GAP Bölgesi İçin Karbon Nötr Ekonomiye Geçiş Eylem Planı Oluşturulması | |Anahtar
Yılmaz DAĞTEKİN / GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı - Muhyettin SİRER / UNDP, Türkiye Nusret MUTLU / GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı - Melih PINARCIOĞLU / Ortadoğu Teknik Üniversitesi, YTM-MATPUM Araştırma Merkezi Bülent YEŞİLATA / Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi
GAP Bölgesi’nde Karbon-Nötr Ekonomiye Geçiş Projesi’nin genel amacı, düşük karbon ayak izini esas alan bir kalkınma modelinin ekonomik sistemi oluşturan tüm alt sektörlerde yapılacak uygulamalar ile hayata geçirilmesine ve Bölge’nin rekabet edebilirliğinin artırılmasına katkıda bulunmaktır. Proje ile bir taraftan GAP Bölgesi’nin sanayi, tarım, ulaştırma, bina ve enerji başta olmak üzere, tüm üretim ve hizmet alanlarında kaynakların en etkin biçimde kullanımının modellenmesi, yaygınlaştırılması, verimliliğin artırılması ve bu sayede karbon ayak izinin azaltılması hedeflenirken; diğer taraftan yerel ve bölgesel ekonominin bu alanlarda üretken ve rekabetçi olmasını sağlayacak iş ve üretim modelleri ile sürdürülebilir ve yeşil büyümenin sağlanması hedeflenmektedir. GAP Bölgesi, yenilenebilir enerji alanındaki mevcut yüksek potansiyeli ve enerji verimliliği alanındaki yüksek iyileştirme potansiyeli ile yukarıda belirtilen hedeflere ulaşmak açısından hâlihazırda çok cazip bir model konumundadır. Bölge’nin bu potansiyelinin tüm paydaşların katkısıyla etkin ve uygulanabilir bir ‘GAP Bölgesi Sürdürülebilir ve Yeşil Büyüme Eylem Planı’na dönüştürülmesi oldukça önemlidir. Bu sayede Bölge’nin İklim Değişikliği ile Mücadele kapsamındaki yol haritası da şekillenmiş olacaktır.
Belirlenen amaç ve hedeflere uygun olarak, GAP Bölgesi’nde düşük karbonlu teknoloji ve ekonomik uygulamalara geçiş için; öncelikli müdahale alanlarının belirlenmesine, öncelikli verilerin toplanmasına, bölgesel karbon salım atlasının oluşturulmasına ve öncelikli pilot proje uygulamalarının belirlenmesine yönelik bir çalışma gerçekleştirilmiş ve taslak bir eylem planı hazırlanmıştır. Eylem planına ek olarak ilk aşamada uygulanması önerilen pilot projeler listesi de oluşturulmuştur. Bu makalede söz konusu çalışmalara baz teşkil eden uluslararası ve ulusal uygulamaların bir değerlendirilmesi yapılmış ve sektörel eylem planlarının içeriğine ilişkin bilgiler sunulmuştur.
Enerji üretimi ve tüketiminden kaynaklı sera gazı salımları, insan kaynaklı iklim değişikliğinin temel nedeni olarak kabul edilmekte, iklim değişikliğinin yaşam kalitesi, çevre, su, tarım ve gıda kaynakları ve ulusal ekonomiler üzerindeki olumsuz etkileri çerçevesinde, enerji sektöründe küresel ölçekte yeni arayışlar gündeme gelmektedir. İklim değişikliği ile mücadelede enerji sektörünün etkin rol oynaması öngörülmekte, bu durum enerji arzı ve talebinde yeni yönelimleri de beraberinde getirmektedir. Dünyada Temiz Enerji ve Düşük Karbonlu Üretim uygulamaları incelendiğinde; potansiyelin en fazla kullanılabilir olduğu bölgelerin nispeten metropol yaşamdan uzak bölgeler olduğu görülmektedir. Diğer taraftan, teknolojik altyapının ve teknik kapasitenin nispeten yetersiz olduğu yaşam alanlarının da sözü edilen bölgelerde yoğunlaştığı bilinmektedir. Bu ikilemi aşamayan ülkelerde; kırsal bölgelerdeki ekonomi sürekli devlet teşvikleri ile yürütülmeye çalışılmakta, fakat sonuçları sürdürülebilir olamamaktadır. Bu tür bölgelerde Düşük Karbonlu Üretim teknolojilerinin yolunu açan ve sürükleyebilen ülkeler (örneğin Hindistan, İspanya ve hatta Almanya gibi) önemli kazanımlar elde ederek, sürdürülebilir sosyoekonomik gelişmeyi sağlamak adına devletin yükünü önemli ölçüde azaltan bir istihdam ve ticaret hacmi oluşturmuşlardır.
