Download "This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish Frajil X Sendromu (İngilizce'si Fragile X Syndrome)"
1 Frajil X Sendromu nedir? This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish Frajil X Sendromu (İngilizce'si Fragile X Syndrome) Frajil X Sendromu, öğrenme güçlüklerinin en yaygın kalıtımsal nedenidir. Kızlara göre erkeklerde daha sık görülür. Bu hastalık, öğrenme ve davranışla ilgili birtakım sorunlara neden olur. Erkeklerin hastalıktan etkilenme oranı kızlara göre daha ciddidir. Frajil X Sendromu çocuğu nasıl etkileyebilir? Frajil X sendromlu erkek çocuklarının hemen hepsinde, hafiften ciddiye kadar değişebilen farklı derecelerde öğrenme güçlüğüne rastlanır. Frajil X kromozomu (chromosome) bulunan kız çocuklarının ve kadınların çoğunun zekası normaldir, ancak neredeyse üçte birinde öğrenme sorunları görülür. Hastalıktan etkilenen kızların ve kadınların çoğunda bu öğrenme sorunları hafif veya orta düzeydedir, ancak zaman zaman ciddi düzeyde de olabilir. Frajil X sendromlu çocuklarda görülen diğer sorunlar arasında geç konuşma, konuşma ve dil gelişiminde bozukluk sayılabilir. Bazı çocuklar ve yetişkinler, yineleyen davranış, zayıf dikkat aralığı ve aşırı hareketlilik gibi sorunlar yaşarlar. Hastalıktan etkilenen pek çok çocuk, zayıf göz teması, el çırpma, sosyal kaygı, anormal utangaçlık ve ısrarla rutini isteme gibi otizm (autism) özellikleri sergiler. Bazı çocuklar ve yetişkinler saraya (epilepsy) yakalanabilirler. Frajil X sendromuyla ilişkili fiziksel özellikler arasında oldukça büyük bir baş, uzun bir yüz, göze çarpan kulaklar ve büyük çene sayılabilir. Bununla birlikte, bu özellikler nadiren belirgindir. Bu özelliklerin belirgin olmayışı, eksik veya geç tanı konulmasına neden olabilir. Frajil X Sendromu neden kaynaklanır? Frajil X sendromu genetik (genetic) bir hastalıktır. Genetik hastalıklara değişim geçirmiş bir veya daha fazla gen (gene) neden olur.
2 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 2 Gen nedir? Vücudumuz milyonlarca hücreden (cells) meydana gelir. Her bir hücre, tam bir gen takımı içerir. Binlerce genimiz vardır. Kalıtım yoluyla çoğu genin iki kopyasını alırız: birisi annemizden, diğeri babamızdan gelir. Genler birtakım talimatlarla hareket ederek büyümemizi ve vücudumuzun çalışma biçimini belirler. Bu talimatlarda gerçekleşen değişikliklere mutasyon (mutation) (veya değişim) adı verilir. Mutasyonlar (veya değişimler), bir genin doğru şekilde çalışmasını engelleyebilir. Bir gende meydana gelen mutasyon (değişim), genetik hastalığa neden olabilir. Göz rengi, kan grubu veya boy gibi çoğu özelliğimizden genler sorumludur. Frajil X Sendromuna neden olan gende ne sorun vardır? Frajil X sendromuna neden olan gen bilinmektedir. Bu gene FMR1 adı verilir. Bu gen, beynimizin ihtiyaç duyduğu bilgileri içerir. Gende mutasyon (değişim) olduğunda, beyin ihtiyaç duyduğu bilgiyi alamayabilir veya yanlış bilgi alabilir. Bu durum, frajil X sendromuyla ilişkili sorunlara neden olur. Frajil X sendromlu kişilerin FMR1, yani frajil X geninde değişim (mutasyon) vardır. Genler, vücudumuz tarafından kullanılan kod (code) biçimindeki bilgileri içerir. Bu kod, geni meydana getiren kimyasal maddelerin sıralanmasıyla oluşur. Normal frajil X geninin başlangıcında, bu kodun küçük bir kısmı birkaç defa yinelenir. Frajil X sendromlu kişilerde, genin bu yinelenen kısmı normalden daha büyüktür (bu kişilerde daha fazla yineleme (repeat) vardır). Genin bir parçası genişlediği veya büyüdüğü için, bu duruma genişleme (expansion) adı verilir. Bu genişlemenin boyutu çok büyük olduğunda, normal genetik talimatlara müdahale eder ve frajil X e neden olur. Genişlemenin boyutu değişebilir. FMR1 geninin başlangıç kısmında 60 a kadar yineleme bulunan çocuklarda frajil X sendromu ortaya çıkmaz ve bu çocukların FMR1 geni normaldir. 60 ile 200 arasında yinelemesi bulunan çocuklarda frajil X sendromu ortaya çıkmaz, ancak bu çocukların ön mutasyon (premutation) taşıyıcıları oldukları söylenebilir. 200 ün üzerinde yinelemesi bulunan erkek çocuklarında frajil X sendromu vardır. Bu erkeklerde, burada açıklanan sorunların bazılarına rastlanabilir. 200 den fazla yinelemenin dahil olduğu büyük genişlemeye tam mutasyon adı verilir. Tam mutasyonu bulunan kız çocuklarında Frajil X sendromu ortaya çıkabilir, ancak kızlar hastalıktan etkilenen erkeklere göre daha az sorun yaşarlar. Frajil X Sendromu neden kızlara oranla erkekler arasında daha yaygındır? Genler, kromozom adı verilen ipliksi yapıların üzerinde taşınırlar. Hepimizin her bir hücresinde 46 kromozom vardır. Kromozomlarımızı kalıtım yoluyla anne ve babamızdan alırız: 23 kromozomdan oluşan bir takım annemizden, 23 kromozomdan oluşan bir takım da babamızdan gelir. Böylece, 23 kromozomdan oluşan iki takımımız veya 23 çiftimiz olur. Kromozom çiftleri, boyutlarına göre sıralanır; en büyük kromozom olan 1. kromozomdan başlar ve 22. kromozoma kadar gider. Geriye kalan son çifte cinsiyet kromozomları (sex chromosomes) adı verilir.
3 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 3 İki tür cinsiyet kromozomu vardır. Bunlardan birine X kromozomu ve diğerine Y kromozomu adı verilir. Bu kromozomlar, cinsiyeti dişi veya erkek olarak belirler. Kadınlarda normalde iki X kromozomu (XX) bulunur. Kadınlar bir X kromozomunu annelerinden, diğer X kromozomunu babalarından kalıtım yoluyla alırlar. Erkeklerde bir X ve bir Y kromozomu vardır (XY). Erkekler X kromozomunu annelerinden ve Y kromozomunu babalarından alırlar. Frajil X sendromuna neden olan gen, X kromozomunun ucuna yakın bir yerde bulunur. Mikroskopla bakıldığında, frajil X sendromlu bir kişinin X kromozomunun ucu kırılmış ve sarkıyor gibi görünür. Hastalık adını buradan alır. Kız çocuklarda iki X kromozomu ve dolayısıyla frajil X geninin iki kopyası vardır. Kızlarda frajil X geninin birinde tam mutasyon varsa ve gen düzgün şekilde çalışmıyorsa, genin diğer normal kopyası bunu dengeleyebilir. Bu nedenle, kız çocukları değişim (mutasyon) geçirmiş frajil X geninin bazı etkilerine karşı korunabilirler. Buna karşılık, erkek çocuklarda tek X kromozomu olduğu için, aynı zamanda da tek frajil X geni vardır. Frajil X geninde tam mutasyon varsa, gen düzgün şekilde çalışmaz ve bunu