Ayrık Zamanlı Sistem Simülatörü Discrete Time System Simulator - PDF
Download "Ayrık Zamanlı Sistem Simülatörü Discrete Time System Simulator"
1 Ayrık Zamanlı Sistem Simülatörü Discrete Time System Simulator 1 Metin Hatun * 1 Fahri Vatansever * 1 Faculty of Engineering Electrical-Electronics Engineering Dept. Uludag University Turkey Özet Doğal olarak fiziksel sistemlerin matematiksel modelleri sürekli zamanda ifade edilmesine rağmen sayısal elektronikteki (bilgisayarlar mikroişlemciler mikrodenetleyiciler vb.) gelişmelere paralel olarak sistemlerin analiz ve tasarımında ayrık zaman modelleri yaygın kullanılmaktadır. Bu durumda tasarım ayrık zaman modeller kullanılarak yapılmakta veya sürekli zaman modellerle yapıldıktan sonra gerçekleme öncesinde ayrıklaştırma yoluna gidilmektedir. Gerçekleştirilen çalışmada; analiz tasarım ve eğitim amaçlarıyla kullanılabilen ayrık zamanlı sistem simülatörü geliştirilmiştir. Kullanıcı dostu simülatör; sistemlerin sürekli ve ayrık zaman transfer fonksiyonlarını oluşturma birbirlerine dönüştürme sistemlere ait birçok temel parametreleri (kutuplar sıfırlar dc kazanç vb.) bulma zaman (birim dürtü birim basamak tanımlı işaret vb.) ve frekans (Bode Nyquist Nichols vb.) domeni cevapları çizdirme kutup-sıfır veya köklerin yer eğrileri gösterme bazı temel denetleyicilerin (P PD PI PID v.b.) kullanılması durumundaki kapalı çevrim sistem cevapları elde etme gibi birçok özelliği barındırmaktadır. Böylece ayrık zamanlı sistemlerin analizi tasarımı ve öğretimi; kolay hızlı ve etkin bir şekilde gerçekleştirilebilmektedir. Anahtar kelimeler: Ayrık zamanlı sistem ayrıklaştırma simülatör. Abstract Although the mathematical models of physical systems are expressed in continuous time naturally discrete time models are widely used for systems analysis and design in parallel with the development of digital electronic (computers microprocessors microcontrollers etc.). Thus the design is made using discrete time models or continuous time models which is discretized before its implementation. In the performed study a discrete-time system simulator which can be used for analysis design and education purposes is developed. The user-friendly simulator has many features such as creating continuous and discrete time transfer functions of systems and converting to each other obtaining many basic parameters (poles zeros dc gain etc.) belonging to the systems plotting time (unit impulse unit step defined signal etc.) and frequency (Bode Nyquist Nichols etc.) domain responses showing pole-zero maps and root locus plots obtaining closed-loop response when some basic controllers (P PD PI PID etc.) are used. Thus analysis design and teaching of discrete-time systems can be carried out easy fast and effectively. Key words: Discrete time system discretization simulator. 1. Giriş Mühendislik alanında sistemlerin özellikleri ve denetimleri önemli yer tutmaktadır. Bu nedenle teorik ve pratik uygulamalarda sistemlerin ayrıntılı analizleri gerekmektedir. Sayısal *Corresponding author: Address: Faculty of Engineering Electrical-Electronics Engineering Dept. Uludag University Bursa TURKEY. address: Phone:
2 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain 1808 elektronikteki hızlı gelişmeler özellikle ayrık zamanlı sistemlerin analiz ve tasarımlarını daha da ön plana çıkarmıştır. Sürekli zamandan ayrık zamana geçiş aşamasındaki örnekleme kuantalama ayrıklaştırma sayısal dönüşümler ve hesaplamalar gibi birçok önemli etken sistemin çalışmasını doğrudan etkilemektedir. Bu etkileri mühendislik eğitimi aşamasında ayrıntılı kavramak ve sonraki meslek hayatlarında uygulamak teknik elemanlar için önemlidir. Son yıllarda bilgisayar dünyasındaki gelişmelerle orantılı olarak bilgisayar destekli tasarım bilgisayar destekli mühendislik bilgisayar destekli eğitim gibi kavramlar yaygınlaşmaktadır. Bu doğrultuda birçok mühendislik alanına yönelik yazılımlar multimedya gereçler etkileşimli web sayfaları sanal laboratuarlar vb. hazırlanmaktadır [1-5]. Gerçekleştirilen çalışmada ayrık zamanlı sistemlerin analizi ve denetimi için bir uygulama simülatörü geliştirilmiştir. Kullanıcı dostu etkileşimli simülatör ile sistemlere ait matematiksel modeller (transfer fonksiyonları) tanımlama birbirlerine dönüştürme sistemlerin önemli parametrelerini ve zaman veya frekans boyutundaki cevapları hem sayısal hem de grafiksel olarak elde edilebilme ilgili sistemlerin denetleyicilerle kapalı çevrim kontrollerini gerçekleştirme gibi birçok işlemler yapılabilmektedir. Böylece kullanıcılar ayrık zamanlı sistemlerin analiz ve tasarımlarını karşılaştırmalı olarak gerçekleştirebilmektedirler. 2. Ayrık Zamanlı Sistemler Doğadaki tüm işaretlerin kaynakları sürekli olmasına karşın gelişen teknolojiye paralel olarak sayısal işaretlerin/sistemlerin kullanımı çok artmıştır. Sürekli zamandan örneklenerek alınan işaretin işlenmesi için sayısal filtrelere ihtiyaç vardır. Aynı şekilde sürekli zamanlı bir sistemi sayısal bir denetleyici ile kontrol etmek için de sistemin ayrık zamanlı transfer fonksiyonu gerekmektedir. Bu amaçla s-domeninden z-domenine dönüşüm yöntemleri kullanılır. En yaygın kullanılan dönüşüm yöntemleri Tablo 1 de özetlenmektedir [6-10]. Tablo 1. Ayrık zaman sürekli zaman dönüşüm yöntemleri Dönüşümün adı s-domeni z-domeni dönüşümü z-domeni s-domeni dönüşümü Sabit birim dürtü ( ) [ ( )] ( ) [ ( )] dönüşümü Sıfırıncı derece tutucu eşdeğeri dönüşümü Birinci derece tutucu eşdeğeri dönüşümü Bilineer (Tustin) dönüşümü Eşleştirilmiş kutup-sıfır dönüşümü ( ) [ ( )] ( ) [ ( )] ( ) [ ( ) ( )] ( ) [ ( )] ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ( ) ) ( ( ) )
3 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain 1809 Kontrol uygulamalarında yaygın olarak oransal-integral-türevsel (PID) denetleyicilerin değişik kombinasyonları kullanılmaktadır. Bunlardan PD PI ve PID denetleyicilerin sürekli zaman ve ayrık zaman denklemleri Tablo 2 de verilmektedir [6-10]. Tablo 2. Bazı denetleyici denklemleri Denetleyici Tipi Sürekli Zaman Denetleyici Denklemleri Ayrık Zaman Denetleyici Denklemleri PD Denetleyici ( ) ( ) PI Denetleyici ( ) ( ) PID Denetleyici ( ) ( ) 3. Geliştirilen Simülator Gerçekleştirilen çalışmada ayrık zamanlı sistemler için MATLAB tabanlı simülatör geliştirilmiştir. Simülatöre ait ana ekran görüntüsü Şekil 1'de verilmektedir. Ana ekranda yer alan menü ve seçeneklerinin işlevleri Tablo 3'te özetlenmektedir. Şekil 1. Simülatörün ana ekranı Tablo 3. Simülatör menüleri ve işlevleri Menü Ekran görüntüsü İşlevi Dosya Transfer fonksiyonu Analiz Tasarım Yeni simülasyonlar gerçekleştirme Simülasyon sonuçlarını sayısal veya grafiksel olarak kaydetme Simülasyon sonuçlarını yazdırma Programdan çıkış Transfer fonksiyonlarını sürekli veya ayrık zamanda ve farklı biçimlerde tanımlayabilme/oluşturabilme ile birbirine dönüştürme Sisteme ait birçok parametre ve cevapların hem sayısal hem de grafiksel olarak gözleyebilme Sistemin farklı denetleyicilerle tepkisini değerlendire Yardım Simülatöre ait bilgiler ve yardım konularını inceleyebilme
