Hasan Fehmi Ataç: “Paşam, Ben Maliyeden Anlamam” – MustafaKemâlim
Gazeteci/yazar Sevim Dabağ’ın kaleme aldığı “İstiklal Savaşı’nın Mali Kahramanı Hasan Fehmi Ataç”, Tarihçi Kitabevi tarafından yayımlandı.
Sevim Dabağ yeni kitabında, Milli Ordu’nun kurulmasında büyük katkı ve çaba gösteren, İstiklal Savaşı’nın mali kahramanı olarak gösterilen, Mustafa Kemal Atatürk’ün Maliye Bakanı Hasan Fehmi Ataç’ı anlattı.
Kitapta, Cumhuriyet’in kurulması ve kurumlaşması sürecinde önemli görevler üstlenen Hasan Fehmi Ataç’ın, savaş yıllarında Maliye’nin düzene girmesinde etkili olduğu, Maliye Bakanlığı döneminde devlet gelirlerinin azlığına rağmen ordunun tüm ihtiyacını karşıladığına değinildi.
“MALİYEDEN ANLAMAYAN BİR MALİYE BAKANI İSTİYORUM”
Ataç’ın, Büyük Taarruz döneminde mali kaynaklar bulup organize ettiği, bu başarısından dolayı da TBMM tarafından yeşil ve kırmızı şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirildiği belirtildi. Sevim Dabağ, Mustafa Kemal’in aldığı bazı kararlarda danıştığı önemli isim olan Ataç’ı dört bölümde ele aldı ve daha önce yayımlanmamış birçok belge, bilgi ve dokümana yer verdi.
Kitapta, “Meclis Bütçesinin Toparlanma Çalışmaları” adlı bölümde, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki mali ortama ve tasarruflara ayna tutulurken, Ataç’tan bir önceki Maliye Bakanı Hasan Bey’in istifa ettiği, Atatürk’ün “maliyeden anlamayan bir Maliye Bakanı istiyorum” demesi üzerine kendisine Hasan Fehmi Bey’in önerildiği anlatıldı. Hasan Fehmi Bey’in, “Paşam, ben maliyeden anlamam” dese de Meclis’te birçok önemli çalışmaya imza attığı görülür.
İşte “Meclis Bütçesinin Toparlanma Çalışmaları” başlıklı o bölüm:
“Hasan Fehmi Ataç, pratikliğiyle bütçenin toparlanmasına ve özellikle askerin ihtiyaçlarının karşılanmasına büyük katkı sağlar. Maliye Bakanlığı’na getirilmeden önce de bütçenin oluşmasında Meclis oturumlarında gösterdiği çabayla dikkat çeker. 7 Ağustos 1920’deki Meclis oturumunda bütçenin toparlanması için bazı kararları alınır. Bunlardan bazıları, kaçak gümrük mallarına kesilen cezanın artırılması, damga vergisi, tuz vergisi artışı, alkollü içeceklere vergi artışı ve alkollü içecek komisyoncularının da vergiye tabi tutulması kararlarıdır.
10 Ağustos 1920’de Mustafa Kemal’in başkanlığını yaptığı Meclis oturumunda Dışişleri ve İktisat Bakanları seçimleri yapılır. İkinci oturumda aşar vergisinin alınması hakkındaki kanun tasarısı görüşülür. Bu verginin, üçü verimli ve üçü verimsiz olmak üzere son altı yılın ortalaması alınarak hesaplanması ve üç taksitte toplanması kararlaştırılır. İktisat Bakanlığı’na Saruhan mebusu Celâl Bey, Dışişleri Bakanlığı’na ise Muhtar Bey seçilirler. 17 Ağustos 1920’deki oturumda da Milli Müdafaa için herkesin taşınabilir mallarının onda birinin alınması hakkındaki kanun kabul edilir. 21 Ağustos 1920 tarihli Bakanlar Kurulu kararı Mustafa Kemal Paşa tarafından Meclis’e sunulur. ‘Oyun Kâğıtlarından Alınan Tüketim Vergisi Hakkında Kanun Tasarısı’ ve gerekçesi, 23 Ağustos 1920’de Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na şu şekilde yazılır:
‘Oyun kâğıtlarıyla kibrit ve sigara kâğıtlarından ayrı ayrı kanunlarla alınan tüketim vergilerinin artırılması hakkında Umur-u Maliye Vekâleti’nce tanzim kılınan üç kıta kanun tasarısı ve gerekçe mazbatası Heyet-i Vekile’ce görüşüldükten sonra tasvip olunarak müzakere için Büyük Millet Meclisi Riyaseti’ne verilmesi kararlaştırılmış olmakla gereğinin yapılmasını rica ederim.
Büyük Millet Meclisi Reisi M. Kemal.’”
“MALİYEDEN ANLAMAYAN BİR MALİYE BAKANI İSTEMİYORUM”
“Kanun tasarısı ve mazbatası ile kibrit tüketim vergisi ve sigara kâğıdı tüketim vergisi, 30 Eylül 1920’de başkanlığını İkinci Başkanvekili Hasan Fehmi Bey’in yaptığı oturumda okunarak kabul edilir. Yaklaşık iki yıl sonra Maliye Bakanı Hasan Bey (Saka) Bakanlıktan istifa eder. Mustafa Kemal’in ‘maliyeden anlamayan bir Maliye Bakanı istiyorum’ demesi üzerine kendisine Hasan Fehmi Bey önerilir.
