Rıfat Ilgaz ve “sınıf”
Çocuklarım, Hababam sınıfı, Rıfat Ilgaz, Sınıf
Bizim için en çok “Hababam Sınıfı”dır ya Rıfat Ilgaz; o efsane kitabın öncüsü bir şiir kitabıdır aslında: 1944’te yayımlanan “Sınıf”… Ama yazarına ‘çektirmiş bir kitaptır’ bu. Kapağı kırmızıdır, yayınevinin adı da Devrim’dir. Daha ne olsun? Bilirkişi derhal devreye girer: “Sınıf adlı kitabın muharriri hasta ruhludur, komünizm lehinde propaganda mahiyetinde değildir ve kıymeti ebediyesi de yoktur”. Oysa Pertev Naili Boratav şöyle diyecektir “Sınıf” için: “Yeni Türk şiirine inanmayanlara, Rıfat Ilgaz’ın kitabını okuyup anlamalarını dilemekten başka yapılacak bir şey yoktur.” Sadece 25 gün satışta kalabilen kitap, hızla toplatılır. Çünkü Balıkpazarı’nda limon satan, Tahtakale’de çaycılık yapan, fakirlikten okula gelemeyen öğrencileri anlatmıştır yazar. Bir nevi ülkenin ‘imajını bozmuştur’. Oysa ki kendi öğretmenlik deneyiminden damıttıkları, ‘hayat kadar gerçek’ hikayelerdir anlattıkları…
Polisler Rıfat Ilgaz’ın kapısına dayanır. Durumun vahametini kavrayan yazar kaçar. Ciğerlerinden hastadır, iki buçuk ay saklanır. Teslim olmak için ortamın biraz daha uygun olacağı bir zamanı bekler. Tutuklanıp askeri cezaevine gönderilir; hücreye atılır. Bir başka bilirkişi tayin etmiştir mahkeme. Bilirkişi kitapta suç bulmamıştır. Ama mahkeme Rıfat Ilgaz’ı 6 ay hapse mahkum eder. İstanbul 1 no’lu Örfi İdare Mahkemesi’nin verdiği karar şöyle başlar:
“Kitabına ‘Sınıf’ ismini vermekle hallıı ve içtimai sınıfları değil, muallim olması dolayısıyla mektep sınıfını kast ettiğini, kitabın kapağının kırmızı kaplı olmasının bir manası olmayıp, göze çarpan bir reklam olduğunu beyan etmiş ise de…”
“Suç mevzuu olan Sınıf adlı şiir kitabının tetkikinde:
1-Çocuklarım başlıklı şiirde:
Tahsil çağındaki çocukların yoksul ve aç olduklarını, temin-i maişet için hariçte çalışarak mektebe gelmediklerini, mamafih bu açların gözü tok, kendilerine değil diğerlerine acıyarak ve fisebilüllah yardım edecek kadar diğerkam, feragat sahibi insanlar olduğu manası çıkıyor ve bu arada….”
diye uzayıp giden bir yazı ve devamında bütün şiirler için neden suçlu bulunduklarına dair açıklamalar…
Sonuç: Mahkeme Rıfat Ilgaz’ı 6 ay hapse mahkum eder.
Rıfat Ilgaz cezasını eksiksiz çeker ve tahliye olur. Yaşadıklarını ise ileride “Karartma Geceleri” adlı romanında anlatır. Bundan sonra öğretmneliğe dönemeyecek, hep “sakıncalı” olarak yaşayacaktır. Dergiler imzasını yayımlamak istemez, yazdıklarına hep kuşkuyla bakılır. Hele ki içinde “sınıf” sözcüğü geçen bir şey yazması hiç olacak iş değildir. İlk kez Dolmuş dergisinde yayımlanan “Hababam Sınıfı”nın altında Stepne imzası vardır. 1953’te çıkardığı “Devam” adlı şiir kitabı da toplatılır, ancak 1961 Anayasası’ndan sonra bir nebze de olsa nefes alır. 12 Eylül döneminde ise baskıcı rejimin nefesi yine ensesindedir, göz altına alınır. Ilgaz’ın yaşadıkları yıllar sonra bir başka kitaba ilham verir. Babasının yaşadıklarına bizzat şahit olan oğlu Aydın Ilgaz, “Sınıf” ve “Hababam Sınıfı” ile ilgili anılarını “Sınıf’ın Efsanesi” adlı kitabında anlatacaktır. “Sınıf”ın akıbetine gelince… Bugün bu kitaptaki şiirler çocuklar için düzenlenen antolojilerde bile yer alıyor:D
İşte o şiirlerden bir kaçı:
Güz rüzgarlarında dokulmuş
yaka silkerdi Kadıoğlu’ndan;
kime çekmiş derdi, bu yezit! ..
Alikıran, başkesendi sınıfta,
lâfı ağzımıza tıkar
kaç kova süt verdiğini,
ve motorlarının Gülcemal’i
nasıl geçtiğini Çaltıburnu’nda.
Ve sen, gözünü budaktan esirgemeyen Halil’im
kıyı kıyı kaçardın Kadıoğlu’ndan
sacta pişmiş mısır ekmeğine.
yüzde beşten şu kadar senede.Ertesi gün karşımızda kıvırırdın
yarım ekmekle çarşı helvasını.
Benim yumruğuna sıkı Halil’im
çekerdin sineye Kadıoğlu’nun