İÇ DENETİM SÖZLÜĞÜ
Belge İncelemesi (Substantive Test of Transactions)
Belgelerin içeriğinin ve kayıtlara uygunluğunun araştırılmasıdır. Belgenin varlığı, gerçekliği ve doğruluğu incelenir. Şekil ve içerik incelemesi yapılır; belgelerin içeriğinin yapılan işle uyumlu olup olmadığına bakılır. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Belgeye Dayalı Kanıtlar (Documentary Evidences)
Denetim kanıtlarının en yaygın şeklidir. Anlaşmalar, sözleşmeler, tutanaklar, raporlar, faturalar, mektuplar gibi çok çeşitli formlarda olabilir. Bunların uygun yöntem ve araçlarla bilgisayar kayıtlarından da elde edilmesi mümkündür. Belgelere dayalı kanıtların güvenilirliği ve uygunluğu denetim amaçlarıyla bağlantılı olarak kaynağı açısından değerlendirilmelidir. Güçlü bir iç kontrol sisteminin varlığı, kurum içerisinden elde edilen kanıtların güvenilirliğini artırır. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Bilginin üretilmesi, toplanması, biriktirilmesi, işlenmesi, yeniden elde edilmesi, yayılması ve korunmasını sağlayan ve bunlara yardımcı olan araçlardır. Bilgi teknolojisi; bilginin toplanması, işlenmesi, depolanması, iletişim ağları aracılığıyla bir yerden bir yere iletilmesi, kullanıcıların hizmetine sunulması, yönetilmesi, saklanması ve güvenliğinin sağlanması ile söz konusu sistemlerde saklanan bilgiye erişim kurallarının belirlenmesinde yararlanılan yazılım ve donanım teknolojilerini kapsayan bir bütündür. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Bilgi Teknolojisi Denetimi (Information Technology Audit)
Bilgi sistemlerinin ve bu sistemlere ilişkin kontrollerin yeterliliği hakkında nesnel bir güvence sağlamak amacıyla bilgi teknolojisi sistemlerinin incelenmesi, gerekli kanıtların toplanması, değerlendirilmesi ve sonuçların raporlanması sürecidir. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Bilgisayar Destekli Denetim Teknikleri (Computer Assisted Audit Techniques)
COSO Modeli (COSO Model)
COSO (The Committee of Sponsoring Organisations of the Treadway Commission) tarafından hazırlanan ve bir kurumun günlük faaliyetleri sırasında kurum içerisindeki mevcut ve olması gereken asgari iç kontrol uygulamalarının sistematik bir şekilde değerlendirilmesine olanak sağlayan bir iç kontrol modelidir. COSO Modeli iç kontrol sistemlerine ilişkin standartların temelini oluşturmaktadır. Modele göre iç kontrol sisteminin ana hedefleri; organizasyonun günlük işlemlerinde etkinlik ve verimliliği, kurum içerisinde üretilen her türlü bilginin doğruluğu ve güvenilirliğini, gerçekleştirilen işlemlerin mevzuata uygun olmasını ve kurum aktiflerinin ve varlıklarının korunmasını sağlamaktır. İç denetim faaliyetlerinde kurum içi kontroller değerlendirilirken bir temel olarak alınabilir. COSO Modeli; soft kontrollerin değerlendirildiği kontrol ortamı, risk değerlendirme, olası risklere yönelik mevcut veya olması gereken kontrol aktivitelerini (hard kontroller) tanımlayan kontrol faaliyetleri, bilgi ve iletişim sistemi ile mevcut kontrol sisteminin iyileştirilmesine yönelik önlemlerin takip edildiği izleme olmak üzere beş unsurdan oluşmaktadır. (www.bumko.gov.tr/iç kontrol)
COSO Pramidi (COSO Pyramid)
İç kontrol unsurlarının birbirleriyle ilişkisini gösterir. Kontrol ortamı kurumun içerisinde faaliyet gösterdiği ana kontrol yapısıdır. Kontrol faaliyetleri ve risk değerlendirme yapılırken bilgi ve iletişim kanalları kullanılarak gözetimin ihtiyaç duyduğu bilgiler sağlanır. (www.bumko.gov.tr/iç kontrol)
Çalışma Kağıdı (Working Paper)
