Heterotopya Olarak Müze ve Modernite, Canan Erten | Mimari Tasarım ve Eleştiri
By certen / 08/04/2013 / Arkeoloji Müzesi / One comment
Görsel 1. Giuseppe Maria Mitelli’nin Cage of fools (1684) ve Mies van der Rohe’nin Berlin’deki yeni Ulusal Galeri Binası
Foucault’ya göre, her yüzyılın kendine özgü bir takıntısı (obsesyonu) vardır. 19.y.y.’ın büyük takıntısı ise tarihtir. Bunu söylerken, tarihin insan eliyle inşa edilmiş olduğunun da altını çizer. Tarih inşası, 19.y.y.’ın bilgiye ve doğruya ulaşma arzusu ve kategorizasyon takıntısının bir parçası olarak ortaya çıkmıştır. Foucault, bunun, yüzyıllar boyunca kiliseye özgü olan bilgi iktidarının yıkılması ile artan şüphelerin sonucu olarak insanların ‘doğru bilgi’ye ulaşmak için bilimsel yöntemler aramaya başlamasıyla ortaya çıkan bir tür sonuç ürünü olduğunu söyler.
Bu süreçte tarih disiplini, icat edilmesi, düzenlenmesi ve kurumsallaşması gereken disiplinlerden biridir. Müze, tam da böyle doğar.
Foucault, müzeleri zamansız mekanlar, toplumun dışında kalan mahaller, diğer yerlerin zıttı yerler olarak görür. Müze, bir palimpsesttir, zamanın sürekli aktığı yerlerdir, ‘zamanın inşasının hiç durmadığı ve kendi zirvesini sürekli aştığı bir heterotopyadır.‘ (Foucault, 1986)
Müzeler, biriktirilmiş zaman heterotopyalarıdır. Geçmiş, düzenlenmiş artefaktların sergilendiği temsile indirgenmiştir ve bir mekanda tüm zamanları, tüm dönemleri ve formları barındırır. Bu tür yapılarda, bir tek mekanın içinde birçok zaman ve mekanın birden barınması dolayısıyla, mekansal kurgular, iktidarın oluşturduğu genel öznel deneyim süreçlerinden bağımsız bir öznel deneyim oluşturur.
Yine Foucauldian bir yaklaşımla, müzeler, mumyalanmış mekanlardır, normal akışın; yapımın ve yıkımın dışında var olabilirler. Düzenlenmiş ve kategorize edilmiş mekanlar, ziyaretçiler için durma noktaları işaretlenmiş, bilindik akışı oluşturan koridor tanımını yıkan, durma koridorlarından oluşan mekanlardır. Modernitenin direk içinden doğmuş mekanlar…
Bu anlamda müzeler, kiliselere benzetilebilir. Aşkın olan için değil de içkin olanlar için, objeler için yaratılmış bir kilise. Hayata ve her türlü içkin olana; dünya malına sağlanan bir tür tapınak. Objenin fetişi ve dini bir ayin gibi kutlanması, sergilenmesi için oluşturulan mekanlar…Bu yüzden de bu alanlar, ritüellerin ve kodların inşasını gerekli kılar. Kutsallaştırılmış bu alanlar, ziyaretçiden de buna uygun davranışı takınmasını bekler. Sessiz olunmasını, düzgün davranılmasını ister, kati suretle, sergilenen objelerle dokunsal bir ilişki kurulamasını yasaklar. Müzeler, ziyaretçiyi örgütler ve bir anlamda terbiye eder.
Batı Avrupa coğrafyasından yayılan ve moderniteyle böylesine göbek bağıyla bağlı olan bu mekanlar, tabi ki belli hiyerarşileri de içlerinde barındırırlar. Arkeolojik koleksiyonlar içeren, 18. y.y.’da kurulan Louvre Müzesi, Bergama Müzesi yada British Museum gibi müzeler, coğrafyalarından daha doğu ve güneydeki daha az gelişmiş coğrafyalarda yaptıkları kazılarda bulduklarını sergilemek üzere ülkelerine getirerek, insanlık tarihini, Batı Avrupa’da başka bir mekanda, başka bir zamanda, lineer (kronolojik) ve bireysel imajlar, illüzyonlarla yeniden üretmişlerdir. Can Bilsel, Berlin’deki Begama Müzesi ğiüzerine yazdığı kitapta, sergilenen antik eserlerin ne kadarının orijinal olduğunun bilinmediğini belirtirken, ‘Müze, antikitenin varsayımsal bir temsilini üretmektense, modern bir dekor, ikonik bir imaj üretti’ diye açıklamaktadır.
