İnanç, Güven, Sadakat: Mart 2017
"Dışarda, kalabalığın arasında, öteki çiftlerden tek ayrılıkları kol kola yürümeyişleriydi. Sinemaya girip salonun en arka sırasına oturdukları zaman bu ayrılık da ortadan kalktı. Artık bütün arka sırada oturan çiftler gibiydiler. İçeri girer girmez, sanki vakit hesaplayıp da gelmişler gibi, salon kapılarının açılıp ışıklarının yanması onları sevindirmişti. Yoksa dış salonda kalıp bekleyeceklerdi. Karanlıkta boş yerlere doğru iteklenmekten iğrenirdi. Çevresine baktı. Pek kalabalık sayılmazdı. Güler'in sesini duydu:
-Sinemaya girenlerde ortak bir duygu olduğunu düşünüyorum, dedi. Film görmeye gelenlerde elbet. Çünkü bu salon başka amaçlar için de kullanılıyor. Yağmur dininceye dek beklemeye, ısınmaya, uyumaya, yanına oturacak tanımadığı bir kadınla ya da erkekle sürtünmeye gelenler çoğu. Localar var, ucuz randevu evi odacıkları. Arka sıralarda öpüşmeye gelenler var. Salt film görmeye gelenler salon tenha olsun isterler. Yanlarındaki koltuğun sahibi olup olmadığına sorana kızarlar. Gürültü olmasın, öksüren, sümküren, konuşan, gülen olmasın isterler. Sinemanın güzel sanatlardan biri olduğuna en büyük kanıt bence bu. Ama olmadığına da bu. Çünkü her zaman gülen, öksüren, sümküren bulunur.
-Biliyor musun, yanıma mendil almayı unutmuşum. Ya burnum akarsa?
Işıklar söndü. Hanidir hep bu anı beklediklerini düşündü. İşte Güler hiç kıpırdamadan ona doğru geliyordu. Sol koluyla omuzlarından sardı. Dudakları onunkileri buldu. Artık konuşmayacaklardır. "Değil, yalnız etimiz konuşacak. Dudaklar sesleri kesip biçerler. İnsanın et olmayan tek yeri beyni değil mi? Et beyinli! Bir insan için söylenebilecek en ağır horlama sözü. Et beyinli! Ya bu birbirinde ezilen dudakları, bu acıta acıta sıkan elleri yöneten ne? Omurilik mi? Ondan mı murdarilik demişler? İki apayrı et nasıl oluyor da birbirinin dilini böyle kesin, kolayca anlayıveriyor? Ya bu oburluk, bu duymazlık! Korkunç şey demişti. En korkuncu bu değil mi?" Dudaklarını çekti. Güler'in gözkapakları aralanırken yeniden onun yüzüne eğildi. Bu kere, yarı karanlıkta da olsa, salt ona bir yabancınınkiymiş gibi gelen şişkin yüzünü göstermemek için öptüğünü sanıyordu. Çünkü öpülürken Güler'in gözleri hep kapalı dururdu. "Açma gözlerini sakın. Açarsan belki yalnız, şişmiş bir burunla iki şişik göz göreceksin. Yoksa aldırmaz mısın? Yoksa seni böyle başkaları da öptü mü?" Avucunda kıpırdayan eli bütün gücüyle sıktı. Güler ufalır gibi oldu; ağzının içine inledi. Ayrıldılar. Baktı perdedeki adam bir kadını öpüyordu. İşte her yerde buydu. Birden kulağının dibinde fısıltıdan bile yavaş bir ses duydu.
-Al bak kırdın onu.
Kucağına uzanan eli aldı. Uzun zaman bırakmadı. Sıcaktı, kuruydu. Öpüşürken ona durmadan büyüyorlarmış gibi gelen burnu, yanakları, dudakları yeniden küçülmeye başladılar. Yanında, başı omzuna dayalı oturan bu kızı, konuşmadığı, yüzünü ona uzatmaya kalkışmadığı için sanki daha çok seviyordu. Saçları boynundaydı. Kulağı kaşınıyordu. Bir daha gelirlerse onu sağına oturtacaktı. Yer gösteren kızın tuttuğu solgun ışıkta önlerinden, dizlerine sürtünerek bir kadınla bir erkek geçti. Yanındaki bu yerlere oturur oturmaz sarıldılar. Onlara yol açarken birbirine yaslanan bacaklarını çekmediler. Koluyla Güler'in başını kaldırıp kulağına eğildi. Önce bu kulağı öptü; sonra,
-Çıkalım mı diye sordu.
Yusuf Atılgan, Aylak Adam, syf.73,74 Gönderen
Çeviri: Ayşe İnce Kurşunlu,
"Yüreğini açamaman benim yüzümden mi acaba" diye sordu kız. "Ben senin yüreğine yanıt veremediğim için mi yüreğin sımsıkı kapanmış halde?"
İkimiz her zamanki gibi eski köprünün ortasındaki ırmak içi adacığa inmek için yapılmış merdivenlerde oturmuş, ırmağa bakıyorduk. Ay tüm soğukluğuyla küçük bir kırıntı haline gelmiş, suyun yüzeyinde salınıyordu. Birilerinin ırmak içi adacığa bağladığı kayık, suyun sesini hafifçe bozuyordu. Dar merdivende yan yana oturduğumuz için kızın sıcaklığını sürekli omzumda hissedebiliyordum. Garipti. İnsanı insan yapan sıcaklığıydı. Fakat yürekle, vücudun ısısı arasında hiçbir ilişki yoktu.
"Öyle değil" dedim. "Yüreğimi tam olarak açamamam sanırım tamamen kendimden kaynaklanıyor. Ben kendim, kendi yüreğimi tam olarak netleştiremiyor, o yüzden karmaşa yaşıyorum."
"Yürek denilen şeyi sen bile tam olarak anlayamıyor musun?"
"Bazı durumlarda" dedim. "Üzerinden çok uzun zaman geçtikten sonra anlayabildiğim durumlar olduğu gibi, o an artık, iş işten geçmiş de olabiliyor. Çoğu durumda, biz kendi yüreklerimizi tam olarak netleştiremeden harekete geçmeyi seçeriz. Bu da herkesin aklının karışmasına yol açar."
