Milli Mücadelenin başlarında Kızıl Ordunun Kafkaslarda ilerleyişi | Pakman World
Önceki yazıyı okumak için lütfen tıklayın:Osmanlı Ordusunun Kafkasya’yı terk süreci- Olaylar
2.3 Anadolu’da Milli Mücadele başlıyor
İngilizler Ege’ye ve Anadolu’ya asker gönderip başlarını derde sokmaya niyetli değillerdi. Doğu’da Ermenileri kullandıkları gibi Batı’da da Yunanlıları piyon olarak öne sürdüler. 15 Mayıs 1919 da 20 bin Yunan askeri İtilaf gemilerinin desteğinde Anadolu’yu işgal etmek üzere İzmir’e çıktı. Bu Mondros Mütarekesine aykırıydı. Türk subayları ve askerleri dipçiklenerek ve süngülenerek öldürüldüler. Zito Venizelos (Yaşasın Venizelos) diye bağırmayan Türk subayları da süngülendi. Ali Nadir Paşa Yunan askerleri tarafından tekmelendi. Türk sivillere karşı öldürme, yağma ve tecavüz olayları başladı. İşgalin ilk günü İzmir’de 400 Türk öldürüldü. 15-16 Mayıs arası çevredeki köylerde ve kazalarda yaşanan olaylar ile öldürülen Türk sayısı 5 bine yaklaştı. 16 Mayıs sabahı İzmir’in işgalini duyan 800 kadar yerli Rum, Türk köylerine saldırdı. Savunmasız insanlar öldürüldü ve malları yağmalanmaya başlandı. Urla’daki Türk mahalleleri Rumlar tarafından kuşatılmaya başlandı. Bunun üzerine 56. Tümene bağlı 173. Alay Komutanı Yarbay Kâzım Bey yanında bulunan 18 er ve birkaç jandarma ile kasabayı savunmaya geçti. İlk Rum saldırısı püskürtüldü. Aynı gün olayı öğrenen kasabadaki Türk halkı, Urla’daki askeri silâh deposunda bulunan 120 silâhı ve cephaneyi alarak, 120 kişilik bir milis kuvveti meydana getirdi, böylece Batı Anadolu’da ilk Kuva-yı Milliye (milli kuvvetler) doğdu. Bunu çevrede hızla başka milis kuvvetlerinin kuruluşu izledi.
23 Mayıs’ta İstanbul Fatih ve Sultanahmet’te Türk siyasi tarihinin o güne kadarki en büyük mitingi ve kitle gösterileri düzenlendi. Direniş fikri, İttihat ve Terakki yandaşlarının görüşü olmaktan çıkarak tüm ülke sathına yayıldı. Osmanlı Padişahı Vahdettin, İngilizlerin isteği ile, Anadolu’da İzmir ve Ege’nin işgaline tepki gösterilmesini önlemesi ve Doğu cephesinde silahlarını hala bırakmayan 15. Kolorduyu tasfiye etmesi, 1919 yılı başlarında itibaren Karadeniz’de silahlanarak Rumlarla çatışmalara giren Kuva-yi Milliye’yi dağıtması için Çanakkale savaşı kahramanı Mustafa Kemal Paşa’yı görevlendirdi. 19 Mayıs 1919 da Mustafa Kemal Paşa 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla Samsun’a çıktı.
