Gezi bizimdir, Sur bizimdir...
"Tahir Ağabey bu açıklamanın sonrasında Sur sokaklarında silahlı saldırıya uğrayarak katledildi... Onu büyük bir saygıyla anarken dayanışmayı yükseltelim, direnişi yükseltelim, barışı yükseltelim. Sur, Sur halkınındır. Türkiye direnenlerin."
Sur, Diyarbakır'ın dört büyük merkez ilçesinden biri. 2008 yılında, 5747 sayılı kanunla, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde, Diyarbakır'ın en eski yerleşim merkezinde kurulmuştur. Sur adını ise ilçe merkezi ile çevrili bulunan tarihi Diyarbakır surlarından almıştır. Diyarbakır surları, dünyadaki en uzun surlardan örneğin Çin Seddi’nden, İstanbul surlarından sonra gelir.
Bugün açık hava müzesi konumunda olan Diyarbakır Sur'ları Roma döneminden sonra bölgeye egemen olan Bizans, Abbasi, Selçuklu, Artuklu, Eyyübi ve Osmanlı dönemlerinde de önemini korumuş, çok kez yeni düzenlemeler yapılarak onarılmıştır. Birçok duvarında, sokağında, meydanında onlarca uygarlıktan izler ve mimari motifler barındırmaktadır.
Sur ilçesi 9500 yıllık tarihiyle, 30'a yakın uygarlığa ev sahipliği yapmış, sosyo-kültürel olarak büyük bir birikimin, farklı renklerde, farklı dillerde bir arada ve kardeşçe yaşamın adresi olmuştur. Diyarbakır surları geçmişte birçok kuşatmada da önemli rol oynamıştır. Örneğin 1930’lu yıllarda Diyarbakır’ın "hava alabilmesi" için bu surların yıkılması yönünde bir fikir öne sürülmüş ve dönemin şehir valisi bu surları birkaç yerden yıkmaya çalışmışsa da 1932 yılında buraya gelen Prof. Dr. Albert Gabriel ve şehir aydınlarının çabaları sonucunda bu yıkım engellenmiştir.
Geçtiğimiz günlerde ise Sur, 1 yıl 8 ay 23 günle dünyanın en uzun süreli sokağa çıkma yasağının olduğu ilçe olarak tarihe geçmiştir.
Yaklaşık iki yıldır şiddetli çatışmaların yaşandığı, evlerin ve şehir merkezinin ağır silahlarla tarandığı, tabiri caizse tahrip olmayan tek bir evin kalmadığı Sur, şimdi de Acele Kamulaştırma Yasası ile tüm tarihi dokusu ile yok edilmek isteniyor.
25 Mart 2016 tarihinde Bakanlar Kurulu kararıyla kabul edilen yasa gereği "kamu güvenliği" için Sur tamamen yıkılıp, “terör odaklarından” arındırılacak ve yeniden inşaa edilecek. TOKİ'si, TOMA'sı, polisi de tam kadro hazır yıkım için. Peki devlet kamu güvenliğini kimin için sağlamakla mükelleftir? Kamu güvenliği halk için midir, yoksa müteahhitler için mi? AKP/Saray Rejimi'nin ülkeyi 16 yıldır nasıl yönetiyorsa Sur'da cereyan eden tablo da odur esasında. Özelleştirme, ötekileştirme, rant, kentsel dönüşüm ve biat eden bir toplum. Bunların gerçekleşebilmesi için de gereken zor aygıtını kullanma.
Geçtiğimiz Mayıs ayında camilerden yapılan "evlerinizi boşaltın" uyarısıyla bazı yurttaşlar evlerini sırtlarına yükleyip, göç yollarına düştüler. Alipaşa ve Lalebey mahallelerinde ise yıkım çoktan başlamış durumda, şu ana kadar 300'ün üstünde evin yıkıldığı söyleniyor. Uzun zamandır devam eden çatışma ortamı, sokağa çıkma yasakları, Sur halkının gaspedilen yaşama ve barınma hakkı düşünüldüğünde daha iyi bir gelecek için göç edenleri anlamak, insani ve vicdani olarak hak vermek mümkün. Peki ya kalanlar?
Kalanlar için göçe zorlanma, kesilen elektrik ve sular, yarısı yıkık bir kentin ortasında yaşama telaşı kaldığı yerden devam ediyor.
Özellikle yaz aylarında ve Diyarbakır sıcağında suyun ne hayati bir önem arzettiğini bilenler bilir. Sırf evlerin boşaltılma süresini hızlandırmak ve direnci kırmak için mahallelerde sık sık suların kesildiği mahalle halkı tarafından çok kez dile getirildi. Bugün Sur için modern zamanın Kerbela'sı dersek yeridir. Sırf halkın su ihtiyacı için yine halk tarafından su tankeri kiralanmış ama mesele orada bitmiyor. Mahalleyi çevreleyen ve yıkıma eşlik eden TOMA ve polis barikatlarını aşıp eve su taşımak derdi de var. Baş gösteren bir diğer tehlikeyse uzun süreli susuzluk, temel yaşamsal giderlerin sağlanamaması ve kötü şartlarda barınmanın muhtemelen sebep olacağı salgın hastalıklar...Sur halkı bir yandan yoksullukla, işsizlikle boğuşurken diğer yandan evleri, kentleri ve kültürleri için direnmeye devam ediyor.
Çeşitli platform, sivil toplum kuruluşları ve siyasi partilerin yakından takip ettiği Sur yıkımı birçok hukuki yolun denenmesi ile engellenmeye çalışılıyor. Birçok sanatçı yıkıma karşı videolar çekti, destek mesajları yayınladı. Birçok ilde yıkımın durdurulması için imza masaları, standlar kurulmuş durumda. Bizler bu tabloda bu yıkıma karşı durup, kamuoyu desteğini sağlayabilir, Sur halkı ile dayanışma içinde olabiliriz.
Geçtiğimiz günlerde Sur'da çekilen bir videoyu muhtemelen herkes izlemiştir. Gazetecilere yıkımı anlatmaya çalışan Surlu kadına, elindeki şeftaliyi sallayarak büyük bir rahatlıkla "kameralara oynama" diyen polis videosu, hatırlarsınız. Tarihi ve sosyo-kültürel değerini bilmediği -asla bilemeyeceği- yapıları yıkıp, elinde şeftalisiyle halka küstahlık yapanlara izin vermeyelim. Daha çok para, daha çok rant, daha çok kentsel dönüşüm uğruna tarihimizi yerle yeksan etmeye kalkıyorlar, göz yummayalım. Dün gözü Gezi'de olanların bugün gözleri Sur'dadır. Gezi bizimdir, Sur bizimdir...