Denetime hazırlık, risk ve kontrol değerlendirmeleri, yapılan testler, bunların sonucunda elde edilen bilgi ve kanıtlar ile raporlama ve izleme faaliyetleri gibi denetim süresince yapılan tüm çalışmaların belgelendirildiği kağıtlardır. Çalışma kağıtları, denetimin yürütülmesinde denetçiye yardımcı olmaya ve denetçinin ulaştığı bulguları desteklemeye hizmet eder. Çalışma kağıtları, denetimin sonuçlandırılmasını müteakip saklanması ve gerekli hallerde başkalarının kullanımına açılması için iç denetim birimine devredilir. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Denetim Evreni (Audit Universe)
Denetlenebilecek alanların tamamını ifade eder. Genel ilke, denetim evreni kapsamına idarenin tüm faaliyetlerinin dahil edilmesidir. Ancak denetim alanının; kurum amaçlarının gerçekleştirilmesine önemli derecede katkıda bulunup bulunmadığı; kurum üzerinde dikkate değer etkisi olacak büyüklükte olup olmadığı; denetim de dahil olmak üzere tesis edilecek kontrollerin maliyetini haklı kılacak önemde olup olmadığı gibi hususlar göz önünde bulundurularak denetim evreni sınırlandırılabilir. Denetimde esnekliği sağlamak ve denetim görevini yönetilebilir bir alanla sınırlamak için denetim evreni alanlara bölünebilir. (Kamu İç Denetim Planı ve Programı Hazırlama Rehberi)
Denetçinin, yaptığı denetim çalışması sonucunda doğru olmayan bir görüş veya sonuca varması ihtimalidir. Denetim riski; yapısal risk, kontrol riski ve bulgu riskinin çarpımına eşittir.
Denetim Standartları (Audit Standards)
Denetim Testi (Audit Test)
Denetim kapsamına alınmasına karar verilen hususlarla ilgili olarak idarece var olduğu belirtilen risk yönetimi, yönetim ve iç kontrol süreçlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadığının süreçler, kayıtlar ve belgeler üzerinden incelenmesidir. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Denetim Yönetimi Faaliyetleri (Audit Management Activities)
İç denetim planlarının ve programlarının hazırlanması, denetim faaliyetlerinin koordinasyonu, denetim raporlarının incelenmesi, denetim izleme faaliyetleri ve bu kapsamdaki idari işlemleri kapsar. (Kamu İç Denetim Planı ve Programı Hazırlama Rehberi)
Mevcut durumun belirlenen kriterlerle aynı olmaması sebebiyle denetlenen idare ve/veya diğer ilgililerin karşılaştığı risk veya bu riske maruz kalma halidir.
Fayda-maliyet analizi (F-M) (Cost-Benefit Analysis)
Fiziki Kanıtlar (Physical Evidences)
Genellikle kişilerin ve olayların gözlemlenmesi ya da varlıkların incelenmesi yoluyla elde edilen kanıtlardır. Müşahede yöntemiyle elde edilen delillerin örneklerle belgelendirilmesi ya da destekleyici mahiyette müşahede yapılmak suretiyle güçlendirilmesi ve destekleyici mahiyetteki müşahedenin diğer denetçiler tarafından ve mümkünse idari birimin temsilcilerinin katılımıyla yapılması uygundur. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Denetçinin örneklemi yapısal bir teknik kullanmadan, fakat ön yargı veya kestirimlerden kaçınarak seçtiği istatistiksel olmayan örnekleme yöntemidir. Ana kütle hakkında bir sonuca varmak için, gelişigüzel örneklemeyle seçilmiş bir örneklemin analiz sonuçlarına tam olarak güvenmemek gerekir. (Kamu İç Denetim Rehberi)
İç Denetimin Bileşenleri (Internal Audit Components)
Kontrol, yönetim ve risk yönetimi süreçlerini değerlendirmektir. (Üst Yöneticiler için İç Kontrol ve İç Denetim Rehberi)
İç Denetim Birim Yönergesi (Internal Audit Charter)
Kamu kurum ve kuruluşlarının iç denetim birimleri tarafından Kamu İç Denetim Birim Yönergesine istinaden çıkarılan, mevzuat hükümlerinin uygulama şekillerini gösteren ve iç denetim faaliyetinin amacını, kapsamını ve sorumluluklarını tanımlayan resmi bir belgedir. İç denetim birim yönergesi mesleğe girişte iç denetçi ve üst yönetici tarafından okunup imzalanır ve iç denetim biriminde saklanır. Yönerge, iç denetim faaliyetlerinin planlanması, programlanması, yönetilmesi ve yürütülmesi bakımından yılda en az bir defa gözden geçirilir. Yönerge ve değişiklikleri, üst yönetici tarafından onaylanır ve bir örneği İç Denetim Koordinasyon Kuruluna gönderilir. (Kamu İç Denetim Birim Yönergesi - İç Denetçilerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik)