4 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain 1810 Simülatörün "Transfer fonksiyonu" modülüne ait ekran görüntüsü Şekil 2'de görülmektedir. Burada kullanıcı tanımlayacağı/oluşturacağı transfer fonksiyonunu pay-payda veya sıfır-kutupkazanç biçiminde hem sürekli zamanda (s-domeni) hem de ayrık zamanda (z-domeni) girebilmektedir. Ayrıca örnekleme zamanı girilerek ayrıklaştırma işlemleri yapılabilmektedir. Bunun yanında sürekli veya ayrık zamanda tanımlanan transfer fonksiyonları birbirlerine dönüştürülebilmektedirler. Bu yöntemler sürekli zamandan ayrık zamana dönüşüm için girişlerde sıfırıncı derece tutucu girişlerde doğrusal enterpolasyon sabit birim dürtü ayrıklaştırma bilineer (Tustin) yaklaşımı ve eşleştirilmiş kutup-sıfır yöntemi; ayrık zamandan sürekli zamana dönüşüm için de sabit birim dürtü ayrıklaştırma haricindeki yukarıda adı geçen yöntemler yer almaktadır (Bkz. Tablo 1). Böylece kullanıcı sistem transfer fonksiyonları ve birbirleri arasındaki dönüşümleri/ilişkileri açıkça görebilmektedir. Şekil 2. Simülatörün transfer fonksiyonu tanımlama/oluşturma ekranı Simülatörün "Analiz" modülü ana ekranı Şekil 3'te görülmektedir. Bu ekranda daha önceden "transfer fonksiyonu" menüsüyle tanımlanmış/oluşturulmuş olan sistemin transfer fonksiyonu; sistemin sıfırları kutupları DC kazancı doğal frekansları ve sönüm faktörleri gibi önemli parametreleri listelenmektedir. Bunun yanında kullanıcının seçeceği sistem diyagramları (Bode Nyquist Nichols kutup-sıfır haritası köklerin yer eğrisi veya ayrı bir ekranda bunların tümü) görülebilmektedir. Ayrıca sistemin birim basamak birim dürtü veya Şekil 4'te görülen ekranda tanımlanabilen sinüs kare darbe testere dişi veya üçgen işaretleri cevapları da çizdirilebilmektedir. Böylece kullanıcı sistemler hakkında ayrıntıları bilgilere/verilere ulaşabilmektedir. Simülatörün "Tasarım" modülüne ait ekran görüntüsü Şekil 5'te verilmektedir. Burada daha önceki modüllerde tanımlanan sistem için P PI PD veya PID denetleyici türlerinden biri seçilmekte ilgili katsayıları (Bkz. Tablo 2) girilmekte ve kapalı çevrim sistemin birim basamak
5 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain 1811 cevabı çizdirilebilmektedir. Bu şekilde kullanıcı denetleyici türlerinin ve katsayılarının sisteme etkilerini açıkça görebilmektedir. Şekil 3. Simülatörün analiz ekranı Şekil 4. Simülatörün işaret üretme ekranı Şekil 5. Simülatörün tasarım ekranı Birinci simülasyon olarak sırasıyla -domeninde ve pay-payda şeklinde ( ) olan
6 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain domeninde ve sıfır-kutup-kazanç şeklinde sıfırları ; kutupları ve kazancı olan -domeninde ve pay-payda şeklinde ( ) olan transfer fonksiyonunun tanımlanmasına ait ekran görüntüleri Şekil 6'da verilmektedir. Şekil 6. Transfer fonksiyonu tanımlama/oluşturma örnek ekran görüntüleri İkinci simülasyon olarak ( ) transfer fonksiyonuyla tanımlanan sistemin analiz modülüne ait bazı örnek ekran çıkıtları Şekil 7'de görülmektedir.