"Bana yürek dediğin şey çok eksikleri olan bir şeymiş gibi geliyor" dedi kız, gülümseyerek.
Ay ışığı altında ceplerimden çıkardığım ellerime baktım. Ay ışığıyla beyazlaşan ellerim o küçük dünyada tastamam durdukları halde, konulacak yeri kaybolmuş bir çift heykel gibiydi.
"Ben de aynı kanıdayım. Çok fazla eksikleri var" dedim. "Fakat iz bırakıyor. Biz de o izleri sonradan takip edebiliyoruz. Karın üzerine düşen ayak izlerini takip edermiş gibi."
"İzler bir yere ulaşıyor mu?"
"Kendine" dedim. "Yürek öyle bir şey işte. Yürek olmadan hiçbir yere ulaşamazsın."
Haruki Murakami, Haşlanmış Harikalar Diyarı ve Dünyanın Sonu, syf.241-242
Çeviri:Hüseyin Can Erkin,
“Görüldü” kimi özlediğimiz
Neyi sevdiğimiz, istediğimiz “görüldü”
Öfkeliysek hangi dağlara vurup
Kederliysek hangi suları izlediğimiz
Selamımız ve dikenlerimiz
Derin denizlerin yaslı göllerin dibinde
Bir umumuz vardır sileriz
Parlatırız gece gece
Gülten Akın. Ağıtlar Ve Türküler, syf.202
Görsel Fotoğraf: Anka Zhurevleva,
yaslı göllerin dibi
"Korkuyorum" dedi. "Bu aralar kendimi kabuksuz bir salyangoz gibi hissediyorum."
"Ben de korkuyorum" dedim. "Kendimi perdesiz ayaklı bir kurbağa gibi hissediyorum.
Yüzüme bakıp gülümsedi.
Hiç konuşmadan binanın gölgeli tarafına giderek birbirimize sarılıp öpüştük, kabuksuz bir salyangoz ve perdesiz ayaklı bir kurbağa. Onu kendime doğru çektim. Dillerimiz hafifçe birbirine değdi. Gömleğinin üstünden göğüslerini hissediyordum. Karşı koymadı. Yalnızca gözlerini kapatarak iç çekti. Memeleri küçüktü ve sanki sırf bu sonuç için tasarlanmış gibi tam avucumun içine oturuyordu. Elini kalbimin üzerine koydu ve eli ile kalbimin atışı bir oldu. Kendi kendime, o Şimamato değil, dedim. Bana Şimamato'nun verdiklerini veremez. Ama işte karşımda, tamamen bana ait, benim için elinden geleni yapıyor. Onu nasıl incitebilirim?
Haruki Murakami, Sınırın Güneyinde, Güneşin Batısında, syf.28
Çeviri: Pınar Polat,
kabuksuz bir salyangoz,
Hollanda krizini ekranlardan izlerken Ankara'da Hollanda elçilik binası ile Hollanda Türk konsolosluğu önünde gösteri yapan vatandaşlarımızın bir kısmının ellerinde taşıdıkları "Kayı Boyu" nu simgeleyen mavi beyaz flamalar dikkatimi çekti. O vatandaşlarımıza hem Ankara hem de Hollanda'nın başkenti Rotterdam'da Kayı Boyu flamasını taşıttıran duygunun adı neydi? Özenti, özlem, aidiyet mi diye epeyce düşündüm. Bir kişinin kendini herhangi bir yere, ulusa, kimliğe, ideolojiye ait hissetmesi olağandır. Aidiyet duygusu şiddete yönelmediği sürece hukuken herhangi bir suç unsuru oluşturmaz. Özenti ve özlem de öyle. Bu duygular özneldir. Kişiye özeldir. Ama sebepleri, niçinleri, nasılları tartışılabilir.
Osmanlıyı özleyenlere şu soruları sormak isterdim. Osmanlı'nın neyini özlüyorsunuz? Otakratik yönetim biçimini mi? Din devlet ilişkilerini mi? Sosyo-kültürel, iktisadi yapısını mı? Sahi neyini?
Altını çizerek söylüyorum. Söyleyeceklerimin yanlış yerlere çekilmesini kesinlikle istemiyorum. Niyetim sadece okuduğum bir kitaptan yapacağım alıntılarla kısa bir durum tespiti oluşturmak. Bakınız öncelikle şunu kabullenelim. Osmanlı toplumu modern bir toplum yapısına sahip değildi. Osmanlı toplumunda teb'a durumundan öteye geçemeyen halkın kendisini yönetenlerden bir şey talep etme gücü, cesareti, bilgisi de yoktu. Bu tespite Şeyh Bedrettin, Celali, Şahkulu ayaklanmalarını örnek göstererek itiraz edenler olabilir ama bu eylemler Osmanlı tarihinde tıpkı çöldeki birkaç damla yağmur gibidir ve Osmanlı genel tarihi manzarasını değiştirmez. "Osmanlı toplumu eylem sosyolojisi açısından dikkate alındığında kendi tarihlerini üretecek bir aktör konumunda olmayıp, teb'a olmakla tarihin akışına seyirci kalan edilgen bir kalabalık görüntüsü vermektedir. Bu görüntünün sürekliliği topluma uzun yıllar enjekte edilen, temeli kültüre dayalı ancak dinî olarak tezahür eden kutsallaştırılmış düşüncelerle pekiştirilmiştir. Oysa toplumların hareketliliği sahip oldukları düşüncelerin yanında içinde bulundukları zaman ve mekân boyutlu şartlarda oluşan insan-eşya ilişkileri çerçevesinde meydana gelmektedir. Bu durumda tarihsel eylemin aktörleri olan insanlar, otakratik, keyfi düşüncelerden hareketle değil, bizzat insanın eşya ve yaşadığı evrendeki çevre ile ilişkisinden, mevcut durumlar hakkındaki düşüncelerinden hareketle belirli bir değişim yapabilirler. Aksi halde ister klasik isterse modern görünümler altında olsun güdülen ya da güdümlenen bir toplumun değişimi yakalaması mümkün değildir.(1) Horatius'un bir sözü var. "Korku içinde yaşayan asla hür değildir."
