Maliyet Muhasebesi. Doç. Dr. R. İlker GÖKBULUT - PDF
Download "Maliyet Muhasebesi. Doç. Dr. R. İlker GÖKBULUT"
1 Maliyet Muhasebesi Doç. Dr. R. İlker GÖKBULUT
2 Finansal Muhasebe ile Yönetim Muhasebesinin Karşılaştırılması Finansal Muhasebe Yönetim Muhasebesi Amaç İşletmenin finansal durumu ve performansı hakkında bilgi sağlar Planlama ve işletme performansını belirmeye yardımcı olur Rapor Türü Bilanço, Gelir Tablosu, Nakit Çok çeşitli, standard olmayan Akım tablosu, standart raporlar. tablolar. Standartlar Genel kabul görmüş ilkeler... standart yok Düzenlenme Sıklığı Genellikle yıllık, standart İstendiği zaman Kullanıcılar Yöneticiler,Yatırımcılar, Kredi kuruluşları ve diğ. kullanıcılar. Çoğunlukla Yöneticiler
3 Yönetim Muhasebesi Temel Çerçevesi Yönetim Muhasebesi ve Karar verme Muhasebe sistemi karar vericilerin alacakları kararları kolaylaştırır. Muhasebe bilgi sistemi planlama ve karar verme sürecine yardımcı olur Muhasebe raporları İşlemlerin kontrol edilmesine, performansın ölçülmesine yardım eder.
4 YÖNETİM MUHASEBESİ -FİNANSAL MUHASEBE Muhasebenin amacı işletme içi ve dışındaki karar alıcılara finansal ve mali nitelikteki bilgileri sunmaktır. Finansal muhasebe işletme içine ve dışına yönelik bilgiler sunar. Yönetim muhasebesi ise sadece işletme içine dönüktür. Finansal muhasebe zorunlu, yönetim muhasebesi ise isteğe bağlı olarak düzenlenir. 4
5 YÖNETİM MUHASEBESİ -MALİYET MUHASEBESİ Finansal muhasebe-yönetim muhasebesi ayrımında esas alınan ölçüt bilgilerin kime ne amaçla sunulduğuna göre yapılmaktadır Maliyet muhasebesi, sanayi işletmelerinde üretim ve üretim dışı katlanılan maliyetlerin saptanması, üretimle ilgili maliyetlerin satılan mallara, dönem sonunda elde bulunan mamul ve yarı mamul stoklarına yüklenmesi işlemlerinin tümüdür. 5
6 Maliyet Muhasebesi nedir? Üretilen mamul ya da sunulan hizmetlerin maliyetini oluşturan maliyet türleri, maliyet yerleri ve ilgili oldukları mamul veya hizmet cinsleri bakımından belirlenmesine ve izlenmesine olanak sağlayan bir hesaplama ve kayıtlama sistemidir. Maliyet bugün ya da gelecekte işletmeye bir fayda getirmesi beklenen ürünler ve hizmetler için katlanılan fedakarlıkların nakit ya da nakit benzeri değerlerle ifade edilmesidir.
7 MALİYET MUHASEBESİ AMAÇ Üretim ve Hizmet İşletmelerinde Üretilen Mamul yada Hizmetin Maliyeti Hesaplamak Planlama ve Kontrol İşletme Yönetiminin Karar vermesini Kolaylaştırmak 7
8 MALİYET MUHASEBESİ AMAÇ Maliyet muhasebesinin amaçları nelerdir? 1. Mamullerin maliyetini saptamak 2. Maliyet kontrolüne yardımcı olmak 3. Planlamaya yardımcı olmak 4. Özel yönetim kararlarına yardımcı olmak Maliyet muhasebesi verileri, yöneticilerin çeşitli kararlarda kullanacağı bilgilerin bilgilerin önemli bir bölümünü oluşturduğundan, Maliyet muhasebesi, yönetim muhasebesininde bir alt kümesidir. 8
9 YÖNETİM MUHASEBESİ - FİNANSAL MUHASEBE MALİYET MUHASEBESİ İLİŞKİLERİ Finansal Muhasebe (Genel a maçlı finans al tablolar için gere kli bilgilerin s unulmas ı) Yönetim Muhasebesi (Yönetim kara rlar ına yardımcı bilgilerin sunulması) (1) Finans al tablolardaki diğer bütün kalemlerin muhas ebeleş tirilmes i (2) Finans al tablolardaki s tokla rın değerlendirilmes i ve muhasebeleştirilmes i (3) (4) Planla ma Kontrol Maliyet Muhasebesi [(2), (3), ve (4) için bilgi sunulması] Maliyet muhasebesi finansal muhasebe ile yönetim muahsebesinin ara kesiti niteliğindedir. Ürettiği bilgileri hem finansal muhasebe hem de yönetim muhasebesi için kullanılır. 9
10 Planlama, Kontrol Fonksiyonları ve Yönetim Muhasebesi İşletme amaçları ile planlarının belirlenmesi işlemi stratejik planlamadır. İşletme faaliyetlerinin stratejik planlar doğrultusunda yürümesini sağlamak için kontrol sistemine gereksinim vardır. Performans Raporu Bütçe Gerçek Sapma Satışlar (500) Giderler (100) Net Kar (600) 10
11 Performans Raporları Performans raporları ulaşılan sonuçları, ya da gerçekleşen tutarları bütçelenmiş tutarlarla karşılaştıran ve aradaki sapmayı gösteren rapordur. Bu raporların yararı yöneticilerin dikkatini beklenmedik sonuçlara çekmektir. Raporları inceleyen yönetici sapmaların nedenini araştıracak, ve sapmaların önlenmesi için gerekli önlemleri alacaktır. 11
12 Maliyet ve Yönetim Muhasebesi Temel Kavramlar Maliyet Kavramı Belirli bir amaca ulaşmak için katlanılan fedekarlıkların tümüdür. Maliyet, bir varlığın elde edilmesi amacıyla yapılan harcama ya da katlanılan fedakarlıkların toplamıdır. işletmelerin varlık kullanım şekilleri şunlardır: 1. Hasılat elde etmek amacıyla varlık tüketimi 2. Üretim yapmak amacıyla varlık tüketimi 3. Amaçsız varlık tüketimi Gider Kavramı Varlıkların mal ve hizmet üretimi için tüketilmesi Hasılat elde etme amacıyla işletme varlıklarının kullanılması veya tüketilmesidir. 12
13 Maliyetlerin Yönetimi=Rekabet Üstünlüğü Günümüzde gelişen yeni üretim teknolojisi yöntemleri ve rekabet sonucu maliyet bilgi ve verilerinin objektif ve doğru şekilde belirlenmesi ve analizi önemli duruma gelmiştir. İşletmeler rekabet üstünlüğü elde edebilmek için, tüm bu faaliyetlerin üretilen ürünlere kattığı değer, rakiplerin faaliyetlerinden elde ettiği değerlerden daha fazla olmak zorundadır. Aksi taktirde işletme değer yaratabilse bile rekabet üstünlüğü elde edemez. İşletmelerde faaliyetler sonucu rekabet üstünlüğü sağlayabilen değerleri iki şekilde oluşur.
14 Nasıl Değer Yaratılır? i. Faaliyetlerin maliyetlerini azaltarak maliyet üstünlüğü elde edilecek değer artığı sağlanması yoluyla, ii. Üretilen ürünlerde müşterilerin değer verdiği bir farklılık yaratılması ve bunun karşılığında da piyasa fiyatının üzerinde bir fiyat uygulanarak bir değer artığı yaratılması,
15 Gider-Malın Maliyeti İktisadi kıymetin hasılat temini amacıyla tüketilmesi sonucunda, tüketilen varlığın maliyeti gidere dönüşür. Bu nedenle gider denildiğinde, gelecekte kendisinden yarar sağlanılması söz konusu olmayan ve ilgili yılın hasılatından çıkarılma şeklinde uygulanan tutarlar akla gelmelidir. Üretim amacıyla varlık tüketildiğinde tüketilen varlığın maliyet değeri maliyet giderine dönüşür ve belirli bir malın üretimiyle ilgili maliyet giderlerinin toplamı da üretilen söz konu malın üretim maliyetini oluşturur.
