Anasayfa / Yaşam / Yüzyıllardır akmaya devam eden Beykoz Su Sarayı
İstanbul'un değil dünyanın nadide mimari eserlerinden biri olan ve 5 asrı aşkın süredir akmaya devam eden Beykoz'daki Su Sarayı. İstanbul'da barajların tehlike sinyali verdiği günlerde Habertürk Editörü Mehmet Şimşek'in Güzergâh'ı,
İSKİ tarafından 13 Aralık 2019 tarihli son paylaşım İstanbul'a verilen günlük su miktarının 2 milyon 762 bin 974 metreküp olduğunu ortaya koydu. İstanbul'un içme ve kullanma ihtiyacının sağlandığı barajların toplam depolama kapasitesi 868 bin 683 milyon metreküp. Yüzde 35,14'lük bir doluluk oranı bir diğer ifadeyle İstanbul'un barajlarında 305 milyon metreküp su bulunduğu anlamına geliyor. Elbette ki, İstanbul su tüketimi yalnızca barajlardan karşılamıyor. Melen ve Yeşilçay regülatörleri de su kaynakları arasında
Bu tablo bize kış mevsiminin kurak geçmesi durumunda İstanbul'un olası bir su sorunuyla karşılaşacağını gösteriyor.
BEYKOZ'DA BİR SU SARAYI
Geçmiş zamanlarda İstanbul yeraltı kaynaklarıyla adeta bir sular şehri'ydi.... Ben de bu hafta Güzergâh'ın rotasını sanat tarihçisi Prof. Dr. Semavi Eyice'nin Dünyanın sayılı mimari eserlerinden biri' olarak tanımladığı Beykoz'daki İshak Ağa Çeşmesi'ne çevirdim. Halk arasında söylenegelen ismiyle On Çeşmeler'e
Beykozluların bir kez suyunu içen buradan ayrılamaz' dediği Onçeşmeler ilçe merkezinin tam göbeğinde yer alıyor. Ancak çeşmeye gelmeden önce şu notu düşmek isterim. 500 sene önce 100 bini bulmayan İstanbul nüfusu bugün tam 15 milyonu aştı yani geçen yıllar içinde 150 kat arttı. Hal böyleyken elbette dünyanın kalbi İstanbul'a bu çeşmeler belki bugün derman olmaz ama geçmişte dolup taşardı.
Şansımıza güneşli bir İstanbul gününde bu anıtsal çeşmenin yanına gittik. Etraf cıvıl cıvıl. Boğazdan yeni tutulmuş balıklar balıkçı tezgâhında müşterilerin iştahını kabartıyor. Beykoz'un adeta biblo gibi olan tarihi mescidinin minaresinden yükselen ezan sesleriyle mütedeyyin insanlar adımlarını sıklaştırıyor. Esnaf birbiriyle şakalaşıyor, hemen ötede bulunan bir GSM şirketine gelen müşteri beklentisinin karşılanmadığı gerekçesiyle bağırıp çağırıyor. Semt şairi Genco yanımıza usul adımlarla yaklaşarak "Çeşmeyi çekip de ne yapacaksınız, asıl kedileri çekin" diye bize takılıyor. Ayakkabı boyacısının gözü cilaladığı kunduralarda kulağı ise benim kameraya anlattıklarımda... Beykoz bu haliyle İstanbul'da kaybolmaya yüz tutmuş tam bir semt kültürünü yaşatan nadir beldelerden biri.
Osmanlı seyyah, şair ve tarihçisi Eremya Çelebi Kömürcüyan, büyük olasılıklı bu çeşmenin yerine işaret ederek iskelenin yanında yerden fışkıran su ile Rumca kitâbeli eski bir su haznesi gördüğünü kaydediyor. Yapının hazineden çeşmeye dönmesi için Kanuni Sultan Süleyman dönemini beklemesi gerekecektir. Kaynaklar Kanuni Sultan Süleyman ve II. Selim'in has odabaşlarından Behruz Ağa'nın yaptırdığı küçük çeşmenin üzerinin kubbeyle örtüldüğünü yazıyor. Tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı, Mimar Sinan'a daha önce cami, mektep, çarşı ve çeşme gibi eserler inşa ettiren Behruz Ağa'nın Beykoz'daki çeşmeyi de ona yaptırmış olabileceğini iddia etse de Sinan'la ilgili yazılan tezkireler bu çeşmenin isminin geçmiyor olması bu bilgiye karşı mesafeli durmamız gerektiğini söylüyor.
HALK SUSUZLUKTAN ŞİKAYET EDİNCE
Onçeşmeler'in tarih sahnesine çıkması için 18. Yılı beklemesi gerekecektir. Dönemin padişahı I. Mahmud, Beykoz'un kuzey batı yönünde bulunan Tokat Kasrı'nı yeniletirken halkın susuzluktan şikayet etmesi üzerine çeşmenin onarımı için Sadrazam Seyyid Hasan Paşa'yı görevlendirir. Ne var ki, bundan kısa bir süre sonra Hasan Paşa görevden azledilerek sürgüne gönderilmiştir. Hâl böyle olunca bu görev Gümrük Emini İshak Ağa'ya verilir. İşte ünlü çeşme asıl hüviyetine bu tarihte kavuşacaktır. Çeşmenin onarımı 1746 tarihinde bitirilir, yeni çehresine kavuşur. Günümüzde mevcut olan kitâbede ise İshak Ağa'nın adı yaşatılmaktadır. Celî sülüs hatla tek satır halinde yazılan kitâbenin hattatı ise bilinmiyor.
Etrafta yangın olduğu zaman çeşmenin ortasından geçen tahliye kanalı kapatılıyor ve böylece kendiliğinden bir su havuzu oluşuyor. İtfaiye ekibi de kolaylıklar buradaki suyu hortumla çekerek yangın mahalline gidiyor. İkinci duyduğumuz nokta ise daha da ilginç. Türkiye sanayileşmenin önde gelen kuruluşlarından TEKEL İspirto ve İçki Fabrikası ile Beykoz Deri Kundura Fabrikası bir dönem su ihtiyacını buradan karşılamıştı. Çeşmeden akan sular tahliye kanalıyla yolun karşısında bulunan su iskelesine aktarılıyordu. Buradaki pompalama istasyonu marifeti ile teknelere aktarılarak fabrikalara ulaştırıldı. Ayrıca köyden ürünlerini pazarda satmak için getiren kadınlar taşıdıkları sütün kesilmemesi için Onçeşmeler'in buz gibi suyuna güğümlerini bırakıyorlardı. Aynı şekilde denizciler Karadeniz'e açılmadan buraya uğruyor ve su stoklarını çeşmeden karşılıyordu. Bunaltıcı yaz sıcaklarında çeşmenin çevresine masalar atılıyor, kahveler yudumlanırken nargileler fokurdatılıyordu.
İshak Ağa Çeşmesi'nin başta tavanı olmak üzere, saçak altı ve kemerleri kalem işleriyle süslendi. Bej renkte bir zemin üzerine yeşil ve kırmızının hâkim olduğu bitkisel kompozisyonlar yapıldı ve panolar kırmızı renkte dar bordürlerle sınırlandırıldı. Klasik üslupta yapılmış orijinal süslemeler zamanla tahrip oldu. Mimar Ekrem Hakkı Ayverdi gözetiminde o zamanki ismi Sular İdaresi'nin olan İSKİ'nin yaptırdığı sonraki tamiratta bugün görülen süslemeler ortaya çıkarılarak restorasyonları gerçekleştirildi.
1950'li yıllarda su şebekesi kurularak evlere su verilmesi gündeme gelir. Fısıltı gazetesi 9 sütuna manşette gecikmez: Güya güzelim Onçeşmeler yıkılacak ve buradaki su evlere tahsis edilecektir. Dönemin Sular İdaresi Beykoz'a etüd yapmak için mühendis, teknisyen ve işçilerden oluşan bir grup gönderir. Olayın Beykoz'da duyulmasıyla bir hareketlilik başlar. Başta esnaf olmak üzere halk Beykoz meydanına koşar ve görevlilerin üzerine yürür. Bereket versin ki, Beykoz'un işbilir muhtarı Nihat devreye girer ve dönemin Cumhurbaşkanı Celal Bayar'a giderek iş tatlıya bağlanır.
Onçeşmeler yakın zamanlarda yapılan bir altyapı çalışmasıyla büyük bir riskle karşı karşıya kaldı. Çeşmeye su veren yeraltı kaynağı kazılar sebebiyle yörüngesini değiştirince çeşmeye su gelmemeye başladı. Bu durum uzun bir süre aldı.. Çeşmeye duyarlı olan semt halkı duruma tepki gösterdi. Yetkili kurumların çalışmasıyla çeşme eski günlerine kavuştu ve su akmaya başladı. Geçmişte ab-ı hayat kaynaklarında biri olan Onçeşmeler, günümüzde de ziyaretçilerini serinletmeye devam ediyor
Anahtar Kelimeler: İstanbul Beykoz su İshak Ağa Çeşmesi Onçeşmeler