Türk Dış Politikası (1960-1980) / Yrd. Doç. Dr. İdris Bal
kinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle savaş sırasındaki zoraki birliktelikler de sona erdi ve nimetlerin bölüşümü sürecinde anlaşmazlıklar ortaya çıkmaya başladı. SSCB'nin Batı'lı ülkelerle, özellikle ABD ile savaştaki birlikteliğini sağlayan faktör, tehlikeli ortak düşman olan Nazi Almanyası idi. Fakat bu tehlike ortadan kaldırıldıktan sonra savaş sonrası nimetlerin bölüşümü sorunları ortaya çıktı ve eski defterler de açılmaya başlandı. İdeolojik farklılıklar kendini daha fazla hissettirmeye başladı. Netice itibariyle SSCB liderliğinde Doğu Bloğu ve ABD liderliğinde Batı Bloğu ortaya çıktı. 1980'lerin sonlarına kadar farklı derecelerle de olsa dünyanın gündemine oturacak Soğuk Savaş böylece başlamış oldu.1 Türkiye ise II. Dünya Savaşı'na girmemekle beraber savaş sona erdikten sonra rahatlayamadı, tam tersine Sovyet talepleri yüzünden yeni bir savaş riskiyle karşı karşıya kaldı. Sovyet talepleri Türkiye'yi SSCB'yi dengeleyici güç arayışına itti ve Türkiye NATO'ya girerek Batı güvenlik sistemine dahil oldu.2 Bu adım Türkiye'nin Batılılaşma hedefine de uygundu. Türkiye tüm Batılı kurumlara üye olmayı amaçladı. Bu doğrultuda örneğin AET'ye başvurdu ve Avrupa Konseyi'ne üye oldu. 1945-1960 döneminde Türkiye Batı ile ve ABD ile neredeyse pürüzsüz denebilecek ilişkiler tecrübesi yaşadı.3 Diğer taraftan SSCB ve Orta Doğu ile ilişkiler soğuktu. Fakat 1960 sonrası, özellikle Kıbrıs buhranlarıyla beraber Türk-ABD ilişkilerinde buhranlar baş göstermeye başladı. Türk-Yunan ilişkileri çok zayıfladı, hatta savaş rüzgarları esmeye başladı. Aslında Kıbrıs konusu 1960-80 döneminde Türk dış politikasının temel gündemini oluşturmakta ve dış politikayı yönlendiren temel belirleyici faktör konumundaydı. Türk-ABD, Türk-Yunan, Türk-SSCB ve hatta Türk-Orta Doğu ilişkileri Kıbrıs sorunun gölgesinde ve onun temel birleyici olduğu bir ortamda gerçekleşti. 1980 sonrası dönemde Kıbrıs sorunun dış politikada belirleyiciliği azalmaya başladı ve bu sorundan kaynaklanan bazı yaralar, örneğin Türk-ABD ilişkilerinde, iyileştirilmeye başlandı.
Bu makalenin amacı 1960-1980 arası Türk dış politikasının temel çerçevesini çizmektir. Bu geniş ve yoğun hareketliliğin yaşandığı bir dönemin bir makale ölçüleri içerisinde detaylı olarak ele alınması mümkün olmadığından dolayı, bu dönemin çok temel çizgileri ortaya konulacaktır. Bu amaca yönelik olarak, öncelikle Kıbrıs sorunu ve Yunanistan'la ilişkiler ele alınacak, diğer konulara göre biraz daha fazla üzerinde durularak gelişmeler özetlenecektir. İkinci olarak Türk-ABD, Türk-SSCB ve Türk-Ortadoğu ilişkileri özetlenecektir.
2. Kıbrıs Sorunu ve Türk-Yunan İlişkileri4
Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler 1930'lardaki yakınlaşma dönemi hariç tutulacak olursa hep soğuk gerçekleşmiş, işbirliği yerine mücadele olmuştur. Oysa ayrılıkların yanında iki toplumu birbirine bağla­yan 400 yıllık ortak tarihin getirdiği ortak değerler, hayat tarzları, gelenek ve benzeri ortaklılar işbirliğini teşvik eden unsurlardır. Durum böyleyken işbirliği yerine rekabetin sıklıkla ortaya çıkmasında dış politika ve güvenliğin yanında iç politik hesaplaşmaların rolü olduğu da söylenebilir. Türk-Yunan ilişkilerinde 1974 yılına kadar temel konu Kıbrıs olmuştur. 1974 sonrası ise Ege sorunları adı altında bir dizi sorun ortaya çıkmıştır.
Atatürk döneminde Yunanistan ile başlayan yakınlaşma Kıbrıs sorununun ikili ilişkilerde önemli bir faktör haline gelmesiyle bozulmuştur. Kıbrıs'la birleşmeyi destekleyen grupların büyük bir zafer kazanarak Yunanistan'da 1952 seçimlerinde iktidara gelmeleri ve Yunanistan'da enosis (birleşme) düşüncesinin giderek daha fazla destek bulması, bunun yanında Türkiye'nin o dönemde NATO'ya üyeliğini dış politikasının en önemli gayesi olarak algılaması ve ABD'nin Kıbrıs'ın Yunanistan'a verilmesine olumlu yaklaşacağı şeklindeki kanaatler, Yunan politikasının değişiminde etkili olmuştur. "Bunlara ilaveten, İkinci Dünya Savaşı sonrasında sömürge hareketlerinin yaygınlık kazanması da Yunanistan'ı Ada'daki İngiliz hakimiyetine son verip, Kıbrıs'ın kendisiyle bütünleşmesi politikasına yöneltmiş olabilir. Yunanistan, enosis planını gerçekleştirebilmek için EOKA (Kıbrıslı Savaşçıların Ulusal Örgütü) adlı terör örgütünün kurulmasını destekleyerek, 1955'te Ada'daki İngilizlere karşı teröre başvurulmasına önayak olmuştur".5 O zamandan bugüne kadar da Türk-Yunan ilişkileri bir daha 1930'lardaki olumlu havaya dönememiştir.
Kıbrıs adası 1578'de Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedildikten sonra Ada'daki Osmanlı hakimiyeti 1878'e kadar devam etti.6 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Osmanlı'nın düştüğü çaresiz durumdan istifade eden İngiltere antlaşmayla Ada'nın yönetimini geçici olarak devraldı. I. Dünya Savaşı'na Osmanlı İmparatorluğu'nun Almanya safında savaşa girmesinden sonra İngiltere 5 Kasım 1914 tarihinde Ada'yı ilhak kararı almıştır. Kıbrıs'taki İngiliz varlığındaki ikinci evreyi başlatan Kraliyet Konseyi emirnamesi ile İngiltere ve Osmanlı İmparatorluğu arasında savaş bahanesiyle 1878 Antlaşması ve diğer ilgili antlaşmaların feshedilmesi, adanın açıkça İngiltere'ye katıldığı anlamındadır.7 1914'teki ilhak kararını Yunanistan ve Kıbrıs'taki Enosisçiler haklı olarak enosis yolunda bir adım olarak yorumlamışlardır. Osmanlı İmparatorluğu İngiltere'nin Kıbrıs'ı ilhak kararını tanımamış ve protesto etmiştir. 1914 tarihli Kıbrıs'ın İngiltere'ye ilhakı kararı 24 Temmuz 1923'te imzalanana Lozan Antlaşması ile Türkiye tarafından tanınmıştır. Türkiye'nin bu yönde karar vermesinde, Türkiye Cumhuriyeti yöneticilerinin dış münasebetlerde sorunları giderip içeride reformlarla uğraşma politikası önemli rol oynamıştır.8 Lozan Antlaşması'nın İngiltere tarafından onaylanması tarihi ise, 6 Ağustos 1924'tür. Nihayet, 10 Mart 1925'te, İngiltere Kralı V. George'un imzaladığı bir "Letters Patent" ile İngiliz kolonisi statüsü kazanmıştır (Crown Colony).9
Türkiye Cumhuriyeti 1950'li yıllarda Kıbrıs'a tekrar ilgi duymaya başlamış, daha önce Türkiye Kıbrıs'la ilgilenmemiştir. İngiltere'nin Enosisçi hareketi kontrol altına alamayışı Kıbrıs Türklerini kaygılandırmış, yalnızlık hissine kapılmalarına yol açmış, Türkiye'de dernekler kurarak, faaliyetlerde bulunarak Türkiye'nin ilgisini Kıbrıs'a çekmişlerdir. Aksi takdirde Türkiye'nin ilgisi kendi inisiyatifiyle adayı ilhak gibi bir amaçtan kaynaklanmıyordu.
İngiltere ise Enosisçilere karşı Kıbrıs Türklerini ve Türkiye'yi yanına alarak Rumları dengelemeyi amaçladı. Bu nedenle Türkiye'nin soruna taraf olmasına büyük önem verdi. Gelişen olaylar enosis karşıtı cephenin en büyük gücünün Kıbrıs Türkleri, onların moral ve askeri desteğinin ise Türkiye olduğunu gösterdi.10 İngiltere kendi çıkarlarına uygun davranacağını umduğu Türkiye'yi, "üçlü görüşmeler"e katma kararı aldı. Türkiye, 1956-58 döneminde Ada'nın Türkiye ve Yunanistan arasında taksimini; İngiliz egemenliğinin sona ermesi halinde de, Türkiye'ye bağlanmasını savundu.11
Paris'te yapılan NATO toplantısında bir araya gelen Türkiye Dışişleri bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Yunanlı Meslektaşı Averoff Kıbrıs konusunu görüştüler. Rum tarafı enosis, Türk tarafı da taksimden feragat etme mukabilinde bağımsız bir Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması konusunda uzlaşma sağlandı. 1959 yılı 11 Şubat günü Türkiye ve Yunanistan Dışişleri bakanları, Zürich'te ortak bir bildiri ve çözüm için genel plan üzerinde anlaşmışlardır. Ardından İngiltere ve Kıbrıs'ın Türk ve Rum toplumları temsilcilerinin de katıldıkları Londra Konferansı'nda bir araya gelerek, Londra Antlaşması'nı imzaladılar.
Kurulacak Kıbrıs Cumhuriyeti'nin temel yapısı, garantörlük, ittifak antlaşmaları imzalandı. Antlaşma Türkiye ve Yunanistan dışında İngiltere ve Ada'da bulunan Türk ve Rum temsilcileri tarafından kabul edildi. Buna göre başkan Rum, Başkan Yardımcısı Türk olacak, Türkçe ve Rumca iki ayrı resmi dil olacaktı. Meclisin yüzde yetmişi Rum, yüzde otuzu Türklerden oluşacaktı. Bu antlaşma uyarınca Makaryos başkan, Fazıl Küçük başkan yardımcısı seçildi. 16 Ağustos 1960 günü Kıbrıs cumhuriyeti ilan edildi. Yeni devlet Eylül ayı sonunda BM üyeliğine kabul edildi.12
16 Ağustos 1960 tarihli Kıbrıs Anayasası'nı, diplomatlar ve danışmanların oluşturdukları karma bir komisyon hazırlamıştır. 199 madde ve ek olarak garanti ve ittifak antlaşmaları ile dörder maddelik iki protokolden oluşmaktadır. İngiltere, Kıbrıs'ın bağımsızlığını Ada'daki askeri varlığın garanti edilmesine bağlı olarak kabul etmiştir. İttifak Antlaşması ise, gerçekte Kıbrıs, Yunanistan ve Türkiye arasında bir savunma antlaşmasıdır. Adada, üçlü bir karargah oluşturulmaktaydı ve Yunanistan ve Türkiye, söz konusu üçlü karargaha askeri birliklerle katılacaklardı. Karargahta, 950 Yunan ve 650 Türk askeri görev yapacaktı. Kıbrıs'ta başlatılan anayasal dönemin ilginç bir yanı da, anayasanın hükümlerine uyulmaması halinde üç devletin her biri, Yunanistan, Türkiye ve Birleşik Krallık tek başına hareket etme yetkisine sahip olacaklardı. 1960 Anayasası'na göre Ada'da iki topluluk meşru ve hukuki kabul edilmekteydi. Çeşitli anayasal mekanizmalarla, toplumların örgütlenmesi güvence altına alınma amaçlanmıştı. İki toplum oranlı olarak devletin yasama, yürütme ve yargı organlarında temsil edilmektedir. Temsilciler Meclisi'nde bu oran yukarıda belirtildiği gibi Rumlar için yüzde yetmiş, Türkler için yüzde otuzdur. Bakanlar Kurulu'nda da aynıdır. Yüzde atmış ve yüzde kırk şeklindedir. Kıbrıs'ın en büyük beş şehrinde; Lefkoşe, Limasol, Magosa, Larnako ve Baf'da, bu şehirlerin Türk cemaatince ayrı belediyeler kurulacağı hükme bağlanmıştır.13
Türkiye, 1960 yılındaki düzenlemelerle bir anlamda kaybettiğini düşündüğü Kıbrıs'a yeniden ortak olmuş, biraz İngilizlerin ve Amerikalıların da katkısıyla 1960'taki Londra ve Zürich antlaşmalarıyla Kıbrıs'ın bir anlamda Türkiye açısından yeniden kazanılması Türk dış politikacılarının cumhuriyet tarihi içerisindeki belli başlı başarılarından biri olmuştur. Osmanlı Devleti ve İngilizlerin geçmişte uyguladıkları politikalarla ve değişik faktörlerin etkisi altında genel nüfus içindeki payları yüzde on sekizlerde kalan Kıbrıs Türklerinin Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurucu ortakları haline getirilmeleri ve yönetime tam anlamıyla ortak edilmeleri gerçekten büyük başarıydı.14
1959 yılında imzalanan Zürich ve Londra Antlaşmalarıyla Türkiye'nin Kıbrıs konusunda garantör devlet konumuna gelmesi önemli bir gelişmeydi. Antlaşmalar ve devletin anayasal hükümleri, Kıbrıs Türk halkını Kıbrıs Cumhuriyeti'nin ortak kurucuları ve sahipleri konumuna getiriyor, onları Ada'nın yönetimine tam olarak ortak yapıyor ve ayrı birer millet olarak varlıklarını koruma imkanı sağlıyordu. Türkiye açısından en büyük kazanç ise Garanti Antlaşması'na göre Türkiye'nin gerektiğinde mevcut sistemi adaya tek başına müdahale etme hakkını elde etmesiydi. Güvenlik bağlamında Türkiye, Kıbrıs'ın Yunanistan'ın eline geçip bütün sahilleri buyunca bu devlet tarafından çevrelenmesine ve bu şekilde güvenliğinin önemli bir tehdit altına girmesine hukuki olarak karşı koyma imkanına sahip olmaktaydı.15
Diğer taraftan Kıbrıs Cumhuriyeti'ni kuran düzenlemeler Uslu'nun belirttiği gibi, Türkiye açısından iki temel olumsuzluk da taşımaktaydı. İlk olarak, Türkiye'nin kendi çıkarları açısından en uygun seçenek olan Ada'nın taksiminden ve Kuzey kesimin Türk topraklarına resmen ve hukuken dahil edilmesinden kesin olarak vazgeçmesiydi. Kıbrıs bağımsız bir devlet olacak ve BM'nin tam üyesi haine geleceği için artık Türkiye Kıbrıs'la ilgili gelişmelere doğrudan etki edemez ve yön veremezdi. Nitekim ilerleyen yıllarda Kıbrıs Türk halkı Kıbrıs'ın yönetiminden dışlanacak Rum kesimi diğer devletler tarafından Kıbrıs'ın resmi temsilcisi olarak tanınacaktı ve Türkiye'nin dış politikasının önünde en büyük açmazı oluşturacaktı.