telafi edebilecek başka bir frajil X geni de yoktur. Frajil X sendromu kalıtım yoluyla nasıl aktarılır? Frajil X geninde 60 ın üzerinde yineleme bulunan kadınlar, Frajil X sendromlu çocuk doğurma riskiyle karşı karşıyadır. Bu gruba kendileri Frajil X sendromlu olmayan, ancak ön mutasyona veya tam mutasyona sahip kadınlar da dahildir. Ön mutasyona sahip bir erkeğin çocuğunun Frajil X sendromlu olma olasılığı düşüktür. Bunun nedeni, anneden aktarılan Frajil X geninin değişim (mutasyon) geçirmiş kısmının istikrarsız olmasıdır. Çocuktaki yinelemelerin sayısı, annedeki yinelemelerden daha fazla olabilir. Babanın ön mutasyon taşıması halinde, tam olarak bilinmeyen nedenlerden ötürü bunun gerçekleşme olasılığı oldukça düşüktür. Değişim (mutasyon) geçirmiş frajil X genine sahip anne veya babanın çocuğunda Frajil X Sendromu ortaya çıkar mı? Bunun olması üç şeye bağlıdır: Çocuğa aktarılan yinelemelerin sayısı. Frajil X geni değişim (ön mutasyon veya tam mutasyon) geçirmiş olan ebeveynin anne mi yoksa baba mı olduğu. Frajil X geni değişim (mutasyon) geçirmiş olan annenin hangi X kromozomunu aktardığı. Bunu anlamanın en kolay yolu, anne ile babayı ayrı ayrı ele almaktır. (Bu bilgiler Resim 1 de özetlenmiştir)
4 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 4 Ön mutasyon taşıyan baba (aynı zamanda normal aktarıcı (transmitting) erkek olarak da bilinir) Oğulları babanın X kromozomunu değil, Y kromozomunu kalıtım yoluyla alacakları için, hiçbiri hastalıktan etkilenmez. Babanın ön mutasyonunu bütün kızları kalıtım yoluyla alırlar. Bu babanın kızlarının çocukları, frajil X sendromlu olma riskiyle karşı karşıyadır. Tam mutasyon taşıyan erkek Bu erkekler frajil X sendromundan etkilenirler. Frajil X sendromundan etkilenen erkeklerin çocuk sahibi olmaları alışılageldik bir durum değildir. Ön mutasyon taşıyan anne Her çocuğunun anneden ön mutasyonu kalıtım yoluyla alma olasılığı %50 veya 2 de 1 dir. Annenin çocukları ön mutasyonu kalıtım yoluyla alırlarsa ve ön mutasyon değişmeden onlara aktarılırsa, bu çocuklarda (erkek veya kız) frajil X sendromu ortaya çıkmaz. Ön mutasyon anne tarafından aktarılırken tam mutasyon olacak şekilde genişlerse, çocuk tam mutasyonu kalıtım yoluyla alır. Çocuk erkekse, frajil X sendromu ortaya çıkar. Çocuk kızsa, frajil X sendromundan etkilenebilir. Tam mutasyon taşıyan anne Her çocuğunun anneden tam mutasyonu kalıtım yoluyla alma olasılığı %50 veya 2 de 1 dir. Erkek çocuk tam mutasyonu kalıtım yoluyla alırsa, frajil X sendromu ortaya çıkar. Kız çocuk tam mutasyonu kalıtım yoluyla alırsa, frajil X sendromundan etkilenebilir. Resim 1. Değişim (mutasyon) geçirmiş frajil X genine sahip anne veya babanın çocuğunda frajil X sendromu ortaya çıkar mı? Anahtar: Bu şekil normal frajil X genine (genişleme yok veya genişlemesiz) sahip bir X kromozomunu temsil eder (60 yinelemeye kadar). Bu şekil küçük bir genişlemeye veya ön mutasyona sahip bir sahip bir X kromozomunu temsil eder ( yineleme). Bu şekil büyük bir genişlemeye veya tam mutasyona sahip bir X kromozomunu temsil eder (200 den fazla yineleme). Bu şekil Y kromozomunu temsil eder.
