Download "T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SANAT TARİHİ ANABİLİM DALI"
1 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SANAT TARİHİ ANABİLİM DALI 19. YÜZYILIN SEYAHATNÂME VE GRAVÜRLERİNDE OSMANLI ÇAĞI ANADOLU KONUTU ÜZERİNE BAZI TESBİTLER Yüksek Lisans Tezi Ela YILMAZ Ankara-2012
2 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SANAT TARİHİ ANABİLİM DALI 19. YÜZYILIN SEYAHATNÂME VE GRAVÜRLERİNDE OSMANLI ÇAĞI ANADOLU KONUTU ÜZERİNE BAZI TESBİTLER Yüksek Lisans Tezi Ela YILMAZ Tez Danışmanı Doç. Dr. Z. Kenan BİLİCİ Ankara-2012
5 I İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ 1. GİRİŞ 1 2. OSMANLI MİMARLIĞININ 19. YÜZYILI: BİR FİZİKÎ PANORAMA DENEMESİ Siyasî Çerçeve Sosyo-Kültürel Ortam: Yeni İhtiyaçlar ve Yönelişler Konut Bağlamında Osmanlı Çağının Sivil Mimarisi Üzerine Bazı Gözlemler Hukuki Bağlamlar: İmar Kanunları ve Mevzuata Yönelik Bazı Belirlemeler BATI GÖZÜYLE OSMANLI DÜNYASI Osmanlı Coğrafyasına Yönelik İlgilerin Tarihi Kökenleri ve Osmanlı Maddi Dünyasına Yönelik Meraklar; Seyyah, Seyahatnâme ve Görsel Belgeler Üzerine Bazı Notlar Doğu Dünyasını Anlamanın Sofistike Yöntemleri: Oryantalizm ve Oryantalist Söylemler.32
6 II YÜZYILIN GÖRSEL İZLENİM VE KANITLARI: OSMANLI KENTLERİ VE KONUTLARA İLİŞKİN BATILI ANLATIMLAR Afyonkarahisar Antalya Bursa Erzurum Kayseri Trabzon Urfa SONUÇ BİBLİYOGRAFYA ÖZET SUMMARY GÖRSEL KAYNAKLAR
7 ÖNSÖZ 19. yüzyıl, hem Avrupa ülkelerinin hem de Osmanlı imparatorluğunun önemli değişim ve dönüşümleri yaşadığı bir çağdır. Osmanlı coğrafyasında gerçekleşen siyasî, ekonomik, kültürel ve toplumsal yapıdaki değişikler, çoğu zaman batılı seyyahların seyahatnâmelerine de konu olmuştur. Bilinmeyen Doğu yu keşfetme merakıyla Anadolu ya gelen seyyahlar, geride çok sayıda seyahatnâme ve gravür bırakmışlardır. İnsanlarda var olan keşfetme ve merak duygusu, insanları kimi zaman başka ülkelere ve kentlere götürür. Dilini, kültürünü ve günlük hayatını bilmediği ülke ya da kentlerde hayatına farklı anlamlar katar insan. Özgürleşir çoğu zaman. Kendi içimde de var olan beni başka kentlere, ülkelere götüren keşif ve heyecanı, seyahatnâmeleri okurken de hissettim. Kimi zaman kendimi seyyahın gittiği bir kentte bulduğumu ve onların pitoresk anlatımları içinde düşler kurduğumu itiraf etmeliyim. Bu süreçte kentleri, konutları, toplumu ve yaşamı seyahatnâmeler yoluyla kavramamı sağlayan, her hafta zaman ayırıp, bilgisiyle, düşünceleriyle ve bakış açısıyla bana yön veren, kendisinden çok şey öğrendiğim değerli hocam Doç. Dr. Z. Kenan BİLİCİ ye teşekkür ediyorum. Bana her zaman destek veren ve yanımda olan canım Anneme ve Babama, tezin yazılması süresince her konuda yardımcı olan dostlarıma ve bu süreçte bana verdikleri izin ve tanıdıkları kolaylık dolayısıyla çalışma arkadaşlarıma minnet borçluyum.
8 1 1-GİRİŞ Seyahat, seyahatnâme ve gravür 19. yüzyılın sonlarına kadar birbiriyle ilişkili olmuş bu kavramlar, bir yönüyle, yeni ülkelere ve kentlere doğru yol alan seyyahları ve onların gördüklerini başkalarına aktardığı notları ifade ederken, diğer yönüyle de, kendi tanıklıklarını başkalarının gözünde de canlandırabilmelerini sağlayan görsel kaynakları tanımlıyor. Yüzyılın ikinci yarısında fotoğraf makinelerinin gelişmesi, gravür gibi resimli anlatımların etkisini giderek azaltacak ve bu tür belgeleri silik birer hatıraya dönüştürecektir. Avrupa da seyahat Ortaçağ da gelişme göstermeye başlamış ve yüzyıllar boyunca da devam etmiştir. 18. yüzyıl sonlarından itibaren ve 19. yüzyılda bütün Avrupa da ve özellikle İngiltere de seyahat dernekleri kurulmuş; seyahat edecek olanlara yönelik broşürler de yayımlanmaya başlanmıştır. Bu dernekler, ülke dışına ve Doğuya seyahat edenlere bir tür rehberlik hizmeti vermiştir 1. Ayrıca daha önce gelen seyyahlar da, ülkelerine döndüklerinde yazdıkları seyahatnâmelerle, gezdikleri ülkelerde karşılaşılan güçlükler ve dikkat edilmesi gereken hususlarla ilgili seyahat edeceklere tavsiyelerde bulunmuşlardır. 1 N. A. Sevin, Gravürlerde Yaşayan Osmanlı, Ankara, 2006, s
9 2 Avrupa dan başlayarak Osmanlı topraklarına ve İstanbul a seyahat etmek, uzun ve zahmetli bir yolculuğu göze almayı gerektiriyordu. Erken dönemden başlayarak tercih edilen güzergâh, genellikle deniz yoluydu. Başlangıçta, yalnızca rüzgâr gücüne bağlı olarak yol alan gemilerle seyahat, denizin durumuna ve mevsim koşullarına göre bazen haftalar sürebiliyordu. Buharlı gemi ve demiryolu ağı, 19. yüzyıl içinde giderek gelişti ve genişledi. Böylece çok daha fazla sayıda ressamın gezmek, görmek, keşfetmek ve bilgi edinmek için Doğu dünyasına giden insan kalabalıklarının arasına katılmaya başladığı anlaşılmaktadır yüzyıl sonlarında Anadolu gezileri İstanbul, İzmir ve Trabzon olmak üzere üç ana merkezden başlamaktaydı. Bu bağlamda, İstanbul a gemiyle gelenler orta ve doğu Anadolu ya geçerlerken, İzmir den Anadolu içlerine gitmek isteyenler, özellikle antik yerleşimleri görmek için batı ve güney-batı Anadolu ya, seyahatlerine Trabzon dan başlayanlar ise, doğu Anadolu üzerinden güney-doğu Anadolu ya geçmekteydiler. İstanbul, seyahat edecekler için bol sayıdaki otelleriyle sonsuz sayılabilecek konaklama ve konfor imkânı sunduğu halde, Anadolu için bu tür imkânlar geçerli değildi. Seyyahlar, Anadolu da çoğunlukla hanlarda kalmak zorundaydılar. Hanların olmadığı yerlerde manastırlar, kiliseler ya da gittikleri kentin saygın kişilerin konutlarında konaklıyorlardı. Özellikle, İstanbul ve İzmir in, Kutsal Topraklar a ve İran gibi daha uzak ülkelere gidecekler için çok uygun konaklama noktaları arasında sayıldığı bellidir; ancak, bazıları bu konfor imkânını bulamıyor ve ahır gibi çok kötü 2 N. A. Sevin, 2006, s. 16.
