﻿﻿ Ana Sayfa » Cumhuriyet Gazetesi Cuma Kitapları » Avrupa ile Asya Arasındaki Adam: Gazi Mustafa Kemal – IV : 15
üzerlerine yıktığı adamlar mahkeme edildi. Başbakan Gunaris, General Hacanesti, ayrıca dört bakan daha ölüm cezasına çarptırıldılar ve hemen asıldılar.
Mütarekeyi Doğuda yapılacak barışa ilişkin görüşmelerin izlemesi gerekiyordu. Lausanne'da toplanacak bir konferans için müttefikler ilgili devletlere çağrılar yolladılar. Ancak yalnızca Ankara'ya çağrı gönderilmekle kalınmadı, bir tane de -Londra'nın isteğiyle- İstanbul'daki padişah hükümetine yollandı. İngiltere'yi böyle davranmaya neyin ittiği bilinmiyor; sadece bir formalite meselesi miydi -çünkü Altın Boynuz'daki padişah hükümeti resmen iş başındaydı- yoksa kurnazca düşünülmüş bir manevra mıydı, anlaşılmadı. Ne var ki bunun, herhalde amaçlanmış bulunanın tam tersi bir etkisi oldu. İngiltere böyle davranmakla Mustafa Kemal'e, iç politika alanında geniş kapsamlı bir karara varmasını sağlayacak çok elverişli bir fırsat veriyordu.
Bu çifte çağrı karşısında Millet Meclisi, ülkedeki hükümet ikiliğini kaldırmanın bir zorunluluk olduğunu anladı. O güne kadar İstanbul ile Ankara arasında açıklığa kavuşturulmamış -ve Mustafa Kemal tarafından kasten askıda bırakılmış- ilişkinin kesin şekil alması gerekiyordu. Bu konuda herkes görüş birliği içindeydi; sorun sadece bu işin nasıl yapılacağındaydı.
Tarihsel verilere ve Avrupa'da bazı en son gelişmelere bakılarak bulunan çözüm şekli şuydu: İstanbul hükümeti çekilecek; yeni anayasaya saltanatın eklenmesiyle meşrutiyeti bir monarşi rejimi kurulacak; padişah istikrar öğesi ve devletin simgesi olarak başta bulunacak; Mustafa Kemal ömür boyu görevde kalmak üzere birinci bakan yapılacak -yani bir çeşit Türk Mussolini'si olacak; şimdiki padişah tahttan indirilecekti- bundan kimsenin kuşkusu yoktu ve böyle indirmeler öteden beri sık başvurulan bir uygulamaydı. Ancak bu hareket, yapılacak değişikliğin temel ilkesini zedelemiyordu. Demokratik şekillerin benimsenmesi doğrultusunda atılacak bütün ileri adımlara rağmen, monarşinin yine de devam ettirilmesi olağan bir şey gibi görülüyordu.
Misak-ı Milli'de de zaten bu nokta açıkça ve tekrarlanarak belirtilmişti; ayrıca devrimin önderinin ve Millet Meclisi'nin görüş birliği içinde çıkarılan, yeni devletin temel yasalarında da bu nokta kabul edilmiş bulunuyordu. Çözüm şekli olarak meşrutiyet rejimi Mustafa Kemal'in düşüncesine uygun değildi. Böyle bir şey cumhuriyete giden yolu kesinlikle tıkardı. Kuşkusuz ortam henüz cumhuriyet için yeterince erginleşmemişti, cumhuriyet sözünün şimdi sırası değildi. Mustafa Kemal politika sanatının inceliğini, her aşamada hep o sırada erişilmesi olanaklı görülenle yetinilmesi gerektiğini bilen adamdı. Fakat bu sefer -bunda da devlet adamlığı dehasını görüyoruz- gelişmeleri sürekli kendi hedefi yönünde iteklemeye koyuldu. Görünürde uzlaşma sağlanabilecek bir zemin bulunca da, ortamı içinden zorunlu olarak bir sonraki adamın çıkacağı bir duruma hazırladı. Şimdi de -zamanın ve hedefin âdeta bileşkesi halinde- bir ara basamak bulmuştu; binaların yıkılması sırasında, zamanından önce ve kolayca felâket olabilecek bir yıkılıştan korumak için kullanılan destek kalasları gibi bir çeşit yardımcı yapıydı bu.
Millet Meclisi'nde İstanbul hükümeti konusunda ne yapılması gerektiği sorununun görüşülmesine geçildi. Mustafa Kemal öteden beri hep yaptığı gibi, ilkin milletvekillerini bir süre tartıştırdı, içlerinden neler geçirdiklerini ortaya dökmelerini bekledi. Padişahla hükümeti, “yabancıların sadık aleti ve millet haini” hakkında gerçek bir öfke kabarıp da iyice kıvamına gelince, seksen yandaşıyla birlikte, kendisinin hazırlamış olduğu bir önergeyi verdi: Egemenlik tam kapsamıyla millete geçmiştir. Bundan dolayı saltanat kaldırılmıştır, fakat hilâfet devam edecektir.
Bu şekilde otoritede bir ikilik ortaya konmuş oluyordu; aslında böyle bir ikilik hiçbir zaman var olmamıştı. Müslüman, dünyasal ve dinsel başkan arasında hiçbir fark tanımaz; onun için sultan ve halife aynı iktidarın yalnızca görünüş biçimleridir; birbirlerinden ayrılmayan bir ikili otoritedir. Halife de padişah kadar dünyasal hükümdardır, yalnız padişahın dinsel işlevi yoktur. Mustafa Kemal'in bulduğu