5 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 5 Cinsiyet kromozomlarının sahibi: Ön mutasyon taşıyıcısı baba (normal aktarıcı erkek) Cinsiyet kromozomlarının sahibi: Ön mutasyon taşıyıcısı anne Kızları: bütün kızları babanın X kromozomunu kalıtım yoluyla alırlar. Kızları ön mutasyon taşıyıcıları olurlar. Oğulları: bütün oğulları babanın Y kromozomunu kalıtım yoluyla alırlar. Oğulları taşıyıcı veya frajil X sendromlu olmazlar. Kızları veya oğulları: çocuğun annenin normal frajil X genini taşıyan X kromozomunu kalıtım yoluyla alma olasılığı 2 de 1 veya %50 dir. Normal geni alan çocuklar taşıyıcı veya frajil X sendromlu olmazlar. Oğlunun veya kızının annenin ön mutasyonlu X kromozomunu kalıtım yoluyla alma olasılığı 2 de 1 veya %50 dir. Ön mutasyon değişmeden aktarılırsa, çocuk da ön mutasyon taşıyıcısı olur. Ön mutasyon anneden aktarılırken tam mutasyon oluşturacak şekilde genişlerse, çocukta tam mutasyon olur. Çocuk erkekse, frajil X sendromlu olur. Çocuk kızsa, frajil X sendromundan etkilenebilir. Cinsiyet kromozomlarının sahibi: Tam mutasyonlu erkek Cinsiyet kromozomlarının sahibi: Tam mutasyon taşıyıcısı anne Bu erkeklerin hepsi frajil X sendromundan etkilenir. Frajil X sendromlu erkeklerin çocuk sahibi olmaları alışılageldik bir durum değildir. Kızları veya oğulları: Çocuğun anneden normal frajil X genine sahip kromozomu kalıtım yoluyla alma olasılığı 2 de 1 veya %50 dir. Normal geni alan çocuklar taşıyıcı veya frajil X sendromlu olmazlar. Kızının veya oğlunun anneden tam mutasyonlu X kromozomunu kalıtım yoluyla alma olasılığı 2 de 1 veya %50 dir. Çocuk erkekse, frajil X sendromlu olur. Çocuk kızsa, frajil X sendromundan etkilenebilir.
6 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 6 Ön mutasyon, taşıyıcı açısından herhangi bir soruna neden olabilir mi? Ön mutasyon taşıyıcılarının frajil X sendromunda görülen öğrenme ve davranış bozukluklarından herhangi biriyle karşılaşma olasılığı düşüktür, ancak bazı taşıyıcıları etkileyebilecek olan ve hakkında çok fazla bilgi olmayan başka bazı sorunlar da vardır. Ön mutasyon taşıyıcısı kadınların erken yaşta menopoza (menopause) (40 yaşından önce) girme olasılıkları daha yüksektir. Bu kadınlar çocuk sahibi olma konusunda sorun yaşayabilirler. Ön mutasyonlu bütün kadınlar bu durumdan etkilenmez. Hangi kadınların daha yüksek risk altında olduğunu öğrenmek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. 50 yaşından sonra, ön mutasyon taşıyıcısı bazı erkeklerde tremorla (tremor) (titreme) birlikte yürüme ve denge güçlükleri başlayabilir. Buna nörolojik (neurological) (sinir sistemi) bir hastalık veya beyin hastalığı neden olur. Bu hastalığın nedenini ve neden ön mutasyon taşıyıcısı bazı erkeklerde ortaya çıktığını öğrenmek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Frajil X Sendromuna nasıl tanı konulur? Bir kişide ön mutasyon veya tam mutasyon olup olmadığını belirlemek için genetik test uygulanır. Bu test, küçük bir kan örneğiyle yapılır. Ayrıca bir bebeğin frajil X sendromundan etkilenme olasılığının bulunup bulunmadığını öğrenmek için, gebelik sırasında da test yapmak mümkündür. Bu test türüne doğum öncesi tanı (prenatal diagnosis) adı verilir. Frajil X Sendromuna tanı koymanın önemi Çocukta frajil X sendromuna tanı koymak önemlidir, çünkü bu yolla çocuk eğitim, konuşma ve dil gelişimi, davranış gibi alanlarda uzman yardımı alabilir. Yetişkinlerde frajil X sendromuna tanı koymak, bu kişilerin karşılaştıkları belirli sorunların anlaşılmasına ve yönetilmesine yardımcı olabilir. Frajil X sendromuna tanı koymak önemlidir, çünkü böylece hastalıktan etkilenen çocukların risk altında bulunan akrabaları genetik danışmanlığı (genetic counselling), taşıyıcı testi ve doğum öncesi tanı hizmetlerinden yararlanabilir.