GAP Bölgesi, yenilenebilir enerji alanındaki mevcut yüksek potansiyeli ve enerji verimliliği alanındaki yüksek iyileştirme potansiyeli ile düşük karbonlu ekonomiye geçiş açısından hali hazırda çok cazip bir model konumundadır. Bölge’nin bu potansiyelinin etkin ve uygulanabilir bir ‘GAP Bölgesi Sürdürülebilir ve Yeşil Büyüme Eylem Planı’na dönüştürülmesi oldukça önemlidir. Bu sayede Bölge’nin İklim Değişikliği ile Mücadele kapsamındaki yol haritası da şekillenmiş olacaktır. Bu makalede söz konusu yol haritasını oluşturmak amacıyla öncelikle uluslararası ve ulusal uygulamaların bir değerlendirilmesi yapılmış ve GAP Bölgesi için uygulanabilecek bir eylem planının genel çerçevesine yönelik bilgiler sunulmuştur. Eylem planının oluşturulmasında olabildiğince sade ancak teknoloji-ekonomi bütünselliğini dikkate alan bir yaklaşım kullanılmıştır. Bu kapsamda karbon nötr ekonomiye geçiş açısından bu çalışmada benimsenen yaklaşıma ait parametreler Tablo 1’de açıklanmıştır.
Tablo 1. Karbon-Nötr Ekonomiye Geçiş Parametreleri
1. Yenilenebilir/Temiz Enerji (TE) Teknolojileri: Güneş, Biyokütle, Jeotermal, Hidrolik, Rüzgâr
1. İstihdam Artışı: Yeni İşler, Yeni Firmalar, İş Büyütme
2. Enerji/Kaynak Verimliliği (KV) Teknolojileri: Binalar, Sanayi, Ulaşım
2. Net Gelir Artışı: Gelirde Artış, Giderde Azalma
3. Diğer Temiz Enerji Teknolojileri: Hibrit Sistemler, Isı/Elektrik Depolama, Katı Atık Yönetimi
3. Yatırım Çekme: Uluslararası Fonlar/Firmalar, Ulusal Yatırımlar
2. Karbon Nötr Şehirlere Yönelik Eylem Adımlarının Değerlendirilmesi
Karbon Nötr Şehirlerin oluşması ve sayılarının dünyadaki tüm coğrafyaları temsil edecek şekilde artırılmasına yönelik arayışlar son çeyrek asırda yoğunlaşmıştır. Bu kapsamda Haziran 2014'te Kopenhag'da kurulmuş olan Karbon Nötr Şehirler İttifakı (CNCA: Carbon-Neutral Cities Allience), Tablo 2’de listelenen 17 şehir için yoğun karbon azaltımlarının planlama ve uygulama adımlarında birlikte hareket etmeyi hedeflemiştir. Söz konusu ittifaka üye şehirler, 2050 yılına kadar sera gazı emisyonlarının %80 veya daha fazla azaltmak amacıyla izlenecek yol haritalarını ve uygulamalardan kazanılan deneyimleri başlangıçta belirledikleri temel stratejiler (Bkz. Kutu-1) doğrultusunda paylaşarak önemli ilerlemeler kaydetmişlerdir .
