İlimiz > Tarihi Yapılar - 31 Mart 2015 Salı + - Yazdır
Halife Hz. Ömer , İslam topraklarına kattığı Antep’ten ayrılırken muhafazasına bıraktığı Askeri birlik komutanı, şehrin surla çevrilmesi üzerinde durur. Hz. Ömer ise şu cevabı verir. “ Antep surla çevrilmiştir”. Komutan bu cevaptan bir şey anlayamaz ve sorar. “ Nasıl Ya Emirel Davud.” Hz. Ömer; “ Antep çevresinde surlarımız vardır. Sahabeden beş arkadaşımızı burada şehit verdik ve defnettik gidiyoruz. Said İbn-i Ebu Vakkas, Ökkeş (Hz. Ökkeşiye), Karaçomak, Pirsefa ve Davud’u Ejder bu bölgenin manevi bekçileridir. Antep’in surlarıdır. Allah şehitlerimizin mezarlarını küffara çiğnetmeyecektir.”
Şuaipzade Ali Akif Efendi Türbesi, Karaçomak Türbesi,Türbesi, İbrahim Baba Türbesi, Ezogelin Türbesi vb.
Gaziantep İli Merkez Oğuzeli ilçesinin yaklaşık . kadar güneydoğusundaki Gündoğan köyünde yer alan Tılbaşar Kalesi, M.Ö 3000 yıllarına kadar giden ve tunç çağlarından itibaren iskan görmesinden dolayı oluşan birikimle oldukça yüksek görünen Tılbaşar höyüğünün üzerinde yapılmıştır.
1723 yılında yapıldığı tahmin edilen kilise 2005 yılında, belediyenin yolaçmaçalışmaları esnasında ortaya çıkmıştır, batı yönünde iki ana giriş kapısı bulunmaktadır. Oldukça tahrip olan kitabesine göre, Aziz Meryem’e adanmış olan kilise, VIII. Patrik Bedros Krikor Katolikos başkanlığında yapılmıştır. 21x13 metre ebadında olan kilise, 2 sütun dizisiyle 3 nefe ayrılan naos, narteks, atrium ve yan koridorlardan oluşan bazilikal planlı bir yapıdır. Kesme taştan yapılan kilisede pembe mermer ve bazalt taş süsleme elemanı olarak kullanılmıştır.
Üç apsisli ve iyi derecede korunmuş olan kilise günümüzde Ömer Asım Ersoy Kültür Merkezi olarak Hizmet vermektedir.
Pazar Hamamının üst örtüsü 1950’lerin başında tamirat görmüş, soyunmalık ve ılık­lık kısımlarına küçük soyunma odaları ve yıkanma mahalleri yapılmış, batıya ılıklık kısmına bir kapı daha açılmış, fakat eserin bütünlüğü bozulmamıştır. Buna göre kuzey-güney yönünde uzanan hamamın, alışılageldiği üzere, soğukluk, ılıklık ve sıcaklık kısımlarından meydana geldiği görülmektedir. Biri erkekler için cadde tarafındaki, diğeri kadınlar için sokak tarafındaki iki kapı ile girilen hamam yaklaşık dört metre kadar yerin altına gömüldüğü için dışarıdan fazla belli olmamaktadır. Dikdörtgen plânlı soğukluk kısmı kalın köşe payelerinin taşıdığı beşik to­nozla örtülmüştür.
Güneydeki ılıklık kısmına doğu taraftaki yan bir dehlizle geçilmektedir. Batısında bir eyvan­la genişletilen ılıklık, ortada bir kubbe ile kuzeyi ise beşik tonozla örtülmüştür. Doğudaki dehliz güneye doğru devam ederken ılıklığın kapısının karşısında yine beşik tonozlu küçük bir eyvan­la teşkilatlandırılmıştır. Sıcaklık kısmına diğer hamamların aksine eyvandan değil, kuzeydoğu köşedeki halvetten geçilmektedir. Fakat sıcaklık, klasik Türk hamamlarında olduğu üzere dört eyvanlı ve köşe halvetli olarak plânlanmıştır. Sel baskınına maruz kaldığı ve bunun akabinde kendi kaderine terk edilen hamamın döşemeleri belli olmamakta ise de, diğer Antep hamamları gibi pembe, siyah, beyaz ve kirli sarı renkli Antep mermerleri ile kaplanmış olduğunu tahmin edebiliriz. Hamamın odaları ve meydan kısmı kubbe ile, eyvanlar beşik tonozla örtülmüştür. Kubbelere geçişler pandantiflerle temin edilmiştir.