İç denetim birimi yöneticisi, iç denetim faaliyetinin, bağımsız ve tarafsız olarak, mevzuata, standartlara ve rehberlere uygun bir şekilde yürütülmesinden sorumlu olan kişidir. İç denetçiler arasından usulüne uygun olarak atanır veya üst yönetici tarafından görevlendirilir. İç denetim birimi yöneticisi, iç denetçi ile üst yönetici arasındaki çözülemeyen görüş ayrılıklarını İç Denetim Koordinasyon Kurulu’na bildirir.( Üst Yöneticiler için İç Kontrol ve İç Denetim Rehberi)
İç denetimin etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde yapılmasını sağlamak amacıyla denetimin alanı ve konuları, ihtiyaç duyulan işgücü ve diğer kaynaklar ile eğitim faaliyetlerini içerecek şekilde, üst yönetici ve birim yöneticileriyle görüşülerek, Kurulca hazırlanan iç denetim strateji belgesi de dikkate alınarak hazırlanan (stratejik) plandır. İç denetim planı iç denetim birimince hazırlanır, planlama döneminden bir ay önce üst yöneticiye sunulur ve üst yöneticinin onayıyla işleme konur. Üç yıllık dönemler itibariyle hazırlanan iç denetim planı, her yıl gözden geçirilerek gerektiğinde değiştirilir. (Kamu İç Denetim Planı ve Programı Hazırlama Rehberi)
İç Denetim Programı (Internal Audit Program)
İhtiyat İçin Ayrılan Denetim Kaynağı (Precautionary Audit Resource)
Planlama aşamasında öngörülemeyen denetim ve danışmanlık faaliyetleri için ayrılan denetim kaynağını ifade eder. (Kamu İç Denetim Planı Ve Programı Hazırlama Rehberi)
Danışmanlık faaliyetleri kapsamında yapılan inceleme ve araştırmalar, usulsüzlük ve yolsuzluk iddia ve tespitlerine ilişkin olarak yapılan incelemeler, denetim programı, münferit görevlendirmeler veya iç denetçi tarafından gerek görülen hallerde yapılan inceleme ve araştırmalar sonucunda iç denetçiler tarafından düzenlenen rapordur. İnceleme raporları hazırlanırken doğruluk, tarafsızlık, açıklık, ölçülebilirlilik, kısalık, yapıcılık tamlık, zamanlılık, kararlılık (çözüm) gibi rapor yazım ilkelerine uyulur. (Kamu İç Denetim Raporlama Standartları)
Kamu İç Denetim Birim Yönergesi (Public Internal Audit Charter)
İç Denetim Koordinasyon Kurulu tarafından hazırlanan ve kamu idarelerinde iç denetim biriminin işleyişi ile iç denetçilerin ve üst yöneticilerin iç denetime ilişkin sorumluluklarına yönelik esas ve usulleri düzenlemek üzere ilgili idarelerce hazırlanacak iç denetim birimi yönergelerinin temel esaslarını belirleyen yönergedir. (Kamu İç Denetim Birim Yönergesi)
Kamu İç Denetim Raporlama Standartları (Public Internal Audit Reporting Standards)
Her örneklem birimi sadece tek bir katmana girecek şekilde bir ana kütlenin açıkça tanımlanmış benzer özellik ve niteliklere sahip alt kütlelere bölünmesi işlemidir. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Kayıt Sisteminin Kontrolü (Control of Recording System)
Örneklemeler yoluyla kaynak belgelerin seçilmesi, bu belgelerden hareketle muhasebe kayıt ortamında ileriye doğru giderek, incelenen konu ile ilgili muhasebe kayıtlarının doğruluğunun araştırılmasıdır. (Kamu İç Denetim Rehberi)
İç kontrol sisteminin iyi tasarlanamaması, kurulamaması veya zamanla etkililiğini yitirmesi nedeniyle, kontrol sistemindeki zayıflıkları önleme veya tespit etmede başarısız olması riskidir.
Kayıtlı miktarın, ilgili mali ve mali olamayan bilgilerin kullanımı yoluyla hesaplanan tahmini miktarla karşılaştırılması işlemidir.
Kişinin veyaidarenin çıkarına olmayan veya menfaatine görünmeyen herhangi bir ilişkidir. Menfaat çatışması, kişinin veya idarenin sorumluluklarını ve görevlerini tarafsız bir şekilde yerine getirmesini olumsuz yönde etkiler.
Merkezi Uyumlaştırma Birimi (Central Harmonisation Unit)
Mesleki Yetkinlik (Professional Competence)
İç denetim faaliyetinin standartlara uygun bir şekilde gerçekleştirilmesi için görevin gerektirdiği bilgi ve beceriye sahip olma ve bunları uygulayabilme, denetim konuları ile ilgili sağlıklı veri ve kanıt toplama, inceleyip değerlendirme ve raporlama yeteneğidir. (Kamu İç Denetim Standartları)
İç denetim sürecinin raporlama aşamasında iç denetçi tarafından hazırlanan ve taslak denetim raporunun denetime tabi tutulan birim yöneticisine belli bir süre içinde cevaplandırılmak üzere sunulmasından sonra, denetlenen birimden alınan cevaplar ile bunlara ilişkin değerlendirmeleri de kapsayan rapordur. İç denetçi nihai denetim raporunu iç denetim birimi aracılığıyla üst yöneticiye sunar. İç denetim birim yöneticisi nihai raporun ilgililere iletilmesinden sorumludur. Raporlar üst yönetici tarafından değerlendirildikten sonra, raporda belirtilen birimlere ve strateji geliştirme birimine gereği için gönderilir. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Nitelik Standartları (Attribute Standards)
Mevcut koşulları düzeltmek veya süreçleri iyileştirmek için yapılmasının gerekli olduğuna inanılan çalışmaları ifade eder.
COSO iç kontrol modelinin kontrol faaliyetleri bölümündeki kontrol çeşitlerinden (önleyici, tespit edici, yönlendirici kontroller) bir tanesidir. İstenmeyen sonuçların meydana gelmesini önlemeye yönelik kontrollerdir.
Ön Çalışma (Preliminary Survey)
Denetçinin vardığı sonucun, ilgili ana kütlenin tümü aynı denetim prosedürüne tâbi tutulduğunda ulaşılacak olan sonuçtan farklı olabileceği ihtimalinden kaynaklanan risktir. İki tip örnekleme riski vardır:
Planlama sürecini sakatlayan ve risk değerlendirme sürecinde, sürecin yanlış uygulanmasına veya uygun olmamasına yol açan risktir.
İlgili idarenin önemli risklerinin kaydedildiği merkezi bir risk kaydıdır. Burada riskler etkisi, olabilirliği, alanı ve türüne göre sınıflandırılarak tanımlanır. Risk kütüğünde riskin yönetim sorumluluğunun kimde olduğu, potansiyel risk faktörleri ve risk göstergeleri de yer alabilir.
Risk Ölçümü (Risk Measurement)
Genellikle riskin varlığını tespit etmek için belirlenmiş bir risk faktörleri seti geliştirmeyi gerektiren, riskin büyüklüğünün ve önem derecesinin değerlendirilmesi işlemidir.
Risk Önceliklendirmesi (Risk Prioritisation)
Riskleri, idarenin amaç ve hedeflerine ulaşılması bakımından karşılaştırarak önem derecelerine göre sıralamayı ifade eder. Öncelik verilen riskler idare açısından üzerinde en fazla durulması gereken ve giderilmesi veya etkilerinin azaltılması için öncelikli çaba harcanması gereken riskleri ifade eder.
Risk Sınıflandırması (Risk Classification)
Risk değerlendirme sürecinin bir parçası olarak, risklerin kategorize edilmesidir. Riskler tipik olarak; yüksek, orta ve düşük olarak sınıflandırılır.
Risk Yönetim Süreçlerini Değerlendirmek (Evaluation of Risk Management Processes)
İdarenin hedeflerine ulaşmasını engelleyecek riskleri belirlemek, analiz etmek, sınıflandırmak ve alınması gereken önlemleri tespit etmek, uygulama ve izleme kapasitesini değerlendirmek ve önerilerde bulunmak amacıyla idare tarafından kurulan sistemin etkinliğinin ve yeterliliğinin değerlendirilmesidir. (Üst Yöneticiler için İç Kontrol ve İç Denetim Rehberi)
Saha Çalışması(Field Work)
Hile, sahtekârlık, emniyeti kötüye kullanma ile nitelendirilebilecek hukuk dışı fiillerdir. Bu fiiller, sadece şiddet tehdidi veya fizikî güç kullanımının gerçekleştirilmesine bağlı değildir. Suiistimaller; para, mal veya hizmet sağlamak, hizmet kaybından veya ödeme yapmaktan kaçınmak veya şahsıyla veya işle ilgili bir avantaj elde etmek amaçlarıyla çeşitli taraflar ve kurumlar tarafından gerçekleştirilebilir.
