Halkara Täze döreıän bazarlary näme aljyradıar? İanwar 30, 2014
Eger täze döreıän bazarlara mahsus bir umumylyk bar bolsa, ol belli bir tertip-düzgüniň bolmazlygy, aljyraňňylyk diıse bolar. Eısem bu başagaılygyň arkasynda nämeler dur?
Ilki bilen täze döreıän bazarlardaky bidüzgünçilikleriň ıaırawyna göz aılalyň.
Maıadarlar, dünıä boıunça, yraň atıan ykdysadyıetler we syıasy durnuksyzlyk aladalary sebäpli, ıyl başyndan täze döreıän bazarlardan gaçmaga başladylar.
Bu başagaılyk her bir täze döreıän bazarda duıulmady, emma global bir fenomen hökmünde gürrüň ederlik derejede giň ıaıran ıagdaı.
Geçen hepde munuň has görnetin mysallary peıda boldy. Anna güni, 24-nji ıanwarda Orsıetiň rubly soňky bäş ıylda amerikan dollarynyň garşysynda iň aşaky derejesine düşdi. Türkiıäniň lirasy bolsa, bir günde 1.6 prosent aşak gaçdy. Şol bir wagtda, Günorta Afrikanyň randy 2008-nji ıylyň oktıabryndan bäri özüniň iň gowşak pozisiıasyna düşdi. Hatda Meksikanyň pesosy, dünıäniň täze döreıän bazarlarynyň iň hümmetli pularynyň biri hem, iıundan bäri amerikan dollarynyň garşysynda iň gowşak derejesine düşdi. Bu problemanyň sebäbi näme? Londonda ıerleşıän «Capital Economicsiň» täze döreıän bazarlar boıunça baş eksperti Neil Şearing bu başagaılyga maıadarlaryň ynamyny gaçyrıan iki ıagdaıyň sebäp bolandygyny aıdıar:
"Olaryň birinjisi Hytaıyň ykdysadyıetiniň ugry we ol ıerdäki ıagdaıyň kynlaşmak ähtimallygy baradaky aladalaryň gaıtadan janlanmagy. Ikinji sebäp maıadarlaryň Birleşen Ştatlaryň Fedi, ıagny Federal Rezerw banky tarapyndan görülıän çärelere we Birleşen Ştatlardaky pul syıasatynyň berikdilmegine tarap alynıan ugra üns bermegi bilen bagly."
Dekabr aıynyň görkezijileri ozal umyt edilen ösüş sanlarynyň derejesinden pes sanlary, ıagny ykdysady haıallamany görkezenden soň, Hytaı ykdysadyıetiniň ösüşi baradaky aladalar has ıokarlandy. İogsa bu ıurduň ykdysadyıeti beıleki ösıän bazarlaryň hem bir topary üçin itergi bolup görnüpdi. Bu ıagdaı Aziıa ıurtlaryndaky halkara maıadarlaryny gorkuzdy we olar öz aksiıalaryny satyp, kapitallaryny yza çekdiler we ıerli pullardan ıüz öwürdiler.
Şu arada Birleşen Ştatlaryň Federal Rezerw banky, Amerikan ykdysadetine pul goıbermek bilen, özüniň «san taıdan ıeňletme» syıasatyndan yza çekilmek we ahyrynda ony bes etmek planlaryny yglan etdi. Bu syıasat ozal nagt puly karz bermegiň, şol snda täze döreıän bazarlara karz bermegiň äpet bir howzy bolup hyzmat edıärdi.
Halkara maıadarlary şol howzuň daralmagy Türkiıe, Brazil, Hindistan, Günorta Afrika, Indoneziıa ıaly ıurtlarda maliıe problemalarynyň köpelmegine getirer diıip howatyr edıärler. Bu ıurtlar ozal döwlet bıužetindäki agyr bergilere, defisitlere daşary ıurt kreditine daıanyp hötde gelıärdi.
İerli şertler hem problema sebäp bolıarmy?
Hawa, käbir ıurtlarda, golbal faktorlara garanda, bu kynçylyklaryň arkasynda ıerli meseleler dur.
Şearing bu ıagdaıyň täze döreıän bazarlaryň hersiniň özüne mahsus gowuşgunsyzlyklary bilen baglydygyny belleıär. Mysal üçin, onuň pikirine görä, Orsıetiň öňünde duran iň uly problema ösüşiň täze çeşmelerini tapmak synanyşygy bilen bagly. Bu ıerde Birleşen Ştatlaryň Federal Rezerw banky bilen bagly mesele ıok. Orsıetiň rubly şu ıyl ykdysady ösüşiň ugursyz geljegi baradaky aladalar sebäpli 10 prosent çemesi hümmetini gaçyrdy.
Türkiıäniň başagaılygynyň başga sebäbi bar. Bu ıurduň lirasy premıer-ministr Rejep Taıyp Erdoganyň ıakyn ıaranlaryny nyşana alıan korrupsiıa derňewi 17-nji dekabrda jemgyıetçilige aıan edileli bäri 20 prosent çemesi aşak gaçdy. Şondan soň Erdogan bu derňew bilen ilteşikli onlarça prokurory yıe polisiıa ofiserini işden aıyrmak bilen, hökümete bolan ynamyň belli derejede aşak gaçmagyna sebäp boldy.
Türkiıäniň Merkezi banky çarşenbe güni, 29-njy ıanwarda, öz pulunyň hümmetini saklamak üçin, karz prosentini ıokarlandyrdy. Günorta Afrika bilen Hindistan hem şu hepde öz pullarynyň hümmetini berkitmäge synandy.