NEXTTM | Eıesini tapan setirler
Soltan Sanjara ıaranjak bolup, bir adam mejlisde goşgy okapdyr. Goşgy okalıan wagty şygyr diňlemegi, ondan many çykarmagy gowy görıän Soltanyň barha gaşy çytylypdyr. Goşgy okalyp bolandan soň, Soltan Sanjar:
— Şu şygryň içindäki setirleriň eıeleri şu mejlisde bar bolsa, ıerinden tursun — diıipdir. Birnäçe adam ıerinden turup, edep bilen tagzym edip durupdyr.
Soltan ör turan adamlara seredip:
— Setirler eıesini tapdy, özüňe näme galdy? — diıipdir.
Ogurlykda tutulan adam çöke düşüp, patyşa ıalbarypdyr.
Omar Haııamyň ıyl senenamasy bilen baglanyşykly özgertmesi Nasyr ad-Din at-Tusiniň «Elhanyň astronomik tablisasy» diıen işinden ıerlikli peıdalanypdyr. Omar Haııam Samarkandyň astronomlary bilen bilelikde düzülen «Guraganyň täze astronomik tablisasy» diıen atly işini taııarlaıar.
Gündogaryň meşhur astronomy we matematigi Nasyr ad-Din Abu Jafar Muhammet ibn Muhammet Tusiniň ıazmagyna görä: «Mälik ady bilen başlanan bu täze döwrüň senenamasy, seljuklaryň görnükli soltany Mälik şanyň (1072—1092) ady bilen ıöredilip başlanypdyr». Bu senenamanyň başlangyjy Goıun zodiak ıyldyzlar toplumy bilen baglanyşdyrylyp, bahar paslyndan başlanıar. Omar Haııamyň ıolbaşçylygynda Yspyhanyň obserwatoriıasynda «Mälik şanyň astronomik tablisasy» diıen işinde hereket etmeıän ıyldyzlar toplumynyň başlangyjy 1079-njy ıyldan başlanıar. Onuň düzümine 100 sany şöhle saçıan ıyldyzlar toplumy hem girıär. Dolanyşykda şu senenamanyň ulanylyşy XII asyrda saklanyp galan taryhy çeşmelerde hem beıan edilıär. Şol taryhy çeşmeleriň biri hem häzirki wagtda Parižiň billi kitaphanasynda saklanıar. Bu senenamanyň ıöredilip başlanyşy barada ıene-de Nasyr Muhammet Tusiniň işlerinde duş gelmek bolıar.
Okalan sany: 90 Jogaplar: ( 2 )
Ol Samarkandyň astronomlary bilen bilelikde ıazan «Gürgeniň täze astronomik tablisasy» atly işinde: «Bu senenamanyň 1-nji güni 468-nji Hijri ıylyndan, ıagny Şaaban (Remezan) aıyndan başlanıar» diıip belleıär. Omar Haııamyň düzen senenamasynyň aılarynyň atlary Gün senenamasynyňka meňzeş görnüşde bolupdyr. Bu aı atlarynyň atlandyrylyşy gadymy pehlewi dilinde beıan edilmän, gadymy pars dilinde aňladylypdyr. Omar Haııamyň düzen senenamasynyň aılary ıönekeı görnüşde bolup, her aı 30 günden, ıylyň soňky aıyna (Isfandarmuza) 5 gün goşulmak bilen beıleki senenamalardan düıpli tapawutlandyrylypdyr. Senenamanyň günlerindäki şeıle ıagdaı her 4 ıyldan 7-8 gezek gaıtalanyp, 5 ıyldan bir gezek ıylyň dowamlylygy 366 günden ybarat bolupdyr. Omar Haııamyň düzen senenamasynda Omar Haııamyň meşhur senenamasy doly ıyl baradaky görkezilıän maglumatlar, fewral aıynda 4 ıyldan bir gezek gelıän 29-njy gününe şeıle düşündiriş berıär. Omar Haııamyň bu senenamasy biziň häzirki döwürde ulanıan senenamamyz bilen deňeşdirilende, 400 ıylda 99 sany uzyn ıyl (високосный год) bolup, ıylyň ortaça dowamlylygy 365,2425 gije-gündize deň bolıar. Bu bolsa takyk senenama boıunça, her ıyla 0,003 gije-gündiz ıetmezçilik edipdir. Bu bolsa 3333 ıyldan doly 1 gije-gündize deň gelıän hasaba ıetıär. Şol sebäpli hem hakykat ıüzünde Omar Haııamyň düzen senenamasynda uzyn ıylyň (високосный год) üstünde takyk maglumatlary işlemän, diňe astronomik seljermeler arkaly seljerme berıär. Bu düzülen senenamada bahar paslynda gije-gündiziň deňleşıänliginazara alnypdyr.
Muňa mysal edip, Omar Haııam özüniň «Nowruznama» atly kitabynda şeıle belleıär: «Öňki senenamalar bilen deňeşdirilende, täze düzülen senenama 16 gün tapawut edip, görkezilen senesi boıunça yza galypdyr. Bu senenama barada görnükli seljuk soltany Mälik şa eşidip, öňki senenamalar bilen baglanyşykly uzyn ıyllaryň (високосный год) ulanylyşyny bes etmegi buıurdy» (Omar Haııam Nişaburi. Nowruznama. Tähran. 2013. sah 83). Şol sebäpli Omar Haııam öz senenamasynda uzyn ıyllara kän üns bermändir. Şeılelik bilen Omar Haııama düzen 33 öwrümli senenamasyny doly gutarnykly derejä ıetirmek başartmaıar. Sebäbi Soltan Mälik şa 1092-nji ıylda ıogalıar. Omar Haııam bolsa, Mälik şanyň ölüminden soň, özüniň ylmy döredijilikli ıoluny Yspyhanda dowam etdirip bilmeıär. Sebäbi Yspyhandaky Omar Haııamyň ıolbaşçylygyndaky obserwatoriıa Mälik şanyň ölüminden soň hereket etmegini bes edipdir. Muňa garamazdan, Omar Haııamyň ömri we döredijiliginiň iň ygtybarly döwri onuň Yspyhandaky obserwatoriıa ıolbaşçylyk eden wagty hasaplanıar
Sahypaň ıüklenen wagty 0,14279 sek. ıüklenen baıt: 35008