kaza sayısı
263- 1992’de Zonguldak’taki kazada kaybedilen madenci sayısı
13.000- 2013 yılında madenlerde gerçekleşen kaza sayısı
10,4%- 2013 yılında gerçekleşen tüm iş kazalarında madenciliğin oranı (2)
Türkiye Maden Kazalarında Dünyada İlk Sırada
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)’nun yayınladığı rakamlara göre Türkiye, 2008 yılına kadar dünyada üçüncü olduğu maden kazaları sıralamasında son 3 yıldır Çin’i de geçerek dünyada ilk sıraya yükseldi. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2013 iş kazalarını araştırma sonuçlarına göre de madencilik, iş kazası oranının en yüksek olduğu sektör. Türkiye’de son 31 yılda 14 büyük maden kazası yaşandı. 1992 yılında Zonguldak Kozlu’da meydana gelen ve 263 işçinin hayatını kaybettiği grizu (metan gazı sıkışması) patlaması ile geçmişteki en ölümlü kaza oldu. Bu 14 maden kazasında bugüne kadar Soma felaketi hariç toplam 597 işçi hayatını kaybetti. Soma’da ise şimdiye kadar 282 kişi hayatını kaybetti. Facia, an itibarıyla Türkiye’deki ölümlü kazaların en büyüğü haline geldi.
Son dönemde, madencilik uygulama yönetmeliğinde yapılan değişiklikler ve Bakanlar Kurulu Kararları ile alınan teşvik kararları doğrultusunda, elektrik üretim santrallerine kömür teşviki verilmesi kapsamında madencilik faaliyetlerine hız kazandırılmış, rödovans sözleşmeleri önceliklendirilmiştir.
Bakanlar Kurulu’nun, 15 Şubat 2013 Tarihli Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Karar uyarınca (3);
‘‘Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından düzenlenen geçerli bir maden işletme ruhsatı ve izni kapsamında 3213 sayılı Maden Kanunu’nu uyarınca, 4-b2 madenlerin girdi olarak kullanıldığı elektrik üretimi yatırımları teşvik kapsamına alınmıştır.’
7 Ocak 2014 Tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmış olan, Madencilik Faaliyetleri Uygulama Yönetmeliği’nde Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik uyarınca ise, Türkiye’de kamu yararı kararı alınması sureti ile, madencilik faaliyetlerine tarım arazileri dahil olmak üzere hız kazandırıldığı görülüyor (4). Madencilik faaliyetlerinin yasal düzenlemelerinin rödovans sözleşmeleri için artırılan devlet teşviki ile paralel gittiğini söyleyebiliriz.
Bahsi geçen Yönetmelik uyarınca;
‘Tarım arazilerinde madencilik faaliyetleri yapılabilmesi için 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu’nun 13. Maddesi uyarınca Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından kamu yararı kararı alınması gereklidir. Bu bağlamda ruhsat sahibinin kamu yararı kararı alınması için gerekli başvuruları yapması gerekir.
Madencilik faaliyetlerine ilişkin yasal alanda yapılan değisiklik ve düzenlemeler ile, Milli Parklar ve Tabiat Parklari alanında da, maden arama ve petrol arama faaliyetlerine izin verilmistir.
Orman Genel Müdürlüğü (OGM) verilerine göre, 2004 yılında yapılan yasal düzenlemeler ile 2003-2006 yılları arasındaki dört yıllık sürede orman alanlarında verilen maden işletme izni sayısı yılda ortalama 1218’den 2007 yılında 2089’a, maden tesis izni sayısı 576’dan 2211’e yükselmiştir. Aynı dönemde maden işletme izin alanı; 3637 hektardan, 11168 hektara, maden tesis izin alanı da 434 hektardan, 2146 hektara çıkmıştır.
Yasal mevzuat değisikliği ile, milli parklar, orman alanları, tabiat alanları, tarım arazileri alanında madencilik faaliyetlerine izin verilmesi, kömür yatırımlarına verilen finansal ve yasal tesvikler ile bir araya geldiğinde, geri dönülemez çevre zararlarının oluşması ile birlikte güvenlik açısından alınması zorunlu tedbirlerin ihmal edilmesi sonuçlarını karşımıza çıkardı.
