izler ve yansımalar: Antik Efes’e İmparatorlar diyarına yolculuk..
Antik çağların izlerini sürmek için yollara koyulduğumuzda
önceliğimiz Ege Bölgesi olmuştu. Çeşme’den başlamıştık anlatmaya, sonra Kuzey Ege - Güney Ege ve Akdeniz sahilleri, Marmara Bölgesi,
kısmi olarak İç Anadolu, Biraz Batı Karadeniz
ve yine Doğu Ekspresi ile gerçekleştirdiğimiz gezilerimizi -tamamı olmasa da- sizlerle paylaşmıştık. Ama Anadolu’muz bir derya.. bizim de elbette söyleyecek sözümüz bitmedi daha. Şimdi sırada Dünya Mirası bir kent var. Kuruluşu MÖ 6000 yıllarına dayanan yani
Neolitik dönem olarak da adlandırılan Cilalı Taş devri’ne doğru çokkk eski
zamanlara uzanacağız.. Ve.. uygarlıkların, kültürlerin, dillerin ve dinlerin
buluştuğu yerlere ayak basacağız!..
Efes Antik Kenti'ne gideceğiz. Efes, Roma ve Geç Antik Dönem ve çağdaş dönemlerde üzerine yapı inşa edilmeyen antik dünyanın tek mega kentidir. Efes Antik Kenti'nde; Efes Antik Kenti'ne gideceğiz. Efes, Roma ve Geç Antik Dönem ve çağdaş dönemlerde üzerine yapı inşa edilmeyen antik dünyanın tek mega kentidir. Efes Antik Kenti'nde; Meryem Ana’nın Evi’nde, St.John Kilsesi’nde,
Artemis Tapnağı ve diğer yapıların arasında gezerken kültürlerin
kardeşliğine de şahitlik edeceksiniz! 8 Bin yıllık tarih, dünyanın en büyük tiyatrosu, kral
yolunun denizle buluştuğu nokta, dönemin başkenti, dinlerin kesiştiği kutsal
mekânlar, dünyanın en büyük doğal müzesi, tarihin gerçek tanıklarının
rehberliğinde zamanda yolculuğa çıkacağız şimdi! Burası Anadolu'nun batı kıyısında, bugünkü İzmir ili Selçuk
ilçesi sınırları içerisinde, antik dünyanın en önemli yerleşim yerlerinden ve
dünyadaki en ünlü antik kentlerden biri ; Antik Efes Kentidir. Daha sonra önemli bir Roma kenti olan antik
bir Yunan kentiydi Efes. Klasik Yunan döneminde ise İyonya'nın on iki şehrinden
biri oldu. Bu antik kent, günümüzde ölü bir kente dönüşmüş olsa da,
define küplerinin sokaklarda durduğu, hayaller ülkesi gibi zengin bir liman kentine geldiğinizi bu kente ayak
basar basmaz anlıyorsunuz. Büyük Menderes İonia’nın kültür başkenti Miletos’u
nasıl denizden karaya attıysa, Küçük Menderes Nehri’de limanını doldurduğu
Efes’i karanın içine alarak onu usul usul tarihe gömdü.
Amazonlar (Kadın Savaşçılar) Amazon Savaşçıları Antik Yunan'da bir savaş sırasında
Eski efsanelere göre, Efes (Ephesus),
Amazon adı ile bilinen kadın savaşçılar tarafından kurulmuş. İsminin, Ana Tanrıça kenti anlamına gelen Arzawa Krallığındaki bir kentten,
Apasas’dan geldiği düşünülür. Bugün ören yerinde gördüğümüz eserler MÖ 3.
