Santa Harabeleri - Trabzon Tatil ve Gezi Rehberi
Santa Harabeleri, Gümüşhane kent merkezine yaklaşık 80km uzaklıkta bulunan Yağmurdere Bucağı Dumanlı Köyü sınırları içerisinde yer almaktadır. Rum Pontus döneminde Dini, ticari ve kültürel önem taşıyan Santa bölgesinin Rum çetelerin sığınağı olarak da kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde ‘3. derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanı’ olarak ilan edilen bölgenin önceleri 9 ayrı mahalleden oluştuğu düşünülmektedir. Bölgede günümüzde Piştoflu, Binatlı, İşhanlı, Terzili, Çakallı, Zurnacılı ve Sincanlı-Kozlu olmak üzere 7 mahalle ve 300’ü aşkın ev bulunmaktadır.
Santa Harabeleri’ya vardığımız zaman çam ağaçlarının gölgesinde, arılara kucak açmış binlerce çiçek, güneşin yakan, ancak terletmeyen sıcağında gözleri ve gönülleri doldurur.
İnanç Turizmi açısından Sümela Manastırı ve Ayasofya Müzesi‘nden sonra Hıristiyanlar için Doğu Karadeniz Bölgesi’ndeki en önemli turizm merkezi olmaya aday olan Santa Harabeleri henüz hak ettiği ilgiyi görebilmiş değil. Santa Harabeleri’nin turizme açılması için yol sorununun çözülmesi ve harabe halinden kurtarılması gerekiyor. Bu amaçla Trabzon’un Arsin ilçesinden ulaşımı sağlayan Yanbolu vadisinde yol asfaltlama çalışması başlatılmıştır.
SANTA HARABELERİ ULAŞIM
Santa Harabeleri’ne Gümüşhane üzerinden gidilebileceği gibi, Trabzon’dan güneye yollanıp, Dünyanın gözbebeklerinden Sümela (Meryemana) vadisini takip ederek de ulaşabilirsiniz… Bir diğer güzergah ise; önce doğuya giderek Arsin ile Araklı ilçeleri arasında sınır oluşturan Yanbolu deresine ulaşıp, Yanbolu vadisinden yol alarak da ulaşabilirsiniz. Yolun tamamına yakını asfaltlanmıştır.
Bölgeye ulaşım farklı güzergahlardan yapılabilmektedir. Gümüşhane şehir merkezinden hareket ile Gümüşhane-Bayburt ana yolunu takiben Akçakale, Tekke, Arzular, Kabaköy, Yağmurdere, Taşköprü istikametinden devam edilerek ortalama 80 km bir seyahat ile Santa bölgesine ulaşım sağlanabilmektedir. Yağmurdere’den Taşköprü 8 km, Santa Harabeleri 15 km.’dir. Taşköprü – Santa Harabeleri arası ise yaklaşık 7 km’dir. Bu güzergâh boyunca birbirinden güzel, tarihi ve doğal güzellikler görülebilmektedir. Santa bölgesine ulaşmak için kullanılacak diğer bir güzergah ise Gümüşhane – Trabzon anayolunu takiben sağlanabilir. Gümüşhane-Torul yolunun 12. Km.’sinden ayrılan yoldan Karaca Mağarası (5 km) Cehennem Vadisi Kanyonu (6 km), Krom Antik Kenti (22 km), Cami Boğazı Yaylası (34 km), Taşköprü Yaylası (57 km) ve Santa Harabelerine (64 km) ulaşılabilir. Bu güzergâhtan toplam mesafe ise yaklaşık 76 km. olup yol boyunca birçok doğal ve tarihi değer görülebilir.
SANTA HARABELERİ TARİHİ
Santa Harabeleri‘nin ilk olarak ne zaman iskan edildiği bilinmiyor. Orta Çağ’da var oluşu için kesin bir delil olmamasına rağmen, derebeyi anlaşmazlıkları süresince yarı müstakil bir Rum sığınağı olarak biliniyor. Ve bunun yanında 17. ve 18. yüzyıllarda nüfusunun arttığı biliniyor.
19. yüzyılda yörede derebeyi egemenliğinin olduğu bir dönemde Santa Harabeleri’nin, doğal konumu ile bağımsız ve korunaklı bir sığınak olarak Hıristiyan toplumunun varlığını sürdürmesinde etkili oldu. Santa’da tarım ve hayvancılığın yanı sıra, çevrede var olan kurşun ve demir gibi maden ocaklarının da işletildiği, hatta demirciliğin önemli bir meslek kolu olduğu öğrenildi.
