Edebiyat Okulu: Redif
Sözlük anlamı "arkadan gelen"dir. Uyaktan sonra gelen aynı görevde yer alan ek veya sözcüklere redif denir. Bazen bir dize tamamen redif olabilir. Redifin başlıca özellikleri:
Redif, her zaman mısranın en sonunda bulunur, yani kafiyeden sonra gelir.
Redifin olduğu her yerde mutlaka kafiye de vardır.
Redif, halk şiirinin en eski öğelerinden biridir. Bazen ilk sözcük hariç bütün dizenin redif olduğu şiirlere rastlanılır. Hatta nakarat halinde tekrarlanan redifler de vardır.
Divan edebiyatında redif, kaside ve gazellere isim olmuştur. Bazı kaside ve gazeller redifleri ile anılmıştır. "Su Kasidesi"gibi.
Tanımdan da anlaşılacağı üzere iki tür redif vardır:
b) Kelime (Sözcük) Halindeki Redifler
a) Ek Halindeki Redifler: Eş görevli eklerin tekrarlanmasıyla oluşan rediflere denir. Redif, çoğu zaman kafiye ile karıştırılır. Genel kuralımız kelimenin kökeninde olanın kafiye, sonra gelen ek veya eklerin de redif olmasıdır. Eklerin yazılışında ünlü uyumları ile ilgili bazı farklılıklar olabilir. Bütün eklerin mutlaka aynı türden olması gerekir. Eklerin görevi aynı olduktan sonra versiyonu farklı olabilir. Örneğin öğrenilen geçmiş zaman ekleri "-dı, -di, -tı, -ti" eklerinin aynı olmaması redif olmalarına engel teşkil etmez.
Açıklama: Yukarıdaki dizelerde geçen "koldan" ve "yoldan" sözcüklerindeki "-dan" ekleri uzaklaşma hal eki olduklarından rediftir. Hem yazılış hem de görevin aynı olması eklerin redif olmasını sağlamıştır. Redifin kafiyeden sonra geldiğini daha önce söylemiştik. Burada da "-ol" ekleri tam kafiyedir.
Siyah kâküllerin dökmüş
Açıklama: Yukarıdaki şiirin birinci ve üçüncü dizesinde yer alan "-miş" ekleri öğrenilen geçmiş zaman eki; "-lere" ekleri de çoğul ve durum eklerinden oluşmuştur. Bu ekler birlikte redifi oluşturmuştur. "-miş" eklerinin farklı bir versiyonda olması redif olmasına engel teşkil etmez. "-k" ve "-l" sesleri de yarım uyaktır.
Açıklama: Yukarıdaki dizelerde geçen "-r" sesi geniş zaman eki, "-ı" sesi yardımcı ünlü "m" sesi de I. tekil şahıs ekidir. Hem yazılış hem de görevleri aynı olduğundan ekler redif olarak kabul edilir.
Açıklama: Yukarıdaki şiirin dizelerinde geçen "-m" ekleri şahıs eki olduğu için rediftir. Yine "-dı, -du" ekleri de görülen geçmiş zaman ekleri oldukları için rediftir. Kısacası bu ekler yazılış ve görev açısından aynı oldukları için rediftirler. Sözcüklerdeki "-l" sesleri ise yarım kafiyedir.
Açıklama: Yukarıdaki dörtlükte yer alan dizelerin sonundaki sözcüklerde geçen "-imiz" eki birinci çoğul şahıs eki; "-i" eki de belirtme hâl eki olduğundan rediftirler. Bunların hem yazılış hem de görevleri aynıdır.
Açıklama: Yukarıdaki şiirin birinci ve üçüncü dizelerinde geçen "-lar" ekleri çokluk eki olduklarından redif; "-emem" ekleri de aynı görev ve anlama gelen ekler olduklarından rediftirler. "emem": "e" yeterlilik fiilinin olumsuzu, "-me" olumsuzluk eki, "-m" de birinci tekil şahıs ekidir.
Eyvanına dün gece vardım
Orda birileri oturmuş sandım
O sesin rengine nedense kandım
Gidersen unutma kır çiçekleri
Açıklama: Yukarıdaki şiirde geçen "-dı" ekleri görülen geçmiş zaman ekleri olduklarından; "-m" eki de birinci tekil şahıs eki olduklarından rediftir.
Gözlerin o gün yolda kalmışsa
Yüreğin her günden fazla yanmışsa
İçinde sevdalar derde dalmışsa
Bil ki ey güz yüzlü yakınlardayım
Açıklama: Yukarıdaki dizelerde geçen "-mış" eki (öğrenilen geçmiş zaman eki) ile "-sa" şart kipi hem yazılış hem de görev bakımından aynı olduklarından rediftir.
Uyarı: En çok karıştırılan husus belirtme hal eki "-ı, -i" eki ile iyelik eki olan "-ı, -i" ekleridir. Buna dikkat etmek gerekir. "-i" sesi tamlama kuruyorsa iyelik eki kurmuyorsa belirtme hâl ekidir.
b) Kelime (Sözcük) Halindeki Redifler: Yazılış, okunuş ve anlamı aynı olan sözcük veya sözcüklerin dize sonlarında tekrarlanmasıyla oluşan rediftir. Sözcük halindeki rediflerde ses değişikliği olmaz. Sözcük halindeki rediflerde hem yazım hem de anlam birliği esastır.
Açıklama: Yukarıdaki şiirin ilk üç dizesinde geçen "verdi" sözcükleri hem yazılış hem de anlam olarak aynı olduklarından rediftir. Bu sözcüklerden hemen önce gelen "-t" sesleri de yarım uyaktır.
Açıklama: Yukarıdaki şiirde geçen "kimsesi" sözcüğü hem yazılış hem de görev bakımından aynı olduğu için rediftir. "-r" sesleri ise zengin kafiyedir.
Açıklama: Yukarıdaki dizelerde geçen "razı değil" sözcükleri rediftir. Bu sözcüklerden önce gelen "k" sesleri ise yarım kafiyedir.
Açıklama: Yukarıdaki dizelerde geçen "böyle bir söz" sözcükleri redif, bunlardan önce gelen "öyle" sesleri de zengin kafiyedir.
Açıklama: "Elif Elif diye" sözleri hem anlam hem de görevce aynı olduklarından rediftir. Yine "-er, -ar" ekleri de geniş zaman eki olduklarından ek halindeki redife örnektir.
Açıklama: Bu şiirde, ikinci ve dördüncü dizeler aynen tekrar edilerek dize şeklinde (nakarat) redif yapılmıştır.
Uyarı: Kelime halinde yer alan rediflerden hemen önce, ek halindeki redifler de bulunabilir. Ek halindeki redifle kelime halindeki redif böyle yerlerde arka arkaya gelebilir.
Hemen dağlar sende m'olur?
Büyük evler sende m'olur?
Açıklama: Yukarıdaki dizelerde geçen "sende m'olur" sözcükleri sözcük halinde; "-ler" ekleri de ek hâlinde (çoğul eki) rediftir. Bu dizelerde hem sözcük hem de ek hâlinde olan redifler yer almaktadır.