Otomatik Şanzımanlar - PDF
Download "Otomatik Şanzımanlar"
2 Otomatik Şanzımanlar Taşıtın hızına, gaz kelebeği pozisyonuna, yol ve yük şartlarına bağlı olarak viteslerin otomatik olarak değişmelerine imkan veren bir sistemdir. Hız ve tork ihtiyacına göre gerekli olan vites aralıkları planet dişli sistemi ile sağlanır. Dişli tertibatını oluşturan her dişli ile taşıyıcı sıra ile sabit tutularak değişik dişli oranları sağlanır. Bunlar planet dişlisi yörünge dişlisi ve güneş dişlidir. Otomatik şanzımanda kavrama ve frenler planet dişlilerin her bir parçasını kilitleyerek dişli oranlarını kontrol ederler.
4 1. Mekanik kontrol ünitesi Mekanik kontrol ünitesi, hidrolik kontrol ünitesinin gönderdiği basınçlı yağ ile vites durumlarını gerçekleştirir. Mekanik kontrol ünitesi temel olarak planet dişli sistemlerinden oluşur.
5 1.1 Planet Dişli Sistemi Merkezinde bulunan Güneş dişli ile hareket iletimini sağlayan dişlilere planet dişlisi ve bu dişlinin üzerinde bulunduğu sisteme de planet taşıyıcısı denir. Planet dişliler iç dişli üzerinde hareket ederler. Bu sisteme Planet Dişli Sistemi denir. Planet dişli Güneş dişli Yörünge dişli Planet taşıyıcı
6 Büyük güneş dişli Küçük güneş dişli Kısa planet dişli Uzun planet dişli Planet taşıyıcı Yörünge dişli
7 2. Tork Konvertörü 2 1 Çalışması: Tork konvertör şekilde olduğu gibi bir pervanenin diğer pervane kanatlarına hava çarptırarak döndürmesi prensibi ile çalışır. Tek fark hava yerine yağ kullanılmasıdır.
9 2.0 Tork Konvertörün Görevleri 1-Motor tarafından üretilen momenti (torku) artırmak, 2-Motor ve güç aktarma organlarında meydana gelen burulma ve titreşimlerini yok etmek, 3-Otomatik şanzıman yağ pompasına hareket vermek. 4-Motordan aldığı hareketi şanzımana iletmek
10 Pompa Statör Türbin
11 2.1 Pompa Doğrudan motor tarafından döndürülür
12 2.1 Pompa Pompa motor krank miline veya volana bağlıdır. Motordan aldığı hareket ile dönmeye başlayan pompa, tork konvertör içerisinde bulunan yağı hareketlendirir. Yağın hareketlenmesiyle oluşan santrifüj kuvveti türbine çarparak, türbinin de hareketlenmesini sağlar. Şanzıman giriş mili Türbine bağlıdır. Çok diskli kavramalar giriş milinden gelen hareketi planet dişli sistemine aktarırlar
13 2.2 Türbin Pompa çarkının göndermiş olduğu yağ kuvvetiyle etkisiyle döndürülür. Şanzıman giriş mili Türbin çarkına bağlıdır. Çok diskli kavramalar giriş milinden gelen hareketi planet dişli sistemine aktarırlar
14 2.3 Rotor (Statör) Tek yönlü kavrama üzerinden şaseye bağlıdır. Türbin çarkından çıkan yağ Pompa çarkına ters yönde çarptığında kilitlenerek yağın yönünü değiştirip tork artışı sağlar. Aslı Hidrolik kavrama olan sistem Rotor çarkının ilavesi sonucu tork artışı sağladığından Tork Konvertör adını almıştır. Rotor çarkı
15 3. Yağ pompası Otomatik vites kutularında hidrolik devrelere gerekli yağ basıncını sağlamak üzere yağ pompaları kullanılır. Bu yağ pompaları genellikle dişli tip, paletli tip ve rotorlu tiptir. Yağ pompasının görevleri; 1-Planet dişli sistemleri için gerekli basınçlı yağı göndermek, 2-Tork konvertöre sürekli yağ pompalamak, 3-Kavramalar, servolar, hidrolik kumanda ünitesi (valfler) için yağ basıncı sağlamaktır.
16 3.1 Yağ pompasının konumu
17 4. Hidrolik kontrol ünitesi Hidrolik kontrol ünitesinin temel görevi, yağın basıncını kontrol ederek gerekli ünitelere göndermektir. Hidrolik kontrol ünitesi, sistemi dolaşan sıvı yağ kanalları ve boruları ile sıvının istenilen şekilde kullanılmasını ve kontrol altına alınmasını sağlamak üzere bir seri valfden meydana gelir.
18 Yağ sıcaklık sensörü G93 NTC tipinde bir sensördür Değişken basınçları ayarlamak için Sıcaklığa bağlı sıcak değişim programı kilitleme kavramasının çalışması için. Yağ sıcaklığı çok yükseldiği zaman yaklaşık C de kilitleme kavraması açılır C de motor torku azaltılır.
19 Yağ basınç şalterleri G193/G194 G194 K1 kavrama basıncındaki artmayı izler G193 B2 fren basıncındaki artmayı izler
20 AYARLAMA VALFLERİ 0 ile maksimum arasında ayarlama yaparlar. Kontrol ünitesi akım miktarını değiştirmek suretiyle valfi herhangi bir açıklığa ayarlayabilir. N 91 N 93 AÇMA-KAPAMA VALFLERİ İki konumlu valflerdir. Ya tam açık, yada tam kapalıdır. Basınçlı yağı yönlendirmek için kullanılırlar. Kontrol ünitesi akımı vererek valfi açar, akımı keserek kapatır. N 89 N 89 N90 N 92 N 94
21 Yağ basınç şalterleri G193/G194 Şalter açık Yağ basıncı < Yaklaşık 3 bar Şalter kapalı Yağ basıncı > Yaklaşık 3 bar
22 Şanzıman giriş hız sensörü G182 K2 Disk grubu G182
23 Şanzıman çıkış hız sensörü G195 Park kilidi ile çıkış dişlisi G195
24 4.1 Elektronik kontrol Elektronik kontrol ünitesinin görevi, otomatik vites kolunun aldığı konuma göre vites durumlarını gerçekleştirir.
25 4.2 Otomatik vites kutusunun acil durumlarda çalışması Belli yapı parçalarının devre dışı kalması durumunda, otomatik şanzımanın normal çalışması olanaksızdır. Bu durumda otomatik şanzıman, sadece acil durumda çalışma modunda çalıştırılabilir. Acil durumda çalışma sırasında, konvertör kilitleme kavraması kapalı değildir ve şanzıman, 3.vitesdeki tüm ileri hareket kademelerindedir.
26 Otomatik Şanzıman Çeşitleri 1-Yarı Otomatik Şanzımanlar 2-Tam Otomatik Şanzımanlar 2.1 Multitronik Şanzıman (CVT) 2.2 DSG Şanzıman
27 1-Yarı Otomatik Şanzımanlar
28 Yarı otomatik transmisyonlar; vites geçişlerinin manuel şanzımandaki gibi sürücüye bırakıldığı fakat debriyaj olmayan, gaz kesmeden de viteslerin geçirilebileceği, senkron olayını kendi halleden vites kutularıdır. Debriyaj pedalı bulunmamaktadır ve bu transmisyon sadece bir kolun ileri-geri hareket ettirilmesiyle çalışır: kolun "+" işaretine doğru hareket ettirilmesiyle vites büyütülürken, "-" işaretine doğru hareket ettirilmesiyle vites küçültülmüş olur. Bu iş lemler çok az bir güç uygulanarak rahatlıkla yapılabilmektedir.
29 2.1 Multitronik Şanzıman (CVT)
30 2.1.1 CVT (Continuously Variable Transmission) Sürekli değişken otomatik şanzıman. Bu prensipte varyatör yardımıyla en kısa ve en uzun aktarım arasındaki oran kademesiz olarak ayarlanabilir. Motorun güç aktarımından optimal bir şekilde faydalanabilmek için kademesiz bir aktarım en uygun olanıdır.
