Arşiv (June 2007) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Toplum > Babalık zor zanaat...
Babalık zor zanaat...
“bu ge­ce ağ­lar­ken me­za­rı­nı­za
tat­lı bir ümit­le bak­ma­ya gel­dim
aziz ru­hu­nu­zun de­rin­li­ği­ne
bir göz­ya­şı olup ak­ma­ya gel­dim”
“SEN ol­ma­dık­tan son­ra sa­na ya­zı­lan mek­tup ne işe ya­rar?” Böy­le baş­lı­yor­du Oğuz Atay “Ba­ba­ma Mek­tup” ad­lı öy­kü­sü­ne. Or­han Pa­muk’un “Ba­ba­mın Ba­vu­lu” baş­lı­ğı­nı ta­şı­yan No­bel ödü­lü ko­nuş­ma­sı­nı oku­du­ğum­da ak­lı­ma ilk ge­len cüm­le bu ol­du is­ter is­te­mez. Oğuz Atay da tıp­kı Or­han Pa­muk gi­bi, ba­ba­sı­na bir ‘mek­tup’ ya­zı­yor­du. Bel­ki bü­tün er­kek­le­rin gü­nün bi­rin­de ya­pa­cak­la­rı bir ödev, bir gü­nah çı­kar­ma, ka­çı­nıl­maz bir iç san­cı­sıy­la.
Pa­muk mek­tu­bun­da, ba­ba­sı­nın ona ölü­mün­den ön­ce ge­tir­di­ği ba­vul­la gir­di­ği san­cı­lı iliş­ki­yi di­le ge­ti­ri­yor­du. Bü­tün mek­tup bo­yun­ca tek­rar­la­nan şuy­du: Ba­ba, ya­za­rın bü­tün ha­ya­tı­nı ada­dı­ğı, “bir oda­ya ka­pa­nıp, bir ma­sa­ya otu­rup, bir kö­şe­ye çe­ki­lip kâ­ğıt­la ka­lem­le ken­di­ni ifa­de eden in­sa­nın yap­tı­ğı şe­yin, ya­ni ede­bi­ya­tın an­la­mı­nı” ala­şa­ğı ede­cek bir şe­kil­de, iyi bir ya­zar ola­rak oğ­lu­nun kar­şı­sı­na çı­kı­yor­du. Pa­muk as­lın­da ba­ba­sın­dan ba­ğım­sız­laş­mak adı­na gir­di­ği yol­da ikin­ci kez öl­mek­le kar­şı kar­şı­yay­dı. Baş­ka bir ifa­dey­le, ilk ko­pu­şun ya­ni ya­zar ol­mak için ka­pa­nı­lan oda­nın ar­dın­dan, ikin­ci kez bir ko­pu­şun ya­ni ba­ba­sın­dan da­ha iyi bir ya­zar ol­du­ğu­nun, on­dan da­ha iyi bir ha­yat ya­şa­dı­ğı­nın ka­nıt­lan­ma­sı ge­rek­mek­tey­di. Bu nok­ta­da Pa­muk’un “Ben on­dan sa­de­ce ba­bam ol­ma­sı­nı is­ti­yor­dum, ya­zar ol­ma­sı­nı de­ğil… Asıl kor­kum, bil­mek is­te­me­di­ğim şey ise ba­ba­mın iyi bir ya­zar ol­ma ih­ti­ma­liy­di.” de­me­si ol­duk­ça an­lam­lı­dır. İs­te­ni­len, ilk ölü­mün ar­dın­dan ikin­ci kez öl­me­mek­tir.
