Öğrenilmiş Çaresizlik | En Doğru Kaynaklardan Sağlıklı Bilgiler Evinizde!
Ana sayfa Genel Sağlık Ruh Sağlığı Öğrenilmiş Çaresizlik
Öğrenilmiş çaresizlik, bir hayvan tekrar tekrar kaçılamayacak derecede caydırıcı bir uyarana maruz kaldığında ortaya çıkar. Sonunda, hayvan uyarıdan kaçmaya çalışmayı durduracak ve durumu değiştirmek için tamamen çaresizmiş gibi davranacaktır. Kaçmak için fırsatlar sunulduğunda bile, bu öğrendiği çaresizlik herhangi bir hareketi engelleyecektir.
Bu kavram hayvan psikolojisi ve davranışıyla güçlü bir şekilde bağlantılı olsa da, insan ile ilgili birçok durum için de geçerlidir. İnsanlar kendi durumları üzerinde hiçbir kontrolü olmadığını düşünürlerse, çaresiz bir tavrı benimseyebilirler. Bu eylemsizlik; insanların rahatlama veya değişim fırsatlarını gözlerinden kaçırmasına neden olabilir.
Öğrenilmiş Çaresizliğin Keşfi
Öğrenilmiş çaresizlik kavramı, psikolog Martin Seligman ve Steven F. Maier tarafından yanlışlıkla keşfedilmiştir. Başlangıçta, bir sesi duyduktan sonra elektrik şoku beklemek için şartlandırılmış köpeklerde çaresiz davranışlar gözlemişlerdi. Daha sonra, köpekler düşük bir bariyer ile ayrılmış iki odalı bir servis kutusuna yerleştirildi. Zemine bir taraftan elektrik verildi, diğerinde ise elektriklenme olmadı. Daha önce bu koşullara maruz kalıp şartlandırılmış köpekler kaçmak için hiçbir girişimde bulunmadılar. Oysa ki şoktan kaçınmak için yalnızca küçük bir bariyerin üzerinden atlamak yeterliydi. Bu fenomeni araştırmak için araştırmacılar daha sonra başka bir deney tasarladılar.
Birinci grupta, köpekler belli bir süre için koşum takımlarına bağlandı sonra ise serbest bırakıldı.
İkinci gruptaki köpekler aynı koşum takımlarına yerleştirildi ancak burunlarıyla bir panele bastırarak önleyebilecekleri elektrik çarpmasına maruz bırakıldılar.
Üçüncü grup, diğer gruptaki köpeklerle aynı şokları aldı, ancak bu gruptakiler şokları kontrol edemedi. Üçüncü gruptaki köpekler için şoklar tamamen rastgele ve kontrollerinin dışında görünüyordu.
Daha sonra köpekler bir kutuya yerleştirildi. Birinci ve ikinci gruptaki köpekler, bariyerden atlamanın şoku ortadan kaldırdığını çabucak öğrendi. Ancak üçüncü gruptan olanlar şoklardan kurtulmak için herhangi bir girişimde bulunmadı. Daha önceki deneyimlerinden dolayı yaptıkları hiçbir şeyin şokları önleyemeyecek veya ortadan kaldıramayacak olduğunu benimseyen bir bilişsel beklenti geliştirmişlerdi.
Öğrenilmiş çaresizlik; bir insanın, durumunu iyileştirmek için gösterdiği en iyi çabaya rağmen, üzerinde kontrol sahibi olmadığı belirli bir dizi olumsuz olay yaşaması durumunda ortaya çıkar. Zaman geçtikçe; kişi yaptıklarından bağımsız olarak, zaman zaman rastgele bir şekilde kötü şeyler olacağına inanmaya başlayabilir. Bu kişinin olumsuz deneyimleri, daha geniş bir duruma veya bakış açısına göre genelleştirildiğinde işlev bozukluğu ortaya çıkar.
Diyelim ki bu kişilik bozukluğuna sahip bir adamın bir eşi var. Bu adam fark ediyor ki eğer eve dakik şekilde gelirse ve eşine iltifat ederse; eşi ona daha iyi davranıyor, üzerine titriyor ve adamın ne ihtiyacı varsa ona özellikle dikkat gösteriyor. Adam inanıyor ki eve erken gelmek “işe yarıyor olmalı”. Sonraki gün ise eve ekstra 2 saat erken gelerek karısını şaşırtmaya karar veriyor. Planını heyecanla düşünürken, eve geldiğinde eşinin başka bir adamla olduğunu keşfediyor. Şimdi ise adamın dünyanın nasıl işlediğine dair kurduğu teorisi yıkılıyor. Artık kendi iyiliğinin ve kişisel güvenliğinin üzerinde kontrolü olmadığını düşünmeye başlıyor ve kendisine ne kadar aptal olduğunu söylüyor.
