Çocuk Satranç Olimpiyatları Araştırması: Hafıza Gelişimi ve Sözlü Düşünme
Grafik. 2. Satranç uygulamaları içeren bir deneysel çalışma sonucu
Satrancın Okuma Puanları İle İlişkisi
Öğretmen, Çankaya Mimar Sinan İlköğretim Okulu Ankara
Büyüklüğü 62.53 Kb.
Indir 62.53 Kb.
E ğitimde Satranç Atakan KÖKSAL
Satranç, içinde farklı türde bir çok öge bulunduran, birbirine aykırı bir çok şeylerden oluşan ve ataklara dayalı bir eğitimsel etkinlik olarak kabul edilmektedir. Eğitimsel olarak ise, satrancın yaratıcılığı, okumayı, zekayı, muhakeme ve düşünme becerilerini geliştirdiği görülmektedir. Ayrıca satranç, hayal gücünü de geliştirir. Araştırma sonuçları satrancın öğrencilerin öğrenmeleri üzerinde olumlu bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Bazı ülkeler satrancı eğitim programları çerçevesinde ayrı bir ders olarak okutmaktadırlar. Ülkemiz de de satrancım eğitim programına girmesi yönünde çalışmalar yapılmaktadır. Bu çalışmaların ayrı bir ders olarak programa alınması ve öğrenci gelişimine ne düzeyde katkıda bulunduğunu belirlemek için Türkiye’de de çalışmalar yapılmalıdır.
Anahtar Sözcükler: Satranç, eğitim, biliş, zeka gelişimi, sözel gelişim, düşünme becerileri.
Chess includes many characteristics, consisted of many opposites and is accepted as an educational activity based on attacks. For educational purposes, chess improves creativity, reading, IQ, analitical and thinking skills. It also improves imagination. Findings of research point out that chess has a positive influence on student learning. Some countries integrated chess in their educational curriculum as a separate course. Recently, there has been efforts to include chess in the education programs in Turkey as well. More studies needed to determine and to include chess in educational programs as an independent course and to what extend it contributes to student development in Turkey.
Keywords: Chess, education, cognition, intelligence development, verbal development, thinking skills.
Grafik 1. Satranç oyunu.
Kralların oyunu veya kral oyunu olarak bilinen satranç, içinde ayrı cinsten birçok öğe bulunan, birbirine az çok aykırı bir çok şeylerden oluşan ve ataklara dayalı bir eğitimsel etkinliktir. Kuralları olsa da yaratıcı zeka gerektirir. Hayal gücünü geliştirir. Einstein’ın ifade ettiği gibi “Hayal gücü bilgiden daha değerlidir. İşte bu yüzden satranç mükemmel bir zihin sporudur.
Satranç tarihine kısaca değinecek olursak; satrancın, zamanımızdan en az 4000 yıl önce Mısır'da oynandığına dair bulgular piramitlerdeki kabartmalarda bulunmuştur. Yaygın bir kanıya göre, Brahman Sissa adında Hintli bir bilge, boş zamanlarını tavla oynamakla geçiren hükümdarı Balhait’i hem eğitmek hem de eğlendirmek için bir savaş oyunu bulmuştur (M.S. 5. yüzyıl). Bu oyunun yapısını aynen Hint ordusundan almıştır. O zamanki Hint ordusu 4 kısımdan oluşmaktadır: 1) Filler, 2) Atlılar, 3) Savaş arabaları, 4) Yayalar. Brahman Sissa, Sanskrit dilinde “4” demek olan “çatur” sözcüğüyle birleştirerek, yeni bulduğu savaş oyununun adını koymuştur: Çaturanga (Olgaç, 2001).
Sissa, hükümdarı Balhait’e oyunun kurallarını öğretmiştir. Taşlar, aşağı yukarı şimdiki satranç taşlarına benzemektedir. En kuvvetli taş ordunun komutanı Şah yani Kraldı. Vezir de, Şahın yanında ayrılmayan danışmanıydı, yalnızca çapraz birer kare ilerleyebiliyordu. O günden bugüne kadar aynı kurallarla oynanan satranç, tarihin çağdaş kültüre en değerli armağanlarından birisidir (Olgaç, 2001).
Satrancın Eğitim Sistemine Girişi
Tüm dünyada yapılan araştırmalarla satrancın önemi kabul edilmekte ve eğitimdeki gerekliliği onaylanmaktadır. Bu bölümde bu araştırmalardan bazıları incelenecektir.
