Zazalar ve Zazaca Yazınının Tarihçesi dokümanıyla ilgili bilgi için yazıyı inceleyebilirsiniz. Binlerce kaynak ve araştırmanın yer aldığı www.arsivbelge.com sitemizden ücretsiz yararlanabilirsiniz.
Zazalar ve Zazaca Yazınının Tarihçesi başlıklı doküman hakkında bilgi yazının devamında...
Bilindiği gibi Zazaca bazı değişik isimler ile isimlendiriliyor. Ben Zazacayı Kürtçenin bir lehçesi olarak kabul ediyorum, bundan dolayı da bu yazıda bu kavramı kullanacağım. Yalnız çoğu zaman bilerek yada bilmeyerek Kürtçe denince özellikle Kuzey Kürdistan’da ve Türkiye’de hemen akla Kurmancca lehçesi geliyor. Oysa bu anlayış ve bu bakış açısı doğru değildir. Kuzey Kürdistan’da gerek Kürt aydınları arasında gerekse Kürt siyasi hareketleri arasında artık kabul edilmiş, ortak anlayışa göre Kürtçe denince Kürtçenin Kurmancca, Soranca, Goranca (Hewremice), Lurca ve Zazacadan oluşan bütün lehçeleri anlaşılıyor. Yani bu lehçelerin hepsi birden Kürtçeyi oluşturuyorlar. Bunlardan birisi dil diğerleri onun lehçeleri değildirler. Bu lehçelerin hepsi eşit bir statüye sahiptirler ve hayatın her alanında eşit bir muamele görmeliler.
Konumuza dönersek Bingöl, Palu, Karakoçan, Genç, Solhan, Piran, Hani, Egil, Hazro ve Lice’de yaşayan halk konuştuğu dile Kırdki kendisine de Kırd diyor. Dersim, Erzincan, Kiğı ve çevresinde yaşayan halk konuştuğu dile‚ ‘Kırmancki’, kendisine ise Kırmanc diyor. Siverek, Çermik, Çüngüş ve Gerger’de yaşayan halk ise konuştuğu dili ‘Dımıli’ kendisini de ‘Dımıli’ olarak isimlendiriyor. Ayrıca Bingöl ve çevresindeki ve birçok yerlerdeki Kurmancca konuşan halk da Zazacayı Dımıli olarak isimlendiriyor. Zazaca konuşan halkın büyük bir kesimi Kurmanci konuşanları ‘Kırdas’, dillerini de ‘Kırdasi’ olarak isimlendiriyorlar. Görüldüğü gibi burada Zazaca konuşanlar kendilerini Kürt (zira Kurd ile Kırd arasında sadece bir yarım ses farklılığı var), Kurmancca konuşanları Kürdümsü olarak isimlendiriyorlar.
Hemen hemen son yıllara kadar hiçbir yerde halk kendisine Zaza ve konuştuğu dile de Zazaca demiyordu. Son yıllarda en çok Palu ve Elazığ’daki halk arasında Zazaca isimlendirmesi sık sık olarak kullanılıyor. Bence bunun önemli nedenlerinden biri Palu merkezidir.
Bilindiği gibi Palu, Osmanlılar döneminde bir yönetim merkezi idi. Dolayısıyla Osmanlı buraya yöneticiler tayin ederdi. Bundan dolayı Palu merkezde kendisini Türk kabul eden bir kesim hep olagelmiştir. Bunlar kendilerini Türk kabul ederler ve Türkçe konuşurlar. Her ne kadar bazı araştırmacılar, bunların asimile olmuş Kürtler olarak kabul etse de, onlar kendilerini hep Türk olarak görmüşler. İşte Palu’daki bu kesim ve Elazığ’daki Türkler Zazazca ve Zaza isimlendirmesini bu bölgede yaygınlaştırdılar. Böylece özelikle şehirde yaşayan kesimler arasında Zaza kavramı yaygınlaştı. Bizim köy Bingöl, Palu ve Karakoçan üçgenindedir, bundan 30 yıl önce bile köylerde Zaza kavramı yoktu. Ben Elazığ’da Zaza kavramı ile karşılaştım. Elazığlıların meşhur bir lafları vardı, “Zaza, Allah kökünü kaza, malını mülkünü bana yaza” derlerdi.