Sultan Abdülaziz'e yazdığı bir mektuba "Padişahların sarayına en güç giren şey doğruluktur" diye yazarak başlayan ve bir süre sürgün yaşadığı Paris'te Jön Türk hareketinin önderliğini de yapan Mustafa Fazıl Paşa korku ve baskı altında yaşayan Osmanlı halkında fıtrî zekânın günden güne zayıfladığına dikkat çeker.
Korku ve baskının altında ezilen ruhların oluşturduğu ortamlarda ne derecede hür irade ve özgürlükten söz edilebilir. Böyle bir toplumun içinde düşünen, üreten beyinlerin gelişmesi de elbette beklenemez.(2)
Mevzu derin. Kaz kaz bitmez. Netice itibariyle Osmanlı'da merkez ve çevresindeki halk birbirinden kopuktur. Merkez taşraya kuşku ile bakmaktadır. Merkez ile çevre arasında ekonomik değişkenler mevcuttur. Merkez askeri bir yapıya sahip olduğu için devletin bürokratik çekirdeğinin çevre üzerinde etkisi her alanda kendi ağırlığını hissettirmektedir. Bu yapı içerisinde oluşan sosyo-kültürel durumu Ziya Gökalp şöyle özetliyor.
"Her millette yanyana yaşayan iki zümre görülür: bunlardan birine halk diğerine güzide (seçkinler) denilir. Ancak bizim dışımızdaki milletlerde bizde olduğu gibi hiçbir zaman katı bir ayrılık yoktur. (...) Başka kavimlerde resmi medeniyetle halk medeniyeti o kadar açık bir suretle ayırt edilmez. Türklerde ise bu ayrılık ilk bakışta göze çarpar. Türklerde resmi lisandan, edebiyattan, ahlaktan, hukuktan, iktisadiyattan, teşkilattan büsbütün başka bir halk lisanı, edebiyatı, ahlakı, hukuku, iktisadiyatı, teşkilatı vardır. İşte Osmanlı zimamdarlarının (seçkinlerin ve ileri gelenlerinin) Türk halkına hiçbir kıymet vermemesi yüzündendir ki memleketimizde yanyana olarak iki lisan, iki vezin, iki edebiyat, iki musikî, iki bedi, iki ahlak, iki felsefe, hatta iki türlü din telakkisi vucuda geldi." (3)
Yukarıda belirttiğim gibi mevzu hakikaten derin ve bu mevzular öyle tek kalemde yazılıp çizilecek gibi değil. Şimdilik bu kadar açıklama yeterlidir sanırım. "Yol uzun güzergâh zorlu." Yeri geldikçe ve fırsat buldukça Osmanlı üzerinde durmaya devam ederiz.
(1) Fazlı Arabacı, Yeni Osmanlıların Dini Ve Siyasi Görüşleri
(2) A.g.e.s, syf. 142
(3) A.g.e.s, syf. 95
Mustafa Fazıl paşa,
Yeni Osmanlıların Dini Ve Siyasi Görüşleri,
Gündeme teslim olmamak ülküsüyle gündem üzerine yazmak istemiyorum ancak gündem öylesine güçlü ki biz ona teslim olmamak için bütün hücrelerimizle direnmemize rağmen o tıpkı derinliği belirsiz bir girdap ya da Bermuda Şeytan Üçgeni gibi herkesi kendi rahmine doğru çekmekten geri durmuyor.
Niyetim uzun uzun hamaset yapmak değil. Lafı hiç eveleyip gevelemeden direk konuya gireyim. Hollanda ile yaşadığımız diplomatik krize Umberto Eco'nun "Düşman Yaratmak" isimli denemesinde anlatmaya çalıştığı "düşmanı inşa etme" süreçlerinden bakıldığı takdirde meselenin iç yüzünün daha net anlaşılacağını düşünüyorum.
Birkaç gün önce ruh ikizim Birtan Yücel'in Ayna İnsan Dergisinin 18.sayısında yer alan "1984: İktidar Ve Yabancılaşma" isimli incelemesini bu sayfalarda yayımlamıştım. Yücel'in yazısı dikkatlice okunduğunda orada düşman inşa etmekle ilgili Eco'dan alıntı şu cümle dikkat çekiyor. "Savaş bir toplumun kendini "bir ulus" olarak görmesini sağlar; savaşın karşı ağırlığı olmasa hükümetler kendi meşruiyet alanlarını bile oluşturamazlar."
Yanisi şu. Hollanda krizi bütün diplomatik kurallar, teamüller bir kenara bırakılarak, her iki tarafın asıl hedefini tam on ikiden vuracak, "win win" yani "kazan kazan ilkesi" üstüne inşa edilmiş bilinçli bir olmayan düşmanı yaratma eylemidir. Kısaca oy toplamak içindir. Machiavelli'nin ruhuna incil okumaktır.
Merak etmeyin. Görünen köyün ırağı olmaz. Çarşamba günü (yarın) yapılacak Hollanda seçimlerinin ardından 16 Nisan'da Türkiye'deki referandum süreci de nihayete erecek ve sonra her iki ülke yetkilileri sanki hiçbir şey olmamış, bu kriz hiç yaşanmamış gibi ortamı yumuşatan açıklamalarla ilişkilerini "tamamen duygusal sebeplerle" (anladınız siz onu) sürdürmeye devam edeceklerdir. Bu hengâmede olan kime mi olacak?
Bu hengâmede olan, her şeyden habersiz kendi halinde süt vermekle meşgulken Hollanda krizine kurban edilerek kesilen ve eti afiyetle yenecek Hollanda ineğine olacak.
Ha bu arada... Evdeki portakalları protesto uğruna sokaklara saçmak, bıçaklamak, çöpe falan dökmek isteyen varsa ziyan etmesin. Göndersin bana. Ben sizin adınıza onları afiyetle ziyan eder; dilim dilim soyar, sever, hepsini tüketirim.
