Fatih Terim… Başarılarını saymakla bitiremezsiniz. Şampiyonluklar, UEFA Kupası, Uluslararası turnuvalar… Ne zaman gelse, Milli takımı uçurdu, Galatasaray’ı şampiyon yaptı.
Fatih Terim… Başarılarını saymakla bitiremezsiniz. Şampiyonluklar, UEFA Kupası, Uluslararası turnuvalar… Ne zaman gelse, Milli takımı uçurdu, Galatasaray’ı şampiyon yaptı. Bu Pazar akşamı da gelenek değişmedi. Neredeyse tüm sezonu 12 kişiyle (+hakem) oynamış olan Başakşehirspor’i yenerek şampiyon oldu. Buraya kadar her şey normal…
Peki gözünüze çarpan bir anormallik yok mu? Örneğin, Fatih Terim Hoca ve yardımcılarının tribüne gönderilmesi… Hatırlayın. Fenerbahçe maçında da Fatih Hoca veHasan Şaş olaylara karışmış ve ceza almıştı. İşte bu noktada sizlere sormak isterim. Bu yaşananlar, 65 yaşındaki Fatih Terim Hoca’ya yakıştı mı? Maçı seyreden milyonlarca çocuk ve ergenlere karşı, Fatih Terim’in hiç mi sorumluluğu yok?
Bir bilim insanı olarak, maçın ardından ‘Galatasaray ve Fatih Terim Hoca kazandı. Ama çocuk ve ergenler kaybetti’ yorumunu yapmadan edemedim. İşte bu noktada, Fatih Terim ile Şenol Güneş Hoca’yı kıyaslayarak yanlışın nerede olduğunu anlatmak istiyorum.
FATİH TERİM, MAX WEBER’İN KARİZMATİK LİDERİDİR
Peki sizler karizmatik lider ya da karizmatik otorite nedir, bilir misiniz?
MaxWeber’e göre; karizmatik liderler, sosyal bir kriz ya da kaos ortamında ortaya çıkarlar. Bir toplumda her şey iyi giderken şansları yoktur. İyi hitap güçleri, etkili beden dili kullanımı ve keskin zekaları ile parlarlar ve kitlelerinin umudu olurlar (1). Fatih Terim Hoca da vasatı oynayan Galatasaray’ın ve Milli Takımın umudu olmuştur.Karizmatik lideri kitlesinin yüksek beklentisi efsane haline getirir. Bu beklentiye karşılık vermediği anda, o karizma biter (1). Ki, her ne zaman şampiyonluğu kaybetse, Fatih Terim Hoca da gider.
Peki ya Şenol Güneş Hoca?1996’da vasatı oynayan Trabzonspor’u alıp, şampiyonluğa oynattı. Sonra Türk Milli takımını dünya üçüncüsü yaptı. Ama Terim’in yaptıklarına kondu, denildi. Sonra Trabzonspor’u bir daha şampiyon yapmak istedi. Ama ‘şike sahaya yansımadı.’ Beşiktaş’ı 2 kez şampiyon yapınca değerini buldu. Şimdilerde ise Milli takımın umudu oldu.
Aslında Şenol Güneş Hoca da karizmatik potansiyele sahiptir. Ama davranışları ve yaşam tarzı ile kitleler üzerinde bu etkinin oluşmasına izin vermiyor. Fatih Hoca’nın tersine izleyicilerde yüksek beklenti yaratmıyor. Başardıkça ona duyulan inanç artıyor.
Oysa Fatih Terim gibi karizmatik liderlere, kitleleri insanüstü vasıfları yakıştırır. Yani şık uçmaz, mürit uçurur. Bir de o toplumda ‘baba’ figürüne bağımlılık varsa, duygusal bağ kurdukları lideri unvanlarla süslerler (1). O nedenle Fatih Terim sadece Hoca değildir, ‘İMPARATOR’ gibi yarı tanrısal vasıfların adamıdır.
