Biz T�rkmeniz-YENİ GÜN '' NEVRUZ '' BAHAR BAYRAMIDIR !
Divănü lüğt-i-Türk'te , on iki Hayvanlı Türk takvimi'nde yıl başı 21 Mart günü , yani yeni gün '' Nevruz '' günüdür .
Tarihimizde görülen rivayetin en önemlisi bu günün bir kurtuluş günü kabul edilmesidir . Ebulgazi Bahadır Hanin teferruatlı bir şekilde naklettiği Ergenekon Destanı bu bayramla ilgili bilgileri ihtva etmektedir . Bana göre : Türk illerinde kök – Türk oku ötmeyen , kök – Türk kolu yetmeyen bit yer yoktur . Bütün kavimler birleşerk kök – Türklerden öç almak için yürüler . Kök – Türk Hanı il – Han'ın oğulları çoktu , savaşta hepsi ölürler , il – Han'ın o yıl evlendirdiği küçük oğlu kıyan/ kayan ile yeğeni Negüş/ Tukuz kurtulurlar . Bu ikisi eşleri ile birlikte kaçtıkları yere Ergenekon adını verirler . Zamanla çoğalarak bu sığındıkları yerlere sığmaz olurlar atalarının eski yurtlarını geri almak için çeşitli yollar aramaya başlarlar . Nihayat dağda zayıf bir nokta tespit ederler , o noktayı , eritmek suretiyle çıkış yolu bularlar .Yeni bir hayat , yenigün başlangıç demek olan bu tarihi gün 21 Marta tekăbül eder .
Türkmenler devrinde yeni gün selçukularda ve Anadolu Beyliklerinde yıl başı , güneşin koç burcuna girdiği gün olan '' Nevruz '' günü kabul edilmiştir .
Dünyanın en doğru takvimlerinden olan Büyük Selçuklu Hükükümdarı Celălettin Melikşahın zamanında hazırlanmasından dolayı '' Celăli takvimi '' denilen takvimde yıl başı eski mertin 9.gününe , bu günkü Martin 21nci gününe rastlar .
Bu tarih Osmanlılarda '' Nevruz '' olarak adlandırılmış . Bu şekil Osmanlılarda bahar bayramı ve yeni yılın başlangıcı olarak kutlanmıştır . Takvimler hep Marta'n başlar . Bu sebeple Osmanlılarda mali yıl başlangıcı Nevruz olarak alınmıştır ve hemen bütün kanunnămelerde verginin ilk taksidinin toplandığı andır . Bu durum Cumhuriyet döneminde de , 1980 li yıllara kadar mali yıl başı olarak devam etmiştir .
Türk boylarındaki yeni gün '' Nevruz ''ün kavranış ve kutlanış şekilleri kısaca bakalım :
a) Azerbaycan'da Nevruz : Ergenekon , Nevruz ve Bahar bayramı ile ilgili gelenekler bu gün tam anlamıyla Iran'daki Türk topluluklarında ve Azerbaycan'da yaşamaktadır . Bu buyrama binlerce yıldır içten bağlıdırlar , ama eskiden sovyetler Birliğı yöneticileri bu bayramı tanımazdı .
Bağımsızlığlarını kazanır kazanmaz halkın talebiyle yeni gün '' Nevruz '' bayramını Azerbaycan Milli istiklăl günü de dahil olmak üzere resmi tatil ve bayram ilăn edilmeştir .
Bayramın gelmesiyle birlikte Azerbaycan'ın şehirlerinde ve köylerinde halk oyunlar oynanılır '' Teke oyunu '' ve bazı yörelerde '' kosa '' oyunu oynanır . Kosa oyunu için bilgili bir çocuk seçilir ve ona bir kürk , başına uzun bir külăh , yüzüne bir ortü , beline bir kuşak bağlayıp , ufak bir çıngırak asarak , toplu bir şekilde evlerin önüne gidip , şiirler okuyup , ev sahibinden hediye alırlar .
b) Kırgızlar'da Nevruz : Asyan'ın en eski Türk boylarından biri olan kırgızlar'da yeni gün '' Nevruz '' yüzyıllardan beri bayram olarak kutlanmaktadır .
Kırgızlar arasında Nevruz'la ilgili şöyle bir rivăyet vardır : '' ishak babamızın '' öğlu Türk babamız büyüdüğünde calalayın adında birisinin Nevruz isimli kızıyla evlenmiş . Bu ikisinin döğününde tabiat yeşillenmeye başlamış 24 Marta denk gelen bu kutsal gün kırgızlara miras kalmış ve bayram olarak kutlanmıştir .
Kırgızlar'da yeni gün '' Nevruz '' karşılama hazırlaması başlar , ocaklara konulan yedi kazanda yedi çeşit yemek yapılır . Yemeği pişirip yedikten sonra kızlar , öküz arabasının arkasına erik ağacının dallarını , yeşil otları sararlar ve öküzleri tarlada sürmye başlarlar . Bu sembolik bir olaydır . Baharın gelmesi ve yeni yılda tarladaki ilk çalışma anlamına geliyor . Öküz arabasını süren yiğit '' çü canabarım ! '' çü hadi hayvanım ! '' Benim kolum değil yapan , Bana çiftçinin kolu '' diyerek çalişmaya başlar . Ateş yakıp üstünden atlama ădeti diğer Türk topluluklarında olduğu gibi kırgızlarda da mevcuttur .
c)Kazaklr'da Nevruz : Kazaklarda 21 Mart'tan itibaren büyük bir coşkuyla kutlanır . Nevruz'dan önce evler temizlenir , herkez en iyi elbiselerini giyer , koyun , sığır , deve keser . Büyük kazanlarda köce '' katı penir '' buğday , darı gibi yedi çeşit gıdadan oluşan çorbaydı , verilen Nevruz çorbası içilir . kök par '' Gök Börü '' oyunu '' kız kvvuv '' Kızın erkeği kovalaması oyunu böyge '' Atyarışı '' vb.sportif ve halk oyunları oynanır .
