KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman KASAPOĞLU (Bir Yaklaşım Denemesi) Elinizdeki kitabın oluşması ve sizlere ulaşması için ilgi
Download "KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman KASAPOĞLU (Bir Yaklaşım Denemesi) Elinizdeki kitabın oluşması ve sizlere ulaşması için ilgi"
1 KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman KASAPOĞLU (Bir Yaklaşım Denemesi) Elinizdeki kitabın oluşması ve sizlere ulaşması için ilgi ve alaka gösteren herkese teşekkür ederiz. İZCİ YAYINLARI Kur'ân'a Psikolojik Yöneliş Serisi: 4 İstanbul, 1997 Birinci Baskı Telif Eserleri Kanunu gereğince bu eserin bütün basım hakları İZCİ Yayınlarına aittir. İzinsiz kısmen veya tamamen çoğaltılıp yayınlanamaz. İZCİ YAYINLARI Halıcılar Cad. Okumuşadam Sk. No: 18 Fatih - İstanbul Tel.:(0212) Yayın Sorumlusu Ahmet İZCİ Sayfa Düzeni ve Tashih İzci Yayınları Yayın - Dağıtım Sorumlusu A. Vahap ÖZTÜRK Kapak Murat Dizgi ve Mizanpaj Türdav ISBN NO: İÇİNDEKİLER Önsöz... 9 Giriş I) Kişilik II) Şâkile (Kişiliğin Öznel Yanı) BÖLÜM Kişiliğin Alt Tabakası I) FİZYOLOJİK GÜDÜLER Açlık ve Susuzluk Cinsellik II) TEMEL EĞİLİMLER A) Üstünlük B) Saldırganlık C) Güven E) Özvarlıktan Memnuniyetsizlik F) Araştırma (Tecessüs) İsteği G) Toplumsal İlgi H) Kimlik İhtiyacı III) HEYECANSAL VE DUYGUSAL HİSLER BÖLÜM Kişiliğin Üst Tabakası ve İşleyişi I) DEĞERLER, KAYNAKLARI VE BAĞLAYICILIKLARI A) Vicdan B) Sosyal Çevre C)Din II) ZİHİNSEL OLGU III) İRADE IV) ÇABA (CEHD-GAYRET) V) GÜNAH Kalp (Ego) Sonuç... '...69 BİBLİYOGRAFYA DİPNOTLAR ÖNSÖZ Lokman sûresinin "Görmediniz mi Allah,... size zahir ve bâtın (dış ve iç; görülen, görülmeyen) nimetlerini bol bol verdi." (31/20) âyetini, büyük müfessir er-râzî psikolojik gerçekliğe uygun olarak yorumlar. O'na göre buradaki zahirî nimet, vücudun organlarındaki sağlamlığı, bâtını nimet ise, bu organlardaki kuvvet, meleke ve kabiliyetleri ifade eder. Göz ve kulak görünürde kıkırdak ve yağ dokusundan, dil ve burun; etten, kemikten teşekkül eder. Ama bu organların2 herbirinde görme, işitme, tat alma, koku alma gibi bâtınî kuvvet ve melekeler vardır. Naklettiğimiz anekdotta görüldüğü şekilde müfessirler, Kur'an-psikoloji ilişkisine değinmekten geri durmamışlardır. Fakat içinde yaşadığımız çağın ihtiyaçlarına ve ilmî gelişmelere paralel olarak tefsir ilmi bünyesinde "psikolojik tefsir" şeklinde bir ihtisaslaşmaya gidilmesi yönünde bir ihtiyaç doğduğu kanaatini taşıyoruz. Bu bağlamda psikolojinin kilit kavramlarından birisi olan kişiliği Kur'an'ın öğretisi doğrultusunda incelemeyi uygun bulduk. Amacımız. Kur'an'ın öngördüğü ideal kişilik modelini ortaya koymak ve böylece müminlerin kişilik eğitimine sistemli, gerçekçi çözümler önermekti. Aslında Kur'an'ın gönderiliş amacı da insanlara, ideal kişilik sahibi olmaları yolunda rehberlik etmektir. Kişilik ve kişiliğin öznel yanını tanımlayarak başladığımız araştırmalarımızda şu konular yer aldı: Birinci bölümde kişiliğin alt tabakası olarak fizyolojik güdüler, temel eğilimler, heyecansal ve duygusal hisler değerlendirildi. İkinci bölümde kişiliğin üst tabakası olan değerler alanı ve kişiliğin işleyiş sürecinde rol alan zihinsel olgu, irade, çaba ve günah olgusuna yer verildi. Üçüncü bölümde ise, kişiliğin icraat yönü kalbi inceledik. Bu araştırmanın, hem yazarı hem de okurları için ideal mümin kişiliğine sahib olma yolunda küçük bir kıvılcım olmasını Yüce Allah'tan niyaz ederim DARENDE GİRİŞ I) KİŞİLİK Kur'an'da bireysel ve insanın kollektif davranışlarına dair, belirgin bir şekilde pek çok spesifik açıklayıcı kavram ve izahlar vardır. Kur'an'ın bu sosyal, psikospirtual doğal kanunlarından İslâmî bir kişilik kavramının iskeletini oluşturabilmek, kişiliğin psiko-sosyal ve manevî temel unsurlarını belirlemek mümkündür. Yeterince ele alınmamış, dokunulmamış, kişilikle ilgili âyetler araştırılacak ve sistematikleştirilecek olursa modern bir İslâmî kişilik kavramı ortaya çıkarılabilecektir. Modem psikoloji henüz "kişilik" konusunda istenilen açıklağa ve kesin kabul edilebilecek sonuçlara ulaşabilmiş değildir. Aslında kişilik konusunda yapılan araştırmalar yenidir. Ayrıca kişilik, pek karmaşık ve iç içe girmiş elemanlardan meydana gelmiş bir yapıya sahiptir. Kişiliği oluşturan bu parçalar öylesine birleşmiş ve bütün meydana getirmişlerdir ki, bunları ayırt etmeye çalışmak ve her birinin 12 fonksiyonlarını belirtmek bilimsel incelemelerde güçlüklere neden olur. Şahsiyeti meydana getiren unsurlar içinde birini diğerine tercih etmenin imkansızlığı sözkonusudur. Şahsiyet, psikolojide kapsamı en geniş olgulardan biridir. Benzeri sebeplerden dolayı onun tarifi gerçekten kapalı bir meseledir. Psikologların üzerinde aynı fikirde olduğu bir tek kişilik tanımı yoktur. Yapılan formel tanımlardan birisine burada yer vermek istiyoruz: "Kişilik, bireyin iç ve dış çevresiyle kurduğu, diğer bireylerden ayırt edici, tutarlı ve yapılaşmış bir ilişki biçimidir."(1). Kur an-ı Kerim'den öğrenebildiğimiz kadarıyla kişilik güdüler ve eğilimler, değerler-normlar ve kalp olmak üzere üçlü bir yapıdan teşekkül eder. "Bununla beraber nefsimi temize çıkaramam. Çünkü Rabbimin acıyıp koruduğu hariç nefis aşırı şekilde kötülüğü emredicidir." (2) Aşırı şekilde kötülüğü emreden ve literatüre "nefs-i emmâre" diye geçen nefis, herhangi bir değer yargısı ve otorite tarafından kontrol edilmeyen, yalın bir şekilde doyum arayan ya da elemden kaçan güdüler ve eğilimlerdir. Bu güdü ve eğilimler soyut halleriyle kötü değildirler. Bunların ölçüsüz ve kontrolsüz doyurulmaları, değer yargılarına aykırı bir kimliğe bürünmeleri "kötü" sıfatıyla nitelenmelerine neden olur. Güdü ve eğilimlerin gelişigüzel, başına buyruk doyum aramaktan alıkonması. deşer yargılarının çizdiği sınırlar çerçevesinde kontrol edilmesi kişiliğin iki unsuru arasındaki (güdü ve eğilimlerle değerler) köprünün kurulduğunu gösterir: "Nefsini kötü arzulardan uzaklaştırana gelince, şüphesiz onların barınağı ancak cennettir." (3)3 "Nefis", kötülüğü emreden nefistir. "Hevâ", arzulara uymaktır. Nefsi, hevâdan sakındırmak, sabrederek kontrol altına almak, iyi ve hayır olanı tercih etmeye karar vermektir. (4) Kanaatimize göre "nefs-i mutmainne" diye literatüre geçen kavram "ideal kişiliği" temsil eder: "Nefsin itminan bulması" (5), her türlü korku ve hüzünün verdiği huzursuzluğa karşı güven hissi duymasıdır. Güvenceye kavuşan nefis müminin nefsidir. Hakka bağlı olmaktan duyulan güven hissi, nefse katî bir iç huzuru verir, onu her türlü şüpheden arındırır. (6) Güven ve iç huzurunun sağlanması, kişilik birimleri arasında çelişki bulunmadığını, kişiliği oluşturan elemanların ahenk ve uyum içerisinde işlerlik gösterdiğine işaret eder ve aynı zamanda "nefs-i mutmainne", inandığı değerlerin kaynağı olan otoritenin takdirini, hüsn-ü kabulünü, rızâsını kazanmış bir nefistir: "Hoşnut etmiş ve hoşnut edilmiş olarak Rabbine dön müştür. (7) Değer yargılarına ilişkin bilgi zihinsel faaliyet sonucu elde edilir. Hangi değerlerin tercih edileceği, hangi niyet ve amaçla tutum ve davranışların icra edileceği noktasında irâde faktörü devreye girer. Güdü ve eğilimlerin sınırsız, ölçüsüz doyum arama isteğine karşı, değerler alanı 14 bu istekleri kontrol etme "çaba ve gayret i içine girer. Fakat zaman zaman bu istekler kontrolden çıkar. Durumu farkedebilen birey hatanın bilincine varınca günah duygusuyla yüzyüze gelir. Bütün bu işlevlerin kontrol edildiği merkez, ilk ve son sözün söylendiği yer kalptir: Hangi değerlerin kabul edileceğini, hangi iç ve dış etkiye nasıl tepki verileceğini o belirler. Kişiliğin işleyişinde bütün işlevler kalpte başlar, kalpte biter. Güdüler ve eğilimler, bilinç, irâde ve değerler kişilik bütünlüğü içerisinde mesaj ve faaliyetlerini kalbin onayına sunarlar ve kalpte son şekillerini alırlar. Kalb boyutunda teşekkül eden, ortaya çıkan kişilik, reel kişiliktir. Bu, kişilik adına bir ferde ait gerçekliği ifade eder. Değerlerin gerçek kaynağı olan Allah, sadece değerlerin bilgisini göndermemiş, her insan gibi aynı güdü ve eğilimleri taşıyan bir peygamber göndermiştir. Ve bu peygamber, değer yargılarına uygun bir şekilde ideal kişiliğin eşsiz modelini sunmuştur, insanlara: "Andolsun ki, Resûlüllah'da sizin için, Allah'a ve âhiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah'ı çok zikredenler için en mükemmel bir örnek vardır." (8) Resûlüllah Kur'an değerlerini insanlığa tebliğ etmekle kalmamış, bu değerleri bizzat kendi kişiliğinde uygulamak suretiyle insanlığa bir model sunmuştur. (9) Üstün karakteriyle, övgüye lâyık seciyye, meleke ve maneviyatıyla (10) örnek olmuştur: "Ve sen elbette yüce bir ahlâka sahipsin." (11) Günlük konuşma dilinde karakter ve kişilik terimleri birbirinin yerine kullanılagelmiştir. Oysa modern psikoloji açısından karakterin anlamı kişilikten daha dardır. Kişilik daha çok insanı bir bütün olarak tasvir etmek üzere kullanılır. Karakter ise, bireyin sahip olduğu bütün davranış özelliklerini ifade etmek üzere kullanılmaz. Özellikle bireyin davranışlarının iradi yönü, güdü ve eğilimlerini kontrol eden sabit ve sağlam prensipler hakkında "karakter" kavramı kullanılır. (12) Karakteri kişilikten ayırmak isteyenler, "karakter değer taşıyan bir kişiliktir," (13) demişlerdir. "Birey davranışlarına ahlâkî ve iradî yönden bakıldığı zaman, bunların değişmez ve sağlam prensiplere göre işleyişine karakter denir." (14) Doğrusu, Kur'an'ın öngördüğü kişilikte de üzerinde durulan nokta, güdü ve yönsemelerin değer yargılarına uygun doyurulmasıdır. Değerler ve normlar göreli olduğuna göre, karakterler de göreli olup zaman içinde, gruptan gruba, toplumdan topluma değişebilir. (15) Meselâ İslâm öncesi Arap değer yargılarına göre cömertlik "gerçek asaletin bir kanıtı" (16) olarak değerlendirilirdi. Kur'an öğretisinde ise bu kavram yeniden tanımlanmıştır. 16 II) ŞAKİLE (KİŞİLİĞİN ÖZNEL YANI) Kişilik bütünlüğü çerçevesinde her insanın öteki insanlardan farklı olmasını sağlayan, kendine özgü özellikleri vardır. İnsan, kendine has özellik ve karakterleri bakımından yegânedir. Her insan diğerlerinden farklıdır, hiçbir insan diğerlerinin aynı değildir. İnsanın fizyolojisini, biyolojik yapısını düşünelim. İnsanlar arasında sayısız ortak özelliğe rağmen her insan tek ve4 kendisi olabileceği özelliklere sahiptir. Hiçbir insanın parmak izinin, diğerlerinin parmak izlerine benzememesi gibi. Tıpkı bu örnekte olduğu şekilde her insan diğerleriyle ortak yönleri bulunuyor olmasına rağmen öznel bir kişiliğe, sırf kendine ait bir benliğe sahiptir. Farklı değerlere, farklı sosyal çevreye, kalıtım yoluyla kendine intikal eden değişik mizaca sahip olmak bireysel farklılıklara neden olurlar. Kabul edilen değerlerin değişik olması kişiliğin değişik olmasında önemli rol oynar. Sosyal çevrelerin, kültürlerin çeşitli oluşu kişilik üzerinde de çeşitliliğin sebepleri arasında yer alır. Mizaç olgusu ise, bireysel kişilik farklarını iyice belirginleştirir. Bütün bu faktörlerin neden olduğu kişilik farklılaşmasının ötesinde her fert tek tek ayrı bir benliğe, kendine özgü bir kişiliğe sahiptir. Bireysel farklılıkların nedenleri genel olarak ortaya konulmakla birlikte, tek tek her ferdin diğerlerinden katî bir ayırımını tesbit etmek imkânsızdır. 17 İnsanların duygusal tepkileri birbirinden farklıdır. Meselâ bazı insanlar diğerlerine göre daha neşeli veya kederli, korkak veya cesur, alıngan ya da umursamaz olabilirler. Yani duygusal tepkilerin az çok değişmeyen ve adına "mizaç" denen yanları vardır. (17) Kalıtsal olan bu mizaç farkları fizyolojik nitelikte olan iç salgı bezleri ve otonom sinir sisteminin çalışmasıyla ilgilidir. (18) "Şâkile", özellikle mizaç olgusunu kapsamına almak suretiyle bireysel kişilik farkını ortaya koyan önemli bir Kur'an kavramıdır: "De ki: Herkes, kendi mizaç ve meşrebine göre iş yapar." (19) Tabiat, âdet, din, hulk, niyyet, seciyye, (20) yol, mezhep (21) "şâkile" kavramına yüklenen manalar olmuştur. Ayette herkesin kendi hal ve mizacına uygun olan yolda hareket ettiği vurgulanıyor. (22) Hidâyet ve dalâlet olarak onun durumunun aldığı şekil, ruhunun cevheri, mizacına bağlı durumu (23) belirtiliyor. Tutum ve davranışların değişik olması, mizaç ve alışkanlıkların değişik olmasından kaynaklanıyor. (24) BÖLÜM KİŞİLİĞİN ALT TABAKASI Fizyolojik güdüler, temel eğilimler, heyecansal ve duygusal hisler, her insanda doğuştan var olan, her ne olursa olsun doyum arayan ve elemden kaçan temel özelliklerdir. Fakat bu elemanlar aynı zamanda iç ve dış faktörlerin etkisiyle kontrol altına alınmaya, belli bir kalıba sokulmaya uygun bir yapıdadırlar. Fizyolojik güdüler genellikle beden dokusunun canlı kalması için gerekli olan ihtiyaçlardan teşekkül eder. Yine insanda, fizyolojik ihtiyaçları aşan, manevî kişiliği korumaya ve gerçekleştirmeye yönelik, üstünlük, saldırganlık, güven, sahib olma, özvarlıktan memnuniyetsizlik, tecessüs, toplumsal ilgi, kimlik ihtiyacı gibi temel eğilimler vardır. Fizyolojik güdüler, temel eğilimler ve hatta dış etkiler ve imgesel yaklaşımlar, insanda heyecansal ve duygusal bir takım hislerin uyanmasına kaynaklık ederler. 