10 3 yerlerde konakladıkları da oluyordu 3. Bazı kentlerde, seyyahlar için misafirhâne niteliğinde özel evler de bulunmaktaydı 4. Batılı seyyahların Osmanlı coğrafyasına ilişkin gözlemlerini içeren notlar, şüphesiz, Osmanlı çağının fizik-bütün olarak tanımlanmasına yardımcı olacak bir kaynak grubudur; buna karşılık, sözkonusu gözlemlerin, kimi yerlerde özellikle demografi ve etnik yapıya yönelik tesbitler olmak üzere, son derece dikkatli kullanılması, hattâ çoğunlukla başta tahrir ve mühime defterleri olmak üzere, Osmanlı arşiv belgeleriyle mukayeseli olarak çalışılması da gerekir. Bu çalışmada, Osmanlı geç dönem sivil mimarlığı bağlamında, 19. yüzyılda kaleme alınmış seyahatnâmeler ve gravürlere konu olan görüntüler eşliğinde, Osmanlı kentlerindeki konutlara yönelik bir durum değerlendirmesi yapılmaya çaba harcanmıştır. Bu noktada, sadece 19. yüzyılda Osmanlı coğrafyası üzerine yazılan seyahatnâmelerin sayısının 5000 i geçtiği 5 hatırlanacak olursa, sadece konut değil, Anadolu mimarlığına yönelik bu tür çalışmalara, ne denli yoğun emek ve mesai harcanması gerektiği kendiliğinden anlaşılabilir. Anadolu ya gelen arkeolog, asker, botanikçi, coğrafyacı, din adamı, diplomat, doğu bilimleri uzmanı, doktor, gazeteci, gezgin, jeolog, mühendis, mimar, misyoner, ressam, tarihçi, topoğraf, sanat tarihçi ve yazar gibi mesleklere sahip seyyahların geliş amacı, hiç şüphesiz, Anadolu nun geç dönem konutları ve bunların özelliklerini belirlemek değildir. Bu bağlamda, çalışmanın henüz başlangıç aşamasında, Batılı seyyahların anlatımları üzerinden 3 S. Germaner-Z. İnankur, Oryantalizm ve Türkiye, İstanbul, 1989, s Nitekim, F. Burnaby, Tokat a gittiğinde seyyahların konaklaması için tahsis edilmiş bir eve götürüldüğünden bahseder (bknz: At Sırtında Anadolu, Çev: F. Taşkent, İstanbul, 2011, s. 160). 5 İ. Ortaylı, Osmanlıyı Yeniden Keşfetmek-1, İstanbul, 2011, s. 91.
11 4 Osmanlı çağı Anadolu konutunun fizikî özelliklerini belirlemek amacıyla Türkiye nin pek çok kentine yönelik bir plan tasarlanmış olmasına karşılık, sürenin kısıtlılığı nedeniyle sonuçta yedi kentin teze konu edilmesine karar verilmiş; bu kentlere yönelik olarak, toplam 56 seyyah ve 35 gravür üzerinden 19. yüzyıldaki Osmanlı konutunun fizikî özellikleri tesbit edilmeye çalışılmıştır. Diğer taraftan, çalışmaya yardımcı olacağı düşünülerek, 23 fotoğraf ve üç çizime de yer verilmiştir. Çalışmaya dâhil edilen kentler, gravürlere de konu olan konutların yer aldığı yerleşmelere göre seçilmiştir. Kentlerin yazımında bölgesel bir ayrım dikkate alınmamış ve alfabetik bir sıralamaya tâbi tutulmuştur. Aynı seyyahın, değişik kentlere gittiği durumlarda, yaptığı iş ve/veya mesleği, ilk gittiği kentte vurgulanmış; ziyaret ettiği diğer kentte ise bunun tekrar vurgulanmasına gerek görülmemiştir. Bu bağlamda, çalışma sırasında, her kent ölçeğinde, seyyahların konutlara ilişkin gözlemlerine geçmeden önce, okuyucu için yararlı olacağı düşünülerek, sözkonusu kentin tarihî geçmişine yönelik kısa bir giriş bölümüne de yer verilmiştir. Tez konusu, üç ana başlık ve bunlara bağlı alt başlıklar halinde toplanmıştır. Birinci bölümde, Osmanlı mimarlığının 19. yüzyılına yönelik bir fizikî panoramasını belirlemek amacıyla, böyle bir bütünsellik içinde dönemin siyâsî çerçevesi, yeni ihtiyaçlar ve yönelişlerle sosyo-kültürel ortam, Osmanlı sivil mimarlığına yönelik bazı gözlemler ve imar kanunları ile mevzuata yönelik hukukî bağlamlar üzerinde durulmuştur. Çalışmanın Batı Gözüyle Osmanlı Dünyası başlıklı ikinci ana bölümünde, seyahat, seyyah ve seyahatnâme bağlamlarında Osmanlı coğrafyasına yönelik ilgilerin tarihî kökenleri ve Batı nın Osmanlı maddi dünyasına ilişkin ilgileri ortaya konulmaya gayret edilmiş; bu noktada, Doğu dünyasına olan ilgi uyanışının gerisinde yer alan Oryantalist söylemler ve Oryantalizm hakkında da bilgi
12 5 verilmiştir. Şüphesiz, 19. yüzyılda Batı da yükselen ilgi uyanışını, sadece Oryantalizm ya da keşfedilmemiş Doğu gibi çoğu ütopik/egzotik hayallere ulaşmak ya da Binbir Gece Masalları nın peşinde koşmak isteyen romantik maceraperestlerin arayışları gibi görmek doğru bir yöntem değildir; seyahatnâmelerin satır aralarına dikkatlice bakılırsa, batılı seyyahları doğuya çeken yönelişlerin ardında, kimi kez de, başta arkeoloji ve sanat tarihi olmak üzere, çeşitli müsbet bilim dallarının da, bilimsel araştırmalarının bulunduğu anlaşılmaktadır. Bu noktada, özellikle klasik antik mirasın yoğun olduğu batı ve güney-batı Anadolu da yapılan arkeolojik kazıların yoğunluğu hatırlanabilir. Bu çalışma sırasında değişik kütüphanelerde kayıtlı, farklı dillerde yazılmış ya da bir bölümü günümüz Türkçesine de çevrilmiş 168 eser incelenmiş; bunlardan, belirlediğimiz kentlere ve konutlara ilişkin bilgi veren 52 eserden yararlanılmıştır. Ayrıca, Gravürlerle Türkiye (2002) adlı yedi ayrı ciltten oluşan kitabın da, gravürlerin tesbiti konusunda çalışmaya yön verdiğine işaret edilmelidir. Özet ve sonuç olarak, bu çalışma ile ilk kez batı gözüyle Anadolu konutuna ilişkin bilgiler bir araya getirildiği gibi, seyyahların yorum ve gözlemlerine dayanarak, belirli bir tarih kesitinde Osmanlı çağı Anadolu konutunun kimi fizikî özellikleri belirlenmiştir.
