İran'ın paralel devleti neler yapmıştı
28.12.2013 21:12 Karakter boyutu :
1941 yılının sonbaharında Baba Rıza Şah Pehlevi (Büyük Rıza Han), İngiltere’den şöyle bir telgraf aldı: “Oğlunuz Veliaht Rıza Şah Pehlevi’nin yerinize tahta oturmasını kabul ediyoruz, ancak majestelerinin başka seçeneği olmadığını da bilmesini isteriz."
Baba Şah Pehlevi ülkede birçok yeniliklere imza atmış aydın bir yöneticiydi. Kadın hakları onun zamanında hiç olmadığı kadar önemli kazanımlar sağlamıştı. Örtünme, sosyalleşmelerini ve çalışmalarını engellediği için yasaklamıştı. Eğitim reformu tamamen çağdaş dünyaya göre düzenlenmişti, ekonomi iyi durumdaydı ve dinci grupların üzerinde önemli baskı vardı. Bu gelişmeler Batı Avrupa’yı, özellikle de İngiltere’yi çok rahatsız ediyordu.
İngilizler tahtı bırakmasına rağmen Büyük Rıza Han’dan yine de korkuyorlardı. Gözaltına alarak Mauritius adasına götürdüler, hastalanması üzerine Güney Afrika Cumhuriyeti’nin Johannesburg kentine sürgün ettiler. Baba Şah burada 1944 yılında öldü. Ölümünün İngilizler tarafından tezgahlandığı öne sürüldü.
Oğul Muhammed Rıza Pehlevi (Şah Rıza Pehlevi) babasından çağdaş bir İran devralmıştı, ama ülkedeki dinci gruplar ülkedeki İslam dışı hareketlerden memnun değildi. Şah Pehlevi çeşitli baskı unsurlarıyla ülkeyi ayakta tutmayı uzun süre başardı.
PETROL KRİZİ NELERE NEDEN OLDU
1979 yılında Şah rejiminin baskıcı tutumu halkta hoşnutsuzluk yarattığı kadar, yönetimin ABD ile yakınlaşması da hoş karşılanmıyordu. O sıralarda ülkede İslami kurallara göre yönetilme isteğinde olan büyük bir dinci kitle de bu “yakınlaşmayı” her fırsatta kınıyor ve Şah düşmanlığına zemin hazırlıyordu. Bunların en ünlüsü de Fazlullah Nuri’ydi. Şeyh Fazlullah Nuri yakalanarak idam edildi. Şah rejiminin baskısı giderek arttı. Bu sıralarda güçlenen Ayetullah Humeyni, ülkede “Batı” zihniyetinin arttığını bahane ederek Şah rejimine karşı çıkmaya başladı. Bu karşı çıkış Humeyni’nin sürgüne gönderilmesine neden oldu. Humeyni önce Türkiye’de, ardından Irak’ta sürgün hayatı yaşadı. 1978’de Saddam Hüseyin Humeyni’yi Irak’tan kovunca, Fransa’ya yerleşti.
İslam devrimi başlayıncaya kadar Humeyni Paris’te yaşadı. 1 Şubat 1979 tarihinde İran’a döndü. Milyonlarca İranlı tarafından karşılandı ve cumhurbaşkanlığı görevine getirildi. Bu sıralarda Şah’ı devirmek isteyen solcu ve liberal gruplarla da anlaşan Humeyni, cumhurbaşkanı seçildikten sonra bu iki grubu ortadan kaldırdı.
Şah rejiminin genel durumu o sıralarda şu şekilde özetlenebilir: Petrol krizi ülkeyi büyük sıkıntıya sokmuştu. Bunun sebebi İran’ın petrol ve doğalgaz ihracının azalması değil, gelirlerin rüşvet ve yolsuzlukla bir avuç yönetici kesim tarafından bölüşmesi ve ülkenin dış borçlarının dev boyutlara ulaşmasıydı. Ayrıca yoksulluk, adil olmayan kar paylaşımı nedeniyle artmıştı. İran’ın büyük kentlerinde siyasi İslam, Şah rejiminin yolsuzluk ve rüşvete bulaşmış iktidarına karşı örgütlenmeye başlamıştı. Bu arada ülkedeki sol gruplar ve aydınlar, artan baskıya dur demek için demokrasi ve özgürlük talebinde bulunuyor ve seslerini yükseltiyorlardı. Bir yandan da ABD’nin kendilerinin bu taleplerinde yardımcı olacağını umuyorlardı.
İRAN'IN PARALEL DEVLETİ
Kısa süre sonra sokak gösterileri patlak vermeye başladı. Şah protestoları zaman zaman kanlı olmak üzere, orantısız güç kullanarak bastırmaya çalıştı. Polis her yerde göstericilere büyük şiddet uyguluyordu. Şah sık sık halkın karşısına çıkarak, bu kalkışmaların İngilizlerin kışkırtması olduğunu söylüyor, yükselen İran değerinin baltalanmaya çalışıldığını iddia ediyordu.
