PATOLOJİ | OYTUN ERBAŞ - Part 92
insan dokusunda gelişen hasarlar öncelikle iltihapla takip edilir (iltihap temelde onarımın bir parçasıdır). Onarım ise iltihabın hemen arkasından gelir.
insan dokusunda onarım iki şekilde gerçekleştirilir;
a- Rejenerasyon (yenilenme): Hasarlı dokunun ya da ölen hücrenin yerine aynı tip hücrenin (parankimal) konulmasını tanımlar. Rejenerasyon ölen hücreye komşu parankimal hücrelerin mitozu ile gerçekleşir.
b- Organizasyon (fibrozis ya da skar dokusu gelişimi): Hasarlı dokunun ya da ölen hücrenin yerine bağ doku gelişimini (fibroplazi veya fibrozis olarak bilinir) tanımlar. Fibröz dokunun zamanla sağlamlaşması ile skar dokusu gelişimi izlenir.
Rejenerasyon için bir hücredeki en kritik adım; prolif­erasyon için en büyük katkı hücrenin durağan konumdan (G0), hücre siklusuna (G1) sokulmasıdır.
Bölünme yeteneği olan hücreler onarımda rejeneras­yonu, olmayan hücreler ise zorunlu olarak fibrozisi kul­Ianırlar.
Fibrozisin gelişimi için diğer nedenler dokunun çatısını yıkan ağır hasarlar ve kronik iltihaptır. Fulminan hepatit sonrası ya da deride bazal tabakayı yıkan geniş hasarlar bu dokularda regenerasyon yeteneği olmasına karşın onarım fibrozis ile gerçekleşir.
Kronik viral hepatitte karaciğerde ve Hashimoto’ da tiroidde fibrozis gelişimi kronik iltihabın bir sonucudur. Bu dokularda rejerasyon yeteneği vardır ve korun­muştur; fakat ağır hasarlarda ve kronik iltihapta sonuçdaima fibrozis gelişimidir.
Kalp kası, iskelet kası ve nöronlarda ise rejenerasyon yeteneği hiç olmadığı için bütün defektler skar dokusu ile onarılır.
İnsan vücudunda rejenerasyon ve fibrozis; hücre büyüme ve diferansiyasyonuyla benzer mekanizmalarla kontrol edilir.
Ayrıca vücuttaki dokularda hücre popülasyonları farklı hızlarla da olsa sürekli proliferasyon, ölüm (apopitozis ile) ve diferansiyasyon süreci içindedirler.
Erişkin bir dokuda hücre popülasyonunun miktarı; doku­daki hücre proliferasyonu, diferansiasyonu ve apopitotik hücre ölümü sonucu belirlenir. Apopitoz fizyolojik olarak hemostazın dokuda sağlanması için gereklidir ve fizyolo­jik olarak; ancak patolojik uyaranıarın da apopitoza neden olabildiği bilinmektedir.
Stem cell (kök hücreler); Kök hücrelerin temel özellik­leri uzun süreler boyunca kendini yenileyebilmesi ve asimetrik replikasyon oluşturmasıdır. Asimetrik rep­likasyon tanımı kök hücreye özel bir yetenek olup, bulun­duğu yer ve pozisyona göre farklı diferansiasyon süreç­lerine girerek farklı matür hücrelere dönebilmesidir.
ilk tanımlanan kök hücreler embriyonun pluripotent hücreleriydiler ve embriyonik kök hücre olarak adlandırılmışlardl. Bu hücreler embriyonun gelişimindeki ilk 32 hücreli aşama (blastokist) da izole edilebilen hücrel­erdir; ki bu aşamada hücrelerin birbirlerinden farkları yok­tur ve henüz endoderm, mezoderm gibi gelişim aşamalarına başlamamışlardır. Bu hücreler için bilinen tek transkripsiyon faktörü Nanog’dur ve pluripotencty esasen Wnt-j3-katerin yolu üzerinden gerçekleşir.
Erişkin kök hücre ise erişkinden elde edilen bir kök hücreyi tanımlar. Embriyonik kök hücreler ile karşılaştırıldığında diferansiasyon kapasitesi son derece sınırlıdır ve sıklıkla köken alındığı dokuya spesifiktir, sadece o dokunun elemanlarını üretebilir (kemik iliği kök hücresi gibi)
Erişkin dokularda kök hücrenin lokalize olduğu alanlara “niches” adı verilir. Bu bölgeler mide de glandların boyun kısımlarında; ince ve kalın barsakta kript dip­lerinde; deride bazal tabakada; kıl foliküllerinde tomur­cuklanma bölgelerinde; korneada limbusta bulunur. Karaciğerde Hering kanallarını döşeyen oval hücreler (bu hücreler hem hepatosit hem de biliyer -safra kanal hücresi- hücreye farklılaşabilmektedir); beyinde olfaktör bulbus ve hippokampusun dentate girus hücreleri; çizgili kas ve kalp kasında satellite hücrelerde de benzer özellik bulunduğu gösterilmiştir.
a- Terminal diferansiye hücreler: Nöron, çizgili ve kalp kası bölünemeyen hücrelerdir.
b- Diferansiye hücreler: Gerektiğinde bölünebilen hücrelerdir; Hepatositler ve böbrek tubül hücreleri örenk olarak verilebilir.
c- Proliferatif dokular: Kemik iliği, deri ve barsak epiteli gibi matür hücerelerin kısa bir ömre sahip olduğu dokulardır ve bunlarada hızlı yenilenmenin sağlanabilmesi için stem cell (kök hücre’lere)’e gerek vardır.