13 6 2. OSMANLI MİMARLIĞININ 19. YÜZYILI: BİR FİZİKÎ PANORAMA DENEMESİ 2.1. Siyasî Çerçeve 1299 da kurulup, zamanla sınırlarını Doğu Avrupa, Güneybatı Asya ve Kuzey Afrika ya kadar genişleten Osmanlıların, 16. yüzyılda bir dünya imparatorluğuna dönüştüğü bilinir. 19. yüzyıla gelindiğinde, kıta Avrupası ile dünyanın çeşitli merkezlerinde olduğu gibi, Osmanlı coğrafyasında da sosyal, ekonomik ve politik anlamlarda birçok değişiklikler meydana gelmiş; Avrupa nın Hasta Adam olarak nitelendirdiği devlet, giderek daha çok toprak kaybetmeye başlamıştır 6. Avrupa devletleri tarafından Doğu Sorunu olarak adlandırılan Osmanlının çözülüş ve çöküş süreciyle, başta Rusya, Avusturya, İngiltere ve Fransa olmak üzere, 1871 yılından sonra İtalya ve Almanya nın da özellikle ilgilendiği anlaşılmaktadır 7. Şüphesiz, bu süreçte, batı dünyası için, savaş ve diplomasi yoluyla Osmanlı coğrafyasında, o vakte kadar hayal bile edemeyecekleri yeni kaynakların elde edilmesi önemlidir. Bu sayede, İngiltere nin sanayileşme yolunda önemli ilerlemeler kaydedip yeni sömürgeler elde ettiği, Napolyon un Mısır ı Fransız sömürgesi haline getirememiş olmakla birlikte Cezayir i ele geçirip Tunus u da Fransa ya bağladığı, Habsburg monarşisinin de 6 D. Quarter, 19. Yüzyıla Genel Bakış, Islahatlar Devri , Osmanlı İmparatorluğu nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, Cilt 2, İstanbul, 2006, s H. Tuncer, 19. Yüzyılda Osmanlı-Avrupa İlişkileri, Ankara, 2000, s
14 7 Balkanlarda önemli ilerlemeler kaydettiği ve Osmanlı ile ezeli rekabet halindeki Çarlık Rusyası nın da, Balkan coğrafyasındaki Ortodoks Hıristiyanların koruyucusu haline geldiği hatırlanabilir. Bu süreçte, Rusların, ayrıca askerî alanda güçlerini önemli ölçüde geliştirdiklerinden de bahsedilebilir yüzyılın sonunda gerçekleşen Fransız İhtilâlinin sonuçları ile Sanayi İnkılâbı gibi nedenlerin, tüm dünyada olduğu gibi, Osmanlı coğrafyasında da, devletin idarî yönetiminde çözücü etkiler yarattığına şüphe yoktur. Bu bağlamda, örneğin, Fransız İhtilâlinin etkisiyle ortaya çıkan Ulusçuluk akımının, çok uluslu bir yapıya sahip Osmanlı idaresi altında yaşayan farklı Balkan halklarının ayaklanmasına neden olduğu bilinir. Osmanlı egemenliği altındaki Hıristiyan halkların bağımsızlık savaşları, devlette çeşitli krizlere, savaşlara ve batı dünyasının güçlü devletlerinin Osmanlının iç işlerine karışmalarına yol açmıştır 9. Balkan coğrafyasındaki ayaklanmalarla başlayan ve nihayet Balkan savaşıyla hezimete dönüşen devlet idaresinde, mutlak denetim altındaki bir ordunun bulunmayışı, sonuçta, İmparatorluğun ortadan kalkmasına da neden olacaktır. Bu nedenle, daha 19. yüzyılın başlarında II. Mahmud, devleti İslâm ilkelerine dayalı bir ortaçağ imparatorluğundan batı dünyasının politik, askerî ve sosyal ilkelerini temel alan modern bir anayasal devlete dönüştürmeyi amaçlamış; bu bağlamda, merkeziyetçilik politikası çerçevesinde tüm yerel güçleri bastırdığı gibi, Anadolu ve Rumeli nin büyük bölümlerini de kendi merkezî otoritesinin denetimi altına almıştı. Bunu, eğitim ve sağlık alanındaki yenilikler de izlemiştir. Sultan II. Abdülmecid 8 S. Faroqhi, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Çev: E. Ertürk, İstanbul, 2012, s H. Tuncer, 2000, s. 28.
15 8 zamanında, demokrasiye geçişin ilk adımı, 3 Kasım 1839 da Tanzimat Fermanı nın ilân edilmesiyle atılmıştır. Bu ferman, bir İslâm ülkesindeki ilk anayasal belge olmuştur Şubat 1856 da ilân edilen Islahat Fermanı ile de gayri-müslimlere bazı haklar verilmiştir. Bu fermanın amacı, Balkanlarda ayaklanan gayri-müslim halkı ülkeye bağlamak, dolayısıyla Avrupa devletlerinin bunları bahane ederek devletin iç işlerine karışmasına engellemek ve toprak bütünlüğünü korumaktı. 19. yüzyılda batı dünyasındaki çağdaşlaşma hareketlerinin Tanzimat la birlikte bütün alanlara yayılması ve batılı fikirlerin Osmanlı ya girişinin artması, bir aydın muhalefet hareketinin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Yeni Osmanlılar olarak bilinen bu hareketin öncüleri 11, devletin kurtuluşunu anayasal meşrutî bir yönetimin kurulmasında görüyorlardı. Meşrutî idare isteği sonucunda, II. Abdülhâmid 23 Aralık 1876 yılında Kânun-i Esâsî yi ilân ederek, meşrutiyet yönetimine geçilmesini sağlamıştır. Ancak 13 Şubat 1878 yılında, II. Abdülhamid meclisi süresiz olarak kapatmış ve anayasanın temel hükümleri uygulanmamıştır 12. Devleti yıkılmaktan kurtarmak için yapılan çağdaşlaşma hareketleri sonuç vermemiştir. Bunun nedeni, devletin çöküşünün toplumsal ve ekonomik nedenleri araştırılmadan, bazı batı kuruluşlarını ve anlayışını devlete getirmekle devletin kurtulabileceği sanılmış; fakat bunlar, Osmanlı devletinin temeli sayılan geleneksel kurum ve fikirleri sarsacak değişik kavram ve fikirleri de beraberinde getirmiştir. 10 H. Tuncer, 2000, s Bu hareketin öncüleri; Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Süavi gibi aydınlardır. 12 Y. Sarınay, Türk Milliyetçiliğinin Tarihi Gelişimi ve Türk Ocakları, İstanbul, 2004, s
16 9 Avrupa devletlerinin de çıkarları nedeniyle Osmanlı devleti 19. yüzyılda hızla yıkılma sürecine girmiştir. Bu yüzyıl, Osmanlı devletinin, en hareketli, sancılı, yorucu ve uzun yüzyılı olmuş; geleceği hazırlayan en önemli olaylar ve kurumlar, bu yüzyılın tarihini oluşturmuştur Sosyo-Kültürel Ortam: Yeni İhtiyaçlar ve Yönelişler Toplumlarda insanların etkileşimi sonucu oluşan gelenek ve görenekler, örf ve âdetler, kurallar, dil, dinî inançlar kadar, sanat ve yaşama mekânları da toplumun sosyo-kültürel yapısının önemli bileşenleridir. Bu yapı, sürekli değişim ve dönüşüm içerisindedir. Osmanlı devletinin de, içinde farklı kültürlerin yaşadığı, dolayısıyla farklı gelenek, norm, dil, âdet ve dinlerin bir arada barındığı büyük bir sosyo-kültürel ortama sahip bir toplum olduğu bilinir. Bu farklı kültürel kimlikler birbirinden kurallarla ayrılsa bile, hiç şüphesiz, bütün halde bir Osmanlı Ailesi ni oluşturmaktaydı. Ailenin içinde yaşadığı fizikî ortamın çekirdeğini oluşturan mahalle, esasen, bir sosyal ve kültürel birimdir. Bu birim, aynı dinden insanlardan, genelde bir sülâle veya aşiretin mensuplarından veya sürgünle gelen hemşehrilerden ya da İstanbul ve bazı şehir mahallerinde olduğu gibi birbirini tanıyan ve birbirine kefil olan hanelerden oluşur. 19. yüzyıl başlarına kadar büyük şehirlerin 13 İ. Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, İstanbul, 2012, s. 37.
17 10 mahallelerinde belirli bir toplumsal sınıflaşmaya göre biçimlenmiş, belirgin bir mekân farklılaşması yoktur. Dinsel farklılık hariç, dil ve etnik farklılık önemli değildir; imparatorluğun her sınıf ve her bölgesinden insanlar belirli kurallar ve etiket çerçevesinde birlikte yaşarlar. Mahalle mescidi ve kahvehane bir toplantı ve tartışma mahalli olup kamuoyunun oluştuğu merkezlerdir yüzyılın ilk yarısına kadar, mahalleleri imamlar yönetmekteydi. İmamlar, mülkî ve beledî bir âmir olan Kadı nın mahalledeki temsilcileridir. Gayri-müslim mahallelerinde ise ruhanî reis ve cemaatin kocabaşısı bu görevi sürdürüyordu 15. İmamlar, doğum, ölüm, boşanma, yer değiştirme ve seyahat izni ilmuhâberlerini düzenleme gibi işler için ilk kayıtları tutar; cami ve mescitlerin, mahalle sokaklarının temizliği, çeşme, su yolu, hamam gibi mahalle halkının ortak kullandığı birimlerin bakım ve korunmasında gözlemci ve denetleyici olarak etkinlik gösterir, ayrıca mahalle halkının korunmasını ve rahatlıklarını da sağlarlardı 16. Mahallelerde görevli imamların maaşları vakıf gelirlerinden verilirdi; bir süre sonra bu konuda suiistimaller yaşanması, halkın imamın baskısından ve zulmünden bıkması, ülkenin içinde bulunduğu ekonomik bunalım ve ayaklanmaların iç güvenliği sarsması, özellikle yıllarında İstanbul a göçün önlenmesi ve kentte güvenliğin sağlanması amacıyla kentin mahallelerinde muhtarlık teşkilâtları kurulmuştur. Anadolu da ise muhtarlık örgütünün ilk kez 1833 yılında Kastamonu ya bağlı 14 İ. Ortaylı, Osmanlı Toplumunda Aile, İstanbul, 2010, s İ. Ortaylı, 2010, s M. Çadırcı, Tanzimat Sürecinde Türkiye Anadolu Kentleri, Ankara, 2001, s. 49.
