EKONOMİK BOTANİK Yard.Doç. Dr. Hasan AKGÜL
2.Besin Bitkileri B.Yüksek Bitkiler a. Tahıl Bitkileri b. Baklagiller c. Sebzeler d. Meyveler e. Yağ Bitkileri
BESİN KAYNAĞI OLARAK YÜKSEK BİTKİLERA) Tahıl Bitkileri Tahıl; buğday, çavdar, arpa, yulaf gibi un elde edilen taneli bitkilerin genel adıdır. Ortak özellikler meyvelerinin küçük tanecikler şeklinde olması ve genellikle un haline getirilebilmeleridir. İnsanlar ve hayvanlar için en önemli besin kaynağıdır. Beslenme için gerekli olan proteinleri ve nişastayı oldukça uygun bir oranda (1/6) içermeleri bu bitkilerin tarımda en başta yer almasına sebep olmuştur. Yeryüzünde tarıma ayrılan arazilerin %55’i tahıl bitkileri için kullanılmaktadır. Az miktarda su içerdiklerinden tanelerin toplanması ve saklanması kolaydır.
Bütün tahıl bitkileri Gramineae familyası üyeleridirBütün tahıl bitkileri Gramineae familyası üyeleridir. Monokotil bitki grubundan Glumiflorae ordosuna dahil olan bu familyada çiçekler genellikle hermafrodit nadiren monoiktir (Zea mays). Anemogam bitkilerdir. Gövdeler yuvarlak, düğümlü olup yaprak ayası şeritsi ve taban kısmı düğüm şeklinde kalınlaşmıştır.
Kın ile aya arasında genellikle küçük ve zarımsı ligula denilen dik bir dilcik bulunur. Çiçekler küçük başakçıklardan (spikula) meydana gelmiş bileşik başak (spika) veya panikula teşkil ederler. Her spikulanın tabanında gluma denilen hemen hemen karşılıklı 2 kuru brakte bulunur.
Başakçık 2-5 çiçek taşır. Her çiçek bir braktenin koltuğundan çıkar, buna palea inferior:alt kavuz denir. Üstte 2 karinalı bir kavuz daha bulunur. Buna da palea superior:üst kavuz denir. Birbirine yapışmış iki dış tepali temsil eder. 3. dış tepal körelmiştir. Alt kavuz genellikle ya tepesinden ya da sırtından çıkan bir arista (kılçık) taşır. Üst kavuz ile erkek organlar arasında lodikula denilen iki küçük etli yaprakçık bulunur. Bu yaprakçıklar şişme cismi olarak alt ve üst paleadan oluşmuş kutumsu çiçek muhafazasını açmaya yarar. Erkek organlar uzun ipliksi filamentli 3 stamenden ibarettir. Ovaryum tek gözlü ve üst durumludur.
Gramineae taneleri tohuma benzemekle beraber gerçekte birer meyvedirler.Perikarp testa ile birlikte gelişmiş olduğu için birbirine yapışmış durumdadır. Üst durumlu ovaryumdan gelişen bu tip meyvelere karyopsis adı verilir. Tohum kabuğu altındaki 1-2 sıralı protein tabakasının altında nişastaca zengin olan endosperm dokusu yer alır. Endospermin bir ucunda da embriyo bulunur.
Gerçek hububatlar sayıca 6 tanedir.Hordeum (Arpa) Zea mays (Mısır) Avena (Yulaf) Oryza sativa (Pirinç) Secale (Çavdar) Triticum (Buğday)
Bunlardan Buğday, Mısır ve Pirinç en önemlileri olup uygarlığın gelişmesinde etkin rol oynarlar. Büyük grup hububatların kullanımı medeniyetlerin gelişimi ile paraleldir. Pirinç-Uzakdoğu-tropik,sıcak Buğday-Anadolu-ılıman Mısır-Amerika-tropik,sıcak Arpa,çavdar-Kuzey Bölgeler
Buğday ve çavdar genellikle başlıca insan besinleri olarak kullanılmalarına rağmen kaplıca serisi üyeleri ve diğer bazı kavuzlu buğday türleri dünya pazarında çoğunlukla hayvan yemi olarak yer edinmişlerdir. Arpa I. Dünya savaşından önce başlıca hayvan yemi olarak, çok az da bira yapımında kullanılmaktaydı. Özellikle 1930’lardan sonra bira tüketiminin artması ile arpanın bu alanda kullanımı da artmıştır. Buna rağmen arpa hala 1. derecede hayvan yemi olarak önem taşımaktadır. Yakın zamana kadar yalnızca İngiltere’de insan besini olarak kullanılan yulaf son yıllarda beslenmedeki önemi anlaşıldıktan sonra ABD ve diğer birçok Avrupa ülkesinde beslenmede kullanılmaya başlanmıştır. Ancak yulaf da hayvan yemi olarak 1. derecede önem taşır.
BÜYÜK GRUP HUBUBATLAR Buğday: Triticum sp.Ilıman bölgelerin başlıca hububat bitkisidir. Çok eskiden beri yetiştirilmekte olup anavatanının Anadolu olması muhtemeldir yıl önce kültüre alındığı düşünülmektedir. Ülkemizin en önemli tarım bitkilerinden biridir. 8-10 türü ve pek çok varyetesi vardır. Fizyolojik ve morfolojik özellikleri dikkate alınarak yeryüzünde toplam 3000 buğday çeşidi tespit edilmiştir. Türkiye’de bulunan çeşitlerin sayısı 100’den fazladır. Üretimin %70’ten çoğu 8-10 çeşide aittir. Bunun da büyük kısmını ekmeklik buğday çeşitleri oluşturur.