Gerçekte ise eşinin sadakatsizliğinin onunla hiçbir ilgisi yoktur. Bu olay eşinin düşük özgüveni ve ilgi ihtiyacı sayesinde olmuştur. Bir yabancının ona ilgi gösterdiği bir fırsat ortaya çıkmıştır ve eşi de buna atlamıştır. Heyecanıyla birlikte davranışı için suçluluk hissettiği için ve yakalanma korkusu duyduğu için bilinçaltında kocası eve geldiğinde ona ekstra iyi davranırsa bunu telafi edebileceğini düşünmüştür. Bu örnekte kocanın davranışının durumu kontrol edebilmek için hiçbir etkisi yoktur. Fakat, koca neden böyle olduğunu anlayabilmek için nedenler arayabilir ve karısının onu incitmeye yöneltmesi için karısına neler yaptığını düşünmeye başlayabilir. Karısının yaptığı rastgele aksiyonlar için kendini suçlayabilir. Bu yüzden çaresizliği kabul etmeye, öğrenmeye başlayabilir.
Başka bir örnekte, bir kadın babasının kızgın patlamalarından korkuyordur. Bazen şiddet görebilir ancak genellikle babasının silahı sözel bir eleştiri selidir. Kadın mümkün olduğunca babasından kaçmaya çalışır ve onu fark edemeyeceğini ümit ederek babasının olduğu yerlerde sessiz olmaya çalışır. Sonrasında ise utanç hissetmeye başlayabilir ve başkalarıyla konuşmaktan kaçınır, çünkü neler olduğunu bilmelerini istemez. Bu durum daha karmaşıktır. Çünkü seçilmemiş bir ilişki içinde (bu örnekte, bir ebeveyn ile), bir yetişkinle aynı bağımsızlık gücüne sahip olmayabilir. Bununla birlikte; görünmez olmaya çalıştığında, bir depresyon ve utanç döngüsü başlar. Bu döngü daha sonra ev dışında ve istismar edilmediği hayatının diğer alanlarına taşınabilir. Bu; depresyon, tecrit ve çaresizlik duygularına katkıda bulunabilir. Gerçekte, ebeveynini kontrol etmek için hiçbir şey yapamaz. Bununla birlikte; kendi güvenliği ve koruması üzerinde çalışabilir.
Öğrenilmiş Çaresizlikle Nasıl Başa Çıkılır?
Bir kişilik bozukluğundan muzdarip biriyle uzun süredir yaşamış iseniz, özsaygınız bir hasar almış olabilir. O kişinin davranışlarını değiştirmeye çalışırken, enerjinizi çok fazla harcamış olabilirsiniz. Güçsüz, umutsuz ve çaresiz hissediyor olabilirsiniz. Bununla birlikte, diğer kişi üstünde neredeyse hiçbir kontrolünüz veya nüfuzunuz olmayabilirken, kendi davranışlarınız üzerinde halen tam kontrol ve nüfuz sahibi olduğunuzu unutmamak önemlidir. Diğer kişinin özellikleri yerine kendi özelliklerinizin üzerine odaklanmaya çalışmanız gerekir. Aksi halde, moralinizin düşmesi ve üzülmeniz muhtemeldir. Eğer zihinsel olarak sağlıklı kalmak istiyorsanız zihinsel rahatsızlığı olan kişiden daha bağımsız hareket etmeye başlamanız gerekebilir. Belki kararlarınız için onun onayını aramayı bırakmanız, kendinize bakmak için onun iznini aramamanız, ilişkinizde onun liderliğinin durdurulması gerekir. Her şeyden önce eğer zihinsel açıdan sağlıklı biri iseniz, sizin için en iyi olanı veren kararları veren kişi siz olmalısınız.
Bu kulağa bencilce gelebilir. Kişilik bozukluğuna sahip olmayan çoğu insan ilk başta böyle davranmaya direnebilir ya da rahatsızlık hissettiğini belirtebilir. Kişilik bozukluğu olan partnerlerini ya da akrabalarını terk ediyor ya da ihmal ediyor gibi hissettikleri için utanç ya da suçluluk duyabilirler. Daha kötüsü ise kişisel bozukluğu olan kişi herhangi bir bağımsızlık düşüncesine negatif bir şekilde tepki verebilir ve ondan sorumlu kişileri onunla ilgilenmediğine, onu terk ettiğine ve hatta daha kötüsüyle suçlayabilir. Kendinizi rahatsız hissettiğinizde, suçluluk duyuyorsanız veya korktuğunuzu düşünüyorsanız, kendinize bakarak bencilce hareket etmediğinizi unutmayın. Aksine, kişilik bozukluğu hastası için en sevecen şeyi yapıyorsunuz. Ne de olsa zihinsel olarak sağlıklı bir insan, bu kişinin kendisini hasta ya da güçsüz kılmasını istemez. Bu sadece iki kişinin hasta olmasına yol açar.
öğrenilmiş çaresizlik için önlemler
öğrenilmiş çaresizlik tedavileri
Önceki makaleAgorafobi Hastalığı
Sonraki makaleAğrılarınızdan Kurtulmanızı Sağlayacak 10 Akupunktur Noktası