Mehter Takımı Hakkında Genel Bilgi » MEHTER TAKIMI | MEHTER TAKIMI KİRALAMA | KİRALIK MEHTER TAKIMI | MEHTERAN EKİBİ | İSTANBUL MEHTERAN | MEHTER TAKIMI FİYATLARI
Mehterantakımı ve mehter marşları, tüm dünyada biz Türklerin bir simgesi halinegelmiştir. Öyle ki, Osmanlı'daki mehteranı gören ve işiten Avrupalılar, kendiordu bandolarında mehterden ilham almış, mehter; adeta Türklük ileözdeşleşmiştir.
Yazımızındevamında; mehterin kültürümüzdeki yeri ve önemi, mehterin kelimeanlamı, mehterin tarihi, Osmanlı'damehteran, mehter müziği, mehterin yapısı ve mehter kıyafetleri gibi konulara yer vereceğiz.
Mehter Takımının Kültürümüzdeki Yeri ve Önemi
Mehtermarşlarının ve mehteran takımının kültürümüzü yabancılara tanıtmaktançok daha mühim katkılarının oluğundan söz edebiliriz. Özellikle yüzyıllar boyu,yapılan savaşlarda, askerlerimizi cenk meydanında savaş için motive edip,psikolojik destek olması açısından önemli bir etken olmuştur. Günümüzde bile bumarşları dinlediğimizde, tüylerimiz diken diken olmakta ve sebepsiz bir coşkubelirmektedir.
Mehterin Kelime Anlamı ve Tarihçesi
Mehter;kelime anlamına bakıldığında mızıkacı, kavas, çadırcı gibi anlamlardakullanılmış bir tabirdir. Mehter Farsça ” mihter” kelimesinin Osmanlı'da "ulu"ve "büyük" manasına gelen bir kelimesinden alınmıştır. Türkçemizdeise bu kelimenin Arapçalaştırılmış şekillerinden olan ”mehter” kullanılmaktadır.
Mehtertakımının tarihi ele alındığında, uzun bir geçmişe sahip olduğunugörüyoruz. Türklerin savaş esnasında müzikle askerleri coşturması Hunlular devrineve Mete Han’a kadar uzanır. Yüz yıllar boyunca bütün Türk devletleri cenklerdemüziği değişik biçimlerde kullanmışlardır. Ama ilk profesyonel bando takımınıOsmanlılar, Mehter ismiyle kurmuşlardır.
Mehterintam olarak ne zaman ve kim tarafından kurulduğu bilinmemekle beraber, OsmanlıDevleti’nin kurucusu Osman Bey zamanında yer almaya başladığı bilinmektedir. OsmanlıDevleti'ne ise Selçuklulardan geçmiştir. Mehter, Yeniçeri ocağının vazgeçilmez birparçasıydı. Yeniçeri kaldırılınca kapatıldı sonra tekrardan açıldı. Enünlü mehteran birlikleri Eyüp veFatih mehteran bölükleridir. Mehter adı ilk olarak 13 yy'da yazılı kaynaklardageçmektedir.
Mehtertakımı iki bölümden oluşmaktadır. Her iki bölümde kendi içerisinde mehterdüzenine uyum sağlayarak takımda yerlerini alır. Birinci bölümde sancak, tuğ vezırh birlikleri bulunmaktadır. İkinci bölümde ise cevganlar, zurnazenler,boruzenler, nakkarezenler, zilzenler ve davulzenler sırasıyla dizilirler. Mehtertakımının yürüyüşü düzene uygun olarak ilerler. Yürüyüş sırasında en öndeçorbacı başı yani mehterin bölük komutanı vardır. Bölük komutanı başında üsküfunvanını taşır. Bölük komutanının sol arkasında yeşil sancak taşıyan zırhlımuhafız, ortada istiklal sembolü olan ak sancak, sağ tarafta ise kırmızısancağıyla zırhlı muhafız vardır. Sancaklardan sonra üç sıra halinde dokuz tuğdizilir. Hücum tuğu ise kırmızı sancağın arkasındadır. Hücum tuğu yeniçerililertarafından taşınmaktadır. Sonra sıramehterbaşı ve sesler (cezgan, zurna, boru, nakkare, zil ve davul çalanlar)gelir. Kös ise en arkada at sırtında gelir. Kös sadece padişah mehter takımındayer almaktadır. Mehter takımı 3, 5, 7, 9, 11 ve 13 olmak üzere katlardanoluşmaktadır. Bu katlar çalınacak mehter takımı enstrümanlarınınsayısını belirtmektedir. En üst mehter katı padişaha aitti.
