BİNGÖL VE BİTLİS APATİTLİ MANYETİT CEVHERLERİNDEN DEMİR VE FOSTATIN KAZANILMASI - PDF
1 BİNGÖL VE BİTLİS APATİTLİ MANYETİT CEVHERLERİNDEN DEMİR VE FOSTATIN KAZANILMASI Suna ATAK(*) Yalçın KAYTAZ(**) Nail YAPA(***) ÖZET BingölAvnik ve Bitlisünaldı bölgelerinde 950 Fe ve 8 P s içeren pek çok irili ufaklı apatitli manyetit yatağı bulunmaktadır. Bunlar arasında, Mişkel ve Gonaç cevherleri 4550 Fe ve 34 P0 s tenörleri ile önemlidir. Apatitli manyetit cevherlerinden manyetit, düşük alan şiddetinde yaş manyetik ayırıcılarla, apatit ise manyetit artıklarından flotasyonla zenginleştirilebilmektedir. Bu yöntemle, Mişkel Gonaç cevherleri karışımından 6869 Fe ve 0,4 P 0 5 içeren demir konsantreleri ile 3538 PjO s içeren fosfat konsantreleri alınmakta, diğer yöre cevherleri ile buna benzer sonuçlar elde edilmektedir. Cevher yataklarının özelliklerine göre üretim planlamaları yapılmalı ve madencilik faaliyetinden önce, hazırlanacak karışımlarla pilot tesis deneyleri yürütülmelidir. ABSTRACT There are lots of small and large apatite bearing magnetite deposits, containing 950 percent iron and 8 percent PjOs, in BingölAvnik and Bitlisünaldı districts. Among them Mişkel and Gonaç ores are important with 4550 percent iron and 34 percent PO5 contents. Magnetite can be concentrated from apatite bearing magnetite ores by low intensity wet magnetic separators, and apatite can be separated from the magnetite tailings by flotation. By this procedure, magnetite concentrates with 6869 percent iron and 0.4 percent P 0$ contents and apatite concentrates with 3538 percent P 0^ content are separated from the MişkelGonaç ore mixtures and other ores reveal almost similar concentration response. The plans for production should be made depending on the characteristics of the ore deposits and the prepared ore mixture, should be tested in a pilot plant, before the mining activities. (*) Dr. Maden Muh.Böl., Maden Fakültesi, İTu, İSTANBUL (**) Dr. Maden Muh.Böl., Maden Fakültesi, İTU, İSTANBUL (***) Yuk.Muh. Maden Muh.Böl., Maden Fakültesi, İTu, İSTANBUL 97
2 . GİRİŞ Ülkemizin gereksinme duyduğu hammadde kaynakları içinde, yüksek fırınların ana girdisi olan demir cevherleri ile tarım alanındaki kullanımı dolayısı ile açığı her yıl dış alımla kapatılan fosfat cevherleri önemli bir yer tutmaktadır. Bu nedenle 984'den bu yana Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit yatakları MTA Enstitüsü(,,3), TDÇİ(4), Etibank ve İTÜ Maden Fakültesi(5,6) tarafından arama, geliştirme ve teknolojik etüdler bakımından incelenmektedir. Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit cevherleri, her iki ilin sınırları içinde kalan, tenörleri 950 Fe ve 8 P O s arasında değişen irili ufaklı madan yataklarından oluşmaktadır. Hemen bütün cevherlerde apatit ve manyetit mineralleri dışında amfibol, epidot, diopsit, klorit gibi yeşil renkli silikatlar bulunmaktadır. Bazı yataklarda 0'a varan oranda kalsit bulunurken, bazılarında hemen hiç kalsit yoktur. Cevherleşme girift yapılı olup, çeşitli yatak numunelerinin serbestleşmeye erişmek için çok ince boyutlara (50 mikron) öğütülmeleri gerekmektedir. Yatakların oluşumu ile ilgili olarak yapılan çalışmalarla yer yer 540 milyon tona varan rezervler tesbit edilmiştir(7). Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit cevherleri ile yapılan zenginleştirme deneyleri, cevherlerin serbestleşme boyutuna kadar öğütülmeleri, manyetitin düşük alan ve şiddetinde yaş manyetik ayırıcılarla, manyetit artığındaki apatitin flotasyonla kazanılması işlemlerini içermektedir. Cevherlerle yapılan ön etüdler, benzer yapıda olanların harmanlarmasına olanak sağlamış, böylece aşağıda belirtilen karışımlar deneylerde kullanılmışlardır. I.Bingöl Bölgesi karışımları:. MişkelGonaç. KavaklıArduvan 3. Hamek II. Bitlis Bölgesi karışımları: 4. Sürüm Sürüm 3 Meşeliksırtı Raporda kolaylık sağlamak bakımından, çeşitli cevher karışımları için yukarıdaki numaralar kullanılacaktır.. DENEYSEL ÇALIŞMALAR Dört karışım halinde hazırlanan Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit cevherlerinin kimyasal analizleri Çizelge 'de görülmektedir. Mineralojik bakımdan bütün cevherler benzer yapıda olup en önemli fark mineral boyutlarında olmaktadır. ve 4 nolu numunelerde apatit ve manyetit daha ince yapılıdır. Cevherlerde saptanan belli başlı mineraller ve bunların takribi oransal durumu Çizelge 'de görülmektedir. Çizelge'de görüldüğü gibi gang mineralleri bakımından, ilk üç numunede kalsit yokken, 4. numunede dolaylarında kalsit bulunmaktadır... Manyetit Zenginleştirme Deneyleri Değişik boyutlara öğütülen apatitli manyetit cevherlerinden manyetit, Crockett tipi düşük alan şiddetinde yaş manyetik ayırıcı ile zenginleştirilmiştir. Gerek manyetit kazanma verimi gerekse manyetit konsantresindeki fosfat yüzdesi bakımından en uygun sonuçlara 0, mm altına öğütülen cevherlerle varılmıştır. 0, mm altına öğütülmüş dört 98
3 Çizelge Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit numunelerinin kimyasal analizleri Eleman Numune Numune 4 Fe P O Sİ Al MnO MgO J0 CaO K Na Tİ K.K Çizelge Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit numunelerinin yaklaşık mineral dağdımları Mineral Numune Numune 4 Manyetit Apatit Amfibol Epidot Kuvars Albit Diyopsit Klorit Kalsit Sfen Diğerleri 0.5 TOPLAM 99
4 farklı numune ile yapılan manyetik ayırma deneylerinin sonulları Çizelge 3'de görülmektedir. Bu deneylerde önce kaba konsantre ve artıklar alınmış, bunların tekrar manyetik ayırıcıya beslenmesi ile temiz konsantre ve nihai artıklar alınarak, araürünler birleştirilmiştir. Alınan konsantreler manyetik ayırıcıda iki defa daha temizlendiği zaman, fosfat ve diğer safsızlıklar bakımından daha temiz konsantreler alınabilmektedir. Böylece temizlenmiş manyetit konsantrelerine ait tam kimyasal analizler Çizelge 4'de verilmiştir. Çizelge 3 Manyetik ayırma deneyleri sonuçları Numune Ürünler Manyetit K. Araürün Toplam Manyetit K. Araürün Toplam Manyetit K 3 Araürün Toplam Manyetit K. 4 Araürün Toplam Fe P O s Verim Verim X) Fosfat Flotasyonu Deneyleri Manyetit artıklarından apatit flotasyonla zenginleştirilmiştir. Flotasyonda kollektör olarak Hoechst firması (Batı Almanya) tarafından imal edilen Sammler Hoe F 366 isimli yağ asidi tipindeki reaktif ( g/t miktarında) kullanılmıştır. Kontrol reaktifi olarak sodyum silikat (8000 g/t) ve sodyum karbonat (0500 g/t)'m kullanımı ile ph : 8,89'da yapılan deneyler sonunda alınan kaba konsantreler 4 defa temizlenerek yüksek dereceli fosfat konsantreleri alınmış, süpürme flotasyonu ile artıktaki fosfat kay 00
