İşlevlerini yitirmiş değerlerde ısrar: Değer tapınımcılığı, değerlerimiz saplantısı
Şöyle bir haber çıktı gazetelerde birkaç hafta önce: “Öğrencilerin değer karmaşası yaşamamaları” için Pendik ilçesindeki okullarda kep ve cüppe giyilmesi yasaklandı.
Değer karmaşası… Arada kaynadı gitti bu haber ama biraz düşünecek olursak, asıl sorunumuz burada. Bu saplantımızda. Osmanlı’nın son döneminden beri geçmemiş hastalığımız
Batı’dan teknolojisini, kurduğu veya geliştirdiği çeşitli sistemleri, örneğin eğitim sistemini, örneğin milliyetçilik, halk egemenliği gibi ideolojilerini, fikirlerini almakta bir sakınca görmüyoruz ama iş değerlere geldiğinde orada dur diyoruz. Osmanlı’nın son döneminden beri böyle bir mücadele veriyoruz. Nafile de olsa veriyoruz. Peki tam olarak ne bu kaybetmek istemediğimiz değerlerimiz?
Her sistem kendi değerlerini üretir. Ürettiği teknolojiye karşılık gelir bu değerler. Teknoloji, bir kültürün ürettiği materyal ve hizmetleri, ulaşmak istediği hedefleri ortaya çıkarmak için kullandığı ve geliştirdiği teknik, yöntem ve sistemlerin tamamıdır. Yani sadece örneğin bir telefon değil, bu telefonu kullanmak için üretilen iletişim sistemi de teknolojiye girer. Bu açıdan bakıldığında değerlerin çoğu da, yöntem ve davranış kalıpları, yani kültürel sistemler de teknoloji dediğimiz fenomenin parçasıdır, bir teknoloji türüdür. Bu yüzden nafile bir uğraştır sözde bir teknoloji-değerler karşıtlığı, ayrımı icat etmek.
Aslında burada yapılan, belli teknolojileri seçerken belli teknolojileri de seçmemektir. Oysa bunlar birbirlerini tamamladıklarından, birini almak sonuçta diğerini de dayatacaktır. Telefonu alırken bu tür iletişimi mümkün kılan fiziksel sistem dışarıda tutulamaz ve bu sistem alınırken bununla beraber gelecek davranış kalıpları ve dolayısıyla yeni “değerler” engellenemez. Gerçi elbette engellenir ama bu ancak yasakların getirilmesiyle olur. Yani örneğin twitter denen sosyal iletişim sistemi alınırken bunun ortaya çıkaracağı insan tipine izin verilmemesi düşünülemez. Bu, yeni teknolojinin doğal sonucu olarak ortaya çıkacaktır ve ancak yasaklarla engellenebilecektir.
İki farklı sistem, iki farklı kültür birbirleriyle karşılaştıklarında, ki bu, dünya tarihinde sık sık olmuştur, değerler arasında da bir rekabet başlar. Kişi zaman içinde daha avantajlı, onu diğerleri karşısında hem maddi hem de manevi açıdan daha başarılı kılan değerlere yönelir. Osmanlı dünyası da, Müslüman’ıyla, Hıristiyan’ıyla, bu durumla karşılaşmıştır. Kendisini sadece Avrupa’nın, Batı’nın teknolojisinin bir kısmını, bilgisayar diliyle konuşacaksak, donanımı almakla sınırlamak istemiş, yazılımı reddetmiştir. Ama bir kez seçilen teknoloji etkilerini Osmanlı dünyasında hissettirmeye başladığında, insanlar bu yabancı dünyanın değerlerini, yani seçilen teknolojinin dışındaki teknolojileri, yani yazılımları, davranış kalıplarını da benimsemeye başlamıştır.
Başarı derken meseleyi sadece maddiyatla ilişkilendirmemeliyiz. İnsanlar için prestij, toplum içindeki konumları da çok önemlidir. Yeni teknolojiler insanların toplumsal konumlarını da etkiler, bunlar üzerinde olumlu veya olumsuz değişikliklerde bulunur. Modern çağ Osmanlı dünyasında da böyle bir sürece yol açmış, toplumsal ilişkileri, yani sınıf ilişkilerini, toplumsal rol ve konumları değiştirmeye başlamıştı. Osmanlı dünyasının değerleri süratle cazibesini yitirmeye başlamıştı. Müslümanlar kadar Hıristiyan ve Yahudi topluluklar da aynı sürecin içindeydi ama Osmanlı dünyasının milletler, yani dini gruplar arasında eşitsizliğe dayanan yapısı bu gruplar arasında farklı tercihlere yol açacaktı. Müslümanlardan daha aşağı konumda olan Hıristiyan ve Yahudi topluluklar bu süreci muhtemelen kendi konumlarını yükseltecek bir fırsat olarak görmüştü. Müslümanlar için tercih edilmeyen etkiler başlatmış olan bu süreç Hıristiyanlar ve kısmen de Yahudiler için çok daha olumlu sonuçlar doğurmaktaydı. Tabii bu tercihlerinin yirminci yüzyılın hemen başında, toplumda baskın konumda olan Müslüman kesimin sert tepkisiyle karşılaştığını da burada belirtmek gerekiyor. Bedeli bu topluluklar için ağır oldu. Müslüman kesim arasında da bu süreci daha olumlu bulmuş ve dolayısıyla da modern yaşamın getirdiği yeni teknolojiler doğrultusunda değişmeye başlamış olanlar da yok değildi.