20 I) FİZYOLOJİK GÜDÜLER Fizyolojik sayılan organik güdüler, yaşama ve var olma güdüsüne hizmet eder. Bunlar özellikle beden dokusunun canlı kalması için gerekli olan ihtiyaçlardan teşekkül eder. Hayatın devamını sağlayan temel ihtiyaçların meydana çıkması iç itilmeleri oluşumuna yol açar. Bu itilmelerle bedenin neye ihtiyaç duyduğu anlaşılır. İhtiyaçlar yönünde gidildiğinde doyum gerçekleşir. Fizyolojik güdüler arasında açlık, susuzluk, oksijen eksikliği, lüzumsuz maddelerin bedenden atılması, dinlenme ve uyuma, beden ısısını dengede tutma, cinsellik gösterilebilir." İçgüdüler, fizyolojik gereksinimleri içeren içsel uyaranların psikolojik görünümlü temsilcileridir."(1) Açlık ve Susuzluk Almış olduğu besinler insan bedeninde enerjiye dönüştürülür. Zihinsel, eylemsel, duygusal her türlü faaliyet bu enerjiyi tüketir. Organizma, besinleri harcayıp bitirdiğinde kanda şeker basıncı azalır, mide ve bağırsaklar boşalır, bunlardan kaynaklanan spazmlar, açlık ihtiyacı, açlık hissi uyandırır. Bu ihtiyaç organizmayı doyurum yönünde iter. Bu itmeye açlık güdüsü denir.(2) 215 Susuzluk dürtüsü, açlık dürtüsüyle yakından ilgilidir. Su, sürekli olarak akciğerler, derinin ter bezleri ve böbrekler yoluyla tüketilir. Fakat organizma belirli bir miktar suyu kanda ve dokularda tutmaya gereksinim duyar. Bu gereksinim, organizmayı doyurum yönünde iter. İşte bu iç itilme susuzluk içgüdüsüdür. (3) Susuzluk ihtiyacı ağız ve boğaz mukozasının kuruması ile anlaşılır. Yüce Allah açlık ihtiyacını gidermek üzere insanlara verdiği besinlere dikkat çeker: "İnsan yiyeceğine baksın!" (4) diyerek hayatını sürdürdüğü (5) besinlerin kıymetini anımsatmaya çalışır.. "Sizin için hurmalıklardan, üzümlüklerden bağlar bahçeler meydana getirdik; içlerinde sizin için birçok yemişler vardır ve onlardan yersiniz." (6) âyetinde de insanların beslenip yaşadıkları ürünlere dikkat çeker. (7).Sadece beslenme ihtiyacını gidermekle kalmayan Yüce Allah, ayrıca insanlar susuzluklarını gidersinler diye suyu yarattı. (8) "Şimdi siz içmekte olduğunuz suyu gördünüz mü? Onu sizler mi buluttan indiriyorsunuz, yoksa indirmekte olan bizler miyiz?" (9) Âyette sözü edilen su, içimi güzel olan bir içecektir. (10) Cinsellik Cinsellik birçok açıdan açlık güdüsünden farklıdır. Yiyecekler organizmanın yaşamını sürdürebilmesi açısından 22 hayatî önem taşırken, cinsellik türlerin devamı için zorunludur. Yiyecekler, açlık sonucu oluşan eksikliği giderir, organizmanın ihtiyaç duyduğu enerjiyi sağlar. Fakat cinsellikte herhangi bir eksiklik söz konusu değildir; cinsel davranış yeniden enerji kazandırmaz, sâdece kullanır. Cinsel davranışın biyolojik temeli: Üreme organının gelişimine ve işlemesine etki eden hormonlar hipofiz bezi tarafından kontrol edilir. Hipofiz hormonları, dişinin yumurtalıklarını östrojen ve progesteron adı verilen cinsiyet hormonlarını üretmesi için uyarır. Hipofiz hormonları erkekte, androjen adı verilen cinsiyet hormonunu üretip salgılaması için testis hücrelerini uyarır. (11) "Eşleşme", karşı cinse doğru yöneliş, sinir sisteminin birçok bölgesinin ilgilendiği temel dürtülerden biridir. Bunun bir parçasını teşkil eden "çiftleşme" medulla spinalis ve alt beyin sapındaki merkezden idare edilen refleksler halinde ortaya çıkar; fakat bu reflekslere yol açan kompleks davranışlar geniş ölçüde limbik sistem ve hipotalamus ile ilgili bulunmaktadır. (12) Seksüel fonksiyonların icrasında yer alan refleksler doğuştan mevcut olmakla birlikte, şartlanma ve öğrenme de bu davranış kompleksine eşlik eder. "Kadınlarınız sizin için bir tarladır. Tarlanıza nasıl 23 dilerseniz öyle varın." (13) âyetinde kadının üreme organı bir araziye, erkeğin spermi tohuma benzetilerek istiare yapılmıştır. (14) Erkeklerin spermlerinin kadınların rahimlerine bırakılması benzetme yoluyla açıklanmıştır. (15) "Tarlaya varmak...", cinsel ilişkiye girmeyi (16) ifâde eder. 24 II) TEMEL EĞİLİMLER A) ÜSTÜNLÜK Aşağılık duygusu evrensel bir mâhiyet arzeder. İnsan, hayatının her çağ ve yaşında, çocukluğunda, gençliğinde, yetişkinliğinde doğal bir aşağılık duygusu hisseder. Bu eğilim yapısına sahip bir varlık olarak dünyaya gelir, yetersizlik duygusu ile var olur. Yetersizliğinin bilincine varmaya başladığı ilk andan itibaren varlığını sürdürebilme amacıyla korunma, güçlü görünme ihtiyacı hisseder. Kendisini eksik gören, aşağı bulan insan, değer, kazanmak ister. Aşağılık duygusu değerlenmek arzusunu doğurur. Adler, bu durumu "eksiklikten kurtulma çabası ya da üstünlük arzusu" (17) olarak adlandırmıştır. Eksiklik kaygısı, küçüklük duygusu insanı rahatsız eder, mutsuz kılar. Bu, can sıkıcı bir durum olmakla birlikte, aynı zamanda olumlu bir eğilimdir. Davranışları motive eden bir güç olarak bireyin eyleme geçmesini sağlar. Birey diğerlerinden baskın olmak, üstünlük geliştirmek için çabalar.6 Önemsizlik, değersizlik, eksiklik, yetersizlik duygusundan kurtulup üstünlük elde etme arzusu, sosyal yapı içerisinde itibar (prestij), saygınlık isteği, statü kazanma meyli, iktidar ve çevresinde hâkimiyet kurma eğilimi şeklinde yansıma gösterir. Herkes toplumda değerli bir yer sahibi, üstün bir kişi olarak itibar görmek ister. Aşağılık duygusuna karşı, üstünlüğe ulaşma çabası olarak ifâdesini bulan öğreti, "bireylerin eşitsizliği görüşünden kaynaklanmıştır." (18) Dünya üzerinde tam anlamıyla kusursuz, eksiksiz, her yönden doyum sağlamış bir insan olamayacağına göre, aşağılık duygusu türlü şekil ve kalıpta, az veya çok her insanda mevcut olacaktır. Yüce Allah, herkesi aynı yaratmamıştır. Bir eşitsizlik sözkonusudur. Bedensel ve psikolojik donanım bakımından, mal ve zenginlik açısından bireylerin eşitsizliği realitesi vardır. (19) "Allah'ın sizi, birbirinizden üstün kıldığı şeyleri hasretle arzu etmeyin." (20), âyetinde müfes-sirler, kişi; falanca adamın sahip olduğu mal keşke benim olsaydı diyerek özlem ve dilekte bulunmasın (21), çünkü bu, hased ve düşmanlığa (22) nefret duymaya (23), sebep olur yorumunu yapmışlardır. Yani insanın geliştirmiş olduğu bu tutumun, takınmış olduğu bu tavrın doğuracağı hased, nefret, düşmanlık gibi sonuçlarından bahsetmişlerdir. Oysa âyette bazı insanlara üstünlük verildiği, bazılarına verilmediği; üstünlük verilmeyenlerin üstünlük verilenlere karşı hissettikleri ya da hissedebilecekleri bir eğilime işaret ediliyor. Yani insanda aşağılık, yetersizlik, eksiklik duygusunun uyanışı ve üstünlüğe ulaşarak bunu telâfi etme çabası vurgulanıyor. Bu eğilimin normal sınırları çerçevesinde kontrol altına alınması öğütleniyor. Aksi takdirde istenmeyen 26 sonuçlar başgösterecektir. İşte müfessirler daha çok bu sonuçlar üzerinde durmuşlardır. B) SALGIRGANLIK Saldırganlık, genel hatlarıyla, bir başkasına fiziksel ya da sözlü olarak zarar verme ya da bir başkasının sahip olduğu mülkü tahrip etme amacıyla yapılan davranış şeklinde tanımlanır. Bazı psikologlar, saldırganlık eğilimini düşmanca saldırganlık ve araçsal saldırganlık şeklinde iki kategoride değerlendirirler. (24) İnsanda var olan ve yıkma, yok etme, bozma isteğinden başka hiçbir gayesi olmayan, tek niyeti zarar vermek, saldırıya uğrayan kişiye acı çektirmek türünden saldırganlık düşmanca özellik taşır. Nefs-i müdâfa uğruna dövüşmek, malına zarar vermek isteyene saldırmak ya da gücünü kudretini göstermek için dövüşmek araçsal saldırganlık türüne örnek verilebilir. Doğrusu, bu iki tür saldırganlık arasında tam bir ayırım yapmak güçtür. Saldırganlık engellenme duygusuna gösterilen tipik bir tepkidir. (25) Toplumların, insanı kendini gerçekleştirmekten alıkoyması saldırgan davranışa yol açar. (26) Saldırganlık tavrının, gelişme, başarı, üstünlük ihtiyacının doyurulamaması sonucunda meydana gelen eksiklik duygusuyla yakından ilgili olduğu söylenir. (27) Fakat toplumun değer yargılarına göre baskıya uğrar veya teşvik görür. Bazı psikologlar saldırganlığın doğuştan getirilmiş bir tutum olduğunu ileri sürer. (28) Fakat, sosyal öğrenme kuramı, saldırganlığın öğrenilmiş bir tepki olduğunu savunur. (29) Konuya, uzlaşmacı bir şekilde yaklaşanlar, insanlarda saldırganlığın yalnız doğuştan gelen faktörlere indirgenemiyeceğini, öğrenmenin saldırganlık davranışı üzerinde önemli bir etkisi olduğunu ifade ederler. (30) Fakat kaynağı ne olursa olsun, saldırganlık, kişiliğin gelişmesi, sürdürülmesi, toplumsal uyumun sağlanması açısından önemli, hatta yerine göre gerekli bir eğilimdir. Saldırganlık eğiliminin her insanın yapısında doğuştan kodlanmış olduğu Kur'an'da açıkça ifade edilir: "Hatırla ki: Rabbin meleklere, "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" dedi. Onlar, "Bizler hamdinle sana teşbih, seni takdis edip dururken, yeryüzünde fesat çıkaracak, orada kan dökecek insanı mı halife kılıyorsun?" dediler." (31) Melekler, Adem'in yaratılışını, insanın terkibinde bulunan şehvetten fesadın, gazaptan da kan dökmenin çıktığını biliyorlardı. (31) Yüce Allah, bu gibi hallerin âdemoğlunun yapısına sahip her yaratıktan zuhur edeceğini haber vermektedir. (33)7 İlâhî, toplumsal ya da vicdanî herhangi bir değerler manzumesi tarafından denetlenmeyen, herhangi bir otoritenin sesine kulak vermeyen saldırganlık eğilimi, gelişigüzel bir şekilde, kontrol edilmez, başına buyruk, her ne şekilde olursa olsun doyum arayan bir motiv halini alır. "Nefsi, onu kardeşini öldürmeye çağırdı, o da nefsine uyarak onu öldürdü." (34) âyetinde "nefis" kardeşini öldürmeyi 28 ona hoş göstererek teşvik ve tahrik etmiş, (35) bunu endişesiz yapılabilecek, önünde hiç bir engel bulunmayan arzularına uygun, (36) önemsiz bir iş gibi göstermiştir. (37)Bu işte onun önünü açıp ona bunu kolaylaştırmıştır. (38) Saldırganlık, ister fiilî ister sözlü olsun ya araçsal ya da düşmanca saldırganlık türünden olsun, öfke, kızgınlık, nefret gibi coşkusal, heyecansal yansımaları bulunan, her insan benliğinin ayrılmaz bir parçasıdır. C) GÜVEN İnsanda meydana gelen sükunet, iç huzuru güvenlik ifade eder. Yani sükûnet güvenlik ihtiyacının karşılanmış olmasının bir eseridir. Kendisine güvenen, içinde yaşadığı ortamdan korkmayan, ürkmeyen, her türlü tehlikeden uzak olduğuna inanabilen bir insan kolay kolay telâşlanmaz. Ufak tefek işlerden müteessir olmaz. Üzücü olaylar karşısında soğukkanlılığım kaybetmez, Bir başka deyişle korku, kaygı, telaş gibi duygu ve heyecanlar güvenlik eğilimine eşlik eder. Güvenliğin tehlikeye düştüğü anda bu gibi heyecanlar belirir, güvenlik sağlandığında ise, kaybolurlar. Sevgi, sevinç gibi duygular da güven içinde olmanın bir eseridir, sevgi de güvenin... Sevgi olmayınca, insanlar arası ilişki olumlu, sağlıklı ve sürekli olmaz, güven duyulmaz. Bir insanın güvenliği gerçek ya da imgesel bir tehditle karşılaştığında hissedilen hallerden birisi de anksiyetedir. Tehlikenin önemine göre anksiyetenin yoğunluğu değişir. 29 Güvenlik ihtiyacı, hem sosyal, hem de ekonomik güvenlik şeklinde kendini gösterir. Her iki güvenlik türüne, canlı kalmak, sağlıklı yaşamak, gelişmek gibi güdüler kaynaklık eder. Sosyal güvenlik, başkaları tarafından sevilmek, beğenilmek isteği şeklinde ortaya çıkar. Ekonomik güvenlik, çok para kazanmak, iyi bir gelire sahip olmak arzusu olarak tanımlanır. (39) Erikson, kişilik oluşumuna getirdiği değerlendirmesinde temel güven, temel güvensizlik duygusunu birinci aşamada ele alır. Bunu daha başlangıçta anne-çocuk ilişkisine dayandırır. Annelerin çocuklara güvenlik duygusunu aşıladığını belirtir. (40) "O zaman katından bir güven olmak üzere sizi hafif bir uykuya yatırıyordu." (41) âyetinde, zorluk ve sıkıntı anında müminlerin kalbinin güven ve huzurla doldurulduğu ifade ediliyor. (42) Emniyet içinde olmak insana iç huzuru sağlar, korku içinde bulunmak ise, rahatsızlık ve endişe doğurur. (43) Buna işaretle Yüce "Allah, güven ve huzur içinde olan bir şehri misal verir." (44) "Sonra o kederin arkasından Allah size bir güven indirdi." (45) âyetinde de kader ve üzüntü içinde olan müminlere iç huzuru ve güven duygusu aşılandığı vurgulanıyor. (46) Savaş sırasında inkarcılar, inananları öldürmeye devam ederlerken, Yüce Allah, değerli arkadaşlarının öldürüldüklerini görmesinler, böylece de kalplerindeki korku ve çekingenlik artmasın diye, sağ kalan müslümanlara bir uyku vermiştir. (47) 30 "Allah, sizlerden iman edip iyi davranışlarda bulunanlara, kendilerinden öncekileri sahip ve hâkim kıldığı gibi kendilerini de yeryüzüne sahip ve hâkim kılacağını, onlar için beğenip seçtiği dini onların iyiliğine yerleştirip koruyacağını ve geçirdikleri korku döneminden sonra, bunun yerine onlara güven sağlayacağını vadetti." (48) Yüce Allah, vadini gerçekleştirinceye kadar Peygamberimiz (sav) ve müminler on yıl boyunca Mekke'de korku altında yaşıyorlardı. (49) İçinde yaşamış oldukları ortam kendilerine sürekli güvensizlik telkin ettiği için bu durum, korku ve endişe şeklinde tezahür ediyordu. Eğer ortam güvenli olursa, insanlar da kendilerini güven içinde hissederler. Nitekim, "Biz, Beyt'i (Kabe'yi) insanlara toplantı ve. güven yeri kıldık."(50) âyetinde belirtildiği gibi, Yüce Allah Arapların kalbine Beyt-i8 haram'a karşı saygılı olma duygusu yerleştirdiği için oraya sığınan kimse güven içerisinde olur. (51) Kişinin içinde yaşadığı şartlar, ortam ve zaman ya da imgesel yaklaşımları güven ve güvensizlik şeklindeki eğilimlerden birinin ortaya çıkmasına neden olur. Güvensizlik ortamı sürekli korku, kaygı, endişe, keder, üzüntü, anksiyete gibi heyecanlara neden olurken, güvenin sağlanmasıyla bu heyecanlar yerlerini sevgi ve sevince bırakırlar. 