Satranç yaklaşık 50 yılı bulan bir süredir Rus okullarında ders olarak okutulan ve programın önemli bir parçası olan bir branş olmuştur. Satrancın, çocukların problem çözme ve muhakeme yeteneklerine sağladığı katkı birçok ülkede yapılan araştırma ve deneylerle ortaya konmuştur. Satrancın gerçek önemini ilk fark eden Ruslar olmuştur ve satrancı her yaş grubuna ders olarak okutmuş ve yetenekli oyuncularını geliştirebilmek amacıyla satranç okulları açmışlardır (Milat, 2006).
Belli bir dönemden sonra Batı Dünyası da satranca hak ettiği itibarı göstermiş, Avrupa’dan sonra ABD ve Kanada da en kapsamlı araştırmaları yaparak satranca eğitim sürecinde saygın bir yer ayırmışlardır. ABD’de California eyaletinde okul sonrası aktivitesi olarak satranç oynanması özendirilmektedir. Okul sonrası satranç projelerinden en önemlisi ise gönüllü anne babaların on bir yaş civarındaki çocuklarına satranç oynatmaları olmuştur. Berkeley’deki okullarda düzenlenen okul sonrası aktivitelerinde ilk satranç şampiyonu Elizabeth Shaughnessy olmuştur. Onun satranç projesi Berkeley’deki 30 kadar ilkokula yayılmıştır (McDonald, 2006).
New York’da ise Amerikan Satranç Kurumu “Okullarda Satranç” projesiyle kurulmuştur. Manhattan Satranç Kulübü Amerikan Satranç Kurumuna organizasyonlarda ve okullarda turnuva düzenlenmesinde yardımcı olmuştur. Öğretmenler akademik başarılarını satrançla geliştiren öğrenciler olduğunu ifade etmişlerdir (McDonald, 2006).
Amerikan Satranç kulübü tarafından 1990 yılında yayınlanan Palm Raporunda (Shapiro, 2004), şehir merkezinde satrançla tanışan çocuklara eğitici yararlarını açıklanmıştır. Palm tarafından hazırlanan 37 sayfalık Palm raporu sonuçları çocuklara yöneliktir. Çünkü satranç onlara öngörüyü, uzun vadeli plan yapmayı ve sürdürmeyi öğretmektedir (McDonald , 2006).
Satranç öğretiminde kurallardan biri bir parçaya dokunulduğunda, dokunulan parçayı satranç tahtası üzerinde kuraldışı bir pozisyon olmayacak şekilde hareket ettirmek gerekmektedir. Bu disiplini oyuncular bilir ve taşlara dokunmadan önce algılayabildikleri en iyi hamleye odaklanmaya çalışmaktadırlar (Alexander, 2005).
Bir psikolog olan Groot tarafından 1960 yılların öncesinde satrancı eğitim aracı olarak dikkat çekmiştir. Onun teorisi, ustaların acemi oyunculara göre oyunun farklı yönlerini hafızalarında daha iyi tuttuklarını ve daha iyi organize ettikleri olmuştur. Bu yazar çalışmasını Rus satranç oyuncuların düşünme yetenekleri üzerine yapmıştır ve okullu satranç ustaları ile oyunu yeni öğrenenler arasında farklı yaklaşımlar olduğunu gözlemiştir. Ona göre ustalar yalnızca hafızalarını değil, çok karışık durumlarda bile birkaç saniyede durumu tanımlayabilmektedirler (Alexander, 2005).
Dauvergne (2001) yayınlanmış olan “Satranç için durum, çocuklarımızın akıllarını geliştirmek için bir araç gibidir” adlı makalesinde şunları savunmuştur. Satranç:
Esnek plan yapmanın önemini, konsantre olmanın ve kararın dolaylı sonuçlarını gösterir (McDonald, 2006).
John Artise, Chess and Education (Satranç ve Eğitim) konulu araştırmasında şunları öne sürmektedir: Görsel uyarı herhangi bir diğer uyarıdan daha çok hafızayı güçlendirme eğilimindedir… Satranç hafızayı gerekli alanlarda en çok etkiyi yapan ve hafızayı geliştiren mükemmel bir alıştırma yöntemidir (McDonald , 2006).
