4 4 Meyvecilikte Çoğaltma Teknikleri
5 5 ZEYTİNİN ÇOĞALTILMASI Zeytin yaprakları ve kökleri dışında,bütün vejetatif aksamlarıyla üretilebilen bir ağaçtır. Zeytin fidanı üretiminde; çekirdek, yeşil çelikler, kalın dal çelikleri, yumrular, yumrulu kökler,ağaçların dibinden çıkan piç adı verilen dip sürgünleri kullanılır. Son yıllarda ülkemizde fidan üretiminde yaygın olarak vejetatif ve genaratif yollarla yapılmaktadır. Genaratif yolla üretim yani aşıyla üretim; --Çekirdekler ekilerek çöğürler elde edilir. --Elde edilen bu çöğürlere istenilen çeşitler aşılanarak aşılı zeytin fidanları elde edilir. Aşı ile fidan üretiminde tohumluk zeytin tanesinin hasadından başlayarak aşılanmış fidanların torbalanarak Aşılı Zeytin Fidanı olarak satışına kadar geçen zaman dilimi yaklaşık 4-5 yıldır.
6 6 Vejetatif üretim yani yeşil dal çelikleriyle üretim; Hazırlanan çelikler köklendirme hormonu ile muamele edildikten sonra özel şartlar altındaki seralarda köklendirilir. Köklenen çelikler, önce küçük torbalara sonra satışa sunulmak üzere büyük torbalara alınır. Bu yolla elde edilen fidanlar daha kısa sürede satışa sunulur. Yeni tesis edilecek zeytin plantasyonlarının yer seçiminde öncelikle bu alanın; -- iklim, -- toprak, özellikleri açısından uygunluğu tespit edilmelidir.
7 7 ÇOĞALTMA a. Tohumla b. Aşıyla c. Çelikle d. Daldırma ile e. Doku Kültürü ile
8 8 A. Tohumla Çoğaltma :
9 9 Tohum : Minyatür organ taslaklarını içeren, tozlanma ve döllenme sonucu oluşan generatif bir üreme organıdır. Çöğür : Yabani meyve tür ve çeşitlerinin tohumlarından oluşan yeni bitkilerdir. Yoz : Kültür bitkilerinin tohumlarından oluşan yeni bitkilerdir. Tohum Dinlenmesi : Zorunlu Dinlenme : İçsel etmenler etkiler (tohum kabuğu, büyümeyi düzenleyiciler) Zorunsuz Dinlenme : Dışsal etmenler etkiler (su, sıcaklık, nem, oksijen)
10 10 Tohumda Çimlenmeyi Uyarıcı ve Hızlandırıcı Yöntemler * Mekanik Yöntem (kabuk çatlatma) * Suya Daldırma * Kimyasal Yöntem (giberellik asit, sülfürik asit, vb.) * Katlama Yöntemi Katlama : Tohumların soğuklama ihtiyacını karşılamak, engelleyici etmenleri gidermek, tohum kabuklarını yumuşatmak, embriyonun su ve oksijen alımını kolaylaştırarak çimlenme güçlerinin artırmak ve çabuklaştırmak amacıyla nemlendirilmiş ortamlarda saklanmaları işlemidir.
11 11 Meyve Tohumlarında Katlama Sıcaklığı ve Süresi Meyve Türü Uygun Sıcaklık ( 0 C) Uygun Süre (gün) Kivi Kayısı,Badem Trabzonhurması Elma, Armut Erik, Şeftali Kiraz-Vişne Ceviz Kızılcık
12 12 Aşıyla Çoğaltma :
13 13 Aşılama : Bir meyve tür veya çeşidinden alınan bir göz ya da kalemin anaç üzerine yerleştirilmesi işlemidir. Fidanı oluşturan toprak üstü kısmına yani tacı oluşturan kısma kalem ya da çeşit, toprak altı kısmına yani kök sistemini oluşturan kısma anaç denir.
14 14 Aşılamanın Amaçları 1. Meyve tür ve çeşitlerini çoğaltmak 2. Anaçların değişik özelliklerinden yararlanmak 3. Çeşit değiştirmek 4. Bol miktarda fidan üretmek 5. Zararlanan meyve ağaçlarını onarmak 6. Islah çalışmalarının sonuçlarını değerlendirmek 7. Zararlı ve hastalıkların etkilerini gidermek
15 15 Aşı kalemi alırken nelere dikkat edilmeli? 1. Uyuşmazlık dikkate alınmalı 2. Kalem, iyi gelişmiş ve iyi beslenmiş olmalı 3. Sağlıklı ağaçlardan alınmış olmalı 4. Ağacın güneş gören kısımlarından alınmalı ve pişkinleşmiş olmalı 5. Odun dallarından alınmalı (obur dal, meyve dalı olmamalı) 6. Özelliği bilinen ağaçlardan alınmalı
16 16 Uyuşmazlık : Aşılanan farklı iki bitkinin ortak bir doku oluşturamaması veya yetersiz doku oluşturması; diğer bir deyişle farklı nedenler sonucu birlikte yaşayamamaları ve tek bir bitki oluşturamamaları durumudur.
