Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Kılavuzu
ÇOCUK DOSTU SAĞLIK HİZMETLERİ
I. Hedef ve amaçlar
III. Çocuk Dostu Sağlık Hizmeti Yaklaşımı İlkeleri
A. Temel Haklar ve Çocukların Özel Hakları
B. Çocuğun Haysiyeti
D. Kaliteli Sağlık Hizmetlerine Erişim
E. Çocukların Yüksek Menfaatleri
IV. Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Yaklaşımı
A. Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Yaklaşımının Temelinde Yer Alan Haklar
B. Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Yaklaşımının Tarifi
C. Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Yaklaşımının Uygulanması ve Avantajları
V. Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Yaklaşımının Uygulanması
VI. Çocuk Dostu Sağlık Hizmetleri Yaklaşımının Yaygınlaştırılması
(21 Eylül 2011 tarihinde Bakanlar Komitesinin, Bakan Vekillerinin 1121. toplantısında kabul edilmiştir)
Avrupa Konseyinin amacının diğerlerinin yanı sıra, ortak kurallar ve girişimlerin kabul edilmesini yaygınlaştırarak, üye ülkeler arasında daha fazla birlik sağlamak olduğunu göz önünde bulundurarak;
Genelde çocuk haklarını koruyup yaygınlaştıran ve aşağıdakiler dahil olmak üzere, sağlık hizmetlerine özgü hususları da kapsayan, mevcut bağlayıcı evrensel ve Avrupa standartlarının etkin bir biçimde uygulanmasını sağlamanın gerekliliğini göz önünde bulundurarak:
− Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi (1966) ve özellikle de bu sözleşmenin sağlanabilecek en yüksek sağlık standartlarına erişim hakkına dair 12. Maddesi;
− Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989);
− Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi (2006);
− İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunması Sözleşmesi (1950, ETS No. 5);
− Avrupa Sosyal Şartı (1961, ETS No. 35) ve Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı (1996, ETS No. 163);
− Çocuk Haklarının Kullanılmasına ilişkin Avrupa Sözleşmesi (1996, ETS No. 160);
− İşkencenin ve Gayri İnsani veya Onur kırıcı Ceza veya Muamelenin Önlenmesine dair Avrupa Sözleşmesi (1987, ETS No. 126);
− Avrupa Konseyi Çocukların Cinsel Sömürü ve İstismara Karşı Korunması Sözleşmesi (2007, CETS No. 201);
− Biyoloji ve Tıbbın Uygulanmasıyla ilgili olarak İnsan Haklarının ve İnsan Onurunun Korunması Sözleşmesi: İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi (1997, ETS No.164), ve özellikle Madde 6;
Bakanlar Komitesince kabul edilen çocuklarla1 ve sağlık hizmetleriyle2 ilgili metinleri hatırda tutarak;
Sağlığın Yaygınlaştırılması Bildirgesini (1986, Ottawa), ve Hastanelerde Yatan Çocuklara ilişkin Avrupa Bildirgesini (1988, Leiden) hatırlayarak;
Avrupa Konseyi üye ülkelerinin Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Avrupa Bölgesi, herkes için sağlık, “Sağlık 21” politika çerçevesi ve özellikle de gençlerin sağlığına ilişkin hedef 4’ü Kabul ettiğini ve uygulamakta olduğunu akılda tutarak;
Avrupa Konseyi Parlamenter Asamblesinin ilgili tavsiye kararlarını ve Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserinin açıklamalarını göz önünde bulundurarak;
Avrupa Konseyinin “Çocuklar için ve Çocuklarla Birlikte bir Avrupa İnşa Etme” programına, Çocuk Hakları için 2009-2011 Stratejisine ve geleceğe yönelik Çocuğun Hakları 2012-2015 Stratejisine atıfta bulunarak;