16 Hasılat - Zarar Hasılat ise, genel olarak satılan mal ya da hizmet karşılığında (ya da faiz, kira vb. elde edilen nakit ya da diğer aktifler), satılan mal ve hizmet tutarlarına eşit olarak söz konusu mal ve hizmet alıcılarına yükletilen mükellefiyet şeklinde tanımlanabilir. Amaçsız tüketim sonucunda işletme hasılat elde edemeyeceği gibi, üretim de yapılmamış olacağından, amaçsız tüketim tutarı kadar işletme zarar edecektir.
17 Zarar-Harcama İşletme faaliyetlerinin sürdürülmesi için gerekli olmayan veya normal ölçüleri aşan harcama veya tüketim olarak ifade edilebilir. Gider ise faydası tükenmiş maliyetttir! Gider, tüketilen mal ve/veya hizmetlerin parasal tutarı, harcama ise para veya benzeri araçlarla yapılan ödemelerdir. Giderin doğması için harcama yapılması zorunlu değildir; satıcılara olan borcun ödenmesi harcama iken, gider değildir.
18 Maliyet Muhasebesi Kavramları - gider - Bilanço yaklaşımına göre gider Bir işletmenin belirli bir dönemdeki mamul teslimi veya üretim, hizmet kullanımı veya sürekli ana iş konusuyla ilgili diğer işlemleri sonucunda işletmenin varlıklarında meydana gelen azalışlar veya yükümlülüklerde meydana gelen artışlardır. Gelir Tablosu yaklaşımına göre gider İşletmenin faaliyetlerini ve varlığını sürdürebilmesi ve bir ekonomik yarar (gelir elde etmesi) sağlaması için belirli bir dönemde kullanıldığı ve tükettiği girdilerin faydası tükenmiş maliyetlerinin hasılattan düşülen kısmıdır. Gider Hasılat elde etmek amacıyla işletme varlıkların tüketilmesidir.
19 Maliyet Muhasebesi Kavramları - zarar - Bilanço yaklaşımına göre zarar Belirli bir dönemde bir işletmenin özsermayesinde, giderler ve işletmeden çekilen değerler hariç, olağan dışı faaliyetler veya arızi yapılan işlemler ve olaylar sonucunda meydana gelen azalışlardır. Yangın, deprem vb. doğal afetler sonucunda işletme varlıklarında bir azalma meydana geldiğinde özsermayedeki azalma zararı ifade etmektedir. Gelir Tablosu yaklaşımına göre zarar Belirli bir dönemde işletme faaliyetlerinin sürdürülmesi ve bir gelir elde edilmesi dışında, arızi iş ve olaylardan dolayı kullanılan veya tüketilen varlıkların hasılattan düşülen, yararı tükenmiş maliyetlerdir. Zarar Amaçsız tüketilen varlıkların maliyetidir. Örneğin, yangın, hırsızlık gibi nedenlerle varlığın yok olması. Hasılat ile gider arasındaki olumsuz farktır. Örneğin, üretilen mamulün maliyetinin satış değerinden yüksek olması.
20 Gider - Maliyet Gider, belli bir dönemin hasılatının elde edilmesi amacıyla kullanılmış, tükenmiş maliyetlerdir. Tükenmiş maliyetler, işletmenin varlığı olma niteliğini kaybeden, gelecekte gelir yaratma olasılığı bulunmayan ve bu nedenle cari dönem gelirinden çıkartılan ya da dağıtılmamış kârlara yüklenen tutarlardır. Satılan hizmetlerin maliyeti ve sunulan hizmetin müşterileri tatmin etmeme maliyeti tükenmiş maliyetlere örnek olarak verilebilir. Tükenmemiş maliyetler, işletmenin gelecekte gelir yaratmasında yararlı olacağı beklenen varlıkları temsil eder. Bu maliyetlerin çoğu, gelecekte gelir elde etmek amacıyla tüketileceklerdir. Örneğin, peşin ödenmiş giderler ve sabit varlıklar tükenmemiş maliyetler olarak nitelendirilebilir
21 Maliyet Muhasebesi Kavramları - Hasılat / Harcama - Hasılat Bir varlık ya da hizmet satışı karşılığında elde edilen nakit veya nakit benzeri değerlerin brüt tutarını ifade eder. Harcama Bir mamul ya da hizmeti elde etmek amacıyla yapılan ödeme veya ödeme vaadini ifade eder.
22 Üretim için Dış Pazar İşletme ZARAR Satın Alma Harcama Amaçsız Varlık Tükenmesi VARLIKLAR Maliyet MAMUL Varlığa Dönüşüm Hasılat temini için Varlık Tükenmesi HASILAT GİDER Varlık Tükenmesi Mamul Maliyeti
23 Giderlerin Sınıflandırılması ÜRÜNLERE YÜKLENMELERİNE GÖRE Direkt Giderler Endirekt Giderler FAALİYET (ÜRETİM) HACMİYLE İLİŞKİLERİNE GÖRE Değişken Maliyetler Sabit Maliyetler MALİYET ÇEŞİTLERİNE GÖRE İlk Madde ve Malzeme Giderleri Memur Ücret ve Giderleri Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler Çeşitli Giderler Vergi, Resim ve Harçlar Amortisman ve Tükenme Payları Finansman Giderleri
24 FONSİYONLARINA GÖRE Satınalma (tedarik) giderleri Üretim Giderleri Araştırma ve Geliştirme Giderleri Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri Genel Yönetim Giderleri Finansman Giderleri
25 GİDERLERİN ÜRÜNLERE YÜKLENMESİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI Belirli bir mal veya hizmetin üretim maliyetine doğrudan doğruya yüklenip yüklenememesine göre giderler, direkt ve endirekt olarak bölümlenir.
26 Direkt Giderler Tanım: Belirli bir mal veya hizmetin üretim maliyetine doğrudan doğruya herhangi bir dağıtım anahtarı kullanmadan yüklenebilen giderlerdir. Örnek: Direkt ilk madde ve malzeme giderleri ile direkt işçilik giderleri buna örnek olarak gösterilebilir.
27 Endirekt Giderler Tanım: Belirli bir mal veya hizmetin üretim maliyetine doğrudan doğruya yüklenemeyip, bir takım dağıtım ölçüleri yardımı ile yüklenebilen giderlerdir. Endirekt giderlerin bir bölümü; oluştukları gider yeri açısından endirekt olarak kabul edilmekte, bir bölümü ise nitelik ve hesaplamalarındaki güçlükler nedeni ile endirekt sayılmaktadır.
28 Örnek: ısıtma yardımcı gider yerinde kullanılan fuel-oil gideri ısıtma gider yeri için direkt bir gider olmakla birlikte esas üretim gider yerleri için ve mamul maliyetlerine yüklenme açısından endirekt bir gider niteliğindedir. Diğer taraftan ana üretim gider yeri ile direkt ilişkisi olmasına rağmen; nitelik veya hesaplamalarındaki güçlükler nedeniyle (ikramiyeler, yıllık izin ücreti, işletme malzemesi v.s.) endirekt sayılabilen giderler vardır.
29 GİDERLERİN FAALİYET HACMİYLE OLAN İLİŞKİSİNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI Giderler, faaliyet hacmiyle ilişkileri açısından temelde, sabit giderler, değişken giderler ve yarı sabit ve yarı değişken gider olmak üzere üç grupta toplanır. Giderlerin bu açıdan gruplandırılması, maliyet hacim kar analizlerinde,esnek bütçelerin hazırlanmasında ve giderlerin kontrolünde büyük önem taşır.
30 Sabit Giderler Tanım:Belirli bir zaman dilimi ve faaliyet hacmi içinde, faaliyet hacmindeki artış ve eksilişlerden etkilenmeyerek aynı kalan giderlerdir. Diğer bir ifade ile, sabit giderler belli bir faaliyet hacminde ve belirli bir dönemde toplam olarak sabit olan ancak birim başına değişken olan giderlerdir. Faaliyet hacmi arttıkça birim başına düşen sabit gider azalır.
31 Sabit Giderler Gider Toplam Sabit Giderler Üretim Miktarı
32 Gider Birim Sabit Giderler Üretim Miktarı
34 Değişken Giderler Tanım: Faaliyet hacmine bağlı olarak artan veya azalan giderlerdir. Başka bir deyişle iş hacmiyle aynı yönde ve aynı oranda değişme gösteren giderlerdir. Faaliyet hacmi sıfıra düştüğünde bu giderler de kendiliğinden ortadan kalkar. Değişken giderler birim başına sabit, toplam olarak değişken giderlerdir.
35 Değişken Giderler Gider 3500 Toplam Değişken Giderler Üretim Miktarı
36 Gider Birim Değişken Giderler Üretim Miktarı
38 Yarı değişken / Yarı sabit giderler Gider Değişken Giderler Sabit Giderler Üretim Miktarı
39 MALİYET SİSTEMİNİN OLUŞTURULMASI VE MALİYET HESAPLAMA YÖNTEMLERİ Üretilen mal ve hizmetlerin maliyetlerinin ölçülmesi işletmenin benimsediği maliyet sistemi doğrultusunda yapılır. Başka bir deyişle, çeşitli maliyet hesaplama yöntemlerinin birleşiminden maliyet sistemleri ortaya çıkar. Bu nedenle, maliyet sisteminden söz edebilmek için, değişik açılardan gruplandırılmış üç grup maliyet yönteminin her birinden, en az bir yöntemin alınarak bir araya getirilmesi gerekir. Maliyet sisteminin ayrı bir yönünü niteleyen söz konusu maliyet yöntemleri aşağıda belirtildiği üzere üç grupta toplanmaktadır.
40 Maliyet ve Yönetim Muhasebesi Temel Kavramlar MALİYETLERİN OLUŞTUĞU YERLER ESAS ÜRETİM YERLERİ MAMUL ÜZERİNDE DOĞRUDAN DOĞRUYA ÇALIŞILAN YERLER KESME DİKİŞ ÜTÜ AMBALAJ YARDIMCI ÜRETİM YERLERİ MAMUL ÜZERİNDE DOĞRUDAN DOĞRUYA ÇALIŞILMAYAN, ANCAK ÜRETİME YARDIMCI OLAN YERLER ENERJİ TAMİR BAKIM DEPO 40
41 Maliyetlerin Sınıflandırılması Üretim Süreciyle İlişkilerine Göre İlk (asıl) Maliyet (DM ve Dİ) Dönüşüm Maliyetleri (Dİ ve GİM) Büro Mobilyası işletmesinin ocak 1992 Ayı İlk ve Dönüşüm Maliyetleri İlk maliyet Dolaysız madde Dolaysız işçilik Dönüşüm maliyeti Dolaysız işçilik Üretim genel maliyetleri
42 Bir Sanayi İşletmesinde Maliyetlerin Akışı Mamu lle rin Satılması Direkt Malzeme Maliyetle ri D. İşçilik Maliyetle ri Diğer Üretim Maliyetle ri Maliyet Dönüşümleri Maliyetle rin Üret imde Kullanılması Yarı Mamul Üretimin Tamamlanması Mamuller Mamu lle rin Satılması (Maliyet Tüken me Noktası) Maliyetle rin Gidere Dönüştürülmesi Satılan Ma lların Maliyeti Giderler/ Ge lir Tablosu 42
43 Bir Ticaret İşletmesinde SMM ve Gelir Tablosu GELİR TA BLOSU ŞATIŞLAR (-) SMM BRÜT SATIŞ KARI (-) FAALİYET GİDERLERİ FAALİYET KARI SATILAN MALLARIN MALİYETİ (SMM) TA BLOSU DÖNEM BAŞI MAL STOKU (+)DÖNEM İÇİ ALIŞLAR = SATILABİLİR TİCARİ MAL STOKU (-) DÖNEM SONU TİCARİ MAL STOKU = SATILAN MALIN MALİYETİ 43
44 Üretim Faaliyetleri İçin Muhasebe Hammadde Satın alınır. Üretim Süreci: Hammadde bitmiş ürüne (mamul) dönüştürülür. Mamul satılır. Direkt madde maliyeti. Direkt İşçilik ve Genel Üretim Maliyetleri. Satılan Malın Maliyeti. 44
45 Üretim Maliyetleri Dolaysız Madde Maliyeti İşçilik Maliyeti Genel Üretim Maliyetleri 45
46 Malzeme Maliyetleri Üretim amacıyla harcanan her türlü maddeyi (Mamulün içine girmiş olabileceği gibi, mamulü meydana getiren makineleri temizlemek için de kullanım olabilir) içermektedir. Malzeme maliyetleri; Direkt İlk Madde ve Malzeme(Direkt Madde) ve Endirekt Madde ve Malzeme olarak ikiye ayrılır. 46
47 Dolaysız(Direkt) Maddeler Mamulün yapısına giren ve onun özünü oluşturan maddeler. Bu maddeler mamulün maliyetine doğrudan yüklenebilir. Eğer mamule doğrudan yüklenemiyen bir madde ise bu maddelere, endirekt madde denir ve genel üretim maliyetleri aracılığıyla mamule yüklenir. 47
48 Malzeme Maliyetleri Malzeme maliyetleri; Direkt İlk Madde ve Malzeme(Direkt Madde) Endirekt Madde ve Malzeme Endirekt Malzeme Yardımcı Malzeme ve İşletme Malzemesi Olarak İkiye Ayrılır. Endirekt Malzeme maliyetleri GİG aracılığıyla mamülün maliyetine yüklenir. 48
49 Endirekt Malzeme Maliyetleri Yardımcı Malzeme: mamul yapısına giren fakat onun özünü oluşturmayan maddeler, veya diğer bir ifadeyle mamul içinde nekadar kullanıldığı tam olarak hesaplanamayan veya hesaplanması ekonomik olmayan maddelerdir. Mobilya üretiminde tutkal, gömlek üretiminde iplik gibi. İşletme Malzemesi: mamul yapısına girmeyen fakat mamulun üretilmesi esnasında tüketilen makina yağları temizlik bezleri gibi üretim yerinde kullanılan sarf malzemeleridir. 49
50 Direkt İşçilik Maliyetleri Mamulde doğrudan çalışan işçilerin ücretleri. Direkt işçilik saatleri Ücret haddi Mamülün üretiminde doğrudan çalışan işçilerin ücretleri direkt işçiliktir. 50
51 Direkt İşçilik Mamulde doğrudan çalışan işçilerin ücretleri. Mamulde doğrudan çalışmayan veya katkısı hesaplanamayan işçilerin ücretleri endirekt işçilik olarak kabul edilir ve genel üretim giderlerine dahil edilir. Üretimde doğrudan çalışan işçilerin ücretleri. 51
52 Genel Üretim Giderleri Üretimle ilgili direkt madde ve direkt işçilik dışındaki giderlerdir. Kapsam: Endirekt maddeler. Endirekt işçilik. Makina ve ekipman maliyetleri. Tamir bakım giderleri. 52
53 Genel Üretim Giderleri Üretimle ilgili direkt madde ve direkt işçilik dışındaki giderlerdir. Kapsam: Endirekt maddeler. Endirekt işçilik. Makina ve ekipman maliyetleri. Tamir bakım giderleri. Satış giderleri ile genel yönetim giderleri dahil edilmez. 53
54 Genel Üretim Giderleri Bir ürünün maliyeti aşağıdaki unsurlardan oluşur: Direkt madde Direkt işçilik ÜGM veya GÜG veya GÜM! 54
55 Genel Üretim Maliyetleri Bir ürünün maliyeti aşağıdaki unsurladan oluşur: Direkt madde Direkt işçilik Genel üretim maliyetleri Genel Üretim Giderleri önceden belirlenmiş bir yükleme oranı ile matematiksel olarak yüklenir. 55
56 Direkt-Endirekt Malzeme Ayrımı 1. Mamul esas bünyesini oluşturma 2. Ölçülebilir olma 3. Ekonomik bakımdan anlamlı olma Bu 3 kriteri birden sağlayan malzeme DİREK kabul edilirken, sağlayamayanlar ENDİREKT kabul edilir. Bunlardan 1. Koşulu sağlayanlar YARDIMCI, Sağlayamayanlar ise İŞLETME MALZEMESİ olarak isimlendirilir.