Frank “Chess and Apptitudes (Satranç ve Doğal Yetenekler)” adlı çalışmasında (1973–1974) iyi satranç oynamakla, üç boyutlu, sayısal, idari ve kağıt üstü yeteneklerde belirgin bir korelasyon olduğunu göstermiştir. Bu da satranca olan yetenek sadece bir iki yeteneğin sonucu değil, daha fazla sayıda olan ve satranç tahtası başında topluca kullanılan yeteneklerin sonucu olduğunu göstermektedir. Satranç bireyin tüm yeteneklerini kullandığı bir oyundur. Aynı zamanda bireyde sayısal ve sözel yetenekleri geliştirdiğini gözlemiştir. (McDonald, 2006).
1977-1979 yıllarında Hong Kong’da Çin Üniversitesinde Wang Fung, satranç oyuncularının matematik ve fen test sonuçlarının %15 oranında geliştirdiğini göstermektedir (McDonald, 2006).
1986 yılında “Chess and Education” adlı makalede satrancın oyun gibi insan fikirlerini nasıl geliştirdiği şöyle açıklamaktadırlar: Bilim adamları insan yeteneğinin nasıl geliştiği gibi genel sorularla ilgilendik. Aslında, satranç bilişsel psikoloji ile yakın ilişkili olarak tanımlanmaktadır. Çünkü biliş anlamamızın merkezinde yer almaktadır. İnsanları bilgi işleme ve bilişsel yeteneklerinin sınırını zorlamaya neden olmaktadır, çünkü satranç düşünme sürecinde çok önemli bir yer tutar (McDonald, 2006).
1994–1997 yılları arasında yine ABD’nin Texas Eyaletinde gerçekleştirilen araştırmada, 3. ve 5. sınıflar arasında satranç kulübüne katılan öğrencilerin okuma ve matematik alanlarında, diğer öğrencilerden iki kat daha fazla gelişim gösterdiği saptanmıştır. Proje Texas Akademik Yetenekleri Değerlendirme Kurulu tarafından desteklenmiş ve çalışmalar sonunda Texas Eyaletinde satranç ders olarak okutulmaya ve okullar arası satranç ligleri düzenlenmeye başlanmıştır. Yine bu proje sayesinde satranç Dallas Texas Üniversitesinde ders olarak okutulmaya başlanmıştır (McDonald, 2006).
John Christianen’ ın yürüttüğü “Satranç ve Kavrama Çalışmaları”, Belçika’da Assenede Belediye Okulunda yürütmüştür (1974 -1976). Yaşları ortalaması 11 olan 20 kişilik öğrenci grubunu ikiye bölmüştür. Tüm öğrencilere Piaget testler ve PMS testleri vermiştir. Testler beşinci ve altıncı sınıfın sonlarında uygulamıştır. Deney grubuna 42 saatlik temel satranç dersi verdikten sonra satranç oyuncularında farklı sonuçlar görülmüştür. Testler sonunda öğrencilerde bir yıl içinde başarıları 11 ‘den 16 ‘ya yükselmiştir (McDonald, 2006).
Ferguson eğitimini La Salle Üniversitesinde yapmıştır. Halen Pennsylvania da Bradford’daki Amerikan Satranç Okulunun yöneticiliğini yapmaktadır. Ferguson birkaç kaynaktan satrancın hafızayı ve tüm akademik performansı geliştirdiğini ortaya kanıtlarla koyduğunu ileri sürmektedir (Ferguson, 1991). Bu kaynaklardan bir tanesi Belçika okul satranç programıdır (McDonald, 2006).
Dr. Ferguson Developing Critical and Creative Thinking Through Chess (Eleştirisel ve Yaratıcı Düşüncenin Satranç Yoluyla Geliştirilmesi) projesini 1979–1983 yılları arasında zeka olarak yetenekli çocukların araştırılması üzerine yapmıştır. Bradfort Eğitim Müdürlüğü 7., 8. ve 9. sınıf öğrencilerini katılımcı olarak almıştır. Temel bağımsız değişkenler satranca yaklaşım, bilgisayara yaklaşım ve satranç dışı konulara yaklaşım olarak belirlenmiştir. 32 hafta boyunca her grup haftada bir kez ilgili-etkili bulunmuştur. Bu çalışmanın ilk yönü eleştirisel düşünce üzerine olmuştur. “Watson-Glaser Eleştirisel Düşünce Testi”ne satranç grubunda ortalama artış %17.3 olmuştur. Çalışmanın ikinci bölümü yaratıcı düşünce olarak belirlenmiştir. Satranç grubu burada da diğer gruplara büyük fark atmıştır. En şaşırtıcı gelişme özgünlük konusunda olmuştur. Yalnızca yaratıcılığın gelişmesi bekleniyordu ancak konuşma akıcılığının hiç veya çok az olması beklenirken çok üst düzeyde çıkması çok şaşırtıcı olmuştur (Ferguson, 1995).
