CİNS BAKIŞI SÖZLÜĞÜ Özgün Adı: IPS Gender and Development Glossary , Araştırma: Caroline Taborga ve Beryl Leach, Editör: Daniella Vatter, İngilizce Birinci Baskı: Roma 1996 © Copyright 1997. IPS-Inter Press Service
Çeviri ve Yayın Tasarımı: Ertuğrul Kürkçü, Redaksiyon: Nadire Mater, IPS İletişim Vakfı Yayınları: 3, Haziran 2000, Kallavi Sok. 56/7, Ece Han 80050 Beyoğlu-İstanbul, Tel (0212) 245 6185-86 Faks: (0212) 245 2824, E-posta: [email protected]
Heinrich Böll Vakfı'nın katkılarıyla
cins, toplumsal cinsiyet
cins yanlılığı cins yansızlığı
Cinse Göre Kalkınma İndeksi
çifte standart D
doğum öncesi cinsiyet tercihi
Inter Press Service (IPS) kalkınma konuları ve küresel süreçlerde uzmanlaşmış bir küresel haber ajansı, dünyanın dört bir yanındaki sivil toplum kuruluşlarının başta gelen bilgi kaynağı. IPS, Amsterdam, Harare, Kingston, Manila, Montevideo, Yeni Delhi ve Washington D.C.'deki bölgesel bürolarında her gün çok çeşitli konularda sayısız haber ve makale üretiyor. IPS uzun zamandır kadınların medyada kendilerini ifade etme ve karar verme süreçlerinde yer alma uğraşında karşılaştıkları sorunlara yanıt üretme çabasında.
IPS, 1970'lerin sonlarından başlayarak Kadın Makale Servisi (WFS) aracılığıyla kadın habercilerin kadınlar üzerine yazmaları konusuna özgül ve ayrı bir önemle eğildi. Bu servis 1991'de bağımsız bir ha-ber ajansına dönüştü. IPS 1994'de haber ürünlerinde cins bakışını yaygınlaştırmak ve ajansın karar alma süreçlerine katılan kadın sayısını artırmak amacıyla büyük bir proje başlattı. IPS'in günlük haber gündemi "Dünya Masası"na bağlı bölgesel bürolarca oluşturuluyor. IPS çalışmasına cins ve kalkınma yaklaşımı kazandırmak amacıyla her bölgesel büro cins bakışını bütün IPS ürünlerine yaymayı ve karar alma süreçlerinde cins eşitliğini sağlamayı gözeten belirgin editoryal siyasetler, stratejiler ve kılavuzlar geliştirdi. IPS bu politikaları kurumlaştırmak için haberci ve editörlerin haber üretim sürecine cins boyutu kazandırma yolundaki çabalarını destekleyen malzemeler hazırlıyor. IPS Cins Bakışı Sözlüğü bu çabaların ürünü.
Bu Sözlük bir başlangıç. IPS bu çalışmayı zaman içinde güncelleştirmeyi ve geliştirmeyi amaçlıyor. Sözlüğün birinci amacı, cins ve kalkınma çözümlemeleri ve kadınlarla erkeklerin kalkınmadaki rol ve katkıları konusunda dünyada süre giden tartışmalarla yakından bağlantılı anahtar terimlere tanım ve bağlam kazandırmak. IPS, belirgin editoryal politikasına da bağlı olarak cins/toplumsal cinsiyet konusunun kalkınma konularının kavranması ve haberleştirilmesinde merkezi bir öneme sahip olduğu kanısında. IPS'e göre nitelikli habercilik haber ürünlerinde farklı ve çeşitli seslerin, bu arada kadın ve erkeklerin seslerinin ve cins bakışının eşit ölçüde içerilmesine bağlı.
Cins/toplumsal cinsiyet alanında dört başı mamur bir sözlüğün gelişmesi çok kolay değil, çünkü bu durağan olmadığı gibi doğrusal olarak da gelişmeyen bir alan. Toplumsal cinsiyet, kişilerin kendilerince de, toplumlar içinde ve toplumlar arasında da değişikliğe uğratılabiliyor ve yaş, ırk, sınıf, etnik kimlik ve cinsel tercih gibi başkaca etmenlerce belirlenebiliyor. Dolayısıyla cins/toplumsal cinsiyet ile cins ve kalkınma terimleri çoğunlukla katlı, kimi zaman ayırt edilmesi güç ve pek çok zaman da tanımları bir kültürden başkasına değişebilen terimler. Elinizdeki Sözlük Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu ile IPS'in 1995'de Afrika, Asya, Latin Amerika ve Karayipler'de düzenlediği Avrupa Birliği'nce desteklenen seminerlerde IPS habercilerince saptanan anahtar kalkınma terimleri ve benzer sözlükler ve özel sözlükçelerin taranmasıyla ortaya çıkarılmış 115 terimin bir araya getirilmesinden oluşuyor. Terimlerin seçilmesinde şu ölçütler gözetildi: (1) Kalkınmada kadın ve erkeklerin cins temelindeki rolleri ve olayların ve süreçlerin kadınlar ve erkekler üzerindeki cins temelinde farklılaşmış etkilerinin anlaşılması, tanımlanması ve çözümlenmesiyle ilgili oluşları. (2) Kalkınma konularının IPS haberlerindeki kullanımı. Sözlük, içerdiği terimlerin büyük bölümünün olası bütün anlam ve bağlamlarını ele alma iddiasında değil. Böylesi durumlarda, kavramların farklı kültürlerde büründükleri farklılık ve çeşitliliği veren bir genel tanımın yanı sıra bağlam bilgisi ve örnekleri sunuluyor. Tanımlar ve etimolojik referanslar genel ve özel sözlüklerin yanı sıra, cins eğitimi el kitapları gibi değişik malzemelerden derlendi. Bunlarla ilgili kaynakçayı 4. Bölümde bulacaksınız. İngilizce'den İspanyolca'ya ve İspanyolca'dan İngilizce'ye dakik çeviri kadar cins bakışındaki kültürlerarası farklılıklar ajansın hergün başa çıkması gereken konular arasında olduğundan bağlam örneklerinin yanısıra mümkün olan her durumda her terimin İspanyolca karşılıkları sunularak bu sorunun aşılmasına katkıda bulunulması amaçlandı. Terimler ve tanımlarına ek olarak, Sözlük'te, cins-duyarlı gazeteciliğe yardımcı olmak amacını güden iki bölüm var. 2. Bölüm'de yanlı terimlerle onların yerlerine kullanılmaları tercih edilen yansız terimlerin, 3. Bölüm'de IPS haberlerinde de sıkça karşılaşılan ve medyada kadınların rollerini silikleştiren, seslerinin işitilmesini zorlaştıran kimi sözcüklerin listesi sunuluyor. Ayrıca muhabir ve editörlerin haberlerin derinlik kazanması ve niteliğinin yükselmesi için sormaları gereken sorular da veriliyor. Beryl Leach Yrd. İdari Editör
Elinizdeki "Cins Bakışı Sözlüğü"nü, Türkiye'de medyada ve kalkınma alanında çalışan ve öğrenim görenlerin haber ve araştırmalarında cins ayrımcılığının etkilerinden arınmış bir dille yazma ve konuşmalarına yardımcı olacağı düşüncesiyle yayımlıyoruz.
Kimi zaman İngilizce baskıdaki kimi terimlerin Türkçe'de yerleşik karşılıklarının bulunmayışı, kimi zaman da varolan kimi karşılıkların akıcı bir anlatıma olanak vermeyişi, Türkçe çeviride sözlüğün adından başlayarak bir dizi güçlük doğurdu. Öte yandan, Sözlük'te yer alan kimi sözcüklerin kökenleri ve evrimlerine ilişkin açıklamalar İngilizce baskıda oldukları şekilde çevrildi, Türkçe kökenlerinin araştırılmasına girişilmedi. Böyle bir çaba dilbilim ve sözlükbilimde uzmanlığı, çevirinin ötesine giden bir çalışmayı gerektiriyordu. Bununla birlikte, "Sözlük"ün Türkçe yayımlanmasının gazetecileri dilin kullanımı ve haber yazımında cins duyarlı bir tutuma özendireceğini, dilbilimcileri de bu çalışmanın ileri götürülmesi için uyaracağını umuyoruz. Sözlük'ün Türkçe'ye çevirisi ve basımına katkıları için Heinrich Böll Vakfı'na teşekkür ediyoruz. IPS İletişim Vakfı
aile (İng.: family; İsp.: Familia)
Aynı çatı altında yaşayan ve ev içi kaynakları ve/veya sorumlulukları paylaşan insan topluluğu; aynı soydan gelen insan topluluğu. Batı dillerinin çoğuna Latince famulus (hizmetçi) kökünden gelen familia (akraba ve hizmetçileri de barındıran hane) teriminden girmiştir. Yaygın medya tarafından daha çok ana-baba-çocuk örneği bağlamında kullanılmakla birlikte farklı aile türleri vardır. (bkz. hane halkı) Biyolojik aile erkek, kadın ve biyolojik olarak onlardan türemiş kişilerden oluşur. Geniş aile ise yalnız ana-baba ve çocuklardan değil, onlarla birlikte ya da yakın ilişki içinde yaşayan ve hanenin kaynaklarını ve sorumlulukların paylaşan akrabalardan oluşur. Geniş aileler, akrabalarıyla yakın bağları olan veya olmayan birden çok aile çekirdeğinden meydana gelebilirse de, genellikle bir biyolojik aile çekirdeğinin çevresinde oluşur. Çekirdek aile, karşıt ya da aynı cinsten ebeveynlerle, ebeveynlerden biri yada her ikisinden birden biyolojik olarak türemiş ve/veya evlat edinilmiş çocuklardan oluşur. Yalnız/tek ebeveyn ailesi, herhangi bir cinsten bir ebeveyn ile onun biyolojik ve/veya evlat edinilmiş çocuklarından oluşur.
aile planlaması (İng.: family planning; İsp.: planification familiar)
ayrımcılık (İng.:discrimination; İsp.: discriminacion.)
