Matbaayı kim icat etti?
Johannes Gutenberg genellikle “matbaa”nın mucidi olarak anılır. Gerçekten de, Alman kuyumcunun teknolojiye 15. yüzyıldaki katkısı devrim niteliğindeydi. Kitapların seri olarak üretilmesini ve bilginin tüm Avrupa'ya hızla yayılmasını sağladı. Ancak, baskı tarihi Gutenberg'in zamanından çok önce başlıyor.
Çinli rahipler ve bloklar
Gutenberg'den yaklaşık 600 yıl önce, Çinli keşişler, tahta blokların mürekkeple kaplandığı ve kağıda bastırıldığı blok baskı olarak bilinen bir yöntem kullanarak mürekkebi kağıda koyuyorlardı. Bu tarzda basılmış en eski kitaplardan biri "Elmas Sutrası" olarak bilinen eski bir Budist metni 868'de Çin'de Tang (T'ang) Hanedanlığı (618-909) sırasında oluşturuldu. Çin'in Dunhuang kenti yakınlarındaki bir mağarada, 1900'deki keşfinden yaklaşık bin yıl önce mühürlenmiş olan kitap, şimdi Londra'daki İngiliz Kütüphanesi'nde bulunuyor.
Bu erken baskı yöntemi için kullanılan oyma ahşap bloklar, sekizinci yüzyılın başlarında Japonya ve Kore'de de kullanılmıştır. Bu yerlerdeki özel matbaacılar, hareketli tipin icat edilmesinden yüzyıllar önce Budist ve Taocu eserlerini ve tarihlerini üretmek için hem ahşap hem de metal bloklar kullandılar.
Tahta blok baskıya önemli bir gelişme, Bi Sheng (Pi Sheng) adlı bir Çinli köylünün dünyanın ilk hareketli tipini geliştirdiği on birinci yüzyılın başlarında geldi. Sheng'in kendisi daha sıradan ve tarihi bir iz bırakmamış olsa da, yüzlerce bireysel karakterin üretimini içeren ustaca baskı yöntemi, çağdaş, Shen Kuo adlı bir bilim adamı tarafından belgelendi.
Kuo, 11. yüzyıldaki "Rüya Havuzu Denemeler" adlı çalışmasında Sheng'in hareketli karakterlerinin pişmiş topraktan yapıldığını açıklıyor. Kullandığı mürekkep, çam reçinesi, balmumu ve kağıt küllerinin bir karışımıydı ve Kuo'nun söylediği gibi, Sheng'in yöntemi, bir belgenin binlerce kopyasını oldukça hızlı bir şekilde yazdırmak için kullanılabilir.
Toprak taşınabilir tip 12 ve 13. yüzyıllar boyunca birçok Çinli yazıcı tarafından kullanılırken, Sheng'in taşınabilir tipi yüzyıllar sonraya kadar Çin'de veya başka yerlerde ana akım olmadı.
14. yüzyılda, Yuan Hanedanlığı'nın Çinli bir hükümet memuru olan Wang Chen, bağımsız olarak kendi hareketli karakter kümesini tahtadan yarattı. Bu yeni baskı yöntemini geliştirme motivasyonu, tarım üzerine "Nung Shu" adında çok sayıda kitap yayınlanmasıydı.
"Nung Shu" nihayetinde 1313'te hareketli tipte değil, denenmiş ve gerçek ahşap blok yöntemleri kullanılarak basıldı. Ancak Chen'in baskı yöntemi yavaş da olsa dikkat çekti ve sonraki yüzyıllarda belgeleri çoğaltmak için kullanıldı. Bronz ve belki de kalaydan yapılan metal türü, Çin'de en az 18. yüzyıla kadar kitap ve kağıt para basmak için de kullanıldı.
Tarihsel kanıtlar, metal taşınır tipin Kore'de 14. yüzyılın sonlarında bağımsız olarak geliştiğini göstermektedir. 1377'de Baegun adında bir Koreli keşiş, hareketli metal türü kullanarak Budist sözlerinin bir derlemesini bastı. "Jikji" olarak bilinen iki ciltli kitabın, metal tipte basılmış dünyanın en eski kitabı olduğuna inanılıyor. Çalışmanın bir bölümü Fransa Milli Kütüphanesi'nde yapılmaktadır.
Taşınabilir tipte erken başarılara rağmen, bu baskı yöntemi Asya'da Avrupa'da olduğu kadar hızlı bir şekilde önemsenmedi. Bu durum büyük olasılıkla Asya yazı sistemlerinin karmaşıklığından kaynaklanıyordu. Birçok Batı dilinin özlü alfabetik yazısından farklı olarak, Çince, Japonca ve Korece binlerce karakterden oluşur ve bunların her biri hareketli tür kullanılarak yazdırmak için ayrı ayrı dökülmesi gerekir. Bu tür göz korkutucu bir görev, tahta blokları bu dillerde yazdırmak için daha verimli bir seçenek haline getirmiş olabilir.
Ancak Avrupalılar hızla hareket edebiliyorlardı. Matbaa icadından önce 1440 ve 1450 arasında çoğu Avrupa metni, 868'de "The Diamond Sutra" yı basmak için kullanılan Çin yöntemine benzer bir tahta blok baskı olan ksilografi kullanılarak basılmıştır. Tahta bloklarla basılmamış yazılar titizlikle kullanılmıştır.
Ancak tüm bunlar, 15. yüzyılın ortalarında, Johannes Gutenberg'in Almanya'nın Strazburg kentinde bir kuyumcu ve zanaatkar olarak kurduğu zaman değişti. Strazburg'da Gutenberg ilk olarak hem ksilografi hem de daha verimli bir baskı yönteminin geliştirilmesi ile deney yapmaya başladı.
Etiketler: matbaa, tarihi, matbaa kuruluşu, ilk matbaa, matbaayı kim kurdu,