Sevgili Tahir Elçi Sur'un tarihi dokusunu korumak için Diyarbakır Barosu adına yaptığı basın açıklamasında şu sözlere yer veriyor:
"Biz Diyarbakırlılar olarak Diyarbakır barosu olarak tarihi değer ve eserlerimize insanlığın bin yıllık emeğine birikimine bu kadim şehre sahip çıkalım. Biz buradan çağrı yapmak istiyoruz. Biz bu tarihi bölgede bir çok medeniyete beşiklik etmiş ev sahipliği yapmış bu kadim bölgede insanlığın bu ortak mekanında silah, çatışma, operasyon istemiyoruz. Savaşlar, çatışmalar, silahlar, operasyonlar bu alandan uzak olsun diyoruz. Bu amaçla bugün arkadaşlarımla Diyarbakır barosu üyesi arkadaşlarımla ve Diyarbakırlılara birlikte buradayız. Buradan demokratik tepkimizi ifade etmek için buradayız. Bu davranışı tarihe yönelik bu şiddet eylemini tarihe bir değere yönelik bu suikastı saygısızlığı kınıyoruz. Tarihine, tarihsel değerlerine tarihsel mirasına sahip çıkmayan toplumlar doğru ve güvenli bir gelecekte kuramazlar. Bu nedenle tarihimize değerlerimize tarihi ve kültürel mirasımıza sahip çıkalım diyoruz"
Tahir Ağabey bu açıklamanın sonrasında Sur sokaklarında silahlı saldırıya uğrayarak katledildi... Onu büyük bir saygıyla anarken dayanışmayı yükseltelim, direnişi yükseltelim, barışı yükseltelim.
Sur, Sur halkınındır. Türkiye direnenlerin.
Prof. Dr. İzge Günal yazdı: Evrim kuramına 'inanmak' ne demek?
İsteyen karşı çıksın, isteyen “inanmasın”, irili ufaklı tüm enfeksiyonların tedavisi için, kanser ve sorunlarına karşı mücadele edebilmek için, bel ağrısı, omuz ve kalça sorunları, sinir sıkışma hastalıklarının tedavisi için evrim kuramının kazanımlarını uygulamak bir zorunluluktur. Evrim kendisine inanmayanlara da yardımcı olmaya devam etmektedir.
Halkla bilim insanları, dolayısıyla bilim arasında bir uçurum olduğundan, bilim insanlarının fildişi kulelerinde oturup kimsenin anlamadığı konularla ilgilendiğinden söz edilir. İçinde ciddi bir eleştiri ağırlığı taşıyan bu yargı doğrudur ve bilim politikaları oluşturulurken, sözde bile olsa, bu uçurumun aşılmasına yönelik önlemler alınır. Ama sonuçta yine de insanlar bilimden uzaktır ve bu konuda fikir yürütmekten kaçınırlar. Gerçekten de hücre içi enzimler, proton hızlandırıcıları veya Fermat’ın teoremleri uzmanları dışında pek tartışılmaz. Aslında bilimin tüm kapsamı için bunun geçerli olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Tek bir istisna dışında: Evrim kuramı!
Bilim ile halk arasındaki açı tam da bu noktada daralmış gibi gözükse de durum böyle değil. Gerçekten de herkes evrim kuramıyla ilgilenip, konuyla ilgili gelişmeleri takip etse, hatta bulguları tartışabilse ne güzel olurdu değil mi? Ama böyle olmuyor; kimse evrimi bilmeden, hatta konuyla ilgili en ufak bir fikri olmadan insanın maymundan türediğini sanıp, “ben evrim teorisine (kuramına) inanmıyorum” denilebiliyor. Daha kötüsü bunu söyleyenler arasında çok sayıda profesör unvanlı, doktora dereceli insanlar olması. Çok bildikleri için de ekliyorlar: “ne de olsa bu bir teori, kanıtlanmış bir şey yok ki”. Görünen o ki, Türkiye’nin eğitim sorunu sanılandan çok daha vahim durumda. O zaman öncelikle bazı kavramalara açıklık getirmek gerekiyor.
Bilim, doğayı ve toplumu bir takım yöntemlerle sistematik bir biçimde inceleyen çalışmaların bütünüdür. Bu çalışmalar hem entelektüel hem de deney, gözlem gibi uygulamaları kapsar. Bilimi ampirik bir bilgiden ayıran en önemli nokta sistematik olması, yani bulguları sistematize etmeye çalışmasıdır. Doğada ya da toplumda gözlenen veya ölçülen herhangi bir bulgu sadece bulgudur, o kadar. Ancak ne zaman iki farklı bulgu arasındaki bağlantı araştırılmaya başlanır, işte o zaman bilim süreci de başlamış, tekil bilgiler bilime dönüşmüş demektir. Ampirik bilgi ile bilimin farkı budur.
Bu aşamada artık hipotez oluşturulabilir. Hipotez, bir gözlemin, deneyin, sorunun üzerinde daha fazla araştırma yapılmasına olanak sağlayan geçici açıklama demektir. Aslına bakarsanız, hipotez sadece ve sadece açıklama önerisidir. Hipotezin Türkçesi de “önerme”dir zaten. Hipotezler az bulguyla oluşturuldukları içim yapısal olarak zayıf oldukları söylenebilir, her yeni bulguyla değişikliğe uğrayabilirler hatta tümüyle değiştirilebilirler.
Bilim içerisindeki bir diğer önemli kavram da yanlışlama çabasıdır. Bilimciler ilk andan itibaren, öncelikle bulgularını, sonrasında da hipotezlerini yanlışlamaya çalışırlar. Bu çaba, yasalar ve kuramlar için de geçerlidir. Bir hipotez yanlışlanamadığı sürece sağlamlaşır, yasa veya kuram olma yönünde ilerler. Ancak hipotezlerin yanlışlanabilme olasılığı, daha sınırlı sayıda bulguya dayandığı için, diğer kavramlara göre daha yüksektir.
Bilimsel yasalar sınırları belirlenmiş özel durumların matematiksel ifadelerle tanımlanmasıdır. Örneğin yerçekimi yasası gibi. Yerçekimi yasası yerçekimini tanımlar; “bir nesneyi bıraktığınızda düşer” gibi. Yerçekimi kuramı (teorisi) ise bunun nedenini açıklar ve dünyanın güneş etrafında dönmesi ile, bırakılan cisimlerin yere düşmesi arasındaki bağlantıyı da yine yerçekimi kuramı açıklar, yasası değil.
Bu durumda kuram veya teori’yi tekrarlanan gözlem ve deneylerle mevcut bilgi birikimini açıklayabilen, gözlem, deney ve akıl yürütme gibi yöntemlerle sürekli doğrulanan ve yanlışlanamayan hipotez olarak tanımlamak olasıdır. Bilim kavramları arasında bir hiyerarşi tanımlamak doğru olmamakla birlikte kuramın, yasanın da üzerinde olduğu söylenebilir çünkü kuram içerisinde çok sayıda yasa ve önermeyi barındırmaktadır. Söylemek istediğim, “evrim zaten hala bir teori, yasalaşmadı ki” ifadesi asla doğru değildir ve isimlerinin önünde Prof., Dr., gibi unvanları olan kişilerin kullanması da en hafif deyimiyle eğitim sistemimizdeki bunalımı işaret etmektedir. Bilimsel bir kavram olarak kuram (teori), günlük yaşamda kullanıldığı biçimde “benim bu konuda bir teorim var” basitliğinin çok ötesindedir. Bir yasanın yanlışlanma olasılığı kurama göre daha yüksektir.
Evrim kuramı yanlış olabilir mi?