Hasan Fehmi Bey ‘Paşam, ben maliyeden anlamam’ dese de Meclis’te bütçe ile ilgili çalışmaları hatırlanınca, maliyeden anlamadığı pek de söylenemez. Bütçeyle ilgili titiz çalışmalarının gözden kaçması mümkün değildir. Meclis İkinci Başkanvekili olarak bulunduğu dönemde; 30 Eylül 1920’de Hasan Fehmi Bey’in bütçe görüşmelerinde dikkate alınmak üzere değişiklik içeren beş maddelik tasarruf tedbiri önergesi beğeniyle karşılanır. Bu önerge, il merkezlerindeki yetkili memurların rütbe ve derecelerinin indirgenmesini buna bağlı olarak ücretlerinin de indirgenmesi önerisidir. Yetkili memur konumunda olanlar, ihtiyaca ve niteliklerine göre bulundukları şube idareleri tarafından birinci sınıf sancak memuru derecesine indirgenir. Vilayet ve sancaklarda da birinci ve ikinci sınıf valiler ayrı tutularak, maaşın dereceye göre düzenlenmesi yoluna gidilir. Buradaki uygulama rütbenin indirgenmesiyle doğallıkla maaş indirimine gidilmiş olmasıdır.
Memurların kadrolarındaki yüksek ödenekte tasarrufa gidilmesinin gündeme gelme nedeni, 600 kuruşa kadar maaş alanlara olağanüstü bir zamla bir kalemde; 1800 kuruş verilmesidir. Hasan Fehmi Ataç’ın tasarruf önerisi, memurlara mümkün mertebe maaş miktarı üzerinden değil de yapılan bu olağanüstü zammın 1000 kuruşa indirgenmesi şeklinde dikkate alınarak kabul edilir. Hasan Fehmi Bey, bu önergesinin kanun niteliğinde değil, Muvazene Encümeni’nce (Denklik Komisyonu) ve Heyet-i Vekile’ce görüşülüp onaya sunulmasını ister. Önerge çok olumlu karşılanıp uygulanmak istense de Maliye Bakanı Ferit Bey de önergenin ancak Heyet-i Vekile kararıyla uygulanabileceğini belirtir. Bundan yaklaşık bir buçuk yıl sonra benzer şekilde, daha Maliye Bakanlığı’na getirilmemişken, 23 Şubat 1922’de ‘Karadeniz limanlarına yalnız mısır ve mısır unlarının ithaliyle iktifa olunası’ önergesi görüşülerek kabul edilir ve Maliye Encümeni Komisyonu’na gönderilir. Divan Başkanlığı’nca 7 Eylül 1920’de konuşulan ‘Mebus harcırahlarının tadili hakkın’ karar metni; ‘Büyük Millet Meclisi değerli üyelerinin almış oldukları ve alacakları gidiş harcırahlarının tadili ve bir önceki harcırah kararnamesine göre hesaplanarak tahakkuk edecek miktardan yüzde otuzunu bağışlamak suretiyle terk etmeleri ve bütün üye harcırah hesaplarının bu esasa göre tasfiyesi Divan-ı Riyaset’çe görüşülerek bu hususun karar altına alınmak üzere genel kurula arzı tensip olunmuştur’ şeklindedir.
Mustafa Kemal Paşa’nın bu önergesi, 13 Eylül 1920’de büyük çoğunlukla kabul edilir. Mustafa Kemal’in 28 Eylül 1920 tarihli tezkereyle Meclis’e sunduğu ‘Emlak ve Arazi ve Temettü Vergisi Tezkere Bedelinin Artırılması Hakkındaki Kanun Tasarısı’ da Hasan Fehmi Bey’in başkanlık ettiği 9 Kasım 1920 oturumunda kabul edilir. ‘Dini Müesseseler ile Ücretsiz Hasta Tedavi Eden ve Çocukları ve Yetimleri Okutan Sıhhiye ve Öğretim Müesseselerinin Namlarına Gelecek Eşyanın Vergi Muafiyeti Hakkında Kanunun Kaldırılması’ kanun tasarısı Mustafa Kemal tarafından Meclis’e sunulunca, 6 Ekim 1920 günü başkanlığını Hasan Fehmi Bey’in yaptığı oturumda kabul edilir.”
Harcırah: Başka birisi adına iş yapan kimselerin bu işleri sırasında yapmak durumunda oldukları çeşitli harcamaları karşılamak için düşünülen kaideler ve prensipler bütününe denir.
Tadil: Bir şeyi değiştirmek anlamında kullanılır.
Temettü (Kâr payı): Bir işletmede ortakların, dönem içinde elde ettiği kardan pay alma hakkına denir.
← İlk Kurşunun Hazin Öyküsü
Recep Osman Nevres, Buxton Kardeşleri Bükreş’te Vurmuştu →
Atatürk, Doğum Gününü Kendi Seçti: 19 Mayıs Barış Sevdalısı Atatürk Mustafa Kemal’i Etkileyen Dört Ermeni Yurtsever Atatürk’ün, Yapmadığı İleri Sürülen Konuşması:“Bursa Söylevi” Örnek Bir Türk Subayı: Kahraman Kubilay