Giriş kapısı üzerinde bulunan kitabeye göre H. 1140 (1727-28M) tarihinde yapılmıştır. Yapıya giriş sivri kemerli bir açıklıktan yapılmaktadır. Basık kemerli bir dehlizle iç mekana giriş yapılır. Soğukluk kare planlı olup üzeri kubbeyle örtülür. Soğukluk kısmının ortasında bazalt taşından yapılmış yekpare bir havuz yer almaktadır. Soğukluktan birbirlerine simetrik olarak yapılmış 2 eyvanlı ılıklığa geçilir. Sıcaklık ise, ortada altıgen planlı ve üstü kubbeyle örtülü merkezi mekanın etrafında, tonozlu altı eyvan ve kubbeli altı halvetten oluşmaktadır. Su deposu ve külhan ise sıcaklığın devamında yer almaktadır. Günümüzde çarşı olarak kullanılan hamam, statik olarak sağlam durumdadır.
Eserin asıl adı Beşaşer veya Beşbaşar Hamamı olduğu halde bugün yalnızca İki Kapılı Hamam olarak bilinmektedir. Evliya Çelebi’de ise Beşyaşar olarak geçmektedir. Mustafa Güzelhan eserin adı konusunda şöyle yazmaktadır: “Kapısı üstünde Fransız Savaşı ’ndan önce ve sonra kırmızı bir mermer üzerinde “Beşaşer Hamamı ” yazılıydı. Şimdi o eski kitabe kaldırılmış, îki Kapılı Hamam yazılı bir levha konulmuştur. Bugünkü lev­hanın altında eski kitabenin yeri hala mevcuttur. Bazı kimselere göre bu hamamın eski adı Çukur Hamam imiş. Ben bu kanaatte değilim. Çukur Hamam Kalealtında Handaliye Camisine gidecek yere yakın olan ve eski Kaneli Kahvenin civarındadır. ”
Eyüboğlu Camii ile aynı yıllarda yapılmıştır. Eski adı Beşaşer Hamamı olan eserin Fransız Harbi’nden önce de herhangi bir kitabesinin mevcut olmadığı mahalli araştırmacıların ifadelerinden anlaşılmaktadır. Bu sebeple eseri, tarihî kaynaklar sayesinde tarihlemek gerekmektedir. Beşaşer Hamamı’nın varlığını haber veren en eski kaynak Evliya Çelebi’dir (1935, s. 355). Fakat O, bu hamam hakkında yalnızca isim vermekle yetinmiştir. Hemen hemen aynı döneme rastlayan 1650 tarihli bir AŞMS kaydına göre eser Eyyüboğlu vakıfları arasında yer almaktadır (Güzelbey, 1984, s. 71). Bu, bize İki Kapılı Hamam’ın Eyüboğlu Camii ile birlikte yapılmış olabileceğini işaret etmesi bakımından önemli gözükmektedir. Eyüboğlu Camii’nin ta­rihinin Eyyubilere kadar gitmesi (13. yüzyıl başları) ihtimaline binaen, bu eserin de aynı zaman­da yapılmış olabileceğini söyleyebiliriz. Hamamın soğukluk kısmının yıldız tonozu ile Eski Hamamın (15. yüzyıl veya daha öncesi) soğukluk kısmının tonozunun aynı olması da, İki Kapılı Hamamın tarihinin çok eskilere dayandığını işaret etmektedir. Eser hakkında Şer’i Mahkeme sicillerinde daha başka bilgiler var ise de (Güzelbey- Yetkin, 1970 s. 55.), bunlar onun tarihine ve banisine ışık tutmaktan uzaktır.Hamamın içinin görünmemesi için yapılan ön mekânın iki ucuna birer kapı konul­ması dolayısıyla esere İki Kapılı Hamam denilmiştir. Bu hamamın da yarıdan fazlası ısı kaybını önlemek ve akar su kotuna erişebilmek için yerin altına gömülmüştür. Bu sebeple beşik tonozla örtülü giriş mekânının iki tarafından merdivenlerle inilerek hamama ulaşılmaktadır. Gayet sade bir kapıdan geçilerek soğukluk kısmına ulaşılmaktadır. Soğukluk, haçvari bir plân arz etmekte olup dört kenarda yer alan sathî eyvanlar beşik tonozla, kare plânlı ana Hacım ise yıldız tonozla örtülmüştür. Yıldız tonoz 2.20 m. kalınlıktaki gömme köşe ayaklarına istinat etmektedir. 11.00 x 11.00 m. ölçüsündeki soğukluktan bir kapıyla yine doğu batı istikametinde uzanan dar bir ara mekâna geçilmekte, buradan da ılıklığa ulaşılmaktadır. Kuzey-güney yönünde uzanan ve beşik tonozla örtülmüş bulunan ılıklık 3.20 m. genişliğe ve 8.00 m. uzunluğa sahiptir. Kuzeydeki aramekânın benzeri batıda da tekrarlanmış, böylece hem hela ve usturalık için mekânlar elde edilmiş, hem de ısı kaybı en aza indirilmiştir. Ilıklığın doğusuna yerleştirilen sıcaklık, Türk hamamlarında en çok gördüğümüz haçvari plânı tekrarlamaktadır. Buna göre sekizgen plânlı sıcaklığın büyük bir kubbeyle örtülü göbek kısmının dört tarafında birer eyvan, köşelerde ise birer oda bulunmaktadır. Odalar kubbe ile, eyvanlar beşik tonozla örtülmüştür. Kubbelere geçiş pandantiflerle sağlanmıştır.