57 Dönem Maliyetleri ve Üretim Maliyetleri Üretim Maliyetleri Üretim Gerçekleştiğinde Bilanço Dönen Varlıklar Stoklar Gelir Tablosu Mamuller satıldığında. Dönem Giderleri (Faaliyet giderleri) Gerçekleşme Satışlar SMM Brüt Satış Karı Giderler Net Kar. 57
58 Bir Üretim İşletmesinde Stoklar Ham Maddeler eldeki hammadde stoku ve kullanıma hazır stok. Mamullerbitmiş ve satışa hazır mamüller. Üretim Yarı Mamuller. 58
59 Mamülün Fiziksel Olarak Oluşumu Direkt madde satın alınır Hammadde Deposu Direkt madde kullanılır Fabrika Mamül satışı Direkt İşçilik & Genel Üretim Giderleri Mamül Deposu Mamüller (bitmiş ürün) 59
60 Mamülün Fiziksel Olarak Oluşumu Direkt madde satın alınır Hammadde Stok TL TL Direkt madde kullanılır Yarı Mamul üretim TL TL Satılan Malın Maliyeti TL Direkt İşçilik & Genel Üretim Giderleri Mamül Stok TL TL Üretilen Mamül Maliyeti 60
61 Mamülün Fiziksel Olarak Oluşumu Örnek: Doğal Buz Ltd. Şirketinin 1 Ocak 2006 tarihinde elinde 52,000TL Dolaysız Madde stoku vardır. Şirket yıl boyunca 586,000TL tutarında ilave hammadde satın almıştır. Yıl sonunda şirketin elinde 78,000TL kadar hammadde kalmıştır Yılı boyunca Nekadar hammadde (dolaysız madde) kullanılmıştır? 61
62 Mamülün Fiziksel Olarak Oluşumu Örnek: D.Başı Hammadde Ham.Mad.Alışları Üretimde Kullanılabilir = Ham.Madde Dönem Sonu Hammadde Stoku = Üretimde Kullanılan Ham.Madde? 62
63 Mamülün Fiziksel Olarak Oluşumu Örnek: D.Başı Hammadde Ham.Mad.Alışları Üretimde Kullanılabilir = Ham.Madde Dönem Sonu Hammadde Stoku = Üretimde Kullanılan Ham.Madde (Malzeme Maliyeti)! 63
64 Mamülün Fiziksel Olarak Oluşumu Örnek: Direkt maddelere ilave olarak 2006 yılı içinde Doğal Buz Ltd. Şirketi 306,000TL Direkt İşçilik Gideri, 724,000TL Genel Üretim Giderine katlanmıştır. Doğal Buz Ltd. Şirketinin 2006 yılı başındaki Yarı Mamul Maliyetleri 132,000TL ve Tamamlanan Mamul Maliyetleri (bitmiş ürün maliyetleri) ise1,480,000tldir tarihindeki Yarı Mamul Stok Mevcudu kaç TLdir? 64
65 Üretim Maliyetleri Akışı Örneği Dönem Başı Yarı Mamul Stok Dönemin Üretim Maliyetleri = Üretime Yüklenen Toplam D.Madde D.İşçilik Maliyetler Gen.Ür.Mal Ür.Yük.Top.Maliyet ler Tamamlanan Mamul Maliyeti ( ) 65
66 Üretim Maliyetleri Akışı Örneği D.Başı YM Stok Dönemin Üretim Maliyetleri = Üretime Yüklenen Toplam Maliyetler Tamamlanan Mamul Maliyeti ( ) = Dönem Sonu Yarı Mamul Maliyeti ! 66
67 Satılan Malın Maliyeti Tablosu Direkt İlk Madde Malzeme (+)Dönembaşı İlk Madde Malzeme Kullanılabilir Hammadde(İlk Mad Mal) (-) Dönemsonu Hammadde Kullanılan Hammadde (+)Direkt İşçilik (+)Genel İmalat Maliyeti Toplam Üretim Maliyeti (+)Dönembaşı Yarımamül Dönemin Üretim Maliyeti (-) Dönemsonu Yarımamül Üretilen Mamül Maliyeti (+)Dönembaşı Mamül Satılabilir Mamül Maliyeti (-) Dönemsonu Mamül Satılan Mamül Maliyeti Hammadde Yarı Mamul Mamul
68 Bir Üretim İşletmesinde SMM ve Gelir Tablosu Yönetsel amaçlarla her ay için gelir tablosu hazırlayan bir sanayi işletmesinin (Bilim A.Ş.) Mart başındaki ve sonundaki stokları aşağıda görüldüğü gibidir. (Örnekteki tüm değerler TL olarak kısaltılmıştır. 1 Mart 31 Mart Hammadde Yarı Mamul Mamul Satın Alınan Hammadde İşçilik Maliyeti Diğer İmalat Maliyetleri Yönetim Giderleri Satışlar Satış Giderleri
69 Dönem Başı Hammadde Stoku Hammadde Alışları Kullanılabilir Hammadde Dönem Sonu Stok Kullanılan Hammadde Maliyeti İşçilik Maliyeti Diğer İmalat Maliyetleri Mart Ayı Üretime Yüklenen Maliyetler Dönem Başı Yarı Mamul Stoku İmalata Yüklenen Toplam Maliyet Dönem Sonu Yarı Mamul Stoku Tamamlanan Mamullerin Maliyeti Dönem Başı Mamul Stoku Satılabilir Mamullerin Maliyeti Dönem Sonu Mamul Stoku Satılan Malların maliyeti
70 Bilim İşletmesi Mart Ayı Gelir Tablosu Satışlar Satılan Malların Maliyeti Brüt Satış Karı Faaliyet Giderleri Yönetim Gideri Satış Gideri Faaliyet Karı
71 Örnek-1 Bir üretim işletmesinde Mayıs ayına ait bilgiler aşağıdaki gibidir; Dönembaşı Hammadde Stoku : 385,000 Dönembaşı Yarı Mamul Stoku : 255,000 Dönesonu Hammadde Stoku : 320,000 Dönemsonu Yarı Mamul Stoku : 115,000 Mayıs Ayı Hammadde Alışları : 860,000 Buna göre Mayıs ayında kullanılan hammaddelerin maliyeti ne kadardır? Direkt İlk Madde Malzeme 860,000 (+)Dönembaşı İlk Madde Malzeme + 385,000 Kullanılabilir Hammadde 1,245,000 (-) Dönemsonu Hammadde - 320,000 Kullanılan Hammadde 925,000
72 Örnek-2 Üretilen Mamül Maliyeti : 5,000,000 Dönembaşı Mamül Maliyeti: 2,000,000 Dönemsonu Mamül Maliyeti: 650,000 Buna göre satılan mamül maliyetini bulunuz. Üretilen mamül maliyeti 5,000,000 (+)Dönembaşı mamül + 2,000,000 Satılabilir mamül maliyeti 7,000,000 (-) Dönemsonu mamül - 650,000 Satılan mamül maliyeti 6,350,000
73 Örnek-3 Satılan Mamulün Maliyeti: 25,000,000 Üretilen Mamulün Maliyeti: 28,000,000 Dönembaşı Mamul Maliyeti 2,000,000 Buna göre dönemsonu mamul maliyetini bulunuz. Üretilen mamul maliyeti 28,000,000 (+)Dönembaşı mamul +2,000,000 Satılabilir mamul maliyeti 30,000,000 (-) Dönemsonu mamul - 5,000,000 Satılan mamul maliyeti 25,000,000
74 Örnek-4 X işletmesinin Mart ayına ait bilgileri şöyledir Kullanılan hammadde maliyeti: 10,000,000 Direkt işçilik maliyeti: 5,600,000 Endirekt işçilik maliyeti: 2,320,000 Endirekt malzeme alımı: 240,000 Endirekt malzeme stokları: 1 Mart: 120, Mart: 200,000 Toplam üretim maliyeti ne kadardır?