Osmanlı’damehter nevbet törenlerinde mehter takımı hilal şeklinde düzene girmekteydi.Nakkarazenler oturup, diğerlerinin ayakta durmasıyla oluşturulan hilalin ortailerisinde ise kös yer alırdı. Fasıl başlamadan önce iç oğlan başçavuşu ortayaçıkar ve “Vakt-i sürur-u sefa, mehterbaşı ağa! Hey! Hey!” nidaları atardı.Nakkareler sofyan usulünde üç tempo attıktan sonra mehterbaşı “Hasdur” diyerekdikkatleri üzerine çeker ve takımın seslendireceği marşın ismini söylerdi.Haydi ya Allah diyerek nevbet başlardı. Fasıl Mehter Gülbankı (duası) ile sonbulurdu. Mehter düzenini ve takımını daha anlaşılır kılacak olanmehteran komutanlarının ve malzemelerinin anlamları ise şöyledir:
· Marş:Haydi, Ya Allah
· Konser Düzeni:Nevbet Nizamını
· Safta Toplan:Saf Nizamını
· Uygun Adım:Yakşi Kademi
· Dikkat:Hey Hey
· Devlet:Kırmızı Sancak
· Adalet ve Batı:Beyaz Sancak
· İslamiyet:Yeşil Sancak
· Mehteran Bölük Komutanı (Emir-İ Âlem Başlığı):Üsküf
· Bölük Komutanının Belinde Bağladığı Kuşağa:Silahlık
· Bütün Mehteranın Pantolonu:Şalvar
· Sancaktar ve Tuğcu Başlığı:Börk
· Sancaktar ve Tuğcu Gömleği:Mintan
· Sancaktar ve Tuğcu Yeleği:Kartal Kanadı
· Çevganı ve Saz Ekibi Başlığı:Kavuk
· Üzerlerine Giydikleri:Cübbe
· İçine Giydikleri Entari:Üçetek
· Bütün Mehteranın Beline Sardığı:Kuşak
· Bütün Mehteran Ayakkabısı:Yemeni
· Halkalardan Elbise Giyene:Muhafız-Zırhlı
· Omzuna Taktığı Tepsimsi Yuvarlağa:Kalkan
· Başına Giydiğine:Mihfer
· Mehter Başının Konseri İdare Sopasına:Asa
· Mehteran Bölük Komutanı:Emir-İ Âlem
· Konser Musiki Şefi:Mehteran Başı
· Boru –Trompet:Burgay-Nefir
· Kaba Zurna:Zurnay
Osmanlı Döneminde Mehteran
Mehterantakımı, her gün padişahın bulunduğu bölgede; yani padişah seferde ise çadırınınönünde, değilse saraydaki müsait bir yerde ikindi namazını takiben nevbetvururdu (çalardı). Bundan haricinde yatsı namazının akabinde üç fasıl mehterçalınıp; padişaha dua edilir ve sabaha doğru divan halkını namaza kaldırmak maksadıyla yeniden nevbet vurulurdu. Ek olarak,Yedikule, Eyüp, Kasımpaşa, Beşiktaş, Tophane, Galata, Kızkulesi, Üsküdar ve AnadoluHisarı'nda aynı saatlerde mehterhane çalınırdı. Bu bölgelerde vazifegören mehteranların mevcudu bin kadardı. Devlet merkezinin dışında yer alankalelerde de bazı vakitlerde de mehter takımı çalardı. Ek olarak vezirlerin,derya kaptanlarının, beylerbeylerinin de mehter takımları bulunurdu. Özelliklesefer zamanlarında askeri birlikleri coşturmak ve düşmanın maneviyatını dağıtmakhususunda mehterlerin büyük önemi ve faydası görüldü.