Tekke,Türbe ve Mescidiyle birlikte bir külliye halinde inşa edilen yapı Ayıntab Vakıf Defterindeki kayıtlardan yola çıkarak 16.yüzyılın ilk çeyreklerinde yapıldığı sanılmaktadır. Naip Hamamı Gaziantep'in en eski yerleşim yerlerinden biri olan Tabakhane semtinde inşa edilmiş olup bölgedeki hamamlar içerisinde en az değişikliğe uğramış hamamlardandır. Gaziantep'teki birçok hamam gibi sokak seviyesinden aşağıda yapılmış böylece hamamın daha fazla ısınmasına olanak sağlanmıştır. Hamamların sokak seviyesinden aşağıda yapılmasının bir diğer nedeni ise; kubbelerin beden duvarlarına yoğun baskı uygulamamasıdır.
Naip Hamamı doğu-batı doğrultusunda uzanıp dikdörtgen bir plan şeması arz etmektedir. Yapıya kuzeyde sade bir şekilde yapılmış kapıdan giriş yapılmaktadır. Soğuk kısmı kare planlı ve üzeri kubbeyle örtülüdür. Kubbeye geçişlerde Türk üçgeni yada pandantif denilen geçişler kullanılmıştır. Soğukluk ile Ilıklık arasında bir ara mekan yapılmış olup bu mekanın üst örtüsü ise; beşik tonozdur. Ilıklık mekanı kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen olarak yapılmıştır. Sıcak kısmı ise simetrik bir plan sergilemektedir. Ortada sekizgen bir göbek taşı doğusunda ve batısında ise; bir eyvan yer almaktadır. Eyvanların her iki tarafına iki halvet yerleştirilmiştir. Halvetlerin üzeri ise; kubbeyle örtülmüştür. Sıcaklığın batısında ise külhan yer alır. Naip Hamamı tezyinat olarak da dikkat çekmektedir. taban döşemelerindeki siyah, beyaz ve kırmızı renkli geometrik kompozisyonlar iç mekana hareketlilik kazandırmıştır.
Hamamın yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber 19 yüzyılda yapıldığı düşünülmektedir Sadece erkekler için çalışan bölümü bulunmaktadır. Ana mekana eklerle genişletilmiş ve onarım geçirmiştir. Kare planlı olan soğukluk odası nişlerle genişletilmiş olup, ortasında sekizgen bir havuz yer almaktadır. Bu mekan ortasında aydınlık feneri bulunan kubbe ile örtülüdür. Hela soğukluk ile ılıklık arasındaki koridorun bir ucundadır.
Üç bölümden oluşan ılıklık ortasında kubbeli merkezi bir mekanla iki tarafında simetriktir. Sıcaklık dört eyvan ve dört halvet hücreli haçvari planlı olup, orta sofa kubbe ile örtülüdür. Bütün bölümleri günümüze ulaşan hamam çalışır durumdadır.
Hanların ticaret yolları üzerinde, araları ticaret kervanın bir günde alacağı mesafede inşa edilenlerine de Kervansaray denir. Dış görünüşleriyle bir kaleyi andıran hanların, içine girildiğinde bir ticaret kervanının her türlü ihtiyaçlarını karşılayabilecek sosyal tesisle karşılaşılmaktadır. Burada değişik yöre insanları birbirleri ile sosyal temasları neticesinde kendi kültürlerini diğerlerine bilinçli veya tabii olarak aktarırlardı.