Osmanlı dünyasına nasıl bakarsak bakalım, bu sistemi ne kadar güzelleştirmeye çalışırsak çalışalım, Osmanlı dünyası sonuçta ayrımcı bir dünyaydı; toplumsal ilişkilerinin en tepesinde Müslümanlar vardı. Osmanlı’nın “makbul” bireyi Müslüman bireydi, Müslümanlık tercih edilen, baskın ve başat değerdi. Toplumda en prestijli konum, varlıklı Müslüman olmaktı ve bu yeni süreçte tehdit altında olan tam da buydu. Modern yaşam bir yandan varlık ilişkilerini değiştirmekteydi, yani “ayaklar baş olmaktaydı.” Diğer yandan Müslüman olmak eski prestijini yitirmekteydi. Ama meseleyi sadece İslam’ın konumu olarak ele alırsak, tablonun tamamını görmemiş oluruz. Osmanlı dünyası aynı zamanda binlerce yıldır varlığını sürdürmekte olan erkek egemen, ataerkil veya pederşahi, bireyi arka plana atan, hatta ezen, topluluğu, cemaati, tek bir egemenin bir baba misali en tepede durduğu model şeklinde öne çıkaran, insanları makbul ve makbul olmayanlar anlamında ayıran bir dünyaydı; davranış kalıpları ve değerleri böyle bir dünyanın uzantısıydı. Yeni süreç bu dünyayı tehdit etmekteydi. Bu toprakların dinleri, bu davranış kalıp ve değerleri üzerinde yükselmiş, bunlarla kaynaşmıştı; bunları yansıtmaktaydı. Dolayısıyla dinlerin de altında var olan, toplumun temel nitelliklerini şekillendiren bir genel çerçeveden bahsediyoruz. Özellikle Müslüman kesimin ve bir ölçüde, en azından ilk başta, Hıristiyan ve Yahudi kesimlerin bırakmak, terk etmek istemedikleri bu çerçeveydi.
Kemalist devrim bu anlamda önemli bir dönüm noktasıdır. Osmanlı’nın içine düştüğü bu sorunu Batı’nın değerlerinin kısmi anlamda benimsenmesi şeklinde çözmeye çalışmıştır. Batı’nın yaşam tarzıyla ilgili teknolojilerinin bir kısmını benimseyerek Osmanlı’yı, mirası Türkiye şeklinde sürdürmeyi denemiştir. Ama Kemalist proje de kendisini daha yüzeysel değerlerle, “işine gelen” değerlerle sınırlamıştır ve en önemlisi de yukarıda bahsedilen erkek egemen, pederşahi, bireyi arka planda bırakan tek adamcı, makbul-makbul olmayan yurttaş ilkesini benimsemiş topluluk çerçevesine, yani bu toprakların kurucu felsefesine büyük ölçüde dokunmamayı, bunu sadece başka bir biçime dönüştürmeyi seçmiştir. Kıyafet, şapka, yeni alfabe, ölçü sistemi ve benzeri değişiklikler olmuşsa da temel çerçeve olduğu gibi bırakılmıştır. Yine sınırlı teknoloji transferiyle gün kurtarılmaya çalışılmıştır. Bugünse kendimizi Kemalist projenin bu kısmi değişikliklerini bile reddeden, eski formüle geri dönmeye çalışan yeni bir projeyle karşı karşıyayız.
Kendisi değer üreten sistemlerin, kültürlerin genellikle değer karmaşası yaşama korkuları olmaz. Bu sorun, toplum tarafından tercih edilir değerler üretemeyen sistemlerin derdidir. Türkiye’deki durum tam da budur. Ağırlıklı olarak muhafazakâr kesim tarafından sürdürülmeye çalışılan bu kültürel yapı, bu yaşam teknolojileri, her ne kadar bir zamanlar tercih edilen değerler üretmiş ve bunlar yüzlerce yıl varlıklarını sürdürmüşlerse de, günümüz dünyasında bu işlevlerini büyük ölçüde yitirmişlerdir. Tam burada muhafazakâr kesim terimini biraz açmak gerekiyor. Bugün Türkiye’de var olan mücadele daha ziyade farklı muhafazakârlık projeleri, Osmanlı’dan beri gelen ana çerçeveyi farklı şekillerde korumaya, muhafaza etmeye çalışan projeler, Kemalist ve İslamcı projeler arasındadır. Her ikisi de aslında muhafazakâr projelerdir. İki projenin de değer karmaşası kavgası, saplantısı vardır ve her ikisi de artık işlevini yitirmiş bir yapıyı sürmeye çalışmaktadır. Türkiye’deki siyasi mücadele ağırlıklı olarak bu iki muhafazakâr grup arasında olduğundan, kendi içlerinden bakıldığında bir taraf daha az muhafazakâr, daha “çağdaş” olarak adlandırılıyor. Oysa eğer dinin altındaki, ona da şekil vermiş ana yapıya, çerçeveye inersek, henüz ortada pek de öyle muhafazakârlık karşıtı, çağdaş nitelendirilebilecek bir tartışma olmadığı görülecektir.