Havalar soğudu. Mart bildiğimiz Mart. Grip olmayalım. Aklımıza mukayyet olalım arkadaşlar. fy
Görsel Fotoğraf: Nicolas Bruno,
Machiavelli'nin ruhuna incil okumak,
düşünceler ve nesneler biçiminde Her şey
birikir Duru sular
ters yazılar emek ve gözyaşı Akıyor
sanılan kuruyor sanılan Haklar
haklılıklar, ölüm zulumlar Uçuyor
sanılan her şey birikir Deney
birikir Bizcil sen
de Kuş mu
sandın yalanı yanlışı Taksan
kanatlanır mı? Yediğin
seni yakacak Vurduğun
seni yakacak Gör
cehennem yok mu var mı? Her şey
parmaklar, gören gözler Susan
konuşan birikir Yargılarlar
davasız dosyasız Silahsız
sözcüksüz kansız kavgasız Dağ mı
değil, ova mı Kent mi
alan mı, değil Bir ülke
Akın, Ağıtlar ve Türküler, YKY Yayınları, syf.22
bir ülke bir insan,
"Kadınlar Kuzey'de ne buldular. Şafak, Erica, Çiğdem...ha bu arada bir de eski karısı varmış, o, Handan Hanım... Hepsi şu ya da bu nedenle Kuzey'e âşık oldular. Evet, kadınların işine akıl sır ermez, ama bana sorarsanız neden ortada. O kadınların hepsi kokuyu aldılar. Hem de onu görür görmez: Kadın sevmeyi bilen bir erkeğin kokusunu. Sevgisi geçici değil, kalıcı olan bir erkek, vazgeçmeyi, unutmayı bilmeyen erkek... Sevdi mi, sonsuza kadar sever... Kuzey öyle birisiydi. Sevmekten vazgeçmeyen birisi... Çiğdem'le Kuzey mi! Bilmiyorum, ama aşk sinsidir. Kuluçka döneminde birçok kılığa bürünür: Dostluk, acıma, güven, hatta bazen düşman. Size bir sır! Üç şeyden asla kurtulamayız: gölgemizden, ölüm korkusundan ve aşktan... Bu yüzden kimse Kuzey'e kızmasın; hem neden kızıyorlar? Yazgısının tek kurbanı olduğu için mi?"
Mehmet Eroğlu, Düş Kırgınları, İletişim Yayınları, syf.165
Char, Seçme Şiirler, YKY Yayınları, syf. 23
"Ülkemiz, katıksız bir erkekliğin iri fallus gibi dimdik ayakta duruşundan ibaret! Bakan ne görüyor? Asık suratlı, hiç gülmeyen yeteneksiz erkekler ve bu erkeklerin yazacağı, onların sorumlu olduğu bir tarih.
Bizim sevdiğimiz vatan bu mu? Ruhu, dokusu, sezgileri ve öfkesi hep erkeksi, adından başka hiçbir öz taşımayan vatanımız."
Mehmet Eroğlu, Yüz: 1981, syf. 406
yalınlıkla ölmek isterim
bir çiçek gibi, sakin, gösterişsiz.
yerine yıldızlar parlasın üstümde
uzansın altımda sessiz.
aydınlık ve özgürlük delisiyim
hainleri gizlesinler soğuk bir taş altında
yaşadım ben, karşılığında
doğan güneşe dönük öleceğim. José
aydınlık ve özgürlük delisi,
Aynı Yalınlıkta Ölmek İsterim,
Görsel Fotoğraf: Geralt Altmann,
1984: İktidar ve Yabancılaşma “Edebiyatın, gerek
özsaygı kazanmada gerekse saltıkçı devlete ve hiyerarşik topluma karşı insana
yakışır istemleri açıkça dile getirmede orta sınıfın özgürleşim hareketlerine
yardımı dokunmuştur.” (Eagleton, 1998: 12)
George Orwell’in “Bin Dokuz Yüz Seksen Dört” isimli kitabının arka
kapağındaki tanıtım yazısında yer alan ‘geleceğe
ilişkin kâbus senaryosu (…) yalnızca yarına değil, bugüne de ilişkin bir uyarı
Eagleton’un belirttiği “saltıkçı devlet” kavramıyla örtüştürülünce toplum ve
insanlık adına dikkat çekici bir sonuca ulaşılır zira buradan hareketle Orwell
kült kitabı “Bin Dokuz Yüz Seksen Dört” ile kurduğu distopyada bir yandan
iktidarın “çağcıl eleştiri”sini yaparken diğer yandan da eleştirel politik
roman türünün en iyi örneklerinden birini kurgulamadaki ustalığıyla yirminci
yüzyıl edebiyatına damgasını vuran yazarlardan biri olmuştur denilebilir.
eleştirel politik roman dedik. Konuya bu kavramlara ilişkin yapılmış iki
açıklamayla devam edelim.
Terry Eagleton’a göre
çağcıl eleştiri, saltıkçı devlete karşı verilmiş bir savaşımdan doğmuş; bu
savaşım sonucu varolabilmişti. Günümüzdeyse,
eleştiri yine devlete, ama bu kez burjuva devletine karşı savaşım vermelidir.
Bu savaşım hepimizi ilgilendirmekte, hepimizin geleceğine yön vermektedir. Bu
yüzden eleştiri, “kültür endüstrisinin” öğütücü çarklarından kurtarılarak köklü
toplumsal dönüşümlerin kaldıracı yapılmalıdır. İşçiyseniz işinizden,
öğrenciyseniz okulunuzdan, üniversitede hocaysanız kürsünüzden, düşünürseniz
başınızdan olmayı bu ideal uğruna hâlâ göze alamamışsanız biliniz ki olanlarda
sizin de parmağınız var ve sizi mahkûm etmek eleştirinin görevidir. (Eagleton, 1998: Kitap Arka Kapak)
“Eleştirel Politik roman
denildiğinde ise, geniş anlamda herhangi politik bir olay veya olguyu
sorgulayıcı veya eleştirel bir yaklaşımla dile getiren yapıtlar anlaşılmalıdır.
