16 Kasım 2018 ( 379 izlenme )
1514 Çaldıran Savaşı’ndan sonra Yavuz Sultan Selim, İdirisi Bitlisi aracılığıyla Doığüu Anmadolu’daki aşiret reisleriyle ittifak kurmuş ve savaş sonrasında da bu reislere Beylik/ Emirlik vermişti.
Cizre/ Botan Emiri Bedirhan Bey idi.
Osmanlı dağılma srecine girdiğinde ise, kaderin cilvesi, Osmanlı’ya isyan eden ilk beylerden biri de Bedirhan Bey olmuştu.
Bedirhan’ı ‘Bey’ yapan Botan’a gelince, bugünlerde siyasi Kürtçülerin dilinden düşmeyen ünlü bir isim bu Botan, aynı zamanda moda; Diyarbakır’a Amed, Tunceli’ye Dersim, Nusaybin- Kilis-Suruç hattının güneyine Rojova dedikleri gibi Cizre’ye de Botan diyorlar ama Botan sadece Cizre değil, Siirt-Şırnak illerine de Botan diyorlar…
Bilinen coğrafya açısından Botan, Mezopotamya’nın bir parçası. Mezopotamya ise Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölge; Erzurum ilinden başlıyor Fırat ile, Elazığ’dan başlıyor Dicle ile Anadolu’nun güneyini katederek Basra Körfezi’ne ulaşıyor yani bu iki nehir arasında kalan bölgenin adı; Mezopotamya. Körfeze dökülmeden önce buluştukları yer Şatt’ül Arap adıyla biliniyor.
Araplar Mezopotamya’yı iki eyaletle çizmiş; Bağdat ve güneyinde yer alan bölgeyi ‘el-Irak’, kuzeyde Diyarbekir’e kadar uzanan bölgeyi ise ‘El-Cezire’ olarak adlandırmış yani Yukarı Mezopotamya. Yukarı Mezopotamya’yı da üç bölgeye ayırmış: Başkenti Musul olan Diyar-ı Rabia; başkenti Rakka olan Diyar-ı Mudar ve merkezi Diyarbakır olan Diyar-ı Bakr.
Osmanlı yönetimi ise bu bölgeyi Musul Eyaleti olarak adlandırmış ve yönetmiş(1).
Bedirhan’ın 15 yaşında Botan Beyi olduğu anlaşılıyor(2); oğlu Emin(3) Bedirhan’a göre, 1806’da Cizre’de doğmuş. Tıpkı Rus yazar Minorsky’nin Boht aşiretini Mir Abdulaziz’e bağlamış olduğu gibi, Emin Bedirhan da soy geçmişini Azizi, Aziziye veya Azizhan adıyla ün yapmış olan Cizre Botan beylerinin soyuna bağlamış(4) …
Coğrafyası, kuruluşu ve tarihsel süreci bilinse de, Bedirhan Bey’in soy ağacı umulduğu gibi açık değil, ileride karşımıza çıkacak olan Şeyh Ubeydullah gibi oldukça gizemli…
Bedirhan Bey hakkında yazılanların çoğu Kürtçe düşünen kaynaklara ait. Bunlar arasında önemli bir yere sahip olan Malmisanıj(5) Bedirhan Bey’i Kürtçülüğün babası olarak gösteriyor ve onu olağanüstü tasvirlerle bakınız nasıl süslüyor;
“Bazı kaynaklarda ‘Kürt ulusal hareketinin babası’ olarak anılan ve kimi araştırmacıların otoriter, gözüpek, ilerigörüşlü, kararlı, iyi bir askeri kumandan’ diye niteledikleri Bedirhan Bey egemenlik alanını Musul, Sincar, Viranşehir, Siverek, Diyarbekir, Siirt, Van, Şino, Urumiye, Mehabad, Revanduz arasındaki geniş bölgeye yaydı. “
“Chris Kutschera’nın değindiği gibi, Bedirhan Bey 19’ncu yüzyıl Kürdistan bağımsızlık hareketinin unutulmaz bir ‘kahramanı’ ve tarihin çok uzun bir kesitinde başkaca bir Kürt’e nasip olmayan bir biçimde Kürdistan’ın bunca geniş bölümünü egemenliği altına alabilmiş bir Kürt beyidir…Hatta bazı kaynaklara göre o, Cizre’de Kürt hükümeti bayrağı dalgalandırmıştı(6).’
1846’da Bedirhan’ın beyliği yıkıldı ve o coğrafyada beyler yerine geçen şeyhler, şıhlar ve mollalar egemen güç haline geldi.
BAŞLANGIÇTA İŞLER İYİ GİDİYORDU
Osmanlı-Bedirhan ilişkilerine çok farklı gözle bakmak gerekiyor. Botan Osmanlı’nın en güçlü beyliği idi; Bedirhan Bey’in çok iyi ilişkileri vardı, Osmanlı’nın buhranlı dönemlerinde onu hiç terk etmemişti. Buna karşılık Osmanlı da, isyan etmiş olsa bile onu alışageldik üzere asmamıştı.
