Kazan Bacalarında Meydana Gelen Enerji ve Ekserji Kayıpları - PDF
Download "Kazan Bacalarında Meydana Gelen Enerji ve Ekserji Kayıpları"
1 Tesisat Mühendisliği Dergisi Sayı: 92, s , 2006 Kazan Bacalarında Meydana Gelen nerji ve kserji Kayıpları Kemal ÇOMAKLI * Bedri YÜKSL ** Bayram ŞAHĐN * Şendoğan KARAGÖZ * Özet nerji girdilerin artması, fosil yakıtların yanması sonucunda ortaya çıkan çevre problemleri, termal sistemlerde enerji verimliliğini ve tasarrufunu gündeme getirmektedir. Özellikle ülkemizde enerji maliyetlerinin yüksek olması enerji, kullanım konusunda daha verimli olmayı gerektirmektedir. nerji tüketimin önemli kısmı termal sistemlerde özellikle kazanlarda olmaktadır. Bundan dolayı kazanlardaki enerji ve ekserji kayıpları önemle ince - lenmelidir. Kazanlardaki kayıpların başında baca kayıpları gelmektedir. Bu çalışmada kazan bacalarında meydana gelen enerji ve ekserji kayıpları incelenmiştir. 1. GĐRĐŞ nerji tüketim miktarındaki artış; enerji-kaynak üretimi, enerji-çevre, enerji-ekonomi arasındaki ilişkileri ve sorunları beraberinde getirmektedir. nerji üretimi ve tüketimiyle birlikte ortaya çıkan ekonomik ve çevre problemleri günümüzde tüm toplumları tehdit etmektedir. Bu problemlerin azal - tılması enerji verimliliği ve tasarrufu ile mümkün olmaktadır. nerji kaynaklarının sınırlı olması ve her geçen gün artan talepler nedeniyle yeni ve alternatif enerji kaynakları araştırılmaktadır. nerjinin daha etkili ve verimli bir şekilde kullanılmasına bugün için alternatif bir enerji kaynağı olarak yaklaşıl - maktadır. Özellikle enerji tüketimi yüksek olan te - sislerde, enerjinin verimli kullanılması, enerji mali - yetini düşüreceği gibi, kayıp enerjiyi geri kazan - mak için yapılan sistemlerin maliyetlerini de en aza indirmiş olacaktır. Ayrıca fosil yakıt yakılan sistemlerde enerji dönüşümü sırasında, çevreye atılan zararlı emisyonların minimum miktarda ol - ması çevreyi de daha az kirletecektir. nerjinin etkin kullanımı ve sistemlerdeki verim ar - tışı, enerji tasarrufu sağlayarak savurganlığı ve abartılmış talepleri engeller. Buradaki enerji ta - sarrufu kavramı ekonomik büyümeden ve çağ - daş yaşam koşullarından ödün vererek enerji - nin az kullanılması değildir. nerji tasarrufu ener - ji üretiminin ve tüketiminin maksimum verimle gerçekleştirilmesi, enerji kayıplarının minimuma indirilmesi, ekonomik gelişmeden ve yaşam konforunu engellemeden enerji talebini kontrol al - tına almaktır. Başka bir deyişle üretim hızı ve ka - litesi düşmeden verimliliğin artırılmasıdır. * Atatürk Ü. Müh. Fak. Makine Müh. Böl. RZURUM ** Balikesir Ü. Müh. Mim. Fak. Makine Müh. Böl. BALIKSĐR 12 TSĐSAT MÜHNDĐSLĐĞĐ DRGĐSĐ, Sayı 92, 2006 nerji verimliliği sayesinde belli miktardaki enerji ile daha fazla ürün elde edilebilir veya belli ürün