N.F. Talisina’da Kishinev’in yöneticiliğinde iki yıllık bir çalışmayla satranç eğitimi almış öğrencilerde tüm konularda artış gözlenmiştir. Öğretmenler öğrencilerin hayal güçleri için hafızalarını geliştirdiklerini yeteneklerini daha iyi organize ettiklerini belirtmişlerdir (Moldovya Eğitim Bakanlığı, 1985).
Venezuelâ deneyi “Learning to Think Project” (Düşünmeyi Öğrenme Projesi) satrancın “Wechsler Çocuklar için Zeka Testi” ile ölçülen zeka seviyesini artırıp artırmadığını araştırmak üzere yapılmıştır. Erkekler ve kızlar bir yıldan az bir sürede satranç çalıştıktan sonra zeka düzeylerinde (lQ) ciddi artışlar gözlenmiştir. Çalışmanın başarısı satrancı Venezuela’da 1988–1989 yıllarında satrancı ders programına girmesini sağlamıştır (Ferguson, 1995).
Satrancın öğrencilerin tüm IQ skorlarını yükselttiğini görülmektedir. Çocuklar için kullanılan Wechsler Zeka Ölçeğinde Venezuelâ’da, 4000’den fazla öğrenci üzerinde denenen, 4,5 ay sistematik olarak satranç oynayan çocukların çoğunda IQ skorlarında önemli artış bulunmuştur. Burada sosyo-ekonomik durumları ve kız-erkek karışık gruplar kullanılmıştır. Ama sonuçlarda cinsiyet ya da sosyo-ekonomik durumlarının IQ değerleri ile ilgili bir bulgu bulunmamıştır. Hükümet çok etkilenmiş ve Venezuelâ’ da tüm okullarda satranç ders olarak 1988-1989 yılından itibaren okutulmaya başlanmıştır (Ferguson, 1995).
1987–1988 yıllarında M.J. Ryan adlı Okulda tüm 6. sınıf öğrencilerinin satranç oyununa ve satranç derslerine katılması istenmiştir. Çocuklardan hiçbiri daha önceden satranç oynamasını bilmemektedir. Bu deney Ferguson ve diğer çalışmalardan daha yoğun olmuştur. Bu proje 21 Eylül 1987’ den 31 Mayıs 1988’ e kadar sürmüştür. Bağımlı değişkenler California Başarı Testleri bölümünden elde edilen Bilişsel Yetenekler Hafıza Öntesti ve Sözlü Düşünme Öntesti elde edilen test sonuçları olmuştur. Farklılık öntest ve sontestlerin t-testle istatistik ölçümü yapılarak elde edilmiştir. Katılan sınıfların IQ değerleri 104,6 olarak belirlenmiştir. Tüm öğrencilerden tamamen benzer satranç dersleri almaları istenmiştir (ABD Çocuk Satranç Olimpiyatları Öğretim Programına göre). Toplam 14 çocuğun hepsi (9’ u erkek ve 5’ i kız) öntesti ve son testi tamamlamıştır. Genellikle öğrenciler haftada iki veya üç saat satranç dersi almışlar ve günlük diğer zamanlarda satranç oynamışlardır. Çoğu öğrenci okul dışı satranç turnuvalarına katılmıştır. 7 kez Okullarda Satranç Şampiyonasında ve iki kez de uluslar arası şampiyonalara katılmışlardır. Öğrencilere uygulanan öntest ve son test sonucunda aşağıdaki grafik elde edilmiştir (bkz. Gafik 2) (McDonald, 2006). Grafik 2’de görüldüğü gibi son testte öğrencilerin puanları yükselmiştir.
Horgan “Chess as a way to Teach Thinking” (Düşünmeyi Öğretme Aracı olarak Satranç) adlı çalışmasında satrancı bağımsız bir değişken olarak tanımlamıştır. Horgan ilköğretim öğrencilerinin yüksek dereceli oyuncuların arasında yer alması durumunda yetişkinler kadar zor ve karmaşık problemlerin üstesinden gelebileceği sonucuna varmıştır (McDonald, 2006).
