Uploaded by Mine Nur Türk
AÇIKLAMALAR .................................................................................................................... ii GĠRĠġ ....................................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ - 1 ................................................................................................... 3 1. YAPILACAK ĠġE UYGUN PLC SEÇME .......................................................................... 3 1.1. PLC Tanım ve Türleri ................................................................................................... 3 1.2. PLC‟ nin Kullanım Amacı ve Alanları ......................................................................... 5 1.3. PLC ile Röle Sistemleri Arasındaki Farklar ve Avantajları .......................................... 9 1.4. PLC Parçalarının Yapısı ve Fonksiyonları .................................................................. 10 1.5. PLC Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar ................................................................. 16 UYGULAMA FAALĠYETĠ ............................................................................................. 19 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 20 ÖĞRENME FAALĠYETĠ - 2 ................................................................................................. 22 2. PLC CĠHAZINA GĠRĠġ VE ÇIKIġ ELEMANLARINI BAĞLAMA ............................... 22 2.1. PLC Besleme Bağlantısı ............................................................................................. 22 2.2. PLC GiriĢ Elemanları ve PLC‟ye Bağlantıları ............................................................ 23 2.2.1. Temaslı Algılayıcılar ........................................................................................... 23 2.2.2. Temassız Algılayıcılar ......................................................................................... 27 2.3. PLC ÇıkıĢ Elemanları ve Bağlantı Özellikleri ............................................................ 58 2.3.1. ÇıkıĢ Kontrol Lambaları ...................................................................................... 58 2.3.2. Küçük Motorlar ................................................................................................... 59 2.3.3. Selonoid Valfler ................................................................................................... 59 2.3.4. Röle ve Motorlar .................................................................................................. 60 2.4. GiriĢ ve ÇıkıĢların Adreslenmeleri ve Ġfade EdiliĢleri ................................................ 62 2.4.1. Program ............................................................................................................... 62 2.4.2. Komut .................................................................................................................. 62 UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 65 PERFORMANS DEĞERLENDĠRME ......................... Hata! Yer iĢareti tanımlanmamıĢ. ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 67 ÖĞRENME FAALĠYETĠ - 3 ................................................................................................. 68 3. PLC‟LĠ KONTROL DEVRELERĠNĠN ÇĠZĠMĠ................................................................ 68 3.1. GiriĢ Elemanlarının Besleme ve PLC Bağlantılarının Çizimi .................................... 68 3.2. ÇıkıĢ Elemanlarının Besleme ve PLC Bağlantılarının Çizimi .................................... 68 UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 71 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 72 MODÜL DEĞERLENDĠRME .............................................................................................. 73 ÖNERĠLEN KAYNAKLAR .................................................................................................. 75 KAYNAKÇA ......................................................................................................................... 76
KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOġUL YETERLĠK 523EO0052 Elektrik Elektronik Teknolojisi Otomasyon Sistemleri Temel PLC Sistemleri PLC‟nin tanıtımı, yapısı, çalıĢma prensibi, giriĢ çıkıĢ üniteleri ile algılayıcılar ve çıkıĢ elemanlarının bağlantılarını içeren öğrenme materyalidir. 40/16 Lojik Uygulamaları modüllerini tamamlamıĢ olmak Sisteme uygun PLC ve giriĢ çıkıĢ elemanlarını seçerek bağlantısını yapmak. Genel Amaç Bu modül ile PLC cihazını seçerek giriĢ ve çıkıĢ elemanlarının bağlantılarını hatasız yapabileceksiniz. Amaçlar 1. Sisteme uygun PLC cihazını seçebileceksiniz. 2. PLC‟li kumanda ve kontrol sistemleri için gerekli giriĢ ve çıkıĢ elemanlarını seçip TSE iç tesisleri yönetmeliği iĢ güvenliği standardı ve bağlantı tekniğine uygun olarak bağlayabileceksiniz. 3. PLC‟li kumanda ve kontrol sistemlerini normlara uygun çizebileceksiniz. Atölye ve laboratuar ortamında uygulamalı olarak yapılacaktır.ÇeĢitli firmaların ürettikleri PLC „ler ve PLC eğitim setleri, algılayıcıler,algılayıcı eğitim setleri,iĢ elemanları (pnomatik –hidrolik valfler,röle ve kontaktörler, motorlar vb..), el aletleri, ölçü aletleri, televizyon, DVD, VCD, tepegöz, projeksiyon, bilgisayar ve donanımların bulunduğu ortamlarda uygulanır. Her bir faaliyet sonunda kendi kendinizi değerlendire bileceğiniz ölçme araçları yer almaktadır. Bu ölçme araçlarını kendi kendinize uygulayarak faaliyet sonunda kendi durumunuzu değerlendirebileceksiniz. Modül sonunda modül ile kazanmanız gereken yeterliği kazanıp kazanmadığınızı ölçen ölçme aracı öğretmeniniz tarafından hazırlanarak size uygulanacaktır.
asansör sistemleri. Bu modülü baĢarı ile tamamladığınızda PLC hakkında bilgi ve beceri sahibi olacaksınız. bu sistemlere büyük esneklik veren programlanabilen cihazlar oluĢturmaktadır. Ġlk önce analog kontrolle baĢlayan elektronik kontrol sistemleri zamanla yetersiz kalınca. Bunlardan bazıları enerji dağıtım sistemleri. Lojik temelli röle sistemlerine alternatif olarak tasarlandıklarından PROGRAMLANABILIR LOJIK KONTROLÖR (Programmnable Logic Controller) adı verilmiĢtir. çözüm için analog sistemlerden sayısal kökenli sistemlere geçilmiĢtir. bir cismi itme veya çekmede kullanılan pnomatik silindirleri süren elektrovalfler. motor hız kontrolü vb.GĠRĠġ GĠRĠġ Sevgili Öğrenci. PLC‟lerin ortaya çıkarılma amacı. Bu sebeplerden dolayı PLC'lerin oldukça geniĢ kullanım alanları vardır. PLC bir bilgisayara benzetilirse. Algılayıcılara örnek olarak herhangi bir metali algılayan endüktif algılayıcı. Günümüzde otomasyon teknolojisinin çok hızlı bir geliĢme içinde olduğu görülmektedir. 1 . karmaĢık fabrika otomasyonları. çıkıĢlara bağlanan elemanlara da iĢ elemanı denir. lambalar uygun örnektirler. Yine çıkıĢlarında ekran yerine basit çıkıĢ bağlantıları vardır. PLC giriĢine uygun gerilim vermede kullanılan buton ve anahtarlar verilebilir. Gerçekte PLC‟ler mikroiĢlemciler ya da mikrodenetleyiciler kullanılarak gerçekleĢtirilmiĢ cihazlardır. günümüzde endüstride hemen hemen her alanda özellikle el değmeden gerçekleĢtirilen üretimlerde kullanılmaktadır. Ġlerleyen zaman içinde çeĢitli firmalar muhtelif kapasitelerde PLC‟ler üretmiĢlerdir. Bu cihazların temelini de mikroiĢlemciler ya da mikrodenetleyiciler oluĢturmaktadır. ĠĢ elemanları için PLC çıkıĢından alınan gerilimi kullanan kontaktörler. GiriĢlere bağlanan elemanlara algılayıcı. Endüstrinin hemen hemen her alanında rahatlıkla kullanılabilen PLC„ler ile yapılan otomasyon sistemleri röleli ve bilgisayarlı (PC) sistemlere göre birçok avantaja sahiptir. PLC algılayıcılardan aldığı bilgiyi kendine göre iĢleyen ve iĢ elemanlarına göre aktaran bir mikroiĢlemci sistemidir. röleli kumanda sistemlerinin gerçekleĢtirdiği fonksiyonların mikroiĢlemcili kontrol sistemleri ile yerine getirilebilmesidir. konveyörler. Otomasyon sistemlerinin en önemli kısmını. PLC. Ayrıca çağımızın teknolojik yeniliklerine uyumlu eğitim donanımları kullanılarak sizlerin piyasa Ģartlarına hazır hale getirilmeniz sağlanacaktır. giriĢlerinde mouse ve klavye yerine basit giriĢ bağlantıları vardır.
Bu elektronik sistem sayısal veya analog giriĢ/çıkıĢ modülleri sayesinde makine veya iĢlemlerin birçok tipini kontrol eder.1. kullanım amacını ve alanlarını bilecek. Her iĢletmenin sağlam bir Ģekilde verimli. katalog. PLC‟li denetimde sayısal olarak çalıĢan bir elektronik sistem.ÖĞRENME FAALĠYETĠ–1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ . YAPILACAK ĠġE UYGUN PLC SEÇME 1. Okulunuzda ilgili bölümlerde bulunan PLC cihazını görünüz ve hakkında teknik bilgiler edinip bir rapor hazırlayınız. Çünkü otomatik kontrol sistemleri hız. Günümüzde bu avantajları sağlayan en etkin sistem PLC veya PC tabanlı kontrol sistemleridir. internet vb. mali açıdan etkin ve esnek olması gerekir. ürün kalitesi ve personel sayısı bakımından iĢletmelere çeĢitli avantajlar sağlamaktadır. teknik dergi.Resim1. Ġmalat ve iĢletme endüstrilerinde bu durum. endüstriyel kontrol sistemlerine olan talebin artmasıyla önem kazanmıĢtır. AraĢtırmalarınızın sonucunu sınıfta arkadaĢlarınıza sununuz. 3 . endüstriyel çevre koĢullarında sağlanmıĢtır. güvenlik. sisteme uygun PLC seçimini yapabileceksiniz. Hazırladığınız raporu öğretmenize teslim ediniz.1‟de PLC cihazı görülmektedir. 1. ARAġTIRMA    DeğiĢik teknik yayınlardan (kitap. kullanım esnekliği.1 AMAÇ  PLC‟yi tanıyacak.) PLC hakkında edininiz. PLC Tanım ve Türleri Bu günlerde otomasyon çağındayız.
Resim1. Bu cihazlar çeĢitli büyüklüklerde piyasaya sürülmüĢ durumdadır.2 DeğiĢik Plc’ler Programlanabilir Lojik Kontrolörler(PLC) (Programmnable Logic Controller) otomasyon devrelerinde yardımcı röleler. Kumanda cihazları birçok modülün CPU‟nun (Central Prosessing Unit) giriĢ. Bu nedenle karmaĢık otomasyon problemlerini hızlı ve güvenli bir Ģekilde çözmek mümkündür. haberleĢme modülü vb) birleĢtirilmesi ile oluĢturulmaktadır. Resim 1. sayma. 4 . Ancak röleli ve sayısal ( donanım programlı ) kumandalar gerçek zamanlı çalıĢırlar. GiriĢ ve çıkıĢların durumları izlenebilir. PLC için bir dezavantajdır. karĢılaĢtırma ve aritmetik iĢlemler gibi fonksiyonları programlama desteğiyle giriĢleri değerlendirip çıkıĢları atayan. veri iĢleme. Hazır fonksiyonları kullanma imkanı vardır. Bu cihazlarda zamanlama. PLC‟de ( bellek programlı kumanda ) emirler zamana bağlı olarak değerlendirilir. Buna paralel sinyal iĢleme denir. CPU ve programlayıcı bölümlerinden oluĢan entegre bir cihazdır. çıkıĢ. Yeni bir uygulamaya daha çabuk adapte olurlar. sıralama. Genelde sahip oldukları aĢağıdaki unsurlara bağlı olarak birbirlerinden ayırt ve tercih edilirler. Bu tür sinyal iĢleme Ģekline seri sinyal iĢleme denir. Daha az yer tutar ve daha az arıza yaparlar. sayıcılar gibi kumanda elemanlarının yerine kullanılan mikroiĢlemci temelli cihazlardır. CPU bu "BUS" sistemi üzerinden kapalı bir birim oluĢturarak bütün dataların ve emirlerin taĢınmasını organize eder.        Daha kolay ve güvenilirdirler. giriĢ/çıkıĢ.2‟de değiĢik PLC cihazı tipleri görülmektedir. sayma. sıralama ve her türlü kombinasyonel ve ardıĢık lojik iĢlemler yazılımla gerçekleĢtirilir. BaĢlangıçta birbirinden bağımsız olan bu modüller bir "BUS" sistemi ile birbirlerine bağlanırlar. Tabii ki böyle bir modüler sistemde bütün yapı grupları arasında cihazın büyütülmesi durumunda tamamen bir uyum söz konusudur. Bu özellik mekanik sistemler kumanda edildiğinde çok fazla bir anlam ifade etmemektedir. zaman röleleri. Daha az kablo bağlantısı isterler.Bu amaçla lojik. Yani giriĢteki bir değiĢiklik anında çıkıĢa yansıtılmaz. Kötü çevre Ģartlarından kolay etkilenmezler. bellek. Yani giriĢ bilgilerindeki değiĢiklik anında ( çok kısa sürede ) çıkıĢa yansır.
1. içinde barındırdığı zamanlama. bir sistemi ya da sistem gruplarını giriĢ çıkıĢ kartları ile denetleyen. geri beslemeli kontrol sistemlerinde de kullanılabilmeleri sağlanmıĢtır. 3: PLC kullanım alanlarına örnek 5 . saklama ve aritmetik iĢlem fonksiyonları ile genel kontrol sağlayan elektronik bir cihazdır.Ayrıca küçük kumanda problemleri için oluĢturulmuĢ kompakt cihazlar da vardır (örneğin LOGO). Resim 1. giriĢ ve çıkıĢ sayısı sabittir. PLC’ nin Kullanım Amacı ve Alanları PLC‟ler endüstri alanında kullanılmak üzere tasarlanmıĢ. sayısal prensiplere göre yazılan fonksiyonu gerçekleyen. sayma.2.Bunlar genellikle kapalı bir birim halinde olup. Aritmetik iĢlem yetenekleri PLC'lere daha sonradan eklenmiĢ bu cihazların.