Burada yazarın doğ­rudan bir
güdümlülüğü söz konusu değildir. Yazar, olayların kendisini gerçekçi bir
biçimde vermek yerine, belli bir mesafeden okuyucuyu onlar üzerinde düşünmeye
götürecek sorgulamalara yer verir. Doğrudan taraf tutmaz, amacı bireyleri
politik olay ve olgular üzerine yeniden düşünmeye zorlamak ve böylece politik
düzlemde bir bilinç oluşturmaktır. Zaman zaman kışkırtıcı bir anlatım tutumu
söz konusu olsa da eleştirel romanın yazarı doğrudan yönlendirici olmaktan
kaçınır. Eleştirel politik romanın konuları ilk bakışta doğrudan politikayla
ilişkili gözükmeyebilir. Söz konusu ya­pıtları politik roman sınıfına
sokan en karakteristik öğe, içeriğin politikayla olan ilişkisi ve anlatıcının
bakış açısıdır. Burada en somut ölçü, politika öğesinin romanı
kapsamış olmasıdır. Yani politik olaylar, politik kişiler, politik bir atmosfer
ve sorgulayıcı ve eleştirel bir bakış açısının hâkim olmasıdır.” (Eyigün: Güdümlü Politik Roman İle
Eleştirel Politik Roman Türlerinin Karşılaştırılması Üzerine) Bin Dokuz Yüz Seksen
Dört’te olaylar Okyanusya isimli distopik bir ülkede geçer. Ülke yönetimi
ve iktidarın gücü parti ve partiyi simgeleyen “Büyük Birader”in tekelindedir.
“Büyük Birader” gücünü iç parti görevlileri, düşünce polisi, bakanlık
çalışanları aracılığıyla kullanır. Okyanusya toplumunu oluşturan proleterler
nefes aldıkları her yerde “Büyük Birader”in posterlerini görür, tele ekrandan
sesini duyar, gündelik hayatın içinde karşılarına çıkan ve zafer markası
vurulmuş her nesnede, her eşyada örneğin parada, posta pulunda, sigara
ambalajında, içecek şişelerinde, bayraklarda, kitaplarda ve akla gelebilecek
her şeyde “Büyük Birader”in “gözleriyle
insanları izliyormuş gibi” kendilerine
bakan resimleriyle karşılaşırlar.
fikirlere asla tahammül yoktur. Muhalif tek ses Emmanuel Goldstein, partinin
propagandasının yapıldığı “Nefret Haftasında” iktidar düşmanı bir hain olarak
gösterilen yegâne kişidir. “Her
zamanki gibi, halkın düşmanı Emmanuel Goldstein’ın yüzü ekranda belirdi.
İzleyiciler arasında, orada burada fısıltılar dolaştı. (…) Goldstein doğru
yoldan sapmış bir haindi. (…) O, en büyük hain, partinin saflığını kirleten bir
adamdı. Parti’ye karşı olan, bunu izleyen tüm suçlar, ihanetler, sabotaj
eylemleri, karşı doktrinler, sapmalar onun öğretilerinden kaynaklanıyordu.” (Orwell, 2008:18) Aslında Goldstein parti
tarafından inşa edilmiş tehdit unsuru bir düşman imgesi, fikirleriyle
savaşılması, toplum nezdinde itibarının düşürülmesi, mağlup edilmesi gereken
bir figürdür. Çünkü dışarıda Avrasya ve Doğu Asya, içerde Goldstein ile savaşan
partinin sürdürdüğü organize savaş hâli, güncellenen savaş haberleri, partinin
meşruiyet kazanmasını sağlayan, toplumu ortak hedef etrafında kenetleyen bir
nevi tutkala dönüştürülmüştür.
Umberto Eco “Düşman
Yaratmak” isimli makalesinde 1968’de Amerika’da, isimsiz bir yazar tarafından
yazılan Iron Mountain Gizli
Raporu: Barış İhtimali Ve İstenirliği başlıklı
yazıdan yola çıkarak savaşla ilgili ilginç tespitlerde bulunur.
“Ama savaşmak için
savaşacak bir düşman gerekli olduğu için, savaşın kaçınılmaz olması, düşmanın
kişileştirilmesinin ve inşa edilmesinin kaçınılmaz olması anlamına gelir.
Dolayısıyla bu yazıda büyük bir ciddiyetle, Amerikan toplumunun tamamının bir
barış toplumuna dönüştürülmesinin bir felaketle sonuçlanacağı, çünkü insan
toplumunun uyumlu bir şekilde gelişmesinin temelini oluşturan tek şeyin savaş
olduğunu belirtiyordu. Savaş durumunun organize israfi, toplumun sağlıklı
gidişatını düzenleyen bir emniyet supabı görevi görür. Savaş, stok sorununu
halleden bir araçtır. Savaş bir toplumun kendini bir “ulus” olarak görmesini
sağlar; savaşın karşı ağırlığı olmasa, hükümetler kendi meşruiyet alanlarını
bile oluşturamazlar; sınıflar arası dengeyi sağlayan ve antisosyal unsurlardan
yararlanılmasına izin veren tek şey, savaştır. Barış, istikrarsızlığa ve
gençler arasında suça yol açar; savaş, bütün başıbozuk güçleri en doğru şekilde
yönlendirerek onlara “statü” kazandırır. Ordu, mirastan mahrum edilenlerin ve
adapte olamayanların son umududur; toplumu otomotivin gelişimi gibi, savaşa
dayalı olmayan kurumlar için bedel ödemeye hazırlayan tek şey, hayat ve ölüm
üzerinde yetkiye sahip olan savaş sistemidir. Savaş ekolojik açıdan da, canlı
fazlalığı açısından bir emniyet supabı oluşturur. XIX. yüzyıla kadar savaşlarda
sadece toplumun en güçlü üyeleri (savaşçılar) ölüp işe yaramayanlar kurtulurken
günümüzdeki sistemler sivil merkezleri bombalayarak bu sorunun da çözümünü
sağlamıştır. Bombardımanlar, âdet haline gelen çocuk ölümleri, dini açıdan
cinsel riyazet, zorunlu hadım edilme veya ölüm cezasının yaygın kullanımına
gören nüfus artışını daha iyi sınırlar. Nihai olarak da, çatışma durumlarının
ağır bastığı, gerçek anlamda “insancıl” sanatın gelişmesini sağlayan savaştır.
