İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu - PDF
Download "İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu"
1 Iğd Üniv Sos Bil Der / Igd Univ Jour Soc Sci Sayı / No. 12, Temmuz / July 2017: Araştırma Makalesi / Research Article İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu SELÇUK URAL a & İLYAS TOPÇU b Geliş Tarihi: Kabul Tarihi: Öz: İkinci Dünya savaşı yıllarında Türkiye de iki sayım yapıldı arasında Türkiye de nüfus artmakla birlikte nüfus artış hızı sürekli düşme eğilimindeydi. Kars vilayeti de Türkiye nin değerleriyle paralellik gösteriyordu. Bununla birlikte Kars, Doğu Anadolu bölgesinde Erzurum dan sonra ikinci büyük vilayet durumundaydı. Anahtar Kelimeler: Kars Vilayeti, 1940 Genel Nüfus Sayımı, 1945 Genel Nüfus Sayımı. a b Y. Doç. Dr., Kafkas Ü. İİBF Uluslararası İlişkiler Bölümü Prof. Dr., Kafkas Ü. Fen Edebiyat F. Tarih Bölümü 385
2 Selçuk Ural & İlyas Topçu Population of Kars in the Second World War Years Abstract: Two census were held in Turkey during the Second World War years. Although the population was increasing in Turkey between , the population growth rate was in constantly falling trend. Kars province was also in correlation with the values of Turkey. Kars was the second largest province in Eastern Anatolia after Erzurum. Keywords: Kars Province, 1940 Census of Population 1945 Census of Population. Ural, Selçuk & Topçu, İlyas, İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu,, 12, 2017, ss
3 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Giriş: Cumhuriyetin İlk Yıllarında Sayım Meselesi ve Kars ta Nüfus Nüfus, ülkelerin önemli kaynaklarından birini olup eğitimden sağlığa, ekonomiden askeriyeye kadar hayatın her alanındaki faaliyetlerin temelini oluşturmaktadır. Bir devletin geleceğe dönük kalkınma planları yapabilmesi ve toplumun gelişme potansiyelinin ortaya çıkarılması ancak nüfusun nicelik ve niteliğinin bilinmesiyle mümkündür. Dolayısıyla toplumun ve bireylerin coğrafik ve demografik dökümü kabul edilen nüfus sayımı yerleşim birimleri hakkında tek veri kaynağı olma özelliğine sahiptir. Yirminci yüzyılın ortalarına kadar devletler, nüfusun sayısal olarak fazlalığını güçlü olmak için gerekli ve yeterli görüyorlardı. Ancak, günümüzde nüfusun sayısal fazlalığından ziyade nitelikleri üzerinde durulmaktadır 1. Savaşlar, sağlık ve iktisadi alanda yaşanan gerileme nüfusu olumsuz yönde etkileyen unsurların başında gelmektedir 2. İlk nüfus sayımının yapıldığı 1831 den 1927 e kadar geçen 96 yıl boyunca fertlerin sayısı, yaşları, cinsiyetleri, coğrafi ve iktisadi alanlar itibariyle dağılımı, öğrenim durumları ve meslekleri vb. özellikleri hakkında tam ve sağlıklı bilgi edinilemedi 3. Cumhuriyetin ilanıyla Türkiye yakaladığı barış ortamından hareketle nüfusunun miktarı ve niteliğini ortaya çıkarmak için sayımlara önem verdi. İlk nüfus sayımı 1927, ikincisi ise 1935 yılında yapıldı yılına kadar her beş yılda bir düzenli olarak gerçekleştirilen nüfus sayımları bu tarihten itibaren on yılda bir yapılmaya başlandı 4. Türkiye nin yakın dönemde yaşadığı siyasi ve askeri olaylar; Birinci Dünya Savaşı ve İstiklal Harbi, Rus, Ermeni ve Rum 1 Tahir Kodal, Türkiye Cumhuriyeti nin İlk Nüfus Sayımında Çorum Vilayetinin Nüfus Özellikleri, Fırat Üniversitesi, Cilt 19, Sayı 1, Elazığ, 2009, s M. Tahran Toker, Kars (Coğrafya, Tarih, Ekonomi), Kars 1939, s Türkiye de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı, (Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü), Ankara 1973, s Genel Nüfus Sayımı Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, (Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü), Ankara 2002, s
4 Selçuk Ural & İlyas Topçu katliamları, Savaş döneminde yetersiz sağlık ve iaşe hizmetleri, Lozan ın ardından yaşanan iç ve dış göçler ve mülki değişiklikler nüfusu ve yapısını derinden etkiliyordu 5. Cumhuriyetin ilk yıllarında çok sayıda mülki değişiklikler yaşandı. Yeni vilayet ve kazaların tesisi, kaza merkezlerinin başka alanlara taşınması veya kazaların başka vilayetlere bağlanması gibi uygulamalar vilayetlerin nüfus yapısına etkide bulunuyordu. Kars vilayetinin genişlemesine imkan sağlayan düzenlemeler 1927 ve 1934 yıllarında meydana geldi de Ardahan vilayeti lağvedilerek Ardahan, Posof, Çıldır ve Göle Kars a bağlandı te ise Iğdır ve Tuzluca (Kulp), Bayezid vilayetinin Ağrı ya nakledilmesi kapsamında yapılan düzenleme sonucunda Kars sınırlarına dahil edildi 6. Çıldır ise kaza merkezinin değiştirilmesiyle gündeme geldi. 