Belgesel Tiyatro Nedir - Tiyatro Nedir - Belgesel Tiyatro
Proleter kültür hareketinden, uyarma ve propaganda etkinliklerinden, Piscator'un deneylerinden, Brecht'in öğretisel oyunlarından bu yana sayısız biçimler görmüş olan gerçekçi çağ, bugün ortak bir ad altında anılmak için siyasal tiyatro, belgesel tiyatro, protesto tiyatrosu, karşıtiyatro gibi değişik adlar almaktadır. Bu drama sanatının farklı anlatma biçimleri için bir sınıflama yapmanın zorluklarından çıkarak, burada gerçekçi çağın oyun türlerinden birini, .ir konunun daha çok belgelenmesiyle uğraşan, bu yüzden de belgesel tiyatro olarak adlandırılabilecek olanını almaya çalışacağız.
1. Belgesel tiyatro, haber veren bir tiyatrodur. Tutanaklar, dosyalar, mektuplar, istatistik çizelgeler, borsa açıklamaları, banka girişimlerinin ve sanayi ortaklıkların sonuç raporları, hükümet açıklamaları, konuşmalar, söyleşiler, tanınmış kişiliklerin söyledikleri, gazete ve radyo söyleşileri, fotoğraflar, belgesel filmler ve zamanın diğer tanıklıkları, oyunun temelini oluşturur. Belgesel tiyatro, her türlü buluştan uzak durur, otantik malzemeyi alır ve içeriğine dokunmadan, biçimini işleyerek geriye verir. Her gün, her yönden üzerimize gelen haber malzemesinin düzensiz özelliğinden farklı olarak, sahnede belli bir şey üzerine, özellikle de toplumsal ve siyasal bir konu üzerine yoğunlaşmış bir seçki gösterilir. Bu eleştirel seçim ve gerçeklik parçalarının eklemlenebileceği ilkesi, belgesel drama sanatının niteliğini ortaya çıkarır.
İletişim araçları büyük ölçüde bir yaygınlığa ulaştıkları, bize dünyanın her yanından haberler getirdikleri halde, bugünümüzü ve geleceğimizi belirleyen en önemli olaylar bize, nedenleri ve bağlamları bakımından karanlıkta kalıyor. Bizler için olaylara açıklık kazandıracak sorumlu kişilerin belgeleri bizden uzak tutuluyor. Örneğin, Lumumba'nın, Kennedy'nin, Che Guevara'nın öldürülüşüyle, Endenozya'daki katliamla, Cenevre'deki Hindiçin görüşmelerinde yapılan gizli sözleşmelerle, Ortadoğu'daki son çelişkilerle ve Birleşik Devletler yönetiminin Vietnam'daki savaşa hazırlıklarıyla uğraşmak isteyen belgesel tiyatro, egemen çevrelerin kendi manevraları ardında gizledikleri yapay bir karanlığı karşısında bulunuyor.
Belgesel tiyatronun gücü, parça parça gerçekliklerden ortaya konacak bir örneği, güncel olayların bir modelini oluşturabilmesinde yatar. Belgesel tiyatro, kendini olayların merkezine koymaz; izleyici ve çözümleyici bir tavır alır. Kendine özgü kurgu tekniğiyle anlamlı ayrıntıları dış gerçekliğin karmaşalı malzemesi içinden öne çıkarır. Karşıtlık oluşturan ayrıntıların karşı karşıya getirilmesiyle var olan bir çelişkiye dikkat çeker; sonra o çelişkiyi toplanan belge aracılığıyla bir çözüm önerisine, bir mesaja ya da temelli bir soruya vardırır. Özgürce doğaçlamada, siyasal renk katılmış happening'de dağınık bir gerilime, duygusal bir katılıma ve güncel olaylara bağlı olma yanılsamasına götüren şey, belgesel tiyatroda özenle, bilinçle ve yansıtılarak ele alınır.
Belgesel tiyatro, taraflı bir tiyatrodur. Konularının büyük bir çoğunluğu, yargılama dışında başka her yerlere vardırılamaz. Böyle bir tiyatro için nesnellik, ancak egemen bir kesimin yaptıklarından ötürü af dilemesine hizmet edecekse söz konusu olabilir. Ilımlılık ve anlayışlılık, kazanmalarından vazgeçmek istemeyenlerin çağrısı olarak gösterilir. Portekizli sömürgecilerin Angola ve Mozambik'e karşı saldırı görüşmeleri, Güney Afrika Cumhuriyeti'nin Afrika halkına karşı tutumu, Amerika Birleşik Devletleri'nin Küba'ya, Dominik Cumhuriyeti'ne ve Vietnam'a karşı saldırganlığı, ancak tekyanlı bir canilik olarak gösterilebilir. Yağma ve katliamın anlatılışında siyah/beyaz resim tekniği, yerinde bir tekniktir; zorbalardan yana her türlü uzlaştırıcı tavırdan uzakta kalarak, sömürülenler içinse olabildiğince dayanışma göstererek...
Belgesel tiyatro bir mahkeme biçimini alabilir. Burada, Nümber'deki bir mahkeme salonunun, Frankfurt'taki Auschvvitz davasının, Amerikan senatosundaki bir sorgulamanın, Russel Mahkemesi'nin bir oturumunun gerçekliğine yaklaşmaya gerek duymasa da gerçek bir görüşme salonunda dile gelebilecek sorulan ve uygulama anlarını yeni bir söyleyiş biçimi içine sokabilir. Kazanmış olduğu çıkış noktası yapılmış olayda sona ermeyen çatışmayı, değişik bakışaçıları doğrultusunda sona erdirir. Sahneye çıkan kişiler, tarihsel bir bağlam içine sokulur. Davranışlarının açımlamasıyla, durumlarına neden olan gelişim gösterilir, bunun henüz varlığını sürdüren sonuçlarına dikkat çekilir. Kendi etkinliklerine bağlı olarak gerçekliğin derinliklerine doğru uzanan mekanizma gösterilir. Bütün fazlalıklar, dolambaçlı yanlar, asıl sorunun konması yararına budanır. Bu arada, şaşırtıcı anlar, çevre anlatımı, olay yaratan şeyler genelgeçerlik kazanır. Belgesel tiyatro da izleyiciyi gerçek mahkeme salonundaki gibi olmasa da, duruşmanın içine katabilir, izleyicileri davacılar ya da suçlularla eş tutabilir, onları bir soruşturma komisyonunun üyelerine dönüştürebilir; izleyiciler burada karmaşık bir konunun bilinmesine yardımcı olabilirler, ya da istemedikleri bir tutumu sonuna dek kışkırtabilirler.
Belgesel Tiyatro sevil1903