Hipertansiyon tanÄ±mÄ± ve tedavisi
Prof. Dr.Tekin AKPOLAT
Kan dolaÅŸÄ±mÄ±nÄ±n saÄŸlanmasÄ± iÃ§in bir basÄ±nÃ§ gereklidir. Bu basÄ±ncÄ±n normalden fazla olmasÄ±na hipertansiyon denir. Hipertansiyon iÃ§in kullanÄ±lan diÄŸer bir isim ise YÃ¼KSEK TANSÄ°YON'dur.
Kan basÄ±ncÄ± Ã¶lÃ§Ã¼lÃ¼rken 2 kan basÄ±ncÄ± deÄŸerine bakÄ±lÄ±r; BÃ¼yÃ¼k tansiyon (sistolik kan basÄ±ncÄ±) ve KÃ¼Ã§Ã¼k tansiyon (diyastolik kan basÄ±ncÄ±). Kalbin kasÄ±lmasÄ± sÄ±rasÄ±nda Ã¶lÃ§Ã¼len kan basÄ±ncÄ±, bÃ¼yÃ¼k tansiyon, kalbin gevÅŸemesi esnasÄ±nda Ã¶lÃ§Ã¼len kan basÄ±ncÄ± ise kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyondur. Hem bÃ¼yÃ¼k tansiyon hem de kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyonun normalden fazla olmasÄ± HÄ°PERTANSÄ°YON'dur. Hipertansiyon tanÄ±sÄ± iÃ§in bÃ¼yÃ¼k ve kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyondan birisinin normalden yÃ¼ksek olmasÄ± yeterlidir. Gerek bÃ¼yÃ¼k tansiyon gerekse de kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyonun normalden yÃ¼ksek olmasÄ± Ã¶nemlidir. Bu konu unutulmamalÄ±dÄ±r. BazÄ± hastalar kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyondaki yÃ¼ksekliÄŸi Ã¶nemsememektedir; bu Ã§ok yanlÄ±ÅŸtÄ±r.
Hipertansiyon Ã§ok yaygÄ±n bir hastalÄ±ktÄ±r. Hipertansiyon kalÄ±cÄ± sakatlÄ±k ve Ã¶lÃ¼m nedeni olan toplumsal bir sorundur. HastalarÄ±n azÄ±msanmayacak bir kÄ±smÄ±nÄ±n kan basÄ±ncÄ± yÃ¼ksekliÄŸinin farkÄ±nda olmamasÄ±,hipertansiyonun Ã¶nemini artÄ±rmaktadÄ±r. Toplumdaki 5-6 eriÅŸkinden birinde kan basÄ±ncÄ± yÃ¼ksekliÄŸi vardÄ±r. Hipertansiyon deÄŸiÅŸik bÃ¶brek, kalp, damar hastalÄ±klarÄ±na, felÃ§lere ve gÃ¶rme kaybÄ±na yol aÃ§abilir. Tuz tÃ¼ketiminin fazla olduÄŸu toplumlarda, kan basÄ±ncÄ± yÃ¼ksekliÄŸine daha sÄ±k rastlanÄ±r.
Hipertansiyonun baÅŸlÄ±ca belirtileri baÅŸ aÄŸrÄ±sÄ±, Ã§arpÄ±ntÄ±, nefes darlÄ±ÄŸÄ±, yorgunluk, burun kanamasÄ±, yol yÃ¼rÃ¼me ve merdiven Ã§Ä±kmada zorlanma, bazen Ã§ok sÄ±k idrara Ã§Ä±kma, gece uyurken uykudan kalkÄ±p idrar yapma ve bacaklarda ÅŸiÅŸliktir. Kan basÄ±ncÄ±nÄ±n Ã§ok yÃ¼kseldiÄŸi durumlarda, Ã§ift gÃ¶rme, dilde peltekleÅŸme, yÃ¼zde veya vÃ¼cutta karÄ±ncalanma olabilir. Bu belirtilerin hiÃ§birisi hipertansiyona Ã¶zgÃ¼ deÄŸildir, baÅŸka hastalÄ±klarda da izlenebilir. Ancak hastalarÄ±n Ã¶nemli bir kÄ±smÄ±nda hiÃ§bir belirti yoktur. Bu hastalarda hipertansiyon tanÄ±sÄ±, sadece kan basÄ±ncÄ± Ã¶lÃ§Ã¼mÃ¼ ile mÃ¼mkÃ¼ndÃ¼r. Bu nedenle hipertansif olmasa bile tÃ¼m hastalar, yÄ±lda en az 1-2 kez kan basÄ±ncÄ±nÄ± Ã¶lÃ§tÃ¼rmelidir.
TanÄ±m ve sÄ±nÄ±flandÄ±rma
Hipertansiyonun tanÄ±mÄ± ve sÄ±nÄ±flandÄ±rmasÄ±; Ã¼lke, zaman veya araÅŸtÄ±rmacÄ±ya gÃ¶re deÄŸiÅŸiklik gÃ¶stermektedir. Genel olarak, sistolik kan basÄ±ncÄ±nÄ±n (bÃ¼yÃ¼k tansiyon) 14 cm Hg (140 mm Hg) ve diyastolik kan basÄ±ncÄ±nÄ±n (kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyon) 9 cm Hg'dan (90 mm Hg) yÃ¼ksek olmasÄ± hipertansiyon olarak kabul edilir. Daha Ã¶nce mevcut olan hafif-orta hipertansiyon gibi tanÄ±mlar, hipertansiyonun yol aÃ§tÄ±ÄŸÄ± hedef organ hasarÄ± riskini saptamada yetersiz kaldÄ±ÄŸÄ± iÃ§in yeni bir hipertansiyon tanÄ±m ve sÄ±nÄ±flandÄ±rmasÄ± yapÄ±lmÄ±ÅŸtÄ±r. Hipertansiyonun tanÄ±m ve sÄ±nÄ±flandÄ±rÄ±lmasÄ± yapÄ±lÄ±rken gÃ¼nÃ¼mÃ¼zde risk faktÃ¶rleri de deÄŸerlendirilmelidir.
Hipertansiyonun nedeni, % 90-95 hastada bilinmemektedir (primer hipertansiyon, esansiyel hipertansiyon) yani bilinen bir hastalÄ±ÄŸa baÄŸlÄ± deÄŸildir. YÃ¼zde 5-10 hastada ise hipertansiyon baÅŸka bir hastalÄ±ÄŸa baÄŸlÄ±dÄ±r (sekonder hipertansiyon). Hipertansiyona yol aÃ§an hastalÄ±klarÄ±n Ã¶nemli kÄ±smÄ± bÃ¶brek kaynaklÄ±dÄ±r. Endokrin (hormonal) sebepler ise Ã¶nemli diÄŸer bir grubu oluÅŸturmaktadÄ±r. Bu hastalÄ±klarÄ±n Ã¶nemli bir kÄ±smÄ±nÄ±n tedavi edilebilir nitelikte olmasÄ±, hastalÄ±klarÄ±n tedavisi ile de hipertansiyonun kalÄ±cÄ± tedavisinin mÃ¼mkÃ¼n olmasÄ± her hastanÄ±n sekonder hipertansiyon aÃ§Ä±sÄ±ndan deÄŸerlendirilmesini zorunlu kÄ±lmaktadÄ±r.
Hipertansiyon geliÅŸiminde tuzun ve bÃ¶breklerin Ã¶nemi
Hipertansiyon geliÅŸiminde, tuzun Ã§ok bÃ¼yÃ¼k Ã¶nemi vardÄ±r. BazÄ± insanlarda, bÃ¶breÄŸin tuz (NaCl) atma kapasitesi sÄ±nÄ±rlÄ± olabilir ve gereÄŸinden fazla tuz alÄ±nmasÄ±, hipertansiyonun ortaya Ã§Ä±kmasÄ±na veya hipertansiyonun tedavisinde baÅŸarÄ±sÄ±zlÄ±ÄŸa yol aÃ§abilir. Gerek hayvan deneyleri gerekse insanlar Ã¼zerinde yapÄ±lan Ã§alÄ±ÅŸmalar, hipertansiyon geliÅŸiminde, tuzun rolÃ¼nÃ¼n olduÄŸunu ispatlamÄ±ÅŸtÄ±r.
BÃ¶breklerin hipertansiyon geliÅŸimindeki rolÃ¼ Ã§ok Ã¶nemlidir. Hipertansiyonu olan bir hastada, % 5 olasÄ±lÄ±kla bir bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ± vardÄ±r. Bu nedenle, tÃ¼m hipertansif hastalar bÃ¶brek hastalÄ±klarÄ± yÃ¶nÃ¼nden incelenmelidir. Bu amaÃ§la, basit bir idrar incelemesi bile Ã§oÄŸu zaman yeterlidir. Hipertansiyonu olan bir hastada, bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ±nÄ±n saptanmasÄ±, bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ±nÄ±n erken tanÄ±sÄ±na ve tedavisine de olanak saÄŸlar. Zaten bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ±na baÄŸlÄ± bir hipertansiyon sÃ¶z konusu ise, bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ± tedavi edilmeden hipertansiyonun kontrol altÄ±na alÄ±nmasÄ± Ã§ok zordur. BazÄ± durumlarda, hipertansiyon da bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ±na yol aÃ§abilir; "hipertansiyon mu Ã¶nce olmuÅŸtur bÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ± mÄ± Ã¶nce olmuÅŸtur" bunu ayÄ±rmak zor olabilir. Bu durum, aynen "tavuk mu Ã¶nce olmuÅŸtur yumurta mÄ± Ã¶nce olmuÅŸtur" ayÄ±rÄ±mÄ± gibi karmaÅŸÄ±k bir hal alabilir.
Hipertansiyonun vÃ¼cuda verdiÄŸi zararlar
Ä°nsan vÃ¼cudunda, tÃ¼m organ ve dokularÄ± besleyen damarlar bulunur. Hipertansiyon, kan damarlarÄ±nda basÄ±ncÄ±n artmasÄ± durumudur. Evimizdeki musluklara suyu taÅŸÄ±yan su borularÄ±ndaki gibi bir basÄ±nÃ§, tÃ¼m damarlarda mevcuttur. NasÄ±l su borularÄ±nda basÄ±nÃ§ artÄ±ÅŸÄ±, tÄ±kanma ve patlamalara yol aÃ§arsa, hipertansiyon da damarlarda patlamalara ve tÄ±kanmalara yol aÃ§ar. TÃ¼m organ ve dokularda damar olduÄŸu iÃ§in hipertansiyon tÃ¼m vÃ¼cudu etkileyebilir. Hipertansiyondan en Ã§ok etkilenen organlar; kalp, beyin, bÃ¶brekler, bÃ¼yÃ¼k atardamarlar ve gÃ¶zlerdir. Hipertansiyon bu organlarÄ± etkileyerek kalÄ±cÄ± sakatlÄ±klara ve Ã¶lÃ¼mlere yol aÃ§abilir. Hipertansiyonun vÃ¼cuda verdiÄŸi baÅŸlÄ±ca zararlar, aÅŸaÄŸÄ±da Ã¶zetlenmiÅŸtir:
1. Kalp yetmezliÄŸi, kalp bÃ¼yÃ¼mesi, kalbi besleyen damarlarda daralma (koroner arter darlÄ±ÄŸÄ±), kalbi besleyen damarlarda tÄ±kanma (kalp krizi)
2. Beyin kanamasÄ±, felÃ§, beyin damarlarÄ±nda daralma ve tÄ±kanma
3. BÃ¶brek yetmezliÄŸi, bÃ¶brek fonksiyonlarÄ±nda bozulma
4. GÃ¶rme azalmasÄ± ve kÃ¶rlÃ¼k
5. BÃ¼yÃ¼k atardamarlarda geniÅŸleme, bu geniÅŸlemelerin yÄ±rtÄ±lmasÄ±, bu damarlarda tÄ±kanma. BunlarÄ±n sonucu, kangren veya ani kanamalara baÄŸlÄ± Ã¶lÃ¼m geliÅŸir.
Hipertansiyonun vÃ¼cuda verdiÄŸi bu zararlar, hastalarÄ±n moralini bozmamalÄ±dÄ±r. Hipertansiyon tedavi edilebilir bir hastalÄ±ktÄ±r ve yeterli tedavi ile bu zararlar minimuma indirilebilir. Bu zararlarÄ± minimuma indirebilmek iÃ§in hastalarÄ±mÄ±zÄ±n SÄ±k YapÄ±lan Hatalar bÃ¶lÃ¼mÃ¼nÃ¼ mutlaka okumalarÄ± gereklidir. Hipertansiyon zamanÄ±nda teÅŸhis edilip, uygun ÅŸekilde tedavi edilirse, yukarÄ±da sayÄ±lan hastalÄ±klar ve bunlara baÄŸlÄ± Ã¶lÃ¼mler Ã¶nlenebilir.