Hâlâ ısrarla sürdürülmeye çalışılan bu zamanı geçmiş yaşam teknolojilerimizde sorun olduğunu görmediğimiz sürece, değer karmaşası tartışması, kimlik bunalımız varlığını sürdürecek gibi gözüküyor. Kimlik ve değerler ilk bakışta önemli bir şey gibi gözükse de, eğer bunlar çok fazla ortaya çıkıyor, çok fazla tartışılıyorsa, aslında o değerler ve kimlikler çoktan işlevlerini yitirmiştir. Kendilerinden sürekli bahsediliyor, sürekli hatırlatılmaları gerekiyorsa, çoktan ölmüşlerdir, kendilerini üretme yeteneklerini yitirmişlerdir. Değerler, toplumsal yaşam içinde kendilerinden ortaya çıkarak insanları yönlendirir, hatırlatılmaları gerekmez ama eğer insanlar kendilerini yönlendirecek değerleri ayakta durmaya çalışıyorlarsa, sürekli hatırlatmak zorunda kalıyorlarsa, o zaman bir şeyler ters gidiyor demektir. O değerler ömürlerini tamamlamıştır. Aksi takdirde o değerler zaten hiçbir desteğe ihtiyaç duymadan varlıklarını sürdürüyor olmalıdırlar. Bu durumda iki seçenek vardır. Ya toplumda ortaya çıkan yeni değerlere yaşam alanı tanınacak, süreç kendi akışına bırakacak, suyun akacağı kendi yatağını yaratmasına izin verilecek ya da her şeye rağmen, çeşitli baskılarla eski değerler yaşatılmaya çalışacaktır.
Gönderen timuçin binder zaman: 13:11
Etiketler: Ataerkil Toplum, Değer Fetişizmi, Değer Tapınımcılığı, İslamcı Proje, Kemalist Proje, Makbul bireycilik, Osmanlı Tarihi, Osmanlı'nın Son Dönemi, Pederşahi Toplum, Teknoloji ve Değerler
Ocak 2008'de Virgül dergisine yazdığım, etnisite kavramıyla ilgili bir kitap üzerine yazdığım bir tanıtım yazısı. Bloga daha önce koymuştum ama sanırım blog teknolojisinde bazı şeyler değişmiş ve okunması zorlaşmış. O yüzden tekrar koyuyorum ve ayrıca bu konu günümüzdeki önemini hala önemini korumaya devam ettiğinden bu yazıda geliştirdiğim bazı argümanlarım üzerine tekrar kafa yormak istiyorum. Yani etnisite yazılarının devamı gelecek.
Son yıllarda etnisite kavramının kullanımında gözle görülen bir artış var. Özellikle siyasi ve kültürel talepler bu kavrama başvurularak savunuluyor veya bunlara yine aynı kavram kullanılarak karşı çıkılıyor. Dolayısıyla bu kavramı ayrıntılı bir şekilde tartışan ve inceleyen çalışmalar önemli oluyor.
Siân Jones’un kitabı tam da etnisite kavramını daha iyi anlayabilmek, bu konuyla ilgili tartışmaları daha ayrıntılı bir şekilde özümsemek için yazılmış. Başlığına bakıldığında etnisitenin kökeniyle ilgili bir kitap; gerçekten de etnisite kavramının insan toplumlarında nasıl belirdiğini, belirebildiğini uzun uzun tartışıyor. Kitabın etnisiteyle ilgili kısmını ikiye bölmek mümkün: Etnisite kavramıyla ilgili yaklaşımların (ki yazar bunları iki temel başlık altında topluyor) sunulduğu bölüm ve ardından yazarın, ağırlıklı olarak Bourdieu’ya dayandırdığı kendi tanımını sunduğu bölüm. Ayrıca etnisitenin arkeoloji alanında nasıl anlaşılması ve yorumlanmasına da bir bölüm ayrılmış.
Yazar on dokuzuncu yüzyılın başında (antropolojiyi oluşturacak alanda) belirmiş ırk yaklaşımıyla başlıyor. Bunu, insan gruplarını ezeli-ebedi, kapalı, homojen ve özsel bütünler şeklinde kategorileştirme çabalarının başlangıcı olarak görüyor. Siân Jones tartışmasını daha çok antropoloji/arkeoloji alanıyla sınırlıyor ama bu alan için ileri sürdüğü ırk, kültür ve etnisite evrimsel çizgisinin insanlığın diğer alanlarını da benzer şekilde etkilemiş olduğu söylenebilir. Bu üç kategori sadece antropoloji alanıyla sınırlı kalmamış, popüler günlük söylemlerin de parçası olmuştur. Irklar üzerinden gruplara ayırma artık büyük çapta gözden düşmüş olmasına rağmen, diğer ikisi hâlâ bizimle beraber. Her ne kadar her üç kavram da aynı ezeli-ebedi özsel grup yaklaşımının ürünüyse de, ırkçı yaklaşım doğrudan bedensel özelliklere işaret ettiğinden daha fazla tepki toplamış. Oysa ırk kelimesinin hem Türkçede hem de bazı Avrupa dillerindeki orijinal anlamı aynı soydan olmak; fiziksel özelliklerle ilişkilendirilmesi daha sonra. Bu açıdan bakıldığında, hem kültür hem de etnisite kavramları ırkın bu orijinal anlamına özellikle popüler alanda yakınlar. Irk temelli yaklaşım insanları fiziksel özelliklerine göre gruplandırmaya dayanırken, kültür ve ardından etnisite temelli gruplandırmalar, on dokuzuncu yüzyılın sonuna doğru belirmiş kültürel evrelere göre sınıflandırmaya dayanan sosyo-kültürel yaklaşımın farklı ifadeleri. Fiziksel özelliklerin yerini sosyo-kültürel özelliklerin alması ne kadar olumlu bir adım olarak gözükse de, ırk yaklaşımının bütüncülük, homojenlik, sınırlandırılmışlık, belli bir özün sürdürülmesi gibi varsayımları devam etmiştir. Ezeli-ebedi, özsel gruplandırmada eğilim, farklılıklardan çok benzerlikleri açığa çıkarma ve kullanma yönündedir. Yazar etnisiteyi on dokuzuncu yüzyılın başında belirmiş bu yaklaşımın son ürünü olarak tanımlıyor. Aynı soydan veya aynı gruptan gelmeyi ifade eden bir kavram olarak etnisitenin geçmişini antik çağa kadar götürmek mümkün. Ancak yazar bu konuya değinmiyor, kendisini antropoloji ve arkeoloji alanlarıyla sınırlıyor.
Siân Jones etnisite kavramına ayırdığı ilk bölümde bu kavramı başlıca iki yaklaşım çerçevesinde tartışıyor: Kökensel (primordial) etnisiteler ve araçsal (instrumental) etnisiteler. Yazara göre bu iki yaklaşımın temelinde etnisitenin nesnelci ve öznelci tanımlarını görmek mümkün: Etnik gruplar bireylerden bağımsız bir şekilde var olan ortak nesnel kültürel pratiklere ve/veya sosyo-kültürel ilişkilere mi dayanıyor? Yoksa etnik gruplar esasen bireylerin öznel algılama süreçleri ve toplumsal örgütlenmeleri tarafından mı belirleniyor? Bu noktada kanımca önemli bir soru beliriyor: Kültür ile etnisite arasındaki ilişki nasıl tanımlanmalı? Popüler söylemlerde bu ikisinin birbiriyle sorunsuz bir şekilde ilişkilendirildiğini görüyoruz. Oysa bu ikisini farklı süreçlerin sonucu olarak düşünmek gerekebilir.
Kültür, tanımlanması epey zor bir görüngü: Hem ürünsel bir sonuç hem de bir süreç olarak tanımlamak mümkün. Bir yandan bir topluluğun ürettiği maddi ve manevi her şey olarak düşünülen kültür, aynı zamanda insanların yaşadıkları dünyayı anlamlandırabilmek için ürettikleri araçlar (simgeler, söylemler, değerler) olarak da tanımlanabiliyor. Buna ek olarak kültür insanın gelişimini tamamlayabilmesi ve var olabilmesi için ana karnından sonra faaliyete geçen biyolojik/psikolojik bir algılama/bilme/öğrenme süreci olarak da tanımlanabilir. Bir süreç olarak görüldüğünde, kültürün üç önemli unsuruyla karşılaşıyoruz: aynılaştırma, biriktirme ve aktarma. Biyolojik/psikolojik bir süreç olarak kültür, gruplar halinde yaşayan insanın var olabilmesi açısından hayati önemde. Bu sayede birbirine benzer (her açıdan yakın) bireylerden oluşan insan grupları ortaya çıkıyor. Fakat işin bir de gruplar arası yanı var: Grup oluşturabilmek ve bu şekilde var olabilmek için insanların ayırımcı olmaları da gerekiyor. Yani iki farklı süreçten bahsediyoruz: Grup oluşturabilmek için birbirine benzeme ve yine grup oluşturabilmek için diğerlerini ayırma. Her iki sürecin kültürel olduğunu kabul etsek bile (ki bu tartışmaya açıktır) temelde iki farklı süreç söz konusudur. Etnisite ayırımcı sürecin ürettiği bir görüngü olarak karşımıza çıkıyor. Bir süreç olarak kültür benzeme ve benzetmeye dairken, etnisiteninse kendini farklı görme ve kılmayla ilgili bir durum olduğu görülüyor. Her iki sürecin temelinde öznel bir grup topografyası olduğunu söyleyebiliriz. Bu topografya benzemeyi sağlarken, aynı zamanda diğer grup topografyalarını ayırmak, dışarıda tutmak için üretilen süreçlerin (bu tartışmada etnisitenin) de kaynağı oluyor. Her insan yetişme evresini belli bir grup topografyasının sınırları içinde geçirdiğinden ve bu evre onun üzerinde daha sonra karşılaşacağı evrelerden biyolojik/psikolojik anlamda çok daha güçlü ve etkili olduğundan, bu çerçevede bir kökensellikten, popüler söylemlerdeki şekliyle bir “öz kültür”den bahsetmek mümkün olabiliyor. “Öz kültür” ilk anda değişmezliği çağrıştırıyor ama daha çok en dayanaklı veya değişmesi en güç olan bağlamında düşünmek daha yerinde olabilir. Farklı grup topografyalarının uzun vadede en ilk topografyanın belirleyiciliğini azaltabildiği bilinen bir şey. Neticede birbirinin üzerine eklenen topografik grup katmanlarından ve bunların arasında en dayanıklı olarak tanımlanabilecek bir “kökensel” ilk grup katmanından bahsetmek çok daha uygun gözüküyor. Böylece etnisite çok daha farklı bir şeye dönüşüyor.