PekiŞenol Güneş’in neden ‘imparator’ gibi isimleri yok? Çünkü mütevazi tavırları ile toplumsal asimetri oluşmasına ve kitlesinin onu insanüstü bir konuma taşımasına engel oluyor da ondan. Hatta Fatih Terim’e soru sormaya korkan basın mensupları dikkat edin. Şenol Güneş’e rahatça soru sorduklarını, hatta Hoca’yı çıldırtacak kadar ileri gittiklerini görürsünüz.
Karizmatik Benlik Kuramına göre, karizmatik liderin ortaya çıkması için özsaygısı düşük, öz kimliği zayıf, otorite figürüne bağımlılığı yüksek olan kişiler gereklidir (2). Ülkemizde ise yaşanılan darbeler, köyden şehre göç ve neo-liberalizme geçiş nedeniyle özsaygısı düşük ve otorite figürüne bağımlı insan sayısında patlama yaşanmıştır. İşte bu nedenle Fatih Terim Hoca’ya sıkıca bağlanırlar.
Psikanalitik bakış açısı ile bakarsak… Fatih Terim gibi liderler, kitlesindeki öz güvensizlik ve düşmanca hislerini dış gruba (rakip takımlara) yönlendirme yaparak içsel çatışmalarını rahatlatırlar. İşte bu noktada, kişilerin otorite figürünün yerine geçerler. Regrese olan kişiler, kendi ailelerinde bulamadıklarını liderlerinde bulmaya çalışırlar (2).
Peki bir de Şenol Güneş Hoca’ya bakın. Onda bir baba (otorite) figürü görebiliyor musunuz? Geçen yıl Fenerbahçe maçında iki kez kafasına taş atıldı? Neden atıldı? Taş atanlar onu kendisinden üstün görmediği için…Peki o insanlar Fatih Terim Hoca’nın kafasına taş atabilirler miydi? Atamazlardı. Çünkü bilinç dışı olarak babayı (otoriteyi) temsil eden bu kişiye, el kalkmaz. Çünkü beyin, o eli otomatik olarak kilitler.
FATİH TERİM’İ CENGİZ HAN’A BENZETMEK YANLIŞ OLMAZ
Hatta Fatih Terim Hoca’yı,zaferlere doymayan Cengin Han’a benzetmek yanlış olmaz. O da şampiyonlukları kazanarak zaferlere doymuyor. Tıpkı Cengiz Han gibi kıvrak zekası, liderlik yeteneği ve ikna kabiliyeti dillere destan… Takımı üzerindeki etkisi ise tartışılmaz.
Peki dünya Cengiz Han’ı nasıl tanıyor? Kahramanlıklarından çok zulmü ile…Lütfen Fatih Terim Hoca’ya bakın. Gittiği her yerde bir olay… Kavga, hakaret, küfür ve hakeme tükürmeler… Erol Togay’a kafa atar. Osman Tamburacı’ya ‘bıyığını s..kerim’ der. Erdal Keser’e kart gösteren hakeme tükürür. Kebapçı ile kavga eder. Saymakla bitmez. İşte bu nedenle Fatih Terim Hoca da kazandığı zaferlerden çok, çıkardığı olayları ile konuşulur.
Tıpkı kazanmak için savaş hileleri yapan Cengiz Han gibi; Fatih Terim Hoca da şampiyonluk ve kupalar için her yolu makbul görüyor. Hakeme sataşmalar, yan kulübe ile didişmeler, topu yere çarparak seyirciyi galeyana getirmeler… Nasıl ki, Cengin Han girdiği şehirleri harap ediyorsa, çocuk, kadın, erkek demeden katlediyorsa; Fatih Hoca da model olduğu çocuk ve ergenlerin psikolojisini katlediyor. Baskın erkek egemen tarzıyla, sadece futboldaki şiddeti değil, aynı zamanda toplumdaki erkek şiddetini de besliyor.