Yüzyıldan başlayan çoktanrılı dönem ile tek tanrılı Doğu Roma dönemine ait
kalıntıları içermektedir. Ionia kentleri, Ionia göçlerinin Efes Liderliğindeki bir
konfederasyona katılmasından sonra gelişir. Lidya Kralları döneminde, Efes
Akdeniz dünyasının en varlıklı kentlerinden biri haline gelir. Efes elli yıllık barış ve huzur dönemine girdiğinde MÖ 334 yılında Büyük İskender'in (III. Aleksandros) gelişine kadar Pers egemenliğinde kalır.Efes elli yıllık barış ve huzur dönemine girdiğinde MÖ 334 yılında Büyük İskender'in (III. Aleksandros) gelişine kadar Pers egemenliğinde kalır.Lysimakhos, karısı Arsinoe’den sonra Arsinoeia olarak adlandırdığı kenti geliştirmek için kolları sıvar. Yeni bir liman, Panayırdağ ve Bülbüldağ’ın yamaçlarına savunma duvarı inşa ederek, kenti 2.5 km güneybatıya taşır. MÖ 281 yılında, Kent Efes adıyla tekrar kurulur ve Akdeniz’in en önemli ticari limanlarından biri haline gelir. (Not: Adı geçen bu ölümsüz şahsiyetlerin büstlerini Selçuk Arkeoloji Müzesinde göreceğiz..) Sağdaki Görsel: İskender, Soldaki Görsel: Lysimakhos, Sağ alttaki Görsel: Arsinoe II )
Efes Harita - Ephesus Map
Tiyatronun önündeki çeşme, Celsus Kütüphanesi, kütüphaneden yukarı doğru çıkan Kuretler Caddesi ve yol üzerindeki Hadrianus Tapınağı, Yamaç Evleri, Mermerli Yol, ortasında Mısır’ın İsis Tanrıçası adına yapılmış tapınağıyla büyük Agora, Bouleuterion, ünlü ve gelişmiş ısıtma sistemi sağlam hamamlar, gymnasionlar (biri limanda, ötekisi yukarıda Magnesia Kapısı’na yakın), tiyatronun önünden limana inen Arcadiane Caddesi, Augustus ve Domitianus adına yapılmış tapınakların yanı sıra kentin biraz dışındaki Artemis Tapınağı, sukemeri, stadion, kanalizasyon sistemi ve ören yeri müzesi Efes Antik Kenti’nde sırası ile gezip göreceğimiz yerlerdir. Biz gezimizi öncelikle Celsus Kütüphanesinden başlatıyoruz.
MS 2. Yy. ın ilk çeyreğinde Roma Senatörü Tİ. Julis Celsus Polemaeanus’un mezarı üzerine inşa edilmiş bir anıt olan Celsus Kitaplığı. Antik çağların en önemli kentine ve bugünde o görkemin
izlerini taşıyan Efes Antik Kenti’ne ayak basar basmaz!.. gözüm, öncelikle tüm
ihtişamı ile filozofların, kaşiflerin ilim irfan yurdu Celsus Kütüphanesine
Dile kolay asırlar öncesinden M.Ö. 6. yüzyılda bilim, sanat
ve kültürde Milet ile birlikte en ön sırada yer alan Efes, bilge Herakleitos,
rüya tabircisi Artemidoros’dan, şair Callinos ve Hipponaks’e, gramer bilgini
Zenodotos’tan, hekim Soranos ve Rufus’a kadar.. ne çok iz bırakan ünlü isme ev sahipliği yapmış bu topraklar ve bu koca kütüphane!..