Türkiye’nin madenlerde gerçekleşen kazalarda ilk sırayı çekmesinin aşırı büyüme hırsından taşeronlaşmaya birçok sebebi var. Ancak bu sebeplerin başında denetimsizlik geliyor. Türkiye’de kömür düşük kalorilidir, dolayısıyla verimsizdir ve maliyetler yüksektir. Bütün kömür kaynaklarını kullanma gibi bir politika benimsendiği için de maalesef şirketlerin maliyetlerden yapacağı kesintilere göz yumulabiliyor. Bu da, denetimlerin gevşetilmesi ve insan güvenliğinin tehlikeye atılması gibi sonuçlar doğuruyor. Türkiye 19 yıldır Uluslararası Çalışma Örgütü’nün 176 numaralı ‘Madenlerde Güvenlik ve Sağlık Sözleşmesi’ni imzalamıyor. Çalışma Bakanlığı benzer yönetmeliklerinin olduğunu iddia etse de, madenlerin bu yönetmeliklere uygun işletilip işletilmediği de ayrı bir soru. Aynı bakanlığa bağlı Teftiş Kurulu’nun Maden İşletmelerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Raporu’nda belirtildiği üzere, Manisa (Akhisar-Gördes-Soma) Bölgesinde iki inceleme yapıldığı, ilk incelemede çalışır vaziyetteki 8 işletmeden 7’sinde 84 adet mevzuata aykırılığa rastlanıldığı ancak herhangi bir kapatma kararı uygulanmayıp idari para cezası uygulandığı; ikinci aşama teftişlerde ise 34 mevzuat aykırılığına rastlanıldığı ve yine kapatma cezasına gerek görülmediği belirtiliyor (5).
1970’li yıllarda İzmir Bayındır’da kurşun-çinko madeni işleten Soma Holding’in patronu, jeoloji mühendisi Alp Gürkan, 1970’li yılların sonlarına doğru kendi şirketini kapatıp 2,5 yıl boyunca Koç Grubu’na ait Tirebolu’daki madeni taşeron olarak işletir. Koç grubunun yoluna yalnız devam etme kararının ardından, Gürkan Soma’da kömür madeni işletmeye başlar.
Soma Holding, 1984′te Soma Kömür A.Ş. adıyla kuruldu. 2005′te Türkiye Kömür İşletmeleri’nden (TKİ) devralma suretiyle 18 milyon ton kömür rezervinin rödovans ihalesini kazandı. Yıllık ortalama 6 milyon ton kömür üretiyor. Üretilen kömürün tamamı TKİ tarafından satın alınıp sanayi ve ısınma amaçlı olarak piyasaya sürülüyor. 2009′da Ciner Grubu’ndan yine Soma’daki 15 milyon tonluk kömür rezervini de devraldı. Bu madende yıllık 2 milyon 500 bin ton kapasiteli. Halihazırda 5 bini yeraltında olmak üzere 5 bin 550 kişilik bir personeli var. Personel içindeki 130 civarında mühendisten oluşan teknik ekip de iş güvenliğinden sorumlu.
Soma’da Maliyetler Nasıl Düştü?
13 Mayıs günü gerçekleşen felaketten sonra Alp Gürkan’ın maliyetleri 136$’dan 28.6$’a düşürdüğüyle ilgili demeci medyada geniş yer buldu. Kömür madenciliğindeki maliyetler, fiziksel maliyetler ve kullanılan emtia fiyatlarına bağlı olarak geniş bir yelpazede belirleniyor. Maliyetleri etkileyen bu faktörler;
1. Fiziksel parametreler
Kömür ayırma oranı (1 birim kömür çıkarmak için kaç birim kaya ayıklanması gerektiği)
Üretim vergisi & Rödovans fiyatı
2. Emtia fiyatları
Çelik ürünleri (6)
Dünya’da Kömür Madenciliği Maliyetleri
Dünya üzerinde üretim maliyetleri ülkelere göre değişim göstermektedir. Son 6 ay için büyük üretici ülkelerdeki fiyatlar:
Guney Afrika 80,69
Amerika (Central Appalachian) 63,25 (6)
Türkiye’de Kömür Madenciliği Maliyetleri
SEYİTÖMER : 92.8 $/ton
SOMA :136 $/ton
KEMERKÖY : 25 $/ton
KANGAL : 37 $/ton
ELBİSTAN A : 57 $/ton
ELBİSTAN B : 48 $/ton(Özel Sektör)
ÇAN :107 $/ton
TUFANBEYLİ : 34 $/ton(Özel Sektör) (7)
Kömür Çıkarma Maliyetlerinde Azalma / Artış
Kömür madenciliğinde son yıllarda dünyada büyük maliyet artışları söz konusu. Bunun sebepleri olarak şu maddeler sıralanabilir.
