Otizm Vakfı Duyu Bütünleme Eğitimi (ERGOTERAPİ)
RANDEVU İÇİN: 0312 460 17 98 arayabilirsiniz.
OTİZMLİ BİREYİN DUYUSAL DÜNYASINA BAKIŞ
“Duyusal açıdan çok fazla uyarana maruz kaldığımda kendimi tamamen kapatıyorum… Bu aynı bölünmek gibi… Çok garip, sanki aynı anda 40 tane televizyon kanalını birden seyrediyorum.”1
Dr. Jean Ayres duyu bütünlemesini “duyuların aracılığıyla edinilen bilgilerin işlenip kullanıma hazır hale getirilmesi amacıyla organize edilmesi/düzenlenmesi”2 olarak tanımlar. Duyu bütünlemesi, duyuların algılamaya dönüştürülmesini içeren bir süreçtir.Merkezi sinir sistemi (beyin), vücudun çeşitli duyusal sistemlerinden gönderilen duyusal bilgileri işler, organize eder, önem sırasına koyar ve bilgiyi anlar. Herhangi bir duruma karşı bir davranış geliştirebilmek için düşünceler, duygular, motor tepkiler (davranışlar) ya da bütün bunların hepsi aynı anda gerekebilir.
Vücudumuzda duyusal uyarıları alan alıcı sinirler vardır. Ellerimiz ve ayaklarımız bu alıcıların çoğunu içerir. Çoğu zaman duyusal bilgileri işleme otomatik olarak yapılır.Duyusal sistemleri altı bölüme ayırabiliriz. Bu alanların her birini de hassasiyet seviyesini göstermesi amacıyla Hipo (az duyarlı) ve hiper (çok duyarlı) olmak üzere ikiye ayırabiliriz.Bu bölümde Brende Smith Myles’ın duyusal bütünlemeyle ilgi kapsamlı açıklamalarına yer verilecektir. Daha fazla detaylı bilgi için Myles’ın kitabına başvurulabilir.3
Hareket gerektiren aktiviteleri yapmakta güçlük (spor gibi)
Aniden durmak veya devam eden bir aktiviteyi sonlandırmakta güçlük
Fiziksel mesafe- başkalarına çok yakın durma
Vücutlarının kapladığı alanın farkında olmama
Yön bulma ve engellerden sakınmada zorlanma
ince motor becerilerini kullanmayı gerektiren etkinliklerde zorlanma ve küçük nesneleri kullanmakta (düğme ilikleme, bağcık bağlama benzeri)güçlük yaşama
Herhangi bir şeye bakarken tüm vücutlarıyla dönme
Hiç koku almama veya çok yoğun bir kokuyu dahi fark etmeme
Kokuların olduğundan yoğun ve rahatsız edici gelmesi
Tuvalete gitmekte zorlanma
Baskın kokulu şampuan veya parfüm kullanan kişilerden hoşlanmama
“Kedi, köpek, deodorant ve tıraş losyonu kokusuna tahammül edemiyorum ve parfüm kokusu beni çılgına çeviriyor.”4
Nesneleri olduğundan daha karanlık görme, çizgileri ve ayırt edici özellikleri fark etmeme
Merkezdeki görüntünün bulanık olması sebebiyle çevredeki görüntüye odaklanma veya nesneyi olduğundan daha büyük algılayıp nesnenin etrafını bulanık görme
Zayıf derinlik algısı- tutma ve yakalamada güçlük çekme, sakarlık
Gözün önünden küçük nesnelerin ve parlak ışıkların geçmesi
Fazla uyarana maruz kalma sonucu bölük pörçük görme
Herhangi bir nesneye bir bütün olarak bakmak yerine nesnenin bir bölümüne odaklanma
Tek kulağın duyma işlevini gerçekleştirmesi ve diğer kulağın kısmi duyması ya da hiç duymaması
Bazı sesleri tanımlayamama
Kalabalık ve gürültülü ortamlardan, kapı çarpması ya da nesnelerin çıkarttığı seslerden hoşlanma
Gürültüyü olduğundan daha yüksek seste algılama ve çevredeki sesleri net olarak algılayamama
Bazı sesleri duymazlıktan gelememe, konsantre olmakta güçlük çekme
Duyma eşiğinin çok düşük olması ve bu sebeple işitsel uyaranlara karşı çok hassas olma (Örneğin çok uzaktaki bir konuşmayı dahi duyabilme)
Duyma bozukluğu kişinin iletişim becerilerini ve vücut dengesini direkt olarak etkiler.
