Modern Türkiye’nin İnşasında MUSTAFA KEMAL ATATÜRK | Türk Divanı
Yrd. Doç. Dr. Erhan METİN – Çankırı Karatekin Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi erhanmetin@karatekin.edu.tr
Modern Türkiye’nin Osmanlı karşıtlığı üzerine kurgulanması, bir takım tarihi hakikatlerin perdelenmesi, toplumsal fay çatlaklarının daha da derinleşmesine hizmet etmektedir. Tarihin bu şekilde karşıtlık üzerine kurgulanması özellikle 21. Yüzyıl Türkiye’sinin ileride gerçekleştireceği pek çok atılım ve yenilikleri bir kenara bırakarak, toplumun tüm katmanlarını içerisine alan geniş bir tabanda ülkenin kısır ve sonuçsuz tartışmalara girmesini böylece dünya gerçeklerinin dışında kalmasını sağlayacaktır. Türkiye, bölge coğrafyasında yaşanan tarihi değişimleri ise ancak seyirci olarak izlemekle yetinecektir. Bu durum, maalesef çekişmeler ve çatışmaların devam ettiği bir toplumu; hiç şüphesiz çağdaş ve muassır devletlerin sahip olduğu değerlerden ve zenginliklerden daha da uzaklaştıracaktır. Halkın refah ve huzuru için var olan milli gelirin bu huzur ve refahı daha da arttırmaya dönük yenilik ve gelişmelere harcanmasından çok çekişme ve çatışmalarda tarafların birbirine güç ispat etmesi için kullanılabilir hale gelmesine zemin hazırlayacaktır. Bu nedenle tarihte gelenek ve modernlik tartışmaları bir kısım çevreleri (toplumsal tabakaları) holiganlaştırmaktan öte gelenek ve modernizm kavramları arasındaki bir kısım hata ve yanlışların ortak bir bakış açısıyla değerlendirilmesini sağlamalıdır. Hiçbir suretle unutulmamalıdır ki Osmanlı Devletinin yıkılışına zemin hazırlayan bir takım sorunları ortaya çıkartanlar ile çöküşün ardından yeni bir devlet inşası için kolları sıvayan ve büyük bir mücadelenin içerisine girenler aynı topraklarda yüzyıllardır beraber yaşamış olanlardır. I. Dünya savaşında düşmana karşı mücadele edip kaybeden paşalar ne kadar bu milletin evladı ise kaybettiklerini tekrar elde edebilmek için canları uğruna bağımsızlık mücadelesi veren paşalarda o denli bu milletin evladıdır. Bu nedenle tarih; geçmişte yapılan yanlışlıklar ve geçmişte bu yanlışları yapanların gelecek nesillere hain olarak anlatılması için değil, gelecekte tekrar aynı yanlışlıkların tekrarlanmaması için gereklidir. Bu nedenle sadece zaferleri ile değil geçmişte yaptığı yanlışlar ile de barışık olabilen ve bu yanlışlardan dersler çıkartarak büyük devlet olma yolunda ilerleyen bir uluşun inşası önem arz etmektedir. Bu nedenle çalışmada, Modern Türkiye’nin inşa süresinde Osmanlı Devletinin yaşadığı buhranlar, yapmış olduğu bir takım hataların ortaya konularak; Mustafa Kemal Atatürk’ün yeni bir devlet inşa ederken geçmişten ne şekilde yararlanmış olduğu belirtilmiştir. Günümüzde bir kısım çevrelerce Osmanlı’ya bir tepki olarak yapıldığı öne sürülen inkılap ve devrimlerin asıl başlangıcının yine Osmanlı Devleti’nin zor günlerinde nasıl kendisini göstermeye başladığı vurgulanmıştır. Modern Türkiye’nin doğuşunun temelinde yine Osmanlı paşalarının ve intelijansiyasının nasıl yer aldığı irdelenmiştir. Modern Türkiye’nin kuruluş ve yükselişi elbette ki bir ulusun bütün varını ortaya koyması ile mümkün olmuştur. Atatürk’ün yeniden doğuşa olan katkısı ve üstlenmiş olduğu misyon ifade edilmiştir.
Konuya öncelikle modernin ne olduğu ile başlamak gerekirse; “Modern” nitelemesi tarih kitaplarının içerisinde bazı konu başlıklarında kendisini gösteren bir kavram olabilir. Bu kitaplarda Ortaçağ ve Rönesansın ardından “Modern Zamanlar” gelir. Modern, yeninin ya da yakın zamanın eş anlamlısı haline gelir. İster olumlu, isterse olumsuz değerlendirilsin, gündelik yaşamda ve kültürde modaya uygun tutumlara “modern” denir. Modern aynı zamanda düşünceyi derinden etkileyen ve söylemleri renklendirebilen bir kavramdır. Aslında kendisinden söz edilen ve satılan şey moderndir diye tarif de eder bazı sosyologlar. Bu bağlamda modern olmak, artık düne ait olmayan ve başka yöntemlerle ele alınması gereken bir dünyada yaşamak demektir. “Modernite” ise bir oldu-bitti serüveni değil; belirli dönüm noktalarının birbirini tamamlayarak ortaya çıkan kapsamlı bir değişimi ifade eder. Moderniteye geçişi belirleyen bu dört aşama, toplumsal hayatta meydana gelen devrim niteliğindeki gelişmeler olarak kabul edilebilir. Bunlar bilimsel, siyasal, kültürel, teknik ve endüstrilyel devrimlerdir. Bu devrimler tarihin hangi döneminde birbirini izlerse beraberinde ortaya koyacağı toplumsal değişimin adı modernite olacaktır hiç şüphesiz. Moderniteye, batı menşeli bir kavram olarak bakıldığında Batı modernitesi, 16. Yüzyıldan itibaren tanık olunan bir dizi olguyla karşılaşılır. Bunlardan bazılarını, Roformasyon ve Rönesansı izleyen dönemde toplumsal dünyanın adım adım asketizm (çilecilik), sekülarizm ve aklın evrenselci iddialarının altına girmesinde, hayat alanının çeşitli parçalara bölünmesinde bulunmaktadır. Parçalı karaktere sahip iktidar yapıları dünyada merkezileşmeye başlamış ve böylece ulus devletler ilkin mutlakiyetçi rejimler olarak ortaya çıkmaya başlamış, siyasal iktidarın kaynağı halkta, halkında ötesinde evrensel haklarla donatılmış siyasal insan olarak yurttaşta aranır olmuştur. Serbest piyasa ekonomisi toplumsal hayatta yer etmeye başlamış, insanlığın mükemmelleşeceğine, olmasa bile ıslah edilebileceğine ilişkin bir inanç yaygınlık kazanmıştır. Modern olmak, tarihsel gelenek karşısında, dışsal otoriteler karşısında bir özerklik talep etmek, kendi inançlarını ve hayatını düzenleme hakkı talep etmek demektir. Bu tanımlamalardan hareketle modern Türkiye’nin doğuşu ve bu doğuşta Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün üstlenmiş olduğu misyon; Yeni Türk Devletinin içerisine düştüğü geriye gidiş, tükenmişlik ve işgalci güçlerin otoritesi altında yaşadığı tutarsız politikalardan bir kurtuluş olarak değerlendirilmelidir. Mustafa Kemal Atatürk, Modern Türkiye’nin inşasında izlediği yol haritasını belirlerken Türk Devletlerinin tarihlerinde gösterdikleri yükseliş ve çöküş öykülerinin analizlerinden yararlanmaya çalışmıştır. Bu nedenle Modern Türkiye köksüz-mesnetsiz bir anlayışla ortaya çıkmış bir devlet değil, tam tersi; daha önceki kurulmuş ve yıkılmış olan onlarca Türk Devletinin küllerinden tekrar hayata dönen efsanevi “Anka Kuşu” gibi tekrar hayata dönmüş; güçlü bir devlet olma özelliğine sahiptir. Modern Türkiye’nin selefi olan Osmanlı Devletinin kuruluşundan başlayan ve Osmanoğlu Beyliğini imparatorluğa taşıyan kuruluş kodlarının, Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kuruluşunda da dönemin şartlarına uygun olarak hayata geçirilmesini sağlamıştır.