Library of Celsus - APET
Kütüphaneye hayranlıkla bakarken bir ses duyuyorum. Çalıların ardından güçlü sesi ile Gaius Julius Aquila!! bana el
sallayarak ‘içeriye buyurmaz mısınız!’ diyor!.. heyecanla giriyorum içeriye.. ‘Aman Allah’ım gözlerime inanamıyorum!.. on binlerce kitap var
burada!.. yanıt gecikmiyor; ‘14.000 kitap’ diyor Julius Aquilla '14.000 kitaba
ev sahipliği yapıyor burası öyle mi!.. ‘ :) beni bırakın burada ' derkennnnn :) bir el gecikmeden uzanıp çekiyor beni dışarıya :) Burası hem bir kütüphane binası, hem de Roma İmparatorluğunun Asya
Eyaleti Başkomutanı Gaius Julis Polemaeanus’un kahramanlık anıtı olarak da
kullanılmış. Yapılan kazılarda, Partlılara
karşı kazanılan zaferin onuruna dikilmiş olan bir anıta ait kabartmalar
bulunmuş. (Roma Senatörü Gaius Julis Aquilla'nın heykeli İstanbul Arkeoloji Müzesindedir. Görsel: buradan) Celsus Kütüphanesi hakkında bilgilendik ve fotoğraf
çektikten sonra… yine yeni bir keşif var sırada..
Liman Yolu Biz şimdi kralların denizle buluştuğu bu sütunlu yolda yürüyeceğiz
J arkamıza vadiyi alarak limana doğru ineceğiz !..
J sütunlu yoldan sonrası
hayallerinizindir J Büyük Tiyatro 25.000 kişilik kapasitesi ile devasa yapıya sahip Büyük
Tiyatro Hellenistik Döneme tarihlenir. Ve Antik çağın en büyük tiyatrosudur. Tiyatroda
sadece kültürel aktiviteler değil aynı zamanda gladyatör oyunları da
düzenlenirmiş. Tiyatro aynı zamanda Efes Halkının buluşma yeri ‘halk meclisi’
olarak da işlevini sürdürmekte imiş.
Biz tiyatroyu gezerken o sırada yeni gelen turist kafilesinden bir sanatçı
sahneye çıkarak arya söylemeye başladı.. bu sürpriz mevcut atmosfer içinde pek
bir hoş oldu doğrusu J
ve sonunda alkışşşşşşşşlar içinde sahne yıkıldı bir anda J Ve... Kuretler Caddesine doğru yürüyoruz şimdi...
Kuretler Caddesi Kentin merkezindeki omurga görünümlü bu cadde,
Devlet Agorası ile Ticaret Agorası arasında uzanır. Zengin biçimde süslenmiş konut yapılar, çeşmeler, hamamlar, salonlar, dükkânlar ve onursal anıtlar ile çevrelenmiş. Mozaikler, duvar resimleri ve mermer panellerle süslenmiş yapılar, Roma İmparatorluk Dönemi kenti toplumunun ‘sofistike’ üst tabakasının yaşam tarzını da gün yüzüne çıkarıyor.Kimler gelip geçmemiş ki şu yollardan!.. Bu görkemli yoldan; sağlı sollu sütunlar ve heykellerle çevrili Kuretler Caddesi'nden bizler de birer İmparator ve imparatoriçeler olarak geçiyoruz ağır ağır J Birazdan bu cadde üzerinde yer alan; Hadrianus Tapınağını göreceğiz. Şimdi burada ben Roma’nın Yüce İmparatoru Hadrianus' un, adını anmadan geçemeyeceğim; O Roma İmparatorluğu’nun büyük İmparatoru ve Roma Barışının bir simgesiydi. (Görsel: Hadrianus) “Eksiklerini ve kusurlarını herkesten daha iyi bildiğim devrimiz, buna rağmen belki bir gün insanlığın altın çağlarından biri olarak kabul edilecek.”Ey Yüce Hadrianus… Senin emeğin çok bu topraklarda!.. Sen ki Antik Anadolu’nun cefakar ve çalışkan bir mimarısınJ) Gezdiğimiz pek çok antik kent’te varlığını hep hissettiriyor bize Hadrianus!.. Ne çok mağbette, tapınakta, agorada, hamamda, şaheserde senin adın yazılı Hadrianus!. Sen depremden zarar gören Nikaia’yı da yeniden elden geçirmiştin!.. Senin sihirli ve usta ellerin Nikaiada da vardı - İstanbul ve Lefke Kapı’da. Kyzikos’da (Erdek), Myra’da (Demre), Termessos (Güllük Dağı), Smyrna(İzmir) de, Attaleia (Antalya) da, Hierapolis (Denizli)de..bunlar benim gördüklerim..ve görmediğim daha pek çok Anadolu kentlerinde hep senin sanatının izleri var. Gel bir
de şimdi gör Anadolu’muzu!.. Hadrianus
Hadrian Tapınağı Kuretler Caddesi’ndeki en sağlam
korunmuş yapılardan biri. MS 117/118 yıllarında İmparator Hadrianus, Artemis ve
Efes halkına ithafen inşa edilmiş.