7 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 7 Frajil X sendromu hakkında ayrıntılı bilgiye nasıl ulaşabilirim? Burada, frajil X sendromu ve ortaya çıkış nedenleriyle ilgili özet bilgiler verilmiştir. Yerel genetik merkezinden veya aşağıdaki adreslerden ayrıntılı bilgi alabilirsiniz: Frajil X Derneği The Fragile X Society Rood End House, 6 Stortford Road, Great Dunmow, Essex, CM6 1H7 Telefon: Faks: E-posta: Web: Genetik Araştırma Grubu Unit 4D, Leroy House 436 Essex Rd London N1 3QP Telefon: E-posta: The Genetic Interest Group Web: Aile Danışma Derneği Contact a Family City Rd London EC1V 1JN Telefon: Faks: Yardım Hattı veya Metinli Telefon (Pazartesi-Cuma günleri saat 10:00-16:00 arasında anne ve babalar ve aileler için ücretsiz hat) E-posta: Web: Bu basım Temmuz 2005 te hazırlanmıştır This edition prepared in July 2005 Ref: 11
8 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 8 Sözlük (Zor Sözcükler ve Anlamları): Frajil X Sendromu Bu sözlüğün yalnızca şu broşürde kullanılan terimleri açıklaması hedeflenmiştir: Frajil X Sendromu. Koyu yazılan sözcükler, sözlük içinde başka bir yerde tanımlanmıştır. otizm (autism). Diğer insanlarla etkileşimi ve iletişimi etkileyen bir durum. hücre (cell). İnsan vücudu, yapıtaşları gibi hareket eden milyonlarca hücreden oluşur. Pek çok özel hücre türü vardır. Bunlar arasında deri hücreleri, beyin hücreleri ve kan hücreleri sayılabilir. Vücudun farklı bölümlerindeki hücreler birbirlerinden farklı görünürler ve farklı görevleri yerine getirirler. Bütün hücreler (kadınların yumurtaları ve erkeklerin spermleri haricindeki), vücudun bütün genlerini içerirler. kromozomlar (chromosomes). Mikroskop altında görülebilen ve genleri içeren ipliksi yapılar. Genellikle insanların her bir hücresinde 46 kromozom bulunur. İki adet cinsiyet kromozomunun yanı sıra 22 çift kromozom daha vardır. Yirmi üç kromozom anneden, yirmi üç kromozom babadan alınır. Her kromozom çiftinin birer kromozomu anne ve babadan gelir. (Benzetme yapmak gerekirse: kromozom kitap gibidir; gen ise kitabın içindeki hikayedir). sara (epilepsy). Sinir sistemi hastalığı. Bu hastalıktan etkilenen kişiler, farklı türlerde veya şiddette nöbetler geçirebilirler. genişleme (expansion). Frajil X geninde yinelemelerin sayısının artması. FMR1. Frajil X sendromunda insanlarda değişim geçiren genin için kullanılan bilimsel kısaltma. Frajil X geni. kırılgan X (fragile X, frajil X). Hastalıktan etkilenen insanların X kromozomlarının mikroskop altındaki karakteristik görünümü. X kromozomunun ucu kırılmış gibi görünür. tam mutasyon (full mutation). Frajil X geninde gerçekleşen büyük genişleme (200 yinelemenin üzerinde). Tam mutasyona sahip erkeklerde ve erkek çocuklarında Frajil X sendromu görülür. Tam mutasyona sahip kadınlarda ve kız çocuklarında Frajil X sendromu görülebilir, ancak hastalıktan etkilenen erkeklere göre daha az sorun yaşarlar. gen (gene). Vücudun çalışması için gerekli bilgiler; kromozomların üzerinde kimyasal biçimde saklanırlar. Genlerdeki değişimler veya mutasyonlar, bu bilgilerin değişmesine neden olur ve bu durum vücudun çalışma biçimini değiştirebilir. Çoğu gen çiftler halindedir: bir çift anneden, bir çift babadan gelir. Bir çiftte yer alan iki gen, kromozom çiftinde eşleşen konuma sahiptir. Erkeklerin X kromozomu ve Y kromozomu üzerindeki genler çift halinde değildir; bunlar eşleşmez. (Benzetme yapmak gerekirse: gen kitabın içindeki hikaye gibidir; genlerde değişim olması ise hikayenin değişmesine benzer). genetik (genetic). Genlerin neden olduğu, genlerle ilgili.
