nadinkokciyan – Page 2 – nadinima's blog
Dünya’nın Yeni Kıtası: Ay
Gözümüzü yükseklere diktiğimiz doğrudur! Çünkü kendimizi anlamanın yolu, yükseklerde olan biteni anlamakten geçiyor.
Hayatın temposu içerisinde kaybolurken, içinde yaşadığımız evrenin mucizelerini de görmezden geliyoruz maalesef. Kendimizi çok önemli zannediyoruz, oysaki evren içerisinde varlığımızla yokluğumuz bir. Yaşam mücadelesi veren kaçıncı ırkız? Şu anda yok ettiğimiz Dünya, evrende çürüyen kaçıncı gezegen? Bilemiyoruz.. Bu kadar bilinmeyen içerisinde, evrenle ilgili gözlemleyebildiğimiz şeyler hoşumuza gidiyor. Mesela yıldızlar, mesela Ay..
Ay’ın hep bir büyüsü vardır. Çocukluğumdan beri bir dost gibidir Ay bana. Böyle yürürsün senle geliyor gibi olur. Arada bir suratını gördüm dersin heyecanlanırsın. Heyecanını arkadaşınla paylaşır, üstün bir performans sarf eder ve o suratı arkadaşının da görmesini sağlamaya çalışırsın. Bazen bakır bakır göz kırpar sana. Kısacası her haliyle mistik her haliyle güzeldir Ay. Bu hali yetmezmiş gibi değişik sıfatlar da kullanmaya başladık, mesela Süper Ay! 14 Kasım’da yaşanan Süper Ay, çok insanın dikkatini çekti. Bu terimleri kim buluyor ayrıca meraktayım. Ay’ı satıyor olsalar tam bir pazarlama stratejisi diyeceğim. Peki nedir bu Ay’ı bu kadar süper kılan?
Süper Ay’dan bahsetmek için olması gereken iki tane durum var: 1. Ay, Dünya’ya en yakın konumda olmalı. Ay’ın Dünya etrafında izlediği yörünge eliptik olduğu için, Ay kimi zaman Dünya’ya yakınken kimi zaman da daha uzak olabiliyor. 2. Tam Ay tutulması yaşanıyor olmalı. Yani, Dünya; Güneş ve Ay arasında konumlanarak, Ay’ın gölgede kalmasını sağlamalı. Amerikan Uzay ve Havacılık Dairesi (NASA) tarafından yapılan açıklamaya göre, en son 1948 yılında gözlemlenen Süper Ay, 2034 yılında tekrar ortaya çıkacakmış. Ay, Dünya’ya en yakın konumunda olduğu için, hem daha büyük hem de daha parlak görünüyor. Bu tür farklılıkları çıplak gözle pek farketmiyor oluruz tabii.
Gerçek şu ki, Ay’ın zaten süper özellikleri var. Bir kere Güneş sisteminde yer alan gezegenler ve nesneleri daha iyi anlayabilmek için, Ay hakkındaki bilgilerimizden faydalanıyoruz. NASA tarafından gönderilen, LRO (Lunar Reconnaissance Orbiter) uzay aracı Ay’ın yüzeyini taramak için yedi yıldır yüksek çözünürlüklü fotoğraflar çekiyor. Bilindiği üzere, Ay yüzeyine çarpan göktaşları ve kuyrukluyıldızlar yüzünden, Ay yüzeyinde kraterler oluşmuş durumda. Dolayısıyla çekilen fotoğraflardaki krater örnekleri incelenerek, Ay’ın yaşı tahmin edilmeye çalışılıyor. Bu bilgiler ışığında, diğer gezegenlerin de yaşlarını tahmin etmek mümkün oluyor.