BUĞDAYIN KÖKENİ Vavilov, belli kültür bitkilerinin çeşit ve formzenginliği gösterdiği bölgelerin o cins veya türün gen merkezi olduğunu belirtmiştir. Diploid buğdayların Anadolu’dan, tetraploid buğdayların Habeşistan’dan, hexaploid buğdayların ise Afganistan ve doğusundaki bölgelerden kaynaklandığı görüşünü ileri sürmektedir.
Buğday türlerini kromozom sayıları bakımından başlıca 3 grupta toplayabiliriz.1) Diploid formlar: Kaplıca serisi, 2n=14 2)Tetraploid formlar: Gernik serisi, 2n=28 (Makarnalık grup) 3) Hekzaploid formlar: Yumuşak buğday serisi, 2n=42 (Ekmeklik grup)
1.seri: Diploid formlar: Kaplıca serisi, 2n=14Başaklar tek tanelidir, yani 2-3 çiçekli olan başakçıklarda yalnız bir çiçek fertildir. Palea tanelere yapışık durumdadır. Başak ekseni zayıf ve gevşektir. Olgunlaşmadan sonra kolayca kırılıp tanelerin dağılmasına sebep olur. Anavatanı ön Asya-Anadolu (Gen merkezi teorisi)’dur. Triticum aegilopoides (Yabani kaplıca) Triticum monococcum (Kültür kaplıcası-Siyez)-Trakya, Kastamonu ve Kars bölgelerinde ekilmektedir.
2. Seri: Tetraploid formlar: Gernik serisi, 2n=28 (Makarnalık grup)Başakçıklarda genellikle 2 çiçek bulunur ve ikisi de fertildir. Bazı türlerinde taneler palea (kavuz ) içinde kapalı kalırlar. Kaplıca ve Gernik gibi taneleri kavuz içinde kalan buğdaylara “kavuzlu buğdaylar” denmektedir. Tane sayısı az olduğundan tarımsal değerleri de azdır. Triticum dicoccoides (Yabani Gernik) Triticum dicoccum (Kültür Gerniği) Triticum durum (Sert buğday) Triticum turgidum (İngiliz buğdayı) Triticum polnicum (Polonya buğdayı) Sert, İngiliz ve Polonya buğdaylarında palea tanelere yapışık değildir. Bu tip buğdaylara da çıplak buğday adı verilir. Bu serideki buğday türleri ülkemizde genellikle Kastamonu ve Sinop civarında yetiştirilmektedir.
3. Seri: Hekzaploid formlar: Yumuşak buğday serisi, 2n=42 (Ekmeklik grup)Besi dokusunun (endosperm) unsu bir halde olmasından dolayı “Yumuşak Buğday” denmektedir. Sert buğday da endosperm özelliği taşımaz. Bu grupta da kavuzlu ve çıplak taneli tipler vardır. Fazla sıcağa ihtyaç göstermediklerinden ekim sahası Akdeniz Bölgesinden Kuzey Avrupa’ya kadar uzanır. Ülkemizde en çok Orta ve Doğu Anadolu’da ekilmektedir. Buğdayların bazı tiplerinde palea inferior (dış kavuz) kılçıklıdır. Bu karakter tür tayininde hiçbir rol oynamaz, ancak varyeteleri ayırmada kullanılır. Triticum aestivum (Adi yumuşak buğday) Triticum compactum (İnce yumuşak buğday) Triticum spelta (Kızıl buğday)
Buğday ekmek ve birçok hamurlu yiyecekler için en iyi un veren bir tahıldır. Ortalama %51 nişasta, %9 protein ve %13 su içermektedir. Nişasta üretiminde kullanılan en uygun tahıl bitkisidir. Tarımının kolay, adaptasyon sınırlarının geniş olması gibi avantajları nedeniyle yaklaşık dünya ülkelerinin yarısında insan beslenmesinde temel besin maddesi olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle dünya buğday üretiminde karşılaşılan anormalliklerin ve buğday fiyatlarında yapılan değişikliklerin tüm piyasalarda önemli etkileri görülür.
MISIR (Zea mays) Amerika kökenli olup oradan Avrupa ve Asya’ya yayılmıştır. MÖ yılından beri bilinmektedir. Tarımda kullanılan tek türü Zea mays’tır. 1-2 metre yükseklikte tek yıllık bir bitkidir. Monoiktir. Erkek çiçekler tepede ve panikula şeklinde, dişiler ise yanlarda koçan şeklindedir. Eklemli gövdesi sert ve gençken oldukça fazla şeker ihtiva eder. Yoğun saçak kök sistemine ilaveten, gövdenin tabanında destek kökleri meydana gelir. Dişi çiçek yapraksı braktelerle çevrilmiştir. Yumuşak ve sert taneli kültür formları vardır.
Tanelerin %6’sı kabuk %8-14’ü protein ve alevron tabakası, %70’i endosperm ve %11’i embriyodur.Mısırın bugün yabani formu kalmamıştır. Hibritleşmesi kolay olduğundan varyete ve formları oldukça fazladır. , Verimli iyi drenajlı, derin kumlu, killi, organik madde ve azotça zengin topraklarda iyi gelişir. Toprağa ilaveten sıcaklık, güneş ve nem de mısır tarımında önemli olan faktörlerdir. Büyüme süresi bölgeye göre gün arasında değişmektedir.