31 D)SÂHİBOLMA Kimse aya, güneşe, havaya sahip çıkma duygusuna kapılmaz. Fakat menkul ve gayr-ı menkul şeklinde mülk sahibi olmak hiçbir insanın kayıtsız kalamayacağı bir eğilimdir. Bedenini koruma, neslini devam ettirme, giyim ve barınak ihtiyacını karşılama gibi dürtüler sahibolma eğilimini teşvik ettiği gibi, "değer eksikliği, aşağılık duygusunun etkilerinden uzaklaşma," (52) güç ve hâkimiyetini is-bat etme isteği de sahibolma eğilimine eşlik eder. İnsan, salt sahibolma ve bundan haz alma tutkusu da geliştirebilir. "Mal edinme birçok içgüdü listesine girmiştir." (53) İnsan, malı sevme, onu elde etmek için uğraşma hususunda, alabildiğine güçlü ve kuvvetli (54) arzu duyar. Onu kazanmak, eline geçirip toplamak konusunda güçlü (55) bir eğilim gösterir. Mala duyduğu sevgiden dolayı çok cimri ve haristir. (56) "Doğrusu o, malı çok sever." âyetinde geçen "hayr" kelimesi mal ve servet için kullanılır. (57) Maddi varlığı koruma, güç, iktidar ve prestij sağlama arzularının eşlik ettiği sahibolma eğilimi, doğasının bir gereği olarak her insanda mevcuttur. E) ÖZVARLIKTAN MEMNUNİYETSİZLİK İnsan bazen içinde yaşadığı-zamandan ve mekândan kaçar, iyi olmayandan iyi olana, az iyiden daha iyiye geçmek ister. Sıkıntılı bir yaşayış şeklinin neden olduğu huzursuzluktan 32 ; kurtulmayı arzular, rahata kavuşma eğilimi gösterir. Acı dolu bir yaşantının yerine ümit verici bir hayatı yaşamak amacı güder. Bütün bunların ardında yaşanmakta olan hali inkâr, geleceği benimseme isteği yatar. Söz konusu ruh hali "özvarlıktan memnuniyetsizlik duygusu" (58) olarak ifade edilmiştir. Özvarlığmdan memnun olmayan kimse öncelikle kendisinden, bulunduğu ortamdan kaçmak, uzaklaşmak ister. Acelecilik, sabırsızlık bu memnuniyetsizliği ifade eden diğer kavramlardır. İnsan memnun kalmadığı ortamdan memnun kalacağını ümit ettiği ortama bir an önce geçmek ister. Arzu ettiği zamanın gelmesi için sabırsızlanır. Güzel ve hoşa giden şeylerin bir an önce, hızla gelmesini arzular. Menfaati çok sever, zararın gelmesi için ise asla acele davranmaz. Fakat inat ve basiretsizlik gösterdiği durumlarda kötülüğün de acele gelmesini ister., İnsan "acul"dur, yani çok acelecidir. Sonra olacak şeyih, vaktinden önce olmasını ister. İnsan peşincidir, veresiyeden çok, peşin olanı arzular. (59) İnsan sanki "acele"den yaratılmıştır. Öyle ki acelecilik, insanın oluşum maddesinin bir parçası kabul edilmiştir: "İnsan aceleden yaratılmıştır." (60) İnsanın aceleciliğinde mübalağa için, aceleden yaratıldı denilmiştir. İnsan her konuda aceleci olduğu için. sanki aceleden yaratılmış gibi, her şeyin istediği anda oluvermesini arzu eder. (61) 33 F) ARAŞTIRMA (TECESSÜS) İSTEĞİ Her insanda doğal bir istek olarak bilgiyi araştırma ve onu gözlemleme, arama ve ortaya çıkarma eğilimi vardır. Çocukların sürekli ve ısrarlı şekilde sormuş olduğu sorular, bir tür arayış hissidir. Bazı çocukların yaptıkları her gördüğü eşyayı elleyip kavramak istemeleri, nesneleri tanımak ve anlamak için yapılan eylemlerden başka bir şey değildir. Çocuklar etraflarındaki şeylerin nasıl meydana geldiğini, bunların nasıl faaliyette bulunduğunu, cisimlerin neden yapıldığını ve diğer insanların nasıl olduklarını öğrenmeye çok meraklıdırlar. Bebeklere çıngırak ve başka oyuncaklar veririz, çünkü bunları tutmayı, sallamayı, çekmeyi sevdiklerini biliriz. Yetişkinlerin, sadece gazete, dergi, TV, spor olayları, magazin haberleri için harcadıkları zamanı düşündüğümüzde, güdülenme olmasaydı bunları yapmazlardı9 diyoruz. Eğer çevremize yeni bir şey katılırsa genellikle dikkatimizi ona çeviririz. Etrafımızı tanıma, fizikî ve sosyal çevrenin içindeki bütün eşya ve olaylara ilgi duyma konusunda bitmez ve doymaz bir araştırma, öğrenme isteği mevcuttur. Etrafında olup biten her türlü eşya ve olayların sebeplerini arama, tecessüs isteği, yaratılıştan gelen, insan benliğinin çok köklü bir eğilimidir. Bireyin çevresinde olup bitenleri denetleme isteği, kuvvetli bir gereksinme olarak kendini gösterir. Bu gereksinme bazı kimselerde daha kuvvetlidir. Böyle kimseler her şeyin kendi denetimleri 34 altında, istedikleri yönde gitmesini isterler. Bu tür tezahürleri olan eğilim için "merak" (62), "bilinmeyeni anlamaya çalışma arzusu" (63), ya da "bireyin çevresi ile başa çıkma ihtiyacı" (64) gibi ifadeler kullanılmıştır. Müslümanların gizliliklerini, kusurlarını araştırmayı; örttükleri, sakladıkları şeyleri ortaya çıkarmayı yasaklayan (65) âyette "tecessüs" kavramına yer verilmiştir. "Ey iman edenler! Birbirinizin kusurunu araştırmayın." (66) "Cess" hastalığı teşhis için nabız yoklamaktır. El ile yoklamak, haber araştırmak manalarına gelir. "Tecessüs" de dikkat ve gayretle çalışmak demektir. (67) Tecessüs, daha çok kötülükleri, kusurları araştırmada kullanılan bir ifadedir. Hayır, iyilik yolunda ise, genellikle "tehassüs" kelimesi kullanılır. (68) G) TOPLUMSAL İLGİ İnsanda doğuştan gelen toplumsal ilgi yoktur diyenler olmakla birlikte, (69) diğer insanlarla ilişki kurarak yakınlaşma gereksinmesi, kendini her toplumda gösterir. Sosyal ilgi doğuştan varolan bir eğilimdir. (70) Bazı hayvan türlerinde görülen sürü içgüdüsünün bir eşdeğerinin insanda bulunduğu kabul edilir. (71) "Bu, somut bağlılık ve eşlik ilişkilerine kendini verebilme ve bu yükümlülükleri, önemli uzlaşma ya da özveriler gerektirse bile yerine 35 getirebilmek için törel güç geliştirme yetisidir." (72) Birlikte olma eğilimi erken yaşta kendini gösterir. İlk belirtileri çocuğun annesiyle ilişkisinde göze çarpar. Başlangıçta oldukça ilkel biçimde olan bu eğilim, çocuk büyüdükçe gelişme kaydeder. Meselâ, yürümeye başladıkları andan itibaren birlikte olmaktan, bir araya gelmekten hoşlanmaya başlarlar. Yetişkin çağa eriştiğinde, hayat felsefesinin de oluşmasıyla, karmaşık bir biçim alır. Toplumsal ilgi, sevecenlik, sempati, bağlılık gibi ihtiyaçlar içiçedir. Sevecenlik ihtiyacı kişinin, sevgisini açıkça gösterebilen iyi huylu insanlar aramasına neden olur. Yine insan, birine ya da bir gruba bağlanmak, kendini büyük bir gurubun parçası olarak hissetmek ister. Toplumsal ilginin belirtileri insanlara sevgi ve yakınlık tepkileri göstermek, başkalarıyla sevincini, üzüntüsünü, ümit ve heyecanını paylaşmak, hemcinsleriyle görüşmek, konuşmak, bir arada olmak, yardımlaşmak şeklinde tezahür eder. Çeşitli faktörlerin insanları birlikte olmaya sevketti-ği görülür. Birlikte olma gereksinimi korkudan kaynaklanabilir. Güçlük içinde, zor durumda bulunan insanlar, diğer insanlarla birlikte olmaya eğilim gösterirler. Yüce Allah, insanları, aralarında tanışma, ülfet, sempati (73) oluşması için, nasıl ilişki kuracaklarını bilmeleri, birbirlerinin neseplerini tanımaları için, (74) birbirleriyle karşılıklı yardımlaşıp iyilikte yarışmaları için (75) 36 gerekli olan eğilim ve şartlarla donatmıştır: "Ve birbirinizle tanışmanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık." (76) Âyette geçen "teâruf" olgusu insanda var olan toplumsal ilgiyi, ilişki ihtiyacını, sevecenlik, sempati, bağlılık gereksinmesinin nasıl karşılanacağının yolunu belirtir. İnsanlar, ilişkilerini millet ve kabile, neseb ve aile bağları derecesinde sürdürürler. H) KİMLİK İHTİYACI İnsan bir kimliğe sahip olmak, diğerlerinden farklı bir kimse olduğunu hissetmek ister. Bu amaca kendi başına değil de, daha çok diğer bir kişiyle, bir gurupla ya da bir kurumla özdeşleşerek ulaşmayı sağlayabilir. Vatandaş ülkesiyle, işçi işyeriyle, öğrenci okuluyla özdeşleşir. Kimlik duygusu, birisi olmaktan ziyade, birisine ait olma eğilimine dayanır.10 Kimlik, kolayca elde edilen bir olgu olmayıp insanı bunaltan, rahatsız eden çatışmalar neticesinde elde edilebilir. Kimlik problemini çözme arzusu, insanı dinden yararlanmaya motive edebilir. Çünkü din tutarlı bir kimlik modeli sunabilecek kurumların başında gelir. İnsan sahip olmak, taşımak istediği kimlikle içinde yaşadığı toplumda tanınmak ister: "Allah'a çağıran, iyi iş yapan ve "ben müslümanlardanım" diyenden daha güzel sözlü kim vardır." (77) "Ben müslümanlardanım" sözü, bu ifadeyi telâffuz etmiş olmak için söylenmez. Kişinin mezhep ve görüş olarak İslam 37 dinini seçtiğini belirtir. (78) Kimlik sahibi olmada, o kimliği temsil eden bir isim taşımak büyük önem arzeder. Nitekim Yüce Allah, kimlik olarak İslâm'ı seçenleri "müslümanlar" (79) olarak isimlendirmiştir. 38 III.) HEYECANSAL VE DUYGUSAL HİSLER Duygu (his-feeling), bir olaya, olguya, nesneye karşı oluşan duygusal veya heyecansal tepkinin farkında oluştur. (80) İç ve dış uyarımların, zihinsel işlevlerden ayrı olarak kişide meydana getirdiği değişme, etki ve tepkilerin bütününe duygulanım (affection) denilir. (81) Duygu, yoğunluk ve süreklilik bakımından değerlendirilmeye tabi tutulduğunda heyecan (affect), duygu (feeling) gibi çeşitlere ayrılır. Heyecan, belli anlarda, belli yoğunluklarda doğan, kısa süreli olan, bedensel tezahürlerin eşlik ettiği korku, öfke gibi duygulardır. Duygu ise, heyecanlara göre yoğunluğu daha az olmakla birlikte sürekliliği ve kalıcılığı daha fazla olan sevgi, kıskançlık, utanç gibi hislerdir. (82) Duygular aslında bir davranış yapısı olup, doğrudan veya dolaylı bir şekilde iç ve dış nedenlere bağlı olarak doğarlar. Bir başka deyişle his ve duygulardaki değişikliklerin, dalgalanmaların temelinde genellikle, çevrede bulunan birtakım duygusal ve heyecansal şartlar bulunur. Bu hisleri tanımlamak güç olduğu gibi, kesin bir sınıflamaya tabi tutmak da mümkün gözükmemektedir. "Duygulanım ve coşku kişiliğin oluşmasında, tutum ve davranışın ortaya çıkmasında önemli rol oynar. Güdülerden kaynaklanır. Güdülere doyum sağlanması ya da sağlanmaması, nitelik ve nicelik bakımından farklı duygusal 39 ve coşkusal durumların doğmasına neden olur." (83) Duyguların hareket alanı sadece güdü ve eğilimlerle sınırlı değildir. Kişinin kabul ettiği değerlerin, sosyal normların ardındaki otoriteyle, kanun koyucuyla olan ilişkilerinde de duygular kıpırdasın Benimsenen, kabul edilen güç ve otorite karşısında duygu ve heyecanlar dirilir, harekete geçer. Meselâ mümin bir kişilik, Allah'ı sever, O'ndan korkar, O'nun rahmetini umar... Sevgi; başkasına karşı hissedilen güçlü bir yakınlık, çok içten bir bağlılık duygusudur. Küçük çocuklarda okşamanın, kucaklamanın meydana getirdiği bir heyecan tepkisidir, "el-hubb", Kur'an'da sevgi duygusunun ifade edildiği kavramların başında gelir. Zıddı ise, buğz ve nefrettir. Sevgi denince en çok karı-koca arasındaki sevgi dikkat çeker. Eşler arasında kaynağı sadece cinsel güdüyle maddî birleşmeler olmayan sevgi bağı mevcuttur: "Onun âyetlerinden biri de, size, kendi nefislerinizden, kendileriyle sükûn bulacağınız eşler yaratması ve aranıza sevgi ve merhamet koymasıdır." (84) Mutluluk, bir güdünün doyumu sağlandığında, bir hedefe ulaşıldığında duyulan histir. Gülümseme ve gülme bu duygunun en açık belirtileridir. Çocukluğun ilk döneminde kendini göstermeye başlar. İnsanı ağlatan ve güldüren, gülme ağlama sebeplerini yaratan Allah'tır: "Güldüren de O'dur. ağlatan da O'dur." (85) Müfessirler âyette geçen güldürme ve ağlatma hadisesini mutlu etme ve hüzünlendirme olarak değerlendirmişlerdir. (86) 40. Korku, gerçek ya da imgesel bir tehlike karşısında yaşanan histir. Kişide korku çeşitli yollardan gelişebilir. Koşullanmanın yanı sıra, korkular simgesel olarak da kazanılır. Çocuğun dünya hakkında gelişen algısı korkuların ortaya çıkışında bir diğer faktördür. Yeni doğmuş çocuklarda farklılaşmış korku çeşitleri yoktur, yüksek ve âni bir ses çocuklarda heyecan meydana getirmeye yeter. Yetişkinlerde ise korku uyandıran uyarıcılar daha farklıdır: Hastalık, parasızlık gibi... Havf ve haşyet Kur'an'da korku olgusunu ifade eden belli başlı kavramlardandır. (87) "Havf" daha çok görülebilen bir kuvvet ve kudret karşısında, kendi11 acizliğini anlayıp hissedebilen kimsenin kalbinde meydana gelen korkuyu ifade eder. "Haşyet" ise, birinin büyüklük ve yüceliğini zihninde tasavvur eden insanın, onun heybeti karşısında gönlünü saran ürperme demektir.(88) Ümit, bir emelin, bir amacın gerçekleşmesini beklemenin doğurduğu ruh halidir. Yüce Allah, insana önce korku veren, sonra ümit ışıkları yakan bir tablo çizer. (89) Bu tabloya göre şimşek çaktığında insanlar korkuya kapılır. O sırada meydana gelen gök gürlemesi, yürekleri yerinden oynatır. Fakat insanlar yağmur yağacak diye de sevinirler. Şimşek ve gök gürültüsü insanda önce korku, ardından da ümit meydana getirir. (90) Öfke. beşerî bir infialdir. Bireyde doyurumun engele uğraması öfke meydana getirir. Öfkenin bir diğer nedeni de. öfke içeren davranışların cezalandınlmasıdır. Koşullanmayı da 41 öfke sebepleri arasında sayabiliriz. (91) Kur'an-ı Kerim yerine göre öfkeyi yenmeyi salık verirken, (92) yerine göre de doyurulmasını öngörür. (93) Merhamet, kıskançlık, kaygı, endişe, kin, nefret, utanma, sevinç, neşe, vecd, pişmanlık, hüzün, hasret gibi daha pek çok duygulanım ve heyecan türü mevcuttur BÖLÜM KİŞİLİĞİN ÜST TABAKASI VE İŞLEYİŞİ Kişiliğin üst tabakasında değerler alanı yer alır. Kur'an değerlerin bilgisine dini gerçek kaynak ve ilâhî otoriteyi değerlerin ardındaki bağlayıcı, yükümlülük yükleyen güç olarak takdim eder. Ayrıca değerlerin bilgisi konusunda toplumun ve vicdanın seçiciliğine ve bu iki gücün otoritesine büyük önem verir. Fakat bunları tek başlarına yeterli görmez. Her ikisinin de ilâhî değerlerin bilgisine uymalarını, ilâhî otoriteye itibar etmelerini öngörür. Değerlerin bilgisi konusu, zihinsel faaliyetten ayrı düşünülemez. Herhangi bir değerler manzumesine' iman ederken, bu değerlerin koyucusu olan otoriteye boyun eğerken, tutum ve davranışlarını inandığı değerlere uydurmaya gayret gösterirken, insanın hür iradeli olması büyük önem arzeder. 