Kınalızade Ali Çelebi Kimdir, Hayatı ve Eserleri | Bilgi Ustanız
Müslüman-Türk bilginidir. Müderris, şair, kazasker… İlim, idare ve sanatta söz sahibi bir ailenin çocuğu. 1510 yılında Isparta’da doğdu. Babası müderrislik, kazaskerlik yapmış ve şair bir zat olan Emrullah Efendi… Dedesi de İstanbul’da kadılık ve Anadolu Kazaskerliği makamlarında bulunmuştur. Oğlu Hasan Çelebi, Bursa, Edirne ve İstanbul’da müderrislik, Haleb, Kahire ve Anadolu’nun muhtelif yerlerinde kadılık yapmış ve “Tezkiretü’ş-Şuara başta olmak üzere kıymetli eserler vermiştir.
Kınalızade Ali Efendi, ilk tahsilini İsparta’da yaptı, İstanbul’a gelerek kıymetli hocalardan özel dersler aldı. Kazasker Kadri ve Civizade Muhiddin Efendiler bunlardan.
Medreseyi bitirdikten sonra Şeyhülislam Ebussuud Efendi tarafından sırasıyla Edirne, Bursa, Kütahya ve İstanbul’da müderris olarak görevlendirildi. Şam, Kahire, Bursa ve İstanbul’da Kadılık yaptı. 1571 yılında Anadolu Kaz askerliğine getirildi. Mir-i kelam (güzel konuşan) ve hatib bir zat olan Kınalızade Ali Efendi, tefsir ve heyet ilminde derinliği, sanatlı yazmada mahareti; Arapça ve Farsça’ya vukufu ile dikkati çekmiştir. Arapça ve Farsça’ya o kadar âşinâdır ki, eserlerinde ve yazılarında Arapça ve Farsça terkiplerden kendisini kurtaramamış bu sebeple yazılarını zor anlaşılır bir üslupla yazmıştır.
Bir çok ilim’ dalında bilgisi, ısir-hadis ve heyete dair küçük eserleri, Arapça şiirleri, “Divan”, “Münşead”, “Ahlak-ı Alayi” adlı kitapları vardır. Dini konularda birçok Arapça eserin sahibidir.
Kınalızadenin en kalıcı ve önemli eseri Ahlak-ı Alayi sidir. 1564 yılında Şam’da telif etmiştir Osmanlı imparatorluğu zamanında liselerde okutulan ahlak dersine esas teşkil etmiştir.
Ahlak-ı Alayi, bir ilmihal kitabı olmaktan ziyade, ahlakın felsefi temellerini de araştıran bir kaynak kitaptır. Üç bölümden oluşur; 1. bölümde ahlak ilminin tarifi, taksimi, fazileti işlenmiş; 2. bölüm “İlm-i Tedbir-i Menzil”; 3. bölüm ise “tami Tedbir-i Medine”dir. Son iki kitapta aile, çocuk terbiyesi ve devlete düşen vazifeler anlatılmıştır. Ahlak-ı Alayi ahlak kaideleri, pratik misaller ve hikayelerle süslenmiştir. Türkiye ve Avrupa kütüphanelerinde çeşitli yazma nüshaları vardır. Bazı bölümleri Batı dillerine çevrilmiştir.
Kınalızade, söz konusu eserinde özellikle aile ve ahlak üzerinde çok durmuş; çocuk eğitimini doğum öncesinden başlatmış; çocuk ve gençlerin nasıl terbiye edileceklerini göstermiştir.
O’na göre “Türkler; kahramanlık, efendilik, cesaret ve şekil güzelliği ile tanınmıştır. Karakter ve istikametleri hoş, kinleri yoktur. Harpte dayanıklı ve sabırlıdırlar. Kadınları nazlı değildir. Çocuk madeni ve nesil hazinesidir. Kadının fazilet ve olgunluğunun alameti aklı, dini, iffeti, namusu, edep ve hayasıdır. Müslüman-Türk kadını, eşine saygıyla bağlıdır. Eşinin rızasına önem verir, namusunu korur. Nankörlük ve kadirbilmezlik yapmaz.”
Kınalızade Ali Çelebi, ahlak değerlerinde “sevgi”ye önem verir. “Hocaya, ana-babaya, ecdada, devlet reisine, dost ve arkadaşa sevgiyi Allah sevgisi ile yan yana işler. Hayır ve saadetin kaynağının Allah sevgisi olduğunu söyler.”
Kınalızade, Müslüman-Türk dünyasının müstesna alim ve yöneticilerinden biridir. İdarede Kazaskerlik gibi Önemli bir mevkiye kadar yükselmiş; ilimde adını bütün dünyaya duyurmuştur. Onun müstesna eseri “Ahlak-ı Alayı”, ahlak konusunda bugün de elimizde yegane kaynaktır.
1579 yılında Edirne’de vefat etmiştir. Edirne’de medfundur. Allah’ın rahmeti Onunla olsun.