Her ne kadar bir topografik grup yaklaşımından yola çıkmıyorsa da, yazarın, kitabının kendi benimsediği etnisite tanımına ayırdığı kısmında etnisiteye bu çerçevede yaklaştığını görüyoruz: Etnisite benzerliklerden çok esasen bir farklılık bilincinin kabul edilmesi, ortaya çıkarılması olarak sunuluyor. Yazar bu noktada, etnisite böyle tanımlandığı takdirde, aşağı yukarı her türlü farklılık bilincinin, farklılık ilanının, bir etnisite olarak tanımlanabileceğini ve bunun doğru olmadığını ekliyor. Aksi takdirde birçok toplumsal çıkar grubunu etnik farklılaşma bilinci bağlamında görmemiz gerekecektir. Oysa etnisite çok daha derin bir farklılık ilanına dayanıyor. Bu noktada yukarıda bahsedilen ve yazarın çok daha ayrıntılı şekilde işlediği kökensel katman saptamasına geri dönmek gerekiyor. “Öz kültür” veya “kökensel topografik katman” kavramlarının çağrıştırabileceği ezeli-ebedi değişmez özler anlayışından uzak durarak bir kültürel doğumdan bahsettiğimizde veya günümüzde artık birçok araştırmacı tarafından kabul edildiği üzere, biyolojik doğumu doğum sonrasında önemli bir süreyi de kapsayacak şekilde düşündüğümüzde, etnisitelerin daha çok bu ilk kökensel döneme dair süreçlerin ortaya çıkardığı simge, söylem, değer ve pratiklerden yapılan öznel tercih ve seçimler sonucunda ortaya çıktıkları ileri sürülebilir. Yani etnik kimliklerin malzemesi insanların en ilk kökensel grup katmanından ve aslında bunu çağrıştıracak kurguların oluşturulmasından kaynaklanıyor. Bir seçme süreci söz konusu olduğundan, en ilk katman tamamen veya büyük oranda kurgusal olabilir, hatta kurgulanan şey, birçok özelliğiyle bu en ilk katmanı birebir yansıtmıyor da olabilir. Önemli olan, etnisitelerin kökensel bağ ihtiyacı veya arzusuna dayanan ayırımcılık bağlamında ortaya çıkmaları. Burada muhtemelen tamamen hayali bir şeyden bahsetmemek de gerekiyor. Her ne kadar bir kurgulamadan, yeniden yapmadan bahsetmek mümkünse de, üzerinde durulması gereken, bu süreç içinde ortaya çıkan duygulanmaların gerçekliği ve bunların gayet güçlü kökensel duygusal bağlantılar şeklinde belirmesi. Yazar etnisitelerin ortaya çıkmalarıyla ilgili bir ikinci önemli unsura daha dikkat çekiyor: Kültürel temas veya farklı grup topografyalarının teması. Sonuç, toplumsal bilginin temas sonucu beliren farklılığı nesnelleştirecek düşünsel ifadelendirmeye dönüşmesi oluyor. Bu noktada farklılığı olumlu bir alternatif olarak değerlendirecek üretimlerin çıkması da mümkün. Etnisite tek çözüm değil. Temas sırasında ortaya çıkacak farklılık bilincinin oluşumu çeşitli şekillerde tetiklenebilir. Ekonomik sıkıntılar da bunlardan biri olabilir. Meseleyi bir grubun kendi kökensel grup topografyasını savunmakla sınırlamamak da gerekiyor. Süreci başlatan tetikleme mekanizması çok farklı şeylerin savunulduğuna işaret edebilir. Hatta kökensel değerlerin, simgelerin ve pratiklerin savunulmasının altında çok farklı şeylerin savunuluyor olabileceği de unutulmamalıdır. Neticede yazar etnisitelerin ortaya çıkmasında her ne kadar bir kökensel katmanla ilişkilendirilme görüyorsa da, süreci sürükleyen mekanizmanın hem öznel oluşuna hem de bunun şimdinin sorunları, çatışmaları ve yüzleşmeleriyle ilişkilendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.
Bu tartışmayı etnisiteyi daha iyi kavramamızı sağlayacak üç ilginç tespitle bitirebiliriz: (1) etnisitelerin oluşum sırasında diğer gruplarla var olan diyalogların biçim ve içeriğinden etkilenmeleri; (2) etnisitelerin malzemelerinin zaman içinde değişebileceği; ve (3) etnik grupların izlerini geçmişe doğru takip etmenin güçlüğü. Birinci tespit şu ana kadarki argümanların doğal sonucu. Bir grubun etnisiteye dönüşümü bir başka grupla girdiği temas ile doğrudan bağlantılıysa, oluşan diyalogun türünün, yani biçim ve içeriğinin, her iki taraftaki etnisite oluşumlarını yakından etkilemesi gerekiyor; yani gruplar bir bakıma birbirlerinin etnik kimliklerini oluşturuyor. Kökensel katmanların kökensel düşmanlıklar veya rekabetler kapsayacak şekilde tasarlanabilmeleri de mümkün. İkinci tespit, etnik kimliği ortaya çıkaran sürecin farklı dönemlerde farklı tür malzemeyi işleme sokabileceğidir. Etnisitelerin tarihlerine kısa bir bakış bile önem verilen özelliklerin nasıl değiştiklerini gösterebilir. Bazı durumlarda gerçek veya tasarımsal kökensel katman dini olarak adlandırılabilecek bir atmosfer içinde şekillenebilir. Bazı durumlardaysa çok daha dünyevi veya “laik” bir ortam söz konusu olabilir. Örneğin, Osmanlı