Bunun dışında Koçgiri ve Aksaray gibi Kürdistan’ın dışında yaşayanlar kendilerine “Yaza” diyorlar. Kanımca bu da Türklerin tesirinden dolayıdır.
Hemen hemen bütün Dersim de sadece Kırmanc isimlendirmesi kullanılıyor. Dersimliler Yaza isimlendirmesini daha çok Palulu Kürtler için kullanıyorlar.
Tarih’te Kırd, Kirmanc ve Dımıli Kavramları
Kürtler, bir ulusal devlete yani bütün Kürdistan’a hükmeden bir devlete sahip olmadıklarından ve dolayısıyla ortak bir edebiyat ve medya dili kullanmadıklarından, bir bölgede kullanılan bir kavram ve isimlendirme çoğu zaman sadece o bölgede kalmıştır. Diğer bölgelerde yaşayanlar, çoğu zaman bu kavramı anlamamışlardır. Oysa ‘Kırd’ kavramına tarihte de rastlanılıyor. Örneğin, Yunan yazar Polybe (Polibio) (M.V. 200) “Cyrtî”lerden, Strabon “Kîrtî”lerden, Romalı tarihçi Tito Livio (M.V 54 – M.P. 17) “Cirtei/Cirti”lerden söz ediyor. Burada açıktır ki bütün bu kavramlar “Kırd” ya da “Kırdkî” ile aynı kelimelerdir. (Malmisanij, Kird, Kirmanc, Dimili veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Kasım 1996, İstanbul).
Bu konuda Kemal Badıllı şöyle diyor: “Zazalar, kendilerini asıl Kürt sayıyorlar ve kendilerine ‘Kırd’ diyorlar, diğer Kürtlere asıl olarak Kurmanci konuşan Kürtlere ise ‘Kırdas’ diyorlar. Onlar ‘Kırdasi’yi küçümseme anlamında yani ‘Kürdüsmsü, Kürtçük’ anlamında kullanıyorlar.” (Malmisanij, Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, İstanbul 1996)
Yine, aynı konuda Ziya Gökalp şöyle yazıyor: “Zazalar, kendilerine ‘Kırd’ ve Kurmanclara da ‘Kürdasî’ ya da ‘Kırdasî’ diyorlar.” (Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik İncelemeler, Komal Yayınları, Ankara, 1975, s. 51)
Dımıli (Dünbüli) ismini ilk kullanan yazar, Kürtlerin kökeni konusunda kitap yazmış, 800’lü yıllarda yaşamış Ebu Hanife Dineveri’dir. Bu yazar, Gendela isimli bir ağaçtan bahsederken, bu ağacın Kürt coğrafyasında en çok ‘Dünbüli Diyarında’ yetiştiğini yazıyor. Tarihçi Zehebi Müitebihu’n–Nisbe isimli eserinde, Dünbülilerin bir Kürd kabilesi olduğunu ve Musul civarında yaşadıklarını ifade ediyor. Yine, hadis ve tarih bilgini Ebû Tahir es-Silefi, Mu’cem’s–Sefer (Gezi Sözlüğü) isimli eserinde hadis hocası Rıdvan bin İbrahim bin Memlan’dan, Kürdlerin Dünbüli kabilesine mensup biri olarak söz eder.
Ayrıca 12. Cezire tarihçisi İbnül’l Ezraq, ‘El-Fariqi Tarihu Meyyafarkin ve Amid’ isimli eserinin ‘Mervani Devleti’ bölümünde Abdurrahman bin ebi’ l–Verd ed-Dünbüli ismli bir devlet adamından bahsetmektedir.
Daha sonra, İbn Nuqta el-Hanbeli, ‘İbn Nuqta el–İstidrak’ isimli eserinde Dünbülilerden Kürdlerin bir kabilesi olarak söz eder ve kitabında iki meşhur bilginden söz ediyor. Yazar, bu bilginleri Musullu olarak tanıtıyor. Bütün bunlar, Dünbülilerin ana vatanının Musul olduğu tezini güçlendiriyor.
