Su gibi akıcı ve cesur yazılarını zevkle ve ilgiyle takip ettiğim Sayın Adil Gürkan’a Dersim olaylarıyla ilgili……….tarihli yazımdaki söz ettiğim belgeler üzerine yazdığı yorumuna bugünkü yazımdaki kaynakların bir kez daha anımsanması için sunuyorum…
Mustafa Kemal ve arkadaşlarının çetin ve karanlık yollardan koşarak, yaşamlarını ortaya koyarak elde ettikleri başarıları tarihin o dönemecindeki özgün koşullarıyla düşünmeliyiz. Mustafa Kemal’in iktidar veya tek adam olma adına kıyıcı olabileceğini asla düşünmüyorum.
Aşağıdaki tarihi belgeler dayanak tutularak ortaya konan Prof. Dr. Adil Dağıstanlı’nın araştırması sanırım gözden kaçan birçok şüphe ardı sorulara yanıt olacaktır.
Ancak Atatürk hiçbir zaman eli kanlı bir lider olmadı… Ne var ki iradesi dışında gerçekleşen üzücü olayları da engelleyemediğini söyleyebiliriz. Bu nedenle Atatürk çok iyi bir liderdi derken ancak Tanrı da değildi gerçeğini söylemeliyim.
Sayın Adil Gürkan’a tarihin sayfalarını bu çok naif ayrıntı için aralamamıza neden olan yorumu için içtenlikle teşekkür ederim. Galiba cesur olmanın ilk adımı da tarihin sararmış sayfalarının koridorlarına korkmadan girmektir.
Millî Mücadele'de Mustafa Suphi Olayı
Prof. Dr. Adil Dağıstan
I- MİLLÎ MÜCADELE’YE KADAR MUSTAFA SUPHİ: HAYATI -ŞAHSİYETİ - FAALİYETLERİ (1911-1918)
Lenin’in sömürgeler ve geri kalmış ülkelerle ilgili tezleri, III. Enternasyonal’in II. Kongresi’nde (21 Temmuz - 6 Ağustos 1920) uzun uzadıya tartışılmış ve değişikliklere uğramış olmakla birlikte, anılan kongreden önce ve sonra hemen Lenin’in onlara verdiği ilk biçimde uygulanmıştır. Bu tezlerin konumuzu ilgilendiren II. tezin beşinci bölümü şöyledir:
“... Biz kongrelere de gideriz. Her tarafa gideriz, herşeye iştirak ederiz. Yalnız biz ederiz. Millet gider, yani yalnız milletin mümessillerinden mürekkep olan Meclis gider ve yapılması lazım gelen şeyi o yapar... Bakü’deki kongre gayri resmidir. O resmi olsa idi, tabii Millet Meclisini davet ederdi.”25
Mustafa Suphi Türkiye Komünist Teşkilâtı’nın kuruluşundan itibaren, Türkiye’ye gelerek, işçi ve köylüyü teşkilatlandırıp halkı isyana teşvik etmek amacındaydı. Yani Lenin’in Rusya’da yaptığını o Türkiye’de gerçekleştirmek istiyordu. Nitekim Moskova Büyükelçisi atanan Cebesoy, Mustafa Suphi ile görüşmüş ve intibalarını şöyle belirtmiştir: “Mustafa Suphi şöhret ve ihtiras peşinde koşan zeki, kurnaz ve azim sahibi” bir insandır. “... Birgün gelip Türkiye’nin Lenin veyahut Stalin’i olması ihtimalini hatırından geçirdiği muhakkaktır. Hariçteki ittihatçıların memlekete girmemeleri ve dahilde ittihat ve Terakki Fırkası’nın her ne surette olursa olsun ihya edilmemesi hakkındaki Mustafa Kemal Paşanın nokta-i nazarına tamamiyle iştirak ediyordu... Memleketimize III. Enternasyonal’in hakiki bir komünist elçisi gibi girmek istediği ilk nazarda anlaşılıyordu.” 33
“Efendiler, Erzurum ahalisi lâzım gelen tedabiri ittihaz etti ve Mustafa Suphi ve avanesi Erzurum’a geleceği zaman, halk dükkânlarını kapadı... trene bindirip kovdular.” 48
Mustafa Suphi ve arkadaşlarının öldürülmeleri olayında günümüze kadar gelen farklı yorumlar vardır. Şevket Süreyya Aydemir, Küçük Talat’ın bir mektubuna dayanarak olayın düzenleyicilerinin Karabekir, Erzurum Valisi Hamit Bey ve Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti üyeleri olduğunu belirtmektedir. G. Harris ise, Yahya’nın koyu Enver Paşa taraftan olduğunu bu sebeple Mustafa Suphi’yi öldürdüğünü, daha sonra da bu suçtan yargılandığını yazmaktadır. Mete Tuncay olaydan Kâzım Karabekir - Vali Hamit Bey’i sorumlu tutmaktadır. Karabekir, kendisinin öldürttüğü yolundaki şayialar üzerine, hayatımla ve namusumla oynadılar demektedir58 Yusuf Hikmet Bayur ise, Mustafa Suphi ve arkadaşlarının Trabzon’daki İttihatçıların emri ile öldürüldüğünü iddia etmektedir59. Goloğlu’na göre ise, Mustafa Suphi’yi öldürme emrini Ankara vermiştir. Yine Metin Toker de, Sovyet tepkisinin göze alınması bakımından cüretli bir teşebbüs olarak değerlendirerek, Ankara’nın bilgisi dahilinde gelişebileceğini ima etmektedir. 61
6 Yusuf Hikmet Bayur, a.g.m., s. 589. Mete Tuncay, Mustafa Suphi’nin bu devredeki faaliyetleri için Sosyalist unsurlar bulunmadığını ancak, onun da Dr. Refik Nevzat ve Sefik Hüsnü gibi J. Jaures’in parlak kişiliğinden etkilenmiş olabileceğini söylemektedir. Mete Tuncay, a.g.e., s. 196; Suphi’nin Fransa dönüşü Sosyalizmin değil, Türkçülük akımının etkisi altında olduğunu O’nun Nevsal-i Milliye’de yayınlanan “Türkçülüğün istikametleri” başlıklı makalesinde açıkça görülmektedir, özellikle makalesinin sonunda yer alan şu soru iddiamızı doğrular mahiyettedir. “... Türklük şuurunun ehemmiyetini inkar edecek kimse kaldı mı?” Bkz. Nevsal-i Milli, 194; Aydınlık Dergisi (Aralık 1968), s. 162; Bulgar Yazar Şişmanov, Suphi’nin Paris’te sosyalist olduğunu yazmakta, ancak bir belge sunamamaktadır. Bkz. Dimiter Şişmanov, Türkiye İşçi ve Sosyalist Hareketi (1908-1965), İstanbul 1990, s. 109.
29 Görevli bir Türk subayı Mustafa Suphi hakkında “Türkiye Iştirakyun Teşkilâtı Reisi Mustafa Suphi Yoldaş ile görüştüm. Bilhassa Lenin’in itimadını kazanmış olan bu zatın Rusların kendisine itimadı dolayısıyla şark aleminde de oldukça nüfuz sahibi olduğu söyleniyor. Moskova Hükümeti tarafından tayin edilmiş ve suret-i sarfı doğruca kendisine ait olan dolgun bir bütçesi varmış...” Rapor için bkz. ATASE, A.1/4282, Kİ. 586, D.115/35, F.4.
* Akdeniz Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi -