Derya Misali Türk Edebiyatında İlkler – dergiCE.com
Tarih kaynaklarına göre Türkler, Orta Asya’dan gelmektedir. Türkler’in tarih boyunca oluşturdukları sözlü ve yazılı edebiyat geleneği ise çok zengindir. Ancak ilk Türkçe yazılı belgelerin 6. yüzyılda ortaya çıktığı göz önüne alınırsa Türk edebiyatı ile ilgili temel belgelerin tümünün elde edilmediği söylenebilir. dergiCE sizler için Türk edebiyatında ilkler neler kısaca açıkladı. Hazırsak, edebiyatta ilkler listemize başlayalım!
1. İlk Fıkra Yazarı: Ahmet Rasim
Ahmet Rasim, edebiyatımıza hatıra, makale, fıkra, gezi yazısı, tarih ve okul kitapları gibi türlerde yazdığı eserlerle katkıda bulunan ve Türkiye’nin önde gelen değerli şahsiyetlerindendir. Kendi devrinin diline hakim, İstanbul’un gelenek ve göreneklerini, yaşayış özelliklerini, kültürel yönlerini bilen, eğlenceli bir sohbet üslubu kullanarak hatıra yazarı olarak tanınmıştır.
2. İlk Türkçe Sözlük: Kamus-ı Türki, Şemseddin Sami
1901 tarihinde ilk başta bir gazetede yayınlanan Türkçe sözlüktür. Kamus-ı Türki, 2 yıl gibi kısa bir sürede hazırlandı. Şemseddin Sami, bu sözlükte Osmanlıca’da kullanılan Türkçe kökenli sözcüklere ağırlık verdi ve bazı Arapça, Farsça sözcükleri ayıkladı. Daha fazla bilgi almak isterseniz, Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki yazımızı inceleyin.
3. İlk Şiir Antolojisi: Harabat, Ziya Paşa
Ziya Paşa’nın 1874-1875 yıllarında yayınlanan Harabat eseri, içerisinde Türk, İran, Arap ve Çağatay alanlarında yazılmış şiirlerden seçmeler yapılarak 3 ciltlik oluşturulan divan edebiyatı antolojisidir. Tanzimat’tan sonraki yılların en geniş kapsamlı ve ilk şiir antolojisidir.
4. İlk Türk Şairi: Aprın Çor Tigin
Aprın Çor Tigin, bilinen en eski ve adı günümüze kadar gelebilmiş ilk şairdir. Kendisi Uygur döneminde yaşamış, Türk Edebiyatında ilk aşk şiirini yazmıştır. Şiirlerinde mısra başı kafiye kullanır.
5. İlk Mizah Dergisi: Diyojen, Teodor Kasap
Diyojen, mizah dergisi olarak Türk edebiyatında ilkler listemize girdi. 1870’den 1873’e kadar yayımlanmış ve basın tarihinde Türkçe olarak çıkarılan ilk mizah dergisi olarak kaydedilmiştir. Yöneticiliğini Teodor Kasap yaparken, dergi yazarları arasında Namık Kemal, Ali Bey ve Recaizade Ekrem gibi tanınmış kişiler de yazmıştır.
6. İlk Resmi Türkçe Gazete: Takvim-i Vekayi
1831 yılında Türkçe olarak yayın hayatına başlayan ilk resmi gazetedir. Fransızca, Ermenice, Rumca, Arapça, Farsça dillerinde de nüshaları yayınlanmıştır. İç ve dış kamuoyunu daha düzenli ve hızlı bir şekilde topluma bilgilendirmek üzere çıkarılmıştır. Resmi bir gazete olması sebebiyle makalelere, devletin görüşlerini yansıtılıyordu. 1860’tan sonra sadece kabul edilen yasalar ve resmi duyurular yayınlanmaya başladı. 2. Abdülhamid döneminde ara verildi. Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra Takvim-i Vekayi’nin görevi Resmi Gazete devraldı.
7. İlk Hikaye Örneği: Letaif-i Rivayat
1870’de yazar Ahmet Mithat Efendi tarafından kaleme alınan bir hikayedir. Hikaye türü edebiyatımıza Tanzimat’la beraber girmiş Letaif-i Rivayattır. “Söylenegelen Güzel Hikayeler” anlamına gelmektedir. Aynı yazarın “Kıssadan Hisse” isimli eseri de ilk öykü örneklerindendir.
8. İlk Tiyatro Eseri: Şair Evlenmesi, Şinasi
Tanzimat Döneminde 1859’da İbrahim Şinasi tarafından yayınlanan Türk Edebiyatının ilk tiyatrosudur. Şair Evlenmesi, bir Töre Komedyası özelliği taşırken, aynı zamanda görücü usulüyle evliliğin sakıncalarını ele almaktadır. Türk edebiyatında batılı tarzda yazılmış ilk tiyatro olmasına rağmen, içinde yine de geleneksel Türk tiyatrosu etkisi taşımaktadır.
9. İlk Söylev (Nutuk): Orhun Abideleri
Türk milletinin isminin geçtiği, başka bir ifadeyle Türk adının yer aldığı ilk Türkçe metindir. Türk devlet adamlarının millete hesap vermesi, milletle hesaplaşmasını anlatan ve taşlar üzerine yazılmış ilk Türk tarihidir.
10. İlk Fabl Örneği: Harname, Şeyhi
Divan edebiyatı şairi olan Şeyhi tarafından mesnevi türünde yazılan bir eserdir. 126 beyitten oluşan bu eser, Türk edebiyatında ilk fabl örneği sayılabilir. Sonunda öküze özenen ve canından olan bir eşeğin öyküsü anlatılır.
edebiyatta ilkler, Türk edebiyatı, Türk edebiyatında ilkler