1970’li yılların başına gelindiğinde ülkedeki protesto gösterilerine müdahaleler çok daha şiddetli olmaya başladı. Tudeh partisine katılım giderek artıyor, öğrenciler sokaklarda gösteriler yapıyor, boykota gidiyorlardı. Şah karşıtı gösterilere subayların da katıldığı oluyordu. Bu subaylar daha sonra, Humeyni’nin başa geçmesinden sonra yok edileceklerdi.
Bir süre sonra, gösterilerden bunalan Şah kontrolü tamamen kaybetti. Bunun üzerine protestocu kesimle anlaşmaya kalkıştı, ancak ok yaydan çıkmıştı bir kere. Şah rejimi, yönetime ortak olmaya çalışan ve bir paralel devlet oluşturan mollaların hareketlerini kontrol edemiyordu.
İran o sıralarda saygın bir devletti. Batı’da ve bölgede ağırlıklı söz sahibiydi. İran’ın güçlenmesi Arap dünyasında hoş karşılanmıyordu. Sol kesim ile molla kesim Şah’ın ülkenin zenginliklerini çar-çur etmekle suçluyorlardı. Ortak hedef ne olursa olsun Şah rejiminin sona ermesiydi. Dünya ekonomisinde ufak tefek de olsa yaralayıcı gelişmeler olsa da, krizlerden etkilenmeyen bir İran yaratılmıştı. Ancak içten içe kaynayan bir “paylaşım” söz konusuydu ve bu açıkça dillendirilmeye başlanmıştı.
SÜREÇ NASIL DEĞİŞTİ
1979 yılının başında büyük grevler ve protestolar önlenemez hale geldi. Şah 16 Ocak’ta Kahire’ye gitti. On beş gün sonra da Humeyni İran’a dönüş yaptı. O sırada Şapur Bahtiyar başbakandı. 11 Şubat 1979’da Bahtiyar istifa etti, 24 Şubat’ta da Halkali, Humeyni tarafından o sıralarda kurulan Devrim Mahkemeleri Başkanı seçildi ve binlerce kendine hizmet etmiş görevliyi, aydını, liberali, solcuyu, bilim adamını “Allah’a karşı gelme” suçundan idama mahkum etti. Sanıkların avukat tutma hakları yoktu ve mahkeme başkanı tek başına bütün görevleri üstlenmişti. Sanık olarak karşısına gelenlere savunma hakkı vermiyordu.
Başlarda Rıza Şah Pehlevi rejiminin düşmesinden sonra sol eğilimli bir İslamcı grupların katıldığı devrimin en önemli aşaması gerçekleşti. Bütün dünya İran’daki devrimi alkışlıyordu, ama ikinci aşamaya geçildiğinde, yani 1983 yılı ile birlikte işler tamamen değişti. Önce Şapur Bahtiyari istifaya zorlandı. İran’a dönmeden önce de Humeyni topluma yönelik konuşmalarında önceleri tüm belediye hizmetlerinin ücretsiz olacağını vaat etmişti ve sürekli özgür bir ülkenin medyasının ve siyasi parti kurmanın hak olmasının gerektiğini vurgulamıştı. Bu vaatler toplumda karşılığını fazlasıyla buluyordu. Humeyni’nin gücü hızla artıyordu. Ülkenin en büyük geliri olan doğal gaz ve petrolün halka ait olduğunu söylüyor ve bu paraların halka dağıtılması gerektiğini anlatıyordu.
Ancak işler beklendiği gibi olmadı. Humeyni İran’a döner dönmez yayınladığı fetva ile kadınların kapanmasını emretti. Bu fetvayı 8 Mart 1979’da, yani Dünya Kadınlar Günü’nde kadınlar protesto etti ve özgürlüklerinden asla vazgeçmeyeceklerini açıkladılar. Kadınların ve sol eğilimli siyasi grupların tepkisiyle karşılaşan Humeyni verdiği fetvayı yalanladı ve örtünmenin asla bir zorunluluk olmayacağını açıkladı. Bir yandan da Humeyni’ye ait gizli örgütler muhalif grupları evlerinden alıyor ve halkın görünebileceği yerlerde vinçlerin ucuna asıyordu. Bu bir korku yaratıyordu ve insanlar müthiş tedirgin olmaya ve sinmeye başlamıştı.
KİMLERLE İTTİFAKLAR YAPILIYOR
1979 yılının Ağustos’unda Humeyni’nin verdiği sözlerin tam tersini yaptığı ortaya çıktı. Gazeteler üzerine baskı kuruldu. Üniversitelerin bazıları, batılı eğitim verdikleri gerekçesiyle kapatıldı. 1983 yılına kadar süren bu süreçte resmi kurumlardaki Şah yanlısı kadrolar tamamen tasfiye edildi.