Tapınağı’nın kıvrımlı kemerinden bir detay.
Kemerin ortasında kader tanrıçası
‘Tykhe’nin kabartması' görülüyor.
İçeri adım attığımızda hemen karşı duvarda; Bitkisel
süslemeli kabartmalar dikkatimizi çekiyor. Ve ortasında akantus yaprakları arasında bir kadın figürü görüyoruz yine. Ne de
olsa bu kentin kurucuları kadın savaşçılar olan ‘Amazonlar’. Boşuna değil Ana Tanrıça Kenti Efest’te her yerde kadın
heykellerinin ve kabartmalarının oluşu.. Dolaşırken bu kenti anlıyoruz ki, Efes altın çağını, Asya
Roma eyaleti başkenti olduğu Roma Dönemi’nde yaşamış. Özellikle Augustus
döneminde uygulanan inşa planıyla kentin görünümünde kökten bir değişim
yaşanmış. Efes’in evrensel Akdeniz pazarına katılması, yabancı tacirlerin akın
edişi ve lüks mal talepleri ticari faaliyetlerin muazzam boyutlarda artmasına
sebep olmuş ve MS 1. Yüzyılın son çeyreğinde Efes limanı daha da gelişerek, Ön
Asya’nın en önemli limanlarından biri haline gelmiş. Veeee şimdi sırada Yamaç Evler var:) Kazısı devam eden yamaç evlerindeki ısıtma ve soğutma
sistemlerinin günümüzdeki yapılara kaynaklık ettiğini biliyor muydunuz!.. Ve içeriye giriyoruz. Yamaç Evler
Yamaçlar üzerine kurulmuş olan ve ikişerli gruplar halinde düzenlenmiş müstakil
konut birimleri, adını da konumundan dolayı ‘Yamaç Evler’ olarak almış. Kazı çalışmaları halen devam etmekte olan Yamaç Evler’ de gördüğümüz mozaikler, duvar resimleri ve mermer panellerle dekore edilmiş olan bu mekanlarda, Roma İmparatorluk Dönemi kenti toplumunun üst tabaka yaşam tarzını yansıttığını söyleyebiliriz. Anlaşılan odur ki; Yamaç Evler'ine biz 'Zenginler Evi de' diyebiliriz artık :) Bugün olduğu gibi dün de, bir yanda muktedirler, bir yanda ezilen bir halk var.
4000 metrekareyi kaplayan yoğun yerleşim alanı Bülbüldağ’ın
kuzey yamacının eteklerinde yer alıyor. Tiberius döneminde inşa edilmiş olan
yapılar büyük bir depremle yok edildiği 3. Yüzyıla kadar kullanılmış. Oldukça
gösterişli ve görkemli yapılar topluluğu. Yamaç Evlerin içine girdiğimizde harika mozaiklerle
Efes - Yamaç Evler Dionysos Medusa
mozaiklerinin yukarıdan görünüşü.
Efes- Yamaç Evler - Duvar Resmi
Efes- Yamaç Evler - Aslanlı Mozaik Yamaç Evler'deki cam kaplamalı düzeneklerden görmemizi istedikleri bunlar. Çok detay görüntü var ama bu kadar yetsin diyelim :) Hummalı kazılar bittikten sonra görmeli bir de.. Şimdi yine Kuretler Caddesinden ilerliyoruz..