44 Güdü ve eğilimlerin, değerlerin buyruklarına uyması yolunda enerji harcamaya cehd ve gayret diyoruz. Eğer bireyin eğilimleri, bilinçli ve iradeli olarak değer yargılarına uygun şekilde gelişme göstermiyorsa, "günah" olayı ve buna bağlı duygu ve tutumlar kendini gösterir. 45 I) DEĞERLER: KAYNAKLARI VE BAĞLAYICILIKLARI Değer ve normlar, toplumsallaşma, psikolojik ve moral gelişme, metafizik âlemle dolaylı ilişki kurma süreci içerisinde kazanılır. Yani değerlerin kaynağında toplum, vicdan ve din vardır. Bu üç sistem tek tek ya da müşterek bir şekilde iyi, güzel, doğru olarak değerlendirilen şeyleri kabul; kötü, çirkin, batıl sayılan şeyleri reddederek bir seçim yaparlar. Ve böylece oluşan değerler hiyerarşisini bireyin albenisine sunarlar. Gerçek anlamda bireyin benliğinde yer eden, kabul gören, benimsenen değerler, bireyin üstünde, bireysel güdü ve eğilimleri aşan değerlerdir. Değerlerin, birey üzerinde tam bir tesir gücü vardır. Değer ve normlar, kıymetli, değerli olma meselesiyle de yakından ilgilidir. Fazla değer verilmiş olan bir düşünce, bir kural, kişinin davranışlarını önemli oranda etkileyici bir güce sahip olur. Kişiliğin önemli katmanlarından birisi olan değerler alanı doğuştan mevcut değildir. Ama kişi doğuştan buna hazırlıklı ve eğilimlidir, bu alanda gelişmeye müsait kabiliyete sahiptir. Davranışlar, değer ve normlar açısından ele alındığında "kuralsal (normatif) davranış" adını alır. Normatif 46; davranış, "doğru davranışın ne olduğu konusundaki inançlara dayanan davranıştır." (1) Değerlerin kaynağının yanında, bu kaynağın birey için ifade ettiği güç çok önemlidir. Eğer birey, değerlerin kaynağını kendisi üzerinde kontrol edici, gözetici, bağlayıcı bir güç olarak algılıyorsa, kişiliği değerler yönünde gelişme gösterecektir. (2) Değerler, insana iyiliği yapma, kötülüğü terketme12 mükellefiyeti yükler. Fakat bu emrin ve yasağın arkasındaki otorite nedir veya kimdir? Vicdan mı, toplum mu, Allah mı, yoksa her üçü mü? Değer ve normların bilgisi, ideal bir kişilik kazanmak için gerekli olsa da yeter sebep değildir. Değerler, ilkeler, kurallar insanı tek başına ideal kişilik sahibi kılamazlar. Onlar emreder, yasaklar fakat motive edemezler. Bu durumda değerlere uygun davranmaya muktedir kılacak bir motivasyon kaynağına ihtiyaç vardır. Eğer otorite yoksa, gerçekte değer ve normlar da yok demektir. Sanki hiçbir şey emredilmemiş, hiçbir şey yasaklanmamış... Buraya kadar vermiş olduğumuz genel yaklaşımların ardından toplum, vicdan ve din teşekküllerini ayrı ayrı ele alacağız. Değerlerin bilgisi (nelerin iyi nelerin kötü olduğu), bağlayıcılık gücü, ardındaki otorite açısından bu üç teşekkülü inceleyeceğiz. A) VİCDAN "Elini vicdanına koy", "vicdanının sesini dinle" gibi deyişler günlük hayatta sık sık kullanılır. İnsanda vicdanın varlığı genellikle ahlâkî davranışlarla birlikte bulunan duygularla belli olur. İyi ve kötü olarak değerlendirilen davranışlar karşısında vicdan haz veya nefret, pişmanlık gibi duygular taşır. Yaptığı hareketin iyi olduğuna kanaat getiren kimse gönül rahatlığı duyar. Kötü olduğuna kanaat getirirse vicdan azabı çeker. Yine iyi davranış sergileyen bir başkasına karşı takdir ve hürmet duyguları beslemek, fenalık yapana karşı nefret ve ayıplama şeklinde tepki göstermek vicdanın bir eseridir. Vicdanın doğuştan olduğunu kabul edenlerin yanında, insanın hayatta edindiği tecrübeler sonucu vicdanın kazanıldığını, onun alışkanlıkların bir eseri olduğunu ileri sürenler vardır. (3) Vicdan, kişinin kendisinin ve diğer insanların ortak amaçlarına uygun değer yargıları geliştirebilme melekesi-dir. Her normal insanda bu meleke gelişme gösterir. Normal dışı tutum ve davranışlar sergileyen kişi bu nitelikten yoksun kalır. Kişilik bütünlüğü içerisinde, doğru ve yanlış kararlarının kaynağını teşkil eden kısma Freud, üst-ben (super-ego) adını verir.-vicdan da bireylerin üst-beninde yer alır. (4) Yani süper-ego vicdanı içerir. (5) Vicdan, Freud'un zihin şemasında süper-egoyu temsil eder. (6) 48 Kur'an her insanda doğuştan, evrensel bir eğilim olarak vicdanın varlığını kabul eder. İnsanda, yanlış bir iş ve düşünceye niyet ettiği zaman, bu yüzden onu kınayan, azarlayan bir meleke vardır. Günümüzde buna vicdan denir. Vicdan ve sağduyuya sahip olmayan hiç kimse yoktur. İnsan ne kadar olumsuz bir kişilik geliştirirse geliştirsin, vicdanında kötülük yapmamasını ve iyilikte bulunmasını isteyen bir dürtü vardır. (7) "Kendini kınayan nefse yemin ederim ki, insan kendisinin kemiklerini biraraya toplayamayacağımızı sanar öyle mi?" (8) Yüce Allah her nefse bir iyilik kötülük, kâr ve zarar duygusu vermiştir. (9) "Ruha ve onu en güzel biçimde şekillendirene, sonra ona kötülük duygusunu da sakınıp iyi olmayı da birlikte ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere daldıran da ziyan etmiştir." (10) Nefse kötülüğünün ve takvasının ilham edilmesi; ona bunların anlatılması, bunların düşünülmesi; birisinin güzel, diğerinin çirkin olduğunun bildirilmesi ve nefse bunlardan dilediğini seçme imkânının verilmesi demektir. (11) ' İşlenen davranışın iyi mi kötü mü, doğru mu yanlış mı olduğu konusunda karar verme mercilerinden birisi de vicdandır. Vicdan, dışardan bireye etkide bulunan değer yargılarının dışında, bireyin kendi benliğinde, iç dünyasında geliştirdiği bir mekanizmadır. Fakat, Kur'an'ın hitap ettiği vicdan boş, ham ve ilkel bir halde, başka kılavuzu olmayacak şekilde bırakılmış vicdan değildir. Dolaysız vicdan hayır ve şer hakkında hüküm verecek kabiliyete sahiptir. Fakat vicdanın, verdiği hükümlerde yanılma, hata yapma payı her zaman söz konusudur. Kur'an, vicdanı iyinin ve kötünün ölçüsü olarak kabul eder, fakat vicdan tek başına hiçbir zaman değerlerin ve normların kaynağı olamaz. B) SOSYAL ÇEVRE13 Doğumdan sonraki gelişme aşamasında insanlar arası etkileşim süreci içindeki çevresel ve sosyal etkenlerin kişilik üzerindeki rolü çok büyüktür. İnsan, etrafında bulunan kişilerin, sürekli yaşadığı sayısız olayların, kendisini kuşatan sosyo-ekonomik, kültürel şartların, gelenek, örf ve kanunların, daha pek çok faktörün etkisi altında yaşar. Bu etkenlerin karmaşık etkileşimi sonucunda insan bir "kişi" olarak belirir. Bireyin topluma nasıl uyum sağladığı kişilik açısından önem arzeden bir husustur. Öncelikle her toplum, bireyleri uysun diye değerler ve normlar üretir. Sonra bu normlar yaptırım gücü olan öğelerle desteklenerek bireylerin onlara uymasına çalışılır. (12) Hangi tutum ve davranışların doğru ve uygun sayılacağını, ne tür hareketlerin "iyi" ya da "kötü" diye niteleneceğini toplumun değer yargıları belirler. Bireyler de genellikle 50; mensup oldukları toplum tarafından arzu edilir olan ortak değer yargılarını doğrudan veya dolaylı olarak, kendi istek ve hedefleri olarak belirlerler. Çoğu zaman insanların tutum ve davranışları "gurubunun kurallarını, değerlerini, inançlarım yansıtmak" (13) yönünde açılım gösterir. Modern psikoloji dilinde toplumsal değer yargılarından oluşan değerler sistemine süperego adı verilir. (14) Süperego, toplumsal değerleri ve idealleri, "real'i değil, ide-al'i" temsil eder. İnsan, bu ideale ulaşmak için çaba sarfeder. (15) Toplumun kuralları süperego yoluyla kişiliğin bir parçası haline gelir. Kur'an-ı Kerim, sosyal uyumun ve buna bağlı olarak toplumsal normların kişilik oluşumundaki rolünü doğrular. Fakat Kur'an'in öngördüğü bir "kişilik" için, toplumun İslâm toplumu, normların da İslâmî normlar olmasınıvşart koşar. Kur'an'ın koymuş olduğu değerlere ters düşen sosyal değerler hiçbir zaman mümin bir kişiliğin tamamlayıcı unsuru olamazlar. Düşünce ve eylem planında Kur'an'ın getirdiği değerlere uyan, bununla da yetinmeyip "iyiliği" teşvik ve telkin eden, "kötülükten" sakındıran bir toplumun normları "kişilik" için elbette tamamlayıcı bir unsurdur: "Siz insanların iyiliği için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten men'eder ve Allah'a inanırsınız." (16) Sadece kendi başlarına hayırlı insanlar olmakla kalmayıp, bütün insanlar için de hayırlı kimselerdir. (17) Pratikte iyiliği emrederek kötülükten alıkorlar, imanlarının gerektirdiği her şeyi pratikte yaşayarak gösterirler. (18) Toplumsal normlar gereği iyi sayılan şeyleri teşvik etmek, kötü sayılan hususlardan sakındırmak Kur'an'ın İslâm toplumuna yüklediği görevlerden biridir: "Sizden, hayra çağıran, iyiliği emredip kötülüğü men'eden bir topluluk bulunsun." (19) Kur'an'ın getirdiği değerlerin hâkim olmadığı bir toplumun kişilik teşekkülüne tesiri menfi olacaktır: "Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan; seni Allah'ın yolundan saptırırlar." (20) C)DİN Din bir yönüyle sosyolojik bir gerçeklik olarak değerlendirilebilir. Fakat değerlerin bilgisi ve bağlayıcılığı açısından dinî değerlerin kaynağında Yüce Allah vardır. Bu değerler topluma intikal ettiğinde aynı zamanda toplumsal normlar olarak değerlendirilebilir. Hatta toplum, bu değerler doğrultusunda yaşamaya zorlayan, sevkeden bir güç rolünü de üstlenebilir. Fakat bu, şekil değişikliğinin mümkün olmasına rağmen dinî değerlerin bilgisinin kaynağı ve ardındaki otorite gerçekte Yüce Allah'tır. Toplumların değer yargılarının çoğu zaman dinin öngördüğü değerlere ters düşen normlardan teşekkül edebileceği düşünülürse, dinî değerlerle sosyal 53 normlar arasındaki fark anlaşılabilir. Kur'an-ı Kerim vicdanın işlevine ihtiyatlı bir şekilde itimat gösterir. Değer yargılarının ancak toplumun kabulüne mazhar olmasıyla varlığını sürdürebileceğinden hareketle sosyal normlara gereken önemi verir. Fakat Kur'an, toplumsal normlar karşısında tarafsız kalamaz. Rastgele her değerin toplumda hüküm sürmesine müdahale eder. Bireyin çeşitli güdü ve eğilimlerinin dürtüleri arasında boğulup kalma ihtimali olan vicdanın sübjektif kararlarını değer yargılarının mutlak belirleyicisi kabul etmez. İşte bu gibi durumlar karşısında insanın ilâhî inayete muhtaç olduğu ortaya çıkar.14 Din ile temellendirilen değer yargılarının kaynağı mutlak varlık olan Allah'tır. Allah, her yönden mutlak varlık olduğu için koyduğu değerler de mutlak olur. Böyle sabit, değişmez değerler aynı zamanda evrensel olur. Din ile temellenmeyen değerlerin ise, zaman ve zemine göre değişmeyen, vahiy gibi sabit bir ölçütü yoktur. Yaratılış gereği psikolojik ve sosyal şartlardan etkilenebilen bir varlık olan insanın koyduğu değerlerin mutlak olamayacağı apaçıktır. Ancak mutlak bir varlığın koyduğu kanunlar mutlaktır. Değer sadece tesbit edilen kurallar manzumesi olmayıp aynı zamanda yükümlülük yükleyen, mecbur tutan, bağlayıcılığa sahip bir güçtür. Sözkonusu yükümlülüğü mümkün kılan, değerdeki "aşkınlık" vasfıdır. Değere bağlı olarak ortaya çıkan yükümlülüğün, zorlayıcılığın temelinde değerin aşkınlığı yatar. "Bu boyut, hürmet duyulan, hem sevgi hem de korku objesi olan, bütün bunların yanında, emirlerine tapınmak seviyesinde saygı duyulup itaat edilen mükemmel sıfatların hepsini kendinde toplayan ve varlığı zorunlu olan "aşkın" bir Zât'a, Allah'a inanç boyutudur. Adı geçen inanç boyutu, akılla değerlendirilip sevgiyle kabul edilen mutlak ve aşkın varlık olan Allah'ın otoritesini ön plana çıkarır." (21) Evrensel, mutlak değerler koyma yetkisinin gerçek sahibi Yüce Allah'tır. "Hüküm ancak Allah'a aittir." (22) "Evet, hüküm ancak O'na aittir." (23) Bu değer yargıları, mensuplarını bunlara uymaya mecbur eder, zorunlu kılar: "Allah ve Resulü bir işe hüküm verdiği zaman, inanmış bir kadın ve erkeğe, o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur." (34) Buna göre, Allah'ı ve Resulünü otorite ve onların buyruklarını değer yargısı kabul eden hiçbir kimsenin Allah ve Resûlü'nün hüküm verdiği bir konuda kendi isteğine göre seçme hakkı yoktur. Bu kimsenin, kendi düşünce, davranış ve seçme özgürlüğünü Allah ve Resûlü'ne teslim etmesi gereklidir. (25) Kur'an-ı Kerim, bütünüyle bir değerler manzumesidir. "İyi" ve "kötü" diye tercüme edilebilecek kavramları da kullanmak suretiyle ve kendine has diğer ifade üsluplarıyla, insanı ilgilendiren hiçbir alanı dışarda bırakmaksızın (değer yargılarına kaynaklık eder. "İyi"nin karşılığı olarak 54; sâlih, birr, ma'ruf, hayır, hasene, tayyib, helâl gibi kavramlara yer verirken; "kötü"nün karşılığı olarak fesâd, münker, şer, seyyie, fahşâ veya fahişe, habîs, haram gibi ifadeler kullanmıştır. II) ZİHİNSEL OLGU Dikkat ve algı, öğrenme, belleme, düşünme, imgeleme, hatırlama ve unutma, zekâ gibi hususlar psikolojinin zihinsel olgu çerçevesinde değerlendirdiği insana ait özelliklerdir. İnsanın her türlü eyleminde zihinsel bir faaliyet sözkonusudur. Bilhassa insanların inandıkları değerler, toplumdan edindikleri normlar bir dizi zihinsel çaba sonucu insan benliğinde yerleşirler. Gerek fizyolojik güdülerin ve beşerî eğilimlerin zihne yolladığı mesajlar, gerekse değer yargılarının bilgisi kalpte değerlendirilir, kabul veya reddedilir, eyleme geçirilmesine ya da unutulmasına karar verilir. İnsan, öğrendikleriyle, bilgi ve tecrübeleriyle zihinsel analizlerde bulunarak belli güç ve değerlere inanmaya, davranışlarını iyice düşünerek yapmaya başlar. Akıl, şuur, tefekkür, tezekkür, ulu'l-elbâb, ilm Kur'an'da zihinsel faaliyeti ifâde eden kavramlardandır. Bilindiği gibi zihnin algılamasının ardından kavranan bilgi kalbin onayına sunulur. Dolayısıyla Kur'an'da geçen, zihinsel olguya işaret eden kavramlar kalbin doğrulama, tasdik etme eyleminden ayrı düşünülmemiştir. Çünkü bir olay, bir objeyle ilgili zihinsel faaliyetin hemen ardından kalbin değerlendirmesi devreye girer. Salt zihinsel aşamada bulunan bilgi objektiflik arzederken, kalbin müdahalesiyle bilgi bir anlamda tarafsızlığını yitirir. Yani doğrulanır 56 veya doğrulanmaz, kabul edilir ya da reddedilir. Zihinsel eylem ile kalbin tasdiki arasındaki bu ayrılmazlık nedeniyle Kur'an'da sözü edilen zihinsel kavramlarda kalb eyleminin etkinliği sezinlenir. Akıl, aslında hapsetmek, tutmak manasına gelir. İnsanın idrak ve anlayışını ifade için kullanılır. İnsan onunla kötü olan şeyleri hapseder, iyi olan şeyleri akleder. (26) "Sizler Kitab'ı okuyup gerçekleri bildiğiniz halde, insanlara15 iyiliği emrediyor, kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?"