Teorik olarak bu sorunun yanıt evettir. Ortaya çıkan yeni veriler evrim kuramıyla çelişmeye başlarsa, evrim kuramı da değişebilir. Bu yargı evrim kuramı kadar, hücre kuramı için de, atom kuramı için de geçerlidir. Ancak, gericiler hiç umutlanmasın, evrim kuramı bütünüyle reddedilmeyecektir, belki üzerinde bazı revizyonlar gerekecektir. Yıllık ortalama 70.000 civarında bilimsel çalışma ile (ki bu milyonlarca deney ve gözlem demektir) desteklenen evrim kuramının yanlışlanması artık ham bir hayalden öte bir şey değildir, çünkü yeni bir kuram geliştirilebilirse bu verilerin tümünü açıklayabilmelidir. Dahası bugün evrim kuramı, ilgili tüm bilim disiplinleriyle uyum içerisindedir. Denilebilir ki evrim, kapsayıcılığı ile bilimin bir tür tutkalıdır.
Evrim kuramına inanmamak!
Öncelikle bilimsel bir bilgi inanç konusu değildir. En fazla kabul etmemek olabilir. Ancak kabul etmemek için önce var olan kuramı iyi bilmek, sonra yanlışlığını göstermek ve evrim kuramı için de bahsettiğimiz milyonlarca veriyi daha iyi açıklayabilecek bir kuramla ortaya çıkabilmek gerekir. Yoksa hiç bir desteği olmaksızın “kabul etmiyorum” veya “inanmıyorum” demek anlamsızdır. O zaman yarın birisi de kalkıp “ben logaritmaya inanmıyorum” veya “tam sayıları kabul etmiyorum” dediğinde ne olacak? Benzer biçimde, “tifonun bulaşıcı olduğuna, akciğer kanserinin ölümcül olabileceğine, uçakların uçabildiğine” inanmayanlara ne diyeceğiz? Sanırım ortada temel bir bilgi eğitimi sorunu var; özellikle yüksek lisanslılar ve doktoralılar için.
Bilime karşı gericilik
Freud, “bilim tarihindeki büyük devrimlerin ironik tek bir ortak noktası vardır; adım adım insanın üstünlük duygusunu ve gururunu ve daha önce sahip olduğu kendisini önemseme duygusunu yitirmesine yol açmasıdır” der. Freud öncesi iki olağanüstü bilimsel devrim yaşanmıştı: birincisi Kopernik’in güneş sistemini tanımlayarak, evrenin merkezinden çıkardığı dünyanın sıradan, küçük bir gezegen olduğunu göstermesi; diğeri ise Darwin’in insanın konumunu aşağı çekerek hayvanlar dünyasına indirgemesi.
Her iki kuram da ilk ortaya atıldıklarında dinci gericiliğin saldırısına uğramışlardı. Aslında her türlü bilimsel gelişme bilinmeyenle ilgili alanı daralttığı için dini düşüncelerle çatışır, çünkü din kavramı bilinmeyenler üzerine kuruludur. Bilinenin artması, bilinmeyenin alanını daraltır. Kopernik ve Darwin’in kuramları ise sadece dinsel alanı daraltmıyor, doğrudan kutsal kitaplarda yazanlarla çelişiyordu. Dünya merkezli olmayan evren kuramı engizisyon mahkemelerinde çok canın alınmasına neden olmuştu.
Evrim kuramının karşısında bugün yaradılış inancı vardır. Tüm dinlerin ortak noktası olan bu inancın zayıflaması, ki evrim kuramı her yıl milyonlarca kanıtla bunu yapmaktadır, din adına dünyada egemenliklerini sürdürenlerin de zayıflaması, en azından düşünsel gücünü yitirmesi anlamına gelmektedir. İşte tam da bu nedenle evrimin karşısındadırlar.
Darwin diyor ki: “Hristiyanlığın ilahi bir vahiy olduğuna inancım giderek azaldı.... Herhangi biri Hristiyanlığın hakiki olmasını nasıl umut ediyor, anlamakta zorluk çekiyorum doğrusu. Şayet hakikiyse metin yalın bir dille inanmayan insanların, ki bu babamı, ağabeyimi ve en iyi dostlarımın hemen hepsini kapsayacaktır, ebediyen cezalandırılacağına işaret etmektedir. Ve böylesi bir öğreti lanet edilecek bir öğretidir.... Tıpkı bir maymunun yılanlara karşı beslediği içgüdüsel korku ve nefretten kurtulmasının zor olması gibi, insanların da tanrı inancından kurtulması zor olabilir”.
Bu sözlerde Hristiyanlığın yerine dinciliği koyduğunuz zaman neden evrime ve Darwin’e saldırıldığını, “inanılmadığını” anlayabilirsiniz.
Bugün modern tıbbın en temel paradigmalarından biri olan “hastalık yoktur, hasta vardır” kavramı, aslında evrimsel tıp kuramının başka türlü bir ifadesidir. Bireysel farklılıkları algılayabilmek için evrimsel bir bakış açısına sahip olmak gerekir. Ancak isteyen karşı çıksın, isteyen “inanmasın”, irili ufaklı tüm enfeksiyonların tedavisi için, kanser ve sorunlarına karşı mücadele edebilmek için, bel ağrısı, omuz ve kalça sorunları, sinir sıkışma hastalıklarının tedavisi için evrim kuramının kazanımlarını uygulamak bir zorunluluktur. Evrim kendisine inanmayanlara da yardımcı olmaya devam etmektedir.
*Bu yazı Yön Dergisi'nin 7.sayısında yayınlanmıştır.
İşçi sınıfının büyük kılavuzu Kapital 150 yaşında
Marx’ın Kapital’i bir buldozerdir. Kendinden öncekilerin tümünü ezip geçer. Ondan önceki iktisadın kavramlarını kullanıp Marx’ı atlamak, görmezden gelmek mümkün değildir. Kapital’in ilk cildinin ilk baskısından 150 yıl sonra, bugün bile “emek-değer” dendiğinde herkesin aklına sakallı bir adam gelir. “Sınıf” sözcüğü Marx’a atıfsız kullanılamaz. Bu konularda sözü olan herkes Kapital’in mirasından devam eder.
Karşı taraftaysa, Marx’ın kavramları artık kullanılamaz haldedir. Kapital, kendinden öncekileri almış, mantıksal sınırlarına götürmüş ve orada tarihsel gerçekleri bulmuştur. Burjuva bilim insanlarından birçok kavram ve teori geri verilmemek üzere alınmıştır. Kapital sonrası dünyada, iki dev burjuva iktisatçı, Adam Smith ve David Ricardo, burjuvalarca terk edilmek zorundadır. Bunun geri dönüşü yoktur ve Kapital sonrası burjuva iktisadı sıfırdan başlamak zorundadır. Kapital’in konularında söz söylemek burjuva iktisatçılarına yasaklanmıştır.
Peki, başlayalım o halde. Ne var Kapital’de bu kadar sarsıcı olan? Daha da geriye sarabiliriz. Marx’ın neden “Kapital” ismini seçtiği ile başlayabiliriz. Çünkü kapitalizmde, yani sermaye ilişkilerinin egemen olduğu toplumda yaşıyoruz ve Marx onu inceliyor. Cevap basit olduğu kadar yol gösterici. Kapitalizmde analizi sermayeden başlatıyoruz. Sınıflara da, tekellere de, devlete de, dine de, ahlaka da sermayeyi ve onun döngüsünü takip ederek varıyoruz.