sonrası ulus devletlerin neredeyse büyük kısmının etnik kimliklerinin geçmişteki dini kimliklerinden etkilendikleri veya dini etnik kimlikler içerdikleri ileri sürülebilir. Çok farklı malzemeler de kullanılabilir. Örneğin on dokuzuncu yüzyılın giyinik Avrupalısıyla “yarı-çıplak” veya “çıplak” Pasifikli veya Afrikalısının karşılaşmasının bir giyinme veya giyinmeme faktörünü var olan veya doğmakta olan etnik kimliklere soktuğu ileri sürülebilir. Üçüncü tespit ilk iki tespitten kaynaklanıyor. Kullanılan kökensel grup topografyaları ve farklı ile ilk temasın maddi ve manevi koşulları değiştikleri sürece, ortaya çıkan farklılık ilanlarının içerikleri de değişecektir. Benzer şekilde, aynı grup zaman içinde farklı gruplarla diyaloga girdiği sürece, değişik farklılık ilanları ortaya çıkacak ve bu ilanı yapan grubun kendisi de haliyle değişecektir. Örneğin bir grubun içerdiği bazı alt gruplar zaman içinde değişik farklılık ilanlarından ötürü grup dışında kalabilir. Farklı birleşmeler veya dağılmalar ortaya çıkabilir. Bu durumda bugün var olan grupların geçmişte hangi gruplara karşılık geldiklerinin tespiti olanaksızlaşacaktır. Çünkü tanımlar ve bunları ortaya çıkaran zihniyetler farklı olacaktır. Bugünün bireylerinin atalarının ne tür kökensel gruplar oluşturdukları sorusu elbette sorulabilir ama yapılacak araştırma soruyu sormakla yetinmek zorunda kalacaktır. Çünkü günümüz etnik gruplarına dâhil bireylerin atalarının muhtemelen çok farklı gruplarda yer aldıkları görülecektir. Ve bu farklı gruplar arasında söylemsel ilişkiler kurmak da, farklı zamanlara ait oldukları için mümkün olmayacaktır.
Toparlayacak olursak, her şeyden önce etnisite kavramını ortaya çıkaran sürecin ne olduğu üzerinde yoğunlaşmamız gerekiyor. Gruplar arası ilişkiler veya bir grubun içinde bulunan alt gruplar arasındaki ilişkiler türlü türlü farklılık ilanlarına veya bilinçlenmelerine yol açabilir. Bir birey ve bir kültür bir yığın farklılık ilanını aynı anda temsil edebilir ama bunların arasında kökensel olarak tanımlayabileceğimiz farklılık ilanları etkisi en güçlü olanlardır. Etnisite, şimdinin koşullarının tetiklediği süreçlerin sonucu olarak gerçek veya kurgusal kökensel farklılık ilanıdır. Farklı dönemler ve farklı koşullar değişik farklılık ilanlarını getirebilecekleri gibi, belli koşulların ürünü olarak gördüğümüz etnisitenin biçim ve içeriği de zaman içinde değişebilir. Son derece dünyevi bir etnisite zaman içinde bu yapısından uzaklaşabilir. Her ne kadar ezeli-ebedi homojen özsel bütünler fikri son iki yüzyıldır kendisini popüler dünyada ve hatta akademik çevrelerde kabul ettirdiyse de, bunu daha ziyade etnisite zihniyetini mümkün kılan bir meta-söylem olarak görmek daha uygun olacaktır. Etnik milliyetçilikten şikâyetçi olup bu ana formüle dokunmamak çelişkili bir durumdur. Kökensel farklılık ilanı sonuçta insana ait doğal bir davranıştır ama bunun bu formül doğrultusunda şekil almasının ne kadar doğal olduğu tartışmaya açıktır.
Gönderen timuçin binder zaman: 10:49
Tarih, Yüzleşme ve Kürdistan
Mağduriyet, tarih, siyaset. Yerliler ve sonradan gelenler. Ve tabii isimler. İsimler üzerine kopartılan fırtınalar. Yer isimleri. Telaffuz edildiğinde veya edilemediğinde her şeyi paramparça olacağına inanılan yer isimleri. Yıllar önce milliyetçi saiklerle değiştirilmiş ve şimdi iade edilen, edilmesi istenen isimler.
Ama çeşitli sorular geliyor akla bu arada. İsim iadesi tam olarak ne kadar geriye gitmeli. Örneğin, Kürdistan yeterli mi? Yoksa daha öncesine de gitmek gerekiyor mu? Gitmenin veya gitmemenin gerekçesi ne olabilir? Söz konusu bölge Kürdistan olmadan önceki döneme ait, sayıları son derece azalmış olsa da hâlâ varlığını sürdüren kültürleri içermeli mi? Yoksa çoğulcu demokrat olup sayıca baskın unsur oldukları için bu bölgenin Kürdistan olarak adlandırılması gerektiğini mi kabul etmeliyiz? Sayı her şey mi?
Ya yaşanan mağduriyetler? Bugünün mağduru dünün de mağduru mudur? Eğer değilse ve de dünün gaddarı olmuş olma ihtimali varsa, bugünkü mağduriyetine nasıl yaklaşmamız gerekiyor?
Elbette “ne halleri varsa görsünler” veya “yesinler birbirlerini” demek çözüm değil. Ama uzun yıllar birlikte kendilerinden ufakları, güçsüzleri dövmüş iki kankadan biri diğerini dövmeye başladığında, ortaya çıkan mağduriyetin biraz farklı bir mağduriyet olacağını da kabul etmek gerekmiyor mu?
Biraz sert mi oldu? Ama ciddi bir yüzleşme çabasına girmeden tarihi çarpıtmak da eş derecede sert oluyor.