2 ile daha fazla ürün elde edilebilir veya belli ürün için daha az enerji tüketilebilecektir. Özellikle bü - yük tesislerde enerjinin verimli kullanılması, enerji maliyetini düşüreceği gibi kayıp enerjiyi geri ka - zanmak için yapılan sistemlerin maliyetlerini de en aza indirmiş olacaktır. Ayrıca fosil yakıt kullanılan tesislerde enerji dönüşümü sırasında, çevreye atı - lan zararlı emisyonlar da azalmaktadır. Ülkemizde tüketilen enerjinin büyük bölümü, ter - mal sistemlerde harcanmaktadır. Termik santral - lerde, sanayide, konutlarda ve diğer alanlarda ih - tiyaç duyulan ısı enerjisi, kazanlarda yakılan yakıt - lardan elde edilmektedir. Özellikle enerji tüketimi - nin %34 ünü kullanan konutların ısınma ihtiyacı hemen hemen tamamı fosil yakıt yakan kazanlar yoluyla sağlanmaktadır. Kazanlar, içerisinde yakı - lan yakıtın yanma enerjisini, sistemde iş gören akışkana aktarmak için kullanılan elemanlar - dır. Kazanlarda gerçekleşen yanma sonucunda olu - şan ısının tamamı akışkana aktarılamamaktadır. Isının bir kısmı kazanın yüzeylerinden, diğer kısmı ise baca gazı ile atmosfere atılmaktadır. Kullanıla - mayan ısının büyüklüğü, kazan verimini etkileyen önemli parametredir. Dolayısı ile yakıt tüketimi de verime bağlı olarak değişmektedir. Bu nedenle kazanların verimliliği, hem enerji açısından hem de ekserji açısından incelenmesi gerekir. Isı elde etmek için kullanılan kazanların, enerji tasarrufu ve hava kirliliği açısından incelenmesi, tasarlan - ması ve kullanılacak sisteme uygun kazan ve yakıt türü seçilmesi gerekmektedir. 2. Baca Gazında nerji ve kserji Analizi Birçok termodinamik uygulamada, sistem tek bir gazdan değil birçok gazın karışımından oluşur. Özellikle yanma sistemlerin çözümlemesinde gaz karışımları kullanılmaktadır. Bu nedenle karışım - ların özelliklerinin belirlenmesi önemlidir. Karışı - mın özeliklerini belirleyebilmek için ise karışımı oluşturan gazların miktarlarını ve özelliklerini bil - mek gerekir. Karışımı oluşturan gazların miktar - ları kütlesel veya mol olarak verilebilir. Bu durum - da karışanların mol oranları ve kütlesel oranla - rı; x (1) (2) şeklinde hesaplanır. Bir gaz karışımının özelikle - ri genellikle her bir bileşenin özelliklerinin katkısı da dikkate alınarak bulunur. Buna göre gaz karı - şımlarının özgül ısıları molar ve kütlesel olarak; (3) (4) (5) (6) şeklinde hesaplanabilir. Bu denklemlerde özgül ısıların birimleri kj/kmol C ve kj/kg. C dir. Karışı - mı oluşturan gazların özelliklerinin değişimleri ideal gaz denklemleri kullanılarak bulunur. Đdeal gazlarda iç enerji ve entalpinin sadece sıcaklığın fonksiyonu olması nedeniyle sabit hacim ve sabit basınçtaki özgül ısılar sırasıyla c v ve c p de yalnızca sıcaklığın fonksiyonudur (c= vdu / dt, c= dh p/ dt). Çengel ve Boles (1994) ideal gazın özgül ısı - larının sıcaklıkla değişimini molar olarak veren üçüncü dereceden polinomları ifade eden bağın - tıları aşağıdaki şekilde vermişlerdir. c p c v y C C bu denklemlerdeki a,b,c,d sabit katsayıları her bir gaz için farklı değerler almaktadır. Çeşitli gazlar için bu katsayılar çizelge 1 de verilmiştir. Çizelge 1 Çeşitli gazlar için özgül ısı katsayıları (Çengel ve Boles 1994) c p (kj/kmol.k) Gaz a b (x10-2 ) c(x10-5 ) d(x10-9 ) N O Hava CO CO HO(g) H SO (7) (8) TSĐSAT MÜHNDĐSLĐĞĐ DRGĐSĐ, Sayı 92, Baca gazları ile dışarı atılan enerji; Yukarıdaki eşitlikler dikkate alınarak baca gazı ile atmosfere atılan enerji; (9)
