Halkara Pakistan: Poliomiıelit näme ücin ıaıraıar? Maı 07, 2014
Poliomiıelit keseline garşy waksina-dermanlary bermek çäresi, Landikotal, Pakistan-Owganystan serhedi, 14-nji aprel, 2014. Paılaş
Poliomiıelit keseli bilen kesellänleriň sany soňky ıylyň dowamynda dünıä derejesinde çürt-kesik köpeldi. Pakistan bu ugurdan öňe saılandy. Munuň bäş sany esasy sebäbi bar.
Poliomiıelit keselini doly ıok etmek boıunça öňden bäri alnyp barylıan tagallalara garamazdan, agyr keselçilik soňky ıylyň dowamynda ıene-de howply derejä ıetdi.
Täze kesellänleriň aglaba bölegi Pakistanda hasaba alyndy. BMG-niň Dünıä saglyk guramasy bu ıurdy “poliomiıelitiň güıçli ıaıbaňlanmagyny tutaşdyryp biljek ojak” diıip atlandyrdy.
Dünıäde soňky ıylyň dowamynda 74 adamyň keselländigi tassyklandy, ondan ozalky ıylda kesellänleriň sany 24 adamdy. Täze kesellänlerden 59 adam Pakistanda hasaba alyndy.
Poliomiıelitiň durnuksyz we örän konserwatiw ıurt bolan Pakistanda ıaıramagynyň öz sebäpleri bar.
Pakistanda söweşijiler bu kesele garşy waksina-dermanlary bermek boıunça iş alyp barıan işgärleriň onlarçasyny ogurladylar, urup-ıençdiler we janyna kast etdiler, şeıdip poliomiıelite garşy alnyp barylıan kampaniıanyň öňünde böwet döretmäge çalyşdylar.
Medisina işgärleri Pakistanyň demirgazyk-günbatarynda ıerleşıän durnuksyz Hyber-Pahtunhwa welaıatynda güıçli garşylyga duçar boldular. Bu regionda pakistan “Talybanynyň” söweşijileriniň uly täsiri bar. Söweşiji toparlar bolsa keseliň öňüni almak boıunça sanjylıan waksina garşy çykyş edıärler we muňa daşary ıurtlaryň öz içalyçylyk işlerini ıaşyrmak üçin ulanıan mümkünçiligi hökmünde garaıarlar.
Şeıle pikirler, degişli derňewden soň, Pakistan ABŞ-nyň Merkezi razwedka gullugynyň pakistanly lukman Şakil Afridini Osama bin Ladeniň gaçybatalgasyny anyklamak üçin ulanandygy barada beıannama ıaıradansoň hasam güıçlendi.
Afridi, gepatite garşy sanjymlar programmasynyň bahanasy bilen, bin Ladeniň maşgalasyndan DNK genetik barlagy üçin nusga alyp, amerikan aňtawçylaryna onuň güman edilıän ıerde bardygyny anyklamaga ıardam bermekde aıyplandy.
Mälim bolşy ıaly, "Al-Kaıdanyň" lideri 2011-nji ıylyň maı aıynda Pakistanyň serhetıaka Abbottabad şäherinde öldürildi.
Pakistanyň saglyk ministri Saira Afzal Tarar Pakistanda poliomiıelit keseliniň ıaıramagy bilen bagly wakalaryň köpelmegini, esasan, “Afridiniň işine reaksiıa” bilen baglanyşdyrıar.
Poliomiıelitiň öňüni almak boıunça edilıän waksina sanjymynyň adamlary önelgesiz edıändigi barada jemgyıetde giňden ıaıran gorkular hem keselçiligiň ıaıramagyna sebäp bolıar. Aşa dinçiler poliomiıelitiň öňüni almak boıunça geçirilıän çäreleri Günbataryň musulmanlary önelgesiz etmek üçin ulanıan dildüwşügi hökmünde häsiıetlendirıärler. Pakistanyň dindarlary poliomiıelitden ysmaz bolan ıa-da ölen adamlaryň Günbataryň dildüwşüginiň aldawyna düşmezlik ugrundaky göreşiň “şehitleri” diıip hasaplanjagy barada fetwa hem çykardylar.