Hepimizin kafasında, Dünya’nın meşhur bir fotoğrafı var. Aralık 1972’de, Apollo 17 uzay aracı Dünya’nın görüntüsünü 45.000 km mesafeden almayı başarmıştı. Aralık 2015’te, LRO uzay aracı tarafından çekilen Dünya fotoğrafı da benzer görüntülere ulaşmamızı sağlamıştı. Kısacası bu tür uzay araçları bizim uzaydaki gözlerimiz. Ay yüzeyinden topladıkları verileri bize gönderiyorlar. Gözlemlenen ısı haritaları nasıldır? Bir sonraki uzay aracı (insanlı veya insansız) hangi noktalara iniş yapmalıdır? Gönderilen veriler sayesinde, bu tür soruları günümüzde cevaplayabiliyoruz. “Ay’ı, Dünya’nın bir kıtası gibi düşünmeyi isterim”, diyor NASA’da araştırmaları sürdüren Dr. Noah Petro. Çünkü Petro, Dünya’yı anlamak için önce Ay’ı anlamak gerektiğini vurguluyor.
Dünya üzerinden Ay’ı gözlüyor, Ay üzerinden Dünya’yı gözlüyor ve büyüleniyoruz. Evren her nasıl yaratılmış ise, bir sanat eseri olduğı kesin. Haydi uzayda asılı kalmış mavi küremiz içerisinde yaşam savaşımızı sürdürmeye devam edelim!
Aralık 2016 Paros Dergisi’nde yayımlanan yazım.
Selam Marslı, biz dost falan değiliz!
Artık evrende yalnız olmadığımızı biliyoruz. Evrende küçücük bir nokta içinde yaşamaya çalışıyoruz. Daha başka gezegenler varsa, neden Dünya tek seçeneğimiz olsun? Belki de kendimize yaşayacak başka bir gezegen daha bulma vakti geldi!
2024 yılı için öngörülen öyle bir plan var ki ondan konuşalım. ABD’de uzay araştırmalarını yürüten SpaceX diye bir şirket var. 27 Eylül 2016’da düzenlenen Uluslararası Uzay Bilimi konferansında SpaceX şirketinin kurucusu Elon Musk, 2024 yılında Mars’a insan taşıyan ilk uzay aracının yola çıkacağını duyurdu. Yani, Mars’ın insanlaşma süreci başlamak üzere. Ve öngörülen tarih de bundan 8 sene sonrası. Kulağa çok garip geliyor değil mi?
Tabii akla gelen ilk soru neden bu talihli(!) Mars da başka bir gezegen değil. Canlıların yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan en önemli şey suyun varlığı. Mars üzerinde katı durumda su olduğu biliniyor. Ayrıca, burada Dünya üzerinde olduğu gibi ılıman bir iklim olduğu düşünülüyor. Güneş’e olan yakınlığı sayesinde ise bu gezegen üzerinde enerji üretimi de mümkün. Enerji üretimi için, güneş panelleri kullanımı bir seçenek. Tüm bu koşullar ve çok daha fazlası, Mars’ı yaşamaya elverişli bir gezegen haline getiriyor. Kısacası Mars, Dünya’ya benzer bir yapıya sahip. Tüm bu bilgiler kurgu değil. NASA, uzun senelerdir çeşitli araçlar vasıtasıyla Mars üzerindeki kaya örneklerini inceliyor. Hatta daha ilginç bilgiler de ortaya çıkıyor. Mesela, Dünya üzerinde henüz oksijene rastlanmamışken, 4 milyar yıl önce Mars atmosferinde oksijen varmış. Oksijen demek, hayata elverişli bir ortam demek. Bazı teorilere göre, hayat Mars üzerinde başlamış olabilirmiş. Yani Mars’tan Dünya’ya gelen göktaşı parçaları sayesinde, Dünya yoktan var olmuş denebilir.