George Orwell, Bin Dokuz Yüz Seksen Dört’te bunun çok iyi bir örneğini sunar.”
(Eco: 2014: 35, 36)
Parti’nin sürekli gerçek
dışı veriler üreterek toplumu yanılttığı Okyanusya’da sosyal yaşam yok
derecesindedir. “Proleterlerin ilgisini çeken tek sosyal olay piyangodur.
Piyangoda büyük ikramiyeyi kazananlar ise düşsel kişilerdir.” (Orwell, 2008: 80) Yapılan bütün
etkinlikler, yaşamın her anı partinin denetimi altında bulunduğu için mutlak
iktidar gücünü elinde tutan parti tele ekranlardan adım adım bireyleri
izlemekte, insanların geçmişini silmekte, mahremiyet alanını daraltmakta,
saf aşk, tutku ve cinselliği yok etmek isterken, aile içinde ebeveynlerin
sistem dışı konuşmalarını, muhalif tavır ve hareketlerini, çocukları casus gibi
kullanarak kontrol etmektedir.
sadece “Büyük Birader”i sevmek, parti ilkelerine uymak, partinin düşmanla,
ülkenin gelişimiyle ilgili verdiği uydurma istatistikî bilgileri koşulsuz
şartsız kabullenmek zorundadır. Aksi halde ceza ve şiddet kaçınılmazdır. Öyle
ki partinin denetimindeki tüm baskıcı uygulamalar neticesinde bireyler âdeta
kapana kısılmış gibi sindirilmiş, Okyanusya halkı sorgulamaktan, düşünmekten,
tartışmaktan, partiyle çatışmaktan korkan, sürekli parti ve iktidar lehine
hareket etmeyi normal davranış biçimi olarak gören bir sınıfa
dönüşmüştür. Fransız filozof Michael
Faucault’ya göre “iktidar, her kurumun başka bir yerde yeniden
canlanabileceği, kesip atılması gereken sistemde cisimleşmiştir.” Faucault, “İktidar ve bilginin birbirini
gerektirdiğini” yazıp, “ne bilgi alanının yapısıyla bağlantısız bir iktidar
ilişkisi ne de aynı zamanda iktidar ilişkilerini yapılandırmayan veya saymayan
bilgi olur” diyor. Faucault’a göre özgürlük ve bireyselliği cisimleştirmekten
çok uzak olan postmodern devlet, mutlak iktidarı somutlaştırır. Bu, olağandışı
sinsi bir iktidardır. Faucault, Discipline and Punnıshment’ta bireyin,
“Halihazırda kendisinden daha derin bir tahakkümün etkisinde” olduğunu söyleyip
şunları ekler: “Kişiyi mesken edinen ve mevcut eden “tin’in (biyolojik bedenle,
öznellik ve kişilik arasında kalan yer anlamında) kendisi, beden üzerinde
iktidarın tatbik edildiği hâkimiyet faktörü, politik anatominin bir aracı,
etkisi ve bedenin hapishanesidir.” (Niedzviecki,
Çatışma ve sınıf ise, “Marks’ın
modern sosyolojiye armağan ettiği iki temel kavramdır. Ona göre toplumsal
yapının temel niteliği değişimdir, değişim ise çatışmayı, yani sosyal sınıflar
arasındaki mücadeleyi ifade eder. Döneminin diğer düşünürleri gibi ilerlemeci
bir anlayışa sahip olan Marks, “Çatışma olmadan ilerleme olmaz” der. “Uygarlığın
bugüne değin izlediği yasa budur.” Marks’ın çatışma kuramına göre insanlar
çıkar duyguları için mücadele eden bir yapıya sahiptirler. Eğer insanlar
çıkarları için hareket etmiyorlarsa başkalarının lehine çalışan bir sosyal
sistem tarafından kendi çıkarları konusunda kandırılmış demektir. Bu temelden
hareketle gerek tarihteki toplumlar gerekse modern toplum farklı çıkarlara
sahip iki toplumsal sınıf arasında diyalektik (çatışma) çerçevesinde
çözümlenmelidir. Fikirler ve “ideoloji”ler gücü elde etmek isteyen sınıfın
çıkarları doğrultusunda geliştirilirler ve diğer sınıfın çıkarlarının farkında
olması engellenir. Farklı sınıfların çıkarlarının birbiriyle bağdaşması
imkânsızdır zira bir sınıfın ekonomik anlamdaki kazancı ancak diğer sınıfın
kazancının sömürülmesi ile sağlanır.” (Bilgin,
Winston Smith Okyanusya’nın Doğruluk Bakanlığı Arşiv Dairesinde çalışmakta
karizmatik lider “Büyük Birader”den nefret etmektedir. Winston, partili
arkadaşlarıyla konuşurken otoriteye teslim olmuş görünür ve “Parti’ye bağlılık düşünmemek,
düşünce gereksinimi duymamaktır. Parti’ye bağlılık bilinçsizlik demektir,” (Orwell, 2008: 52) görüşünü savunur.
