Türkiye-Rusya-Avrupa Gaz Üçgeni Borular-Fiyatlar-Balkanlar
Türkiye-Rusya ve Avrupa arasındaki doğal gaz meselesi o kadar çok tartışılıyor ki dünya enerji kamuoyu son altı aydır bu konuyu yakından takip ediyor. Meselenin iki ayağı var: Fiyat sorunu ve meşhur Türk Akımı boru hattı.
Gazprom’un Türkiye ile yaptığı gaz ticaretinde ilk muhatabı devlet şirketi Botaş. Bunun yanında Rusya’dan gelen gazın 3’te 1’ini getiren ve çoğu Rus ortaklı özel şirketler de Gazprom’un bir diğer muhatabı. Bilindiği üzere uzun fiyat pazarlıkları yılbaşından beri sürerken şimdilik sadece özel sektörle Gazprom arasında bir anlaşmaya varılabildi. Botaş ile Gazprom ise %10.25’lik indirim oranında anlaşsa bile indirimin formüldeki başlangıç fiyatına mı yoksa nihai fiyata mı uygulanacağı konusu henüz netlik kazanmadı.
Burada şunu vurgulamakta fayda var: İçinde yer aldığımız Avrupa gaz ticaret havzasında alıcı piyasanın egemen olduğu koşullarda dahi Türk tarafı, devlet-özel sektör olsun, gaz fiyatlandırmalarını eski usul, yani doğrudan indirim talebi üzerinden yürütüyor ve spot piyasa (hub) endeksleme seçeneğini hiç telaffuz etmiyor. Oysa Avrupa gaz ticaretinde artık petrol ürünü endeksli uzun erimli kontratlar ağırlığını kaybediyor. (http://www.eppen.org/haberdetay3.php?haberID=38) Biz ise böyle ‘zahmetli’ ve ‘nitelikli’ işlere kafa yormuyor ve on yıllardır yaptığımız gibi 1-2 puanlık indirimin peşinden koşuyoruz. Her dönem de kaydı başa sarıp acaba bu sene fiyatlar ne olacak endişesini yaşıyoruz. Oysa ki masaya hub endeksleme kozunu koysak zaten bu indirimin çok daha fazlasını alırız, yeter ki planlayalım.
İç piyasada sübvansiye edilen fiyatlar Dolar-TL paritesine bağlı olarak değişmekle birlikte ortalama $300/mcm seviyesinde seyrediyor. Özel sektör, her çeyreğe göre farklılık arz etse de aldığı 70 dolar civarındaki indirimle ithalatını bu seviyenin kıl payı altında bir fiyatla yapıyor. Bu şu demek: Başta toptan satıcılar olmak üzere sektörün durumu hala hassas. Beklendiği gibi TL’nin daha fazla değer kaybetmesi halinde olacakları ise varın siz düşünün: Ya içeride zam ya da dışarıda yeni bir pazarlık koşturmacası! Gazprom kendi ortaklarını bile can suyuna muhtaç şekilde teyakkuzda tutacak bir pazarlama politikası izliyor ki bu, ‘kaçan kovalanır’ ilkesi düşünüldüğünde kendi açısından başarılı bir uygulama. Petrol fiyatlarındaki düşüşün 6 ay sonra yansımasıyla birlikte 300 dolar seviyesine çekilen gaz fiyatlarında Botaş ise pazarlıklar devam etse de sanki indirimi nihai gaz fiyatı üzerine uygulamaya razı olacak gibi duruyor. Ancak, Botaş’la Gazprom arasındaki fiyat pazarlığı çok daha önemli bir meseleye de bağlı: Türk Akımı projesinin inşaatı!
