DEYRULZAFARAN MANASTIRI | Tarihçe
Geçmişi M.Ö. 4000 yılına dayanan Süryanilik, Arami kökenlidir. Aramilerin Sami ırkından gelen bir toplum olduğunu yazan birçok kaynak mevcuttur. Süryaniler, farklı medeniyetlerin çatısı altında önce çivi yazısını bulmuş ve Hammurabi Kanunları ile dünyada ilk kez yazılı hukuk sistemini toplum hayatına kazandırmış oldular. Şehirleşme sürecinde azımsanmayacak kültürel bir "ilk" olarak kütüphane olgusunu gerçekleştirmişlerdir. 5000 yıllık geçmişi olan Aramice / Süryanice dilini korumuş ve bu sayede; dini, bilimsel ve edebi metinleri Batı Kültürü'ne, Yunan Medeniyeti'nin yazılı eserlerinin de
Doğu Kültürü'ne aktarılmasını sağlamışlardır. Aramice / Süryanice, hem yüzyıllar boyu Mezopotamya halklarının resmi dili, hem de ilk Hıristiyanlar'ın ibadet ve ana dili olmuştur. Süryaniler, Hıristiyanlığı kabullenen ilk kavim olmuşlardır. Eski Ahit iki kere Süryanice'ye çevrilmiştir. Süryanilerin ilk patriklik merkezi Antakya, en uzun süre bulunduğu yer ise Mardin Deyrulzafaran Manastırı olmuştur.
Aramilerin (Süryanilerin) siyasal bir irade oluşturma ve devlet olma dönemi, M.Ö. 2350 yılında Mezopotamya'da (Bethnahrin) Akad Devleti'nin kuruluşuyla başlar.
Dünya Uygarlığında Süryani Etkileri
Geçmişleri M.Ö. 4000 yılına dayanan Aramiler (Süryaniler), tarihleri boyunca farklı medeniyetlerin isimleri altında dünya uygarlığına katkılarda bulunmuşlardır. Hammurabi Kanunları ile (MÖ 1790) dünya hukukunu ilk kez kurumsallaştırmışlardır. İlk kentleşmenin oluşması ve ilk kütüphanenin kurulması da onların eseridir.
Aramice-Süryanice'nin 5000 yıllık bir geçmişi vardır. Yüzyıllar boyu Mezopotamya halklarının resmi ve ibadet dili olan Aramice, Urhoy (Urfa) şehrinin lehçesiydi. Aramice, Yunan medeniyeti kalıntılarını Araplara aktaran bir kültür dili olmuştur. Hala doğu Hıristiyanlarının kutsal dilidir ve Asya'daki bazı bölgelerin lehçelerinde yaşamaktadır.
Tüm kutsal kitaplarda geçen Babil Kulesi'nin hikayesi çok dilliliğin oluşması hakkındadır. Süryanice, dünyanın yaşayan en eski üç dilinden biridir. İngiliz bilim adamı Bill Frasir bir kitabında şöyle der; 'Süryaniler'in yaşadığı topraklar üzerinde Tanrı'ya ulaşmak için yapılan kule Tanrı'nın gazabına uğramış, Tanrı da kuleyi yapan insanların dillerini değiştirmiştir.'
Deyrulzafaran Manastırı milattan önce 400 yıllarına ait bir Güneş Tapınağı'nın üzerinde yükselir. Tapınağın bazı bölmeleri hala ayaktadır. Bölgedeki ilk kilise ve manastırların çoğu Şamaş (Güneş tanrısı) tapınakları üzerine inşa edilmiştir. Tapınağın ilk temellerinin M.Ö. 4000 yıllarına dayandığı tahmin edilmektedir.
Süryanice Eski Ahit
Eski Ahit'in 2 tane Süryanice çevirisi bulunmaktadır. Bunlardan biri, 'Basit' anlamını taşıyan 'Pşitto' çevirisidir. 'Yetmişli' olarak bilinen 2.çeviri ise, Tello Dmevzleth (Viranşehir) Metropoliti Pavlos tarafından 615-617 yılları arasında Hexapla'dan yapılmıştır.
Edessa'lı (Urfa) V. Abgar hastalanır ve mucizelerini duyduğu İsa'yı çağırır. İsa Mesih öldükten sonra havarisi Tuma öğrencisi Aday'ı Abgar'a gönderir. Aday, üzerinde İsa'nın sureti olan mendili Abgar'a verince, kral iyileşir, Urfa halkı Hıristiyan olur. İlk Süryanice İncil tercümeleri burada yapılır. Süryanilerin son siyasal oluşumu olan krallık, 244 yılına dek sürer.
4. yüzyıl Süryani Kilisesi'nin etkin temsilcilerinden Aziz Efraim, Edessa (Urfa) Diyakozu Süryani Efraim olarak da bilinir. İlahiyat ve Kitabı Mukaddes yorumlarıyla Yunan ve Latin kiliselerini büyük ölçüde etkilemiştir.
Mor İgnatius ve 'Süryani Kilisesi'
107 yılında, 3. Antakya episkoposu Mor İnganius Nurono Romalılara yazdığı mektupta Antakya Kilisesi'nden 'Süryani Kilisesi' diye söz eder.
