Tarikatların çalışma sahasına giren en önemli konu hiç şüphesiz “nefis terbiyesi”dir. Ancak nefis terbiyesinde müridan’ın (tarikat bağlısının) gurur ve kibirden uzaklaşması ve çevresindeki ister müslüman, ister gayr-i müslim, ister insan ister hayvan veya bitki olsun hepsine şefkatli ve faydalı insanlar olmasına çalışırlar. Çünkü İslam’ın özünün; “Halik’ı tazim ve mahlûkata şefkat” olduğunu büyüklerimiz belirtilmektedirler.
Herkesin dilinde dolaşan (maruf) bir hadis-i şerif vardır. Sessiz, sakin, bir müslümana sorarsınız; “Niçin içine dönüksün. Hâlbuki Müslüman dışa dönük olmalı ve çevresindeki herkes ondan yararlanmalıdır” deseniz size bir hadis-i şerif söylemekte ve durumunu açıklamaya çalışmaktadır. Buna göre bir müslümanın “nefsiyle yaptığı cihad büyük cihaddır” ve bizimki bu cihadı yapmaktadır. Bu insan evinden işine, işinden evine gidip gelen bir insan durumuna düşmekte, çevresiyle ve insanlarla irtibatını kesmektedir.
İnancımızın temeli başkalarına faydalı olmanın üzerine kurulmuştur. Nakşibendi hazretleri (k.s); “Müridanımız, başkasına yapılacak bir iyilik için zikrini bahane ederek oturamaz. Ya o hayırlı işi yaparken zikrini yapar veya hayırlı işini yaptıktan sonra” diyerek yol göstermektedir. Nitekim namaz gibi farz bir ibadette bile eğer can tehlikesi belirmişse namaz bozulmakta, cana gelen tehlike bertaraf edildikten (giderildikten) sonra namaz kaza edilmektedir.
“Ey ashabım. (doyısiyle ümmetim) Seferde, düşmanın varlığı ile onun kılıcının (silahlarının) varlığı size cihadda malınızdan ve canınızdan vermeyi kolaylaştırır. (Siz vermezseniz düşmanın gelecek ve kendisi sizden fazlasıyla alacaktır). Hâlbuki şimdi seferden hazara yani savaşsız döneme geçiyoruz. Bu devrede düşman yok, düşmanın kılıcı da yoktur. Sizin seferde olduğu gibi hazarda da malınızdan ve canınızdan vermeniz zordur. Bu nefse ağır gelir. İşte, sulh zamanında da seferdeki gibi verebilmeniz için nefsinizi edebildiğiniz kadar terbiye edin (onunla cihad edin) Allah yolunda malınızı ve canınızı vermeye hazır bulunun ve istenirse verin” buyurmaktadır.
Bu bir takım insanların dediği gibi, “nefis terbiyesi yapmak” adına bir lokma, bir hırkaya razı olmak, hiçbir şeye karışmamak, bol bol tesbihat yapmak (elbette tesbihat yapılacaktır) anlayışı değildir. Bu, “selamet der kenârest” (selamet kenarda kalmaktır) anlayışı belki de nefsin en çok sevdiği bir hâldir ve davranış onu ona vermektir. Bu ise nefsin terbiye edilmesi değil bilakis nefse boyun eğmek, ona teslim olmaktır.