BİZDEN ÖNCEKİNİN ADI DEĞİŞİKMİŞ SADECE…	EDEBİYATTA SALGINLAR... (PANDEMİ…) - GÜNDEM - Gazetecilerin Çıkardığı Bağımsız, Tarafsız ve Etkili Gazete
BİZDEN ÖNCEKİNİN ADI DEĞİŞİKMİŞ SADECE…	EDEBİYATTA SALGINLAR... (PANDEMİ…)
*Defoe ve Camus’de Veba ve karantina; Sanki bugünün aynısı… *Zamanın yazarları bu SALGINLARI es geçmemişler. Bir sürü eser’de bunlarla karşılaşırız * Daniel Defoe Veba Yılı Günlüğünde (1722), gerçek bir olayı, 1665 Londra Veba salgınını anlatır. *Albert Camus, Veba’da Cezayir’in Oran kentinde 1940’larda yaşanan kurgusal bir salgını romanlaştırır.
Tarih: 22-06-2020 15:39
ARAŞTIRMA/İNCELEME: Orhan Keskinsoy:
İkinci Veba pandemisi Batı dünyasını Ortaçağ’ın sonlarında vurmaya başlar. Ama bu birkaç yüzyıl devam eder. Böyle olunca da, edebiyatın da bir parçası olur. Bugünler de öyle olacaktır. Konuyla hiç ilgisi olmayan bazı eserlerde karşımıza çıkar.
Boccaccio’ DECAMERON’unda 10 kişi Floransa’da veba salgını nedeniyle bir eve kapanır. . Birbirlerine öyküler anlatırlar…
Shakespeare’in ROMEO VE JULİET’inde iki aşık haber taşıyan habercinin yolda karantinaya alınması yüzünden ölüme sürüklenir….
Bunlar,dolaylı olarak salgına değinen eserler. Ama doğrudan, konuyu ele alan yazarlar vardır. İşte bunlardan örnekler vermeye çalışacağım;
Daniel Defoe, 1720 Veba salgınıyla ilgili haberlerden çok etkilenir. Daha beş yaşındayken Londra’da patlak veren 1665 veba salgınını anımsar. Tıpkı bugün bizim yaptığımız gibi. Bugün içinde yaşadığımız durumu anlamak için nasıl geriye bakıyorsak, Defoe’de aynısını yapar.
Albert Camus ise Fransız sömürgesi Cezayir’de, Oran kentinde doğmuştur. Burada 20. Yüzyılda sık sık kolera ve tifüs salgınları patlak verir. Camus 1940-1941’de tam da Oran’dayken kentte bir kolera salgını birkaç bin kişinin ölümüne neden olur.
Okurlar bu kitaplarda anlatılanları bir çeşit metafor olarak görmüştür. Dehşet, çaresizlik ve kötülüğün pençesine düşmüş birer kent distopyası okuduklarını düşünürler. Zaten Albert Camus kitabının başına Daniel Defoe’nin Robinson Crusoe romanından şu alıntıyı koymuştur. ”Gerçekten var olan herhangi bir şeyi var olmayan bir şeyle temsil etmek ne kadar mantıklıysa, bir hapsolma şeklini de bir başkasıyla temsil etmek o kadar mantıklıdır…”Bu alıntı iki yazar arasındaki bağlantıyı da ortaya koyar. Camus, herhalde Veba Günlüğünü okumuştur. Öyle anlaşılıyor.
Camus için salgın bir metafordur. Fransa’nın 1940-1944 arasında Nazi işgali sırasında yaşadığı hapis, iç sürgün ve korku ortamını bir veba salgını yaşayan Oran’a taşır. Camus bir söyleşisinde, “VEBA’nın birçok açıdan okunmasını istedim ama bariz içeriği, Nazizm’e karşı Avrupa direnişiydi. Der.