Hipertansiyon tedavisinde temel amaÃ§, hedef organ hasarÄ±nÄ± Ã¶nleyerek sakatlÄ±k ve Ã¶lÃ¼mleri azaltmaktÄ±r. Ã¶ncelikle mevcut olan diÄŸer kardiyovaskÃ¼ler risk faktÃ¶rleri ve hedef organ hasarlarÄ± tedavi edilmelidir. Sekonder hipertansiyon olan hastalarda yani hipertansiyonu baÅŸka bir hastalÄ±ÄŸa baÄŸlÄ± olan hastalarda hipertansiyona yol aÃ§an hastalÄ±k tedavi edilmelidir.Hipertansiyonun nedeni saptanamaz ise kan basÄ±ncÄ±, hastalarÄ±n yaÅŸam dÃ¼zeni deÄŸiÅŸtirilerek veya ilaÃ§la dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmelidir. Hastalarda yaÅŸam dÃ¼zeninin deÄŸiÅŸtirilmesi (ilaÃ§sÄ±z tedavi) kesinlikle ihmal edilmemelidir.
Hipertansiyon tedavisi planlanÄ±rken tartÄ±ÅŸÄ±lan iki konu ÅŸunlardÄ±r:
1. Hangi kan basÄ±ncÄ± deÄŸerlerinde antihipertansif ilaÃ§ baÅŸlanmalÄ±dÄ±r?
Kan basÄ±ncÄ± sistolik (bÃ¼yÃ¼k) 160 mm Hg veya diyastolik (kÃ¼Ã§Ã¼k) 100 mm Hg'nÄ±n Ã¼zerinde ise antihipertansif tedaviye hemen baÅŸlanmalÄ±dÄ±r. Ã¼zerinde tartÄ±ÅŸÄ±lan deÄŸerler, sistolik kan basÄ±ncÄ± (bÃ¼yÃ¼k tansiyon) iÃ§in 140-160 mm Hg ve diyastolik kan basÄ±ncÄ± (kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyon) iÃ§in 90-100 mm Hg'dÄ±r. Antihipertansif tedavi ile kan basÄ±ncÄ± dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼ldÃ¼kÃ§e, kardiyovaskÃ¼ler risk doÄŸru orantÄ±lÄ± olarak azalmaktadÄ±r. BirleÅŸik Ulusal Komite'nin (Joint National Committee, JNC) 6. raporu ve DÃ¼nya SaÄŸlÄ±k Ã¶rgÃ¼tÃ¼'nÃ¼n ( World Health Organization) bu konudaki gÃ¶rÃ¼ÅŸleri farklÄ± olmakla birlikte birbirine benzer. Genel eÄŸilim, hastada baÅŸka kardiyovaskÃ¼ler risk faktÃ¶rleri varsa, sistolik kan basÄ±ncÄ± (bÃ¼yÃ¼k tansiyon) iÃ§in 140-160 mm Hg ve diyastolik kan basÄ±ncÄ± (kÃ¼Ã§Ã¼k tansiyon) iÃ§in 90-100 mm Hg deÄŸerlerinde de ilaÃ§ tedavisine baÅŸlamaktÄ±r.
2. Antihipertansif tedavi ile kan basÄ±ncÄ± hangi sÄ±nÄ±rlara dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmelidir?
Antihipertansif tedavi ile kan basÄ±ncÄ± dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼ldÃ¼kÃ§e kardiyovaskÃ¼ler risk doÄŸru orantÄ±lÄ± olarak azalmaktadÄ±r. Belli bir diyastolik kan basÄ±ncÄ± deÄŸerine ulaÅŸÄ±ldÄ±ktan sonra, kan basÄ±ncÄ±nÄ±n daha da dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmesi, kardiyovaskÃ¼ler hastalÄ±k riskini arttÄ±rmaktadÄ±r. GÃ¼nÃ¼mÃ¼zdeki bilgilerle, kan basÄ±ncÄ±nÄ±n Ã§ok dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmesi sakÄ±ncalÄ± olabilir. Bu konuda doktor karar vermelidir.