Santa Vadisi, Fatih Sultan Mehmet döneminde “1461-1476 yılları arasında” Trabzon’un ve Doğu Karadeniz bölgesiyle beraber fethedilmesi ile Osmanlı İmparatorluğu topraklarına dahil edilmiştir. Santa havzadaki mevcut demir, kurşun ve kurşunla birlikte çıkarılan gümüş madenlerinin verimli bir şeklide işletilmesine bağlı olarak 16-18. yüzyıllar arası dönemde bölge önemli derecede gelişmiş ve ekonomik refaha erişmiştir. Santa yerleşimlerinde, bölgede çıkan madenlerin etkisi ile demircilik ve gümüşçülük önemli bir sanat dalı olmuştur. Madenlerin işletildiği dönemde Osmanlı Devletinin maden çalışanlarına ve madencilerin ihtiyaçlarını temin eden meslek erbabı ve ticaret erbabına sağladığı vergi kolaylıkları ve pek çok sorumluluktan muafiyet, bölgeye çevre köy ve illerden, yoğun olarak Ortodox Hristiyan (Rum) Osmanlı vatandaşının göç etmesini sağlamıştır. Bu göç ve refah, madenlerin kapandığı ve sosyal ve idari sorunların yaşanmaya başlandığı 18. ve 19. yüzyıla kadar sürmüştür. 1500-1800 döneminde önemli bir madenci yerleşimi olan bölge 1923 yılında nüfus mübadelesi ile boşaltılmıştır. Bu mübadelede Santa Harabeleri‘nin olduğu bölge toplanma yeri olarak kullanılmıştır. Mübadele sonrası boşaltılan bölgedeki atıl arazi ve binalara çevre köylerin sakinleri yerleşmiştir.
1400’lü yıllarda, bugünün modern şehirlerde bulunan sosyal aktivite alanlarını bünyesinde barındıran Santa Harabeleri, bugün Gümüşhane il sınırları içerisindedir. Bir tarih ve medeniyet hazinesi, güneşin aydınlattığı yamaçlarda, “Gökyüzüne yakın, saklı kent” olarak adlandırabileceğimiz Santa, kendisine uzatılacak eli her gün biraz daha yok olarak beklemeye devam ediyor.
Yanbolu deresinin doğum yerinde ve kıyıdan yaklaşık 40 km içeride yer alan Santa Harabeleri, vadilerle birbirinden ayrılmış 3 ayrı yamaçta yer alıyor. Küçük yerleşim yerinin, 3 ayrı mahallesi gibi.
Santa Harabeleri ile ilgili en kapsamlı araştırmaları yapan Karadeniz Teknik Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nural Gündüzalp, Santa Harabeleri ile ilgili olarak, “Etrafı yüksek dağlarla çevrilmiş, dışa kapalı, hırçın fiziki özelliklere sahip olan bölgelerde kurulan yerleşmeler, genelde kültürel kimliğini yitirmeden uzun süre varlığını sürdürebilmişlerdir. Doğu Karadeniz’deki Pontic yerleşmelerden birisi olan Santa bölgesi de, böyle bir özellik göstermektedir. Santa Harabeleri, tepelere kurulan köylerden oluşan bir yerleşme olup, bugün üzülerek söylemek gerekir ki; harabe halindedir” görüşlerini bizlere sunmaktadır.
SANTA HARABELERİ VE TURİZM
Santa Vadisi, sahip olduğu tabiat harikası doğası nedeniyle dağ ve yayla turizmi için de ideal mekanlara sahiptir. Burada inşa edilecek konaklama tesisleriyle, yöreye gelecek olanların arazinin de durumu nedeniyle en az bir geceleme yapabilecekleri de hesaba katılarak günü birlik turizmin dışında da değerlendirilebilir.
Santa Harabeleri üzerinden, Zigana’nın güney ve batısındaki değir yaylalara ulaşım imkanları da bulunduğu göz önüne getirilirse, seyahat için mükemmel bir güzergah devreye sokulabilir.