2.4 Amasya Tamimi
21 Haziran’da Mustafa Kemal ile, Anadolu’daki en önemli askeri birliklerin komutanları olan Kâzım Paşa (Karabekir), Refet (Bele) Paşa ve Ali Fuat (Cebesoy) Paşalar ve Ege bölgesinde asayişi sağlamakla görevlendirilen Hüseyin Rauf (Orbay) Bey ile Amasya’da buluştular. 22 Haziran 1919’da Mustafa Kemal Paşa tarafından hazırlanan, Rauf Bey, Refet ve Ali Fuat Paşalar v.b. tarafından da imzalanan Amasya Genelgesi yayınlandı. Genelge bir ihtilal bildirisi niteliği taşımaktadır, çünkü İstanbul Hükümetini hiçe saymakta, hükümetin düşman devletlerin esiri olduğunu söylemekte ve milleti yine milletin kendisinin azmi ve kararlılığının kurtaracağını söylemektedir. Bildiri, ulusal bağımsızlığın ancak ulusun “azim ve iradesi” ile sağlanacağını vurgulayarak, ülke çapında bir direniş hareketinin işaretini vermekteydi.
Kurtuluş Savaşı’nda ilk cephe Ayvalık Cephesi’ydi. 172. Alay komutanı Yarbay Ali Bey (Çetinkaya), halkı da silahlandırarak 29 Mayıs 1919’da Ayvalık’ı işgal eden Yunanlara karşı direnişe geçti. Bu arada Yörük Ali Efe gibi çete reisleri de zaman zaman Yunanlara karşı baskınlar düzenliyordu. Aydın Cephesi’ndeki Kuva-yi Milliye, 28 Haziran 1919’da Yunan askerlerine saldırıya geçti ve üç gün süren kanlı çatışmalardan sonra işgalcileri Aydın’dan çıkarmayı başardı. Ne var ki Yunanlar kısa bir süre sonra kenti yeniden işgal ettiler. Bu bölgede faaliyet gösteren Çerkez Ethem ise Salihli Cephesi’ni oluşturmuştu.
2.5 Erzurum Kongresi
23 Temmuz 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’nde Şirân Müftüsü’nün Arapça duası ve Kongre’nin en yaşlı üyesi sıfatıyla Vilâyât-ı Şarkiyye-i Müdâfâa-i Hukûk-ı Millîye Cemiyeti Başkanı Mehmed Raif (Dinç) Hoca’nın yaptığı açış konuşmasından sonra, Kongre Başkanlığı’na seçilmiş olan Mustafa Kemal Paşa, kürsüye çıkarak memleketin içinde bulunduğu durumu, iç ve dış olayları değerlendirdiği uzun bir konuşma yaptı. Konuşmasının Elviye-i Selâse’yi ilgilendiren kısımda; Ermenilerin Nahçıvan’dan Oltu’ya kadar ki bütün bölgelerde İslam ahaliyi tazyik ve bazı bölgelerde “katliam ve yağmagirlikte” bulunduklarını; “hudutlarımıza kadar İslâmları mahva mahkûm ve hicrete mecbur ederek Vilâyât-ı Şarkiyemiz hakkındaki emellerine de doğru” ilerlemek istediklerini ifade etti. Kongre Beyannâmenin 6. Maddesi’nde Elviye-i Selâse ve Nahçıvan’a olumlu mesaj verilerek mütarekenin imzalandığı tarihteki sınırlarımız dahilinde kalan topraklarımızın bir bütün ve milletimizin birbirinden ayrılması mümkün olmayan öz kardeş oldukları vurgulandı. Mustafa Kemal’in kısa ve öz ifadesi ile Erzurum Kongresi kararlarında “millî hudutlar içindeki vatan bir bütündür. Birbirinden ayrılık kabul etmez” fikri hakimdi.
2.6 Sivas Kongresi
4 Eylül 1919 – 11 Eylül 1919 tarihleri arasında gerçekleşen Sivas Kongresi’nde alınan kararlar, daha önce gerçekleştirilen Erzurum Kongresi kararlarını genişleterek tüm ulusu kapsar bir nitelik kazandırdı. Genel seçimler yapılıp yeni Mebusan Meclisi kuruluncaya kadar İstanbul hükümetiyle tüm resmi bağların kesilmesi kararlaştırıldı. Ülke çapında yeni bir idari ve siyasi örgütlenme kurmak amacıyla bir Heyet-i Temsiliye kuruldu. Bu kararlar yeni bir Türk Devleti‘nin kuruluşuna temel oldu.