Deride bulunur vücudun en büyük organıdır. Dokunma, basınç ve ağrı seviyesiyle ilişkilidir ve bu suretle ısıyı (sıcak ve soğuğu) ayırt etmemize yardımcı olur.
Başkalarını sıkıca tutma
Acıya ve ısıya karşı dayanıklı olma
Kendi kendilerine zarar verme
Üstüne ağır nesneler koymaktan hoşlanma
Dokunma bile acı verici ve rahatsız edici olabilir. Genellikle içe kapanıktırlar, dokunmaktan çekinirler. Bu durum, diğer insanlarla kurdukları ilişkileri olumsuz yönde etkiler.
El ve ayaklarında bir şeyler olmasından hoşlanmama (saat, çorap vb…)
Saçları tararken ve yıkarken zorlanma
Yalnız belli dokudaki kıyafetleri giymekten hoşlanma
“Bana her dokunduklarında canım yanıyor ve derim alev alıyormuş gibi hissediyorum”5
Dildeki kimyasal alıcılar tarafından işlenir. Tatlı, ekşi, acı, ve tuzlu gibi farklı tatları algılamamız sağlar. Tad alma tomurcukları çok hassas olan bireyler yalniz belli tip besinleri tercih edebilirler. Otizmli kişilerin yaşayabileceği zorluklar şunlar olabilir:
Keskin tatlardan (baharatlı, acılı, ekşili yemekler) hoşlanma
Her şeyi yeme (ör: toprak, çimen vb.)
Bazı tatları olduğundan daha keskin ve rahatsız edici bulma
Belli dokudaki yemeklerden rahatsız olma (Örneğin bazı çocuklar yalnızca patates püresi benzeri pütürsüz şeyleri yemeyi tercih edebilirler.)
Yaşanan sorunlar duyusal bir bozukluktan kaynaklanıyor olabileceği gerçeği göz ardı edilmemeli ve bu nedenle bireyin içinde bulunduğu çevre değerlendirilmelidir.
Duyu bütünlemesi terapisi sürekli olarak birbirinden farklı ve çeşitli duyusal uyaranlara tabi tutulmayı içerir. Terapinin amacı, merkezi sinir sisteminin duyusal uyaranları işlemesini güçlendirmek, dengelemek ve geliştirmektir.
Duyu bütünlemesi terapisi kavramını geliştiren Carl Delacato, terapiyi beş duyu sistemi üzerine yoğunlaştırmıştır: görme, tatma, koklama, duyma ve dokunma. Günümüzde uğraşı terapistleri yapacakları etkinlikleri planlarken bu beş ana sistemin yanı sıra vestibüler ve propriosepsiyon sistemleri üzerinde de durmaktadırlar..
Odanın kenarlarındaki mobilyaları geçişlere izin verecek biçimde düzenleyin.
Sınırları belirlemek için yüzeye renkli bantlar yapıştırın
İnsanlara ne yakınlıkta durması gerektiğini öğretmek amacıyla kol uzunluğu prensibinden yararlanın. İnsanlarla konuşurken gerekli mesafeyi sağlayabilmesi amacıyla karşısındakiyle kendisi arasında bir kol mesafesi bırakması gerektiğini gösterin.
Floresan ışığı yerine pastel tonda ışık veren ampül kullanın.
Güneş gözlüğü kullanmaya teşvik edin.
Işığı bloke etmek amacıyla perde ve güneşlik kullanın.
Sınıf içerisinde bir istasyon oluşturun. Çocuğunuzun sırasının etrafını paravanla çevirmek suretiyle görsel açıdan dikkatinin dağılmasını engelleyin.
Dışarıdan gelen sesleri azaltmak için kapı ve pencereleri kapalı tutun.
Kalabalık ve gürültülü ortamlara girmeden önce çocuğunuzu önceden haberdar edin.
Kulak tıkacı kullanmaya teşvik edin.
Üzerine ağır bir battaniye ya da yorgan örtün.
Uyku tulumunun içine girmeye teşvik edin.
Çocuğunuza dokunmanız gerekiyorsa onu önceden haberdar edin. Temas kurarken arkadan değil de önden yaklaşmaya özen gösterin.
Kucaklamanın onun için rahatlatıcı olmaktan ziyade acı verici olabileceğini unutmayın.
Farklı dokuda nesneler sunun ve bu amaçla tanıtacağınız nesneleri saklayabileceğiniz bir kutu oluşturun.
Saç tarama ve yıkanma gibi etkinlikleri kendi başına tamamlamasına fırsat verin ve bu suretle kendi hassasiyetini kırabilmesine ön ayak olun.
Duyu Bütünleme Terapisi Odaları
Duyu bütünleme terapisi odaları ya da çok yönlü uyaran içeren ortamların amacı, otizmli bireylere kendi duyusal sistemlerini uyarma, geliştirme ve dengeleme fırsatını sunmaktır.
Hollanda’da Hulsegge ve Verheul, “SNOEZELEN (rahatlama)” odaları düşüncesini geliştirmiş olan Clark’tan etkilenerek duyu bütünleme terapisi odası kavramını geliştirmişlerdir.6
Duyu bütünleme terapisi odaları ya da duyusal uyaran içeren ortamlar birbirinden farklı olabilirler ya da aynı zamanda farklı türde duyulara odaklanabilirler. Odalar aydınlık veya karanlık olabilir, farklı sesler içerebilir ya da karşılıklı oynanacak oyunlar için uygun bir ortam haline getirilebilir. Su veya yumuşak oyun materyalleri kullanmak suretiyle oyun geliştirilebilir. Özel olarak tasarlanan duyu bütünleme bahçelerinde koku alma, görme ve dokunma duyularına yönelik tecrübeler yaşama fırsatı sunulabilir. Çok yönlü uyaran içeren ortamlar teröpatik, eğitici ve rahatlatıcı işlevleri dolayısıyla çocuğun gelişimine katkıda bulunmayı amaçlar. Odalarda kullanılan araçlar çocuğun ihtiyacına ve uygulamacının kullanım amacına göre değişebilir.
Bu alanda yapılan kısıtlı araştırmaların kısıtlı olması sebebiyle çok yönlü duyusal ortamların faydası hakkındaki bilgiler daha çok gözlemlere ve kişisel tecrübelere dayanmaktadır.
YARDIM ALABİLECEĞİNİZ PROFESYONELLER
Uğraşı terapistlerinin görevi duyusal problemler yaşayan bireyleri olabildiğince bağımsız kılmak amacıyla çevreyi düzenlemek ve bireyin ihtiyacına yönelik terapi programı tasarlamaktır.
Konuşma ve dil bozuklukları terapisti duyusal uyaranları daha çok dil ve iletişim becerileri gelişimini desteklemek için sıklıkla kullanırlar.
