Türkiye’nin Bölgesindeki Gelişmeler… | Ülkece
Posted by osmetoz in ABD, Asya Konuları, Avrupa Birliği, Azerbaycan, Çin, Birleşmiş Milletler, III.Dünya Savaşı İhtimali, Irak_İran_Suriye, Kürt Meselesi, NATO, Prof.Dr.Osman Metin Öztürk, Rusya, Savunma_Askeri Konular, Türkiye, Ukrayna, Yeni Dünya Düzeni, İran
SON DÖNEM RUSYA – İRAN İLİŞKİLERİ ÜZERİNE
I. Rusya-İran ilişkileri, 2012’den günümüze doğru ciddi bir geçirmiştir. Rusya ve İran, önceki on yılın aksine, 2012 yılından itibaren, ikili diyalog için sağlam zeminler üretmeyi amaçlamışlardır. Bu amaç, Moskova’nın Tahran ile olan ilişkilerinde ciddi bir yoğunluğa neden olmuştur. Ancak taraflar hangi alanlarda ekonomik işbirliğinin mümkün ve hangi alanlarda siyasal işbirliğinin etkili olabileceğini belirleme isteğine sahip olmalarına rağmen; karşılıklı çabalar henüz görüşmelerin ötesine geçebilmiş değildir.
Rusya, İran’a yönelik yaptırımlar devam ederken, nükleer konusunda İran ile Batı arasında etkili bir diyalog zemini oluşturulması için oldukça aktif bir şekilde çalışmıştır. 2012 yılında, Rusya Dışişleri Bakanı Lavrov tarafından önerilen “Ortak Kapsamlı Eylem Planı” [Joint Comprehensive Plan of Actions-JCPOA], İran ve P5+1 ülkeleri tarafından kabul edilmiş ve bu, İran’a yönelik yaptırımların kaldırılması sürecini başlatmıştır. Rusya; İran ile yapılacak nükleer anlaşmanın, [i] Sovyetlerin dağılması ile ortaya çıkan boşlukta, İran’ın yeni bir “sıcak nokta” olmasını, “bölgesel” bir güç olarak ortaya çıkmasını önleyeceğini düşünmüş; [ii] İran’ın uluslararası sisteme kısmen entegrasyonunu sağlayacağını ve bunun, Moskova’nın “kutsal olmayan” ittifaklar içine girmekle suçlanmadan bölgesel konularda İran ile daha aktif bir işbirliğine gitmesinin önünü açacağını ümit etmiş; [iii] Moskova’nın İran ile ekonomik ilişkilerini engelleyen yaptırımları ortadan kaldıracağını ummuştur.
Bir başka önemli husus, Rusya’nın önerdiği JCPOA’ın kabulünün, Rus şirketlerine, kademeli olarak İran silah pazarını açacağıdır. İran’ın uzun süredir beklediği S-300 füze savunma sisteminin Nisan 2016’da İran’a verilmesi; hem İran, hem de uluslararası toplum tarafından, Rusya’nın savunma malzemesi alanında İran ile işbirliği yapmaya ciddi şekilde istekli olduğunun işareti olarak görülmüştür. İran da, 1990’lı yıllarda Rusya’dan satın alınmış savunma malzemesinin bakımı ve onarımı bağlamında Rusya’nın savunma sektörü ile ilgilenmektedir. İran; bu suretle, elinde bulunan 126 adet T-72 [УРАЛ]ana muharebe tankının, 413 adet [BMP-2] modeli zırhlı personel taşıyıcısının, 33 adet Mi-171 helikopterinin [The Mil – Mi-171], 6 adet Su-25UBTK savaş uçağının, [Sukhoi Su-25] 3 adet dizel denizaltının ve 29 adet Tor M-1 [Tor missile system] kısa menzilli füze sisteminin bakımlarını ve onarımlarını yapma/yaptırma imkânına kavuşacaktır. İranlı yetkililerin, ayrıca hava savunma sistemlerinin, radyo-elektronik harp kapasitelerinin ve deniz güçlerinin geliştirilmesinde de Rusya’nın yardımını isteyebilecekleri belirtilmiştir. Rusya Savunma Bakanı Sergey Shoygu’nun 19-21 Ocak 2015 tarihlerinde İran’a yaptığı ziyaret sırasında imzalanan anlaşma, savunma malzemesi alanında Rusya’nın İran’a dönüşü için gerekli olan zemini yaratmıştır.
İran için, Suriye’de kalan devlet kurumlarını kurtarma gereğinin arkasında farklı nedenler vardır. İran, Suriye’de Esad rejimine destek vermekle, bölgesel konularda konumunu korumak ve geliştirmek için mücadele etmiş olmaktadır. İranlı muhafazakârlar, Lübnan, Suriye, Irak ve Yemen’den oluşan bir savunma zincirini (savunma hattını) formüle etmişlerdir. İranlı muhafazakârlara göre; bu ülkelerin her biri, İran’ın Orta Doğu’daki nüfuzunu baltalamaya çalışan bölgesel ve uluslararası rakipler karşısında İran’ın kendisini savunmasında “ön cephe”dir, İran’a kendisini ileriden (uzaktan) savunma imkânı verir. Rusya’nın askeri açıdan Suriye krizine müdahil olması, İranlı yetkililere, son on yıl içinde Rusya ile ikili ilişkileri geliştirmek için aradığı sağlam zemini sunmuştur. İran, 2000’li yıllardan beri, ABD’nin İran’a uyguladığı baskıyı dengelemek için bir Dünya gücü arayışı içinde olmuştur. Geleneksel olarak, Rusya, bu rol için tercih edilen bir adaydı; ancak son on yılda İran’ın Rusya’nın desteğini kazanmak için gösterdiği çaba başarısızlıkla sonuçlanmıştı. İran’ın bu çabasına karşılık; Rusya, İran’a yönelik olarak genel bir destek sergilemek yerine, her olay için ayrı bir işbirliğinde bulunmayı tercih etmiştir. Rus yetkililer, Rusya’nın Batı ile olan ilişkilerini olumsuz etkilemediğinden emin olmak için Rusya-İran ilişkilerini yakından izlemişlerdir. İran’ın Batı ile imzaladığı JCPOA (Ortak Kapsamlı Eylem Planı), İran’ın, bölgede ABD’ye karşı denge unsuru olarak Rusya’yı görme planını değiştirmemiştir. 2015 yılının Eylül ve Aralık ayları arasında Ayetullah Hamaney’den gelen açıklamalar, İran’ın Batıya hala güven duymadığını ve ABD ile çatışmanın devam ettiğini göstermiştir. Esad rejimini kurtarma konusundaki müşterek çıkarları, uzun süre beklenen İran’ın Rusya ile olan işbirliğini güçlendirme koşullarını sonunda yaratmıştır. Rusya’nın Suriye’ye asker konuşlandırma kararı, bu işbirliği için daha fazla seçenek sunmuştur. Rusya ve İran, Eylül 2015’den beri, Suriye’ye askeri açıdan dâhil olmuşlardır ve bu, tarafların koordinasyon konusuna daha büyük ihtiyaç duymalarına (yani daha çok yakınlaşmalarına) yol açmıştır.
Rusya da, İran da, Suriye’de farklı amaçlarının olduğunun farkındadır. Suriye’de Rusya ile İran arasındaki işbirliğinin seviyesine işaret etmesi bağlamında, Ayetullah Rehber Hamaney’in dış politika danışmanı ve İran’ın önceki Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti tarafından ifade edilen, her ülke Suriye’de Esad’ı destekleyerek kendi çıkarlarını sürdürüyor, fakat Rusya Orta Doğu’da ve bölgede çıkarlarını yalnız başına koruyamıyor sözleri oldukça anlamlıdır. İran, Rusya’ya yardım etmeyi kabul etmiştir. Çünkü İranlı yetkililer, Suriye’de “küçük bir Dünya savaşı”na dâhil olduklarına ve İran için Rusya’nın desteği olmadan bu savaştan bir kazanç elde etmenin oldukça güç olacağına inanmaktadırlar. Bunların anlamı, Rusya’nın ve İran’ın Suriye’deki çıkarlarını sağlama almak için işbirliğine ihtiyaç duyduklarıdır. Dolayısıyla, Rusya ve İran, ortak çabalara katılmak suretiyle kendi amaçlarına ulaşmayı öngören uygun bir ortaklık oluşturmuşlardır. Bu ortaklık sayesinde, taraflar, hem faaliyetlerini koordine etmektedirler, hem de ikincil derecede önemli olan konularda gereksiz çatışmalardan (karşı karşıya gelmekten) kaçınmaktadırlar; biri birlerinin hedeflerini engelleme potansiyelini içeren anlaşmazlık konularının görüşülmesini geçici olarak erteleyebilmektedirler.