• Artan emtia fiyatları
• İşgücü maliyetinin artması (yüksek ayırma oranları, uzayan ulaşım ağları vs.)
• Çevresel ve yasal mevzuatların sıkılaşması
Kömür ihracatçısı ülkelerde 2003-2008 yılları arasında kömür üretim maliyetlerinde görülen artış şu şekilde gerçekleşmiştir.
Güney Afrika %47
Venezuela %49 (8)
Şirketin Soma’da $136 olan ton başına üretim maliyetini $23,8’a düşürmüş olması, aynı maliyetin büyük kömür üreticisi ülkelerde 5 yıl içerisinde %50 oranında artış gösterdiği göz önünde bulundurulduğunda soru işaretleri doğuruyor. Madenin TKİ tarafından işletildiği dönemden bu güne maliyet düşüşüne neden olabilecek kalemlerde hiçbir değişme olmadığı ve artan emtia fiyatları (çelik ve benzin fiyatları gibi) göz önünde bulundurulduğunda güvenlik yatırımları ve çalışan maliyetleri kalemlerinde düşüşleri akla getiriyor.
Özelleştirme sürecinde sıklıkla söz edilen atıl işgücünün efektif kullanımıyla ilgili söylem; maliyetlerin ¼ oranında düştüğü Soma örneğinde, diğer tüm maliyet kalemlerinin arttığı göz önünde bulundurulursa bir anlam ifade etmiyor.
Ayrıca yine İş Teftiş Kurulu’nun Maden İşletmelerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Raporu’nda belirtildiği üzere, Manisa (Akhisar-Gördes-Soma) Bölgesinde görülen mevzuata aykırılıkların büyük kısmının Mekanik ve Elektrikli Ekipman ve Tesisler kaleminden olduğunu görüyoruz. İlk etapta Soma’da gerçekleşen felaketin sebebinin de ekipman hatasından kaynaklandığı belirtilirken, daha sonra görülmemiş ve açıklanamayan bir kaza olduğu ifade edildi.
Yukarıda da bahsedildiği gibi şu an yaşanan sorunun en temelinde, Hükümet’in yanlış enerji politikaları var. Artan kömür teşviki ve bütün kömür kaynaklarını kullanma yarışı yerine, daha temiz ve güvenli olan ve daha fazla istihdam yaratan yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması konusunda ciddi politikalar geliştirilmeli. Çünkü kömür, madenden çıkmasından yakılma sürecine, her aşamasında insan sağlığına ve çevreye büyük zarar veriyor.
Kömür gibi tehlikeli, kirli ve hem ekonomik hem de sosyal olarak pahalı bir enerjiye karşı uygulanabilir bir alternatifimiz var: yenilenebilir enerjiler. Greenpeace Enerji [D]evrimi raporu, yenilenebilir enerjinin, 2020 yılında küresel enerji talebinin %38’ini, 2050’ye kadar ise %95’ini karşılayabileceğini gösteriyor. Yenilenebilir enerjiler, son 25 yılda benzersiz bir yükseliş yaşadı.
Örneğin Almanya, yenilenebilir enerji kaynaklarına hızlı uyum gösterilebileceğine dair güzel bir örnek. Almanya, güneş, rüzgâr, jeotermal ve biyokütle gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından sağladığı elektrik üretimini 10 yılda yüzde 8’den, yüzde 22’ye çıkardı, yenilenebilir üretimini beş kart artırdı. Yenilenebilir enerji sektörü Almanya’da şu an 380 bin kişiyi istihdam ediyor. Bu rakam, 2004’teki sayının iki katından fazla.
Türkiye ise Avrupa’nın en büyük rüzgâr, güneş ve jeotermal potansiyeline sahip olmasına rağmen, 2012 itibariyle rüzgâr, kurulu gücün sadece yüzde 4’üne tekabül ediyor. Güneş ve jeotermal oranı ise %0. Enerji Devrimi raporunda yer alan enerji modeli, %100 yenilenebilir enerji üretimine dayalı şebekelerin kurulması hedefinin yanı sıra, yenilenebilir enerji kaynaklarına ilişkin mevcut kalkınma hızını sürdürmeyi, ayrıca binalar, ulaşım ve endüstride de daha akıllı enerji kullanımına yatırım yapmayı öngörüyor. Türkiye Hükümeti, bu enerji planını uygulayarak sağlık, ekonomi ve çevre üzerinde pozitif bir etki oluşturmayı teşvik etmelidir.
Şimdi karar vericilerin kömürden vazgeçmeleri ve temiz bir hava ile enerji geleceğine geçişte önderlik etmelerinin zamanı. Bugün gezgeni iyileştirmek ve herkesin hayat kalitesini artırmak için en doğru zaman.
Greenpeace’in geliştirdiği Enerji Devrimi yol haritasına göre, Türkiye 2040 yılında elektrik ihtiyacının %85’ini yenilenebilir enerjilerden karşılayabiliyor. Eğer mevcut politikalar izlenirse bu rakam %47 ile sınırlı kalıyor ve insan hayatına risk teşkil eden enerji kaynakları kullanmaya devam ediyoruz. Aynı zamanda yenilenebilir enerji sektörlerindeki teknolojik gelişmeler ve AR-GE sektöründe binlerce yeni istihdam olanağı sağlanıyor.
Greenpeace Olarak Taleplerimiz
Enerji Bakanlığı’nın derhal yeni kömür yatırımlarını iptal etmesi,
2040 yılına kadar kömürün devreden çıkarılarak elektrik üretimindeki payının sıfıra indirilmesi,
Kömür sektöründe çalışan işçilerin yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği gibi sektörlere geçişinin yapılması için ulusal bir plan hazırlanması,
Kömüre verilen teşviklerin sona erdirilip bu teşviklerin yenilenebilir enerjilere kaydırılması ve yenilenebilir enerjiler önündeki bariyerlerin de kaldırılması,
Enerji lisans başvurularında önceliğin yerli kömür ve ithal kömürden yenilenebilir enerjilere geçmesi.
0 530 963 10 91
Türkiye Elektrik Üretim A.Ş. (TEİAŞ) verileri kullanılarak Elektrik Mühendisleri Odası (EMO) tarafından derlenmiştir. http://www.emo.org.tr/genel/bizden_detay.php?kod=88369#.U3Yayy_vOCQ (erişim tarihi: 16.05.2014)
(3) Ilgili Bakanlar Kurulu Kararı’nin Yayınlandığı Resmi Gazete linki: http://www.resmigazete.gov.tr/default.aspx#
(4) Bahsi gecen Yönetmelik’in yayınlandığı Resmi Gazete linki: http://www.resmigazete.gov.tr/default.aspx#
(5) Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu Başkanlığı. MADEN İŞLETMELERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ 2012 PROGRAMLI TEFTİŞLERİ SONUÇ RAPORU.
(6) World Bank, New York Mercantile Exchange (NYMEX)
(7) William G. Meister, Marston
(9) Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA)
1 2013 yılında yürürlüğe giren 6446 Sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nun Geçici 8. Maddesi ile devlete bağlı enerji üretim santrallerinin özelleştirme sonrası çevresel yükümlülüklerinden 2018 yılına kadar muaf tutulmasi sağlanmıştır. Bu tarih, 2021 yılına kadar Bakanlar Kurulu'nun yetkisi dahilindedir uzatılabilir. Greenpeace Akdeniz, bu düzenlemenin CHP aracılığı ile Temmuz 2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine götürülmesini sağlamıştır.
2 Maden Kanunu’nun 4-b grubuna giren madenler; Turba, Leonardit,
Linyit, Taşkömürü, Kömür işletme izni alınmış ruhsatlı sahalarda kömüre
bağlı Metan Gazı, Antrasit, Asfaltit, Bitümlü Sist, Bitümlü Şeyl, Kokolit-Sapropel şeklindedir.
 Avustralya termal kömürü, 12000- btu/pound, 1%’den düşük sülfür, 14% kül, FOB Newcastle/ Kembla Limani, Metrik Ton başına Amerikan Doları