2.7 Milli Mücadeleye Karşı ilk isyanlar
2 Kasım 1919’da Manyas –Susurluk-Gönen –Ulubat dolaylarında Osmanlı uşağı Anzavur’un çıkardığı ilk isyan Kuva-yı Milliye tarafından 25 Kasım 1919’da bastırıldı. 26 Ekim’de Bayburt’un Hart kazasında, şeriat düzeni kurmak amacıyla ayaklanan Şeyh Eşref isyanı 24 Aralık 1919 dört tabur ve iki bölükten oluşan 700 kişilik kuvvet tarafından bastırıldı. Bu diğer ve isyanlarla ilgili ayrıntılı yazımızı OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN.
2.8 Misak-ı Milli (Milli Ant)
1919 Aralık ayında yapılan genel seçimler sonucunda son Osmanlı Meclis-i Mebusanı oluştu. Meclise Anadolu’dan sadece Milli Mücadele yanlısı milletvekili adayları seçildi. İki ayrı ilden milletvekili seçilen Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’a gitmeyi reddetmesi üzerine, Sivas Kongresi başkan vekili olan Rauf Orbay Meclis reisliğine seçildi. 28 Ocak 1920 de Osmanlı Mebusan Meclisi Misak-ı Milli‘yi ilan etti. Misakı Milli bir manifestodur. Misak-ı Milli haritası ilkesel olarak, Mondros Mütarekesi sırasındaki durum esas alınarak tanımlandı. Arap çoğunluğun bulunduğu yerler Misak-ı Milli sınırlarının dışında kaldı. O tarihte daha Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulmamıştı. Misak-ı Milli sınırlarını tesbit ederken Brest Litovsk anlaşması da esas almış böylece gelebilecek itirazların asgariye indirilmesi düşünülmüştü.
BÖLÜM 3 – KAFKASYA VE ANADOLU 1920
3.1 Bolşeviklerin Azerbaycan beklentisi
2 Ocak 1920 de RSFSR Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Respublikaları’nın (Rusya Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) Dış İşleri bakanı G. V. Çiçerin Azerbaycan’a nota vererek Denikin’e karşı Sovyetlerle birlikte mücadele etmelerini istedi. Bu nota üzerine telaşa düşen İtilaf Devletleri o zamana kadar Ermenistan yanlısı tutum izleyerek tanımamış oldukları Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetini tanımak zorunda kaldılar. Azerbaycan Dış İşleri Bakanı Feteli Han Hoyski, Çiçerin’in notasına 14 Ocak’da cevap vererek Denikin’in Rusyanın kendi iç sorunu olduğunu, Rusya’nın iç işlerine karışmak istemedikleri bildirdi. Yanıt Sovyet Yönetimi tarafından tepkiyle karşılandı ve “Azerbaycan’ın Denikin’e karşı mücadele etmek istemediği” şeklinde yorumlandı. Bu arada Kafkas ülkelerinin bağımsızlığı Polonya, Finlandiya ve Baltık cumhuriyetlerinden farklı olarak Sovyet Rusyası tarafından tanınmamıştı. Oysa Denikin rejimi bile Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanımıştı. Bu da Bolşevik Rusya’nın Güney Kafkasya’yı MUTLAKA işgal etmeyi hedeflediği anlamına geliyordu.
Çiçerin 23 Ocak’ta bir nota daha verdi ve yıllarca birlikte yaşadıklarını hatırlatarak Azerbaycan’ın işbirliğine davet etti. 1 Şubat 1920 tarihinde Azerbaycan Dış İşleri Bakanı Feteli Han Hoyski, Sovyet Dışişleri Bakanı G.V. Çiçerin’e yazdığı cevapta Azerbaycan’ın bağımsızlığının tanınması konusunda açık ve belirgin bir fikir ortaya koyma talebinde bulundu.