5 Çizelge 4 Manyetit konsantrelerinin tam kimyasal analizleri Eleman Numune Numune 4 Fe CaO 0.6 0S3.50 MgO Al K Na )9 Si Ti P O s K. Kaybı bı azaltılmıştır. Bazı deneylerde köpük hacmini azaltmak amacı ile, 300 g/t'a kadar gazyağı da kullanılmıştır. Benzer koşullarda dört karışım numunesine uygulanan flotasyon deneyi sonuçları Çizelge 5'de görülmektedir. Flotasyon deneylerinde araürün, temizleme artıkları ile süpürme konsantresinin karışımıdır. I no'lu numune ile yapılan flotasyonlarda(6), fosfat içeriği 38,75 P 0 5 'e varan konsantreler elde edilebilmektedir. Çizelge 6'da I no'lu cevherden kazanılan böyle bir fosfat konsantresi ile, diğer numunelerden kazanılabilen en iyi fosfat konsantrelerinin tam kimyasal analizleri verilmiştir. 3. DENEY SONUÇLARININ TARTIŞILMASI Bingöl ve Bitlis apatitli manyetit cevherlerinden demir konsantreleri düşük alan şiddetinde yaş manyetik ayırıcı ile, fosfat konsantreleri ise flotasyon yöntemi ile kolaylıkla kazanılabilmektedir. Cevherlerin demir ve fosfat tenörlerinin zenginleştirme metodu ve sonuçlarına önemli bir etkisi yoktur, örneğin 3. numunesinde demir ve fosfat tenörleri. numunesine oranla çok düşük olduğu halde, demir ve fosfat konsantrelerinin özellikleri bakımından benzer sonuçlar elde edilmiştir. Cevherler arasında manyetit ve apatitin serbestleşme boyutları zenginleştirme sonuçlarını etkilemektedir. ve 4 numaralı numuneler, daha girift yapılı bir cevherleşme gösterdiklerinden(6), bunlardan kazanılan manyetit konsantrelerinin demir tenörleri düşük (63 Fe), fosfat tenörleri yüksek(0,8 P Os) olmaktadır. Bu numunelerin 0, mm altına öğütülmeleri ile, gang mineralleri ile manyetit arasında yeterli bir serbetleşme sağlanamamakta, bağlı taneler de manyetit konsantresinde toplanmaktadır. Bu numunelerin daha ince boyutlara (0,05 mm) öğütülmeleri ile daha iyi sonuçlar alınabilirse de, bu durumda öğütme masrafları yükselecek 0
6 Çizelge S Flotasyon deneyleri sonuçlan Örün er Apatit kons. Araünin TOPLAM P O s Verim i) 0 i) Numune P 0 5 Verim PzOs Verim 3.5 İ) 0Û4.6 75i) J0 3J Numu ne 4 P Os Verim i).5 i) Çizelge 6 Apatit konsantrelerinin tam kimyasal analizleri Eleman Numune Numune 4 P O Si Fe Al MgO CaO K.K tir. Manyetik ayırmaya uygulanacak kademeli temizleme işlemleri ile, bağlı tanelerin manyetit konsantresi içinde toplanmaları önlenerek, araürün miktarları artırılabilir ve araürünlerin daha ince boyutlara öğütülmesi ile konsantre tenörleri ve metal kazanma verimleri bakımından daha iyi sonuçlar alınabilir. Böyle bir uygulama ile kazanılan manyetit konsantrelerinin tam kimyasal analizleri Çizelge 4'de görülmektedir. Bingöl ve Bitlis bölgesindeki çeşitli apatitli manyetit yataklarından alınan cevherler harmanlanarak bir