İkinci olarak, 1959 Antlaşmalarının Türkiye açısından olumsuzluk oluşturan ikinci yönü, Kıbrıs Devletini kuran antlaşmalara ve anayasaya uyulmasında, Rumlara ne derece güvenilebileceği hususudur. Enosis için şartlanan, enosis için mücadele ettiklerini her fırsatta açıklamaktan geri durmayan ve Kıbrıs'ta yönetimi ele geçirmek için yeterli çoğunluğa ve güce sahip olan Rum lideri Makarios ve yardımcılarından, 1960 rejimini sonuna kadar sürdürmesini beklemek elbette aşırı bir iyimserlik olurdu. Makarios yabancı devletlerin etkisinden kurtulmak ve BM çerçevesinde bağlantısız devletlerin ve Doğu Bloğu'nun desteğiyle kendi isteklerini gerçekleştirmek için Kıbrıs'ın bağımsızlığını sağlayan antlaşmalara evet demiştir. Fakat daha sonra aslında Rum tarafının eski amaçlarından vazgeçmedikleri ortaya çıkmıştır.16
Kıbrıs Rumlarının enosis sevdasından vazgeçmemeleri ve 1960 Anayasası'nın Türklere tanıdığı hakları içlerine sindirememeleri 1960'da kurulan bağımsız Kıbrıs Devleti'nin 1963 ve 1964'te buhranlarla karşılaşmasına neden oldu. İlk günlerden itibaren Rum idaresi Türklerin anayasAdan kaynaklanan haklarını ihlal etmeye başlamış ve başkan Makarios dahil olmak üzere Rum kesimi enosisten vazgeçmediklerinin sinyallerini vermeye başlamışlardı. Bu gelişmeler üzerine Türkiye 1961'den itibaren Rumları uyarmaya, anayasayı ihlal etmemeleri gerektiğini hatırlatmaya başladı. Yukarıda bahsedildiği gibi, 1960 Kıbrıs Anayasası'na göre beş büyük şehirde Türklerle Rumların ayrı belediyeleri olacaktı. Fakat, belediyelerin sınırlarını çizmek, mekanizmasını oluşturmak, uygulamaya koymak mümkün olmadı. Bunun üzerine Makarios 1962 Martı'nda bu şehirlerde tek belediye kurulmasını ve Türklerinde nüfuslarına göre temsil edilmesini ortaya attı. Tabi olarak Türk toplumu bu öneriyi reddetti ve iki toplum arasında ilişkiler gerildi.17
Makarios ve Rumlar anayasanın Türklere verdiği haklardan rahatsızlık duyuyorlardı ve anayasayı değiştirmek için hemen girişimlerde bulunmaya başladılar. Bu amaca yönelik olarak, Makarios ve Dışişleri Bakanı Spyros Kyprianu 22-26 Kasım 1962'te Türkiye'yi ziyaret etti. Makarios'un değişiklik önerilerinin Türk toplumunun yaşama teminatı ile ilgili görüldüğünden dolayı Türk hükümetince bu öneriler uygun görülmedi.18
Makarios'un belediyelerle ilgili yaklaşımına reaksiyon olarak Kıbrıs Türk tarafı 29 Aralık 1962'de yaptığı bir açıklamayla 1 Ocak 1963 tarihinde beş büyük şehirde kendi belediyelerini işletmeye karar verdiklerini açıkladılar. Makarios ise Türk belediyelerini tanımadığını ve beş büyük şehrin hükümet kontrol altına alındığını ilan etti. Aslında Makarios'un bu adımı 1960 Anayasası'nın ihlali anlamına gelmekteydi.
İki toplum arasında ilişkilerin soğumasından sonra 1963 yılında Rum tedhişçiler Türk toplumuna karşı saldırılar düzenlemeye ve yıldırma girişimleri yapmaya başladılar. Bu tür olumsuzlukların ortaya çıktığı bir ortamda, 30 Kasım 1963 tarihinde Marios Kıbrıs Türk toplumuna ve Kıbrıs'la doğrudan ilgili devletlere Anayasa'da 13 konuda değişiklik yapılması gerektiğini bildirdi.
1963 yılında, başkan Makarios, "Devletin rahat işlemsini kolaylaştırmak ve cemaatler arası sürtüşmelerin bazı nedenlerinin ortAdan kaldırılması için önerilen tedbirler"' başlığı altında 13 maddelik bir anayasa değişikliği önerisinde bulundu. Makrious'un önerilerine göre;
1. Başkan ve yardımcısının veto hakları kaldırılacaktı.
2. Başkan yardımcısı, yokluğu veya görev yapamaz duruma gelmesi halinde başkanı temsil edecekti.
3. Temsilciler Meclisi'nin Rum başkanı ile Türk başkan yardımcısı, meclisin bütün üyelerince seçilecekti.
4. Temsilciler meclis başkan yardımcısı, yokluğu veya görev yapamaz duruma gelmesi halinde meclis başkanını temsil edecekti.
5. Bazı kanunlar için, temsilciler meclisindeki Rum ve Türk temsilcilerin ayrı ayrı çoğunluğu şartı kaldırılacaktı.
6. Anayasa'nın beş büyük şehirde ayrı ayrı kurulmasını istediği Türk ve Rum belediyeler modeli yerine ortak belediyeler kurulacaktı.
7. Yargı mekanizması birleştirilecekti.
8. Güvenlik kuvvetlerinin polis ve jandarma olarak ikiye bölünmesi kaldırılacaktı.
9. Güvenlik kuvvetlerinin ve ordunun mevcudu anayasa ile değil kanunla belirlenecekti.
10. Kamu görevlileri ile güvenlik kuvvetleri ve ordudaki Türk/Rum oranı, Kıbrıs nüfusunun gerçek etnik birleşimini yansıtacak şekilde yeniden düzenlenecekti.
11. Kamu Hizmetleri Komisyonu'nun üye sayısı yarıya indirilecekti.
12. Bir komisyonun bütün kararları basit çoğunlukla alınacaktı.
13. Kıbrıs Rum Cemaat Meclisi zorluk çıkarmAdan kaldırıldığı gibi, Kıbrıs Türk Cemaat Meclisi de kendisini feshedecekti.19
Ada'daki Türk toplumu açısından bu tekliflere bakıldığında, nüfus çoğunluğu Rumlarda olduğundan dolayı eğer bu değişiklikler kabul edilseydi Türk toplumu basit bir azınlık şekline dönüşecekti. Türkiye'nin bu teklifleri reddetmesinden dolayı istediklerini diplomasi ile alamayan Rumlar şiddet ve terör ile amaçlarına ulaşmayı denediler. Bu doğrultuda, 24 Aralık 1963 günü Lefkoşa'da Türklere saldırıp 24 kişiyi katlettiler ve kırk Türk de yaralandı. Bunun üzerine Türk jetleri 25 Aralık 1963 günü Lefkoşe'nin üzerinde uçmaya başladı. Türkiye'nin kararlılığı sergileniyor, Türk toplumu koruma altına alınmaya çalışılıyor ve yok edilmesinin önlenmesine çalışılıyordu. Ayrıca Türkiye Garanti Antlaşması'na dayanarak Yunanistan ve İngiltere'yi harekete geçirdi. Bunun üzerine üç devlet önce ortak bir kuvvetle Lefkoşe'deki çarpışmalarını durdurmak için yeşil hat olarak adlandırılan araya girdi. İngiltere'nin girişimi ile 15 Ocak 1964'te Türkiye Yunanistan Kıbrıs Rum kesimi ve Kıbrıs Türk tarafının katılımıyla Londra'da bir konferans toplandı. 21 Ocak'ta kesilen bu konferanstan olumlu bir sonuç elde edilemedi. Fakat Noel hadiseleri olarak adlandırılan 24 Aralık 1963 saldırıları Türk tarafının Rum tarafına güveni ciddi ölçüde sarstı ve Türk tarafı varlıklarını Ada'da devam ettirebilmek için daha fazla garantilere ihtiyacı olduğuna inanmaya başladı. Bu bağlamda Türk tarafı ilk olarak, federal bir yapının kurulup Türk tarafının Rumlardan bağımsız olarak kendi kendini yönetmesini, ikinci olarak Rum saldırılarına karşı daha etkili bir güvenlik ve Türkiye'nin Ada'da daha etkin varlığını savunmaya başladılar. Buna karşılık Rum tarafı ise Türk tarafını bir azınlık haline getirmek, Türkiye'ye hak veren tüm antlaşmaların kaldırılmasını, verilen tüm hakların iptal edilmesini arzulayarak enosisin önünü açmak istiyordu.20
İngiltere, Kıbrıs antlaşmalarına imza koyan, Kıbrıs rejiminin garantörü olmayı kabul eden bir devlet olmasına rağmen, Makarios'u mevcut Kıbrıs rejimini yıkmaktan men etmek yerine, onun 1963 sonunda, 13 maddelik değişiklik önerisi sunmasını teşvik etti ve 1960 düzenini yıkarak yönetimi tek başına eline alan Rum kesimine eski düzeni getirmek için baskı yapacak yerde, takip eden yıllarda hep Rumları Kıbrıs'ın tek temsilcisi olarak gördü ve destekledi. Sanki 1959 antlaşmaları yapılmamış gibi hareket etti.21
Türkiye açısından ise durum çok farklıydı. 1963 yılı sonunda Rumların Türkleri kuvvet yoluyla yönetimden uzaklaştırmaya girişmeleriyle birlikte Kıbrıs, Türk dış politikasının en önemli sorunlarından biri haline geldi. Kıbrıs konusu Türkiye'nin büyük devletlerle ilişkilerinin yanında genel dış politika eğilimlerini de derin etkisi altına aldı.22
Londra Konferansı'ndan beklenen olumlu bir sonuç çıkmayınca İngiltere ve ABD on bin NATO kuvvetini Ada'ya barış ve istikrarı sağlamak amacıyla gönderme planını ortaya attı. Türkiye ve Türk tarafı bunu kabul etmesine rağmen Makarios bu teklifi kabul etmedi. İngiltere ABD'yi soruna dahil etmek isterken, Türkiye'de Yunanistan'a baskı yapabilir düşüncesiyle ABD'nin taraf olmasını istemeye başladı. Fakat ABD Türkiye'nin beklediği gibi Yunanistan'a baskı yapmıyordu ve bu Türk tarafı için sürpriz bir gelişme olmuştu.
Kıbrıs'ta Rumların Türkleri yıldırma politikası devam ettiği için 15 Şubat 1964 tarihinde Türkiye Ada'ya müdahale etmeyi düşünmüştür. Bunun üzerine BM Güvenlik Konseyi 4 Mart 1964 tarihinde sekiz maddelik bir karar aldı. Kararda gerek ilgili devletlerden gerek Türk ve Rum toplumlarından barışı ve huzuru bozacak hareketlerden kaçınmaları istenirken bu barış ve sükunu sağlamak üzere bir barış gücü kuruluyor ve ayrıca Kıbrıs meselesine barışçı bir çözüm bulunması amacı ile genel sekreterin bir arabulucu tayin etmesi isteniyordu. Bunun üzerine Finlandiyalı Diplomat Tuomioja aracı olarak tayin edildi. Bu gelişme karşında BM barış gücü gelmeden avantajlı konuma gelmek için Rumlar yeni saldırılar yaptılar. Bunun üzerine Türk Hükümetinin TBMM'den Kıbrıs'a müdahale yetkisi alması BM'nin barış gücünü acele teşkil edip Mart sonlarında Ada'ya sevk etmesine yol açtı. Fakat bu gelişmeler Rum tarafını durdurmaya yetmedi ve Makarios 4 Nisan 1964'te Londra ve Zürich antlaşmalarının ayrılmaz bir parçası olan İttifak Antlaşması'nı feshettiğini ilan etti. Türkiye'nin adayla olan hukuki bağlarının ortAdan kaldırılması amaçlanmaktaydı. Makarios'un attığı adımlar Yunanistan tarafından desteklendi. Yunan Başbakanı Yorgo Papendreou bir bildiri yayınlayarak Helenizmin Kıbrıs'taki halk mücadelesini desteklediğini, Zürich ve Londra Antlaşmalarının yürümediğini, bu antlaşmaların Ada'da durumu çıkmaza soktuğunu belirterek Makarios'un İttifak Antlaşmasını feshini desteklemiştir. Türkiye ise hukuksal geçerliliği olmayan bu kararı tanımadığını bildirdi. Makarios bununla da yetinmeyip Kıbrıs'ta mecburi askerlik sistemini uygulamaya koydu ve Rumları askere almaya başladı. Makarios ayrıca dışarıdan ağır silahlar satın aldı ve SSCB ve Doğu Bloğu ile yakın ilişki içerisine girdi.23
Bu olumsuz gelişmeler Türkiye'yi zaten düşünmekte olduğu müdahale konusunda karar vermesine yardım etti ve Türkiye niyetini ABD'ye bildirdi. Aslında Türk ordusu müdahale için hazır değildi. İnönü ABD'nin Yunanistan ve Kıbrıs Rum kesimine baskı yapacağını bekliyordu. Fakat Türkiye'nin beklemediği sürpriz bir gelişme oldu ve 5 Haziran 1964'te ABD başkanı Türk başbakanına tarihe "Johnson Mektubu" olarak geçen diplomatik ölçülere göre ifadesi ağır ve tehdit içeren bir mektup yazdı. Mektupta şu noktalar vurgulanmaktaydı:
1. ABD yıllar boyunca Türkiye'nin en sağlam bir müttefiki olmuştur. Türkiye ABD'ye danışmAdan böyle bir karar almamalı ve uygulamamalıdır.
2. Türkiye Garanti Antlaşması'na dayanarak, Kıbrıs'a bir müdahalede bulanabileceğine inanmaktadır. Fakat bu, Garanti Antlaşması tarafından men edilen bir yöntem olan taksimin gerçekleşmesine yol açacaktır. Türkiye Garanti Antlaşması'na taraf olan diğer devletlerle görüşme imkanlarını tüketmeden müdahalede bulunmamalıdır.
3. Müdahale iki NATO üyesi ülke olan Türkiye ile Yunanistan arasında bir çatışmaya yol açacaktır. Böyle bir çatışma NATO tarafından hiç istenmemektedir. İki ülke de NATO'ya katılmakla bir daha savaşmayacaklarını kabul etmişlerdir.
4. Türkiye tarafından Kıbrıs'a yapılacak askeri bir müdahale SSCB'nin soruna doğrudan doğruya karışmasına neden olabilir. NATO müttefikleri tam rıza ve muvafakatları olmAdan Türkiye'nin girişeceği bir hareket sonunda ortaya çıkacak bir SSCB müdahalesine karşı Türkiye'yi savunmak yükümlülükleri olup olmadığını müzakere etmek fırsatını bulamamışlardır. Yani, böyle bir durumda NATO ülkeleri Türkiye'yi savunmak yükümlülüğü altına girmeyebilirler.
5. Türkiye'nin tek taraflı müdahalesi BM'nin sürdürdüğü arabuluculuk çabalarını da sekteye uğratacaktır.
6. Türkiye ile ABD arasında mevcut Temmuz 1947 tarihli antlaşmanın IV. maddesi gereğince askeri yardımın, veriliş amaçlarından ayrı gayelerle kullanılması için Türk hükümetinin ABD'nin muvafakatini alması gerekmektedir. Mevcut koşullar altında Türkiye'nin Kıbrıs'a yapacağı bir müdahalede Amerika tarafından sağlanmış olan askeri malzemenin kullanılmasına ABD muvafakat etmemektedir.
7. Başbakan İnönü'nün, tasarladığı müdahaleyi gerçekleştirmeden önce Washington'da başkan Johnson'la görüş alışverişinde bulunması memnuniyetle karşılanacaktır.24
O güne kadar Kıbrıs meselesinden uzak durmaya çalışan ABD, Kıbrıs konusunda Türkiye'ye sert uyarıda bulunarak Türkiye'yi şaşırtmıştı. Fakat bundan daha önemlisi Türkiye Sovyet tehdidine karşı NATO'ya girmişti ve politikalarını Batı güvenlik sistemi amaçları doğrultusunda geliştiriyordu. Fakat ABD Kıbrıs'a müdahale ederseniz ve Sovyetlerle başınız derde girerse ABD Türkiye'yi savunmayacaktır demekteydi. Bu ABD ve NATO ve Türkiye arasındaki ittifakın ne kadar güvenilir olduğunu sorgulamaya açmış, bu ilişkilerin kırılganlığını ve Türkiye açısından güvenilmezliğini ortaya koymuştur. 12 Mart 1947 tarihli Truman Doktrini ne kadar Türk-Amerikan ilişkileri için önemliyse Johnson Mektubu da o kadar önemli olmuş ve bir dönüm nokta­sı teşkil etmiştir. Türkiye için her açıdan çok hassas bir konuda ABD'nin tutumu Türkiye'deki ABD'ye karşı güveni çok büyük ölçüde sarsmıştır.
Başbakan İnönü Johnson'ın Mektubu'na 13 Haziran'da cevap verdi. Cevapta, 12 Temmuz 1947 tarihli yardım Antlaşması'nın yorumuna hiç değinilmemiştir. Fakat şu noktalar belirtilmiştir:
1. Mektubun "gerek yazılış tarzı, gerek muhtevası" Amerika'nın Türkiye gibi bir müttefiki için "hayal kırıcı" olmuştur.
2. Bu son teşebbüs ile birlikte, 1963 sonundan beri Kıbrıs'a askeri müdahale ihtiyacı dördüncüdür25 ve Türkiye bu işin başından beri Amerika ile danışma halinde bulunmuştur.
