Çocukluk Döneminde Psikolojik Dayanıklılık - İlkokul Rehberi
Yazar: Öğr. Gör. Dr. Elif SEZGİN
Çocuğunuz, olumsuz bir olayla karşı karşıya kaldığında üstesinden gelemiyor, eski haline dönmekte zorlanıyor olabilir. Hepimiz çocuğumuzun, karşılaştığı zorluklardan en az derece etkilenmesini, az zarar görmesini isteriz. Bunun mümkün olması için çocuğumuzun psikolojik dayanıklılıklarını desteklememiz gerekir. Erken çocukluk döneminden itibaren her gelişim döneminde çocukların psikolojik dayanıklılıkları geliştirilip desteklenmelidir. Psikolojik dayanıklılığı destekleyen koruyucu faktörler bulunmaktadır. Eğer bu koruyucu faktörler öğretmenler ve ebeveyneler tarafından bilinip desteklenirse çocukların psikolojik dayanıklılığı gelişir ve güçlenir.
Öncelikle koruyucu faktörün ne anlama geldiğine bakalım. Koruyucu faktörler çocuğunuzun dayanıklılığını güçlendiren koşullar, davranışlar, becerilerin yanı sıra ebeveynlerin de becerilerini kapsar.
Koruyucu faktörler, içsel ve dışsal olarak ikiye ayrılır. Çocuğunuzun zekası, akademik başarısı ve mizacı çocuğunuza ait özellikler (içsel) dir. Çocuğunuz neşeli, sabırlı bir mizaca sahip başarılı bir çocuk ise başına gelen olumsuz durumların üstesinden gelebilir. Çocuğunuza ait içsel koruyucu özellikler sadece zeka, mizaç ve başarıdan oluşmaz. Ayrıca, çocuğunuzun sosyal yeterliliği, öz düzenleme, sosyal problem çözme, doyumu erteleme, baş etme, sosyal, empati becerisi ve aile / toplumla ilgili sorumluluk duygusu, aidiyet duygusu, iyimserlik, olumlu bir öz güven duygusu veya olumlu bir tutum, merhamet duygusu, özerk olma, bağımsızlık duygusu, olumlu düşünme alışkanlıkları da psikolojik dayanıklılığı için önemli içsel özellikleridir.
Çocuğunuzun sadece içsel koruyucu faktörlere sahip olması yeteri değildir. Psikolojik dayanıklılığı çocuğunuzun özellikleri ile birlikte çevre tarafından da desteklenmesi gerekir. Yani, diğer bir koruyucu faktör çevredir. Çevre faktörü içerisinde aile yapınız ve çocuğunuzla ilişkiniz psikolojik dayanıklılığı önemli ölçüde etkilemektedir. Örneğin, ebeveyn olarak sizin çocuğunuzla kurduğunuz sıcak, kabul görücü, tutarlı, destekleyici, sevgiye ve güvene dayalı bir ilişki çocuğunuzun psikolojik dayanıklılığı anlamlı bir şekilde destekler. Çevre faktörü içerisinde çocuğunuzun psikolojik dayanıklılığını önemli bir ölçüde etkileyen diğer unsurlar ise akranlar ve öğretmenlerdir. Özellikle orta çocukluk döneminde çocuğun akranları ve arkadaşları ile olan ilişkilerinin önemi artırmaktadır. Çocuğunuz akranları tarafından istenilen, sevilen ve kabul görünen bir kişi ise psikolojik dayanıklılığı olumlu bir şekilde desteklenir. Benzer şekilde, çocuğunuz öğretmenleri tarafından başarısı takdir ediliyor, kabulleniyor ve seviliyorsa da çocuğun psikolojik dayanıklılığı güçlenir. Bu nedenden dolayı, çocuğunuz sizinle(anne ve baba) ve akranlarıyla ilişiklerini geliştirmesi için desteklenmelidir.
Ebeveynler olarak, değişen yaşam koşullarına uyum sağlayabilen ve olumsuz, istenmeyen koşullar ve durumlarla baş edebilen, sıkıntılı olaylardan az derecede etkilenebilen çocuklar yetiştirmek istiyorsanız çocuğunuzun birtakım becerilerini mutlaka desteklemeniz gerekmektedir.
Peki hangi becerileri nasıl destekleyebilirsiniz? Aşağıdaki önerileri uygulayarak çocuğunuzun psikolojik dayanıklılığını önemli ölçüde destekleyebilirsiniz.
Zihnimizi Geliştirmek Mümkün Mü?
Çocuklara, yardım istemek, tuvalete gitmek ya da oyuncak paylaşımı gibi konularda günlük problemleri çözme becerilerini öğretin.
Sosyal bir problemin çözümü için anlık olayları değerlendirin ve çocuklarınızı gözlemleyin. Örneğin, arkadaşıyla ortaklaşa bilgisayar kullanımı için aralarında çözüm üretmeye çalışırken çocuğunuzu gözlemleyin. Sırasını bekleyip beklemediğini görün. Bu anı sosyal problemlerin çözümü için öğretilebilir bir an olduğunu unutmayın.
Çocuğunuza bolca hikaye okuyun. Hikayedeki problemin nasıl çözüldüğü ile ilgili çocuğunuzla karşılıklı olarak fikir alışverişinde bulunabilirsiniz.
Bir problemi çözerken birden fazla çözüm yolu olduğunu çocuklarınızın fark etmesini sağlayın. Bunu yaparken günlük yaşamınızdaki anlık olaylardan faydalanabilirsiniz.
Planlamanın problem çözme için önemli olduğunu vurgulayın.
Çocuklarınızın belirli bir durumda yaptıklarının (tehlikeli ya da zarar verici değilse) sonuçlarını görmesine müsaade edin.
Problem çözümü için çocuklarınızın birden fazla denemede bulunabileceğini gösterin. Çıkış noktası kalmadığında ona destek olabilirsiniz (Şahan-Aktan ve Önder, 2018).
Çocuğunuzun empati becerisini destekleyin. Bunun için çocuğunuzun duygularına karşı duyarlı olun ve duygularını anladığınızı ifade edin. Bununla birlikte olumlu model olun. Çünkü siz olaylara nasıl yaklaşıyor ve davranıyorsanız çocuğunuz da aynı şekilde için davranacaktır. Ayrıca, birlikte oyun oynayarak, bir olay, kurgunun ya da hikayenin içerisinde bulunan kişileri canlandırarak çocuğunuzun empati becerisini destekleyebilirsiniz
Çocuğunuz size ihtiyacı olduğunda yanında olun. Bu size olan güvenini destekleyecektir.
Çocuğunuz okulda yada arkadaşlarıyla yaşadığı bir olayı anlatırken etkin bir şekilde dinleyin.
Çocuğunuzla gelecek zamana dair planlar yapın.
Çocuğunuzu tüm yönleriyle kabul edin.
Çocuğun güçlü yönlerini veya “yetkinlik alanlarını” tanımlayın. Çocuğunuzun güçlü yönlerini farkına varmasını sağlayın.
Çocuğunuza yaşına uygun sorumluluklar verin. Örneğin, odasını ve masasını düzenle tutması, okul ya da servis saatine uyması gibi…
Aile içerisinde yapılacak etkinliklere çocuğunuzun aktif katılımını sağlayın. Örneğin, etkinliklere, gruplara, ev içi kural oluşturmaya çocukları aktif olarak dâhil etmek gibi…
Çocuklarınızın psikolojik dayanıklılığını destekleyerek onun sıkıntılar ile baş etmesini sağlayabilirsiniz. Ancak, sıkıntı her zaman önlenemez. Mesela, doğal afetleri, ebeveynlerin ayrılmasını ve ailelerdeki ölümleri önlemek her zaman mümkün değildir. Fakat çocukların dayanıklılığı desteklenebilir, böylece ortaya çıkan hayatın zorluklarını çocuklar daha iyi yönetebilirler. Yaşam becerileri olarak kazandırılması önemli olan bir beceri olan psikolojik dayanıklılık çocukların hem şuan bulundukları dönemde hem de ergenlik ve yetişkinlik döneminde stresli, olumsuz ve istenmeyen olaylardan daha az etkilenmelerini sağlayarak psikolojik iyi oluşlarını korucu olarak görev görür.
Bizlerin yetişkinler olarak bir problem ile karşı karşıya kaldığımızda bunu çözmemizin pek kolay olmadığını düşünerek çocuklarınızın psikolojik dayanıklılıklarının güçlenmesi sürecinde sabırlı olmayı unutmayın…
Aktan, B. Ş., & Önder, A. (2018). Okul öncesi dönemde psikolojik dayanıklılık. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 4(2), 20-30.
12 Following 427 Followers