4: PLC kullanım alanlarına örnek Sahadan gelen bilgiler ortamda meydana gelen aksiyonların elektriksel sinyallere dönüĢmüĢ halidir. değiĢimleri ve hareketleri çeĢit1i ölçüm cihazları ile belirleyerek. müdahale olayları da çıkıĢ kartları ile yapılır. Mantıksal iĢ1emler sonucu ortaya çıkan sonuçları da kumanda ettiği elemanlar aracılığıyla sahaya yansıtır. sayısal ise sinyalin olması ya da olmamasına göre sorgulama yapılabilir. Resim 1. PLC ile kontrolü yapılacak sistem büyüklük açısından farklılıklar gösterebilir. Bu sinyaller bir transduserden (algılayıcıden). Bu bilgiler analog ya da sayısal olabilir. Bu hissetme olayları giriĢ kartları ile.PLC sistemi sahada meydana gelen fiziksel olayları. bir kontaktörün yardımcı kontağından gelebilir. 5: PLC’nin kullanım alanlarına örnek 6 . Resim 1. Gelen bilgi analog ise gelen değerin belli bir aralığı için. gelen bilgileri yazılan kullanıcı programına göre bir değerlendirmeye tabi tutar.
bugün kontrol mühendisliğinde kendilerine haklı bir yer edinmiĢlerdir. gün geçtikçe ilerlemekte otomasyon alanında mühendislere yeni ufuklar açmaktadır. PLC'ler her türlü otomasyon iĢlerinde kullanılmaktadır. Uygulama açısından. PLC hareket denetimi uygulamaları. kimya sanayi vb.6: PLC’nin kullanım alanlarına örnekler  Hareket Kontrolü Doğrusal ve döner hareket denetim sistemlerinin PLC‟de tümleĢtirilmesidir. Bunlara örnek olarak.Sadece bir makine kontrolü yapılabileceği gibi bir fabrikanın komple kumandası da gerçekleĢtirilebilir. film. enerji üretimi. kartezyen robotlar. marketlerden rafinerilere kadar çok geniĢ bir yelpazede kullanılan PLC'ler. Bu yüzden de her teknikerin yüzeysel bile olsa biraz bilgi sahibi olması gereken bir dal konumuna gelmektedir. Aradaki fark sadece. Ġmalat sanayi. Resim 1. endüstrinin tüm alanlarında kullanılan PLC‟lerin genel uygulama alanları Ģunlardır:  Sıra Kontrol PLC‟lerin en büyük ve en çok kullanılan ve “sıralı çalıĢma“ özelliğiyle röleli sistemlere en yakın olan uygulamasıdır. kullanılan kontrolörün kapasitesidir. tarım. Kimya sektöründen gıda sektörüne. konveyör ve paketleme makinelerende ve hatta modern asansör denetim sistemlerinde kullanılmaktadır. Elektronik sektöründeki hızlı geliĢmelere paralel olarak geliĢen PLC teknolojisi. bağımsız makinelerde ya da makine hatlarında. kauçuk ve dokunmamıĢ kumaĢ tekstil sistemleri gibi ilgili örnekler verilebilir. üretim hatlarından depolama sistemlerine. 7 . Servo adım ve hidrolik sürücülerde kullanılabilen tek ya da çok eksenli bir sistem denetimi olabilir. sonsuz bir makine çeĢitliliği ve çoklu hareket eksenlerini kontrol edebilirler.
metal ve yiyecek iĢleme gibi birçok prosesde kullanılır. analog I/O (giriĢ/çıkıĢ) gerektirir. hız. basınç. inceleme ve iĢleme son yıllarda geliĢmiĢtir. Bu uygulama da büyük malzeme iĢleme sistemlerinde ve kağıt. denetleyicinin belleğindeki referans veri ile karĢılaĢtırılır ve rapor alımı için baĢka bir aygıta aktarılabilir. tek baĢına çalıĢan çevrim denetleyicilerinin iĢlevini üstlenmiĢtir. debi. Resim 1. ağırlık vb gibi) denetleme yeteneğiyle ilgilidir. Sonra bu veri. Diğer bir seçenek de her ikisinin en iyi özelliklerini kullanarak PLC ile kontrolörlerin tümleĢtirilmesidir. PLC‟ler denetlediği proses hakkında veri toplayıcı olarak kullanılabilir. 8 . tekstil ve her türlü makinelerde Elektro pnomatik–hidrolik sistemlerde Robot tekniğinde kullanılmaktadır. PID yazılımının kullanımıyla PLC. Bu da bir kapalı çevrim denetim sistemi oluĢturmak için. Buna tipik örnek olarak plastik enjeksiyon makineleri ve ısıtma fırınları verilebilir. tarım. Kullanım Alanlarına Örnekler            Havalandırma ve soğutma tesislerinde Paketleme ve ambalajlama tesislerinde TaĢıma tesislerinde Otomobil endüstrisi Petrol dolum ve yıkama tesislerinde Çimento sanayinde Klima ve asansör tesislerinde Aydınlatma ve vinç tesislerinde Ġmalat. Süreç Denetimi Bu uygulama PLC‟nin birkaç fiziksel parametreyi (sıcaklık.8: PLC’nin kullanım alanlarına örnek  Veri Yönetimi PLC ile veri toplama.7: PLC’nin kullanım alanlarına örnek Resim 1.
PLC ile Röle Sistemleri Arasındaki Farklar ve Avantajları         Kontrol devresinin iĢlevi yazılımla sağlandığından.Resim 1. Küçük kontrol devrelerinde röleli kontrol sistemi daha ucuz olur.3.10:PLC ‘nin Sms ile haberleĢme Modülü 1. Kötü çevre koĢullarında. bilgisayarlı otomasyon iĢlemine olanak sağlar.9:PLC Resim 1. Bir PLC için arızalar arası ortalama süre yaklaĢık olarak 8000 saattir. Bilgisayarla ve diğer kontrolörle haberleĢme olanağı vardır. Resim 1. Bu özelliği. Devrelerde arıza aramayı kolaylaĢtırır. bakımı kolaydır. röleli kumanda devrelerine göre daha güvenlidir. farklı uygulama ve çalıĢma programlarını sağlamak son derece kolaydır ve donanımın değiĢtirilmesine gerek kalmaksızın yazılımın değiĢtirilmesi yeterlidir.11: Bir PLC’nin pano içerisindeki i 9 . Güvenilirliği yüksek. Röleli kontrol devrelerine göre çok daha az yer kaplarlar. röleli bir devrenin tasarımından daha kolaydır. özellikle tozlu ortamlarda. Arıza yapma ihtimali azdır. kontrol devresini tasarlamak. Bütün kontrol iĢlevleri yazılımla gerçekleĢtiğinden.
11 Merkezi ĠĢlem Birimi (CPU) 10 .4. ĠĢlemci sürekli olarak makineyi veya prosesi kontrol edecek olan programın derlenmesini ve icrası için bellek ile karĢılıklı haberleĢme içindedir.12: Operatör paneli 1.bellek modülleri ve güç kaynağı arasındaki haberleĢmeyi sağlar.Resim 1. ġekil 1. PLC Parçalarının Yapısı ve Fonksiyonları  Merkezi ĠĢlem Birimi (CPU) (Central Prosessing Unit) Bu birim iĢlemci . CPU ifadesi iĢlemci ifadesi ile aynı anlamda kullanılmaktadır.
Hafızada saklanan bilgi giriĢlerine göre çıkıĢların hangi iĢaretleri sağlayacağı ile ilgilidir. ġekil 1. PLC‟lerde kullanılan hafıza tipi genellikle EPROM (Erasable Programmable Read Only Memory )olarak adlandırılan silinebilir. bellek haberleĢmeleri ve aritmetik gibi iĢlemleri gerçekleĢtirmek için ek düzenler kullanılmaktadır. Bu iĢlemci fonksiyonlarına ek olarak daha büyük PLC‟lerde. karĢılaĢtırma ve temel dört iĢlemi içeren matematik iĢlemleri gerçekleĢtirilebilir. programlanabilir. Bilginin kaybolduğu hafıza tipinde besleme gerilimi kesildiğinde hafıza silinir. bellek ve güç kaynağı arasındaki iliĢki görülmektedir. Durum (status) 1 ve 0 la gösterilen ve bit yerlerine kaydedilen bilginin On / Off Ģeklidir.12: ĠĢlemci ve bellek güç kaynağı  Hafıza (Bellek Elemanları) Hafıza mikro denetleyicideki kontrol programını saklamaya yarar. ġekil 1. Veri tablosu içeriği durum verisi ve sayılar ya da kodlar olarak iki bölüme ayrılır. Bu programlar EPROM hafızaya kaydedilerek saklanır ve bu hafızadan merkezi iĢlem birimine gönderilir. tutma. zamanlayıcı ve sayıcı değerleri ve veri depoları gibi bilgileri içerir. Sayı ya da kod bilgisi tek bayt veya sözcük (word) yerlerinde kaydedilen bit 11 . Bilginin kaybolmadığı hafıza tipleri ise ROM (Read Only Memory) olan salt okunur hafızalardır. Veri tablosu kullanıcı programı dıĢa taĢımak için gerekli olan bilgileri depo eder. ĠĢlemci zamanlama. sayma.CPU‟nun büyük bir bölümünü oluĢturan iĢlemci-bellek birimi programlanabilir denetleyicilerin beynidir. bellekten bilgi isteme ve bilgi saklama devreleri ve programlama aygıtlarıyla iĢlemcinin ihtiyaç duyduğu haberleĢme devrelerinden oluĢur. Bu birim mikroiĢlemci. bellek çipleri. bit olarak isimlendirilen bilgi parçacıklarını saklar ve çok tipleri olmasına rağmen bunları. PLC‟ler ilerde anlatılacak olan Ladder Diyagramı veya deyim listesine göre programlanırlar. Yalnız bu hafızaların içeriğini değiĢtirmek için özel bir sisteme gerek vardır. Bilginin enerji kesilmesiyle yok olan hafızalar RAM (Random Access Memory ) dediğimiz rastgele eriĢimli hafızalardır. Bu tablo giriĢ durumları. Gerekli hafıza miktarına programın yapısı karar verir. çıkıĢ durumları. salt okunabilir hafızalar kullanılmaktadır. Kaybolmayan tipte ise bilgilerin varlığı kaynak gerilimine bağlı değildir. Hafıza.2‟de iĢlemci. kaybolduğu veya bilginin kaybolmadığı hafıza olarak iki kategoride inceleyebiliriz.
Yükleyicilerin iki tipi vardır. Böylece programlama yapılırken klavye üzerindeki hazır fonksiyon tuĢları kullanılmaktadır. Bazı CPU‟larda dahili bir güç kaynağı bulunmakta olup bu kaynak CPU‟nun kendisinin. Programlama cihazı kullanıcı ile denetleyici arasındaki haberleĢmeyi sağlar. zamanlayıcı ve sayıcı deposudur.grupları ile gösterilir. klavye ve merkezi iĢlem birimi ile haberleĢmeyi sağlayacak gerekli elektronik düzenekleri içerir. geniĢleme modüllerinin 5 VDC ve 24 VDC ve kullanıcının 24 VDC gereksinimini karĢılamaktadır. CRT (ekran) gösterimin avantajı programların ekranda izlenerek kolay yorumlanmasını sağlamaktır. ÇıkıĢ görüntü belleği çıkıĢ arabirimine bağlı olan cihazların kapalı / açık (On / Off) durumları bu belleğe saklanmıĢtır. Programlama aygıtı. Bunlar giriĢ görüntü belleği.  Güç Katı PLC içerisindeki elektronik devrelerin çalıĢması için gerekli olan gerilimi istenilen seviyede temin eder. Eğer çıkıĢ lojik 0 ise bu çıkıĢın çıkıĢ görüntü belleğindeki değeri 0‟dır. giriĢ ara birim devrelerine bağlanan sayısal giriĢlerin durumunu saklar. Gösterge genelde LCD‟dir ve klavye nümerik tuĢlarla beraber programlama komutlarını ve özel fonksiyon tuĢlarını içerir. Bu değerler bellekten alınarak çıkıĢ modülüne transfer edilir. Bu terminaller kendi içerisinde gösterge ünitesi. Elektronik hafıza modülleri daha küçük programları saklamayı ve tekrar cihaza yüklemeyi sağlar. Programın diske ya da kasete kaydedilmesi programın istenildiği zaman kullanılmasını sağlar. lojik 1 ise bellekteki değeri 1‟dir. Bağlanan her giriĢ elemanının lojik 0 veya 1 durumu bu bellekte saklanır. Bunlar manyetik kaset veya diskler ya da elektronik hafıza modülleridir. Veri tablosu iĢlenecek bilginin tipine göre 3 bölüme ayrılır. PLC denetleme programının kullanıcı tarafından cihaza gönderilmesini sağlar. Genellikle bu bellek modülü programın yazılıp okunması için kullanılan bir EEPROM‟dur. Kaset veya disk kaydediciler kullanıcı programını kaydetmek için manyetik diskler ya da kasetleri kullanılır.  Programlama Makinesi Kullanımı kolay programlama elemanları programlanabilir denetleyicilerin en önemli özelliklerinden biridir. GiriĢ görüntü tablosu. ġebeke gerilimi 220 VAC veya 24 VDC olan tipleri mevcuttur.1. Küçük PLC‟leri programlamak için mini programlayıcılar ucuz ve taĢınabilirdir. çıkıĢ görüntü belleği. Resim. Program yükleyiciler hazırlanan programları kaydetmek veya program komutlarını iĢlemciye yüklemek için kullanılır.13 Güç kaynağı 12 .
GiriĢ modülü kontrol edilen makinelerden. çıkıĢtaki makinenin ya da iĢlemin kontrolü için 5 VDC.  GiriĢ/ÇıkıĢ Bölümü ĠĢlemciyi (CPU) PLC beyni olarak kabul edersek. ÇıkıĢ modülleri denetleyicinin.Her CPU üzerinde 24 VDC algılayıcı besleme çıkıĢı yer almakta olup bu kaynak lokal giriĢler veya geniĢleme modüllerinin röle bobinlerini beslemek için kullanılabilir.3: PLC’ de giriĢ ve çıkıĢ elemanları  Uyum Devresi PLC otomasyonunda yazılan program kadar önemli bir husus da giriĢ iĢaret bilgilerinin kusursuz olmalarıdır. giriĢ bölümünde opto-kuplör denilen optik bağlaçlar ile 13 . harici bir 24 VDC güç kaynağı kullanılmalıdır. Bu çıkıĢ sinyalleri.3‟te PLC‟nin giriĢ ve çıkıĢ elemanlarının prensip Ģeması görülmektedir. Bu durum sonucunda iki güç kaynağından biri veya her ikisi de anında arızalanabilir veya ömürleri kısalabilir ve PLC‟nin davranıĢı bozulabilir. giriĢ/çıkıĢ (I/O) (Input / Output) birimini de PLC nin DUYU ORGANLARI kabul edebiliriz. optik izolatörler veya güç elektroniği elemanları kullanılarak yüksek akımların kontrolü sağlanır. Bu besleme. 12 VDC veya 220 VAC lik çıkıĢ sinyalleri sağlarlar. Eğer güç gereksinimi CPU‟nun sağlayabileceği 5 V DA güçten fazla ise harici bir kaynak bağlama imkanı yoktur. ġekil 1. iĢlemciden veya dıĢarıdan bir anahtardan ya da algılayıcıden aldığı sinyali kabul ederek kullanılmasını sağlar. Her durumda 24 VDC kaynağı giriĢlere ve röle bobinlerine manuel olarak bağlamalıdır. Bu durumda geniĢleme modülü kullanımı sınırlanmalıdır. geniĢleme modüllerinin dahili gereksinimleri içindir. ġekil 1. Eğer güç gereksinimi CPU‟nun sağlayabileceğinden fazla ise. Uyarı: Harici 24 V DA güç kaynağı. Otomasyon biriminin herhangi bir bölgesinde PLC‟ye ulaĢan +24V giriĢ sinyalleri.24 VDC algılayıcı güç kaynağının paralel bağlanması iki kaynağın gerilim seviyeleri arasında uyumsuzluk olması sonucuna yol açabilir.
optik olarak (10Mhz‟ e kadar hızlılıkla) sinyal aktarılması sayesinde hassas ve pahalı olan sistem. IĢık algılayıcı. Çünkü CPU‟daki iĢlemcinin çalıĢma gerilimi +5V‟tur. 4:Uyum Devresi Bir ıĢık gönderici ve ıĢık alıcıdan oluĢan ortak devreye optik aktarıcı denir. T1 transistörü ise 47K‟lık direnç üzerinden pozitif beyz polarması alacağından iletkendir. PLC giriĢ ünitesine +24V‟luk giriĢ sinyali uygulandığında.4‟te uyum devresi görülmektedir. IR diyotunun ıĢık vermesini sağlar.ġekil 1. GiriĢ akımındaki değiĢiklikler gönderilen ıĢık Ģiddetinin değiĢmesine. IĢık gönderici olarak bir kızıl ötesi (IR) sahada çalıĢan veya görülebilir ıĢık veren LED‟ler. güç ünitesinde olabilecek arıza ve tehlikelerden korunmuĢ olur. Bu durumda foto transistör ıĢık alarak iletken olur. ġekil 1. ıĢık algılama için ise foto diyot. foto transistör kullanılmaktadır.5‟te PLC sisteminden (24V). Bu durumda foto transistör ıĢık alamadığından yalıtkandır. Bu durumda schmith trigger çıkıĢı sıfırdır.5:Optik sinyal aktarma DıĢ ortamdan PLC giriĢ ünitesine sinyal uygulanmamıĢsa IR diyotu ıĢık vermez. Bu durum T1 14 .yalıtılarak +5V‟a çevrilir. algılanan ıĢığın değiĢmesine ve böylece çıkıĢ akımının değiĢmesine neden olur. TTL devresine (5V) 4N25 optik aktarıcı ile sinyal aktarma örnek devresi görülmektedir. ıĢık göndericinin gönderdiği ıĢığı alır ve böylece giriĢ ile çıkıĢ arasında optik bir aktarma gerçekleĢmiĢ olur. Opto-kuplör düzeneği ile sistemlerin birbirleri ile hiçbir iletken bağlantısı olmaksızın. ġekil 1. AĢağıdaki ġekil 1.
GeniĢletilecek giriĢ ve çıkıĢ sayıları PLC„lerin marka ve modellerine göre değiĢir. Sayısal veri analog formu elde etmek için bir sayısal analog konvertörden geçirilerek analog çıkıĢ cihazları olan küçük motorlar. hız. analog. Bu Ģekilde +24V‟luk PLC giriĢ sinyalleri +5V‟luk sinyallere dönüĢtürülmüĢ olur.14:GeniĢleme birimleri takılmıĢ bir PLC  GeniĢleme Birimleri GiriĢ ve çıkıĢ sayısı kumanda problemini çözecek miktarda değilse PLC sistemine ek birtakım modüller bağlanarak cihazın kapasitesi geniĢletilir. Hangi firmanın PLC‟sine geniĢletme ünitesi eklenecekse o firmanı ürettiği geniĢletme modülleri kullanılmalıdır. Sayısal çevrilmiĢ analog sinyal binary olarak iĢlemci tarafından kullanılabilmek için düzenlenir. Analog giriĢe genellikle sıcaklık. Analog giriĢ modülleri analog giriĢlerden alınan analog akım ve gerilim sinyallerini kabul eder. akıllı modüller ve 15 . Bu giriĢler bir analog sayısal -konverter sayesinde sayısal sinyale çevrilir. Günümüzde kontrol iĢlemlerinin çoğunu pratik olarak sağlayan analog arabirimleri ve ayrık giriĢ / çıkıĢ ara birimleri içeren PLC‟ler mevcuttur. Analog çıkıĢ modülü orantılı olarak analogtan sayısal çevrilmiĢ sinyal. GiriĢ Arabirimi 24 Vac/dc 48 Vac/dc 120 Vac/dc 230 Vac/dc 5 Vdc (TTL seviyesi)  Analog GiriĢ/ÇıkıĢ Birimi ÇıkıĢ Arabirimi 12-48 Vac 120 Vac 230 Vac 120 Vdc 230 Vdc Ġlk PLC‟ler yalnız ON/OFF kontrolü isteyen cihazları bağlamaya izin veren ayrık ( I/O) giriĢ / çıkıĢ ara birimleri ile sınırlandırılmıĢtır. Bu durumda PLC‟ye giriĢ ve çıkıĢ üniteleri eklenmiĢ olur. Böylece schmit trigger çıkıĢı pozitif olur.transistörünü yalıtkan yapar. nem algılayıcıları gibi algılayıcılar bağlanır. Bu modüller sayısal. Resim 1. basınç. Bu nedenle PLC‟ler çoğu proses uygulamalarının kısmen kontrolünü yapabiliyordu. kontrol için bir analog sinyale verilir. Ayrıca PLC‟ler aĢağıdaki gibi farklı giriĢ ve çıkıĢ gerilimlerine sahip olabilir. Ģık. valfler ve analog ölçü aletleri gibi elemanlara verilir.
alarm cihazları) bağlantısı ise sisteme özgü.15‟te görülmektedir. Ayrıca çalıĢmanın dıĢarıdan takip edilmesine yarayan aygıtların (örnek:sinyal lambaları. I/O (giriĢ / çıkıĢ) modülü monte edilebilen raflardan (rack) oluĢmuĢtur. ÇıkıĢ tipleri. özel gereksinimlere yanıt verebilecek durumda olmalıdır.14‟te geniĢleme birimleri takılmıĢ bir PLC görülmektedir. Eğer büyük güçlü anahtarlar bulunuyorsa değme noktalarında oluĢacak temas dirençlerinin ve titreĢimlerinin çalıĢmayı olumsuz etkilemesi önlenmelidir. CPU.15: GeniĢleme birimlerinin takıldığı raflar (rack) 1. sayısal giriĢ/çıkıĢ modülleri.diğer modüller (ASI ) olabilir. GiriĢ cihazı elektriksel bir sinyal gönderiyorsa. ister AA ister DA çalıĢma olsun. PLC Seçiminde Dikkat Edilecek Hususlar  GiriĢ/ÇıkıĢ Sayısı Kontrol sisteminde çalıĢmayı yönlendiren giriĢ cihazları ile kontrol edilen komponent sayısı bellidir. 16 . Buradaki slotlara fiĢ ya da konnektör direkt olarak bağlanır. gerekli dönüĢtürücüler ile birlikte uyum içinde olmalıdır. Böyle bir rack (raf) Resim1.  Kartların Takıldığı Raflar (rack’s) PLC sisteminde giriĢ/çıkıĢ birimleri CPU ile aynı yapı içinde veya CPU‟dan uzakta yerleĢtirilebilir.Resim1. Bu cihazların PLC ile bağlanabilmesi için kontrolörde yeteri kadar giriĢ ve çıkıĢ bağlantı hattı olmalıdır. Bunlar isteğe göre PLC‟ler üzerinde sökülüp takılabilir. çıkıĢ cihazlarına ve onların çalıĢtığı enerji kaynaklarına göre değiĢmektedir.  GiriĢ/ÇıkıĢ Tipleri GiriĢ/çıkıĢ cihazları ile kontrolör arasında elektriksel uyum olmalıdır. Ġlave olarak aĢağıda belirtilen durumlar da göz önüne alınmalıdır. modüller arası haberleĢme ara birimleri takılır. Resim 1. Bazı cihazlar röleli çıkıĢlar ile kontrol edilirken bazılarının da triyak veya transistör çıkıĢları ile kontrol edilmesi gerekir. analog giriĢ/çıkıĢ modülleri. Özel giriĢ tipleri de istendiği takdirde hesaba katılmalıdır. Bu raflar üzerine güç kaynağı.5.
kullanımı teknik elemanlar tarafından o kadar kolay olur. Kullanılan modelin ve bu modeldeki program özelliklerinin yeni modellerle entegrasyon imkanları da göz önünde bulundurulmalıdır. bir kontrol sisteminden beklenen en önemli özelliklerden biridir. Tarama hızının azalması çalıĢma hızının artmasına sebep olur. genellikle 1000 komuttan daha az. Öte yandan PLC'ler arasındaki iletiĢim imkanı tercih edilen yönlerden biridir. Timer (zamanlayıcı) ve counter (sayıcı) gibi rölelerin çokluğu her zaman tercih sebebidir. vs. Bununla birlikte programlanabilir kontrolör programları. Bu amaçla kullanılan RS 232 konnektörleri PLC üzerinde tüm kontrollerin yapılabilmesini sağlar. adres ve data hattı sayısı. çünkü diğer süreler aĢağı yukarı birbiriyle aynıdır. Bunda iĢlemcinin bit sayısı. PLC 'ler arasında haberleĢmeyi ve bilgi iĢlem cihazları ile beraber çalıĢarak tek bir merkezden yönetimi mümkün kılar.  Sistem GeniĢlemesi ve ĠletiĢim Eklenebilir modüllerle giriĢ/çıkıĢ sayısının artırılması ve sistemin geniĢletilmesi sürekli bir avantajdır. algılanan değiĢimlerin yorumlanarak tepki verilmesi arasında geçen süre ile ifade edilir. Çoğu sisteme iliĢkin problemlerin çözümünde bazı fonksiyonel özel rölelere ihtiyaç duyulur. PLC için çalıĢma hızı. PLC 'nin yapısında bulunan ana mikroiĢlemcinin geliĢmiĢliği programlama imkanları ile paraleldir. elektriksel hatalara karĢı PLC 'yi iyi bir Ģekilde koruyor mu? ÇalıĢma sıcaklığı ortam sıcaklığına uygun mu? Montaj gereksinimleri nelerdir? Kontrolörün besleme gerilimi ve güç tüketimi nedir? Analog/Sayısal çeviriciler ve PID modülleri kontrolör ile birlikte kullanılabiliyor mu?  Programlama Ġmkanları Kontrolörün programlama dili ne kadar sade ve anlaĢılır olursa.  ÇalıĢma Hızı Hız.GiriĢ cihazlarının empedansı PLC giriĢ devresinin açma/kapama akımına uygunluğunu sağlıyor mu? Güç kaynağı çalıĢma gerilimi altında çıkıĢ devreleri yeterli akım taĢıma kapasitesine sahip mi? Yarı iletken çıkıĢların dielektrik dayanımı ne düzeyde? ÇıkıĢ devrelerinin yüke göre sahip olması gereken harici koruma bağlantıları nelerdir? GiriĢ/çıkıĢ devreleri. fakat burada asıl ayırt edici nitelik tarama zamanıdır. Yazılabilecek maksimum komut sayısı programlama esnekliğini arttınr. ortalama 500 adım veya daha kısadır. 17 . hızı. gibi özellikleri etkili olmaktadır. Komut sayısı miktarı RAM bellek kapasitelerine tekabül etmektedir.
ĠĢletme ekonomisinde PLC ' ler için ayrılan bütçe maliyeti karĢılayabilmelidir. uygulama için kontrol planı taslağına uygun mu? Ġhtiyaç anında kısa sürede teknik destek verebiliyor mu? Garanti kapsamı dıĢında standart en az 10 yıl yedek parça ve servis garantisi var mı?  Maliyet PLC'ler arasında oldukça değiĢik fiyat farkları bulunmaktadır. Çevre Birimleri AĢağıda görülen her bir ilave birim kontrolörün iĢlevselliğini arttırmaktadır. PLC seçiminde aĢağıdaki sorulara da dikkat etmek gerekir. MüĢteriye en iyi bir veya iki PLC 'yi teklif ederler. bir veya iki imalatçının PLC'si ile çalıĢma eğilimindedirler. Kullanıcı tasarım iĢinde bir yardımcı bulabilir mi? Ġmalatçının pazar payı nedir? Ġmalatçı kullanıcı ihtiyaçlarını karĢılayabilmek için PLC üzerinde eğitim verebilir mi? Bütün yardımcı el kitapları mevcut mu? Aynı ya da farklı imalatçıda diğer PLC modellerinin sistemle uyumluluğu nedir? Kullanılan programlama yöntemi. 18 . Ayrılabilir programlama konsolu Grafik programlayıcı Printer ara birimleri EPROM (PROM) programlayıcı okuyucu Manyetik teyp bandı Disket üniteleri Printer ara birimleri  Hangi Ġmalatçı Otomasyoncular. Buna ürün benzerlik ve bütünlüğü sebep gösterilir.
 Sisteminiz için gerekli CPU‟yu araĢtırınız.  Kontrol etmek istediğiniz sisteminiz için gerekli olan giriĢ ve çıkıĢ sayısını belirleyiniz.  DeğiĢik firmaların PLC kataloglarını inceleyiniz.  Bunlardan hangisinin sisteminize uygun olduğunu karar verip seçiniz.  Kullanılacak giriĢ ve çıkıĢ sayısını belirleyiniz.   Uygun rack (raf) seçimini yapınız. 19 .  Güç ünitesi (Power supply) seçiniz.UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ AĢağıda verilen iĢleri gerçekleĢtirmek için gerekli PLC model seçimini PLC seçiminde dikkat edilecek hususlara göre yapınız.  CPU seçimini yapınız.  Bu gücü karĢılayacak güç kaynağını kataloglardan seçiniz.  Kontrol etmek istediğiniz sisteminiz için gerekli olan güç miktarını belirleyiniz. A-Ġki adet asenkron motorun biri birinden bağımsız olarak yıldız üçgen çalıĢması B-Algılayıcı ile her iki yönde algılama yaparak açılıp kapanacak otomatik kapının çalıĢması ĠĢlem Basamakları Öneriler  PLC kataloglarından uygun rack için araĢtırma yapınız.
röleli bir devrenin tasarımından daha kolaydır. AĢağıdakilerden hangisi PLC‟lerin avantajlarıdır? A) ĠĢlem hızı yüksektir. PLC ile röle sistemleri karĢılaĢtırılırsa. E) Hepsi 6. yazılımın değiĢtirilmesi yeterlidir. 5. Devrelerde arıza aramayı kolaylaĢtırır. D) Güvenilirliği yüksek. farklı uygulama ve çalıĢma programlarını sağlamak son derece kolaydır. röleli kumanda devrelerine göre daha güvensizdir. D) Ortam dayanıklılığı vardır. AĢağıdakilerden hangisi PLC‟nin giriĢ ve çıkıĢ ünitelerine bağlanmaz? A) Buton B) Anahtar B) Algılayıcı C) Röle E)Trafo 20 . B) Bütün kontrol iĢlevleri yazılımla gerçekleĢtiğinden. C) Röleli kontrol devrelerine göre çok daha yer kaplarlar. E) PLC kötü çevre koĢullarında. AĢağıdakilerden hangi ifade PLC en iyi Ģekilde tanımlar? A) Mikrodenetleyici B) Elektronik cihaz C) Bilgisayar D) Elektrikli cihaz E) Hiçbiri 2. bakımı kolaydır. AĢağıdakilerden hangisi hafıza elemanıdır? A) Akıl B) Zihin C) Elektronik cihaz D) Eprom E) Elektrikli alet 7. B) ĠletiĢim kabiliyeti vardır C) Maliyet düĢüktür. AĢağıdakilerden hangisi PLC‟nin ana birimlerinden biridir? A) Buton B) ġalter C) CPU D) Kontaktör E) Röle 4.ÖLÇME DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki soruları cevaplayınız. 1. PLC‟nin üstünlüğü aĢağıdakilerden hangisi değildir? A) Kontrol devresini tasarlamak. AĢağıdakilerden hangisi PLC‟nin en önemli kullanım alanlarından biridir? A) HaberleĢme B) Görüntü iletiĢimi C) Otomasyon iĢlemleri D) Otomobillerde E) Hiçbiri 3.
AraĢtırmalarınızı biraz daha geniĢletiniz. AĢağıdaki Ģıklardan hangisi için geniĢleme birimlerine gerek vardır? A) Maliyeti artırmak için B) Röle bağlantısı yapmak için C) Daha fazla giriĢ çıkıĢ ihtiyacı olduğunda D) Algılayıcıleri bağlamak için E) Hiçbiri 9. AĢağıdaki Ģıklardan hangisi PLC seçiminde dikkat edilmez? A) GiriĢ çıkıĢ sayısına B) GiriĢ çıkıĢ tiplerine (sayısal / analog) C) Programlama imkanlarına D) ÇalıĢma hızına E) Renklerine DEĞERLENDĠRME Testte cevaplandıramadığınız soruları ve kendinizi eksik hissettiğiniz konuları tekrarlayınız. Gerektiğinde öğretmeninizden yardım alınız.8. 21 .
Sekil 1. PLC CĠHAZINA GĠRĠġ VE ÇIKIġ ELEMANLARINI BAĞLAMA 2. GiriĢ ve çıkıĢların adreslenmeleri hakkında araĢtırmalar yapınız. ciddi 22 .2‟de gösterilmiĢtir. ARAġTIRMA     PLC‟nin giriĢ ve çıkıĢ elemanlarının neler olduğunu ve bağlantı özelliklerini araĢtırınız. Bu nedenle PLC cihazını da söker veya yerine takarken gerekli emniyet koĢullarına uyunuz ve enerjinin bağlı olmadığından emin olunuz. PLC Besleme Bağlantısı PLC besleme bağlantıları oldukça kolaydır. Sökme ve yerine takma esnasında PLC ve diğer ekipmanda enerji bulunması ölümle.1. CPU enerji bağlantıları için ilk adımda birgüç kaynağına (veya Ģebekeye) bağlanır. 2. Sınıfta araĢtırmalarızın sonucunu arkadaĢlarınıza sununuz. PLC‟nin DA ve AA modelleri için enerji bağlantıları ġekil 2.2:PLC’ ye AC bağlantı Uyarı: PLC veya diğer ilgili ekipmanı monte ederken veya bağlantılarını yaparken enerji varsa.2 AMAÇ  Otomasyon sisteminde gerekli olan PLC cihazına uygun giriĢ ve çıkıĢ elemanlarının seçimini yapabilecek ve bağlayabileceksiniz. elektrik çarpması veya ekipmanın hatalı çalıĢması sonucu doğabilir.ÖĞRENME FAALĠYETĠ–2 ÖĞRENME FAALĠYETĠ . Herhangi bir elektrikli cihazı söker veya yerine takarken enerji bağlantısı kapalı (off ) olmalıdır.1 ve ġekil 2. Yaptığınız araĢtırmaları rapor halinde hazırlayarak öğretmeninize teslim ediniz.
yaralanmayla veya ekipmana zarar gelmesiyle sonuçlanabilir. bütün motor kumandalarında. Kontaktörler vasıtasıyla her güçteki motorlara yol verme devir. Sekil 1.2. ıĢık. Temaslı Algılayıcılar  Kontaktörler Kontaktörler. kuvvet. PLC cihazını söker veya yerine takarken gerekli emniyet koĢullarına uymalı ve enerjinin bağlı olmadığından kesinlikle emin olunmalıdır.2.2:PLC’ ye DA bağlantı 2.1.1: Kontaktör ġekil 2. sayısı kontrolü gibi iĢler kolaylıkla sağlanabilmektedir. sinyalizasyon ve bunlar gibi doğru ve alternatif akımda çalıĢan bütün tesislerde devrenin açılıp kapanmasını temin eden elektromanyetik Ģalterlerdir. PLC GiriĢ Elemanları ve PLC’ye Bağlantıları 2. Resim 2.3: Kontaktörün yapısı 23 . Kontaktörlerin en önemli kullanılıĢ alanı doğru ve alternatif akım devrelerinin kumanda edilmesidir. elektrik devrelerinin bağlantı iĢlemlerinde.
Örneğin. ġekil 2. basmalı anahtarlar. ıĢıklı anahtarlar vb. mafsallı anahtarlar. 1-Kalıcı tip anahtarlar-Ģalterler 2-Butonlar (geri dönüĢlü Ģalterler) Resim 2.2: DeğiĢik tipte imal edilmiĢ kumanda butonları ve anahtarları  Kalıcı Tip ġalterler Kalıcı tip Ģalterler yeni bir komut gelinceye kadar en son halini korurlar.5‟te görülmektedir.3:Bir kutuplu pako Ģalter ve üç kutuplu pako Ģalter 24 .4: Elle kumandalı kalıcı tip lamba anahtarları Resim 2. Örnek olarak lamba anahtarları ve pako Ģalterler verilebilir ve ġekil 2. ġalterler-Anahtarlar Kontak konumunu fiziksel hareket ile değiĢtiren kumanda elemanlarıdır. ġalterler genelde iki tipte yapılırlar. Genellikle kumanda sistemlerinin ana giriĢlerinde kullanılır. dokunmatik anahtarlar.Bunların değiĢik tipleri vardır.
6‟da jog butonu ve sembolü görülmektedir. kapanan kontak hemen açılır. temas olduğu sürece açık kalır. Bunlara ani temaslı buton da denir. Butona basılınca. Resim2.5‟te stop butonu ve sembolü görülmektedir. Resim 2.6: Ġki yollu kumanda butonu 25 . Kapalı kontak stop butonu olarak açık kontak ise start butonu olarak kullanılır. kapalı olan kontak açılır. Resim 2.4‟te start butonu ve sembolü görülmektedir. Bu butonlarda kontak normalde kapalıdır. Bu butonlarda kontak normalde açıktır. Resim 2. Butondan temas kalkınca kontaklar normal konumunu alır. Butona temas edilince. açık olan kontak kapanır. Buton üzerinden etki kaldırıldığında. Resim2. Butonlar  Start Butonu Start (baĢlatma) butonudur.4: Start butonu ve sembolü  Stop Butonu Durdurma butonudur.5: Stop butonu ve sembolü  Jog (Kesik çalıĢtırma) Butonu veya Ġki Yollu Kumanda Butonu Start ve stop butonunun birleĢiminden oluĢmuĢtur. Resim 2.
5: Buton.5‟te ve ġekil 2. anahtar. anahtar ve kontaktörlerin PLC’ye bağlantısı ġekil 2. çift yollu kumanda butonu ve kontaktörlerin PLC‟ye bağlantısı görülmektedir.6‟da buton.6: Çift yollu kumanda butonu ve kontaktörlerin PLC’ye bağlantısı  Mekanik Sınır Anahtarları Mekanik bir etkiyle kontakları konum değiĢtiren elemanlardır. 26 .AĢağıdaki ġekil 2. ġekil 2.
manyetik alanı algılamaya yardımcı olan „Hall-Jeneratörü“ ve „Manyetik Alan Plakası“ dır. Temassız Algılayıcılar  Manyetik Temassız Algılayıcılar Bu tip algılayıcıların temel fonksiyon elemanları. Resim 2.7‟de mekanik sınır anahtarlarının PLC‟ye bağlantısı görülmektedir.2.AĢağıdaki ġekil 2.  Hall-Jeneratörü Yapısı ve ÇalıĢması 27 .7: Mekanik sınır Ģalteri ve sembolü ġekil 2.7: Mekanik sınır anahtarlarının PLC’ye bağlantısı 2.2.
B .) Manyetik alan olmadığında yarı iletken plakanın (Ġndiyum-Arsenik veya Ġndiyum-Antimon) içerisindeki yük taĢıyıcıları her bölgede aynı yoğunluktadırlar. _1_ d UH = Hall gerilimi RH = Hall-Faktörü (~ 10-4 m3 / As) IS = Kumanda akımı B = Manyetik alan yoğunluğu d = Yarı iletken plakasının kalınlığı Hall-Jeneratörünün çalıĢma prensibi Lorentz kanununa dayanır. manyetik alan yoğunluğuna (B) ve yarı iletken plakanın kalınlığına (d) bağlıdır. Böylece herhangi bir gerilim oluĢamaz. 28 . yük taĢıyıcılarının hareketliliği ile yoğunluklarına (RH).ġekil 2. Yani bu bir potansiyel farkıdır ve “Hall“ gerilimi olarak adlandırılır. kumanda akımına (IS). diğerinde yük taĢıyıcı azlığı meydana gelir. hareket halindeki yük taĢıyıcıları manyetik alana maruz kaldıklarında yönlerinden saparlar. Plakaya dıĢarıdan manyetik alan etki ettiğinde yük taĢıyıcıları yörüngelerinden saparlar. Bu durumda yan kontaklardan birinde yük taĢıyıcı fazlalığı. Manyetik alana bağlı olarak oluĢan bu gerilimin büyüklüğü.8: Hall jeneratörü UH = RH . IS . (Lorentz kanunu.
DıĢ manyetik alan olduğunda Lorentz kuvveti yük taĢıyıcılarını saptırarak yollarını uzatır.  Hall-Jeneratörü ve Manyetik Alan Plakalarının Kullanıldıkları Yerler 29 . Bu değiĢim bir dirençle seri bağlanarak veya köprü devrede kullanılarak gerilime çevrilebilir. Manyetik alan plakalarının dirençleri 1 ile 1000 arasındadır. Manyetik alan plakaları büyük ölçüde ısıya bağımlıdırlar. Bu akıma karĢı zorluk ve plakanın direncinin artması demektir. Bu direnç manyetik alan kuvvetine bağlı olarak değiĢir.8:Hall jenaratörü  Manyetik Alan Plakası Yapısı ve ÇalıĢması ġekil2. dikdörtgen Ģeklinde seramik bir taĢıyıcı plakadan oluĢur ve bu yarı iletkenin içinde çok küçük aralıklarla metal Ģeritler bulunur.9:Manyetik alan plakası Manyetik alan plakası üzerine yarı iletken tabaka (InSb=Ġndiyum-Antimon) sürülmüĢ. Bu yüzden içinden geçen akımın ısı yaratmamasına ve bulundukları çevrede aĢırı ısıya maruz kalmamalarına dikkat edilmelidir. Bu metal Ģeritler akım yönüne dik olarak bulunduklarından akım geçiĢini engellemezler.ġekil2.
o o o o o Manyetik alan yoğunluğunun ölçülmesinde Manyetik alan tespitinde Sıva ve toprak altı iletken hatlarının tespitinde Algılayıcı olarak otomasyon tekniğinde Örnek olarak silindir pozisyonlarının tespitinde kullanılır. ġekil 2. Ayrıca çıkıĢ katında kısa devre ve aĢırı akımdan koruma düzeni bulunmaktadır. AĢağıdaki ġekil 2. ÇıkıĢ katında anahtarlama iĢlemi yapılarak.8: Manyetik algılayıcıler Bir manyetik algılayıcının içyapısı aĢağıdaki ġekil 2. Müteakip elektronik devrede uygun yükseklikte gerilim seviyesine çevrilir ve bu seviye bir komparator (karĢılaĢtırıcı) tarafından değerlendirilerek çıkıĢ katına sinyal gönderilir.10‟da blok Ģeması gösterilmiĢtir.10: Manyetik algılayıcının içyapısının blok Ģeması Manyetik alana sahip bir nesne algılayıcıya yaklaĢtığında. Hall-Jeneratörü (veya manyetik alan plakası) sayesinde algılama gerçekleĢir. algılayıcı çıkıĢ sinyali elde edilir. Resim 2.11‟de manyetik temassız algılayıcıların PLC‟ye bağlantısı görülmektedir. 30 .
11: Manyetik temassız algılayıcıların PLC’ye bağlantısı  Ġndüktif Temassız Algılayıcılar Algılayıcı içerisinde bulunan osilatör elektromanyetik değiĢken bir alan üretir ve bu alan algılayıcının aktif yüzeyinden çıkarak ön tarafına yayılır. 31 . Böylece osilatör daha çok akım çeker ve amplitüd (gerilim seviyesi) düĢer. Amplitüdün düĢmesi bir komparator (karĢılaĢtırıcı) tarafından değerlendirilerek çıkıĢ katına sinyal gönderilir.12‟de indüktif algılayıcının prensip Ģeması verilmiĢtir.ġekil 2. Algılayıcının önünde herhangi bir metal nesne olmadığı sürece bu amplitüd aynı seviyede kalır ve komparator reaksiyon göstermediği için çıkıĢ sinyali alınmaz. Elektriksel iletken olan bir nesne (metal) algılayıcıya yaklaĢtırılırsa. elektromanyetik değiĢken bir alana girdiği için üzerinde gerilim indüklenerek içersinde fuko akımları oluĢur. AĢağıda ġekil 2. ÇıkıĢ katında anahtarlama iĢlemi yapılarak algılayıcı çıkıĢ sinyali elde edilir.
13‟te blok Ģema olarak gösterilmiĢtir.14‟de indüktif temassız algılayıcıların PLC‟ye bağlantısı görülmektedir. 32 . ġekil 2.13: Ġndüktif algılayıcının iç yapısının blok Ģeması Ġndüktif algılayıcının sembolü ve çeĢitli modelleri Resim 2.9‟da gösterilmiĢtir.12: Ġndüktif algılayıcıün prensip Ģeması Ġndüktif algılayıcının içyapısı aĢağıda ġekil 2. Resim 2.ġekil 2.9: Ġndüktif algılayıcıler AĢağıdaki Ģekil 2.
plakalar arası mesafe (d) değiĢtirilmek suretiyle kapasite değiĢimi sağlanabilir (Elektronik kapasitif teraziler buna bir örnek olarak verilebilir). ġekil 2.ġekil 2. Bu kapasite değiĢimi iki yolla yapılmaktadır. Algılanacak nesne dielektrik elemanını (bilindiği gibi.14: Ġndüktif temassız algılayıcıların PLC’ye bağlantısı  Kapasitif Temassız Algılayıcılar Burada fiziksel büyüklüklerin elektriksel sinyale çevrilmesinde kapasite değiĢiminden yararlanılır. 33 .10‟da gösterilmiĢtir. Bir plaka sabit ve diğeri hareketli olmak üzere. Kapasitif yaklaĢım algılayıcılardaki fonksiyon buna dayanmaktadır.15: Kapasitif temassız algılayıcıların prensip Kapasitif algılayıcının sembolü ve çeĢitli modelleri Resim 2. her maddenin bir dielektrik katsayısı vardır ---> ε r) oluĢturacak Ģekilde kapasite değiĢimi sağlanabilir.
Osilatörün çalıĢması bir komparator tarafından değerlendirilerek çıkıĢ katına sinyal gönderilir. 34 .Resim 2.16: Kapasitif yaklaĢım algılayıcıünün iç yapısının blok Ģeması Kapasitif algılayıcının aktif elemanı bir algılayıcı elektrodu ve bir de silindirik elektrottan oluĢur. ÇıkıĢ katında anahtarlama iĢlemi yapılarak. Algılayıcının önünde herhangi bir nesne olmadığı sürece kondansatörün kapasitesi çok küçük olup osilatörü çalıĢmaya baĢlatamaz ve böylece çıkıĢ sinyali alınmaz. Bu iki elektrot. Bir RC-Osilatörü ancak kapasitenin belli bir değere yükselmesiyle çalıĢmaya baĢlayacak Ģekilde akort edilmiĢtir ve osilasyona baĢlar. ġekil 2. Algılanacak nesne algılayıcıya yaklaĢtığında.10: Kapasitif algılayıcılar Bir kapasitif yaklaĢım algılayıcının iç yapısı aĢağıdaki ġekil2.16‟da blok Ģema olarak gösterilmiĢtir. Avantajları  Yüksek doğrusallığa sahiptir. algılayıcı çıkıĢ sinyali elde edilir. bu nesnenin dielektrik katsayısı oranında kondansatörün kapasitesi artar. birlikte bir kondansatörü oluĢtururlar.
Dezavantajları Kapasite değiĢimleri çok küçüktür (pf seviyesinde).17: Kapasitif temassız algılayıcıların PLC’ye bağlantısı  Optik Temassız Algılayıcılar Bu tip algılayıcıların temel fonksiyon elemanları. AĢağıdaki ġekil 2.   Yüksek hassasiyete sahiptir. Foto diyotların Yapısı ve ÇalıĢması 35 . Manyetik serpinti alanlardan etkilenmez. foto diyotlar ve foto transistörlerdir. Bu nedenle FET ve OPAMP ile yapılan hassas özel yükseltici devrelere gerek vardır.17‟de kapasitif temassız algılayıcıların PLC‟ye bağlantısı görülmektedir. Elektriksel serpinti alanlardan Faraday kafesi (yalıtım) ile korunabilir. ġekil 2. tahta. Kullanım Yerleri Kapasitif yaklaĢım algılayıcıları hem iletken olmayan (plastik. cam. porselen vb.) hem de iletken olan (metaller) nesneleri algılamak için sanayide kullanılırlar.
+ kutup P maddesinde olmak üzere).diyot iletime gider.O halde bir foto diyot güneĢ pili gibi de çalıĢabilir. yani sadece ihmal edilebilecek küçüklükte bir sızıntı akımı akar. kızılötesi (Infraruj) ıĢın sahasına kadar uzanmaktadır.11‟de optik algılayıcılardan örnekler görülüyor.19: Foto transistorlerin yapısı 36 . fakat kızılötesi ıĢınlara karĢı hassasiyeti en yüksek seviyededir. gerilim setti bölgesinde iç fotoelektrik olayına göre yük taĢıyıcıları serbest hale geçerler ve böylece foto.18: Foto diyotların yapısı Foto diyotlar PN birleĢim bölgelerine ıĢık düĢecek Ģekilde yapılmıĢ yarı iletken diyotlardır ve daima ters polarmada çalıĢtırılırlar. Karanlık ortamda yalıtkandırlar. Resim 2.kutup N . Germanyum foto diyot veya foto transistör ise görülebilir ıĢığa hemen hiç reaksiyon göstermez. Foto diyotların spektral hassasiyetleri morötesinden (Ultraviole) baĢlayıp.ġekil 2. Silisyum foto diyot veya foto transistörün görülebilir ıĢığa reaksiyonu maksimum %75 civarlarındadır ve en hassas olduğu bölge kızılötesi ıĢığın olduğu bölgedir. Resim 2. Bir foto diyot besleme gerilimi olmaksızın çalıĢtırıldığında ise aydınlık ortamda uçlarında gerilim oluĢur (.11: Optik algılayıcıler  Foto transistörler Yapısı ve ÇalıĢması ġekil 2. Foto diyot üzerine ıĢık geldiğinde. Bu ters yönde akan akım ıĢık Ģiddeti ile doğru orantılıdır.
Ön yüzlerinde ıĢık algılama pencerecikleri veya ıĢık odaklama mercekleri bulunmaktadır. fakat beyz ucu çalıĢma noktasının ayarlanmasını kolaylaĢtırır. Yani foto transistör ıĢık ya da ıĢık sinyali almadığı sürece çıkıĢ gerilimi UA sıfırdır ve ıĢık ya da ıĢık sinyali geldiğinde ise besleme gerilimine kadar yükselebilir. beyz uçlu veya beyz uçsuz olarak piyasaya sunulmuĢlardır. Bu yüzden foto transistörler. (Dikkat!) 37 . Foto transistörlerde beyz bağlantı ucuna genellikle gerek duyulmaz. Üzerine ıĢık geldiği zaman iç fotoelektrik olayı gereğince beyz-kollektör birleĢim bölgesinde yük taĢıyıcıları serbest hale geçerler ve bu yük taĢıyıcıları tarafından oluĢturulan akım beyz akımı gibi etki yaparak transistörü iletime götürür.20: Fototransistor’ ün kullanımı Üsteki örnek devrede beyz ucu kullanılmadığı için çalıĢma noktası sıfırdadır. bir foto diyot ile normal transistörden oluĢan eĢ değer devre gibi düĢünülebilir. Burada vericiden gönderilen ıĢık sinyalinin yanı sıra ortam ıĢığı da transistörün iletkenliğini etkileyerek çalıĢma noktasının kaymasına ve hatalı algılamalara sebep olabilir. Bir foto transistör. Beyz akımı ıĢık Ģiddeti ile doğru orantılı olarak artarak transistörü daha çok iletime götürür. ġekil 2.Foto transistörler beyz-kollektör birleĢim bölgesine ıĢık gelecek Ģekilde yapılmıĢ normal NPN ve PNP transistörlerdir.
ġekil 2. Burada sayısal sinyal olarak gelen ıĢın. mor renkli koruyucu plaka yerleĢtirilmektedir. ortam ıĢığının etkisini azaltmak amacıyla normal ıĢığı hemen hemen hiç geçirmeyen. kondansatörden geçtikten sonra e-fonksiyonlu zayıf bir sinyale dönüĢmektedir. çok koyu. sayısal sinyalin algılanmasında bir rolü kalmamıĢtır. ÇalıĢma noktasının kayması DA değiĢiklik demektir ve kondansatör tarafından aktarılmaz.! Ayrıca foto diyot veya foto transistörlerin ön kısımlarına. çıkıĢ sinyali olarak aktarılmasına örnek verilmiĢtir.21: Fototransistor ün kullanımına örnek devre Yandaki devrede ise vericiden gönderilen sinyalin sayısal ıĢık sinyali halinde gönderilmesi ve bu AA sinyalin gönderilen ıĢın frekansına uygun değerde seçilen bir kondansatör ile değerlendirme katına. Çünkü sadece değiĢken ıĢık sinyali kondansatör tarafından aktarılmaktadır. Bu sinyal yeterli Ģekilde yükseltilerek bir Schmitt-Trigger devresinden geçirilerek tekrar keskin kenarlı orjinal hale getirilmektedir. Burada ortam ıĢığının foto transistörü etkileyerek çalıĢma noktasının kaymasının. ġekil 2. Bunlardan en çok kullanılanı LED ve FOTO TRANSĠSTÖR kullanılan tipidir.22‟de üç tipte (entegre devre Ģeklinde yapılmıĢ) optik aktarıcı görülmektedir.22: Optik aktarıcılar 38 .  Optik Aktarıcılar (Opto-Coupler) AĢağıda ġekil 2. fakat IR ıĢınlarını geçiren.
Örneğin.5 V veya 5 V --. 24 V --. IĢık algılayıcı.5 V) ya da sinyal seviyeleri farklı (Örn. Mikro ĠĢlemci. IĢık gönderici olarak kızılötesi (IR) sahada çalıĢan veya görülebilir ıĢık veren LED‟ler.Bir ıĢık gönderici ve bir ıĢık alıcıdan oluĢan ortak devreye optik aktarıcı denir. Bu tip optik aktarıcılarla motorların devir sayıları ölçülebilmektedir. foto transistör veya foto tristörler kullanılmaktadırlar. optik olarak (10 Mhz‟ e kadar hızlılıkta) sinyal aktarılması sayesinde hassas ve pahalı olan sistem. algılanan ıĢığın değiĢmesine ve böylece çıkıĢ akımının değiĢmesine sebep olur. güç ünitesinde doğabilecek olan arıza ve tehlikelerden otomatik olarak korunmuĢ olur.24: Tek yönlü ıĢık bariyerine örnek 39 . hassas ve pahalı bir elektronik devreden (PC.  Kullanım Yerleri ve Önemi Bir sistemden bir baĢka sisteme geçiĢte sinyal seviyeleri aynı (Ör. 5 V--. GiriĢ akımındaki değiĢiklikler gönderilen ıĢık Ģiddetinin değiĢmesine.23: Optik aktarıcı Ayrıca optik aktarıcıların çatal tipleri mevcuttur. PLC gibi). Sistemlerin birbirleri ile hiçbir iletken bağlantısı olmaksızın. Böylece foto transistör her turda bir kere LED‟ in gönderdiği ıĢığı alarak pals yaratır ve bu palslar ile devir sayacı sürülür. ıĢık göndericinin gönderdiği ıĢığı alır ve böylelikle giriĢ ile çıkıĢ arasında optik bir aktarma gerçekleĢmiĢ olur. ıĢık algılama için ise foto diyot. ġekil 2. motor miline bir disk takılır ve bu disk üzerine bir delik delinir. yüksek güç ve voltajla çalıĢan güç ünitelerine sinyal aktarmada kullanılırlar. Ayrıca.24 V) sistemleri birbirlerine optik olarak bağlamada ve sinyal aktarmada kullanılırlar. Yan tarafta çatal optik aktarıcı görülmektedir ġekil 2.
12: Tek yönlü ıĢık bariyerine örnek Avantajları     Saydam olmayan tüm nesneleri güvenilir bir Ģekilde algılar. Yansımalı IĢık Bariyeri (Optik YaklaĢım Algılayıcı) ġekil 2. üretim bantlarında üretilen malın sayımında. Saydam nesneler için uygun değildir. Alıcı gönderilen ıĢığı aldığı sürece reaksiyon gösterilmez. Uygun mercek ve verici güçleri ile daha uzaktan algılama olanağı sağlanabilir. Karlı. Ġki tarafta da pencere ve odaklama mercekleri bulunur.25: Yansımalı ıĢık bariyeri 40 . Verici ve alıcı montaj açısından çok iyi ayarlanmalıdır. Kullanım Yerleri Tehlikeli makinelerin çevresinde güvenlik bariyeri olarak. Dezavantajları     Bir ıĢık bariyeri için iki ayrı cihaz monte etmek gereklidir. Serpinti ve yabancı ıĢık kaynaklarından etkilenebilirler. yağmurlu ve tozlu ortamlarda güvenli olarak çalıĢır. alarm sistemlerinde vb. gibi yerlerde kullanılırlar. Küçük nesnelerin algılanması mümkündür. Bariyerin arasına ıĢığı engelleyen bir cisim girdiğinde alıcı anahtarlama yapar Resim 2. otopark giriĢlerinde araç saydırma iĢlemlerinde.Tek yönlü ıĢık bariyerinde ıĢık gönderici ve alıcısı ayrı ayrı monte edilmiĢlerdir.
Bu sebepten algılama mesafesi azdır (1 m civarında). Algılayıcının önünde bir nesne bulunmuyorsa.13: Yansımalı ıĢık bariyeri Avantajları    Verici ve alıcı tek bir kap içersine monte edilmiĢtir. Tüm yansıma yapan (saydam olanlar bile) nesnelerin algılanması mümkündür. gönderilen ıĢın bu nesneden yansıyıp alıcı üzerine geri gelir ve bu durumda algılayıcı anahtarlama yapar. alarm sistemlerinde vb. Reflektörlü IĢık Bariyeri ġekil 2. Ancak algılayıcının önüne bir nesne yaklaĢırsa. Resim 2. Dezavantajları    Algılama mesafesi algılanacak nesnenin yansıtma özelliğine bağlıdır. üretim bandında üretilen malın sayımında. gibi yerlerde kullanılırlar.26: Reflektörlü ıĢık bariyeri 41 . Kullanım Yerleri YaklaĢım anahtarı olarak otomatik kapılarda.Bu tip ıĢık bariyerinde verici ve alıcı tek bir kap içerisinde bulunur ve algılanacak nesnenin kendisi bir reflektörü oluĢturur. Montajda mekaniksel ayara gerek duyulmaz. Arka cephe algılanacak nesneden daha çok yansıtma özelliğine sahipse nesnenin algılanması zorlaĢır. gönderilen ıĢın geri dönemez ve alıcı bu ıĢığı alamadığı için reaksiyon göstermez.
alarm sistemlerinde vb. Bu durumda algılayıcı anahtarlama yapar. Avantajları    Basit ve kolay monte edilir. Uygun bir reflektörle ayar kolayca yapılır. gönderilen ıĢın engellenir ve alıcı üzerine geri gelemez. Nesne ıĢık geçiĢini zayıflattığı için saydam cisimlerin de algılanması mümkündür. Kullanım Yerleri Üretim bandında üretilen malın sayımında. ġekil 2.Bu tip ıĢık bariyerinde de verici ve alıcı tek bir kap içinde olup karĢısında bir reflektör bulunur. Algılayıcıyla reflektör arasında bir nesne bulunmuyorsa. gibi yerlerde kullanılırlar.27‟ de blok Ģema olarak gösterilmiĢtir. yağmur ve kardan etkilenebilir. Bir yansıma ıĢıklı optik algılayıcının iç yapısı aĢağıda ġekil 2. Dezavantajları    Parlak nesneler yanlıĢ algılamalara neden olabilir. Reflektöre yakın olan nesneler reflektörden büyük olmalıdır. Sistem toz.27: Bir yansıma ıĢıklı optik algılayıcıün iç yapısının blok Ģeması 42 . gönderilen ıĢın geri döner ve alıcı bu ıĢığı aldığı sürece reaksiyon göstermez. Ancak algılayıcı ile reflektör arasına bir nesne girdiğinde.
29‟da bir kristale her iki yönde kuvvet veya basınç uygulandığında iyon bağlarının form değiĢtirmesi ve kristalin uçlarında farklı yükler oluĢması görülmektedir. turmalin ve baryum-titanat gibi kristallerin üzerine basınç veya kuvvet uygulandığında yapısındaki iyon bağları form değiĢtirerek uçları arasında farklı yükler oluĢur.29: Ultrasonik temassız algılayıcıların çalıĢma prensibi 43 . Bu olayın tersi de mümkündür. Bu basınç veya kuvvetin elektriksel sinyale çevrilebilmesi demektir (mikrofon. Doğal olarak bulunan quartz. verici kapsül fonksiyonu). ġekil 2. alıcı kapsül fonksiyonu). ġekil 2.AĢağıdaki görülmektedir. yani bir kristale alternatif gerilim uygulandığında. AĢağıdaki Ģekil 2.28‟de optik temassız algılayıcıların PLC‟ye bağlantısı ġekil 2. uygulanan gerilimin polaritesine göre iyon bağları elektriksel baskıya uğrayarak kristalin titreĢmesine sebep olur (hoparlör.28: Optik temassız algılayıcıların PLC’ye bağlantısı Ultrasonik Temassız Algılayıcılar Ultrasonik algılayıcıların fonksiyonu piezoelektrik olayına dayanır.
ġekil 2. gibi yerlerde kullanılırlar.30: MOSFET Transistörle yapılmıĢ olan yük yükselteci deney devresi Piezokristallerin Kullanım Yerleri        Ultrasonik alarmlarda iki yönlü olarak (Hoparlör=Verici Kapsül. Bir ultrasonik algılayıcının içyapısı aĢağıda ġekil 2.31‟de blok Ģema olarak gösterilmiĢtir. hesap makinesi. Ultrasonik Algılayıcıların Sanayide Kullanıldığı Yerlere Örnekler     Asit gibi tehlikeli sıvı ya da granül halinde kimyasal maddelerin seviye ölçümünde Bir transfer bandından geçen malların sayılmasında ve fiziki ölçülerine göre ayrılmasında Ġmalat bandında yapılan iĢlerin kontrolünde (Örnek: otomobil camlarının takılıp takılmadığının kontrolü) Yığınlanan tahta. Bu tip yükseltecin basit bir deney devresi aĢağıdaki ġekil 2. Mikrofon=Alıcı Kapsül) Uzaktan kumanda cihazlarında iki yönlü olarak Kristal mikrofon olarak Saat. karton. elektronik oyunlarda vb. 44 . Bu yüzden kristaldeki yük değiĢimleri. kontraplak kalınlığının ölçülmesine vb. yüksek giriĢ empedansı olan ve gerilim veya yük potansiyeli ile kumanda edilen MOSFET transistörle yapılmıĢ olan “Elektrometre“ ya da “Yük Yükselteci“ denilen yükselteçlerle alınıp değerlendirilebilir.30‟da görülmektedir. PC.Kristalde oluĢan yükler kristalin yapısına bağlı oldukları için normal bir elektron alıĢveriĢi burada mümkün değildir. gibi çeĢitli cihazlarda mini hoparlör (Pipser=Buzzer) olarak Ultrasonik sinek ve fare kovucularda hoparlör olarak Müzik sistemlerinde Tweter-Hoparlör (yüksek frekans veren) olarak Ultrasonik algılayıcı olarak sanayide kullanılırlar.
31: Bir ultrasonik algılayıcının iç yapısının blok Ģeması Algılanacak nesne algılayıcıya yaklaĢtığında.32: Bir ultrasonik algılayıcıün algılama bölgesi 45 . ġekil 2. ÇıkıĢ katında anahtarlama iĢlemi yapılarak algılayıcı çıkıĢ sinyali elde edilir. Ayrıca çıkıĢ katında kısa devre ve aĢırı akımdan koruma düzeni bulunmaktadır.ġekil 2. nesne tarafından geriye yansıtılır ve bu yansıyan ses alıcı kapsüle geri döner. Böylece gönderilen sesin tekrar algılanması gerçekleĢir ve elektronik devrede uygun yükseklikte gerilim seviyesine çevrilir Bu seviye bir komparator (karĢılaĢtırıcı) tarafından değerlendirilerek çıkıĢ katına sinyal gönderilir. göndericiden çıkan ultrasonik ses.
33‟te ultrasonik temassız algılayıcıların PLC‟ye bağlantısı görülmektedir. 46 . çıkıĢ devresindeki elektriksel kontrol sinyalini kontaksız elektronik devre üzerinden üretir. Bunlar yapım Ģekillerine göre iki gruba ayrılır: a)Kontaklı (Reed) manyetik Ģalter.  Bobinli Elektronik Manyetik ġalter Bobinli elektronik manyetik yaklaĢım Ģalteri. b)Bobinli elektronik manyetik Ģalter  Kontaklı (Reed kontaklı) Manyetik ġalter Manyetik Ģalterin yakınına getirilen silindir piston içerisindeki sabit mıknatısın manyetik etkisi vasıtasıyla. Ģalter içerisinde gömülü bulunan kontağı ( Reed kontağı ) kapatır.AĢağıdaki ġekil 2.33: Ultrasonik temassız algılayıcıların PLC’ye bağlantısı  Pnömatik Temassız Algılayıcılar Pnomatik temassız algılayıcılar manyetik temasla çalıĢır. ġekil 2.
PLC „li otomasyon sistemlerinde giriĢ elemanı olarak doğru gerilim ile çalıĢan algılayıcı kullanmak daha avantajlıdır.36‟da ultrasonik temassız algılayıcıların PLC‟ye bağlantısı görülmektedir ġekil 2. Doğru gerilim ile çalıĢan algılayıcılar alternatif gerilim ile çalıĢanlara göre daha ucuzdur.  ÇalıĢma geriliminin AA veya DA olmasına dikkat edilir.36: Pnömatik temassız algılayıcıların PLC’ye bağlantısı  Temassız Algılayıcıları Elektrik Kontrol Devrelerine Bağlarken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Temassız algılayıcıları kontrol devrelerine bağlarken.34: Kontaklı manyetik Ģalter ġekil 2.35: Bobinli elektronik manyetik Ģalter AĢağıdaki ġekil 2.DC giriĢ/çıkıĢ modülleri 47 . Çoğu PLC‟ler DA giriĢlidir.ġekil 2.
daha ucuzdur.Doğru gerilim ile çalıĢan algılayıcılar alternatif gerilim ile çalıĢanlara göre daha hızlıdır.Kullanılan algılayıcının özelliklerine uygun olarak gerilim kaynağı ayarlanmalıdır.Transformatörün, gerekli direkt gerilim Vdc'den daha düĢük bir sekonder Vac gerilimiyle kullanılması tavsiye edilir. Sekonder Vac gerilimi Ģu Ģekilde bulunur: Vac = (Vdc + 1) : 1,41 Algılayıcının besleme gerilimi olan Vdc, kullanılan her 200 mA için en az 470 uF'lık bir kapasite ile filtre edilmelidir. Eğer besleme gerilimi Vdc yüksekse, uygun bir gerilim sabitleĢtiriciyle gerçekleĢtirilen ġekil 2.37‟ deki örnek-B'nin kullanılması tavsiye edilir.
ġekil 2.37: Algılayıcı besleme devresi
Bağlantı kablo sayısına dikkat edilir. Bazı tipleri iki kablolu, bazı tipleri de üç kabloludur.
ġekil 2.38: Ġki kablolu temassız algılayıcılar
PNP ve NPN olmasına dikkat edilmelidir.
ġekil 2.39: Üç kablolu temassız algılayıcılar
Ġki kablolu temassız algılayıcıları seri bağlanmasına dikkat edilir.
Ġki kablolu temassız algılayıcıların seri bağlanması durumunda gerilim düĢümleri olması sebebiyle yüke (röle ye) daha az gerilim kalmaktadır. Ġndüktif alıcıların bağlanması faz kaymasını oluĢturur. Bu iki sebepten dolayı en çok iki veya üç algılayıcı seri bağlanabilir.
ġekil 2.40: Ġki kablolu algılayıcılerin seri bağlanması
Ġki kablolu temassız algılayıcıların paralel bağlanmasına dikkat edilir. Ġki kablolu temassız algılayıcıların paralel bağlanması durumunda aĢağıdaki iki duruma da dikkat edilmelidir.
Paralel bağlanan algılayıcıların sızıntı akımına dikkat edilmelidir. Sızıntı akımlarının toplamı yükü etkileme durumunda olmamalıdır. Algılayıcılardan biri açma kapama yaptığında paralel bağlı diğer algılayıcının gerilimini sıfırlayacaktır. Bu sebepler göz önüne alınırsa 5-10 adet iki kablolu algılayıcı paralel bağlanabilir.
ġekil 2.41: Ġki kablolu algılayıcılerin paralel bağlanması
Üç kablolu temassız algılayıcıları seri bağlanmasına dikkat edilir.
Bu tip algılayıcıların seri bağlanmasında her birinde 1 ile 2,5 V arasında gerilim düĢümleri olur.Bu sebeplerden dolayı aĢağıdaki durumlara dikkat edilir.
Algılayıcılarda düĢen gerilimlerden arta kalan gerilim diğer algılayıcıları çalıĢtırabilmelidir. Algılayıcıların
ġekil.42: Üç kablolu algılayıcıların seri bağlanması
Üç kablolu temassız algılayıcıların paralel bağlanmasına dikkat edilir.
Üç kablolu temassız algılayıcıların paralel bağlanmasında dikkat edilecek hususlar: Algılayıcılar açık durumda iken çok az olan sızıntı akımlarıdır. Bu sebepten dolayı en çok 20–30 adet üç kablolu algılayıcı paralel bağlanabilir.
ġekil 2.43: Üç kablolu algılayıcılerin paralel bağlanması
Temassız Algılayıcıların Seçiminde Kullanılan Kriterler  Kullanım amacına uygun elektriksel bağlantı tipi belirlenmeli.
Kullanım alanlarına göre elektriksel bağlantı kabloları üç ayrı tipte seçilebilir. 1) Hazır kablolu tipleri 2) Terminal bağlantılı tipleri 3) Soketli tipleri  Fiziksel bağlantı tipi belirlenmeli. Her uygulamaya uygun tipi ve boyutu vardır. Bunlar genellikle iki tipte imal edilirler.
1)Silindir yapıda olan 2)Dikdörtgen yapıda olan tipleri vardır.       Temassız algılayıcılar seçilirken bağlantı kablo sayısına Amaca uygun gerilim türüne (AC, DC) ÇıkıĢ sinyalinin yapısına(Röle-PNP-NPN olmasına) Algılanacak malzemenin cinsine (Metal, ağaç, renkli malzeme vb.) ÇalıĢma ortamının göz önüne alınmasına (sıcak, nemli, tozlu ortamlar vb.) Algılama mesafesine dikkat edilmelidir.
PLC ile nasıl yapılır. Asenkron motorun çalıĢtığını L1 lambası gösterecektir. bağlantı Ģemasını çiziniz.45: Yukarıdaki devrenin PLC ile kumandası 52 . ġekil 2. Gerekli güç ve kumanda Ģemasını çiziniz. Ayrıca asenkron motor aĢırı akım rölesi ile korunacaktır.44: Kumanda devresi ve güç devresi ġekil 2. S1 start butonuna basıldığında asenkron motor çalıĢmaya baĢlayacaktır. Temaslı ve Temassız Algılayıcılar ile Uygulamalar Örnek: 1 Üç fazlı bir asenkron motor aĢağıda verilen Ģartlar altında çalıĢtırılmak isteniyor.S0 stop butonuna basıldığında asenkron motor duracaktır.
Örnek : 2 Üç fazlı bir asenkron motor S1 butonuna basıldığında ileri yönde S2 butonuna basıldığında geri yönde çalıĢacaktır. ġekil 2. Gerekli güç ve kumanda Ģemasını çiziniz.46: Kumanda devresi ve güç devresi ġekil 2. bağlantı Ģemasını çiziniz. Asenkron motorun ileri yönde çalıĢtığını L1 lambası.47: Örnek 2’deki devrenin PLC ile kumandası 53 . Asenkron motor ileri veya geri yönde çalıĢırken. Ayrıca asenkron motor aĢırı akım rölesi ile korunacaktır. yön değiĢtirilmesi gerektiğinde önce S0 stop butonuna basılıp asenkron motor durdurulacak daha sonra istenilen yön butonuna basılıp çalıĢtırılabilecektir.S0 stop butonuna basıldığında duracaktır. geri yönde çalıĢtığını L2 lambası gösterecektir. PLC ile nasıl yapılır.