Hz. Ömer Ahitnamesi
640 yılında Hz.Ömer'in komutanlarından İlyas Bin Ganem Mardin'i fethetti. Süryanilerle anlaşma imzalayarak geri çekildi. Hz. Ömer'in Süryanileri işaret ederek; " Onlar benim yetimlerimdir. Onları himaye ediniz ve onlara sakın dokunmayınız." buyurduğu ahitnâmenin bu yıla ait olduğu sanılıyor. Ahitnâme, bugün Kırklar Kilisesinde koruma altındadır.
Deyrulzafaran Patriklik Merkezi
Deyrulzafaran 1056 yılında Patriklik merkezi olmuştur. Ancak Patriklik'in kalıcı olarak buraya yerleşmesi 1293 yılında gerçekleşmiştir. Mardin Partiklik Merkezi'nin en uzn süre bulunduğu yerdir.
Mor Yuhanna Restorasyonları
Mardin'e metropolit olan Urfalı Mor Yuhanna, Mardin Abraşiyesi kendisine teslim edildiğinde manastırda restorasyonlara başlamış, yıkılan binaları yeniletmiş ve manastırın içine su hattı çektirmiştir. Onun döneminde rahiplerin sayısı da 60'a kadar ulaşmıştır. Mor Yuhanna yöredeki birçok manastırı da onarmıştır.
Timur 2. Mardin Seferi
Timurlenk, 1396 yılında Mardin'e 2. seferini gerçekleştirdi. Halkını öldürdü ve şehri talan etti. Mardin yöresinde bulunan bazı manastırları da yıktı. Deyrulzafaran Manastırı'nın koruma duvarları, odalarını ve mezbahın kapısını yıktı. Patrik İğnatiyos II. İbrahim, yıkılan yerleri yeniden inşa ettirdi.
Zafaran (Safran) Manastırı
Deyrulzafaran Manastırı'nın yapı harcında, yörede yetişen safran bitkisi kullanıldığı rivayet edilmektedir. İşte bu yüzden manastırın ismi 15. Yüzyılda Deyrulzafaran (Safran Manastırı) olarak anılır.
Mardin'de Osmanlı Egemenliği
Yavuz Sultan Selim, Mısır seferi sırasında, 1517'de Mardin ve yöresini Osmanlı topraklarına katmıştır. Mardin, Osmanlı döneminde Diyarbekir Beylerbeyliği'ne bağlanmış, uzun süre Diyarbakır-Bağdat ve Musul Sancağı konumunda kalmıştır.
Meryem Ana Kilisesi Tadilatı
Meryem Ana Kilisesi'nin bir bölümü, Patrik II. Cercis tarafından 1687–1708 yılları arasında restore edilmiştir.
Kduşkudşin (Ayin Sunuş Platformu)
Kduşkudşin, kilisenin kuzey ve güneyinde bulunan apsislerdeki ayin eşyalarının durduğu alana verilen isimdir. Mor Hananyo Kilisesi'nin kuzey ve güneyinde bulunan apsislerdeki kduşkudşinlerin ahşap olan orjinalleri 1699 yılında yapılmıştır.
Deyrulzafaran Manastırı'nda patriklik yapan ve 1895 yılında vefat eden 4. Petrus, 1874 yılında İngiltere'ye yaptığı bir ziyaret sırasında satın aldığı matbaa makinesini 1876 yılında manastıra getirdi. Matbaada 1969 yılına kadar, başta Süryanice olmak üzere Arapça, Osmanlıca ve Türkçe kitaplar basıldı. Son dönemlerde Hikmet adında bir dergi yayınlanıyordu.
1923 yılında imzalanan Lozan Barış Antlaşması'yla Süryaniler'e de azınlık statüsü tanınmıştır. Uygulamalarda yorum farkları olduğu görülmüş olmasına rağmen kazanılmış haklar anayasanın 10. maddesiyle de güvence altına alınmıştır.
Patrik Mor Ignatios İlyas III Şakir
Mor Ignatios Mardin'de doğdu. 1887 yılında, Deyrulzafaran'a katıldı, Patrik Peter IV tarafından kendisine rahip rütbesi verildi. 1917 yılında patrik oldu. Mor Ignastios İlyas Şakir, Deyrulzafaran Manastırı'nın son patriği olmuştur. Humus metropoliti Efrem Barsavm patrik olunca, patriklik 1932 yılında Humus'a taşınmıştır.
Mardin Metropoliti Yuhanon Dolabani
Yuhanon Dolabani 1947 – 1969 yılları arasında Mardin Metropolitliği yapmıştır. Patrik Ephrem Barsaum'un arapça yazdığı 'Süryani Edebiyatı Tarihi' kitabını Süryanice'ye çevirmiştir. Dolabani, Süryanice, Arapça ve Türkçe sayısız eserin yazarı olarak bilinir. Engin bilgisi sayesinde, manastıra ait 20. yy başında yazılmış el yazmalarının dökümü yapılmıştır.