9 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 9 genetik danışmanlığı (genetic counselling). Ailelerinde genetik hastalık geçmişi bulunan veya katılım yoluyla genetik hastalık alma veya aktarma riskiyle ilgili endişeleri olan kişilere bilgi ve destek sağlanması. menopoz (menopause). Kadının vücudunda en son aybaşı kanamasından önceki ve sonraki değişiklik zamanı. mutasyon (mutation). Gende değişim olması. Bazı mutasyonlar zararlı değildir. Bazen bir gen değişim geçirdiğinde, içerdiği bilgi de değişerek genin doğru şekilde çalışmasına engel olur. (Benzetme yapmak gerekirse: gende değişim veya mutasyon olması, hikaye içinde bir harfin eksik veya fazla olmasına benzer). Frajil X sendromunda mutasyon, genin bir bölümündeki yinelemelerin sayısının artmasıdır. Bu sayı artışına genişleme adı verilir. sinir sistemi (nervous system). Vücudun beyin ve sinir ikmali. Hareketi, dokunma ve acı gibi duyuları kontrol eder. nörolojik (neurological). Sinir sistemini etkileyen. ön mutasyon (premutation). Frajil X geninde, frajil X sendromunun ortaya çıkması için yeterli miktarda olmayan genişleme ( arasında yineleme). doğum öncesi tanı (prenatal diagnosis). Bebekte genetik hastalık olup olmadığını belirlemek için gebelik sırasında yapılan test. yinelemeler (repeats). Frajil X sendromunda, hastalığa neden olan değişim (mutasyon), frajil X geninin yinelenen bölümünde gerçekleşir. Frajil X geninin yinelenen kısmının boyutu bir testle ortaya çıkarılabilir. Frajil X sendromu bulunan kişilerde yineleme sayısı çok fazladır. (Benzetme yapmak gerekirse, yinelemeler sözcük içinde yinelenen harfler veya heceler gibidir; daha fazla yinelenen harf veya hece eklenirse, sözcüğün anlamı bozulabilir). cinsiyet kromozomları (sex chromosomes). X kromozomu ve Y kromozomu. Cinsiyet kromozomları, cinsiyetin erkek veya dişi olmasını belirlerler. Kadınlarda iki tane X kromozomu vardır. Erkeklerde bir X ve bir de Y kromozomu vardır. sendrom (syndrome). Hastalıktan etkilenen insanlarda ortaya çıkan ortak özellikler. Hastalıktan etkilenen insanlarda, sendromun bazı veya bütün özellikleri ortaktır. aktarıcı (transmitting). Frajil X geninde ön mutasyon bulunan ve bunu çocuklarına aktarabilen, ancak kendisi frajil X sendromundan etkilenmeyen erkeği tarif etmek için kullanılan terim. tremor (tremor). Titreme veya ürperme. X kromozomu (X chromosome). Cinsiyet kromozomlarından biri. Kadınlarda iki X kromozomu vardır. Erkeklerde genellikle bir X ve bir Y kromozomu vardır.
10 This information (11) on Fragile X syndrome is in Turkish 10 XX. Bu, kadınların cinsiyet kromozomlarını temsil eder. Kadınlarda iki X kromozomu vardır. Hem anne hem de babadan kalıtım yoluyla bir X kromozomu alınır. XY. Bu, erkeklerin olağan cinsiyet kromozomlarını temsil eder. Erkeklerde bir X kromozomu ve bir Y kromozomu vardır. Erkekler X kromozomunu annelerinden ve Y kromozomunu babalarından kalıtım yoluyla alırlar. Y kromozomu (Y chromosome). Cinsiyet kromozomlarından biri. Erkeklerde bir X kromozomu ve bir Y kromozomu vardır. Kadınlarda iki X kromozomu vardır. Bu sözlüğün, referans aldığı genetik bilgileriyle birlikte yalnızca hastalar ve aileleri tarafından kullanılması amaçlanmaktadır. Bu basım Temmuz 2005 te hazırlanmıştır This edition prepared in July 2005 Ref Glossary 11