KAFKASYA EKOLOJİK BÖLGESİ
Kafkasya Ekolojik Bölgesi Konum
Kafkasya Ekolojik Bölgesi, Hazar Denizi ile Karadeniz arasında yer alan 580,000 km2 alana sahip bir bölge olup; Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ülkelerinin tamamı ile İran, Rusya ve Türkiye’nin bir bölümünü kapsamaktadır. Bu bölge, WWF (Dünya Doğayı Koruma Vakfı) tarafından belirlenen dünyanın biyolojik çeşitlik açısından özel öneme sahip 200 ekolojik bölgesi arasında yer almakta ve Uluslararası Koruma Örgütü (Conservation International (CI)) tarafından yeryüzünün en zengin biyolojik çeşitliliğe sahip ve tehdit altındaki 34 sıcak bölgesi arasında değerlendirilmektedir.
Kafkaslar’ın Türkiye parçası Yeşilırmak Havzası’ndan doğuya doğru; Doğu Karadeniz, Çoruh ve Aras havzaları, Kafkasya Ekolojik Bölgesi’nin sınırları içerisinde yer almaktadır. Batıdan itibaren Ordu, Giresun, Trabzon, Gümüşhane, Bayburt, Rize, Erzurum, Artvin, Kars, Ardahan ve Iğdır illeri Kafkasya’nın Türkiye parçası içinde yer almaktadır.
Bölgenin kendine özgü jeolojik, jeomorfolojik ve iklimsel özellikleri, sahip olduğu olağanüstü zengin biyolojik çeşitliliğin temel nedenleri sayılmaktadır. Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesi ile Doğu Anadolu Bölgesi’nin kuzeyi, Kafkasya Ekolojik Bölgesi’nin sınırları içerisinde yer almaktadır.
Bölgedeki iki ormanlık alan, Karçal Dağları ve Fırtına Vadisi, WWF-Türkiye’nin Dünyaya Armağanlar Projesi çerçevesinde, Avrupa’da acil korunması gereken "100 sıcak nokta" arasında yer alır. Kafkasya; boz ayı, yaban keçisi, çengel boynuzlu dağ keçisi, kurt, vaşak gibi nesli tehlike altında olan çok sayıda büyük memeli türüne ev sahipliği yapmaktadır. Dünyadaki en önemli kuş göç yollarından biri üzerinde olan bölgede; kaya kartalı, kara akbaba, doğan gibi yırtıcı kuş türlerine rastlanır. Urkeklik, ve huş tavuğu gibi bazı türlerin yaşadığı tek yer olan bölgede 13 Önemli Kuş Alanı (ÖKA) ve 9 Önemli Bitki Alanı (ÖKA) bulunmaktadır.
Yüzölçümünün çoğunluğu dağlarla kaplı olan Kafkasya’da, geniş düzlükler ve kıyılar da bulunmaktadır. Bölgenin kendine özgü jeolojik, jeomorfolojik ve iklimsel özellikleri farklı ekosistem tiplerinin gelişmesine olanak sağlamış, dolayısıyla biyolojik çeşitliliği de zenginleştirmiştir. Ormanlar, göller, yüksek dağlar, çalılıklar, bozkırlar, yarı çöller ve sulak alanlar Kafkaslar’ın önemli ekosistemleridir. Kafkasya’nın Avrupa, Asya, Orta Doğu arasındaki geçiş bölgesinde bulunması, buranın endemizm oranının yüksek olmasını sağlamıştır. 6.500’e yakın bitki türünün yaklaşık dörtte biri, 153 memeli türünün üçte biri, 77 sürüngen türünün 28’i bölgeye özgü, yani endemiktir. 400 adet kuş türünden ise 4 tanesi yine Kafkaslar’a özgüdür.
Bölge; alçaklardaki nemli subtropikal ormanlardan (kayın, gürgen, kestane, kızılağaç, vs.) yüksek rakımlarda yetişen ormanlara (ladin, göknar, sarıçam, huş, vs.) kadar çok çeşitli orman tiplerine, eşi olmayan ormangülü (Rhododendron) topluluklarından alpin çayırlıklara ve buzul göllerine kadar olağanüstü bir doğal zenginliğe sahiptir.