(27) "Akletmek", bilmek, (28) tedebbür ve tefekkür etmek (29) manalarına karşılık gelir. "Ulu'l-elbâb", olgun akıl sahibi, (30) gerçek akıl sahibi, (31) parlak zekâsıyla, güzel kavrayışıyla ileri görüşlü olan (32) şeklinde zihinsel faaliyetleri ihtiva eden bir kavramdır. Bir şeyi duyu yoluyla bilmeye şuur denilmiştir. (33) "Çünkü onlar güya Allah'ı ve müminleri aldatırlar. Halbuki onlar ancak kendilerini aldatırlar ve bunun farkında değillerdir." (34) âyetinde "şuur" olgusu bir şeyi iyice bilmenin, duyu organlarıyla kavramanın karşılığıdır. (35) "Tezekkür" kavramıyla düşünmek, hatırlamak, yâ-detmek, bellemek gibi muhtevalar kastedilir. (36) "Ey İsrail Oğulları! Size verdiğim nimetleri hatırlayın, bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki, ben de size vadettiklerimi vereyim. Yalnızca benden korkun." (37) 57 III) İRADE İrâde insanda tabiî ve hissî bir özelliktir. Herkes kendisinin irâde hürriyeti olduğuna inanır. İnsan kişiliğinin teşekkül etmesinde ve teşekkül etmiş olan kişiliğin korunmasında irâde mekanizmasının işleyişi etkin rol oynar. Klasik olarak "nefsin, bir şeyi isteyerek, onun yapılması ya da yapılmaması lâzım geldiğine dair hüküm vermesi" (38) şeklinde tanımlanan irâde belli aşamalardan oluşan bir açılımdır. İrade, zihinsel hayatın tezahürlerinden ayrı düşünülemez. İradeli bir davranışın önce bir tasarım evresi vardır. Bu tasarımın istenip istenmediği zihinde tartışılır. Takınılacak tutumun, ortaya konulacak davranışın mümkün olabilirliği, doğuracağı sonuçlar üzerinde düşünülür. Üzerinde düşünülen, muhakeme edilen işin yapılmasında veya yapılmamasında bir seçme söz konusu ise birisi tercih edilir. Eğer bir insan, herhangi bir işi seçip yapmak gücüne sahip değilse "irâde hürriyeti"nden yoksun demektir. Her normal insan işlerini genellikle hür irade ile, isteyerek gerçekleştirmek ister. Herhangi bir değerler manzumesine iman ederken, bu değerlerin koyucusu olan otoriteye boyun eğerken ve tutumlarını, davranışlarını inandığı değerlere uydurmaya gayret gösterirken hür iradeli olması büyük kıymet ifade eder. 58 Bir iman ve itaat kurumu olan din, insanların hür vicdanlarıyla seçip bağlanacakları teşekküllerdendir. İnsanı zorla dine sokma imkânı yoktur. (39) Bu sırf rıza ve hüsnü ihtiyar meselesidir. (40) "Dinde zorlama yoktur..." (41) âyeti insan hayatında, hür iradenin evrensel yerini ve değerini gösterir. Dine girmesi için kimseye baskı ve zorlama yapılmaz. Ancak irâde hürriyeti ve seçme imkânı verilir. Kişi, inandığı değerleri ve otoriteyi inkâr etmeye (42) ve inandığı değerlere aykırı tutum ve davranışlar sergilemeye zorlanırsa (43) irâde hürriyetinden söz edilemez. Her iradî hareket belli bir amaç ve ihtiyaçtan kaynaklanır. Hareketi yapmadan önce, varılacak hedef, arzu edilen amaç belirlenir. Bir kimsenin amaç olarak yapmış olduğu bu seçim onun niyetini ifade eder. Niyet, "kendisiyle bir şeye doğru, gerek onu yapmak için, gerekse onu elde etmek için iradenin yöneldiği bir harekettir." (44) Bir fiilin, belli bir sonucu gerçekleştirecek şekilde zihinde tasarlanıp belirlenmesidir. Niyet kişiyi harekete geçiren bir sebeptir. Bu sebep olmayınca amel meydana gelmez. Kur'an'ın öngördüğü kişilikte tutum ve davranışlar belli bir niyete dayanmak durumundadır. Davranışlar, taşımış oldukları niyete göre değer kazanırlar. "Hata ettikleriniz hususunda sizin üzerinize bir vebal yoktur. Fakat kalblerinizin (kasd ve) teammüd ettiği şeylerden sorumlusunuz." (45) âyetinde Kur'an, niyetin genel bir formülünü verir. Allah, hatadan günahı kaldırmıştır. (46) Niyetin tamam olmadığı bu gibi durumlarda kişi sorumlu ;59 tutulmaz. Değerlerinin kaynağı olarak Kur'an'ı, otorite olarak Allah'ı seçen kişilerin irâdeleri, onları belli kurallara uygun davranışlarda bulunmaya zorlar. İnsanın içgüdüleri, eğilimleri ve sosyal çevresinin değerleriyle Kur'an'ın öğretileri ve kuralları karşı karşıya geldiğinde, çatıştığında bir tercih mücadelesi başlamış16 demektir. Mücadele, taraflardan birinin galip gelmesiyle sona erer. İşte burada iradenin rolü ön plana çıkar. İdeal kişilikte içgüdü ve eğilimlerin Allah'ın otoritesine boyun eğmeleri, tutum ve davranışların Kur'an'ın getirdiği değerlere ve ölçülere göre şekillenmesi beklenir. Böylece kişinin amacının, hedefinin yani niyetinin ne olduğu ortaya çıkar. İradî bir tutum ve davranışın ortaya çıkmasında aşağı yukarı kişiliği oluşturan bütün elemanların işe karıştığını görüyoruz. Bu bağlamda, "irâde, her özel fiilin sebeplendirilme sinde bütün kişiliğin işe karışması demektir."(47) 60; IV.) ÇABA (CEHD-GAYRET) Çaba olgusu yalnız hareketten ibaret değildir, belki enerji harcamayı gerektiren bir eylemdir. Bir kuvvete direnmek ya da bir direnişi yenmek de çaba olarak değerlendirilir. Kişilik yapısı bütünlük arzeden her normal insanın inancı, aklı, vicdanı, değer yargılarına, kabul ettiği normlara uygun tercih yapmasını emrederken, fizyolojik güdüleri, kötü eğilimleri, belki sosyal çevresi değer ve normlara uymayı terke zorlar. Bu iki etki arasında iradenin kendini zorlaması, yani bir çaba sarfetmesi lâzımdır." Arzu ve eğilimlerle kurallar arasında bir çatışma vuku bulduğunda kurallara uygun bir tutum ve davranışı tercih etmek çok kolay değildir. Değerlere uygun davranma yönünde gösterilen çaba, Yüce Allah tarafından "sarp yokuşu" tırmanmaya benzetilmiştir: "Biz insana iki göz, bir dil ve iki kulak vermedik mi? Ona iki yolu da göstermedik mi? Fakat o, sarp yokuşu aşamadı. Nedir sarp yokuş bilir misin? Köle âzad etmektir; yahut zor bir günde akraba olan bir yetimi veya fakir bir zavallıyı doyurmaktır. Bundan başka; iman edenlerden, birbirine sabırlı olmayı öğütleyenlerden, merhameti tavsiye edenlerden olmaktır." (48) Gayret, çaba olgusunun Kur'an'daki mürâdifi "mücâhede"dir. Mücâhede düşmana karşı savaşırken bütün gayreti sarfetmeyi, Allah'ın rızâsını her şeye tercih etmeyi, bu uğurda mal ve canlarını feda etmeyi ifâde eder. (49) "Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na yaklaşmaya yol arayın ve yolunda cihad edin ki, kurtuluşa eresiniz." (50) Yüce Allah, "Allah'tan korkun" ifadesiyle yapılmaması gerekli olan şeyleri terketmeyi, "O'na yaklaşmaya vesile arayın" ifadesiyle yapılması uygun olan şeyleri yapmayı emretmiştir. Bütün bunların hepsi insan nefsine, arzularına, eğilimlerine ağır ve zor gelen şeylerdir. Çünkü nefis sâdece maddî haz ve lezzetlere kavuşmak ister. Akıl ise Allah'a itaatta bulunmaya çağırır. Bu iki durum arasında bir çelişki ve çatışma vardır. Allah'ın emirlerine uymak nefse ağır geldiği için "Allah yolunda cihad edin" buyrulmuştur."(51) 62 V.) GÜNAH Günah duygusu, insanların büyük çoğunluğunun tecrübe ettiği evrensel bir olgudur. Bu duygu, insanın diğer varlıklardan en farklı yönünü, insan olmanın bir şartını gösterir. İnsanın günah işlemeye eğilimli oluşunun temelinde, kendini toplum içinde, çevrede ve emirler karşısında gösterebilmenin ancak başkaldırma, itaatsizlik ve arzularını tahakkuk ettirmekten geçtiği duygusudur. Sadece kendi başına ve tek olma arzusundan kaynaklanan bu tutum gösteriyor ki, günah işlemeyi göze alan kimse temelde ferdiyetçidir. (52) Kur'an'ın öngördüğü kişilikte güdü ve eğilimlerin değerlere göre şekillenmesi zorunludur. Eğer bireyin eğilimleri değer yargılarına uymuyor, değerlerin kaynağı olan otoriteye itaat etmiyorsa iki durum söz konusudur: Hata ve günah. Hata, insanın câhili olduğu şartların bastırması, insanı tesiri altına alması olayıdır. Hataya düşen insan, istemiyerek hataya düşmüştür. Hatada, eğilimlerle değerler arasındaki uyum, bilincin payı olmaksızın bozulur. "Rab-bimiz, unuttuğumuzda veya hata yaptığımızda bizi hesaba çekme!" (53) İnanılan ve kabul edilen değerleri çiğnemek beşerî istek, irade, arzu, bilinçli olma gibi sorumluluğu gerektiren unsurların katılımıyla günah özelliği kazanır. Faili = 63 mazur gösterecek hiç bir boşluk ve zayıf nokta söz konusu değildir. Günahkar insan günaha niyetlendiğinde beşerî eğilimlerinin kontrolsüz dürtüsü ile kabul ettiği değerler arasında bir çatışma yaşar. İşlenen günahın ardından17 bu iç çatışması, derûnî bir ahenksizlik, iç burukluğu, pişmanlık, suçluluk hali olarak kendini gösterir. Günahı sebebiyle kişi kendini, kendi öz ahlâkî otoritesi olan vicdanı, toplum otoritesi, hepsinden de öte ilâhî otorite tarafından mahkum edilmiş hisseder. Bu üçlü mahkeme huzurunda kişi, bunalım ve sıkıntı duyar, suç ve hatasını itiraf ve bunları telâfi etmek suretiyle üzerindeki baskıdan kurtulmak ister. Günah duygusunu, normal suçluluk duygusundan ayıran en önemli husus, günah'ın ilâhi otoriteye ve ilâhî kaynaklı değerlere karşı işlenmiş olmasıdır. Bu yüzden günah "Allah'ın kanununu çiğnemek" şeklinde tanımlanabilir. Ferdiyetçi, bencil ruh yapısına sahip olmakla birlikte günahkâr ile Allah arasındaki ilişki kesintiye uğramaz. Bütün bu olumsuzluklara rağmen, günah işleyen kimse Allah ile münasebetini sürdürür. Günah sebebiyle kısmî, geçici bir ayrılığın meydana gelmiş olabileceği düşünülse bile, buna paralel olarak daha önemli bir gerçek devreye girer: Allah'ın merhameti. Ve ardından da kulun afv ve bağış talebi, işlenen günah sebebiyle bireyin benliğinde meydana gelen kilitlenmeyi çözen, insanı bir tür fizik ötesi tedirginlikten çekip kurtaran tevbe aşaması... Tevbenin temelinde, günahın etkilerini silmek için gizlice onarma ve telâfi 64 etme, eski bozulmamış seviyeye yeniden yükselme-emeli yatar. Kur'an-ı Kerim'de doğrudan ya da dolaylı olarak günah'olgusuna işaret eden pek çok kavram mevcuttur. İsm, zenb, hata', zaleme, sâ'e, ecreme, tağâ, ğavâ, feseka, habu-se, cenefe, fahişe, hûb, hıns, şatata, fucûr, fesâd, israf, zeyğ, nâkıbûn gibi kavramlar suçun özelliğine, türüne, yönüne göre günah olgusunu ifade ederler. Meselâ, "İyilik ve Allah'ın yasaklarından sakınma üzerinde yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerine yardımlaşmayın." (54) âyetinde "ism" kelimesi bilhassa insanlara yöneltilmiş bir günahı ifâde eder BÖLÜM KALP (EGO) Kalb, kişiliğin merkezî ifadesidir. Kalb şehirde vali gibidir. Kişiliğin alt ve üst unsurları arasındaki ilişkileri düzenler, örgütler, kişiliğin bütünleşmesini ve tutarlılığını sürdürebilmesini sağlar. Kalb bir duyguyu, bir düşünceyi seçtiğinde kişilikte bunların tesiri hissedilir. Onun bu seçiciliği bir damıtma aygıtını andırır. Zihinsel süreçte içten ve dıştan algılanan mesajların onaylama merkezidir kalb. Bireyin ne olduğu, ne olmak istediği konusuyla yakından ilgilenir. Kalb, kişiliğin yürütme organı gibidir. Bireyin eylemlerini denetler, çevresinde hangi nesnelerle ilişki kuracağını seçer, hangi içgüdü ve eğilimlerin ne biçimde doyum sağlaması gerektiğine karar verir. Beşerî eğilimler, sosyal çevre ve değer yargılarının birbirleriyle çatışma durumunda olan istekleri arasında uzlaşma sağlar. Kısacası kişilikle ilgili bütün birim ve unsurların odaklaştığı merkez kalptir. 