BirleÅŸik Ulusal Komite'nin 6. raporuna gÃ¶re, kan basÄ±ncÄ±, kesinlikle 140/90 mm Hg'nÄ±n altÄ±na dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmelidir. Kan basÄ±ncÄ±, 140/85 mm Hg'ya indirilebilir ancak daha fazla dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmesinin yararÄ± belirsizdir.
DÃ¼nya SaÄŸlÄ±k Ã¶rgÃ¼tÃ¼ raporuna gÃ¶re ise kan basÄ±ncÄ±, yaÅŸlÄ±larda 140/90 mm Hg'nÄ±n altÄ±na, genÃ§lerde ise 120-130/80 mm Hg'ya indirilmelidir.
Diyabetik hastalarda (ÅŸeker hastalarÄ±nda), kan basÄ±ncÄ± 130/85 mm Hg'nÄ±n altÄ±na indirilmelidir. BÃ¶brek hastalÄ±ÄŸÄ± olan hastalarda, kan basÄ±ncÄ± daha da aÅŸaÄŸÄ± deÄŸerlere dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmelidir. Bu deÄŸerler konusunda, hastalarÄ±n doktorlarÄ±na baÅŸvurmalarÄ± gereklidir.
Ä°laÃ§sÄ±z tedavi yani yaÅŸam dÃ¼zeninin deÄŸiÅŸtirilmesi, kan basÄ±ncÄ± yÃ¼ksekliÄŸini kontrol etmenin yanÄ±sÄ±ra hipertansiyonunun Ã¶nlenmesinde de yararlÄ±dÄ±r. Hastalar, ilaÃ§sÄ±z tedaviyi kesinlikle ihmal etmemelidir. ÅžiÅŸmanlÄ±k, ÅŸeker hastalÄ±ÄŸÄ± veya kanÄ±nda yaÄŸÄ± yÃ¼ksek (hiperlipidemi) olan hastalarda, yaÅŸam dÃ¼zeninin deÄŸiÅŸtirilmesinin Ã¶nemi daha da artar. YaÅŸam dÃ¼zeninin deÄŸiÅŸtirilmesi, hipertansiyonu tek baÅŸÄ±na kontrol edebileceÄŸi gibi ilaÃ§ gereken durumlarda, ilaÃ§ dozunun azaltÄ±lmasÄ±na da olanak saÄŸlar.
Diyetle tuz alÄ±nÄ±mÄ±nÄ±n gÃ¼nde 100 mmol'Ã¼n (6 gram NaCl [tuz]) altÄ±na dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmesinin kan basÄ±ncÄ±nÄ± dÃ¼ÅŸÃ¼rdÃ¼ÄŸÃ¼, birÃ§ok Ã§alÄ±ÅŸmada gÃ¶sterilmiÅŸtir. YaÅŸlÄ±, diyabetik (ÅŸeker hastalarÄ±) veya hipertansif hastalarda, diyette tuz kÄ±sÄ±tlamasÄ±nÄ±n kan basÄ±ncÄ±nÄ± dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼cÃ¼ etkisi, daha belirgindir. Diyetle tuz kÄ±sÄ±tlamasÄ±, kan basÄ±ncÄ± kontrolÃ¼nÃ¼ kolaylaÅŸtÄ±rÄ±r, antihipertansif ilaÃ§ ihtiyacÄ±nÄ± azaltÄ±r ve kalp bÃ¼yÃ¼mesini geriletebilir. Diyette tuz kÄ±sÄ±tlamasÄ± yapmak iÃ§in gerekenler tuzsuz ekmek kullanÄ±lmasÄ±, yemek piÅŸirilirken tuz atÄ±lmamasÄ±, sofraya konulmuÅŸ yemeklere, tadÄ±na bile bakmadan tuz atma alÄ±ÅŸkanlÄ±ÄŸÄ±nÄ±n terkedilmesi ve gÄ±da seÃ§iminde gÄ±dalarÄ±n tuz iÃ§eriÄŸine bakÄ±lmasÄ±dÄ±r. Doktora danÄ±ÅŸmadan yapay tuz kullanmak zararlÄ± olabilir. Bunun 2 nedeni vardÄ±r;