Her şeyden önce, İran ile kapsamlı bir stratejik ittifak kurulması Rusya’nın çıkarına değildir. Çünkü bu, Körfez İşbirliği Konseyi (GCC) üyesi ülkeler dâhil Orta Doğu’daki diğer ülkeler ile Rusya arasındaki diyaloga ciddi zarar verebilir. Rusya, GCC liderliğindeki Sünni koalisyon ile karşı karşıya bunan İran’ın Şii yanlısı kampının bir parçası olmak istememektedir. Bu, büyük bir kısmı Sünni olan 15 milyonluk Müslüman bir nüfusa sahip Rusya’nın güvenliğini etkileyebilir. Körfez Bölgesindeki Selefi gruplar, Suriye’de sivil savaş başladığından bu yana, Rusları “yeni Haçlılar” olarak nitelendirmektedir. Rusya, Ekim 2015’de, yaklaşık 50 Suudi din adamının imzaladığı, Moskova’ya cihad çağrısını içeren açık deklarasyon üzerinden bir uyarı almıştır. İran da, Avrupa teknolojileri ve para peşinde koşar iken, Rusya ile Batının geniş bir şekilde karşı karşıya geldiği bir durumda, Rusya lehine bu durumun bir parçası olmaktan endişe duymaktadır.
Suriye üzerinden bu suretle gelişen Rusya-İran ilişkileri; 2007 yılında anlaşmaya varılmış olmasına rağmen START [Strategic Arms Reduction Treaty] ve İran’a uygulanan yaptırımlar nedeniyle yakın zamana kadar verilmeyen S-300 füze savunma sisteminin İran’a teslim edilmesinin önünü açmıştır. Nükleer anlaşma ile birlikte İran’a uygulanan yaptırımların kaldırılması sonrasında S-300 füze savunma sistemi Rusya tarafından İran’a teslim edilmiş; Rusya, İran’a, radar ve elektronik savaş sistemleri satabileceğini açıklamış; ayrıca Rusya, İran ve Azerbaycan arasındaki “üçlü” güvenlik işbirliği de gelişmiştir.
Diplomasi cephesinde ise, İran; Rusya-İran yakınlaşması üzerinden Hazar Denizi’ndeki sınırlandırma sorunu ile Dağlık Karabağ sorununun çözülebileceği, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) ’ne üyeliğinin önünün açabileceği görüşündedir.
Hiç şüphesiz, Rusya ile İran’ın örtüşmeyen çıkarları, farklı düştükleri konular, biri birleri ile uyumlu olmayan bağları (bağlantıları) da vardır. Bunlardan bir tanesi, nükleer anlaşma ile birlikte, bu konudaki Rusya-İran işbirliğinin güç kaybetmesidir. Bir diğeri, İran kamuoyunda gündeme gelen, Çarlık ve Sovyetler dönemlerindeki İran’ın toprak kayıpları ve İran’a yönelik müdahaleler, İkinci Dünya Savaşı sonrasında İran’ın kuzeybatısında kendisini gösteren ayrılıkçı harekete Moskova’nın vermiş olduğu destek ve İran-Irak Savaşı sırasında Sovyetlerin Irak’a verdiği destek hususlarıdır. Bunlara ilave olarak, İran kamuoyu, Rusya hakkında şunları da gündeme getirmektedir: [i] Nükleer anlaşma öncesinde BM Güvenlik Konseyi’nde İran ile ilgili olarak gündeme gelen nükleer konulardaki karar tasarılarını Rusya veto etmemiştir. [ii] Rusya, İran/Buşehr’deki nükleer santralin inşasını geciktirmiştir. [iii] Rusya, İran’a silah satışı konusunda başarısızdır. (Bu, özellikle Gorbaçov döneminde İran’a satma sözü verilen savaş uçakları, tanklar ve çeşitli füzeler ile ilgili olarak gündeme gelmektedir. ) [iv] Rusya, Suriye’de İran’ın aleyhine olabilecek “hedefler” arayışı içindedir. [v] Rusya, İran’ın baş düşmanları olan Suudi Arabistan ve İsrail ile yakın ilişki içindedir. (Bu noktada, Rusya’da, Levada Center tarafından 2016’da yayınlanmış, Rus kamuoyunun İran’a nasıl baktığına ilişkin kamuoyu araştırmasının sonuçlarını da vermek yerinde ve uygun olacaktır diye düşünülmektedir. Levada Center’ın Rus kamuoyu nezdinde yaptığı araştırmaya göre; 2010 yılında, İran’ı düşman olarak görenler, dost olarak görenlerden 3,5 kat fazladır. 