ç) Özbekistan'da Nevruz: Nevruz , Özbekistan'da çok eskiden beri kutlanmaktadır , Ancak komünizimin 70 yıllık hăkimiyeti döneminde , dar bir çevrede , bir aile bayramı olarak kutlanmaktaydı . Şimdi ise Özbekistan Devleti halkın bayramı olarak kutlamaya karar vermiştir .
d)Türkmenistan'da Nevruz : Türkmenistan'da Nevruz diğer Türk topluklarında görüldüğü şekilde katlanmaktadır . Türkmen klăsik şiirlerinde Nevruz sözüne sıkça rastlanır . Meşhur Türkmen şairi Mahtum kulu'nun :
'' Bulmadı bize nasibin , istedim güzden seni
Dedin ötsün kış,taparım taze nevruzdan seni ''
misralar banun bir örneğidir .
e)Diğer Türk topluluklarında Nevruz : Batı Trakya türklerinde Nevruaz geleneği '' mevris '' adıyla bilinmektedir .
Nevruz günü kır eğlencelerine gidilir , kırlardan menekşeler toplanır . Bu menekşeler ogün eğlencelere katılamayanlara verilir . onlarda bumenekşeleri üç defa koklarlar ve gözlerine sürerler .Yugoslavya Türklerinde Nevruz geleneği oldukça yaygındır ve '' sultan Nevruz '' olarak bilinmektedir . Bu yeni günde eğlenceler tertiplenir , dilekler tutulur , dualar yapılır .
Anadolu'da yeni gün Nevruz Bayramı : Anadolu'da bütün Türk toplumu içinde yaşamaktadır . Sultan-ı Nevruz , Nevruz Sultan, Mart Dokuzu ve Mart Bozumu gibi adlarla anılan Nevruz Anadolünun çeşitli bölgelerinde kutlanmaktadır .
Irak Türkmen'lerinde yeni gün '' Nevruz ''
Birinci cihan savaşından sonra , Irak devleti kuruldu . kuruluştan 1970 yılarına kadar , yeni gün '' Nevruz '' bayramı devlet ölçüsünde kutlanmadı .
Sadece etnik gurupların kutladıkları mahalli bayram şeklinde idi .1970 yılının 21 Mart'ından itibaran Nevruz , ırak'ta resmi bayram olarak kutlanmaya başlandı . 21-Mart günü tatil olarak ilăn edildi . Herkez bayram kutlamalarına ve kültürel faaliyetlere katılacaktı .
Biz Türkmenler yeni gün Nevruz Bayramını öbür bayramlarımıze nazaran pek takip edilmediğini adaletin hakkı için söylememiz gerekir . Şimdi her yeni günde '' Nevruz '' Türkmenelinde sadaca bir tatil günü olarak geçer .
Yeni gün dinilen Nevruz konusu Irak Türkmen klăsik edebiyat , halk edebiyatı ve Hoyratları ürünleri arasında yenigün şiirleri önemli yer tutar . Osmanlı Devleti döneminde , divan şairleri arasında , Nevruziyeler yazarak yeni gün bayramında devrin yöneticilerine sunma geleneği olduğu bilinmektedir . Yazilan Nevruziyeler yenigünün Dini – tasavvufi Türkmen edebiyatında da çok önemli bir yeri olduğunu göstermektedir . O yazılan şiir ve hoyratlar günümüzde de okunmaktadır . Bu yazılanlardan aşağıya alıyoruz .
Meşhür Kerküklü şair Făizin '' 1834-1897 '' yazdığı '' Nevruziye '' kasidesi yerli görünüşü ile Nevruz konusunu büyük bir başarı ile ele almıştı . Örneğin :
Geçti burc-1 hamele mir livă-yi nevruz
Eşcare seraser yiyirup halăt nevruz
( bak – Avukat Ata Terzibaşı - Kerküklü Făizin Navruziye kasidesi ve Açıklaması , kardaşlık dergisi – sayı 21.22 .Ankara 2004)
Bugün Nevruz olarak adlandırılan yeni gün Bahar Bayramı , tüm türk dunyasında yanı sıra , islăm ăleminde çok geniş bir coğrafyada kutlanmaktadır . Dünyanın diğer bölgelerinde de baharın gelişi , dolayısıyla bir bahar bayramı olarak kutlnması yaygın hăle gelmiştir.
İşte bu bakımdan Nevruz , Bahar Bayramıdır ! Nevruz , Aurasyănın ortak bayramıdır .
3- Avukat Ata TERİZBAŞI, Kerküklü Făizin Navruziye kasidesi ve Açıklaması , kardaşlık dergisi – sayı 21.22 .Ankara 2004.