3. Kıbrıs Rum hükümeti açıkça silahlanmaya başlamış, anayasa dışı faaliyetlere girişmiş Türklere karşı zulmünü artırmış ve bütün bunlar Yunanistan tarafından kendisinin imzaladığı milletlerarası antlaşmalara aykırı olduğu halde desteklenmiş lakin Türkiye'nin bütün uyarmalarına rağmen Amerika bir şey yapmamıştır.
4. Birbirlerine karşı antlaşmalardan doğan zorunluluklarını, yükümlülüklerini istediği zaman reddeden devletler arasında bir ittifaktan söz edilebilir mi?
5. "NATO müttefiklerinden herhangi birine yapılacak saldırı, saldırgan tarafından tabiatile daima haklı gösterilmeye çalışılacaktır. NATO'nun bünyesi saldırganın iddialarına kapılacak kadar zayıf ise, hakikaten tedaviye muhtaç demektir."
6. Türkiye'nin anlayışına göre, NATO, saldırıya uğrayan bir üyeye derhal yardıma mecburi kılmaktadır. Üyelerin takdirine bırakılan husus, yardımın mahiyeti ve genişliğidir.26
Bu mektup Türk dış politikası üzerinde önemli etki yaptı ve ABD ekseninde dönen tek yönlü dış politikAdan çok yönlülüğe geçişin başlamasına neden oldu.27
İnönü daveti kabul ederek 21 Haziran 1964'te Washington'a gitti. Görüşmeler 22-23 Haziran 1964 tarihinde yapıldı. Türkiye Zürich ve Londra Antlaşmaları ile Türk toplumuna tanınan hakların tanınması ve bunu sağlamak için de daha da sağlam güvenlik ve garanti tedbirlerinin elde edilmesi, başka değişle Ada üzerindeki yetkilerin artırılması gereği üzerinde durdu. Amerika Türk tarafının görüşüne olumlu yaklaştı ve eski dışişleri bakanlarından Dean Acheson'u Kıbrıs meselesiyle ilgili olarak aracı tayin etti. Acheson'un faaliyetlerine 10 Temmuz 1964'te Cenevre de başladı ve 1 Eylül gününe kadar devam etti. Acheson planına göre Karpas yarımAdasını Türkiye'ye vermekle Ada'nın 400 mil karelik bir kısmı, yani %11'ini Türkiye'nin egemenliğine terk etmiş olmaktaydı. Kantonları ve muhtariyet bölgelerini de hesaba katınca, Ada'nın %25-30 kadarı Türkiye'nin kontrolü altına giriyordu. Türkiye bu plana sıcak bakıyordu. Fakat Cenevre görüşmeleri devam ederken Rumlar Kıbrıs'ın Erenköy ve Mansura bölgesindeki Türklere karşı saldırılara başladılar. Türkiye ise karşılık olarak 8-9 Ağustos günlerinde Rum mevzilerine bombaladı. Makarios Suriye, Mısır ve SSCB'den yardım istedi. Bundan dolayı Kuruşçev 9 Ağustos'ta İnönü'ye bir mesaj göndererek yumuşak bir ifade ile Türkiye'nin Kıbrıs'a askeri saldırı düzenleyerek üzerine sorumluk aldığını bildirdi ve askeri harekatın durdurulmasını istedi. İnönü 13 Ağustos'ta verdiği cevapta Rumların saldırgan tutumlarını vurgulayarak Sovyet Rusya'nın durumu anlayacağı ve nüfuzunu bu istikamette kullanacağı ümidini ifade etmiştir. Türkiye'nin bombalaması Yunanistan'ı ve Kıbrıs Rumlarını geriletmiş fakat daha sonra Yunanistan Ada'ya asker sevk etmeye başlamıştır. Sevk edilen asker 12.000'i bulmuştur.28
BM'nin de arabulucu tayin ettiği Galo Plaza rapor hazırlasa da Kıbrıs Türklerinin Rum hakimiyetine girmesi, veya Türkiye taşınması gibi öneriler içeren ve Türk tarafının kabul etmesi mümkün olmayan bir rapor hazırlayarak objektiflikten uzaklaşmıştır. Daha sonra sorun Türkiye ile Yunanistan arasında ikili görüşmelerin konusu olsa da özelikle Yunanistan'daki iç istikrarsızlık ve gerekse zaten Makarios'un Türk-Yunan görüşmeleri ile değil de meselenin BM'de gündeme gelmesini istemesi nedeniyle bir olumlu gelişme olmadı. Bunun nedeni Kıbrıs Rum kesiminin bağlantısızlara dahil olması çoğunluğun bağlantısızlarda olduğu için ise Genel Kuruldan Türkiye lehine karar çıkarmak mümkün olmamasıdır.29
1963-64 Kıbrıs buhranı Türkiye'nin NATO ve ABD ile ittifakı sorgulamaya başlamasına yol açtı ve özellikle Johnson Mektubu ile Türkiye ile ABD ve NATO arasındaki güven sarsıldı. Türkiye ise tepki olarak SSCB ile ilişkilerini aşağıda özetlendiği gibi geliştirmeye başladı.
Albay Papadopulos liderliğinde askerler Yunanistan'da 21 Nisan 1967 tarihinde darbe yaptılar. Darbecilerin kurduğu yeni hükümetin programında "Kıbrıs'taki azınlık haklarının dikkate alınması suretiyle, enosisi barışçı müzakerelerle sağlama gayesi gütmekteyiz" denilmekteydi. Buna ilave olarak Haziran ayından itibaren Batı Trakya'daki Türklere yönelik baskı politikası uygulanmaya başlandı. Kıbrıs'a karşı Batı Trakya'yı pazarlık kartı olarak kullanma amacı ortaya çıkıyordu. ABD'nin Yunanistan'daki darbecileri desteklemesi Türkiye'yi SSCB'ye yaklaşmaya teşvik etmekteydi.
Türkiye ve Yunanistan arasındaki tüm sorunları görüşmek üzere başbakanlar düzeyinde Süleyman Demirel ve Konstantin Kollias arasında 9 Eylül 1967 Keşan'da ve 10 Eylül 1967 Dedeağaç'ta (Aleksandrupolis) görüşmeler yapıldıysa da Yunan tarafının Türkiye'nin enosise razı olması karşılığında Batı Trakya sınırında bazı tavizler vereceklerini ileri sürmelerinden ve Türk tarafının reddetmesinden dolayı bu görüşmeler sona erdi. 1966 yılında benzeri öneriyi Stefanopulos hükümeti yapmış ve yine reddedilmişti. Enosis dışında bir çözüm bulunması gerektiğini belirten Demirel, Yunan heyetinin sorusu üzerine Türkiye'nin koşullarını şu şekilde sıraladı:
1. Kıbrıs taraflardan birine ilhak edilemez,
2. Antlaşmalar tek taraflı olarak değiştirilemez,
3. Ada'daki iki toplum birbirinin egemenliği altına giremez,
4. Lozan dengesi bozulamaz.30
Başbakan Demirel, 12 Eylül'de yaptığı basın toplantısında "Kıbrıs işini bugüne kadar barışçı bir çözüm yoluna kavuşmamasında Yunanistan'ın adayı kendisine ilhaktan gayrı bir hal şeklini mümkün görmemesi başlıca amil olmuştur", "Türkiye Ada'nın ilhakına hiçbir zaman rıza gösteremeyecektir" diyerek görüşmelerde neden bir sonuç çıkmadığını açıklamıştır.31 Demirel'in ileri sürdüğü şartlardan anlaşıldığı gibi, Türk-Yunan ilişkilerinde "Lozan dengesi" meselesi ortaya çıkmaktaydı. Zira, 1963­1964 Kıbrıs buhranından sonra, Yunanistan Türkiye ile bir savaş ihtimaline karşı ve Lozan Antlaşması'nın 123. maddesine aykırı olarak Türk kıyıları karşısındaki adaları silahlandırmaya başlamıştı. Kıbrıs sorunundan sonra bu sorun da Türk-Yunan antlaşmazlığına dahil olmaktaydı. Ayrıca Yunanlıların Batı Trakya Türklerine yönelik rahatsız edici politikaları Lozan dengelerini yakından ilgilendirmekteydi.32
ABD'nin Yunan Cuntası'na desteği bilinmekteydi ve Türkiye başbakanı Cunta ile görüştükten sonra Sosyalist ülkelere yaklaşma politikası uygulamaya başladı, 13-17 Eylül 1967'de Romanya'yı ve 19-29 Eylül günlerinde SSCB'yi ziyaret etti. SSCB bu geziye önem verdi ve Kıbrıs'ta iki milli topluluk bulunduğunu bir kere daha kabul etti.
Her ne kadar Dedeağaç bildirisinde gerginlikten kaçınmayı vaat ettiği halde Yunan Cuntası, enosis amacından ve bu yöndeki teşebbüslerden vazgeçmedi. 21 Ekim 1967 tarihinde Kıbrıs'ı ziyaretinde, Yunan Başbakan yardımcısı ve Savunma Bakanı General Spandidakis "Kıbrıs meselesine Kıbrıs'ın Yunanistan'la birleşmesinden başka bir çözüm yolu bulunamaz" diyerek bu yöndeki kararlılıklarını ortaya koydu. Ekim 1967 sonlarında Trakya'daki Türk toplumuna karşı Yunan hükümetini yeni baskılara başladı. 15 Kasım 1967 günü tedhişçi Grivas'ın teşkilatlandırdığı Rum Milli Muhafız Kuvvetleri öncülüğündeki Kıbrıs Rumları Türklerin toplu olarak bulunduğu Boğaziçi ve Geçitkale köylerine saldırıya geçtiler. Bunu üzerine Türkiye 16 Kasım 1967'de TBMM'den Kıbrıs'a müdahale yetkisi aldı. Türkiye çıkarma birliği hazırladı ve Türk donanması da İskenderun'da toplandı. 17 Kasım'da Türk hükümeti Yunanistan ve dost ve müttefik kuvvetlere çıkarma yapma niyetini açıkladı. Türkiye bu çıkarmadan vazgeçmesi için Grivas'ın Ada'dan alınmasını ve Kıbrıs'a 1964'ten itibaren yığılmış olan 12.000 Yunan askerinin Ada'dan çekilmesini şart koştu. 18 Kasım günü Türk jetleri ada üzerinde alçak uçuş yaptılar. 19 Kasım tarihli Pravda gazetesi de "Yunan diktatörlerin Amerikalı emperyalistlerden direktif aldığı aşikardır" diyordu. Bu bağlamda SSCB'nin Türk tarafına sempatisi ortaya çıkıyordu. Bu durumda ABD'nin Cunta'ya desteğinin önemli rolü vardı.33
Bu gelişmeler sonunda BM ve ABD devreye girdi. Johnson, Cyrus Vance'i bölgeye gönderdi. Vance'in üç ülke nezdinde yaptığı girişimlerden sonra şu noktalarda uzlaşma sağlandı:
1. Türkiye ve Yunanistan, Kıbrıs Cumhuriyeti'nin bağımsızlığına ve ülke bütünlüğüne saygı göstermek yükümlülüğü altında bulunduklarını onaylayacaklardır.
2. Türkiye ve Yunanistan antlaşmalar dışında Ada'da bulundurdukları kuvvetleri bir buçuk ay içinde aşamalı olarak geri çekeceklerdir. Kuvvetleri ilk önce ve en kısa zamanda Yunanistan geri çekecektir.
3. Kuvvetlerin geri çekilmesi işi takviye edilmiş ve yetkilendirilmiş BM barış gücünün denetimi altında yapılacaktır.
4. Bu işlemler gerçekleştirildikten sonra Türkiye almış olduğu savaş tedbirlerini kaldıracaktır.
5. Boğaziçi ve Geçitkale köylerinde uğranılan zarar tazmin edilecek ve ölenlerin ailelerine gerekli ödemeler yapılacaktır.
6. Barış gücünün denetimi altında, tarafların da katıldığı bir komite Ada'da bulunan kanun dışı silahlara el koyacaktır.
7. Grivas, herhangi bir nedenle Ada'ya geri dönemeyecektir.
8. Ada'da iki toplumun kurmuş oldukları "milli kuvvetler"de aşamalı olarak dağıtılacaktır.
Yunanistan Türkiye'nin şartlarını kabul etti ve kriz böylece son erdi. Krizin son ermesinde ABD'nin Yunanistan'a baskısı önemli rol oynadı.34
Kıbrıs Türkleri 29 Aralık 1967'de 16 Ağustos 1960 tarihli Anayasa'nın bütün kuralları uygulanıncaya kadar Kıbrıs geçici Türk yönetimini kurmuşlardı. Bu gelişme Türkiye'nin federal devlet tezi istikametinde attığı bir adımdı. Aksi takdirde Türklerin haklarını korumak çok zor olacaktı. Zaten buhranlar nedeniyle Türkler toplu yaşamaya başlamıştı. Antlaşmadan sonra Türk-Yunan ikili ilişkileri başladı ve bir yumuşama görüldü. Türkiye ile Yunanistan arasındaki yumuşama Kıbrıs Rum kesimi ile Türk kesimi ilişkilerine de olumlu olarak yansıdı. Rumlar Lefkoşe'nin Türk bölgesine tatbik ettikleri kısıtlamaları 7 Mart 1968 tarihinden itibaren kaldırdılar. Bu olumlu havayı BM genel sekreteri U Thant kullanmak istedi ve U Thant'ın teşebbüsü üzerine Türk Cemaat Meclisi Başkanı Rauf Denktaş ile Rum Temsilciler Meclis Başkanı Glafkos Klerides 2 Haziran 1968'de Lefkoşe'de ilk görüşmeyi yaptılar ve böyle günümüze kadar devam edecek toplumlararası görüşmeler başlamış oldu. Fakat bu görüşmeler altı yıl devam etmesine rağmen, 1974 yılına gelindiğinde en küçük bir mesafe dahi alınmadığı ortaya çıktı. Görüşmeler devam ettikçe Türk tarafı federal devlet politikasından bölge muhtariyeti esasına dayanan üniter devlet şeklinde revize etmişti. Bir çeşit kanton sistemine benzemekteydi. Türkiye'de Ekim 1973 seçimlerinden sonra oluşturulan CHP-MSP Hükümeti toprak paylaşımı söz konusu olmayan, tek bir devlet içinde, fonksiyonel federatif sistem bir formül tezini savunmaya başladı.
1974'lere gelindiğinde Türkiye'nin Çandarlı adlı araştırma gemisi Ege'nin milletlerarası sularında petrol araştırması başlaması üzerine Yunanistan'ın bu bölgenin kendi kıta sahanlığı içinde olduğu iddiasını ortaya attı ve aşağıda daha detaylı açıklanacak olan "kıta sahanlığı" antlaşmazlığı ortaya çıktı. Diğer taraftan Yunanistan ile Makarios'un arası bozulmaya başladı. Yunan Cuntası toplumlararası görüşmelerden rahatsız oldu ve Ada'nın Yunanistan'a ilhakı konusunda aceleci davranmaya başladı ve Makarios'u engel olarak görüp yıpratma kampanyası başlattı. 15 Temmuz 1974 günü eski EOKA tedhişçilerinden Nikos Sampson Rum Milli Muhafız teşkilatını da yanına alarak, yaptığı bir darbe ile Makarios'u düşürdü ve Kıbrıs Elen Cumhuriyeti'ni ilan etti. Bu olay Yunanistan'ın Ada'ya fiilen ilhakı, Yunanistan'ın müdahalesi anlamına gelmekteydi. 1974 Kıbrıs buhranı böylece başladı.