Sermaye döngüsü: Para-Meta-Para
Sermaye döngüsünü şöyle özetleyebiliriz: Başlangıçta burjuvanın elinde bir miktar para var. Burjuva, bu parayı büyütme amacıyla yola çıkar. Parayı büyütmek için üretim gerekir. Üretimse hammadde, makine, ofis binası ve emekçi gerektirir. Burjuva, bunları edinmek için parayı harcar. Üretimi başlatır. Artık burjuvanın elinde para yoktur. Sermayesi para formundan meta formuna geçmiştir. Emekçinin ücreti hariç diğer giderler başka başka sermayedarlara ödenir. Emekçinin ücreti ise emekçiye verilir.
Bir süre geçer, üretim sona erer ve artık yeni ürünler satışa hazırdır. Bunlar satılır ve karşılığında bir miktar para alınır. Son para miktarı başlangıçtakinden fazladır. Kârlı iş yapılmıştır. Sonuçta sermaye tekrar para formunu alır, böylece para-meta-para döngüsü tamamlanır ve aynı anda tekrardan başlar. Kapitalizm, bu ilişkinin, bu döngünün yönetici olmasıdır.
Güzel, ama burada yenilik nerede? Bunu herkes anlatır. Belki kavramsallaştırma daha zayıftır, ama herhalde Marx’tan önce de işlerin böyle yürüdüğünü söyleyen insanlar vardır. Değil mi?
Doğru, ama çok önemli bir konuyu atladık. Para-meta-para döngüsünde ikinci para ilkinden fazla. Neden? Burjuvalar tüketiciyi kazıkladığı için mi? O zaman rekabetin kapitalizmi yıkması gerekirdi. Makine mi? Öyle olsa makinenin değeri yükselir ve makineyi alan burjuvanın kâr etme şansı kalmazdı. Yani, ilk para miktarı ikincisi ile aynı olurdu, kâr ortadan kalkardı. Aynı mantıkla kârın kaynağı emekçi de olamaz, denebilir (mi?). Çünkü emekçi de emeği için daha yüksek bir ücret ister. O halde nasıl oluyor da ilk para miktarı ile ikincisi farklı oluyor? Kapital öncesi iktisat işte burada tıkanıyor.
İşte Kapital’in ilk cildinin yüceliği, bariz gözüken, ama bir türlü açıklanamayan bu kör düğümü çözmesidir. Tekrarlayalım: Kârın kaynağı burjuvanın diğer burjuvalardan aldığı olamaz, çünkü öyle olsa alıcı burjuva satıcıyı kazıklıyor olurdu. Ne makine ne hammadde değer yaratabilir. Onlar sadece değerlerini yeni ürüne aktarabilirler.
O zaman, sadece ama sadece emek değer yaratabilir. İyi de, demin onun da yaratamayacağını göstermedik mi? Öyle olsa emekçinin ücretini yükselteceğini söylemedik mi? Bunları söylediğimizde bir hata yaptık. Marx’tan önceki iktisatçıların hatasını tekrarladık. Emek ile emek-gücünü karıştırdık. Emek bir süreçtir. Emek-gücü ise metadır. Emekçinin sattığı emek-gücüdür. Emek-gücünün değeri, yani işçinin ücreti, onun ertesi gün tekrar işe gelmesini sağlayacak miktardır. Bir günlük emek ise bunun çok ötesini üretebilir. Bir diğer ifadeyle, işçiye ödenen, işçinin ürettiğinin çok altındadır. İşçi kazıklanmaz ve emeği sömürülür. Kârın kaynağı da emek sömürüsüdür.
Kapitalizmi yıkacak sınıf
Tam olarak bu yüzden, kapitalizmi sadece işçi sınıfı yıkabilir. İşçi sınıfının bu kabiliyeti, bilinçlilik ile, kültürlülük ile, açık görüşlülük ile ilgisizdir. Sınıfın (potansiyel) gücü tamamen sermaye döngüsünden kaynaklıdır. Sermaye kârsız yapamaz ve sadece emek yeni bir değer yaratabilir. Daha da açık yazalım: Çevreci sermaye olur, LGBT haklarına ve kadın sorunlarına duyarlı sermaye olur, laik sermaye olur, dinci sermaye olur… Emek sömürüsünü mümkün kılan ne varsa, kârı arttırmayı ne sağlarsa sermaye onu destekler. Ama sömürüye karşı olan sermaye olmaz. Emeği sömürmeyen sermaye var olamaz. Bir diğer deyişle, sömürüye karşı çıkan örgütlü bir işçi sınıfı için sermaye düzenini ortadan kaldırmak işten bile değildir. İşte Kapital, bunu açığa çıkarıyor.
150 yılın ardından Kapital
Marx’ın hayattayken basılmasına izin verdiği tek Kapital cildinin, Kapital’in ilk cildinin ilk baskısının üstünden 150 yıl geçti. Doğal olarak, bu süre zarfında kapitalizm belli değişikliklerden geçti. Emperyalist aşamaya geçildi, tekeller yayıldı, reel sosyalizm deneyimi yaşandı. Ancak Kapital güncelliğini kaybetmedi. Kapitalizmin DNA’sı, para-meta-para döngüsü ve emek sömürüsü hiç değişmedi. İşte bunlar değişmediği, ya da bir başka ifadeyle söylersek kapitalizm bir bütün olarak yıkılıp yok edilmediği sürece de Kapital güncelliğini korumaya, burjuvaların ağzının tadını kaçırmaya ve işçi sınıfına kılavuz olmaya devam edecek.
Yılmaz Güney'i neden seviyoruz?
Bir sanatçıyı kaçınılmaz olarak önce eserlerine bakarak değerlendirebiliriz. Öncelikli mesele verdiği ürünleri içselleştirip ikna olup olmadığımızdır. Daha sonra şahsına dair bir takibe girip belgesel bir izleme yaptıysak, sanatçı kimliğinin dışında bir insan olarak tanıdıkça kişisel duygumuzu tayin edebilir ve sevmeye/sevmemeye devam edeceğimize karar verebiliriz. Sanatçı direkt insan duygularına hitap edip, kalbe hatta ciğere dokunma yeteneğine sahip biri olarak tanıdığımız, başbaşa dertleştiğimiz, tartıştığımız, anımızı paylaştığımız, hayatımıza dair bazı soruların cevabını vermesini beklediğimiz kişidir. Bu yüzden hiç tanımamış, görmemiş dahi olsak aslen eserlerini kastettiğimiz halde sevgi ve hayranlığımızı, ya da nefret ve düşmanlığımızı şahsına karşı besliyor gibi duyarız. Örneğin Mozart’ı çok severim demekteki kasıt şahsını huyunu suyunu çok severim demek değil elbette kendisi ile tanışıp aynı ortamda bulunma imkanımız da olmadığına göre kastedilen Mozart’ın müziğini, sanatını, dehasını sevmemizdir. Bu hepimizin bildiği malum bir gerçek, belki şahsen tanısak düşmanı olacağımız bir karakterdi, kim bilir.
Bu hadsizce geniş genellemenin altı da var elbette. Sanatı kusursuz ama eylemleri ile büyük nefret ve düşmanlığı hakeden sanatçıların var olması gibi. Sever ya da sevmeyiz ama her iki gruba ait insanların özel ve istisnai bir ressam olduğunu kabul edeceğini umduğum Salvador Dali’den nefret etmek için Francocu bir faşist olduğunu öğrendikten sonra şahsen tanıyıp fiziksel varlığına şahit olmamıza gerek var mı? Daha küçük bir ihtimal ile bu durumun tam tersi ise şöyle olabilir: Eserlerinden hiç hoşlanmadığımız ama şahsen tanışıp dost olduğumuz birini iyi bir insan olduğu için sevebiliriz ancak bu da o kişiyi bir sanatçı, bir yaratıcı olarak soyutlamış hatta unutmuş olmamız sayesinde gerçekleşebilir.