Modern Türkiye’nin anlaşılabilmesi için öncelikle, Osmanoğlulları beyliğini Cihanşümul bir devlet yapan özelliklerinin göz önünde bulundurulması gerekir. Osmanlı Devleti’nin yükselişi her ne kadar günümüzde yükselme dönem padişahlarına atfedilse de tarihle uğraşan çevrelerinde kabul edeceği gibi Osmanlı’yı “Devlet-i Aliyye” yapan kodlar kuruluşunda yatmaktadır. Her ne kadar Osmanlı kurulmuş olduğu tarih, coğrafya ve şartlar göz önünde bulundurulduğunda bir saltanat idaresi olsa da kuruluşunun temelinde ortak akıl, kurultay ve meşveret olan bir devlet anlayışına sahipti. Özellikle kuruluşundan yüz yıl sonra kaleme alınmış, 15. Yüzyılda yazılmaya başlayan Osmanlı Tarihi kaynakları da bu durumu doğrular niteliktedir.
Osmanlı Devletinin teşekkülü bazılarına göre şaşırtıcı bazılarına göre ise klasik bir antik imparatorluk anlayışı çerçevesinde bir içtimai terkibi gerçekleştirmişler hatta bu “birlikte yaşama tecrübesi”nin zamanımızda “Üstün Batı Medeniyetinin” nin yayıldığı coğrafyada dahil, bir çok bölgede cereyan eden etnik menşeli “mikro siyasi oluşumlar” yaratma sevdasıyla yaşanan bazıları fecaat mertebesine ulaşan çalkantılarla sarsılan modern dünya için bir çıkış yolu olabileceği üzerinde bile ciddi bir biçimde durulmuştur. Bazıları söz konusu gelişmeyi “Türkleşme” yahut “İslamlaşma” değilde bu yapıyı belirlemek üzere “Osmanlılaşma” olarak izah etme meyli içindedirler. Kavram daha çok Balkanların elde edilmesiyle bu topraklarda şaşırtıcı şekilde hızla genişlemenin ve tanınmış olan haklar manzumesiyle kalıcı yerleşmenin ve bunun da çabucak kabul görmesinin çağdaş bir yorumu olarak ortaya atılmıştır. Osmanlı devleti bu kavram ile hem kurulduğu coğrafyanın sosyal şartlarının, hem dayatılan tabanının özelliklerinin, hem de Bizans’a komşu olmanın getirdiği tesirlerin olumsuz yönde seyretmesinin önüne geçerek farklı özelliklere sahip demografik unsurların tek çatı altında toplanmasını sağlamaya çalışmıştır. Bu durum ortak akıl, ortak değer ve ortak hedefler doğrultusunda birbirini yoldaş edinmiş Alperenler/yoldaşlar anlayışını ortaya çıkarmıştır. Bu açıdan bakıldığında Osmanlı kuruluşundaki bu ruh, Türk İstiklal savaşında Kuvay-ı Milliye, Müdafa-i hukuk Cemiyetleri ve I. T.B.M.M oluşumlarında tekrar kendisini göstermiştir.
İstanbul’un Fethi Osmanlı bilim ve teknolojisinin Avrupa karşısında üstünlüğü sağladığı bir dönem oldu. Bu üstünlüğün sağlanmasında elbetteki bütün pay sadece Fatih Sultan Mehmet’e ait değil, aynı zamanda onun gibi bir padişahı ortaya çıkartan Osmanlı medeniyet ve kültürüne de aitti. Onu yetiştiren ulema, ehli kılıç paşalar sahip oldukları nitelik ve hünerlerini dünya’ya Fatih gibi bir Sultanı yetiştirerek ilan etmiştir. Almış olduğu eğitim onun bir komutan değil; yeri geldiğinde icat yapabilecek bir mucit olduğunu da göstermiştir (Havan topu ve balistik hesaplama). Mücadelelerin karada olduğu bir dönemde Osmanlı’da askeri teknoloji ve top alanındaki ilerlemeler geçerliliğini 15. yüzyılım sonları ve 16. yüzyılın başlarına kadar devam ettirmiştir. Fatih döneminin Şahi topları ve yürüyen kulelerini, Yavuz döneminde hareketli yivli toplar takip etmiş ve 16. Yüzyılın başlarında artık Osmanlı hazinesi ağzına kadar dolmuş; kapısı da Yavuz Sultan Selim Hanın mührü ile mühürlenmiştir. Adam kayırma, adama göre iş bulma, hukuku kişilere göre tahsis etme gibi Osmanlı son döneminde özellikle 17. Yüzyıl ile birlikte sıkça rastlanmaya başlayacak her türlü şahsi tutum ve davranıştan uzak kalınmıştır. Kanunu Kadimi çiğneyenler ağır bedeller ödemişlerdir.
Koçi bey’e göre devlet ve toplum yapısındaki bozulmanın ana sebebini yürürlükte olan örf, nizam ve icraatın dışına çıkarak yeni keyfiyetlerin uydurulması ile buna eklenen bir sürü yanlışlar oluşturmaktadır. Adalet, ilim, maliye, askeriye, devlet teşkilatı, halkın düzeni, toprak idaresi, idarî sistem v.b. kuralların dışına çıkılarak iltimas, suiistimal, fitne ve fesat çıkarılması, tayinlerdeki haksız ve kayırmaya dayalı anlayış ile işin erbabı olmayanların görev başına getirilmeleri sistemin bütününü tahrip etmiştir. Koçi Bey bu konularda şu tespitlerini aktarmaktadır: “İlmiyeye ait yüksek makamların şunun bunun aracılığı ile verilmesi doğru değildir. En bilgilisi hangisi ise ona verilmek gerektir.” Koçi Bey eski dönemdeki padişah nedimleri ve yakınları hakkında şu kaydı düşmektedir: “Nedimler ve yakınlar Sultan III. Murat’ın saltanatının ilk zamanlarına gelinceye kadar güngörmüş işten anlar, fikir sahibi, iyilik düşünen bir alay akıllı kimseler idi”.
Batı fikirlerinin iyice anlaşılmaya başladığı bir devrede Sultan II. Abdülhamit han devridir (1876-1909). Bunun sebebi yeni kurulan okullarda okuyanların ve yabancı dil bilenlerin artması olduğu kadar, padişahın kendisinin Batı’yı bir bakıma “model” olarak almış olmasıdır. II. Abdülhamid, “Batıcılığı” Batı’nın tekniğini, idari sistemini ve bilhassa askeri teşkilatını ve eğitimini alma şeklinde anlıyor; bunun yanında Müslümanlığı tebası arasında güçlendirmeye çalışıyordu. Bu amaçla, Harbiye, Mülkiye ve Askeri Tıbbiye’nin programları geliştirilmiş, okullarda bilgili bir kuşak yetişmiştir. Her üç kuruluşun öğrencileri ders programları icabı 19. Yüzyıl müspet bilimlerinin Batı’nın esas güç kaynağını oluşturduğunu görüyorlardı. Kurulan bu okullardan yetişen liderlerden bir tanesi de hiç şüphesiz Mustafa Kemal Atatürk’tü. II. Abdülhamid hanın hayal ettiği gelecek yüzyılın en büyük dehası olacak bir komutanı yetiştiren askeri mektepleri açan II. Abdülhamid’in hanın Mustafa Kemal’in memlekete hizmet edecek donanıma sahip olmasını sağlayacak okul ve imkanları oluşturması günümüzde tezat gibi gösterilmeye çalışılan iki büyük devlet adamının aslında birbirine ne kadar yakın olduğunun bir ispatıdır. Unutulmaması gereken asıl mesele, Türkiye Cumhuriyetini kuran zihniyetin ithal edilmiş bir zihniyet değil bizzat Osmanlı sultanının sağladığı imkan ve fırsatlar ile yine memleketin bu mekteplerinde öğrenim görmüş kimselerden oluştuğunu kabul edebilmektir. Doğal olarak bu açıdan bakıldığında bile modern Türkiye’nin inşasını başlatacak gücün hareket noktasını teşkil edecek kaynağın yine Osmanlı Devleti olduğudur. Modernleşme tarihine bu açıdan bakabilmeyi başarmak günümüzde pek çok problemin kendiliğinden çözülmesine de imkan sağlayacaktır.
1876 Anayasası olarak bilinen Kanun-u Esasi bizzat mutlakiyet idaresi memurlarının aralarında gizlice anlaşarak tertip ettikleri bir tedbirdi. Bununla, hükümdarın istibdadını azaltmak, onun hüküm ve nüfusuna karşı dengeyi sağlayacak bir kuvvet meydana çıkarmak istiyorlardı. Çünkü devletin mukadderatının şahsi ve keyfi bir idare elinde bulunması, memleketin ilerlemesine mani olan başlıca sebep sayılıyordu. Bu dönemdeki inkılapçılar o vakte kadar ihmal edilmiş hatta unutulmuş olan üçüncü bir unsurun, yani milletin işe karıştırılmasını yeterli görmüşlerdir. Mamafih Kanun-u Esasi’ye göre icrai kuvvet Padişah’ın elinde bırakılarak, yasama (kanun yapma) yetkisinin meclislere (Ayan meclisi, Meclis-i Mebusan) verilmiş olması da bu durumun açık bir ispatı olmuştur. Bu meclislerden ilki olan Ayan meclisi Padişahın seçmiş olduğu vekillerden oluşurken, Meclisi mebusan halkın seçtiği temsilcilerden oluşmuştur. I. Meşrutiyet idari yapısına bu açıdan baktığımızda “tam bir meşruti yönetimdir” demek yanlış olacaktır. Gerçekten de Padişahın egemenliğinin sürdüğü bir yönetim bu ifade ile örtüşmeyecektir. Bu yüzden tarihçiler I. Meşrutiyeti büyük bir gelişme olarak değerlendirirken; bu değerlendirmeyi-Osmanlı tebaasının ilk yönetime katılması-olmasından dolayı yaparlar. Kanun-u esasi meşruti idareden çok meşrutiyetin ilk basamağı diyebileceğimiz “mutlak-i meşrutiyet” yönetim tarzına daha çok uymaktadır. Devletin bekası ve Devlet-i Osmani’nin toprak bütünlüğünün meşrutiyetle korunmasına inan padişah meclisin açılışından sonra farklı bir manzara ile karşılaşmıştır. Meclisin açılmasından kısa bir süre sonra gayri Müslim milletvekillerinin Osmanlı Devleti’nin umumi menfaatlerine, kendi milletinin menfaatlerini feda etmeyerek ihtilaflar çıkardıkları görüldü. Hatta meclis görüşmelerini dinleyen Abdülhamit Osmanlı tebaasındaki milletler arası ihtilaflarda ve demokrasi mevzuunda yapılan münakaşalarda daha iyi yetişmiş olan gayri Müslim mebusların ağır bastığını karşı tarafı susturduğunu, seviye bakımından Türk mebusların daha düşük olduğunu görmüş ve bundan büyük üzüntü duymuştur. 1876-78 dönemi Mebusan meclisinde bulunan 240 milletvekilinden sadece 60-70 kadarının Türk asıllı olduğu unutulmamalıdır. Girit’in, Teselya’nın, Yanya’nın Yunanistan’a bırakılmasını isteyen, Doğu Anadolu’da Ermeni Prensliği vücuda getirebilmek için uğraşan, Meclisteki bir görüşmede “Ayastefanos antlaşması Avrupalı devletlerin aleyhine olduğu için buradayız…” diyen mebusların boy gösterdiği de düşünülecek olduğunda I.Meşrutiyetin kaldırılmasının bir kısım sebepleri kendiliğinden ortaya çıkacaktır.
1877-1878 Osmanlı- Rus (93 Harbi) Savaşı Osmanlı Devletini ekonomik yönden sıkıntıya sokmuş ve Abdülmecid dönemiyle başlayan borçlanmanın boyutlarını büyütmüştür. Bu dönemde askeri harcamalar ve cepheye ayrılacak bütçe Meclis-i Mebusan’da, meclis ile hükümet arasında geçen hararetli tartışmalara sebep olmuş ve münakaşalar her geçen gün vakit kaybından başka bir şey kazandırmamaya başlamıştır. Bütün bunlar göz önünde tutulunca II. Abdülhamit’in meclisi dağıtıp bir daha toplamak istememesi hususu da daha kolay anlaşılmış olur. Meclis-i Mebusanı kısa bir süre için kapattığı izlenimini veren II. Abdülhamit, zaman ilerledikçe kendi kafasındaki mutlak yönetimi kurmaya yöneldi. Başta basın olmak üzere bütün özgürlükleri kaldırdı. Ağır bir sansür dönemi başlamış oldu. Anayasanın yıkılması ve Meclis-i Mebusan’ın kapatılmasını izleyen İstibdat dönemi acı darbelerin yaşandığı zaman dilimi olmuştur. Cemil Meriç; bu durumu “Bir zelzelenin içindeydik. Ne Kanun-u Kadim kalmıştı, ne Deb-i Dirin (eski töreler). Köprüler atılmıştı, geriye dönülemezdi artık. Yaşamak için yenileşmek lazımdı. Nereden ve nasıl başlayacaktık?” sözleri ile ifade etmiş ve modernleşme isteğinin ne derece lazım olduğunu belirtmiştir. Meşrutiyet’in ilanında büyük etkileri olan Genç Osmanlılardan fikirlerini terk ederek döneneler olmuş ve bu dönmelerine mükafat olarak Sultanın hizmetinde memuriyetler bulmuşlardır. Diğerleri sürgün, hapis ve ölüme maruz kalmışlardır. II. Abdülhamit bu baskı idaresini biraz daha ileri götürerek, kurmuş olduğu hafiye örgütü ile insanların siyasal yönetime karşı olan tavırlarını izlemeye başlamıştır. Bu dönemde yazılan bütün yazılı mecmua ve eserler Abdülhamit Han’ınsansür politikası gereğince didik didik edilmiş; bu dönemde yazılmış eserlerden bazı kelimeler çıkartılmıştır. Yasak edilen kelimelerden başlıcaları şunlardı; Vatan, hürriyet, meşrutiyet, grev, suikast, ihtilal, anarşi, kıtal, sosyalizm, dinamit, kargaşalık, hal, Makedonya, Girit, Kıbrıs, Yıldız, Murat vb.
II. Abdülhamit’in uyguladığı baskı ve sansür politikası kimi gençlik arasında olumsuz etkiler doğurmuştur. Abdülhamid’in bütün despotizmine rağmen, Osmanlı aydınları arasında gelişmekte olan anayasalcılık ve hürriyetçilik hareketinin arkası kesilmemiştir. İstibdat yönetimini meşruti yönetime dönüştürmek için İbrahim Temo, İshak Sükuti, Abdullah Cevdet, Mehmet Reşit ve Hüseyinzade Ali adlı beş tıp öğrencisi bir araya gelerek “İtihad-ı Osmani” (1889) adı ile gizli bir cemiyet kurmuşlardır. Cemiyetin üyeleri gün geçtikçe artmıştır. Tıbbıyelilerin büyük kısmı cemiyete üye olduğu gibi, Harbiye, Mülkiye mektepleriyle; medrese öğrencilerinden ve tekke mensuplarından da cemiyete girenler olmuştur. Cemiyetin görünen faaliyetleri Makedonya ve bu eyaletin merkezi olan Selanik’te göze çarpıyordu. Avrupalı devletlerin gözü önünde olan Makedonya meşrutiyet hareketinin canlanması için uygun bir merkez niteliğindeydi. Toplantılar rahatça yapılabiliyor, gazeteler okunabiliyordu. Anadolu’da yaşanan istibdat dönemine karşılık Makedonya’da hürriyet rüzgarları esmekte idi. 1895 yılına kadar örgüt, yeni üyeler kazanmak, gizli toplantılar yapmak, Namık Kemal, Ziya Paşa gibi Genç Osmanlıların eserlerini okuyan kadrolara sahip olmak için çalıştı. Cemiyetin 1889-1895 tarihleri arasında adı değiştirilerek Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti haline getirildi.
II. Abdülhamid’in Meclis-i Mebusan’ın tekrar toplanması için gerekli mazbatanın hazırlanmasını Vükela meclisine emretmesi üzerine bu haberin bütün vilayetlere duyurulması ülke genelinde halkın büyük sevinç duymasına sebep olmuştur. Haber Selanik’e ulaşınca 101 pare top atılarak Meşrutiyet’in yeniden ilanı sevinci, tüm Rumeli’ye yayılmıştır. Kosova vilayetinde halk silahlı gezmeye alışmış olduğu için herkes tüfeğini doldurup havaya ateş etmekle sevincini göstermeye kalkışmış; şehirler, köyler ve kasabalar günlerce savaş gürültüsüyle çınlayıp durmuştur. Selanik’te kutlama törenlerine Müslüman kadınların peçesiz katıldıkları da görülmekte idi. Bu törenlere Türk imamlar, Rum ve Bulgar papazlarla, Yahudi hahamları yan yana yürüyerek katılmış ve bu görüntüler Selanik’te “Mehd-i Hürriyet” havasının esmeye başladığını göstermiştir. Böylece 19 yıllık bir mücadeleden sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti adeta kansız bir darbe ile ülkeyi yeniden Meşruti sisteme kavuşturarak amacına ulaşmış, Osmanlı Devleti için yeni bir dönemi başlatmıştır. İttihat ve Terakki’nin yıllardır süren mücadelesinin ittihatçılar lehine sonuç vermiş, yıllardır özlemi çekilen hürriyet; temmuz hareketinden sonra gelişmiştir. 23 Temmuz 1908’de başlayan ve ikinci meşrutiyet olarak anılan bu dönemde, Anayasa yeniden yürürlüğe konularak ülkede özgür bir ortam oluşmuştur. Bu dönemde İttihat ve Terakki’nin dışında yeni siyasi partiler doğmuş, dolayısıyla Meşrutiyet yönetiminin daha iyi işlenmesi için gerekli ortam hazırlanmıştır.
Meşrutiyetin ilanı ile İttihatçılar arzuladıkları düzene kavuşmuşlardı belki ama Akşin’in de kaydettiği gibi ittihatçılar o zamanın anlayışıyla tecrübesiz ve toy göründükleri için iktidarı bir an da ellerine alamadılar. Yeni dönemin arkasından Mustafa Kemal’in korkuları da sırası geldikçe çıkmaya başladı. İttihat ve Terakki tecrübesizliğin sonucu olarak orduya dayanan gizli bir komite niteliğinde kalıp, devlet idaresini Said ve Kamil Paşalar gibi eski Osmanlı ihtiyarlarına bırakmayı tercih etti. İttihatçılar yönetimi eski sahiplerine bırakırken eski gücü ve otoritesi elinden alınmış olan Abdülhamid ile meydanın kendilerine açılacağını umuyorlardı. Bunu yaparken İttihat ve Terakki hangi paşaların hükümette yer alacaklarını kararlaştırmaya ve arka plandan bu paşalara yapmaları ve yapmamaları gerekenler konusunda talimat vermeğe hazırlanıyordu. Akşin, 1908 ile1913 arasındaki bu dönemi , yada bir başka deyişle, ittihat ve Terakki’nin bu ( yap, yapma) diyebilmesini cemiyetin (denetleme iktidarı) olarak tanımlamaktadır. Osmanlı Tebaası, temmuz hareketiyle istibdat idaresinden kurtulmuştu; belki. Fakat halk meşrutiyetle doğan “hürriyet” kelimesinin anlamını dahi bilmiyordu. İstanbul sokaklarına dökülen halk, hürriyet sarhoşluğu içinde eski rejimden ve onun memurlarından öç almaya başlamıştı. Halkı kontrol altına almak güçleşmişti. Padişahın isteği üzerine Şeyhülislam Cemalettin Efendi’nin Padişah adına meşrutiyeti koruyacağına dair Kuran’a el basarak yemin etmesi halkın yatıştırılmasında etkili olmuştur. “Hürriyet’in ilanı” pek çok kesimde mucizeli çözümler beklentisini yaratmıştı. Köylüler, meşrutiyeti vergi ödememek diye yorumlarken, memurlar terfi ve maaş zammını gözetmekteydiler. Basın beklediği özgürlüğü elde etmenin zaferini kutlamaktaydı. Ayrılıkçı örgütler, ileri görüleceği üzere Kanun-u Esasi’yi Osmanlıdan kopmanın ilk merhalesinin altın anahtarı olarak kullanacaklarını açıkça ilandan çekinmemekteydiler. Muhalefetleri sırasında Jön Türkler Meşrutiyet’i “her derde deva” kabilinden adeta sihirli bir tılsım gibi göstererek, kitlelerin hayallerini hayallerle pompalamış; bunu da onları cemiyete bağlamanın bir yolu olarak görmüştür .
Meşrutiyet’in ilk seçimlerinde Türk tarihinin ilk siyasi partisi olarak büyük bir çoğunluk sağlayan İttihat ve terakki üyeleri kabine kurma görevini üzerlerine almayarak sadece bir iki üye yerleştirmekle yetinmiş yalnız bununla beraber ilk günlerden itibaren de kurdurduğu her hükümetin işine karışarak onları perde arkasından yönetmeye başlayınca kısa zamanda iktidar için saray, hükümet ve halk arasında bir mücadele başlatmıştır. II. Meşrutiyet herkesi şüpheye düşürmüş ve kimseyi tam olarak tatmin etmemişti. Halk her ne kadar Meşrutiyet’in ilanına sevinse de, ne getrip neler götüreceği hakkında tam bir bilgiye sahip değildi. Meşrutiyet memlekete birdenbire yeni fikirler getirmedi, sadece mevcut fikirlerin bütün serbestliğiyle ortaya çıkıp münakaşa edilmesine yol açtı. Padişah’ın otoritesi ittihatçı liderlerin eline geçtiği için, bu ideolojik kavgaların belli hudutlar içinde tutulması imkanı da kalmamış, devlet bizzat bu mücadelenin taraflarından biri haline gelmişti. İttihatçılarında bir politikası vardı ve bu politika “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” şeklinde tecelli ediyordu. II.Meşrutiyet’le ortaya çıkan zengin fikir akımlarına ve ideoloji harekelerine bakılacak olursa; Bu dönemdeki Türk aydınlarının Devlet-i Aliye’yi kurtarmak ve geliştirmek üzere üç farklı istikamet tutturduklarını görürüz: 1) Batıcılar; yani Batı kültür ve medeniyetini süratle alıp batı dünyası ile birleşmememizi isteyenler 2) İslamcılar; modern teknoloji dışında bütün müesseselerimizi İslami esaslara göre düzeltmemizi ve İslam alemi ile bütünleşmemizi isteyenler 3) Türkçüler, Bir tarafta batı medeniyeti ve bir tarafta Türk kültürü esasına dayalı modern bir cemiyet yaratmak, Türk alemi ile bütünleşmek davasında olanlar. Ziya Gökalp bu üçüncü grupta bulunuyordu. Bu fikir hareketi onunda içinde bulunduğu bir genç aydınlar grubu tarafından başlatılmış , kısa zamanda yaygınlaşan bu fikir akımının fikir lideri olarak ta Ziya Gökalp ön plan geçmişti. Ziya Gökalp bu dönemde iktidarı elinde bulunduran İttihat ve Terakki Partisinin merkez-i umumi üyesi idi.
İttihat ve Terakki’nin hükümet işlerine karışması, belirli zümreleri rahatsız etmeye başlamıştı. Yeni rejime karşı memnuniyetsizliği hissettiren ilk kesimse alaylı subaylar ve askerler olacaktı. Meşrutiyetin ilanı ile birlikte gelen disiplin bu taifece yadırganmıştır. İttihat ve Terakki Meşrutiyet hakkındaki şüpheleri ve yadırganmaları yok etmek amacıyla gazetelerden sansürün kaldırılmasını isteyerek halkın hür ve özgür iradeye sahip olduğunu göstermeye çalıştılar. Bazı vükela; ağır eleştiriler ile kötülendiler. İhtilal zamanlarına has bir hava esmeye başladı. ittihat ve Terakki’nin ilk bakışta görünmeyen bu iktidarıyla birlikte sürgünler, katiller caniler de ortaya çıkmaya başladı. Böle bir zamanda sadarette kim olursa olsun ezileceği kesindi. Said Paşa da sadareti dönemde bu ezilenlerden oldu. Said Paşa’nın, padişahın “bahriye ve harbiye nazırlarını kendisinin tayin edeceğini istemesi üzerine sultanın bu isteğini kabul etmesi bardağı taşıran son damla oldu.Kabine üyeleri arasında Harbiye Nazırlığına Ömer Rüştü Paşa’nın, Bahriye Nazırlığına Rahmi paşanın atanmasının padişah tarafından gerçekleştirilmiş olması; Said Paşa kabinesindeki diğer nazırların; Said Paşa’nın bu evet efendimciliğini meşrutiyetin esasına ters bularak istifa etmelerine sebep olmuştur. Anayasa Konusunda .ok duyarlı olan halkın bu olaydan dolayı gösterilere başlaması, ve kabine de artan istifalar Said Paşa hükümetinin düşmesine sebep oldu. Said Paşa’nın sadaretten çekilmesinden sonra sadarete gelen Kamil paşa kabinesi II. Abdülhamit’in bu isteğinin Kanun-u esasiye ters olduğunu söyleyerek Bahriye ve Harbiye nazırlarına ait olan tayin azil işlerinin meclis tarafından yapılabileceğini söylemesi üzerine Said Paşa döneminde Padişahın buyurmuş olduğu ferman ve istediği yetki geri çevrilmiş oldu. Mamafih II. Meşrutiyet’le bazı maddeleri değiştirilerek yürürlüğe konan anayasa icrayı ön plana çıkarmıştı. Böylece Hükümdarın hükümete müdahale yetkisi ortadan kaldırıldı. Parlamento kanun yaparken de hükümdarın tesirinden kurtulmuş oldu .
İttihat ve Terakki cemiyeti Kamil Paşa’ya olan güvenini bir bildiri yayınlayarak “Padişahımız milletin anayasa’ya kavuşmasını emir buyurdu… Artık padişah ile millet arasında görülen hiçbir güç kalmamıştır. Milletin beklediği namuslu bir nazırlar kurulu (Kamil Paşa kabinesi) atanmıştır…Bu kurula milletin kesin olarak güvenmesini öneririz” diyerek Kamil Paşanın beklediği desteği sağlamıştır. Kamil Paşa İttihatçıların bu tutumundan memnuniyet duymuştur. Ne var ki iki taraf arasında ilk sıralarda yer alan bu ılık hava zamanla soğumaya başladı.
Mustafa Kemal Atatürk, İstiklâl Harbi’nin muzaffer Başkomutanı, çağdaşlaşma hareketinin önderi ve inkılâpların felsefesini yansıtan görüşleri ve söylevleriyle de bir fikir adamı idi. Onun yalnızca Türk tarihinde değil, dünya tarihinde de iz bırakan özelliği devlet kurculuğudur. O bu özelliğiyle bir milletin tarihinin akışını değiştirdiği gibi büyük devletlerin Ön Asya projesini de büyük ölçüde bozmuştur. İngiltere Başbakanı yukarıdaki sözüyle, uluslar arası politikalardaki gücünü anlattığı gibi, bu politikaları engelleyen siyasî dehâyı da kabullenmektedir; İngiltere kendinden ve gücünden o kadar emin ki, onu ancak bir siyaset dâhisi durdurabilirdi. Sayıları çok daha az olan bazı dahiler toplumsal ortamı da değiştirebilecek çok çeşitli özelliklere sahiptirler. Bu tür dahiler devlet yapısı içerisinde olduklarından daha çok devlet alanında ortaya çıkarlar. Bir devlet adamı ve komutan olan Büyük İskender askerlik ve sanat sezgisi dehası ile yunan ve Pers-Hind uygarlıklarını birleştirebilmiştir. Tarihte üstün asker, büyük devlet adamı çok görülmüştür. Ama toplumsal ortamı değiştirmeye cesaret edenler çok azınlıktadır. İşte Atatürk bu tür ender dahilerden biridir. Türk Milletine, varlığını geliştirebilmesi için bir ufka yayılmış imkanlar sunmuş; o ufka erişebilmenin yollarını göstermiştir. Öyle ise Atatürk, ender görülen bu dahilerdendir. Dehası tek alanla sınırlı değildir. Hep başarılarla geçen zahmetli bir askerlik hayatı, devlet kuruculuğu ve İnkılapçılık özelliği dehasının belirdiği belli başlı alanlardandır. Atatürk’ün dahiliği konusunda İngiltere başkanı Winston Churchill’in bizzat söylediği “Yüzyıllar nadir olarak dahi yetiştirir, şu talihsizliğimize bakın ki, o büyük dahi çağımızda Türk milletine nasip oldu” sözleri manidardır. Bütün sıfatları ile birlikte Atatürk en büyük insan, insanlık davasının en güçlü izleyicisi idi. Atatürk, insanlık ve uygarlık anlayışının en yılmaz temsilcisi, milletlere bağımsızlık, insanlara özgürlük idealinin mümtaz siması idi.
Atatürk, Samsuna çıktığı zaman “bir avuç Türk’ün yaşadığı ata yurdunda ulusal egemenliğe dayalı tam bağımsız yeni bir devleti kurmayı” amaçladığı halde; onun çevresinde yer alanların tek düşüncesi, düşmanın yurttan kovulması idi. Saltanatın kaldırılması, cumhuriyet’in ilan edilmesi, halifeliğin kaldırılması, teke ve zaviyelerin, medreselerin kapatılması vs. gibi laik ve çağdaş bir toplum oluşturacak inkılapları hemen hemen hiç kimse düşünemiyordu. Bütün bunları en ince sebep ve sonuçlarına göre düşünen, planlayan biri vardı ki O da Mustafa Kemal’in ta kendisi idi.
ATATÜRK’ü diğer politikacılardan ve aydınlardan ayıran çok önemli bir özelliği vardır… O da, hayatı boyunca sadece TÜRK MİLLETİ’ne güvenmiş, ilhamını ve gücünü TÜRK MİLLETİ’nden almış ve TÜRK MİLLETİ’ne hizmet etmiş olmasıdır!.. ATATÜRK’ÜN ÇAĞDAŞLARI ya BATI HAYRANI idi, ya MİLLET’ten ümidini kesmişti!… Ondan sonra gelenler de hep böyle olmuştur… Onlarda bir de KENDİNİ MİLLET’TEN ÜSTÜN GÖRME duygusu göze çarpar ki, AŞAĞILIK KOMPLEKSİ’nin savunmaya dönüşmesinden başka bir şey değildir!.
Atatürk’ün insanlık idealinde , özgürlük , bağımsızlık ve insan haklarına saygı ön planda gelir. Onun özgürlük ve bağımsızlık tutkusu,bencil değil ulusaldır. Hatta daha ileri giderek diyebiliriz ki evrenseldir, bütün insanlık dünyasına yöneliktir. O, “Özgürlük olmayan ülkede ölüm ,yıkılış vardır. Her ilerlemenin, kurtuluşun anası özgürlüktür”,demektedir. (Prof. Dr. Reşat Genç hocamızın nutuk kaynaklı anlattığı master derslerinden aklımızda kalan ve hiç silinmeyen Sivas kongresi Atatürk’ün bağımsızlık anlayışının özeti gibidir.). Gazi Paşa hazretleri, Sivas kongresinin en hararetli tartışmalarının yaşandığı günlerde, yedi gün boyunca manda ve himaye fikrini savunan milletvekillerinin görüşlerini dinlemiş ve bu yedi günün sonunda kürsüye gelerek mebuslara şöyle seslenmiştir; “Efendiler, Temel prensibimiz Türk Milletinin Şerefli ve Haysiyetli yaşamasıdır, bu ise ancak tam bağımsızlık ile sağlanabilir” diyerek bağımsızlığın ve özgürlüğün Türk Milleti için ne denli önemli olduğunu vurgulamıştır. Atatürk devlet adamlığının ilk şartı olarak, Millete dayanma, gücünü milletten alma ve milletin naciz bir ferdi olarak yaşayabilmeyi şart görmüştür. Kerameti kendinde gören, kendini millete bir lütufmuş gibi sunan, herkese tepeden bakan zavallıların ise başarılı olamayacakları gibi devlet adamı dahi sayılamayacaklarını vurgulamıştır. Ona göre iyi bir siyasetçi ve devlet adamı bağımsızlık fikrini haysiyet ve şerefle özdeşleştirebilen devlet adamıdır.
Milli mücadele döneminde Atatürk’ün çevresindeki insanlar bu dönemde bunları düşünebilecek kadar ileri görüşlü olmayıp halen Padişah ve halifeye bağlı olduklarından egemenliğinde padişaha ait olması gerektiğine inanmaktaydılar. Ama Mustafa Kemal gerçek bir siyaset insanı olarak bu kanıda değildi. Artık saltanat ve hilafet’in kaldırılması gerektiğini düşünüyordu. Erzurum’da, Sivas Kongresinin hazırlıkları yapıldığı sırada, yakın arkadaşı Mazhar Müfit’e zaferden sonra yapılacakları yazdırırken, hükümet şeklinin Cumhuriyet olacağını da belirtmişti. Düşman yurttan atılıncaya kadar bunu açıklamayıp “milli bir sır” olarak saklaması da onun siyasetçi kabiliyetini ve yüksek şahsiyete mazhar bir lider olduğunu gösteriyordu. Çünkü Mustafa Kemal bu dönemde biliyordu ki en yakın arkadaşlarının bir kısmı dahi cumhuriyet kelimesinden ürkmektedir. Bunun için ilk olarak İnsanların cumhuriyet kelimesi ve daha sonrada cumhuriyet bilinci ile tanıştırılması gerekmektedir. Ancak bu şekilde ülke kaosa sürüklenmeden gerçek ve ideal yönetim şeklini benimseyip yaşatabilecektir. Hedeflerin sırası geldiğinde halka anlatılması gerektiğine inanan Atatürk hiçbir zaman gaflete düşmemiş ve zamanı gelmeden hedeflerini ve düşüncelerini halka anlatmamıştır. Ne zaman, millet Atatürk’ün düşüncelerine hak verecek düzeye erişmişse hedefler ancak o zaman milletle paylaşılmış ve milletle birlik olarak hedeflere ulaşılmıştır. Büyük siyasetçiler ancak milletiyle birlik olarak, milyonları ortak paydalarda toplamayı başarabilen devlet adamlarıdır.
Mustafa Kemal en yakın arkadaşlarından Fethi Bey’in Minber gazetesine verdiği demeçte “…En iyi siyaset’in her türlü manasiyle, en çok kuvvetli olmakta bulunduğunu kabul ederim. En çok kuvvetli olmak, tabirinden maksadım yalnız silah kuvveti olduğunu zannetmeyiniz. Tam tersine, asker olmama rağmen bu bence, kuvvet muhassalasını meydana getiren amillerin sonuncusudur. Benim istediğim manen, ilmen, ahlaken ve fennen kuvvetli olmaktır. Bu saydığım özelliklerden mahrum olan bir milletin bütün askerlerinin en son silahlarla cihazlandırıldığını düşünsek bile kuvvetli olduğunu kabul etmek doğru olmaz” diyerek iyi siyaset’in altında yatan gerçek güçlerin neler olduğunu açıklamış. Cehalet içindeki bir toplumun iyi ve güçlü bir siyasete sahip olamayacağını mamafih varlığını daim kılamayacağını vurgulamıştır.
Mustafa Kemal Amasya Kongresinde “Vatanın bütünlüğü tehlikededir. Hükümet sorumluluğunu kavramış değildir. Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” derken Ulusal egemenlik anlayışının altını çizmiş ve yeni Türk devletinde egemenliğin kaynağını göstermiştir. Yine devamında “ Milletin sesini dünyaya duyurmak ve kaderini tayin etmek için her türlü tesir ve murakabeden uzak milli bir kongrenin toplanması şarttır” diyerek milletin iradesine güvenmenin zamanı geldiğini belirtmiştir. Bu sözlerden çıkarak Mustafa Kemal’e siyaset adamı olarak baktığımızda; onun liderliğinde gelişecek Anadolu hareketini halka malederek; bu hareketin liderliğine de halkın iradesi doğrultusunda seçimle geçmek istediğini söyleyebiliriz. Unutulmalıdır ki gücünü halktan almayan siyasetçiler belirli bir süre sonra yıkılıp giderler. Atatürk günümüzde politikaları ve siyasi fikirleriyle halen yaşamakta ve yaşatılmaktadır. Bunun yegane sebebi de Atatürk fikirlerinin ilkelerinin geçmişten günümüze millet tarafından benimsenmesi ve günümüze kadar yaşatılmasından dolayıdır. Atatürk fikir ve ilkeleri zorunlu kalınarak yaşatılmamıştır; toplumun ihtiyaçlarına ve sorunlarına cevap verdiği için günümüze kadar gelebilmiştir.
Mustafa Kemal siyasetin, toplumun huzuru ve mutluluğu için bir araç olduğuna inanan ve siyasetin amacının da topluma hizmet olduğunu savunan bir devlet adamı idi. Halk düşünceleri ile tam olarak parlamentoda temsil edilebiliyor ve halkın hakları seçmiş olduğu vekilleri tarafından savunuluyorsa gerçek siyaset ve ideal yönetimin başarısı ancak böyle sağlanmış olurdu. Devlet adamlığının hep başarılar içinde geçmesinin nedeni de çok iyi bir yönetici ve önder olmasındandır. Yöneticiliği etkileyicidir. İnsanları etki altına alma sanatını çok iyi uygulardı. Bunu yaparken de bağlı kaldığı kural halkına güven vererek; dürüstlüğünden taviz vermemiş olmasıdır. “Birbirimize hep hakikati söyleyeceğiz. Felaket veya saadet getirsin, iyi veya fena olsun, daima hakikatten ayrılmayacağız.” sözleri Atatürk’ün geçmişten günümüze bir haykırışı ve siyasi arenada ihtiyaç duyduğumuz pusula özelliğine sahip tecrübeleridir. Onu lider ve devlet adamı yapan, Türk milletini Atasına bağlayanda şahsında toplanmış bu özellikleri olmuştur.
Mükemmel bir siyasetçi olan Atatürk kendisinin bizzat kurduğu Cumhuriyet Halk Fırkasının tek parti olmasını dahi içine sindirememiş ve iktidar parti icraatlarının izlenebilmesi için başka partilerin kurulması gerektiğine inanarak çok partili bir meclisin oluşması gerektiğini savunmuştur. Asıl gelişmişliğin ve modern toplumların ancak çok sesli demokratik devletlerce yakalanabileceğine, iyi ve doğruların tartışılarak milletin yararına olan şeylerin uygulanması gerektiğine inanmıştır. Bu konuda Fethi Bey (Okyar); Atatürk’ün kendisine, “serbest Fırka”yı kurdurmak için, şu gerekçeyi göstererek konuştuğunu açıklıyor. “Bugünkü manzaramız bir “Diktatorya” manzarasıdır. Halbuki ben Cumhuriyeti kendi menfaatim için yapmadım. Hepimiz faniyiz. Ben öldükten sonra arkamda kalacak müessese bir istibdat müessesesidir. Ben ise milletime miras olarak bir istibdat müessesesi bırakmak ve tarihe o suretle geçmek istemiyorum” sözleri, Mustafa Kemal’in başında olduğu tek partinin istibdatından bezgin ve endişeli olduğunu göstermektedir.
Atatürk “her kişi, istediğini düşünmek, istediğine inanmak kendine göre bir siyasi fikre sahip olmak hak ve hürriyetine sahiptir.” diyerek her kişinin siyasi fikrine saygı duymuş ve bunu kişinin hak, hürriyetleri içinde görev telakki etmiştir. Atatürk’ü siyaset hayatı ve devlet yönetiminde başarılı kılanda bu olmuştur. O ilkeleri ile yaşayan ve bu ilkeleri Türk milletine yaşatmaya çalışan kabiliyetli bir asker, liyakatli bir siyasetçi ve tecrübeli bir devlet adamı idi. Atatürk’ü bilmek onu ilkeleri doğrultusunda anlamakla mümkündür. Mustafa Kemal hayatı boyunca izlediği politikalarında ilkelerinden ve Türk milletinin bağımsızlığından taviz vermemiştir.
Mustafa Kemal Atatürk, iç ve dış politikada gerçekçi bir siyasetin kurucusu ve takipçisi olmuştur. Bu hususta onu genellikle Enver Paşa ile karşılaştıranlar Mustafa Kemal Paşa’yı askerî ve siyasî bakımdan gerçekçi bulmuşlardır. Atatürk’ün siyasal kişiliğinin en önemli yanlarından bir de Türk milletine ve onun geleceğine olan inanç ve güvendir; Onuncu Yıl Nutku’nda “Asla şüphem yoktur ki, Türklüğün unutulmuş medenî vasfı ve büyük medenî kabiliyeti, bundan sonraki inkişafıyla, geleceğin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır.” İfadesinde yer alan heyecanı millet olarak duymak ve gelecek kuşaklara duyurmak lâzımdır.
1 Nisan 1937’de Cumhuriyet gazetesinde çıkan konuşmasında, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktığı günkü ortamı anlatırken elinde hiçbir maddî kuvvetin olmadığını söylüyor ve “Ben Türk ufuklarından bir gün mutlaka bir güneş doğacağına, bunun hararet ve kuvvetinin bizi ısıtacağına, bundan bize bir güç çıkacağına o kadar emindim ki, bunu adetâ gözlerimle görüyordum.” Demektedir.
Abel Jeanniere, “Modernite Nedir?”, (Çev: Nilgün Tutal, Derleyen, Mehmet Küçük), Modernite versus Post Modernite, Say, yay, İstanbul 2011, s.111-113
Mehmet Küçük, “Post-Modernin Modern karakteri ya da Dönemleştirmenin İronisi”, Modernite versus Post Modernite, Say, yay, İstanbul 2011, s.34-36
Halil İnalcık, “Mehmed II”, İslam Ansiklopedisi, M.E.B. C:7, s.507-535
Şinasi Altundağ, “Selim I”, İslam Ansiklopedisi, M.E.B., C:10, s.423-434
Ahmet Kolbaşı, “Koçi Bey Risalesine Göre XVII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunda Devlet-Halk Münasebetlerini Etkileyen Faktörler” Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBArD), Eylül 2008, S:12, s.121
Erhan Metin, “İstibdattan Meşrutiyete”, Karatekin Gazetesi, 18 Aralık 2004 sayı 10707 s.1-4
-Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi (Atatürkçülük) , Komisyon, Yüksek Öğretim Kurulu yay, Ankara 1997, s.9
-Nuri Yazıcı, Ata Dergisi s. 235 Konya 2002- Selçuk Üniversitesi tarafından 11 Kasım 2002 tarihinde düzenlenen Atatürk’ü Anlamak konulu panelde bildiri olarak sunulmuştur
-Türkiye Cumhuriyet Tarihi, Atatürk Araştırma Merkezi, C.2, s. 403-408
-Ahmet Mumcu, T.C İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük, M.E.B.yay, Ankara 2003, s. 68
-Atatürk İlke ve İnkılapları I/2, Komisyon, YÖK.yay. , Ankara 1996, s.7
– Özdeyişleriyle Atatürk, ATASE Yayınları, Ankara, 1981,s.32
ALTUNDAĞ, Şinasi, “Selim I”, İslam Ansiklopedisi, M.E.B., C:10, s.423-434
ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ, (Komisyon), Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1
KÜÇÜK, Mehmet, “Post-Modernin Modern karakteri ya da Dönemleştirmenin İronisi”, Modernite versus Post Modernite, Say, yay, İstanbul 2011
İNALCIK Halil, “Mehmed II”, İslam Ansiklopedisi, M.E.B. C:7, s.507-535
JEANNİERE, Abel “Modernite Nedir?”, (Çev: Nilgün Tutal, Derleyen, Mehmet Küçük), Modernite versus Post Modernite, Say, yay, İstanbul 2011
METİN, Erhan, “İstibdattan Meşrutiyete”, Karatekin Gazetesi, 18 Aralık 2004, sayı 10707
ONGUNSU,A.H, “Abdülhamid II”, İslam Ansiklopedisi, C.1, M.E.B yay. Eskişehir 1997
SANDER, Oral, Ankara’nın Yükselişi ve Düşüşü, “Maliye ve Ordunun Tükenişi”
YAZICI, Nuri, “Atatürk’ün Siyasetçi kişiliği”, ATA Dergisi, Selçuk Üniversitesi yay., Konya 2002
Etiketler: Gazi Mustafa KemalModern Türkiye İnşasıMustafa Kemal AtatürkOsmanlı ModernleşmesiYeni Türkiye