Mısır çeşitleri 7 grup altında toplanır:Zea mays indentata (Atdişi mısır) Zea mays indurata (Sert mısır) Zea mays everta (Cin mısır) Zea mays saccharata (Şeker mısır) Zea mays tunicata (Kavuzlu mısır) Zea mays amylaceae (Unlu mısır) Zea mays ceratina (Mulu mısır)
Bugün dünyada ekonomik olarak tarımı yapılan mısır çeşitleri ilk iki grupta toplanır. 3. ve 4. gruba giren mısır çeşitleri çerezlik olarak değerlendirilir. Besin maddesi olarak Amerika ve Akdeniz ülkelerinde önemli rol oynar. Nişasta imaline uygundur. Memleketimizde çerez olarak yenilmektedir. Karadeniz bölgesinde mısırdan ekmeklik un elde edildiği gibi hayvan yemi olarak da kullanılmaktadır. Amylum Maydis
PİRİNÇ (Oryza sativa) Tropik ve subtropik bölgelerde diğer hububatların yerini almakta, ekonomik ve sosyal hayatı etkilemektedir. Gerçekten pirinç dünya nüfusunun yarıdan fazlasının kullandığı bir besindir. Güneydoğu Asya’dan dünyanın diğer sıcak bölgelerine yayılmıştır. İlk kültürünü yapanlar Çinlilerdir. Tek yıllık otsu bir bitki olup çiçek durumu panikuladır. Başakçıklar tek çiçeklidir. Diğer tahıl bitkilerinden farklı olarak stamen sayısı 6’dır.
Pirinç Taneler kavuz içinde kapalı olarak bulunur. Hasattan sonra kavuzları ayrılır. Kabuğu çıkartılmamış pirince çeltik denir. Kavuzla birlikte dış zar da çıkartıldığından tanelerden protein tabakası ayrılmakta, yalnız nişasta kalmaktadır. Devamlı bu şekilde soyulmuş pirinç yendiğinde B vitamini eksikliğinden Beriberi hastalığı meydana gelmektedir. Kültürde şekil, büyüklük, renk, tat bakımından farklı sayısız varyeteleri elde edilmiştir.
Nemli iklimlerde ve sulak arazilerde yetişmektedirNemli iklimlerde ve sulak arazilerde yetişmektedir. Deltalar ve su altında kalmış ovalar en uygun yerlerdir. Tanelerin nişasta oranı %72-80 arasında değişir. Vejetasyon süresine göre çeltikler erkenci (max. 120 gün), orta erkenci ( gün), geç (>150 gün) çeşitleri olmak üzere 3 gruba ayrılırlar. Samanı sepet, şapka ve diğer bazı örgü eşyaların yapımında, bazı tropik ülkelerde de içki yapımında kullanılmaktadır.
Pirincin günümüzde bilinen 25 türü vardırPirincin günümüzde bilinen 25 türü vardır. Ancak kültürü yapılan türler; Oryza sativa ve O. glaberrima ’dır. O. sativa; Asya, Avrupa ve Amerika’da yetiştirilen kültür çeşitlerini kapsayan diploid (2n=24) bir türdür. O. glaberrima ise Afrika’nın tropikal bölgelerinde kültürü yapılan siyah taneli, düşük nitelikteki bazı çeşitleri kapsar. O. sativa, dünyada ’in üzerinde çeşidi bulunmakta olup asıl kültürü yapılan türdür.
KÜÇÜK GRUP HUBUBATLAR ARPA (Hordeum sp.)Başaklar tek çiçeklidir. Başak ekseninin her düğüm noktasında çiçekler üçlü halka oluşturur. Arpa başaklarında kılçıklar uzundur. Çiçek durumu düz eksenin herbir ekleminde alternat 3 sapsız spikacık taşıyan başaktır. Renk farkı gösteren taneler kavuz içinde kapalı olup %69 nişasta, %7 protein içerir. Un üretiminde az kullanılmakla beraber hayvan yemi olarak alkol, viski, bira vb. içkilerde ve malt imalinde kullanılmaktadır. Vatanı muhtemelen ön Asya’dır.
Kültürü yapılan ve ekonomik değeri olan arpalar (Hordeum vulgare, 2n=14) 2 grup altında toplanır.Hordeum vulgare distichon (İki sıralı arpa)-Biralık arpa Hordeum vulgare hexastichon (Altı sıralı arpa)-Yemlik arpa Türkiye’de üretilen arpa çeşidinin çoğu 2 sıralı arpadır. Tane rengine göre arpalar beyaz, siyah ve çakır arpalar olarak adlandırılabilmektedir.
ARPANIN KÖKENİ Mezopotamya halkının MÖ yıllarında arpa ve kaplıcayı temel besin olarak kullandığı bilinmektedir. Belgelerden edinildiğine göre yaklaşık yıldan beri yetiştirilen en eski kültür bitkisi olduğunu ve Anadolu’da arpa kültürünün çok eski bir geçmişi olduğunu göstermektedir.
Ege Bölgesi arpaları I. Dünya savaşına kadar İzmir arpası adıyla dünyaca tanınan 6 sıralı düz kılçıklı arpalardır. O zamanlar İzmir arpası İngiliz viskisinin temel hammaddesini oluştururdu. Egeden Kalifornia’ya götürülen İzmir arpası Japon arpası ile melezlenip ünlü Atlas arpası elde edilmiştir ve bu arpa İngiliz bira endüstrisini beslemektedir.
Dünyaca ünlü arpa kolleksiyonları içerisinde Küçük Asya ve özellikle Ege arpaları önemli bir yer tutmaktadır. Yeryüzünde arpanın 3 ayrı gen merkezi vardır: 1- Doğu Asya -Hordeum agreocrithon yaygın. 2- Ön Asya -Anadolu ve yakın çevresi; Hordeum spontaneum yaygın. Bu arpanın düz ve kaba kılçıklı 2 ve 6 sıralı, beyaz, çakır ve siyah renkli çok değişik formları vardır. 3- Etiopya ve Eritre - Sekonder gen merkezidir.
ÇAVDAR (Secale sp.) Afganistan ve Türkmenistan’da yetişen S. montanum bugünkü formları atası olarak kabul edilir. Hem arpa hem de buğday ile akrabadır. Büyüme şekli bakımından arpaya, taneleri bakımından buğdaya benzer. Taneler buğdaya nazaran daha uzun ve yassıdır. Başakçıklar genellikle 2 çiçeklidir. Kayık şeklinde olan kavuzun sırt çizgisi kirpik şeklinde tüylüdür. Taneler %66 nişasta, %8 protein içerir. Birkaç varyetesi vardır.
ÇAVDAR (Secale sp.) Kışı sert bölgelerde ve yüksek rakımlarda geçirip verimsiz topraklarda yetişebilir. Çoğunlukla Akdeniz ülkelerinin dağlık bölgelerinde bğdayın yerine kullanılmaktadır. Taneleri alkol ve viski yapımında, sapları ambalaj ve el işlerinde kullanılır. Gluten (çözünmeyen bir protein) ihtiva eden taneleri ekmek yapımında kullanılır. Hayvan besini olarak da kullanıldığı gibi erozyonu önlemek amacı ile çayırlar halinde bırakılır. Samanından şapka, yatak, paket ve kağıt yapımında yararlanılır. Tarımda kullanılan tek türü S. cerale’dir.
ÇAVDARIN KÖKENİ Kökeninin Orta Asya ve Anadolu olduğu kabul edilir. Pek çok yabani ve kültür formları yurdumuzda bulunduğundan; Anadolu’nun zengin bir çavdar gen merkezi olduğu dünyaca kabul edilmektedir.
Secale Cornutum (TK) Çavdar MahmuzuClaviceps purpurea (Ascomycetes)’nın çavdar ve benzeri Graminae bitkilerinin ovaryumunda kışı geçirmek üzere meydana getirdiği bir sklerotyumdur. Secale Cornutum Çavdar mahmuzu 1-4 cm uzunlukta az çok kıvrık, siyahımsı mor renkli özel kokulu silindirik çubuklar halindedir. Drogtan 12 alkaloit izole edilmiştir. Bu alkaloidlere ergot alkoloidler adı verilir.
Ergot alkaloitleri ve bilhassa ergotoksin grubu zehirli alkaloitlerdir.Ergot alkaloitleri düz kasların kasılmasını temin eder. Bu nedenle damarların dilatasyonuna sebep olur. Bu alkaloitler santral sinir sistemine de etki ederek hipotansör etki gösterir. Drog sadece alkaloit eldesinde kullanılır.
Son yıllarda uyuşturucu madde olarak çok kullanılan LSD; çavdar mahmuzunda bulunan lizerjik asidin bir türevidir. LSD psikiyatride de kullanılan bir ilaçtır.
YULAF (Avena sp.) Yabani formlarına rastlanmadığından anavatanı ve orijini kesin olarak bilinmemektedir. Çiçek durumu arpa ve buğdaydan farklı olarak başak yerine panikula şeklindedir. Başakçıklar 2-3 çiçekli olup eksen üzerinde salkım şeklinde dizilmişlerdir. Kılçık kısa ve kavuzlar tanelere yapışıktır. Pek çok türünün kültürü yapılmaktadır. Tarımda en çok yetiştirilen türü A. sativa’dır. Baharda ve kışın yetiştirilir. Özellikle Akdeniz Bölgesi’ nde kış yulafı yetiştirilmektedir.
YULAF (Avena sp.) Bahar yulafı kuzey Avrupa gibi serin nemli iklimlere adapte olmuştur. İnsanlar için diğer hububatlardan daha besleyicidir. Yüksek miktarda yağ, protein ve mineral tuzları ve Avenin maddesi içerir. Kasların gelişimi için iyi bir besindir. İçerdiği protein gluten formunda olmadığından elde edilen un ekmek yapımında kullanılmaz. Genellikle kek, bisküvi ve saman halde hayvan yemi olarak kullanıldığı gibi ekimde rotasyon içinde yetiştirilmektedir.
DARI (Panicum miliaceum -Kumdarı)Çok küçük tohumlu kültür bitkisidir. Çiçek durumu panikula, başakçık 2 çiçekli olup sadece biri fertildir. Kavuz harmandan sonra da tanelere yapışık kalır. Vatanı Batı, Orta ve Güneydoğu Asya ve Hindistan’dır. Kuş yemi olarak ve sulu darı hamurunun fermantasyona uğratılması ile boza yapımında kullanılır. Bugün beslenme amacı ile kullanılan diğer darı çeşitleri Afrika’nın birçok yerinde ve bazı orta ve doğu Asya ülkelerinde önemli bir rol oynar. Panicum millaceum
Panicum miliaceum –Kumdarı- Batı-orta AsyaSorghum vulgare- Kocadarı-Güney doğu Asya Setaria italica- cindarı-Batı-orta Asya Sorghum (Kocadarı) 2n=20 Setaria (Cindarı) 2n=18 Türkiye’de her 3 cins de ekilir. Kumdarı ve cindarı tarih öncesi zamanlardan beri insan beslenmesinde kullanılmıştır. Ana yurdu batı Asya’dır. Setaria italica
Sorghum vulgare-Kocadarı; buğday, pirinç ve mısırdan sonra dünyada en çok üretilen tahıl cinsidir. Dane ürünü, silaj, yeşil ve kuru yem, süpürge ve şıra elde etmek için çeşitli türleri vardır. Eski Türkler darıdan ekmek yaptıkları gibi tarasan adında bozaya benzer bir içki de yapmışlardır.
KUŞ YEMİ (Phalaris canariensis)Güney Avrupa ve Hindistan’da geniş yayılış gösteren tek yıllık bir bitkidir. Ülkemizde en çok Tekirdağ ve Kırklareli’nde yetiştirilir.
BUĞDAYGİLLERİN ÖNEMİ Doğrudan insan gıdasına katkısı olan buğday, arpa, çavdar, yulaf, darı, pirinç, şeker kamışı vb. den ayrı diğer birçok buğdaygil türü hayvanlar için de önemli yem kaynağı olmaktadır. Gıdanın esası buğdaygillerin meyveleridir. Tane diye adlandırılan meyvelerden genellikle insan gıdası, bazıları hayvan yemi, gövde kısımları ve yapraklarından (kuru ot,saman) da hayvan gıdası olarak yararlanılır.
YEM BİTKİSİ OLARAK KULLANILAN BUĞDAYGİLLER
Buğdaygiller içinde toprak koruma ve toprak ıslahı yönünden çok yararlı türler vardır. Bunu sağlayan önemli özellikleri ise şu şekilde sıralanabilir: Kök, gövde, yaprak gibi özellikleri Yetişme kolaylığı Tahribata dayanıklılığı Tür zenginliği Hayvanlar tarafından tüketilebilmeleri
Üremeleri genellikle tohumladırÜremeleri genellikle tohumladır. Bununla beraber vejetatif olarak rizom ve stolonlarla da üreyerek bulundukları yerde kuvvetli topluluklar meydana getirebilirler. Bu durum buğdaygillerin toprak koruma ve erozyona karşı çok etkin bir özelliğidir. Toprak ıslah edici niteliği saçak kök sistemlerinden ileri gelmektedir. Bundan dolayı buğdaygillerin çiğnenme, yenme ve her türlü tahribata karşı direnme ve kendilerini yenileme özelliği nedeni ile meralarda ve toprak korunmasının gerektiği yerlerde yeşil ve canlı toprak örtüsü temininde diğer otsu bitkilerden daha çok yararı bulunmaktadır.
PARK VE BAHÇELERDE ÇİT VE SÜS BİTKİSİ OLARAK KULLANILAN GRAMİNEAE LERArundo donax Festuca ovina Phallaris arundinaceus Phragmites communis Lagurus ovatus Briza sp.
B) BAKLAGİLLER VE KURU MEYVELERYüksek miktarda protein içermeleri köklerinde havanın serbest azotunu bağlayan bakterilerin yaşadığı nodüllerin bulunmasına bağlıdır. Bu bakteriler (Rhizobium, Bradyrhizobium, Azorhizobium) havanın serbest azotunu nitrata dönüştürerek azot miktarını arttırırlar. Baklagillerin azot bağlama kapasiteleri ise türlere göre değişiklik göstermektedir.
B) BAKLAGİLLER VE KURU MEYVELER - BAKLAGİLLERBesin kaynağı olarak tahıllardan sonra ikinci sırayı alırlar. Diğer bitkisel ürünlere göre daha çok protein içerdiklerinden hayvansal besin maddelerine daha yakındırlar. Bu nedenle baklagiller hayvansal protein alınamadığında açığı kapatmak için önemli bitkisel besin kaynaklarını oluştururlar. Özellikle ülkemizde tane baklagiller et ve et ürünlerine oranla daha ucuz olmaları ve kolay saklanmaları nedeni ile son derece rağbet görmektedirler. Tohumları protein ile birlikte karbonhidrat, yağ ve çeşitli vitaminleri de içerir. Proteinler nişata taneleri ile birlikte aynı hücre içinde alevron taneleri halinde bulunur.
Baklagiller özel meyve tipi ile karakterize edilen Fabaceae familyasına ait bitkilerdir. Legümen meyve tohum olgunlaştığında hem orta damar hem de karpellerin birleşme hattı boyunca açılır. Yaklaşık civarında legümen türü bilinmektedir ve çoğundan beslenmede, endüstride ve tıpta yararlanılmaktadır. Asırlardır besin maddesi olarak kullanılmakta ve kültürü yapılmaktadır. Tohumları az su içerir ve dış etkenlere karşı dayanıklı tohum kabuğu ile korunmuştur.
Legümenler kolay yetiştirilebilir ve çabuk olgunlaşırLegümenler kolay yetiştirilebilir ve çabuk olgunlaşır. Tohumlar sadece protein bakımından değil mineral tuzları ve B vitaminince de zengindir. Baklagillerden hem kuru hem de taze haldeyken faydalanılabilir. Yemeklik tane baklagil samanları hayvan beslenmesinde kullanılır. Samanlarındaki protein oranı tahıllarınkinden daha fazladır. Bunlar aynı zamanda toprak koşullarını kısa sürede iyileştirebildikleri için kendilerinden sonra ekilen bitkilere uygun yetişme ortamı sağlarlar.
Otsu veya odunsu bitkilerdirOtsu veya odunsu bitkilerdir. Yapraklar pinnat-birleşik ve yaprak saplarında uyku hareketlerini sağlayan yastıkçık (pulvinus) bulunur. Çiçekler zigomorf simetrili, kaliks 5 loblu, korolla 5 parçalı-3’ü serbest, 2’si birleşik (karina), androkeum 10 stamenli, ginekeum tek karpelli üst durumludur.
BEZELYE (Pisum sativum)Güney Avrupa ve yakındoğuda binlerce yıldır kültürü yapılmaktadır. Taze ya da kuru olarak kullanılmaktadır. Modern floralarda 2 türü vardır: P. sativum, P. fulvum. Her iki türü de Türkiye’den Suriye, Irak ve İran’a kadar uzanan doğu Akdeniz havzasında yaygındır. P. Sativum’un muhtemelen ilk kültürünün yapıldığı yer olan ülkemizde 2 alttürü ve pek çok varyetesi vardır. Yabani alttürü olan subsp. elatius Güney Avrupa’dan Kırım’a, doğuda Gürcistan ve Türkmenistan’a kadar yayılır. Bu alttürün küçük çiçekli varyetesi var. pumilio doğu Anadolu, İran ve Kıbrıs’ta yaygındır.
subsp. sativum alttürü kültür varyeteleri içerir.var. sativum (Bahçe bezelyesi) beyaz çiçekli var. arvense (Tarla bezelyesi) renkli çiçeklidir. Bahçe bezelyesinin meyveleri bütün olarak ya da taneleri çeşitli şekillerde beslenme amacı ile kullanılmaktadır. Tarla bezelyesi genellikle hayvan yemi olarak yetiştirilir. Ilıman bölge bitkisi olmasına rağmen daha düşük yaz sıcaklıklarında ve bol nemli yerlerde yetişebilir.
NOHUT (Cicer arietinum)Güney Avrupa’nın doğal bitkisidir. Ülkemizde leblebi üretiminde ve kuru sebze olarak kullanılır. Yaprakları zehirli olduğundan taze yem olarak kullanılamaz. Tohumları %20 protein, %50-60 karbonhidrat ve %5 yağ içerir. Batı veryeteleri iri ve düz tohumlu oldukları halde Güney Hindistan ve Etiyopya orijinli doğu varyetelerinde tohumlar daha küçük ve buruşuktur.
FASULYE (Phaseolus vulgaris)Güney Amerika’nın (Meksika) doğal bitkisidir. Taze meyveler olgunlaşmamış halde veya kuru tohumları besin olarak kullanılmakla beraber bitkinin eri kalan kısımları ise taze hayvan yemi olarak kullanılır. Beyaz veya renkli çiçekli alçak boylu,dik veya sarılıcı tek yıllık bitkilerdir. Büyüme şekli, meyve rengi, tekstürü ve tohum rengi bakımından farklı binlerce varyetesinin kültürü yapılmaktadır. Çeşitli topraklarda yetişebilir. Tarımda rotasyon bitkisi olarak kullanılabilir. Meksika ve Peru dolaylarında P. coccineus=P. multiflorus, P. lunatus türlerinin de kültürü yapılmaktadır.
SOYA (Soja hispida, Syn: Glycine max)Anavatanı Doğu Asya’dır. Küçük çalımsı dik veya prostrat tek yıllık bir bitkidir. Erken olgunlaşır, fazla ürün verir. Protein ve yağ bakımından zengindir. Bileşiminde %17-24 yağ, % 38 protein bulunur. Az miktarda karbonhidrat içerdiğinden şeker hastaları için iyi bir besindir.
SOYA (Soja hispida, Syn: Glycine max)Sebze olarak kullanıldığı gibi un ve bitkisel yağ imalinde de kullanılmaktadır. Tohumlar B ve E vitaminince zengindir. Kavrulmuş taneleri kahve lezzetindedir. Soya proteini yağ yangınlarını söndürmede kullanılan sıvı köpük yapımında ve sentetik iplik imalinde kullanılır. Ilman iklimleri tercih eder. Çin ve Japonya’da geniş ölçüde tarımı yapılmaktadır.
Soya unu ekmekçilik ve pastacılıkta kullanılır.Pek çok ülkede ekmeklik una soya unu eklenir. Soya proteini gerekli amino asitlerin çoğunu içerir. Kazein ve yağ içerdiğinden süte benzer bir madde elde edilir. Renk, koku ve tat bakımından süte çok benzeyen bu maddeye soya sütü denir. Bu sütten yoğurt, ayran, kaymak, peynir ve süttozu yapılır. Çin ve Japonya’da soya salçası imal edilmektedir. Harika bitki diye anılan soyanın tohumlarına “besin hapı” ismi verilmiştir. Soyada sığır ve domuz etinin iki katı, inek sütünün o katı, fasulye ve mercimeğin iki katına yakın protein vardır.