49: Örnek 3’deki devrenin PLC ile çözümü 54 . bağlantı Ģemasını çiziniz. PLC ile nasıl yapılır.48: Yukarıdaki problemin elektropnömatik çözümü Malzeme Listesi: Çift etkili silindir 5/2 çift taraftan selenoid uyarılı P – E çevirici (basınç anahtarı) Kapayan buton Kontaktör 11112- Adet // // // // ġekil 2.Örnek 3 : Bir çift etkili silindirle parçalar markalanacaktır. ġekil 2. Pnomatik devre Ģeması verilen sistemin elektrik bağlantı Ģemasını çiziniz. Piston kolu ileri çıkıp iĢ parçası üzerine yeterli sıkma basıncına ulaĢtıktan sonra geri gelecektir.
Bu sebepten ısının elektriksel sinyale çevrilmesi de doğrusallık taĢımamaktadır ve zorluklar yaratmaktadır. Bu esneme elastikiyet sınırları içersinde olursa. Örneğin: Elektronik termostat olarak.  Basınç Algılayıcılar Basınç. Tel esnediğinde uzunluğunun ve kesitinin değiĢmesi direncinin değiĢmesi demektir. birim yüzey alanına etki eden kuvvet ile tespit edilir. jeneratörün veya transformatörün üzerine monte edilerek.  Elektronik Basınç Algılayıcıleri (Strengeçler) (DMS) Yapısı ve ÇalıĢma Prensibi Bir iletken tel mekanik bir kuvvet ile esnemeye maruz bırakılırsa tel esneyerek uzunluğu ve kesiti değiĢir. tel esneme yok olunca eski ölçülerine tekrar kavuĢur. bir ortam ısısını belli bir sıcaklık aralığında sabit tutmak üzere görev yapabilirler. Motorun. Direnç değiĢimini arttırmak için çok sayıda tel seri bağlanarak bir folye üzerine yataklanmıĢlardır. yani ısıya göre direnç değiĢimi doğrusal değildir. Fakat bilindiği gibi termistörlerin karakteristik eğrileri doğrusal (lineer) değildir.50: PTC ve NTC Sembolü NTC ve PTC ısı dirençleri bundan dolayı basit kumanda iĢlerinde kullanılırlar. Esnemesi ölçülecek nesnenin üzerine özel bir yapıĢtırıcı ile yapıĢtırılarak kullanılırlar. Termistörler (NTC-PTC) Herhangi bir ortamdaki ısının ölçümü “Termistör“ denilen NTC ve PTC ısıya bağımlı dirençler vasıtası ile yapılmaktadır. P = F / A (N/m2) Kumanda ve kontrol devrelerinde kullanılan basınç algılayıcıları elektronik basınç algılayıcıları ve mikro Ģalterli basınç algılayıcıları olmak üzere iki grupta incelenir. 55 . aĢırı yüklenmede ısının artıĢını hissederek devreyi açar ve sistemi korurlar. jeneratör veya transformatör gibi sistemleri korumak amacı ile termik devre açıcı sistemlerde kullanılırlar. ġEKĠL 2. Bu olay strengeçlerin temel prensibini oluĢturmuĢtur. Ayrıca motor.
Ebatları 0.5 mm ile 150 mm arasında olabilir. Basınç anahtarları. 56 .52: Deney devresi Strengeçler esnemenin her iki yönlü olarak tespit kompenzasyonunun sağlaması için köprü devrelerde kullanılırlar Kullanıldığı Yerler edilebilmesi ve ısı Kuvvet. Böylece depodaki basınç. Bir süre sonra depodaki hava basıncı ayarlanan değerin üst sınırına geldiğinde ise basınç anahtarı kontağını açarak motoru devreden çıkarır. titreĢim ve sarsıntı gibi fiziki büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılırlar. Dirençleri ise 100 ile 1K arasında olmak üzere üretilirler.200o C ile + 100o C arasında olmalıdır (Özel yapımlar + 900o C‟ e kadar). ġekil 2. ayarlanan iki basınç değeri arasında sabit tutulmuĢ olur.  Mikro ġalterli Basınç Algılayıcıleri Basınçlı hava sistemlerinde deponun basınç ayarı basınç anahtarlarıyla yapılır. ivme. basınç. dönme momenti. Motor piston aracılığıyla depoya hava basarak basıncın yükselmesini sağlar.51: Strengeç Yukarıda bir örneği görülen strengeçlerin amaca göre çok çeĢitli tipleri bulunmaktadır. Depodaki hava basıncı ayarlanan değerin alt sınırından aĢağıda ise basınç anahtarı kontaklarını kapatarak elektrik motorunu çalıĢtırır. kompresördeki hava basıncını belli değerler arasında sabit tutar. Esneme ölçülecek nesnenin normal ısı Ģartları .ġekil 2.
Yani bu çubuk daha yüksek bir hava basıncıyla yukarı doğru itilebilir. Basınç anahtarının üst basıncı yani durdurma basıncı G somunuyla ayarlanır. basıncın denetleneceği yere F borusuyla bağlanır.54: Mekanik yapılı basınç anahtarı 57 . F borusundan anahtara gelen basınçlı hava E diyaframını yukarı doğru iter.53: Basınçlı hava tankı Mekanik yapılı basınç anahtarının çalıĢma ilkesi Ģöyledir: Basınç anahtarı. H yayı ise D çubuğunu diyaframa doğru bastırır. Yay sıkıĢtırılırsa D çubuğunun yukarı doğru itilmesi zorlanır. G somunu yukarı doğru çıkarıldıkça durdurma basıncı küçülür. D çubuğu bir mafsal etrafında dönerek kapalı kontağı açar.ġekil 2. ġekil 2. G somunu aĢağıya doğru indirildikçe durdurma basıncı büyür. Yayın baskı kuvveti G somunuyla ayarlanır.
Bunlar yeĢil kırmızı ve sarı renklerde imal edilirler.ġekil 2. Genellikle neon lambalar olup 220 V ile çalıĢırlar. durduğunu veya alarm durumunda kırmızı lamba kullanılır. PLC ÇıkıĢ Elemanları ve Bağlantı Özellikleri 2. Herhangi bir cihazın çalıĢtığını yeĢil lamba.55: Basınç Ģalterlerinin PLC’ye bağlantısı 2.3. Resim 2.3.1. Ayrıca düĢük güçlü 24 V ile çalıĢan lambalar da kullanılabilir. ÇıkıĢ Kontrol Lambaları Bu lambalar herhangi bir devrenin çalıĢıp çalıĢmadığını gösteren pilot sinyal lambalarıdır.14: Sinyal lambaları 58 .
3.2. Selenoid valfi meydana getiren iki ana kısım vardır. Selenoid valfler çok geniĢ ve çeĢitli uygulama sahaları bulurlar. Bunlar genellikle DA ile çalıĢan motorlardır.3. tristör vb. sıvı veya gaz haldeki akıĢkanı elektrik sinyaliyle uzaktan kumandalı bir Ģekilde çıp kapatabilmeye yararlar. Valfin normal açık (elektrik sinyali yok iken açık) veya normal kapalı yapılıĢ Ģekline göre valf. ġekil 2.56: Selenoid valf 59 .15: Küçük elektrik motorları 2. Küçük Motorlar Az güç gerektiren yerlerde bu tip elektrik motorları kullanılır. kapalı ise açar).2.3. Sistemde. Bu motorlar PLC‟ye bir röle üzerinden veya yarı iletkenler ile yapılan sürücü devreleri (transistör. yay etkisi ile veya akıĢkanın kendi basıncıyla normal konumda iken elektrik sinyali ile meydana gelen magnetik bir alanın sağladığı hareket vasıtası ile normalin aksi konuma girer (açık ise kapatır. yerçekimi etkisi ile. Selonoid Valfler Elektrik akımının manyetik etkisinden yararlanılarak yapılan selenoid valfler ile elektrik enerjisi doğrusal hareket enerjisine dönüĢtürülür.) üzerinden bağlanırlar. Eğer motor küçük güçlü ise (PLC‟nin çıkıĢ akımı yeterliyse) gerekli önlemler alınarak PLC‟nin çıkıĢına bağlanabilir. Üç yollu selenoid valf türünde genellikle bir müĢterek ağız diğer iki ağızdan birine veya diğerine irtibatlanır. Resim 2.
palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluĢur. Selenoid valfler. bobin tahrik edilince yukarı doğru çekilir. Röleler.17‟de yapısı ve görünüĢü verilen.48V.24V. Bunların yapıları basit. Valfin miline bağlı olan bu çekirdek valfi açar ve kapatır.Selenoid bobini. DC/AC‟de 12V. Selenoid bobinleri. elektropnomatik sistemlerde çok yaygın olarak kullanılmaktadır.  Motorlar Otomasyon iĢlerinde kullanılan motorlar yapılacak iĢe göre seçilir. Günümüzde genellikle alternatif akım motorları kullanılmaktadır. demir nüve ve üzerine sarılmıĢ bobinden meydana gelir. Gerilim kesildiğinde de kontakları eski konumuna gelir.4. direkt etkili veya pilot kontrollü çalıĢacak tarzda yapılırlar. paletini çeker ve kontakları konum değiĢtirir. Direkt etkili valfler daha ziyade küçük kapasiteler için ve akıĢ yuvasının küçük olduğu konstrüksiyonlar için uygundur.16: Selenoid valf Pilot kontrollü valfler ise büyük bobin gerektiren geniĢ çaplı bir akıĢ yuvası olan valfler için uygulanır ve böylece bobin ile çekirdeğin büyütülmesine gerek kalmaz. Rölenin bobinine gerilim uygulandığında. Bobin tahrik edilmediği zaman çekirdek ve ona bağlı olan valf kapama mili kendi ağırlığı veya yay baskısı ile aĢağı hareket eder. Röle ve Motorlar  Röleler Resim 2. röle enerjilenir. basit bir silindirik sargıdan meydana gelir ve bu sargıya elektrik akımı gönderildiğinde elektrikli bir mıknatıs gibi çalıĢır. Bunlar doğru akım veya alternatif akımda çalıĢan motorlar olabilir. elektromıknatıs. 2. Bu motorlar PLC‟ye bir röle veya kontaktörler yardımıyla bağlanırlar. Resim 2. küçük güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Bobinin ortasında bırakılan boĢluğa konulan çelik çekirdek. Yaygın olarak motor sürücü devreleri kullanılmaktadır. Selenoid valflerin akıĢkan boru bağlantı yönlerine dikkat edilmelidir. Selenoid bobinin ortasında meydana gelen valf açmak veya kapamak üzere yararlanılır. 220V gibi çeĢitli gerilim değerlerinde yapılırlar. Selenoid valfler. Elektromıknatıs.3. 60 . Bağlantı yönleri genellikle ok iĢaretleri ile belirtilmiĢtir. ucuz ve bakım masrafları düĢük olduğundan tercih edilmektedirler.
Bu sebeplerden dolayı kontak korumaları yapılır. kontaktör. ġekil 2.Resim 2. ġekil 2.18: ÇeĢitli elektrik motorları PLC çıkıĢlarına röle. valf.58‟de doğru akımda koruma görülmektedir.57‟de alternatif akımda koruma. kontaktör. motor gibi) çalıĢma sırasında elektriksel parazitler oluĢtururlar. motor gibi bobin içeren indüktif yük bağlarken aĢağıdaki durumlara dikkat edilmelidir. Bu parazitler PLC‟nin çalıĢmasını etkileyebilir.58: DA’ da indüktif yük 61 . ġekil 2.57: AA ’ da indüktif yük ġekil 2. Ġndüktif yükler devrenin açılıp kapanması sırasında kontak ömrünü kısaltır. PLC‟nin çıkıĢ kontaklarına indüktif yükler (bobinli çıkıĢlar röle.
1.4.2. Komut PLC programının en küçük birimidir. Bu bağlantılar seri bağlama komutu. çıkıĢlar. 2. Program Bir hizmeti gerçekleĢtirmek için belirli kurallar çerçevesinde yazılmıĢ akılcı emirler topluluğudur. paralel bağlama komutu. Örneğin. PLC ile programlama tekniğinde. 62 . Örneğin. kontrol programı bir dizi bağlantı komutlarından meydana gelir. sayıcılar. durum tespit iĢaretçileri adres alanları içindedir.17: Röle ve yapısı 2.4. Ģekillerde olabilirler. GiriĢ ve ÇıkıĢların Adreslenmeleri ve Ġfade EdiliĢleri 2.Resim 2. zamanlayıcılar. Buna göre bir komut iki bölümden oluĢur. bir seri bağlama komutu yazıldığında seri bağlantının ne ile olacağı adreslere belirlenir.  Operand (Ne ile yapılacak) ĠĢlemcinin ne ile bağlantı kuracağını belirler. Bu komutların toplamı programı oluĢturur. yükleme komutu ve değilleme komutu vb.4.    ĠĢlem Operand ĠĢlem (Ne yapılacak) Yapılacak olan bağlantının türünü belirler.
GiriĢ birimindeki değerler giriĢ görüntü belleğine alınır ve saklanır. Bir PLC tarama zamanı giriĢ çıkıĢ sayısına. Fakat giriĢ görüntü belleğinden okunan değerler değiĢmez. Tarama hızı genellikle 1024 byte baĢına iĢlem hızı olarak verilir. Hesaplama sürecinde giriĢ biriminde oluĢan değer değiĢimleri değerlendirilmez.59‟da verilmiĢtir. Yazılan kontrol programına göre adım adım sırayla deyimler iĢleme girer. PLC “RUN” konumuna alındığında sırayla aĢağıdaki iĢlemler gerçekleĢir. ÇıkıĢ görüntü belleği ve çıkıĢ birimindeki değerler bir sonraki çevrime kadar değiĢmez. 63 . programın içeriği ve uzunluğuna ve merkezi iĢlem birimi‟nin çalıĢma frekansına bağlıdır. ÇıkıĢ birimine transfer iĢlemi tamamlandıktan sonra tekrar birinci adıma dönülür. PLC‟lerde bir çevrimin tamamlanması için geçen süreye tarama zamanı (scan time) denir. Bu iĢlemler yapılırken bir önceki adımda hesaplanan ara değerler daha sonraki adımlarda kullanılır. Bu değerler bir sonraki taramaya kadar değiĢmez. Genel olarak bütün PLC‟lerde programın yürütülmesi bu Ģekilde gerçekleĢir.PLC iĢletim sistemlerinde bir kullanıcı kontrol programın yürütülmesine ait diyagramı Ģekil 2. Kullanıcı programın yürütülmesi tamamlandıktan sonra hesaplanan değerler çıkıĢ görüntü belleğine yazılır ve çıkıĢ birimine gönderilir. Genel olarak PLC‟lerde tarama zamanı 3 ms ile 200 ms arasında değiĢmektedir.
59: PLC programının akıĢ Ģeması 64 .ġekil 2.
giriĢ elemanları (buton. kontaktör. anahtar.) 65 . sinyal lambası vb. Yapılacak ĠĢ: PLC cihazına giriĢ çıkıĢ elemanlarını ilgili adreslere bağlamak.  Uygun bağlantı için uygulama faaliyeti 2 de verilen açıklama ve bağlantı Ģekillerinden faydalanınız. giriĢine indüktif algılayıcı (24 v).) ĠĢlem Basamakları Öneriler  Yukarıda verilen giriĢ ve çıkıĢ elemanlarını uygun özellikte temin ediniz.  Projeye göre kullanılacak giriĢ ve çıkıĢ elemanlarını uygun adreslerine bağlayınız.  Sisteminizdeki kumanda ve kontrol edilecek iĢ elemanlarını belirleyiniz. (Verilen bu uygulamada çıkıĢ bağlantısında 1M e ait uçlara 24 v 2M e ait uçlara 220 v bağlanacaktır. çıkıĢ elemanları (röle. 2 nolu giriĢine kapasitif algılayıcı. Gerekli bağlantıyı gerçekleĢtiriniz. özelliklerini ve çalıĢma prensiplerini öğreniniz.   PLC‟nin giriĢ ve çıkıĢ uçlarını tespit ediniz. Kullanılacak Malzeme: PLC.  ĠĢ elemanlarının neler olduğunu öğreniniz.   GiriĢ ve çıkıĢ elemanlarının kablolarını belirleyiniz ve uçlarını açınız. 3 nolu giriĢine sınır anahtarı .  GiriĢ çıkıĢ elemanlarının bağlantı Ģekli ve gerilimine uygun bağlandığını kontrol ediniz. güç kaynağı. 3 çıkıĢa selonoid valf (24 v) 2 M ortak ucuna bağlı uçlara ise sırası ile 220 v sinyal lambası 220v bobin gerilimli kontaktör bağlanacaktır.UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ PLC cihazının 1. çeĢitli algılayıcılar vb.  Uçları açılan kabloları PLC ye bağlantısı için gerekli ara bağlantıları yapınız.). 4-5 nolu giriĢlere buton bağlanacaktır.  Projeye göre kullanılacak giriĢ ve çıkıĢ elemanlarını belirledikten sonra. bağlantı uçlarını uygun adreslerine bağlayınız. 1 M ortak ucuna bağlı 1 ve 2 nolu çıkıĢa 24 v röle. Süre:60 dk.
Besleme kaynağını PLC‟ye bağladınız mı? 4. Bütün cevaplarınız “Evet” ise Ölçme ve Değerlendirmeye geçiniz. eksik olduğunuz konuyu ve kazanımlarınızı belirleyiniz.Öğrenme faaliyetini okudunuz mu? 2.GiriĢ elemanlarını PLC‟ye doğru bir Ģekilde bağladınız mı? 7. Değerlendirme Ölçütleri 1.GiriĢ elemanları için ilgili algılayıcıları seçtiniz mi? 5. 66 . Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz.Deney için ilgili PLC‟yi seçtiniz mi? 3.KONTROL LĠSTESĠ Uygulama faaliyetinde yapmıĢ olduğunuz çalıĢmayı kendiniz ya da bir arkadaĢınızla değerlendirerek.Ġlgili çıkıĢ elemanlarını seçtiniz mi? 6.ÇıkıĢ elemanlarını PLC‟ye doğru bir Ģekilde bağladınız mı? Evet Hayır DEĞERLENDĠRME Değerlendirme sonunda “Hayır” Ģeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.
AĢağıdakilerden hangisi kontaktörlerin kullanma yeridir? A) Elektrikli devreler B) Zil devrelerin C) Aydınlatma devreleri D) Otomasyon sistemleri AĢağıdaki Ģıklardan hangisine PLC besleme bağlantısı yaparken dikkat edilmez? A) PLC‟nin besleme gerilimine B) Gerilimin cinsine C) Kabloları gerilim altında bağlanmasına D) PLC‟nin markasına. Temassız algılayıcıları elektrik kontrol devrelerine bağlarken aĢağıdakilerden hangisine dikkat edilmelidir? A) ÇalıĢma geriliminin cinsine (AC veya DC) B) PNP ve NPN olmasına C) Hepsine. PLC’nin çıkıĢına röle gibi bobinli bir alıcı bağlarken aĢağıdakilerden hangisine dikkat edilir? A) Alıcının modeline B) Alıcının tipine C) Alıcının uçlarına koruma diyodu bağlanmasına. D) ġaltere basılıp bırakıldığında tekrar eski konumuna gelir. B) Algılanacak malzemenin cinsine C) ÇalıĢma ortamı göz önüne alınmalı D) Hepsine. D) Parelel bağlanmalarına Temassız algılayıcıların seçiminde aĢağıdakilerden hangisine dikkat edilir? A) ÇıkıĢ sinyalinin yapısına(Röle-PNP-NPN olmasına). 67 . 1. AraĢtırmalarınızı biraz daha geniĢletiniz. AĢağıdakilerden hangisi buton ile Ģalter arasındaki farkı belirtir? A) Butonlar daha küçük yapıdadır. DEĞERLENDĠRME Bilgi testinde cevaplandıramadığınız sorular varsa kendinizi eksik hissettiğiniz konuları tekrarlayınız. 4. Gerektiğinde öğretmeninizden yardım alınız. B) ġalterler daha büyük olarak imal edilirler. D) Alıcının uçlarına sinyal lambası bağlanmasına 2. 5. 6. C) Butona basılıp bırakıldığında tekrar eski konumuna gelir.ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki çoktan seçmeli soruları cevaplayınız. 3.
1‟ de PLC‟nin çıkıĢından alınan sinyallerin çıkıĢ elemanlarına bağlantısı görülmektedir. ARAġTIRMA   PLC ile kumanda ve kontrol edilen bir otomasyon sisteminin projelerini inceleyiniz. lamba ve analog çıkıĢ elemanları olarak sayabiliriz. manyetik vb. 3. kontaktör. kapasitif. Bu algılayıcılar anahtar buton indüktif.2. temassız algılayıcılar ve analog sinyal vericiler olabilir.3 AMAÇ  PLC„li kontrol devrelerinin çizimini yapabilecek ve çizilmiĢ Ģemaları okuyabileceksiniz.ÖĞRENME FAALĠYETĠ–3 ÖĞRENME FAALĠYETĠ .1‟de sahadan gelen sinyallerin PLC‟ye iletilmesi görülmektedir. ÇıkıĢ Elemanlarının Besleme ve PLC Bağlantılarının Çizimi Sahadan gelen sinyaller iĢlendikten sonra PLC‟nin çıkıĢına gelir. AĢağıdaki ġekil 3. PLC’LĠ KONTROL DEVRELERĠNĠN ÇĠZĠMĠ 3. ÇıkıĢa gelen bu sinyaller çıkıĢ elemanları vasıtasıyla iĢ elemanlarına gönderilir. AĢağıdaki ġekil 3. 68 .1. GiriĢ Elemanlarının Besleme ve PLC Bağlantılarının Çizimi Bir otomasyon sisteminden sinyaller PLC‟ye algılayıcılar yardımı ile iletilir. Ġncelediğiniz projede nelere dikkat edilmiĢ gözlemleyiniz. valf. ÇıkıĢ elemanlarını röle. 3.
Resim 3. 69 .1: GiriĢ ve çıkıĢ elemanlarının PLC ‘ye bağlanması GiriĢ ve çıkıĢ elemanlarının besleme ve PLC‟ye bağlantıları Resim 3.1‟de görülmektedir.
1: GiriĢ ve çıkıĢ elemanlarının PLC’ye bağlantısı. 70 .Temaslı ve Temassız Algılayıcılar (Algılayıcıler) 24 V DC 220 V AC PLC Operatör Paneli 380 V AC Selenoid valf Motorlar Resim 3.
 Elemanların bağlanacağı giriĢ ve çıkıĢ adreslerini tespit ediniz.  Sisteminize uygun bağlantı Ģemasını teknik ve meslek resim normlarına göre çiziniz.  Projesi hazırlanmıĢ bir PLC „li kumanda ve kontrol devresini inceleyiniz. ĠĢlem Basamakları Öneriler   Sistemin gerektirdiği giriĢ ve çıkıĢ elemanlarını ve sayılarını tespit ediniz.  PLC‟nizin kataloğunu inceleyiniz.  Belirlediğiniz iĢ elemanlarının sayılarını belirleyiniz. 71 . sınır anahtarları ile kapanma ve açılma konumları tespit edilen ve kapı açılırken ve kapanırken ıĢıklı ve sesli alarm veren hareketin ileri geri bir elektrik motorundan alındığı otomatik kapı sistemin PLC ile bağlantı Ģemasını çiziniz.  PLC‟nin giriĢ ve çıkıĢ adreslerini tesbit ediniz.UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ Algılayıcı ile algılama yaparak açılan.   Sistemin bağlantı Ģemasını teknik ve meslek resim normlarına göre çiziniz.  Sisteminizdeki kumanda ve kontrol edilecek iĢ elemanlarının özelliklerini belirleyiniz.
72 . DEĞERLENDĠRME Bilgi testinde cevaplandıramadığınız sorular varsa kendinizi eksik hissettiğiniz konuları tekrarlayınız. Gerektiğinde öğretmeninizden yardım alınız.ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME 1. AĢağıdakilerden hangisi PLC’ye giriĢ elemanı değildir? A) Buton B) Motor C) Analog sinyal verici D) Temassız algılayıcılar AĢağıdakilerden hangisi çıkıĢ elemanı değildir? A) Röle B) Analog sinyal verici C) Valf D) Lamba AĢağıdakilerden hangi iĢ elemanı PLC’ye direkt bağlanmaz? A) Valf B) Röle C) Kontaktör D) Motor PLC’nin giriĢ ve çıkıĢ uçlarını tesbit ederken aĢağıdakilerden hangisine bakılır? A) PLC‟nin kataloğuna B) PLC‟nin arka yüzüne C) PLC‟nin yan yüzüne D) PLC‟nin resmine AĢağıdakilerden hangisi PLC’nin giriĢ adresinin sembolü olarak kullanılır? A) G B) Ġ C) Q D) Ç AĢağıdakilerden hangisi PLC’nin çıkıĢ adresinin sembolü olarak kullanılır? A) G B) Ġ C) Q D) Ç AĢağıdakilerden hangisi PLC’nin giriĢ ve çıkıĢ sayısını belirtir? A) Kapasitesini B) Çevrim süresini C) Hızını D) GiriĢ çıkıĢ elemanlarının tipini 2. 5. 7. AraĢtırmalarınızı biraz daha geniĢletiniz. 4. 6. 3.
giriĢ elemanları (buton. Modül sonlarındaki testleri baĢarıyla yaptıysanız ve PLC cihazının da bağlantısını yapabiliyorsanız bir sonraki modüle geçebilirsiniz. 3. eksik olduğunuz konuyu ve kazanımlarınızı belirleyiniz. Yapılacak iĢe uygun PLC özelliklerini tespit edip seçimini doğru yapabildiniz mi? Yapılacak iĢ için gerekli giriĢ çıkıĢ elemanlarını tespit edebildiniz mi? GiriĢ çıkıĢ elemanları ile PLC bağlantı Ģemasını hatasız olarak çizebildiniz mi? PLC besleme ve giriĢ çıkıĢ elemanlarının çalıĢma gerilimlerini doğru olarak çizebildiniz mi ? ġema çizimini normlara uygun olarak yaptınız mı? GiriĢ elemanlarını verilen adreslere tekniğine uygun bağlayabildiniz mi? ÇıkıĢ elemanlarını verilen adreslere tekniğine uygun bağlayabildiniz mi ? Evet Hayır DEĞERLENDĠRME Tüm modül içerisindeki bilgi testlerinde cevaplandıramadığınız sorular varsa kendinizi eksik hissettiğiniz konuları tekrarlayınız. 4. Gerektiğinde öğretmeninizden yardım alınız. anahtar. 5. Değerlendirme Ölçütleri 1. 73 . AraĢtırmalarınızı biraz daha geniĢletiniz. güç kaynağı. çeĢitli algılayıcılar vb.MODÜL DEĞERLENDĠRME MODÜL DEĞERLENDĠRME UYGULAMALI TEST Öğretmeniniz tarafından verilecek PLC kumandası ile gerçekleĢtirilecek sistem için uygun PLC seçimini yapınız. kontaktör. 2. 7.). Ģema çizimini gerçekleĢtiriniz ve gerekli giriĢ çıkıĢ elemanlarını temin ederek hatasız olarak bağlantısını yapınız.). Yapılacak ĠĢ: PLC cihazına giriĢ çıkıĢ elemanlarının bağlantı Ģemasını çizmek.çizim araç ve gereçleri. Kullanılacak Malzeme: PLC. uygun PLC yi seçmek ve gerekli bağlantıyı yapmak. sinyal lambası vb. Süre:120 dk. DEĞERLENDĠRME ÖLÇEĞĠ Uygulamalı Testte yapmıĢ olduğunuz çalıĢmayı kendiniz ya da bir arkadaĢınızla değerlendirerek. 6. çıkıĢ elemanları (röle.
CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALĠYETĠ – 1’ĠN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A C C C E D E C E ÖĞRENME FAALĠYETĠ – 2’NĠN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 C D D C D C ÖĞRENME FAALĠYETĠ – 3’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 E E D A B C A 74 .
ÖNERĠLEN KAYNAKLAR ÖNERĠLEN KAYNAKLAR  ÇeĢitli PLC üretici firma katalogları 75 .
Faruk. Cağaloğlu-Ġstanbul ÖZDEMĠR. Programlanabilir Lojik Kontrolörler PLC Teori ve Uygulama.ġti.KAYNAKÇA KAYNAKÇA    ACIELMA. ÖZDAMAR. 2005. Birsen Yayınevi Ltd. Ali. Cem. Programlanabilir Lojik Kontrol (PLC) Kontrol laboratuvarı. PLC 76 . Milli Eğitim Basımevi – Ġstanbul.
More From Mine Nur Türk
TEAİŞ Safety Regulation
Katodik Koruma Egitim Notlari