Margulies “The Effect of Chess on Reading Scores: Districk Nine Chess Program Second Year Report” adlı 1991 yılındaki çalışmasında satranç oynayanların kesin bir şekilde okuma yeteneklerinin arttığını ortaya koymaktadır (McDonald, 2006).
Marina’da satrançla yapılan deneyde sadece 20 günlük bir satranç eğitiminden sonra ciddi şekilde akademik performansın arttığı gözlenmiştir. Marina ortaokulu matematik bölümü başkanı Stephenson öğrencilerinin % 55’inin satranç eğitiminden sonra akademik performanslarının arttığını belirtmektedir (McDonald, 2006).
New York’ta eğitimciler Roberto Clemente Okulu raporunda satrancın yalnızca akademik performansı değil aynı zamanda sosyal performansı arttırdığı belirtilmişlerdir. 1988 yılında, okulun özel eğitim bölümü yöneticisi olan Brown ve öğretmen Florence Mirin özel eğitim öğrencilerinde satrancın akademik çalışmaya etkisini araştırmaya başlamıştır. Çalışmaya başladıklarında yalnızca 15 öğrenci bu bölüme kayıtlı iken iki yıl sonra bu sayı 398’e yükselmiştir. Brown’a göre etki olağanüstü olmuştur. Ayrıca Brown raporunda şunları belirtmiştir: Satranç öğrencilerin yalnızca matematik ve okuma becerilerini geliştirmiyor, aynı zamanda sosyalleşmelerini de artırıyor. Bizim çalışmamız gösteriyor ki satranç oynamaya başlayan çocuklarda ders asmalar ve ders dışı tartışmalarr % 60 oranında azalmıştır (McDonald, 2006).
1995–1996 yıllarında 5 okuldan iki sınıf seçilerek (N=112) öğrencilere satranç eğitimi verilmiştir. Satranç programındaki öğrenciler yıl sonunda önemli okuma skorları elde etmişlerdir. Satranç dersleri ile öğrencilere notlar verilmiştir. Kontrol grubuna ise (N=127) temel eğitim dersleri verilmiştir. Kontrol grubu öğretmenleri ise isteğe bağlı olarak boş zamanlarında satranç oynamışlardır. Ancak, bu boş zamanlarıda öğrenciler daha çok okuma, matematik veya sosyal çalışmalara ayırmışlardır. Kontrol grubu böylece satranç grubundan daha çok öğretim görüp okumuşlardır. Son testlerde satranç grubu okumaları kontrol grubundan çok daha etkili olduğu gözlenmiştir (McDonald, 2006).
İyi bir öğretmenin kullanabileceği en iyi motivasyon araçlarından biri eğitici oyunlardır. Çocuklar oyunları sever. Satranç onlara problemleri çözmek için gönüllü olmalarını ve zamanlarını tamamen mantıksal düşünmeye harcamalarını sağlamaktadır. Geleneksel bir sınıfta öğrenciler 15 dakika oturmaktan sıkılırlar. Satranç problemlerin değişikliğini ve kalitesini sağlar. Langen (1992)’in ifade ettiği gibi: “ortalama bir satranç oyununda ortalama 70-90 pozisyon vardır. Fakat oyundaki pozisyon asla tekrar etmez “ bu da öğrencinin sıkılmasını ve dikkatinin dağılmasını önler (McDonald, 2006).
Bazı insanlar tüm satranç oyuncularını donuk ve anti-sosyal kişiler olarak düşünür. Aslında bu böyle değildir. Örneğin Almanya doğumlu matematikçi Emanuel Lasker 21 yaşında satranç ustası olmuştur. 1894 den 1921 e kadar 27 yıla yayılan İkinci Dünya Satranç Şampiyonu olmuştur. Satrancın yanı sıra diğer oyunları oynamaktan da zevk aldığı ifade edilmektedir. Lasker’in ayrıca matematik, ekonomi ve psikoloji ile ilgilenmekten zevk duyduğu bilinmektedir. New York’ta 1941 yılında 72 yaşında ölmüştür (Alexander, 2005).