Kremlin’deki Bolşevikler ise güya Denikin’le mücadelenin komşuların bağımsızlığını tanımaktan daha önemli olduğu izlenimini sergilemeye çalışıyorlardı. Bunlar olup biterken 11. Ordu (Kızıl Ordu) adım adım Güneye, yani esas hedefi olan Bakü’ye doğru ilerliyordu. Rusya’da ve onun Azerbaycan’daki “beşinci kolu” da propaganda faaliyetleri yoğunlaşıyordu.
2 Şubatta “Tüm-Rusya Yürütme Komitesi ve Halk Komiserleri Sovyetinin Faaliyetine Dair” raporda V. İ. Lenin açık bir şekilde şunu ifade etmiştir: “Biz Gürcistan ve Azerbaycan’a Denikin’e karşı anlaşma imzalamalarını önerdik. Onlar, başka bir devletin içişlerine müdahale etmedikleri gerekçesiyle bunu geri çevirdiler. Biz, Gürcistan ve Azerbaycan işçi ve komünistlerinin bu olaya nasıl tepki vereceklerine bakacağız.” Lenin üstü kapalı-açık şekilde Azerbaycan’ı içerden ele geçireceklerini söylüyordu.
1920 yılı 20 Şubatında yeni bir Rus notasına ve Azerbaycan Hükümetinin 7 Mart cevabı gibi daha öncekilerine benzer nota alış-verişleri yaşandı. Tek fark bu dönemde Rus ordularının Azerbaycan sınırlarına doğru ilerlemesi idi. Azerbaycan hükümetinde ise yaklaşan tehlikeyle ilgili görüş ayrılığı vardı. Şubat 1920 yılında kurulmuş Azerbaycan Komünist (Bolşevik) Partisi bu durumdan yararlanarak darbe yapmaya hazırlanıyordu. Şubat ayında Rusya Dışişleri Komiserliğinde ise Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıma konusu müzakere edilmekteydi. Rusya’nın önünde dağılmış ekonomisini ihya etmek gibi ağır bir görev duruyordu. Bunun için büyük miktarda petrole ihtiyaç vardı. Sonuçta Bakü’de ve Rusya’da faaliyet yürüten Müslüman Bolşeviklerin görüşleri de dikkate alınarak hiçbir şekilde Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanımama kararı alındı. Yani Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetini yıkarak Bakü petrollerini ele geçirme hedefinden vazgeçilmedi.
3.2 Mustafa Kemal’e göre Şubat 1920 de Anadolu ve Kafkasya’da durum Ülke dört bir yanından kuşatılmıştır. Batıdan Yunan ordusuyla, Boğazlardan İtilaf askerleriyle, Akdeniz’den İtalyan ve Fransız, Suriye’den Fransız, Irak’tan İngiliz ordularıyla, Kafkasya’dan yeni kurdukları ve Türk topraklarını işgal ettirdikleri Ermenistan ve Gürcistan ile, Karadeniz’den de Pontus çeteleriyle sarılmıştır. Ayrıca mevcut olan yönetimle işbirliği yapılarak, Türkiye içerden de çökertilmektedir.
Durum daha da kötüleşiyordu. 16 Mart 1920’de Meclis-i Mebusan da dahil olduğu halde Babıali ve bütün hükümet daireleriyle beraber İstanbul, İngilizler tarafından cebren ve resmen işgal edildi. İngiliz birlikleri İstanbul’da bulunan, başta Rauf Bey olmak üzere önde gelen Milli Mücadele yanlısı milletvekillerini tutukladılar. Ayrıca telgrafhaneler de işgal altına alındı ve resmi makamlar arasında iletişim imkânı kalmadı. Bu şartlara göre, Anadolu, İstanbul ve resmi makamlarla ortak hareketten mahrum kalmıştı.