Çocukların hak sahibi olduğunu ve bu haklara, en yüksek standartta sağlık hizmetinden yararlanma hakkının, korunma hakkının, ayrımcılığa maruz bırakılmama hakkının, görüşlerini ifade etme ve katılım hakkının, çocuğun yaşına ve olgunluk durumuna göre görüşlerine gereken ağırlığın verilmesi hakkının da dâhil olduğunu kabul ederek;
Çocuklarla ilgili tüm girişimlerde çocuğun yüksek yararının birinci öncelikle göz önünde bulundurulacağını akılda tutarak;
Uygun olan durumlarda çocuğun sağlığıyla ilgili kararların alınmasına çocuğun anne babasının, diğer aile üyelerinin ve bakım sorumlularının yakından dahil olmasının gerekli olduğunu göz önünde bulundurarak;
Fiziksel ve zihinsel açıdan olgun olmamaları nedeniyle çocukların özel güvencelere ve bakıma ihtiyaç duyduğunu ve Avrupa Konseyi üye ülkeleri arasında sağlık, sağlık hizmetlerine erişim ve sağlık hizmetlerinin kalitesinin belirleyici unsurları konusunda önemli eşitsizlikler olduğunu göz önünde bulundurarak;
Çocukların sağlık ve esenliğinin, hizmetlerin güvenliğine ve kalitesine özellikle dikkat ederek yaygınlaştırılmasının toplumun tümü için önemli olduğunu kabul ederek;
Son elli yıldır Avrupa’nın her yerinde çocuk morbiditesi ve mortalitesinin epidemiyolojisinde önemli bir değişikliğin, kanıta dayalı, çocuk dostu sağlık hizmeti yaklaşımlarının maliyet etkinliğinin, hassas konumdaki ve dezavantajlı çocuklara ve ailelerine sağlanacak entegre hizmetlere yatırım yapılmasının uzun dönemde sağlayacağı sağlık getirisi, esenliği ve yaşama şansının bilincinde olarak;
Hükümetin tüm kademelerinde ve özellikle de sağlık hizmetlerinin her kademesinde çocuklara yönelik koordineli bir yaklaşıma doğru tutarlı politikalar ve sinerjiler oluşturma ihtiyacını vurgulayarak;
Sivil topluma katılımın, özellikle de çocuk dostu sağlık hizmetleri yaklaşımının yaygınlaştırılmasında, çocuk haklarını yaygınlaştırmayı amaçlayan kurumların katılımının önemini kabul ederek,
Üye ülke hükümetlerinin, bu ilkelerde yer alan çocuk dostu sağlık hizmetleri yaklaşımını onaylama, benimseme, uygulama ve izlemelerinde ve çocuklara ve ailelerine yönelik sağlık hizmetlerini çocukların spesifik haklarına, çıkarlarına ve ihtiyaçlarına göre uyarlamalarında pratik bir araç olarak kullanılabilmeleri amacıyla aşağıdaki yol gösterici ilkeleri benimser;
Üye ülke hükümetlerini söz konusu kılavuz ilkeleri tüm yetkililere, hizmet sağlayıcılara, çocukların ve ailelerin çıkarlarını temsil eden gruplara ve özellikle de sağlık hizmetlerinde çocuk haklarından sorumlu veya bu haklarla ilgili paydaşlara geniş bir biçimde dağıtmaya davet eder.
Çocuk dostu sağlık hizmetleri kılavuzu çocuk sağlığı hizmetlerini kapsayan tüm faaliyetlerin oluşturulmasında bütüncül bir yaklaşım önermektedir.
Bu yaklaşım, çocukların aile ve sosyal ortamları dikkate alınarak çocukların hakları, ihtiyaçları ve kaynaklarını sağlık hizmeti faaliyetlerinin merkezine yerleştirmektedir. Yaklaşımda çocukların yaş ve olgunluk durumlarına göre, çocukların karar verme sürecinin her kademesine katılımı sağlanarak, çocuğun özel gelişim ihtiyaçlarına ve gelişen yeteneklerine dayalı, çocuğa yönelik hizmetler sağlayacak politikalar yaygınlaştırılır.
Bu çocuk dostu sağlık hizmetleri kılavuzunda (bundan böyle “kılavuz” olarak geçecektir), “çocuk dostu sağlık hizmetleri” nden maksat, çocukların görüşünü dikkate alarak, çocukların haklarına, ihtiyaçlarına, özelliklerine, var olan değerlerine ve gelişmekte olan kapasitelerine odaklanan bir sağlık hizmetleri politikası ve uygulanmasıdır.
“Çocuk”, 18 yaşından küçük herhangi bir birey anlamında kullanılmaktadır;
“Ebeveyn” ulusal yasalara göre ebeveynlik sorumluluğu olan şahıslardır. Ebeveyn(ler) yoksa veya artık ebeveyn sorumluluğu taşımıyorlarsa, bu kişi bir veli veya tayin edilmiş bir hukuksal temsilci olabilir.
III. Çocuk dostu sağlık hizmetleri yaklaşımı ilkeleri
Bu kılavuz giriş bölümünde atıfta bulunulan sözleşmelerde yer alan ilkelere dayalıdır. Söz konusu ilkeler aynı zamanda aşağıdaki bölümlerde de açıklanmakta olup kılavuzun tüm bölümleri için geçerlidirler.
Tüm çocuklar mevcut uluslararası sözleşmelerde belirtilen insan haklarına sahip bireyler olarak kabul edilmeli ve buna göre muamele görmelidirler.
Çocukların aynı zamanda özel bakım ve yardıma hakkı olduğu ve güç koşullardaki çocuklara özel dikkat gösterilmesi gereği kabul edilmektedir.3
Çocuk hakları cinsiyet, ırk, ten rengi, dil, din, siyasi veya diğer görüş, milliyet veya sosyal köken, ulusal bir azınlıkla bağı olup olmadığına, doğumdan veya diğer nedenlerden kaynaklanan statüsüne bakılmaksızın güvence altına alınacaktır.
Herhangi bir sağlık hizmeti esnasında, kişisel durumlarına, esenliklerine ve spesifik ihtiyaçlarına özel bir dikkat sarfedilerek, tüm çocuklara ihtimamla, duyarlılıkla, adilane bir biçimde ve saygıyla davranılmalı ve fiziksel ve psikolojik bütünlüklerine tam saygı gösterilmelidir.
Kendi görüşlerini oluşturabilen bir çocuğun, bu görüşleri kendisini etkileyen tüm durumlarda özgür bir biçimde ifade özgürlüğüne sahip olduğu ve çocuğun görüşlerine, yaşı ve olgunluk durumuna uygun olarak önem verilmesi yerleşik bir ilkedir.4
Sağlık alanında bu ilkenin iki boyutu vardır:
Çocuk, yasalara göre bir tıbbi müdahaleye olur verme yeteneğine sahipse, bu müdahale ancak çocuk özgürce ve bilgilendirilmiş onayını verdikten sonra gerçekleştirilebilir. Çocuk, yasalara göre bir tıbbi müdahaleye olur verme kapasitesine sahip değilse, çocuğun görüşü, yaşıyla ve olgunluk derecesiyle orantılı bir biçimde giderek artan bir belirleyici etmen olarak dikkate alınacaktır. Çocuklara uygun bilgi daha önceden verilmelidir.
Çocuklar aynı zamanda, sadece büyüklerin aldığı kararların pasif özneleri olmayıp, toplumun aktif üyeleri olarak görülmelidir. Bu da onların yaşı, olgunluk derecelerinin dikkate alınmasının, bilgilendirilmesinin, kendilerine danışılmasının, onlara, sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesi, planlanması ve iyileştirilmesi de dâhil olmak üzere, sağlık hizmetleri konusunda sosyal karar verme süreçlerine katılma fırsatı verilmesinin gerekli olduğu anlamına gelmektedir.
D. Kaliteli sağlık hizmetlerine eşit erişim
Tüm çocuklar kaliteli sağlık hizmetlerine eşit bir biçimde erişebilmelidir. Buna, bu hizmetlerin çocukların aktif katılımıyla önlenmesi, yaygınlaştırılması, korunması ve sağlanması da dâhildir.
Engelli çocuklar, bakımevlerinde kalan çocuklar, evsiz çocuklar ve sokak çocukları, düşük gelirli ailelerde yaşayan çocuklar, Roman çocukları, göçebe çocukları, sığınmacı çocukları ve siyasi sığınma hakkı arayan çocuklar, istismara uğrayan ve ihmal edilmiş çocuklar gibi daha hassas konumdaki çocuklar için spesifik sağlık hizmetleri sağlanması gerekebilir.
E. Çocuğun yüksek menfaatleri
Çocuklarla ilgili bütün girişimlerde çocuğun yüksek menfaatleri birinci derecede önem taşımalıdır. 5
Çocuğun yüksek menfaatleri değerlendirilirken, tüm hakları ve çıkarları göz önüne alınmalıdır. Korunma hakkı ile katılım hakkı gibi birbiriyle çelişme potansiyeli taşıyan haklar ve çıkarlar, her durum için çocuğun en yüksek menfaatlerini belirleyecek şekilde dikkatle değerlendirilmelidir.
Çocuk dostu sağlık hizmetleri yaklaşımın temelinde yer alan haklar
Çocuk dostu sağlık hizmetleri yaklaşımı çocukların haklarına, sağlık ihtiyaçlarına ve mevcut kaynaklarına tam olarak saygı gösteren ve o nedenle de tüm modellerin ve programların temelini oluşturan bütünleşik bir kavramsal ve operasyonel çerçeve oluşturur.
Halen tüm sağlık hizmeti sistemleri benzer güçlüklerle karşı karşıyadır. Çocukluk koşullarının epidemiyolojisi değişmekte olup, mevcut sistemler beklenen sonuçları yaratmamakta ve çocuklara ve ailelerine sağlanan hizmetlerin kalitesinde ve sağladığı sonuçlarda kabul edilemez farklılıklar görülmektedir. Sağlık hizmetlerinin artan maliyetleri sürekli bir kaygı kaynağıdır. Sağlık hizmetlerinin planlanması ve sağlanmasında ortak bir yaklaşım olmaksızın bu alanda iyileştirmeler sağlanması çoğu kez güçleşmektedir ve tüm sağlık hizmetlerinin ve paydaşların birlikte çalışması gereklidir.
Bazen “sağlık hizmetlerinin kesintisiz bir düzlemde devamı” olarak da anılan, bütünleşik ve birden çok disipline dayalı sağlık hizmetlerinin iyi koordinasyonu ve sürekliliğinin önemi azımsanmamalıdır. Bu oluşum, gerek kamu, gerek özel sektör, gerekse gönüllü hizmet sektörlerinde olsun, sağlık, eğitim, sosyal hizmetler ve adalet sistemlerinde birinci, ikinci ve üçüncü kademe sağlık hizmetleri kuruluşlarının geleneksel sınırlarının ötesine geçmektedir.
Çocuk dostu sağlık hizmetlerinin amacı, çocukların sağlık ve sağlık hizmetleriyle ilgili haklarını; kültürel değişimi ve nihayetinde çocukların sağlık ve esenliğine katkıda bulunan ve bütün hizmetlerde iyileştirmeler sağlayan pratik bir çerçeveyle bütünleştirmektir. Bu yaklaşım politika/planlama yapma, hizmetleri sağlama ve bireysel çocuk ve aileler kademesinde uygulanabilmelidir. Yaklaşım evrensel bir yaklaşımdır ancak her bir üye ülkenin kendi durumuna uyarlayabileceği bir yaklaşımdır.
“Çocuk dostu sağlık hizmetleri” “aile dostu” kavramını da içermekte, yenidoğan bebeklerle anneleri/ebeveynleri arasında bağ kurulmasını kolaylaştırmakta, çocukla ailesi arasındaki temasları kolaylaştırmakta, çocuğun yüksek menfaatleri gerektirmedikçe çocuğun aileden ayrılmasını önlemektedir.
Giriş bölümünde değinilen sözleşmelerde yer alan beş ilke çocuk dostu sağlık hizmetleri yaklaşımı için özellikle anlamlıdır:
Katılım, çocukların bilgilendirilme, danışılma ve kulak verilme ve görüşlerini ebeveynlerinden bağımsız bir biçimde ifade hakkına ve görüşlerinin dikkate alınması hakkına sahip olması demektir. Katılım çocukların aktif paydaşlar olarak tanındığı anlamına gelmekte ve çocukların karar verme mekanizmasına nasıl katılacakları tarif edilmektedir. Çocukların katılım düzeyi çocuğun yaşına, gelişmekte olan kapasitesine, olgunluk düzeyine ve alınacak kararların önemine bağlıdır.
Ebeveyn ve aileler çocukları ailenin, topluluğun ve toplumun karar verme mekanizmalarına katılmaya teşvik etmelidir— bunu yaparken, çocuğun giderek daha fazla bağımsız olmasını teşvik etmeli ve çocuğun özerk davranma ve bağımsız olma kapasitesi geliştikçe çocuğa sağladıkları desteği azaltmalıdırlar.
b.Sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması
Sağlığın yaygınlaştırılması “insanların sağlıkları ve sağlığın belirleyici unsurları üzerindeki kontrollerini arttırarak sağlıklarını iyileştirmeleri”dir.6 O nedenle bu yaygınlaştırma, çocukların kendi sağlıkları ile ilgili konulara daha çok katılmalarına izin veren ve sağlığın olumlu belirleyicilerine (bunlar sağlığı ve esenliği iyileştirecek unsurlardır) daha fazla maruz olmalarını mümkün kılan tüm girişimleri içerir. Sağlığın yaygınlaştırılması sadece ailelerdeki ve topluluklardaki sağlık belirleyicilerine veya yaşam tarzlarına yönelik faaliyetleri değil, aynı zamanda bu faaliyetlerden alınacak iyileştirici sağlık hizmetleri ve ortamlarını da kapsamaktadır.
Sağlık koruması çocuğun, kendisine zarar verme potansiyeli taşıyan bir etmen olarak tanımlanabilecek herhangi bir tehlikeye maruz kalmasını sınırlayan veya bundan kaçınılmasını sağlayan tüm girişimleri içerir. Tehlikeler aileler içinde, topluluklarda ve sağlık hizmetlerinde meydana gelebilir. Tıbbi müdahaleler hastaya zarar verebilir ve hasta güvenliğiyle ilgili bakış açıları çocukların tıbbi hatalara ve hastaneden bulaşan enfeksiyonlara karşı özellikle hassas konumda olduğunu gözler önüne sermektedir.
Önleme aktif bir süreç olup, amacı insan potansiyelinin tam olarak hayata geçirilebilmesini mümkün kılmak üzere, geleceğe yönelik sağlık, sosyal veya duygusal sorunlardan kaçınılmasıdır. Bu sürece, ters etki yaratabilecek sağlık belirleyicilerinin azaltılması, bir hastalığın veya tıbbi durumun neden olabileceği komplikasyonlardan kaçınılması, bir hastalık veya durumun bireyin yaşam tarzı veya gayeleri üzerindeki etkisinin azaltılması ve bir sağlık hizmetinin veya tıbbi müdahalenin neden olduğu zararın önlenmesi dahildir.
Hizmet sağlama, çocukların ve ailelerin sağlık ve esenliğine katkıda bulunan ve o nedenle de geleneksel sağlık hizmetlerinin de ötesindeki sağlık hizmetleri anlamına gelmektedir. “yolak temelinde sağlık hizmeti sağlama”, çocuklar ve aileleri için sağlık hizmetleri yolculuklarında optimum sonuçlar yaratarak mükemmel bir hasta deneyimi sağlayacak şekilde oluşturulması ve birlikte iyi sonuç vermesi gereken tüm unsurları tarif eden bir kavramdır.
Çocuk ve gençLİk hizmetleri Şube müDÜRLÜĞÜ
T. C. Sağlik bakanliği acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü
T. C. Sağlik bakanliği sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü
Aİle ve sosyal poliTİkalar bakanliğI Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü
İl sağlik müDÜRLÜĞÜ afetlerde sağlik hizmetleri Şube müDÜRLÜĞÜ
Eldivan sağlik hizmetleri meslek yüksekokulu
Ambulanslar ve acil sağlik araçlari ile ambulans hizmetleri YÖnetmeliĞİ