Yolculuk vakti kaptan! Mars’a gitmek öyle düşündüğünüz kadar kolay değil. Öncelikle yolculuk 80 gün sürecekmiş. Başlangıçta, maliyet 10 milyar dolarcık kadar. Tabii zamanla yolculuk sırası da kısalacak, bilet fiyatları da düşecek. Biletler kapış kapış gidecek elbet, pek de pahalı değil alt tarafı 200 bin dolara kadar düşecek! 100 yıl içerisinde ise, orada yaşayacak insan sayısının 1 milyon civarında olacağı tahmin ediliyor. Maliyeti bu seviyelere düşürmek pek de kolay değilmiş. Elon Musk, çözülmesi gereken problemleri bir bir ele alıyor. Mesela bunlardan en önemlisi, uzay aracının tekrar tekrar kullanılabilmesini sağlamak. Araç tek kullanımlık olduğu zaman tabii maliyet de çok yüksek oluyor. Mars üzerinde yakıt üretebilmek ikinci önemli unsur. Dünya’dan, dönüş için de yakıt taşıyor olmak maliyeti arttırıyormuş maalesef. Üçüncü unsur, uzay aracının tüketeceği yakıt tipi. Mars üzerinde üretilebilen ve maliyeti az olan yakıtların kullanımı gündemde. Ve daha birçok düşünülen ve düşünülmeyen unsur…
Peki kahramanlarımızı 80 gün boyunca ne bekliyor? Bu sorunun cevabı yok. O ilk uzay aracına binen insanların başına neler gelecek kimse kestiremiyor. Bu bir ölüm yolculuğu da olabilir, bu yüzden ölmeye hazır olan kişilerin bu yolculuğa aday olabileceğinin altı çiziliyor. Başlarda çocukların gitmesine de izin verilmeyecekmiş. Böyle bir heyecana insan nasıl hazır olabilir ki? Önce insan neden hayatını riske atsın ki diyorum. Düşününce hayatımız aslında her gün risk altında. Her gün ölüm yaşam çizgisi üzerinde ileri geri hareket ediyoruz. Bu yüzden, ölüme hazırsan gel demek belki de çok absürd değildir… Elon Musk, Mars’a ilk gidenlerden olmayacağım demiş. Malum aksilikler olursa, çözmek üzere kendisi burada yer almalıymış. Yani Elon diyor ki, uzay aracını yaparım, istersen bin git ama ölürsen de sorumlusu sensin.
İnsanlık çok gezegenli bir hale gelmeli mi? Bence gelmesin. Bunca kötülüğün yaşandığı Dünya yok olup gitsin. Milyarlarca yıl sonra, başka canlılar da hayatın izlerini farklı gezegenlerde aramaya başlarlar. Aman bizimkinden uzak dursunlar, biz dost falan değiliz…
Kasım 2016 Paros Dergisi’nde yayımlanan yazım.
Alzheimer’a dur demek mümkün mü?
Günümüzün en bela hastalıklarından bir tanesi Alzheimer. Genellikle 65 yaş üzeri insanlarda görülen bu hastalık, unutkanlığa sebep oluyor. Hasta kişi, günlük aktivitelerini yerine getirmekte güçlük çekiyor, kimi zaman düşünmek konuşmak bile imkansız hale gelebiliyor. Alzheimer, çeşitli nedenlerde ortaya çıkabiliyor. Bunlar arasında genetik faktörler, beyin hücrelerinde azalma, beyindeki proteinlerin sayısında artma gibi çeşitli nedenleri saymak mümkün. Alzheimer teşhisi konan bir hastanın bu hastalıktan kurtulması bugünün koşullarında imkansız. En fazla yapılabilen hastalığın ilerlemesini durdurmak. Bunu da küçümsememek lazım çünkü hasta kişinin yaşam kalitesini arttırmak da çok önemli. Hastalık böyle mühim olunca, bilim insanları da boş durmuyor elbet. Hastalığa çare olabilecek ilaçları geliştirebilmek için canla başla çalışıyorlar. Ağustos sonunda Nature dergisinde yayımlanan bir makaleye* göre, Alzheimer teşhisi konmadan önce bu hastalığın oluşumunu engellemek mümkün olabilirmiş. Heyecan doruktayken, gelelim makalenin detaylarına..
Alzheimer hastalarının, normal insanlara göre farklı bir beyin yapısı var. Buna göre, Alzheimer hastalarınının beyinlerinde protein kümeleri bulunmakta. Bu protein kümeleri, beynin düzgün çalışmasını engelliyor. Bilim insanlarının hedefi ise, bu protein kümelerinden kurtulmayı başarabilmek. Bunun için, araştırmacılar öncelikle Alzheimer hastası olmayan yaşlıların beyin yapılarını inceliyor. Buldukları bir proteinin, sağlıklı yaşlılarda bağışıklık sistemini güçlendirdiğini fark ediyorlar. Araştırmada yaptıkları ise, bu proteini taklit eden bir ilaç geliştirmek. Böylece, bu ilacı kullanan kişilerde, beyinde bulunan protein kümelerini yok etmek hedefleniyor.
Medikal araştırmaları yürütmek çok zor, çünkü insanlar üzerinde test edilmeden bir ilacın başarısından söz etmek imkansız. Denekler kendi rızaları ile bu araştırmaya katılmaya gönüllü oluyorlar. Araştırma düzgün ilerlemezse, deneklerin ölme riski tabii ki var. Bunu ameliyata girmeden imzalanan evraklar gibi düşünmek lazım. Ameliyatta nasıl ki işler ters giderse sorumlu sizseniz, araştırma boyunca başınıza gelecek her şey de sizin sorumluluğunuzda. Bu araştırma kapsamında, 165 hasta seçilmiş. Her hasta, aylık olarak belirli dozlarda ilacı kullanıyor. Tüm hastaların beyin görüntüleri inceleniyor, ve protein kümelerinin azaldığı gözlemleniyor. İlacın dozu ne kadar fazla ise, protein kümelerinin azalması da o denli fazla oluyor. İlacın yan etkileri de yok değil. Alzheimer hastalığına bağlı genlere sahip bazı hastaların beyninde, sıvı dolu keseciklerin oluşumu tespit ediliyor. Bu keseciklerin, felç ve beyin kanaması riskini arttırdığı biliniyor. Araştırmacılar, kullanılan ilacın dozunu ayarlayarak bu keseciklerin oluşumunu azaltmanın mümkün olduğunu savunuyor. İlacın başarılı olup olmadığını konuşmak için henüz erken, çünkü araştırma küçük ölçekli bir deney olarak yürütülüyor. Daha fazla deney yapılarak, ilacın yan etkilerinin iyice test edilmesi gerekiyor.
Merak edilen sorulardan bir tanesi de, protein kümelerinin yok edilmesi sayesinde beyinsel işlevlerde artış olup olmayacağı. Bu sorunun yanıtlanabilmesi için de, araştırmacılar geniş çaplı araştırmalar yapılması gereğini dile getiriyor. Geniş çaplı araştırmalar, daha çok insanı denek olarak kullanmak demek tabii… Peki mevcut durumda bu ilaç nasıl kullanılabilir? Beyin henüz işlevlerini kaybetmemişken, beyninde protein kümeleri gözlemlenen bir kişi üzerinde bu ilaç faydalı olabilir. Çünkü kişinin ileride Alzheimer hastalığına yakalanma riski de azaltılmış olur. Risk hep var, çünkü diğer faktörleri kontrol etmek henüz mümkün değil.
Bilim insanları, beynin pasını atmak için çalışmalara devam ediyor. Bir 50 yıl sonrasında bu tür hastalıklara çare bulunmuş olacak, ve yeni hastalıklara karşı mücadele başlayacak. Ey hayat!
* Jeff Sevigny vd., The antibody aducanumab reduces Aβ plaques in Alzheimer’s disease, Nature 537, 50–56 (01 Eylül 2016)
Ekim 2016 Paros Dergisi’nde yayımlanan yazım.