Gaziantep’in buğday arasası semtinde bulunan hanın kesinyapılış tarihi bilinmemektedir. İlkolarak Mustafa Ağa tarafından 1640 yılındatekkeyegelir temin etmek amacıylayaptırılmıştır. Ancak bu yapıyangınlarla tamamen yok olmuştur. Bugünkü yapınınmimari üslubuna bakarak 19.yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. İki avlulu,iki katlı bir handır. Osmanlımimarisinin tipik örneklerindendir. Bir rivayetegöre ise 1892 yılında Muhsinzade Hacı Mehmet Bey tarafından yaptırılmıştır. İlkyapıldığında tek katlıyapıldığı ve daha sonraları 2. Katın ilave edildiğizannedilmektedir. 1985yılında onarılmış ve üst katı kısmen yeniden yapılmıştır.Sade bir yapıdır. Beyazkesme taştan inşa edilmiştir. İlk yapılışında önden vearkadan açık, kapısızolarak inşa edilmiştir. Kuzey cephesinde, sokağa bakandükkânlar bulunur. Eserbugün yöresel gıda ürünlerinin satıldığı han olarakkullanılmaktadır. 2007 yılıiçerisinde Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafındanrestorasyonu yapılmıştır.
Şekeroğlu Mahallesi Gümrük Caddesi No:14adresinde bulunan han geçmişte yolcu hanı olarak kullanılmıştır. Yöre insanınıntarihsel süreçte uğraşı olan gümüşçülük, bakır işlemeciliği, kilimcilik, yemeniyapımı,sedefkârlık, aba dokumacılığı, kutnu ve alaca dokumacılığı, ahşapoyma ve ağaç işleri, mozaik yapımı, tespih yapımı ve Gaziantepli hanımlartarafından yapılan Antep İşi El İşlemesi gibi meslekler yok olmaya ya da özelturistik amaçlı ürünler yapılarak kısıtlı alanlara sıkışmışlardır. ŞahinbeyBelediyesi kaybolmaya yüz tutmuş bu el sanatlarını gelecek nesillere aktarmak,tanıtmak ve bu el sanatları ile uğraşanlara satış merkezi olacak şekilde TarihiGümrük Hanı’nı restore ettirmiş ve gelecek nesillere aktarma amacı ile “YaşayanMüze Tarihi Gümrük Hanı” olarak Uzun Çarşı’daki asırlık binayı hizmeteaçmıştır.
Yapı, Osmanlı han mimarisi içinde tek avlulu üç katlıhanlar grubuna girer. Yapınıncümle kapısında, 1885 tarihli olan BelediyeHanı'nın batı ve kuzey taç kapılarıile büyük bir benzerlik görülmektedir. Bunungibi çevre verilerine dayanarak,yapının 19. Yüzyıl sonlarında inşa edildiğitahmin edilmektedir. Yol ve arsadurumuna göre planlanan han, iki bölüm halindeinşa edilmiştir. Avlunun doğuyönünde yer alan kısım iki katlı, batı tarafınıntamamını ve güney kısmını dayarısını kaplayan ve "L" şekline yakın bir plangösteren bölüm ise üç katlıolarak yapılmıştır. Avlununkuzey tarafındaise arsanın yetersiz olması sebebiylehiçbir mekâna yer verilmemiştir. Ayrıcagüney cephede de hana girişi sağlayan cümle kapısı ile tek katlı dükkânlar bulunur.
Herhangi bir inşa kitabesi veya vakfiyesi mevcut olmayan tuz hanın, ne zaman yapıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Fakat eserin adı, hicri 11. Yüzyıla ait antep şer’i mahkeme sicilleri’nde ve antep’e ilk kez 1648 yılında gelen evliya çelebi seyahatnamesi’nde geçmektedir. Bu nedenle, tuz hanının 16.yüzyılın sonlarında inşa edildiği düşünülmektedir.Yapı, osmanlı han mimarisi içinde tek avlulu, iki katlı hanlar grubuna girmektedir. Hanın işlevine uygun olarak, zemin kattaki mekanlar depo, ahır ve dükkan olarak, üst katta yer alan odalar ise yolcuların konaklaması amacıyla yapılmıştır. Hanın caddeye bakan cephesinde, doğrudan caddeye açılan dükkanlar bulunmaktadır. Hanın ikinci katı, avluyu dört taraftan kuşatan revaklardan ve bunların arkasına yerleştirilen odalardan meydana gelmektedir. Hanın kuzeybatı köşesinde geniş bir alanı kaplayan ve ?yüksek kahve? adıyla meşhur kahvehane bulunmaktadır. Han oldukça sade olup yalnızca kuzey cümle kapısı siyah-beyaz taşlardan oluşturulmuştur. Hanın giriş kapısı dışındaki kısımlarda sarımtırak renkte küfeki kesme taşı görülmektedir.