Şam çeliği – Damascus nedir?
Ortaçağda Ortadoğu ve Anadoluda Hindistandan gelen WOOTZ (ham çelik) blokları özel ve gizli bir teknikle işlenerek dünyanın en keskin, en sağlam aynı zamanda da en esnek (kırılmaz) kılıçları ve bıcakları üretilmiştir. Aslında İsadan Önce 400 yılında Aristo tarafından da tarif edilen bu çelik işleme efsanesi ile Avrupalılar ilk kez birinci Haçlı Seferleri sırasında Suriye’de tanışmış ve bu nedenle buna Şam Çeliği = DAMASCUS STEEL adını vermişlerdir.
Bilindiği üzere çeliğin karbon oranı arttıkça çelik daha setleşmekte, daha keskin olmakta ancak bununla beraberde esnekliğini kaybettiğinden kolay kırılır ve zor bilenir bir hal almaktadır. Bu nedenle homojen çelikten mamül kılıçlarda hep ideal bir karbon (sertlik) oranı aranmış ve hiç bir zaman bulunamamıştır. Buna Japon metalurji ustalarının bulduğu çözüm ise kılıcın merkezinde sert, karbon oranı yüksek çelik kullanmak ve bunu daha yumuşak ve esnek düşük karbonlu bir çelikle üç tarafından kaplamak olmuştur. Belli bir noktaya kadar bu çözüm sağlasada sonuçta ürün homojen olmadığından yinede kırılmaya müsaittir.
Şam çeliği ise özel bir üretim ve dövme tekniği ile heterojen bir çelik karışımı içerisinde kat, kat yüksek karbon ve düşük karbon tabakaları oluşturulması prensibine dayanır. Aynen bir katmer de olduğu gibi ard arda ince hatta yer, yer mikroskobik katmanlar oluşturulur. Bu katmanlar ise çeliğe özel bir desen verir. Söylentilere göre en usta demircilerin elinden çıkan Şam çeliği kılıçlar kırılmadan ucu kabzasına değene kadar bükülebilir, bir ipek kumaşı havada kesebilecek kadar keskin olur ve haçlıların demir zırhlarını bir darbede ikiye bölecek kadar da sağlam olurmuş. Yine söylentilere göre Şam çeliği yapılırken kesinlikle demire su verilmez demir her dövülüşten sonra kat, kat dizilmiş taze hayvan postunda söndürülürmüş. Yine bazılarına göre ise, hayvan postu yerine kılıçların esir düşmanların bedenlerine saplanarak yapıldığı da iddalar arasındadır.
Ne yazık ki orijinal Şam Çeliği yapım tekniği Osmanlı nın gerileme dönemine girmesi ile unutulmuştur. Son antik Şam çeliği parçaların 18. yüzyılda Osmanlı da üretildiği bilinmektedir. Ne var ki, son 60 senedir bu çeliğe olan ilgi giderek artmaktadır. Bu gün dünyanın en fazla Şam çeliği üreten ülkesi Amerika Birleşik Devletleridir. Ancak Avrupada çok az sayıda bazı ustaların gerçek Şam Çeliğine en yakın ve en güzel desenleri ürettiğide bir gerçektir.
Solingen’de (Almanya) 1882’de kurulmuş olan Weidmannsheil (Avcı selamı) firmasının eski sahibi ve çelik ustalarından Wilhelm Weltersbach bu sanatın en ileri gelen ustalarındandı. Ne yazık ki 1991’de Weltersbach’ın ölümü ile bu üretim durdu ve fabrika kapandı. Ancak 1997’de firma tüm satılmamış stokları ve makine techizatı ile beraber Jim Parker tarafından satın alındı ve firma yine Parker ailesinin sahibi olduğu Solingen’de Bulldog firmasından bir grup usta ile tekrar faaliyete geçt. İlk üretim hattı Weltersbach’dan geri kalan çakıların bitirilmesi ve eski stoklarla beraber pazarlanması oldu. Çok büyük bir kısmı Amerikan pazarına sürülen bu ürünlerden ufak bir demet firmamızca Türkiye’ye getirilmiştir. Burada ilginize sunulan çakılar Weltersbach ustanın kendi elinden çıkma Şam Çeliği ile 2002 yılında montajı tamamlanmış son seridendir ve şimdiden antika niteliği kazanmış parçalardır. Bu çakılardan tekrar üretilmesi veya Türkiye ye ithali söz konusu değildir.