Yine Sübki, İbn Fazlullah el Umrei ve Makruzi gibi araştırmacılar da Dünbüllilerin Kürdlerin bir kabilesi olduğunu yazmışlardır. (Dınbıliler hakkındaki bilgiler tarihçi Wisif Zozanî’den alınmıştır.)
Kürt kadın şairi ve tarihçisi Mesture Xanımî Erdelanî yazdığı “Kürdistan Tarihi” adlı kitabında “Kırmanc” terimini “Kırmaç” olarak kullanır. Yine, Kürt şairi ve düşünürü Ehmedê Xanî de, 17. yüzyılın sonlarında yazdığı Mem û Zin destanında “Kurmanc” ve “Kırmanc“ terimlerini ayrı ayrı yerlerde ama aynı anlamda (Kürt anlamında) kullanmaktadır.
Kürdistan’ın kimi yerlerinde, Kürtçenin Kurmancca lehçesini konuşanlar da kendilerine “Kırmanc” diyorlar. Örneğin, Behdinan, Kürd Dağı, Şırnak ve Hakkâri yörelerinde durum böyledir.
İran ve Irak Küdistanı’nda yaşamakta olan Soran Kürtlerinin önemlice bir kesimi bakımından da durum böyledir. Soranların bu kesimi kendilerine “Kırmanc” derken, lehçelerine de “Kırmanci“ demektedirler.
Martin van Bruinessen’in aktardığına göre, E. B. Soan 1912’de yayınladığı bir kitabında kendilerini Kırmanc olarak adlandıran 20 aşiretin ismini veriyor. (Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh ve Devlet - Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Özgür Gelecek Yayınları, Ankara, 1991, s. 411).
Zazaca sadece Kuzey Kürdistan’da konuşuluyor. Bazen Musul çevresinde Zazaca konuşanlar var yada İran’da Zazaca konuşanlar var gibi şeyler yazılıyor ama bunlar doğru değildir. Musul çevresindekiler Şebek Kürtleridir. Ben 2005 Yılında Süleymaniye’de hocamız Mehemed Malmisanıj ile birlikte bir grup Şebek ile görüştüm ve röportaj yaptım. Onların konuştukları Zazaca değil, Hewramiceye daha yakın. İran’da Mazenderani diye bir dil yada Farsçanın lehçesi var, Zazacaya yakın ama Zazaca değildir.
Peter. A. J. Lerch, bu çalışmalarını “Kürtler ve İrani Kuzey Keldaniler üzerine araştırmalar” ismi ile kitap olarak yayınlamıştır.
Dilbilimci Peter Lerch, bu 3 Bingöllü ile burada kaldığı sürece sohbet etmiş, onlardan masallar ve bazı yaşanmış olayların hikâyelerini dinlemiş, onlarla röportajlar yapmış ve bu dinlediklerini daha sonra yazıya dökmüş. Ancak Peter Lerch bu Zazaca tekstleri Lepsius Linguistik Alfabesi isimli özel bir alfabe ile yazmış. Toplamı 8-9 tekstten oluşan bu yazılardan bir iki tanesini araştırmacı yazar M. Malmîsanij bugünkü alfabeye transkribe ederek 1985 yılında Paris Kürt Enstitüsü tarafından yayınlanan “Hêvî” dergisinde yayınlandı. Daha sonra bu tekstlerin hepsi benim tarafımdan bugünkü alfabeye transkribe edildiler ve 1990 yılında İstanbul’da yayınlanan haftalık “Azadî” gazetesinde dizi olarak yayınlandılar.
Kürt tarafından yazılan ilk Zazaca metin Ehmedê Xasî’nin yazdığı “Mewlidê Nebî” isimli manzum eserdir. Hazreti Muhammed’in doğuşunu anlatan bu şiirsel anlatım, 1898’de yazılmış ve 1899’da Diyarbakır’da Litografya basım evinde 400 adet basılmış. Ehmedê Xasî, bazı şiirler de yazmış ama şiirleri basılmamış. Ehmedê Xasî (1867-1951) Lice’nin Hezan köyünde doğmuş, fakat onun dedeleri Palu tarafından buraya gelmişler. Bazı kaynaklara göre asıl olarak Palu’nun Xêlan köyünden Lice’ye gelmişler. Bugün de bu köyde Keyê Xasûn (Haslar Ailesi) diye bir aile var.