Tek başınayken tuttuğu günlüğe ise “Eğer
bir umut varsa, proleterlerdedir” diye
yazmaktan çekinmez. “Eğer bir
umut varsa proleterlerde olması gerekiyordu, çünkü Parti’yi yıkacak güç, ancak
Okyanusya nüfusunun yüzde seksen beşini oluşturan, hoşlanmış bu kaynaşan
kitleden yaratılabilirdi.” (Orwell,
2008: 66) Proleterler, “Bilinçleninceye dek
başkaldırmayacaklar, başkaldırmazlarsa da bilinçlenemeyecekler,” diye düşünmektedir Winston Smith.
sebebiyle “Düşünce Polisi”ne yakalanmak istemeyen Smith, kendisi gibi muhalif
düşünceler içinde olan Julia ile tanıştıktan sonra cinsel içgüdünün parti
tarafından baskılanmaya çalışılan gücünü keşfeder. “Parti’nin amacı yalnızca,
kadınlarla erkeklerin arasında, sonradan denetleyemeyeceği bağların oluşmasının
önüne geçmek değildi. (…) Sevgi değil de, ister evlilikte olsun, ister evlilik
dışı olsun, cinsellikti tehlikeli olan.” (Orwell,
2008: 63) Burada kastedilen tehlike ya da partinin cinselliği
baskılamadaki amacının bireyin doğuştan gelen zihinsel yetisinin engellenerek
doğal tutkuların köreltilmesine yönelik olduğu çok açıktır. Çünkü her bireyde
var olan yeti, insanın düşünmesini, sorgulamasını, arzulamasını, haz duymasını
olanaklı kılan melekelerin bütünüdür. Yeti iktidardır, aktif güçtür, erktir. Bu
sebeple de: “Yalnızca birine
duyulan aşk değil, bu hayvansal içgüdü, bu dokunulmamış tutku; Parti’yi
parçalayabilecek yegâne güç buydu.(…) Bu parti’ye indirilmiş bir darbeydi.
Sevişmek siyasal bir eylemdi. ” (Orwell,
Fırsat buldukça Julia
ile buluşmaya devam eden Smith ilişkilerinin mahremiyetini gizleyeceği, tele
ekranların olmadığı bir mekân arayışına girer. “Nefret Haftası” etkinliklerinin
düzenlendiği günlerde eski eşyalar satan Bay Charrington’un dükkânının
üstündeki odayı kiralar. Kiraladığı odada Julia ile birlikte daha sık vakit
geçirmeye başlar. Bu süreçte Julia’yı da yanına alarak kendisi gibi muhalif
zannettiği partinin üst yöneticilerinden O’Brien’a düşüncelerini açıklar.
O’Brien’ın gönderdiği ve Emmanuel Goldstein tarafından yazılmış yasak kitabı
Günün birinde, üstelik
güvenilir zannettiği Bay Charrington’dan kiraladığı odada “Düşünce Polisi”ne
yakalanan Winston Smith, cezaevine konulur. Sorguya alınır. Orada O’Brien’ın
partiye ve partinin ilkelerine sadık birisi olduğu gerçeğiyle yüzleşir.
Cezaevinde işlediği düşünce suçu sebebiyle işkence ve şiddet görür. Bir süre
sonra yaşadığı şiddete, psikolojik baskıya dayanamayan Winston Smith’in tüm
direnci kırılır ve ruhunu iktidara satarak sistemin istediği gibi düşünen,
konuşan bireylerinin safına katılır. “Artık
sokaklarda çığlık atmıyordu. Sevgi Bakanlığı’na geri dönmüştü. Her şey
bağışlanmıştı, ruhu kar gibi bembeyazdı. Halk mahkemesindeydi, itiraf ediyor,
herkesi ele veriyordu.” (Orwell,
2008: 258) Nihayetinde Winston Smith kendisini “Kahrolsun Büyük Birader”
düşüncesine götüren belleğinden uzaklaşarak kendi bilincine yabancılaşır ve
“Büyük Birader”i sevmeye başladığını düşünürken beynine giren bir kurşunla
karizmatik otoriteyi simgeleyen “Büyük Birader”in meşruiyetini hukuk ve
yasalardan değil şanlı devrimden alan dokunulmazlığına, geçmişin izlerini
silen, tarih kitaplarını değiştiren partinin uygulamalarına sessiz kalan,
yapılan her şeyi kabullenerek iktidara itaat eden bireylerin durumu ve Winston
Smith’in geçirdiği kişilik evrimi okurlara “Yabancılaşma” kavramını düşündürür.
kişinin kendi benliğini unutması ya da benimsememesi yatar. Kişi bir
başkasının, bir eşyanın, bir yasal kurumun karşısında kendini yitirmiş, ona
bağımlı hale gelmiştir. Kendini dünyanın merkezi, fiillerinin sahibi olarak
görmez; tersine, fiilleri ve bu fiillerin sonuçları, onun boyun eğdiği, hatta
taptığı efendileri olmuştur.” (Fromm, 1990: 134)
bir yabancılaşma işareti olduğunu belirten Fromm, ilk yabancılaşma biçimlerinin
puta tapıcılıkta ortaya çıktığını, bireylerin siyasî kurumlara ya da kişilere
ve akıldışı tutkulara (ihtiras, servet, kudret) tapmasının da mümkün
olduğunu söyler. Bunların hepsinde ortak olan şey, bireyin kendine yabancılaşma
sürecidir” (Bilgin, 2010: 186) ve George Orwell, “Bin
Dokuz Yüz Seksen Dört” ile bu süreci hem Winston Smith karakteri üzerinden hem
de yaşadığı çağın politik eleştiri biçemi diyebileceğimiz bir kurguya
Terry (1998) Eleştirinin Görevi, Ankara, Bilim Ve Sanat Yayınları
George (2008) Bin Dokuz Yüz Seksen Dört, Can Yayınları
Dr. Eyigün Sabri (2006) Güdümlü Politik Roman İle Eleştirel Politik Roman
Türlerinin Karşılaştırılması Üzerine
Umberto (2014) Düşman Yaratmak, İstanbul, Doğan Kitap Yayınları
Hal (2011) Ben Özelim! Bireylik Nasıl Yeni Konformizm Haline Geldi, Ayrıntı
Vejdi (2010) Bizi Kuşatan Toplum Sosyolojiye Giriş, Düşünce Kitabevi Yayınları
Erich (1990) Sağlıklı Toplum, İstanbul, Payel Yayınları
Ayna İnsan 18.sayı,
Pencereni geceye kapatıp
Ölüm kapını çalıyor
Beklenen bir konuk gibi
Kapıyı koşarak açıyorsun.