Bu nok­ta­da ce­vap­lan­ma­sı ge­re­ken kri­tik bir so­ru var: Pe­ki Pa­muk, ne­den ba­ba­sı­nın iyi bir ya­zar ol­ma­sı­nı is­te­mi­yor? İs­te­mi­yor, çün­kü Pa­muk’a gö­re ba­ba­sı, ya­zar­lık için ge­re­ken hiç­bir yü­kün al­tı­na gir­me­di. Onun gi­bi, bir oda­nın içi­ne ka­pa­na­rak, ya­zar ol­mak için ge­rek­li sab­rı gös­ter­me­ye­rek; ka­la­ba­lık­lar, mut­lu­luk­lar için­de ya­şa­dı. Kı­sa­ca­sı ba­ba, oğ­lun ya­şa­ya­ma­dı­ğı ha­ya­tı ya­şa­dı. Pa­muk’un “baş­ka­la­rı gi­bi ya­pa­cak nor­mal bir işi ol­ma­dı­ğı” için yap­tı­ğı bu ter­cih; eğer ba­ba­sı­nın, ha­ya­tın tam or­ta­sın­da du­ra­rak yap­tı­ğı şey­le müm­kün olu­yor­sa, o va­kit Pa­muk ya­nıl­mış ola­cak­tı. Bu yüz­den de oğul, bir pro­to­tip ola­rak ken­di­si­ni sık­ma­dı­ğı­nı be­lir­ten, onu des­tek­le­yen ba­ba­sı­na kar­şı o da­ya­nıl­maz öf­ke­yi sü­rek­li his­se­de­cek­ti.
Pa­muk ödül son­ra­sın­da te­le­viz­yon­da ver­di­ği bir mü­la­kat­ta, böy­le­si iç­sel bir ko­nuş­ma yap­ma­sı­nın ne­de­ni­nin, No­bel ödü­lü­nün ev­ren­sel­li­ği ol­du­ğu­nu söy­lü­yor­du. Ona gö­re; böy­le­si saf ede­bi­yat ko­kan(!) bir ödül sı­ra­sın­da bü­tün po­li­tik an­gaj­man­lar­dan kur­tu­lup, saf in­san do­ğa­sı­na da­ir, ev­ren­sel bir ko­nuş­ma yap­ma­sı ge­re­ki­yor­du. Pa­muk bu ko­nuş­ma­yı No­bel ödü­lü­nü alır­ken ya­pı­yor­du; çün­kü ar­tık ba­ba­sı Gün­düz Bey ya­şa­mı­yor­du. Bu hem ar­tık ha­yat­ta ol­ma­yan bir in­sa­nın ver­di­ği (Ke­mal Ta­hir’in ta­bi­riy­le) “pis bir hu­zur duy­gu­sun­dan” do­la­yı, hem de açı­lan ba­vul­dan ve için­den çık­ma­yan da­ha iyi ya­zı­lar­dan do­la­yı böy­ley­di. Asıl me­se­le, yıl­lar­ca yüz­le­şi­le­me­yen o sim­ge­sel ol­ma­yan par­ça­cık­la yüz­leş­mek, bir tür­lü kat edi­le­me­yen me­sa­fe­yi kat et­mek ge­rek­si­ni­miy­di: Tam da ba­ba­nız öl­müş ve si­ze ar­tık do­ku­na­ma­ya­cak­ken. Bu an­lam­da Pa­muk’un o duy­gu-yo­ğun, “Ba­bam 2002 yı­lı Ara­lık ayın­da öl­dü. İs­veç Aka­de­mi­si’nin ba­na bu bü­yük ödü­lü, bu şe­re­fi ve­ren de­ğer­li üye­le­ri, de­ğer­li ko­nuk­lar, bu­gün ba­bam ara­mız­da ol­sun çok is­ter­dim” ka­pa­nış cüm­le­le­ri hiç de sa­nıl­dı­ğı ka­dar ma­sum de­ğil­dir. Ba­ba öl­müş­tür ve ora­da bu­lun­sa da­hi, ar­tık oğ­lun ba­ba­dan da­ha bü­yük, ba­vul­dan da­ha de­ğer­li ol­du­ğu­nun ka­nıt­lan­ma­sı­na şa­hit­lik ede­ce­ğin­den do­la­yı kor­ku­ya ma­hal yok­tur.