İşte büyük sanatçı ve büyük insanlık Yılmaz Güney yukarıda elimden geldiğince gruplandırmaya çalıştığım hayranlarının gözünde bir insan olarak sanatçının ait olduğu kümelerden hiçbirine ait olmayan bağımsız istisnaların olduğu ayrık bir kümenin içinde duruyor. Onu hiç tanımdan “arkadaş”ımızmış gibi sevdiğimiz, bir kusuru olduğunda onun yerine biz özür dileyecekmiş ve hatasına anlayış gösterekmişiz gibi kıyamadığımız dostumuz gibi seviyoruz. Her ne kadar olumsuz ve sevimsiz yanları var olsa da sevenlerinin gözünde bu karanlık gölgeleri (görece) derinlere itecek kadar olumlu özelliklere sahip bir insandır. Yılmaz Güney’i severim derken filmlerini ve edebiyatını kapsayan bir sevginin yanında dostumuz, abimiz, yoldaşımız olduğunu bilerek, buna inanarak da sevip hayranlık duyuyoruz. Sanki hepimiz otursak sabaha kadar karşılıklı birbirimizi dinlerdik iyimser inancı, ütopik hayali dev eserlerinin üstünde yükselerek sevgi ve saygıya evriliyor.
Filmlerinin ve kitaplarının (başlı başına bir yazının konusu olan) övgü ve eleştirilerine hiç girmeden, mutlak hayranlarından biri ve sadece başlıktaki soruyu cevaplamaya çalışan bir takipçisi olarak kendisine ciddiye alınmayacak kadar boş filmlerde oynadığı zamanlarda takılan “çirkin kral” lakabını hiçbir zaman sevmemiş ve yakıştıramamışımdır. Bu iki kelimelik tamlamanın kusurlu oluşu beni hep rahatsız etmiştir. İkisi de gayet olumsuz etki sahibi sözcüklerdir. Çirkin, sevilmeyeni, reddedileni, doğaya aykırı olanı ifade eder, oysa Güney tüm ilkelliği ve şekil verilmemiş hali ile doğanın ta kendisidir. Kral ise inancımız ve ait olduğumuz taraf gereği halkı reddeden, halkı sevmeyen, ondan beslenen, onu sömüren, kanını içen kişidir. Oysa Yılmaz Güney halkın ta kendisidir, soylu üst sınıfın adamı değildir, taşranın suyu toprağıdır, birbirine karıştığında şifa veren büyülü, efsanevi Anadolu toprağıdır. Kral çirkindir evet, kraliyet de kralcılık da saray da saraycılık da çirkindir. Halk için mücadele eden, kurtuluş ve özgürlük için üreten kimse çirkin olamaz olmamalıdır, öyle birinin çirkinliğine izin verilmemelidir, mücadele çirkinliğin düşmanıdır.
Adananın bucağından İstanbul’un sadece ismi yeşil kendi bataklık olan çamlığına gelip yetenek, irade, inat ve çalışkanlıkla maddi, manevi, bedensel, zihinsel bedeller ödediği yollardan geldiği yere ulaşan Yılmaz Güney, durmayıp pes etmeden yürümeye devam ettiği için hapsedilmiş, yurdundan sürülmüştür. Emekçidir, yorgun değildir, savaşçıdır, ucuz bir edebiyatçılıkla soslarsak gerçek bir yılmazdır.
Faşizm emek ve emekçi düşmanıdır biliyoruz. Yılmaz Güney faşizmle girdiği kavgayı kaybetmemiş hala süren bu kavgayı yeni kuşaklara devretmiştir, hayır miras bırakmamıştır, o ölümsüzdür bunu da biliyoruz. Mirası ölülerden alın, manevi ateşi herbirimizin elindeki meşalelerde harlanmaya devam ediyor. O, Şili stadyumlarında kesilen parmaklardır, o Cordoba dağlarında kurşuna dizilen göğüstür, o Varna önünden geçen vapuru usulca okşayan eldir, o Kızıldere’de delik deşik edilmiş kerpiç bir evin damıdır, avuçtaki çatlak, alındaki terdir. “Yaşanan gerçekleri olduğu gibi aktarmazsam tarih benden hesap sorar” diyen büyüğümüze selam olsun.
Siyahlara yapılan ayrım Hitler faşizmine nasıl ilham oldu?
Hitler faşizmi ırkçı yasaları uygularken hangi ükeyi model aldı? ceviriyoruz.org sitesinde yayınlanan, 'Naziler Jim Crow’dan Nasıl İlham Aldı?' adlı makale, siyah-beyaz ayrımcılığının Nazi yasalarına nasıl örnek olduğunu ele alıyor.
Naziler Jim Crow’dan Nasıl Ilham Aldı?
1935’te, Nazi Almanyası iki kökten ayrımcı yasayı onayladı: Reich Vatandaşlık Yasası ve Alman Kanının Korunması ve Alman Onuruna Dair Kanun. Bunlar birlikte Nürnberg Yasaları olarak biliniyorlardı ve Yahudi Soykırımı ve II. Dünya Savaşı sırasında Yahudi halkına uygulanan zulüm için hukuki zemin hazırladılar.
Naziler yasal olarak Yahudi vatandaşlara karşı ayrımcılık yapmaya ve onları haklarından mahrum etmeye karar verdiklerinde, sadece hiç yoktan fikirler ortaya atmıyorlardı. Başka bir ülkenin yasalarını yakından incelemişlerdi. Hitler’in Amerikan Modeli adlı kitabın yazarı James Q. Whitman’a göre de bu ülke Amerika Birleşik Devletleri idi.
Yale Hukuk Bürosu’nda profesör olan Whitman, “20. yüzyılın başında Amerika dünyadaki ırkçılık alanının önde gelen yargı organıydı.” diye belirtti. ‘’Amerikan ırk kanunları Nazi avukatlarının ilgilerini çekti, onları çok yakından incelediler ve sonuçta onlardan epey etkilendiler.” dedi.
Naziler, özellikle Jim Crow döneminin Siyahi Amerikanlara karşı ayrımcılık yapan ve onları Beyaz Amerikanlardan ayıran kanunlarına hayranlık duydular ve aynı tür bir ayrımcılığı Almanya’da başlatıp başlatmamayı tartıştılar.
Yine de sonuçta bunların yeterince ileri gitmeyeceğine karar verdiler.
“En çarpıcı Nazi görüşlerinden biri de Jim Crow’un Amerika Birleşik Devletleri’nde uygun bir ırkçı program olmasıydı, çünkü Amerikan siyahları zaten baskı altında ve zor durumdaydı.” diyor. “Fakat Almanya’da aksi şekilde, (Nazilerin hayal ettiği gibi) Yahudilerin zengin ve güçlü olmasından mütevellit, daha şiddetli tedbirler almak gerekiyordu.”