(İng.: bisexual) Hem kendi cinsine, hem karşı cinse belirgin duygusal ve cinsel ilgi duyan kişi. (bkz. cinsellik, cinsel yöneliş, cinsel tercih)
Bağlam Örneği. “Cins kavramı da hassas konular arasında. Bir çok ülke bu terimi kadınlarla erkekler arasındaki biyolojik farklılığı ifade eden cinsiyete karşıt olarak toplumun kadınlara ve erkeklere yüklediği rollerin etkilerine izafeten benimserken dokuz ülke bunun konferans belgelerine girmesine karşı çıkıyor. Bu ülkelerden Guatemala ve Honduras bu gibi konularda en katı tutumu takınıyor. Onlara göre, cins kavramı kadınlar, erkekler, eşcinseller, lezbiyenler ve cins değiştirenler olmak üzere beş cinsiyetin varlığını meşrulaştırmaya yönelik örtülü bir girişim.” (IPS, 9 Eylül 1995) cins ayrışımlı veri
Erkek ve kadının ekonomik, siyasal, toplumsal, hukuksal ve kültürel olay ve süreçleri nasıl farklı etkilediklerinin ve bunlardan nasıl farklı etkilendiklerinin araştırılması. Bu farklılıklara ilişkin bilgi ve bağlamın sunulması bir haberde kapsanan yeni ve yeterince önemsenmeyen bilgi ve bakış açılarını ortaya çıkarır. Cins bakışının en basit biçimi, genellikle kalkınma konularında kendilerine kulak verilmeyen kadın ve kızların seslerinin duyurulmasıdır. cins bilinci
Kadın ve erkeği farklı farklı etkileyen kalkınma plan, program ve projelerinin merkezine kadının ihtiyaç ve önceliklerini yerleştirme tavrı. Bu bilinç, kalkınma politika ve projelerinin tasarım ve uygulanmasında erkek kadar kadına da başvurulması gerekliliğinin farkında olunmasını da içerir. Cins bilinci cins duyarlılığını (cinsiyet temelinde ayrımcılığın gerisindeki sosyo-kültürel etmenlere ilişkin düşünce ve anlayışları) gerektirir. (bkz. cins körlüğü, cins duyarlığı)
Bağlam Örneği. “Kalkınma sürecinde kadın gereksinimlerine dikkat gösterilmemesi, kalkınma projelerini planlayan ve uygulayanlar arasında genel cins bilinci yoksunluğundan kaynaklanır. Projelerin hedef kitleleri kadının özel gereksinimleri gözönünde tutulmaksızın aralarında fark olmayan ‘insanlar’ olarak ele alınır...” (Oxfam Cins Eğitim El Kitabı, s. 291)
Bir ya da birden çok kez kendi iradesiyle bir cins rolünden diğerine geçen kişi. Cins değiştiren terimi hem daha çok cerrahi müdahale yoluyla bedensel olarak bir cinsiyetten diğerine geçen transseksüelleri hem de başka cinsin giyim kuşam ve davranışlarını benimseyen transvestitleri kapsar. Türkçe’ye “transvestit”ten bozularak giren “travesti” sözcüğü ise medyada ve halk arasında daha çok yanlış bir biçimde aynı zamanda hem cerrahi müdahale yoluyla bedensel olarak cinsiyet değiştiren, hem de kadınların giyim kuşam tarzını ve davranışlarını benimseyen ve yaşamını fuhuş yaparak kazandığına inanılan erkeklere atfen küçültücü ve dışlayıcı bir anlam yüklenerek kullanılıyor. cins duyarlığı
Cins temelinde ayrımcılığın gerisindeki sosyo-kültürel etmenlerin anlaşılması ve göz önünde tutulması. Bu duyarlılık örneğin, kadın ve erkeklerin medyada neden ve ne zaman yanlı bir biçimde sergilendiklerinin anlaşılmasının temelini oluşturur. Terim aynı zamanda kız ve erkek çocukların belli davranışlar ve fırsatlar çerçevesinde toplumsallaştırılması, örneğin erkek çocuklar spora yöneltilirken kız çocuklarının bu alanda başarılı olamayacağı türünden önyargılar için de geçerlidir. Cins duyarlı kişi ve kurumlar, yer aldıkları kuruluşlar ve/veya hedef gruplardaki erkek ve kadınlar arasındaki eşitsiz cins ilişkilerinin değişmesine yaptıkları başarılı katkılarla bu alanda olumlu örnekler oluşturabilirler. (bkz. cins bilinci, cins yansızlığı)
“Komisyonun Cins Çalışma Grubu, kızların bilim ve teknoloji alanına girmesini ve bu alanda kalmasını olumsuz etkileyen etmenleri belirledi. Bu etmenler arasında çocukların küçük yaşta cins şablonuna sokulması, oğlan çocukların kızlardan üstün olarak eğitilmesini yeğ tutan ‘yaygın yanlılık’ ve bilim ve matematiğin kızlara zor geldiği inancı da var.” (IPS, 16 Eylül 1995) cins eşitliği
Kadın ve erkeklerin kaynaklara, statülere, ve refaha erişimlerindeki, genellikle erkek yararına olan ve çoğu zaman yasalar ve toplumsal adetlerle kurumlaştırılan farklılıklar. Bağlam Örneği. “İnsanların yeteneklerini eğitim, sağlık ve beslenmeyle geliştirmede karşılaşılan cins eşitsizlikleri çok açıktır ancak, gelir sağlama ve karar verme süreçlerine katılma fırsatları bakımından daha da büyük eşitsizliklerle karşılaşılır.” (İnsani Kalkınma Raporu 1995, s.36)
Bağlam Örneği. “...Küreselleşmenin kadın üzerindeki etkileri konulu panelde söz alan Lim, ‘deregülasyon, bugüne değin devlet ve hükümet düzenlemeleriyle güvence altına alınmış olan kadınları, cins ayrımı gözetmeyen piyasa güçlerinin insafına terk ediyor,’ dedi.” (IPS, 9 Eylül 1995)
Kadınların güçlendirilmesini ülkeler temelinde niceliksel olarak ölçmek amacıyla BM kalkınma Programınca (UNDP) geliştirilmiş olan bu indeks, parlamentoda sahip oldukları sandalye sayısı üzerinden kadınların siyasal karar verme sürecine katılım düzeylerini; ellerinde bulundurdukları profesyonel ve yönetsel işlerin sayısı üzerinden mesleki fırsatlara erişim olanaklarını ve para kazanma güçlerini yansıtır. Cins eşitsizliği arttıkça CGÖ düşer. Bağlam Örneği. “...CGÖ, seçilmiş birkaç değişken üzerinde durur... Eldeki veri miktarına bağlı olarak üç yaygın değişken sınıfında yoğunlaşır...(1) Kazanılmış gelire dayalı ekonomik kaynaklar üzerinde iktidar sahibi olma bakımından değişken, dolar cinsinden satın alma gücü paritesinde kişi başına gelirdir. (2) Mesleki fırsatlara erişme ve ekonomik karar verme süreçlerine katılma bakımından değişken, mesleki ve teknik, idari ve yönetsel olarak tasnif edilmiş işlerde sahip olunan paydır. (3) Siyasal fırsatlara erişim ve siyasal karar süreçlerine katılım bakımından değişken, parlamentoda sahip olunan sandalye sayısıdır.” (İnsani Gelişme raporu 1995, s. 82.)
Bu terim, kullananın siyasal konumuna bağlı olarak farklı anlamlar alır. Dördüncü Dünya Kadın Konferansı sırasında taraflardan biri kadın ve erkeğin hiçbir zaman aynı olmadığı ve olamayacağı gerekçesiyle cins hakkaniyeti terimini reddediyordu. Onlara göre, kadın ve erkeğin önemleri eşit olmakla birlikte rol ve sorumlulukları farklıydı ve kendi cins hakkaniyeti tanımlarına göre kadına da erkeğe de değişik rol ve sorumluluklarını yerine getirmek için daha fazla fırsat sağlanması gerekmekle birlikte bu rol ve sorumlulukları değiştirme peşinde koşmamak gerekirdi. Başka bir deyişle bu tanıma göre cins hakkaniyeti, yürürlükteki cins temelinde işbölümünü tartışma konusu yapmamalıydı. Diğer taraf ise kendi tanımlarından hareketle cins hakkaniyetinin bu şekilde tanımlanmasına karşı çıktı. Onlara göre cins eşitliği cins temelinde işbölümünü sorgulamalı, ve bu işbölümünden kaynaklanan ayrımcılığa yanıt üretmeliydi. Bu tanıma göre, cins eşitliği, cins hakkaniyeti kadınların toplumda erkeklere göre çok farklı ve eşitsiz konumlardan işe başladığı gerçeğine yanıt verecek olumlu eylemeleri ve benzer uygulamaları içerir. Tartışmada her iki taraf da eşit hak ve fırsat hedefini gözetiyordu. cins ilişkileri
Kadın ve erkeklerin göreli konumlarının kaynak ve sorumluluklarla çıkar ve haklar ve iktidar ve ayrıcalıklar bakımından incelenmesi. Konumlarının erkeklerinkiyle bir arada ele alınması kadınların kalkınma sorun ve süreçlerinin incelenmesinde yalıtılmaları ve gözden uzak tutulmalarına son verir.