75 Örnek-4 Endirekt Malzeme Alımı: 240,000 (+)En. Malz. Stokları (Dönembaşı): + 120,000 Kullanılabilir En. Malz. 360,000 (-) En. Malz. Stokları (Dönemsonu): - 200,000 Kullanılan En. Malz. 160,000 Endirekt İşçilik: 2,320,000 (+)Endirekt Malzeme: + 160,000 Toplam: 2,480,000 Kullanılan hammadde maliyeti: 10,000,000 (+)Direkt işçilik maliyeti: 5,600,000 (+)Genel İmalat Maliyeti + 2,480,000 Toplam Üretim Maliyeti 18,080,000
76 GİDERLERİN İNCELENMESİ İLK MADDE VE MALZEME GİDERLERİNİN İNCELENMESİ İlk madde ve malzemeler üretime gönderildikçe, maliyet bedeli üzerinden stok kartlarında çıkışları yapılmaktadır. Ancak çoğu kez, değişik tarihlerde alınan ilk madde ve malzemelerin maliyet bedelleri farklı olduğundan, üretime gönderilen ilk madde ve malzemelerin hangi değerle üretime gönderileceği sorunun çözümünde çeşitli maliyet yöntemlerinden yararlanılır.
80 FİFO TARİH GİREN ÇIKAN KALAN Miktar Fiyat Tutar Miktar Fiyat Tutar Miktar Fiyat Tutar kg YTL/kg YTL kg YTL/kg YTL kg YTL/kg YTL DMM DSS
81 LİFO TARİH GİREN ÇIKAN KALAN Miktar Fiyat Tutar Miktar Fiyat Tutar Miktar Fiyat Tutar kg YTL/kg YTL kg YTL/kg YTL kg YTL/kg YTL DMM DSS
82 ORTALAMA MALİYET GİREN ÇIKAN KALAN TARİH Miktar Fiyat Tutar Miktar Fiyat Tutar Miktar Fiyat Tutar kg YTL/kg YTL kg YTL/kg YTL kg YTL/kg YTL DMM DSS
83 200 x = x = x =
84 x x = TL
85 Genel Üretim Maliyetleri Yükleme Oranı Genel Üretim Maliyetleri Yükleme Oranı üretim sürecinde mamül ile genel üretim maliyetleri arasındaki ilişkiyi faaliyet düzeyi ile belirleyen bir maliyet yükleme ölçüsüdür. GİG Yükleme Haddi (Oranı) = Tahmini GİG Faaliyet Düzeyinde Tahmin Edilen Birim 85
86 Genel Üretim Maliyetleri Yükleme Oranı GİG bütçelere dayandırılarak ve matematiksel yöntemler kullanılarak tahmin edilir. GİG Yükleme Haddi (Oranı) = Tahmini GİG Faaliyet Düzeyinde Tahmin Edilen Birim 86
87 Genel Üretim Maliyetleri Yükleme Oranı Her bir faaliyet düzeyinde maliyet taşıyıcıları olarak adlandırılan maliyet yükleme ölçüleri söz konusudur. Direkt işçilik saatleri ve makina saatleri en yaygın kullanılan maliyet taşıyıcılarıdır. GİG Yükleme Haddi (Oranı) = Tahmini GİG Faaliyet Düzeyinde Tahmin Edilen Brim 87
88 GİG Yükleme Oranı Örneği BT Şirketi büyük iş makinaları için motorlar üretmektedir yılı GİG lerinin 2,600,000TL olması tahmin edilmektedir. BT, GİG lerini makina saat esasına göre yüklemektedir. BT 2006 yılında işletmenin makinalarının 162,500 makina saat çalışacağını tahmin ettiğine göre; BT nin 2006 yılı GİG Yükleme oranını hesaplayalım. 88
89 GİG Yükleme Oranı Örneği GİG Yükleme Oranı = Tahmini G.Ü.Maliyetl eri Faaliyet Düzeyinde Tahmini Brim = $ = $ 16,00 per hour 89
90 GİG Yükleme Oranı Örneği GİG Yükleme Oranı = Tahmini G.İ.G Faaliyet Düzeyinde Tahmini Birim = = 16 YL/ makine saat 90
91 GÜM Yükleme Oranı Bazı işletmeler farklı faaliyet türleri için, değişik maliyet taşıyıcıları kullanabilmektedirler, bu süreç faaliyet tabanlı maliyetleme ( ACTIVITY BASED COSTING )olarak adlandırılır. GİG Yükleme Haddi = Tahmini GİG Faaliyet Düzeyinde Tahmin Edilen Brim 91
92 Üretimi Tamamlanan Mamüllerin Maliyetinin Belirlenmesi Üretimi tamamlanan mamüllerin maliyetinin belirlenmesi, yöneticilere bir çok konuda bilgi sağlar. 92
93 ABC Üretim Maliyeti Tablosu D.Başı Yarı Mamul Maliyeti Üretime Yüklenen Maliyetler D.Madde D.İşçilik GÜM Üretime Yüklenen Maliyetler Üretime Yüklenen Toplam Maliyetler (-) Dönem Sonu Yarı Mamul Stok (40.000) Üretilen (tamamlanan) mamül maliyeti
94 D.Başı Mamul Stok (+) Tamamlanan Mamul Maliyeti Satılabilir (satışa hazır) Mamul ABC Üretim Maliyeti Tablosu Maliyeti (-) Dönem Sonu Mamül Stok Satılan Malların Maliyeti D.Başı Yarı Mamul Maliyeti Üretime Yüklenen Maliyetler D.Madde D.İşçilik GÜM Üretime Yüklenen Maliyetler Üretime Yüklenen Toplam Maliyetler (-) Dönem Sonu Yarı Mamul Stok (40.000) Üretilen (tamamlanan) mamül maliyeti
95 ABC Gelir Tablosu Satışlar Satılan Malların Maliyeti Brüt Satış Karı Faaliyet Giderleri Faaliyet Karı (-) Faiz Giderleri Vergi Öncesi Kar Vergi Net Kar
96 Genel Üretim Maliyetlerinin Özellikleri Direkt ilk madde malzeme ve direkt işçilik dışında kalana tüm maliyetlerdir. Bu maliyetler ile üretilen mamuller arasında direkt bir ilişki yoktur. Bu maliyetler grubunda sabit, değişken ve karma maliyetler vardır. Bu maliyetler dönem içerisinde düzensiz dağılım gösterirler ( örneğin ısıtma giderleri mevsim itibari ile değişir) Bu maliyetlerin kesin tutarlarının bir kısmı ancak yıl sonunda belli olur. (bakım, onarım maliyetleri) Yıllık tutarlarının ne kadar olduğu belirlenen bazı maliyetler, üretilen mamulün maliyetine eklenebilir.
97 Genel Üretim Maliyetleri 1. Endirekt malzeme (yardımcı, işletme malzemeleri) 2. Endirekt işçilik maliyetleri 3. Üretimde kullanılan duran varlıkların amortisman giderleri Üretimde kullanılmayan duran varlıkları kaydederken çalışmayan kısım, gider ve zararları hesabında izlenir. Dönem gideri olarak muhasebeleştirilir. 4. Üretimde kullanılan sabit hizmetlerin sigorta, vergi, resim, harç ve kira giderleri 5. Enerji ve yakıt giderleri 6. Sosyal Maliyetler / Servis giderleri 7. Çevresel maliyetler
98 Genel üretim maliyetleri, gider yerleri açısından esas üretim, yardımcı üretim ve yardımcı hizmet olarak sınıflandırılır. Genel üretim, üretken maliyetler açısından endirekt maliyet niteliğinde iken gider merkezleri açısından direkt olabilir. Örneğin; Mobilya üretiminde kullanılan tutkal mamul açısından endirekttir. Kullanılan yer açısından ise direktir. Örneğin; Torna departmanında kullanılan yağ, üretilen ürün açısından endirekt, gider yeri açısından direktir. Genel üretim maliyetlerinden endirekt nitelikle olanlar dağıtım anahtarları açısından mamullere yüklenirler.
99 Amortisman Giderleri Üretim departmanında kullanılan makinelerin amortisman giderleri tahmini tutarlar üzerinden üretimin maliyetine yüklenir. Yıl sonu beklenmeden amortisman, üretilen mamulün maliyetine eklenmek istenirse bu kayıt kullanılır. Genel Üretim Gideri Maliyet Giderleri Karşılığı Hesabı Yıl sonu beklenmeden amortisman, üretilen mamulün maliyetine eklenmek istenirse bu kayıt kullanılır. Eğer fiili maliyet, tahmini maliyetten fazla olursa bu şekilde kaydedilir. Genel Üretim Gideri Maliyet Giderleri Karşılığı Hesabı Birikmiş Amortisman Eğer fiili maliyet, tahmini maliyetten fazla olursa bu şekilde kaydedilir İşletmenin katlandığı finansman giderlerinin üretim ile ilgili olması durumunda bu tutar üretimin maliyetine eklenir.
100 MALİYET DAĞITIMLARI DMM X X X DİM X X X GİM??? Endirekt Malzeme Endirekt İşçilik Enerji Su Kira Sigorta Vergi Direkt Yükleme Direkt Yükleme Dağıtım Yoluyla Yükleme MAMULLER A B C GİDER MERKEZLERİ
101 Gider çeşitlerinin gider yerleri ile direkt ilişkisinin kurulamadığı durumda, söz konusu giderlerin gider yerlerine dağılımında kullanılabilecek dağıtım ölçüleri aşağıdaki gibi olabilir. Gider Çeşitleri (Ortak Gider Türü) Dağıtım Ölçüsü Elektrik giderleri Tüketilen kws. veya ampul adedi Fabrika binası amortisman gid. Sigorta gideri, vergi giderleri Kira giderleri Bakım onarım giderleri Yakıt giderleri Taşıma giderleri Sosyal giderler Yüzölçümü (m2), hacim m3 Yüzölçümü (m2), hacim m3 Yüzölçümü (m2), hacim m3 Bakım onarım saatleri Onarım malzemesi tüketimi Makinelerin sayısı veya yatırım değeri Hacim (m3) veya radyatör sayısı Taşınan malzeme miktarı Taşınan malzeme değeri Taşınan malzeme ağırlığı İşçi sayısı, yevmiye adedi
102 MALİYET DAĞITIMLARI GİDER MERKEZİ Yardımcı Gider Merkezi Esas Gider Merkezi Tamirhane Kesim Yemekhane Kalite Kontrol Montaj Boya
103 GÜM lerin Mamullere Yüklenmesi Gider dağıtımı ile amaçlanan, üretilen mamulün maliyetinin belirlenmesidir. 1.Dağıtım: Endirekt giderlerin tüm gider yerlerine dağıtım anahtarları aracılığıyla dağıtılmasıdır. Gider dağıtım anahtarları: Gider merkezlerine direkt yüklenemeyen giderleri, gider yerlerine dağıtmada kullanılan ölçütlere dağıtım anahtarı denir. Örneğin; aydınlatma gideri için watt toplamı veya ampul sayısı, su gideri için musluk sayısı veya işçi sayısı. Makinelerin amortismanı, ustabaşı ücreti endirekt ilk madde malzeme giderleri açısından direkt olduğundan mamule dağıtım anahtarı kullanılmadan direkt olarak yüklenir. 2.Dağıtım: Yardımcı gider yerlerinde toplanan giderlerin esas üretim yerlerine dağıtılmasıdır. 2. dağıtım ile amaçlanan üretilen mamulün maliyetini saptamak ve maliyet kontrolü sağlamaktır. 3.Dağıtım: Esas üretim yerinde toplanan giderlerin mamule yüklenmesidir.
104 Gider Yeri Fabrika Bina Amortismanı Tutar Su Gideri 2,500,000 I. Dağıtım Dağıtım Anahtarı Esas Üretim Yardımcı Üretim Kesim Montaj Bakım Yemek Genel Yönetim 21,000,000 m İşçi Sayısı TOPLAM 8,375,000 7,000,000 4,800,000 3,200, ,000 Fabrika, bina amortismanı için; 21,000, Kesim 15,000 x 500 = 7,500,000 Montaj 15,000 x 400 = 6,000,000 Bakım 15,000 x 300 = 4,500,000 Yemek 15,000 x 200 = 3,000,000 Su gideri için; 2,500, Kesim = 25,000 yükleme oranı 25,000 x 35 = 875,000 Montaj 25,000 x 40 = 1,000,000 Bakım 25,000 x 12 = 300,000 Yemek 25,000 x 8 = 200,000 Genel Y. 25,000 x 5 = 125,000 = m2 yükleme oranı
105 II. DAĞITIM Doğrudan Dağıtım: Yardımcı gider yerlerinde toplanan giderler esas üretim yerine dağıtılır. Yardımcı üretim yerleri birbirlerinden pay almaz ve birbirine pay vermez. Kademeli Dağıtım (Merdiven, Basamak Yöntemi): En yüksek yardımcı gider merkezi en yukarıya yazılarak kendinden sonra gelen yardmcılara ve esaslara dağıtımın yapıldığı yöntemdir. En yukarıdaki yardımcı üretim yeri hiçbir yerden pay almaz. Matematiksel Dağıtım Yöntemi: Yardımcı gider yerleri arasında hem birbirine hemde esas üretim yerlerine dağıtım yapılır. Yardımcılar hem birbirinden pay alır hem pay verir. Yardımcı üretim yerleri arasında 2 bilinmeyenli bir denklem kurulur ve buna göre dağıtım yapılır.
106 II. DAĞITIM (Doğrudan Dağıtım) A üretim işletmesinde 2 esas, 2 de yardımcı üretim yeri bulunmaktadır. 1. dağıtım sonucunda maliyet merkezlerinde biriken maliyet ve kullanılan dağıtım ölçüleri şöyledir: Maliyet Yerleri Birinci Dağıtım İşçi Sayısı Malzeme Maliyetleri Esas Maliyet Yeri 1 40,000, ,000,000 Esas Maliyet Yeri 2 80,000, ,000,000 Yardımcı Maliyet Yeri 1 15,000, Yardımcı Maliyet Yeri 2 10,000, ,000 Yardımcı Maliyet Yeri 1 işçi sayı, Yardımcı Malzeme Yeri 2 malzeme maliyeti dağıtım anahtarıyla dağıtılacaktır.
107 II. DAĞITIM (Doğrudan Dağıtım) Buna göre ve doğrudan yöntemine göre yardımcı maliyet yeri 1 den esas maliyet yeri 1 in alacağı pay ne kadardır? 15,000,000 = 600, ,000 x 15 = 9,000, Esas maliyet yeri 2 in alacağı pay; 600,000 x 1 = 6,000,000 Yukarıdaki bilgilere göre yardımcı maliyet yeri 2 den Esas Maliyet Yeri 1 in alacağı pay ne kadardır? 10,000,000 = 2 x 1,000,000 = 2,000,000 5,000,000 Esas maliyet yeri 2 in alacağı pay; 2 x 4,000,000 = 8,000,000 Maliyet Yerleri Birinci Dağıtım İşçi Sayısı Malzeme Maliyetleri II.TOPLAM Esas Maliyet Yeri 1 40,000, ,000,000 51,000,000 Esas Maliyet Yeri 2 80,000, ,000,000 94,000,000 Yardımcı Maliyet Yeri 1 15,000, Yardımcı Maliyet Yeri 2 10,000, ,
108 II. DAĞITIM (Kademeli Dağıtım) KURALLARI: 1. YGM ler bir kere dağıtılır. Dağıtılan oyundan çıkar. Bir daha ona geri dönülemez. 2. Dağıtılan YGM ye GÜM lerden pay verilmez. Yani bir YGM kendi GÜM inden pay alamaz. 3. Dağıtıma nereden (hangisinden) başlanacağını belirleyen iki kriter vardır: I.Kriter : Gider Merkezi Sayısı II. Kriter : GÜM Tutarı
109 II. DAĞITIM (Kademeli Dağıtım) Yukarıdaki bilgilere ve kademeli yönteme göre yardımcı maliyet yeri 1 den esas maliyet yeri 1 in alacağı pay ne kadardır? 15,000,000 = 500, ,000 x 15 = 7,500, yardımcı maliyet yeri 1 den esas maliyet yeri 2 in alacağı pay; 500,000 x 10 = 5,000,000 Yardımcı maliyet yeri 1 den Yardımcı maliyet yeri 2 nin aldığı pay: 500,000 x 5 = 2,500,000 Yardımcı maliyet yeri 2 den Esas maliyet yeri 1 e düşen pay: 12,500,000 5,000,000 = 2,5 2,5 x 1,000,000 = 2,500,000 Yardımcı maliyet yeri 2 den Esas maliyet yeri 2 e düşen pay: 2,5 x 4,000,000 = 10,000,000
110 II. DAĞITIM (Kademeli Dağıtım) Maliyet Yerleri Birinci Dağıtım İşçi Sayısı Malzeme Maliyetleri II.TOPLAM Esas Maliyet Yeri 1 40,000, ,000,000 50,000,000 Esas Maliyet Yeri 2 80,000, ,000,000 95,000,000 Yardımcı Maliyet Yeri 1 15,000, Yardımcı Maliyet Yeri 2 10,000, ,
111 III.Dağıtım: Esas Gider Merkezlerinde Biriken Genel Üretim Maliyetlerinin Mamullere (Üretime) Yüklenmesi Yükleme Oranı: GİM Faaliyet Hacmi (Kapasite) Malzeme için fiyat ne ifade ediyorsa;işçilik için ücret ne ifade ediyorsa; GÜM için de Yükleme Oranı onu ifade eder: Bir mamule yüklenecek bir birim GÜM i ifade eder.
112 III.Dağıtım: Esas Gider Merkezlerinde Biriken Genel Üretim Maliyetlerinin Mamullere (Üretime) Yüklenmesi Doğrudan Dağıtım EGM Toplam GÜM Faaliyet Ölçüsü Faaliyet Hacmi Yükleme Oranı EGM-1 51,000,000 Makine Saati EGM-2 94,000,000 Direkt İşçilik Saati 1,000 MS 51,000,000/ 1,000 MS = YTL/MS 5,000 DIS 94,000,000/5,000DIS =18,800 YTL/MS Kademeli Dağıtım EGM Toplam GÜM Faaliyet Ölçüsü Faaliyet Hacmi Yükleme Oranı EGM-1 50,000,000 EGM-2 95,000,000 Makine Saati Direkt İşçilik Saati 1,000 MS 50,000,000/ 1,000 MS = YTL/MS 5,000 DIS 95,000,000/5,000DIS =19,000 YTL/MS
113 Faaliyet Tabanlı Maliyetlendirme İleri üretim teknolojileri ile üretim, üretim yapısını dolayısıyla mamul maliyet yapısını önemli şekilde değiştirmiştir. İleri üretim teknolojilerinin yer aldığı ileri üretim ortamlarında, direkt işçilik maliyetlerinin önemi azalırken, genel üretim maliyetlerinin önemi artmıştır.
114 Geleneksel Maliyetlendirme Out! FTM In Toplam maliyet içinde, direkt işçilik ile direkt ilk madde ve malzeme maliyet unsurlarının egemen olduğu dar bir mamul yelpazesi içinde üretim yapılan ortamlarda tasarlanan geleneksel mamul maliyetleme yöntemlerinin; bugün toplam maliyet içinde direkt ilk madde ve malzeme ile genel üretim maliyet unsurlarının egemen olduğu, çok geniş bir mamul yelpazesi içinde, farklı hacim, parti sayısı ve karmaşıklıkta üretim yapılan ileri üretim ortamlarında hatalı maliyet bilgileri elde edilmesine neden olması, bu yöntemlerin sorgulanmasına neden olmuştur.
115 FTM-ABC Böylece, faaliyet tabanlı maliyetleme (activity-based costing veya activity-based accounting, kısaca: ABC) veya diğer adıyla işlem tabanlı maliyetleme (transaction-based costing) yaklaşımı ortaya çıkmıştır. Faaliyet tabanlı maliyetleme yaklaşımı, işletme kaynaklarının, işletme faaliyetleri tarafından kullanılması ve tüketilmesi ile genel üretim maliyetlerinin oluştuğu ve söz konusu işletme faaliyetlerinin de maliyet taşıyıcıları (yarı mamul, mamul, hizmet vb.) tarafından tüketildiği esasına dayanır. Buna göre, bir mamul diğer mamullere nazaran genel üretim maliyetlerini oluşturan faaliyetlerden daha fazla tüketiyorsa, genel üretim maliyetlerinden de o nispette daha fazla bir pay almalıdır.
116 Activity-Based Costing Öncelikler Ne zaman ABC Kullanılır? GÜM Yüksekse Üretilen Ürünler Çok Çeşitliyse; Kompkleks, Hacimli Maliyet Hataları Yüksekse Rekabet Çok Yoğun İse
117 ABC Adımları 1. Aktiviteleri Tanımla 2. Her Bir Aktivite İçin Maliyet Tanımla 3. Maliyet Taşıyıcılarını Tanımla 4. Aktiviteler İçin Veri Toplama 5. Ürün Maliyetlerini Hesapla
118 Üretim Süreci Maliyetlerin Sınıflandırılması Faaliyet tabanlı maliyetleme de, üretim sürecindeki faaliyetler genel düzeyleri itibariyle dört grupta toplanabilirler. Hiyerarşik bir yapı içinde olan bu faaliyet düzeylerinin açıklanmasına aşağıda yer verilmiştir: Mamul birimleri düzeyindeki faaliyetler: Bir birim mamul üretiminin her defasında gerçekleştirilen faaliyetlerdir. Mamul partileri düzeyindeki faaliyetler: Bir mamul partisinin her üretiminde gerçekleştirilen faaliyetlerdir. Mamul düzeyindeki faaliyetler: Her bir farklı türden mamulün üretimini desteklemek için gerektiğinde gerçekleştirilen faaliyetlerdir. Üretim yeri düzeyindeki faaliyetler: Bir üretim yerindeki genel üretim sürecini destekleyen faaliyetlerdir.
119 Mamul birimleri düzeyindeki faaliyetler; üretim yerindeki toplam üretim hacminin bir sonucu olarak ortaya çıkan faaliyetlerdir. Örneğin, enerji tüketimi, tüm mamul birimlerinin tamamlanması için gerekli olan makine saati sürelerinin bir fonksiyonudur. Bu nedenle mamul birimleri düzeyindeki bir faaliyet olarak ele alınır. Aynı şekilde, yapılan bakım işleri, üretimi desteklemek için gerekli endirekt işçilikler, yardımcı madde ve işletme malzemesi tüketimleri de çıktı hacmine bağlı oldukları için mamul birimleri düzeyindeki faaliyetler olarak kabul edilirler. Bazı işletmeler mamul birimleri düzeyindeki faaliyetleri tek bir faaliyet merkezinde birleştirirken, diğerleri mamul birimleri düzeyinde en az iki faaliyet merkezi oluştururlar. Bunlardan biri makine ile ilgili faaliyetlerle bağlantılı iken, diğeri işçilik ile ilgili faaliyetlerle bağlantılıdır.
120 Mamul partileri düzeyindeki faaliyetler; üretilen birimden ziyade, üretilen parti sayısı ile ilgili faaliyetlerdir. Bunlara örnek olarak, satın alma siparişleri, makinelerin ayarlanması (işe hazırlanması), malzemelerin taşınması, ilk birimin kalite muayenesi, müşterilere yapılan sevkiyatlar, malzeme teslim alımları verilebilir. Mamul partileri düzeyindeki maliyetler, üretilen birim sayısı veya diğer herhangi bir hacim ölçüsünden ziyade üretilen partilerin sayısına göre ortaya çıkarlar. Ayrıca, söz konusu maliyetler genellikle partide yer alan birimlerden bağımsızdırlar.
121 Mamul partileri düzeyindeki faaliyetler (Örnek) Örnek olarak, makinelerin ayarlanması ele alınırsa, yeni bir parti mamul üretimine başlanmadan önce makinelerin ayarlanması gerekir. Makineler bir defa ayarlandıktan sonra, o parti içinde 100 birim de üretilse, birim de üretilse, artık yeni bir ayarlama çabasına gerek kalmadan üretim tamamlanır. Örnekten de anlaşılacağı üzere, mamul partileri düzeyinde ortaya çıkan toplam maliyetler, partide yer alan birimlerin değil, faaliyet sayısının bir fonksiyonudur. Bu düzeydeki faaliyetlerin tanımlanabilen her biri için ayrı bir faaliyet merkezi oluşturulur.
122 Mamul düzeyindeki faaliyetler; bir işletmenin ürettiği farklı türden mamullerle ilgili faaliyetlerdir. Bu nedenle, mamul düzeyindeki faaliyetler belli bir mamulle ilgili olup, diğer mamullerle ilgisi olmayan faaliyetlerdir. Bunlara örnek olarak, parça stoklarının korunması, tasarım değişikliği istekleri, özel test işlemleri gibi faaliyetler verilebilir. Bu faaliyetlerin maliyetleri, her bir mamul türü ile ayrı ayrı ilişkilendirilebilir. Ancak bu maliyetler, mamullerin üretilen parti sayısı veya birim sayısından bağımsız olarak oluşan maliyetlerdir. Mamul düzeyindeki faaliyetlerden her bir tanımlanabilen faaliyet için, ayrı bir faaliyet merkezine gereksinim vardır.
123 Üretim yeri düzeyindeki faaliyetler; belirli bir mamul birimi, partisi veya türü ile ilişkileri doğrudan kurulamayan, tüm üretim ile ilgili olan faaliyetlerdir. Bunlara örnek olarak, üretim yeri kiraları, amortismanları, bakımı, yönetimi, sigortaları, vergileri, güvenliği, sosyal tesis maliyetleri gibi maliyetler verilebilir.
124 Faaliyete Dayalı Maliyetlemenin Yararları Mamul ve hizmet maliyetlerinin daha doğru bir şekilde nicelik olarak ölçülmesini sağlar. Genel üretim maliyetlerinin sebeplerinin anlaşılmasını sağlar. Maliyetlerin ortaya çıkma sebeplerinin belirlenmesine yardımcı olur. Maliyet belirleyicilerin neler olduğunun açıklanmasına yardımcı olur.
125 Faaliyete Dayalı Maliyetlemenin Ekstra Yararları Organizasyon içindeki süreçlerin etkinlik ve etkililiklerin iyileştirilmesini sağlar. Yapılan analizler sonucunda süreç içerisinde maliyet doğuran fakat değer katmayan faaliyetlerin elimine edilmesini sağlar. Bütçeleme, sürekli iyileştirme programları, müşteri ve satıcı ilişkileri gibi konularda doğru ve zamanında maliyet bilgisi sağlar. Maliyetlere sebep olan faaliyetlerin yöneterek süreçlerde spesifik iyileştirmeler sağlar. Ürün hattında, Pazar bölümlerinde ve müşteri ilişkilerinde etkin kararlar alınmasını sağlar. Müşterilerin tükettiği mamul/hizmetlerden elde ettiği değerin arttırılmasını sağlar. Organizasyonların kalite ile ilgili maliyetlerin ölçülmesini sağlayarak, kalite iyileştirme çabalarına destek olur
126 ABC Örneği 1. Aktiviteleri Tanımla Kurma Makine Kabul Paketleme Mühendislik
127 Maliyet Taşıyıcıları (Cost Driver ) Bir maliyetin ortaya çıkmasına neden olan faktör yada faaliyetlerin maliyetinde değişmeye neden olan herhangi bir faktör olarak tanımlanabilir. Faaliyete dayalı maliyetleme sisteminde maliyet taşıyıcısı, geleneksel sistemdeki dağıtım anahtarı yerine kullanılmaktadır. Maliyet taşıyıcıları, maliyetlerle mamuller arasında sebep-sonuç ilişkisine dayanan gerçek, objektif bir köprü kurmaktadır. Dağıtım anahtarları ise, genellikle subjektif bir maliyet dağıtımı için kullanılırlar.
128 3. Maliyet Taşıyıcılarına Karar Ver ABC Örneği Kurma Makine Kabul Paketleme Mühendislik Kurma Sayısı Makine Saati Kabul Sayısı Dağıtım Sayısı Mühendislik Saati
129 Geleneksel maliyet yöntemleri ile Faaliyete Dayalı Maliyetleme Yöntemi arasında bazı farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıkları bir tablo üzerinde göstererek özetleyecek olursak ; Maliyet Yükleme Ölçüsü Kullanılan kaynakları etkileyen faktörler Geleneksel Maliyet Sis. Yalnızca üretim hacmi FDM Sistemi Harekete geçirme sayısı veya üretim siparişleri sayısı gibi birkaç faktör Maliyet taşıyıcıları Bir Kaynakların kullanımını etkileyen her bir faktör için bir adet olmak üzere çok sayıda Maliyet sayısı taşıyıcıları Bir Her bir maliyet havuzu için bir adet olmak üzer çok sayıda Mamullerin nasıl maliyetlendirildiği Maliyet taşıyıcısı olarak üretim hacminin kullanılması Maliyet taşıyıcılarının her birinin ilgili maliyet havuzu için kullanılması
132 FALİYET TABANLI MALİYETLENDİRME TETA KALEM A.Ş. ve PERA A.Ş. ÖRNEK VAKALARI
133 Örnek 1 TETA KALEM Teta İşletmesi iki çeşit kalem üretmektedir: Özel ve Klasik. Bu mamullerle ilgili maliyet bilgileri aşağıdadır: Özel Klasik Toplam Yıllık Üretim Miktarı Direkt Maliyetler TL TL TL Direkt isçilik saati Kurulum Sayısı Makine Saati Kontrol Saati Sevkıyat Sayısı
134 Örnek 1 Teta Kalemcilik A.Ş.
135 Üretim Gider Yerleri
136 Geleneksel Dağıtım
137 Atölyelerin GÜG lerinin Dağılımı
138 Fabrikanın GÜG Dağıtımını Kullanarak BM Hesaplama
139 Atölyelerin GÜG Dağıtımını Kullanarak BM Hesaplama
140 Faaliyet Tabanlı Maliyetleme
141 Faaliyet Tabanlı Maliyetleme Sistemine Göre BM Hesaplama
142 Maliyetlendirme Yöntemlerinin Karşılaştırılması
143 FALİYET TABANLI MALİYETLENDİRME (Örnek-2)
144 Örnek-2 (devam)
145 Örnek-2 (devam)
146 Örnek-2 (devam)
147 Maliyetlerin Dağıtımı
148 Maliyetlerin Dağıtımı (devam)
149 Maliyetlerin Dağıtımı (devam)
150 Maliyetlerin Dağıtımı (devam)
151 Faaliyet Oranlarının Belirlenmesi
152 Oranların Hesaplanması
153 Oranların Hesaplanması (Devam)
154 Sipariş Maliyetlerinin Hesaplanması
155 Sipariş Maliyetlerinin Hesaplanması
156 Sipariş Maliyetlerinin Hesaplanması
157 Sipariş Maliyetlerinin Hesaplanması
158 Sipariş Maliyetlerinin Hesaplanması
159 Sipariş Maliyetlerinin Hesaplanması
160 Pera A.Ş. Satış Karlılığı
161 Satış Karlılığı