1. Yapay tuzlarda, sÄ±nÄ±rlÄ± da olsa tuz bulunabilir.
2. BazÄ± antihipertansif ilaÃ§larla yapay tuzlarÄ±n birlikte kullanÄ±lmasÄ±, sakÄ±ncalÄ± olabilir.
ÅžiÅŸman hastalar mutlaka zayÄ±flatÄ±lmalÄ± ve ideal kiloya getirilmelidir. 4-5 kilo kaybÄ± bile kan basÄ±ncÄ± kontrolÃ¼nÃ¼ kolaylaÅŸtÄ±rabilir. ÅžiÅŸman hastalar en az 10 kg zayÄ±flatÄ±lmalÄ±dÄ±r. Kilonun kontrol altÄ±na alÄ±nmasÄ±, yaÄŸ metabolizmasÄ± bozukluklarÄ± veya diyabetes mellitus (ÅŸeker hastalÄ±ÄŸÄ±) gibi diÄŸer kardiyovaskÃ¼ler risk faktÃ¶rlerin de kontrol edilmesini kolaylaÅŸtÄ±rÄ±r.
DÃ¼zenli aerobik egzersiz (yÃ¼rÃ¼me, koÅŸma, yÃ¼zme, bisiklete binme vb.) kilo kaybÄ±nÄ± hÄ±zlandÄ±rÄ±r, kan basÄ±ncÄ± kontrolunu kolaylaÅŸtÄ±rÄ±r, kardiyovaskÃ¼ler riski ve mortaliteyi azaltÄ±r. AÄŸÄ±rlÄ±k kaldÄ±rma, vÃ¼cut geliÅŸtirme gibi izotonik egzersizlerden kaÃ§Ä±nÄ±lmalÄ±dÄ±r. Egzersiz sÄ±klÄ±ÄŸÄ± haftada en az 3 kez, tercihen 5 kez, 30-45 dakika sÃ¼reli olmalÄ±dÄ±r. Egzersizin 2 hafta bÄ±rakÄ±lmasÄ±, olumlu etkisini ortadan kaldÄ±rÄ±r. Kalp hastalÄ±ÄŸÄ± gibi sorunlarÄ± olanlar egzersiz programÄ±na baÅŸlamadan Ã¶nce, doktor kontrolÃ¼nden geÃ§melidirler. Hastalar araba kullanmaktansa toplu taÅŸÄ±m araÃ§larÄ±nÄ± kullanmalÄ±, kÄ±sa mesafelerde yÃ¼rÃ¼yÃ¼ÅŸ yapmalÄ±, asansÃ¶re binmektense yÃ¼rÃ¼melidir. GÃ¼nlÃ¼k yaÅŸantÄ±da, fiziksel aktivite arttÄ±rÄ±lmalÄ±dÄ±r.
Sigara kesinlikle bÄ±rakÄ±lmalÄ±dÄ±r. Her sigara, kan basÄ±ncÄ±nÄ± anlamlÄ± derecede yÃ¼kseltir. Sigara, antihipertansif tedavi ile saÄŸlanan kardiyovaskÃ¼ler risk korunmasÄ±nÄ± da azaltÄ±r. Sigara ayrÄ±ca koroner arter hastalÄ±ÄŸÄ±, inme (felÃ§), subaraknoid kanama (beyin kanamasÄ±), kanser, ani Ã¶lÃ¼m ve akciÄŸer hastalÄ±ÄŸÄ± riskini arttÄ±rÄ±r. SigaranÄ±n bÄ±rakÄ±lmasÄ±nÄ±n kan basÄ±ncÄ±nÄ±n dÃ¼ÅŸÃ¼rÃ¼lmesine uzun sÃ¼rede net bir etkisi yoktur ancak sigara diÄŸer kardiyovaskÃ¼ler riskleri de etkiler. SigaranÄ±n bÄ±rakÄ±lmasÄ±nÄ± takiben kilo alÄ±nmamasÄ±na dikkat edilmelidir. HastasÄ±na sigara iÃ§memesini sÃ¶yleyen doktorun inandÄ±rÄ±cÄ± olabilmesi iÃ§in kendisinin de sigara iÃ§memesi gerekir. TÃ¼rkiye'de ne yazÄ±k ki sigara iÃ§en doktor sayÄ±sÄ± Ã§ok fazladÄ±r. Ancak her hasta kendisinden sorumlu olduÄŸunu unutmamalÄ±dÄ±r.