ŞENOL GÜNEŞ’İ, SELAHADDİN EYYUBİ’YE BENZETMEK YANLIŞ OLMAZ
Oysa Şenol Güneş Hoca da bir komutan… Onu ise Selahaddin Eyyubi’ye benzetmek yanlış olmaz. Tıpkı onun gibi, zaferden önce gönülleri fethediyor. Yaptıkları kısa vadede değil, uzun vadede değerini buluyor. O da bütünleştirmeye çalışarak yoluna devam ediyor. Tıpkı Selahaddin Eyyubi gibi korkusuzca, kahramanca savaşıyor.
Asıl önemlisi savaşsız dönemlerdeki yaptıkları ile parlıyor. Nasıl ki Selahaddin Eyyubi hoşgörüsü ve adaletiyle Ortaçağ karanlığında aklınve vicdanın temsilcisi oluyorsa, Şenol Güneş Hoca da günümüzdeki Türk futbolunun barbar ortamında konuşmaları ve davranışları ile saygınlığın ve vicdanın temsilcisi oluyor.
Fatih Terim Hoca, tıpkı Cengizhan gibi yakıp yıkarken, gelecek yılların kinlerinin tohumlarını saçarken; Şenol Güneş Hoca ise tıpkı Selahaddin gibi düşmanının saygısını kazanıyor. Kibir ve intikam duygusu yok.Fatih Terim Hoca’da görülen küçük dağları ben yarattım omnipotansı da yok. Tıpkı Selahaddin Eyyubi gibi mütevaziliği ve alçak gönüllüğü ile ön plana çıkıyor.
FATİH HOCA BİR VİRTÜÖZ… ŞENOL HOCA BİR ZANAATKAR…
Şenol Güneş Hoca, R. Sennett’ınzanaatkartanımına uyar.Onun için başarmış olmak, her şey değildir. İşini doğru yapmış olmanın mutluluğu ile evine rahatça dönebilir(3). Ama Fatih Hoca ise bir virtüöz…Bir virtüöz, izleyicileri mest etmek zorundadır. Fatih Hoca da üstün yeteneğini sergileyerek şampiyonlukları kazanmak ve kitlesini mest etmek zorundadır.
Bu güç gösterisi ise bir amaç değil, bir araçtır. Kitlesinde övgü ve hayranlık yaratarak omnipotansını beslemek için bir araçtır. Bu araç, onun prestij kazanmasını ve kitlesine hükmetmesini, yani tahakkümü sağlar (3). Bu ise onun kazandığı her başarıdan sonra ‘kıskandırıcı mukayesenin’ diğer insanlar üzerinde yarattığı tahribatı ise görmesini engeller.
Tıpkı fethettiği ülkelerde Cengiz Han’ın tahakkümüne boyun eğmeden yaşanamadığı gibi, Türk futbolunda da Sn. Terim’in tahakkümüne boyun eğmeden yaşanamaz. Sert ve tehditkar konuşmaları, maç esnasında galeyana getirdiği seyircinin tepkisini bir silah gibi kullanması ile hem rakibini, hem de hakemleri psikolojik baskı alır ve sonucudeğiştirir.
FATİH TERİM İÇİN PRENS BENZETMESİ DE YANLIŞ OLMAZ
Bu hali ile onun için ‘Makyavelli’nin Prensi’demek de yanlış olmaz. Fatih Terim Hoca, tıpkı bir tilki gibi tuzakları sezer, bir aslan gibi kurtları korkutur (4). Soyunma odasında, antrenmanlarda, sahada rakip takımlara, hakemlere, maç sonu ise basın mensuplarına ve herkese otoritesini hissettirir. Herkes onun hiddetinden korkar. Çünkü Prens’in sevilenden çok korkulan olması gereklidir. Korkulan olmak daha güvenilir bir yoldur’(5). Otoritesini sürdürebilme amacı, kullanılan araçları meşru kılar (4)
Şenol Güneş Hoca ise Makyevelli’nin ‘bu kadar kötü arasında iyi prensin hayatta kalma şansı yok’ dediği kişidir. Kısa vadede kaybedendir. Ama uzun vadede Makyevelli’yi haksız çıkararak, kazanandır. Çünkü çalıştığı takımlarda hoşgörüsü ile büyür. Tıpkı düşmanlarının saygısını kazanan Selahaddin Eyyubi gibi, Şenol Güneş Hoca da şampiyonluğu kaybettiği Fenerbahçe takımından Caner Akbaş’ın, ‘kanırta kanırta aldık’ diyen Gökhan Gönül’ün, hatta Burak Yılmaz’a sahip çıkarak tüm rakiplerinin saygısını kazanır.