Kadın ve erkeklerin cinsleri temelinde nasıl düşünme, davranma ve hissetmeleri gerektiğini tanımlayan, toplumsal olarak öngörülmüş farklılıklara dayanan, toplumsal olarak belirlenmiş davranış, yükümlülük ve sorumluluklar. Cins rolleri bireysel seçişle ya da ekonomik bunalım, doğurganlık oranlarının düşmesi, kadınların eğitim düzeyinin yükselmesi, göç kalıplarıyla bilişim sistemlerindeki değişikliklerin yanı sıra kadınların sivil toplumdaki katılım düzeyinin yükselmesi gibi olay ve süreçlerin etkisiyle de zaman içinde değişebiliyor. Bağlam Örneği. “Kadın ve erkeklerin cins rolleri kültürden kültüre, ve aynı kültür içinde bir toplumsal gruptan ötekine büyük değişiklikler gösterir. Irk, sınıf, ekonomik koşullar ve yaş gibi etmenler kadın ve erkek için neyin uygun sayıldığını etkiler.” (Oxfam Cins Eğitimi El Kitabı, s.4)
Toplumlardaki iş bölümü cins toplumsallaşması kalıplarıyla doğrudan bağlantılıdır. Genel bir ifadeyle, toplumlar erkek ve kadın arasında biyolojik farklılıklardan doğan üremeyle ilintili farklı rolleri evde ve kamusal alandaki diğer yükümlülükleri bölüştürmenin temeli olarak kullanır. Bu temel iş bölümü, kadının toplumdaki eşitsiz konumunu sürdürmenin başlıca yollarından biridir. Cins temelinde işbölümünde kadın evi içi çalışma ya da üremeyle ilişkili, erkek de kamusal ya da üretimle ilişkili yükümlülükleri yerine getirir. Çoğu toplumda, cins temelinde iş bölümü, kadının ev içi çalışmayla uğraşması, mal ve hizmet üretiminde düşük ücretli işlerde çalışması ve kaynaklar üzerinde çok sınırlı bir denetime sahip olmasıyla sonuçlanır. (bkz. ev içi sorumluluklar, hane geçimi, üretim)
Örneğin tezgahtarlık, cilt bakımı ve kuaförlük, hemşirelik, mankenlik, danışma, pazarlama, öğretmenlik, telefon operatörlüğü gibi kadın-yoğun meslekler ev içi etkinliklerin ve rollerin uzantısı olarak kabul edilir. Muhabir ve editörlerin yalnızca erkek ve kadın arasındaki işbölümünü ifade eden cinsel işbölümü terimindense, işbölümünün hem cinsel hem de toplumsal ve kültürel yapısını ifade eden cins temelinde işbölümü ya da cinse göre işbölümü terimini kullanmaya dikkat etmeleri beklenir. Bağlam Örneği. “Kadının erkek-egemen alanlara girmeye, erkeğin de çocuk bakımı dahil olmak üzere daha fazla ev içi sorumluluk üstlenmeye başlamasıyla birlikte üretimle ilişkili rollerle üremeyle ilişkili roller arasındaki cins temelinde işbölümü sınırları giderek aşılıyor.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 27)
Bağlam Örneği.. “Garrido, IPS’e verdiği demeçte, ‘...bu araştırma, aynı iş için eşitsiz ücret de dahil, kıtamızda kadını en çok etkileyen konuları ortaya koyuyor. Ücret ayrımcılığı, bölgeye egemen olan yapısal uyum modelinin bileşenlerinden biridir,’ dedi.” (IPS, 2 Haziran 1995)
Bağlam Örneği. “Son yirmi yılda eğitim ve sağlık alanındaki cins uçurumu kapanmaya yüz tutmakla birlikte bu gelişmenin hızı bölgeler ve ülkelere göre değişiyordu...”(İnsani Gelişme Raporu 1995, s.3)
Kalkınma alanında çalışanlar 1970 sonlarından başlayarak Kalkınmada Kadın (KK) yaklaşımı çerçevesinde sadece kadınlara yönelik kaynak, program ve projelerde yoğunlaşmanın yeterli olup olmadığını sorguluyorlardı. Bu yaklaşıma yöneltilen eleştirilerden biri de bunun kadınları genel kalkınmadan soyutlayıp çoğu kez başarısız kalan ya da cins temelindeki eşitsizlikleri pekiştiren gelir getirici tasarılara aşırı önem vermesiydi. Cins/Toplumsal Cinsiyet ve Kalkınma (CK) yaklaşımıysa bütün kalkınma plan, politika ve projelerinin cins duyarlılığını ve kadın ve erkeğin oynadığı farklı toplumsal roller konusundaki cins bilincini, kaynaklara erişim ve denetim farklılıklarını ve kalkınma süreçlerinin cinsler üzerindeki farklı etkilerini kabul eder. CK yaklaşımı kadınları apayrı kalkınma hedefleri olarak soyutlamaz. Tersine CK yaklaşımı kadının kalkınmada oynaya geldiği belirleyici ama çoğu zaman farkında olunmayan rolleri tanır ve bunları erkeğinkiyle eşit koşullarda güçlendirip genişletmeyi gözetir. (bkz. cins bilinci, cins rolleri, cins duyarlığı) Bağlam Örneği. “CK yaklaşımı kadın ve erkeğin rol ve ihtiyaçlarının çözümlenmesine yönelik müdahalesini, tüm toplumun yararına olacak ve toplumu dönüştürecek tarzda kadınların konumlarını iyileştirmeleri için güçlendirilmesine dayandırır. (Oxfam Cins Eğitim El Kitabı, s.7)
cins yanlılığı (İng.: gender bias; İsp.: prejuicios basados en el genero; prejuicios sexistas)
(İng.: Gender-related Development Index (GDI); İsp.: Indice de Desarrollo relacianado con el Genero (IDG)) Kadın ve erkeğin başarımlarındaki eşitsizlikleri göz önüne alan bu indeks İnsani Kalkınma İndeksi’nin (İKİ) cins eşitsizliklerine uyarlanması yoluyla geliştirildi. CKİ her ülkenin, yaşam beklentisi, eğitim elde etme ve gelir bakımından ortalama başarımını kadınlar ve erkekler arasındaki başarım eşitsizliği düzeyine göre ayarlar. İnsani Kalkınma İndeksi (İKİ) ülkelerin ilerlemesini ekonomik ve toplumsal göstergeler temelinde ölçmek amacıyla Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı çerçevesinde geliştirilmişti. İKİ üç göstergeye dayanıyor: (i) doğuşta yaşam beklentisiyle ölçülen ömür uzunluğu, (ii) yetişkin okuryazarlığı, ilk, orta ve yüksek öğrenime devam oranlarının bileşimiyle ölçülen eğitim elde etme ve (iii) kişi başına gerçek Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) ile ölçülen hayat standardı. Bağlam Örneği. “Gelişmekte olan kimi ülke ve bölgeler de CKİ sıralamasında yukarılarda yer alıyor. 11. Sıradaki Barbados’u, Hong-Kong (17), Bahama Adaları (26), Singapur (28), Uruguay (32), Tayland (33) izliyor. Bu ülkeler gözle görülür cins eşitsizlikleri olmaksızın hem kadın, hem erkek için temel insani olanakları yaratmada başarılı oldular.” (İnsani Kalkınma Raporu, 1995, s. 2)
(İng.: sexual identity; İsp.: identidad sexual) Aynı cinse mi yoksa karşı cinse mi ilgi duyacağı konusunda kişinin kendisini eş(ler)inin cinsine ya da cinsiyetine göre değil, kendi deneyim, düşünce ve tepkileri temelinde hissedişi. (bkz. cinsel yöneliş, cinsel tercih)
Cinsiyetçilik ve cinsiyetçi sözcükleri Siyah Kurtuluş Hareketi’nin özgül kavramları olan “ırkçı” ve “ırkçılık”a paralel olarak İngilizce’ye 1960’larda ABD’deki kadın hareketince sokuldu ve buradan dünyaya yayıldı. Cinslerden birinin ötekine üstün olduğu varsayımı, inancı ya da iddiasının çoğunlukla cins temelindeki toplumsal rol şablonları bağlamında ifade edilmesi, daha aşağı olduğu varsayılan cinsiyetin üyelerine karşı ayrımcılık uygulamalarıyla sonuçlanır. Kavram en yaygın olarak dişilerin erkeklerden aşağı olduğu inanışına atfen kullanılır. çifte standart (İng: double standard; İsp.: rasero, criterio acomotadicio)
Terim cinselliğe biyolojik temelde değinildiği durumlara ilişkindir. Bağlam Örneği. “İnsanlar erkek ya da dişi olarak doğar, oğlan ya da kız olmayı öğrenir, büyüyünce erkek ya da kadın olurlar. Hangi davranış ve tavırların, hangi etkinlik ve rollerin kendilerine uygun olduğu ve öteki insanlarla nasıl ilişkiye geçmeleri gerektiği kendilerine öğretilir. Cins kimliğini oluşturan ve cins rollerini belirleyen, bu, öğrenilmiş davranışlardır.” (Oxfam Cins Eğitimi El Kitabı, s. 4)
Ceninin cinsiyetinin ebeveynden herhangi biri ya da her ikisinin isteğine uygun olmadığı gerekçesiyle çocuk düşürülmesi. Doğum öncesi cinsiyet tercihi dolayısıyla düşürülen ceninlerin çoğu dişidir. Dünyanın çeşitli bölgelerinde cinsiyet temelinde ekonomik baskılar ve geleneksel inançlar dolayısıyla oğlan çocuk yapmak tercih edilir. Bağlam Örneği. “Kız çocuklara yönelik her tür ayrımcılıkla, doğum öncesi cinsiyet tercihi ve yeni doğmuş kız bebeklerin öldürülmesi gibi zararlı ve ahlak dışı uygulamalara yol açan oğlan çocuk tercihinin temel nedenleri ortadan kaldırılmalıdır; bu durum çoğu kez ceninin cinsiyetini belirlemede yeni teknolojilerin kullanımıyla pekişmekte ve kızların düşürülmesine neden olmaktadır. (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 277 (c) ) ebeveynlik
Bir çocuktan sorumlu olma hali. Kadın ve erkeğin ebeveyn olarak gerçekleştirdiği eylemler toplumsal olarak belirlenmiştir ve kültürden kültüre, sınıftan sınıfa değişiklik gösterir. Dünyadaki kadın hareketlerinin temel yaklaşımlarından biri de çocuk yetiştirmenin her iki ebeveynin ortak sorumluluğu olduğu ve geleneksel cins rollerine dayandırılmaması gerektiğidir. Anne çocuk ilişkisi, annelik, ebeveynlik ve kadının çocuk yapmadaki rolü ne ayrımcılığa temel oluşturmalı ne de kadının topluma tam olarak katılımını kısıtlamalıdır. Planlı ebeveynlik (İng.: planned parenthood, İsp.: procreacion responsable) Doğumların sayısını ve yerini arzu ve yetiye göre belirleme. Haberlerde, annelik ve ebeveynlik terimlerinin erkeklerin çocuk yetiştirme konusundaki sorumluluklarını da kapsamaya uygun şekilde kullanılması gerekir. ebeveyn hakları
Mal ve/veya hizmet üreten insan etkinliği. Emek terimi daha çok karşılığında bir bedel alınan çalışmaya atfen kullanılır. Görünmeyen emek terimi de karşılığı ödenmeyen ve çoğunlukla evin bakımı ve geçimi için kadınlar ve kızlar tarafından gerçekleştirilen, ve enformel sektördeki genellikle düşük ücretli çalışma için kullanılır. Bunlar ülkelerin milli hesaplarına dahil edilmez. (bkz. milli hesaplar) Görünmeyen emek şu tür işlerde çalışmayı kapsar: Su ve yakacak odun taşıma, aile için temel tarımsal ürünleri yetiştirme ve işleme ve çocuk bakımı da dahil ev işleri. (bkz. cins temelinde iş bölümü, ev içi sorumluluklar, üretim, ödeme)
Erkek (adam) terimi erişkin bir erkek insanı adlandırır. Başlangıçta bütün Germanik dillerde hem insan hem ergin erkek anlamında “man” kullanılıyordu. Daha sonra, İngilizce dışındaki dillerde insan anlamı sözcüğün bir türevine aktarıldı. Bağlam Örneği. “Projenin hedef kitlesi genellikle aralarında fark gözetilmeyen bir grup ‘insan’ olarak ele alınır... böylelikle kadınlar yok sayılırlar. Üçüncü Dünya’da çiftçiler genellikle kadın olduğu halde tipik proje belgelerinde Üçüncü Dünya çiftçilerinden söz edilirken tekil erkek üçüncü şahıs zamiri kullanılır.” (Oxfam Cins Eğitimi El Kitabı s. 291 )
Bağlam Örneği. “Sanat da dahil, iletişim ve medyada kadın, teknik süreçlere de, karar alma süreçlerine de eşit katılmadıkça hem yanlış gösterilmeye hem de yaşadığı gerçekler göz ardı edilmeye devam edecek. “Kadın ve erkeği basmakalıplıktan uzak, çeşitlilikleri içinde ve dengeli bir tarzda resmettiği ve insanın onuruna ve değerine saygı gösterdiği ölçüde, medya, kadının ilerlemesini sağlamak açısından büyük bir potansiyele sahip olmaya devam edecek.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 33)
“Eylem Platformu’nun ve Dördüncü Dünya Kadın Konferansı’nın sonuç bildirgesinin oylanmasına dakikalar kala, delegasyonun karşılaştığı en büyük anlaşmazlığın kadın ve erkeğin mirasta eşit hak sahipliği konusu olduğu görülüyor. “Kuran’ın kadının miras hakkını erkeğin yarısı olarak belirleyen kesin hükümler getirdiğini savunan Müslüman ülkeler, bu konuda esneklik gösteremeyeceklerini ileri sürüyorlar. “Ayrıca, platform taslağında kullanılan eşitlik yerine hakkaniyet kavramının yer almasını istiyorlar.” (IPS, 16 Eylül 1995) ev içi sorumluluklar
Geleneksel olarak bu görevleri yerine getiren kişiye ödeme yapılmadığı gibi kişi bu sorumlulukları dolayısıyla herhangi bir iktidar ya da statü de edinmiş olmaz. Pek çok toplumda bu işlerden sorumlu kişi hanede aşağı bir konumda yer alır. Kadınlar ve kızlar, ev dışında çalışıyor olsalar da, çoğunlukla bütün hane içi görevlerden sorumludur. Hane sorumluluklarının bu geleneksel cins-temelindeki bölüşümü eğitimde kızlara karşı ayrımcılığı besleyebilir; kızlar, okula gönderilmeyebilir ya da ev içi sorumluluklarını üstlenmek gerekçesiyle okullarından ayrılmak zorunda kalabilirler.
Cinsiyetçi olmayan ve cins duyarlı bir yaklaşım, tekil koşullar dolayısıyla ev içi sorumlulukların kadınlarla erkekler, oğlanlarla kızlar arasında eşit paylaşılmamasının bir “iktidar” ya da “statü” içermediğini mutlaka göz önünde tutar. Ev içi sorumluluklar teriminin, yaygın kullanımın aksine, evdeki kadınların tek sorumluluğu olarak anlaşılmaması gerekir. Bağlam Örneği. “Kadın ile erkeğin çalışma ve ebeveynlik sorumluluğunu bölüşmesinin kadının kamu yaşamına katılımın yükselmesine katkıda bulunduğunun gözetilmesi, bu amaçla aile ve meslek yaşamının bağdaştırılması da dahil, gerekli önlemlerin alınması gerekir.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu,, paragraf 190 (i)
Kadın, 13 ile 14. Yüzyıllara değin hane halkının koordinatörüydü. Merkezi ulus-devletlerin ortaya çıkmasından önce hane halkları hukuksal, ekonomik ve politik faaliyet merkezleriydi, ev kadınlarının belirgin bir iktidarı vardı. Günümüzdeyse ev kadını terimi, bir karşılık ve çıkarı olmaksızın, başlıca işi bir evi çekip çevirmek (emeği yeniden üretmek) olan kadınları adlandırıyor. Bağlam Örneği. “‘Ev kadını’ teriminin yanı sıra ‘ev erkeği’ diye bir terimin de bulunduğu ve kadınla erkeğin çalışmasına eşit değer biçildiği bir dünyada cinsel taciz diye bir şey olmazdı. Böylece, cins temelinde ayrımcılığın da geçmişte kaldığı bir dünyada yaşardık.” (IPS, 9 Eylül 1995)
Toplumda eğitim, sağlık, mali olanak ve iktidar gibi kaynaklara erişmekte daha az fırsat sahibi olan gruplar. Ezilen gruplara, etnik topluluklar, yaşlılar, çocuklar ve engelliler örnek gösterilebilir. Kadınlar ve/veya kızlar aynı gruptaki erkeklere göre fırsat eşitsizliğinden daha çok etkilenir. (bkz. ayrımcılık) Haberlerde, bu grupların bileşimi daha ayrıntılı açıklamayı, yani gruplardaki kadın ve/veya kızların konumunun ayrıca belirtilmesini gerektirebilir.
Erkek fahişeyse para ya da mal karşılığı seks yapan erkekler ya da oğlan çocuklar için kullanılıyor. Fuhşun erkeklerle kadın ve kızlar arasında geçen bir heteroseksüel etkinlik olduğu geleneksel ön kabulü dolayısıyla erkek fahişeler genellikle medyada gözükmezler. Fahişe karşılığı olarak ticari seks işçisi terimi de kullanılır. Bir görüşe göre fuhuş ahlâken kötü bir şey ve/veya sömürüdür. Başka bir görüşe göreyse, fuhuş, bu alanda çalışanların gönüllü olarak girdikleri bir meslektir. Dolayısıyla, bu işçilerin mesleki yasal statü, sendika hakkı, ve tüm toplumsal olanaklara erişim gibi korunma ve olanaklardan yararlanmaları gerekir.
Cinslerin toplumsal, siyasal ve ekonomik eşitliği inancına dayanan çeşitli teori ve uygulamalar. 1985 tarihli Feminizm Sözlüğü bu kavramın dünyadaki farklı kadın gruplarınca feminizmin çeşitli türlerini yansıtmakta başvurulan en az 30 tanımını (örneğin, siyah, sosyalist, Marksist ve lezbiyen feminizmler) verir. Örneğin liberal feminizm temel toplumsal, siyasal ve ekonomik kurumlarda çok radikal değişiklikler talep etmeksizin yasal reformları savunurken, radikal feminizm cins-temelindeki yapısal eşitsizliklerle ilintili derin toplumsal, ekonomik ve siyasal değişiklikleri savunur. Latince femina (kadın) kökünden gelen feminizm terimi ilk kez 1851’de Fransızca’da “kadınsılık”a atfen kullanılmıştı. Kadın hakları savunuculuğu ya da kadın etkisiyle bağlantılandırılarak kullanılmaya ise 1890’larda başladı. Terim bu anlamıyla ilk kez 1892’de Paris’te toplanan Birinci Uluslararası Kadın Kongresi’nde benimsendi. Bir sıfat olarak kullanıldığında feminizmin çeşitliliği ve çok farklı feminizm türlerinin bulunduğu göz önünde tutulmalıdır. Bağlam Örneği. “Feministler için feminizmin ne anlama geldiğini anlatmak sorunu bu ideolojinin ve sözcüğün uyandırdığı olumsuz tepkiler dolayısıyla daha da karmaşıklaşır.” (Kadın Sözleri: Kadınlara İlişkin Kelimeler Sözlüğü, s. 88)
Kadın doğurganlığını önleyici kimyasal bileşimler ve/veya fiziksel gereçler. Koruyucular cinsel birleşmenin gebelikle sonuçlanmasını önler. Gebelikten koruyucu kullanımı aile planlaması olarak da alınabilir. Kadının doğurganlığını -hangi yolla olursa olsun- denetleme hakkı üreme sağlığının temel kurallarındandır. Özellikle sanayileşmiş ülkelerde, cins rolleri gebelikten koruyucu kullanımının sorumluluğunu kadına yükler. Başka ülkelerde de cins ilişkileri koruyucu kullanımının sorumluluğunu kadına yüklemenin yanı sıra, kadının koruyucu kullanmak için kocasından izin almasını dayatır. Kadınlarca kullanılan gebelikten koruyucuların çoğu (örneğin ağızdan alınanlar, rahim içi araçlar ve bedene yerleştirilen gereçler [implants]) istenmeyen yan etkilere yol açar. Koruyucuları kadınlar için güvenli kılmak, hem kadın hem erkek için koruyucu seçeneklerini ve erkeğin koruyucu kullanma sorumluluğunu artırmak kadın sağlığı kalitesini yükseltmeye yönelik çalışmalarının başlıca hedefleri arasındadır. (bkz. aile planlaması, üreme sağlığı)
Bağlam Örneği. “Aile planlaması hizmetlerinin gelişmesi koruyucu seçeneklerinin artmasının anahtarıdır. Bazı modern yöntemlerin yan etkileri olabiliyor. Dolayısıyla gebelikten korunma teknolojisinin iyileştirilmesi için daha çok araştırma ihtiyacı doğuyor.” (Kadınların İlerlemesi: Konuşmacılara Notlar, s. 37) gelenekler, örf ve adetler
(İng.:pay equity; İsp.: remuneracion equitativa) Cinsiyet, yaş, ırksal ve etnik köken gibi geçersiz ya da başka türden ayrımcı sınıflamalar yerine eğitim, beceri, çaba, öğrenim ve sorumluluk temelinde ödeme.
Bir arada yaşayan bireylerden oluşan sosyo-ekonomik birim. Hane halkı türdeş bir karar verici birim olarak anlaşılmamalıdır. Çoğu hanede her üyenin üreme ve üretim bakımından kendine özgü bir role sahip olmasının yanı sıra, hanenin kaynakları ve kazanımları konusunda çoğunlukla cins temelinde bir rekabet ve hak çatışması vardır. Hane halkının nasıl örgütlendiği ve çalıştığı konusundaki cins bilinci yoksunluğu hane halkı üyelerine ilişkin yanlış anlamalarla yetersiz ya da eksik çıkarsamalara yol açar, bu da çoğunlukla kadın ve kızların hane halkı içindeki rollerinin anlaşılmasına olumsuz etkide bulunur. Kadının reisliğindeki hane halkı içinde tek ya da asıl gelir getirici ve karar vericiler yetişkin dişilerdir. Birçok ülkede, hane halkı üyeleri arasında yetişkin bir erkeğin bulunmadığı durumlar dışında, kadınlar hane halkı reisi olarak kabul edilmez. Kadınların hane halkının geçimine katkısının erkeklerle aynı ya da daha çok olsa da genellikle erkek hane halkı reisi olarak kabul edilir. Kalkınmakta olan ülkelerde giderek daha çok sayıda kadın ailelerinin başlıca ekonomik destek kaynağı olmaktadır. (bkz. aile)
Karşı cinse cinsel ilgi duyan kişi. heteroseksizm (İng.: heterosexism, İsp:heterosexismo)
Homofobi, kimi zaman biseksüeller de dahil, lezbiyenler ve gey erkeklerin ezilmesini adlandıran bir genel terim. Bu ezilme toplumsal tecrit, medyada gösterilmeme, ve kişinin ait olduğu topluluğun yok sayılması, sözel ve bedensel baskı, saldırı, tecavüz ve öldürmeyi içeriyor. kadın
Ergin dişi insan. İngilizce’de kadının karşılığı olan woman sözcüğü yazılı kayıtlara ilk kez 1250’de girdi. Bu sözcüğe Eski İngilizce’de 766’dan önce raslanmıyor. Daha önceleri wif (karı) kullanılıyordu. 1400’den başlayarak sözcüğün tekil (woman) ve çoğul (women) halleri kurallı olarak ayrıştırıldı. Kadının başka bir şeyle birlikte (örneğin, kadın ve çevre) ya da başka bir şeye dahil olarak (örneğin, kalkınmada kadın) anılması kafa karışıklığına yol açabilir. Kadın ve herhangi bir şey, kadınları etkileyen konuları, herhangi bir şeyde kadın ise kadınların meslek ve disiplinlerdeki hali hazır rollerini ve etkilerini anlatır. kadın dayanışması (İng.:sisterhood, İsp.:hermandad)
İngilizce’de kızkardeş anlamına gelen sister sözcüğü önceleri ailenin dikişlerini diken ya da ütü yapan gündelikçiler için kullanılıyordu. Daha sonraları, ortak, özellikle adanmışlık gerektiren davalar için bir araya gelen kadınlara atfen Latince soror sözcüğünden türeyen sorority kavramı İngilizce’ye yerleşti. Bu sözcük de daha sonra yerini sisterhood’a (kızkardeşlik) bıraktı. “Kızkardeşlikten Kuvvet Doğar” sloganı ABD’deki kadın kurtuluş hareketince benimsenerek ilk kez 1968’de feminist sözlükte yerini aldı. Türkiye’de kadın hareketinin sözlüğünde bu kavrama karşılık olarak kadın dayanışması terimi yerleşti. Feminist harekette kadın dayanışması kadınların güçlenmek için birbirleriyle geniş çapta özgül bir biçimde bağ kurmaları anlamına gelir. Erkek dayanışmasına atfen kullanılan kardeşlik teriminin daima olumlu anlamda güçlülük ve yoldaşlık anlamlarını içermesine karşın, kadın dayanışması, kimi ortak hedeflere sahip belli sayıda kadını ifade amacıyla gevşek bir tarzda kullanılsa bile olumsuz bir anlama çekilebiliyor, çünkü, kendi gündemlerini gerçekleştirmek için örgütlenen kadınlar, genellikle erkek egemenliği altındaki kurulu düzen için bir tehdit olarak algılanıyor. kadın ticareti
Kadınların, örneğin, hizmetçilik, kağıt üstünde evlilik (“ısmarlama gelin” olarak da bilinir) ve fuhuş gibi değişik amaçlarla alınıp satılması. Kadın ticaretinin temel özellikleri arasında sömürü, suiistimal, baskı ve şiddet sayılabilir. Kadın ticaretine bütün ülkelerde ve kültürlerde rastlanır.
Her yıl dünyada alınıp satılan kadın sayısını tahmin etmek güç olsa da, bilinen, kadınların kalkınmakta olan ülkelerden kalkınmış ülkelere ve ülkeler içinde de kırsal alanlardan kentlere satıldığıdır. Kimi durumlarda kadın ticareti kızların ebeveynlerince düpedüz satılmasıyla da gerçekleşir. Bağlam Örneği. “ Kadın ticareti ve fuhuş giderek artan sayıda kadının ve ailelerinin tam bir yoksulluk içinde yaşamalarından ve ekonomik refah ve ilerleme için gerçek seçeneklerin yokluğundan kaynaklanır. Ancak kadın ticaretindeki artış aynı zamanda kimi ülke ve bölgelerdeki aşırı bolluğun erkeklere parayla seks yapma ve çok çeşitli cinsel seçeneğe erişim olanağı sunmasından ötürü de gelişmektedir.” (Kadınların İlerlemesi: Konuşmacılar İçin Notlar, s. 68)
Kadın cinsel organlarının kesilmesini kapsayan bu geleneksel uygulama iki büyük kategori halinde ele alınabilir. (1) Klitoridektomi: Bızırın ve küçük dudakların kısmen ya da tamamen alınması; (2) infibülasyon: Bızırın çıkarılması, küçük dudakların kısmen ya da tamamen kesilip alınması ve pütürlü bir yüzey yaratmak için büyük dudaklara kesikler atılması. Kadın sünneti genellikle 4 ile 8 yaş arasındaki kız çocuklarına uygulanıyor ve daha çok Afrika’nın belli bölgelerinde tahminen 85 ile 114 milyon arasında kızı etkiliyor. Kadın sünnetinin bıraktığı kalıcı etkiler arasında cinsel ilişki sırasında sürekli acı duyma, nükseden vajina ve/veya idrar yolu iltihapları, ve orgazm olmayı önleyen bedensel engellilik hali sayılabilir. Kadın sünneti bütün dünyada kadın ve erkeklerin büyük çoğunluğunca bir insan hakları ihlali, kızlara karşı şiddet uygulaması ve önemli bir cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunu olarak kabul ediliyor. Bağlam Örneği. “Dünyanın kimi bölgelerinde her 100 kadına 105 erkek düşüyor. Bu farkın nedenleri arasında şunlar sayılabilir: Kadın sünneti türünden zarar verici davranış ve uygulamalar, kız çocuklarının öldürülmesine ve düşürülmesine varacak şekilde oğlanların kızlara tercih edilmesi, çocuk evliliği de dahil erken evlenme, kadınlara karşı şiddet, cinsel sömürü, cinsel taciz, beslenmede kızlara ayrımcılık uygulanması ve sağlık ve refah alanıyla ilgili diğer uygulamalar. Bu nedenlerle, ergenliğe varana kadar yaşayabilen kız sayısı oğlan sayısından daha düşük oluyor.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 259)
Bağlam Örneği. “Medyada kadınlara yönelik şiddet imgelerine yer verilmesi, özellikle ırza geçme ve cinsel köleliğin yanı sıra kadın ve kızların pornografi de dahil seks nesneleri olarak görüntülenmesi bu şiddetin varlığını sürdürmesine katkıda bulunan etmenler arasındadır...” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 118)
“Garrido, ev içi şiddete ilişkin duyurunun insanların konuyu gerçekte olması gerektiği gibi, tıpkı bir insan hakları konusu olarak görmelerine yardımcı olacağını söyledi.” (IPS, 2 Haziran 1995) “Avusturya’nın kadından sorumlu devlet bakanı Helga Konrad ülkesinin ev içinde şiddete karşı bir yasa çıkartmayı, cinsel eğitim programlarını geliştirmeyi, cinsel tacizin koğuşturulmasını kolaylaştırmayı ve kadın ticaretine karşı harekete geçmeyi düşündüğünü söyledi.” (IPS 1995)
Sözcüğün geçmişi 14. Yüzyıl İngiliz şairi Geoffrey Chaucer’in “feminine”i dişi insan ve hayvanları belirtmek için bir sıfat olarak kullandığı eserlerine kadar gider. “Feminine” sözcüğü, kadınlarla bağlantılı özellik ve roller, kadına benzer yada kadın gibi olma bağlamında İngilizce’de bugün edinmiş olduğu yaygın anlamı 15. Yüzyılda kazandı. 16. yüzyıl sonlarında bağlamı gevşemiş ve kadınsılaştırmak anlamında fiil olarak kullanılmaya başlamıştı. “Femininity” 1386’da İngilizce’ye giren anlamıyla dişi cinse atfedilen nitelik, belirgin nitelik yada nitelikler toplamıdır. Başlangıçta kadın doğasını betimlemek için de kullanılıyordu. Geleneksel olarak kadınsılık diye betimlenen nitelikler eylemsizlik, uysallık ve zayıflıktan, anaçlık, besleyicilik, sezgisellik ve barışçıllığa kadar gider. Erkek egemen toplumların çoğunda erkekler genellikle kadınsı nitelikler yakıştırılarak aşağılanır. Kalkınmada Kadın (KK)
Kalkınmada Kadın (KK) yaklaşımı 1970’lerin başında özgül bir grup olarak kadınlara kalkınmada ayrıca kaynak tahsisi hedefiyle geliştirildi. Bu yaklaşım genellikle kadınların geleneksel rol ve sorumluluklarını pekiştiren gelir getirici tasarılar üzerinde duruyordu. KK yaklaşımı kadınları kalkınma süreciyle bütünleştirmeyi gözetse de çoğu kez kadınların iş yükünün artışı, cins temelindeki eşitsizliklerin pekişmesi kadınlarla erkekler arasındaki uçurumun derinleşmesiyle sonuçlanmıştır. KK yaklaşımının eksiklikleri Cins ve Kalkınma (CK) yaklaşımının geliştirilmesine yol açtı. Bu yaklaşım, kadınların kalkınmaya hali hazırda yaptıkları katkının tam olarak kabulü ve anlaşılmasının yanı sıra kadınların rollerinin genişletilmesini ve kaynaklara erişim ve kaynaklar üzerinde denetim kurmada erkeklerle eşit koşullara yükseltilmesini gözetir. CK ve KK’nin sıkça birbirleri yerine kullanılmasına karşın her iki yaklaşımın çok farklı sonuçlara ulaşmayı amaçladığı akılda tutulmalıdır. (bkz.Cins ve Kalkınma)
1990’da Amartya Sen’in dolaşıma soktuğu terim küresel nüfus verilerinden düşülen tahminen 100 milyon dolayındaki kadına atfen kullanılıyor. Bu kayıp kadınların bebek öldürme (bkz. doğum öncesi cinsiyet tercihi), bebek ölümleri, kasıtlı kötü beslenme, tedaviden yoksun bırakma, ve cins temelindeki daha başka şiddet uygulamalarının kurbanları olduğuna inanılıyor. Bağlam Örneği. “Hindistan’daki 317 milyon işçinin onda dokuzu, iş ve ücret güvencesinden yoksun olarak ve düzensiz koşullarda çalışıyor. Kadınlarsa aynı işi yapan erkek işçilerden daha az para kazanıyorlar.” (IPS, 14 Eylül 1995)
Bağlam Örneği. “Yaşadıkları toplumlarda kadın ve erkeklerin ekonomik yapılara erişim olanakları ve bu yapılar üzerinde iktidar kullanma fırsatları farklı farklıdır. Dünyanın bir çok yerinde kadınlar mali, parasal, ticari ve başkaca ekonomik politikalar da dahil ekonomik karar verme süreçlerinin ya gerçek anlamda dışında bırakılmışlardır ya da bu alanlarda çok güçsüz bir biçimde temsil edilmektedirler... Bireysel erkek ve kadınlar, başka şeylerin yanı sıra karşılığı ödenen ve ödenmeyen işlere ayıracakları zamanı nasıl bölüşecekleri konusundaki kararlarını bu politikalar çerçevesinde verdiklerinden bu ekonomik yapılar ve politikalar kadın ve erkeklerin ekonomik kaynaklara erişimi, ekonomik güçleri ve dolayısıyla bir bütün olarak toplumda olduğu gibi bireysel ve aile düzeyindeki eşitlik dereceleri üzerinde etkili olur.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 150)
Orta Çağ İngilizcesi’nde “gyrle” sözcüğü her iki cinsten çocukları adlandırıyordu. Sözcüğün dişi çocuk anlamında İngilizce’ye girdiğine ilişkin ilk kayıtlar 1375’e kadar gider. 1530’lardan başlayarak kız, dişi çocuğu adlandırır oldu. Aynı zamanda dişi hizmetçilere atfen de kullanılan kız sözcüğünün, bu bağlamda, kullananın üstünlüğünü ima ettiği düşünülür. UNICEF 15 yaşına kadar dişi çocuklar için “kız çocuk” diye özgül bir terim kullanır. “Kız çocuk” terimi ilk kez Birleşmiş Milletlerce, kızların yaşama adım attıkları günden başlayarak, çocuklukları ve ergenlikleri boyunca ayrımcılığa uğradıklarını belirginleştirmek amacıyla ortaya atılmıştı. IPS muhabir ve editörleri dişi çocuklar için kız terimini kullanmayı tercih ediyorlar.
(İng. : critical mass, İsp.: masa critica) Bir kurum ya da yapıda, çoğunluktan olmayan bir grubun konumunu etkileyen bir değişikliğin gerçekleşebilmesi için gruba gerekli en az sayı. “En az” sayı değişim için yeterlilik düzeyini gösterir.
Birleşmiş Milletler’e göre, çoğunluktan olmayan bir grubun kritik kitle eşiği yüzde 30 ile 35 arası katılımdır. Yüzde 30 katılım hedefinin tutturulması, istenen değişikliğin kendiliğinden gerçekleşmesine yetmez. Değişim aynı zamanda katılımın niteliğine, katılanların karar verme yetkesine ve çoğunlukça belirlenmeye devam eden çevreye de bağlıdır. Gene de, uzmanların çoğuna göre, kuruluşlarda kritik sayıya erişilmesi cins eşitliğini sağlamada gerekli ve öncelikli bir hedeftir. Bağlam Örneği. “Stratejik karar alma noktalarında kadın lider, kadın yönetici kritik kitlesi oluşturmak için olumlu bir tavır alınmalıdır. “ (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, Dördüncü Dünya Kadın Konferansı, paragraf 192 (a))
kürtaj (İng.:abortion, İsp.:aborto) Ceninin anne bedeninden kasıtlı bir müdahaleyle çıkarılması (kürtaj); ya da gebeliğin ilk dönemlerinde ceninin ölüm sonucu kendiliğinden çıkması (düşük). Birçok ülkede kendi görüşlerini kuvvet ve inatla savunan iki karşıt grup arasında süre giden kürtaj tartışmasında kadınların bedenleriyle ilgili kararları kendilerinin vermesi hakkını savunanlar bu hakkın istenmeyen gebeliklere son verilmesi, güvenli, ucuz ve yasal kürtaj hizmetine erişim hakkını da kapsadığını söylüyorlar. Kürtaj-karşıtı hareket ise, istenmeyen gebeliklere son verilmesi ya da güvenli, ucuz ve yasal kürtaj hizmetine erişim hakkına karşı çıkıyor. Kürtaj-karşıtları kürtajın yasallaştırılmasına karşılar; ancak, kimileri tecavüz ya da anne sağlığının gerektirdiği durumlarda kürtajı kabul ederken, kimileri de hangi nedenle olursa olsun kürtaja yasal izin verilmesine karşı çıkıyor.
Kürtaj teriminin, farklı ülkelerde farklı yasal ve hukuksal karşılıkları var. Kimi ülkelerde kürtaj yasayla cezalandırılırken, kimilerinde, örneğin, aile büyüklüğünü sınırlamak amacıyla tek çocuk politikası sürdüren Çin’de, devlet kürtaj yaptırmaları için kadınlara baskı uyguluyor. Gelişmekte olan ülkelerin çoğundaysa kürtaj yasak. Muhabir ve yazı işleri çalışanlarının haberlerin tarafsızlığına gölge düşürdüğünü göz önünde tutarak kürtaj-karşıtı tutum bağlamında “yaşam-yanlısı” terimini kullanmaktan kaçınmaları gerekir. Bununla birlikte kürtaj-yanlısı tutumun ifadesi olarak “tercih-yanlısı” terimi kullanılabilir.
“Doğu Karayipler ülkesi Barbados ile Güney Amerika ülkesi Guyana, kürtajı yasallaştırdılar. Jamaika’da, kürtaj yasal olmamakla birlikte ‘özel koşullar’da gebeliğe son verilmesine daha hoşgörülü yaklaşılıyor.” (IPS, 9 Eylül 1995) lezbiyen
“Eylem Platformu’nun ve Dördüncü Dünya Kadın Konferansı’nın sonuç bildirgesinin oylanmasına dakikalar kala, delegasyonun karşılaştığı en büyük anlaşmazlığın kadın ve erkeğin mirasta eşit hak sahipliği konusu olduğu görülüyor. Kuran’ın kadının miras hakkını erkeğin yarısı olarak belirleyen kesin hükümler getirdiğini savunan Müslüman ülkeler, bu konuda esneklik gösteremeyeceklerini ileri sürüyorlar. Ayrıca, platform taslağında kullanılan eşitlik yerine hakkaniyet kavramının yer almasını istiyorlar.” (IPS, 16 Eylül 1995) milli hesaplar ve özel hesaplar
Milli Hesap Sistemi piyasaya yönelik olsun olmasın bütün malların üretimini kapsar. Kişilerin kendileri ve hane halkı üyeleri için ürettikleri hizmetler mal üretiminden sayılmaz ve Milli Hesap Sistemi dışında bırakılır. Milli Hesap Sistemi refahın ölçümü amacıyla tasarlanmış olmadığından yürürlükteki muhasebe yöntemlerine göre hane halkının kendi tüketimine ayrılan hizmetlerin değerinin Gayri Safi Milli Hasıla’nın (GSMH) tamamlayıcısı olarak ölçülmesi gerekir. Bu tamamlayıcılara özel hesaplar denir. Cins temelinde işbölümü dolayısıyla hane halkı içinde karşılığı ödenmeyen işlerin büyük çoğunluğunu yapan kadınların katkıları Gayri Safi Milli Hasıla gibi milli hesaplarda görülmez. Böylece kadınların ulusal ekonomilere yaptıkları katkı da ciddi bir biçimde göz ardı edilmiş olur. Bağlam Örneği. “Kadınların ekonomik katkısının tanınması ve karşılığı ödenmiş ve ödenmemiş çalışmanın kadınla erkek arasında eşitsiz bölüşüldüğünün ortaya çıkarılması, milli hesap dışı bırakılan yemek yapma, çocuk ve yaşlıların bakımı gibi karşılığı ödenmeyen çalışmanın değerinin sayısal olarak belirlenmesi ve merkezi milli hesaplardan ayrı olarak hazırlansalar da bunlarla tutarlı özel ya da başka hesaplarda yansıtılması için uygun zeminlerde yöntemler geliştirilmesi.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 206 (f) (3))
Tersine ayrımcılık (reverse discrimination) terimi de cinsiyet, ırk, yaş, din ya da etnik kökenle belirlenmiş ve işe alma, terfi, sözleşmelerden doğan haklar, ya da iş bulma olanakları bakımından kısıtlanmış gruplara karşı ayrımcılığın sonuçlarını gidermek amacıyla tasarlanmış her tür plan ya da programı ifade eder. Bu terim Türkçe haklar sözlüğüne “lehte ayrımcılık” (positive discrimination) olarak girdi. Ancak tersine ayrımcılık yerine olumlu eylemi (positive action ya da affirmative action) kullanmak yeğlenir. Tersine ayrımcılık, olumsuz bir bağıntıyı dile getirmesinin yanı sıra genellikle olumlu eylem karşıtlarının kullanmayı tercih ettikleri bir terimdir. Bağlam Örneği. “Kadın siyasetçi ve eylemciler Perşembe günü yaptıkları bir açıklamayla Birleşmiş Milletler’ce düzenlenen kadın konulu konferansı olumlu eylem ve kamuda kadınlara kota çağrılarını yumuşattığı gerekçesiyle eleştirdiler. Yeni Bir Çağ için Kadınlarla Kalkınma Alternatifleri’nin (DAWN) kurucusu Devaki Jain, ‘dilde olumlu eylemi ve kadınların yerel ve merkezi yönetimlerde yüzde 33.3 oranında temsilini desteklememiz gerekiyor,’ dedi.” (IPS, 9 Eylül 1995) ödeme
Bir hizmet, kayıp ya da harcamaya karşılık olarak ödenen para ya da tazminat. Karşılığı ödenmiş çalışmayla ödenmemiş çalışma arasındaki fark, cins temelinde, toplumsal ve kültürel olarak kurulmuştur. Karşılığı ödenmemiş çalışma çoğunlukla hane halkı içindeki kadınlarca gerçekleştirilir. Bağlam Örneği. “Karşılığı ödenmemiş çalışmaları gerektiği gibi değerlendirilmiş olsa, erkeklerden çok daha uzun süre çalıştıkları için büyük olasılıkla bir çok ülkede evi asıl geçindirenlerin kadınlar olduğu, hiç değilse bu bakımdan erkeklerden geri kalmadıkları görülürdü.” (İnsani Kalkınma Raporu 1995, s. 6)
Eski Fransızca’da tiyatro oyuncularının oyun içinde söyledikleri sözlerin yazılı olduğu kağıt rulosu anlamına gelen rolle sözcüğünden türeyen rôle günümüzde kişinin hayatta tuttuğu yeri ifade eder. Bu anlamı içinde rol, toplumsal normlarla belirlenen ve zaman içinde değişebilen, belirli bir durumdaki cins temelinde eylem ve davranışlar demektir. Örneğin Bangladeş’te pazarcılık bir erkek rolüyken Butan’da kadın rolüdür. Bir çok kültürde ev içi çalışma ve hane halkının üretimi kadınlara yüklenirken erkeklerin üstlendikleri roller toplumdaki iktidar konumlarına yöneliktir. Kadın ve erkeklerin rolleri, ekonomik bunalım, üretim ve tüketim kalıplarındaki değişimler, ve kadınların sivil toplumda artan etkinlikleri gibi bir dizi etmene bağlı olarak değişme gösterir. Bağlam Örneği. “1994’te Uluslararası Kadın Araştırmaları Merkezi’nce hazırlanan rapora göre, kadınların anne, besin üreticisi, satıcı, çalışan ve sağlık hizmeti sunan kişi olarak ailelerle toplulukların ekonomik ve sosyal refahını sürdürmekte oynadıkları çok yönlü ve kritik rol, AIDS’in toplumsal ve ekonomik sonuçlarının çok belirgin olacağını gösteriyor. “(IPS, Eylül 1995)
sahiplik (İng.:ownership, İsp.: propiedad)
Yanlış davranış; usulsüz ya da aşırı kullanım; zarar verecek biçimde kullanım; çoğunlukla suistimale uğrayan üzerinde yetke ya da iktidar sahibi olan kişinin bedensel, duygusal, psikolojik yada cinsel kötü muamelede bulunması. Erkeklerin birlikte yaşadıkları kadınları çalışmaktan hatta evin bütçesiyle ilgilenmekten alıkoymasının da bir başka suistimal biçimi, “ekonomik suistimal” sayılması gerektiği düşüncesi yaygın kabul görüyor.
Bağlam Örneği. “Kadınlara karşı şiddetin en yaygın biçimlerinden biri de... kadınların yakın ilişkide bulundukları erkeklerce suistimale uğratılması. Suistimal biçimleri aşağılama ve ekonomik baskıyla başlayıp bedensel eziyete kadar uzanıyor. Suistimal, gelişmiş ve sanayileşmiş ülkelerde de gelişmekte olan dünyadaki kadar yaygın ve evrenseldir. (Kadınların İlerlemesi: Konuşmacılara Notlar, s.61)
“Göçmen işçiler arasında cins oranı hemen hemen eşit olmakla birlikte Filipinler, Endonezya ve Sri Lanka gibi ülkelerde iş bulmak için yurt dışına gidenlerin çoğunu kadınlar oluşturuyor. Bu kadınların büyük bölümü yurtdışında ev yardımcılığı ya da eğlence dünyası gibi bedensel ve ekonomik suistimale uğramaya uygun sektörlerde çalışıyorlar.” (IPS, 14 Eylül 1995) tecavüz, ırza geçme
İngilizce’ye ilk girdiği 1400’de tecavüz (rape) mal ve mülk gaspının yanı sıra zor kullanarak insan, özellikle kadın kaçırma anlamına geliyordu. Günümüzdeyse cinsel şiddet ve taraflardan birinin rızası olmaksızın cinsel birleşme anlamında kullanılıyor. Tecavüze uğrayan kadın ve kız sayısının tecavüze uğrayan erkek ve erkek çocuk sayısını kat kat aşmasına karşılık, erkeklerin mağduru oldukları tecavüz vakalarının hepsinin kayıtlara geçmediğine inanılıyor. Tecavüz kadınlara yönelik en yaygın cinsel şiddet biçimi. Tecavüz yada cinsel saldırı kurbanları hem bedensel hem ruhsal zarar görüyor. Hemen hemen bütün hukuk sistemlerinde hukuksal yeterlilik yaşının altındaki kızlarla kendi rızalarıyla da olsa cinsel birleşmeye girilmesi tecavüz sayılarak cezalandırılır.
Birçok ülkede tecavüzü ağır biçimde cezalandıran yasalar yürürlükte. Mağdurlara sağlanan yasal koruma, yardım ve iyileştirme programlarına karşın, kadın ve kızların tecavüze uğradıklarında yardım istemelerini zorlaştıran, örneğin saldırıyı “hak ettikleri” ya da “arandıkları” yolundaki tavırlarda ifadesini bulan cins yanlısı tutum hükmünü sürdürüyor. Birçok ülkede kadınların kocalarının mülkü olduğu ve onlara nasıl isterlerse o şekilde davranabilecekleri yolundaki geleneksel önyargılar ve hukuk anlayışları yüzünden kadınlar kocalarınca tecavüze uğradıklarını öne süremezler. Bu tür yanlılık medyadaki cinsel saldırı haberlerinde de görülebilir. Bağlam Örneği. “1993’de Mazowiecki tarafından çatışma sırasında tecavüze başvurulmasını araştırmakla görevlendirilen kadın hekimler grubu Belgrad, Saraybosna, Zagreb ve Zevica’da yüzü aşkın tecavüz mağduru ile görüştükten sonra Bosna’da tecavüzün etnik temizlik aracı olarak kullanıldığı sonucuna vardı. Raporda ayrıca, tecavüz ve cinsel saldırıların askerlere kesinlikle yasaklanması ve hükümetlerin tecavüzü kimi ülkelerde olduğu gibi yalnızca toplumun onurunu zedeleyen bir eylem değil, kadının beden bütünlüğüne karşı işlenmiş bir suç olarak belirlemeleri gerektiği de belirtiliyordu.” (IPS, 3 Eylül 1995)
Erkek egemen iktidarda ve/veya kurumsal düzenlemelerde herhangi bir değişikliğe yol açmayacak şekilde, özellikle azınlık gruplar ve her grupta yer alan kadınlara karşı zorunluluklarını son derece sınırlı çaba ya da jestlerle yerine getiriyor görünme çabası. Tokenizm bir kuruluşun cins, farklılık, engellilik, ırk, yaş, din, ya da etnik kimliklere karşı duyarsızlık suçlamasından kurtulmak amacıyla tek bir bireyi, ya da önemsiz sayıda insanı saflarına almasını anlatmak için kullanılır. “Tokenizm birbiriyle bağlantılı iki sonuca yol açar: (1) İlgi odağı haline gelen kişinin acze düşmesi: Sürekli göz önünde bulunan kişi herkes gibi biri olmaz. Bu da erkek olsun kadın olsun kişinin işlevini muazzam bir baskı altına alır. Çünkü, bu kişiler, içinde bulundukları grubun öteki mensuplarının geleceklerinden sorumlu tutulurlar. Başarılı olduklarında da başarıları kayda geçmez ve küçük bir grubun üyesi olduklarından nüfuz da kazanamazlar. (2) Çoğunluk grubu mensuplarının yakınlaşması: Aralarına bir token girmiş olması çoğunlukta olanların grupsal tepkilerini güçlendirir...” (“Tokenism” De Beuk Handout, Dördüncü Dünya Kadın Konferansı NGO Forumu , Ağustos 1995)
Çiftlerin ve bireylerin çocuklarının sayısına ve nerede ve ne zaman doğacaklarına özgür ve sorumlu bir biçimde karar verme ve bunları gerçekleştirmek için bilgi ve olanağa erişim hakkının yanı sıra en yüksek üreme sağlığı standartlarından yararlanma hakkı. Bağlam Örneği. “Kişiler üreme haklarını kullanırken varolan ve doğacak çocuklarıyla topluma karşı sorumluluklarını göz önünde tutmalıdır. Bu hakların herkes için sorumlu bir biçimde kullanımının geliştirilmesi, hükümet ve yerel yönetimlerce desteklenen üreme sağlığı alanındaki, aile planlamasını da kapsayan politika ve programların temelini oluşturmalıdır. (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı Eylem Platformu, paragraf 95)
Mal ve hizmetlerin satılmak amacıyla yaratılması ya da imal edilmesi. Üretim, kişinin üretim sırasında kiralanan yetenekleri ve olanaklarını kullanarak ücret, çıkar, ayrıcalık ya da iktidar elde etmesiyle sonuçlanır. Üretken ve ekonomik etkinliklerle üreme ve insan kaynaklarının bakımı arasında genellikle ayrım yapılır. Üretken ve ekonomik etkinliklerin karşılığı ödenir ve toplumsal olarak tanınırken, hane halkının, üyelerinin ve daha geniş olarak topluluğun yeniden üretimi ve bakımı için yapılan ve su ve yakacak odun getirme, tahıl tarımı ve hayvan yetiştiriciliği, yemek yapma, çocuk bakımı, eğitim ve sağlık ve ev idaresi gibi etkinlikleri kapsayan işler genellikle ekonomi-dışı olarak görülür ve çoğunlukla bunların karşılığı para olarak ödenmez. Dolayısıyla bu etkinlikler milli hesaplarda yer almaz. (bkz. ev içi sorumluluklar, hane geçimi, milli hesaplar)Bu ayrımın, erkeklerin genellikle üretken ve ekonomik kabul edilen etkinlik alanlarında, kadınlarınsa üreme alanlarında yer almalarından dolayı cinsiyet temelinde bir ayrımcılığa da denk düştüğü açık. Günümüzde giderek daha çok sayıda kadın toplumsal olarak tanınan ve karşılığı ödenen işlerde çalışarak üretken bir işlev üstlenirken üreme rollerini de sürdürüyorlar. Bağlam Örneği. “Kadınlar çoğu kez birbiriyle bağlantılı, örneğin ücretli işçilikten geçimlik tarıma, balıkçılıktan enformel sektöre kadar çok çeşitli alanlarda etkinlik gösteriyor... Kadınlar kalkınmaya yalnızca karşılığı ödenmiş çalışmayla değil aynı zamanda büyük miktarda karşılığı ödenmemiş çalışmayla da katkıda bulunuyor. Kadınlar, bir yandan piyasa için mal ve hizmet üretimine ve ev içi tüketim, tarım, gıda üretimi ve aile işletmelerine katkıda bulunurken...öte yandan ev içi işlerin ve topluluk işlerinin büyük bölümünü de onlar gerçekleştiriyor.” (Dördüncü Dünya Kadın Konferansı , Eylem Platformu, paragraf 156) yanlılık
Bağlam Örneği. “Komisyonun Cins Çalışma Grubu, kızların bilim ve teknoloji alanına girmesini ve bu alanda kalmasını olumsuz etkileyen etmenleri belirledi. Bu etmenler arasında küçük çocukların cins şablonuna sokulması, oğlan çocukların kızlardan daha iyi eğitim almasını yeğleyen ‘yaygın yanlılık’ ile bilim ve matematiğin kızlara zor geldiği inancı da var,” (IPS, 16 Eylül 1995) yapısal uyum programları (İng.: structural adjustment programmes, İsp.: programas de ajuste estructural)
Kamu harcamalarını ve kamunun ekonomiye doğrudan müdahale düzeyini geriletmeyi amaçlayan makro-ekonomik politika ve programlar. Hükümetlerin bu tür programları diledikleri anda uygulamaları mümkün olsa da genellikle IMF’nin (Uluslararası Para Fonu), Dünya Bankası’ndan istenen kredinin verilmesi için bu tür programların kabul edilmesini şart koşması nedeniyle uygulanır. Yapısal Uyum Programları, genellikle, tarıma uygulanan sübvansiyonların kaldırılmasını, kamu hizmetlerinin özelleştirilmesini, önemli miktarda kamu çalışanının işten çıkarılmasını, ihracata yönelik tarımsal üretimin özendirilmesini, ve temel sosyal hizmet harcamalarında önemli ölçüde kesintiye gidilmesini kapsar. Yapısal Uyum Programlarını eleştirenler, genellikle erkeklerin denetiminde bulunan pazar için tarımsal üretime geçişin daha çok kadınların sorumluluğunda bulunan gıda üretimi aleyhine sonuçlandığını, örneğin sağlık gibi temel sosyal hizmetlerde yapılan kesintilerin hasta bakımının evde kadınların sırtına yıkılmasına yol açtığını ve fiyatlar yükseldikçe kadın ve kızların sağlık hizmeti taleplerinin düştüğünü öne sürüyorlar. (bkz. yoksulluğun kadınlaşması)
Medyanın ilettiği mesajlardaki son ekleri “adam, adamı” olan terimler de cinsiyetçi ya da kadınları görünmez kılan sözcükler arasında sayılabilir. Ofisboy, fabrika kızı türünden alçaltıcı terimler de bu şekilde adlandırılan kişileri çocuk konumuna düşüreceğinden sakıncalı sayılır. Bununla birlikte “siyasal doğruluk”ta her zaman ifrata varma tehlikesi de vardır. Örneğin Basın İçin Yaşsızlık Sözlüğü’nde E. Hemingway’in “İhtiyar Adam ve Deniz” adlı romanının aslında “Kıdemli Yurttaş ve Deniz” olması gerektiği ileri sürülebilmiştir.
bire bir, teketek, kişi kişiye
düzeltmek, onarmak, yoluna sokmak,eğitmek
doğru dürüst,insana yaraşır
iltimas geçmek,ayrıcalık tanımak
yetişmek, iyi biryere, duruma gelmek
bilim kadını, bilim adamı, bil gin, bilimci, bilginler
ev dışında çalışan anne/karı/kadın
ev dışında çalışan anneler
devlet yöneticisi,politikacı, politik önder
politikacılık, devlet yöneticiliği
tek kadın/yalnız anne
kadın işçi, fabrika işçisi
kabin görevlisi/uçuş yardımcısı
yaşlı, yaşlı kadın, yaşlı erkek
insan soyu, insanlık, insan türü, insan toplumları, halklar
iş kadını, iş adamı
iş dünyası/çevresi, iş kadınları ve iş adamları
işe adam almak
istihdam etmek, personel almak
nazik, yumuşak, müşfik
evlendirmek, akrabalık kurmak, dünürolmak
cinsel deneyim yaşamamış kadın, erkek
fahişe, seks işçisi
tercih yanlısı hareket
kürtaj yanlısı hareket
lehte ayrımcılık, olumlu eylem
kürtaj karşıtı hareket
yaşam yanlısı hareket
tek/yalnız ebeveyn ailesi
siyah, Afrikalı Amerikalı (ABD’de)
Özellikle insanları belirten kimi adlar haberlerde kişinin cinsiyetini gizleyecek tarzda kullanılır. Sözü edilen kişinin cinsiyetinin bilinmeyişi çoğunlukla yanlı iki varsayımı pekiştirir: (1) Ya sözü geçenin erkek olduğu varsayılır, (2) ya da bu adın öznesi olduğu işi/eylemi kadınların yapmadıkları düşünülür. Örneğin çiftçilikle ilgili bir haberde hem kadınlardan hem erkeklerden demeç alınmaz ya da bunlarla ilgili ayrıntılara girilmezse okur kaçınılmaz olarak haberin erkek çiftçilerle ilgili olduğu, erkek bakış açısından ele alınan bir konuya girildiği ve/veya çiftçilerin çoğunlukla erkek oldukları sonucuna varır. Oysa gelişmekte olan ülkelerin çoğunda durumun tam tersi olduğu bilinir. Bu yanıltıcı varsayımlara ek olarak, cins temelinde ayrıştırılmamış terimlerin düzenli olarak kullanılması pasif bir habercilik yapıldığının işaretidir. Oysa cinse ilişkin sorular yönelterek pasif habercilikten aktif araştırmacılığa ve kapsamlı bilgi aktarıcılığına geçiş yapılabilir. Aşağıda, cinsi örten ve haberin önemli açılarını kapatan bu tür adlara örnekler bulacaksınız.
Yoksullar Haber Yazımında Sorulması Gerekli Sorular Cins bilgileri verilmesi haberi nasıl güçlendirebilir?
Williams, Suzanne, Janet Seed and Adelina Mwau. The Oxfam Gender Training Manual. (Oxfam Cins Eğitimi El Kitabı, Oxford, Oxfam (İngiltere ve İrlanda). 1994) Seçme Sözlükler Kaynakçası