Defoe’nun Veba Yılı Günlüğü yıllarca herhangi bir kalıba sığdırılamamıştır. Nedir bu metin? Tarihi bir roman mı? Geçmişe dönük uzun bir röportaj mı? Bir tarih araştırması mı? Olay gerçektir. Verdiği ramaklar, istatistiki bilgiler tamamen gerçektir. Ancak buna bir ara roman denilmesi uygun görülür. Yazar insan duygularını öyle bir güçle aktarır ki tarih veya gazetecilik kalıplarına sığmaz. Zaten Daniel Defoe, istemeden romancı olmuş bir tür gazetecidir.
Bir salgın patlak verdiğinde hekimlerden devletin tepesine kadar yetkililer hem geç kalmaktan, hem erken davranmaktan korkarlar. Davranış bilimcilerin”taraflı doğrulama”dedikleri eğilimi benimser,yani istedikleri senaryoya inanmayı tercih ederler. VEBA romanında iki hekim arasındaki şu konuşmaya kulak verilim:
-Aslında ne olduğunu biliyorsunuz değil mi Dr. Rieux?
-Analizlerin sonucunu bekliyorum.
Ben biliyorum. Analize filan ihtiyacım yok. Bir meslektaşın dediği gibi; ”Mümkün değil, herkes bunun batı’da yok olduğunu biliyor., ölüler hariç. Hadi Rieux,ne olduğunu siz de benim kadar biliyorsunuz….
Evet dedi Rieux. ”İnanılır gibi değil. Ama galiba veba…..”
Veba Günlüğü’nde Londralılar Hollanda ile iş yapan tüccarların mektuplarından salgının orayı kasıp kavurduğunu öğrenirler, söylentiler kulaktan kulağa yayılır. Şimdiki gibi sosyal medya yok. İletişim kananları yok denecek kadar az. Kapalı toplumlar. Ama bir şekilde dünya birbirine haberdar edebiliyor!
“Hükümetin ne olup bittiğini iyi bildiği anlaşılıyordu, salgının buraya sıçramasını önlemek için yapılmasa gerekenlere dair bazı toplantılar yapılmıştı ama bütün bunlar çok gizli tutulmuştu. “ Çok kısa süre içinde yoksul dış mahallelerde veba ölümleri başladığı halde, Londra’nın kalbinde yani sur içindeki merkezde herkes rahattır, kaygılanmaz..(Ne çok benziyor değil mi? Bir zaman sonra, yetkililer hiçbir önlem almamışken, zenginler şehri terk etmeye başlar. ”Sokaklar, eşyalar, kadınlar, çocuklarla dolu arabalardan görülmez oldu. Korkunç, acı bir manzaraydı bu. Belediye başkanının kapısına ulaşmak mümkün değildi, geçiş izni ve sağlık sertifikası almak için herkes birbirini çiğniyordu. Bunlar olmadan, şehir dışında yolculuk etmek, bir handa gecelemek mümkün değildi. Belediye başkanı bir süre zorluk çıkarmadan başvuran herkese sertifika dağıttı.
Bir salgın, rakamlar, tablolar grafiklerle belgelenir. Herkes resmi açıklamaları endişeyle bekler ama bir yandan da hasta ve ölü sayıları giderek anlamsızlaşır. Veba Yılı Günlüğü’nde anlatıcı H.F. durmadan haftalık ”ölüm raporlarını” ’Bills of Mortality” izler. Bunlar, Londra’da her mahalle kilisesisin kayda geçirdiği ölü sayısını ve ölüm nedenini belirten listelerdir. Kitapta karşılaştırmalı bilgiler, istatistikler vardır. Kimin neye güveneceği kuşkuludur. Tıpkı bizim bugün tüm rakamlara acaba larla baktığımız gibi…
“…Sonraki liste 23 Mayıs -30 Mayıs Haftasına aitti, burada vebadan ölüm rakamı 17’ydi, ama St. Giles mahallesindeki definler 53’e çıkmıştı, korkunç bir sayı! Bunların 9’unun vebadan öldüğü belirtilmişti. Ama araştırma yapılınca bu mahallede aslında vebadan ölen 20 kişinin daha olduğu öğrenildi, bir bölümünün lekelihummadan öldüğü yazılmış, diğerlerinin ise ölüm nedeni saklanmıştı” Ne kadar benzer bir hikaye değil mi?