Sözlerin bir intihar beyazı
Yüreğinde yalnızlık ayazı
Sarılıp ölümün kollarına ısınıyorsun.
Bu kirli dünyayı görmezden geliyorsun.
Yüzünde buruk bir tebessüm var
Gözlerinde yüreğindeki yıldızlar.
Şimdi senin kan damlayan dudaklarında
Bir şiirdir intihar!.
Yukarıdaki şiir Esat Selışık’ın. Yazının
başlığını da şiirden esinlenerek oluşturdum. Çünkü bu yazının oluşumuna Esat
Selışık ile yaptığımız sohbetin katkısını yadsıyamam.
Esat, Ceyl’an Ertem’i sordu bana.
Biliyorum dedim. Ara sıra, fırsat buldukça dinlerim. Ertem’in “Efsunlu Dünya” isimli klibini izlemiş. Klibin içindeki
sahnelerden etkilenmiş. Klipteki görüntüler aklına Evelyn McHale’i getirmiş. Evelyn
McHale kim? 1 Mayıs 1947’de New York Empire State Binasının 86.katından atlayarak
intihar eden Amerikalı bir kadın. Medyada “dünyanın en güzel intiharı”
diye bilinen ve Evelyn McHale’i unutulmaz kılan intihar eylemi şöyle
Evelyn; 1923 yılında yedi kardeşin altıncısı
olarak Amerika’da doğuyor. Annesinin adı Helen, babası Vincent McHale. Anne
Helen, nedendir bilinmez yedi çocuğu da babaya bırakarak günün birinde evi terk
ediyor. Evelyn, reşit olduğunda New York’a yerleşiyor. Burada abisi ve abisinin
eşiyle birlikte yaşama tutunmaya çalışıyor. Manhattan’da bir şirkette
muhasebeci olarak çalışan Evelyn âşık olduğu Barry Rhodes adlı gençle
nişanlanıyor. Evlenmeyi, kendi yuvasını kurmayı hayal ediyor. Ailesinde herkesin
düğün beklediği günlerde 24 yaşındaki Evelyn bir Mayıs sabahı 33.Caddede yerel saat:
10:40’ı gösterirken Empire State Binasının 86.katındaki gözlem platformuna çıkıyor. Ceketini
binanın korkuluklarına asıyor. Çantasını ve cüzdanını yere bırakıyor. Ardından gövdesini
Evelyn’in asfalt zemine düşmekte olan gövdesi
tam o sırada caddeden geçmekte olan Birleşmiş Milletler Meclisine ait bir Cadillac’ın
üzerine düşüyor. Çantasında bulunan notta “ailemin ya da dışarıdan hiç
kimsenin, hiçbir parçamı görmesini istemiyorum. Size ve aileme yalvarıyorum
lütfen bedenimi yakarak yok edin, benim için anma veya tören düzenlemeyin” diyen
Evelyn McHale’in unutulma, yok olma isteği, olay yerinden dört dakika sonra tesadüfen
geçmekte olan genç bir fotoğrafçılık öğrencisi Robert C. Wiles’in Cadillac üzerindeki cesedin
fotoğrafını çekmesi sayesinde gerçekleşmiyor. Robert C. Wiles’in çektiği
fotoğraf Evelyn McHale’i Amerika'da âdeta bir intihar ikonuna dönüştürüyor. Fotoğraf dikkatle incelendiğinde Evelyn
McHale’in vücudunun hiç bozulmadığı, gövdesinde ne bir kanama, ne de bir yara
bere izine rastlanmadığı görülüyor. Yüzünde dingin, huzurlu bir ifade, sol avucunda
nişanlısının armağan ettiği inci kolyeyle Evelyn McHale’in gövdesi intihar etmiş birinden ziyade uykusunda güzel
düşler gören insanların ruh hâline benziyor.
Elias Canetti ”Kurtarılmış Dil” isimli
kitabında ölümü insana yakıştıramaz ve insanın en büyük düşmanının ölüm olduğunu
belirtir. İntihar insan için hazin bir son. İnsan bütün karamsarlığına,
çevresiyle, hayatla uyumsuzluğuna rağmen yaşama tutunmalı. İnsanın yaşama vedası
bu kadar kısa olmamalı. Şairin dediği gibi. “Doğmak uzun bir veda faslıdır.”
İşyerindeki bilgisayarda kısıtlamalar olduğu için gün içinde müzik
dinlemem video izlemem imkânsız. Akıllı telefon kullanmadığım için cep
telefonumdan da video vs. gibi kayıtlara ulaşmam zor. Bu sebeple dün akşam eve
gider gitmez laptopdan Ceyl’an Ertem’in “Efsunlu Dünya” isimli klibini izledim.
Esat haklıydı. Ceylan Ertem klipteki görüntülerle Evelyn McHale’in intiharına
göndermelerde bulunuyor, Ertem’in siyah bir araç üzerine uzanmış çekimleri şiirdeki
“tevriye” sanatının bir benzerinin görsellikle duyumsatıldığını düşündürüyordu.
Çinli bilge Sun Tzu “sanatın zirvesi
sanatı gizlemektir” der. Ceyl’an Ertem’in “Efsunlu Dünya” klibi
için onun sanatının zirvesi demek yanlış olur mu? Olmaz. “Hadi ya” diyenlere yanıtım hazır. “Bu
benim öznel görüşüm.”
Ertem müzik sanatının içine gizlenmiş şiirsel görüntülere yer verdiği “Efsunlu
Dünya” isimli şarkısında ölümü kurtuluş gibi düşünenlere, acıdan, sancıdan, yaradan bunalanlara
korkmayın diyor. Şiir gibi intihar etmek yerine şiir gibi yaşamayı öneriyor belki de. İyi de ediyor.
Ceyl’an Ertem dinlemeyen var mı? Dinleyin bence. Seveceksiniz.
“Yordu kırdı döktü efsunludur dünya
Kolaya kaçanlar sezemiyor asla
Acı sancı yara muhteşemdir korkma
Doya doya dokunsun o solukla sana”