3.3 Kızıl Ordu – Sıra Bakü’de
Kızıl Ordu Kafkaslarda bir yıl süren savaşlar sonunda Denikin’in ordusuna son darbeyi vurarak Mart 1920 de Dağıstan’a girdi, Beyaz Orduyla iç savaşını sona erdirdi. Sırada elbette ki Azerbaycan daha doğrusu Bakü petrolleri vardı.
17 Mart 1920 ’de Sovyet hükümetinin başkanı Lenin, Kafkas Cephesi Askeri Devrim Konseyi üyeleri olan N. K. Smilka’ya ve K. K. Orconikidze’ye gönderdiği telgrafda “Azerbaycan’ı ele geçirmek bizler son derece önemlidir. Bütün çabanızı buna harcayın” emrini verdi. V.İ. Lenin’in el yazısıyla yazdığı 17.03.1920 y. // Rusya Devlet Sosyal ve Siyasi Tarih Arşivinde bulunan bu telgrafın bir kopyasına ise G.K. Orjonikidze şöyle bir not düşmüştür: “Telgraf Bakü’ye saldırı hazırlıkları dönemine aittir.” V.İ. Lenin’in bu telgrafı sonrası Azerbaycan’ın işgali ile ilgili faaliyetler başlatıldı. Sınır boyunca askeri yığınak yapılmaya başlandı. Ermeni delegeleri Pirimov ve Zaxaryan Moskova’ya giderek Rusya hükümetinin Ermenilere toprak vermesi karşılığında Rusya’nın Azerbaycan’ı işgal etmesi için destek ve yardım teklifinde bulundular. Aynı günlerde Dağlık Karabağ’da Ermeniler ayaklandılar, Ermenistan, Kazak ve Nahçıvan yönünden saldırdılar. Ermenistan-Sovyetler danışıklı döğüşü olan bu hareketin tek amacı vardı. Azerbaycan ordusunu Bakü’den ayırmaktı. Nitekim Bakü’yü koruyan ordunun büyük kısmı Batıya ve Karabağ’a kaydırıldı.
3.4 Azerbaycan’da siyasi durum
Osmanlı ordusunun gitmesinden sonra Azerbaycan’da baş gösteren parti ve hükümet içindeki düşünce farklılığı ve tartışmaları sosyo politik durumu zorlaştırıyordu. Ayrıca ülkede ekonomik ve mali sıkıntılar bulunmaktaydı. İçte sosyo politik krizin derinleşmesine Bolşevikler ve Bolşevik yanlısı güçlerin birleşerek, hükümete karşı çıkması da ciddi olumsuz etki yapmaktaydı.
1919’da Azerbaycan’da 20’den fazla Bolşevik gazetesi yayınlanmıştır. “Bakı İşçi Konferansı Haberleri “, “Azerbaycan Gençleri”, “Hürriyet”,”Hak”, “Fukara Sedası “, “Zahmet Sedası”, “Ekim Devrimi”, “Genç İşçi”, “Azerbaycan Fukarası”, Rusça “Nabat”, “Molot”, “Proletari”, “Raboçi Put”, “Golos Truda”, “Bednota”, “Molodoy Raboçi”, “Novı Mir”, ve başkaları da Azerbaycan Bolşevikleri tarafından yayınlanmıştır. Bu gazetelerin ömrü çok kısa olmuş, bazılarının sadece birkaç sayısı çıkmışsa da “Komünist” gazetesi “Hümmet’’, “Goç-Devet”, “Tekamül”, “Yoldaş”, “Hümmet” (1917-1918), “Bakü Şurasının Haberleri” gibi Bolşevik gazetelerinin devamcısı gibi yayınlanmıştır. “Komünist” gazetesi 29 Ağustos 1919 yılından itibaren çıkmaya başladı. – Azerbaycan Bolşevikleri ” Komünist” gazetesinin hükümet organlarından habersiz çıkarmışlardır. 1919’da çıkmış gazetenin editörlüğü Ruhulla Ahundov tarafından yapılmıştır.