31 2.1.2 Temel Prensip Multitroniğin temeli varyatördür. Varyatör, iki konik disk çifti ve her konik diskin kama aralığında çalışan özel bir zincirden oluşur. Zincir güç aktaran elemandır. Birinci disk seti motordan tahrik alır. Tork zincir üzerinden ikinci disk setine aktarılır ve oradan da difransiyel dişli kutusuna iletilir.
33 Varyatörler çift piston prensibiyle çalışır. 1.ve 2.disk setleri, konik disklerin preslenmesi için ayrı birer silindir (presleme silindiri) ve aktarımın konumlanması için ayrı birer silindire (konumlama silindiri) sahiptir. Çift piston prensibiyle daha düşük miktarda basınçlı yağ kullanarak çok hızlı bir şekilde aktarım oranının değiştirilmesi ve daha düşük basınç seviyesinde, konik disklerin her zaman yeterli bir şekilde preslenmesini sağlamak mümkündür.
34 Motorda her silindirde eşit miktarda yanma gerçekleşemediği için krank mili üzerinde burulma titreşimleri meydana gelir. Bunu en az seviyede şanzımana iletmek için bir volan dişlisi sönümleme ünitesi ya da iki kütleli volan dişlisi üzerinden motor torku şanzımana iletilir.
35 İleri hareket durumu: İleri hareket kavramasının çelik diskleri güneş dişlisine, balatalar ise planet taşıyıcısına bağlıdır. Araç ileri harekete geçeceği zaman ileri hareket kavramaları sıkıştırılır ve güneş dişli ile planet taşıyıcısı beraber dönerler, tork giriş miline akrarılmış olur, araç ileri harekete geçer.
36 Geri hareket durumu: Bir planet dişli takımı yardımıyla geri hareket sırasında dönme yönü değişikliği gerçekleştirilir.
37 Planet dişli takımı, planet dönme seti olarak üretilmiştir. Sadece geri hareket için dönme yönünün değiştirilmesini sağlar. Geri hareket için planet dişli takımındaki aktarım oranı 1/1 dir.
39 Geri vites kavramasının balata diskleri içi boş dişliye, çelik diskler ise şanzıman muhafazasına bağlıdır. Araç geri harekete başlayacağı zaman kavrama balataları içi boş dişliyi sabitler ve ikinci planet dişli iç dişli üzerinde geri harekete başlar dolayısıyla planet taşıyıcısı motorun dönüş yönün tersinde harekete geçer. Araç geri harekete başlar.
40 2.1.3 Tork aktarımı
41 2.1.4 Vites Değişimi Makara çiftinin konik yüzeyleri birbirine doğru itildiğinde, zincir dışarı doğru kayar ve zincirin hareket çapı büyür. Konik yüzeyler birbirinden uzaklaştığında, zincir içeri doğru kayar ve çap azalır. İki makara çiftinin çapları arasındaki oran vites oranını belirler. "Aktarma adımları" teorik olarak sonsuzdur çünkü hareket çapları sonsuz bir şekilde değiştirilebilir.
42 2.2 Çift Kavramalı Şanzıman (DSG)
43 2.2.1 DSG (Direct-Shift Gearbox) Geleneksel otomatik şanzımanlardaki gibi tork konvektörü olmayan bu şanzıman, iki dişli grubu ve iki adette çok diskli kavramadan oluşmaktadır. Birinci kavrama tek rakamlı şanzıman dişlilerini ve geri vites dişlisini, ikinci kavrama ise çift rakamlı şanzıman dişlilerini harekete geçiriyor. Bir üst vitese geçme zamanı geldiğinde, kavrama diğer dişliyi hazır beklettiği için vites geçiş süresi 8 milisaniye dolayında gerçekleşmektedir. Yağlı ve yağsız olarak iki tip kavrama tipi bulunmaktadır.
45 2.2.2 Temel prensip Elektromekanik şanzıman prensip olarak iki adet birbirinden bağımsız şanzımandan oluşur. Her bir şanzıman parçası işlev olarak bir düz şanzıman gibi yapılmıştır. Her bir şanzıman parçasına bir diskli kavrama takılmıştır.
46 Creep ayarı; gaz pedalına basmaya gerek kalmadan park ederken aracın adım hızında hareket etmesini sağlar. Bir acil durum programı; Acil bir durumda meydana gelen arızalara göre yalnızca 1. ve 3. viteslerde veya sadece 2.viteste araç sürülebilir.
47 2.2.3 Yapısı Her iki disk kavrama DSG yağı içinde çalışır. Mekatronik tarafından değiştirilecek olan vitese bağlı olarak ayarlanarak, açılır ve kapatılırlar. K1 diskli kavrama üzerinden 1., 3., 5. ve geri vites değiştirilir. 2., 4. ve 6. vites, K2 diskli kavrama üzerinden değiştirilir. Şanzıman parçasının birinde her zaman güç bağlantısı vardır ve diğer şanzıman parçasında sonraki vitese geçilmiştir, ancak bu vitesin kavraması açıktır. Her vites için bir düz şanzımanda bulunan geleneksel senkromeç ve değiştirme ünitesi mevcuttur.
50 İki giriş miline uygun olarak elektromekanik şanzımanda İki adet çıkış mili bulunmaktadır. 1.Çıkış Mili
51 2.Çıkış Mili
52 Geri dönüş mili 2. çıkış milinin dönüş yönünü ve böylece diferansiyele ait aks tahriki dişli takımının dönüş yönünü değiştirir. 1. çıkış mili üzerinde bulunan 1. vites ve geri vites ortak vites dişlisiyle ve 2. çıkış mili üzerinde bulunan geri vites değiştirme dişlisiyle döner. Geri dönüş mili, 1. vites ve geri vitese ait ortak vites dişlisi ile 1. Çıkış milinin ve geri vitese ait vites geçirme mili ile 2. çıkış milinin üzerine gelir.
53 2.2.4 Diferansiyel Her iki çıkış milin üretilen torku, sahip oldukları tahrik eden ara dişliler üzerinden diferansiyele aktarır. Diferansiyel, torku aks milleri üzerinden tekerlere aktarır. Not: Diferansiyele park kilit dişlisi entegre edilmiştir.
54 2.2.5 Senkromeç Bir vitese geçmek için vites manşonu, vites değiştirme dişlisinin dişine doğru itilmelidir. Senkromeçlerin görevi, değiştirilecek olan dişliler ile vites manşonu arasında eşzamanlı bir hareket sağlamaktır. Senkromeçlerin temeli molibden kaplamalı pirinç senkromeç bileziklerdir.
55 1., 2. ve 3. vitesler üçlü senkromece sahiptir. Tek katlı konik sisteme karşın çok daha fazla sürtünme yüzeyi sunulmuştur. Senkronizasyon performanslı olduğu için artan ısıyı aktaracak daha büyük bir alan mevcuttur. Düşük viteslerde farklı değiştirme dişlileri arasındaki büyük devir farkları daha hızlı şekilde ayarlanabilmektedir. Vitesler daha az kuvvet harcanarak takılabilmektedir.
56 4., 5. ve 6. vitesler tek katlı bir konik sisteme sahiptir. Burada vites değiştirme anındaki devir farkları fazla büyük değildir. Bundan dolayı devir adaptasyonu daha hızlı gerçekleşir. Senkronizasyon için büyük bir efor sarf edilmesine gerek yoktur. Geri vites ise çift katlı bir senkromece sahiptir.
57 2.2.6 Tork girişi Üretilen tork, krank milinden çift kütleli volan dişlisine gelir. Çiftli kavramanın giriş göbeğinde bulunan çift kütleli volan dişlisinin geçmeli dişli, üretilen torku, diskli kavramanın taşıyıcı diskine aktarır. Bu disk K1 kavramasının dişli disk taşıyıcısı üzerinden diskli kavramanın ana göbeği ile bağlanmıştır. K2 kavramasının dişli disk taşıyıcısı da aynı şekilde ana göbek ile güç bağlantısı içindedir.
58 2.2.7 Tork Aktarımı Araçta tork aktarımı motorun torku çift kütleli volan dişlisi üzerinden elektromekanik şanzımana aktarılır. Önden çekişlli araçlarda aks milleri difransiyelden gelen torku ön tekerleklere aktarır. Dört tekerden çekişli araçlarda üretilen tork, ek bir transfer kutusu yardımıyla arka diferansiyele buradan da arka akslara aktarılır.
59 2.2.8 Hidrolik kumanda Mekatronik şanzımanın içindedir; etrafı DSG yağı ile çevrilidir. Elektronik bir kontrol ünitesinden ve elektrohidrolik bir kumanda biriminden oluşmaktadır. Mekatronik, şanzımanın merkezi kumanda ünitesidir. Bunun içinden tüm sensör sinyalleri ve diğer kontrol ünitelerinin tüm sinyalleri geçer ve tüm işlemler burada devreye sokulur ve denetimi yapılır.
60 Bu tümleşik ünitede on iki adet sensör bulunmaktadır. Sadece iki sensör sistemin dışında bulunmaktadır. Hidrolik olarak sekiz tane, vites konumlandırıcısını altı adet, basınç modülasyon valfi ve beş adet değiştirme valfi üzerinden kumanda eder ve ayarlar ve her iki kavramanın basıncını ve soğutucu yağ akışını kumanda eder. Mekatronik kontrol ünitesi, kavramaların konumunu, vites ayarlayıcıların konumunu ve ana basıncı öğrenir (adapte eder).
62 Elektrohidrolik kumanda ünitesi, Mekatronik modüle entegre edilmiştir. Kumanda ünitesinde solenoid valfler, basınç ayar valfleri, hidrolik iticiler ve multiplekser (çoğaltıcı) bulunmaktadır.
63 Valfler işlevlerine göre farklı çalışma özelliklerine sahiptir. Aşağıdaki valfler arasında ayrım yapılır. - Evet/hayır geçiş valfleri ve - Modülasyon valfleri Evet/hayır valflerine şunlar dahildir - Vites ayar valfleri ve - Multiplekser itici valf. Modülasyon valflerine dahil olanlar - Ana basınç valfi - Soğutucu yağ valfi - Kavrama valfleri ve - Emniyet valfleri.
64 2.2.9 Mekatronik Modül: Mekatronik şanzımanın merkezi kumanda ünitesidir. İçinde elektronik kontrol ünitesi ve elektro hidrolik kumanda birimi tek bir yapı parçası olarak bütünleşmiştir
65 Hazırlayan Teknik Öğretmen Yasin ÇAKIR
Yeni Ürün Tanıtımı TN S
Teknik Servis Eğitimi 2002.50 Mondeo Yeni Ürün Tanıtımı TN7002133S 5 Vitesli Otomatik Diferansiyelli Vites Kutusu Öğrenci Bilgileri CG7998/S tr 02/2002 Bu yayın içerisindeki resimler, teknik bilgiler veriler
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJİSİ POWER SHİFT VİTES KUTULARI ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJİSİ OTOMOTİV DİYAGNOSTİĞİ 3
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI MEGEP (MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ) MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJİSİ OTOMOTİV DİYAGNOSTİĞİ 3 ANKARA 2007 Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen
KALFALIK HAREKET İLETİM VE KONTROL DERSİ SORU BANKASI KAVRAMA SİSTEMLERİ
KALFALIK HAREKET İLETİM VE KONTROL DERSİ SORU BANKASI KAVRAMA SİSTEMLERİ 1. Aşağıdakilerden hanşisi araç lifte alınırken uyulması şereken kurallardan değildir? A) Lift ayakları araca uyşun ve eşit yükseklikte