Zazaca yazılan ikinci kitap ise Biyîşa Pêxamberî (Peygamber’in Doğumu) adlı manzum bir eserdir. Bu Zazaca mevlit de Osman Efendîyê Babijî (1852-1929) tarafından yazılmıştır. Ancak bu eser daha sonra 1933’te Şam’da Celadet Alî Bedirxan (1893-1951) tarafından yayınlanmış.
Her iki eser de hem şiir olmaları nedeniyle hem de Peygamber’in hayatını anlatmaları nedeniyle halk arasında yaygınlaşmışlardır. Mevlit geleneği Kürdlerde çok yaygın olduğundan bu eserler Kürdistan’daki medreselerde ve mevlit şölenlerinde sürekli okunmuşlardır.
Her iki mevlit’te Arap alfabesi ile yazılmışlardır. Yine, her iki mevlit de araştırmacı yazar M. Malmîsanij tarafından Latin alfabesine transkribe edilerek 1985 yılında Paris Kürt Enstitüsü tarafından yayınlanan “Hêvî” dergisinde yayınlandılar.
Cumhuriyetin kuruluşundan (1923) 1960’lara kadar hiç bir Zazaca tekste rastlanmıyor. İlk defa İstanbul’da 1963’te yayınlanan ‘Roja Newe’ adlı bir Kürt dergisinde 2 tane Zazaca tekst yayınlanmıştır. Bu tekstlerden birisi Bingöl yöresinden bir kılamdır, diğeri ise, bir Kürt sürgünün anılarıdır. Daha sonra 1975 sonrası Ankara’da “Özgürlük Yolu - Riya Azadî - 1975” ve ardından “Roja Welat - 1977” ve “Devrimci Demokrat Gençlik- 1978” dergi ve gazetelerinde bazen Zazaca tekstler yayınlanmıştır. Bu tekstler daha çok folklorik tekstler ve kısa haberlerdir. Özgürlük Yolu ve Roja Welat’ta daha çok Munzur Çem’in yazdığı Zazaca tekstler yayınlanmıştır.
1979 sonbaharında İzmir’de “Tîrêj” adında bir Kürtçe dergi yayın hayatına giriyor. Mevsimlik olarak tasarlanan derginin 3 sayısı İzmir’de basılıyor. 4. sayısının hazırlıkları İzmir’de yapılmasına rağmen, 1980 askeri darbesi olduğundan bu sayı İsveç’te basılıyor. İlk defa Tîrêj dergisi Zazaca üzerinde ciddi olarak duruyor. İlk sayısı toplamı 63 sayfa olan derginin 19 sayfası Zazacaya ayrılıyor. Tîrêj, folklorik tekstlerin yanında ilk defa Zazaca hikaye ve şiirler, gramer üzerine yazılar ve yabancı dillerden yapılan tercümeler yayınlanmıştır. Tîrêj dergisinin Zazaca bölümünü sorumlu redaktörü Mehemed Malmîsanij’dir.
Şeyh Said’in oğlu Şeyh Selaheddîn, 1977 yılında müritlerine yönelik dini mesajlar içeren ‘Beyatname’ adlı bir broşür yayınlamıştır. Bu broşür daha sonra Vate dergisinde yayınlandı.
Avrupadaki Zazaca Yazını
1980’de Türkiye’de yapılan askeri darbeden sonra bütün Kürtçe ve Kürtlere ait dergi, gazete ve yayınevleri kapatıldılar ve sorumluları ya cezaevine konuldular yada yurt dışına çıkmak zorunda kaldılar. Kuzey Kürdistanlı politik kadroların çoğu önce Orta Doğu’ya çıktılar, oradan da Avrupa’ya gitmek zorunda kaldılar. Böylelikle ülkede başlayan entelektüel faaliyetler Avrupa’da sürdürüldü. 1980 Kürt sürgünleri Avrupa’da bir Kürt Rönesansı’nı başlattılar. En yoğun yazın faaliyetleri İsveç’te sürdürüldüğü için yerinde olarak Kürt edebiyat dünyasına ‘İsveç Ekolu’ diye bir kavram da girdi.