Her ne kadar Johson Mektubu önemli olsa da 1964'de Türkiye zaten Kıbrıs'a müdahale edebilecek durumda değildi. Bu nedenle örneğin Uslu'ya göre, "Başbakan İnönü müdahale edememeyi kendi halkına anlatabilmek için Amerika'nın karşı çıkmasını sağlamak için özellikle uğraşmıştı. Kıbrıs Rum kesiminin uluslararası alanda Kıbrıs'ın resmi temsilcisi olarak tanınmasının yolunu açan 1964 Martı'ndaki BM Güvenlik Konseyi kararını Türkiye bizzat kendisi tanımış ve 1964-1974 döneminde de bu durumu değiştirme yönünde ciddi bir çaba harcamamış, konuyu uluslararası platformlarda ciddi olarak dile getirmemişti. Yine 1964-1974 döneminde Amerikan destekli çifte enosis olarak da adlandırılabilecek taviz karşılığı Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması önerileri üzerinde duran da Türkiye'nin bizzat kendisiydi. Ancak Türk tarafının arzu ettiği, güvenlik ihtiyaçlarını karşılayacak büyüklükte bir toprak parçasının kendisine verilmesiydi."35 Bu olumsuz gelişmeler karşısında 1974 Temmuzu'ndaki Kıbrıs Rumlarının gerçekleştirdiği darbe Türkiye açısından bulunmaz bir fırsattı. Darbe Türk müdahalesi için meşru bir zemin oluşturmuş, Türkiye'nin Ada'ya müdahale etmesi ve Kıbrıslı Rumları bugün federasyon çözümüne razı olur hale getirmesi mümkün olmuştur. Aksi takdirde, büyük ihtimalle toplumlararası görüşmeler çözümsüz bir şekilde devam edip gidecek ve onca çektikleri sıkıntılara rağmen dünya toplumunun sempatisini kazanamamış olan Kıbrıs Türklerinin durumu uluslararası platformda iyice unutulup gidecekti.36
1974 Temmuzu'ndaki darbeyi Türkiye, İngiltere ve daha yumuşak bir tonla ABD tasvip etmediklerini açıkladılar. Türkiye Garanti Antlaşması'nın 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanarak İngiltere ile beraber Kıbrıs'a müdahale etmeye karar vermesine rağmen, İngiltere müdahaleye yanaşmadı. Ecevit'in 17 Temmuz 1974 İngiltere ziyaretinde İngiltere olayın NATO ve BM'de ele alması gerektiğini ileri sürdü. ABD baskısına rağmen Yunanistan geri adım atmadı. NATO ise Türkiye'nin müdahalesi halinde kendilerinin de Ada'ya kuvvet göndereceklerini söylediler. Başbakan Ecevit 19 Temmuz akşamı Londra'dan döndü ve 20 Temmuz 1974 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri Türk jetlerinin havadan himayesinde Girne bölgesinden Kıbrıs'a ayak basmaya başladı. 22 Temmuz akşamı ateşkes yürürlüğe girdiğinde Türk kuvvetleri Girne-Lefkoşe yolunu kontrol altına almışlar ve Girne kıyılarında da bir genişleme yapmışlardı.37 Bu harekat sonunda Türkiye Ada'ya kırk bin kişilik bir kuvvet yığmaya ve 300 tank göndermeye muvaffak olmuştu, fakat askeri açıdan bu başarı yetersizdi. 15 Temmuz Sampson darbesinden sonra Türkiye'nin uyarılarına rağmen Güvenlik Konseyi harekete geçmemişti, fakat Türkiye'nin çıkartması karşısında 20 Temmuz tarihinde aldığı 353 sayılı kararla tarafları ateşkese ve Ada'daki bütün yabancı kuvvetleri Ada'dan çekilmeye ve bütün ülkeleri Kıbrıs'ın egemenlik, bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne saygıya davet etti. Türkiye, ABD'nin etkisi, Yunanistan ile savaş riski, bu nedenle Türkiye'nin güçlerini bölmek zorunda olması, Kıbrıs'taki Türk güçlerinin yeterli ilerlemeyi gerçekleştirememesi ve Türkiye'nin siyasal ve diplomatik yollarla kontrolü altındaki bölgeyi genişletebileceği düşüncesiyle 353 sayılı karara uyarak 22 Temmuz 1874 saat 17.00 itibari ile ateş kesti. 23 Temmuz günü Yunan hükümeti istifa etti ve Kıbrıs'ta ise Sampson'un yerine Glafkos Klerides geçti.38
353 sayılı kararın beşinci maddesi Kıbrıs'ta anayasa düzeninin yeniden kurulması amacı ile, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere hükümetlerinin derhal görüşmelere başlamasını istiyordu. Bu nedenle üç devletin dışişleri bakanları Cenevre'de 25 Temmuz'da bir araya geldi. Fakat bu Cenevre toplantısı ve ikicisi olan 8 Ağustos Cenevre Zirvesi barışı sağlayamadı. Rumlar Türklerin teklifi olan coğrafi esasa dayalı federatif sistem önerisine ve daha sonra önerilen Kıbrıs Cumhuriyeti içinde 6 kantonlu özerk bir Kıbrıs Türk bölgesi oluşturma önerisine sıcak bakmadılar ve görüşmeler kesildi. 14 Ağustos sabahı saat 4.19'da Türk Silahlı Kuvvetleri 2. Kıbrıs harekatına başladı. Hareket 16 Ağustos 1974 akşamı saat 19.00'dan itibaren Türkiye'nin, BM Güvenlik Konseyi'nin aynı günlü ve 360 sayılı kararına uyarak, ateşkesi kabul etmesi ile sona erdi. İki gün içerisinde Türk silahlı Kuvvetleri Magusa-Lefkoşe-Lefkoşe-Kokkina çizgisine ulaşarak Ada'nın %38'ini kontrol etmişlerdi. İkinci harekattan sonra dünyada Türkiye'ye karşı ciddi tepkiler olmuştur.39
Türkiye'nin ikinci harekatına Yunanistan dışında SSCB ve ABD'nin tepkileri önemliydi. Türkiye ikinci harekata başladığında aynı gün Yunanistan NATO'nun askeri kanadından ayrılmıştı. Makarios ise yönetime geri getirilmemişti. Bu faktörler SSCB'nin Türkiye'ye cephe almasında önemli rol oynadı. SSCB Ada'nın bir NATO üssü haline gelmemesini arzuluyordu ve Ada'nın taksimi bu yolu açacaktı. Ayrıca Makarios bağlantısız politikası ile Kıbrıs'ın NATO üssü olmasını engelliyordu. Fakat Makarios artık iktidarda değildi. SSCB Türk kuvvetlerini çekilmesi gerektiğini ve meselenin Türkiye, Yunanistan ve İngiltere'nin dışına taştığını ileri sürdü ve meseleyi uluslararasılaştırma gayretine girdi.
1963-64 Kıbrıs krizindeki Johnson Mektubu'ndan sonra 1974'teki Türkiye'nin müdahalesinden sonra Amerikan Kongresi'nin bilhassa 5 Şubat 1975'ten itibaren Türkiye'ye tatbik ettiği silah ambargosu çok önemlidir. NATO içinde müttefik durumda bulunan iki devletten biri diğerine silah ambargosu tatbik etmekteydi. Aşağıda değinileceği gibi bu durum 1980'lerin başlarına kadar sürecek iki ülke arasındaki soğuk ilişkilere sebep oldu.
BM Genel Kurulu 1 Kasım 1974'te aldığı 3212 sayılı kararda bütün devletleri Kıbrıs'a müdahaleden kaçınmaya çağırırken, Kıbrıs Cumhuriyeti'ndeki bütün yabancı kuvvetlerin süratle geri çekilmesini, Kuzey Kıbrıs'tan güneye kaçmış olan bütün Rum mültecilerin yerlerine geri dönmeleri için gerekli acil tedbirlerin alınmasını istiyor ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nin anayasal düzeninin Kıbrıs Rum ve Kıbrıs Türk toplumlarının bir meselesi olduğunu belirterek, bu toplumları, "eşit şartlar altında yapılacak görüşmelerle", tarafların serbestçe ve karşılıklı olarak kabul edebilecekleri bir siyasi çözüm bulmaya davet ediyordu. Genel Kurul'un 3212 sayılı kararı, Güvenlik Konseyi'nin 13 Aralık 1974 günü aldığı 365 sayılı kararla desteklemiştir. 3212 sayılı karar olumlu bir unsur olarak Türk ve Rum kesiminden eşit iki taraf olarak bahsetmenin dışında Türkiye ve Ada'daki Türk topluluğu için olumsuz öğeler içeriyordu. MB Genel Kurulu 1 Kasım 1974 tarih ve 3212 sayılı kararından sonra, meseleyi 1975 Kasımı'nda da tekrar ele aldı. Bir aleyhte (Türkiye), 9 çekimsere karşın 117 lehte oyla kabul ettiği 20 Kasım 1975 tarihli ve 3395 sayılı karar, 3212 sayılı kararın hemen hemen aynı idi. Yani Türk askerinin Kıbrıs'tan çekilmesini istiyor ve Ada'daki her iki toplumu da, eşitlik esası üzerinden müzakerelere davet ediyordu. 13 Şubat 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin kuruluşu toplumlararası görüşmeleri başlatan, başka bir değişle Kıbrıs Rumlarının Türk toplumu ile müzakerelere mecbur eden önemli bir gelişmeydi. Güvenlik Konseyi, 12 Mart 1975 günlü ve 367 sayılı kararında bu kuruluşu kınamakla beraber, iki toplumu "eşitlik içinde en kısa zamanda görüşmelere çağırıyordu." 1975'ten günümüze kadar sürecek toplumlararası görüşmeler böylece başladı. 1978'de ambargonun kaldırılmasından sonra ABD arabuluculuğa soyundu ise de sonuç alınamadı.40 1960'da iki toplumlu anayasal cumhuriyeti, 1974 sonrasında ise iki toplumlu fiili yönetimler dönemi izledi.
Her ne kadar 1974 Harekatı Kıbrıslı Türklerin güvenliklerini sağlayarak onlara kendi özerk yönetimlerini kurma imkanı verse de, Türkiye açısından Kıbrıs sorununun dış politikanın temel pürüzü haline geldiği sıkıntılı bir dönem başlamaktaydı.
Amerikan Kongresi'nin Türkiye'ye karşı uygulamaya koyduğu ambargo nedeniyle Kıbrıs konusu Türk-Amerikan ilişkilerinin en önemli sorunlarından biri haline geldi. Türkiye Kıbrıs nedeniyle Amerikan baskısına tâbi tutulurken, ambargonun kaldırılabilmesi için Türkiye'den Kıbrıs konusunda bazı adımlar atmasının istenmesi Türk yöneticilerini zor durumda bıraktı.41
1960-1980 dönemi Türk-Yunan ilişkileri 1974 öncesinde büyük ölçüde Kıbrıs meselesi etrafında cereyan etmekte iken, 1974 sonrası Türk-Yunan ilişkilerindeki sorunlar Kıbrıs'tan uzaklaşıp ve temel olarak Ege Denizi'ndeki sorunlar üzerinde yoğunlaşmıştır. Kıta sahanlığı, Kara sularının genişliği, hava kontrol sahası, Yunanistan'ın Ege adalarını silahlandırması konuları ön plana çıkmıştır.
Kıta Sahanlığı Meselesi
Türk hükümeti tarafından Ege denizinde 27 bölgede petrol araması yapmak üzere Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına (TPAO) arama ruhsatı verilmesi ve bu ruhsatın da haritası ile beraber 1 Kasım 1973 tarihinde Resmi Gazete'de yayınlanması ile Türkiye ile Yunanistan arasında kıta sahanlığı sorunu başladı. Söz konusu saha, Ege Denizi'nde, Semadirek, Limni, Midilli, Aghios, Sakız adaları arasına ve bu adların karasularının dışına düşmekteydi. Yunan hükümeti 7 Şubat 1974'te Türk hükümetine verdiği notAda söz konusu ruhsatın kapladığı sahaların Yunan kıta sahanlığına girdiği iddiasıyla bu arama ruhsatının geçersiz olduğunu bildirdi. Türk hükümeti 27 Şubat'ta Yunan notasına cevap verdi ve Anadolu kıyılarından itibaren deniz altından Batıya doğru uzanan toprakların, Anadolu'nun tabii bir uzantısı olması dolayısıyla, Türkiye'nin kıta sahanlığını teşkil ettiğini ve dolayısıyla, Türk kıyılarına yakın adaların da Türk kıta sahanlığı içinde bulunmaları sebebiyle bunların kıta sahanlığı olmayacağını bildirdi. Böylece iki ülke arsında kıta sahanlığı tartışması başlamış oldu.42 Kıta sahanlığı antlaşmazlığında Yunan ve Türk tezleri şöyledir:
1. Ege'de kıta sahanlığı sınırlandırılması hukuksal bir sorundur. Ve en iyi çözüm yöntemi uluslararası yargıya gidilmesidir. Yunanistan'ın da taraf olduğu 1958 Cenevre ve 1982 BM Deniz Hukuku sözleşmeleri esas alınmalıdır.
2. Yukarıda adı geçen sözleşmeler esas alındığında adaların da kendi başlarına kıta sahanlığı bulunmaktadır.
3. Yunanistan kıta ülkesi ve adlardan oluşan bir devlettir. Uluslararası hukukta kabul edilen devletin ülkesel bütünlüğü ve bölünmezliği ilkesi gereğince Yunanistan'ın kıta ülkesi ve adalardan oluşan siyasal ve ülkesel bütünlüğünün arasına yabancı bir deniz alanının girmemesi gerekir. (Bunda Yunanistan'ın amacı, kendisini bir "takımAda devleti" olarak kabul ettirmek ve böylece en dıştaki adaları birleştirecek çizginin içinde kalacak denizi "iç su" ilan etmektir. İç sular, aynen ülke toprağı statüsüne sahiptir.)
4. Ege'de kıta sahanlığı sınırlandırmasının eşit uzaklık ilkesine uygun olarak, Türkiye ile Ege adalarının en doğuda bulunanı arasında yapılması gerekmektedir.
1. Ege'de kıta sahanlığının sınırlandırılması konusu salt hukuksal bir sorun değildir. Türk-Yunan ilişkileri ve Ege'nin tümünü kapsayan bir denge göz önüne alındığında siyasal niteliği ağır basmaktadır. Dolayısıyla antlaşma ile halledilmesi gerekir.
2. Kıta sahanlığı sınırlandırmalarında "doğal uzantı" ilkesi esastır ve Anadolu'nun doğal uzantısı üzerinde yer alan Yunanistan'a ait adaların kıta sahalığı olmaması gerekir.
3. Kıta sahanlığı sınırlandırması hakça ilkelere uygun olarak yapılmalıdır. Çünkü; a. Bir bölgede adaların varlığı özel durum oluşturduğuna göre, Ege'de de özel bir durum söz konusudur, b. Ege kendine özgü durumu olan yarı kapalı bir denizdir.
1. 4. 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında Ege'de Lozan dengesi diye adlandırılan bir denge kurulmuştur. Silahsızlandırılmış adalar, eşit karasuyu, paylaşılmamış kıta sahanlığı ve geniş açık deniz temeline dayanan bu dengenin fazla bozulmaması her iki devletin de Ege'den eşit koşullarda yararlanması gerekmektedir."43
Kıta sahanlığı konusunda Türk-Yunan ilişkileri Türkiye'nin Hora (Sismik-I) adlı araştırma gemisinin 6 Ağustos 1976 günü Çanakkale'den ayrılması ile bir kriz ortay çıktı ve Türkiye ile Yunanistan savaşın eşiğine geldi. Fakat bir çatışma ve savaş çıkmadan Hora araştırmalarını yaptıktan sonra 10 Ağustos 1976'da Çanakkale'ye geri döndü. Yunanistan sorunla ilgili olarak BM Güvenlik Konseyi ve Milletlerarası Adalet Divanına başvuruda bulundu. 12 Ağustos 1976'da Güvenlik Konseyi kıta sahanlığı meselesinin esasına girmeksizin, tarafları, ikili müzakereleri kolaylaştırmak için, gerginliği arttırıcı hareketlerden kaçınmak hususunda her türlü gayreti harcamalarını ve ikili müzakerelere başlamalarını tavsiye eden bir karar aldı. Aslında Yunanistan bundan daha fazlasını beklemekte, Türkiye'yi zorlayıcı bir karar çıkmasını ümit etmekteydi. Yunanistan'ın 10 Ağustos 1976 tarihli başvurusundan sonra 19 Aralık 1978 tarihinde verdiği kararda, kendisinin, Türk-Yunan kıta sahanlığı antlaşmazlığına bakmaya yetkili olmadığına karar verdi ve Yunanistan'ın 10 Ağustos 1976 tarihli müracaatını reddetti.44
11 Kasım 1976'da Bern bildirisi yayınlandı. İki ülke arasında kıta sahanlığının sınırlandırılması görüşmelerinde izlenecek usule ilişkin ilkeleri saptayan bildiri ilk somut adımdı. Bu ilkelere göre; 1. Niteliği gereği görüşmeler tam bir gizlilik taşıyacaktı, 2. Taraflar görüş­meleri engelleyecek ve birbirlerini küçük düşürecek bütün girişim ve tutumlardan kaçınacaklardı.