VEBA’da DR. Rieux, 543’te Kontantiniyye’yi (İstanbul) sarsan ilk büyük pandemiyi hatırlar. Procopius, o sırada İstanbul’da 1 günde 10 bin kişinin öldüğünü yazmıştır(daha önceki yazılarımızda ayrıntıları vardır.O.K)”On bin ölü,büyük bir sinemanın alabileceği seyircinin beş katı eder” Diye düşünür Rieux.” Beş sinemadan dağılan insanları toplayıp şehrin meydanına götürün ve neye benzediği anlaşılsın diye hepsini öldürün. En azından bu isimsiz kalabalığa bir yüz verebiliriz o zaman. Ama tabii ,böyle bir şey yapmak mümkün değil, zaten kim on bin yüzü tanıyabilir ki?...”
NE KADAR KAPATILMIŞ EV VARSA O KADAR HAPİSHANE VARDI…
Veba Yılı Günlüğü anlatıcısı, Londra Haziran 1665 ‘te belediye başkanı ve ihtiyarlar heyetinin veba görülen evlerin karantinaya alınması kararından söz ederken,”veba tarihinin bu bölümü çok acıklı; ama en feci hikayenin de anlatılması gerekir” der. Bu önlem bazı yoksul mahallelerde işe yarar, ancak bedeli ağır olur. Ailelerin vebaya yakalanmış yakınlarıyla birlikte hapsedilmesi ona korkunç gelir. Belediye Başkanı ,kapısına kırmızı haç işareti konularak karantinaya alınan her evin önüne gece gündüz iki bekçi yerleştirmiştir. Aileler bu bekçileri aldatıp evden kaçmak için çare arar. 18 bekçi, kapısında bekledikleri insanlar tarafından öldürülür. Daha kurnaz yöntemlere başvuranlar da vardır. Evdeki vebalı bir hizmetçi yüzünden kapatılan aile , bekçiyi eczaneye yollamış, o gittikten sonra da kaçmıştır. Bizde de karantinadan kaçanlar aklınıza geldi mi? Bizde 14 gün, o zamanlar en az 40 gündü!
Şehirde ne kadar kapatılmış ev varsa, o kadar da hapishane vardı; hapsedilmiş insanların- bir suç da işlememiş olduklarından-buna tahammül etmeleri olanaksızdı.
Salgının hüküm sürdüğü Oran’da da evler kapatılır. Üstelik karantina, “şehrin üzerinde bir devrim rüzgarı estirir, şiddet sahnelerine yol açar” Şehrin giriş çıkışını kapatan askerlere saldırılar düzenlenir, evler yıkılıp yağmalanır, bir iki kişinin idamı etkisiz kalır. “Bütün şehir sakinlerini etkileyen tek önlem sokağa çıkma yasağının ilanı olur. Saat 11.den sonra zifiri karanlığa gömülen şehir taş kesilir”
Londra’da veba zirveye ulaştığında,tabut kalmadığından, ölenler el arabalarıyla taşınarak açılmış çukurlara rastgele fırlatılır. Arabanın sarsıntısıyla bazı ölülerin üzerindeki örtü yola saçılır, çıplak insan vücutları ortaya çıkardı. Bazı kara mizah öyküleri de anlatılır.
“İçip içip sızmış bir gaydacı, yanlışlıkla bir ölü arabasına atılır, tam çukura fırlatılacakken ayılır:-Ölmedim ama değil mi? Diye sorar. Önce çok korkan arabacılar, bu felaketin ortasında ister istemez gülmeye başlar.
Oran’da da tabut kalmaz,ölüleri şehir dışına taşıma işi tramvaylara düşer:”Kentlilenrbunun ne olduğunu sonunda öğrendiler. Kıyı şeridine geçişi yasaklayan polislere rağmen sık sık, grup halinde dalgalar doğru inen kayalıklara tırmanmayı ve tramvaylar geçerken arabalara çiçekler atmayı başardılar. Yaz gecesinde çiçek e ölülerle yüklü araçların sarsıla sarsıla gittiği duyuluyordu”
HALKIN KENDİ TIBBI..