Böylesine bir ortamda ve Kızılordu da sınırda davet beklerken Rusya’da bulunan komünist Neriman Nerimanov’un başını çektiği Bolşevik taraftarları komünist rejimin benimsenmesi ve Sovyetlere katılınması için çaba harcıyorlardı.
Moskova, Bakü’de gerçekleştirilmesi planlanan darbede sözkonusu yerli Bolşeviklere güveniyordu. Rusya Komünist (Bolşevik) Partisi ve Türkistan komisyonu üyesi Y. E. Rudzutak Lenin, Rıkov ve Çiçerin’e gönderdiği telgrafta şunları öneriyordu: “Bakü’deki gergin husus Ermeni-Tatar (Not: Tatar = Müslüman Azerbaycanlılara o zaman Rusların verdiği ad) ilişkileridir. Hükümet Tatarlara güveniyor. Darbe, sadece Müslümanlara dayanarak yapılabilir. Bunun yanında her hangi bir Ermeni her hangi bir makama atanmamalıdır.”
Ancak ilerleyen günlerde Bakü’de Bolşevik darbenin gerçekleşmeyeceği anlaşılınca Stalin Kızıl Orduya Bakü’yü işgal emri verdi.
3.5 Ermeniler Kars ve Nahçıvan’a saldırıyor
Doğu Cephesinde sorunlar devam ediyordu. 1920 Ocak-Şubat aylarında Ermeniler Kars vilayetine hücum ederek birçok insanı katlettiler. Mart 1920’de Ermeniler Karabağ’da yeniden isyana başladılar.
Ermeniler, 16 Mart 1920’den itibaren Nahçıvan bölgesindeki Büyükvedi, Civa, Ağura, Orduâbâd’a saldırılara başladılar.
22 Mart’ta Esgeran’a hücum ettiler.
23 Mart’ta Xankendi ve Şuşa’ya hücuma geçerken, aynı zamanda Karabağ’ın Qazak ve Gence’deki Ermeni halkı da saldırıya geçerek buradaki Müslüman Türk halkını katlettiler.
25 Mart’da Müslüman ahaliyi ezdirmemek, Ermenileri başarısızlığa uğratmak için, o anda İtilâf Devletleri’nce Türkiye’nin sınırları dışında kabul edilen bütün şûra kuvvetlerinin cephelerdeki Ermenilere taarruz etmeleri ve 15. Kolordu birliklerince gerekli yardımların yapılması, Kâzım Karabekir tarafından emredildi ve durum Sivas’taki Heyet-i Temsiliye Başkanı Mustafa Kemâl Paşa’ya 26 Mart’ta bildirildi.
Bölgedeki durumun hassasiyetini gören Kâzım Karabekir Paşa, 11. Kafkas Tümeninin 34. Alayı’nın 1. Taburu ile bir makinalı tüfek bölüğü ve bir kaşulu bataryayı Şahtahtı’na gönderdi ve bu kuvvetler Şahtahtı müfrezesi adıyla bu bölgede harekâta başladı. Mart başında, bütün Nahçıvan’ın Ermenilere karşı ileri karakolu vaziyetinde bulunan Vedi’ye Ermenilar saldırıya geçmişlerdi. Topçu Üsteğmen Naci’ye bağlı, Vedili Abbaskulu idaresindeki Milis kuvveti, Ermenileri beş subay ve bir çok eri zayiat verdirerek püskürtmüşlerdi. Ancak 3 Mart 1920’de, Uluhanlı’dan gönderilen birliklerle takviye edilen Ermeni kuvvetleri, tekrar Vedi’ye geldiler.