Her ne kadar Bern bildirisi olumlu bir hava oluştursa da, Kıta sahanlığı sorunu 1960-80 döneminde bir çözüme bağlanamadığı gibi bu sorun 21. yüzyıla taşınmıştır.45
Lozan Antlaşması'nın imzalanmasından sonra Türkiye ile Yunanistan karasularını 3 mil olarak belirlemişlerdi. Fakat Yunanistan 1936'da Türkiye ise 1964'te karasularını 6 mile çıkardı. Yunanistan daha sonra karasularını 12 mile çıkarmayı istemiştir. 6 ve 12 mil farkının Yunanistan'a çok büyük avantaj sağlamasına rağmen, Türk karasuları nispetinin çok az değişmesinin sebebi, Türk kıyılarına çok yakın şekilde pek çok Ege adasının bulunması ve bu adalar ile Türk kıyıları arasındaki sınırın orta hat olmasındandır. 1970'lerde kıta sahanlığı sorunuyla birlikte karasuları konusu da iki ülke arasında gündeme gelmeye başladı. Türkiye, 27 Şubat 1974'te Yunanistan'a bir nota vererek şunları belirtti; "Genel kapsamlı kurallar Ege gibi kapalı ya da yarı kapalı özellikler taşıyan denizlerde uygulanamaz; kendi karasularının genişliğini belirlerken bir devlet, komşu bir devletin açık denize çıkışını engelleyemez ve engellememek zorundadır."46
Ege'de karasuları 12 mile çıkarıldığı takdirde Ege'nin yarıdan fazlası ve bilhassa İkaria adası ile, Rodos-Girit çizgisi arasındaki kısım tamamen Yunan karasularına dahil oluyordu. Ege Denizi Yunan gölü haline gelmekte ve Türkiye'ye yaşama hakkı tanımıyordu. Bu nedenden dolayı Türkiye Yunanistan'ın karasularını 12 mile çıkarmasını bir casus belli yani savaş sebebi sayacağını açıkladı. Bu nedenle Yunanistan 1960-80 döneminde karasularını 12 mile çıkaramadığı gibi günümüze kadar da çıkartamadı.
Yunanistan'ın karasularını 12 mile çıkartmasında Türkiye'nin kararlı tutumuna ilave olarak SSCB ve ABD'nin de bu durumu kabul etmeyeceklerini belirtmeleri etkili olmuştu. Özellikle Sovyet donmasının Ege'den geçmesi Yunanistan'ın lütufkarlığına kalacaktı. Benzeri şekilde ABD'nin 1936 Motreux sözleşmesi şartlarına göre Karadeniz'e çıkabilecekken yine Yunanistan buna engel olabilecek konuma gelecektir.
Karasularına ilişkin konuda Türk ve Yunan Tezleri şöyledir:
1. "Karasularının genişliğinin 12 mil olabileceği kuralı BM Deniz Hukuku Sözleşmesinin üçüncü maddesinde kabul edilmiş ve imzacı devletler tarafından uygulanmış, örf adet niteliği kazanmıştır. Dolayısıyla bir uluslararası hukuk kuralı olmuştur. Yunanistan da söz konusu sözleşmeyi imzaladığına göre, karasularını 12 mile çıkarma hakkına sahiptir.
2. Yunana adları ve anakarası ülkesel (territorial) bir bütünlük oluşturmaktadır. Ülkesel bütünlük ilkesine uygun olarak herhangi bir kural dışılık oluşturmayan Ege'deki Yunan adlarını karasuları için de 12 mil kuralı geçerlidir.
3. Karasuları saptamak, kıyı Devleti'nin egemenlik yetkisindedir.
1. Karasularının genişliği konusuna geçerli genel, tekdüze kural yoktur ve olamaz. 1982 BM
Deniz Hukuku Sözleşmesi'nde 12 millik karasuları genişliği azami olarak kabul ediliştir ve her duruma otomatik olarak uygulanamaz. Ayrıca bu hak, sözleşmenin 300. maddesinde de belirtildiği gibi, kötüye kullanılamaz. 12 mil kuralının örf adet niteliği de Türkiye için yoktur. Çünkü Türkiye Üçüncü Deniz Hukuku Konferansı tartışmaları sırasında buna karşı çıkmıştır.
2. Karasuları genişliği belirlenirken denizlerin coğrafi özelliklerinin dikkate alınması gerekmektedir. Bu gün Yunanistan ve Türkiye'nin Ege'de 6 millik karasuları bulunmaktadır.
Yunanistan'ın yaklaşık 3 bin adasından iki bin üç yüz seksen üç tanesi Ege'dedir ve bu koşullarda Ege'nin yüzde otuz beşini Yunan karasuları, %8.8'ini Türk karasuları ve yüzde %56.2'sini açık deniz alanları oluşturmaktadır. Ege'de karasularının 12 mil olarak saptanması halinde Yunan karasuları %63.9'a çıkarken, Türk karasuları sadece %10 olacak ve açık deniz alanları %26.1'e düşecektir. Bu koşullarda İstanbul ile İzmir arasında sefer yapacak bir Türk gemisi zorunlu olarak Yunan karasularından geçmek durumunda kalacak, Türk gemileri Yunan karasularından geçmeden açık denize çıkamayacaklardır. Ayrıca eğer Yunanistan karasularını 12 mile çıkarırsa bu mesafedeki deniz yatağı ve deniz yatağının altı da Yunanistan'ın egemenliğine geçecektir."47 Ege'de Hava Sahasına İlişkin Sorunlar Ege'de Türkiye ve Yunanistan hava sahasının paylaşma hususunda da antlaşmazlık içerisine girmiştir. Yunanistan'ın hava sahasının genişliği ve Ege'deki FIR hattı (Flight Information Region; Uçuş Bildirim Bölgesi) 1974'ten sonra iki ülke arasında gerilim yaratan sorunlar oldu. Yunanistan 6 Eylül 1931 tarihinde yayınladığı Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile karasuları genişliği üç mil olmasına rağmen hava sahasını kıyıdan itibaren üç milden on mile çıkardı. O dönemde Türkiye Yunanistan ilişkilerinin dostane olmasından dolayı Türkiye bu gelişmeye karşı bir tepki göstermedi. Fakat dostane ilişkiler özellikle 1974'te yerini düşmanca ilişkilere bıraktıktan sonra Türkiye 1974'ten sonra Türkiye bu durumun iki ülkenin de taraf olduğu 7 Aralık 1944 Şikago Sözleşmelerine aykırı olduğunu belirterek karşı çıktı ve Yunan ulusal hava sahasını Yunan karasuları gibi 6 mil olarak kabul edeceğini açıkladı. Türk jetleri dört millik bölgeyi Yunan hava sahası kabul etmemekte ve bu durumu ispat için sürekli bu bölgede uçuş yapmaktadırlar.
FIR hattı ICAO çerçevesinde sivil havacılık uçuşlarının güvenliğini sağlamak amacı ile kurulan ve sınırları yine bu örgüt tarafından onaylanan içerisinde uçuş bilgisi arama-kurtarma ve ikaz sistemlerinin sağlandığı bir hava sahasıdır. 23 Mayıs 1952'de İstanbul'da yapılan ICAO toplantısında alınan ve Türkiye'nin de katıldığı bir kararla bu tarihten itibaren Ege'deki FIR sorumluluğu Yunanistan'a verilmişti. Buna göre, Ege'nin bütünü üzerindeki hava trafiğini Atina yönetecek Türkiye sadece kendi karasuları üzerinden sorumlu olacaktı. Fakat 1950'lerin başlarındaki dostluk havası sona erdikten sonra Türkiye 1. Kıbrıs harekatından sonra Yunanistan'dan gelebilecek bir saldırı karşısında hazırlıksız olmamak için 1952'deki düzenlemeyi tanımadığını ileri sürse de 22 Şubat 1980'de ABD ile savunma konusundaki düzenlemeleri tamamlayan Demirel Hükümeti daha önce 1952 düzenlemelerini geçersiz kılan ve Ege Denizi'ni Kuzeyden Güneye ortadan ikiye bölen 714 numaralı notayı tek taraflı kaldırmasının ardından Yunanistan'ında 1157 sayılı notayı kaldırması sonucu sorun çözüldü. Türkiye'nin geri adım atmasında ve böylece sorunun çözülmesinde ABD faktörü, altüst olan hava trafiği, artan uçak bilet fiyatları ve şirketlerin talepleri, bu uygulamAdan asıl Türkiye'nin daha çok zarar görmesi, Yunanistan'dan askeri saldırı tehlikesinin sona ermesi önemli rol oynadı. Fakat Türkiye halen askeri uçaklarla ilgili ikili düzenleme gerektiğini ileri sürmektedir.
Ege'de Askeri Dengeye İlişkin Sorunlar
1974 harekatı sonrası Türkiye ve Yunanistan Ege'deki askeri statükoyu değiştirecek adımlar attılar. Yunanistan'ın Doğu Ege adalarının ve on iki Ada'nın silahlandırılması önemli bir sorun oluşturmuştur. Yunanistan, 1970'den itibaren uluslararası antlaşmalara aykırı olarak adaları silahlandırmış, hatta Limni Adası'nda bir hava üssü kurmuştur.48 Ayrıca Karamanlis hükümeti ABD'ye tepkisini göstermek için NATO'nun askeri kanadından çekilme kararı aldı. Yunanistan Türk kıyılarına yakın olan Ege adalarını silahlandırmasından dolayı Türkiye de İzmir'de 1975 Temmuzu'nda Ege Ordusu olarak adlandırılan 6. Orduyu kurdu. Türkiye'nin bu yeni askeri kuvveti, tamamen NATO'nun dışında ve doğrudan doğruya Türkiye'nin kendi emrinde bir silahlı kuvvet idi. Gerek Ege'den gelecek tehdide karşı olduğundan ve gerekse ABD ambargosuna tepki olarak NATO'ya tahsis etmedi.49 Yunanistan 1980 yılında Türkiye'nin kabul etmesiyle 20 Ekim 1980 tarihinde NATO'nun askeri kanadına geri döndü.50
Azınlıklar ve Patrikhane
Kıbrıs ve Ege sorunlarının dışında Türkiye ile Yunanistan arasında her iki ülkedeki azınlıklar ve Patrikhane'nin konumu sorun olmuştur. Türkiye, Yunanistan'ı ülkedeki Türk azınlığın haklarını ihlal etmekle suçlamış, Yunanistan ise benzeri şikayetleri Türkiye'ye yöneltmiştir. Bunun yanında Atina, İstanbul'da bulunan Fener Rum Patrikhanesi'ni dünyadaki tüm Ortodoks kiliselerinin merkezi olan anlamına gelen "ekümenlik" statüsüne sahip olduğunu iddia etmiştir. Halbuki Lozan'da sağlanan sözlü antlaşmayla Patrikhane'nin sadece İstanbul'da yaşamakta olan Rum ahali için dini merkez olması kararlaştırılmıştı.51
İki ülke arasında yukarıda çerçevesi çizilen sorunlar 1960-1980 döneminde çözülemediği gibi günümüze kadar taşınmış, Soğuk Savaş'ın sona ermesi bile olumlu adımlar atmaya yetmemiştir.
3. Türk-Amerikan İlişkileri52
1945-1960 döneminde Türk-Amerikan ilişkileri sorunsuz bir dönem geçirmesine rağmen 1960­1980 döneminde Türk-ABD ilişkileri ciddi yara almıştır. Özellikle yukarıda özetlenen 5 Haziran 1964 Johnson Mektubu ve 1975-1978 ambargosu Türk-Amerikan ilişkilerinde derin etkiler bırakıp, Türkiye'nin Sovyetler Birliği ve Ortadoğu politikasını tekrar gözden geçirmesine yol açtı. Aslında günümüze kadar gelen Türk kamuoyu ve karar vericilerinin şuuraltında Amerika ile nereye kadar gidilebilir? ABD ne kadar güvenilirdir? gibi şüphelerin perçinlenmesine neden olmuştur. Bu iki temel konu temel belirleyici olsa da bunların dışındaki uluslararası ilişkilerdeki gelişmeler de Türk-ABD ilişkilerinin gelişiminde önemli roller oynadılar.
1962'de Küba krizi ve füzeler meselesi ortaya çıktığında Türkiye de gündeme geldi. Sovyetlerin Küba'ya yerleştirdikleri füzeleri çekmelerine karşılık ABD'nin de Türkiye'deki Jüpiter füzelerini sökmesiyle bir çözüm bulundu ve Ekim 1962'de nükleer bir savaş riski ortAdan kaldırıldı. Fakat bu gelişme Türk kamuoyunun Amerika'nın istediği zaman Türkiye'nin güvenliği ve varlığını tehlikeye atacak kararlar almaktan çekinmeyeceği inancına kapılmasına yol açtı. İkincisi bu olay aslında ABD'nin kendi güvenlik çıkarlarını müttefiklerininkinden daha üstün tutuğunun bir göstergesi olarak değerlendirildi. ABD Küba'daki Sovyet füzelerinin geri çekilmesini sağlayarak kendi güvenliğini bir tehlikeden kurtarırken Jüpiter füzelerini de Türkiye'den sökerek Türkiye'nin Sovyetler karşısındaki güvenliğini zayıflatmış olmaktaydı. Türkiye'de ise 1961 Anayasası'nın liberal ortamında sol akımlar gelişmekteydi ve ABD'nin bu tutumu sol akımların gelişmesine yardım ettiği gibi sol akımlar ciddi bir anti ABD propagandasına başlamışlardı. Bu arAda 1964 Johnson Mektubu Türk-ABD ilişkileri açından çok önemli bir olay olarak ortaya çıktı. İlk defa Ankara sokaklarında ABD'ye "go home" denmeye başlanmıştı. Başbakan İnönü ise bir kabine toplantısında "Dostlarımız ve düşmanlarımız bize karşı birleşmiştir" diyerek ABD tutumunu eleştirmekte ve Türkiye'nin yalnızlığının altını çizmekteydi.53
1964 sonundan itibaren Türkiye Sovyetlere yaklaşırken, aynı dönemde Türk-ABD ilişkilerinde bazı sorunlar ortaya çıkmıştır. Birinci mesele ABD'nin 1964 sonunda ortaya attığı nükleer silahların kullanımında diğer NATO müttefiklerini de ortak etmek istediği Çok Taraflı Nükleer Güç'e (Multi-Lateral Force-MLF) katılmayı Türkiye reddetti. Bu ret ise Podgorny'nin (Yüksek Sovyet Şurası Başkanı) Ankara ziyaretine rastlaması ABD'ye karşı mesaj niteliğindeydi. Türkiye'de gelişen sol akımlar nedeniyle ABD ile ilişkiler ve NATO üyeliği sorgulanmaya başlanmıştı. ABD'nin Yunan yanlısı tutumu bu gelişmelere ivme kazandırmaktaydı.
NATO'nun kurulmasından sonra üye ülkelerdeki ABD kuvvetlerinin durumunu düzenlemek üzere üye devletler arasında 1951 Haziranı'nda Kuvvetler Statüsü Antlaşması imzalanmıştı. Türkiye NATO'ya üye olduktan sonra 10 Mart 1954'te bu antlaşmaya Türkiye de katıldı. Bu çerçeve içerisinde Amerika ile de 23 Haziran 1954'te genel mahiyette bir Askeri Kolaylıklar Antlaşması imzaladı. Bu antlaşmaya dayanarak daha sonra ABD ile Türkiye arasında 91'i bulan ikili antlaşmalar yapıldı. Bu antlaşmalar esas itibariyle iki konu üzerine yoğunlaşmıştı. Birincisi, Amerikalılara sağlanan üs ve tesislerdi. Bunlar da dört kategori idi; hava üsleri (Ankara-Esenboğa, İzmir-Çiğli, Adana-İncirlik ve Diyarbakır-Pirinçlik) stratejik füze üsleri, elektronik komünikasyon tesisleri ve personel ve aileleri için sosyal tesisler. İkinci kısım antlaşmalar Amerikalı personelin Türkiye'de sahip olacağı yetkiler ve ayrıcalıkları gösteriyordu. Bu ayrıcalıkların zamanla genişletilmesi bunların Türkiye'nin egemenlik haklarına ters düşen kapitülasyonlar mahiyetini almasına ve Amerikalı personel ile Türkler arasında sürtüşmelere ve sosyal rahatsızlıklara sebep olmuştur.
1965 Ekimi'nde iktidara gelmiş olan Adalet Partisi Hükümeti'nin Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil 6 Ocak 1966'da yaptığı açıklamada, hükümetin ikili antlaşmaları gözden geçirmekte olduğunu bildirdi. Bundan bir hafta sonra da, 13 Ocak 1966'da Johnson Mektubu Türk basınında açıklanmıştır. Türk Hükümet, 1966 Nisanı'nda Amerika'ya müracaatla İkili Antlaşmaların yeniden düzenlenmesi gerektiğini bildirdi ve ABD bu teklifi kabul etti. 1967 Ocak ayında çalışmalar başladı ve sonunda 3 Temmuz 1969'da daha önce yapılan tüm antlaşmaların yerini alan Savunma İşbirliği Antlaşması imzalandı. 7 Şubat 1970'de Başbakan Demirel tarafından bu antlaşmanın temel prensipleri hakkında kamuoyu bilgilendirildi. Bu antlaşma gizliydi. Temel prensiplerin başında "karşılıklı egemenlik ve eşitlik" prensibi gelmekteydi. Tesis ve üslerde Türkiye'nin muvafakati alınmAdan hiçbir hareket yapılmayacaktı. Üslerin "ortak kullanımı" esastı. Türkiye üs ve tesislerde "tam ve kesin" kontrol ve denetim hakkına sahipti. Yetkili Türk makamları gerekli gördükleri her zaman, bu üs ve tesisleri denetleyebileceklerdi. Nihayet bu üs ve tesislerin faaliyetlerin hiçbiri
NATO'nun amaçları dışına çıkmayacaktı. 24 Eylül 1968' de Amerikalı personelin görev ve yetkileri konusunda da Türkiye ile Amerika arasında bir antlaşma imzalanarak yetki ve ayrıcalıkların kullanılışı Türkiye'nin egemenliği ile uyuşur hale getirilmiş ve kontrol altına alınmıştır.54
1968 yılında Türk üniversitelerinde başlayan sol kaynaşmalar ve bunu takip eden ve genellikle Amerikalılara yönelmeye başlayan terör ve anarşi hadiseleri 1969 Antlaşması'nın yapılmasında ve bu gelişmelerde büyük rol oynadılar. 1969 Ocak ayında Ankara'daki Amerika büyükelçisinin arabasının ODTÜ'de öğrenciler tarafından yakılması bu hadiselerden biridir. 1969 Antlaşması sonrasında Amerika, Türk kamuoyunun daha az tepkisini çekmek için Türkiye'deki otuz bin kadar olan personel sayısı yedi bine indirildi ve Amerikalı askerlerin halkın arasında üniforma ile dolaşması önlendi. Amerikalı aileler büyük şehirlerde halkın içinde ikamet etme yerine ayrı yerlerde toplu olarak yaşamaya başladı. ABD ayrıca Türkiye'de 1962 yılından beri faaliyet gösteren barış gönüllüleri de 1970'e gelindiğinde tamamen geri çağrıldı.55
Türk hükümeti 1971 Haziranı'nda Nihat Erim Hükümeti tarafından konan haşhaş ekimi yasağını, 1 Temmuz 1974'ten itibaren kaldırdı. Bu hadise Amerikan hükümeti ve Kongre çevrelerinde büyük tepkiyle karşılan­dı. Her ne kadar Bülent Ecevit başkanlığındaki hükümet, gerekli kontrol tedbirlerinin alınacağı hususunda Amerika'ya teminat vermiş ise de, daha o zaman Amerikan Kongresi'ndeki eğilim, Türkiye'nin haşhaş ekimini serbest bırakmasına karşılık, Türkiye'ye silah ambargosunun tatbiki şeklinde olmuştu. Bundan sonra Türkiye'nin harekatı, Ada'nın üçte biri üzerinde kontrol kurması ve Yunan lobisinin faaliyetleri Kongre'yi daha da Türkiye'nin aleyhine çevirdi. Ayrıca Vietnam Savaşı'ndan dolayı Kongre Başkan arasındaki kopukluk da Türkiye'ye ambargo konulması için uygun zemin hazırladı.56
1970-1974 arasında Türk-ABD ilişkilerinde ciddi gelişme olmasa da, Türkiye içindeki istikrarsızlık ve terör olaylarından ABD rahatsızlık duymaktaydı. 1974 Kıbrıs Harekatı'ndan sonra ABD 1975 Şubatı'ndan itibaren 1978 Eylülü'ne kadar Türkiye'ye ambargo uyguladı. Bu gelişme ise 1969 Savunma İşbirliği Antlaşması'nın getirdiği Türk-Amerikan ilişkilerine getirdiği sükunete ağır bir darbe indirdi. İlişkilerde ciddi sarsıntıya sebep oldu. Ambargo üzerine Türkiye 3 Temmuz 1969 Antlaşması'nı yürürlükten kaldırdı ve 25 Temmuz 1975'ten itibaren Türkiye'deki bütün Amerikan üs ve tesislerine el koydu. Her ne kadar 26 Mart 1976'da yeni bir antlaşma yapılsa da bu antlaşma bir türlü yürürlüğe konamadı ve nihayet 29 Mart 1980'de 1969 ve 1976 Antlaşmalarının yerini alan ve üs ve tesislerin üzerinde Türkiye'nin egemenlik haklarını tam manası ile gerçekleştiren, Savunma ve Ekonomik İşbirliği Antlaşması imzalandı.57
1978-1980 arası Türkiye'deki istikrarsızlık ABD'yi rahatsız etmişti. Çünkü 1979'da İran İslam Devrimi gerçekleşti ve ABD Türkiye'de aşrı İslami hareketlerin gelişmesinden korktu. Diğer taraftan ise SSCB'nin Afganistan işgali gerçekleşti. Dolayısıyla Afganistan ve İran'dan sonra Türkiye'nin de Komünist akımların yükselmesiyle kaybedilmesinden korkuluyordu. Bu nedenle ABD 12 Eylül 1980 İhtilalini, bu ihtilal istikrar getirdiği için destekledi. ABD'de Kasım 1980 başkanlık seçimlerini Reagan'ın kazanması ile Türk-Amerikan ilişkileri gelişmeye başladı.58 Bu ilişkiler gelişerek Soğuk Savaş sonrası dönemde stratejik ortaklık seviyesine çıktı.
Dış politikAda çok yönlülüğe geçiş süreci 12 Eylül darbesinden sonra hız kaybetmeye başladı. İhtilali gerçekleştirenler uluslararası alanda aradıkları siyasal ve ekonomik destek arayışındayken bu desteği Washington'dan bulmaları Türk dış politikasının tekrar ABD eksenine oturmasını sağladı. "Ermeni karar tasarıları, Türkiye ve Yunanistan'a verilen yardımlarda gözetilen 7/10 oranı, Türkiye'ye uygulanan ticaret kotaları gibi bazı konular nedeniyle Ankara-Washington ilişkileri zaman zaman soğusa da, özellikle 1979'da SSCB'nin Afganistan'ı işgali ile yeniden alevlenen Soğuk Savaş ortamı, İslam Devrimi'nden sonra gerginleşen ABD-İran ilişkileri, ABD'nin "Yeşil Kuşak" girişimi gibi nedenlerle Türkiye ABD için önemli bir müttefik olmaya devam etti."59
Her ne kadar "detente" (yumuşama) dönemi 1962 Küba Krizi ile başlatılmakla beraber aslında bu dönemin temellerinin SSCB'nin 1957'de kıtalararası balistik füze yapma kabiliyetine sahip olduğunu göstermesi ile atılmış olduğu ileri sürülebilir.60 Bu gelişmeden sonra ABD topyekun mukabele stratejisini gözden geçirmeye başladı ve ABD-SSCB arasındaki ikili temaslara ağırlık verildi. Bu yıllar aynı zamanda blok içi çözülmelerin ve blokların hiyerarşik yapılarında bozulmaların ortaya çıktığı yıllar olmuştur. Arı'nın belirttiği gibi, "detente'ın asıl etkisi Blok üyesi ülkelere göreceli de olsa daha serbest hareket etme olanağını vermiş olmasıydı. Bu serbest hareket etme kabiliyeti çerçevesinde ülkeler kendi özel ulusal çıkarları doğrultusunda dış politikalarını tanımlama ve kamuoyunun bu anlamda etkisini ve toplumsal özelliklerini göz önünde bulundurma fırsatını yakaladılar."61
1960'ların başlarında Türk Sovyet ilişkilerinde 1950'lerden miras kalan soğuk ilişkiler devam etmekteydi. Kıbrıs Cumhuriyeti ve Makarios'un bağlantısızlık politikası Sovyetleri çok hoşnut ettiği ve Doğu Akdeniz stratejisi bakımından önemli olduğu için buhranlar sırasında SSCB daima Makarios'u destekledi. Bu nedenle Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahalesinin de daima karşısına çıkmışlardır. Çünkü SSCB'nin endişesi Türkiye'nin kısmen de olsa Ada'yı kontrol altına alması halinde Kıbrıs'ın bir NATO üssü haline alması ihtimalidir. Bu nedenle SSCB dışarıdan müdahaleye karşıydı ve Ada'daki iki toplumun kendi aralarında antlaşmalarını önermekteydi. Bunun anlamı Türk toplumunun Rum toplumunun kontrolüne girmesini kabul etmekti ve Türkiye kabul edemezdi. Örneğin, 8-9 Ağustos 1964 bombardımanında SSCB Türkiye'nin bombardımanı hemen durdurmasını istedi.
5 Haziran 1964 tarihli Johson Mektubu bir taraftan Türk-ABD ilişkileri için bir dönüm noktası olurken, Türk-SSCB ilişkileri için de bir dönüm noktası olmuş, yeni, olumlu bir dönem başlamıştır. Zaten Türk tarafı hem Ortadoğu ile hem de SSCB ile kötü ilişkiler kurarak ortAda kalmak istemediğinden 1950'lerin sonlarından itibaren SSCB ile yumuşama politikası gütmeye başlamıştı. Diğer taraftan 1947'den beri Türkiye-NATO'dan çok ABD'ye dayanarak güvenliğinin temel dayanağı yaptı. Fakat çok fazla ABD'ye güvenen Türkiye'nin bu güvenini Johnson Mektubu kötü bir şekilde sarstı. Bu durum Türkiye'ye süper güç olan komşusu ile soğuk ilişkiler kurmanın gereksizliğini gösterdi.
Bu doğrultuda, Sovyetlerin davetiyle Türk Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin 30 Ekim 6 Kasım 1964 günlerinde Moskova'yı ziyaret etmiştir. Bu ziyaret neticesinde 6 Kasım 1964'te yayınlanan bildiride Türk-Sovyet münasebetlerinde barış içinde bir arAda yaşama ve Sovyetlerin Kıbrıs'a dışarıdan müdahaleye karşı gelmelerine rağmen Ada'da iki ayrı milli toplumun varlığını kabulleri vurgulandı. Bunun anlamı da Sovyetlerin Kıbrıs konusunda Türkiye'ye yaklaşması anlamına geliyordu. Bu ziyaretten sonra Türk-Sovyet ilişkileri ve ziyaretler artmaya başladı. 4-13 Ocak 1965 günlerinde, Yüksek Sovyet Şurası Başkanı Podgorny başkanlığındaki bir Sovyet Parlamento heyeti Ankara'yı ziyaret etmiştir. Sovyet dışişleri bakanı 21 Ocak'ta Izvestiya gazetesine verdiği demeçte, SSCB'nin enosise karşı olduğunu federal sistemin Kıbrıs için bir çözüm şekli olabileceğini söylemişti. Doğal olarak SSCB'nin bu yaklaşımı Yunanistan ve Rum kesiminde hoşnutsuzluk yarattı. Daha sonra Türk-Dışişleri Bakanı Erkin'in ziyaretine karşılı olarak Sovyet Dışişleri Bakanı Gromiko 17-22 Mayıs 1965'te Ankara'yı ziyaret etti. SSCB Türkiye ile yakınlaşma eğilimine girdi. Bu bağlamda İkinci Dünya Savaşı sonrası Türk-Sovyet ilişkilerinin bozulmasına ve hatta Türkiye'nin NATO'ya girmesinde en önemli nedeni olan Sovyetlerin Türkiye'den Toprak talepleri ile ilgili olarak SSCB başbakanı 3 Temmuz 1965'te Ankara'da yayınlanmakta olan haftalık Akis Dergisi'ne verdiği bir demeçte "Biz politik sahAda, ekonomik sahada, kültürel sahAda işbirliği yapmalıyız... Sovyetler Birliği'nin Türkiye'den hiçbir toprak talebi bulunmadığını size beyan ederim" diyordu.62
Bu ziyareti Türkiye Başbakanı Suat Hayri Ürgüplü'nün 9-17 Ağustos 1965 günlerinde Sovyet Rusya'yı ziyareti takip etmiştir. Bu ziyaret sonrası Türk-Sovyet münasebetleri ekonomik alanda da gelişme göstermeye başladı. Çünkü bu ziyaret sırasında Sovyetlerin kredi yoluyla ve bedeli ihraç ürünlerimizle ödenmek üzere Türkiye'de birtakım sanayi tesisleri kurmaları hususunda prensip Antlaşması'na varılmış ve 1965 Ekimi'nde iktidara gelen adalet partisi hükümeti sırasında yapılan antlaşmalarla da bu tesislerin inşasına geçilmiştir. İskenderun Demir Çelik Sanayii, İzmir'de Aliağa Rafinerisi, Seydişehir Alüminyum Kompleksi gibi tesisler böyledir.63
Ekonomik ilişkilerin yanı sıra siyasi ilişkilerde gelişmeye devam etti. Sovyet Başbakanı Kosigin 20-27 Aralık 1966'da Ankara'yı ziyaret etmiş ve Türkiye Başbakanı Süleyman Demirel'de 19-29 Eylül 1967 tarihleri arasında Sovyet Rusya'yı ziyaret etti ve ilgiyle karşılandı. Bu karşılıklı ziyaretlere Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil'in 8-12 Temmuz 1968 tarihlerinde Moskova'yı ve 12-21 Kasım 1969 tarihlerinde de Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'ın SSCB'yi ziyaretleri izledi.64
1970'li yıllarla birlikte Türk-SSCB ilişkilerinde bu olumlu hava sona ermeye başladı. Bu durumda ilk olarak Türkiye'de sol akımlar yükselişe geçip, teröre karışmaya başlarken Sovyet kontrolündeki Sosyalist ülkeler anarşi ve terörün kışkırtıcısı olmuşlardır. Bu nedenle SSCB'ye yönelik şüphecilik ve güvensizlik tekrar canlanmıştır. İkinci olarak, 1974 Türk-Kıbrıs harekatına SSCB'nin karşı çıkması ve 23 Ağustos 1974 deklarasyonu ile Türk askerinin Ada'dan çekilmesini istemesi Garanti Antlaşması'nı geçersiz sayması ve Kıbrıs meselesinin milletlerarası bir konferansta ele alınmasını istemesi, bu atmosferde olmuştur. Üçüncü olarak Yunanistan'daki gelişme­ler de Türk-SSCB ilişkilerinin bozulmasında rol oynamıştır. Birinci Kıbrıs Harekatı'ndan sonra 23 Temmuz'da Yunanistan'da askeri rejimin işbaşından çekilmesi ve Karamanlis Hükümeti'nin kurulması ve Yunanistan'ın NATO'nun askeri kanadından çekilmesi SSCB'yi çok sevindirdi ve Yunanistan'a yanaşmaya başladı.
Ambargo yıllarında Türk-ABD ilişkilerinin zarar görmesi SSCB'yi mutlu etse de, yine bu dönemde Marksist hareketlerin artması ve SSCB'ye yönelik güvensizlik nedeniyle Türk-SSCB ilişkileri geliştirilemedi.
Amerikan Kongresi 1978 Temmuz sonu ile Ağustos başında Türkiye'ye uyguladığı ambargoyu kaldırmaya karar verdiği zaman Yunanistan'dan sonra buna karşı tepki gösteren ikinci devlet SSCB oldu. SSCB Türkiye'nin silahlanmasından ve Türk-ABD ilişkilerinin düzelmesinden hoşlanmadığını açığa vurmaktan çekinmedi. Ambargonun kalkıp Türkiye'ye silah verilmesinin barışa karşı tehdit ve Doğu Akdeniz ve Ege'de bir dengesizliğin kurulması olarak telakki etmiştir. Türkiye ise SSCB'nin bu tepkisinden rahatsız oldu.
12 Eylül idaresinin anarşi ve terörü durdurması ve Reagan yönetimi ile beraber Türk-ABD ilişkilerinin gelişiminden SSCB rahatsız oldu. Fakat, 1980'lerde Türkiye'nin cılız da olsa çok yönlü politika çabaları çerçevesinde SSCB ile ilişkiler gelişmeye başladı.
5. Türkiye'nin Orta Doğu Politikası65
Ortak Osmanlı geçmişinden sonra Türkiye'nin Ortadoğu ülkeleri ile ilişkisi genelde olumsuz oldu. Özellikle Soğuk Savaş'ın başlamasından sonra Ortadoğu ülkeleri bölgede Sovyet yayılmacılığına kolaylaştırırken, Türkiye Sovyet yayılmacılığına karşı ulusal bütünlüğünü sağlayabilmek için NATO'ya girerek Batı ittifakına katıldı. Bu farklılık Türkiye ile Ortadoğu ülkeleri arasında yakınlaşmayı engelledi.
1963-64 Kıbrıs buhranları sırasında ve daha sonra Türkiye tamamen Batı eksenli dış politika takip etmenin kendisini yalnızlığa ittiğini ve kendisi için hayati öneme sahip olan konularda Batı tarafından yeterince desteklenmediğini gördü. Özellikle Johnson Mektubu Türk tarafı üzerinde şok edici etki yaptı. Türk kamuoyunda Batı'ya ve özellikle ABD'ye karşı büyük tepki ve şüphe oluştu. Bu gelişmeler Türkiye'nin dış politikasını tekrar gözden geçirmeye ve çok yönlü dış politika yönünde adımlar atmasına yol açtı. Bu bağlamda yukarıda özetlendiği gibi, SSCB ile ilişkiler gelişirken, Ortadoğu ülkeleri ile de yakınlaşma başladı. 1973 petrol krizinden sonra ise Türkiye'nin bu enerji kaynağına olan ihtiyacından dolayı Ortadoğu Türk dış politikasının temel bir unsuru olarak yerini aldı.
Türkiye dış politikasındaki bu eğilim değişikliğinde "detente" ve Doğu-Batı yakınlaşması, SSCB'nin de bir nükleer güç haline gelmesiyle ABD'nin nükleer şemsiyesinin artık bu bölge için bir güvence oluşturmaması ve ABD'nin ve Batı Avrupa ülkelerinin Kıbrıs konusunda açıkça Yunanistan lehinde bir tavır ortaya koymaları, Yunanistan'ın Ortadoğu ülkelerine yanına çekmeyi başarması önemli, belirleyici rol oynadı.
Politikası 1963 sonrası belirgin hale gelen Türkiye, 1967 Savaşı sırasında öncekilere göre daha net bir tavır ortaya koyarak bu kriz esnasında Arap ülkelerini destekledi ve topraklarında bulunan Amerikan üslerinin Araplara yönelik bir saldırıda kullanılmasına izin vermeyeceğini açıkladı. Türkiye, sınırların güç kullanılarak değiştirilmesine karşı olduğunu ilan ederek Araplara olan desteğini ortaya koydu. Türkiye'nin Arap ülkelerine desteği BM nezdindeki toplantılarda da devam etti. Türkiye, işgal altındaki Arap topraklarının boşaltılması ve Filistin'in devlet kurmayı da içeren var olma hakkının tanınması doğrultundaki çabalara destek verdi. Arap ülkeleri ise Türkiye'nin bu politika değişikliğini memnuniyetle karşıladı.66 Örneğin Türkiye İsrail'e karşı savaşan Mısır, Ürdün ve Suriye'ye yiyecek ve giyecek malzemesi gönderdi.67
1967 Savaşı'nın sonrasında, Kudüs'ün İsrail işgalinde bulunan kutsal Mescid-i Aksa'nın 21 Ağustos 1969'da yakılması, doğal olarak Müslüman ülkeler arasındaki dayanışmanın artmasında önemli rol oynadı. 25 Ağustos'ta Kahire'de yapılan Arap Dışişleri Bakanları toplantısında bir Arap zirvesinden ziyade bir İslam zirvesi yapılmasına karar verildi ve İslam Konferansı Örgütü'nün doğmasına sebep oldu. 35 ülkenin davet edildiği İslam Zirve Konferansı 25 ülkeden gelen temsilcilerle 22-25 Eylül 1969 tarihlerinde Fas'ın başkenti Rabat'ta yapıldı. Türkiye Orta Doğu yönelik yakınlaşma politikasını sürdürdüğünü göstermek için bu toplantıya katıldı. Fakat Türkiye içindeki laiklikle ilgili eleştirilerden dolayı katılım Dışişleri Bakanı düzeyinde kaldı. Türkiye ayrıca bir çekince koyarak, konferans sonunda benimsenen kararları "Birleşmiş Milletler'in kabul veya tasvip ettiği kararlara uygunluğu oranında desteklediğini" açıkladı. Ayrıca Türkiye, İsrail ile her türlü ilişkinin kesilmesi yönündeki karara da katılmadı.68
1973 Savaşı sırasında da Türkiye Arapları desteledi. 10 Ekim'de yaptığı açıklamAda, Arap topraklarının İsrail tarafından işgal edilmesini onaylamayacağını ve bölgede kalıcı bir barışın ancak Arap halkını tatmin edecek bir çözümden geçtiğini ilan etti. Birkaç gün sonra ise Türkiye ülkesindeki üsleri İsrail'e yardım amacıyla kullanılmasına izin vermeyeceğini açıkladı. Diğer taraftan Araplara yardım edebilmesi için Türkiye hava sahasını SSCB'ye açtı. ABD'ye Türkiye'nin yanı sıra ABD'nin Avrupalı müttefiklerinin de topraklarını kullandırma konusunda isteksiz davrandıklarını belirtmek gerekir.69
Türkiye'nin Ortadoğu'ya yakınlaşma politikası meyvelerini vermeye 1965'lerde başladı: 1965 yılında gerçekleştirilen İslam Konferansı'nda ilk defa Kıbrıs'a ilişkin Türk tezlerini destekleyici bir karar alınmıştır. 1966 yılında Mekke'de yapılan konferansta bu destek teyit edilmiştir. İslam Konferansı 1969'da teşkilat haline dönüştürüldü ve Türkiye 1975'te de facto üye oldu ve Kıbrıs için aradığı desteğe de kavuşmuştu. Türkiye ise 1975'te BM Genel Kurulu'ndaki oylamAda Siyonizm'i ırkçılıkla eşdeğer gören kararı destekledi. Ayrıca 1975'te BM Genel Kurulu'nda alınan kararlar doğrultusunda
FKÖ'yü Filistin'in tek meşru temsilcisi olarak tanıdı. Türkiye 1976'da İslam Konferansı Örgütü'nün dışişleri bakanları toplantısına ev sahipliği yaptı ve FKÖ'nün Türkiye'de bir büro açmasına izin verdiğini açıkladı. Öte yandan Arı'nın işaret ettiği gibi, "İslam Konferansı Örgütü'nün Kıbrıs sorununa en açık desteği 1977 yılında Tripoli'de yapılan zirve Konferansı'nda söz konusu olmuştur. Diğer taraftan FKÖ'ye temsilcilik verilmesi ancak 1979'da söz konusu olurken, İsrail ile Arap ülkeleri arasında denge gözetilmesine yönelik politikaya uygun olarak Filistin temsilcisine İsrail temsilcisiyle aynı düzeyi temsil eden "maslahatgüzar" seviyesi verilmiştir."70
Türkiye'nin Orta Doğu bölgesine daha fazla önem vermesine neden olan diğer bir olay 1973 sonrası Türki­ye'nin ekonomik olarak zor durumda kalmasından dolayı Orta Doğu ülkeleri ile ilişkilerini geliştirerek kendisine ekonomik çıkarlar sağlamayı amaçlamış, petrol giderlerini karşılayabilmek için Ortadoğu pazarlarına girmeyi hedeflemiştir.
Türkiye, CENTO'nun 1979 Martı'nda dağılmasıyla beraber bölgedeki stratejik önemi bir kat daha artan ülke haline gelmiştir. Bu çerçevede Körfez İşbirliği Konseyi her ne kadar bir savunma örgütü gibi kurulmamışsa da (Ekonomik İşbirliği Örgütü) aslında bölge ülkelerini olası bir Sovyet ve İran yayılmacılığına karşı ABD tarafından örgütlemeyi amaçladığı için Türkiye tarafından memnuniyetle karşılanmıştır.
Buna karşılık, İsrail'in 29 Temmuz 1980'de İsrail Parlamentosu'nda kabul edilen bir kanunla Kudüs'ün ayrılmaz bir bütün olarak İsrail'in başkenti haline getirmesine diğer Orta Doğu ülkeleri gibi Türkiye de tepki göstermiştir. Türkiye, İsrail'in Kudüs'ün ilhakı üzerine zaten 1956'dan beri maslahatgüzar seviyesindeki Telaviv'deki diplomatik temsilcisini 2. Katip seviyesine indirmiştir. Bu gelişmelerden bir süre sonra Türkiye'de 12 Eylül askeri darbesi gerçekleşmiş ve yeni bir yönetim işbaşına gelmiştir.71
1970'lerin sonlarına doğru Afganistan'ın SSCB tarafından işgali ve İran'daki rejim değişikliği dünyanın dikkatini Körfeze çekti. Bu iki gelişme de ABD için kayıp demekti. Afganistan SSCB tarafından işgal edilirken, ABD'nin Ortadoğu'daki müttefiki Şah rejimi altındaki İran, İslam Devrimi'yle ABD ve Batı karşıtlığının bayraktarlığını yapmaya başlamıştı. Bu gelişmeler Ortadoğu'da dikkatleri birinci derecede çekmeye başlamış, Filistin sorunu ikinci plana düşmüştür. Irak ise SSCB'ye yakın bir ülkeyken İran'a karşı Batı ile müttefik haline geldi ve İran'a karşı savaştı.
Bölgedeki bu gelişmeler Türkiye'nin bölgedeki stratejik önemini tekrar hatırlattı. Bölgede SSCB'nin ileri adımlar atması ve yeni rejimiyle İran'ın ortaya çıkışı ABD ve Batı'nın politikalarını yeniden gözden geçirmelerine yol açtı. ABD, Nixon Doktrini olarak da adlandırılan 1969'dan bu yana uyguladığı aynı zamanda alçak profil politikasını (görüntüyü azaltma politikası) terk ederek önce Carter, arkasından da Reagan ile daha aktif bir tutum almaya karar vermiştir.72 Bu yeni dönemde ABD, Türkiye'yi önemsiyor ve özelikle İran karşısında yeni görevler veriyordu. Fakat Türkiye 1980'lerde yaptığı açıklamalarla Filistin konusundaki politikalarına devam etti ve desteğini sürdürdü.73
6. Türkiye ve AET İlişkileri74
Osmanlı'nın son döneminden itibaren Türkiye Batı'ya yakınlaşma politikası takip eden, kendisini Batı'nın bir parçası kabul eden, Batı ile modernleşmeyi özdeşleştiren bir çizgide bulunmaktadır. Avrupa ülkeleriyle tebaiyyet ve sömürge ilişkisi olmamıştır. Türkiye sadece I. Dünya Savaşı sonrasında Batı'lı güçlerin işgaline uğradıysa da verilen Milli Mücadele hareketi sonunda bu işgal kısa sürede sona ermiştir. Bölgede sadece Türkiye özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında tüm Batı'lı kurumlara ve örgütlerine üye oldu. Bu çerçevede NATO, Avrupa Konseyi gibi örgütlere üye olan Türkiye 1963 Ankara Antlaşması'yla da Avrupa'yla bütünleşmesi içinde yer almak isteğini ortaya koymuştur. Dış ticaretinin yaklaşık yarısı OECD ülkeleriyle olan Türkiye'de kamuoyunun önemli bir çoğunluğu Türkiye'nin Avrupa bütünleşmesine yönelik politikasına karşı çıkmamakta veya bunu onaylamaktadır. Ancak Türkiye'nin bu politikası Avrupa ülkelerinden her zaman beklediği karşılığı görememiştir. Bu durum Türkiye'yi zaman zaman başka arayışlarla dış politika portföyünü zenginleştirmeye yöneltmiştir.75
Güvenlik bağlamında Batı Bloğu'nda yer alan Türkiye Avrupa'daki ekonomik bütünleşmeye de ilgisini ortaya koydu ve Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun 1958 yılında kurulmasından kısa bir süre sonra 31 Temmuz 1959'da Topluluğa tam üye olmak için başvurdu. Bu başvuruda ekonomik açılar yanında Türkiye'nin geleneksel Batılılaşma politikasının rolü büyüktü. Türkiye'nin başvurusuna Avrupa Ekonomik Topluluğu tarafîndan verilen cevapta, Türkiye'nin kalkınma düzeyinin tam üyeliğin gereklerini yerine getirmeye yeterli olmadığı bildirilmiş ve tam üyelik koşulları gerçekleşinceye kadar geçerli olacak bir ortaklık antlaşması imzalanması önerilmişti. Söz konusu antlaşma 12 Eylül 1963 tarihinde Ankara'da imzalandı. Ankara Antlaşması tarafından kurulan Türkiye-AB ortaklık ilişkisinin nihai hedefi Türkiye'nin Topluluğa tam üyeliğidir.
Antlaşma, "hazırlık dönemi", "geçiş dönemi" ve "nihai dönem" olarak üç devri öngörmüştür. Geçiş döneminin sonunda ise gümrük birliğinin tamamlanması planlanmıştır. Antlaşma'da öngörülen hazırlık döneminin sona ermesiyle birlikte, 13 Kasım 1970 tarihinde imzalanan ve 1973 yılında yürürlüğe giren Katma Protokol'de geçiş döneminin hükümleri ve tarafların üstleneceği yükümlülükler belirlenmiştir.
Ancak gerek Ankara Antlaşması gerek Katma Protokol öngörüldüğü şekilde uygulanamamıştır. Bu durumda hem Türkiye'nin hem de Topluluğun sorumluluğu vardır. Türkiye 1970'li yıllarda içinde bulunduğu ekonomik krizler ve bazı siyasi tercihlerle Katma Protokol'den kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirmekten kaçınmıştır. O tarihlerde AET ile ilişkinin bir çeşit sömürü düzeni kurmakta olduğu, pazarımızı Topluluk ürünlerine açmanın sanayileşmemizi ve kalkınmamızı baltalayacağı, dolayısıyla koruma duvarlarının muhafaza edilmesi gerektiği inancı vardı. Bu inanç da Türkiye'nin gerekli adımları atmasına yol açtı. AT'de kendine düşen adımları atmakta tereddüt ediyor, kendi yükümlülüklerini aksatmaya ve ortaklık ilişkisinin geliştirilmesi istikametinde çaba harcamaktan kaçınmaya başlamıştı. 12 Eylül darbesi ise Türk-AT ilişkilerini daha da kötüleştirdi. Yunanistan'ın 1980'de Topluluğa tam üye olması ilişkilerin önünde yeni bir bariyer oluşturdu. 1980 İhtilali sonrası Türkiye ilişkileri dondurulmuş ve mali işbirliğine son verilmiştir. Katma Protokol'ün ise sadece ticari hükümleri işlemeye devam etmiş, diğer bütün hükümleri atıl kalmıştır.
AT iki ülke arsındaki sorunlara taraf olmamaya gayret göstererek Soğuk Savaş döneminde Türkiye ve Yunanistan'a karşı dengeli bir politika izlemeye çalıştı. Yunanistan, 1975'te tam üyelik için Avrupa Topluluğu'na (AT) başvurduğunda AT Başkanlığı, "Ankara'ya Yunanistan'ın başvurusunun Türkiye'nin sahip olduğu hakları etkilemeyeceği güvencesini vermiştir."76 Fakat Yunanistan 1981'de üye olduktan sonra Türkiye'nin önüne her türlü engeli çıkarmaktan geri kalmamıştır. Örneğin, Yunanistan AB'nin Türkiye'ye yapacağı kredileri bloke etmiş ve gümrük birliğini engellemeye çalışmıştır. Aslında Yunanistan Türkiye'yi AB üyesi olarak görmek istemeyen diğer Avrupalılar için de iyi bir bahane olmuştur.
SSCB'nin nükleer güce sahip olmasıyla başlayan ve 1962 Küba krizi sonrası kendini hissettiren "detente" blok içi çözülmelere yol açtı. Bu bağlamda Türkiye'nin de 1960-80 döneminde çok yönlü dış politika takibi için uygun zemin hazırlanmış oldu. Fakat Türkiye'yi çok yönlü politika arayışına iten temel neden bu değildi. 1962 Küba krizinde Türkiye'deki Jüpiter füzelerinin pazarlık konusu olması, 1964 Johson Mektubu, 1975-1978 arası ABD'nin Türkiye'ye uyguladığı ambargo Türkiye'nin Batı ve ABD eksenli dış politikasını tekrar gözden geçirmesine yol açtı. Türkiye diğer sosyalist ülkelerle ve SSCB ile yakınlaştı.
Bu nedenlerin yanında, ayrıca coğrafi, kültürel, güvenlik ve ekonomik sebeplerden dolayı Türkiye, Ortadoğu ülkeleri ile de 1950'lerdeki soğuk ilişkileri tamir etmeye çalıştı ve Filistin konusunda Arapları desteklemeye başladı. Türkiye'nin Kıbrıs konusunda yalnız kalması, Yunanistan'ın Arapların desteğini almaya başlaması ve 1973 Petrol krizi Türkiye'nin Araplara yakınlaşmasında önemli rol oynadı.
1960-80 döneminde Kıbrıs sorunu Türk dış politikasının temel belirleyicisi oldu. Türkiye'nin ABD, Avrupa, SSCB ve Ortadoğu ile ilişkileri bu problemin etkisi altında gerçekleşti. Yunanistan Türkiye ilişkilerinde 1974 öncesi temel problemi Kıbrıs sorunu oluştururken, 1974 sonrası Ege sorunları olarak bilinen bir dizi sorun listeye eklendi. Yunanistan'la Türkiye arasındaki Kıbrıs sorunu ve diğer Ege adaları ve azınlıklarla ilgili tüm sorunlar çözülmeksizin 21. yüzyıla taşındı. Yunanistan'ın 1981'de ABD üyesi olmasıyla sorunlar daha da kompleks hale geldi ve aslında Türkiye'nin işi daha da zorlaştı. AB'ye girememiş bir Türkiye, AB içerisindeki derinleşme sürecine paralel olarak, Yunanistan'la arasında olan sorunlarla ilgili olarak karşısında Yunanistan değil AB görecektir ve görmeye başlamıştır. Orta vadede eğer Türkiye AB üyesi olamazsa veya alternatifler geliştiremezse AB'nin kendisi Türk çıkarları için "en büyük tehdidi" oluşturacaktır.77 ABD ile gelişen ilişkiler ve stratejik ortaklık bu bağlamda Türkiye'yi rahatlatacak, denge kurmasına yardım edecek bir alternatif olarak değerlendirilebilir.
1 Soğuk Savaşla ilgili olarak bakınız; Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, Ankara: İş Bankası Yayınları, 1993; Walter LaFeber (ed), The Origins of the Cold War 1941-1947, New York: John Wiley & Sons, Inc., 1971; Peter Calvocoressi, World Politics since 1945, London: Longman, 1991; Abdülkadir Baharçiçek, "Soğuk Savaşın Anlamı ve Sona Ermesinin Türk Dış Politikası Üzerindeki Etkileri", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, İstanbul: Alfa Yayınları, 2001; Baskın Oran (der), Türk Dış Politikası, İstanbul: İletişim, 2001; Henry Kissinger, Diplomasi, Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2000.
2 Bakınız: Hüseyin Bağcı, "Türkiye ve AGSK: Beklentiler Endişeler", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, ss. 593-616; Ali L. Karaosmanoğlu, "The Evolution of the National Security Culture and the Military in Turkey", Journal of International Affairs, Güz 2000, Cilt. 54, No. 1.
3 1950-60 dönemi Türk dış politikası için bakınız: Hüseyin Bağcı, Türk Dış Politikasında 1950'li Yıllar, Ankara: Metu Press, 2001; Cem Eroğul, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, Ankara: İmge, 1990.
4 Türk-Yunan ilişkileri için bakınız: Faruk Sönmezoğlu, Türkiye-Yunanistan İlişkileri & Büyük Güçler: Kıbrıs, Ege ve Diğer Sorunlar, İstanbul: Der Yayınları, 2000; Birgül Demirtaş Coşkun, "Değişen Dünya Dengelerinde Türk-Yunsan İlişkileri", İdris bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk-Dış Politikası; Şaban Çalı & Birol Akgün, "Çatışmadan Uzlaşmaya: 21. Yüzyıla Girerken Balkanlar'da Türk-Yunan Rekabeti", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası; Erol Kurubaş, "Türk-Yunan İlişkilerinin Psikopolitiği ve Sorunların Çözümü Üzerine Düşünceler", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası; Şükrü S. Gürel, Tarihsel Boyut İçinde Türk-Yunan İlişkileri (1821-1993), Ankara: Ümit Yayıncılık, 1993; A. Suat Bilge, Büyük Düş, Türk-Yunan Siyasi İlişkileri, Ankara: 21. Yüzyıl Yayınları, Ekim 2000; Olaylarla Türk Dış Politikası, (Kolektif Çalışma), Ankara: Siyasal Kitapevi, 1996.
5 Birgül Demirtaş Coşkun, "Değişen Dünya Dengelerinde Türk-Yunan İlişkileri", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, ss. 202-203.
6 Kıbrıs'la ilgili tarihi arka plan için bakınız: Ahmet C. Gazioğlu, Kıbrıs'ta Türkler 1570-1878, 308 Yıllık Türk Dönemine Yeni Bir Bakış, Lefkoşe: Kıbrıs Araştırma ve Yayın Merkezi (CYREP), 2000;
3 Ahmet C. Gazioğlu, Enosis Çemberinde Türkler, Lefkoşe: Kıbrıs Araştırma ve Yayın Merkezi (CYREP), 2000; Nasuh Uslu, Türk-Amerikan İlişkilerinde Kıbrıs, Ankara: 21. Yüzyıl Yayınları, 1999.
7 Hikmet Özdemir, "Akdeniz'in En Uzun Krizi", Yeni Türkiye, Türk Dış Politikası Özel Sayısı, Yıl. 1, Mart-Nisan 1995, s. 250.
8 Nasuh Uslu, "Kıbrıs Sorunu", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 263.
9 Bakınız, Lozan Barış Antlaşması, m. 16, 20 ve 21.
10 Hikmet Özdemir, "Akdeniz'in en Uzun Krizi", Yeni Türkiye, Türk Dış Politikası Özel Sayısı, Yıl. 1, Mart-Nisan 1995, s. 252.
12 "Geçmişten Günümüze Kıbrıs", Yeni Avrasya Stratejileri, Kıbrıs Nereden Nereye, Ankara, 2001, ss. 4-5; Hikmet Özdemir, Akdenizin En Uzun Krizi, s. 253.
13 Hikmet Özdemir, Akdeniz'in En Uzun Krizi, ss. 253-254.
14 Nasuh Uslu, "Kıbrıs Sorunu", İdris Bal, 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 263.
15 Nasuh Uslu, "Türk Tarafı Açısından Kıbrıs Sorununun Boyutları", Şaban H. Çalış, İhsan D. Dağı ve Ramazan Gözen, Türkiye'nin Dış Politika Gündemi, Ankara: Liberte Yayınları, 2001, ss. 213­214.
16 Ibid., ss. 214-217.
17 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, 5. Baskı, Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s. 785.
18 Ibid., s. 786; Hikmet Özdemir, Akdeniz'in En Uzun Krizi, s. 256.
19 Hikmet Özdemir, Akdeniz'in En Uzun Krizi, s. 256.
20 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, ss. 786-787.
21 Nasuh Uslu, Türk Tarafı Açısından Kıbrıs Sorununun Boyutları, s. 215.
22 Nasuh Uslu, "Kıbrıs Sorunu", İdris Bal (Der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s.
23 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, ss. 787-788.
24 Çağrı Erhan, "ABD ve NATO'yla İlişkiler", Baskın Oran, Türk Dış Politikası, İstanbul: İletişim, 2001, ss. 686-687.
25 Türkiye bu Kıbrıs buhranı sırasında, 25 Aralık 1963, 15 Şubat 1964, 13 Mart 1964 ve 7 (veya 5) Haziran 1964 tarihlerinde olmak üzere dört defa Kıbrıs'a müdahale etmeyi düşünmüştür.
26 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, ss. 790-791.
27 Bakınız: Fahir Armaoğlu, Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri, Ankara: TTK, 1991; Haluk Şahin, Gece Gelen Mektup, İstanbul: Cep, 1987.
28 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, s. 792.
29 Ibid., s. 793.
30 Melek Fırat, "Yunanistan'la İlişkiler", Baskın Oran, Türk Dış Politikası, s. 736.
31 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, ss. 796-797.
32 Bakınız: Baskın Oran, Türk-Yunan İlişkilerinde Batı Trakya Sorunu, Ankara: Bilgi, 1991.
33 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, s. 798.
34 Melek Fırat, Yunanistan'la İlişkiler, ss. 737-738.
35 Nasuh Uslu, "Kıbrıs Sorunu", İdris Bal (Der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, ss. 263- 264.
37 Bakınız: İhsan Gürkan, "1974 Kıbrıs Barış Harekatı'nda Siyasal İradenin Oluşumu ve Askeri Uygulama", Faruk Sönmezoğlu (der), Türk Dış Politikasının Analizi, İstanbul: Der Yayınları, 2001.
38 Melek Fırat, Yunanistan'la İlişkiler, ss. 743-44.
39 Fahir Armaoğlu, Siyasi Tarih, ss. 805-806.
40 Fahir Armaoğlu, Siyasi Tarih, ss. 808-809.
41 Nasuh Uslu, "Kıbrıs Sorunu", İdris Bal (Der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, ss.
264- 265; Bakınız: Brian Mandell, 'The Cyprus Conflict: Explaining Resistance to Resolution', Norma Salem (Der), Cyprus: A Regional Conflict and its Resolution, New York: St. Martin's Press, 1992.
42 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1980, ss. 834-835.
43 Kıta sahanlığına ilişkin Türk ve Yunan Tezleri M. Fırat'tan alınmıştır. Bakınız: M. Fırat, "Kıta Sahanlığı Konusunda Yunan ve Türk Tezleri", Baskın Oran (ed), Türk Dış Politikası, Cilt. I., s. 758.
44 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 837; M. Fırat, "Kıta Sahanlığı Konusunda Yunan ve Türk Tezleri", Baskın Oran (ed), Türk Dış Politikası, Cilt. I., s. 756.
45 Türk-Yunan ilişkileri ile ilgili daha detaylı bilgi için bakınız: Melek Fırat, "Yunanistan'la İlişkiler", Baskın Oran, Türk Dış Politikası, ss. 716-768.
46 Ibid., s. 751.
47 karasularına ilişkin Türk ve Yunan Tezleri M. Fırat'tan alınmıştır. Bakınız: M. Fırat, "Kıta Sahanlığı Konusunda Yunan ve Türk Tezleri", Baskın Oran (ed), Türk Dış Politikası, Cilt. I., s. 753.
48 Faruk Sönmezoğlu, Türkiye-Yunanistan İlişkileri & Büyük Güçler: Kıbrıs, Ege ve Diğer Sorunlar, İstanbul: Der Yayınları, 2000, s. 339.
49 Türkiye ile Yunanistan arasında adaları silahlandırmanın dışında, NATO erken uyarı hattı, (Hava Savunma Sorumluluk Sahası) ve komuta kontrol alanları sorunu ortaya çıktı ve bu sorunlar günümüze kadar taşındı. Bakınız, Melek Fırat, Yunanistan'la İlişkiler, ss. 762-763.
50 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, 1914-1980, s. 842.
51 Birgül Demirtaş Coşkun, "Değişen Dünya Dengelerinde Türk-Yunan İlişkileri", İdris Bal (der), 21 . Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 204.
52 Türk-ABD ilişkileri ile ilgili olarak bakınız: Nasuh Uslu, Türk-Amerikan İlişkileri, Ankara: 21. Yüzyıl Yayınları, 2000; Oral Sander, Türk-Amerikan İlişkileri, 1947-1964, Ankara: AÜSBF, 1979; F. Vali, Bridge Across the Bosporus: The Foreign Policy of Turkey, Baltimore: The John Hopkins Press, 1971; Olaylarla Türk Dış Politikası 1919-1995, (Kolektif Eser), Ankara: Siyasal Kitabevi, 1996; George McGhee, The US-Turkish-NATO-Middle East Connection: How the Truman Doctrine and Turkey's NATO Entry Contained the Soviets, New York: St. Martin's Press, 1990; George Harris, Troubled Alliance: Turkish-American Relations in Historical Perspective 1945-1971, Washington: American Enterprize Institute, 1972; İsmail Soysal, "Türkiye'nin Batı İttifakına Yönelişi", Belleten, C: XLV, 1981; Fahir Armaoğlu, Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri, Ankara: TTK, 1991; Haluk Şahin, Gece Gelen Mektup, İstanbul: Cep, 1987; Richard Campany, Turkey and the United States the Arm Embargo Period; New York: Praeger, 1982; Kemal Kirişçi, "US-Turkish Relations: From Uncertainty to Closer Ties", Insight Turkey, C. 2, No. 4, 2000. Hüseyin Bağcı, Demokrat Parti'nin Dış Politikası, Ankara: İmge, 1990; Cem Eroğul, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, Ankara: İmge, 1990; George Harris, Troubled Alliance: Turkish-American Relations in Historical Perspective 1945-1971, Washington: American Enterprize Institute, 1972: Çağrı Erhan, "Türkiye ABD İlişkilerinin Mantıksal Çerçevesi", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası.
53 Vali, Bridge Across the Bosporus, s . 132.
54 Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 823.
55 Çağrı Erhan, "ABD ve NATO'yla İlişkiler", Baskın Oran (ed), Dış Politika, ss. 694-696; Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 824.
56 Fahir Armaoğlu, 20 Yüzyıl Siyasi Tarihi, ss. 809-810.
58 Ibid., s. 825.
59 Çağrı Erhan, "Türkiye ABD İlişkilerinin Mantıksal Çerçevesi", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 121.
60 Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 419.
62 Olaylarla Türk Dış Politikası 1919-1995, (Kolektif Eser), Ankara: Siyasal Kitabevi, 1996,
63 Fahir Armaoğlu, 20 Yüzyıl Siyasi Tarihi, s. 831.
64 Ibid., s. 821.
65 Türkiye Orta Doğu İlişkileri İçin bakınız: Tayyar Arı, 2000'li Yıllarda Basra Körfezinde Güç Dengesi, İstanbul: Alfa 1999; Ramazan Gözen, Amerikan Kıskacında Dış Politika: Körfez Savaşı, Turgut Özal ve Sonrası, Ankara: Liberte Yayınları, 2000; Süha Bölükbaşı, Türkiye ve Yakınındaki Orta Doğu, Ankara: Dış Politika Enstitüsü Yayınları, yıl (yok); Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası; Cemil Oktay, "Soğuk Savaş Sonrasında Orta Doğu'yu Okumak", Sabahattin Şen, (ed) Su Sorunu Türkiye ve Orta Doğu, İstanbul: Bağlam Yayınları, 1993; İhsan Gürkan, "1989-1990 Demokrasi Devrimi ve Soğuk Savaş Dönemi Sonrasında Orta Doğu ve Türkiye", Sebahattin Şen, (ed) Su Sorunu, Türkiye ve Orta Doğu.
66 Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, ss. 419-420.
67 Türkiye'nin Araplara yardımının dökümü için bakınız, Dışişleri bakalığı Belleteni, Ağustos
1967, No. 35, ss. 48-49.
68 Tayyar Arı, "200li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın
Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 420; Armaoğlu, Filistin Meselesi..., ss. 290-92.
69 Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 420, bakınız dipnot 24.
70 Ibid., s. 422; Bakınız; M. Hakan Yavuz, 'İkicilik (Duality): Türk-Arap İlişkileri ve Filistin Sorunu (1947-1994)', Faruk Sönmezoğlu (Der), Türk Dış Politikasının Analizi, İstanbul: Der Yayınları, 2001.
71 Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 423.
72 Bakınız: Tayyar Arı, 2000'li Yıllarda Basra Körfezi'nde Güç Dengesi, 4. Baskı, İstanbul: Alfa, 1999, ss. 158-179.
73 Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 424.
74 Türkiye AB ilişkileri ile ilgili olarak bakınız: Veysel Bozkurt, Avrupa Birliği ve Türkiye, Bursa: Vipaş, 2001.
75 Tayyar Arı, "2000'li Yıllarda Türkiye'nin Orta Doğu Politikası", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 421; Ayrıca Bakınız: İdris Bal, Turkey's Relations with the West and Turkic Republics, Aldershot: Ashgate, 2000, ss. 43-49; Eric Rouleau, 'The Challenges to Turkey', Foreign Affairs, C. 72, No. 5, November/December 1993.
76 Birgül Demirtaş Coşkun, "Değişen Dünya Dengelerinde Türk-Yunan İlişkileri", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, s. 213; Bakınız: Constantine Stephanou ve Charalambos Tsardanides, 'The EC Factor in the Greece-Turkey-Cyprus Triangle', Dimitri Constas (Der), The Greek-Turkish Conflict in the 1990s, Domestic and External Influences, New York: St Martin's Press, 1991.
77 İdris Bal, "Soğuk Savaş Sonrası Türk Dış Politikası İçin Türk Cumhuriyetleri'nin Önemi", İdris Bal (der), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, İstanbul: Alfa Yayınları, ss. 330-333; Bakınız: İdris Bal, "EU, Turkic Republics and Turkish Dilemma", Pakistan Horizon, C. 49, No. 1.