Bir enfeksiyon hastalığı başladığında,halk hemen buna yakalanmayı önleyecek mucizevi ilacın peşine düşer. Günümüzün Sumak suyu, kele, paça, dut pekmezi gibi tedaviler…
17.Y.yıl Londra’sında, böyle şarlatanlıklar çoktur. Sokaklara yapıştırılmış afişler…”vebaya karşı ŞAŞMAZ HAPLAR, benzeri görülmemiş VEBA ÖNLEYİCİ ŞURUPLAR…Tek hakiki VEBA SUYU, Bunlar o kadar çoktu ki, hepsini yazsam bir kitabı doldurur der, anlatıcımız.
Kendi ceplerini doldurmak için halkı aldatanlar olduğu kadar, bunların tuzağına düşenlere de ateş püskürür yazarımız. “ O kadar akıllarını kaybetmişlerdi ki, bu tür hapları,merhemleri,şurupları stoklarken sadece paralarını harcamakla kalmayıp bir de kendi kendilerini zehirliyorlardı….”
VEBA’da her gün gözlemlerini kayda geçiren roman kahramanlarından Tarrou eczanelerde naneli pastillerin tükendiğini fark eder; çünkü birçok insan bulaşma tehlikesine karşı kendisini korumak için bunları çiğnemektedir
VEBA YILI GÜNLÜĞÜ’NDE Halk arasında özellikle sarımsak, sirke ve tütünün enfeksiyonu önlediği söylentisi yaygındır.
Anlatıcı H.F. Çok ironik bir şey anlatır…Erkek durmadan sarımsak ve tütün çiğnemekte, hastabakıcı olan karısı ise her tarafına sirke püskürtüp AĞZINI DA SİRKELİ BİR BEZLE KAPATMAKTADIR. Bu sayede hiç maske takmadıkları halde salgını sağ salim atlatırlar…Siz ne diyorsunuz?
Londra’da 17.Yüzyılda hekimlerin vebaya karşı yapabileceği fazla bir şey yoktur; hastaların boyun, kasık ve koltuk altlarında çıkan ve taş gibi sertleşen veba hıyarcıklarını keserek enfeksiyonu boşaltmaya çalışırlar. Ama fazla başarılı olamazlar. H.F. bu hekimlerin”başkalarının hayatını kurtarmak için insanlığın hizmetinde kendilerini feda etmeleri’ni”övgüyle anlatır. Ama…insanın gücü afallayıp kalmış,sona ermişti, diye de ekler. Veba bütün ilaçlara meydan okuyordu;hekimler bile ağızlarında maskeleriyle bile yakalanıyordu.; başkalarına ne yapmaları gerektiğini anlatmaya, reçete yazmaya gidenler hıyarcıklara bürünüyor ve nasıl mücadele edileceğini öğretecekleri düşmana yeniliyor, düşüp ölüyorlardı. “Ülkemizdeki onlarca ölen sağlık çalışanları geldi aklıma!
Camus’un romanında, 20. Yüzyılda fazla değişen bir şey yoktur. Oran’da Dr. Rieux de aynı çaresizlik içindedir. “Sonunu göremediği bir dönem boyunca kendi rolünün artık insanları iyileştirmek olmadığını biliyordu. Onun rolü tanı koymaktı. Keşfetmek, görmek, tanımlamak, kaydetmek..Kadınlar onu bileğinden tutup yalvarıyorlardı:”Doktor, onu yaşatın! “Ama o yaşatmak için orada değildi.,tecrit emri vermek için oradaydı.
*Hiçbir mikrop,hiçbir zaman ölmez, sadece uykuya yatar”Londra’daki ve öteki salgınlar da gün gelir, alınan önlemlerden çok, veba bakterisinin gücünü kaybetmesiyle kendiliğinden sona erer. H.F.Yeniden sokağa çıkmaya başlayan Londralıları “firavunun hışmından kurtulup Kızıldeniz’i geçenlere benzetir….” Tanrıya şükrettiler, ama kısa sürede O’nun işlerini unuttular..”Sonra nankörlüğün ve her tür kötülüğün aramıza geri dönüşü. Üzerine daha fazla konuşmayı reddeder ve günlüğünü bir zafer çığlığıyla bitirir.
