Download "T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORTAÖĞRETİM FEN VE MATEMATİK ALANLARI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI FİZİK EĞİTİMİ BİLİM DALI"
1 1 T.C. GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORTAÖĞRETİM FEN VE MATEMATİK ALANLARI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI FİZİK EĞİTİMİ BİLİM DALI LİSE 1. SINIF FİZİK DERSİ PROGRAMININ ÖĞRENCİLERİN BİLİMSEL SÜREÇ BECERİLERİNİ GELİŞTİRMEYE UYGUNLUĞUNUN İNCELENMESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Hazırlayan Burak Kağan TEMİZ Tez Danışmanı Prof. Dr. Mustafa TAN Ankara-2001
2 2 Burak Kağan TEMİZ tarafından hazırlanan LİSE 1. SINIF FİZİK DERSİ PROGRAMININ ÖĞRENCİLERİN BİLİMSEL SÜREÇ BECERİLERİNİ GELİŞTİRMEYE UYGUNLUĞUNUN İNCELENMESİ adlı bu tezin Yüksek Lisans tezi olarak uygun olduğunu onaylarım. Tez Yöneticisi Bu çalışma jürimiz tarafından Ortaöğretim Fen ve Matematik Alanları Eğitimi Bölümü Fizik Eğitimi Anabilim Dalında Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir. Başkan Üye Üye Üye Üye :. : : : : Bu tez, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü tez yazım kurallarına uygundur.
3 3 İÇİNDEKİLER Sayfa No: ÖZET... ABSTRACT... TEŞEKKÜR... TABLOLAR LİSTESİ... SİMGELER VE KISALTMALAR. i iii v vi vii BÖLÜM I GİRİŞ... 1 Fen Nedir?... 1 Neden Fen Öğretilmeli?... 3 Öğrenmede Araştırma Yapmanın Önemi... 7 Bilimsel Süreç Becerileri Nedir? Bilimsel Süreç Becerilerinin Fen (ve fizik) Öğretimindeki Önemi Araştırmanın Amacı ve Önemi.. 16 Problem Cümlesi Alt Problemler Tanımlar Sayıltılar Sınırlamalar İlgili Araştırmalar... 33
4 4 BÖLÜM II YÖNTEM Evren ve Örneklem.. 40 Ölçme Araçları 40 Ölçme Araçlarının Geliştirilmesi 41 Testin Uygulanması ve Verilerin elde edilmesi 42 Verilerin Analizi. 43 Sayfa No: BÖLÜM III BULGULAR VE YORUM Birinci Alt Problem İkinci Alt Problem Üçüncü Alt Problem Dördüncü Alt Problem Beşinci Alt Problem Altıncı Alt Problem... 58
5 5 BÖLÜM IV SONUÇLAR VE ÖNERİLER Sayfa No: KAYNAKÇA EKLER Ek 1 Bilimsel Süreç Becerileri Ölçme Testi Ek 2 Belirtke Tablosu Ek 3 Bilimsel Süreç Becerileri Testinden Elde Edilen Veriler Ek 4 Fizik Öğretmenlerine Uygulanan Anket Formu Ek 5 Bazı İstatistik Hesaplamalar Ek 6 Bazı Resmi İzin Yazıları Ek 7 Grafikler ÖZGEÇMİŞ
6 6 ÖZET Bu çalışma, lise 1. sınıf fizik dersi programının, fen bilimlerinde öğrenmeyi kolaylaştıran, öğrencilerin aktif olmasını sağlayan, kendi öğrenmelerinde sorumluluk alma duygusunu geliştiren, öğrenmenin kalıcılığını artıran, ayrıca araştırma yol ve yöntemlerini kazandıran temel beceriler olan bilimsel süreç becerilerini geliştirip geliştirmediğini ortaya çıkarmak amacıyla yapılmıştır. Bu araştırmada aşağıdaki altı alt probleme cevap aranmıştır: 1. Anadolu lisesi, düz lise ve süper lise, birinci sınıf öğrencilerinin hangi bilimsel süreç becerilerini geliştirmede başarılıdır? 2. Sosyo ekonomik düzeyi farklı iki lisenin öğrencilerinin bilimsel süreç becerileri testinden aldıkları puanlar arasında anlamlı bir fark var mıdır? 3. Kız ve erkek öğrenciler arasında bilimsel süreç becerileri testinden aldıkları puanlar arasında anlamlı bir fark var mı? 4. Fizik öğretmenlerinin, lise 1 fizik dersini başarıyla tamamlayan öğrencilerin bilimsel süreç becerileri konusunda görüşleri nelerdir? 5. Fizik öğretmenlerinin, öğrencilerin bilimsel süreç becerilerini geliştirmek açısından Lise 1 Fizik Dersi Programı hakkındaki görüşleri nelerdir? 6. Fizik öğretmenleri, öğrenci merkezli laboratuvar etkinliklerini hangi sıklıkta kullanıyorlar?
7 7 Birinci, ikinci ve üçüncü alt problemlere cevap aramak amacıyla bilimsel süreç becerilerini ölçme testi geliştirildi ve bu test Ankara da dört farklı lisenin (bir süper lise,iki düz lise ve bir anadolu lisesi) 1. sınıflarından rastgele seçilmiş 20 şer öğrenciye (toplam 80 öğrenciye) öğretim yılı başında ve sonunda uygulandı. Ön test ve son test sonuçları yapılan t testi ile karşılaştırıldı. Dördüncü, beşinci ve altıncı alt problemlere cevap aramak amacıyla likert tipi bir anket geliştirildi. Bu anket 30 fizik öğretmenine uygulandı. Bu anket sonuçları SPSS istatistik programıyla değerlendirildi. Araştırmanın sonucunda, örneklemdeki öğrencilerin, liseden önceki eğitimöğretim sürecinde bilimsel süreç becerilerinin yeterince geliştirilmediği ve lise 1. sınıf fizik programının öğrencilerin bilimsel süreç becerilerini geliştirmede yeterli olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. sınıf Anahtar Kelimeler : Fizik Öğretimi, Bilimsel Süreç Becerileri, Lise 1. Sayfa Adedi : 100 Tez Yöneticisi : Prof. Dr. Mustafa TAN
8 8 ABSTRACT This study was carried out to obtain whether 9th grade physics lessons progress the scientific process skills; which facilitate the learning in science, progress the sense of responsibility in students own learnings, increase students participation in the class and effective learnings or not. In this study, the answers is searched for following six question: 1. Which process skills of the first year students are the Anotolian high school, public high school and super high school successful in improving? 2. Is there significant difference between the results of scientific process skills test of two high schools which are socioeconomically different? 3. Is there any significant difference between the results of scientific process skills test that were taken by female and male students? 4. What do physics teachers think about scientific process skills of students which were successful at first year physics? 5. What do physics teachers think about the first year physics course in terms of scientific process skills? 6. How often do physics teachers use student oriented labaratory activities?
9 9 For 1st, 2nd and 3rd problems scientific process skills measurement test is developed and applied to total 80 students from a super high school, 2 public high school, and one anodolu high school equally from each. Randomly selected 20 student of each first test and final test was compared by t-test. For 4th, 5th and 6th questions, a likert type inquiry was developed and applied to 30 physics teachers. Results were evaluated by SPSS statistics program. As a result of this research, scientific process skills of sample group students were not developed enough in their education life before high school and it is conluded that first year physics course is not sufficient to improve their scientific process skills. Key words : Physics Teaching, Scientific Process Skills, 9th Grade Physics lesson Number of Page: 100 Adviser: Prof. Dr. Mustafa TAN
10 10 TEŞEKKÜR Araştırma boyunca, çalışmamın her safhasında yardımcı olup yol gösteren, yapıcı eleştirileriyle beni yönlendiren danışman hocam Sayın Prof. Dr. Mustafa TAN a teşekkürü bir borç bilirim. Ayrıca, bir saniyesini bile boş geçirmediği dersinin, iki saatini bana ayıran babama (matematik öğretmenime) ve testin uygulanmasında bana yardımcı olan (adeta asistanlığımı yapan) anneme şükran borçluyum. Okullarında derslerini bana ayıran fizik öğretmenlerine, laboratuvarlarını kullanmama izin veren okul yöneticilerine ve bilimsel süreç becerilerini ölçme testini büyük bir heyecan ve şevkle cevaplayan seksen küçük bilim adamına (öğrencilere) teşekkür ederim. Ve bu araştırmayı yaparken fikir alışverişinde bulunduğum tüm uzmanlara, hocalarıma ve arkadaşlarıma sonsuz teşekkürler...