66 Kişiliğin alt birimini teşkil eden güdü ise eğilimlerin doyurulmasında ve alacakları şekilde son söz kalbe düşer. Kişiliğin ayrılmaz bir parçası olan değerleri tercih etmede, benimsemede, kabul ve reddetmede, doğrulama ve yalanlamada, bu değerlerin ardındaki otoriteye, güce iman ve tasdikte hep kalp rol oynar. Zihinsel çabaları, irâdenin tercih ve amaçlarını, duygu, heyecan ve coşkuların yönünü tesbit etmede kalp her zaman son noktayı koyar. Hangi inanç ve düşüncenin hareket ve davranış kalıbına döküleceğine karar verir. "Kalp"in psikoloji dilindeki karşılığı "ego" (1) olarak söylenilegelmiştir. Kalp, kişiliğin icraat yapan yönüdür. "Kalp", "sadr" ve "fuâd" kavramları kalbin, kişilik bütünlüğü içerisindeki konumunu ve rolünü açıklayan Kur'an kavramlarıdır. "Hani o, Rabbine arınmış selim bir kalb ile gelmişti." (2) "Selim bir kalb" ifadesiyle bâtıl inanç ve kötü davranışa yeltenmekten arınmış, itaatsizlikten uzak, kötü niyet taşımayan, buğz ve hasedden berî bir kalb kastedilmiştir. (3) "Sizin için kulak, gözler ve gönüller var etti." (4) âyetinde "kalp", duyular aracılığıyla sağlanan bilgiyi18 düzenleyip ondan çıkarımlarda bulunan, muhtemel eylem biçimlerinden birini seçip onu izlemeye karar veren akla delâlet eder. (5) "Şahitliği gizlemeyin. Kim onu gizlerse, bilsin ki onun kalbi günahkârdır." (6) Kalb organların sultanıdır. (7) "Onlar Kur'an'ı iyi anlayıp tanımazlar mı veya onların 67 kalpleri üzerine kilitler mi asılmıştır?" (8) Kur'an'ı dikkatle okuyup anlamamaktadırlar veya anlamaya çalışmalarına rağmen onun emirleri, anlamları ve amaçları kalplerine yerleşmemiştir. (9) "Kalblerimiz perdelidir dediler." (10) Kalb bilginin kabıdır. Yahudiler bilgiyi değerlendiremiyorlar. (11) "Allah onların kalblerini mühürlemiştir." (12) Onlar Kur'an'ı dinlerler, dinlemek isterler, bilmek işlerine gelmez, bilseler de kabul etmezler. (13) "Allah sizi, yeminlerinizdeki kasıtsız yanılmadan dolayı sorumlu tutmaz. Fakat kalblerinizin kazandığı şeyler ile sorumlu tutar." (14) İnsan, ciddî olarak niyetlendiği, kalbini kendisine bağladığı şeyden sorumlu olur. (15) "Kalbi iman ile mutmain olduğu halde dinden dönmeye zorlanan hariç, kim, iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse, ona Allah'ın gazabı vardır." (16) İmanın, kalb ile tasdik olduğuna âyet işaret ediyor. (17) "Gerçekten onlar, kavramayan bir topluluk olmaları dolayısıyla, Allah onların kalblerini çevirmiştir." (18) Çünkü onlar Kur'an'ı dinlemenin ve onun emirlerine uygun bir şekilde hareket etmenin çıkarları için olduğunu anlamamaktadır. (19) "Ey insanlar, size Rabb'inizden bir öğüt, gönüllerde olan dertlere bir şifa, müminler için bir hidâyet ve rahmet gelmiştir." (20) Pratik hikmetler içeren, iyi ve kötü davranışları ortaya koyan; iyiye teşvik, kötüden sakındıran bir kitap gelmiştir. Bu hikmetler kalbe şifâ verir. (21) "O, sizin için kulakları, gözleri ve gönülleri yaratandır." (22), İnsanlar dinî ve dünyevî menfaatleri kalbleriyle temyiz 68 ederler, neyin iyi, neyin kötü olduğuna karar verirler. (23) Nihayet kalp, duygu, heyecan ve coşkuların şekillerine de müdâhale eder: Küfrü ve isyanı sevip benimseyenlerin, imanı ve itaati çirkin bulup hoşlanmayanların kalblerine hak tesir etmez. (24) "Allah onların kalplerini mühürlemiştir." (25) "Ey Rabb'imiz! Ey Sahibimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için ben; çocuklarımdan bir kısmını senin Beyt-i Harem'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim. Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meyle-dici kıl..." (26) İnsanların kalplerini onlara yönelt, kalpleri şevk ve arzuyla onlara yönelsin. (27) Kalb, değerlerin kaynağını ve ardındaki otoriteyi tasdik eder, zihnin aktardığı bilgileri değerlendirir. Güdülerin ve eğilimlerin değer yargılarına uygun şekilde doyurulmasına çalışır. İrâdenin hareket alanını, duygu ve heyecanların alacakları şekilleri, hangi düşüncelerin eyleme dönüştürüleceğini kararlaştırır, bütün mekanizmayı bu yolda çabaya sevkeder. 69 SONUÇ Kur'an-ı Kerim, konusu kişilik olan ilâhî bir kitaptır, şeklinde yapacak olduğumuz yaklaşım, abartılı bir içerik olma niteliği taşıyorsa da, büyük ölçüde gerçeklik payına sahiptir. Kur'an-ı Kerim'de değişik üsluplarda nakledilen mesajlar insanın eğilimlerini, zaaflarını, bunların kontrolüne ilişkin kural ve düzenlemeleri, ideal bir kişiliğin oluşumu için ilâhî otoriteyle ilişki kurmanın zorunluluğunu, kişiliği oluşturan bütün tabakaları ve elemanları, bunlar arasındaki sıkı ilişkiyi, hangi durumlarda kişiliğin bozulduğunu, bu bozulmalara karşı önerilen çözümleri, kısacası kişilikle ilgili bütün temel ilke ve esasları ihtiva eder. Özellikle Kur'an'da hacim yönünden büyük yer işgal eden kıssalar, insanın bir veya birkaç eğilim ve yönsemesini, buna getirilen ilâhî kuralları ve insanın bu kurallar karşısında takındığı tutumu, kişilik eğitimi çerçevesinde sunarlar. Her ne kadar biz bu araştırmamızda ibadetlere, hukukî ve siyâsî düzenlemelere, iman ve iman esaslarına ayrıca değinmemiş olsak bile bunlar kişiliğin bir parçasını, boyutunu oluştururlar. Yani"kişilik" olgusunun doğrudan veya dolaylı 70 olarak dokunmadığı, yönelmediği Kur'an âyeti yok gibidir.19 Fakat biz araştırmamızda sözünü ettiğimiz bu detaylara girmediğimizi ve hatta kişilik konusuna girebilecek her hususa değinemediğimizi itiraf ediyoruz. Çünkü amacımız genel bir kişilik modelinin Kur'an'da nasıl ele alındığı yönünde bir yaklaşım denemesi yapmaktı. Kur'an-ı Kerim, kişilik tabakalarına ve kişiliğin bütün elemanlarına hakkını verir, onları lâyık olduğu yere kor. Ve bu birimler arasındaki girift, kompleks ilişkileri, bağıntıları bir bütün olarak sunar. Modern psikolojide ise, bazı eğilimler ön plana çıkarılarak kişilik bunlar üzerine bina edilmeye çalışılmıştır. Freud'un cinsel güdüyü, Ad-ler'in aşağılık kompleksi ve üstünlük eğilimini ön plana çıkarması gibi. Kur'an'ın "kişilik" olgusuna getirdiği en ciddî temellendirme değerler alanına ilişkindir. Değerlerin, İlâhî kaynaklı olmasını ve sosyal normların, vicdan mekanizmasının ilâhî değerler doğrultusunda ivme kazanmasını öngörür. Modern psikoloji kısmen kişiliğin marazî (patolojik) yönüyle ilgilenir. Kur'an'ın "kişilik" tanımlamasında ise, değerler alanı büyük önem arzeder ve güdülerin, eğilimlerin değerlere uygun doyurulup doyurulmadığı, şekillenip şekillenmediği üzerinde durulur. Kur'an. kişiliğin merkezine "kalb"i yerleştirir. Tasavvuf, Kelâm ve Akâid literatüründe kalbe büyük önem verildiğini biliyoruz, Fakat "kişilik" olgusu çerçevesinde değerlendirilen "kalb"in çok daha önemli, kapsamlı, karmaşık ama sistemli, merkezî rol üstlendiğini anlayabiliyoruz. Sözün özü; Kur'an'ın ışık tuttuğu yollardan gidilerek yapılacak kişilik kuramı, bizi bu konuda hatalara düşmekten koruyacaktır. 73 BİBLİYOGRAFYA - ATKİNSON, Rıta L. ve Arkadaşları, Psikolojiye Giriş, Çev. Kemal Atakay ve Arkadaşları, Sosyal Yayınlar, İstanbul, ADLER, Alfred, İnsanı Tanıma Sanatı, Tere. Şelâle Başar, Dergâh Yayınları, İstanbul, ATEŞ, Süleyman, Yüce Kur'an'ın Çağdaş Tefsiri, Yeni Ufuklar Neşriyat, İstanbul, BAYMUR, Feriha, Genel Psikoloji, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 1994 BEYZAVİ, el-kadi Nasiruddîn, Envâru't-Tenzîl ve Esrâru't-Te'vîl, Dâru'l- Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut, 1988 CÜCELOĞLU, Doğan, İnsan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, İstanbul ÇAMDİBİ H. Mahmut, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazali, M.Ü.İ.F.V. Yayınları, İstanbul, 1994 DARYAL, Ali Murat. Kurban Kesmenin Psikolojik Temelleri, Do-Sus Matbaası, İstanbul ENÇ, Mitat, Ruh Sağlığı Bilgisi, İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul, ERİKSON, Erik H., İnsanın Sekiz Çağı, Çev. T. Bedirhan Üstün, Vedat Şar, Birey ve Toplum Yayıncılık, Ankara, GENÇTAN, Engin, Psikanaliz ve Sonrası, Remzi Kitabevi, İstanbul; GUİLLAUME, Paul, Psikoloji, Çev. Refia Semin, İstanbul, 1970 GÜNGÖR, Erol, Değerler Psikolojisi, H.T.A.B.V. Yayınlan, Amsterdam, İZUTSU, Toshihiko, Kur'an'da Dini ve Ahlâki Kavramlar, Tere. Selahattin Ayaz, Pınar Yayınları, İstanbul, tsz. İBN-İ KESİR, Ebu'1-Fidâ İsmail, Tefsîru'1-Kur'âni'l-Azîm, Dâru'l-Marife, Beyrut, 1997 İNCEOGLU, Metin, Tutum Algı İletişim, V Yayınları, Ankara,1993 İSFEHÂNÎ, er-râgıb, el-müfredât lî Garîbi'l-Kur'an, Daru'1-Marife, Beyrut, tsz. KÖKNEL, Özcan, Kaygıdan Mutluluğa Kişilik, Altın Kitaplar Yayınevi, İstanbul, KÖKNEL, Özcan, Genel ve Klinik Psikiyatri, Nobel Tıp Kitabevi,İstanbul, KONYALI. Mehmet Vehbi, Hulâsâtu'l-Beyân, Üçdal Neşriyat, İstanbul, tsz. KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ: 75 - KOPTAGEL-İLAL, Günsel, Tıpsal Psikoloji, Beta Basım Yayım, İstanbul, KILIÇ. Recep, Ahlâkın Dinî Temelleri, T.D.V. Yayınlan, Ankara, KILIÇ, Sadık, Kur'an'da Günah Kavramı, Hibaş Yayınevi, Konya, KAĞITÇIBAŞI, Çiğdem, İnsan ve İnsanlar, Evrim Basım Yayım, İstanbul, 1988.20 - MEVDUDÎ, Ebu'1-A'lâ, Tefhîmu'l-Kur'an, Tere. Muhammed Han Kayani ve Diğerleri, İnsan Yayınları, İstanbul, MORGAN, Clifford T., Psikolojiye Giriş, Çev. Hüsnü Arıcı ve Diğerleri, H.T.Ü.P.B. Yayınlan, İstanbul, ÖZTABAĞ, Lütfi, Psikolojide İlk Adım, İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul, ÖZGÜ, Halis, İnsanın İçyüzü, Öğretmen Dergisi Yayınları, Ankara, PAZARLI, Osman, İslâm'da Ahlâk, Remzi Kitabevi, İst., PRESSEY, L. Sindey, Psikoloji ve Yeni Eğitim, Çev. Hasan Tan, M.E.B., İstanbul, SONGAR, Ayhan, Temel Psikiyatri, Minnetoğlu Yayınlan, İstanbul SÂBÛNÎ, Muhammed Ali, Safvelu't-Tefâsîr, Dâru'1-Kurani'l-Ke-rîıtı, Beyrut : KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ TOLAN, Barlas ve Diğerleri, Sosyal Psikoloji, Adım Yayıncılık, Ankara, YAZIR, Elmalık Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur'an Dili, Eser Kitabevi, İstanbul, tsz. ez-zemahşerî, Cârullah Mahmud b. Ömer, el-keşşâf an Hakâıkı't-Tenzîl, Dâru'l- Küttâbi'l-Arabî, Beyrut, tsz. KUR'ÂN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ: 77 DİPNOTLAR GİRİŞ 1. Doğan CÜCELOĞLU, İnsan ve Davranışı, İstanbul, 1993, s Yusuf (12), Nâziât (79), Cârullah Mahmud b. Ömer ez-zemahşerî, el-keşşâf an Hakâıkı't Tenzil, Beyrut, tsz., IV/ Fecr (89), ez-zemahşerî, a.g.e., IV/ Fecr (89), Ahzâb (33), Ebu'1-A'lâ MEVDUDÎ, Tefhîmu'l-Kur'ân, Tere. Muhammed Han Kayani ve Arkadaşları, İstanbul, 1986, VI/ Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur'an Dili, İstanbul, tsz., VIII/ :KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ; 11. Kalem (68), Mitat ENÇ, Ruh Sağlığı Bilgisi, İstanbul, 1979, s H.Mahmut ÇAMDİBİ, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazali, İstanbul, 1994, s Lütfi ÖZTABAĞ, Psikolojide İlk Adım, İstanbul, 1983, s Özcan KÖKNEL, Kaygıdan Mutluluğa Kişilik, İstanbul, 1982, s Toshihiko İZUTSU, Kur'an'da Dini ve Ahlâki Kavramlar, Tere. Selahattin Ayaz, İstanbul, tsz., s Feriha BAYMUR, Genel Psikoloji, İstanbul, 1994, s ÖZTABAĞ, a.g.e., s İsra (17), YAZIR, a.g.e., V/ Fahreddin er-râzî, et-tefsîru'1-kebîr, Beyrut, 1990, XXI/ YAZIR, a.g.e./v/ el-kadi Nasıruddîn el-beyzâvî, Envâru't-Tenzîl ve Esrâru't Te'vîl, Beyrut, 1988,1/ er-râzî, a.g.e., XXI/37. ;79= KUR'AN'DA KİŞİLİK PSİKOLOJİSİ== BİRİNCİ BÖLÜM 1. Engin GENÇTAN, Psikanaliz ve Sonrası, İstanbul, 1990, s Bkz. Doğan CÜCELOĞLU, İnsan ve Davranışı, İstanbul, 1993, s Clifford T. MORGAN, Psikolojiye Giriş, Çev. Hüsnü Arıcı ve Diğerleri, Ankara, 1995, s Abese (80), Cârullah Mahmud b. Ömer ez-zemahşerî, el-keşşâf an Hakâ ıkı't-tenzîl, Beyrut, tsz., IV/ ' 6. Müminûn, (23), 19. Daha göster
DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER A) BİYOLOJİK ETMENLER KALITIM İÇ SALGI BEZLERİ B) ÇEVRE A) BİYOLOJİK ETMENLER 1. KALITIM Anne ve babadan genler yoluyla bebeğe geçen özelliklerdir. Detaylı DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER
DAVRANIŞ BİLİMLERİ DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN İNCELENDİĞİ SİSTEMLER Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT Davranış Bilimleri I. Fizyobiyolojik Sistem A Biyolojik Yaklaşım II. Psikolojik Sistem B. Davranışçı Yaklaşım C. Gestalt Detaylı BÖLÜM 2 1.5. Organizma ve Çevre İlişkileri 1.5.1. Organizma, Davranış ve Zihinsel Süreçler. 1.5.2. Çevre. 1.5.3. Fizik Çevrenin Organizmayı Etkilemesi
BÖLÜM 2 1.5. Organizma ve Çevre İlişkileri 1.5.1. Organizma, Davranış ve Zihinsel Süreçler İnsan davranışının temelini oluşturan zihinsel süreçleri açıklamadan önce davranış terimini iyi anlamamız gerekir. Detaylı REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ Psikoloji RPD 101 Not III Uz. Gizem ÖNERİ UZUN Kişilik Gelişimi Kişilik Nedir? *Kişilik, bireyin iç ve dış çevresiyle kurduğu, diğer bireylerden ayırt edici, Detaylı KANSER HASTALIĞINDA PSİKOLOJİK DESTEĞİN ÖNEMİ & DEPRESYON. Uzm. İletişim Deniz DOĞAN Liyezon Psikiyatri Yük.Hem.
Sosyal psikoloji bakış açısıyla İş Sağlığı ve Güvenliği İle İlgili Kurallara Uyma Durumunun İncelenmesi Prof. Dr. Selahiddin Öğülmüş Canlılar hayatta kalmak için güdülenmişlerdir İnsan hayatta kalabilmek Detaylı 5 Kimin ümmetisin? Hazreti Muhammed Mustafa nın (sallallahu aleyhi ve sellem) ümmetiyim. 6 Müslüman mısın? Elhamdülillah, Müslümanım.
TEMEL DİNİ BİLGİLER 1 Rabbin kim? Rabbim Allah. 2 Dinin ne? Dinim İslam. 3 Kitabın ne? Kitabım Kur ân-ı Kerim. 4 Kimin kulusun? Allah ın kuluyum. 5 Kimin ümmetisin? Hazreti Muhammed Mustafa nın (sallallahu Detaylı İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ 2013-2014 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI
0212 542 80 29 Uz. Psk. SEMRA EVRİM 0533 552 94 82 DUYGUSAL ZEKA Son yıllarda yapılan pek çok çalışma zeka tanımının genişletilmesi ve klasik olarak kabul edilen IQ yani entelektüel zekanın yanı sıra EQ Detaylı OYUN VE ÇOCUK. -Çocuğun iç dünyasını anlayabilmek. -Çocuğun olayları anlamasına yardım etmek. -Çocuğa olaylarla baş etme becerileri kazandırmak
OYUN VE ÇOCUK Oyun oynamak çocukluk çağına özgü psikolojik, fizyolojik ve sosyal içerikli bir olgudur. Oyun hem zihinsel gelişimin aynası olan hem sosyal becerilerin öğrenildiği hem de duygusal boşalımın Detaylı SANAT FELSEFESİ. Sercan KALKAN Felsefe Öğretmeni
7.Ünite: ESTETİK ve SANAT FELSEFESİ Estetik ve Sanat Felsefesi Estetiğin Temel Soruları Felsefe Açısından Sanat Sanat Eseri Estetiğin Temel Kavramları Estetiğin Temel Sorunlarına Yaklaşımlar Ortak Estetik Detaylı ÖRGÜT SAĞLIĞI OKULDA SAĞLIK, İKLİM VE. Sağlıklı örgüt için gerekenler: Yrd. Doç. Dr. Çetin Erdoğan. Örgüt Sağlığı. Örgüt Sağlığı.
ÖRGÜT SAĞLIĞI OKULDA SAĞLIK, İKLİM VE KÜLTÜR Yrd. Doç. Dr. Çetin Erdoğan Örgütün amaçlarına uygun olarak görevlerini yerine getirebilmesi, yaşamını sürdürmesi, karşılaştığı sorunları çözmesi ve gelişimini Detaylı 1. BÖLÜM ÇOCUK PSİKOLOJİSİNE GİRİŞ
TERAKKİ VAKFI ÖZEL ŞİŞLİ TERAKKİ ANAOKULU 2031-2014 EĞİTİM YILI Bilgi Bülteni Sayı:7 4 5 YAŞ ÇOCUKLARININ GELİŞİM BASAMAKLARI Okul öncesi dönem genel anlamda tüm gelişim alanları açısından temellerin atıldığı Detaylı İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER
PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK VE REHBERLİK BÖLÜMÜ Gamze EREN Anaokulu Uzman Psikoloğu İÇERİK Rehberlik Birimi Tanıtımı Gelişim Dönemleri ve Okula Uyum Süreçleri Öğrencilerimizin; Zihinsel, bedensel, sosyal ve Detaylı Dua Dua, insan ile Allah arasında iletişim kurma yollarından biridir. İnsan, dua ederken Allah ın kendisini işittiğinin bilincindedir. İnsan dua ile dileklerini aracısız olarak Allah a iletmekte ondan Detaylı Yaşam Boyu Sosyalleşme
Yaşam Boyu Sosyalleşme Lütfi Sunar Sosyolojiye Giriş / 5. Ders Kültür, Toplum ve Çocuk Sosyalleşmesi Sosyalleşme Nedir? Çocuklar başkalarıyla temasla giderek kendilerinin farkına varırlar ve insanlar hakkında Detaylı ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I
HEDEFLER İÇİNDEKİLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I Gelişim Psikolojisinin Alanı Gelişim Psikolojisinin Temel Kavramları Gelişimi Etkileyen Faktörler Gelişimin Temel İlkeleri Fiziksel Gelişim Alanı PSİKOLOJİ Bu Detaylı İÇİNDEKİLER. Test 11 (Bitişiklik Kuramı)...94. Test 12 (Bilişsel - Davranışçı Kuramlar)...97. Test 13 (Bilişsel - Davranışçı Kuramlar)...
III İÇİNDEKİLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ Test 1 (Psikolojiye Giriş)... 1 Test 2 (Gelişim Psikolojisine Giriş)... 3 Test 3 (Gelişim Psikolojisine Giriş)... 7 Test 4 (Bilişsel Gelişim)...11 Test 5 (Bilişsel Gelişim)...15 Detaylı www.rehberlikservisi.org
www.rehberlikservisi.org 1 BAŞLARKEN Çocuklarımız bizim için ne kadar önemli? TEOG öncesinde onlar için neler yapıyoruz? Gelecekleri için planlarınız var mı? Çocuklarınızı yeterince anlıyor musunuz? Neden Detaylı penceremi ışığa açıyorum PARMAKLIKLAR ARKASINDAKİ YÜREKLERİ IŞIKLA BULUŞTURUYORUZ
penceremi ışığa açıyorum PARMAKLIKLAR ARKASINDAKİ YÜREKLERİ IŞIKLA BULUŞTURUYORUZ Sosyal birer varlık olmaları itibarıyla insanlar, yeryüzünde var oldukları günden bu yana toplu halde yaşamakta ve birbirleriyle Detaylı Orucun Manevi Hayatımıza Katkıları
Orucun Manevi Hayatımıza Katkıları Kur ân-ı Kerim de Oruç Ey müminler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, size de sayılı günler içinde Oruç tutmanız farz kılındı. Umulur ki, bu sayede, takva mertebesine Detaylı İSTEK ÖZEL ACIBADEM ORTAOKULU 2013-2014 PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK BÖLÜMÜ
İSTEK ÖZEL ACIBADEM ORTAOKULU 2013-2014 PSİKOLOJİK DANIŞMA VE REHBERLİK BÖLÜMÜ Bireyin çocukluktan yetişkinliğe geçerken biyolojik, psikolojik ve sosyal yönden geliştiği bireyselleştiği, toplumsallaştığı Detaylı Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi
Çocukları günlük bakımcıya veya kreşe gidecek olan vede başlamış olan ebeveynlere Århus Kommune Børn og Unge Çocuğunuzun uyumu, öğrenimi ve gelişimi Tyrkisk, Türkçe 9-14 aylık çocuklar hakkında durum ve Detaylı BĠLĠŞSEL GELĠŞĠM. Jean Piaget ve Jerome Bruner. Dr. Halise Kader ZENGĠN
BĠLĠŞSEL GELĠŞĠM Jean Piaget ve Jerome Bruner Biliş ne demektir? Biliş; düşünme, öğrenme ve hatırlama süreçlerine denir. Bilişsel gelişim neleri kapsar? Bireydeki akıl yürütme, düşünme, bellek ve dildeki Detaylı Hamileliğe başlangıç koşulları
Zeka aslında tek bir kavram değildir. Zekayı oluşturan alt yeteneklere bakıldığında bu yeteneklerin doğuştan getirilen yeteneklerin yanı sıra sonradan kazanılmış, gerek çocuğun kendi çabasıyla edindiği, Detaylı YAYLACIK İLKOKULU 0-18 (7-11 YAŞ MODÜLÜ) AİLE EĞİTİMİ PROGRAMI YILLIK DERS PLANI(2.GRUP)
ŞUBAT 24/02/2016 1. Programa ilişkin olumlu görüş geliştirmeye başlar. 2. Programın genel amaç ve işleyişi hakkında bilgi sahibi olur. 3. Programa devam etme konusunda motivasyonu artar. 4. Programdan Detaylı Ramazan ve Bayram Ramazan Ramazan Allah a yakınlaşmak için yegane bir zaman. Allah dünyada kendisi ve insanlar arasına perdeler koymuş. Bu perdeleri açmak ve aşmak, Allah a yakınlaşmak, onu hissetmek için Detaylı REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ Psikoloji RPD 101 Not I Uz. Gizem ÖNERİ UZUN Psikoloji *Psikoloji, pscyhe (ruh) ve logy (bilim) kelimelerinin birleşiminden meydana gelmektedir. *Psikoloji, hayvan Detaylı REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ Psikolojik Danışma ve Rehberlik RPD 201 Not V Uz. Gizem ÖNERİ UZUN Bireyi Tanıma ve Tanıma Teknikleri *Kendilerine özgü birer varlık olan bireyler, gerek doğuştan Detaylı İnsanların tek başına yeteneği, gücü, zamanı ve çabası kendi istek ve ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalmaktadır.
DR.HASAN ERİŞ İnsanların tek başına yeteneği, gücü, zamanı ve çabası kendi istek ve ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle yönetimin temel görevlerinden birisi, örgütü oluşturan Detaylı PSK 271 Öfke Yönetimi (2015-2016 Güz Dönemi) Yrd. Doç. Dr. Nilay PEKEL ULUDAĞLI. Öfke Yönetimi: Duyguları İfade Edebilmek ve Duygularla Başa Çıkmak
PSK 271 Öfke Yönetimi (2015-2016 Güz Dönemi) Yrd. Doç. Dr. Nilay PEKEL ULUDAĞLI Öfke Yönetimi: Duyguları İfade Edebilmek ve Duygularla Başa Çıkmak Öfkenin Gerçek Nedeni Ne? ÖFKE kıskançlık, üzüntü, merak, Detaylı Rehberlik bir süreçtir. Bir anda olup biten bir iş değildir. Etkili sonuçlar alabilmek için belli bir süre gereklidir.
Rehberlik Servisinin Ve Rehberliğin Tanıtılması Rehberlik Nedir? Rehberlik; eğitimde bir hizmet alanı olarak demokratik ortam içinde öğrencinin bedensel, zihinsel ve sosyal bütün kapasitelerini en ileri Detaylı Liderlikte Güncel Eğilimler. Konuşan Değil, Dinleyen Lider. Şeffaf Dünyada Otantik Lider. Bahçevan İlkesi. Anlam Duygusu Veren Liderlik
Video Başlığı Açıklamalar Süresi Yetkinlikler Liderlikte Güncel Eğilimler Konuşan Değil, Dinleyen Lider Son on yıl içinde liderlik ve yöneticilik konusunda dört önemli değişiklik oldu. Bu videoda liderlik Detaylı Türkiye de obezite. (Kaynak: TÜİK)
Türkiye de obezite WHO Yetişkinlerde obezite oranları E %21.7 K %34.0 Toplam %27.8 (2008 rakamları) 15 ve daha yukarı yaştaki nüfusun %16,9 u obez ve %33 ü fazla kiloludur. (2009 2010 arasındaki dönemde Detaylı ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI ARKADAŞLIK İLİŞKİLERİ
A u ok na lu ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI ARKADAŞLIK İLİŞKİLERİ PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK VE REHBERLİK BİRİMİ - MART 2014 ANAOKULLARI BÜLTENİ ARKADAŞLIK İLİŞKİLERİ Okul öncesi dönem, gelişimin hızlı olması ve Detaylı T.C ALİAĞA KAYMAKAMLIĞI REHBERLİK VE ARAŞTIRMA MERKEZİ Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Hizmetleri Bölümü BÜLTEN. Ayın Konusu
T.C ALİAĞA KAYMAKAMLIĞI REHBERLİK VE ARAŞTIRMA MERKEZİ Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Hizmetleri Bölümü NİSAN Ayın Konusu FARKLILIKLARLA YAŞAMAK İÇİNDEKİLER 1. FARKLILIKLARA SAYGI DUYMA 2. EMPATĠ Detaylı Lion Leo İletişiminde Yetişkin Boyutu
Lion Leo İletişiminde Yetişkin Boyutu Cahit Kişioğlu, İzmir 9 Eylül Lions Kulübü ÖZET: Lion ve Leo iletişiminde kullanılan eleştirel veya koruyucu yetişkin tarzını yetişkin boyutuna taşıyarak, Lion - Leo Detaylı fetüs bebek ölüm çocuk İleri yaş yeniyetme yetişkin
Döllenmiş yumurta fetüs bebek ölüm çocuk İleri yaş yeniyetme yetişkin Yaşam boyu devam eden biyolojik, bilişsel, sosyal gelişim ve kişilik gelişiminin bilimsel incelemesi Gelişim psikolojisinin başlıca Detaylı 10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK)
10. hafta GÜZELLİK FELSEFESİ (ESTETİK) Estetik, "güzel in ne olduğunu soran, sorguluyan felsefe dalıdır. Sanatta ve doğa varolan tüm güzellikleri konu edinir. Hem doğa hem de sanatta. Sanat, sanatçının Detaylı İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III
İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...III Ünite:I Eğitim Psikolojisinde Bilimsel Araştırma Yöntem ve Teknikleri 13 Psikoloji ve Eğitim Psikolojisi 15 Eğitim Psikolojisi ve Bilim 17 Eğitim Psikolojisi ve Bilimsel Araştırma Detaylı Bireylerin kendilerini ve meslekleri tanımaları ve kendi özelliklerine uygun. Mesleki Rehberlik
Mesleki Rehberlik Bireylerin kendilerini ve meslekleri tanımaları ve kendi özelliklerine uygun Mesleki Rehberlik olan mesleği seçmeleri, seçtikleri mesleğe hazırlanmaları ve mesleki yönden gelişmeleri Detaylı SANAT EĞİTİMİ ÜZERİNE. Doç. Dr. Mutlu ERBAY
SANAT EĞİTİMİ ÜZERİNE Doç. Dr. Mutlu ERBAY İstanbul 2013 Yay n No : 2834 İletişim Dizisi : 97 1. Baskı - Şubat 2013 İSTANBUL ISBN 978-605 - 377-858 - 5 Copyright Bu kitab n bu bas s n n Türkiye deki yay Detaylı ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI ÇOCUK HAKLARI
rt O ku ao l ANABİLİM EĞİTİM KURUMLARI ÇOCUK HAKLARI PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK VE REHBERLİK BİRİMİ - ARALIK 2015 ÇOCUK HAKLARI 10 Aralık 1948 de İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi nin kabulüyle birlikte 10 Detaylı Arkadaşınız UNITE OGRENCI RAPORLARI VE YANIT KAĞITLARI. ICI P.K. 33 Bakırköy / İstanbul
115 Yardımsever Arkadaşınız UNITE OGRENCI RAPORLARI VE YANIT KAĞITLARI Yerel ICI Bürosu Adresi: ICI P.K. 33 Bakırköy / İstanbul 116 ÖĞRENCİ RAPORU HAKKINDA TALİMATLAR Her üniteyi çalıştıktan sonra o ünitenin Detaylı 3. SINIFLAR BU AY NELER ÖĞRENECEĞİZ? OCAK
3. SINIFLAR BU AY NELER ÖĞRENECEĞİZ? 04 22 OCAK TÜRKÇE ÖĞRENME ALANI: DİNLEME 1. Dinleme Kurallarını Uygulama 1. Dinlemeye hazırlık yapar. 2. Dinleme amacını belirler. 3. Dinleme amacına uygun yöntem belirler. Detaylı 2015 2016 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ
KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. Öğretmeni tanır ve dersin amacı, derste işlenecek Detaylı SAYI : 5 AYLIK BÜLTENLER SERİSİ KONU : ERGENLİK OCAK, 2008 ERGENLİK
SAYI : 5 AYLIK BÜLTENLER SERİSİ KONU : ERGENLİK OCAK, 2008 Ergenlik Dönemi Nedir? ERGENLİK Sayın velimiz, bu ayki bültenimizde gelişim çağının en önemli dönemlerinden biri olan ergenlik çağını konu alıcaz. Detaylı UYGULAMALI SOSYAL PSİKOLOJİ (Baron, Byrne ve Suls, 1989; Bilgin, 1999) PSİ354 - Prof.Dr. Hacer HARLAK
UYGULAMALI SOSYAL PSİKOLOJİ (Baron, Byrne ve Suls, 1989; Bilgin, 1999) Sosyal Psikoloji Uygulamaları HUKUK SAĞLIK DAVRANIŞI KLİNİK PSİKOLOJİ TÜKETİCİ DAVRANIŞI VE PAZARLAMA POLİTİKA ÖRGÜTSEL DAVRANIŞ SOSYAL Detaylı 2014 2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI 8. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ KONU VE KAZANIMLARININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ
KONU VE ININ ÇALIŞMA TAKVİMİNE GÖRE DAĞILIM ÇİZELGESİ Öğrenme Alanı: İNANÇ 1. ÜNİTE: KAZA VE KADER EYLÜL Öğrencilerle Tanışma, Dersin Amacı ve İşleniş Şekli. İlk Ders Genelgesi 1. Allah Her Şeyi Bir Ölçüye Detaylı kavramının inşa edilmesi
B E N L İ K kavramının inşa edilmesi Ben kimim? Doç.Dr. Hacer HARLAK - Sosyal Psikoloji I sorular sorular - sorular Siz diğerlerinden farklı mısınız, yoksa benzer mi? Herkes için aynı kişi misiniz? (Eğer Detaylı YÖNETİM Sistem Yaklaşımı
YÖNETİM Sistem Yaklaşımı Prof.Dr.A.Barış BARAZ 1 Modern Yönetim Yaklaşımı Yönetim biliminin geçirdiği aşamalar: v İlk dönem (bilimsel yönetim öncesi dönem). v Klasik Yönetim dönemi (bilimsel yönetim, yönetim Detaylı DAVRANIŞ BİLİMLERİ TIPSAL PSİKOLOJİYE GİRİŞ. Doç. Dr. Lü)ullah Beşiroğlu
DAVRANIŞ BİLİMLERİ TIPSAL PSİKOLOJİYE GİRİŞ Doç. Dr. Lü)ullah Beşiroğlu DAVRANIŞ (Behavior): Organizmanın doğrudan veya dolaylı olarak gözlenebilen tüm etkinlikleridir. Duygular, tutumlar, zihinsel süreçler Detaylı Kur an-ı Kerim i Diğer Kutsal Kitaplardan Ayıran Başlıca Özellikleri
Kur an-ı Kerim i Diğer Kutsal Kitaplardan Ayıran Başlıca Özellikleri 1 ) İlahi kitapların sonuncusudur. 2 ) Allah tarafından koruma altına alınan değişikliğe uğramayan tek ilahi kitaptır. 3 ) Diğer ilahi Detaylı Twi$er: @acarbaltas @BaltasBilgievi
Twi$er: @acarbaltas @BaltasBilgievi REKABETE HAZIRLIK KENDİ YILDIZINI YAKALAMAK Prof. Dr. Acar Baltaş Psikolog 28 Şubat 2014 MOTİVASYON Davranışa enerji ve yön veren, harekete geçiren güç Davranışı tetikleme Detaylı 1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi
SOSYOLOJİ (TOPLUM BİLİMİ) 1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi Sosyoloji (Toplum Bilimi) Toplumsal grupları, örgütlenmeleri, kurumları, kurumlar arası ilişkileri, Detaylı ERGENİM BEN!!! Nereden Çıktı Bu Sınav?