17 17 Aşı uyuşmazlığının belirtileri nelerdir? Aşı gözü sürme oranı düşer Yapraklarda kızarma, mor siyah lekeler, helezonlaşma görülür. Aşı sürgünü gelişimi önce yavaşlar. Yapraklar erken dökülür Aşı sürgünü açısı genişler Yaz büyüme döneminde sürgün büyümesi durur. Aşı noktasının üst kısmında nişasta birikimi olur.
19 19 Aşı Tipleri 1. Yapıldıkları zamana göre 1.1. Sürgün Aşı 1.2. Durgun göz aşısı 2. Aşılanacak parçanın niteliğine göre 2.1. Göz Aşısı 2.2. Kalem Aşısı 3. Yapıldıkları Amaca göre 3.1. Onarma Aşısı 3.2. Çeşit Değiştirme 3.3. Fidan Yetiştirme
20 20 Göz Aşıları 1. T Göz Aşısı 2. Yongalı Göz Aşısı (daha çok bağlarda) 3. Yama Göz Aşısı
21 21 T Göz Aşı
22 22 Yama Aşı
23 23 Yongalı Göz Aşı
24 24 Göz Aşılarında tutma belirtileri nelerdir? 1.Göz kabuğunun canlı rengini koruması ve gözün şişkin olması 2. Gözün altındaki yaprak sapının dokunulduğunda kolayca düşmesi (durgun göz aşılarında) aşı tutma belirtileridir. Sürgün göz aşılarında aşıdan 2 hafta sonra, Durgun göz aşılarında gözlerin patlama döneminde anaç, gözün yaklaşık 1 cm üzerinden kesilir.
25 25 Başarı için; 1. Anaç ve kalem uyuşmalı Kalem Aşıları 2. Anaç ve kalemin kambiyum dokusu temas etmeli 3. Aşı zamanı uygun olmalı ( aşı kalemleri daha önceden alınıp 0 ile C de muhafaza edilmeli) 4. Aşı yüzeyleri aşı macunu vb. materyalle kapatılmalı ve bağlanmalı 5. Aşılamadan sonra anaçtan meydana gelen sürgünler, kalemden meydana gelen kökler koparılmalı, aşı sürgünü desteklenmelidir.
26 26 Kalem Aşı Tipleri 1. Kabuk Aşısı 2. Yarma aşı 3. Kakma aşı 4. Köprü aşı 5. Dilcikli aşı 6. Omega aşı
27 27 Kabuk Aşısı
28 28 Yarma Aşı
29 29 Kakma Aşı
30 Köprü Aşı 30
31 Dilcikli Aşı 31
32 Omega Aşı 32
42 42 C. Çelikle Çoğaltma : Çelik Herhangi bir bitkiden kesilen köksüz dal (kalem), yaprak, göz, gövde ve kök parçalarına denilmektedir.
43 43 Çelikle üretimin avantajları Birim alandan çok sayıda bitki, elde edilir Bu metot ucuz, kolay, çabuk ve basittir Bu metotta uyuşmazlık, aşı kaynaşması gibi sorunlar söz konusu değildir Bir örnek bitkiler elde etmek mümkündür. Elde edilen bitkiler ana bitkiye benzer
44 44 Alındıkları Zamana Göre Çelik Tipleri Odun Çelikleri Kış dinlenme döneminde bitkilerden alınır. Odunsu Çelikleri Yaz gelişme dönemi ile kış dinlenme dönemi arasında alınır. Yeşil Çelikler Bitkilerin sürgün gelişiminin devam ettiği genellikle ilkbahar ve yaz aylarında alınır.
45 45 Alındıkları Organlara Göre Çelik Tipleri 1. Dal çelikleri (dipçikli, ökçeli, adi odun) 2. Yaprak çelikleri 3. Yaprak-göz çelikleri 4. Gövde çelikleri 5. Kök çelikleri
47 47 Çeliklerin Köklenmelerini Etkileyen Faktörler 1. İçsel Etmenler 2. Dış Etmenler Kalıtsal yapı Depo maddeleri Hormonlar Budama Gübreleme Alınma Zamanı Çeliklerde Yaprak ve Göz Bulunması Köklenme Ortamı Sıcaklık ve Nem Hormon Uygulaması
48 48 1. İÇSEL ETMENLER Kalıtsal yapı: Çeliklerin kök ve sürgün oluşturabilmeleri için, bitkinin kalıtsal yapısında kök ve sürgün yapma özelliğinin bulunması gerekmektedir. Depo maddeleri: Köklenme için depo maddelerine gerek vardır. Hormonlar: Bitki bünyesinde bulunan hormonlardan bazıları köklenmeyi teşvik ederken bazıları da engelleyici etki yapmaktadır. Bu nedenle bazı bitkilerde çeliklere çeşitli kimyasallar uygulanabilmektedir.