27 Mart 1920’de Büyük Vedi milis kuvvetlerine karşı kaarruza geçtiler. Nihayet, Ermeniler iki makinalı tüfek, iki araba dolusu top ve bir çok ölü bırakarak, başarısız şekilde Erivan yakınlarına geri çekildiler. 3 Nisan 1920’de Ermeniler Vedi’ye baskın şeklinde bir taarruz yaptılar kasabaya girmelerine rağmen Yenice’den gelen Millî Şûra Taburlarıyla takviye edilen Vedi Taburları, tarafından geri çekilmek mecburiyetinde bırakıldılar. Ayrıca, Çirmen Dağı’ndaki önemli mevkileri de zaptedilmişti.
3.6 Osmanlı’nın Milli Mücadeleye ihaneti
İngilizlerin baskısı yüzünden Osmanlı Meclisi Mebusanı 18 Mart 1920 tarihinde toplanarak kendini feshettiğini açıkladı.
Yunanlılar 24 Mart 1920’de Dumlupınar’ı, 28 Mart’ta da Afyon’u ele geçirdiler.
Padişah Vahdettin 11 Nisan 1920’de ikinci meşrutiyetin sona erdiğini açıklayarak bir başka Meclis oluşturma yolunu da kapatmış oldu. Böylece hainliklerini rahatça sürdürecekti artık. Aynı tarihte Osmanlı Devleti Şeyhülislamı Dürrizade Abdullah’a ait olan ve tarihe “Dürrizade Fetvası” olarak geçen fetvada; Kurtuluş Savaşına katılan herkes halifeye isyan ile suçlanmış olup bağımsızlıktan yana olanlar din düşmanı ve katli vacip olarak gösterilmiştir.
Bu fetva yüzünden Anadolu’da isyanlar çıkmaya başladı. Anzavur’un ikinci isyanı 15 Nisan 1920’de Çerkez Ethem bastırdı.
Osmanlı Padişahının Kuva-yi Milliye’ye karşı gönderdiği Kuva-i İnzibatiye ordusu 10 Mayıs 1920’de Adapazarı’nı işgal etti. Ali Fuad Paşa komutasındaki 20. Kolordu Adapazarı’nı geri aldı.
2 Mayıs 1920 de Konya’da çıkan Delibaş isyanı Refet Paşa tarafından, Mayıs ve Eylül aylarında Yozgat’taki Çapanoğlu isyanları Çerkez Ethem tarafından Ağustos ve Aralık aylarında bastırıldı.
Aynı şekilde Çopur Musa, Aynacıoğlu, Milli Aşireti ayaklanmaları da bastırıldı.
Ayaklanmaların tamamını detaylarıyla okumak için lütfen TIKLAYIN
3.7 Azerbaycan işgalinin son hazırlıkları
17 Mart 1920 de Lenin Kafkasya’daki Askeri Devrim Konseyi’ne bir telgraf çekti: “Bakü’yü mutlaka almalıyız. Bütün gayretlerinizi bu yöne harcayın, ancak beyanatlarınızda titizlikle diplomatik olmanız gerekmekte olup yerel Sovyet gücünün azami ölçüde sağlam olması sağlanmalıdır.”
Azerbaycan’da ise o sırada siyasi kriz vardı. Halk Cumhuriyeti’nin Başbakanı Feteli Han Hoyski Mart 1919 da istifa etti. Nasib Yusufbeyli tarafından 1919 yılının Aralık ayında kurduğu Bakanlar Kurulundan Dış İşleri Bakanlığı görevine getirildi. Siyasi krizin derinleşmesi 1920’nin Nisan ayının başlarında Yusufbeyli’nin de istifa etmesi ile sonuçlandı. Böylece, dış istikrarsızlık tehdine iç istikrarsızlık da eklendi. Yeni hükümetin teşkili iktidarla muhalefet arasında tarafsız pozisyonda bulunan Müsavat partisinden olan M. H. Hacınskiye verildi. Rus yanlısı olan M. Hacınski Bolşeviklere koalisyon hükümetini kurmak için müracaatta bulundu. Fakat Bolşevikler bu yeni hükümete dâhil olmaktan kaçındılar. Sonunda Hacınski yeni hükümeti teşkil edemedi. Eski kabine yeni hükümet oluşturulana dek faaliyetine devam ediyordu. Oluşan hükümet krizi Azerbaycan’ın Rusya tarafından işgalini hızlandırdı. Rusya, Azerbaycan’ın zengin kaynaklarına sahip olmak istiyordu. Rusya’nın bu amacına ulaşması için komünist maskesi takmış Taşnaklar da Ruslara yardımcı oluyorlardı.