Bunun dışında 2000’lere kadar Avrupa’da yayınlanan “Mızgin”, “Gaziya Welat”, “Berhem”, “Kürdistan Press”, “Berbang”, “Wan”, “Çarçira”, “Hêlîn”, “Roja Nû”, “Niştiman”, “Çira”, “Demokrat”, “Heviya Gel”, “Rewşen” ve “Lêkolîn” gibi dergi ve gazetelerde zaman zaman Zazaca yazılara yer verildi.
Kürtler, bir devlet aygıtına sahip olmadıklarından ve dolayısıyla üniversiteleri, bilim ve sanat akademileri olmadığından, ulusun bütün sorunları ile ilgilenmek Kürt siyasi hareketlerinin üzerinde kalmıştır. Son yıllara kadar hemen hemen dil, kültür ve tarih alanındaki bütün çalışmalar siyasi hareketlerin inisiyatifinde yapılmıştır. Dolayısıyla yukarıda saydığımız gazete ve dergilerin çoğu siyasi hareketlerin inisiyatifinde yayınlanmışlardır. Ancak bunlardan Hêvî, Mizgîn, Berhem ve Çira direkt bir siyasi hareketin inisiyatifinde olmayan dergilerdir.
2005 ve 2007 yılları arasında Almanyanın Bonn kentinde “Peyama Kurd” adında haftalık Kürtçe olarak bir gazete yayınlandı. Kurmanci sorani ve Zazaca yayınlanan bu gazetenin sürekli olarak iki sayfası zazaca idi. Zazaca sayfaların sorumlusu Seyîdxan Kurij idi.
Son dönemde bir kaç sayfası Kurmancca olarak yayınlanan Özgür Politika gazetesi Zazaca yazılar da yayınlıyor.
Ayrıca Haziran 2009’ dan itibaren Almanya’ nın Köln kentinde “Rûdaw“ isminde haftalik bir gazete yayınlaniyor. Sorani ve Kurmanci olarak yayınlanan gazetenin her sayısında bir sayfa zazacaya ayrılmış.
Şu anda İstanbul’da faaliyet yürüten Vate, Tîj ve Pêrî yayınları Zazaca kitap yayınını sürdürüyorlar. Şimdiye kadar tahminen 100 kadar kitap yayınlanmıştır.
Zazaca İle İlgili Diğer Çalışmalar
Bizim bilgilerimize göre tarihde ki ilk düzenli Zazaca radyo yayını Almanya’nın Duisburg kentinde 1991 yılında başlamıştır. 1991 yılında Duisburg Radyosu’nda halk kürsüsü kapsamında “Dengê Kurdan li Duisburgê” adıyla Almanca–Kürtçe (Kurmancca ve Zazaca) haftalık bir program yayınlanmaya başlandı. 2010’a kadar sürdürülen bu yayının her programında Zazaca da vardı. Daha sonra Duisburg radyosunun ana programında, Essen ve Hamburg şehirlerinde Zazaca radyo programları yapıldı.
1995 yılında Medya Tv televizyon yayınlarına başladı. İlk yayınlarından itibaren önce Medya Tv daha sonra Roj Tv de Zazaca programlar yapıldı. 2000’li yıllardan itibaren Düzgün Tv, Ses Tv, Yol Tv ve Kurd1 televizyon kanalları da Zazaca programlar yayınlamaya başladılar.
2004’te Türkiye’de Avrupa Birliği uyum yasaları çerçevesinde TRT’de haftalık 30 dakika olmak üzere Zazaca yayın yapılmaya başlandı. 2009 yılında Türkiye hükümeti TRT6 adı ile 24 saat Kürtçe yayın yapan bir televizyon kanalı kurdu. Bu kanalda sürekli Zazaca programlar da yayınlanıyor.
1980’den itibaren Avrupa’da organize edilen Kürt kültür gecelerinde Zazaca skeçler sahneleniyor, ancak 1990’dan itibaren bazı tiyatro oyunlarında da Zazaca kullanılmaya başlandı.