Korkunç bir veba vardı Londra’da/ Altmış beş yılında/ Yüz bin Can aldı, Sildi Süpürdü/ Ama işte Ben Hayattayım Hala….”
Oran’da salgın bittiğinde Dr. Rieux de sağ kalanlar arasındadır. Ama anlattıklarının bir zafer günlüğü olmadığını bilir. Şehirden yükselen sevinç çığlıklarını dinlerken”bu hafifleme duygusunun hep tehdit altında olduğunu”düşünür. Salgının bitişini kutlayan halk belki bilmemektedir Dr. Rieux “veba mikrobunun hiç ölmediğinin, yıllarca uykuya daldığının ve belki bir gün insanların bir mutsuzluk yaşaması ya da bir şeyler öğrenmesi için farelerini uyandırıp mutlu bir kente ölmeye yollayabileceğinin” farkındadır.
HALK KENDİ ÖNLEMİNİ ALMAYA BAŞLAMIŞTI!
(Defoe’nun Veba yılı Günlüğü’nden -1722)
*Fakirler erzak depolayamıyordu. Bir şey gerekli olduğunda, zorunlu dışarı çıkıp, alıp geliyorlardı. Bu da mikrobu eve taşımak demekti. Yani ölümü..
*Bazıları, bırakın başkalarına bulaştırmayı, en yakınlarını, en sevdiklerini yanlarına yanaştırmadılar. Hatta çoğu sevdiklerini göremeden öldü.
*Kasaba gidenler, kasabın elinden değil, doğrudan çengelden et alıyordu. Kasap da paraya dokunmuyor, sirkeyle doldurduğu bir kaba konulmasını istiyordu.
*Veba en çok yoksullar arasında yayılmıştı, ama en korkusuz davrananlar da onlardı. Bir çeşit cesaretle ne iş bulsa koşuyor, en tehlikeli işleri bile üstleniyorlardı.
* Dükkan sahipleri, gündelikçiler, muhasebeciler ve zavallı hizmetçiler işlerinden, çoğu zaman da evlerinden atıldı. Ticaret durmuş, yoksulun ekmeği yok olmuştu…
CAMUS’UN VEBA’SINDAN (1947)
*Sağlık görevlileri kendi önerdikleri sağlık koşullarını gittik ihmal etmeye başladılar. İşte gerçek tehlike buydu. Rastlantıyla oynuyorlardı ama rastlantı kimseye ait değildi.
*O ana kadar her zaman ki gibi kendi işimizle ilgilenmiştik. Ama kentin kapatılmasıyla herkes aynı kefeye konulduğunu anladı.
*Veba bir kere daha kendisine yönelik stratejileri şaşırtmayı başarmıştı, yerleşmiş gibi göründüğü yerlerde kaybolurken, beklenmedik yerlerde ortaya çıkıyordu.
* Yoksul aileler çok zor durumdayken zenginlerin hiçbir eksiği yoktu. Vebanın tarafsızlığıyla vatandaşlarımız arasında eşitliği sağlaması beklenirken, tam tersine adaletsizlik duygusunu daha da güçlendirmişti.
* Bazı mahalleler karantinaya alındı. Oralarda yaşayanlar ister istemez bu önlemin kendilerini hedef alan bir zorbalık olduğunu düşündüler.
Ah! Keşke bu bir deprem olsaydı! Şöyle bir sallanırdık, o kadar…Ölenleri, hayatta kalanları sayardık, iş biterdi. Ama bu Allah’ın cezası hastalık! Yakalanmayanlar bile kalplerinde taşıyor.
Edebiyatın güzelliği, öğreticiliği bu işte. Bugünü dünde ne güzel anlatıyor. Gün gelecek bugünleri de birileri çok güzel yazacak: ben bunu bir sayfada özetleyebilirdim. Kıyamadım bu iki esere. Ve teşekkürlerimi sunduğum Ayşen Gür’ün emeklerine…
Etiketler : datca havadis gazetesi salgın pandemi hastalıklar