3 veya; (10) bağıntıları ile hesaplanabilir. Burada n mol sayısı - nı (kmol), Cp, özgül ısıyı (kj/kmol K), Tb baca gazı sıcaklığını, T0 ise çevre sıcaklığını göstermekte - dir. Baca Gazı ekserjisi X,B ; Baca gazı ekserjisi, iki bileşenden oluşur. Bunlar, kimyasal ve fiziksel ekserjidir. Baca gazı birkaç gazların karışımından oluşmaktadır. Baca gazı bileşenlerinin ideal gaz olduğu ve bu nedenle karışımında ideal gaz karışımı kabulü ile karışı - mın kimyasal ekserjisi ve fiziksel ekserjisi aşağı - da verilen bağıntılardan hesaplanır. x,kim. x,fiz.. nk (11) (12) (13) (14) (15) Bu denklemler dikkate alınarak 11 denklemi yeni - den düzenlenirse baca gazı ekserjisi;. x, B (16) bağıntısı ile bulunur. Yukarıdaki denklemlerde; n baca gazı hacmini, 0 her bir gazın standart kimya - sal ekserjisini, x gazların hacimsel oranlarını, her bir gazın baca gazı sıcaklığına tekabül eden ekserjetik ısı kapasitesini göstermektedir. kserje - tik ısı kapasiteleri Kotas (5) tarafından verilen ba - ğıntı yardımı ile aşağıdaki şekilde hesaplanır. 3. Sonuç ve Tartışma Bu çalışmada, örnek olarak, fuel-oil kullanılan Atatürk Ü. merkezi ısıtma sistemi kazan bacaların - daki enerji ve ekserji kayıpları analiz edilmiştir. Bir bilgisayar programı yardımı ile ilgili bağıntılar kul - lanılarak baca enerji ve ekserji kayıpları çıkarılmıştır. Yakıtın kütlesel analizi Çizelge 2 de ve baca gazı bileşenleri Çizelge 3 te verilmiştir. Burada di - ğer çıkan ürünler eser miktarda olduğundan dola - yı ihmal edilmiştir. Çizelge 2. Yakıtın kütlesel analizi  c h o n S % % % % % Çizelge 3. Baca gazı bileşenleri HFK=1.3 Bileşen n(kmol) x (%) CO H2O SO O N nerji ve ekserji kayıplarının hesaplanması için baca gazı özgül ısısın bilinmesi gerekir. Ancak baca gazı özgül ısısı hem sıcaklık hem de içerisindeki gaz oranlarına göre değişmektedir. Şekil 1 de bu değişim verilmektedir. Bu değişim gaz oranlarına ve baca gazı sıcaklığına göre 1.02 ile 1.1 arasında değişmektedir. Ancak pratik sonuç olması açısından gerek sıcaklık değişimi gerekse gaz oranları dikkate alınmadığında Fuel-Oil için ortalama baca gazı özgül ısısı C P =1.065 kj/kgk olarak alınabilir. Baca gazı enerji ve ekserji kayıplarının büyüklü - ğüne etki eden en önemli faktör, baca gazı sıcak - lığıdır. Baca gazı sıcaklığı artıkça baca gazı ener - ji ekserji kayıpları da artmaktadır. Sistemde baca gazlarından yararlanılmaması durumunda yüksek sıcaklıkta baca gazı önemli ölçüde verim düşme - sine neden olmaktadır. Şekil 2 de baca gazı sıcak - lığına bağlı olarak baca enerji ve ekserji kayıpla - rı verilmiştir. 14 TSĐSAT MÜHNDĐSLĐĞĐ DRGĐSĐ, Sayı 92, 2006
4 Şekil 1. Baca gazı özgül ısısının, COve baca 2 gazı sıcaklığı ile değişimi Baca gazı sıcaklığı arttıkça baca kayıpları artmak - tadır. Bundan dolayı baca gazının yüksek olması durumunda baca gazı ısısından faydalanmak ge - rekir. Ancak burada sınırlayıcı bir faktör vardır. Çı - kışta baca gazı sıcaklığının C nin altına düşmemesi gerekir. Gaz sıcaklığı bu sıcaklığın altına düşmesi durumunda baca gazı içerisindeki su buharı yoğuşur ve SO lerle X birleşerek kü - kürt asitleri oluştururlar. Bu asitlerde baca ele - manlarında korozyona neden olur. Bundan dolayı baca gazı ısısından faydalanılması durumunda çıkışta baca gazı sıcaklığının C nin üzerinde ( C) olmasına özen gösterilmelidir. Şekil 3. Kazan enerji veriminin baca gazı sıcaklığı ile değişimi Şekil 4. Kazan ekserji veriminin baca gazı sıcaklığı ile değişimi Şekil 2. Baca enerji ve ekserji kayıplarının sıcaklıkla değişimi Yukarıda açıklandığı gibi baca gazı sıcaklığı ile baca gazı enerji ve ekserjilerinin artması kazan verimlerinin düşmesine neden olmaktadır. Şekil 3 ve 4 de bu durum görülmektedir. Baca gazının her 25 0 C sıcaklık artışında enerji veriminde yaklaşık %1.31, ekserji veriminde ise %0.4 düşme meyda - na gelmektedir. Baca gazı içerisindeki karbondioksit ve oksijen yüzdelerinin hava fazlalık katsayısının artması ile değişimi görülmektedir. Karbondioksit oranının hava fazlalık katsayısı ile ters orantılı değişirken, oksijen oranı doğru orantılı olarak değişmekte - dir. Hava fazlalık katsayısı artıkça baca enerji ve ekserji kayıpları da artmaktadır. Çünkü hava fazla - lık katsayısının artması durumunda yanma sırasında gerekli hava miktarından daha fazla hava yan - ma işlemine girmekte ve enerjinin bir kısmını ala - rak bacadan atılmaktadır. Bundan dolayı yanma işleminde hava fazlalık katsayısına gereken önem verilmelidir. Bacadan atılan ısıdan faydalanılarak, kazan giriş havasının ısıtılması, tesisin sıcak su ihtiyacının karşılanması veya sanayi tesislerinde çeşitli proses - lerin enerji ihtiyacı karşılanabilir. Örneğin 1MW gücündeki bir kazan bacasında baca sıcaklı C TSĐSAT MÜHNDĐSLĐĞĐ DRGĐSĐ, Sayı 92, ve baca debisinin yaklaşık 2200 kg/h dir. Fuel-oil için minimum baca gazı sıcaklığı 185 C olduğu düşünülürse bu durumda 15 0 C lik bir sıcaklık far - kı için yararlanılabilecek baca gazı enerjisi: YB =2200*1.07*( ) YB = kj/h = 9.8 kw Bu enerji ile bir saatte yaklaşık 280 kg suyu 15 0 C den 45 0 C ye kadar ısıtmak mümkündür. Bu miktar sıcak su tesisin sıcak su ihtiyacını çok rahat karşı - lar. Ancak bu durumuma yeterince dikkat edilmediğinden baca enerjisi birçok tesiste atmosfere atıl - maktadır. Ayrıca özellikle ısıtma sistemlerinde kullanılan ısı pompaları çalışma sistemleri gereği ısı kaynağı - na ihtiyaç duyarlar. Bundan dolayı baca gazı ısısı ısı pompaları için çok iyi bir kaynak olabilir. Bu tür lı ısı pompaları olarak adlandırılırlar. 5. Kaynaklar . Çomaklı K., 2003, Atatürk Ü. ısıtma mer - kezinin enerji ve ekserji analizi, Atatürk Ü. Fen Bil. nst. . Dağsöz A.K., 1999, Konutlarda ekonomik ısınma el kitabı, Đzocam Yayınları, 120, Đstan - bul. . Akaya,., 1995, Kazan bacalarındaki ısı kayıplarının belirlenmesi, Termodinamik Şubat Sayısı, sayfa . Borat, O., Balcı, M., Sürmen A., 1992, Yanma Bilgisi. Teknik ğitim Vakfı Yayınları. . Kotas, T.J., 1995, The exergy method of ther - mal plant analysis, Krieger Publishing . Terzioğlu, T., 1997, Kazanlarda yanma verimi ve çevre kirliliğine etkisinin incelenmesi,
5 kaynaklar ile çalışan ısı pompaları atık ısı kaynak - Y.Lisans Tezi, Atatürk Ün. Fen Bil. nst. 16 TSĐSAT MÜHNDĐSLĐĞĐ DRGĐSĐ, Sayı 92, 2006