Kafkasya Türkiye kısmının tamamı flora açısından önemlidir. Bölgede 9 Önemli Bitki Alanı (ÖKA) bulunmaktadır; Giresun Dağları, Doğu Karadeniz Dağları, Çoruh Vadisi, Karçal Dağları, Yalnızçam Dağları, Kop Dağı, Bingöl Dağları, Tendürek Dağı ve Ağrı Dağı. Kafkasya, kardelen (Galanthus) cinsinin de biyolojik çeşitlilik merkezidir. Kafkasya'nın faunası da çok etkileyicidir.
Bölge, nesli tehlike altında olan çok sayıda büyük memeli türüne ev sahipliği yapmaktadır. Bozayı (Ursus arctos), yabankeçisi (Capra aegagrus), geyik (Cervus elaphus), çengelboynuzlu dağkeçisi (Rupicapra rupicapra), kurt (Canis lupus), vaşak (Lynx lynx), leopar (Panthera pardus) bunlardan bazılarıdır. Aynı zamanda, dünyadaki en önemli kuş göç yollarından biri olan bölgede, kaya kartalı (Aquila chryseatus), kara akbaba (Aegypus monachus), doğan (Falco peregrinus) gibi yırtıcı türlerine rastlanmaktadır.
Bölge, urkeklik (Tetraogallus caucasicus) ve huş tavuğu (Lyrurus mlokosiewiczi) gibi bazı türlerin yaşadığı tek yerdir. Bunlar, Kafkasya'nın dünya üzerinde kuşlar açısından korumada öncelikli 217 alandan biri olarak seçilmesinin nedenlerinden yalnızca birkaçıdır. Doğu Karadeniz Dağları dünyadaki en önemli kuş göç yollarından biri üzerindedir.
Bölgenin tamamında toplam 13 Önemli Kuş Alanı (ÖKA) bulunmaktadır; Akkuş Adası, Doğu Karadeniz Dağları, Ardahan Ormanı, Aktaş Gölü, Çıldır Gölü, Kuyucak Gölü, Çalı Gölü, Balık Gölü, Doğu Beyazıt Sazlığı, Giresun Adası, Aygır Gölü, Iğdır Ovası ve Tortum Gölü.
Bölge yalnızca bitkilere, büyük memelilere ve kuşlara değil, çok sayıda nesli tehlike altında, nadir ya da endemik sürüngen, yarasa, çiftyaşamlı, kelebek ve tatlısu balığına da ev sahipliği yapmaktadır.
Kafkasya Ekolojik Bölgesi'ndeki ormanların sahip olduğu biyolojik çeşitlilik ve ekolojik bütünlük yoğun tehdit altındadır. Yatırım projeleri, aşırı üretim, yasadışı avcılık, kaçak ağaç kesimi ve kaçak kereste ticareti başta gelen tehditlerdir. Türkiye'nin kuzeydoğusundaki doğal yaşlı ormanların yalnızca %12'si bugüne kalmıştır. Dere ve akarsuların üzerinde barajların yapımı sürmektedir. Soğanlı bitkilerin ticari amaçlarla kontrolsüz olarak doğadan toplanması, yaylalardaki kontrolsüz turistik gelişim doğal yaşam alanlarını tehdit etmektedir.
Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yanlış arazi kullanımı sonucunda, doğal alanlarda tahribat büyüktür. Havzalarda taş ocakları, yollar, yapılaşma, çöp, HES ve barajlar gibi pek çok sorun bulunmaktadır. Bu nedenle, yapılacak planlama ve koruma çalışmaları havzanın en yukarısından aşağısına kadar tüm havzayı kapsamalıdır. Bölgeye ekoturizm adı altında getirilen turizm faaliyetleri, doğal kaynaklara yönelik baskıyı daha da artırmaktadır. Arazi kullanımındaki değişim ve doğal habitatlarda meydana gelen parçalanma memeli hayvanları da olumsuz etkilemektedir. Yanısıra, kaçak avcılık da hayvan türleri üzerindeki bir diğer baskıdır.
Tüm bu olumsuzluklara karşın, bölgenin doğa koruma açısından önemi giderek anlaşılmakta; hükümetler ve gönüllü kuruluşlar bölgede daha fazla alanın korunması ve bu alanların daha iyi yönetilmesi için yeni girişimlerde bulunmaktadır. Bu amaçla son on yıl içinde birçok koruma alanı ilan edilmiştir. Ülkeler arasında paylaşılan doğal kaynaklar, ortak değerler ve sorunlar sınırötesi işbirliği kaçınılmaz kılmaktadır