Memnius Anıtı olarak adlandırılan bu yapı; MS 1. Yüzyılda, Romalı Diktatör L. Sulla’nın torunu C.Memmius’un onuruna inşa edilmiş. Kuretler Caddesi’nin doğu sınırına doğru karşımıza Herakles Kapısı çıkıyor. Ve yandaki fotoğrafta; Herakles betimlemeleriyle süslenmiş sütunlara sahip Herakles kapısından bir detay.Pek çok ünlü kişinin yaşamış olduğu Ephesos’un sıra dışı kişiliklerinden biri ise, diyalektik felsefenin kurucusu Herakleitos’tur. Ünlü filozof MÖ. 575-35’te politik nedenle Ephesos’taki ünlü Artemis Tapınağı’na sığınmak zorunda kalmıştı. İlkçağda suçu her ne olursa olsun, bir kez tapınağa sığınmış ise oradan zorla çıkarılamaz, çıkmadıkça da ceza görmezmiş. Bu durum ortaçağa kadar böyle sürüp gitmiş. Ama Herakleitos boş durmamış ve orada yazdığı düşünceleriyle insanlığın yolunu aydınlatmış.. (Görsel: Herakletios )
Traian Çeşmesi Üzerinde bulunan kitabeye göre M.S. 102-114
yılları arasında Cladius Ariston tarafından İmparator Traian’a ithafen
yaptırılmıştır. Efes şehrinin en göz alıcı çeşme binası olarak bilinir. Kentin üst kısmında dinsel merkezlerle birlikte, başlıca kamusal ve yönetimsel anıtları içeren Devlet Agorası; Devlet Agorası : M.S. 1. y.y.’ın başında yapılan agora devletin kontrolü altında politik ve dinsel toplantıların yapıldığı yarı kutsal bir alan oluyormuş efendim. Agora son şeklini imparator Theodosius zamanında (M.S. 379-395) almış.) (Yanda: Devlet Agorası) Aşağı kısımda ise büyük ticari Pazar yeri olan; Ticaret Agorası 'Tetragonos Agora' yer alır.﻿
III. Efes’in kurucusu Lysimakhos M.Ö. 3. yüzyılın başlarında
kentin yerini değiştirdikten sonra (yazılı belgelerde Tetragonos Agora ismi ile
geçen ticaret agorasını olasılıkla eski yerleşme ve kutsal yol üzerine inşa
ettirmiş olduğudur). Limana direkt olarak bağlantılı olan agoranın doğusu hariç diğer üç
cephesinde anıtsal kapıları vardır.
Tarih boyunca Efes, dört kez Neokoros , yani imparator
sahibi tapınağı yada bekçisi olma hakkını elde etmiş. İlkçağda, bir imparator
tapınağına sahip olmak, onun bekçilik görevini üstlenmek, kentler arasında çok onurlandırıcı bir
durum oluyormuş. Efes’e bu hak ilk kez İmparator Domitian (M.S.81- 96)
tarafından tanınmış. Domitian Meydanı’ndaki tapınaktan günümüze pek fazla bir şey kalmasa da yine de mevcut kalıntılardan bilgi edinebilmek mümkün.
Efes Antik Kenti, bulunduğu coğrafi konumunun elverişliliği
ile bütün tarihsel süreç boyunca, Ege Denizi ve Anadolu’nun yaylalarıyla olan
iletişiminde ve ticarette önemli bir rol oynamış. Sadece Ege Avrupa-Asya
arasında kilit noktası olarak değil, Anadolu’nun merkez kenti olarak da, bu
rolünü yüzyıllar boyunca sürdürmüştür. Efes ayrıca, din tarihi için de örnek bir antik kent olmuş.
Benzersiz mimari konsepti ve güçlü Bizans Gelenekleriyle İsa Bey Camii’nin inşa
edilmesi ve Efes’te Müslüman ve Hıristiyan hacıların birleşme yeri olması bu
kenti çok daha özel kılmaktadır. On iki İon kentinden biri olan Antik Efes ile ilgili
kuşkusuz çok fazla şey anlatılabilir. Bu görkemli antik kentte gezerken sanat,
ilim, irfan yurdunda olduğunuzu; yürüdüğünüz yollar, duvarlar, kapılar, dağlar,
taşlar ve doğanın tüm renkleri, sesleri... size fazlasıyla fısıldıyor olacaktır. Bu kent sizi bekler… Esin Bozdemir
Fotoğraflar: İzler ve Yansımalar
Ana Tanrıça'nın başkenti,
Mehmet Bilgehan Merki15 Eylül 2014 09:55Çok güzel bir çalışma olmuş. Elinize sağlık. Efes ancak bu kadar güzel özetlenebilir. Özellikle Celsus Kütüphanesi'nin sol çaprazdan resmi muhteşem. Sevgi ve saygılarımla.YanıtlaSilYanıtlarE S İ N19 Eylül 2014 09:40@Mehmet Bilgehan Merki,Teşekkürler Mehmet Bey..Sevgi, saygı ve esenliklerimizle.. SilYanıtlaArzu Sarıyer15 Eylül 2014 14:44Yakın çevremde en çok öğrencilerimle ziyaret ettiğim antik kentlerin önde gelenidir Efes Esin 'ciğim ;senin görsellerin ve anlatımınla başka güzel Efes gördüm ...Yamaç evlerinin kazı sonucunu ben de çok merak ediyorum ,zengin evleri her dönemde görkemli...Teşekkürler ,sevgiler.YanıtlaSilYanıtlarE S İ N19 Eylül 2014 09:47@Arzu Sarıyer,Tarihi okumak kadar, onu sevmek/sevdirmek gerek.. bunun için en iyi uygulama 'yerinde görerek' öğrenmek-öğretmek olsa gerek öyle değil mi Arzu Öğretmenim.. Müzeler hele ki böylesine eserle dolu 'Efes' gibi antik kentler; açık hava müzeleri bunun için çok uygun. İyi ki öğrencilerinize tarih bilincini bu şekilde vermişsiniz. Sizin gibi idealist Öğretmenlerimizin var olduğunu bilmek güç veriyor, onur veriyor bizlere. Ben teşekkür ederim Arzu Öğretmenim.. Sevgi ve saygılarımla...SilYanıtlasezer eser perker17 Eylül 2014 01:14Enfes! Hala gidemediğim için çok üzgünüm:( Hep aklımda. En kısa zamanda inşallah diyorum.Ellerine sağlık Esincim!YanıtlaSilYanıtlarE S İ N19 Eylül 2014 09:53@sezer eser perker,Ömür bitermiş de yollar bitmezmiş.. Gez gez...gez...dur:) ama hep görerek gez/dur :) benim de daha çokkk görmek istediklerim, yapmak istediklerim ve umudum varrr :) inşallah Sezer'cim.. Sağlığımız, umudumuz, yaşam enerjimiz daim olsun; bunun için çalışalım, gayret edelim... ve gerçekleştirebilelim istemlerimizi.. hayallerimizi... :)Teşekkürler Sezer'cim.. :)SilYanıtlaYorum ekleDaha fazlasını yükle...
Olta balıkçılarının meskeni Galata köprüsü
Ne zaman ki yolumuz Eminönü istikametine düşse, o hummalı kalabalığın içinde; kimi gelen, kimi giden gemilerden dolup boşalan insan s...
'İki keklik, bir kayada ötüyor' türküsünün hazin hikâyesi Ayvalık'ta Şeytan Sofrası ve Ayak İzleri
Kesik çayır biçilir mi? Görkemli Kral Mezarları ile Kaunos Antik Kenti