Bu nedenle Naziler, ABD’nin yerli Amerikalılar, Filipinliler ve diğer grupları ABD topraklarında yaşıyor olsalar dahi nasıl vatandaş olmayan kişiler olarak nitelendirdiği ile daha fazla ilgililerdi. Bu modellemeler, Yahudi Almanlarının vatandaşlıklarını ellerinden alan ve onları “uyruk” olarak nitelendiren Nuremberg Yasalarının vatandaşlık cüzünü etkiledi.
Ancak Nazilerin Almanya’ya nakledebileceklerini düşündükleri Jim Crow döneminin bir bileşeni de, 48 eyaletten 30’unda ırklar arası evlenmeyi yasaklayan melezleşme karşıtı yasalardı.
Whitman, ‘‘Amerika, bu türde açık ara farkla en acımasız kanunlara sahipti.’’ diyor. “Özellikle bazı eyalet yasaları, ırklar arası evlilik için ağır cezai yaptırım tehdidinde bulunuyordu ve bu da Nazilerin Almanya’da yürürlüğe sokmaya çok hevesli oldukları bir şeydi.”
Yahudi ve Aryan evliliklerini yasaklama fikri Nazileri bir ikilemle karşıladı: Kimin Yahudi olup kimin olmadığını nasıl anlayacaklardı? Ne de olsa ırk ve etnik kategoriler toplumsal olarak oluşturulur ve ırklar arası ilişkiler, iki tanımdan birine düzgün şekilde sığmayan evlatlar üretir.
Naziler yeniden Amerika’ya baktı.
Whitman “Bu melezleşme karşıtı yasalarla bağlantılı olan, yadsınamayacak yoğunlukta bir Amerikan içtihadı vardı.” diyor.
Tartışmalı “Tek Damla” kuralları, atalarından herhangi biri siyah olan herkesin yasal olarak siyah olduğunu ve beyaz biriyle evlenemeyeceğini belirtiyordu. Kanunlar ayrıca, bu grupların beyazlarla evlenmesini önlemek için bir kişinin Asya veya Yerli Amerikalı olduğunu neyin belirlediğini tanımlamıştı (özellikle Virginia’nın, Pocahontas’ın soyundan geldiğini iddia eden önde gelen beyaz aileler için “Pocahontas İstisnası” vardı).
Nürnberg Yasaları da, Nazilerin Yahudi ve Aryalı insanlar arasındaki evlilik ve cinsiyeti suç saymasına izin veren ve kimin hangi gruba ait olduğunu belirleyen bir sistem geliştirdi. Naziler, “Tek Damla Kuralı”nı benimsemek yerine, büyük ebeveynlerinden üç ya da daha fazlası Yahudi olan birinin Yahudi olduğuna karar vermişti.
Bu da, Whitman’ın da belirttiği gibi, ‘’Amerikan Irk Sınıflandırma Yasası, Nazilerin Almanya’da uygulamaya çalıştıklarından çok daha sert ve acımasızdı.’’ demek oluyor.
O zaman, Nazilerin savaş öncesinde ABD’de tek bir ağızdan kınanmaması şaşırtıcı bir şey olmamalı. 1930’ların başında, Amerikalı öjenistler Nazi’nin ırksal saflık hakkındaki fikirlerini memnuniyetle karşıladılar ve propagandalarını tekrar yayınladılar. Adolf Hitler’in açık hayranlarından biri olan Amerikalı havacı Charles Lindbergh, 1938’de Nazi liderinden bir gamalı haç madalyası aldı.
ABD savaşa girdiğinde kesinlikle Nazi karşıtı bir tutum sergiledi ancak siyah Amerikan askerleri iki ülke arasındaki benzerlikleri fark etti ve bir “çifte zafer mücadelesi” ile karşılarına çıktılar. Amacı ne miydi? Mihver güçlerine karşı yurt dışında ve Jim Crow’a karşı yurt içinde zafer.
Yazar: Becky Little
Çevirmen: İlker Aydın
(ceviriyoruz.org sitesinden alınmıştır)
Bir aydınlanma düşünürü: David Hume
25 Ağustos 1776 tarihi, yani eğer birkaç günlük gecikmeyi saymazsak günümüzden tam 241 yıl öncesi, düşünce tarihine İskoç Aydınlanması olarak geçen akımın en önemli temsilcisi sayabileceğimiz David Hume’un ölüm tarihidir. Aydınlanmayı maalesef hazmedememiş olan ülkemizde, özellikle akademi dışındaki entelektüel camia tarafından hemen hemen hiç tartışılmadan geçilen, Aydınlanmanın böyle önemli düşünürlerini daha sık hatırlamak gerekiyor. Dolayısıyla ölüm yıldönümü vesilesiyle Hume’un düşüncesini tartışmalı başlıklara girmeden kısaca aktarmak faydalı olacaktır. Amacımız “Aydinlanma da aslında çok baskıcı/dayatmacı” gibi düşünülmeden ortaya atılmış yargılara varmadan evvel, Aydınlanma düşünürlerini sadece bir girizgâh teşkil edecek şekilde de olsa tanıtmak ve belki biraz da merak uyandırabilmek.
Kant’tan Darwin’e pek çok düşünce ve bilim insanını etkilemiş, yeni sorular ve cevaplar üretmelerine neden olmuş bir düşünür olan D.Hume, ‘deneyimcilik’ (empricism) adını alan düşünce akımının kurucusudur. Hume’un tüm felsefesinin üzerine inşa olduğu temel fikir, insanın bilgisinin ve bilebileceklerinin kaynağında deneyimlerin olduğu tespitidir. Bu epistemolojik saptamadan yola çıkan Hume, yalnızca Descartes tarzında saf bir rasyonalizme değil aynı zamanda başta Hıristiyanlık olmak üzere tüm teist yaklaşımlara karşı da kapsamlı bir düşünce geliştirmiştir. Ancak her ne kadar felsefi olarak Descartesçı rasyonalizme karşı konumlandırsak da yine de bilginin başlangıç noktası olarak insanın kendisini/deneyimini işaret etmesi nedeniyle Hume, semavi, mistik, ya da kendi deyimiyle batıl açıklamaları bir kenara ittiği için kartezyen geleneğe teizme nazaran daha yakındır diyebiliriz. Pek çok alanda fikir yürüten Hume’un ahlak üzerine olan düşünceleri, siyasal düşünceleri ya da mesela özel mülkiyet, özgür irade gibi kavramlar üzerine olan düşünceleri de önemli olmakla beraber, O’nu asıl öne çıkartan nokta, dönemin teist yaklaşımları ile deneyimcilik felsefi zemini üzerinden girdiği tartışmalardır. Nitekim Hume’a göre içinde yaşadığı çağın asıl tartışması, Tanrı’nın varlığı/yokluğu hakkında “spekülatif ateistler” ile “dindar felsefeciler” arasında sürmekte olan tartışmadır.( Enquiry)
Hume’a göre insan idraki bir ikiliğin tam ortasında yer almaktadır. Bu ikilemin bir tarafında bilmemize katkı sunmayan çünkü olgusal olmayan a priori kavramsal/düşünsel araçlar vardır. Bu alana ait olan önermeler dış dünyadan bağımsızdır, matematik ya da mantık önermelerini bu alanın örnekleri olarak düşünebiliriz. Bu alandaki önermelerin önemli bir özelliği çelişki yaratabilecek şekilde kurulmuş olmalarıdır. Diğer taraftan deneyim alanımıza ait önermelerse olgusaldır ve çelişki oluşturmazlar. Çünkü deneyim alanı kabaca tümevarıma dayanmaktadır da denebilir. Çelişki oluşturma ya da oluşturmama noktası aşağıda aktarılacağı üzere önemlidir, o nedenle örnekleyebiliriz. Bugüne kadar havaya attığımız tüm elmalar yere düşmüştür ve deneyimlerimiz bundan sonra atacağımız tüm elmaların da yere düşeceğini bize söyler. Kurulan sebep sonuç ilişkisi fizik yasalarının getirdiği açıklamalardan bağımsız olarak sadece zihnimizde oluşmuş bir alışkanlığın eseridir. Çünkü pekâlâ yere düşmeyen bir elma da tıpkı uçan bir at gibi düşünülebilirdir, bir gün böyle bir elma ile karşılaşırsak fizik bilimi bu fenomeni açıklamak için kolları sıvayacaktır. Ya da ‘İzmir İç Anadolu bölgesindedir’ dendiğinde çelişik bir önermede bulunmayız, böyle bir önerme yalnızca yanlış bir önermedir. Diğer taraftan a priori yani deneyimden bağımsız önermeler çelişki oluşturabilirler. Yine örneklersek; 1.tüm insanlar ölümlüyse ve 2. Socrates bir insansa; bu tasım uyarınca ölümsüz bir Socrates olabileceğini iddia etmek tasımı çelişik hale getirir. Çelişki meselesi Hume’un teistlerle girdiği ‘kozmolojik argüman' tartışmasında üzerinde durduğu ve faydalandığı bir başlıktır.