Görsel 2- Google’da müze imajı aratınca ilk karşılaştığim imaj. Vallaury’nin tasarladığı Istanbul Arkeoloji müzesi ile olan morfolojik benzerlikler zamanın müze-modernite- batı bağlarının ne kadar sıkı olduğunu anlatır gibi.
Anlaşıldığı üzere, Moderniteyle başlayan tarih yazımında Batı Avrupa, kendini merkeze koyarak tarih anlatısını oluşturur. Polonyalı Sosyolog Zygmunt Bauman‘ın moderniteyi şöyle tanımlar:
‘Modernite, kesinlikler çağıdır ve toplumsal yaşamda verili gerçekliklere dayanarak hiyerarşiler inşa etmiştir. Buna göre; batı, doğudan; beyaz, siyahtan; kültürlü, eğitimsizden.’ (2000)
Dolayısıyla, Istanbul Arkeoloji Müzesi Binasını da, Levanten Vallaury’nin neoklasik bir üslupla tasarlaması, sütunlu, üçgen alınlıklı girişi ile bu coğrafyada üretilen mimarlıklara pek benzememesi, içinde Mısır ve Lübnan (Sidon)’dan getirilen eserlerin başrolü oynaması çok da şaşırtıcı değildir. Türkiye de, kendi modernitesini, Istanbul’dan daha doğuya, daha güneye bakarak, Imparatorluğun uzak köşelerinden kocaman taş lahitleri getirip başka bir zamanda, bir mekan altında Istanbul’da sergileyerek oluşturmuştur.
Istanbul’daki Arkeoloji Müzesi ziyareti sırasında, Foucault’un heterotopya kavramı ilk aklıma gelenlerden oldu. Heterotopya olarak müze, gerçekte bir arada bulunmayan zamanları, mekanları, coğrafyaları, kültürleri ve dahası kişisel illüzyonları bir arada bulunduran mekanlar. Egemen olanın biraz da kişisel zevkine göre bir araya getirdiği ve anlatılar oluşturduğu mekanlar. Heterotopyalar, hem izole hem ulaşılabilirdir, hem kamusal hem gizlidir. Bizim kendi illüzyonlarımızla yüzleşmemizi ve sahip olamayacağımız yeni ütopya illüzyonları yaratmamızı sağlarlar.
Bauman, Z., (2000), Liquid Modernity, Polity Press, Cambridge, UK
Bilsel, C., (2012), Antiquity On Display: Regimes Of The Authentic In Berlin’s Pergamon Museum, Oxford Press, New York
Foucault, M., (1986), Of Other Spaces (Heterotopia), Diacritics, Vol. 16, No. 1, The Johns Hopkins University Press, pp. 22-27
Etiketler: düzen, heterotopya, müze, modernite
Yazın oldukça iyi: hem kuramsal bir temele oturtuyor hem de Arkeoloji Müzesi’ne dair bir eleştiride bulunuyor. Referans gösterme konusunda biraz daha titiz davranmak iyi olur. (ör. Foucault’dan bahsettiğin cümlede hemen referans notunu koymak lazım.) Arkeoloji Müzesi, müze tipolojisi üzerine daha detaylı anlatımlar olsa çok iyi olurdu. Biraz hızlı geçilmiş. Aynı şekilde müzenin kolleksiyonu ile ilgili daha çok detay vermek yazının özgünlüğünü artırabilirdi. Bunlar çok küçük detaylar gibi algılansa da derinliği olan bir düşünce ancak bakılan şeye gösterilen titizlik ve dikkat ile olabiliyor.