Tablo 2. Karbon Nötr Şehirler İttifakına Üye Şehirler
Minneapolis MN, ABD
Boulder CO, ABD
Boston MA, ABD
Portland OR, ABD
San Francisco CA, ABD
Seattle WA, ABD
Kutu-1: Karbon-nötr şehirler ittifakı temel stratejileri
1. Karbon-Nötr Planlama Standartlarının Geliştirilmesi:
Karbon azaltım hedefini desteklemek için yaklaşımlar, analizler ve araçlar geliştirilmesi, etkilerinin izlenmesi için ölçme ve doğrulama yöntemlerinin standartlaştırılması.
2. Anahtar Sektörlerde En İyi Uygulamaların Paylaşılması:
Kentsel ulaşım, enerji kullanımı ve atık sistemlerinde "dönüştürücü" derin karbon azaltma stratejilerine ulaşmak için en iyi uygulamaların paylaşılması ve uygulanması.
3. Politika Değişiminin Desteklenmesi:
Doğrudan şehirler tarafından kontrol edilmeyen emisyon kaynaklarının azaltılması için eyalet, bölgesel ve federal düzeydeki politikaları belirlemek ve savunmak ve kentlerin başarısı için kritik olan diğer dış paydaşlarla etkileşim kurmak.
4. Yenilik Fonu Oluşturulması:
Karbon salımı azaltma stratejilerini ve uygulamalarını geliştiren, test eden, uygulayan ve genişleten potansiyele sahip şehir liderliğindeki projelere yatırım yapmak.
5. Sonuçların Yayılımı ve Yaygınlaştırılması:
Uygulama sonuçlarının karbon azaltımı için çabalayan şehirleri içerecek daha geniş bir kitleyle paylaşmak.
1.1. Teknoloji Eksenindeki Eylem Adımları
Karbon-nötr şehir uygulamalarında teknolojik eylemleri temiz enerji (TE), kaynak verimliliği (KV) ve akıllı teknolojiler (AT) başlıkları ve ana sektörler özelinde sınıflandırmak mümkündür. Bu durum Tablo 2’de gösterilmiştir.
Tablo 2. Karbon-Nötr Şehir Uygulamalarında Öne Çıkan Teknolojik Eylemlerin Sınıflandırılması
-Bina cephelerine entegre ve çatı üstü fotovoltaik güneş panelleri kullanımının artırılması
-Sıcak su temini ve bina iklimlendirmesinde termal güneş enerji teknolojilerinden faydalanılması
- Küçük ölçekli ve yatay eksenli rüzgâr türbini teknolojilerinin binalarda kullanımı
-Enerji verimli yapı kabuğu elemanlarına (duvar, pencere ve dış tavan) geçiş
-Enerji verimli ısıtma-soğutma ekipmanlarına (ısı pompası, termal depolama)
-Enerji verimli aydınlatma ekipmanlarına (LED ampul teknolojisine) geçiş
-Evsel atıkların ayrıştırılmasına yönelik çözümlerin uygulanması
-Atık suların yeniden kullanımına yönelik teknolojilerin uygulanması
-Akıllı sensör uygulamalarının yaygınlaştırılması
-Akıllı bina enerji yönetim sistemlerinin yaygınlaştırılması
-Ticari binalarda kullanıcı yoğunluğuna bağlı enerji izleme ve yönetim sisteminin kullanılması
- Başta güneş enerjisi olmak üzere proseslere yönelik elektrik ve ısı tüketiminin karşılanmasında tamamen ya da hibrit sistemin ana kaynağı olarak yenilenebilir enerji teknolojilerinin kullanılması
- Atık ısıdan faydalanmak amaçlı kojenerasyon, trijenerasyon ve organik Rankine çevrim teknolojilerinin kullanımı
- Dairesel döngü ya da endüstriyel simbiyosis modeli ile endüstriyel atıklardan maksimum biçimde faydalanılacak entegre sistemin oluşturulması
- Atık suların yeniden kullanımına yönelik teknolojilerin uygulanması
- Endüstri 4.0 dönüşümünün sağlanması
- Üretimde robot teknolojilerinin kullanımının yaygınlaştırılması
- Yakıt tüketiminde biyokütle esaslı (biyogaz, biyoetanol) motor teknolojilerinin kullanılması
-Bireysel ya da toplu taşıt uygulamalarında yakıt pili esaslı ya da elektrikli araç teknolojilerinin yaygınlaştırılması
- Düşük yakıt tüketimli ya da sıfır yakıt tüketimli (bisiklet) bireysel araç teknolojilerinin
- Araç paylaşımı ve toplu taşımayı destekleyecek lojistik teknolojilerin geliştirilmesi
- Hurda araç ve araç parçaları geri dönüşüm teknolojilerinin geliştirilmesi
-Akıllı Hareket Merkezlerinin kurulması
-Akıllı trafik sistemlerinin geliştirilmesi
1.2. Ekonomi Eksenindeki Eylem Adımları
Karbon-nötr şehir uygulamalarında ekonomik eylem planları Tablo 1’de verilen şehirlerin bulundukları coğrafyalara ve ülkelere göre çok çeşitlilik arz etmekle birlikte öne çıkan bazı genel başlıklar aşağıda listelenmiştir:
•	Küçük ve orta ölçekli işletmelerin (KOBİ'ler) teşvik edilerek ana projelerin görünür kılınması.