İnsan idraki dış dünya ile yalnızca duyular aracılığı ile ilişkili olduğundan, deneyimlerimiz idrakin ve bilginin oluşmasında yegâne kaynaktır dedik ancak elbette bu kadar değil. İnsan kaynağı dışarıda olan deneyimler aracılığı ile anlama yetisini nasıl geliştirir? Hume’un cevap aradığı soru budur ve kahramanı olan Newton’dan esinlenerek mümkün olan en az sayıdaki prensiple idrak muammasını çözümlemeye çalışır. Hume’a göre insan, olgular arasında 3 temel ilişki kurabilmektedir; bunlar benzerlik, uzayda ve zamanda süreklilik ve elbette neden-sonuç ilişkisi. Bu üç yeti şu şekilde işler: Birbirinin aynı ya da benzeri olguları tanıyabiliriz. Annemizin fotoğrafı ile annemiz arasındaki özdeşliği bu tanıma yetisiyle kurarız. Irak savaşının görüntülerini gördüğümüzde Saddam’ı anımsayabiliriz çünkü hem zamanda hem de mekânda aynı sürekliliğe ait ögeler söz konusudur. Üç yeti içerisinde en mühim olanı kuşkusuz neden-sonuç ilişkisi kurabilme kabiliyetidir, çünkü neden-sonuç ilişkisi sayesinde geleceğe dair bir fikre sahip oluruz. Yani bu yetenek insan düşüncesinin içinde bulunduğu ana hapsolmasının önüne geçer. Fakat mühim bir nokta yukarıda da değindiğimiz gibi şudur ki düşünsel olarak sebep sonuç ilişkisinin zemininde alışkanlık dışında hiçbir gerekçe bulunamaz. Bu anlamda bilimlerin geliştirdiği kanunlar da en az deneyimlerimizin dış kaynakları kadar anlama yetimize dışsaldır. Yani kanunlar güneşe çıktığımızda neden ısındığımızı bize sadece dışsal olarak ifade ederler. İdrakimiz ise alışkanlığımız dolayımı ile bilime gerek duymadan güneşe çıktığımıza göre ısınacağımızı bilir. Hume’un iddiasına göre tıpkı yerçekimi kuvveti gibi insan anlağına dair bu üç yeti de “orijinal”dir ve dolayısıyla daha fazla açıklanması söz konusu değildir.
Çok kısaca aktardığımız bu düşünsel zeminin üstüne Hume pek çok alanda tespitlerde bulunur. Örneğin deneyimlerimizden yola çıkarak biliyor olmamız ‘sosyal sözleşme’ geleneğine ve özellikle bu geleneğin önemli temsilcisi Hobbes’a karşı argümanlar geliştirmesini sağlamıştır. Şöyle ki, Hobbes’un hilafına Hume insanın temelde sadece çıkarını düşünen bir varlık olamayacağını, idrakimizin kökeninde duyumlarımız olduğuna göre diğer insanlara yönelik bir ‘sempati’ beslememizin doğal olacağını öne sürer. Çünkü başkalarının deneyimlerini kendi deneyimlerimizden tanır, bilir ve anlarız. Yani üzülen bir insan gördüğümüzde ne hissettiğini anlamamız ve üzülmemiz sadece kendisi için yaşayan varlıklar olamayacağımızın göstergesidir. Hume, teizm karşıtı görüşlerini de yine aynı ampirik düşünceler üzerine inşa eder.
Ex nihilo nihil fit !
Hume’un teizm ile yürüttüğü tartışmanın en yoğun işlendiği çalışması ‘Doğal Din Üzerine Diyaloglar’ isimli eseridir diyebiliriz. Ölümünden kısa bir süre önce tamamladığı bu eser, çevresinin de telkinleriyle ancak ölümünden sonra yayınlanabilmiştir. Bu eserde tartışma Tanrı’nın varlığını a priori yollarla tanıtlamaya çalışan Damea, yine Tanrı’nın varlığını a posteriori biçimde kanıtlamaya çalışan Cleanthes ve iki tutuma da şüpheci yaklaşan Philo arasında geçer. Kabaca a priori tutum kozmolojik argümanı öne sürerken, a posteriori tutum ise tasarım argümanı olarak bilinen yaklaşımı savunur (bu argüman bugün de akıllı tasarım vb. olarak karşımıza çıkmaktadır). Şunu da belirtelim ki genel olarak Philo’nun şüpheci yaklaşımının Hume’un gerçek düşüncesine yakın olduğu düşünülmüştür.
Kozmolojik argüman özetle şunu söyler: neden-sonuç ilişkisi uyarınca var olan her sonucun bir nedeni olduğuna göre, var olduğu apaçık olan içinde yaşadığımız evrenin de bir nedeni olması gerekir. Zamanda geriye giderek bu evrendeki her olgunun nedeni bulunabilir, ancak her bir olgunun geriye doğru giderek nedenini açıklamamız bizi genel bir açıklamaya ulaştırmaz. Yani olaylar zincirinin her halkası bir sonraki halkayı açıklıyor olabilir ancak bu zincirin tamamının neden var olduğunu açıklamaz. Dolayısıyla, eğer zincirin kendisinin varlığı bir sonuç ise bunun bir nedeni olması gerekir. Bu neden zincire dışsal olarak da kurgulanmamalıdır çünkü dışsal olan her neden de bir sonuç olarak konumlanacaktır, yani ‘bu dışsal neden neyin sonucudur?’ sorusu açıkta kalır. Öyleyse Damea’nın savunduğu görüşe göre bu olaylar zincirinin en başındaki neden, kendi nedenini kendi içerisinde taşıyan ve var olmaması apaçık bir çelişki oluşturan bir nedendir ve böylesi bir ilk neden ancak Tanrı olabilir. Diğer bir deyişle Tanrı mantıksal ve a priori olarak var olması gereken ilk nedendir.