11 11 TABLOLAR LİSTESİ Tablo Tablo 3.1 Tablo 3.2 Tablo 3.3 Tablo 3.4 Tablo 3.5 Tablo 3.6 Tablo 3.7 Süper lise öğrencilerinin ön test ve son testte her bir beceriden aldıkları ortalama puanlar ve istatistik veriler. 1. düz lise öğrencilerinin ön test ve son testte her bir beceriden aldıkları ortalama puanlar ve istatistik veriler. 2. düz lise öğrencilerinin ön test ve son testte her bir beceriden aldıkları ortalama puanlar ve istatistik veriler Anadolu lisesi öğrencilerinin ön test ve son testte her bir beceriden aldıkları ortalama puanlar ve istatistik veriler. Sosyo- ekonomik düzeyi farklı iki lisenin öğrencilerinin bilimsel süreç becerileri testinden aldıkları puanlar ve istatistikleri Kız ve erkek öğrencilerin bilimsel süreç becerileri testinden aldıkları puanlar ve istatistikler.. Fizik öğretmenlerine uygulanan likert tipi anketin 1. formuna verilen cevapların istatistikleri... Sayfa Tablo 3.8 Likert tipi anket değerlendirilirken kullanılan aralıklar Tablo 3.9 Tablo 3.10 Fizik öğretmenlerine uygulanan likert tipi anketin 1. formuna verilen cevapların frekans ve yüzdeleri.. Fizik öğretmenlerine uygulanan likert tipi anketin 2. formuna verilen cevapların istatistikleri Tablo 3.11 Likert tipi anket değerlendirilirken kullanılan aralıklar Tablo 3.12 Tablo 3.13 Fizik öğretmenlerine uygulanan likert tipi anketin 2. formuna verilen cevapların frekans ve yüzdeleri.. Fizik öğretmenlerine uygulanan likert tipi anketin 3. formuna verilen cevapların istatistikleri Tablo 3.14 Likert tipi anket değerlendirilirken kullanılan aralıklar Tablo 3.15 Fizik öğretmenlerine uygulanan likert tipi anketin 3. formuna verilen cevapların frekans ve yüzdeleri.. 59
12 12 SİMGELER Bu çalışmada, tablolarda yer alan simgeler ve açıklamaları aşağıda verilmiştir: Simge Açıklama f Frekans % Yüzde x ö Ön testten alınan puanların aritmetik ortalaması x s S ö S s t p n Son testten alınan puanların aritmetik ortalaması Ön testten alınan puanların standart sapması Son testten alınan puanların standart sapması t-değeri Olasılık değeri Öğrenci sayısı
13 13 BÖLÜM I GİRİŞ Çağımızda bilim ve teknolojinin her alanında büyük bir bilgi patlaması yaşanmaktadır. Bilim adamları bile mevcut bilgi birikimindeki hızlı gelişme ve değişmeleri takip etmede güçlük çekmektedir. Günümüz insanı, yaşamının çok kısa bir periyodunda bile çok fazla sayıda değişme ve gelişmeye tanık olmaktadır. İnsanların bilim ve teknolojideki bu hızlı gelişmelere ayak uydurup, bunları kendi yararına kullanmaları toplumların geleceği için hayati öneme sahiptir. Bu durum, günümüzde, fen /fizik eğitimine büyük görevler yüklemektedir. Neden fen/fizik eğitimine böyle büyük görevler düşüyor? Fen/fizik eğitiminin amacı, vizyonu günümüzde ne olmalıdır? Toplumun hangi bilgi ve becerilerle donatılmış bireylere ihtiyaçları vardır? Kısaca fen/fizik eğitiminin amacı nedir? Bu sorulara cevap aramadan önce fen nedir? sorusuna cevap aramalıyız. Fen Nedir? Fen Nedir? sorusu değişik şekillerde tanımlanmaktadır: bilimsel bilgiler topluluğu, hipotezlerin denenmesiyle geliştirilen yöntem, araştırma yolu, bilginin doğruluğunu sorgulama yöntemi.. gibi. Bu tanımların her biri doğru tanımlardır. Ancak bu tanımların hepsini içine alan ve çoğunluk tarafından kabul gören bir tanım şöyle yapılabilir: fen, bilginin tabiatını düşünme, mevcut bilgi birikimini anlama ve yeni bilgi üretme sürecidir. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:18)
14 14 Günümüzde fen bilimleri iki grup öğeyi içermektedir: Bilimsel bilgiler Bilgi edinme yolları Bilimsel bilgiler, fen bilimlerinin içerik kısmını oluşturan geçerli ve tutarlı bilgiler olup genellemeleri, hipotezleri, teorileri, ilke ve yasaları içerir. Bilgi edinme yolları ise yukarıda verilen bilimsel bilgileri edinme yollarıdır ve bilimsel tutumlar, bilimsel süreç becerileri olarak iki gruba ayrılabilirler. Bilimsel tutumlar, fen bilimleriyle uğraşan kimselerde yani bilim adamlarında bulunması gereken özelliklerdir. Bunların en önemlileri, meraklılık, alçak gönüllülük, başarısızlıktan yılmama, açık fikirlilik, doğruluk...gibi özelliklerdir. (Oğuzkan, 1984:96) Bu araştırmaya konu olan bilimsel süreç becerileri ise, gözlemleme, sınıflama, ölçme, sayı ve uzay ilişkileri kurma, önceden kestirme, verileri kaydetme, verileri kullanma ve model oluşturma, verileri yorumlama, sonuç çıkarma, değişkenleri belirleme, değişkenleri değiştirme ve kontrol etme, hipotez kurma ve yoklama, deney yapma becerilerini içerir. Bu beceriler sonraki bölümlerde ayrıntılı olarak ele alınacaktır. Geleneksel fen bilimleri eğitimi programlarının çoğunda fenin yukarıda bahsedilen iki yönünden bilimsel bilgiler kısmına ağırlık verdiği, bilgi edinme yollarının ise genellikle ihmal edildiği görülmektedir. Bir fen programında bilgiye daha fazla ağırlık verilmesi ve bilgiye ulaşma yollarının öğretiminin ihmal edilmesinin ne gibi sorunlara neden olabileceğini tartışmadan önce Neden fen öğretiyoruz? sorusuna cevap aramalıyız.
