1 İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YAYALAŞTIRMA PROJESİ Mevcut Durum Değerlendirmesi Haziran 2014
2 Raporu Hazırlayanlar: Çiğdem Çörek Öztaş, Şehir Plancısı Merve Akı, Şehir Plancısı Katkıda Bulunanlar: Robin King, Kentsel Gelişim ve Erişilebilirlik Direktörü Ben Welle, Sağlık ve Yol Güvenliği Departmanı Kıdemli Uzmanı Pınar Köse, Program Koordinatörü Ece Ömür, Proje Asistanı Fotoğraflar: Mesut Tufan Tasarım: Nick Price Dizgi: Esra Süel Bu rapor Bloomberg Philanthropies in katkılarıyla hazırlanmıştır.
3 İÇİNDEKİLER SUNUŞ YÖNETİCİ ÖZETİ 1 GİRİŞ 2 YÖNTEM 3 GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE TARİHÎ YARIMADA 4 ANALİZ 5 ÖNERİ VE DEĞERLENDİRMELER KAYNAKÇA EKLER
4 2 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi Raporu Hazırlayanlar Çiğdem Çörek Öztaş Çiğdem Çörek Öztaş, EMBARQ Türkiye ekibinde Şehir Plancısı olarak yayalaştırma, bisiklet ve kamusal alan projelerinde çalışmaktadır. Lisans eğitimini Gazi Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü nde, yüksek lisans eğitimini ise ODTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Politika Programı nda tamamlamıştır. Halen Gazi Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü nde doktora eğitimine devam etmektedir. Akademik, özel ve kamu sektörlerinde farklı deneyimleri bulunmaktadır. Yaklaşık 4 yıl Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı nda uzman olarak bölge planı hazırlık süreçlerinde görev almıştır. Merve Akı Merve Akı, EMBARQ Türkiye ekibinde şehir plancısı olarak yayalaştırma, bisiklet kullanımı ve kamusal alan projelerinde görev almaktadır. Merve Akı, özellikle Ayda Bir Gün Sokak Bizim ve Kaldırım Nerede etkinlikleriyle dikkat çeken Sokak Bizim Derneği nin kurucu üyelerindendir. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü nde başladığı mesleki eğitimini, İstanbul Teknik Üniversitesi Şehir Planlama yüksek lisans programında tamamlamıştır. Yapı-Endüstri Merkezi nin başta şehir plancıları, mimarlar ve yapı sektörü bileşenlerine hizmet veren yayın portalında yaklaşık 3 yıl editör olarak çalışmıştır.
5 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 3 TEŞEKKÜR Bu rapor Bloomberg Philanthropies in katkılarıyla hazırlanmıştır. Çalışmanın en başından itibaren değerli katkı ve yorumlarını bizlerden esirgemeyen EMBARQ Global Kentsel Gelişim ve Erişilebilirlik Direktörü Robin King e; EMBARQ Global Sağlık ve Yol Güvenliği Departmanı Kıdemli Uzmanı Benjamin Welle e; Dünya Kaynakları Enstitüsü Araştırma Asistanı Tejas Pande ye; EMBARQ Türkiye Program Koordinatörü Pınar Köse ye ve EMBARQ Türkiye Proje Asistanı Ece Ömür e teşekkürlerimizi sunarız. Ayrıca, raporun hazırlık sürecinde verdikleri destek, görüş ve önerilerden öbürü Ulaşım Plancısı Erhan Öncü ye; Yıldız Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi nden Doç. Dr. Ebru Erdönmez e; Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümünden Yrd. Doç. Dr. Kevser Üstündağ a; ve Fatih Belediyesi nden Sema Özyılmaz a teşekkürü borç biliriz.
7 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 5 SUNUŞ Yayalaştırma, özellikle kent merkezlerinde yaşanabilirliği artıran, yayanın rahat dolaşımı ile güvenliğini sağlayan, uygulandığı sokak ve caddelerin kullanımlarındaki artışa bağlı olarak ekonomik canlılık getiren ve kamu yararını gözeten insani bir yaklaşımdır. Yayalaştırma projelerinde bir yolun araçlara tamamen kapanması bir çözüm olduğu gibi, belirli saatlerde yaya ve/veya taşıt tarafından kullanılacak biçimde organize edilmesi de bir başka çözüm yöntemidir. Yayalaştırma projeleri ile çevresel anlamda da iyileştirme sağlanmaktadır. Taşıt trafiği, araç gürültüsü, egzoz gazları ile bunlara bağlı rahatsızlıklardan kaçınmak ve uzun vadede yaşam kalitesini yükselterek insanların daha stressiz ve mutlu yaşamalarına olanak tanımak, yayalaştırma ile mümkündür. Tüm bunların yanında yayalaştırma, aynı zamanda ticaret, kültür, turizm sektörlerini destekleyici bir strateji olarak da ön plana çıkmaktadır. EMBARQ Türkiye Sürdürülebilir Ulaşım Derneği nin kuruluş amacı, çevreyi ve insan sağlığını her geçen gün daha fazla tehdit eden kent içi ulaşım sorunlarına sürdürülebilir çözümler üreterek kentlerimizdeki yaşam kalitesini iyileştirmektir. Bu amaç çerçevesinde EMBARQ Türkiye, Danimarkalı kentsel tasarım firması Gehl Architects ile birlikte ve Fatih Belediyesi nin desteği ile 2010 yılında çalışmalarına başlamıştır. Bu çalışmayla, Tarihi Yarımada da sürdürülebilir ulaşımı mümkün kılacak ve kentsel yaşam kalitesini yükseltecek, herkesin kolayca erişebildiği bir Tarihi Yarımada için öneriler geliştirmiştir. Bu kapsamda ayrıntılı analizler yapılmış, sürdürülebilir ulaşım ve kent yaşamının zenginleştirilmesine yönelik çözüm önerileri ve uygulama stratejileri ortaya koyulmuştur. Fatih Belediyesi tarafından 2011 yılında uygulanmaya başlanan ve gelinen noktada toplam 295 sokağın yayalaştığı projenin, öğrenciler, kentliler ve Tarihi Yarımada esnafı üzerindeki etkisini ve bu aktörlerin memnuniyet durumunu ölçmek amacıyla hazırlanan bu rapor ise, projenin sürdürülebilirliğine ve sahiplenilmesine önemli katkı sağlayacak, gelecek dönem yayalaştırma projelerine fikir verecektir. Raporda emeği geçen çalışma arkadaşlarıma, bizlere bu süreçte yardımcı olan, başta Tarihi Yarımada esnafına, Fatih Belediyesi ne, ve anketlerimize katılım sağlayan tüm öğrenci ve İstanbullulara çok teşekkür ederim. Arzu Tekir EMBARQ Türkiye Direktörü Fotoğraf: Kadir Çıtak
9 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 7 YÖNETİCİ ÖZETİ Tarihi Yarımada, 8500 yıllık geçmişiyle Doğu Roma, Bizans ve Osmanlı İmparatorluğu na başkentlik yapmış bir merkez konumundadır. Haliç, İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ile çevrili olan ve batı sınırı Bizans döneminden kalma şehir surlarından oluşan Tarihi Yarımada ya da Osmanlı döneminden bu yana kullanılan bir diğer adıyla Suriçi, İstanbul un ilk defa kurulduğu ve geliştiği yerdir. Cumhuriyet dönemi ile birlikte, Tarihi Yarımada imar faaliyetlerini yönlendiren planlama çalışmalarına konu olmuştur yıllarını kapsayan Prost Planında, İstanbul un Tarihi silüetinin korunması, Tarihi eserlerin restorasyonu ve mimari değeri olan yeni yapıların gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. Bu planla, Tarihi Yarımada nın korunması ve yaşatılması bağlamında da önemli uygulamalara başlanmıştır yılları arasını kapsayan dönemdeyse, nüfus artışıyla birlikte Tarihi kent dokusu tahrip olmaya başlamıştır yılları arasında Prof. Luigi Piccinato tarafından hazırlanan Büyük İstanbul Nazım Planı, İstanbul un betonlaşarak büyümesi tehlikesine karşı tedbir alınması ve metropolitan bir yönetim anlayışının geliştirilmesi için birtakım ilkeler içermektedir. Aynı dönemde, kentleşmenin daha çok imalat sanayine bağlı olarak gelişmesi, bu durumun İstanbul a göçü artırması ve yasal olmayan yapılaşmalar, eski kentin sağlıklı bir şekilde planlanmasını engellemiştir. Tarihi Yarımada da merkez gelişiminin sürmesi, imalathane ve toptan ticaret gibi birimlerin çoğalması sonucunda pek çok eski konut alanı nitelik değiştirerek bekar odaları, depolar, küçük işyerleri ve atölye olarak kullanılmaya başlanmıştır. Tarihi Yarımada da mevcut bulunan yoğun ticari faaliyetin, bu dönemde alanın bütününe yayılması, zaman içinde konut alanlarını yok etmiş, mahallelerdeki yerleşik nüfusun sayısının azalmasına ve ticari işyeri sayısının artışına neden olmuştur. Tarihi Yarımada, gelişim süreci boyunca İstanbul un hem en yoğun yerleşme alanı olmuş hem de merkezî iş alanı (MİA) özelliğini üstlenmiştir. Günümüzde Tarihi Yarımada da fonksiyonlar belli alanlarda yoğunlaşmaktadır. Bu fonksiyonları hizmet, eğitim, konut ve turizm olarak ayırmak mümkündür. Konutların çoğunlukta olduğu alanlar, Eminönü ve Alt Laleli bölgeleri ile sınırlı kalırken, eğitim ve ticaret faaliyetleri tüm bölgeye yayılmış hâldedir. Sultanahmet ve yakın çevresinde ise turizm aktiviteleri ön plana çıkmış durumdadır. Tarihi Yarımada aynı zamanda çeşitli ulaşım türlerinin toplandığı bir merkez konumundadır. Bölgenin en önemli özelliklerinden biri olan ticari çekim merkezi kimliği, yoğun öğrenci nüfusa sahip bu bölgeye birçok kullanıcı çekmektedir. Eminönü, tramvay ve vapur aktarma noktalarının kesişim yeri olarak; Yenikapı ise Marmaray ve metro hatlarının kesişim alanı olarak önemli transfer merkezlerini oluşturmaktadırlar. Tarihi Yarımada, toplu taşıma modlarının yoğun kullanımının yanında, hızla büyüyen ve süratle motorlaşan kentin yarattığı baskıdan da etkilenmektedir. Özellikle kıyı şeridinde yer alan ve Tarihi Yarımada yı çevreleyen Kennedy, Reşadiye, Ragıp Gümüşpala caddelerinde trafik hacimleri yüksektir. Buna bağlı olarak yayalaştırılmış bölgenin merkezi de dahil olmak üzere Tarihi Yarımada genelinde ciddi bir otopark talebi bulunmaktadır. Tarihi Yarımada içinde toplu taşıma imkanları ise sınırlıdır. Yarımada nın içinden geçen sadece bir tane yüksek kapasiteli raylı toplu taşıma hattı mevcuttur.
10 8 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi Tarihi Yarımada nın, tarihsel, kültürel ve ulaşım boyutunda sahip olduğu çok katmanlı yapıyı değerlendirmek isteyen İstanbul Büyükşehir Belediyesi, bölgedeki yaşam kalitesini iyileştirmek üzere 2005 yılından bu yana çok sayıda cadde ve sokağın yayalaştırılmasına yönelik bir dizi projeyi gündemine almıştır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi ne bağlı Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) nin Tarihi Yarımada için aldığı bir dizi yardımcı karar, yayalaştırma aracılığıyla araç trafiğinin bölgedeki turizm ve ticari faaliyetler üzerindeki olumsuz etkisini en aza indirmeyi hedeflemektedir. Bu kapsamda 2005 yılından itibaren çalışmalara başlanmıştır yılları arasında Eminönü Meydanı, Beyazıt Meydanı ve Ayasofya Meydanı yayalaştırma projeleri ile Gülhane Parkı nın trafiğe kapatılması gerçekleştirilmiştir yılında Sultanahmet Meydanı ve civarındaki sokakların yayalaştırması gerçekleştirilmiş, turist otobüsleri ve ağır taşıt trafiğine dair alan yönetim planı hazırlanmış bunun yanında EMBARQ Türkiye - Sürdürülebilir Ulaşım Derneği (EMBARQ Türkiye), Gehl Architects ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi işbirliği ile İstanbul un Ortak Yaşam Alanları ve Toplumsal Yaşamı çalışması tamamlanmış, 2010 yılından günümüze kadar Eminönü, Tahtakale, Beyazıt, Laleli, Gedikpaşa ve Hocapaşa da yaklaşık 295 sokak yayalaştırılmış ve sokakların trafik sinyalizasyonu, granit taş kaplaması, atık yönetimi gibi destekleyici hizmetleri de tamamlanmıştır. Hazırlanan bu doküman ise yayalaştırma projesi sonrasında Tarihi Yarımada nın ana kullanıcı grubunu oluşturan kentliler, İstanbul Üniversitesi Beyazıt Kampüsü öğrencileri ile bölgede yer alan işletmecilerin memnuniyet durumu ve bölgenin yayalaştırma projesi sonrası mevcut durumunu tespit etmek üzere hazırlanmıştır. Kentlilerin memnuniyet durumunu genel anlamda ölçmek amacıyla on sorudan oluşan kentli
11 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 9 anketi ile demografik yapı, bölgeye ulaşım ayrıca fiziksel ve çevresel yapıdaki değişime yönelik bilgi alınmıştır. İstanbul Üniversitesi Beyazıt Kampüsü öğrencilerini hedef alan öğrenci anketi de on sorudan oluşmaktadır. Kentli anketiyle benzer şekilde demografik yapı, ulaşım, fiziksel ve çevresel yapıdaki değişim üst başlıklarına dair bilgi alınmıştır. Bölgede faaliyet göstermekte olan işletmelere uygulanan, kentli ve öğrenci anketlerini kapsayıcı nitelik taşımanın yanında, sektör bilgilerini de içeren ticaret anketi ise 33 sorudan oluşmaktadır. Ticaret anketi soruları; sosyal ve ekonomik yapı, ulaşım, yol güvenliği, sağlanan yararlar, çevre kalitesi ve genel memnuniyet olmak üzere yedi ana bölüm çerçevesinde kurgulanmıştır. Ankete katılan kişilere yönelik demografik yapı, anket katılımcılarının çalışmakta olduğu ya da yöneticisi olduğu iş yerine dair temel özellikler sosyal ve ekonomik yapı başlığı altında aktarılmıştır. Tercih edilen ulaşım türü, yürüme mesafeleri ve otopark konusuna yönelik sorular ise erişim başlığı kapsamında değerlendirilmiştir. Fatih ilçe sınırları içerisinde gerçekleşen trafik kaza verileri ve anket katılımcılarının yayalaştırma sonrası trafik kaza oranlarına yönelik düşünceleri yol güvenliği başlığı altında aktarılmıştır. Yayalaştırma uygulamasının Tarihi Yarımada ya sağladığı yararlar ve fiziksel çevre üzerindeki etkisine dair düşünceler yararlar başlığı altında tartışılmıştır. Yayalaştırma sonrası hava kalitesi, sokak temizliği ve araçlardan kaynaklanan gürültü gibi konular çevre kalitesi başlığı altında paylaşılmıştır. memnuniyet başlığı atında ise, yayalaştırma projesine, proje öncesinde ve proje hayata geçtikten sonra verilen tepkiler ile genel memnuniyet durumu değerlendirilmiştir.
12 10 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi TEMEL BULGULAR SOSYAL YAPI Tarihi Yarımada da gerçekleştirilen analiz çalışması, demografik yapı açısından -birkaç istisna dışındaerkeklerin daha fazla temsil edildiğini ortaya koymuştur. Anketlere toplam kişi katılmıştır. Kentli anketine katılan toplam 459 kişinin %53 ü kadın, %47 si erkektir. Katılımcıların %4 ü hareket kısıtı oluşturan bir engeli bulunduğunu belirtmiştir. Ankete katılan toplam 91 öğrencinin %45 i kadın, %55 i erkektir. Engelliler %1 lik dilimi ouşturmaktadır. Ankete katılan toplam 740 işletmecinin %6 sını kadınlar, %94 ünü erkekler oluşturmaktadır. Kentli ve öğrenci verilerinin aksine işletmecilerin baskın çoğunluğunu erkekler oluşturmaktadır. Toplamda anket katılımcılarının %24 ü kadın, %76 sı erkektir. Ticaret anketinde de katılımcıların %1 lik dilimi hareket kısıtı oluşturacak bir rahatsızlığı olduğunu belirtmiştir. EKONOMİK YAPI Tarihi Yarımada da iş yeri tipi %47 perakende ve %53 toptancı olarak dağılım göstermektedir. Anket katılımcılarının %50 si yayalaştırmanın, nakliye faaliyetleri konusunda olumlu, %37 si olumsuz bir etkisi olduğunu belirtmiştir. Perakende sektöründe yayalaştırma uygulamasının nakliyeye etkisinin %51 lik oranla olumlu olduğu yanıtı alınmıştır, %35 lik dilim ise uygulamanın olumsuz olduğunu ifade etmiştir. Toptancılarda da benzer oranlarla karşılaşılmış, %52 si yayalaştırmayı nakliye açısından olumlu bulurken, %38 i uygulamanın etkilerinin olumsuz olduğunu belirtmiştir. Yayalaştırma sonrası sokak satıcılarının artması da işletmecilerin üzerinde önemle durdukları bir konudur. İşletmecilerin %53 ü yayalaştırma sonrası sokak satıcısı sayısının arttığını belirtmiş, bu oranın %77 si de bu konudan rahatsız olduğunu aktarmıştır.
13 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 11 ERİŞİM Kullanılan ulaşım türleri, projenin başarısını ve memnuniyet durumunu tespitte önemli bir gösterge olduğundan katılımcılara, Tarihi Yarımada ya erişmek için hangi ulaşım türlerini kullandıkları sorulmuştur. Ankete katılan kentlilerin Tarihi Yarımada ya erişmek için en çok kullandıkları ulaşım türleri sırasıyla %41 lik oranla raylı sistem, %30 luk oranla vapur, %13 lük oranla otobüs ve yine %13 lük oranla özel araçtır. Tarihi Yarımada ya erişimde üniversite öğrencilerinin kullandıkları ulaşım türlere bakıldığında, üniversite öğrencilerinin %45 i otobüs, %25 i raylı sistem, %11 i vapur kullandığı, %15 lik dilimin ise yaya olarak okula eriştiği tespit edilmiştir. Öğrencilerin %4 ü ise okula özel araçlarıyla erişmektedir. İşletmecilerle yapılan anketler neticesinde ise, çalışanların %63 ü toplu taşım, %29 u özel araç, %7 sinin yaya, %1 ininse bisikletle işe gidip geldikleri öğrenilmiştir. Toplu taşıma kullananların %52 si raylı sistem, %38 i otobüs, %10 u vapur kullanmaktadır. Özel araç ile gelenlerin %79 u araçlarını otoparka park ederken, %21 i yol kenarına park etmeyi tercih etmektedir. Anket katılımcılarının %78 i otopark alanlarının yetersiz olduğunu düşünmektedir. YOL GÜVENLİĞİ 2010 yılında Fatih ilçesinde toplam 383 adet trafik kazası meydana gelmiştir yılında meydana gelen toplam trafik kazası sayısı ise 483 olarak tespit edilmiştir. Tarihi merkezde gerçekleştirilen taşıt trafiğine yönelik kısıtlamalar nedeniyle, alanın yakın çevresinde bulunan caddelerde trafiğin artmış olması muhtemeldir. Tarihi Yarımada içerisinde de trafiğe ilişkin artan kısıtlamalar ile transit trafiğin büyük bir bölümü, yayalaştırılmış bölgenin kenarındaki anayollara yönelmiştir. Bu alanlar, yayalar ve motorlu taşıt trafiği arasında en fazla çatışmanın yaşandığı yerlerdir. Tarihiî Yarımada için temel sorun, yayalaştırılmış sokak ve caddelerin birden çok trafik biçimi ve transit hizmeti içeren geniş, işlek geçiş yollarına açılmasıdır. Son uygulamalar neticesinde güncel bir veriye ulaşılamasa da yapılan anket sonucunda tüm alanda genel algı, yol güvenliğinin %76 arttığı yönündedir.
14 12 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi YAYALAŞTIRMA PROJESİNİN KAZANIMLARI Katılımcılara yayalaştırma uygulamasının Tarihi Yarımada ya sağladığı yararlar nelerdir diye sorulmuş ve birkaç farklı seçeneği birlikte seçebilme olanağı sunulmuştur: Kentliler açısından yayalaştırmanın Tarihi Yarımada ya sağladığı yararlar bağlamında ön plana çıkan temel başlık, %68 lik oranla sokakların yayalaştırma projesi sonrası daha güvenli hâle gelmesi olmuştur. Bunu, görsel kalitenin artması (%58), Tarihi yapıların daha dikkat çekici hâle gelmesi (%56) ve yürünebilirliğin artması (%52) takip etmiştir. Katılımcılara yöneltilen bir diğer soru da, yayalaştırma sonrası Tarihi Yarımada nın fiziksel çevresi ile ilgili düşüncelerinin neler olduğu konusundadır. Oturacak dinlenecek yerlerin, sokağın genel görünüşünün, yürünebilecek alanların arttığı belirtilirken; sokak aydınlatmasının, bilgilendirme amaçlı levhaların ve toplu taşıma olanaklarının değişmediği ya da azaldığı yönündeki düşünceler daha ağırlıklıdır. Üniversitelilerden de yayalaştırma uygulamasının Tarihi Yarımada ya sağladığı yararları değerlendirmeleri istenmiştir. Bu anlamda öğrencilerin %55 oranında büyük bir kısmı yolların yayalar için daha güvenli hâle geldiğini belirtmiştir. Bunu %51 ile yürünebilirliğin artması, %50 ile görsel kalitenin artması takip etmiştir. Oturacak dinlenecek yerlerin, sokağın genel kalitesinin, yürünecek alanların arttığı; sokak aydınlatması, bilgilendirme levhaları ve toplu taşıma olanaklarının eksildiği ifade edilmiştir. İşletmecilere göre ise, projenin sağladığı en büyük yarar %83 ile yürünebilirliğin artması olarak görülmüştür, bunu %82 ile sokakların görsel kalitesinin artması takip etmiştir; katılımcıların %77 si yayalaştırma sonrası sokakların yayalar için güvenli hâle geldiğini söylemiştir. İşletmecilerin yayalaştırma projesinden sonra fiziksel çevre ile ilgili düşüncelerine göre sokağın genel görünüşü, yürünecek alanların oranı ve sokak temizliğinin çoğunlukla arttığının belirtilmiş, bunun yanında sokak aydınlatması, toplu taşıma olanakları, bilgilendirme levhaları ile oturacak dinlenecek yerlerin değişmediği söylenmiştir. ÇEVRE KALİTESİ Yayalaştırma sonrası çevresel kalite ile ilgili düşünceleri, kentli, öğrenci ve işletmecilere dört başlık altında sorulmuştur. Bu başlıklar, araçların verdiği genel rahatsızlık, araç gürültüsü, hava kirliliği ve sokak kirliliği olarak sıralanmaktadır. Yapılan değerlendirmelerde, araçların verdiği genel rahatsızlık, araç gürültüsü ve hava kirliliğinin büyük oranda azaldığı yönünde fikirler hakimdir. Sokak kirliliğinin ise değişmediği belirtilmektedir. YAYALAŞTIRMA UYGULAMASI MEMNUNİYETİ Yayalaştırma uygulaması sonucunda elde edilen en önemli değerlendirme kuşkusuz kişilerin memnuniyet durumlarıdır. Yapılan anketler neticesinde, kentli, öğrenci ve işletmecilerin memnuniyet düzeylerinin genel olarak %80 civarında olduğu görülmüştür. İşletmenin mekanda faaliyet gösterdiği yıllara göre projeyi ilk duydukları tepki ve proje sonrası memnuniyet durumu da ölçülmüştür. Buna göre, alanda daha uzun yıllar faaliyet gösteren işletmeler, alanda son 5-10 senedir faaliyet gösteren görece yeni işletmelere göre yayalaştırma projesine ilk etapta olumsuz tepki vermiştir. Aynı durum proje hayata geçtikten sonra projeden memnuniyet durumu için de söz konusudur; 20 seneden uzun süredir mekanda bulunan işletmelerin memnuniyet oranı %70 iken, 5 seneden daha kısa süredir mekanda yer alan işletmelerin projeden memnuniyet oranı %88'dir. Bununla birlikte, senelere göre yapılan bu değerlendirmede projeye verilen ilk değerlendirmeye göre şimdiki memnuniyet durumunda artış yaşandığı görülmektedir.
15 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 13 ÖNERİ VE DEĞERLENDİRMELER Tarihi Yarımada genelinde herkes için erişebilirlik sağlanmalıdır. Tarihi Yarımada nın sunduğu olanaklardan yararlanılmasını sağlayacak, yaygın, etkin ve güvenli yürüyüş güzergahları oluşturulmalıdır. Tarihi Yarımada nın içinden geçen trafiğin Tarihi Yarımada dan uzaklaştırılmasına yönelik yaklaşımlar geliştirilmelidir. Tarihi Yarımada genelinde trafiğin yavaşlatılmasına yönelik politikalar benimsenmeli ve entegre bir toplu taşıma sistemi kurgulanarak toplu taşıma sisteminin etkinliği arttırılmalıdır. Özel araçların ve özellikle tur otobüslerinin güzergahları etüd edilmeli ve bütünsel bir planlama çalışması gerçekleştirilmelidir. Hem planlanan hem de mevcut toplu taşıma hatlarının halihazırda yayalaştırılmış alan ile entegrasyonu sağlanmalıdır. Turistlere Tarihi Yarımda ya ulaşımlarını ve Tarihi Yarımada da dolaşımınlarını sağlayacak minibüsler, hafif raylı sistem, yürüme ve bisiklet rotaları gibi alternatif ulaşım seçenekleri sunulmalıdır. Tarihi Yarımada bütünü için oluşturulacak bir kentsel tasarım rehberi ile sokak, cadde tasarımları kimlik öğeleri kapsamında yeniden ele alınmalıdır. Tarihi Yarımada genelinde kullanımın yüksek olduğu sokaklar belirlenmeli ve insanların ihtiyaçlarını karşılayacak yeşil alanlar, oturma ve dinlenme alanları, sokak sanatı uygulamaları gibi hizmetler sunulmalıdır. özgün özellikleri güçlendirecek, çeşitli faaliyetlerin gerçekleşmesini mümkün kılacak aydınlatma yapılmalıdır. Temel rotalar üzerinde karakteristik banklar, sanat eserleri, belli kaldırım taşları, ışıklandırma ve yeşillik gibi kolayca tanınacak özgün kentsel unsurlar oluşturulmalıdır. Oturacak dinlenecek alanlar, bitki havuzları, çöpler, aydınlatma elemanları, sokak döşemeleri ve yönlendirici elemanlar sokaklarda uygulanarak kullanıcılara sunulmalıdır. GENEL DEĞERLENDİRME İstanbul Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi nin, kapsamı, uygulandığı alan ve hizmet ettiği nüfus düşünüldüğünde ne denli büyük bir proje olduğu görülebilmektedir. Yalnızca üç yıldır uygulama alanı bulması dolayısıyla belirli sorun alanları oluşmuştur ancak bu sorunlar alınan geribildirimler neticesinde düzeltilebilecek; geliştirilecek uygulamalarla kullanıcıların memnuniyet düzeyleri artırılabilecektir. Tarihi Yarımada genelinde herkes için erişebilirlik sağlanmalıdır. Tasarım kriterleri oluşturulurken özellikle yaşlılar, engelliler, küçük çocukları olan veya bebek arabası süren ebeveynler göz önünde bulundurulmalıdır. Projenin sürdürülebilirliğinin sağlanması kullanıcıların sahiplenme düzeyini artırmakla mümkün olacaktır. Bu da, sokakların kullanıcılar için mekan ifade etmesiyle gerçekleştirilebilecektir. Bu sebeple daha güvenli, erişilebilir, görsel, çevresel ve fiziksel değerleri yüksek seviyede gözeten sokaklar tasarlamak memnuniyet düzeyini artırmak için gerekli bileşenlerdir. Tarihi Yarımada da özellikle sahilde bulunan parklar hem su ile etkileşimin sağlanması hem de rekreasyon amaçlı kullanımı bakımından planlanmalı, sundukları faaliyetler bakımından geliştirilmelidir. Kesişim noktalarına bilgilendirme birimlerinin kurulması ve sokak yönlendirmelerine daha fazla önem verilmelidir. Caddeler, geceleri de kentin hayati damarları işlevini yerine getirecek şekilde aydınlatılmalıdır. Meydanlarda
16 14 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi TERİMLER SÖZLÜĞÜ Alt Bölge: Tarihi Yarimada Yayalaştirma Projesi Mevcut Durum Değerlendirmesi Raporu kapsamında, Tarihi Yarımada içerisinde tanımlanmış Eminönü, Hocapaşa, Alt Laleli ve Üst Laleli bölgeleri. Arkeolojik Sit: İnsanlığın varoluşundan günümüze kadar ulaşan eski uygarlıkların yer altında, yer üstünde ve su altındaki ürünlerini, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik ve kültürel özelliklerini yansıtan her türlü kültür varlığının yer aldığı yerleşme ve alanlar. Ayrılmış Yol: Bir yöndeki trafiğe ait taşıt yolunun bir ayırıcı ile belirli şekilde diğer taşıt yolundan ayrılması ile meydana gelen yol. Bilgilendirme Levhası: Yol ve yakın çevresiyle, kenarında bulunan yerleşim yerleriyle çeşitli hizmet birimleri hakkında bilgi veren levha. Bisiklet Yolu: Karayolunun, sadece bisikletlilerin kullanmalarına ayrılan kısmı. Çekim Merkezi: Hızlı gelişme potansiyeli olan, genellikle büyüyen veya yoğun yatırımlarla kendisine bu güç kazandırılmış olan, cazibe merkezi, büyüme kutbu. Çok Fonksiyonlu: Birden çok işleve sahip olan alan. Çok Katmanlı: Yeni döneme ait kentsel ve sosyokültürel unsurların bir öncekinin yerini almasıyla şekillenen yapı. Dinlenme Noktası: Güç kazanmak için ara verilen, yorgunluğun giderildiği, soluklanılan yer. Erişilebilirlik: İnsanların ürünlere, faaliyetlere ve aktivitelere ulaşabilme olanağı. Fiziksel Çevre: İnsanın içinde yaşadığı, varlığını, özelliğini ve niteliğini fiziksel olarak algıladığı ortam. Göç: Dini, iktisadi, siyasi, sosyal ve diğer sebeplerden dolayı canlıların hayatlarının tamamını veya bir bölümünü geçirmek üzere bir iskan ünitesinden, bir başkasına yerleşmek suretiyle yaptıkları coğrafi yer değiştirme hareketi. Görüntü Kirliliği: Çevre ve şehir estetiğini olumsuz yönde etkileyen unsurlar neticesinde ortaya çıkan görsel kirlilik. Kademelenme: Bir toplulukta veya bir kuruluşta yer alan kişileri alt-üst ilişkileri, görev ve yetkilerine göre sınıflandıran sistem. Hizmet Seviyesi: Genellikle seyahat zamanı, hız, manevra serbestliği, trafik kesintileri, konfor ve rahatlık gibi hizmet parametreleri açısından trafik akımı içindeki işletme koşullarının açıklandığı bir kalite ölçüsü. Kamusal Alan: Toplumun ortak yararını belirlemeye ve gerçekleştirmeye yönelik düşünce, söylem ve eylemlerin üretildiği ve geliştirildiği ortak toplumsal etkinlik alanı. Kavşak: İki veya daha fazla karayolunun kesişmesi veya birleşmesi ile oluşan ortak alanlar. Kentli: Kente yerleşmiş olan, kent halkından olan. Kentleşme: Sanayileşme ve ekonomik gelişmeye koşut olarak kent sayısının artması ve bugünkü kentlerin büyümesi sonucunu doğuran, toplum yapısında artan oranda örgütleşme, işbölümü ve uzmanlaşma yaratan insan davranış ve ilişkilerinde kentlere özgü değişikliklere yol açan bir süreç. Kentsel Alan: Genellikle bir kent yönetimi biriminin sınırları içinde kalmakla birlikte, kimi kez ondan daha geniş olan ve kırsal niteliğini yitirmiş ya da yitirmek üzere bulunan yörekentleri de kapsayan alan. Kent Dokusu: Bir kentin, anayollar ve ikincil yollarla bölünmüş, oturma, çalışma, alım satım, işleyim, dinlenme yerlerini kapsayan yerbölümlerden, adacıklardan ve komşuluk birimlerinden oluşan toprak kullanım biçimi. Kentsel Kullanım Alanı: Kentle ilgili aktivitelere yönelik oluşturulmuş kullanım alanı. Kent Mobilyası: Kamusal alanlarda insanların yaşamlarını kolaylaştıran, güvenlik, kolaylık sağlayan ve toplu yaşam düzenine büyük katkı sağlayan tüm nesneler kentlerin mobilyalarıdır. Kentsel Sit: Kentsel sitler, mimari, mahalli, tarihsel, estetik ve sanat özelliği bulunan ve bir arada bulunmaları sebebiyle teker teker taşıdıkları kıymetten daha fazla kıymeti olan kültürel ve tabii çevre elemanlarının (yapılar, bahçeler, bitki örtüleri, yerleşim dokuları, duvarlar) birlikte bulundukları alanlardır. Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı: Belirlenen sit alanlarında korunması amacıyla arkeolojik, tarihi, doğal, mimari, demografik, kültürel, sosyoekonomik, mülkiyet ve yapılaşma verilerini içeren alan araştırmasına dayalı olarak; hazırlanan, hedefler,
17 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 15 araçlar, stratejiler ile planlama kararları tutumları, plan notları ve açıklama raporu ile bir bütün olan nazım ve uygulama imar planlarının gerektirdiği ölçekteki planlardır. Marmaray: İstanbul'un Avrupa ve Asya yakalarındaki demiryolu hatlarını İstanbul Boğazı altından geçen bir tüp tünelle birleştiren 76 km lik bir demiryolu iyileştirme ve geliştirme projesidir. Metropolitan Alan: Büyük şehirlerin etkili oldukları alanın bütününe denir. Nakliye: Bir eşyanın bir yerden bir yere taşınması olarak adlandırılır. Nazım İmar Planı: Onaylı halihazır haritalar üzerine varsa kadastral durumu işlenmiş olan, varsa bölge ve çevre düzeni planlarına uygun olarak hazırlanan ve arazi parçalarının; genel kullanış biçimlerini, başlıca bölge tiplerini, bölgelerin gelecekteki nüfus yoğunluklarını, gerektiğinde yapı yoğunluğunu, çeşitli yerleşme alanlarının gelişme yön ve büyüklükleri ile ilkelerini, ulaşım sistemlerini ve problemlerinin çözümü gibi hususları göstermek ve uygulama imar planlarının hazırlanmasına esas olmak üzere 1/2000 veya 1/5000 ölçekte düzenlenen, detaylı bir raporla açıklanan ve raporu ile bir bütün olan plandır. Perakende: Ürünlerin, bir işletme aracılığıyla tek tek ya da küçük miktarlarda tüketiciye satılmasına dayanan astış biçimi. Rekreasyon: İnsanların boş zamanlarında, eğlence ve spor amacı ile gönüllü olarak katıldıkları faaliyetlerdir. Tarihi Yarımada: Haliç, İstanbul Boğazı vemarmara Denizi ile çevrili olan; İstanbul şehrinin ilk kurulduğu ve geliştiği bölgeye verilen addır. Tarihi Sit: Milli tarihimiz ve askeri harp tarihi açısından önemli tarihi olayların cereyan ettiği ve doğal yapısıyla birlikte korunması gerekli alanlardır. Toptan Satış: Üretici ve perakendeci arasında aracılık yapan (depolama, taşıma, dağıtım gibi faaliyetlerle uğraşan) büyük ölçekli işletmelerdir. Toplu Taşıma: Kişisel araç kullanılmadan yapılan yolculuklar için kullanılan tüm ulaşım sistemlerine verilen genel addır. Trafik: İnsanların, hayvanların ve trafikteki araçların karayolları üzerindeki hal ve hareketlerine trafik denilmektedir. Trafik Yavaşlatma: Genel olarak araç hızlarının düşürülmesi, trafikte güvenliğin geliştirilmesi ve yaşam kalitesinin arttırılması gibi ortak hedefleri içeren yaklaşımdır. Yayalaştırma: Kent yollarından bir bölümünün, yalnız yürünebilen yerler durumuna getirilmesi ya da düzentasarlarla, yürümeye ve yürüyenlere daha geniş alanlar ayrılması işlemi. Yaya Geçidi: Bir cadde üzerinde yayaların yolun karşısına geçmesi için özel olarak işaretlenmiş bölümdür. Yürünebilirlik: Yürünebilirlik genel bir çerçevede, bir alanın ne derece yürüme dostu olduğunun bir ölçüsüdür. Bu ölçünün birimleri ise; alanda yayalara yönelik sunulan hizmetlerin kalitesi, araç yollarının koşulları ve yaya mekanları ile olan ilişkisi, arazi kullanım düzeni, güvenlik ve konfor anlamında yeterli bir yürüyüş çevresidir.
19 Tarihi Yarımada Yayalaştırma Projesi 17 BÖLÜM 1 GİRİŞ Ekim 2013 de Tarihi Yarımada da gerçekleştirilen büyük çaplı yayalaştırma projesi, Marmaray ın açılış tarihiyle örtüşecek şekilde tamamlanmış, bu kapsamda Tarihi Yarımada genelinde 295 sokak yayalaştırılmıştır. Yayalaştırma projesi, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi ve UNESCO Dünya Miras Listesi nde yer alan Tarihi Yarımada nın kamusal alanları ile yapılı çevresinin korunarak gelecek kuşaklara aktarılması anlamında bir fırsat sunmuştur. EMBARQ Türkiye, 2010 yılında Gehl Architects ortaklığında ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi ile Fatih Belediyesi nin destekleriyle alana dair genel ulaşım ve yayalaştırma fikirlerinden oluşan İstanbul un Ortak Yaşam Alanları ve Toplumsal Yaşamı çalışmasını hayata geçirmiştir. Bu çalışma ile alana dair genel ulaşım ve yayalaştırma yaklaşımları sunularak Tarihi Yarımada nın yaşanabilirlik seviyesinin yükseltilmesi amaçlanmıştır. Süreç içerisinde EMBARQ Türkiye, yayalaştırma projesinin ulaşım, yol güvenliği, erişilebilirlik, ekonomik yapı ve memnuniyet başlıklarında değerlendirmek üzere tamamlayıcı raporlama çalışmaları yürütmüştür. Bu rapor, İstanbul da yaşayan kentlilere, İstanbul Üniversitesi Beyazıt Kampüsü öğrencilerine ve alanda faaliyet gösteren işletmelere yönelik gerçekleştirilen ek anket çalışmasını temel alarak yılları arasında gerçekleştirilen yol güvenliği, ekonomik yapı ve algı çalışmalarını biraraya getirmektedir. Bu rapor üç ana bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümü; Tarihi Yarımada nın mevcut durumunun özetlendiği ve bu özetin raporun ikinci bölümünde aktarılan alan çalışmalarının değerlendirilebilmesi için bir altlık oluşturduğu kısımdır. Bu kapsamda geçmişten günümüze Tarihi Yarımada nın değişen dinamikleri, arazi kullanım dağılımı ve ulaşım yapısı anlatılmış, ayrıca kronolojik olarak Tarihi Yarımada da uygulanan yayalaştırma projelerine yer verilmiştir. Raporun ikinci bölümünde; Tarihi Yarımada da gerçekleştirilen analiz çalışmaları, sosyal ve ekonomik yapı, Tarihi Yarımada ya erişim, yol güvenliği, yayalaştırma projesinin kazanımları, çevre kalitesi, yayalaştırma uygulaması memnuniyeti alt başlıkları kapsamında ele alınmıştır. Tarihi Yarımada da gerçekleştirilen kentli, üniversiteli ve işletme anketi ile yol güvenliği çalışmaları, bu bölüm için temel verileri oluşturmaktadır. Raporun üçüncü bölümünde ise; Tarihi Yarımada da insan odaklı ve başarılı yaya sokakları ile kamusal alanlar oluşturulabilmesi konusunda fırsat ve zorluklar aktarılmaktadır. Sokak tasarımına, güvenliğe ve kullanıcı dostu özelliklerini herkes için iyileştirmek üzere uygulanabilir pilot projelere vurgu yapılmaktadır.
İSTANBUL TARİHİ YARIMADA YAYALAŞTIRMA PROJESİ MEVCUT DURUM DEĞERLENDİRMESİ Yönetici Özeti Haziran 2014 www.embarqturkiye.org Raporu Hazırlayanlar: Çiğdem Çörek Öztaş, Şehir Plancısı Merve Akı, Şehir Plancısı