2012 yılından itibaren İran’a ilişkin bakış açısı olumlu yönde değişmeye başlamış, İran’ı düşman olarak görenlerin sayısı azalma eğilimi içine girmiştir. İran’ı dost görenlerin sayısında ise belirgin bir değişim yaşanmamıştır, aynı kalmıştır. 2014 yılına gelindiğinde ise, İran’ı düşman görenlerin sayısı dost görenlerin sayısı ile örtüşmüştür. Bu örtüşme, –bize göre devam eden P5+1 görüşmelerinin etkisinde– 2015 yılında değişmiştir. Önce, İran’ı düşman görenlerin sayısı dost görenlerin sayısının altına inmiş, yani çok azalmış; sonra da, hem İran’ı dost görenlerin, hem de İran’ı düşman görenlerin sayısının arttığı paralel bir süreç ortaya çıkmış; bu süreçte, İran’ı dost görenlerin sayısındaki artış daha belirgin olmuştur. )
Rusya’nın, güvenlik alanında, İran’ın istediği türden yakın bir çalışmadan yana olmadığı da belirtilmiştir. İran’ın önceki Dışişleri Bakanı ve Ayetullah Hamaney’in dış politika danışmanı Ali Ekber Velayeti; Şubat 2016’daki Moskova ziyareti sonrasında, Rusya, İran, Suriye ve Hizbullah arasında bir ittifak oluşturulmasının önünde “ön koşullar” bulunduğunu açıklamıştır ki; bu, İran’ın Rusya ile ilgili niyetine/beklentisine işaret eden bir açıklama olmuştur. Ancak Rusya Dışişleri Bakanlığından, bunun spekülasyon olduğu, bu tür bir ittifakı oluşturmaya yönelik herhangi bir planın olmadığı açıklaması gelmiştir. Ağustos 2016’da ise, İran’ın kuzeybatısındaki bir İran hava üssünün (Hamedan Havva Üssünün) Suriye üzerinde uçuş yapan Rus uçakları tarafından, yakıt ikmali amacıyla kullanıldığı açıklanmıştır. Bu uygulama, Rusya’da olumlu karşılanırken, İran’da eleştirilere neden olmuş ve ancak bir hafta sürmüştür. İran, bir taraftan ülkesindeki yatırımlarda Rusya’ya öncelik vereceğini, diğer taraftan da İranlı işadamlarının geleneksel olarak Avrupa ile çalıştığını açıklamıştır. Rusya ile Suudi Arabistan, diğer petrol üreticisi ülkeler ile birlikte, petrol fiyatlarını desteklemek için üretimin dondurulmasından yana iken; İran, buna yanaşmamış, petrol üretimini BM Güvenlik Konseyi’nin yaptırım kararları öncesindeki miktarı yakalayana kadar üretime devam edeceğini açıklamıştır. İran’ın bu yaklaşımı, Rusya’nın da dâhil olduğu petrol üreticisi ülkeler için, petrol fiyatlarının düşük tutulması anlamına gelmektedir. İran, uçak krizi nedeniyle Rusya ile Türkiye arasındaki ilişkilerin gerilemesinden istifade ile, bir taraftan Rusya’ya ihracatını artırmaya, diğer taraftan da Türkiye ile olan ekonomik bağlarını geliştirmeye çalışmıştır. Rusya, Esad ile muhaliflerin bir araya geleceği görüşmeler düzenlemede, İran’a göre, daha çok istekli görünmektedir. Rusya federal çözüm peşinde koşan Suriye Kürtlerine destek verirken; kendi ülkelerinde Kürt ayrılıkçılığından endişe duyan İran ve Türkiye Suriye’de Kürt ayrılıkçılığına karşı çıkmaktadırlar.
Son dönem Rusya-İran ilişkilerine dair yukarıdaki görüşleri çıkış noktası alan, iki taraf arasındaki güncel ilişkilerin Türkiye açısından ne anlama geldiğine değinen bir çalışma, “Güncel Rusya-İran İlişkileri ve Bunun Türkiye Açısından Anlamı “ başlığı ile ve tamamlandığında, ASCMER’in web sayfasına eklenecektir. [Konuya ilişkin diğer çalışmalar]