Sanık Kürsüsündeki Kahramanlar III - Fazlı KÖKSAL
22:4607 Eylül 2013
Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey de, Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey gibi, İşgal altındaki İstanbul’da oluşturulan Divan-ı Harbi Örfi’nin idama mahkûm ettiği kahramanlardan birisidir…
Aynı Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’in idamı gibi bir hukuk skandalı…
Yine “Vatan Sağolsun” haykırışı ile idam sehpasında sallanan bir yiğit…
İdama Giden Yol;
1 Haziran 1915’de savaş bölgesinde oturan Ermenilerin Suriye dolaylarına gönderilmesini içeren “Ermeni Tehciri” kanununu çıkarılmıştı.
Erzurum’daki 3.Ordu Komutanı Mahmut Kamil Paşa da bu kanuna dayanarak Haziran-1915’de savaş bölgesi olan Bayburt’taki Ermenilerin Erzincan’a sevk edilmesi emrini verir. O tarihte Bayburt Kaymakamı olan Nusret Bey de bu emri yerine getirir. Bayburt hudutlarındaki Ermeniler bölgedeki jandarma güçleri aracılığıyla Erzincan’a sevk edilir. Tehcir sırasında kanunlara aykırı hiçbir olay olmaz. Tehcire tabii tutulan Ermenilerin mal varlıkları da oluşturulan bir komisyon tarafından satılarak bedelleri kendilerine verilir…
I.Dünya Savaşı’nın en buhranlı günlerinde bir yandan Bayburt Ermenilerinin salimen tehciri için çaba sarf ederken, diğer yandan da 3.Ordu’ya erzak temini için çalışan Nusret Bey bu hizmetlerinden dolayı değişik tarihlerde Erzurum Valiliği ve 3.Ordu Kumandanlığı tarafından ödüllendirilmişti..
Nusret Bey 14 Haziran 1917’de, o sırada Yıldırım Orduları 2.Grup Kumandanı olan Mustafa Kemal Paşa’nın talebi üzerine Urfa Mutasarrıflığına tayin edildi. Nusret Bey Urfa’da görev yaparken, Urfa Müdafaa-i Hukuk Teşkilatı’nın kurulmasına öncülük etti…Kürt Teali Cemiyetini zararlı faaliyetleri nedeniyle kapattı…
5 Nisan 1920’de kurulan 4.Damat Ferit Paşa Hükümetinin en önemli meselesi, İngilizler ve Ermeni Patrikhanesi istediği için, Ermeni tehciri davalarını hızlandırmaktı. Bu amaçla; hükümet 17 Nisan 1920’de I.Divan-ı Harp-i Örfi Başkanlığına Nemrut (Kürt) Mustafa Paşa’yı atadı. 26 Nisan 1920’de de “I.Divan-ı Harp-i Örfi Mahkemesi’nin Teşkilat ve Vazifeleri” hakkında bir genelge yayınlayarak; tehcir davalarının öncelikli görüleceğini, yargılamaların gizli yapılacağını ve sanıkların avukat bulunduramayacağını, açıkladı.
Nusret Bey’in yargılanması tam anlamıyla bir hukuk skandalıydı..
Mesela; Olay tarihinde 7 yaşında olan bir tanık, 5 sene önce geçen olayları inanılmaz detayları ile anlattı. Nusret Bey’i yalnızca Nüfus kayıtlarında olan, hiçbir zaman kullanmadığı “Mehmet Nusret Bey” ismi ile tanımladı. Başka bir tanık, Nusret Bey’in subay olduğunu, üniformasıyla emir vererek Ermenilerin ölüm emrini verdirdiğini söyledi. Nusret Bey sivil bir yönetici olmasına rağmen mahkeme heyeti tanığa hiçbir tepki vermeden dinledi. Başka bir gün, tanıklığına başvurulan üç ermeni kadın, ifadeleri sırasında salonda olan Nusret Bey için salonda değil demeleri üzerine mahkeme heyeti duruşmaya ara verdi. Arada tembihlenen tanıklar, duruşmanın devamında, Nusret Beyin salonda olduğunu söyleyerek Nusret Bey’i suçladılar.
Yargılama tamamlandıktan sonra, mahkeme üyelerinden Ferhat Bey Nusret Bey’in vazifeyi suiistimalden üç sene cezalandırılmasını istemesine karşılık, Mahkeme Başkanı Mustafa Paşa ve diğer üyeler Nusret Bey’in idamını istediler. Uzun tartışmalardan sonra mahkeme heyeti Nusret Bey’i 15 ay kürek cezasına çarptırdı ve mahkeme mazbatası da bu şekilde düzenlenerek 4 Temmuz 1920’de mahkeme heyetince imzalandı.
Ancak, karar imzalandıktan sonra Mustafa Paşa başkanlığındaki I.Divan-ı Harp-i Örfi üyeleri Ferhat Bey’in dışında yeniden toplanarak Nusret Bey’in idamına karar verdi. Kararı imzalamayan Ferhat Bey 27 temmuz 1920’de III.Divan-ı Harp-i Örfi azalığına tayin edilip yerine Mirliva Niyazi bey atandı. Aynı gün Niyazi Bey’in idam kararını imzalamasıyla mahkeme heyetinin imzaları tamamlanmış oldu. Bu karar, 4 Ağustos 1920’de padişah tarafından onaylandı…
Ve 5 Ağustos 1920’de de İstanbul Beyazıt meydanında Nusret Bey idam edildi.
Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey’in idam kararını imzalamak için bir süre direnen, Şeyhülislam Fetvası isteyen Vahdettin’in, kapalı kapılar ardında ve daha adaletsiz bir şekilde yargılanan Nusret Bey’in idam kararını tereddütsüz imzalaması düşündürücüdür. Mustafa Kemal’in sevdiği bir yönetici olan Nusret Bey’in idam kararının hemen imzalanması ile Ankara hükümete bir göz dağı mı vermek istenmiştir? Yoksa Vahdettin’in İngiliz isteklerine karşı direnme gücünün hiç kalmaması mı bu kararı hemen imzalamasına neden olmuştur? Üzerinde durulması gereken bir husustur..
Ama ne yazık ki, Nusret Bey’in şahadetinin üzerinden 6 ay geçmiştir.
Nemrut Mustafa Paşa ve Divan-ı Harp’in tüm üyeleri, hukuksuz yargılamaları nedeni ile Mirliva Mustafa Paşa Başkanlığındaki Divan-ı Harbi Örfi Mahkemesince suçlu bulunarak sembolik hapis cezalarına (Nemrut Mustafa Paşa 7 ay diğer üyeler 3 ila 5 ay) mahkûm edilir… Yalnızca 85 gün tutuklu kalan mahkumlar, Padişah Vahdettin tarafından, yeterli süre (?) tutuklu kaldıkları gerekçesiyle affedilirler…
Nusret Bey bir Türk Milliyetçisi idi
O Urfa Mutasarrıfıyken, Ordular bozulmuş, komutanlar çekilmiş, telgraf hatları tahrip edilmiş, kurtuluş yolları tıkanmıştı. Nusret Bey, 6. Ordu Kumandanı Ali ihsan (Sabis) Paşa'nın tavsiyesiyle, Jandarma Komutanı’nı şehrin aydınlarını ve eşrafı toplayarak acı bir dil ile memleketin düşme ihtimaline karşı alınacak önlemlerin ilki olarak milli bir milis kuvvetinin acilen oluşturulmasını ve jandarma komutanı emrine verilmesini istedi. Bu isteğin uygun görülmesi üzerine sayısı 600’e yaklaşan bir milis alayı oluşturuldu ve bu kuvvete silah ve cephane dağıtıldı… Bu kuvvet Urfa Kuvvayı Milliyesi’nin çekirdeği olacak ve daha sonra Müdafa-i Hukuk Cemiyeti’ne dönüşecektir.
Sevr Anlaşması gereği, Urfa’ya İngilizler işgal kuvvetleri girer, her Vilayette-Sancakta işgal kuvvetlerini o ilin mülki amiri sınırda karşılamaktadır. Nusret Bey İngiliz İşgal Kuvvetlerini karşılamaya gitmez. İngiliz İşgal kuvvetleri komutanının “Bizi niçin karşılamadınız” sorusuna Nusret Bey; “Siz misafir gibi gelseydiniz Birecik’te karşılardık. Fakat işgal ordusu sıfatıyla sizi karşılamaya TÜRKLÜĞÜM manidir” cevabını verir.
Nusret Bey’in Milis Kuvveti oluşturması ve İşgal Kuvvetleri komutanına karşı bir Türk Yöneticisine yakışan tavrı, muhtemelen, görevden alınmasının esas nedeniydi…
Falih Rıfkı Atay Çankaya’da, Bekirağa Bölüğündeki hapishane arkadaşı Nusret Bey’i “terbiyeli, özü sözü birbirinden temiz bir Türk Milliyetçisi” olarak tanımlar.
Yoksul Soyguncu (!)
Hapishane arkadaşı Falih Rıfkı Atay, Nusret Bey’in idama gidişini şu hazin cümlelerle anlatır;
“Nihayet bir akşam Locaya indirilmek üzere aramızdan aldılar. Bize ağlayışlı bir sesle veda etti. Sanki hayattan kopup gittiğine değil de, dostlarından ayrıldığına yanıyordu. Kapıdan çıkarken pantolonunun yamasını gördüm.
Sabaha doğru, koridorda süngülü muhafızların ayak seslerini duyduk. Nusret sehpaya gidiyordu. İbrahim Fevzi karyolasının ucuna çıktı, ezan okumaya başladı.
Karısına ve çocuklarına bile gösterilmemişti. Göğsüne asılan yaftada “para çalmak için kıtal yaptığı” söylenen Nusret’in yamalı pantalonu cebindeki cüzdanında yalnız bir kağıt lira bulmuşlardı.
Sabahın ilk saatlerinde tevkifhane avlusundan, zavallı karısının çığlıkları geliyordu.”
Nusret Bey İdama giderken yakınlarına duygu dolu mektuplar yazar. Kardeşine yazdığı son mektup, Türk Gençlerine, bir ibret vesikası olarak Tarih derslerinde okutulacak niteliktedir;
Bugün hayatımın son dakikalarını yaşıyorum. Vicdanım kat’iyyen muazzeb değildir. Hayatımda millet ve vatanıma hizmetten başka gayem yoktu. Onu elhamdülillâh kemali sıdk ve istikamette (tam bir sadakât ve doğrulukla) ifa ettim. Bana isnat olunan cerâimin (cürümlerin) hiçbirisinin faili değilim. Masum ve bîgünahım. …….
Küçük çocuklarımı, zevcemi yalnız ve pek fakir olarak bırakıyorum. Beş gün sonra yiyecekleri bile kalmayacaktır. Allah aşkına sokaklarda bırakma. Validesi, çocuklarımın terbiyelerine baksın, intikamımı almak için çocuklarımı ona göre terbiye ederek büyütsün. Babaları mücrim (suçlu) değil, şehittir. İşte son nefesimde hiçbir şeyden korkmayarak vicdanımdan kopup gelen şu ifadelerimi sana iblâğ ediyorum. Vatanım yaşasın, elbet bir gün gelir, intikamımı alır. Masumların âhı büyüktür.
Bir masumun kanıyla oynayan şu Mustafa Paşa’nın hainâne hareketleri şu dünyada kendisine acaba kâr kalacak mı? Sabır tavsiye eder ve aileme sefalet çektirmemenizi rica ederim. Bilirim, senin de halin müsait değildir. Fakat ne yapalım, senden başka kimsem yok.
Tarihin ve Türk Milletinin Hükmü
Tunalı Hilmi Bey’in teklifi ile TBMM, 25 Aralık 1921 tarihinde Nusret Bey’i “Milli Şehit” ilân eden kanunu çıkarmış ve Nusret Bey’in geride bıraktığı eşi ve çocuklarına maaş bağlamıştır.
Mustafa Kemal Atatürk, Kemal Bey’in ailesine gösterdiği yakın ilgiyi Nusret Bey’in ailesi için de göstermesi sonucu, 25 Kânûn-ı evvel 927 tarihli bir Kararname ile “Ermeni Suikast Komiteleri tarafından şehit edilen Urfa Mutasarrıf-ı sâbıkı Nusret Bey’in vârislerine” yirmi bin lira kıymetinde muhtelif emlak verilmesine karar verilir..
Kararnamedeki “Ermeni Suikast Komiteleri” tanımlaması muhteşem bir tarih şuurunun sonucudur. Nusret Bey’i yargılayan Nemrut Mustafa Paşa Başkanlığındaki Mahkeme ve belki de Damat Ferit Hükümeti, Türkiye Cumhuriyeti hükümetinin bu kararnamesi ile Ermeni Suikast Komitesi olarak tanımlanarak, bir millete ve o milletin fedakar mensuplarına suikastların yalnızca silahlı düşmanlarca değil, düşmanların uşağı/oyuncağı mahkemeler ve siyasiler tarafından da yapılabileceği vurgulanarak, Türk Milletine önemli bir mesaj verilmektedir.
Türk Milleti, başta Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey ve Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey olmak üzere, Suikast Komitelerinin kurbanlarını rahmet ve minnetle ; Suikast Komitelerini ise lanetle anacaktır…
2)Falih Rıfkı ATAY/Çankaya/ Pozitif Yayınları/Haziran 2011
3)Bayram AKÇA/Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey/Basılmamış Yüksek Lisans Tezi/1995
4) Yrd.Doç.Dr Bayram AKÇA/Ermeni Tehciri ve Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey’in İdamı/Makale
Sanık Kürsüsündeki Kahramanlar I ve II'ye Ulaşmak İçin Tıklayınız;
Sanık Kürsüsündeki Kahramanlar I; Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey
Sanık Kürsüsündeki Kahramanlar II; Mustafa Muğlalı Paşa
DERİN DUYGULARAtalarından gördüğü…