15 Nisan 1920 de Azerbaycan Dış İşleri Bakanı Feteli Han Hoyski Rusya’ya nota vererek Kızılordunun Azerbaycan sınırına dayanması karşısında rahatsız ve şikayetçi olduklarını dile getirdi. 18 Nisan’da Quba ilçesi reisi Azerbaycan sınırı yakınında Rus ordularının toplandığına dair rapor sundu. 21 Nisan’da Kafkas ordusu komutanlığı XI. Kızıl Ordu ve Volga-Hazar Deniz Filosunun komutanlığına 490 No’lu bir direktif göndermişti. Bu direktifte Azerbaycan ordusunun esas güçlerinin Batı bölgesinde bulunduğuna dair bilgi yer alıyordu. Bu belge doğrultusunda XI. Ordu ve Volga-Hazar Deniz Filosu komutanlığı – M. Tuhaçevski, S. Orjonikidze ve Zaharov şu emri verdiler: “27 Nisanda Azerbaycan sınırı geçilsin, beş gün içinde Bakü-Yalama operasyonu tamamlansın”. 21 Nisan 1920’den 22 Nisana geçen gece Mikhail Tukhachevsky XI. Kızıl Ordu komutanlığına ve Volga-Hazar Filosuna yine bir telgraf göndermiş, Bakü’nün işgal planını net bir şekilde açıklanmıştı:
“Azerbaycan silahlı kuvvetleri ülkenin batısıyla meşguldür. Aldığımız istihbarata göre küçük bir Azerbaycan kuvveti Yalama istasyonunu korumaktadır. Aldığım talimatlara göre emirlerim:
1. 11. Ordu komutanı 27 Nisan’da Azerbaycan sınırını geçecek, Yalama’yı kontrol altına alacaktır. Bakü operasyonu 5 gün içerisinde tamamlanacaktır. Kürdemir civarındaki Transkafkasya demiryolunu kontrol altına almak üzere süvari birlikleri gönderilecektir. 2. 11. Ordu Abşeron Yarımadasına yaklaştığında Hazar filosu komutanı Raskolnikov Alat istasyonu civarına küçük bir birlik indirilmesini sağlayacaktır. Bu birim emirlerini 11. Ordudan alacaktır. Petrol kuyularına zarar gelmemesi için tüm tanker filosu kullanılarak Bakü’nün kontrol edilebilmesi için hızla harekete geçilecektir.”
Görüldüğü gibi Rusların derdi petroldü.
23 Nisanda 490 No’lu direktifte değişiklik yapıldı: “XI. Kızıl Ordunun görevi sadece Bakü’ye değil Azerbaycan’ın tümüne sahip olmaktır”.
3.8 Milli Mücadelede önemli bir kilometre taşı
Diğer tarafta 22 Nisan 1920’de İtilaf devletleri Osmanlı hükümetini Paris’te toplanacak barış konferansına davet ettiler.
23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi ilk toplantısını yaptı. Mustafa Kemal, 24 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Erzurum Kongresi’ni değerlendirdiği konuşmasında; mütareke tarihindeki sınırların “millî sınır” olduğunu vurguladı ve bu sınıra Elviye-i Selâse’yi de dahil etti.
Devamı: Kızıl Ordu’nun Azerbaycan’a girişi – olaylar OKUMAK İÇİN LÜTFEN TIKLAYIN.