Tüm bu bilimsel çalışmalara daha bir çok örnekler eklemek mümkündür. Daha kesin sonuçlar için çok daha kapsamlı deneysel çalışmalara gereksinim var. Ancak, literatürdeki bu çalışmalar ışığında diyebiliriz ki; satranç kesinlikle bir eğitim aracıdır.
Satranç her türlü güce yer vermektedir.
Satrançta pratik yapmak için bol miktarda problem vardır.
Satranç problem çözeni anında ödüllendirir veya anında cezalandırır.
Satranç tam olarak kullanıldığında iyi bir düşünce sisteme üretir.
Dikkatin bir konu üzerinde toplanması sağlar
Sabırlı olunmasını sağlar.
Yaratıcı ve üretken olmayı sağlar.
İnsanları disipline eder.
Her ne koşulda olursa olsun mücadele etmeyi sağlar.
Zor koşullarda doğru ve çabuk karar vermeyi sağlar.
Bilimselliği ön plana alarak araştırmalar yapmaya yönlendirir.
Satranç yüzyıllardır var olmasına rağmen eğitimde araç olarak kullanılmaya göreli olarak yeni başlandı. Şu an otuz gelişmiş ülkede zorunlu ders olarak okutulmaktadır.Ülkemizde de Milli Eğitim Bakanlığı ve Türkiye Satranç Federasyonu Başkanı arasında 2 Haziran 2005 tarihinde yapılan protokolle okullarımızda satranç eğitimi verilmesi ve böylece daha fazla öğrencinin satrançla buluşması için okullarda satranç seçmeli ders olarak konularak önemli bir adım atılmıştır. Veli, öğrenci ve okul idarecilerin satrancın değerini anlamasını beklemeden Bakanlığımızın belki bir adım daha atarak satrancı zorunlu ders olarak koymasının uygun olacağı önerilebilir. Bunlara ek olarak, öncelikle öğretmenlere satranç öğretilmelidir. Ayrıca, öğretmen adaylarının satranç öğrenebilmeleri için eğitim fakülteleri ders programlarına satranç ayrı bir ders olarak yada diğer derslerin içine yerleştirilerek verilebilir.
Alexander, D. (2005). Chess in Education. http://www.ochess.org/news/ocb/Apr2006/ChessInEducation.pdf . İndirme Tarihi:04.07.2006
Artise, J. (2006). Chess and Education. http://www.chesshouse.com/articles.asp?id=114 İndirme Tarihi: 04.07.2006
Benefit of Chess for Youth. http://mysite.verizon.net/kaech/benefits.html. İndirme Tarihi: 04.07.2006
Casablanca, J.R. Satrancın Esasları. Inkilap Yayınevi: İstanbul.
Dauvergne, P. (2000). The Case for Chess as aTool to Develop Our Children’s Minds. http://www.auschess.org.au/articles/chessmind.htm .İndirme
Ferguson, R. (1995). Chess in Education: Research Summary. http://www.gardinerchess.com/publicationsbenefits/ciers.pdf .İndirme. Tarihi:04.07.2006
Milat, M. (2006). The Role of Chess in Modern Education. www.kidchess.com/milat_roleofchess.htm. İndirme Tarihi: 04.07.2006
Olgaç, K. (2001). Satranç öğrenelim. Bilgi yayınevi. 7. Basım.
Palm, C. (1990). Chess Improves Academic Performance, derived from New York City Schools Chess Program. http://www.psmcd.net/otherfiles/ BenefitsOfChessInEdScreen2.pdf . İndirme Tarihi:04.07.2006
Some Thoughts on the Educational Merits of the Game Chess. http://www.his.com/~pshapiro/chess.html .İndirme Tarihi: 04.07.2006
The Benefits of Chess in Education mysite.verizon.net/kaech/benefits.html İndirmeTarihi: 04.07.2006
www.quadcitychess.com/benefits_of_chess.html .İndirme Tarihi: 04.07.2006
www.meb.gov.tr İndirme Tarihi: 04.07.2006
www.satrancmerkezi.com İndirme Tarihi: 04.07.2006
www.eczacibasi.com.tr İndirme Tarihi: 04.07.2006
www.tsf.org.tr/index.php?option=com_content&task=view&id=6&Itemid=2 İndirme Tarihi: 04.07.2006
www.tsf.org.tr İndirme Tarihi: 04.07.2006
Öğretmen, Çankaya Mimar Sinan İlköğretim Okulu Ankara
M ehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi