Not Defterimden Alıntılar: Merkez Bankası Döviz Kuru ve Piyasa Döviz Kuru Arasındaki Fark
Piyasa kavramı, iktisatçı olmayanlar ve hatta iktisat eğitiminin başlangıç seviyelerinde olanlar için bir hayli kafa karıştırıcı olabilmektedir. Genel olarak piyasa, malların ve hizmetlerin alınıp satıldığı yer olarak algılanır ki bu yargı genel anlamda doğrudur. Ancak, genel piyasa kavramının alt başlıklarına indiğinizde, karşınıza sayısız piyasa çıkar ve bu alt piyasalarda oluşan fiyatları ilan eden kuruluşların bu fiyatları neye göre ilan ettiklerine ilişkin çok sayıda soru oluşur. Döviz piyasasına ilişkin sıkça sorulan sorulardan biri, merkez bankası kuru ile piyasa kuru arasındaki farktır. Küçük yatırımcıların özellikle kafasını kurcalayan ve küçük işlemlerinde hangi döviz kurunu kriter olarak alacaklarını belirlemekte zorlandıkları bir konudur bu. Çoğu kişi de zaman zaman çeşitli kurumların piyasa işlemlerine konu sözleşmelerinde belirttikleri Türkiye Cumhuriyet (Cumhuriyeti değil) Merkez Bankası'nın (T.C.M.B.)kurunun sadece güvenilir bir kuruma referans olduğunu sanır. Bu fikir de bir yerde doğrudur ama konu, bu yargının daha ötesinde bazı kavramlar içerir. T.C.M.B. kuru, piyasa dinamiklerinden kopuk bir kur değildir. Nasıl hesaplandığını kısaca anlamaya çalışalım.
T.C.M.B., her iş günü saat 16:00-16:30 saatleri arasında internet sayfasından kur ilan etmektedir. İlan edilen kur, bir sonraki günün Resmi Gazetesi'nde de ayrıca yer alır. Kur, T.C.M.B.'nin her iş gününde saat 10:30 ile 15:30 arasında bankalararası döviz piyasasında 1 Amerikan Doları için kur kote eden bankaların döviz alış ve döviz satış ortalamalarının ortalamasını almasıyla belirlenir. Ortalamalar, gün içinde 6 kez ve her saat başında (10:30, 11:30, 12:30, 13:30, 14:30 ve 15:30) fiyatların alınmasıyla ortaya çıkmaktadır. Bu uygulama, 01.04.2002 tarihinden beri yürürlüktedir.
T.C.M.B., sadece Amerikan Doları değil, başka para birimleri için de ortalama kur ilan etmektedir. Bu amaçla, yine yukarıda belirtilen saatlerde çapraz kurların, yani yabancı para birimlerinin kendi aralarındaki kurların ortalamaları esas alınır. Yalnız, döviz alış kuru belirlenirken, döviz satış kurlarının her para birimi bazında değişen oranlarla iskonto edilmesi yöntemi kullanılır. Yani, döviz satış kuru ana kriterdir.
Döviz kuru dışında, efektif kur da ilan edilmektedir. Döviz, yabancı para cinsinden, para yerine geçen nakde dönüştürülebilir araçları (çek, poliçe, seyahat çeki, v.s.) ifade etmektedir. Efektif ise, çok yalın bir ifadeyle eldeki nakdi paradır. Efektif alış kuru hesaplanırken, döviz alış kuru belli bir oranla azaltılmaktadır. Efektif satış kuru ise döviz satış kurunun belli bir oranla arttırılmasıyla bulunur.
T.C.M.B. tarafından ilan edilen kurlar, görüldüğü gibi piyasadan bağımsız değildir. Tam tersine, piyasanın belirlediği fiyatların ertesi güne başlanırken bir gösterge teşkil etmesi için kullanılır. Ancak, piyasa koşullarındaki değişime, gün içinde meydana gelen gelişmelere göre piyasa koşullarında döviz fiyatları her gün belirlenmektedir. T.C.M.B. de bir gösterge fiyat oluşturmak için ortalamaların ortalamasını almak yoluyla gün içlerinde ortaya çıkan fiyat dalgalanmalarını ya da sert hareketleri yumuşatarak (sadece istatistiki veri ortaya koyabilmek amacıyla) piyasalara bir nevi ışık tutmak rolünü üstlenmiştir. Toplumdaki pekçok kişinin sandığı gibi, kur ilan etmek suretiyle piyasaya herhangi bir fiyat empoze etmeye çalışmamaktadır. Merkez bankaları, döviz fiyatlarını etkilemek amacıyla, fiyat ilan etmenin çok ötesinde uygulamaların içine girebilmektedir. Yani, fiyat ilan etmekle piyasaya müdahale edilmiş olmaz. Piyasaya müdahale etmek için piyasadan döviz alımı ya da piyasaya döviz satımına geçmektedir.
T.C.M.B.'nin piyasaya müdahaleleriyle uzun zamandır yukarıda yazdıklarıma soru niteliğinde mesajlar almaktaydım. Bu yazıyla cevap vermiş oldum umarım. Türkiye'de döviz konusu toplum içinde her zaman güncel olmuştur. Altın ve Alman Mark'ına yatırım yapan ev hanımları, öğrenciler, kendi çapında spekülatörlerin öteden beri var olduğu bir düzenimiz var ne de olsa.