1990–91’de Köln şehrinde faaliyet yürüten Botan Tiyatro sahnelediği “Mem û Zîn” oyununda ve daha 2001’de Zagros Tiyatrosu’nun sahnelediği ‘Macir Rizo’ oyununda Kurmanccanın yanında Zazaca da kullanıldı. Yine bazı Kültür gecelerinde Zazaca kabarelere yer verdi.
Sinemada Zazaca ilk defa Kürt yönetmen Yılmaz Güney’in Duvar filminde kullanıldı. Daha sonra Mahsun Kırmızıgül Beyaz Melek filminde Zazaca diyaloglara yer verdi.
Nuray Şahin’in Almanya’da çektiği Tüyü Takip Et (Perre Dıma So) filmi ilk Zazaca uzun metrajlı film olarak kabul edilmektedir. Film, Zazaca-Almanca olarak çekilmiş. Yine, Ayten Mutlu tarafından İsviçre’de Zara adlı bir film, Almanca ve Zazaca olarak çekildi. Can Baz, Waş ve Dersim 38 belgesellerinde de Zazaca kullanıldı.
Temuz 2011 “ de yönetmeni Fahrettin Özdemir, tarafından tamamen zazaca olan “Kekê” adlı
Daha önce yazdığım gibi, ben Zazacayı Kürtçenin bir lehçesi olarak görüyorum. Biz Kürtçe dediğimizde, Kurmancca, Soranca, Goranca (Hewremice), Lurca (Kermanşahî, Lekî, Sencabî, Kelhurî) ve Zazaca (Kırdki, Kırmanckî, Dımılî) olarak adlandırılan bütün lehçelerden oluşan bir dili kastediyorum. Bunların hepsi lehçedir. Bunların hiçbiri tek başına Kürtçe değildir. Son yıllarda bazı araştırmacılar ve aydınlar bunların hepsine birden Kürdî diller diyorlar. Bu kavramlaştırmaya prensip olarak bir itirazım yok.
Oysa Sayın Gippert kendi seçtiği örneklerle bile tezini ispatlayamıyor. Bizzat onun seçtiği örneklerde Zazaca Kurmanccaya Farsçadan çok daha yakın duruyor.
Zazalar ve Kürt Ulusal Özgürlük Hareketi
Bu konuya bir giriş olarak öncelikle bir belirlemede bulunmak istiyorum. Tarih boyunca kendisini “Kırd”, “Kırmanc” yada “Dımıli” olarak tanımlayan Kürtler ile “Kurmanc”, “Soran”, “Goran” yada “Lor” olarak isimlendirilen Kürtler arasında bilinen, kayıt altına alınmış bir çatışmaya rastlanmıyor.
20. yüzyılda bildiğimiz ilk Kürt hareketi 1914’de Bitlis’te Osmanlılara karşı girişilen kalkışmadır. Bu direnişin örgütleyicisi ve önderi olarak Mela Selîm’in adı ile anılıyor. Bilindiği gibi hareketin önderi Mela Selîm Zazadır, ancak direnişin diğer önderleri ve aktivistleri Kurmancdırlar. Daha sonra Türkiye Cumhuriyeti henüz kurulmadan, Mustafa Kemal ve arkadaşları Anadolu ve Kürdistan’a hakim olmak isterken, 1920’de Koçgiri’de Kürtler ile Türk ordusu arasında çatışmalar oldu. Koçgiri bölgesinde oturan Kürtlerin önemli bir kısmı Zazaca konuşuyorlardı ama Kurmancca konuşanlar da vardı. Bu harekette Zazalar ve Kurmanclar ortak davranmışlardır. Hareketin önderlerinden Alişan ve Haydar Beyler Kürt Teali Cemiyeti üyesidirler. Koçgiri ve Dersimlilerin ortak istemi Kürdistan’a otonomi tanınmasıdır. Burada dikkat edilmesi gereken şey, Kürdistan’a otonomi istenmesidir, sadece Koçgiri yada Dersim’e değil.
Hem Zazaca Hem Kurmancca Konuşan Bazı Aşiretler
Yazan: Seyîdxan Kurij
Zaza Dili Tarihi ( Zazaca )(2635)