•	Daha önce kurulmuş olan büyük şirketler için iklim koruma sözleşmelerinin yapılarak 2050 iklim nötralizasyonuna adapte edilmesi.
•	Enerji tasarruflu ortaklıkların modelinin daha da genişletilerek ek sözleşme modellerinin sistematik olarak test edilmesi ve yükseltilmesi.
•	Mevcut ticari alanlar için, fizibilite çalışması, entegre enerji ve iklim koruma kavramlarının oluşturulması ve geliştirilmesi.
•	Ticari atık ısı kullanımını artırma, yenilenebilir enerji ile akıllı internet teknolojilerini geliştirecek şirketlerin projelerinin desteklenmesi.
•	Kamu alımları ve çevre ile ilgili mevcut idari düzenlemelerin yeşil enerji şirketlerini artıracak şekilde yeniden düzenlenmesi.
1.3. Yönetim Eksenindeki Eylem Adımları
Karbon-nötr şehir uygulamalarında toplumsal ve yönetimsel eylem planları teknolojik ve ekonomik eylemleri hızlandırıcı, etkisini arttırıcı ve şehirde yaşayan tüm paydaşların süreci sahiplenmeler/desteklemeleri açısından kritik bir unsurdur. Bu kapsamda öne çıkan bazı eylem adımları aşağıda listelenmiştir:
•	Karbon nötralizasyonu açısından iyi niyetleri harekete geçirme yolunda olan engellerin kaldırılması.
•	Mahalle ve toplum genelinde iklim dostu faaliyetler ve süreçler için destekleyici koşulların oluşturulması.
•	Okullar, üniversiteler ve okul dışı sektörleri kapsayan iklim nötralizasyon eğitimi.
•	Enerji faturalarının karbon nötralizasyonu açısından daha bilgilendirici bir hale getirilmesi.
•	Şehre yeni taşınan sakinlere karbon-nötr kavramını şehrin bir markası olarak tanıtabilecek araçların geliştirilmesi .
•	Geri dönüşüm politikaları, kompostlaştırma programları ve konutlarda çöp toplama/ayrıştırma tesisatlarının kullanımı ile sıfır atık planının geliştirilmesi.
•	Kamu- özel sektör ortaklıkları ve gönüllü vatandaşlar/kuruluşlar öncülüğünde yeni ağaçların dikimini sağlayacak programların geliştirilmesi.
•	Her okulda her kurumda karbon azaltımını hedefleyen yeşil takımlar ve şampiyonların ortaya çıkarılması.
•	Kentsel tarım kavramının yerel ve sağlıklı yiyeceklere erişim açısından desteklenmesi.
•	Şehir içi park alanlarının sadece yeşil çevre açısından değil; aynı zamanda sel baskını, yağmursuyu kirliliğini önlemek ve şehri serinletmeye yardımcı olması gibi birçok ek avantajı nedeniyle artırılması.
•	Yeni imar ve enerji kodları yoluyla tüm binaları yeşil bina olmaya teşvik edecek araçların geliştirilmesi.
•	Bölgesel ısıtma-soğutma altyapısının, soğuk çatı uygulamalarının, sıfır karbon salımlı konut uygulamalarının yaygınlaştırılması.
•	Kurum yöneticiler ve personel için bire bir eğitim, çalışma grupları ve teknik bilgi alışverişi sağlayacak araçların geliştirilmesi.
•	Bisiklet ve yaya yoğunluklu bütüncül sokak tasarımlarının geliştirilmesi, akıllı mobilite merkezleri ve otobüs öncelikli yol uygulamalarıyla ile toplu taşımanın teşvik edilmesi.
Paris Anlaşması’nı izleyen dönemde, Türkiye’nin de giderek ekonominin karbon yoğunluğunu azaltma yönündeki küresel eğilime katılması gerekecektir. Karbon salınımının önemli kaynakları olan bütün sektörlerin önümüzdeki dönemde dönüşüme uğraması, birincil enerji karışımında temiz enerji kaynaklarının daha fazla ön plana geçmesi, kaynak verimliliğinin hızla artırılması, yüksek emisyonlu bina, sanayi ve ulaşım uygulamalarından uzaklaşarak, yeni döneme uyum sağlanması gerekecektir. Türkiye’nin ölçme, izleme ve raporlama konusundaki kapasitesinin yanı sıra hem salımlar hem de ilgili politikalar konusunda şeffaflığının ve hesap verilebilirliğinin güçlendirilmesi, salım azaltım politikalarına yönelik uygulama araçlarının doğru çalışması adına oldukça önemlidir. Düşük karbonlu bir ekonomiye geçiş sürecinde enerjide ithal kaynaklara bağımlılığın azaltılması, enerji güvenliğinin artırılması, hava kirliliğinin önlenmesi ve yeni istihdam imkânlarının sağlanması başta olmak üzere, sera gazı salınımlarının azaltılması dışındaki ekonomik ve toplumsal faydaların da değerlendirilmesi gerekmektedir.
Mevcut çalışmada, global çerçevedeki bu değişimler ve ulusal seviyedeki ihtiyaçlar göz önüne alınarak Bölgesel bir eylem planının temel çerçevesi oluşturulmaya çalışılmıştır. GAP Bölgesi Karbon-Nötr Ekonomi Eylem Planının başarılı çıktılar üretmesi, ülkemizin iklim değişikliği ile mücadeledeki hedeflerinin gerçekleşmesine ve ekonomik rekabet gücünün artmasına önemli katkılar sağlayabilecektir.
1.	Ekonomi Politikaları Perspektifinden İklim Değişikliğiyle Mücadele, TÜSİAD-T/2016 T/2016,12 – 583, Aralık 2016. Monitoring the Transition to a Low-Carbon Economy, OECD Working Paper, 2015.
2.	GAP YEEV Eylem Planı, GAP BKİ, 2011
3.	Türkiye İstatistik Kurumu Verileri, Nisan 2016.
4.	Kent-Bölge: Yerel Kalkınmada Yeni Dinamikler Türkiye’nin Kentlerinden Kentlerin Türkiyesi’ne, TÜRKONFED, 2017.
5.	Laine J, Ottelin J, Heinonen J, Junnila S, Consequential Implications of Municipal Energy System on City Carbon Footprints, Sustainability J., doi:10.3390/su9101801, v9, 2017.
6.	Bayazıt S, Önsal A, Türkiye İçin 2030 Kalkınma Gündemi; Binyıl Kalkınma Hedefleri Değerlendirmesiyle Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi İçin Yol Haritası Önerisi, Kalkınma Araştırmaları Merkezi, 2017.
7.	Dağtekin Y, Sirer M, Mutlu N, Pınarcıoğlu M, Yeşilata B, GAP Bölgesinde Karbon-Nötr Ekonomiye Geçişte Temiz Enerji Teknolojilerine Yönelik Değer Zincirinin Kurulması, Harran Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, n3, sy127-132, 2018.