Poliomiıelit ıokanç kesel bolup, bäş ıaşyna ıetmedik çagalara esasy zarba
urıar. Keselden gutulyp bolmaıar, emma waksina-dermanyň ulanylmagy bilen onuň ıokaşmagynyň öňüni alyp bolıar. Keseliň ıokaşmagy bilen bagly 200 wakadan biri ysmazlyga getirıär, ysmaz bolan adamlardan 5-10% prosenti ıogalıar.
“Yslama garşy” Aşa dinçiler we söweşijiler poliomiıelitiň öňüni almak boıunça dermanlary “yslama garşy” diıip atlandyrıarlar we waksinany Allanyň emriniň berjaı edilmegine päsgelçilik diıip atlandyrıarlar.
Poliomiıelitiň öňüni almak boıunça Pakistanda ulanylıan waksinalar tutuş dünıäniň laboratoriıalarynda, şol sanda ABŞ-nyň laboratoriıalarynda öndürilıär.
Söweşijiler we käbir dindarlar waksina dermanlarynyň doňzuň ıagyny ıa-da alkogol maddalaryny öz içine alıandygyny aıdıarlar we bu serişdeleriň yslam tarapyndan gadagan edilıändigini wagyz edıärler.
İurduň saglygy saklaıyş häkimiıetleri waksinanyň daşyndaky düşünişmezlikleri aradan aıyrmak maksady bilen dini liderler we dindarlar bilen duşuşdylar. Käbir dinçiler poliomiıelite garşy waksinanyň kabul ederlikli çäredigini we söweşijileriň keseliň öňüni alyş çäreleri ıerine ıetirıän işgärlere garşy zorlukly göreşiniň “yslama garşy” bolıandygyny köpçüligiň öňünde aıtdylar. Emma bu meselede barybir aşa dinçileriň we söweşijileriň wagzy dowam edıär we ol hem öz gezeginde ıurtda ıaramaz netijelere getirıär.
İetişen şertler Pakistanda poliomiıelitiň ıokaşmagy bilen bagly tassyklanan pursatlaryň aglaba bölegi ıurduň durnuksyz demirgazyk-günbatarynda hasaba alyndy. Hyber-Pahtunhwa welaıatynyň paıtagty Peşawarda we Owganystan bilen serhetdäki federal dolandyryşdaky tire-taıpalar regionynda ıagdaı has ıaramaz. Pakistanyň iň uly şäheri bolan Karaçide hem ıagdaı agyr.
Gozgalaňlaryň esasy agramy ıurduň demirgazyk-günbatar regionlarynyň paıyna düşdi. Bu ıerde millionlarça owgan bosgunlary ıaşaıar, bu ıagdaı hem keselçiligiň ıaıramagyna şert döredıär. Şeıle-de bu ıerde sanitariıa-arassaçylyk şertleri we saglyk infrastrukturasy hem tutuş region boıunça iň gowşak.
İurduň saglygy saklaıyş häkimiıetleri ilatyň saglygynyň goragyny, saglyk infrastrukturasynyň gowulandyrylmagyny, bu hajatlar üçin çykdajylaryň artdyrylmagyny we poliomiıelitiň öňüni almak boıunça durnuksyz regionlarda işleıän işgärleriň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin goşmaça çäreleriň görülmegini talap edip, Pakistanyň hökümetine ıüz tutdular. Dünıä saglyk guramasynyň Pakistan boıunça poliomiıelit bölüminiň ıolbaşçysy doktor Zubair Mufti ıokary derejede howply regionlara barmak mümkinçiligini üpjün etmek üçin hökümetiň has köp iş etmeldigini nygtady. Zubair Mufti bu meselede şeıle diıdi: “Pakistandaky üstünligiň açary Demirgazyk we Günorta Waziristan tire-taıpalar regionynda 250 000 çemesi çaga üçin sanjym mümkinçiliginiň döredilmegindedir. Şeıle-de Karaçi we Peşawar şeherlerinde-de waksina sanjymyny yzygiderli geçirmeli. Hut şu üç region Pakistanyň esasy ıarasydyr”.