tesiste zenginleştirilebilirler. Kırma ve öğütme devresi ile 0, mm altına inceltilen cevherlerden düşük alanlı yaş manyetik ayırıcılarla demir konsantresinin alınması, araürünlerin tekrar öğütülerek manyetik ayırıcılara beslenmesi, fosfatça düşük manyetit konsantrelerinin alınmasını sağlayacak, manyetit artıklarından fosfat flotasyonla kazanılabilecektir. Burada esas sorun, harmana girecek cevher oranlarının tesbitidir. Bunda hem yatakların rezervine göre tesbit edilecek üretim planı hem de cevherlerin özellikleri önem kazanmaktadır. Çeşitli yataklarda demir ve fosfat tenörlerinin büyük değişiklikler göstermesi sebebi ile yapılacak karışımın demir ve fosfat tenorunun düşük olması, teknolojik bakımdan sorun yaratmasa da ekonomik bakımdan önemli olacak, işletmenin kârlılık durumunu etkileyecektir. 0
7 Cevher özellikleri ve rezerv durumları dikkate alınarak yapılacak üretim planına göre hazırlanacak cevher karışımları, pilot tesis halinde incelenmelidir. Pilot tesis için öngörülen bir akım şeması Şekil 'de sunulmuştur, öğütme koşulları, manyetik ayırma ve flotasyon kademeleri, araürünlere uygulanacak işlemler ancak pilot tesis sonuçları ile ortaya konulabilir ve tesisten elde edilecek ürünlerin özellikleri ile metal kazanma verimleri hakkında kesin sonuçlara varılabilir. Şekil Manyetit ve apatiti kazanmak için öngörülen pilot tesis akım şe 03
8 KAYNAKLAR. KOVENKO, V., Apatltll Avnlk Demir Filizini Ziyaret, MTA Rapor No: 784, 948. JAFFRE, F.C., Avnlk Bölgesinin Jeolojisi ve Manyetit Yatakları, MTA Rapor No KAYAOĞLU, A., BingölAvnlk Manyetit EtUdlerl ön Raporu, MTA, ARAL, H., BlngölGenç, Avnlk Apatltll Manyetit Yatakları Hakkında TDÇİ Avnlk Projesi, Avnlk Demir Cevherlerinin Zenginleştirilmesi ve Peletlenmesl İle ilgili EtUdAraştırma ve Proses Seçimi Çalışmaları, İTu Maden Fakültesi, Cevher Hazırlama Kürsüsü Raporu, Bltlisunaldı ve BingölAvnlk Bölgesi Manyetiti! Apatit Cevherlerinin Teknolojik EtUdU, İTu Maden Fakültesi, Maden Müh.Böl., Cevher Hazırlama Anablllm Dalı Teknik Raporu, ÖZPEKER, I., BingölAvnlk Çevresindeki Apatltll Manyetit Yataklarının Oluşumu ve Değerlen dirilmesi, Yayımlanmamıştır. 04
THE EFFECT OF SOME DEPRESSANTS IN THE CONCENTRATION OF MAGNESITE ORE BY SELECTIVE AGLOMERATION
Türkiye 16. Madencilik Kongresi / I6' h Mining Congress of Turkey, 1999, ISBN 975-395-310-0 MANYEZİT CEVHERİNİN SEÇİMLİ AGLOMERASYON İLE ZENGİNLEŞTİRILMESİNDE BAZI BASTIRICILARIN ETKİSİ THE EFFECT OF SOME
Status : Original Study ISSN: (NWSAENS) Received: September 2017 ID: A0395 Accepted: January 2018
Engineering Sciences Status : Original Study ISSN: 1308 7231 (NWSAENS) Received: September 2017 ID: 2018.13.1.1A0395 Accepted: January 2018 Ġbrahim Alp Karadeniz Teknik University, ialp@ktu.edu.tr; Trabzon-Turkey
ÖZET. yüzdelerinin arttırılıp, kağıt ve boya sektöründe kullanılabileceği, beyazlık değerlerinin ise uygun olduğu görülmüştür.
Madencilik, Cilt 51, Sayı 4, Sayfa 23-30, Aralık 2012 Vol.51, No.4, pp 23-30, December 2012 MERMER TOZ ARTIKLARI ÖZELLİKLERİNİN İYİLEŞTİRİLMESİNE FALCON GRAVİTE KONSANTRATÖRÜN ETKİSİ Effect of the Falcon