18 11 Taşköprü de kurulduğu bilinmektedir 17. Mahalle imamı, cemaati temsil ettiği için, devlet, muhtarları imamın yerine değil, fakat yanına koymuştur. Osmanlı mahallesi, aile ile organik bir bağ içinde ve doğum, evlenme gibi mahalleliyi ortaklaşa ilgilendiren ve dayanışmaya sevk eden olayların topluca yaşandığı fizikî bir mekândır. Örneğin, çocuk bu fizikî mekânın içinde ve arasında büyür. Toplumun temeli, mahalleli aile olduğu gibi, esasen, mahalle, sadece dinî ve kültürel bir birim değil, fakat aynı zamanda malî ve idarî bir birim olarak da değerlendirilirdi 18. Mahalleler genel olarak dış dünyaya kapalıydı. Bunun nedeni, zanaatkâr ve tüccarların çoğunun eviyle işinin ayrı ayrı yerlerde olmasıydı. Özellikle büyük kentlerde iş semtleri vardı. Hanların, kapalı çarşıların çoğu çeşitli vakıflara ait dükkânlarla dolu sokakların bulunduğu semtlerde sürekli oturan çok azdı 19. Kentlerin yönetimi ise önceleri kadılara bırakılmıştı. Kadılar, kentin yönetiminin yanı sıra yargı görevini de yerine getirirlerdi yılında, İhtisab Nazırlığı kurularak, kentlerin güvenlik işleri, esnafın teftişi ve vergi toplanması için yeni memurlar tayin edildi. Bu görevlere yeni memurlar getirilmesiyle, kadı sadece yargı organı durumuna düşmüş; İhtisab Nazırlığı ise, yapıcı bir beledî hizmet organı olmak yerine, yasaklayıcı ve despotik bir uygulama örneği olmuştur. Kentlerin değişen yapısı ve yeni ihtiyaçlar, modern belediye idarelerinin kurulmasını 17 M. Çadırcı, 2001, s. 51, İ. Ortaylı, 2010, s. 50, S. Faroqhi, Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla, Çev: E. Kılıç, İstanbul, 2011, s. 183.
19 12 gerektirmiştir. Bu nedenle, 16 Ağustos 1854 de İstanbul Şehremaneti 20 nin kurulduğu bilinir. Şehremaneti, kentte zaruri ihtiyaç maddelerinin sağlanmasına ve bulundurulmasına dikkat edecek, yol ve kaldırım yaptırıp onaracak, temizlik işlerini, esnafı kontrol edecek, vergi ve resimleri toplayıp Hazine ye teslim edecekti. Anadolu kentlerinde modern beledî teşkilâtlanmaya, 1877 yılında Vilâyet Belediye Kanunu çıkmadan önce, 8 Ekim 1864 tarihli Vilâyet Nizamnâmesi nin hükümlerine dayanılarak oluşturulmuştur. Bunun nedeni, bazı liman şehirleri, önemli ulaşım ve ticaret merkezlerinde, tüccar ve yabancı uyrukluların kent yönetiminde düzenli ve modern beledî hizmetler istemelerinden kaynaklanmaktaydı. Bu bağlamda önemli bir liman kenti olan İzmir de, Belediye 1864 yılında kurulmuştur 21. Kentin çevresiyle ilişkisini sağlayan haberleşme ağında olduğu gibi, dış ticaretin niteliği ve ekonomideki değişimler, ayrıca Tanzimat ın getirdiği yeni bürokratik yapıda ilk kez konuttan farklılaşmış bir Devlet Dairesi fikrinin ortaya çıkışı gibi kent merkezlerinde yaşanan bu köklü değişikliklerin, esasen, Batı kültürüne yönelmenin getirdiği sonuçlar olduğu ileri sürülebilir. 19. yüzyılda kent merkezlerinde görülen dönüşümlerin, kendini daha çok konut alanlarında gösterdiği anlaşılıyor 22. Örneğin, İstanbul da, 1905 tarihinde inşaat mühendisi/haritacı Charles Edward Goad tarafından hazırlanmış haritalarda, Appartements olarak tanımlanan yapılar olduğu ve bu yapıların her katında bağımsız dairelerin bulunduğu konutlar ile 20 Bknz: İ. Ortaylı, Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri ( ), Ankara, 2011, s İ. Ortaylı, 2011, s İ. Tekeli, Osmanlı İmparatorluğunda Kent Planlama Pratiğinin Gelişimi ve Kültürel Mirasın Korunmasındaki Etkileri, İslam Geleneğinden Günümüze Şehir Hayatı ve Yerel Yönetimler, Cilt-II, İstanbul, 2005, s. 59.
20 13 Habitations olarak adlandırılan geçiş tipi denebilecek her katı bağımsız konut özelliği taşımayan aile konutları mevcuttur. Habitations konutlarında mutfak ve tuvalet büyük olasılıkla giriş katında bulunmaktadır. Bu aile konutları, zaman içinde kiralık konutlara dönüştürülmüş ve servis hacimleri dairelere sonradan eklenmiştir. Ancak daha tarihlerinde mühendis Eugene Henri Gavand ın Tünel için hazırladığı haritalarda da, Goad planında Habitations olarak tanımlanan yapıların da yer aldığı dikkati çeker. Örneğin, Galata semtinde ve 1853 tarihli bu tür bir yapının her katında ayrıca mutfak ve tuvalet olduğu da tesbit edilebilmektedir. Bu husus, sözkonusu konut yapısının, 19. yüzyılın ikinci yarısından önce ve her katında bağımsız dairelerin bulunduğu (mutfak ve tuvaletlerin her kattaki dairede bulunması) bir tipin, en azından Galata bölgesinde var olduğunun açık bir kanıtıdır. 19. yüzyılın son çeyreğinde Galata da ortaya çıkan apartmanları, İstanbul da yapılan diğer konutlardan ayıran en önemli özelliklerin, birçok odada baca olması, bazı apartmanların giriş katlarında veya bodrumlarında çamaşırhane bulunması ve mobilya kullanımı gibi konfor şartları olduğu bilinir 23. Bütün bunlara bakılarak, İstanbul özelinde, ayrıcalıklı ve farklı bir konut tipinin ilk örnekleri kabul edilebilecek Galata apartmanlarının, Osmanlı nın modernite sürecinde ve 19. yüzyılın sonlarına doğru kentsel mekânlarda görülen dönüşümün birer kanıtı oldukları ileri sürülebilir. Diğer taraftan, dönüşüm, sadece kentlerin formunda değil, aynı zamanda iç dokusunda da kimi değişikliklere gidilmesini zorunlu kılmıştır. Örneğin, İstanbul, İzmir ve Selânik gibi kentlerde yabancı şirketler eliyle tramvay ve vapur işletilmeye 23 A. D. Öncel, Apartman Galata da Yeni Bir Konut Tipi, İstanbul, 2010, s. 127, , 140.
21 14 başlanmış; ama en önemlisi, atlı arabalar kentlere girmiş ve bütün bu gelişmeler, kent içinde sokakların yeniden düzenlenmesine yol açmıştır 24. Bu gelişmeler ışığında kentlerde, apartman, tiyatro, otel ve banka gibi yeni yapı türleri ortaya çıkmış; batıda gelişen mimarlık akımları ile yeni yapı tasarımları doğmuş; ihtiyaçlar ve zevkler değişmiş; mimari, resim, müzik ve eğitim alanlarında gelenekselin yanında yeni de yer almış ve özellikle yüzyılın ikinci yarısında basılı kitapların sayısı da artmıştır. Gelenek ve görenek ile örf ve âdetler gibi maddî ve manevî kültür katmanlarının içinde yaşatılarak biçimlenmiş sosyo-kültürel yapıya, Osmanlı kent ortamında yaşanan köklü dönüşümlerin yansımaları olan üretim, ulaşım ve teknoloji gibi maddi kültür bileşenlerinin de dâhil olmasıyla, 19. yüzyılın Osmanlı kültürel ve toplumsal modernleşmesinin sağlandığı ileri sürülebilir. Gözlemler 2.3. Konut Bağlamında Osmanlı Çağının Sivil Mimarisi Üzerine Bazı Bilindiği üzere, Anadolu da konutun tarihi Neolotik çağa kadar geri gitmektedir. Çatalhöyük ve Hacılar yerleşimleri ve ev biçimleri; dikdörtgen planlı odalar, moloz taş temeller üzerinde çamur harçlı kerpiç duvarlar ve düz çatılardan oluşmaktaydı. Bu süreçte, dikdörtgen odalı ve avlulu evlerin varlığından da bahsedilebilir. D.Kuban, Yakın Doğu da, Geç Roma egemenliğini izleyen dönemde ise yaygın ev tipinin eyvanı ile avlu evi olduğunu belirtir 25. Bu tip konutlar, İslâm İmparatorluğu nun ilk genişleme döneminde ve Araplar tarafından ele geçirilen 24 İ. TEKELİ, 2005, s D. Kuban, Türk Hayat lı Evi, İstanbul, 1995, s
22 15 güney-doğu Anadolu da görülebilir. Türk ev biçiminin oluşumu sırasında birinci kat odalarının önündeki hayat temel oluşumdur. Osmanlı çağı konutlarında avlu kullanımının, kentlerin kırsal karakterinden kaynaklandığı iddia edilmiştir 26. Bu bağlamda, batı Anadolu ve Balkan coğrafyasında, Osmanlı kentlerinin en önemli özelliğinin, kent duvarlarının dışında ve bahçeli ev tarzında gelişmeleri olduğu hatırlanabilir. Denebilir ki, İslâmî kent hayatı Orta Asya, İran ve çoğu Arap ülkelerinde avlulu ev tipini ön plana çıkartmışken, Osmanlı konutu, farklı bir kentsel mekân anlayışının ürünü olarak bu çevre içinde biçimlenip var olmuştur 27. S. Yerasimos un, 16. yüzyıl ortalarına ve sonralarına ait üç vakıf defterine kayıtlı 821 hâne üzerinden 16. Yüzyıl İstanbul Evlerine yönelik olarak yaptığı tesbitlerde, genellikle kırsal alana özgü bir konut tipi sayılan Hayatlı Ev in bir çeşitlemesini sözkonusu dönemin İstanbul konutlarında da bulmak mümkündür. Bu yüzyılda, yığma ya da ahşap karkas yapılar ön plandadır. Hânelerin % 53,09 u birden fazla kata sahip, üç ya da daha fazla kata sahip konut sayısı ise 12 dir. Bu konutların % 77,35 inde en az bir avlu bulunuyordu. 16. yüzyılda İstanbul evinin bölümleri bir avlu etrafında ya da içinde kümelenmekteydi. Büyük evlerde çift avlu bulunuyor; dış avlu hizmet alanı işlevi görürken, iç avlu ev sahibinin ailesi tarafından kullanılıyordu. Odaların önünde, hatta bazen etrafında sofa adı verilen yarı açık 26 D. Kuban, 1995, s D. Kuban, Hayatlı Ev olarak da bilinen Osmanlı-Türk evinin temel karakteristiğinin, birkaç pencere dışında sokağa tümüyle kapalı olması şeklinde nitelendirir. Ona göre, tek ve ana cephesi çift katlı galeri halinde tanzim edilmiş hayat aracılığıyla avlu ya da bahçeye bağlanmaktaydı (Bknz; 1995, s. 27, 54). Osmanlı konutunu, sokaktan ve doğal olarak günlük hayattan kopuk ve yalıtılmış bir yaşama kültürünün ürünü haline indirgeyen bu tür bir yaklaşımın, pek de gerçeği yansıttığı söylenemez.
23 16 mekânlar bulunuyor; bunlar büyük bir sundurmada son buluyordu. Bu evlerin, % 32,68 inde bahçe, % 80,79 unda helâ (kenef) ve % 6 sında mutfak bulunmaktaydı tarihli İstanbul vakıf defterleri, en küçük evlerin bile bir kısmında ve daha büyük evlerin çoğunda helâ (kenef) olduğunu göstermektedir. Osmanlı döneminde de, her dönemde olduğu gibi, konutun ne kadar büyürse konforunun da o kadar arttığı anlaşılmaktadır. Öte yandan, konutlarda hamamlara pek sık rastlanmıyordu. Konutlar sularını kuyularla sağlıyordu. Bu nedenle 19. yüzyılın sonuna kadar İstanbul daki herhangi bir evin konforunu sağlayan temel unsur kuyuydu. Ahur sayısı da İstanbul genelindeki konutlar düşünüldüğünde çok fazlaydı; bunların, genellikle küçük ev hayvanları ve bazen de büyükbaş hayvanlara barınak sağladığı iddia edilmiştir. Mutfak ve kiler lüks olarak belirip, konutlarda fırınlar görülmekteydi. Mutfak, ancak 19. ve 20. yüzyıllarda bir norm haline gelmiştir 29. Tarihi bilinen örneklerin azlığı yüzünden, Hayatlı Ev in 17. yüzyıl gelişmesini izlemek pek mümkün değildir. Ancak, giriş katı duvarları üzerinde taşan çıkma kavramının bu yüzyılda yayıldığı bilinmektedir. Hayatlı Ev in klasik dönemi 18. yüzyıldır. Bursa-Muradiye deki Murat Evi denilen konutun, eyvanının açık olması, ortasında uzanan bir balkonunun bulunması ve hayat a bağlı, iki tarafa kapalı yükseltilmiş bir platformun eyvan gibi hacim oluşturması nedeniyle bu döneme örnek oluşturabileceği düşünülmüştür 30. Bu dönemde, oda ve hayat taki köşk sokağa 28 S. Yerasimos, 16. Yüzyılda İstanbul Evleri, Soframız Nur Hanemiz Mamur-Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınak, İstanbul, 2006, s. 307, , U. Tanyeli, Osmanlı Metropollerinde Evlerin Konfor ve Lüks Normları ( Yüzyıllar), Soframız Nur Hanemiz Mamur-Osmanlı Maddi Kültüründe Yemek ve Barınak, İstanbul, 2006, s. 336, , D. Kuban, 1995, s. 57.
24 17 açılabilirler. 19. yüzyılda ise asimetrik olarak yerleştirilmiş üç odalı Hayatlı Evler en yaygın tiplerdir ve hayat motifinin gücünü göstermektedir. U biçimindeki planlarda Hayatlı Ev, ona karakter kazandıran yarı-açık galeri nitelik değiştirince köklü tipolojik değişime uğramıştır. Bu değişim, evin yarı-kırsal niteliğini ortadan kaldırmıştır. Konutlar, daha küçük arsalar üzerine, sıralar halinde yapılmaya başlanmış; küçülen bahçeler de evin arkasına itilmiştir. Eyvan ya ortadan kaybolmuştur ya da odalara dönüşmüştür. Taş döşeli olduğu için taşlık adı verilen giriş holü çevresinde sıralanan hizmet odaları ise, daha önceki dönemin giriş katlarının işlevini görmektedirler. Bazen merdivenlerle ara bir kata, evin kadını tarafından kış odası olarak kullanılan basık tavanlı bir asma odaya geçilir. Giderek bu ara katlar üst katların planları ile aynı plana sahip tam katlara dönüşmüşlerdir. Bu yüzyıl kent evlerinin diğer bir özelliği de, birincisine çok benzeyen planı ile ikinci bir katın yapılmasıdır. Küçük yerleşimlerde iki katlı konut geleneği terk edilmemiştir. 19. yüzyılın ortalarında batılı üslûplar Osmanlı ya girmiş; önemli konutların bezemeleri neo-barok, neo-klasik, neo-gotik ve Art Nouveau karışımı üslûpla yapılmıştır. Özellikle liman kentlerinde, deniz yolları ulaşımının yoğunlaşması, ticaretin artması, kentlerin batı etkisine ve batı mallarına açılması, liman kentlerinde ve hinterlantında kârgir mimarinin ve buna bağlı olarak neo-klasik fizyonominin gelişmesine neden olmuştur D. Kuban, 1995, s. 58, 63-64, 66, 69, 90.
25 18 Sokaklardan oluşan mahalleler, kent merkezinde bir mescid, zaviye, tekke ve cami etrafında kurulmasına rağmen, bu yapılarla tek başına bir fizikî yapıyı tamamlamamıştır. Çarşı, hamam ve çeşme gibi yapılar da mahallenin temel unsurları olmuş; kentler bu yapıların etrafında bir oluşum gerçekleştirmiştir. Osmanlı kentlerinde, konutların arka bahçeleri ile oluşan yeşil potansiyelinin dokusuna karşılık, mahalli meydanlarda ve camilerin çevrelerindeki ulu çınarlar, iklimin uygun olduğu her yerde servilerin farklı renkleri ile kentin peyzajı tamamlanırdı. Kentlerin çevresinde, tarım alanları, bostanlar, bağlar, zengin meralar ve hayvancılık alanları, bayram yerleri, kentlere özellik katan, kentin çeşitli bölümlerini birbirinden ayıran dere boyları ve mesire yerleri Osmanlı kentinin ayrılmaz parçalarını oluştururdu yüzyılda Anadolu kentinde mekânsal farklılaşmanın ortaya çıktığı bir dönüşüm yaşanmıştır. 19. yüzyılda konut alanlarındaki farklılaşmalar, 16. yüzyıl kentinde olduğu gibi sadece milletlerarası farklılaşma değil, sınıfsal farklılaşmayı da içermekteydi. Ancak, her milletin tüm sınıfları aynı mahallede otururdu. Zenginler kent dışına çıkmış, ulaşım olanaklarına göre banliyöler oluşmuştu. Banliyöler arasında da milletlerarası farklılaşmalar meydana gelmiş; fakat bu ayrım, kent içindeki kadar sert olmamıştır T. Cansever, İslam da Şehir ve Mimari, İstanbul, 2006, s İ. Tekeli, 2005, s
26 19 Bu bağlamda, Osmanlı-Türk konut geleneği de, kent konutlarında büyük değişiklere uğramıştır. Ancak biçimsel kökenini değişmemiştir. Genellikle dış mimaride ahşap malzeme, kafes ya da kepenkler, çıkmalar, cumbalar; iç mimaride sedirler, yüklükler, işlemeli tavanlar, dış dünya ile hava ve ışık ilişkisi kesilmemiş sofalar tasarıma karakter veren öğeler olarak sonuna kadar kullanılmıştır yüzyıl sonlarına doğru İstanbul ve bazı önemli liman kentlerinde, apartman denilen çok katlı binalar ortaya çıkmış; evlerin içine konfor ve lüks girmiş; ancak hızla ilerleyen bu yapılaşma, kentlerin yeşilini oluşturan kent peyzajlarını da zamanla yok etmiştir. Belirlemeler 2.4. Hukukî Bağlamlar: İmar Kanunları ve Mevzuata Yönelik Bazı Osmanlı çağında, kentlerin planlanması ve konut yapımıyla ilgili resmî belge niteliğindeki bazı nizamnâme ve kanunların varlığından bahsedilebilir. Kimisi uygulamaya konulmuş bu tür yasal düzenlemelere gidilmesindeki en büyük nedenin, hiç şüphesiz, kentlerdeki konut stokunu büyük ölçüde ortadan kaldıran yangınlar olduğu bilinmektedir. Genelde ahşap malzemenin kullanıldığı konutlarda çıkan yangınların, özellikle İstanbul örneğinde, sadece konut ve bunların aralarındaki sokakları değil, fakat aynı zamanda kentin birçok mahallesini de yok ettiği bilinir D. Kuban, Osmanlı Mimarisi, İstanbul, 2007, s İstanbul da, en eskisi 15. yüzyıldan başlamak üzere, neredeyse her dönemde büyük yangınların meydana geldiği ve birçok konut ve mahallenin yanarak ya da yıkılarak ortadan kalktığı bilinir. Örneğin, Eylül 1804 yılında Tophane de çıkan yangında 400 konut yanarken, söndürme sırasında da 200 konut yıkılmış; aynı tarihlerde Hasköy yangınında 500 hâne yanmış ve 150 hâne yıkılmış; 18 Haziran 1811 de Beyoğlu nda çıkan yangında pek çok konut ve dükkân, 20 Kasım 1815 yılında ise Ortaköy Cami civarında çıkan yangında konutlar, dükkânlar ve yalılar yanmış; 14 Ağustos 1818 yılında Kadırga limanında başlayan
27 20 Diğer taraftan, konutlarda ahşap malzemenin tercih edilmesinin tek nedeninin, kolay yapılması ve ucuza mal edilmesinin yanısıra, muhtemelen kentler için tehlike arz eden depremlerin de göz önünde bulundurulduğunu açıklamaktadır. Osmanlı çağında, konut inşaatına ilişkin yasal düzenlemelerin en erken örnekleri 16.yüzyıla kadar geri gitmektedir 36. Örneğin, 1558 tarihinde çıkartılan buyrukla, konutların iki kattan fazla yapılmaması, saçak ve başka çıkıntıların olmaması, camilere çok yakın konut yapılmaması, sur duvarları ve konutlar arasında 3,00 ya da 3,50 m. ara bırakılması gerektiği bildirilmiştir. Diğer taraftan, 1695 de İstanbul daki konutların yığma teknikle inşa edileceği belirtilirken, bunun uygulanması için de devletin 1702 yılında tuğla, kiremit ve kireç sağlama yoluna gittiği anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, 1718 tarihinde çıkartılan buyruğun daha kesin hükümler içerdiği görülmektedir. Örneğin, konutların yalnızca yığma taş tekniğiyle yapılması, saçakların ahşap malzeme yerine kirpi saçak biçiminde olması ve saçak kısmının 18 parmaktan fazla olmaması, iki cumbanın karşı karşıya gelmemesi, birinin ötekine göre daha aşağıda veya yanda olmasına dikkat edilmesi gerektiği duyurulmuştur tarihinde ise Müslüman konutlarının yüksekliğinin 9,10 m., gayri-müslimlerin konutlarının da 6,50 m. olabileceği, eğimli arazilerde de bu kuralın uygulanacağı belirtilmiştir. Bunun yanısıra, gayri-müslimlere, Müslüman ve Kumkapı ya ilerleyen yangın önüne gelen binaları yakmış; 1 Mart 1823 yılında Cihangir Firuzağa Camii civarında bir çok ev ve dükkân, 28 Ağustos 1832 yılında Çengelköy de çıkan yangında 600 den fazla konut ve 20 kadar dükkân, Haziran 1855 de Koska ve Lâleli semtlerinde binlerce hâne ve dükkân ve 11 Haziran 1870 yılında Beyoğlu nda çıkan yangında da 3000 kadar konut ve dükkân yanmıştır. Detaylı bilgi için bknz: M. Cezar, Osmanlı Devrinde İstanbul Yapılarında Tahribat Yapan Yangınlar ve Tabii Âfetler, Türk Sanatı ve Araştırma ve İncelemeleri, Cilt I, İstanbul, 1963, s Buradaki bilgiler, Ü. Alsaç, Türk Kent Düzenlemesi ve Konut Mimarlığı, İstanbul. 1993, s.91 den özetlenmiştir.
28 21 konutlarının satılmaması ve gayri-müslimlerin sur dışında konut yapmamalarını belirten düzenlemeler de getirilmiştir yılında Prusya hükümeti tarafından, Osmanlı devletinde askerî öğretmen olarak görev yapması için İstanbul a gönderilen Helmuth von Moltke, ayrıca İstanbul un kent planını çizmekle de görevlendirilmiş ve ilk imar planı çalışmalarını da yapmıştır. Moltke nin, bu görevi sırasında konutlara ilişkin bazı tesbitler de yaptığı anlaşılıyor: Memleketin en imtiyazlı sınıfı olan Türklerin evlerinin dış görünüşü reayanınkilerden ayrılır. Müslüman, evinin geniş cephesini Boğaz a doğru yapar; kırmızı, mavi ya da sarı renge, fakat daha çok kırmızıya boyar; hâlbuki Rumlar ve Ermeniler evlerinin dar tarafını, başşehrin ana caddesi olan boğaza çevirirler ve kurşuni renkle badana ederler. Bu evlerin çoğu pek büyük olduğu için sokağın üstünden aşar ve ta arkadaki tepelere ve setlere kadar tırmanır. Eğer buna rağmen ev yine de tamah uyandırıcı bir zenginlik manzarası gösteriyorsa bunu, sanki iki ayrı mülkmüş gibi görünsün diye kurşuninin iki ayrı tonuyla boyarlar 37. Moltke nin bahsettiği renk kullanımının, esasen, Anadolu konut geleneğinin tipik bir özelliği olmadığı iddia edilebilir. Nitekim, taşra mimarisinde renk kullanımının az ve ahşap öğelerin de kireçle boyandığı bilinmektedir. Bazen beyaz, bazen de mavi ve kırmızı kullanılmıştır. İstanbul da ise Müslüman konutlarında; kırmızı, sarı, mavi, beyaz, gayri-müslim konutlarında ise kahverengi ve siyah renk kullanılmıştır. 19. yüzyılın büyük konaklarında ise pembe, her tür kırmızı, zeytin yeşili ve sarının tonları tercih edilmiştir H.von Moltke, Türkiye Mektupları, Çev: H. Örs, İstanbul, 1969, s D. Kuban, 1995, s
29 22 Moltke nin İstanbul için yaptığı plandaki kararlar, 1839 da ilmuhaber hâline getirilmiştir. Buna göre yapılacak binalar kârgir olacak; geniş ve geometrik kurallara göre yapılacak sokaklarda, binaların nereye yapılacağı gösterilecektir. Yeni oluşturulan mahallelerde ahşap ev yapmak isteyen fakirlere hiçbir şekilde göz yumulmayacaktır. Yollar, 10, 12, 15, 20 metre genişliğinde olacak şekilde dört kademeye ayrılmıştır. Çıkmaz sokak yapılmayacak ve uygun yerlerde meydan oluşturulacaktır. Bu ilmuhaberden sonra, 1848 yılında Ebniye Nizamnâmesi çıkarılmıştır. Nizamnâmede, çeşitli kurallar yer almaktaydı. Bu kurallar; kamulaştırma, binalara ruhsat verilmesi, inşaatların denetimi, yol ve sokakların genişliklerine göre iki kenarına yapılacak yapıların yüksekliklerini içeriyordu 39. Belli ki, bu kurallarla, Tanzimat ın eşitlik ilkesine uyularak, Müslüman ve gayri-müslim konutları arasındaki fark kaldırılmaya çalışılmıştır yılında Islâhat-ı Turuk Komisyonu adıyla bir imar komisyonu kurulduğu ve akabinde 1882 yılında Osmanlının ilk imar kanunu olan Ebniye Kanunu nun çıkartıldığı bilinir. Bu Kanun a göre, belediyelerin açacakları sokakların, yolların ve yangın yerlerinin haritalarının yapılması ile yol düzenlemelerinde belediye ve vatandaşın görev ve hakları düzenlenmiştir. Çıkmaz sokakların yapılmaması, yol genişliklerinin beş sınıfa ayrılması, yapıların yüksekliği ve binalarda yapılacak çıkmaların niteliği ile yangına karşı alınacak önlemler de Kanun da yer almıştır. Belediye meclisleri ise yol, sınıf ve genişliklerini kararlaştıracaktı. Ayrıca Kanun un 39 İ. Tekeli, 2005, s Bu bağlamda, 1855 yılında Viyana Protokolü ile özel izin gerekmeden gayri-müslimlerin mabetlerini tamir ve oturdukları bölgelerde serbestçe kilise inşa edilebileceği bildirilmiş; ancak bu durum sorunlar yarattığı için, Babıâli den izin almadan hiç bir şey yapılamamıştır. Bknz; İ. Ortaylı, 2011, s. 193.
30 23 maddeleri arasında boş arazi ya da bostan gibi yerleri imara açmak isteyenlerin, bu arazide okul, karakol yerini bedelsiz olarak belediyeye vermesi ve imara açılması için Sultan dan izin alınması gerektiği belirtilmiştir. İmara açılan alanlarda, lağım ve yolların kaldırım masraflarını, bu alanları imara açan kişinin karşılaması gerektiği de duyurulmuştur. Kentlerde, özel mülkiyete ait toprakların, imar hareketlerine engel oluşturduğu düşüncesiyle de 1873 yılında İstimlâk Kanunu çıkarılmıştır 41. Ayrıca 1858 yılında çıkartılan Ceza Kanunu ile korumacılık düşüncesinin de doğduğu görülmektedir. Bu kanunla ilk kez, anıtsal yapıları tahrip edenlere para cezası uygulanmıştır. 1869, 1874 ve 1884 yıllarında çıkartılan Âsâr-ı Atîka Nizamnâmeleri yle de eski eserlere ilişkin kurallar belirlenmiştir. Bu bağlamda, 1869 yılında, arkeolojik kazılarda çıkartılan eserlerin denetimi sağlanmış; 1874 yılında önceki devirlerden kalan her şey eski eser kapsamı içine alınmış ve 1884 yılında da eski eser tanımı tüm yapıları kapsayarak özel mülkiyete ait araziler üzerindeki eski eserler konusunda arazi sahiplerinin yetkileri sınırlandırılmış ve cezalar getirilmiştir yüzyılda yapılan bütün bu düzenlemelerin, bütün kentlerde görülen dağınık iskân dolayısıyla, yine de etkin bir imar denetimi ve düzgün bir beledî hizmetler bütününün oluşmasını engellediği söylenebilir. Örneğin, 1876 yılında yapılan tahrire göre, İstanbul da bile boş arsa ve kent içindeki bostanların, konut sayısının üçte biri kadar olduğu tesbit edilebilmektedir. Aynı yıllarda Diyarbakır ve 41 İ. Tekeli, 2005, s İ. Tekeli, 2005, s
31 24 Erzurum gibi kentlerde de benzer durum vardır 43. Ne yazık ki, İstanbul, İzmir ve Bursa gibi büyük kentlerde görülen imar çalışmalarının, aynı dönemlerde ülke bütününe yayılamadığı da görülür. 43 İ. Ortaylı, 2011, s
32 25 3. BATI GÖZÜYLE OSMANLI DÜNYASI 3.1. Osmanlı Coğrafyasına Yönelik İlgilerin Tarihi Kökenleri ve Osmanlı Maddi Dünyasına Yönelik Meraklar; Seyyah, Seyahatnâme ve Görsel Belgeler Üzerine Bazı Notlar İnsanların uzaklara duyduğu merak ve yeni yerleri keşfetme duygusunun, giderek daha uzun yolculuklara çıkmasına, özellikle de, yazarların, sanatçıların, kâşiflerin, bilginlerin ve dünyayı dolaşan seyyahların, bugün bile yolculuklarımıza eşlik eden ve seyahatnâme denilen sayısız gezi yazısı kaleme almalarına neden olduğu bilinir 44. Seyyahların, başka ülkelere gitmeleri ve o ülkede yaşayan insanlarla ilgilenmeleri, iki kültürün buluşmasıdır. Yabancı bir ülkede bulunan seyyah, çevresine kendi kültürünün gözüyle bakar ve gördüklerini kendi değer yargılarıyla değerlendirir. Seyyahlar bilmedikleri topraklara gittiklerinde, ilk tepkileri şaşkınlıktır; bu, ölçü olarak kullandıkları kendi kültürleriyle istemeden, düşünmeden yaptıkları karşılaştırmalardan kaynaklanan duygusal bir tepkidir. Seyyah, karşısındaki yabancı kültürü, aldığı eğitime, politik düşüncelerine, sanat eğilimlerine, dinî inançlarına ve günün modasıyla biçimlenen zevklerine göre değerlendirmiştir W. Löschburg, Seyahatin Kültür Tarihi, Çev: J. Traub, Ankara, 1998, s A. E. İldem, Fransız Gezginlerin Gözüyle Türkler ve Yunanlılar, İstanbul, 2000, s