13 Kasım 1930 da Dahiliye Vekili Şükrü Kaya tarafından Başvekalete gönderilen yazıda; Çıldır kazası merkezinin, Çıldır Gölü kenarında tesisi ile nakli için lazım gelen temel atma töreninin 4 Kasım 1930 da mülki erkan ve ahaliden oluşan toplulukla icra edildiği bildiriliyordu 7. Nüfus artışını etki eden hususlarından biri de göçlerdir de imzalanan Moskova ve Kars Antlaşmaları ile Rusya ve Adı geçen siyasi ve askeri gelişmeler hakkında bkz: Selçuk Ural, Mondros Mütarekesi ve Doğu Vilayetleri, İstanbul 2008, s ; Selahattin Tansel, Mondros tan Mudanya ya Kadar, II, İstanbul 1991, s ; Rus istatistiklerinde Kars vilayetinin nüfusuna ilişkin bkz: Candan Badem, Çarlık Rusya sı Yönetiminde Kars Vilayeti, İstanbul 2010, s ; Ermeni mezalimi hakkında bkz: Esin Dayı, Elviye-i Selase de Milli Teşkilatlanma, Erzurum, 1999, s Esasında Iğdır ve Tuzluca nın Kars a bağlanmasına ilişkin ilk girişim 1923 te yapıldı. Kars milletvekili Ömer Lütfü ve Ahmet Ağaoğlu, 8 Ekim 1923 te TBMM başkanlığına verdikleri ortak teklifte; Iğdır ve Tuzluca kazalarının Kars a bağlanmasını istediler: Iğdır ve Kulp kazaları Evliye-i Selâse den olub coğrafi ve iktisadi nokta-i nazlardan Kars a merbutdurlar. Fakat mezkûr kazalar her nasılsa Bayezid Livası na ilhak edilmişlerdir. Muntazam yolların mefkudiyyeti ve bilhassa kış mevsimindeki karın kesreti neticesi olarak mezkûr kazalar ile Bayezid livası arasındaki yolların kapanmasından ahali müşküllere maruz kalmakda ve bu hal Iğdır ve Kulp un hayat-ı iktisadiyesini her gün söndürmektedir. Hâlbuki mezkûr kazalar servet-i tabiyeleri ve mahsulatının mebzûliyyeti ile şöhret almışlardır. İşbu kazaların hayat-ı iktisadiyelerini kurtarmak için teşkili melhuz olan Kars Vilayeti ne rabtını teklif ederiz. Teklif, 11 Ekim 1923 te TBMM başkanlığı tarafından İcra Vekilleri Heyeti başkanlığına havale edildi İcra Vekilleri Heyeti, 14 Ekimde teklifi olumlu bularak gereğinin yapılması için Dahiliye Vekaleti ne gereken emri gönderdi. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), / BCA, /
5 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Kafkasya dan Türkiye ye yönelik göçlere bir kural ve düzen getirilerek daha sonraki uygulamalara esas teşkil ettirildi 8. Bir kısım muhacir de Rusların Kafkasya da Türk ahaliye karşı takip ettikleri siyasetten ve/veya ekonomik politikalardan dolayı Türkiye ye sığınmak istiyordu. 18 Ekim 1933 te Kars Valiliği tarafından Dahiliye Vekaleti ne gönderilen şifre telgraf durumu göz önüne seriyordu Sayımında Kars ın Nüfusu 1.1. Türkiye ve Doğu Anadolu nun Nüfus Durumu Türkiye 1935 te ikinci genel sayımı yaptığında nüfus ten e çıkarken %22.9 luk yıllık artış yakalanmıştı. Fakat 1940 yılına gelindiğinde nüfus ye yükselirken yıllık artış oranı %18 e düştü (Bkz. Tablo 1) te Doğu Anadolu bölgesi nüfusu sahipti Temmuz 1927 de Dahiliye Vekaleti İskan Müdüriyeti nce Başvekalet e gönderilen yazıda Güney Kafkasya muhacereti ortaya koyuluyordu: Kars ve Moskova Muahede name ve protokolü mucibince hakk-ı hıyârlarını Türkiye lehine bila-istimal Rusya dan memleketimize hicret edecek Müslümanların memleket-i asliyelerindeki vaziyetlerini tedkik etmek üzere Kafkasya ya izam edilmiş olan İskan Müdür-i Umumisi nden varid olan 30 Haziran 927 tarihli şifrede Acara haricinde olarak Tiflis münâfâtındaki Türk köylerinde bin altı yüz otuz sekiz (1.638) hanede sekizbin üçyüz yirmibir (8.321) ve Ermenistan dahilindeki Sürmeli karyesinden dört yüz hanede iki bin nüfusun ki ceman onbin üçyüz yirmibir (10.321) nüfusun Türkiye ye hicret talebinde bulunduğu ve Gümrü ile Erivan münâfâtından da bu mikdarda hicrete taleb Türk köylüleri bulunabileceği ve 8 Temmuz 927 tarihli şifrede Acara mıntıkasına aid protokolün Ermeni gazeteleriyle ilanı temin olunduğu, Ermenistan dahilinde mevcut bulunduğu anlaşılan Türk ırkından kırkaltı bin nüfusun emeli mahallerimizdeki Ermenilerle mübadele veya doğrudan doğruya memleketimize hicretlerinin temini mümkün olacağı, Moskova Büyükelçiliğimizin Sovyet Hükümeti yle anlaşmağa müstacelen memur edilmesi lazım geleceği ve bu suretle Ermenistan ve Gürcistan dahilinde yetmiş seksen bin Türkün şark vilayetlerimize nakl ve iskan olunabilecekleri bildirilmiştir. Arz-ı malumat olunur efendim BCA, / Üç ay içinde Rusya dan nüfus iltica etmiştir. 2- Gelen mültecilerin ifadelerine göre kaçmak fırsatını bulunca Ahıska ve Ahılkelek mıntıkasında yarım milyon bir Türk nüfusun hududumuza iltica decekleri anlaşılmaktadır. 3- Zahirî sebep açlıktır. Köylü bu suretle evini terk ediyor: Fakat istihbarata göre Ermenistan ve Gürcistan, Türkleri kaçırmak için muntazam bir sistem takip etmektedir. Batum İslâm Gürcülerini yerlerinde bırakarak kendi prensiplerine göre yetiştirmeğe başladı. Ahıska Türkleri (ki vaktiyle Konya havalisinden Kafkas a getirildiler) bunları Gürcü topraklarından çıkarmak için gizli tahkikat yapmışlardır BCA, /
6 Selçuk Ural & İlyas Topçu Bölge yıllık bazda Türkiye nin ortalamasının üstünde %38 lik artış gösterdi yılına gelindiğinde nüfus a yükselirken yıllık nüfus artış hızı ise %23.6 seviyesine geriledi. Bölgenin nüfus artış hızı düşmesine rağmen Türkiye ortalamasının üstündeydi. Türkiye nin ortalaması 1935 te % 22 olurken 1940 da % 18 olarak gerçekleşti. Buna göre 1940 da Doğu Anadolu Bölgesi ile Türkiye nin nüfus artış hızı birbirine yaklaşmış olsa da arada % 5.6 gibi bir fark bulunuyordu (Bkz. Tablo 2). Sovyet tehdidinden ötürü seferberliğin üstünde yüzbinlerce insanın silah altına alınması, doğum hızını düşürdüğü gibi, şehir ve köylerde geçim sıkıntısının baş göstermesi Türkiye nin ve bölgenin nüfus artış hızının düşmesinin nedenleri olarak sayılabilir. Ayrıca Türkiye nin iç siyasi sorunlardan ötürü yaşadığı hadiseler ve akabinde gerçekleşen iç göçler artışın düşmesine etki eden bir başka neden kabul edilebilir Kars Vilayeti nin Nüfus Durumu ve Özellikleri Doğu Anadolu bölgesi vilayetleri içinde Kars nüfus, erkekkadın sayısı dengesi, nüfus yoğunluğu ve yüzölçümü gibi hususlarda oldukça değişik verilere sahipti. Kars genel toplamda kişilik nüfusuyla Erzurum dan sonra bölgenin ikinci büyük vilayetiydi. Bugünün büyük vilayetleri olan Diyarbakır , Elazığ , Erzincan ve Van ın nüfusa sahip olduğu düşünülürse Kars hem bölge, hem de Türkiye için sosyal ve iktisadi bir kıymet arz ediyordu te yapılan mülki düzenlemeyle Iğdır ve Tuzluca Kars a dahil edilmesi nüfus artışının önemli nedenlerinden biri olarak kabul edilmelidir. Zira 1927 sayımında Bayezid vilayetine bağlanmış olan kazalar 1935 sayımında Iğdır ve Tuzluca kişilik nüfusuyla vilayete büyük katkı sağladılar. Kars mevcut nüfusuyla bölgede %15.91 lik paya sahipti ki 14 vilayet içerisinde bu yüzde büyük değer ifade ediyordu. Zira Erzurum %16.57, Diyarbakır %11.48 ve Elazığ %8.49 a tekabül ediyordu. Yüzölçümü itibariyle Erzurum ve Van dan sonra üçüncü sırada gelmektedir. Erzurum , Van ve Kars kilometre kare alana sahipti. Kars ı Hakkari ve Diyarba- 390
7 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu kır takip ediyordu. Kars, % 21 lik nüfus yoğunluğuyla bölgenin en kalabalık vilayeti olduğu kadar erkek nüfusu itibariyle de bölgenin birincisi durumundaydı erkek nüfusuna karşılık Erzurum da ve Diyarbakır da kişi bulunuyordu. Kadın sayısına bakıldığında ikinci sırada geliyordu. Erzurum da kadına karşılık Kars ta kadın bulunuyordu. Erkeklere oranla kadın sayısının düşüklüğü ancak kız çocuğu ölümleriyle izah edilebilir (Bkz. Tablo 3). Vilayet kendi içinde değerlendirildiğinde öncelikle şehir merkezlerine bakmak gerekmektedir. Şehir nüfusu itibariyle Kars , Sarıkamış , Iğdır nüfusla ilk üç sırayı alırken bunları Kağızman ve Ardahan kişiyle takip ediyordu. Arpaçay 863 kişiyle den az nüfusa sahip yegâne kaza olarak kayıtlara giriyordu. Şehir nüfuslarına göre gruplandırma yapıldığında sıralama şöyle belirlenmektedir (Bkz. Tablo 4): üstü - Kars (24.755), üstü - Sarıkamış (15.279), arası - Ardahan (5.095), Kağızman (6.682), Iğdır (9.465), arası - Tuzluca (2.366), Göle (2.938), arası - Çıldır (1.307), Posof (1.330), den az - Arpaçay (863) Nahiye ve köy nüfusu itibariyle Kars kişiye ev sahipliği yaparken i sadece Sarıkamış geçiyordu. Onu Ardahan, Kars, Arpaçay, Posof, Iğdır, Göle, Çıldır, Kağızman ve Tuzluca takip ediyordu. Otuz binin üstünde yer alan ilk dört kaza nüfusa, onları takip eden kazalar ise kişiyi barındırıyordu(bkz. Tablo 4): Sarıkamış Ardahan Kars Arpaçay
8 Selçuk Ural & İlyas Topçu Posof Iğdır Göle Çıldır Kağızman Tuzluca te vilayet genelinde 758 köy bulunurken bunların ortalama nüfusu 343 e tekabül ediyordu a gelindiğinde köy sayısı 777 e ulaştı. Buna paralel olarak köylerin ortalama nüfusu da 369 a çıktı. Böylelikle vilayetin artan nüfusu köy sayısını tetiklediği gibi köylerin de kalabalıklaştığı bu veriden anlaşılmaktadır. Sarıkamış 184 köy ile vilayetin en büyük yerleşim merkezi olurken onu 98 köyle Kars kazası izlerken Arpaçay 88, Ardahan 87 ve Tuzluca 72, Posof 68, Iğdır 66, Kağızman 64, Göle 54 ve Çıldır 46 köyle sıralamanın en sonunda yer alıyordu ve 1940 sayımları karşılaştırıldığında Kars kazası 100 den 98 e, Göle 75 ten 54 e Kağızman 70 den 64 e düşerken, Arpaçay 88, Çıldır 46 köyle sabit kalırken diğer kazaların köy sayısında artış söz konusudur. Köy ortalama nüfusu noktasında vilayet ortalaması 369 dur. Tuzluca 184, Kağızman 277 ve Sarıkamış 356 ile en düşük üç kaza olarak sıralanırken diğer kazalar vilayet ortalamasının oldukça üzerindedir. Verilerde iki çarpıcı sonuç vardır. Bunlardan biri Göle, diğeri Iğdır ve Tuzluca ya aittir. Göle de köy sayısı 75 ten 54 e düşerken köy ortalama nüfusu 355 ten 408 e çıkıyordu. Bu durum ahalinin bir kısmının çevre köylere yerleşmeleriyle izah edilebilir. Iğdır ve Tuzluca nın durumu ise tam tersidir. Bu kazalarda köy sayıları artarken ortalama köy nüfusu düşmüştür. Iğdır köy sayısını 63 ten 66 ya çıkarırken köy ortalama nüfusu 389 dan 372 ye düşürdü. Tuzluca da köy sayısını 54 ten 72 ye çıkarmasına rağmen köy ortalama nüfusu 215 ten 184 e geriledi. Bu ise Iğdır ve Tuzluca köylerinin normal ve dışarıdan göçle büyümek yerine kendi içinde parçalanarak arttığı ve fakat ortalama nüfusun da buna bağlı olarak düştüğünü göstermektedir. (Bkz. Tablo 5). 392
9 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu 1935 sayımına bakıldığında ise; 100 ün altında 64, arası 167, arası 165, arası 135, arası 76, 500 ve üstü köy sayısı 151 dir da köyler nüfus gurupları açısından sınıflandırıldığında; arası 55, arası 158, arası 170, arası 127, arası 89, 500 ve üstü köy sayısı 178 dir. İki istatistiğin kıyaslanması Kars vilayetinin 1940 de bir yandan köy sayısını arttırdığı, diğer yandan köylerin kalabalıklaştığı sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Zira bandında köy sayısı 376 dan 386 ya çıkması ve 500 üstü köy sayısının 151 den 178 e yükselmesi bu iddiayı kuvvetlendirmektedir (Bkz. Tablo 6). Genel toplamda Kars ve Sarıkamış kişiyle ilk iki sırayı paylaşırken bunları Ardahan ve Arpaçay kişiyle takip ediyordu. Kars ın vilayet merkezi, Ardahan ın eski vilayet merkezi Sarıkamış ın ise sahip olduğu köy potansiyeliyle bu sayıları ulaştığı rahatlıkla söylenebilir. Diğer kazalar ise nin altında olup Iğdır, Posof, Göle, Kağızman, Çıldır ve Tuzluca şeklinde sıralanıyordu. İlk iki kaza vilayet nüfusunun yaklaşık 1/3 nü teşkil etmesi nüfus yoğunluğunun Kars- Sarıkamış hattında etkin olduğunu gösteriyordu: Kars Sarıkamış Ardahan Arpaçay Iğdır Posof Göle Kağızman Çıldır Tuzluca Vilayetin nüfus yoğunluğu ortalaması 21 iken Posof 47, Arpaçay 32, Ardahan 29 ve Kars 28 kişiyle sıralanıyordu. Diğer kazalar ise ortalamanın altında olup; Tuzluca 19, Göle 18, Iğdır 16, Çıldır 11 ve Kağızman 8 kişi ile vilayetin en tenha kazası oluyordu. 393
10 Selçuk Ural & İlyas Topçu 1.3. Kars Vilayeti nin İdari Yapısı ve Nüfus Yapısı Vilayetin toplam yüzölçümü kilometre karedir. Bölgede Erzurum (25.692) ve Van dan (19.301) sonra üçüncü sırada yer alıyordu. Vilayet mevcut yüzölçümüyle toplam 10 kazaya bölünmüştü. Kağızman kilometre kare ile kazalar içerisinde birinci sırada gelirken onu, kilometre kare ile Sarıkamış ve kilometre kare ile Kars kazası takip ediyordu. Buna mukabil Posof 625 ve Tuzluca 840 kilometre kare ile bin kilometre karenin altında kalıyordu. Şehir merkezleri hariç tutulduğunda iki nahiyeli kazalar; Göle, Kağızman ve Tuzluca, üç nahiyeli kazalar; Kars Arpaçay, Çıldır, Iğdır ve Posof idi. Dört ve üstü nahiyesi olan kazalar ise Ardahan ve Sarıkamış şeklinde sıralanıyordu. Buna göre vilayetin yarısı üç nahiyeden meydana gelen kazalardan müteşekkildi. Göle Kağızman ve Tuzluca toplamda kişiye ve 190 köye tekabül ediyordu. Üç kazanın nüfusu vilayetin genel nüfusunun aşağı yukarı 1/5 ine, köy sayısı itibariyle 1/4 üne denk geliyordu. Üç nahiyeli olan Kars Arpaçay, Çıldır, Iğdır ve Posof ta kişi yaşarken bu kazalara bağlı 366 köy bulunuyordu. Buna göre adı geçen kazalar vilayet nüfusunun ve köy sayısının 1/2 sini barındırıyordu. Ardahan ve Sarıkamış ta kişi ikamet ederken, 221 köy de bu kazalar dahilinde bulunuyordu. Buna göre iki kaza vilayet genel nüfusunun yaklaşık 1/3 üne ve köy sayısının ise 1/4'üne denk geliyordu. Kars kazası; şehir ile birlikte merkez, Digor ve Susuz nahiyelerinden oluşuyordu. Genelde vilayetlerde merkez kazalar, merkez kazalarda da merkez nahiyeler nüfus itibariyle diğerlerinden önde gelir. Fakat Kars kazasının nüfus verileri incelendiğinde bu kuralın çiğnendiğini ve Susuz nahiyesinin merkez nahiyeden daha kalabalık olduğu görülecektir. Kazanın toplam nüfusu olup bunun yaklaşık üçte biri şehirde yaşıyordu. Ardahan kazası; şehir, merkez, Hanak, Hoçvan ve Yalnızçam nahiyelerinden meydana geliyordu. Kaza sınırları dahilin- 394
11 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu de nüfus ve 87 köy mevcuttu. Burada da Hanak nahiyesi merkez nahiyeden kalabalık olarak öne çıkıyordu. Bununla birlikte Ardahan eski bir vilayet merkezi olmasına karşın şehir nüfusuyla kazanın 1/9 una denk geliyordu. Arpaçay; şehir ile beraber merkez, Başgedikler ve Kızılçakçak nahiyelerinden teşekkül ediyordu. Arpaçay şehir nüfusu itibariyle vilayetin en küçük yerleşim merkeziydi. Şehrin 863 nüfusuna karşılık kaza dahilinde kişi yaşıyordu. Tarımın hakim bir işkolu olması hasebiyle şehir nüfusu istenilen seviyeye ulaşamamıştır. Çıldır; şehir, merkez ile Cala ve Kurtkale nahiyelerinden müteşekkildi. Şehir nüfusu 1.307, kazanın toplam nüfusu ise idi. Merkez nahiye iki nahiyenin toplamına eş değer bir nüfusa sahipti ki, bu durum merkez kazaya bağlı köy sayısının bir hayli fazla olmasından kaynaklanıyordu. Göle vilayetin idari açıdan küçük merkezlerinden biridir. Şehir ve merkez nahiyenin dışında sadece Okam nahiyesi bulunuyordu. Kazanın toplam nüfusu iken şehir nüfusu kişiydi. Iğdır kazası; şehir, merkez ile Aralık ve Cennetabat nahiyelerinden meydana geliyordu kişilik şehir nüfusuyla Kars vilayetinin üçüncü büyük yerleşim merkeziydi. Kazanın toplamda nüfusu bulunuyordu. Merkez nahiye diğer iki nahiyenin iki katı kadar bir nüfusa sahipti ki bu durum Çıldır ile birlikte önemli bir özelliğini meydana getiriyordu. Bu hususiyet merkez nahiyeye bağlı köylerin fazlalığından kaynaklanıyordu. Bununla birlikte Cennetabat a bağlı 12 köy 551 kişilik nüfus yoğunluğuyla her iki nahiyenin üstünde olduğu gibi, Kars vilayetinde de birinci sırada gelmektedir. Kağızman şehir, merkez nahiye ile birlikte Kötek ten teşekkül ediyordu. Kazanın toplam nüfusu olup, bunun kişisi şehirde yaşıyordu. Kağızman 277 ortalama nüfus yoğunluğuyla vilayet ortalamasının (369) altında yer alıyordu. Bu yönüyle vilayetin en tenha kazası durumundaydı. 395
12 Selçuk Ural & İlyas Topçu Posof, şehir, merkez, Cilvana ve Damal nahiyelerinden müteşekkildi. Şehir vilayetin en az nüfusa sahip merkezlerinden biri olup kişiye ev sahipliği yapıyordu. Cilvana merkez nahiyeden 22 kişi de olsa kalabalık bir merkez görünümündeydi. Kazanın toplam nüfusu ise kişidir. Sarıkamış, Kars ın nahiye sayısı itibariyle en büyük, toplam nüfus itibariyle ikinci büyük kazasıydı. Şehir ve merkez nahiye dışında Bardız, Karakurut, Karaurgan ve Selim nahiyeleri bulunuyordu. Kazanın toplam nüfusu iken şehir nüfusu kişidir. Vilayet genelinde merkez nahiyenin şehirden küçük olduğu merkezlerden biri Kars, diğeri de Sarıkamış nahiyesidir. Zira merkez nahiyenin nüfusu sadece tür. Ayrıca Selim nahiyesi kişilik nüfusuyla en kalabalık nahiye olarak öne çıkmaktadır. Sarıkamış, topraklarında barındırdığı 134 köyle vilayet genelinde birinci sırada gelmektedir. Buna karşın merkez nahiyesi, Bardız ve Selim köyleri nüfus yoğunluğu itibariyle vilayet ortalamasının altındadır. Kars vilayetinin nüfus itibariyle en küçük kazası Tuzluca dır. Şehir ve merkez nahiye ile birlikte Pernavut nahiyesinden meydana geliyordu kişilik kaza nüfusunun kişisi şehirde yaşamaktaydı. Kazanın 72 köyü bulunmasına rağmen 184 kişilik ortalama nüfusla vilayet ortalamasının oldukça aşağısındaydı. Bunun nedeni 840 kilometre karelik yüzölçümü gibi görünse de Posof un 625 kilometre kareye karşılık 68 köyde 411 ortalama nüfus barındırması Tuzluca köylerinin genelde tenha olduğunu göstermektedir sayımına göre 54 köyden 1940 da 72 çıkılmış olmasına rağmen nüfus yoğunluğunun düşmesi köylerin bölünme yoluyla arttığını ispat etmektedir (Bkz. Tablo 7) Sayımında Kars ın Nüfusu 2.1. Türkiye ve Doğu Anadolu Bölgesi nin Nüfusu Türkiye nin nüfusu miktarı ve artış hızı itibariyle en kötü dönemlerinden biri yılları teşkil etmektedir. Ülke nüfusu 1940 da (nüfus artış hızı %18) iken beş yılın 396
13 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu sonunda 1945 te nüfus kişi ve nüfus artış hızı ise %10.9 şeklinde gerçekleşti. Buna göre ülke nüfusu kişi artış oluyordu (Bkz. Tablo 8). Doğu Anadolu Bölgesi ne bakıldığında ise durum daha iyi değildi te bölge nüfusu sadece artarak kişiye ulaştı. Yıllık nüfus artışı %8.7 olarak gerçekleşti ki, 1940 sayımında bu oran %23.6 idi. Buna göre bölgenin nüfus artış oranı ülkenin de gerisinde kalıyordu. (Bkz. Tablo 9) Kars Vilayeti nin Nüfus Durumu ve Özellikleri Kars, bir önceki sayıma göre kişi artışla kişilik nüfusuyla Erzurum dan sonra ikinci sırada yer alıyordu. Kars mevcut nüfus miktarıyla bölge nüfusu içerisinde %16.3 lük bir paya sahipti. Artış miktarı baz alındığında Kars, bölgenin nüfus artışının %25 ini tek başına temin ederken Diyarbakır, Siirt, Tunceli ve Hakkari ise küçülen vilayetlerdendi. Bölgenin nüfus yoğunluğu ortalaması 14 iken, Kars ve Elazığ 21 kişiyle bölgenin en yoğun iki yerleşim merkezini teşkil ediyordu. Kars 1945 sayımında 10 kazadan meydana gelirken toplam nüfusu kişiydi. Nüfusun sı erkek, si ise kadındı. Gerek toplam nüfus gerekse erkek ve kadın nüfusuyla Erzurum dan sonra ikinci sırada geliyordu (Bkz. Tablo 10). Şehir merkezlerinin nüfusu 1945 sayımında geriledi. Bir önceki dönemde 10 kazanın toplam şehir nüfusu iken 1945 te kişiye düştü. Kars kazasının nin üstünde olduğu fakat önceki sayıma göre kişi azaldığı görülmektedir ki, bu da %10 luk bir gerilemeye işaret ediyordu. En sert düşüş Sarıkamış ta yaşandı da olan şehir nüfusu 1945 te kişiye geriledi. Çıldır, Göle, Iğdır, Kağızman ve Posof şehir nüfusu azalan kazalardı. Aşağıda görüleceği üzere sıralamada Göle ile Tuzluca yer değiştiriyordu: üstü - Kars (22.360) üstü - Sarıkamış (10.513), arası - Ardahan (6.182), Kağızman (6.634), Iğdır (8.644), 397
14 Selçuk Ural & İlyas Topçu arası - Göle (2.545), Tuzluca (2.577), arası - Çıldır (1.106), Posof (1.267), den az - Arpaçay (881). Şehirlerin erkek-kadın nüfus dengesine göz atıldığında Kars ve Sarıkamış ta gruplar arasında büyük farkların olduğu görülecektir. Kars şehrinde erkek sayısı iken kadın sayısı idi. Sarıkamış ta ise erkeğe karşılık kadın bulunuyordu sayımında Kars şehrinde erkek, 6914 kadın, Sarıkamış ta erkek, 1855 kadın bulunuyordu. Bundan her iki şehirde erkek nüfusunun ciddi şekilde azaldığı görülmektedir ki, bu dünya savaşı şartlarından ötürü orduya fazla miktarda asker alınmasıyla izah edilebilir. Vilayetin Nahiye-köy/bucak-muhtarlık nüfusu olup, bir önceki döneme göre kişilik artış anlamına geliyordu. Sarıkamış nin üzerinde nüfusa sahip yegane kazaydı. Sarıkamış ta , Ardahan , Kars ve Arpaçay kişi yaşarken bunları Posof, Göle, Iğdır, Çıldır, Kağızman ve Tuzluca takip ediyordu. Önceki sayıma göre sıralama değişmezken vilayet genelinde şehir nüfusları kan kaybederken köy ve nahiyelerin büyüdüğü görülmektedir (Bkz. Tablo 11). Köy sayısı ve ortalama nüfuslarına bakıldığında vilayetin köy sayısının 771 e düştüğü, buna karşın ortalama nüfusun 413 e çıktığı görülecektir. Kazalar itibariyle Kars 97, Ardahan 87, Arpaçay 84, Çıldır 46, Göle 56, Iğdır 60, Kağızman 64, Posof 70, Sarıkamış 132 ve Tuzluca 75 köye sahip bulunuyordu. Bir önceki sayımla kıyaslandığında Kars kazası 2, Arpaçay 4, Iğdır 6, Sarıkamış 2 köy kaybetmiş olurken Tuzluca 3, Posof 2 ve Göle 2 köy artırmış, Ardahan, Çıldır ve Kağızman ise köy sayılarını korumuş görünüyordu. 771 köyün 760 ı orman dışı olup tarım ve hayvancılıkla iştigal ederken 8 köy orman içi olup kişi ikamet ederken, 3 köy ise orman kenarı olup kişi bu köylerde yaşıyordu (Bkz. Tablo 12). Köyler nüfus gruplarına göre tasnif edildiğinde;
15 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu arası 28, arası 155, arası 135, arası 139, arası 104, 500 üstü 210 köy bulunuyordu ve 1940 sayımlarıyla kıyaslandığında arası nüfusa sahip köy sayısının yarı yarıya azaldığı görülecektir nüfuslu köy sayısı 168 den 135 e düşmüştür ki, orta ölçekli köy grubu olan bu alanda daralmanın yaşandığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte 300 ve üstü köy sayısındaki artış kırsalda iktisadi ve sosyal gelişmelerin bir yansıması olarak değerlendirilmelidir. Verilerdeki en ilginç husus köy sayısının 777 den 771 e düşmesine rağmen kırsal nüfusun artması ve şehirlerin küçülmesidir. Vilayet genelinde köylerin ortalama nüfusu 413 tür. Tuzluca bir önceki sayıma göre köy sayısını ve nüfusu artırmış olmasına rağmen 206 ile yine ortalamanın altındaydı. Benzer bir durum Kağızman için de geçerliydi. Kağızman 277 den 309 a yükselmesine rağmen ortalamanın oldukça aşağısında kalıyordu. Ardahan 500 ün üstüne çıkan yegane kaza olurken diğerleri ortalamanın üstünde bir nüfus yoğunluğuna sahipti. Burada ilginç olan köy sayısı azalan Kars, Sarıkamış, Arpaçay ve Iğdır ın ortalamanın üzerinde bir rakam yakalamalarıydı. Ayrıca Sarıkamış geçen sayımın aksine bu sayımda ortalamanın üstünde yer alıyordu (Bkz. Tablo 13). Kazaların genel nüfus toplamına bakıldığında Sarıkamış ilk defa Kars ı geçerek vilayetin en büyük kazası olmayı hak ediyordu. Sarıkamış , Kars , Ardahan ve Arpaçay kişiyle ilk dördü meydana getiriyordu. Iğdır ve Posof , Göle, Kağızman ve Çıldır nin üstündeki nüfuslarıyla onları takip ederken, Tuzluca son sırada yer alıyordu: Sarıkamış Kars Ardahan Arpaçay Iğdır Posof Göle
16 Selçuk Ural & İlyas Topçu 400 Kağızman Çıldır Tuzluca Vilayetin nüfus yoğunluğu 21 olup, Tuzluca 9, Göle 15, Iğdır 17, Kağızman 18 ve Çıldır 19 kişiyle ortalamanın altında kalırken, Posof 39 kişiyle en kalabalık kazayı meydana getiriyordu (Bkz. Tablo 11) Kars Vilayeti nin İdari Yapısı ve Nüfus Durumu 1945 sayımında Kars vilayeti önceki sayım gibi 10 kazadan meydana geliyordu. Vilayetin toplam yüzölçümü kilometre karedir. Bir önceki sayımda vilayetin yüzölçümü kilometre kare olduğuna göre vilayetin idari büyüklüğü değişmiş oluyordu. Aynı zamanda kazaların da yüzölçümleri büyük oranda değişti. Sarıkamış kilometre kare ile birinci sıraya yerleşirken onu Kars 2.948, Iğdır kilometre kareyle takip ediyordu. Posof 797 kilometre ile onuncu sırada yer alırken, bir önceki sayımın birincisi olan Kağızman topraklarının yarısına yakınını kaybederek kilometre kareye geriliyordu. Kaza topraklarının Tuzluca ve Iğdır a eklendiği verilerden görülmektedir. Vilayetin genel nüfusu ve sınırları büyümüş olmasına rağmen kazaların idari yapıları 1945 sayımında herhangi bir değişikliğe uğramamıştır. Kars kazası; Kars, Digor ve Susuz nahiyelerinden meydana geliyordu. Susuz nüfus itibariyle en büyük nahiye durumundaydı. Kazanın 97 köyünün 35 i merkez, 34 ü Susuz ve 28 i Digor nahiyesine bağlıydı. Ardahan; merkez, Hanak, Hoçvan ve Yalnızçam nahiyelerinden oluşuyordu. Kazanın en büyük nahiyesi Hanak olup merkez nahiye onu takip ediyordu. Kazaya bağlı 87 köyün 23 ü merkez, 26 sı Hanak, 20 si Hoçvan ve 18 i Yalnızçam nahiyesinin sınırları dahilinde bulunuyordu. Arpaçay; merkez, Başgedik ve Kızılçakçak nahiyelerinden müteşekkildi. Kazanın en büyük nahiyesi Arpaçay idi. Kazanın dahilinde bulunan 84 köyden Arpaçay 31, Başgedik 26, Kızılçakçak 27 köye sahipti.
17 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Çıldır üç nahiyeli bir kazaydı. Merkezin dışında Cala ve Kurtkale nahiyeleri bulunuyordu. Merkez nahiye kaza nüfusunun yarısından fazlasını barındırıyordu. Buna mukabil Tuzluca ile birlikte vilayetin en küçük yerleşim merkezlerindendi. Çıldır mevcut köy sayısı itibariyle vilayetin en küçük kazası durumundaydı. 46 köyün 23 ü Çıldır nahiyesi, 9 u Cala ve 14 ü Kurtkale sınırları içindeydi. Göle iki nahiyeli kazalarından biri olup, merkez ve Okam nahiyesinden meydana geliyordu. Nüfus ve köy sayısı itibariyle Çıldır ın üstünde yer alıyordu. Merkez nahiye kaza nüfusunun yarısına yakınını barındırıyordu. Mevcut 56 köyün 30 u merkez, 26 sı ise Okam nahiyesine bağlıydı. Iğdır vilayetin önemli kazalarından birini teşkil ediyordu. Şehir nüfusu itibariyle Kars ve Sarıkamış tan sonra üçüncü sırada geliyordu. Merkez, Aralık ve Cennetabat nahiyelerinden oluşuyordu. Merkez nahiyesi nüfus ve köy sayısı itibariyle birinci sırada geliyordu. Kazaya bağlı 60 köyün 43 ü merkez, 6 sı Aralık ve 11 i ise Cennetabat nahiyesi dahilindeydi. Vilayet dahilinde oransal olarak merkez nahiyeye bu kadar köyün bağlı olduğu bir başka kaza örnek gösterilemez. Kağızman merkez ve Kötek nahiyelerinden oluşuyordu. 64 köyün 41 i merkez, 23 ü ise Kötek e bağlı olmasına karşın merkez nahiyesi , Kötek ise nüfusa sahipti. Bu da Kötek e bağlı köylerin daha kalabalık olduğunu gösteriyordu. Kağızman şehir nüfusu itibariyle dördüncü sırada geliyordu. Ardahan ın yarı nüfusuna sahip olmasına rağmen şehir nüfusunun yüksekliği, kazanın ticaret merkezi olduğunu işaret etmektedir. Posof üç nahiyeden; merkez, Cilvana ve Damal dan meydana geliyordu. Nahiye nüfusları gibi köy sayıları da birbirine yakındı. Merkez nahiyenin 26, Cilvana nın 24 ve Damal ın 20 köyü bulunuyordu. Sarıkamış kaza nüfusu itibariyle vilayetin en büyük yerleşim merkezi olmasını beş nahiye ve 132 köye sahip olmasına 401
18 Selçuk Ural & İlyas Topçu 402 borçludur. Kazanın merkez nahiyeyle birlikte Bardız, Karakurt, Karaurgan ve Selim nahiyeleri bulunuyordu. 132 köyün ancak 12 si merkez nahiyeye bağlı iken, Bardız ın 19, Karakurt un 31, Karaurgan ın 17 ve Selim in 53 köyü mevcuttu. Bununla birlikte merkez nahiye nüfus itibariyle en küçük yerleşim yeriydi. Selim nüfusuyla Çıldır ve Tuzluca kazalarından dahi büyüktü. Tuzluca nüfus itibariyle vilayetin en küçük kazası olma hüviyetine sahipti. Merkez ve Pernavut olmak üzere iki nahiyesi bulunuyordu. Kazanın mevcut 75 köyünün 46 sı merkez, 29 u ise Pernavut nahiyesine bağlıydı (Bkz. Tablo 14). Sonuç İkinci Dünya savaşı yıllarında Türkiye 1940 ve 1945 te olmak üzere iki sayım geçirdi sürecinde veriler Türkiye nin, Doğu Anadolu Bölgesi nin ve onun içinde Kars vilayetinin nüfusunun arttığını bununla birlikte nüfus artış hızının sürekli düşme eğiliminde olduğunu kayıt ve teyit ediyordu. Kars sahip olduğu nüfus potansiyeliyle bölgenin Erzurum dan sonra ikinci büyük vilayeti durumundaydı. Türkiye nin nüfus artış hızı 1935 te 22.9 iken savaş şartlarından ötürü 1940 da 18 e, 1945 te ise 10.9 a geriledi. Benzer durum Doğu Anadolu bölgesi için geçerliydi te 38 olan artış hızı 1940 da 23.6 ya, 1945 te ise 8.7 ye düştü. Kars ın iki sayım arasında civarında artış yakalaması bu durumla izah edilebilir. Kaza ve nahiye nüfuslarında da dalgalanma söz konusudur. Örneğin 1940 da Kars şehir merkezi nüfusu iken 1945 te vilayetin nüfusu artmış olsa da şehir nüfusu a geriledi. Aynı şekilde nüfusları hızla düşmüştür. kazaların şehir Kars vilayeti her iki sayımda idari yapısını muhafaza etmekle birlikte yüzölçümünde ve dolayısıyla kazaların sınırlarında da değişimler yaşandı. Vilayet 10 kaza ve 30 nahiye şeklinde teşkilatlandırılırken yüzölçümü 1945 te kilometre kareden kilometre kareye çıkarıldı. Fakat aynı sayımda köy sayısı 777 den 771 e geriledi.
19 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Vilayetin en büyük kazaları Kars, Sarıkamış, Ardahan ve Arpaçay şeklinde sıralansa da son sayımda Sarıkamış Kars kazasını geride bırakarak birinci sıraya yerleşti. Bununla birlikte şehir nüfusları esas alındığında Iğdır, Kars ve Sarıkamış tan sonra üçüncü büyük merkez durumundaydı. Ayrıca Arpaçay 881 kişilik şehir nüfusuyla sonunca sırada geliyordu. Kars genelinde köy sayısı 1940 da 777 olup ortalama köy nüfusu 369 a tekabül ediyordu te köy sayısı 771 e gerilerken ortalama köy nüfusu 413 e yükseliyordu da küçük nüfuslu köylerin sayısı 52 iken 1945 te bu sayı 28 e düşerken 300 ve üstü nüfuslu köy sayısı hızla artıyordu. Buna göre köylerin her geçen yıl kalabalıklaşmasına rağmen şehirlerin nüfusunun gerilemesi ancak savaştan ötürü hayat ve geçim şartlarının zorlaşması ile sağlık ve diğer hizmetlerin yetersizliğiyle izah edilebilir. Kaynaklar Resmi Yayınlar Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü, 2000 Genel Nüfus Sayımı Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri, Ankara, 2002 Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara. Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, Ankara. BCA, / BCA, / BCA, / BCA, / DİGM, Türkiye de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50 Yılı, Ankara, Kitap ve Makaleler Kodal, Tahir, Türkiye Cumhuriyeti nin İlk Nüfus Sayımında 403
20 Selçuk Ural & İlyas Topçu Çorum Vilayetinin Nüfus Özellikleri, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 19, 2009, Sayı 1, s Toker, M. Tarhan, Kars (Coğrafya, Tarih, Ekonomi), Kars Basımevi, Ekler Tablo Genel Nüfus Sayımında Türkiye Nüfusu 10 Sayım- Mutlak Rakam- Artış Farkı Yıllık lar lar Ortalama Artış E K Toplam E K Toplam Tablo 2- Doğu Anadolu Bölgesi nin Nüfusu 11 Sayım Yılları Mevcut Nüfus Fark Yılda Ortalama Artış Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s. 8.
21 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Tablo 3- Doğu Anadolu Vilayetleri 12 Vilayetler Mevcut Nüfus Yüzölçümü Yoğunluk Erkek Kadın Yekûn Kars Elazığ Diyarbakır Gümüşhane Erzurum Erzincan Siirt Bitlis Tunceli Ağrı Muş Bingöl Van Hakkari Yekûn Tablo 4- Kars Vilayeti nin Nüfusu Ve Yoğunluğu 13 Şehirde Nahiye ve Köy- Yekûn Ka- lerde zalar Er Ka Ye Er- Ka Yek Er- Ka Yek Y. N ke dın kû kek dın ûn kek dın ûn Ö. k n O Mer BİGM, 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 20 İlk Teşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s
22 Selçuk Ural & İlyas Topçu kez Arda da han Arpa pa çay Çıl dır Göle Iğdır Ka ğız man Posof Sarı ka mış Tuz luca Yekû n Tablo 5- Kazalar İtibariyle Köy Adedi ve Ortalama Nüfus Vilayetler ve Köy Ortalama Köy Ade- Ortalama Kazalar Adedi Köy Nüfusu di Köy Nüfusu Merkez Kazası Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 20 İlk Teşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s.51.
23 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Ardahan Arpaçay Çıldır Göle Iğdır Kağızman Posof Sarıkamış Tuzluca Yekûn Tablo 6- Nüfus Grupları İtibariyle Köy Adedi ve Nüfusları 15 S.Y K. Nü K. Nü- K. Nü- K. Nü- K. Nü- S fus S fus S fus S fus S fus S.Y Genel Toplam K. Nü- K. Nü- K. Nü- K. Nü- K. Nü- S fus S fus S fus S fus S fus Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 20 İlk Teşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s
24 Selçuk Ural & İlyas Topçu Tablo 7- Kaza ve Nahiyelerin Nüfusu ve Köy Adedi 16 Nahiyeler Erkek Kadın Yekûn Köy Adedi Ortalama Nüfus 1. Kars Merkez Kazası Şehir MerkezNahiye Digor Susuz Yekûn Ardahan Şehir MerkezNahiye Hanak Yalnızçam Hocvan Yekûn Arpaçay Şehir MerkezNahiye Başgedikler Kızılçakçak Yekûn Çıldır Şehir MerkezNahiye Cala Kurtkale Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 20 İlk Teşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı, s.346.
25 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Yekûn Göle Şehir MerkezNahiye Okam Yekûn Iğdır Şehir MerkezNahiye Aralık Cennetabat Yekûn Kağızman Şehir MerkezNahiye Kötek Yekûn Posof Şehir MerkezNahiye Cilvana Damal Yekûn Sarıkamış Şehir MerkezNahiye Bardız Karakurt
26 Selçuk Ural & İlyas Topçu Karaurgan Selim Yekûn Tuzluca Şehir MerkezNahiye Pernavut Yekûn İcmal Şehir ve Kazalar Nahiye ve Köyler Umumi Yekûn Tablo Genel Nüfus Sayımında Türkiye Nüfusu 17 Sa- Mutlak Rakamlar Cinsi- Artış Farkı Orta- yım yet lama Oranı Artış E K Toplam E K E K Toplam Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s.3.
27 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Tablo 9- Doğu Anadolu da Nüfus Miktarı ve Artış 18 Sayım Yılla- Mevcut Nüfus Sayımlar Arasındaki Yılda Ortalama rı Fark Artış Tablo 10- Doğu Anadolu Vilayetlerinin Nüfusu 19 İller Mevcut Nüfus Yoğunluk E K T Kars Elazığ Diyarbakır Gümüşhane Erzurum Erzincan Siirt Bitlis Tunceli Ağrı Muş Bingöl Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s
28 Selçuk Ural & İlyas Topçu Van Hakkâri Toplam Tablo 11- Kars Vilayetinin Nüfusu ve Yoğunluğu 20 İlçe- Şehirler Bucak ve Muh- Toplam Y. Yo- ler tarlıklar Ö ğun- luk E K T E K T E K T Kars Arda da han Ar paçay Çıl dır Göle Iğdır Kağız ğız man Posof Sarı ka mış Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s.17.
29 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Tuz luca Tablo 12- İlçelerin Muhtarlık Sayısı ve Ortalama Nüfus 21 İl ve İlçeler Muhtarlık Ortalama Muhtarlık Ortalama Sayısı Nüfus Sayısı Nüfus Kars Ardahan Arpaçay Çıldır Göle Iğdır Kağızman Posof Sarıkamış Tuzluca Toplam Tablo 13- Nüfus Grupları İtibariyle Muhtarlık Sayısı ve Nüfusları Sayım Yılları M. Nüfus M. Nü- M. Sayısyısyısı Safus Sa- Nüfus M. Nü- M. Nüyısyısı Safus Safus Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s
30 Selçuk Ural & İlyas Topçu Toplam Sayım Yılları M. Sa yı sı Nü fus M. Sayısı Nüfus M. Nüfus M. Nü- M. Sayısyısyısı Safus Sa- Nüfus Tablo 14- İlçe-Bucak Nüfusu ve Muhtarlık Sayısı 23 Bucak Erkek Kadın Toplam Muhtarlık Sayısı 1. Kars Merkez İlçe Şehir Merkez Bucağı Digor Susuz Toplam Ardahan Şehir Merkez Bucağı Hanak Hoçvan Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü, 21 İlk Teşrin 1945 Genel Nüfus Sayımı, s.318.
31 İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Kars'ın Nüfusu Yalnızçam Toplam Arpaçay Şehir Merkez Bucağı Başgedik Kızılçakçak Toplam Çıldır Şehir Merkez Bucağı Cala Kurtkale 3ç Toplam Göle Şehir Merkez Bucağı Okam Toplam Iğdır Şehir Merkez Bucağı Aralık Cennetabat Toplam Kağızman Şehir Merkez Bucağı
32 Selçuk Ural & İlyas Topçu Kötek Toplam Posof Şehir Merkez Bucağı Cilvana Damal Toplam Sarıkamış Şehir Merkez Bucağı Bardız Karakurt Karaurgan 3ç Selim Toplam Tuzluca Şehir Merkez Bucağı Pernavut Toplam Genel Toplam Şehir ve İlçeler Bucak ve Muhtarlıklar Genel Toplam
Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Kafkas University Journal of the Institute of Social Sciences Sonbahar Autumn 2016, Sayı Number 18, 503-529 DOI:10.9775/kausbed.2016.027 Gönderim Tarihi:
İSMMMO nun İşsizliğin Göç Haritası başlıklı raporunda yer alan saptamalar şöyle:
LİZBON YOLU 3 YILDA, 14 MİLYONA İŞ BULMAKTAN GEÇİYOR 24 yılda 6 milyon kişiye istihdam yaratan Türkiye nin AB hedefini yakalaması için 2010 a kadar 14 milyon kişiye istihdam yaratması gerekiyor. İSMMMO