Pa­muk’un ter­si­ne Oğuz Atay ba­ba­sıy­la yüz­leş­me­si­ni ger­çek­ten öle­rek ya­pı­yor­du. Atay’ın mek­tu­bun­da kul­lan­dı­ğı dil, ar­tık ko­nu­şa­ma­ya­ca­ğı bi­li­nen ba­ba­nın ar­dın­dan du­yu­lan “pis bir hu­zur”un di­li de­ğil, tam ter­si­ne, söz­le­ri­nin, her­ke­se ula­şa­cak ol­sa da­hi, onu her­kes­le­re kar­şı sa­vu­nan ba­ba­ya ula­şa­ma­ya­cak ol­ma­sın­dan do­la­yı, o ilk­sel boş­lu­ğa du­yu­lan hu­zur­suz­lu­ğun di­liy­di. Bun­dan do­la­yı da; “Ya­kın çev­rem­de se­nin­le il­gi­li bir ha­tı­ra­mı an­lat­tı­ğım za­man, ne gü­zel di­yor­lar bu­nu bir yer­de an­lat­sa­na. Onun için, çok özür di­le­rim sev­gi­li ba­ba­cı­ğım, se­ni de, me­se­la bu mek­tup­ta kul­lan­mak zo­run­da­yım. Ge­çen za­man an­cak böy­le de­ğer­le­ni­yor­muş; in­sa­nın geç­miş ya­şan­tı­sı an­cak böy­le­ce an­lam ka­za­nı­yor­muş. Ben, se­nin­le il­gi­li olay­la­rı an­la­tır­ken as­lın­da se­nin na­sıl bir in­san ol­du­ğu­nu bel­li et­me­me­ye ça­lı­şı­yo­rum; ak­lım­ca asıl ba­ba­mı ken­di­me sak­lı­yo­rum. Son­ra da se­ni an­la­ma­dık­la­rı za­man on­la­ra kı­zı­yo­rum” di­yor­du Atay. Do­la­yı­sıy­la Gün­düz Bey’in ikin­ci kez ve ke­li­me­nin en ger­çek an­la­mın­da öl­me­si an­la­mı­na ge­len Pa­muk’un ko­nuş­ma­sı­nın ak­si­ne; Atay için ba­ba­sı­nı yaz­mak, “İçin­de­ki Ce­mil Bey’i ya­şat­ma kay­gı­sı” an­la­mı­na ge­li­yor­du.
Atay da bir tür yüz­leş­me ya­şa­mak­ta­dır, tıp­kı Pa­muk gi­bi. Ve bu yüz­leş­me bir hay­li sert ol­mak­ta­dır. Sık sık “ger­çek­lik buh­ran­la­rı”na ka­pa­nı­lan bir du­rum söz ko­nu­su­dur oğul Atay için. “Zıt kuv­vet­le­rin mu­has­sa­la­sı ol­ma­yan” ba­ba­nın, sü­rek­li tu­tar­lı ol­du­ğu nok­ta­lar­da oğul, kü­çük hırs­lar yü­zün­den sü­rek­li bo­ca­la­mak­ta, Ce­mil Bey’in de­yi­şiy­le “iki ca­mi ara­sın­da bi­na­maz” kal­mak­ta­dır. Oğul ise ba­ba­yı, hiç­bir sa­va­şa ka­tıl­ma­yan, ha­yat­ta hiç­bir kah­ra­man­lık gös­ter­me­yen bir in­san ola­rak gör­mek­te­dir. Do­la­yı­sıy­la da Atay’ın mek­tu­bun­da, öy­kü­sün­de, bir eleş­ti­ri, bir he­sap­laş­ma ta­bi­i ki var­dır. Fa­kat bu Pa­muk’un yap­tı­ğı gi­bi, ev­ren­sel­lik, ede­bi­yat, iç­sel­lik gi­bi sah­te örün­tü­ler­le ya­pıl­ma­mak­ta­dır. Atay met­nin di­li­ni içer­den kur­mak­ta ve “Se­nin an­la­ya­ca­ğın ba­ba­cı­ğım, züp­pe ola­rak ni­te­le­di­ğin in­san­la­rın, iç sah­te­lik­le­ri­ni ört­mek ama­cıy­la gi­riş­tik­le­ri ki­bar­lık ça­ba­la­rı için­de­yim san­ki” di­ye­rek hem ge­nel­de yüz­leş(eme)me­nin hem de özel­de ya­zı­nın (mek­tu­bun) ye­ter­siz­li­ği­ni vur­gu­la­mak­ta­dır. Bu­ra­da sa­hi­ci­li­ği ku­ran dil, bu di­lin hiç­bir za­man ku­ru­la­ma­ya­ca­ğı­nın, o ka­pa­tıl­maz boş­lu­ğun fark edil­me­si ve bu­nun di­le gel­me­siy­le ku­rul­mak­ta­dır.
Atay’ın mek­tu­bun son­la­rı­na doğ­ru söy­le­di­ği; “Aca­ba se­nin de bi­lin­çal­tın var mıy­dı ba­ba­cı­ğım? Ba­na öy­le ge­li­yor ki si­zin za­ma­nı­nız­da böy­le şey­ler icat edil­me­miş­ti. San­ki Os­man­lı­la­rın böy­le huy­la­rı yok­tu gi­bi ge­li­yor ba­na. Se­nin fes­li ve re­din­got­lu re­sim­le­ri­ni gö­zü­mün önü­ne ge­ti­ri­yo­rum da, bu gö­rün­tüy­le ‘va­ro­luş­çu bir bu­na­lı­mı’ yan ya­na dü­şü­ne­mi­yo­rum doğ­ru­su.” cüm­le­le­rin­de di­le ge­len şey de yi­ne bir ka­pan­maz­lı­ğın di­liy­di. Bu­ra­da ya­şa­nı­lan anın so­run­la­rı­nın ‘ta­rih­sel­lik­ler’ini vur­gu­la­ma­sı­nın ya­nı sı­ra önem­se­me­miz ge­re­ken nok­ta, Atay’ın bir yüz­leş­me­ye gi­riş­me­me­si, da­ha doğ­ru bir ifa­dey­le, ya­pı­la­cak olan en iyi ey­le­min, böy­le­si bir yüz­leş­me­nin ‘im­kân­sız­lı­ğı’nı ka­bul et­mek­ten geç­ti­ği­ni gö­re­bi­le­cek ba­si­re­te sa­hip ol­ma­sıy­dı.
O hal­de bu ya­zı da Atay’ın mek­tu­bu­nun son cüm­le­le­riy­le bit­sin:
“Şim­di be­ni sa­vu­nan kal­ma­dı ba­ba­cı­ğım; çün­kü iki­niz de öl­dü­nüz. İş­te ben de yal­nız­sam, yal­nız­lı­ğı­mı bil­mek için ço­ğu za­man (sa­bit na­zar­lar­la boş­lu­ğa bak­tı­ğım za­man) bu ker­piç evi git­tik­çe da­ha cid­di bir bi­çim­de dü­şü­nü­yo­rum. Ben bu asık su­rat­lı ay­dın­la­ra hiç ben­ze­mi­yo­rum ba­ba­cı­ğım, on­la­ra kar­şı­yım ve se­nin iç­ten­li­ğin­den ya­na­yım. Ba­zı ki­tap­lar yü­zün­den ka­fam bi­raz ka­rış­mış­sa da bu­gün bi­le se­nin iç­ten­li­ği­ni ta­şı­dı­ğı­mı ümit edi­yo­rum. Ge­ne de so­nun­da sa­na bü­tü­nüy­le ben­ze­mek­ten kor­ku­yo­rum ba­ba­cı­ğım. Ya­ni ben de so­nun­da se­nin gi­bi öle­cek mi­yim?”
“İslam ve Batı çatışmak zorunda değil” / İbrahim Kalın ile söyleşi