Müzik terapistleri; işitme duyusu başta olmak üzere duyusal sistemleri desteklemek ve geliştirmek için enstrümanları ve sesleri kullanırlar.yı bu şekilde düzenlemeyi seçmişlerdir.
leme fırsatını s
DUYUSAL PROBLEMLER VE ÖNERİLER
Problem Olası Duyusal
Yemek tercihlerinde seçici olma Yemeğin tadına ya da dokusuna karşı hassasiyet; ağız çevresinde yemek olduğunu hissetmeme Ağız etrafını farklı dokuda nesnelerle uyarın –el bezi, diş fırçası benzeri- yemeği küçük porsiyonlar halinde sunun ve kıvamını az ve çok yoğun olmak üzere çeşitlendirin. Düdük çalma, köpükle balon yapma ya da pipet kullanma gibi etkinliklere teşvik edin.
Her şeyi çiğneme (Kıyafet vb.) Ağzına aldığı nesneleri çiğnemek suretiyle gevşeyip rahatlama ya da ağızdaki nesnelerin sağladığı taktil (dokunsal) uyarandan keyif alma. Pipet kullanmaya veya buzdolabında bekletilmiş sakız çiğnemeye teşvik edin
Eline aldığı yapışkan ve yağlı şeyleri etrafa sürme Elindeki malzemenin dokusundan keyif alma veya kokuya karşı az (hipo) duyarlı olma Aynı görevi görecek benzer malzemeleri tanıtın ve bunları kullanmaya teşvik edin. vazelin, mısır nişastası, tıraş köpüğü ve su benzeri.
Belli kıyafetleri giymeyi reddetme Giysinin dokusundan hoşlanmama veya giysinin onu sıkması Giysilerini ters yüz ederek giydirin. Bu sayede dikişlerden rahatsız olmayacaktır. Kıyafetindeki etiketleri sökün ve rahat ettiği kıyafetleri giymesine izin verin.
Uykuya dalmakta zorlanma Görsel ve işitsel kanalları kapatmada zorlanması Işığı kesmek amacıyla perde kullanın. Çevreden gelen seslerden rahatsız olmaması için müzik dinletin ve üzerini ağır battaniyelerle örtün.
Sınıf içerisinde dikkatini toplamakta zorlanma Duyusal uyaranların fazla gelmesi ve dikkatini dağıtması. Örneğin konuşma, zil sesi veya sıraların yere sürtmesiyle oluşan işitsel uyaranların; insanlar veya duvardaki resimler gibi görsel uyaranların dikkatini dağıtması veya kalem tutmaktan rahatsız olması (kalemin çok sert veya soğuk gelmesi) Sınıf içerisindeki kapı ve pencerelerden uzak oturtun. Mümkün olduğu takdirde dikkatinin dağılmayacağı ayrı bir bölmede oturmasını sağlayın. Kullanırken rahatsız olmayacağı bir kalem bulmasına yardımcı olun.
Otistik bir bireyle yapılan bir röportajdan alıntılanmıştır.
Ayres, A.J. (1979) Sensory integration and the child (Duyusal Entegrasyon ve Çocuk). Los Angeles, Western Psychological Services.
Smith Myles, B., Tapscott Cook, K., Miller, N.E., Rinner, L., Robbins, L.A. (2000). Asperger syndrome and sensory issues – practical solutions for making sense of the world (Asperger sendromu ve duyusal problemler – dunyayı daha iyi anlamak için pratik çözümler). Shawnee Mission, Kansas, Autism Asperger Publishing Co.
Gillingham G. (1995) Autism: handle with care! Understanding and managing behavior of children and adults with autism (Otizm: Onları Özenle ele alın! Otizmli çocuk ve yetişkinlerin davranışlarını anlama ve idare altına alma) Arlington, Texas, Future Education Inc, p60.
Gillingham G. (1995) Autism: handle with care! Understanding and managing behavior of children and adults with autism (Otizm: Onları Özenle ele alın! Otizmli çocuk ve yetişkinlerin davranışlarını anlama ve idare altına alma) Arlington, Texas, Future Education Inc, p3.
Pagliano, P. (2000) Multisensory environments (Çok yönlü uyaran içeren çevreler), London, David Fulton Ltd.