33 26 Osmanlı imparatorluğu da, Yakın ve Orta Doğu daki en önemli Müslüman güç olarak Orta Çağ dan beri Avrupalı seyyahların ilgisini çekmiştir. Haçlı Seferleri, Batı ile Doğu dünyasını karşı karşıya getirmiş; örneğin, Fransız edebiyatında ilk Türk/Müslüman imgesi de bu seferler sayesinde olmuştur. Bu bağlamda, Haçlı seferlerinin en büyük askerî güçlerinden birini oluşturan Frankların anlatımında, Türklerden, olumlu bir biçimde söz edilmediği gibi, Türk fetihlerinin, barbar bir kavmin kanlı istilâsı şeklinde belirtildiğine de işaret edilebilir yüzyılın Batılı seyyahları genellikle, Avrupa da yaygınlaşan denizaşırı ticaret nedeniyle Avrupa liman şehirlerinden Doğu ya seyahat eden tacirlerdir. Bu tacirler arasında misyonerlik amacıyla gelenler de vardır yüzyılda Balkan coğrafyasına genişleyen Osmanlı fetihleri ve yayılmasının, Avrupa da Osmanlılara karşı ortak bir güç oluşturulmasına yol açtığı bilinir. Türklerin, Avrupa içlerine sokulması ve Hıristiyanlığın geleceğini tehdit etmeye başlaması, Avrupalılar arasında Türkler hakkında çeşitli düşüncelerin oluşmasına neden olmuştur yılında Fatih Sultan Mehmed in Constantinopolis i ele geçirmesi, Osmanlıların büyük bir güç haline gelmeye başladığının göstergesi olmuştur 48. Doğu Roma İmparatorluğu nu ortadan kaldırarak başkentine yerleşen Osmanlı Devleti, Batı için yeni bir merakın başlangıcı olmuştur. Kentin alınmasının, aynı zamanda buradan Batı ya göç eden Bizanslı aydınlar yoluyla Doğu yu 46 A. E. İldem, 2000, s. 13, G. Ü. Aybet, Avrupalı Seyyahların Gözünden Osmanlı Dünyası ve İnsanları ( ), İstanbul, 2010, s G. Şahin, İngiliz Seyahatnâmelerinde Osmanlı Toplumu ve Türk İmajı, İstanbul, 2007, s
34 27 Avrupa ya da yaklaştırdığından bahsedilebilir 49. Bu dönemde de gerçekleşen ticarî ilişkiler sonucu doğu mallarının Avrupa nın ilgisini çekmesi, Osmanlı devletine karşı merak uyandıran diğer bir etkendir. 14. ve 15. yüzyıllarda Balkanlarda, Osmanlı fethi dolayısıyla yapılan savaşlardan alınan Avrupalı esirler arasında gözlemlerini kaleme alanlarında olduğu bilinmektedir yüzyılda Osmanlı topraklarına gelen seyyahlar, onların barbarlıklarından değil, tam tersine, farklı dinden olanlara adil davranışlarından söz etmişlerdir yüzyılın ikinci yarısı ile 16. yüzyılın ilk yıllarında Hac amacıyla Kudüs e gidenler, Doğu topraklarından geçmişlerdir. Bu kişiler iyi gözlemci olmamakla beraber, geçtikleri ülkelere ilişkin bilgiler de vermişlerdir ve 17. yüzyıllarda ise Avrupalıların Osmanlı imparatorluğundaki seyahatlerinin nedeni, Osmanlı devletiyle Avrupa devletleri arasında gelişen siyasî ve ekonomik ilişkilerden kaynaklanmaktaydı. Bu yüzyıllarda, Osmanlı imparatorluğunun sınırları Avrupa, Ortadoğu, Akdeniz ve Kuzey Afrika ya kadar genişlemişti. Osmanlı devleti, bu coğrafî bölgelerde, sosyal ve ekonomik işlerin adaletle yürütülmesini ve sağlam bir idarî sistem ve onun kurumlarıyla güçlü bir egemenliğin korunmasını sağlamıştır. Bu siyasetin bir sonucu olarak Osmanlı devletiyle Avrupa devletleri arasında ekonomik ilişkilerde gelişmiştir. 16. yüzyıl ortalarından başlayarak Avrupa devletlerinin daimi elçilikleri ve konsoloslukları 49 N. A. Sevin, 2006, S G. Ü. Aybet, 2010, S A. E. İldem, 2000, S E. Madran, Seyahatnâmelerde Anadolu Kenti, IX. Türk Tarih Kongresi, Eylül 1981, Cilt:3, Ankara, 1989, s
35 28 İstanbul da ve Ege liman şehirlerinde kurulmuştur. Bu devirde Avrupalı diplomatlar ve tüccarlar İstanbul a ve Osmanlı kentlerine gelmişlerdir. Bunların arasında eski kitap ve para toplayanlar ile Osmanlı ülkelerinde yaşayan insanlar hakkında bilgi toplamak için kralları tarafından özel görevlerle gönderilmiş misyonerler, rahipler ve bilginlerde bulunuyordu. Resmi ve özel görevlerle gelenlerden başka Doğu kentlerindeki sosyal ve kültürel hayatı merak eden bazı Avrupalı aydınlar, kendi olanaklarıyla gelerek Osmanlı kentlerini gezmişlerdir. 16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı imparatorluğuyla ilgili seyahatnâmelerin çoğu doğru ve tarafsız yazılmıştır. Bunun nedeni, 16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı devletiyle Avrupa devletleri arasında siyasî ve ekonomik ilişkilerin yoğun olmasıdır. Diğer nedeniyse bu yüzyıllarda Avrupa da Rönesans ve Barok kültürlerin temeli olan evrensel ve hümanist anlayışın, aydınlarca benimsenmesidir yüzyılda ise Doğu daha fazla önem kazanmaya başlamıştır. Bunun nedeni, aydınlanma dönemi felsefesinin yozlaşmış saydığı kilise, krallık ve askerlik kurumlarını eleştirirken, Doğu da yeni bir yaşam görüşünün temelini aramaktır. Aydınlanma döneminin yeni bakış açısı seyyahları, sanatçıları ve Doğuyla ilgilenen sosyal bilimcileri yakından etkilemiş, Doğu ya bundan böyle daha gerçekçi bakan Batılıların artmasına yol açmıştır.18. yüzyıl sonunda gerçekleşen Napolyon un Mısır seferine çok sayıda bilim adamı, arkeolog ve filolog da katılmış, eski Mısır ı keşfetmişlerdir. Keşif, Batı nın Doğu yu yeni bir gözle incelemeye başlamasına yol 53 G. Ü. Aybet, 2010, s
36 29 açmıştır. Oryantalizm, romantizm ve arkeoloji nin etkisiyle de Doğu, Avrupalılar tarafından daha çok incelenmeye başlanmıştır 54. Ayrıca 18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa ile ilişkilerin yoğunlaşması, ticaretin ve ticaret yollarının gelişmesi, imparatorluğun bazı hizmetler için Avrupa ülkelerinden uzman çağırması, bu ülkelerin değişik nedenlerle imparatorluğun çeşitli yönlerini incelemek istemeleri seyahatnâmelerin sayısını hızla arttırmıştır 55. Önceki yüzyıllarda yalnızca diplomat, soylu, bilim adamı ve zenginlerin gidebildiği Doğu ya, 19. yüzyılda her sınıftan insan gelmiştir. Bunun nedeni yolculuk koşullarının düzelmesidir. Buharlı gemi ve demiryolları yaygınlaşmış, seyahat ucuz ve kolay hale gelmiştir. Ayrıca turizmin gelişmesine bağlı olarak otellerin artması da seyahatin daha konforlu hale gelmesini sağlamıştır yüzyıl sonlarından 19. yüzyıla ve 20. yüzyıl başlarına kadar Osmanlı devleti ve onun kurumlarına karşı taraflı bir görüşle yazılmış yayınlarda bir artış görülür. Bunun sebebi, 1789 da Fransız İhtilâli nden sonra Avrupa da milliyetçi fikirlerin ortaya çıkması ve yayılmasıdır 57. Doğu ya seyahat eden Batılılar, seyahatlerine Anadolu dan başlıyordu. Güvenle seyahat edebilmek için Bâb-ı Âli den yol emri ve tezkeresi almak gerekiyordu. 18. ve 19. yüzyıllarda seyahat edebilmek için, seyyahlar İstanbul da görevli elçileri aracılığıyla başvuru yapmaktaydılar. Elçi, seyahat edecek kişinin 54 N. A. Sevin, 2006, s. 36, E. Madran, 1989, s N. A. Sevin, 2006, s G. Ü. Aybet, 2010, s. 16.