Soya bitkisinden elde edilen ürünler: Yakacak, gübre, hayvan yemiUnundan elde edilen ürünler (Tanelerinden): Kola, plastik Gıda maddeleri: protein, salça, süt, şarap, bira kükretme, çikolata, makarna, diyabetik gıdalar Yağından elde edilen ürünler: yemeklik yağ, mum, yapıştırıcılar Ayrıca; dezenfektan, elektrik izole maddeleri, vernik boyaları, deri işleme maddeleri, böcek öldürücüler, suluboya, muşamba, kağıt tutkalı, tekstil maddeleri, köpürtme tozu, suni iplik, yangın tüpü, sentetik reçine, vernik, sabun, su geçirmez malzemeler.
BAKLA (Vicia faba) Taze yem olarak kullanılmakla beraber tohumları insan ve evcil hayvanlar tarafından yenmektedir. Büyük tohumlu, dik büyüyen , tek yıllık bir bitkidir. Kurak ve sıcak yaz ayları büyümesini sınırlar. Ekin rotasyonunda da kullanılmaktadır.
Meyve tohum büyüklüğü ve olgunlaşma süresi bakımından çeşitli varyeteleri bulunmaktadır:var. faba: sebze olarak kullanılır. var. equina: eşek baklası, hayvan yemi olarak yetiştirilir. var. paucijuga: Orta Anadolu var. minor: sebze olarak yetiştirilen varyeteleri iki gruptadır: Uzun meyveli varyeteler (8 tohuma kadar) Kısa meyveli varyeteler (4 tohumlu)
BÖRÜLCE (Vigna sp.) Çok uzun zamandan beri dünyanın sıcak bölgelerinde insan besini, hayvan yemi ve yeşil gübre olarak çeşitli amaçlara göre yetiştirilen ve 60’a yakın türü olan bir baklagil bitkisidir. Kültürü yapılan V. linguiculata türünün çeşitli ülkelerde farklı alt türleri insan ve hayvan beslenmesi amacıyla yetiştirilmektedir.
subsp. unguiculata: Amerika ve Batı Afrika’da yetiştirilmektedirsubsp. unguiculata: Amerika ve Batı Afrika’da yetiştirilmektedir. Meyve cm uzunluğundadır. subsp. cylindrica: Hindistan’da hayvan besini olarak kullanılmaktadır. Meyve cm uzunluğundadır. subsp. sesquipedalis: Güneybatı Asya’da yetiştirilmektedir. Meyve 90 cm uzunluğuna ulaşmaktadır.
YER FISTIĞI (Arachis hypogea)Vatanı Brezilya’dır. Tropik ve subtropik bölgelerde yetişir. Çalımsı veya sürünücü tek yıllık bir bitkidir. 20 çeşidi bilinmektedir., oldukça fazla güneş ışığı ve orta derecede yağmur ister. En iyi gelişimini kumlu topraklarda yapar. Bitki taze yem veya kuru besin olarak kullanılır. Tohumları kavrulup tuzlanabilir. Şeker ve fıstık yağı üretiminde kullanılır. Tohumları %47-55 yağ içerir. Bu yağ sıvı ya da katı halde yemeklik olarak kullanılır. Tohumların içerdiği proteinden sentetik fiber (ip) yapımında yararlanılır.
Meyveleri toprak altında olgunlaşırMeyveleri toprak altında olgunlaşır. Genç meyveler jeotropik bir reaksiyonla toprak altına girerler (geokarpi). Meyve oluşumunda döllenme gerçekleştikten sonra ovaryumun altındaki meristematik doku çoğalmaya başlar ve ovaryumu saran doku ile birleşerek Ginefor denilen bir uzantı oluşturur. Ginefor toprağa girerek yer fıstığının meyvesini oluşturur. A. hypogea ’nın iki alt türü mevcuttur. Arachis hypogea subsp. hypogea, meyve sadece yan dallar üzerindedir. Arachis hypogea subsp. fastigiata, meyveler hem yan dallar hem de ana eksen üzerindedir.
Ağaçsı Legümenler: Leguminosae (Fabaceae) familyasına ait türlerin çoğu otsu olmasına rağmen meyvelerinden yararlanılan ağaç şeklinde Legümenler de vardır.
KEÇİBOYNUZU-HARNUP (Ceratonia siliqua)Vatanı Akdeniz Bölgesi olup, boyu m’ye ulaşabilir. Yaprakları 3-5 pinnat parçalı, çiçekler tek cinsli ve periantsızdır. Meyve legümendir. Tohumlar çok sert ve ağırlıkları az çok sabittir. Bundan dolayı eskiden tartı ölçüsü olarak kullanılmıştır. İnsanlar tarafından şeker gibi yenilmek üzere piyasada satılmaktadır. Meyvenin yenilen kısmı yağ, şeker, selüloz ve azotlu bileşikler içeren perikarpıdır. Kuru meyvelerden elde edilen un çeşitli şekillerde tüketilmektedir. Meyvelerinden kozmetik, kağıt ve kumaş sanayinde, kıvam arttırıcı ve aynı zamanda yapıştırıcı olarak da kullanılan zamk elde edilmektedir.