Örneğin, yerel bir gazetede şöyle bir şey okudum (ki bu yaklaşımında tek olduğunu düşünmüyorum):
“… hah bak orası Mezopotamya. Sen bu tanımı tarih dersinden hatırlarsın bak kesin. İşte o Mezopotamya, hatırlarsan Türklerin Anadolu’ya göçünden bile önce Kürtlerin yerleşik hayat yaşadıkları, vaktiyle çok verimli olan, kendi kültürlerini miss gibi yaşattıkları Mezopotamya’dır.”
Ve ardından devam etmiş yazar:
“… devlet politikası işte, hani tarih dersinde göğsünü acayip kabartan bir Kanuni dönemi vardır ya, fetih üstüne fetih, elli kere haritayı yeniden çizdiren günler, işte o günler bitince, politikadan anlamayan devletimiz Kürtlerin o güzel topraklarının da, kültürlerinin de içine afiyetle sıçmıştır.” (http://www.arenabodrum.com/deniz-sezgun-yazdi-evet-abi-kurdistan-ya-ne-olacakti/)
Yazar, başbakanın, Kürtlerin yaşadığı bölgeye Kürdistan demesinin doğru olduğunu göstermeye çalışıyor. Her ne kadar başbakan Kuzey Irak’a Kürdistan demiş ve Türkiye’nin güneydoğusunu bunun dışında tuttuğunu iki veya üç gün sonra onunla yapılan bir röportajda belirttiyse de, bir yerlere Kürdistan demiş olması, Türk-Kürt çatışması bağlamında tabii ki önemli bir olay, önemli bir adım. Tamam diyelim.
Bir yeri farklı bir şekilde adlandırmak, daha doğrusu, belli bir yere, belli bir bölgeye Kürdistan demek. Gürültü bundan kopuyor. Her ne kadar yukarıdaki satırların yazarı, “Bırak insanlar oraya ne derlerse desinler. Kürdistan, Kürdiye, Land of Kurds. Onlara kalsın artık.” diyorsa da, mesele bu kadar basit değil. Ama bildik ulusalcı söylemlerden ötürü değil, tamamen farklı bir açıdan, geçmişle yüzleşme taraftarlarının da unuttuğu farklı bir açıdan bakıldığında ortaya değişik bir tablo çıkıyor.
İlk önce, madem bu siyasi tartışmaya tarih katılıyor, yazarın ve onunla birlikte başka bir çok kişinin icat ettikleri tarihi bir parça düzeltmek gerekiyor. Kürtler, eğer tartışmamızı bu etnik grubun adıyla sınırlandıracaksak, düşünülenin aksine, bugün yaşadıkları bu topraklara pek öyle Türklerden çok önce gelmiş değiller. Eldeki kaynaklar aşağı yukarı aynı zamanda, yani yazarın bahsettiği şu “Türk göçü”yle birlikte geldiklerini gösteriyor.
Bu elbette çok önemli olmayabilir. Ama geliş şekilleri Türklerinkinden pek farklı olmadığından, yani Kürtler de bu topraklarda o sırada yaşayan kültürlerin yerlerinden edilmeleri sürecine bilfiil katıldıklarından bu önemli bir ayrıntı oluyor. Eğer meseleyi yerlilik-yabancılık ve yerleşiklik-göçebelik karşıtlığı açısından ele alacaksak, bu bölgenin o sırada, yazara göre, “kendi kültürlerini miss gibi yaşatanları” Süryaniler ve Ermenilerdi. Yüzlerce yıl sonra Kürt ve Türkün, başbakanın çok sevdiği ifadeyle bir zamanların iki sıkı kardeşinin, başka kültürlerin topraklarını zor yoluyla ele geçirme sürecinin yirmi birinci yüzyıldaki perdesinde kavgaya tutuşmuş olması bu gerçeği değiştirmiyor. Süryaniler ve Ermeniler ve o sırada burada var olmuş diğer alt kültürler açısından bakıldığında, bu topraklara Türkiye yerine Kürdistan denmesi, bu kültürlerin ellerinden alınmış toprakların bir gaddarın ismi yerine diğerininkiyle adlandırılması (gaddar sert kaçmış olabilir ama eski dile sadık kalacaksak, mağduriyet yaşatana gaddar denir) onlar için önemli bir farklılık getirmiyor.
Diğer yandan şunu da belirtmekte yarar var. Meseleye genetik çalışmalar açısından yaklaştığımızda, bugün bu topraklarda yaşayanların büyük kısmı epeyce uzun bir süredir bu topraklarda yaşayan insanlar. Yani bugün Kürt olarak adlandırılanlar muhtemelen neolitik dönemin (yani kabaca on, on beş bin yıl öncesinin) başka şekillerde adlandırılmış topluluklarının devamı. Tabii aynı çalışmalar bu durumun bugün kendilerini Türk olarak adlandıranlar için de geçerli olduğunu söylüyor. Bununla beraber, ortada sahiplenilen etnik bir adlandırma olunca ve bu adlandırma milliyetçi bir kapışma bağlamında yapılmaya kalkışıldığında, seçilen adların tarihlerine, başkaları için ne ifade ettiklerine de bakmak gerekiyor ve konuya bu şekilde yaklaşınca, her iki ad da, bu bölgede bu adlar buraya gelmeden önce burada yaşayan kültürlerin yıkımına, büyük ölçüde ortadan kalkmalarına sebep olmuş adlar.
