Artan dünya nüfusu ve çevre kirliliği ile buna eşlik eden iklim değişiklikleri birçok tartışmayı da beraberinde getirmektedir. Bu doğrultuda, Avrupa Birliği (AB) de, çevre ve besinlerin sürdürülebilirliği için kaynakları daha verimli kullanmayı ve sera gazları oluşumunu azaltmayı hedeflemektedir.1,2 Hayvan yetiştiriciliği, önemli miktarda sera gazı oluşumuna yol açtığından, hayvansal yiyeceklerin tüketiminin azaltılarak, tarımsal uygulamaların arttırılması önemli hedeflerden birisidir.2-4 Bu hedef doğrultusunda, et, balık ve diğer deniz ürünleri, süt, yumurta gibi temel hayvansal protein kaynaklarının, daha sürdürülebilir olan besinlerle ikamesi gündeme gelmektedir. Baklagiller veya soya gibi bitkisel protein kaynaklarının üretim ve tüketimini artırmak bir seçenek olarak değerlendirilmektedir. Baklagiller ve soyaya ek olarak, “yeni” diğer protein kaynaklarının özellikle de böcek ve yosunların tüketimi konusu da tartışılmaktadır. Böcekler ve yosunlar, birçok Uzakdoğu ülkesinde temel besin kaynağı olarak tüketilirken, bir besin seçeneği olarak ileri sürülmesi, Avrupalılar için yeni ve bir o kadar da farklıdır. Dolayısıyla Avrupalılara bu yeni protein kaynaklarının tüketim gerekçelerinin nasıl anlatılacağı ve bu yiyeceklere yönelik yasal düzenlemeler ile pazarlama konusundaki potansiyel zorlukların nasıl aşılacağı da tartışmalıdır.
Geleneksel hayvan yetiştiriciliği ile elde edilen protein miktarına ulaşmak için yenilebilir böcek yetiştirilecek olsa, doğaya salınan toplam sera gazı ve doğal kaynak kullanımının daha düşük olacağı belirtilmektedir.5 Yenilebilen yaklaşık 1400 böcek türü olduğu belirtilmektedir. Yenilebilir böcekler, sucul ekosistemler, ormanlar ve tarım alanları gibi çeşitli habitatlardan oluşan geniş bir yaşam alanına sahiptir.21 Besin bileşimi değerlendirildiğinde, yenilebilir böceklerin kaliteli protein6 ve buna ek olarak lif yani posa içeriğinin de yüksek olduğu söylenebilir.7 Yenilebilir böceklerin vitamin ve mineral içeriği ise türe, büyüme evresine ve beslenmeye yani yemlerinin bileşimine göre değişiklik gösterebilir.
Birçok yenilebilir böcek türü, insan tüketimi için güvenli ve olumsuz sağlık etkileri olmadığı kanaatiyle tüketilebilmektedir.4 Oysaki yenilebilir böcekler, yetiştirilme koşullarına göre biyolojik veya kimyasal kirleticiler içerebilirler. Dolayısıyla yenilebilir böceklerin yetiştirilme ve beslenme koşullarının uygunluğunun değerlendirilmesi oldukça önemlidir. Örneğin, günümüzde gıda atıkları, yenilebilir böceklerin beslenmesinde kullanılmamakta ancak kullanılırsa, böceklerin besin öğesi içeriği veya istenmeyen kirletici madde içeriğini nasıl etkileyebileceğine yönelik araştırmalara ihtiyaç vardır.8
Algler geniş ölçüde mikro algler ve makro algler yani “yosun” olarak sınıflandırılmaktadır. Yosunlar, geleneksel bitkilerle karşılaştırıldığında çok daha hızlı çoğalabilen bitkilerdir. Alglerin, kalsiyum, demir ve bakır gibi mineral içerikleri ise toprakta yetişen bitkilere göre daha yüksek olabilmektedir. 10
Deniz yosunları, Japonya ve Kore’de temel besin kaynaklarından biridir. Denizden elde edilebilmekte veya çiftlikte yetiştirilmektedir. Bazı yosun türlerinin diğerlerine nispeten protein içeriği yüksek, yağ içeriği düşük olabilmekte ancak genel olarak tümü vitamin, mineral ve bazı önemli elzem amino asitler açısından iyi birer kaynak olarak gösterilmektedir.10 Bunun yanı sıra, B12 vitamini içeriği ile vejetaryen ve vegan bireyler için bir bitkisel B12 vitamini kaynağı olabilecekleri de belirtilmekle birlikte B12 içeriği düşük olan yenilebilir böceklerin sayısı da oldukça fazladır.10 Yosunlar suşilere, makarnalara, püre içeceklere (smoothies) eklenerek veya salatalarda kullanılabilir. Mikro algler ise genellikle besin destekleri yani gıda takviyesi/besin destekleri üretiminde kullanılabilmektedir.