7 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain 1813 Şekil 7. Analiz modülü örnek ekran görüntüleri Üçüncü simülasyon olarak fiziksel parametreleri R a 1 L a 0. 5 H J 0.01 kgm s B 0. 1 Nms K b 0.01 V ( rad / s) K i 0.01 Nm/ A olan DA motorunun hız denetimine ait örnek ekran görüntüleri Şekil 8'de verilmektedir. DA motorun açısal hız kontrol transfer fonksiyonu Ki La J 2 G( s) 2 2 R R B K K s 12s a B s a b i s La J La J dir. 2 / 2
8 M. HATUN and F. VATANSEVER / ISITES2015 Valencia -Spain 1814 Şekil 8. Tasarım modülü örnek ekran görüntüleri 4. Sonuçlar Gerçekleştirilen çalışmada ayrık zamanlı sistemlerle ilgili eğitim analiz ve denetleyicilerle kontrol tasarımında kullanılmak üzere kullanıcı dostu simülatör geliştirilmiştir. Bu simülatör ile kullanıcının fiziksel sisteme ait farklı tür (pay-payda sıfır-kutup-kazanç) ve zaman domenlerinde (sürekli ayrık) tanımlayabildiği transfer fonksiyonları arasındaki dönüşümleri gerçekleştirebilmekte; sistemin birçok parametresini ve zaman/frekans boyutu cevaplarını sayısal ve grafiksel olarak gözlemleyebilmekte; farklı denetleyici türleriyle sistemin kontrolünü yapabilmektedir. Böylece eğitim analiz ve uygulama kısmında konuların/kavramların sunumu kolaylıkla görsel olarak desteklenmekte parametre değişimlerinin etkileri gözlenebilmekte; en uygun değerler kolaylıkla ve etkin olarak seçilebilmektedir. Kaynaklar  MATLAB The MathWorks Inc  LabVIEW The National Instuments  Vatansever F Hatun M. Sistem analizi eğitim simülatörü tasarımı ISITES  Shanku N Sharko G Prifti E. Toward virtual real laboratory on electric power system engineering courses a successful experience. Int J Pure Appl Sci Technol. 2011; 4(2):  Saliah HH Nurse E Abecassis A. Design of a generic interactive virtual and remote electrical engineering laboratory. 29th ASEE/IEEE Frontiers in Education Conference. FIE ; 2(12C6):  Franklin GF Powel JD Workman M. Digital control of dynamic systems. 3rd ed. California: Addison Wesley;  Phillips CL Nagle HT. Digital control system analysis and design. 3rd ed. New Jersey: Prentice Hall;  Ogata K. Discrete-time control systems. 2nd ed. New Jersey: Prentice Hall;  Kuo BC. Digital control systems. 2nd ed. Florida: Sounders College Publishing;  Katz P. Digital control using microprocessors. New Jersey: Prentice Hall; 1981.
KONTROL SİSTEMLERİ LABORATUARI İÇİN MATLAB TABANLI EĞİTİM SETİ. Mehmet Fatih ÖZLÜK YÜKSEK LİSANS TEZİ ELEKTRİK EĞİTİMİ
KONTROL SİSTEMLERİ LABORATUARI İÇİN MATLAB TABANLI EĞİTİM SETİ Mehmet Fatih ÖZLÜK YÜKSEK LİSANS TEZİ ELEKTRİK EĞİTİMİ GAZİ ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ŞUBAT 2011 ANKARA Mehmet Fatih ÖZLÜK tarafından