Birilerinin kendilerine Türk veya Kürt demesinde elbette hiç bir sakınca yok. Herkes kendisini istediği şekilde tanımlayabilir ve bu isimleri taşıyarak herhangi bir haksızlığa maruz kalmadan eşit bireyler olarak yaşamak isteyebilir. Ama bu toprakların bugüne kadar (ve hatta bugün de) sadece kendilerinden ibaret olmuş olduğu fikrine kapılmamalılar.
Bir kültürün üyelerinin, bu durumda Kürtlerin, çeşitli sebeplerle haksızlıklara, zulümlere uğramış, acı mağduriyetler yaşamış, kısaca ciddi bir etnik ayrımcılığa maruz kalmış olması tabii ki kabul edilemez; siyaseten itiraz edilmesi, karşı konulması gereken bir durumdur. Ama bu mücadele milliyetçi söylemin dar kalıplarının dışına çıkmadığında, ki bir bölgenin etnik bir isimle adlandırılması, anayurt söylemi, diğer kültürleri yok saymak vb çabalar milliyetçiliğe girer, haliyle karşıt itirazlar gelecektir; birileri de, “bir dakika bu meseleye sadece son yüz yıl değil, bir de son bin yıl öncesini düşünerek bakalım” diyecektir, özellikle bu birileri hâlâ ortalıktaysa.
Çok basit bir tarih araştırması bile, eğer “güneş teorisi”nin Kürt versiyonlarını bir kenara bırakırsak, yani tartışmamızı bugün var olan modern etnik kimliklerle yürütecek olursak, bugün Anadolu olarak tanımladığımız bölgedeki (ki sınırları biraz daha genişleterek bugünün Kuzey Irak’ını da dahil edebiliriz) kültürlerin Türk ve Kürt adlarını ilk kez duyduğu ve kayda geçtiği tarih on birinci yüzyıl ve sonrasıdır. “Anadolu’nun fethi”nde sık sık ortak hareket etmiş bu iki Müslüman topluluk (o dönemde her iki topluluğu da Anadolu’ya doğru harekete geçiren en önemli etken İslam’dı; diğeri de ekonomi) Anadolu’ya birlikte yerleşmiş ya da birlikte zorla ele geçirmiştir. Bugün birbirlerinden pek haz etmeyen bu iki etnik grubun birlikteliği uzun bir süre devam etmiş ve bu birliktelik her seferinde yerli kültürlerin topraklarından biraz daha uzaklaştırılması, atılması veya en iyi ihtimalle ikinci sınıf topluluklara dönüştürülmesi anlamına gelmiştir. Çaldıran Savaşı bu bölgeye Kürtlerin adamakıllı yerleşmesinde önemli bir dönüm noktasıdır. Ama tabii bu birlikteliğin son perdesi ve birçok bakımdan en sert yıkımın yaşandığı zaman yirminci yüzyılın hemen başı, Birinci Dünya Savaşı dönemidir.
Böyle bir tarih söz konusu olunca, bir yerlere Kürdistan demek ve bunu Kürtlerin en azından birkaç bin yıldır yaşadıkları yer olduğu iddiasıyla yapmak bana göre tarihin çarpıtılmasından ve burada daha önce var olmuş ve hâlâ ufak paketçikler halinde var olmaya devam eden kültürlere büyük haksızlıktan başka bir şey değildir.
Böyle bir adlandırma ciddi bir tarihsel yüzleşmeyle birlikte gerçekleştirilmediği sürece çok kültürlü yaşamın kapısını aralayan bir adım olmayacaktır. Burada yaman bir çelişki söz konusudur. Kürtlerin bir kültür olarak tanınma talepleri elbette haklı bir taleptir ama bunu daha değişik bir şekilde ve her şeyden önemlisi de en azından bin yıllık varlıklarının başka kültürler üzerinde yol açtığı kültürel mağduriyetlerle yüzleşerek yapmaları zorunluluğu vardır. Oysa burada kolay yol seçilerek tamamen milliyetçi bir adlandırmayla yetinilmektedir.
Burada üzerinde durulması gereken en önemli nokta, Kürdistan adlandırmasının tek kültürcü olması, Kürtlerin şiddetle eleştirdikleri Türkiye, yani sadece Türklerin yaşadığı yer adlandırmasından farklı olmamasıdır. Böyle bir adlandırma sonuçta tek kültürcü bir tarihi ve bunun çok kültürlü bir ortama dayatılmasını da getirmektedir. Kürtlerin amacı Türklerin veya Türk devletinin onlar üzerindeki ayrımcı kültürel ve etnik baskısını sona erdirmekse, bunun şekli, aynı düzeni daha küçük ölçekte ve farklı bir adla hayata geçirmeye çalışmak olmamalı. Farklı kültürlerin bir arada yaşadığı bir yer, demografik oranlar ne olursa olsun, hiçbir zaman tek bir kültürü öne çıkartan, ödüllendiren ve diğerlerinin üzerinde bir konuma yerleştiren bir şekilde adlandırılmamalıdır. Modern demokrasinin en önemli şartı olan azınlık yaşamlarının eşit koşullarda var olmasını sağlamanın yolu her şeyden önce böyle bir adlandırmadan kaçınmak olmalıdır.
Gönderen timuçin binder zaman: 14:00
Etiketler: Anadolu Tarihi, Geçmişle Yüzleşme, Genler ve Tarih, Kürdistan, Kürtler, Orta Asya Göçü