Uzm Psk. Nuray ÖZBEN AVŞAR ERGENİM BEN!!! Nereden Çıktı Bu Sınav? Çocuklar hızla büyüyor, çocukluk dönemini bitirip ilk erişkinlik olan ergenlik dönemine adımlarını atıyorlar. Ergenlik çağında fiziksel Detaylı Değerler. www.danisnavaro.com 13 Ekim 2015. Page 2
DEĞERLER Değerler 1. değerler var olan şeylerdir, var olan imkanlardır (potansiyeldir) 2. değerler, eserlerle veya kişilerin yaptıklarıyla, yaşamlarıyla gerçekleştiren insan fenomenleridir; 3. değerler, Detaylı ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON ELİF SANDAL ÖNAL
ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON ELİF SANDAL ÖNAL ÇALIŞAN MEMNUNİYETİ VE MOTİVASYON Bireylerin günlük hayatlarının yaklaşık üçte birini geçirdikleri işyerleri, kişi için önemli bir ortamdır. İşyerlerinde Detaylı İkinci B ö l üm KİŞİLİK VE KARAKTER GELİŞİM SÜRECİ
İkinci B ö l üm KİŞİLİK VE KARAKTER GELİŞİM SÜRECİ itaate mecbur bırakılan çocuk: edilgen çocuk Her çocuk, anne-babasıyla uyum içinde yaşamaktan büyük huzur duyar. Çünkü annebaba, çocuk için yaşamın kurallarını Detaylı AVCILIK. İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen ve bir faaliyettir.
AVCILIK İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen ve bir faaliyettir. Avcılık İnsanlığın tarihi kadar eski bir fenomen Avcılık eskiden; İnsanın kendisini korumak, Karnını doyurmak, Hayvan ehlileştirmek, Detaylı 28.04.2014 SİSTEM. Sosyal Sistem Olarak Sınıf. Okulun Sosyal Sistem Özellikleri. Yrd. Doç. Dr. Çetin ERDOĞAN cerdogan@yildiz.edu.
SİSTEM SOSYAL BİR SİSTEM OLARAK SINIF Sınıfta Kültür ve İklim Yrd. Doç. Dr. Çetin ERDOĞAN cerdogan@yildiz.edu.tr Sistem: Aralarında anlamlı ilişkiler bulunan, bir amaç doğrultusunda bir araya getirilen Detaylı DEMANS. ÿ Bu bir Demans (bunama hastalığı) olabilir mi? ÿ Demans tam olarak nedir? ÿ Alzheimer tipi Demans nasıl cerayan eder?
Sağlık Dairesi Bilgilendiriyor. ÿ Bu bir Demans (bunama hastalığı) olabilir mi? ÿ Demans tam olarak nedir? ÿ Alzheimer tipi Demans nasıl cerayan eder? ÿ Demans nasıl tedavi edilebilir? ÿ Ne gibi önlem Detaylı ÇOCUĞUNUZUN RUH SAĞLIĞI Bu yazıyla ilgilenip okuduğunuza göre bir yetişkin olmalısınız. Çocuğunuza sevginizi göstermenin ya da ona yardımcı olacak en
1 ÇOCUĞUNUZUN RUH SAĞLIĞI Bu yazıyla ilgilenip okuduğunuza göre bir yetişkin olmalısınız. Çocuğunuza sevginizi göstermenin ya da ona yardımcı olacak en iyi yolu bulmanın zor olduğu zamanlar vardır. Çocuğunuz Detaylı SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR!
SADETTİN ÖKTEN İÇİMDE AVM VAR! Şehir ve Medeniyet İÇGÜDÜSEL DEĞİL, BİLİNÇLİ TERCİH: ŞEHİR Şehir dediğimiz vakıayı, olguyu dışarıdan bir bakışla müşahede edelim Şehir denildiğinde herkes kendine göre bir Detaylı II. KADEME) 11 14 Yaş Dönemi Özellikleri (ERİNLİK BULUĞ ÇAĞI)
II. KADEME) 11 14 Yaş Dönemi Özellikleri (ERİNLİK BULUĞ ÇAĞI) Fiziksel Gelişim Bu dönemdeki çocukta, ilköğretimin II. Kademesine geç uyum sağlama görülebilir. Hem bedensel hem de psikolojik açıdan birçok Detaylı 11.05.2015 Pazartesi İzmir Basın Gündemi
11.05.2015 Pazartesi İzmir Basın Gündemi Prof. Dr. Köse: Organ Bağışının Dinen Sakıncası Yoktur İzmir İl Sağlık Müdürlüğü, İzmir İl Müftülüğü ve İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Detaylı İnsanlar, tarihin her döneminde olduğu gibi bundan sonra da varlıklarını sürdürmek, haberleşmek, paylaşmak, etkilemek, yönlendirmek, mutlu olmak gibi
İLETİŞİMLETİŞİİŞİM İnsanlar, tarihin her döneminde olduğu gibi bundan sonra da varlıklarını sürdürmek, haberleşmek, paylaşmak, etkilemek, yönlendirmek, mutlu olmak gibi amaçlarla iletişim kurmaya devam Detaylı Prof. Dr. Münevver ÇETİN
Prof. Dr. Münevver ÇETİN LİDERLİKLE İLGİLİ TANIMLAR Yönetim bilimcilerin üzerinde çok durdukları kavramlardan biri de liderliktir. Warren Bennis in belirttiği gibi, liderlik, üzerinde çok durulan, yazılan Detaylı REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANLIK BÖLÜMÜ Psikolojik Danışma ve Rehberlik RPD 201 Not II Uz. Gizem ÖNERİ UZUN Eğitimde Rehberlik *Rehberlik, bireyin en verimli bir şekilde gelişmesini ve doyum verici Detaylı DEHB GÜNLÜK YAŞAM KAOS HALİNE GELDİĞİNDE
Information på turkiska DEHB GÜNLÜK YAŞAM KAOS HALİNE GELDİĞİNDE Çocukların oturup konsantre olmakta ve dürtülerini kontrol etmekte zorlanmaları normaldir. Ancak DEHB li (Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Detaylı Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma
İÇİNDEKİLER Bölüm 1: Felsefeyle Tanışma 1. FELSEFE NEDİR?... 2 a. Felsefeyi Tanımlamanın Zorluğu... 3 i. Farklı Çağ ve Kültürlerde Felsefe... 3 ii. Farklı Filozofların Farklı Felsefe Tanımları... 5 b. Detaylı GELİŞİMİN EN HIZLI OLDUĞU DÖNEMİ 0-3 YAŞTIR Fakat 0-6 yaşın her döneminde çocuğun öğreneceği fiziksel, sosyal, zihinsel, cinsel, duygusal ve ahlaki gö
1 EĞİTİM TEKNOLOJİSİ VE İLETİŞİM 2 ÖĞRETİM TEKNOLOJİSİ ve İLETİŞİM Öğretim teknolojisi, öğrenmenin amaçlı ve kontrollü olduğu durumlarda öğrenmeyle ilgili sorunların analizi ve çözümünde insanları, yöntemleri, Detaylı Doç.Dr. Hacer HARLAK - Psikolojiye Giriş I
Doç.Dr. Hacer HARLAK - Psikolojiye Bağlanma bebekle annesi veya bakımveren arasında varolan ve yaşam boyu da varolacak olan bağdır. Yaşamın ilk altı ayında oluşur. Harry Harlow bebek maymunları doğumdan Detaylı GİRNE AMERİKAN ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM FAKÜLTESİ OKUL ÖNCESİ ÖĞRETMENLİĞİ AKTS
GİRNE AMERİKAN ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM FAKÜLTESİ OKUL ÖNCESİ ÖĞRETMENLİĞİ AKTS Dersin Adı Psikolojiye Giriş Dersin Kodu OKÖ105 Dersin Türü Zorunlu Dersin Seviyesi Lisans Dersin AKTS kredisi 4 Haftalık Ders Detaylı ÖFKE KONTROLÜ. Anadolu Üniversitesi Psikolojik Danışma ve Rehberlik Merkezi
Anadolu Üniversitesi Psikolojik Danışma ve Rehberlik Merkezi ÖFKE KONTROLÜ Aşağıdaki kendini değerlendirme soruları bilimsel bir araç olarak tasarlanmış değildir. Amaç; çeşitli durumlardaki davranışlarınıza Detaylı DEHB GÜNLÜK YAŞAM KAOS HALİNE GELDİĞİNDE
Tiedot turkiksi DEHB GÜNLÜK YAŞAM KAOS HALİNE GELDİĞİNDE Çocukların oturup konsantre olmakta ve dürtülerini kontrol etmekte zorlanmaları normaldir. Ancak DEHB li (Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu) Detaylı SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ YÖNERGE:
SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ YÖNERGE:Okuduğunuz cümle sizin için her zaman veya genellikle geçerliyse, cevap kağıdındaki doğru anlamına gelen ( D ) harfinin üstüne X işareti, her zaman veya genellikle geçerli Detaylı KARNE ALAN ÇOCUĞA NASIL DAVRANILMALI
KARNE ALAN ÇOCUĞA NASIL DAVRANILMALI Şüphesiz her veli çocuğunun başarılı olmasını ister, yine her öğrenci başarılı olmanın verdiği gururu, hazzı, mutluluğu, tatmak ister. En başta ailesinin, yakın çevresinin, Detaylı Dr. Halise Kader ZENGİN
Bilişsel ve duygusal zekanın farklı işlevlerinin olduğu ve birbirlerinden ayrı çalışmadıkları son yıllarda yapılan psiko-fizyoloji ve beyin MR çalışmalarıyla açıklık kazandı. Bilişsel ve duygusal zekası Detaylı 3. Zihinden atamadığınız tekrarlayan, hoşa gitmeyen düşünceler. 7. Herhangi bir kimsenin düşüncelerinizi kontrol edebileceği fikri
1 Aşağıda zaman zaman herkeste olabilecek yakınmaların ve sorunların bir listesi vardır. Lütfen her birini dikkatle okuyunuz. Sonra bu durumun bu gün de dâhil olmak üzere son üç ay içerisinde sizi ne ölçüde Detaylı Yönetici tarafından yazıldı Pazartesi, 18 Mayıs 2009 12:56 - Son Güncelleme Pazartesi, 18 Mayıs 2009 12:58
Fiziksel Gelişim Bebeklik Döneminde - Fiziksel Gelişim 0-2 yaşlar arasını içeren bebeklik dönemi fiziksel açıdan pek çok temel becerinin kazanıldığı bir dönemdir. Bu dönem içerisinde bebeklerin hem beden Detaylı DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ
215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir. Detaylı T.C. Artvin Valiliği Halk Sağlığı Müdürlüğü Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Programlar ve Kanser Şube Müdürlüğü Ruh Sağlığı Birimi OTİZM
T.C. Artvin Valiliği Halk Sağlığı Müdürlüğü Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Programlar ve Kanser Şube Müdürlüğü Ruh Sağlığı Birimi OTİZM BENİ KOŞULSUZ SEVİN! OTİZM NEDİR? O Bireyin sosyal iletişimini, dil Detaylı UZ. DR. GÖNÜL ERDAL DAĞISTANLI
GÜRÜLTÜ = HOŞA GİTMEYEN SES GÜRÜLTÜNÜN SÜRESİ ŞİDDETİ ZAMANI TÜRÜ GÜRÜLTÜ FİZYOLOJİK TEPKİLER RUHSAL TEPKİLER FİZYOLOJİK TEPKİLER ANĠ GÜRÜLTÜDE KAS GERĠLMELERĠ BAġ DÖNMESĠ YORGUNLUK ĠġĠTME KAYIPLARI METOBALĠZMA Detaylı SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ
SINAV KAYGISI ÖLÇEĞİ Adı, soyadı... : Sınıfı... : Tarih :.../.../2015 YÖNERGE: Okuduğunuz cümle sizin için her zaman veya genellikle geçerliyse sağdaki boşluğa " doğru " anlamına gelen D harfinin altına Detaylı 11. Kullara rızık olması için birbirine girmiş, küme küme tomurcukları olan uzun boylu hurma
KURAN'I KERİM TÜRKÇE MEALİ (DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI) 50-KAF SURESİ Mekke'de inmiştir. 45 (kırkbeş) âyettir. "Kaf" harfi ile başladığı için bu adı almıştır. Rahmân ve Rahîm (olan) Allah'ın adıyla. 1. Detaylı 2011-2012 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI PSİKOLOJİ DERSİ 10. SINIFLAR I. DÖNEM II. ORTAK YAZILI SINAVI
Adı: 2011-2012 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI A GRUBU AAA ADI SOYADI: SINIFI: NO: 08.01.2011 AAA Soyadı: PSİKOLOJİ DERSİ 10. SINIFLAR PUAN 2010 2011 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI.11.A SINIFI SOSYOLOJİ DERSİ 1.DÖNEM 2.YAZILI Detaylı Özgüven Nedir? Özgüven Eksikliği Nedir?
Özgüven Nedir? Özgüven; kendimiz ve yeteneklerimiz hakkında pozitif ve gerçekçi bir anlayışa sahip olduğumuz anlamına gelmektedir. Diğer taraftan, özgüven eksikliği ise; kendinden şüphe duymak, pasiflik, Detaylı 14 12 Bu ifadenin ne zaman kaba olduğu ne zaman gerekli olduğu konusunda onunla konuşabilirsiniz. Annebaba yanındayken ona nazikçe teklif edilen bir şeyi istemediğini Hayır diye bağırarak ifade etmek doğru Detaylı MOTİVASYON. Nilüfer ALÇALAR. 24. Ulusal Böbrek Hastalıkları Diyaliz ve Transplantasyon Hemşireliği Kongresi Ekim 2014, Antalya
MOTİVASYON Nilüfer ALÇALAR 24. Ulusal Böbrek Hastalıkları Diyaliz ve Transplantasyon Hemşireliği Kongresi Ekim 2014, Antalya Motivayon nedir? Motivasyon kaynaklarımız Motivasyon engelleri İşimizde motivasyon Detaylı Efendim, öğrendiklerimin ikincisi; çok kimseyi, nefsin şehvetleri peşinde koşuyor gördüm. Şu âyet-i kerimenin mealini düşündüm:
Hatim-i Esam hazretleri, hocası Şakik-i Belhi hazretlerinin yanında 33 sene kalır, ilim tahsil eder. Hocası, bu zaman içinde ne öğrendiğini sorduğu zaman, sekiz şey öğrendiğini söyler ve bunları hocasına Detaylı Siz, Kimi Seviyorsunuz? Perşembe, 07 Ekim 2010 07:38
Bütün mesele tam bir sevgi meselesidir. Sevgi kalpte başlar kalpte biter. Sevgi gönlün, kalbin eylemidir. Allah ın bir ismi de Vedud dur. Allah yarattıklarını sever ve bu dünya sevgi ile ayakta durur. Detaylı ULUSAL VEYA ETNİK, DİNSEL VEYA DİLSEL AZINLIKLARA MENSUP OLAN KİŞİLERİN HAKLARINA DAİR BİLDİRİ
209 ULUSAL VEYA ETNİK, DİNSEL VEYA DİLSEL AZINLIKLARA MENSUP OLAN KİŞİLERİN HAKLARINA DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 20 Aralık 1993 tarihli ve 47/135 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir. Detaylı Vakıfların toplumsal yaşamımızdaki hizmetlerini şöyle sıralayabiliriz. 1. Dini hizmetler. 2. Sağlık hizmetleri. 3. Eğitim ve öğretim hizmetleri
Bir hizmetin sürüp gidebilmesi için, kişilerin kendi istekleriyle bağışladıkları para ve mülklere Vakıf denir. Bağışlanan mülklerin, eserlerin geleceğe sağlıklı kalabilmeleri korunmalarına bağlıdır. Geçmişin Detaylı BALTAŞ-EKSEN KİŞİYİ TANIMAK SEÇME VE YERLEŞTİRMEDE UYGULAMALAR VE BAKİR ALANLAR. twitter.com/baltasbilgievi Facebook.
BALTAŞ-EKSEN KİŞİYİ TANIMAK SEÇME VE YERLEŞTİRMEDE UYGULAMALAR VE BAKİR ALANLAR GÖRÜŞME GENEL YETENEK KULLANILAN YÖNTEMLER KİŞİLİK REFERANS YETKİNLİK TESTLERİ DEĞERLENDİ RME MERKEZİ 2 GÖRÜŞME Sonraki adımların Detaylı Evde çalışırken yararlanabileceği bir yazı tahtası çok işe yarayabilir. Bu tahta, hem yapıcı bir oyuncak
Evde çalışırken yararlanabileceği bir yazı tahtası çok işe yarayabilir. Bu tahta, hem yapıcı bir oyuncak (örneğin öğretmencilik oyununda) hem de kalem tutma ve yazı yazma becerisinin gelişimine katkıda Detaylı 2017 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim