Değişken, Bağımsız Değişken, Bağımlı Değişken vd. (Sosyoloji)
Aslen bir matematik terimi olan değişken terimi, sosyal bilimlerde, deneysel araştırmalardaki herhangi bir unsura işaret etmek üzere kullanılmaktadır. Bir kavram ya da kavramsal yapı deneysel araştırmalarda gözlemlenip incelenirken değişken adım alır. Örneğin "toplumsal insicam" (social cohesion) teorik refe­rans çatısı içinde bir kavram olarak nitelenirken deneysel bir araştırmada başka bazı yapılan çözümlemede bir değişken olarak kullanılır.
Bu geniş deneysel referans içerisinde değişken niteliksel olduğu kadar niceliksel gözlemler için de kullanılmaktadır. Niteliksel değişkenlere milliyetçilik, siyasal parti, meslek ya da cins örnek olarak verilebilirken, niceliksel değişkenlere ise yaş, zekâ ya da zenginlik örnek gösterilebilir. Birinci türdekilere niteliksel değişken, ikinci türdekilere ise niceliksel değişken adı verilir.
Sosyal bilimciler olaylardaki değişmeleri karşılaştırmaya ve iki ayrı miktar arasındaki ilişkileri tesbit etmeye çalışırlar. Değişen unsurlar bazan bir kısım faktörlerin etkisindedir; bazan hiçbir faktöre bağlı değildir; bazan da ne herhangi bir faktörün etkisinde, ne de onlardan bağımsız olabilir. Onun için değişken unsurlar herhangi bir faktöre bağlı olup olmama bakımından üçe ayrılırlar:
1- Bağımsız değişken: Birbirinden karşılıklı olarak etkilenen iki unsurdan birindeki değişme diğerinde de bir takım değişmelere neden oluyor, birindeki değişme diğerindeki değişme ile açıklanıyorsa, değişmenin kendisine atfedilerek yorumlandığı kendisi başka bir faktörden etkilenmeyen değişkene bağımsız değişken adı verilir. Osmanlıcada buna "müstakil miiiehavvil" denmekteydi. "Köyden şehire doğru olan göçler, şehirlerde gecekondulaşmayı artıran bir unsurdur" cümlesinde, "köy­den şehre göç" bağımsız değişkendir.
2-Bağımlı değişken: Karşılıklı ilişki içinde bulunan iki olgudan birindeki niteliksel veya niceliksel değişmeler diğerindeki bir değişmeyle açıklanıyor ve yorumlanıyorsa, ona bağlı olarak diğeri de değişiyorsa, birinciye bağlı olarak açıklanabilen değişkene bağımlı değişken denilir. Yukarıda zikredilen Örneği alacak olursak, "gecekondulaşma" olgusu, "köyden şehre göç"ün bağımlı değişkenidir. Osmanlıcada "tâbi mütdıavvit" denmekteydi.
3- Ona değişken-açiklayıcı değişken: Bu, öncekiler gibi olmayıp büğımlıve bağımsız değişken arasındaki ilişkinin tabiatını açıklar. Verdiğimiz örnekleki "köyden şehre göç" ve "gecekondulaşma" arasındaki ilişkiyi açıklayan "inıarh arsaların azlığı ve pahalılığı", "kiralık ev yetersizliği veya kiraların yüksek oluşu" gibi faktörler hem göçler, hem de gecekondulaşmayla ilişkilidir ve ara değişkendirler.
İki değişken arasında doğrudan ve net bir ilişkinin kurulması sosyal bilimcilerin en büyük amaçlarındandır. Fakat incelenen bir durumda işin içine başka değişkenlerin dahil olup olmadığı, bu dahil olan değişkenlerin nasıl araştırmanın dışında tutulabileceği ve kontrol edilebileceği araştırmacıları güçlüklerle karşı karşıya getirmektedir.
Sadece bir tek bağımsız değişken olduğu ve değerleri ve bağımlı değişkenlerin değerleri gerçel sayılar olduğu zaman, o zaman genelde fonksiyonun grafiği çizilir. Bu grafikte, bağımsız değişkenler yatay eksende yani x-ekseninde, bağımlı değişkenlerin değerleri de dikey eksende yani y-ekseninde gösterilir.
* Bağımsız değişken şu soruyu yanıtlar: "Neleri değiştirebilirim?"
* Bağımlı değişkenler şu soruyu yanıtlarlar: "Neyi gözlemleyebilirim?"
* Kontrollu değişkenler şu soruyu yanıtlarlar : "Neleri aynı tutabilirim?"
* İlgisiz değişkenler için yanıtlanacak soru sudur:"Bağımsız değişkenlerin bağımlı değişkenlere olan etkisinin arasına girebilecek ilgi cekmeyen değişkenler nelerdir?"
İstatistik daha geniş olarak kontrollu deneyler dışında bulunan süreç ve olaylarla da ilgilenmekte ve kontrollu deneyler için tam tanımlanan bağımsız ve bağımlı değişkenler terimleri bu alanlarda da kullanılmaktadır. Bu halde verilen bağımsız değişken terimi gerçeğe tam olarak uymamaktadır çünkü "bağımsız değikenler" deney dışında tam olarak istatistiksel bağımsızlık tanımlarına uymamaktadırlar ve bu halde açıklayıcı değişkenler veya yanıtlayıcı değişkenler gibi terimler kullanılması daha uygun bulunmaktadir. Bunların yanında içeriğe bağlı olarak, bağımsız değişkenler, tahminci değişkenleri, regresörler', kontrollü değişkenler, manipüle edilen değişkenler veya girdi değişkenleri olarak da bilinmektedir. Diğer taraftan, bağımlı değişken ise tepki değişkeni, regresand, ölçülmüş değişken, yanıt değişkeni, açıklanmış değişken, sonuç değişkeni, deneysel değişken veya çıktı değişkeni olarak da anılmaktadır.
Bunların yanında istatistiğin özel bilim alanlarında kullanılışında o konuya özel isimler de kullanılmaktadır. Örneğin, tip istatistikleri konusunda bağımlı değişken yerine risk faktörü terimi; güvenilirlik teorisinde bağımlı değişken yerine maruz kalma değişkeni isimleri kullanılmaktadır. kontrol edilen değişkenler ise sitemizde bulunmamaktadır özür dileriz ödevinize işinize yardımcı olmuştur inşallah amin....
* Eğer araştırıcı değişik miktarda suni gübre kullanılışının bir bitkinin büyümesine etkisini ölçmek isterse, bağımsız değişken (deneyin değişen faktörü olan) kullanılan suni gübre miktarı olur. Bağımlı değişkenler ise (bu deneyde etkilenen faktör olan) bitkinin yüksekliğinin veya kütlesinin büyümesinin ölçümü, kullanılan suni gübre tipi, bitkinin ne kadar zaman güneş altında kaldığı, bitkinin içinde yetiştirildiği kabın büyüklüğü vb. olur. Bitkinin yüksekliği veya kütlesi dışındaki bağımsız değişkenden başkaları, eğer kontrol edilmezlerse bağımlı değişkene etki eden diğer faktörleri gösterir.
* Eğer bir ecza şirketi icin araştırıcı belli yeni bir deneylenen ilacın efektif dozunun semptomlarının şiddetine olan etkisini incelemek isterse bağımsız değişken semptomların şiddeti ve sıklılığı ölçümleri olacak ve bağımlı değişken ise uygulanan değişik doz miktarları olacaktır.