Download "Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, Haz. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005, XXI+303 sayfa."
1 e-makâlât Mezhep Araştırmaları, I/1 (Bahar 2008), ss Kitap Tanıtım ve Tenkit Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, Haz. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005, XXI+303 sayfa. Kamile ÜNLÜSOY 1 Editörlüğünü Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak ın yaptığı Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali adlı eser, tarih, ilahiyat, edebiyat ve sanat tarihi alanlarındaki araştırmacıların katıldığı disiplinler arası ortak bir çalışmanın ürünüdür. Eserin girişinde A. Y. Ocak editör olarak bir takdim yazısı yazarak eserin hazırlanış serüveni hakkında bilgi vermiş ve konunun önemine işaret etmiştir. Eser Müslümanlar arasında hiç kimseye nasip olmayan bir takdise konu olan Hz. Ali nin değişik İslam mezhep ve tarikatlarında işgal ettiği yarı teolojik yarı mitolojik kimliğini ortaya koyma ve Hz. Ali kültünün nasıl başlayıp nasıl geliştiğini anlama gayesiyle hazırlanmıştır. Doktrin ve Halk Edebiyatı ve İkonografi olarak iki kısımdan oluşan eserde farklı alanlardaki on iki araştırmacının makaleleri yer almaktadır. Doktrin: Abdulaziz Sachedina, Allah'ın Velîsi ve Peygamber'in Vasîsi: On iki İmamcı Şîî İnancında Ali b. Ebî Tâlib Ali, Mohammad Ali Amir-Moazzi, Şiî İnancının Kökenlerindeki Dîn-i Ali Deyimi Hakkında Notlar, Farhad Daftary, Klasik İsmâilî İnancında Hz. Ali nin Yeri, Irene Melikoff, Bektaşî-Alevîler de Ali nin Tanrılaştırılması, E. Ruhi Fığlalı, Sünnî Tarih ve İlâhiyât Geleneğinde Hz. Ali, SDÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Araştırma Görevlisi.
2 56 Kamile ÜNLÜSOY Meır M. Bar-Asher - Aryeh Kofsky, Ali b. Ebî Tâlib'in İlâhî Vasıflarına Dair Nusayrî Öğretisi ve VII./XIII. Yüzyıldan Kalma Yayımlanmamış Bir Risaleye Göre Nusayrî Üçlemesi, Alexander Fodor, Irak Kaynaklı Şiî Muska Türleri, Halk Edebiyatı ve İkonografi: İsmet Çetin, Türk Halk Edebiyatında Hz. Ali, Serpil Bağcı, Metinlerden Resimlere: Elyazması Tasvirlerinde Hz. Ali, Frederick De Jong, Bektaşîlik'te İkonografi: Dini Kıyafetlerde, Âyinlerde Kullanılan Eşyalarda ve Resim Sanatında Sembolizm ve Temalar Üzerinde Bir İnceleme, M. Uğur Derman, Osmanlı Hat Sanatında Hz. Ali, Eserde yer alan ilk makale Abdülaziz Sachedina ya aittir. Sachedina, makalesinde vilayet ve vasiyet kavramlarının İmamiyye Şiası nda, kazandığı anlamları, Kur ân ayetleri ve tarihî olaylar bağlamında inceleyerek, bu kavramların İmamiyye Şia sında nasıl bir inanç unsuru haline dönüştüğünü ve ne gibi dinî ve hukukî sonuçlar doğurduğunu tarihsel bağlamdan hareketle değerlendirmektedir. Muhammad Ali Amir-Moezzi ise, bazı tarihî kaynaklarda geçen ancak pek bilinmeyen Din-i Ali terimini ele almaktadır. Makalesinde önce Din-i Ali terimin Kur ânî ve İslam öncesi dayanakları hakkında bilgi veren Moezzi, daha sonra bu terim çerçevesinde Hz. Ali nin Hz. Peygamber le olan ilişkisini, neseb, muahât, musâhara bağlarıyla incelemektedir. Çalışmasında, Din-i Ali nin Şiîliğin bir nüvesi olması ihtimali üzerinde duran Moezzi, Şiîlikte söz konusu terimin akrabalığa derin saygı, Peygamber in mirası kavramı, Ali nin ve çocuklarının Tanrı tarafından seçilmesi ve Peygamber in Kutsal Ailesi gibi
3 e-makâlât Mezhep Araştırmaları, I/1 (Bahar 2008) 57 kavramlarla gelişmiş olabileceğini ifade etmektedir. Bunların yanı sıra Moezzi, Hz. Ali nin yüceltilme süreci onun halifelik dönemine, ya da Hz. Peygamber in ölümünü izleyen döneme kadar gidebileceğini öne sürmektedir. Daftari nin makalesi, Hz. Ali nin klasik İsmailî inancındaki yerini ortaya koyan bilimsel bir çalışmadır. Daftari bu makalesinde klasik İsmailî inancını, Fatımî öncesi, Fatımî evresi ve Nizarî İsmailîlik olarak üç dönemde inceledikten sonra, Hz. Ali nin ilk dönemden itibaren gittikçe artan önemine dikkat çekmektedir. Daftari nin İsmailî kaynaklardan naklettiklerine göre Hz. Peygamber in vasîsi, te vîlin sahibi ve kıyameti başlatacak kâim imam olarak İsmailî gelenekte merkezî bir yere sahip olan Hz. Ali, Melkizedek-Zülkarneyn-Hızır gibi varlığını sonsuza kadar devam ettirecektir. Eserin dikkat çekici makalelerinden biri de Melikof un Alevî ve Bektaşî lerde Hz. Ali nin Tanrılaştırılması üzerine hazırladığı makaledir. Anadolu seyahatlerindeki izlenimlerinden ve bir takım tarihi verilerden yararlanarak kaleme aldığı makalede Melikof, Alevî ve Bektaşî toplumların Hz. Ali ile ilgili kabullerinde İslam öncesi Orta Asya inançların etkilerini ortaya koymaktadır. Makalesinde Alevî ve Bektaşîlerin Hz. Ali nin Tanrı olarak kabul ettiklerini öne süren Melikof, fikirlerini Vîrani, Nesimî, Hatayî ve Hilmi Dede Baba nın şiirlerinden verdiği örneklerle temellendirmektedir. Bunların yanı sıra Kızılbaşlığın XV. yy. dan itibaren İran ideolojisiyle işlendiğini ifade eden yazar, Ahîlik, Hurufîlik ve Kızılbaşlıktaki Hz. Ali kabulüyle ilgili bilgiler vermektedir. Fığlalı ise, Sünnî tarih ve ilâhiyat geleneğinde Hz. Ali nin nasıl kabul edildiğini araştırmaktadır. Klasik İslam tarihi, Sünnî hadis kaynakları ve tabakât kitapları ışığında hazırladığı makalede Fığlalı, Hz. Ali nin doğumundan itibaren, onun Hz. Peygamber le olan ilişkisini, katıldığı savaşlardaki kahramanlıklarını, ilk üç halife ile olan ilişkisini ve devlet adamı vasfıyla kendi döneminde yaptığı savaşlar hakkında önemli bilgiler vermektedir.
4 58 Kamile ÜNLÜSOY Meir M. Bar-Asher ve Aryeh Kofsky in ortak hazırladıkları makaleleri Nusayrîliğin temel öğretileri ve Ali b. Ebî Tâlib in ilahî vasıfları hakkındadır. XIII. yy dan kalma Yusuf ibn el-acûz el-neşşâbî el- Halebî nin risalesinin incelendiği makalede Hz. Ali-Hz. Muhammed- Selman dan oluşan Nusayrî üçlemesi, Ali b. Ebî Talib in ilâhî vasıfları ve ilâhî varlığın Ali b. Ebî Talib de vücut bulması gibi Nusâyri inancına özgü tartışmalı konular bilimsel bir metotla ortaya konulmaktadır. Alexander Fodor ise, Irak kaynaklı Şiî muska türleri üzerine ilginç bir konuyu kaleme almaktadır. Kötü ruhlardan, hastalıklardan ve belalardan korunmak amacıyla yapılan bu muskalardaki Hz. Ali tasvirlerini, muskaların ikonografik yönlerini inceleyen Fodor, bu muskalar üzerinde eski Mezopotamya inançlarının etkilerini ortaya koymaktadır. Eserin Halk Edebiyatı ve İkonografi grubunun ilk makalesi İsmet Çetin e aittir. Türk halk edebiyatında Hz. Ali nin yerini konu edinen Çetin, makalesini hazırlarken cenkname, destan, hikaye ve halk şiirlerini esas alır. Bu eserlerden verdiği örneklerle Hz. Ali nin dinî kahramanlık hikayelerini dile getiren Çetin, bu hikayelerin temelindeki faktörleri ortaya koymaya çalışır. Serpil Bağcı ise İslâm resim sanatının en yaygın türü olan kitap resimlemeciliğinde Hz. Ali nin nasıl tasvir edildiğini irdelemektedir. Tarihî ve edebî metinlerin resimlerinden yararlanan Bağcı, konuyu zengin bir görsel malzeme ile işlemektedir. Bağcı çalışmasının sonucunda Müslüman görsel kültürü içerisinde Hz. Ali nin kimliğinin tarihî den efsanevî ye doğru yöneldiğini, inanç biçimlerine göre içselleştirilen bir Ali imgesinin benimsendiğini söylemektedir. Bektaşîlikte İkonografiyi inceleyen Ferderick De Jong, makalesinde önce, Bektaşîliğin tarihsel gelişimi ve Bektaşi inançları üzerinde durup, daha sonra Bektaşilerin dinî kıyafetlerinde, ayinlerde kullanılan eşyalarda ve resim sanatındaki sembollerin hangi anlamlara geldiğini tespit etmeye çalışmaktadır.
5 e-makâlât Mezhep Araştırmaları, I/1 (Bahar 2008) 59 Eserin son makalesinde M. Uğur Derman, Osmanlıların baş tacı ettikleri hat sanatında Hz. Ali nin nerede ve nasıl yer aldığını, celî, tâlik ve sülüs hatlarıyla hazırlanan levhalardan verdiği örneklerle anlatmaktadır. Tanıtımını yaptığımız makalelerde Hz. Ali nin tarihî ve mitolojik kişiliği ile farklı dini grupların Hz. Ali yle ilgili kabulleri her biri alanında uzman araştırmacılar tarafından bilimsel metotlarla ortaya konulmuştur. Eserin gerek ele alınan konuları, gerekse takip edilen metotlarıyla İslam Tarihi araştırmalarına güzel bir örnek oluşturduğunu düşünüyor, emeği geçen herkesi bu hizmetlerinden dolayı kutluyoruz.