AllahAllah, Celilü'l-Cebbar, Muinü's-Set tar Halıku'l-Leyli ve'n-Nehar, Layezal,Zülcelâl, birdir Allah Anın birliğine, Resul-ü Enbiya Peygamberimiz Cenab-ıAhmed-i Mahmut-u Muhammed Mustafa ( bütün efrad elleri göğüste olduğu halderükûa diger gibi eğilirler ) Al-i evladı-ı Resulü müçtebi imdadı-ıruhaniyetine; bir cümle Âlem-i İslam’ın sıhhatü selametine, Ordularımızındevamı muzafferiyetine aziz devletimizin beka-ü temadüsüne üçler, yediler,kırklar, göçenler demine devranına "Hu diyelim Huuu" denildiktensonra bütün mehter takımı davul ve zilleri şiddetle vurarak dokuz defa"Hu" çekerlerdi. Sonra da üç defa kös vururlardı.
Elikan kılıcı kan, sinesi üryan, ciğeri püryan, meydan-ı şahadette Allah yolunarevan, Kahrımız Gazabımız düşmana ziyan!... Adüvden korkmadık, korkmayız hiçbir zaman, Kur-anda zafer va-ad ediyor Hazreti Yezdan, uğrun açık olsun eySerdarı Mücahid, Hüda kılıcını keskin etsin. Ömrünü gün gibi bedid! Fahri âlemihoşnut etsin. Hak, gaza-i ekberin etsin mübarek ve sait.
Takımıniçinden evvelce seçilmiş dik ve güzel sesli biri tiz perdeden:"Nasrünminallahi ve fethün garib. Ve beşşiril müminin" ayetini okur,üç defa "Allah" diyecek kadar dururdu. Sonra bütün aletlerle beraberdavullar ve kösler hafif vurarak devamlı teramole yapılır, bu sırada hep birağızdan "Allah Allah" deyince susarlar ve baş eğerek geriye döner vedağılırlar.
Mehtermüziği yapısı gereği klasik Türk müziğindeki usul ve makamların icraedildiği tek sesli bir müziktir. Ceng-i harbi, semai, nakış, peşrev, kalenderi,murabba gibi formları mevcuttur. Mehterhane'nin repertuarında bu formlarınharicinde, serhat türkülerine de yer verilmştir. Buna karşılık, kimi mehterpeşrevleri de fasıl müziğinde icra edilmiştir.
Mehteranmüziğinin bestelerinin büyük çoğunluğunu Mehterhane'de görev alan müzikçileryapmıştır. Günümüze ulaşan mehter müziklerinin en eskileri Hasan Can, Emir-iHac, Nefiri Behram ve II. Gazi Giray gibi 16. yy bestecilerinin ürettiğiyapıtlardır. Notası bulunan yapıtların da büyük bir kısmı 17. yy'dan kalmıştır.Bazı belli başlı besteciler:Müstakim Ağa, Zurnazen başı İbrahim Ağa, Ham Mali,Zurnazen Edirneli Dağı Ahmed Çelebi ve Şah Murad'dır. Hızır Ağa da 18. yy'ın enönemli mehter bestecisidir.
Mehteranmüziği bestecileri, Osmanlı askerlerine cesaret ve coşku vermesi için,düşman askerini korkutması için melodiler üretmeye özen göstermişlerdir.Osmanlıların Avrupa'nın merkezine kadar ilerlemesi, 17. yy'da mehtermüziğindeki çoğu argümanın Avrupa müziğine de girmesine sebep olmuştur.Bunların en önemlileri halile, nakkare, çevgan, kös gibi belirsiz ses verenvurmalı çalgılardır. Ek olarak kimi batılı bestecilerin ürettiği yapıtlardamehter müziğinden esinlenilmiş kısımlar bulunur. Mehter, sanılanın aksine yalnızcamarş çalmaz. Kendi yapısına uygun semai, karçe, beste, kâr, Rumeli türküleri,serhat ve fasıl şarkıları, saz semaileri ve peşrev de mehterin repertuarıiçinde bulunur.
Sazlar,sazbaşları ve çevgânlar olarak mehteran takımında yer alan kişileri 3 ana grubaayırmak mümkün. Sazbaşları grubu kırmızı kavuk, kırmızı şalvar, kırmızı cübbe,sarı yemen ve sarı etek giyerken; sazlardakiler ise koyu mavi cübbe, renkli üçetek, şalvar, kavuk ve kırmızı yemen giyerler. Çevgânların mehterkıyafetleri ise sazbaşlarına benzerdir.