Bedirhan Bey meselesi Kürtlük meselesi değildir; bölgenin en güçlü beyi Kürt Sait üzerine harekat yapıldığında, Bedirhan Bey Osmanlı’nın yanında idi. Bunun anlamını görmek için, Osmanlı ordusunda bir zamanlar görev yapmış Moltke’nin şu sözlerini okumalı; ‘Müttefikimiz Kürtler(Bedirhan Bey’in adamları) şimdiden iyi iş görmişler ve ilk bakışta erişilmez gibi görünene bir sürü küçük burç, tahkim edilmiş mağara ve bunun gibileri zaptetmişlerdi(7).’
Burada sözü edilen 1838 Osmanlı-Sait Bey savaşıdır. O devrin en güçlüsü Sait’tir ancak ona karşı harekat yapıldığında, Bedirhan Bey Osmanlı’nın yanında yer almıştır. Dolayısıyla bizler Bedirhan Beyi iyi tanıyabilir isek, oğullarının sonradan yapacakları işlere de bir anlam yüklememiz mümkün olacaktır…
BEDİRHAN BEY’İN SÜLALESİ ÇOK GENİŞ
Botan Emiri Bedirhan Bey’in sülalesi oldukça geniştir…
Torunu Salih Bey’in anılarına göre Bedirhan Bey 16 evlilik yapmış ve bu evliliklerden 96 çocuğu olmuş. Osmanlı resmi kayıtlarına ve maaş tezkeresine göre vefat ettiği sırada dört nikahlı eşi, çoğunluğu Yezidi Kürt aşiretinden olan beş cariyesi ile 21 erkek ve 21 kız olmak üzere 42 çocuğu kayıtlara geçirilmiş(8).
BEDİRHANOĞULLARI ÇOK FARKLI YELPAZEDE
Bedirhan’ın oğulları içinde İngiliz, Yahudi ve Rus ajanı olarak nitelendirilenler olduğu gibi hem Osmanlı’ya hem de Cumhuriyet’e sadakatle bağlanmış olanlar da var; oradan oraya sürgün edilenler, tutuklanıp hapse atılanlar hatta idama mahkum edilenler var; bey, paşa, vali, bakan olup olup devlete hizmet etmiş olanlar da var.
Altan Tan Bedirhan Ailesi’ni şöyle tanımlıyor;‘Bedirhan Bey’in çocukları ve torunları Avrupa’nın değişik şehirleriyle İstanbul’da çok iyi eğitim gördüler. Aile, 20’nci yüzyılda Kürt siyasi ve edebi hayatında önemli roller oynadı. Nesturiler ve Yezidilere karşı savaşan Bedirhan Bey’in Ermenilerle ilişkilerinin dostane olduğu ve ordusunda hatırı sayılır sayıda Ermeni bulunduğu rivayet edilmektedir.
Bedirhan Bey döneminde İstanbul’daki Ermeniler, Ermeni Patriği başta olmak üzere Osmanlı Padişahı’na yaklın bir siyaset izlerken, Kürtlerle iç içe yaşayan Ermeniler Kürt beyleriyle ittifaktan yana bir tavır içindeydiler(9).’
Altan Tan’ın Bedirhan Bey üzerine söylenecek onca şey var iken, onu Ermenilerle yan yana getirme çabası ilginç… Bedirhan Bey’in en küçük oğlu Murat Remzi’nin aşağıdaki Bedirhan tanımı daha gerçekçi;
‘DEVLET YANLISI BEDİRHANLAR’
‘Bedirhani ailesi maalesef üçe bölündü. Bir kısmımız memur olduk; anti politik olduk. Birçok ağabeylerim paşa, vali, hakim oldular ve zamanının hükümetlerine dayandılar. Mesela ağabeyim Osman Paşa, Hüseyin Ali Paşa, Ali Şamil Paşa, Şam Valisi Galip Bey gibi.
‘AYRILIKÇI KÜRTÇÜ BEDİRHANLAR’
"Bir kısmı ananevi Kürtlük ve Kürtçülüklerini sürdürdüler. Tabi onlar Türkiye’den ayrılmak zorunda kaldılar; ağabeyimin oğulları Kamuran ve Celadet gibi".
"Bazı yeğenlerim de Atatürk’e yamandılar. Hatta biri çok yakını ve maarif bakanı oldu; Vasıf Çınar gibi. Bu Çınar soyadını da Atatürk, Bedirhaniliği kaybettirmek için bulup Vasıf’a demiş ki, ‘Sizin aileniz çınar gibi dallı budaklıdır. Tüm ailenizin soyadını Çınar yapıyorum’. Ancak Tahir ağabeyimin çocukları her nasılsa bu Çınar’ın dışında kaldılar. Onlar da Kutay soyadını aldılar. İşte bu Cemal(10) ve Kenan Kutay oradan geliyor.’(11)
MİRAS KAVGASI VE ERMENİLER
Bedirhanoğullarının Osmanlı tarihinde önemi çok büyüktür. 1846’ya kadar Bedirhan Bey hep Osmanlı yanında yer almış ancak beyliği yıkıldıktan sonra işler değişmiştir. Bedirhan Bey’den sonra oğulları önce Ermenilerle ittifaka kapı aralamış, ardından da bazı isimler ayrılıkçı siyasi Kürtçülüğün bir numaralı sembolü haline dönüşmüştür.
Özellikle 1918 Mondros ateşkesinden sonra İngilizlere yanaşan Bedirhanoğulları bir yandan dedelerinden kalan mirasın peşine düşmüş, diğer yandan da Osmanlı’ya karşı Ruslşarla ve İngilizlerle hatta Ermeni Taşnak çetesiyle ittifaka girişmiştir.
1920 Sevr antlaşmasının hazırlanmasında Şerif Paşa’yla birlikte önemli rol oynayan Bedirhanoğlu, Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra da devlete karşı çok farklı uluslararası ilişkilere soyunmuşlardır.
Günümüzde de Bedirhan Bey’in ismi ve karşı siyasetinin izleri görünmektedir.
1. Sinan Marufoğlu, ‘Osmanlı Yönetiminde Kuzey Irak’, s. 28, Eren Yayınları, 2008.
2. Mehmet Kemal Işık(Tori), ‘Ünlü Kürt Bilgin ve Birinci Kuşak Aydınlar’, s. 78, Sorun Yayınları, 2000.
3. Emin Bedirhan: Emin Ali ya da Mehmet Emin Ali Bedirhan, Bedirhan Bey’in 21 oğlundan biridir. Siyasi Kürtçülüğün önde gelen isimlerindendir. Aynı eksende hareket eden Celadet, Süreyya ve Kamuran Ali’nin babasıdır. 1877-78 Osmanlı-Rus savaşına gitmiş ama savaşmadan geri dönmüştür. Selanik, Adana ve Edirne’de adliye müfettişliği yapmıştır. Emin Ali ve kardeşi Mikdat Mithad, Eylül 1898’de, Trabzon’da Kürt ayaklanması çağrısı yaptıkları için tutuklanmıştır. Üç ay tutukluluk sonrası önce Isparta’ya, sonra Akka’ya sürülmüş ve üç yıl sürgünde kalmıştır. 1908’te kurulan siyasi Kürtçü örgütlerin yönetiminde yer almıştır. 1919’dan sonra işgalci İngilizlerle ilişki içindedir. Bazı kaynaklara göre, cumhuriyet yönetimince Emin Ali ve oğulları Celadet, Kamuran ve Süreyya için ölüm kararı verilmiştir. Son yıllarını Mısır’da geçiren Emin Ali, 1926’da burada ölmüştür.
4. Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 55.
5. Malmısanıj; 1952, Diyarbakır doğumlu. İlk ve orta öğrenimini Diyarbakır’da, yüksek öğrenimini Ankara’da tamamladı. Sorbonne ve Uppsala üniversitelerinde İrani dilleri okudu. Göteborg Üniversitesi kütüphanecilik bölümünde master yaptı. Linköping Üniversitesi’nde halk eğitimi bölümünü bitirdi. ‘Hevi(Heyvi), ‘Armanc’, ‘Çarçira’ ve ‘Çira’ dergilerinin redaksiyonunda yer aldı. Bkz: Avesta Yayınları, Cizıra Botanlı Bedirhaniler, 2009.
6. Malmisanıj, ‘Cızira Botanlı Bedirhaniler’, s. 61.
7. Şimşir, Kürtçülük, s. 82.
8. Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 79, Avesta Yayınları, 2009.
9. Tan, ‘Kürt Sorunu’, s. 93.
10. Cemal Kutay; tarihçi yazar.
11. Malmisanıj, ‘Cizira Botanlı Bedirhaniler’, s. 244.
Barzani 'Nereden Çıktı'12 izlenme
Musul 'Bilmediklerimiz'2 izlenme
Erdoğan 'Bilmiyor muydu'1931 izlenme
'Nasıl Nakşi Oldu'10 izlenme
Peşmerge 'Nasıl Başkan Oldu'143 izlenme
Nakşi Şeyh 'Ubeydullah'167 izlenme
Seyit Taha 'Kimdir'390 izlenme
BOTAN EMİRİ BEDİRHAN BEY'İN PERDE ARKASI'202 izlenme
Gizemli Hanedan 'Bedirhani'5 izlenme
Gizemli Hanedan 'Bedirhani' Kilit İsim 'Cizreli Bedirhan Bey' İşgal planı... 'SEVR NEDİR' Söylenmeyen 'Hevi'
Peşmerge 'Nasıl Başkan Oldu'