Su mercimeği olarak adlandırılan bir diğer deniz bitkisi ise günümüzde çoğunlukla evcil hayvanlar için yem takviyesi olarak kullanılmaktadır. Asya’da ise çorba ve salatalara karıştırılarak tüketilmektedir. Ördek otu bitkisi ve özellikle kurutulmuş ördek otu, % 40’a ulaşabilen protein içeriği ile dikkatleri üzerine çeken bir diğer yeni protein kaynağıdır. 11,12
Kanola bitkisi genellikle yemeklik yağ elde etmek için kullanılır. Tohumdan yağın ayrılma işlemi sonrasında, yağsız kuru ağırlığının %40’ı kadar protein içeren bir ürün elde edilir. Kolza tohumundan elde edilen ve kolza tohumu proteini olarak da adlandırılan bu ürün uzun zamandır hayvan yemlerinde kullanılırken istenmeyen tat, lezzet, koku gibi duyusal özellikleri ile potansiyel besin kirleticileri bulaşanlar nedeniyle insan beslenilmesinde sınırlı olarak kullanılmıştır. 4,13 Kolza tohumu proteininin insan beslenmesinde kullanımının yaygınlaşması için duyusal özelliklerinin iyileştirilmesine ve içerebileceği bulaşan/kirletici düzeylerinin kontrol edilebileceği işleme yöntemlerine ihtiyaç vardır.4
AB destekli “Protein2Food” projesi, Avrupa’da hâlihazırda tüketilen amarant, karabuğday ve kinoa gibi tahıllar ve tüketimi pek yaygın olmayan bakla, nohut ve yeşil mercimek gibi bitkisel protein kaynaklarının içerdiği proteinin miktarını ve kalitesini arttırmayı hedeflemektedir. Avrupa’nın iklim ve topraklarına daha uygun türlerin geliştirilmesi, üretim ve hasat süreçlerinde iyileştirmeler ve teknolojik gelişmeler ile protein içeriği ve kalitesi yüksek olan etlere alternatif teşkil edebilecek fırıncılık ürünleri, makarnalar, kahvaltılık tahıllar ve atıştırmalıklar gibi bitkisel besinlerin üretiminin sağlanabilmesi hedeflenmektedir. 14
Besin bileşimi açısından değerlendirildiğinde, böcekler ve yosunların, balık veya kırmızı etlerle kıyaslanabilir ölçüde önemli olduğu bildirilmektedir. Bu yeni yiyeceklerin besin değerine ek olarak, et üretim süreçlerinin çevreye olası zararları konusunda toplumsal farkındalığın sağlanması, toplum için yeni olan bu protein kaynaklarının tüketimi konusunda motivasyon sağlayabilir.10,15 Özellikle böcekler söz konusu olduğunda, “iğrenme/uzak durma” etmeni de işin içine girebilmektedir. 16,17 ​​Avrupalı ​​tüketiciler, böcekleri genellikle haşere ve kötü hijyen ile ilişkilendirebilmekte ve tatlarının da kötü olduğunu düşünebilmektedir.18
Böcekler, yosunlar ve yeni diğer besinler konusunda, AB’deki yasal düzenlemeler kafa karıştırıcı olabilir ki AB üye devletleri arasında yasal düzenlemelerin uyum çalışmaları üzerine tartışmalar da sürmektedir. Örneğin, bütün böceklerin, yukarıda tanımlanan yeni besinler tanımına ve onlara ilişkin düzenlemelere uygun olup olmadığı ve tüketimlerinin yol açabileceği sağlık riskleri konusu tartışmalıdır. AB’de, 1997 ve öncesinde yaygın olarak tüketimi olmayan herhangi bir besin “yeni” olarak değerlendirilmekte ve besin güvenliği açısından sıkı incelemelerden geçmektedir.19 Dolayısıyla yeni besinlerin Avrupa’da tüketilmesi için yasal düzenlemelerin oluşturulması açısından daha fazla veriye ihtiyaç vardır. 19,20
Et tüketiminin yeni protein kaynakları ile ikamesi Avrupa’nın besin kaynaklarının sürdürülebilirliğini iyileştirme potansiyeline sahiptir. Yeni protein kaynaklarından yararlanabilmek için, yasal düzenlemelerin ve tüketici algısındaki sorunların aşılması oldukça önemlidir. Tüketici algısında ve farkındalığında gerekli bu değişimin gerçekleşmesi ve bireylerin besin seçiminde yeniliklere açık olmaları nasıl teşvik edilebilir? Et tüketim alışkanlıklarında böyle bir değişikliğe gitmek için bireyler nasıl motive olabilir? Bu sorular hala yanıt aramaktadır.