Elbette bu argümanın kuruluş aşamasında dahi sorun vardır, tam bu nokta üzerine Russell’in (Russell vs. Copleston) kurduğu bir analojiyi aktarmakla yetinelim. Damea aslında şöyle düşünmektedir; her insanın bir annesi vardır. Nesiller boyunca geriye gittiğimizde bugüne ulaşmamızı sağlayan bir anneler zinciri bulabiliriz. Ancak bu olgu, insan türünün varlığının nedenini açıklamaz. Öyleyse Damea, bir tür olarak insanlığın ‘annesini’ aramaktadır ki bu ‘kategorik hataya’ tekabül eden açık bir saçmalıktır.
Damea’nın görüşüne biraz daha yakından bakarsak, ortaya atılanın Lucretius’un (ilk olaraksa Parmenides’in) “Ex nihilo, nihil fit” yani hiçlikten ancak hiçliğin çıkacağını ortaya koyan formülasyonun çarpıtılmış bir versiyonu olduğunu görürüz. Hiçbir şey yoktan var olamayacağına göre, varlık ancak varlıktan (Tanrı’dan) gelmelidir denerek Lucretius’un açıkça ateist olan görüşü çarpıtılmıştır, zira Lucretius aslında maddenin sonsuzluğunu vurgulamak istemiştir. Diyaloglarda Damea’nın temsil ettiği görüş Hume tarafından kurulan argümanla şu şekilde eleştirilir:
“… var olan bir gerçekliği tanıtlamak ya da a priori argümanlarla tanıtlamaya çalışmak açıkça absürttür. Yokluğu çelişki oluşturmadıkça hiçbir şeyin varlığı tanıtlanamaz. Apaçık bir şekilde kavranabilen hiçbir şey de çelişki içermez. Var olduğunu idrak ettiğimiz her şeyi yok olarak da düşünebiliriz. Öyleyse hiçbir varlık yoktur ki yokluğu bir çelişkiye işaret etsin. Ve sonuç olarak hiçbir varlık yoktur ki çelişikliği tanıtlanabilir olsun” ( Enquiry & Dialogues)
Özetle, a priori bir Tanrı düşüncesi olgusal olana dair hiçbir şey ifade etmez, olgusal olan da herhangi bir a priori nedene ihtiyaç duymaz çünkü apaçık oradadır. Bir varlığın yok olmasının çelişki yaratması diye bir durum da söz konusu olamaz çünkü var olan olgusaldır ve yokluğu mantıksal olarak yukarıda kısaca ifade ettiğimiz gibi mümkündür. Dahası belki de bilemediğimiz nedenlerden dolayı varlığının şart olması gerektiği öne sürülen bir ilk neden kurgulayacaksak bu pekâlâ Tanrısal olmak yerine maddi de olabilir. Bu kısa açıklamalar ışığında Hume’un yargısı kozmolojik argümanın tutarlı bir argüman olmadığı yönündedir.
Diyaloglarda öne çıkan diğer mühim başlıksa Tanrı’nın varlığına dair öne sürülen tasarım argümanıdır. Kozmolojik argümanla ilintili olmakla birlikte tasarım argümanı belirgin şekilde antropomorfiktir ve şöyle özetlenebilir: Evren saat gibi işleyen mükemmel bir mekanizmadır, bu mekanizmanın tıpkı saat ustası gibi bir yaratıcının elinden çıkmış olması gerekir. Evren denen bu mekanizmayı tasarlayan, Tanrı’dan başkası olamaz.
Tasarım argümanına dair Hume bir dizi itiraz sıralar ve tabi ki itirazlarının temelinde deneyimcilik felsefesi yatar. Bizler insan eseri bir ürünün insan elinden çıkmış olması gerektiğini deneyimlerimiz vasıtasıyla bilebiliriz. Çünkü hem ürünün kendisini hem de yaratıcı olarak insanı bizzat tecrübemizden biliriz. Ancak Evren konusunda iş değişir, birincisi Evren hakkındaki deneyimimiz çok kısıtlıdır. Dolayısıyla Evrenin gerçekten saate benzer bir mekanizma olduğuna karar verebilecek durumda değilizdir ki Big-Bang benzeri bilimsel olgular da Evrenin pek de düzgün bir mekanizma olmadığını göstermektedir. Bu noktada benzerlik ilkesi çiğnenmiştir çünkü Evrenin insan yapısı bir mekanizmaya olan benzerlikleri farklılıklarına kıyasla çok daha azdır. Dolayısıyla tasarım argümanının ilk öncülü kusurludur. Benzer şekilde sonuç kısmı yani ‘yaratıcı neden olarak tasarımcı Tanrı’ fikri de sorunludur, çünkü insan Evrenin tamamını deneyimleyemediği gibi yaratıcı Tanrı düşüncesini de bir saat ustasının varlığını bilmesi gibi bilemez yani olgusal biçimde deneyimleyemez. Öyleyse bir kısmını görüp bildiğimiz evrenin, hiç bilemediğimiz bir Tanrı tarafından yaratılmış olması gerektiği sonucuna ulaşmak açıkça sorunludur ve kurmayı deneyimlerimizden bildiğimiz neden-sonuç ilişkisi Tanrı ve Evren arasında kurulamaz. Argümanın yapısına dair bu temel itiraz farklı ikincil itirazlarla da desteklenebilir. Mesela saat gibi bir mekanizma aslında hiçbir zaman tekil bir ustanın ürünü değildir. Aksine o saati yaratan metali çıkaran madencilerden tutun da zamanı ölçme fikrini ilk ortaya atan medeniyetlere kadar pek çok aktörün birleşik emeğidir. Öyleyse analoji biraz daha düzgün kurulmuş olsaydı, birden çok Tanrı’nın evreni yaratmış olması gerektiğini iddia edebilirdik ve böylece en azından daha az hatalı bir argümanımız olurdu.
Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere aslında Hume Tanrı’nın yokluğunu kanıtlamaya çalışmaz çünkü böyle bir çaba anlamsızdır. Onun yaptığı daha ziyade bir Aydınlanma düşünürü olarak, Tanrı’nın varlığını kanıtlamaya çalışanların hatalarını göstermekten ibarettir. Bu yolla kendi yüzyılında yaşanan büyük tartışmada düşünce tarihinin en önemli aktörlerinden birisi olarak rol almıştır. Biz burada teist düşüncenin ‘hatalarını göstermek’ gibi naif bir ifade kullandık ama Hume genel kanaatini çok daha agresif bir biçimde şöyle ifade etmiştir:
“Bir kitabı, örneğin Tanrı Bilim ya da okul metafiziği kitabını ele alırsak, kendimize şunu soralım: Kitap, nicelik ya da sayıyla ilgili soyut bir akıl yürütme içeriyor mu? Hayır. Olgu ve varoluşla ilgili deneysel bir akıl yürütme içeriyor mu? Hayır. O zaman onu alevlere atın çünkü onda safsata ve yanılsamadan başka hiçbir şey yoktur.” (Enquiry)
Dialogues: Dialogues Concerning Natural Religion (D.Hume)
Enquiry: Enquiry Concerning Human Understanding (D.Hume)
Russel vs. Copleston: The Cosmological Argument: Russel vs. Copleston (www.scandalon.co.uk)