15 15 Neden Fen Öğretilmeli? Fen Bilimlerinin ve ona dayalı olarak üretilen teknolojinin toplumların gelişmesine sağladığı katkı sayılamayacak kadar çoktur. Bu nedenle fen bilimlerinin ve onun eğitiminin önemi gittikçe artmaktadır. Fen bilimleri eğitiminin temel amaçlarından biri öğrencileri bilimsel olarak okur yazar düzeye getirmektir. Bilimsel okur yazarlık; fen bilimlerinin doğasını bilmek, bilginin nasıl elde edildiğini anlamak, fen bilimlerindeki bilgilerin bilinen gerçeklere bağlı olduğunu ve yeni kanıtlar toplandıkça değişebileceğini algılamak, fen bilimlerindeki temel kavram, teori ve hipotezleri bilmek ve bilimsel kanıt ile kişisel görüş arasındaki farkı algılamak olarak tanımlanmaktadır. Bilimsel okur yazar bireylerden oluşan toplumlar hem yeniliklere kolayca uyum sağlar hem de kendileri yeniliklere önderlik edebilirler. Orta öğretimde fen bilimlerinin okutulmasının temel gerekçelerinden biri de, öğrencilerin çok büyük bir kesiminin ya lise öğreniminden sonra eğitimlerine devam etme şansı bulamamaları ya da sosyal bilimlerde eğitimlerine devam etmeleridir. Yani bilimsel okur yazarlığı bütün topluma yaymak için ilkokulda çok basitçe değinilen fizik ve kimya kavramları ve onların teknoloji ve toplumla ilişkileri orta öğretim boyunca etkili bir şekilde verilerek bütünlük sağlanmalıdır. Günümüz insanının hayatının her safhasını etkileyen teknolojik gelişmeleri algılayıp yorumlayabilmesi için temel bir fen genel kültürü eğitiminden geçirilmesinin gerekliliği açıkça görülmektedir. Böylece, bireyler bilimin değerini anlar ve ona karşı pozitif bir tutum geliştirir, teknolojinin toplumsal yaşantı üzerindeki etkisini anlar ve en önemlisi bilim teknoloji ve toplum arasındaki ilişkiyi ve birbirlerini nasıl etkilediklerini merakla izler. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:19) Fen dersiyle öğrencilere kazandırılmak istenilenlerden biri de onun düşünce sisteminin geliştirilmesini sağlamaktır. Nitekim Hilda TABA ve Joyce PİAGET gibi bilim adamları insanlara düşünmenin öğretilebileceği kanısındadırlar. Bir olayda
16 16 edinilen bilgilerden mantık kuralları yardımıyla sonuçlar çıkarmak, sonra bunlardan bazılarını neden sayarak yeni sonuçlar çıkarmak ve böylece mantık çerçevesi içinde bir doğru üzerinde giderek sonuca ulaşılmak istenir. (Taymaz, 1984:86) Günümüzde başta bilimsel düşünme yeteneği kazandırmak olmak üzere modern fen eğitiminin amaçları şöyle sıralanabilir: Öğrenciye bilimsel düşünme yeteneği kazandırmak; Bazı temel kavramları vermek ; Bildiği temel kavramlar ile günlük yaşantısında karşılaştığı olaylar arasında ilişki kurabilmesini sağlamak; Teknolojik ilerlemelerden haberdar etmek; Fen ve teknoloji alanına yöneltmek. (Alpaut,1984:151) Fen eğitiminin ana amacı öğrencileri yaşadıkları modern çağın gereği araştıran, soruşturan, inceleyen ve bu becerileri yaşamın her alanında kullanabilen, günlük hayatla fen konuları arasında bağlantı kurabilen, karşılaştığı problemleri çözmede bilimsel metodu kullanabilen bireyler olarak yetiştirmek olmalıdır. Bu nedenle fen eğitiminde bilgiye ulaşma yolları en az bilgi kadar önemlidir. Fen eğitimiyle öğrencilere kazandırılması beklenen davranışlar beş ana başlık halinde ele alınmaktadır: Bilimsel bilgileri bilme ve anlama Bir alana özgü bilgileri bilme (olgular, kavramlar, ilkeler, kuramlar,yasalar) Fen bilimlerinin tarihini bilme ve felsefesini anlama Araştırma ve keşfetme (Bilimsel süreçler)
17 17 Gerçek bilim adamlarının düşünüş yollarını ve çalışmalarını öğrenmek için bilimsel süreçleri kullanma (gözleme ve betimleme, sınıflama ve düzenleme, ölçme ve tablolama, iletişim kurma, kestirme ve yordama, hipotez kurma, hipotezleri yoklama, değişkenleri değiştirme ve kontrol etme, verileri yorumlama, basit araçlar ve fiziksel modeller yapma). Psiko-motor becerilerini kullanma Bilişsel becerileri kullanma Hayal etme ve yaratma Zihinsel hayalleri yaratma. Hayal kurma. Hayal edilen şeyleri görebilme. Eşyaları ve fikirleri yeni düzenlere koyma. Problem ve bilmece çözme. Bir şeyi yapar gibi davranma. Alışılmadık düşünceler üretme. Araç ve makinalar desenleme. Duygulanma ve değer verme Fen bilimlerine, okula, öğretmenlerine ve kendine ilişkin olumlu tutumlar geliştirme. İnsan heyecanlarına duygularına karşı duyarlı ve saygılı olma. Kişisel duygularını yapıcı bir biçimde ifade etme. Kişisel değerlere ve toplumsal sorunlara ve çevre sorunlarına ilişkin kararlar verme.
18 18 Kullanma ve uygulama Bilimsel kavramların günlük yaşantıda kullanışlarını görme. Öğrenilen bilimsel kavramları ve becerileri gerçek teknoloji problemlerine uygulama. Ev araçlarında uygulanan bilimsel ve teknolojik ilkeleri anlama. Günlük yaşantıda karşılaşılan sorunların çözümünde bilimsel süreçleri kullanma. Bilimsel gelişmeleri veren basın ve yayın raporlarını anlama ve değerlendirme. Kişisel sağlık, beslenme ve yaşam tarzı konularında söylenti ve heyecanlardan ziyade bilimsel bilgilerle karar verme. Fen bilimlerini diğer bilimlerle bütünleştirme.(kaptan, 1999:23-24) Benzer şekilde fizik öğretiminin genel amaçlarını aşağıdaki gibi maddeleyebiliriz. Lise fizik derslerini tamamlayan öğrencilerden beklenen bazı davranışlar: Eleştirel ve analitik düşünme becerisi kazanabilme Uluslararası ölçüm birimlerini (SI) kullanabilme Güvenli bir çalışma ortamı hazırlayabilme Fizik bilgileriini gerektiğinde günlük yaşamda kullanabilme Bilimin, bilimsel yöntemlerle eldeki verilerin yorumlanması, genelleştirilmesi ve yayılması suretiyle gelişeceği görüşü kazanabilme Deneysel çalışmalarda araç gereçleri kullanarak, ölçüm yapma becerisi kazanabilme
19 19 Konunun özelliğine göre inceleme, araştırma, gezi-gözlem ve proje çalışmaları yapabilme. (EARGED, (1998) Ortaöğretim Kurumları Fizik Dersi Taslak Öğretim Programı) Yukarıda fizik dersinin genel amaçlarından, bilimsel süreç becerilerini geliştirilmesiyle ilgili olanlarından bahseldi. 9. sınıf (lise 1.sınıf) fizik dersinin amaçları incelendiğinde bilimsel süreç becerilerinin geliştirilmesine yönelik amaçların yoğunluk kazandığı görülür. Bu amaçlar şöyle sıralanmaktadır: Fizik bilimini tanıyabilme Laboratuvar bilgisi Bilimsel yöntemi kavrayabilme Veri analizinde grafik metodunu uygulayabilme Ölçme yapabilme Ölçmede hatayı kavrayabilme Problem çözmede bilimsel yöntemi uygulayabilme Fen Öğrenmede Araştırma Yapmanın Önemi: Yaratıldığından beri insanoğlunun çevresine karşı ilgi duymuş olması olağandır. Üzerinde yaşadığı dünyayı, geceleri gökyüzünü süsleyen yıldızları, güneşi, ayı ve evrende olup bitenleri öğrenmek isteyen insan, bunlara ait sorularını cevaplandıracak yollar aramış, gerçeği ve onun sırlarını aramaya çalışmıştır. Psikologlara göre insanların temel ihtiyaçları: fizyolojik ihtiyaçlar (yemek, su, hava, barınma), güvence, sevilme, değer verilme, idealine ulaşabilme ve bilgi sahibi olabilme ihtiyacı biçiminde gruplanmaktadır. Dikkat edilirse bir konuda bilgi sahibi olmak da temel bir ihtiyaçtır. (Kaptan, 1995:31) İnsanlar bu temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için ampirik (gözleme ve deneye dayanan) ve analitik (teorik) yöntemler kullanırlar.
20 20 İnsanoğlu doğuştan gelen bir merak ile donatılmıştır. Bu sayede evrendeki örnekleri yakalama ve gözlenmiş düzenliliklerden temel kanunları keşfetme yeteneğine sahiptir. Evreni sorgulama, keşfetme (araştırma) ve onun gizli düzenliliklerini bulma ve ifade etme etkinliklerine fen denir. (Soylu, 1999:8) Yeni dişlerim nereden geliyor?, tohumlar nasıl büyür?, Güneş geceleri nereye gider?... çocuklar bilimdeki gibi buluş diliyle yaşadığımız dünyayı eski çağ insanı gibi kendi başına keşfetmeyi arzu ederler. Bunun için bizi böyle soru bombardımanına tutarlar. (Mallinson:Mallison, 1998:1) Çocuklar araştırma yapmaya çok erken yaşlarda başlarlar. Örneğin daha yeni yürümeye başlamış bir çocuk bahçede oynarken bir taşı kaldırıp altındaki çeşitli böcekleri, solucanları inceler sonra başka bir taşı kaldırıp burada da aynı türden böceklerin yaşayıp yaşamadığını inceler. Belki de hiçbir şey göremeyip hayal kırıklığına uğrar. Burada çocuğun bir araştırma yaptığı çok açıktır. Çocuk kafasında bir soru geliştirmiş, bu soruya cevap aramış ve bir sonuca ulaşmıştır. Bir çok çocuğun doğal merakı onları araştırma yapmaya zorlar. Bilimsel kavramların ve dilin gelişimi, bilimsel deneyimlerin artması, araştırma becerileriyle yakından ilişkilidir.(hughes:wade, 1993:9) Aslında yaramaz çocuk olarak nitelendirilen çocuk araştırma yaparak merakını giderme çabasında olan küçük bir bilim adamıdır. Sokağındaki en iyi kayısı ağacının nerede olduğunu, annesinin çikolataları mutfakta hangi dolapta sakladığını, sobaya dokunduğunda elinin yandığını, en iyi dondurmanın nerede satıldığını, yaptığı hangi davranışların ödüllendirildiğini, hangilerinin cezalandırıldığını bilmek, tamamen çocuk tarafından yapılmış çeşitli gözlem ve araştırmaların sonucunda elde edilmiş bulgulardır. Çocuk doğuşundan itibaren çevresindeki olaylara ilgi duyar ve onları öğrenmeye çalışır. Bunu yaparken sürekli inceleme ve deney yapar. Bir şey öğrenmede çocuğun davranışı ile bilim adamının davranışı birbirine çok benzemektedir. Bunun için çocuk küçük bir bilim adamıdır. denir. Bu küçük bilim adamı meraklı olma, araştırma yapma ve çevresine ilgi duyma özelliklerini doğuştan
21 21 getirir. Bu özellikler çocuğun eğitimi sırasında, farkında olunmadan zayıflatılabilir, hatta yok edilebilir. (Soylu, 1999:12) Gagne (1965) çocuklara öğretilenlerin, bilim adamlarının yaptıklarına (bilimsel etkinliklerde geçirdikleri sürece) benzer olması gerektiği düşüncesindedir. Bilim adamları gözlem yaparlar, sınıflandırma yaparlar, ölçerler, sonuç çıkarmaya çalışırlar, denenceler ileri sürerler ve deneyler yaparlar. Bilim adamları bu yolla bilgi edinmeyi öğrenmişlerse, onların yaptıklarının basit ilk şekilleri de ilkokul yıllarında öğrenilmeye başlanabilir. Ama buradan herkesi bilim adamı yapmaya çalışmak gibi bir sonuç çıkarılmamalıdır. Aksine buradan çıkarılacak sonuç, bilimi anlayabilmenin, dünyaya bilim adamı gibi bakıp onunla bilim adamı gibi uğraşmaya bağlı olduğudur. (Arslan, 1995:13) Bilim adamları ile öğrencileri, bilimsel yöntemi uygulama bakımından birbirinden ayıran en önemli unsur, zamandır. Bilim adamları; geniş imkan ve zamana sahip oldukları halde, öğrencilerinki kıt ve sınırlıdır. Bu bakımdan okullarda aynı konuda tekrar tekrar gözlem ve deney yapmak mümkün değildir. Bir başka husus da şudur: bilim adamları, henüz aydınlığa kavuşmamış sırlar üzerinde çalışırken, öğrenciler sonucu önceden belirlenmiş fakat bilmedikleri durum ve olayları, ikinci kez açıklığa kavuşturma gayreti içindedirler ki bu da onların ortak yanlarını oluşturur. (Akgün, 1996:59) Nancy Paulu ve Margery Martin Helping Your Child Learn Science adlı ebeveyn rehber kitabında şöyle diyor: Öğrenmede bilim adamı ile bir çocuğun izlediği yollar aynıdır. Bunlar, Neler oluyor diye gözlem yapma, Gözlemlerine bir anlam vermeye çalışma, Gelecekte ne olabileceği hakkında tahminde bulunmak için yeni bilgilerini kullanma,
22 22 Tahminlerinin doğru olup olmadığını test etmek için kontrol edilmiş şartlarda denenme, olarak ifade edilebilir. Fen deneme-yanılma-başarısızlık ve tekrar denemeyi içerir. Fen (bilim) bütün cevapları temin etmez, yaptıklarımızdan şüphe etmemizi, araştırmalara göre modelimizde değişiklik yapmamızı, ya da tümüyle değiştirip yeni araştırmalar yapmamızı ve yeni modeller kurmamızı öğütler. (Arthur, 1993:4) Bilimsel bilgiyi elde etmek çocuk için çok önemlidir. İşleyen beyin/çalışan el ile bilimsel bilgi dünyasını anlama becerisi fen öğrenmenin temelidir. Bilimsel bilgi kavramı fen ürünü olarak etiketlenir. Bu ürün bilim adamlarının ampirik ve analitik etkinliklerinin sonucu olarak asırlar boyunca birikmektedir. (Soylu, 1999:13) Bilim ve teknikteki gelişmeler, kazanılan bilgiler büyük boyutlara ulaşmıştır. Beraberinde branşlaşmayı getirmiştir. İnsanoğlu, belirli bir bilim üzerinde ömrünü harcasa yine her şeyi öğrenemeyeceği gerçeği ile karşı karşıyadır. Öğrencilere hangi oranda, hangi bilgileri ne düzeyde vereceğimiz konusu, yerini bilgilerin nasıl öğrenilebileceği, hangi yöntemlerin uygulanabileceği konusuna bırakmıştır. Modern eğitim programları bu felsefeyle düzenlenmiştir. (Cambazoğlu, 1984:80) Fen bilimleri eğitiminde "az çoktan iyidir" sloganı gün geçtikçe ağırlıklı olarak telaffuz edilmektedir Bu gün fen öğretim programında çok konu yerine az konu okutulmasına ve bilginin elde ediliş yöntemleri olan bilimsel yöntemlerin öğretilmesine daha çok önem verilmelidir. Meşhur bir atasözü, Bir adama bir balık verirsen bir gün yer, ona balık tutmayı öğret ömür boyu balık yesin der. (Arthur, 1993:8) Gerçekte fen öğrenmek demek araştırma yol ve yöntemlerini öğrenmek demektir. Fen öğrenmek, fenin içeriğinden çok bilginin nasıl elde edildiği, verilerin nasıl toplandığı, nasıl biraya getirildiği ve aralarındaki ilişkilerin nasıl yorumlandığını bilmek demektir. Evrenin sırlarını açıklayabilmek için bilim adamlarının kullandığı ampirik ve analitik yöntemlere bilimsel yöntemler denir. Bilimsel yöntemlerini kullanma becerisine hayat boyu öğrenme becerisi denir. Bu hem günlük yaşamda hem de
23 23 okulda herhangi bir konuyu öğrenmede kullanılır. (Arthur, 1993:8) Bilimsel yöntem, uygun soruları sormak, ilgili cevapları araştırmak, kanıtları açık bir şekilde ortaya koymak ve bunlardan sonuçlar çıkarmaktır. Bilim gözlem ve deney yoluyla doğaya doğrudan başvurur. Olgu ve olayları anlama çabası, doğrudan gözlem veya gerekirse deney yoluyla bizzat bulma isteği insanın çok güzel bir özelliğidir. Bu özellik her insanın özünde vardır. Özellikle çocuklarda daha belirgindir. (Arslan, 1995:7) Bilimsel Süreç Becerileri Nedir? Bilimsel Süreç Becerileri (Scientific Process Skills-İnquiry Skills): Fen bilimlerinde öğrenmeyi kolaylaştıran, öğrencilerin aktif olmasını sağlayan, kendi öğrenmelerinde sorumluluk alma duygusunu geliştiren, öğrenmenin kalıcılığını artıran ayrıca araştırma yol ve yöntemlerini kazandıran temel becerilerdir. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:31) Bilimsel süreç becerileri, düşünme becerileridir ki onları bilgi oluşturmada, problemler üzerinde düşünmede ve sonuçları formüle etmede kullanırız. Bu beceriler, bilim adamlarının çalışmaları sırasında kullandıkları becerilerdir. Bu önemli becerileri öğrencilere kazandırarak onları kendi dünyalarını anlamaya, öğrenmeye muktedir kılabiliriz. Bu beceriler bilimin içeriğindeki düşüncenin ve araştırmaların temelidir.( Lind, 1998:1) Science-A Process Approach (S-APA) da (AAAS American Assosication for the Advance of Science, 1965 tarafından tanımlandığı üzere) bilimsel süreç becerilerinin, geniş ölçüde aktarılabilir olduğu, birçok fen disiplini için benimsenmiş ve bilim adamlarının doğru davranışlarının yansıması olduğu kabul edilmişti. S- APA 13 beceriyi, temel ve bütünleştilmiş (integrated) olmak üzere iki tipe böldü. Temel bilimsel süreçler, gözlem yapma, sınıflama, iletişim kurma, ölçüm yapma, uzay/zaman ilişkilerini kullanma, sayıları kullanma, sonuç çıkarma ve tahmin yapmadır. Bu beceriler daha karmaşık beceriler olan bütünleştilmiş süreç becerilerini (değişkenleri değiştirmek, verileri yorumlamak, hipotez kurmak, operasyonel tanımlama yapmak ve deney yapmak) öğrenmeye temel sağlar (Padilla:Okey, 1984: )
24 24 Bilimsel Süreç Becerilerinin Fen (ve fizik) Öğretimindeki Önemi Nedir? Bilimsel süreç becerileri bilim adamlarının bilgiye ulaşmada ve bilgiyi işlemede kullandıkları yol ve yöntemlerdir. Çocuklar da bilim adamları gibidir. Araştırma yapmaya erken yaşlarda başlarlar. Bu araştırmalar başlangıçta oldukça tecrübesizce yapılır. Birçok çocuğun doğal merakı onları araştırma yapmaya iter. Yani araştırma yapma çocukların doğasında zaten vardır. Öğrencilerin kullandıkları ve geliştirdikleri beceri ve süreçler bilim adamlarının çalışırken kullandıkları ile aynıdır. Bu çalışmalar doğanın işleyişini anlamak ve yaşanılır ortamlar hazırlamak için gereklidir. Bilim adamları da gözlem yapar, sınıflama yapar, ölçümler yapar, sonuçlar çıkarmaya çalışır, hipotezler ileri sürerler ve deneyler yaparlar. Günümüzün muazzam bilgi patlaması tüm bilim dallarındaki bilgi hazinesini her geçen dakika artırmaktadır. Sürekli değişen, yeni anlayışlar ve yeni boyutların eklenmesiyle kabul edilen yeni gerçekleri ve kavramları bilim adamları bile güçlükle takip edebilmektedir. (Mallinson:Mallison, 1998:2) Öğrencilere, fizikteki veya herhangi bir bilim dalındaki bilgilerin tümünü vermemiz mümkün değildir. Buna ne ömrümüz ne de imkanlarımız yeter. Bu nedenle günümüzün modern eğitim anlayışı, bilginin yanı sıra bilginin elde ediliş yöntemleri nin de öğrencilere kazandırılmasına yöneliktir. Bilimsel bilgiler yeni düşüncelerin ortaya atılıp, denenmesi sonucu, gelişebilir ve değişebilir. Yani, bilimde bir süreklilik ilkesi vardır. Bundan dolayı öğretmenler yeni nesillere araştırmacı bir ruh kazandırmaya çalışmalıdırlar. Böylece, bilimsel bilgilerin bilinen gerçeklerle doğru olduğu ve zamanla değişebileceği fikri öğrencilere aşılanmalıdır. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:18) Science For All Americans Project 2061 de AAAS (the American Association for the Advancement of Science) şunlar öneriyor: okullarından mezun olan tüm öğrenciler, bilimsel çalışmanın ne olduğunu bilmeli, bilimin onların
25 25 kültürleri ve hayatlarıyla nasıl ilişkili olduğunun farkında olmalı ve bilimin bazı temel kavram, beceri ve davranışlarını kazanmalıdır. Science Content: What s Worth Knowing adlı makalesinde Geoge G. ve Jacqueline V. Mallison ideal bir fen programının içeriği oluşturulurken dikkat edilmesi gereken noktalar şu üç ana başlıkta toplanmaktadır: 1)Tüm öğrenciler için temel kavramlar: Gelecekteki işlerine bakılmaksızın bir çok temel kavram tüm öğrenciler için önemlidir. 2) Az çoktan iyidir: (Less is more) Günümüzdeki bilgi patlaması öğrencilerin tonlarca bilgi altında ezilmesine neden olmaktadır. Öğrencilerin bilim denilen bilgiler topluluğundan küçük bir parçayı bilmelerini beklemek bile mümkün ve pratik değildir. Project 2061 in özet açıklamasında Okullardan daha çok şeyi öğretmesini istemeye gerek yok. Daha iyi bir öğrenme için daha az şey öğretilmelidir. Elbette öğrencilerin bir çok farklı çevrelerden toplanmış ansiklopedik bilgi yığınındansa, mini bir çevre (öğrenme ortamı) yaratılıp burada sunulan kavramları tam ve mükemmel bir şekilde anlamasını sağlamak daha iyidir. denilmektedir. 3) Bilimsel okuryazarlık bütün öğrenciler için gereklidir: Eğer fen eğitiminin daha gerçekçi ve kalıcı olması isteniyorsa, aldıkları eğitim öğrencileri gerçek hayatta karşılaşabilecekleri problemlerle başedebilecek şekilde çeşitli becerilerle donatmalıdır. Bilimsel okuryazarlık tüm öğrencilere aşılamalıdır. (bilimsel okuryazarlık: Fen bilimlerinin doğasını bilmek, bilginin nasıl elde edildiğini anlamak, fen bilimlerinde bilginin bilinen gerçeklere bağlı olduğunu ve yeni kanıtlar toplandıkça değişebileceğini algılamak, temel kavram, teori ve hipotezleri bilmek ve bilimsel kanıt ile kişisel görüş arsındaki farkı algılamak olarak tanımlanır.) Bilim teknoloji ve toplum arasındaki ilişki, eğitimin her seviyesinde önemle vurgulanmalıdır. Bilimsel süreç becerileri fen eğitiminde en önemli kuramsal güçtür. Mesele ister felsefi olsun (örneğin bilimsel düşünme yolu) isterse, pratiğe dayalı olsun
26 26 (örneğin değişen dünyada hayatta kalma stratejileri) çözüm genellikle aynıdır. Bu nedenle bilimsel süreç becerileri ilk orta ve lise fen programlarında kuvvetle vurgulanmalıdır.(padilla:okey, 1984:277) Bilimsel süreç becerilerinin geliştirilmesi öğrencilere problem çözme, eleştirel düşünme, karar verme, cevaplar bulma ve meraklarını giderme olanağı verir. Araştırma becerileri öğrencilerin sadece fen hakkında bir takım bilgileri öğrenmelerini sağlamaz aynı zamanda bu becerilerin öğrenilmesi onların mantıklı düşünmelerine ve makul sorular sorup cevaplar aramalarına ve günlük hayatta karşılaştıkları problemleri çözmelerine yardımcı olur. (Germann, 1994:749) Piaget in Zihinsel Gelişim Kuramına göre zihinsel gelişim evreleri aşağıdaki gibi sıralanmaktadır: 1. Duyusal-edimsel öğrenme aşaması (sensorymotor): 0-2 yaş arası 2. İşlem öncesi Öğrenme aşaması (pre-operational):2-7 yaş arası 3. Somut işlemler aşaması (concrete operational ): 7-11 yaş arası 4. Soyut işlemler aşaması (formal operation) :11 ve üstü yaşlar Bilimsel süreç becerilerinin kazanılması ile öğrencilerin formal işlem basamağına ulaşması arasında yüksek bir korelasyon bulunmuştur. Padilla, Okey ve Dillashaw tarafından yapılan bir araştırma bütünleştirici işlem becerileriyle (değişkenleri değiştirmek, verileri yorumlamak, hipotez kurmak, operasyonel tanımlama yapmak ve deney yapmak ) soyut (formal) işlem becerileri arasında yüksek bir ilişki bulunmuştur. (r=0,73) Bu sonuç gösteriyor ki iki beceri seti arasında güçlü ortak yanlar bulunmaktadır. (Padilla: Okey, 1984:277) Lawson (1985) soyut düşünme yeteneği ve fen öğretimi üzerine yaptığı araştırmada, mantıklı düşünme yeteneğindeki (reasoning ability) eksiklikle fen, matematik, tarih ve sosyal bilimlerde başarısızlık arasındaki yüksek korelasyona dikkat çekiyor. Ayrıca Lawson bir öğrencinin mantıklı düşünme yeteneğinden, onun
27 27 bir araştırmada hipotez kurup, bunu test etmeyi başarıp başaramayacağını tahmin edebileceğimizi vurgulamaktadır. (Germann, 1989:237) Bilimsel süreç becerilerinin öğrenciler tarafından kullanılması öğrenmenin kalıcılığını artırır. Çünkü yaparak öğrenme daha kalıcı olur. Bir Çin atasözü Duyarım unuturum, görürüm hatırlarım, yaparım öğrenirim bu duruma uygun düşer. Bir öğretmen eğitim öğretim sürecinde öğrencilerin ne kadar fazla sayıda duyusuna yönelirse o oranda etkili bir öğretim sağlanmış olur. Yaparak öğrenmede öğrenci hemen hemen tüm duyularını kullanır ve bu sayede öğrenme daha etkili, kolay ve kalıcı olmaktadır. Araştırmanın Amacı ve Önemi Fen, bilginin tabiatını düşünme, mevcut bilgi birikimini anlama ve yeni bilgi üretme sürecidir. Fen bilimlerinin ve ona dayalı üretilen teknolojinin toplumların gelişmesinde sağladığı katkılar sayılamayacak kadar çoktur. Hızla değişen toplumda problemleri çözmeye teşebbüs etmek ve bu problemlerin üstesinden gelmek için genç insanlar bilimsel süreç becerilerini geliştirmeye geçmişte olduğundan daha fazla ihtiyaç duyacaklar. Bilim ve teknikteki gelişmeler, kazanılan bilgiler, büyük boyutlara ulaşmıştır. Beraberinde branşlaşmayı getirmiştir. İnsanoğlu, belirli bir bilim üzerinde ömrünü harcarsa, yine de her şeyi öğrenemeyeceği gerçeği ile karşı karşıyadır. Öğrencilere hangi oranda, hangi bilgileri ne düzeyde vereceğimiz konusu, yerini bilgilerin nasıl öğretilebileceği, hangi yöntemlerin uygulanabileceği felsefesine bırakmıştır. Modern programlar, bu felsefe göz önünde tutularak düzenlenmiştir. (Cambazoğlu, 1984:80) Modern fen eğitimi felsefesi bu noktaya nasıl geldi? Bu soruya cevap aramak için fen eğitiminin tarihsel gelişimini incelemek gerekir.
28 28 Ayas, Çepni ve Akdeniz in yapığı araştırmaya göre Amerika Birleşik Devletlerinde 1800 lerden günümüze fen eğitiminin tarihsel gelişimi aşağıda özetlenmektedir: 19. yüzyılın ortalarından beri laboratuar yöntemi, fen bilimleri öğretiminin temel öğelerinden biri kabul edilmiştir. Lise müfredatında ilk defa 1865 yılında Boston Kız Lisesi kimya programında rastlanmıştır larda Harvard Üniversitesine girmek isteyen öğrencilerden fizik ve kimya laboratuarı almış olma şartı aranmaya başlandı. Bu yıllarda laboratuar uygulamalarının gözlemlere dayanması gerektiği ve beyin gücünün ve kapasitesinin artacağı inancı hakimdi. Bu dönemde laboratuar faaliyetlerinde demonstrasyon yöntemine daha fazla yer veriliyordu arasında laboratuar programlarında hızlı değişmeler meydana geldi, laboratuar zihinsel yeteneklerin geliştirilmesi için ideal bir ortam olarak görüldü döneminin en önemli özelliği mevcut bilimsel bilgilerin transfer edilebilecek bir birikim olarak görülmesi, fakat bilginin elde edilme yöntemleri üzerinde fazla durulmaması idi döneminde fen eğitimi iki ana etki altında kaldı. Bunlardan bir ikinci dünya savaşı, diğeri ise atom çağının başlaması idi. Değişik toplumlar eğitimde fen bilimlerinin dolayısıyla laboratuarın önemini daha iyi kavramaya başladılar. Bu döneminin en önemli özelliklerinden biri de fen öğretiminde hazır bilginin aktarılması fonksiyonu yerine bilimsel bilginin elde edilme yöntemlerinin öğrencilere öğretilmesini amaçlamasıdır li yıllar fen bilimleri eğitiminde yeniden yapılanmayı gerektiren krizlerin yaşandığı bir dönemdi. Bu dönemde bilimsel bilgiler artmaya ve teknolojik gelişmeler hızlanmaya başladı. Bunun yanında Amerikan okullarındaki eğitim yetenekli öğrencilere hitap etmiyordu. Ayrıca öğrenci sayısı hızla yükselirken öğretmen sayısı hızlı bir düşüş gösteriyordu. Bütün bu problemler Amerika da Milli
29 29 Fen Teşkilatı (NSF) nın fen bilimlerini geliştirme amacıyla kurulmasına neden oldu. Rusların Sputnik uzay aracını fırlatması Amerika da sözü edilen gelişmelere hız kazandırdı. Bu gelişmeler ilk defa Amerika da deneysel yeni programlar olarak nitelendirilen PSSC (Physical Science Study Commity), CHEM (Chemical Education Material Study), CBA (Chemical Bond Approach) ve BSCS (Biological Sciences Curriculum Study) müfredatları uygulamaya kondu. Bu yeni akımın temel felsefesi araştırma-soruşturma metodu (inquiry method) ile öğrenme ilkesini temel kabul etmesiydi. Yani öğrencinin, kuramsal bilgileri laboratuarda kendi yaptığı deneylerle yeniden bulması esasına dayanıyordu. Laboratuarlar artık bir ispat veya demonstrasyon merkezi değildi. Bir buluş ünitesi idi. Bunun öğrencileri kritik düşünme yeteneğini geliştireceğine inanılıyordu arası dönemde öğrencilere laboratuarda serbestlik tanınması yanı sıra öğretilen konuların klasik programlara nazaran azaltılması, daha az sayıda kavramın daha geniş ve derinlemesine öğretilebilmesine imkan tanıması ve bilimin durmadan değişen ve gelişen bir özelliğe sahip olduğu gerçeğinin öğrencilere kazandırılmak istenmesi önemli yenilikler olarak göze çarpar. Bu dönemde, fen bilimleri eğitiminde laboratuar temel bir araç olarak algılanıp, rolünün de neler (hangi bilgileri) biliyoruz dan, nasıl biliyoruz (bilgi edinme yollarına) doğru bir geçiş yaptığı görülmektedir. Amerika da filizlenen bu yeni düşünceler ve laboratuarın değişen rolü kısa bir süre sonra diğer gelişmiş batı ülkelerinden başlayarak bütün dünyaya yayıldı. Örneğin İngiltere de Nuffield Projeleri aynı felsefe ile geliştirilip uygulanmaya başlandı. Ülkemizde de Ford Vakfı ve TÜBİTAK ın finansal destekleriyle yeni deneysel fen programları Türkçe ye uyarlanarak bazı okullarda uygulanmaya başlandı döneminde laboratuarın fen öğretimindeki rolü ve fonksiyonu üzerinde dikkate değer değişiklik fikirler ortaya atılmamıştır. Laboratuarda yapılması planlanan faaliyetlerin genellikle normalin üzerinde yeteneğe sahip öğrencilere hitap ettiği ileri sürülmüştür.
30 lerden sonra ise laboratuarın fen öğretimindeki rolü kısmen değişerek bütün öğrencilere, gerek normalin üstünde ve gerekse normalin altında yeteneğe sahip olanlara hitap edebilecek şekilde yeniden organize edilmesi fikri gelişmeye başladı. Böylece öğrenciler hem bilgi edinme yollarını öğrenmiş olacaklar hem de bu bilgilerin sosyal ve toplumsal etkileri ile teknolojik uygulamaları arasında ilişkiler kurabilme yeteneği kazanacaklardı. (Ayas, Çepni ve Akdeniz 1995: 21-25) Fen bilimleri eğitiminin temel amaçlarından biri de öğrencileri bilimsel olarak okur-yazar yapmaktır. Bilimsel okur-yazarlık; fen bilimlerinin doğasını bilmek, bilginin nasıl elde edildiğini anlamak, fen bilimlerindeki bilgilerin bilinen gerçeklere bağlı olduğunu ve yeni kanıtlar toplandıkça değişebileceğini algılamak, fen bilimlerindeki temel kavram, teori ve hipotezleri bilmek ve bilimsel kanıt ile kişisel görüş arasındaki farkı algılamak olarak tanımlanmaktadır. Bilimsel okuryazar bireylerden oluşan toplumlar hem yeniliklere kolayca uyum sağlar hem de kendileri yeniliklere önderlik edebilir. Günlük hayatımızda karşılaştığımız bir çok durum fizik, kimya veya her ikisi ile de ilgilidir. Bireylerin kendi yaşantılarını etkileyen olayların okulda öğrendikleri bilgilerle ilişkisini kavramaları, onların bilimsel okur-yazar olmalarına büyük ölçüde katkı sağlayacağı bir gerçektir. Eğer okullarda bu ilişki kurulamazsa teknolojinin egemen olduğu günümüzde, bireyler daha kolay bir yaşantı için gerekli bilgi ve becerileri kazanamayabilirler. Kısaca, günümüz insanının hayatının her safhasını etkileyen teknolojik gelişmeleri algılayıp yorumlayabilmesi için temel bir fizik ve kimya genel kültürü eğitiminden geçmesi gerektiği açıkça görülmektedir. Böylece, bireyler bilimin değerini anlar ve ona karşı pozitif bir tutum geliştirir, teknolojinin toplumsal yaşantı üzerindeki etkisini anlar ve en önemlisi bilim-teknoloji ve toplum arasındaki ilişkiyi ve birbirlerini nasıl etkilediklerini merakla izler. Bunun yanında fen eğitiminden geçen öğrenciler Bilimsel süreç becerileri geliştirirler ve bunları daha sonraki yaşantılarının değişik aşamalarında kullanarak hayatlarını kolaylaştırırlar. (Çepni, Ayas; Johnson, Turgut 1996:19)
31 31 Fizik dersi konusu ve çalışma tekniği bakımından bilimsel süreç becerilerinin kullanılabileceği bir derstir. Bu derste öğrenciler tam bir bilim adamı gibi motive edilip, onların araştırma, inceleme, gözlem ve deneyler yaparak sonuçlara ulaşması sağlanabilir. Günümüzde fizik eğitiminde öğrencilere kısıtlı bir süre içinde çok sayıda konu verilmektedir. Bu durum öğrencilerin fizik derslerini sevmemesine neden olmaktadır. Bir çok öğrenci fiziği ezberlenmesi gereken bir takım formüllerden oluşan sıkıcı bir ders olarak görmektedir. Bilime karşı öğrencilerin tutumları üzerine (özellikle fiziğe karşı) ABD, Büyük Britanya ve Avustralya da yapılan araştırma raporları üç özelliği ile dikkat çekmektedir: 1. Örneklemdeki çocukların çoğunun bilime karşı olumlu tavır ve ilgisi vardır yaşları arasında çocuklarda bilime karşı negatif bir tutum başladığını ve yaş ilerledikçe negatif tutumların buna paralel olarak arttığı görülmüştür. 3. Özellikle fizik sıkıcı, zor (matematikten dolayı) ve ilgisiz olarak değerlendirilmektedir. Çoğu zaman bu yaşta cinsiyet farkı vardır. Erkek çocuklarla kıyaslandığında kız çocukların daha fazla negatif tutum geliştirdikleri görülmüştür. Bu tür araştırma sonuçlarından faydalanılarak eğitim programlarında aşağıdaki değişiklikler yapılmaktadır: a) Öğrenciyle daha çok ilişkisi olan ve fiziğin uygulamalı yönlerini vurgulayan öğretim malzemeleri bulmak ve geliştirmek. b) Matematiği fiziğin hizmetine sunmak matematiği gerçekten gerekli durumlarda kullanmak.
32 32 c) Fizik eğitimi programının ilk yıllarında nitel veya yarı nitel incelemeleri vurgulayarak öğrencinin aktif olarak fiziğe katılımını sağlamak. d) Hem öğretmen hem de öğrenci için eğlenceli incelemeler yapmak. (Çepni, Ayas; Johnson, Turgut 1996:14) Fen eğitiminde az çoktan daha iyidir. Fen eğitiminde birçok konuyla dolu kabarık bir müfredatı uygulamak hem öğretmen hem de öğrenciler için oldukça zor ve sıkıcı olur. Üstelik kısa zamanda verilen birçok konu unutulacak ve onca çaba boşa gidecektir. Oysa öğrencilere bol miktarda bilginin yüklenmesindense bir takım temel kavaramlar ve bu kavramlardan yararlanarak bilgiye ulaşma yolları öğretilirse eğitim hem daha verimli hem de kolay olur. Öğrenciler bilgiye nasıl ulaşacaklar? Öğrencilerin bilgiye ulaşabilmeleri için bazı becerilere sahip olmaları gerekir. Aslında bu beceriler onların doğasında var. Önemli olan onlara verdiğimiz eğitimle (fen/fizik eğitimiyle) zaten var olan bu becerileri yok etmemek, geliştirmektir. Bu araştırma, bahsedilen bu becerilerin geliştirilmesinde lise 1. sınıf fizik dersinin görevi nedir? Ne olmalıdır? sorularına cevap aramak için yapılmıştır. Problem Cümlesi: Lise 1. sınıf fizik dersi programı, öğrencilerin bilimsel süreç becerilerini geliştirmede yeterli midir? Alt Problemler: 1. Anadolu lisesi, düz lise ve süper lise, birinci sınıf öğrencilerinin hangi bilimsel süreç becerilerini geliştirmede başarılıdır? 2. Sosyo ekonomik düzeyi farklı iki lisenin öğrencilerinin bilimsel süreç becerileri testinden aldıkları puanlar arasında anlamlı bir fark var mıdır?
33 33 3. Kız ve erkek öğrenciler arasında bilimsel süreç becerileri testinden aldıkları puanlar arasında bir fark var mı? 4. Fizik öğretmenlerinin, lise 1 fizik dersini başarıyla tamamlayan öğrencilerin bilimsel süreç becerileri konusunda görüşleri nelerdir? 5. Fizik öğretmenlerinin, öğrencilerin bilimsel süreç becerilerini geliştirmek açısından Lise 1 Fizik Dersi Programı hakkındaki görüşleri nelerdir? 6. Fizik öğretmenleri, öğrenci merkezli laboratuvar etkinliklerini hangi sıklıkta kullanıyorlar? TANIMLAR: 1) Gözlem: Duyu organlarıyla veya duyu organlarının hassasiyetini artıran araç ve gereçlerle objelerin veya olayların incelenmesidir. (Arthur,1993 :12-13) Etkili bir gözlem yalnızca bakmak değil belirli bir amaçla dikkatle (konsantre olarak) ve sistemli bir şekilde bakmaktır. Çocuklar oldukça iyi birer gözlemcidir. Okula başlamadan uzun zaman önce öğrendikleri bir çok şey gözleme düşkün olmalarının bir sonucudur. Çocukların gözlem yapmaya düşkün olmalarının nedeni biyolojik temele dayanır. Tehlikeyi algılamak, yiyecek bulmak ve evin yolunu bilmek tüm yaratıkların hayatta kalabilmek için ihtiyaç duyduğu becerilerdir. Günümüzün konforlu ve güvenli çevresinde bir çok çocuk gözlem becerisini hayatta kalmak için kullanmasa da ilk elden izlenim elde etme merakı hala sürmektedir. Çocuklar için bu çağda gözlem yapmanın anlamı, keşfetme için tüm duyularını kullanmaktır. (Blackwell: Hofman 1991:4-6) Gözlem aynı zamanda zihinsel bir aktivitedir ve bundan sadece duyu organlarının uyarılması sorumlu değildir. Özellikle gözlem sonuçları değerlendirilirken belirli bir araştırma veya problemin içeriğiyle ilgili olan sonuçların ilgisiz olanlardan ayırt edilmesi önemlidir. Eğer çocuğun konsantrasyonu gözlem yaparken çok kısa zamanda azalıyorsa bu ayırt etmeyi yapamayabilir ve
34 34 önemli bilgileri kaçırabilir. Bunun için gelişimin ilk zamanlarında çocuklar yapabildikleri kadar çok gözlem yapmaya cesaretlendirilmelidir. (Harlen, 1993: 58-59) Bilim gözlemle başlar. Ayrıca gözlem ömür boyu süren bir etkinliktir. Gözlem becerisi gelişmiş bir öğrenci: Nesneler veya olaylar arasındaki belirgin benzerlikleri ve farklılıkları saptayabilir. Gözlem için gerekli uygun araç-gereci seçip bunları beceriyle kullanabilir. Gözlem sonuçlarını değerlendirip, bunlardan eldeki soruna ilişkin olanlarını seçip ayırabilir. Bir dizi gözlem sonucu elde edilen bulgulardan ilişkileri ve ardıllıkları bulabilir.(harlen: Jelly, 1989: 25-30) Öğrencilerin gözlem yaparak bilgi kazanmaları için öğretmen, öğrenme ortamını en uygun biçimde düzenlemelidir. Gözlemin faydaları: Gözlem çocukları meraklı olmaya sevk eder. Benzerliklerin ve farklılıkların gözlemlenmesi, sınıflama becerisi ve değişkenleri tanımlama ve değiştirme becerilerinin gelişmesi için gereklidir. Olaylardaki ardıllıkların gözlemlenmesi kavramların geliştirilmesine yardım eder. Bilgilerin geliştirilmesini sağlar. Araştırma dürtüsünü harekete geçirir.
35 35 2) Sınıflama: Objeleri, olayları veya objeleri ve olayları temsil eden bilgileri bazı metotlar ve sistem kullanarak, benzer ve farklı özelliklerine göre gruplara ayırmaktır. (Arthur,1993 :12-13) Bu süreç öğrencilerin önceki bilgileri ile yeni kavramlar arasında ilişki kurmasını sağlar. Gruplamanın veya sınıflamanın belirli bir sistemi ya da metodu vardır. Bu gruplamalar, önceden tanımlanmış özellikler kümesine göre yapılır. Öğrenciler sınıflama ile karmaşaya düzen getirirler. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:32) Kavram geliştirme sürecinde sınıflama becerisinin önemi büyüktür. Çünkü kavramlar eşyaları, olayları, insanları ve düşünceleri benzerliklerine göre grupladığımızda gruplara verdiğimiz addır. Deneyimlerimiz sonucunda varlıkları ortak özelliklerine göre gruplamasaydık birbirinden ayırt edilmemiş ve birbirleriyle ilişkileri kurulmamış binlerce izlenim karşısında bulunurduk. Bu bir kaos olur, sistemli bir edinim veya bilgi olmazdı. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:44) Piaget ye göre insanlarda doğuştan ya da içgüdüsel olarak düzen ihtiyacı vardır. her birey hayatının sistemli bir yapı olmasını ister ve karşılaşacağı durumların öngörülebilir olmasını bekler. Bir denge durumu olarak adlandırılabilecek bu eğilime Piaget, dengeleme dürtüsü demektedir. Dengeleme bilişsel gelişim açısından çok önemlidir. İnsanlar dengeleme ihtiyacını gidermek için yaşantıları belirli davranış kalıpları içinde örgütlemek isterler. Piaget sözü edilen örgütlenmiş davranış kalıplarına şema demektedir. Şema dünyayı anlamada kullanılan bilgi prosedür ve ilişkilerdir. Şemalar bilişsel gelişim açısından son derece önemlidir. Çünkü,bilişsel gelişim tamamen mevcut şemalara bağlıdır. Hiçbir bilgi kendi başına mevcut şemalardan bağımsız olarak hafızada ayrı bir yere yerleştirilmez. Her yeni bilgi mevcut bilgiler ışığında yani şemalara bağlı olarak yorumlanır ve işleme tabi tutulur...bireyin yeni karşılaştığı bir durumları önceden var olan şemalara yerleştirmesi özümleme, önceden var olan şemaları değiştirip yeni şema oluşturması ise uyumsama olarak adlandırılır. (Selçuk, 1997: 69-71)
36 36 Etkili bir sınıflama yapabilmek için, sınıflanacak nesneler ve olaylar hakkında yeterli bilgi toplanmalıdır. Yani benzerlikler ve farklılıklar ayrıntılı olarak açığa çıkarılmalıdır. Bunun için de iyi gözlem yapılmalıdır. 3) Ölçme: Yapılan nicel gözlemlerin geleneksel veya geleneksel olmayan standartlarla karşılaştırılmasıdır. Nicel gözlemler belirli standart veya standart olmayan ölçümlerle değerlendirildiğinde anlamlı olur. (Arthur,1993 :12-13) Ölçme en basit seviyede kıyaslama ve saymadır, doğrusal boyutları, alanı, hacmi, zamanı, sıcaklığı, kütleyi...vb. ölçülebilir nitelikleri tanımlamak için standart ve standart dışı birimlerin kullanımını kapsar. Deneyim olmadan gelişmez. Ölçme becerisi gelişmiş bir öğrenci: Bir cismin herhangi bir özelliğini (uzunluk, ağırlık, vb..) uygun ölçme araçları kullanarak belirleyebilir. Bazı bilimsel ölçme araçlarını kullanabilir. (metre, termometre, vb..) Çeşitli birimleri birbirine çevirebilir. (Çepni: Ayas: Johnson: Turgut, 1996:32) 4) Sayı-Uzay İlişkileri Kurma: Sayı ilişkileri kurma, matematiksel kuralları ve formülleri nicelikleri hesaplamada veya temel ölçülerle ilişki kurmada uygulamaktır. Sayma ve hesaplama gibi faaliyetleri içerir. Fen bilimlerinde sayıları kullanmak sorulara ve problemlere cevap bulmak için önemlidir. Uzayla ilgili süreçler, nesneleri düzlem ve üç boyutlu şekillerine göre anlamayı ve anlatmayı içerir. Uzayda yer ve yön kavramlarını geliştirmeyi zorunlu kılar. Bu süreç, diğer süreçlerin gelişmesine yardım eder.