Çevresinde Ziyaret ve Karakaban Dağları, Zincirli, Kilise ve Uzunsırt gibi 2 bin metrenin üzerinde yükseltilerle kuşatılmış olan bölgenin girişe elverişli olan yeri sadece vadiye açılan kuzey kısmıdır. Burası, dışa kapalı, fakat kendi içinde su kaynaklarının varlığı ve bahçe ölçeğinde üretime elverişli toprağı ile yaşama elverişlidir. Birbirini kuş bakışı çok net bir şekilde görebilen 3 ayrı yamaç üzerine kurulmuş olan Santa Harabeleri’nde mahalle olarak 7 yerleşim bulunuyor. Eski isimleriyle Piştoflu, Binatlı, İhsanlı, Zerzili, Çakallı, Zincanlı ve Zurnacılı ismi verilen mahallelerde, özellikle 18. yüzyılın son yarısında inşa edilen resmi binalar son derece dikkat çekiyor. Günümüzde hala yayla göçerli tarafından kullanılan bu binalar, yapılan tahribat ve ilavelere rağmen göz alıcı görünümünü koruyor.
Doğu Karadeniz’deki yerleşimde, kişilerin doğal olanlarının yanı sıra, düşmanlarından gelebilecek tehlikeleri de göz önünde bulundurarak yaptıkları tercih, Santa Harabeleri’nde açık şekilde görülmektedir. Yörenin doğal halinin korunaklı olması, belki de yerleşimin temel nedenini oluşturmuştur.
Bölgede halen irili – ufaklı bir çok kilise bulunmaktadır. Bunlar genellikle 1860-1870 yılları arasında inşa edilmişlerdir. 3 apsisli ve 3 nefli olmalarıyla plan bakımından birbirlerine benzemektedirler. Yerel özellikler yanında en göze çarpıcılıkları bazilika planı oluşlarıdır. Apsisler ise çok sığ olup, kiliseler içinde dorik kaideli sütunlar göze çarpmaktadır.
Santa Harabeleri’nde yer alan kiliseler, Piştofli, İhsanlı, Binatla, Çingallı, Goballı, Terzili, Zurnacılı gibi kısımları dağıtılmıştır. Bu kiliselerin yanında küçük ev kilisecikleri de vardı. Kiliselerin büyüklüğü ve sayıları mahallelerin nüfusu ile orantılıdır. Sn. Christopher, St. Theodore, St. Kynake ve Binatlı Kutsal Elas Kiliseleri en dikkati çekici olanlardır.
17-18’inci yüzyıllarda nüfus yoğunlaşmasının tespit edildiği Santa’ta, 19. yüzyıl en parlak dönemi oluşturmuştur. Yörede derebeyi egemenliğinin olduğu bir dönemde Santa Harabeleri, doğal konumu ile bağımsız ve korunaklı bir sığınak olarak Hrıstiyan toplumunun varlığını sürdürmesine elvermiştir. Santa’da tarım ve hayvancılığın yanı sıra, çevrede var olan kurşun ve demir gibi maden ocakları da işletilmiş, hatta demircilik önemli bir zenaat kolu haline gelmiştir.
Santa Harabeleri’nde ilk yapıldığı gündeki orijinal durumunu koruyarak günümüze kadar ulaşmış ev sayısı hemen hemen yok gibidir. Zaman içinde kullanıcıları tarafından tahrip edilerek özellikle iç mekanları tamamen değiştirilen taş yapıların tarihi özellikleri neredeyse tamamen ortadan kaldırılmış gibidir.
Santa Harabeleri’nde bugün sağlam olarak ayakta kalabilselerdi, hepsi için “Bir sanat harikası” deyimini kullanabileceğimiz kiliseler bulunmaktaydı. Kemerler, sütunlar ve süslemelerle dolu iç kısımlar, maalesef bugün tamamen ortadan kaldırılmış durumdadır.
Santa Harabeleri’nde bugün varlıklarını en iyi koruyan yapılar çeşmeler olmuştur. Bu da suyun hangi din veya ırktan olursa olsun, herkes için ortak bir ihtiyaç maddesinin oluşundan kaynaklanmıştır. Çeşmelerin önlerindeki yalaklardan küçük kanallarla hayvanların su içebileceği yerlere sular taşınmıştır.
Önceki makaleTelsiztepe – Evim Sitesi – Pınar Kent – Çamoba Otobüs Saatleri
Sonraki makaleMaçka – Trabzon Büyükşehir Belediye Otobüs Saatleri
Arsin – Trabzon Belediye Otobüs Saatleri