KARİZMATİK LİDERLİK GEÇİCİDİR
MaxWeber’in de dediği gibi ‘karizmatik liderlik geçicidir’ (1). Başarıların bitmesi ya da liderin hayatı ile sınırlıdır. Muhteşem Süleyman gibi muhteşem bir yüzyıl yaşatır, ama o gidince imparatorluk çöker.Lütfen Fatih Hoca’nın bıraktığı takımlara bakın. O takımlar bir süre sonra raydan çıkar. Yani onun zaferleri o günü kurtarır, kalıcı değildir.
Çünkü karizmatik insanlar, Sennett’ın dediği gibi, çıkıp hünerlerini sergilerler. Şovlarını yaparlar. Ama o anın sonrasında etkileri kalmaz (3). Üstün yeteneği ise,diğer insanlar için bir muammadır. İşte bunedenle Fatih Terim Hoca’nın yanında çırak yetişmez. Bir tek kavgada onu model alan Hasan Şaş ve saha içi kabadayılığında Emre Belezoğlu hariç… Eğri oturup, doğru konuşalım. Bu gün hepimizi rahatsız eden Emre Belezoğlu kimin yanında büyüdü zannediyorsunuz. Oysa bir zanaatkar olan Şenol Güneş Hoca’ya bakın. Çırağı Ünal Karaman daha şimdiden parlıyor.
Sonuç olarak, yine Fatih Terim Hoca ve Galatasaray kazandı. Ama maçı seyreden milyonlarca çocuk ve ergen kaybetti. Unutmayalım ki, model alma ile öğrenen o yaş grubu, televizyondan gördüğünü yapacaktır.
Peki65 yaşında ki Fatih Terim Hoca’ya yaptıklarının yanlış olduğunu söyleyen var mı? YOK… Topluma yol göstericilik yapması gereken yaşlardaki bir insana, tribünlere gönderilmek yakışır mı? İşte bu noktada sizlere sormak isterim.
Peki Fatih Terim Hoca, Avrupa’da ya da NBA’de çocuk ve ergenlerin gözünün önünde bu davranışları sergileyebilir miydi? Stat ve maçlardan ömür boyu men edilirdi. Ama bizde ki gibi siyaset desteğin varsa hakeme de tükürürsün, kabadayılık da yaparsın. Kimse de sana dokunamaz.
Bir Psikiyatri uzmanı olarak uyarıyorum.
Çocuk ve ergenlere kıymayın Efendiler… Fatih Terim Hoca medyaya yansıyan bu haliyle çocuk ve ergenlerin ruhsal gelişimi için zararlıdır.
1)Közleme, O. Liderlik, Siyasal Otorite Tipleri ve Karizma. Toplum Bilimleri Dergisi • Ocak - Haziran • 7 (13) : 239-250
2) Aykanat, Z. (2010). Karizmatik liderlik ve örgüt kültürü ilişkisi üzerine bir uygulama (Master'sthesis, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
3) Sennett, R. (2003). Respect in a World of Inequality. WW Norton &Company. (Ayrıntı Yayınları-2017)
4)Machiavelli, Hükümdar, Sosyal Yayınları, Çev: Sebahattin Bağdatlı, İstanbul, 1994.
Fatih Terim Şenol Güneş