FISTIK: Farklı familyalara ait 3 çeşit fıstık vardır: aFISTIK: Farklı familyalara ait 3 çeşit fıstık vardır: a. Yer Fıstığı (Arachis hypogaea) Leguminosae b. Şam Fıstığı-Antep Fıstığı (Pistacia vera) Anacardiaceae c. Çam Fıstığı (Pinus pinea) Pinaceae Reçine içerirler. Çiçekler 5’li, meyve kırmızı renkte drupadır. Vatanı Asya’dır. Akdeniz Bölgesi’nde yetişir. Meyvenin yenen kısmı yağlı olan tohumlarıdır. Tohumları aynı zamanda protein içerir. Tohum şekli ve büyüklüğü bakımından çeşitleri vardır. Batı Anadolu’da yabani olarak yetişen Çitlenbik pistacia terebinthus) ağaçları üzerine kolayca aşılanmaktadır. Fıstık içi çerez olarak kullanıldığı gibi pasta ve şekercilikte de kullanılmaktadır.
c. Çam Fıstığı (Pinus pinea)Akdeniz bölgesinin karakteristik ağacı olan fıstık çamının tohumlarıdır. Kozalak pulları arasında olgunlaşan iri ve kanatsız tohumlardan elde edilir. Çam fıstığı yağlı beyaz bir tohumdur. Yemeklerde ve tatlılarda lezzet verici olarak kullanılır.
CEVİZ (Juglans) 30 m’ye kadar boylanabilen uzun ömürlü, monoik ağaçlardır. Erkek ve dişi çiçekler ayrı ayrı çiçek durumu meydana getirirler. Yapraklarında aromatik madde vardır. Çocuk banyoları için kullanılır. Vatanı Ön Asya’dır. Meyvesi drupa tipindedir. Drupa tipi meyvenin yeşil renkteki kısım yenmez. Yenen kısım tohumdur. Çerez olarak tüketildiği gibi pasta ve tatlıcılıkta çeşitli şekillerde kullanılır.
Ceviz meyvesinin mezokarpında ve yapraklarında tanen, uçucu yağ ve juglon denilen bir alkoloid bulunur. Tacın oluşturduğu yoğun gölge ve yapraklarından toprağa geçen juglon nedeniyle ceviz ağacının altında toprak genellikle çıplaktır. Diğer otsu bitkiler yetişmez. Kotiledonlarda besin maddesi olarak yağ depo edilmiştir. Ağacından faydalanıldığı gibi ceviz yağıda mobilyacılık ve teknik işlerde kullanılır.
Çeşitli ceviz türleri bulunur:Juglans regia: İngiliz cevizi Juglans nigra: Kara ceviz Juglans cinerea: Kanada cevizi Türkiye’de meyve büyüklüğü, şekli, kabuk yapısı (ince-kalın) ve olgunlaşma süresi bakımından farklı çeşitleri yetiştirilmektedir. Carya illinoensis: Pikan cevizi. Meyvesi cevize benzer, aynı familyadandır, Amerika’da ceviz gibi kullanılmaktadır.
PROTEİNLİ KURU MEYVELERBadem (Amygdalus communis) Fam. Rosaceae Alt fam: Prunoideae İlkbaharda erken çiçek açan orta boylu ağaçlardır. Meyve tipi drupadır. Perikarp ham olarak yenildiğinde Çağla adını alır. Meyvenin faydalanılan kısmı yağlı tohumlarıdır. Anadolu’da çok eskiden beri meyve ağacı olarak yetiştirilmekte olup iki varyetesi vardır. var. dulcis (Tatlı badem) var. amara (Acı badem). Acı bademde amygdalin adında zehirli bir glikozid bulunur. Bunlardan pek çok bahçe bademi çeşitleri türetilmiştir. Şeftali ya da erik üzerine aşılanabilir. Çeşitleri çerez olarak kullanıldığı gibi pastacılıkta ve şekercilikte çeşitli şekillerde kullanılır. Badem yağı, krem vs. imalinde kullanılır. Şam fıstığı yağlı kuru meyvelerde ele alınmıştır.
KARBONHİDRATLI KURU MEYVELERMEŞE KUPULALARI (Quercus spp.) Meyveleri hayvanları (özellikle domuz) besleyici yağlı besinler olarak kullanılır. Bazı meşe meyveleri insanlar tarafından da yenmektedir. Ör: Q. alba. Meşeler fakir topraklara adapte olmşlardır ve çabuk ürerler. Meyve kabuklarından dericilikte kullanılan tanen elde edilir.
KESTANE (Castanea sativa)Monoik bitkilerdir. Meyve nuks tipidir. Meyveler kupula veya palamut denilen dikenli kadeh şeklinde bir eksen üzerinde bulunur. Meyve kabuğu derimsidir. Bunun altında kahverengi ince testa bulunur. Tohum %40 nişasta içerir, az miktarda yağ ve glikoz bulunur. Tohumun besin depo edilen kısmı kotiledonlardır.
Kestane haşlanarak veya kavrularak çerez olarak yenildiği gibi bazı et çeşitlerinin yanında garnitür olarak ve pastacılıkta kullanılır. Çeşidine ve bulunduğu yere göre meyveleri tüm sonbahar boyunca farklı dönemlerde olgunlaşır. Ağacı çeşitli şekillerde kullanılabilir.Ağaç kabuğundan tanen elde edilir.
Benzer bir sunumlar ENDÜSTRİ BİTKİLERİ.
Domuz ayrığı Dactylis glomerata Proje hakkında