Devrimin ilk günlerinde çıkartılan yasaya göre polisin üniversiteye girmeyeceği karara bağlanmıştı, ama bu sadece göstermelik bir karardı. Zira Humeyni istihbaratına bağlı Hraset birimleri tüm devlet dairelerinin yanı sıra üniversitelerde de olacaktı. Diğer yandan bu olaylarla birlikte Humeyni kadınların örtünmesini de zorunlu hale getirmişti. Kadınların direnci karşısında başı açık gezen kadınların saçlarına Besij milisleri tarafından yağlı boya, asit gibi maddeler dökülerek, örtünmeye zorlandı. Yine bu dönemde Humeyni’nin emriyle askeri marşlar dışında müzik çalınması yasaklandı.
Şah rejimini devirmek için solcularla ittifak kuran İran mollaları zafere ulaşır ulaşmaz, solcu ve liberal kesimi yönetimden uzaklaştırmak için türlü oyunlara başvurdu. Önceleri ufak tefek aksilikler olduysa da yollarına yılmadan devam ettiler. Önce Barzargani’yi saf dışı bırakmaları gerekiyordu. İlk cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Ebu’l Hasan Beni Sadr ezici çoğunlukla Cumhurbaşkanı oldu, ama mollalar bunu içlerine sindiremedi. Beni Sadr, önce devrimin ilk günlerinde yaşanan işkence ve idamlarla mücadele kararı aldı. Bu durum Humeyni’yi çok sinirlendirdi.
1980 yılının yazında patlak veren İran-Irak savaşı, Beni Sadr hükümetini zor durumda bıraktı. Humeyni ve ona bağlı mollalar bu durumdan yararlanmaya çalıştılar. Humeyni tam bu sırada, dünyada da yankı bulan şu ünlü cümleyi söyledi: “Eğer 20 milyon Beni Sadr’a evet dese de ben ona hayır diyorum!”
Beni Sadr, göstermelik mahkemelerden idam kararı çıkaracağını kesin olarak gördüğünden Fransa’ya kaçmak zorunda kaldı. Bu liberallerin ve ülkede artık bir avuç kalmış sol eğilimlilerin etkinliklerini tamamen ortadan kaldırdı. Mollalar, göstermelik mahkemeler kurarak, üretilmiş sahte delillerle Şah döneminde belli yerlerde görev yapmış olanları idama mahkum edip, hiçbir onay almadan kurşuna dizdiler. Daha sonra düzmece mahkeme veya sahte delillere bile gerek duymadan büyük bir sol-liberal kıyımına başladılar.
Humeyni’nin Devrim Mahkemeleri Başkanı Halkhali yıllar sonra yazdığı anılarında yalnızca 1979 yılında en az 2 bin kişiyi idama mahkum ettiğini yazdı. Ama bilinen idamların bu sayının en az beş misli olduğu yönünde. Hatta Halkhali’nin önüne gelen tüm mahkumları idam ile cazalandırdığı ve bunun bütün İran’da büyük bir korku mahkemesi haline dönüştüğü anlatılır. Bu yüzden de Halkhali’nin adı Devrim Celladı olarak anılır ve işin ilginç yanı Halkhali, tıpkı Nürnberg’de yargılanan Nazi subayları gibi, verdiği idam kararlarından hiç pişman olmadığını, geriye baktığında “az bile yaptığını” söylemiştir.
2002 yılında İngiltere’de bir dergiyle yaptığı söyleşide Halkhali bir anısını şöyle anlatır: “1980 yılıydı. Molla Humeyni’nin yanında solcuları nasıl engelleyeceğimizi tartıştık. Aklımda bir çok yol vardı bu namussuzları öldürmek için. Humeyni’nin yanından ayrılıp eve doğru giderken, yolda 15-16 yaşlarında iki çocuğun birbirlerine gizlice bir şey verdiklerini gördüm. Hemen yakalanmalarını emrettim. Hiç unutmuyorum, yakalanan çocuklardan birinin soyadı Şeriati’ydi. Yanındaki arkadaşına sol eğilimli bir gazeteyi gizlice vermeye çalışmıştı. Hemen orada sorguladım ve ikisini de o anda kafalarından vurdum ve arkamda beni bekleyen hizmetlilere, işte bu hayvanlarla böyle mücadele edilir,” dedim, eve gittim.”
AKP’nin gümbür gümbür gidişini ayakta alkışlamayın, bir dakika düşünün ve arkasında kimin olduğuna, kimlerle ittifak içinde bulunduğuna ve “gitsinde kim gelirse gelsin” sahteciliğine sığınmayın. Düşünün, sadece bir dakika...
yazar İran Humeyni