Kişisel çıkarlarınn veya başkalarının etkisi altında kalmaksızın, incelenmekte olan faaliyet veya süreçle bağlantılı bütün hususları dikkate alan ve görüşlerin nesnel delillere dayanarak oluşturulmasını ifade eden zihinsel bir durumdur. İç denetçi görüşlerini, değerlendirmelerini ve tavsiyelerini sunarken gereken mesleki tarafsızlığı göstermelidir.(İngiltere Merkezi İdarelerinde İç Denetçilere Yönelik Meslek Ahlak Kuralları)
Taslak Denetim Raporu (Draft Audit Report)
İç denetim sürecinin raporlama aşamasında, nihai raporun hazırlanmasından önce iç denetçi tarafından hazırlanan rapordur. Denetim bulgularıyla ilgili olarak denetçi ile denetlenen birim arasında gerçekleştirilen kapanış toplantısındaki görüşmeler de dikkate alınarak, denetçi bir taslak rapor hazırlar. Denetçi, taslak denetim raporunu belirli bir sürede cevaplandırılmak üzere denetime tabi tutulan birim yöneticisine bir yazı ekinde iletir. Birim yöneticisi, gerektiğinde çalışanlardan ve ilgililerden görüş almak suretiyle raporu verilen sürede cevaplandırarak denetçiye gönderir. Risklerin önem ve düzeyi konusunda iç denetçi ile birim yöneticisi arasında bir anlaşmazlık varsa, iç denetçi bu duruma ilişkin değerlendirmesini raporuna dahil eder. (Kamu İç Denetim Rehberi)
Olmayan, ya da maliyeti çok yüksek olabilecek kontrollerin yerini kısmen de olsa doldurabilen, telafi etmeye yönelik kontrollerdir. Genelde işlem sonrası gerçekleştirilmekte olup, ortaya çıkarıcı kontrollere göre daha kısa süreli ve dar kapsamlı kontrollerdir. Zaman zamankurumlarda, önleyici kontrolleri uygulamak için yeterli maddi veya insan kaynağı bulunmaz. Örneğin, görevler ayrılığı ilkesinin uygulanması için yeterli sayıda personel bulunamayabilir. Böyle bir durumda telafi edici kontroller, yöneticilerin yargısal kararlar çerçevesinde riskli gördükleri bazı alanlarda sonda usulü ile evrak incelemeleri gibi ani ve rutin olmayan işlemler aracılığıyla aylık bütçe gerçekleşmelerinin takibini sağlamalarına benzer önlemlerden oluşur. (COSO)
Tespit Edici Kontroller (Detective Controls)
İncelemeden yanlış bir denetim sonucu çıkarma veya denetim çalışmasının önemli bir hatayı tespit edememesi riskidir.
Trend Analizi (Trend Analysis)
Uluslararası Sertifikalı Bilgi Sistemleri Denetçisi
Muhasebe kayıtları, mali tablolar, diğer rapor, belge veya kayıtlarda önemli bilgilerin kasten ihmal edilmesi veya yanlış sunulmasını ifade eder.
Kontrol ortamının bütününde bulunan risk türüdür. Bu riskin tespiti için tek başına faaliyet üzerine değil bütün iş çevresine odaklanılmalı, "kurum kültürü" üzerinde düşünülmelidir.
Yazılı Danışmalık Faaliyetleri (Written Consulting Activities)
Planlama ve organizasyonun, risklerin etkin şekilde yönetilmesi ve idarenin hedef ve amaçlarına verimli ve ekonomik bir şekilde ulaşması yönünde makul bir güvence sağlayacak tarzda yönetim tarafından gerçekleştirilmesidir.
Yolsuzluk/Hileli İşlem (Fraud)
İdarenin amaçlarına ulaşmaya yönelik olarak, üst yönetim, yönetim kurulu ve denetim kurulu tarafından, idare faaliyetlerinin yönlendirilmesi, yönetilmesi ve gözlenmesi gayesiyle uygulanan yapı ve süreçlerin bir birleşimidir.
Yönlendirici Kontroller (Directive Controls)