Güney Akım iptaliyle birlikte ortaya çıkan bu projeye aslında neden gereksinim duyuldu? Buradan başlarsak şunu hatırlatmakta yarar var: AB, "Gaz arzını çeşitlendireyim, kendi enerji birliğimi kurayım ve Gazprom başta olmak üzere başka ülke şirketlerini mümkün olduğunca sınırlandırayım" diyor. Bu doğrultuda "Enerji Paketleri" çıkarıyor, ortak "Şebeke İşleyiş Düzeni"ne geçiyor, hatta Enerji Birliği’nden söz ediyor ve siyaseten Bulgaristan gibi devletlere de baskı uygulayıp "Ruslarla anlaşamazsın" diyor. Moskova da AB'nin stratejisine yüksek maliyetli projelerden kaçınırken karşı stratejiyle cevap veriyor: "Madem enerji birliğini kuruyor ve beni istemiyorsun o halde ben de yeni şartlara uyum sağlıyorum, artık sana gazı sınırda satacağım nihai kullanıcılarla ilgilenmiyorum" diyor. Kısacası enerji çalışmalarının altın kuralı işliyor: Arz talebi yaratmıyor, talep arzı çekiyor ve şeklini belirliyor! Ancak bir de meselenin jeopolitik boyutu var: Rusya toplam talebi 10 bcm olan Balkan coğrafyasındaki 'Ortadoks' kardeşleriyle tamamen duygusal(!) bir proje üzerinden planlarını devreye sokmak istiyor. Bulgaristan yerine Türkiye ve Yunanistan’ı oyuna sokuyor. Sonrası ise bilindik Gazprom müşterileri yani Makedonya, Sırbistan, Macaristan, Avusturya ve hatta kardeş Bosna içerisindeki Sırp Cumhuriyeti. Buna karşın Batı'nın desteklediği TAP ve sonrasında IAP hatlarının hedefi ise Arnavutluk-Kosova-Karadağ-Bosna Hersek ve Hırvatistan. Rusların amacı jeopolitik önem arz eden Balkan coğrafyasında ‘Türk’ Akımı boru hattı üzerinden Moskova’nın nüfuzunu yeniden güçlendirmek. Hele ki önümüzdeki yıl içinde Yunanistan’ın eurodan çıkışı, Balkan ülkelerindeki ekonomik durum ve bölgedeki hassas etnik dengeler dikkate alındığında Moskova büyük oynuyor. E o dengeleri iyi bilen ve gerektiğinde kaşıyabilen Batı da tabii ki boş durmuyor. Mayıs ayında Bosna ve Makedonya’da yaşanan etnik olaylar bana 19.yüzyılda Balkanlar üzerindeki Avusturya-Macaristan/Rusya/Osmanlı İmparatorlukları arasındaki tarihi güç mücadelesinin bu sefer boru hatları siyasetiyle yeniden üretildiğini söylüyor. Yalnız bu sefer biz pek işin içinde yokuz ama olabiliriz. Nasıl mı? İşte bu adı Türk kendi Rus olan yeni akımı kendi çıkarlarımıza göre şekillendirerek.
Ruslar zaten çok maliyetli ve şüpheyle yaklaşılan Güney Akım yerine daha ekonomik yol olan Türkiye üzerinden gazlarını Avrupa'ya satmayı planlarken ve üstelik AB, Avusturya-Baumgarten Hub'ındaki %50 Gazprom hissesini bloke etmişken ve Moskova yaptırımlardan sıkışmışken bize Ruslara şunu diyebileceğimiz bir fırsat doğuyor: Boş verin Türk-Yunan sınırındaki fiziki bir noktayı, gelin Türkiye ile birlikte Türkiye'de sanal Avrasya Gaz Hub'ına ortak olun. İlk adım olarak da hattın ilk kısmında kontrat dışı kalacak 1.75 bcm'lik miktarı burada spot piyasada fiyatlandıralım. Böylece hem karşılıklı bağımlılık sağlanmış olur hem de kurulacak ticaret merkeziyle gazı gazla rekabet ettirip fiyatın buradan belirlenmesi hedeflenebilir. Peki durum böyle mi? Maalesef şimdilik değil! Mevcut durumda müzakereler ilerlemiyor, aslında bu haliyle ilerlememesi de daha iyi. Çünkü Ankara’nın yukarıda bahsedilen gaz ticaret merkezi vizyonu görünmüyor ve işin kötüsü Ruslar da algı operasyonlarıyla ismine ‘Türk’ dedikleri bu hatla Türkiye’yi sadece koridor ya da transit olarak geçmeyi düşünüyor ve Yunanistan’ı merkez yapmak istiyorlar. Türkiye bu teklife razı olacaksa Doğu-Batı enerji koridorundan daha kötü bir duruma yani bu sefer Balkanlarda Rus egemenliğinde koridor olmaya yeşil ışık yakacak demektir. Balkanlarda ortak boru hattı yapabilmemiz mümkün değilken ancak Rusları burada kurulacak hub’a ortak etmekle bunu dengeleyebiliriz yoksa iş tamamen bizim aleyhimize dönecektir. Batı’dan yediğimiz kazıklara ilaveten Rus borusu da sırada bekliyor demektir.
Bu mesele çeşitli ekonomik, jeopolitik çıkar tanımlamalarından bağımsız olmadığı için ileride daha çok tartışılacaktır. Burada yapılması gereken Türkiye’nin enerji forumu gibi platformlarda Rus tarafıyla bu konuyu akademik-teknik düzeyde tartışması ve kendi çıkarlarını gündeme getirebilmesidir. Aksi takdirde büyük devletlerin algı operasyonları devreye girer, çıkarımıza olmasa da bu tarz boru hattı projeleri Türkiye’ye büyük imkanlar getirecekmiş gibi içeride ‘pazarlatılır’, zaten şu anda yapılan da Türk’e Türk(!) Akımı propagandasıdır!
Türkiye gibi şovmeni ve bunu yiyeni bol bir ülkede daha önce hayatında hiç petrol-gaz çalışması yapmadığı halde kendini ‘uzman’ lanse edebilenlerin çıkar ilişkisi ve şöhret için Karadeniz geçişli bu projeye balıklama ‘atlaması’ şaşırtıcı olmamaktadır. Şunu unutmamak gerekir: Uluslararası ilişkilerde kazan-kazan-kazan güzel bir söylem oyunudur ama gerçekte taraflardan biri mutlak kaybeder. Avrupa-Rusya-Türkiye arasındaki gaz üçgeninde kaybeden tarafta olmak istemiyorsak kendimiz ticari hub olmayı hedeflemeli ve Rus ile Avrupa tarafına yarayacak projelerden uzak durmalıyız. İç üretimimiz olmadığından dış tedarikçilerimizi buna ikna etmeli ve gerekli altyapı yatırımlarını yaparak birden fazla alıcı/satıcıyı ülkemizde buluşturacak ortamı kurmalıyız. Fiziki bir nokta yerine çeşitli LNG ve boru gazı kaynaklarını sanal bir merkezde kurgulamalı ve ticareti de EPİAŞ altında gerçekleştirmeliyiz. Buradan fiyatlanacak gazı satın almak isteyen müşteriler o zaman sınırımıza yığılacaktır. Bize göre daha planlı çalışmaları olan Yunanistan da bu durumda Türkiye ile rekabet edemeyecektir. Atina ile işbirliği yine güzel görünen ama içi boş bir söylemdir çünkü enerji sert çatışmaların olduğu gerçekçi bir alandır.
Bu bağlamda, kuruluşunun birinci yılını kutlayan EPPEN enerji meselelerinde yapıcı eleştirel üslup ve gerçeklerin dillendirilmesi şiarıyla uluslararası işbirliğine açık ama Türkiye’nin ulusal çıkarlarını önde tutan bakış açısıyla yayınlarına devam edecektir. Bu vesileyle enerji kamuoyunun tarafımıza göstermiş olduğu ilgiye teşekkür eder ve ülkemizdeki enerji farkındalığına bir nebze olsun katkı sunduysak bundan onur duyduğumuzu belirtmek isteriz.