49 49 2. DIŞ ETMENLER a. Budama Budanan meyve ağaçlarında, kuvvetli ve iyi gelişen çok sayıda bol sürgünler oluşur. Bu sürgünlerden fazla miktarda çelik elde edilebileceği gibi, bunların köklenmeleri de daha iyi olur. b. Gübreleme Gübrelenen ve ışıklanma yüzeyi iyi olan ağaçların çelikleri daha iyi köklenmektedir. c. Çeliklerin Alınma Zamanı Çeliklerin alınma zamanlarının köklenme üzerine önemli etkisi bulunmaktadır. Ancak, değişik bitki tür ve çeşitlerinden çelik alma zamanları farklıdır.
50 50 d. Çeliklerde yaprak ve göz bulunması Yeşil ve odunsu çeliklerde göz ve yapraklar, odun çeliklerinde iyi gelişmiş gözler köklenmeyi teşvik etmektedir. e. Köklenme Ortamı Kum, talaş, peat yosunu, torf, perlit, volgan tülfü, yanmış ahır gübresi, yaprak ve dal çürüntüsü, funda ve kestane toprağı ve bunların karışımları; bitki türüne ve mevcut malzemeye göre belirlenerek kullanılır. Köklendirme ortamı süzek ve iyi havalanabilir olmalıdır. Bu ortamda patojenlerin bulunmaması yada sterilize edilmiş olması gerekmektedir. Kışın yaprağını döken bitkilerin odun ve kök çelikleri toprakta yapılır.
52 52 f. Sıcaklık ve Nem Gece ve gündüz arasındaki ısı farkı 5-10 C yi geçmemelidir. Çelik köklendirmede gece C, gündüz ise C lik sıcaklık bitki türüne ve mevsime bağlı olarak istenir. Köklendirme tezgahlarında ise C lik toprak sıcaklığı ideal kabul edilir. Gölgeleme yada sisleme ile suyun serinletici ve rutubeti artırıcı etkisinden yararlanılır. Nem, çelik köklendirmede vazgeçilmez temel elemandır. Tüm yeşil çeliklerde toprak rutubetinden çok hava nisbi neminin yüksek olması arzu edilir.
53 Sisleme altında yazlık çeliğin köklenmesi 53
54 54 g. Hormon Uygulaması Kullanılabilecek maddelerin çokluğuna rağmen, çeliklerde köklenmeyi uyarıcı kimyasal maddeler, IBA (Indol bütirik asit), IAA (Indol asetik asit) ve NAA (Naftalen asetik asit) tir. Bazı çeliklerde köklendirme ortamına (Perlit, torf v.b.) dikilmeden önce hormon uygulaması köklendirmeyi arttırır. Çeliklerin hormon çözeltisine batırılması hızlı daldırma metodu (5 sn.) ile yapılır ve alkol uçtuktan sonra dikilir.
55 55 HORMON HAZIRLANMASI 4000 ppm IBA 4 gr IBA cc % 96 lık Etil alkol cc saf su 4 gr IBA 450 cc alkolde tamamen eritilir üzerine 550 cc saf su konur. Renkli bir şişede ve buzdolabında solüsyon 1-1,5 ay kullanılabilir. 250 cc lik hormon solusyonu ile çeliğe uygulama yapılabilir. Hazırlanan bu solüsyon 25 lik çelik demetinin girebileceği büyüklükte bir behere konur. Beher içerisinde hormonun yüksekliği 2-2,5 cm olmalıdır.
57 57 KÖKLENMİŞ ÇELİKLERE YAPILACAK İŞLEMLER Köklü çelikler fincan saksılara yada özel kaplara dikilirler gün kadar nemli ve rutubetli bir tünel içerisinde adaptasyon için bekletildikten sonra kontrollü olarak açık alana alınır. Burada kap değiştirilerek gelişmesi sağlanır yada toprağa dikilirler.
60 60 Çelikle üretilen meyve türlerine örnek olarak asma, nar, zeytin, kivi, incir, fındık, böğürtlen, ahududu ve bazı elma, erik, kiraz klon anaçları verilebilir.
61 61 KİVİ ODUN ÇELİKLERİNİN KÖKLENDİRİLMESİ Bir araştırmada; Hayward ve Matua kivi çeşitlerine ait odun çelikleri, 1 Ocak ta alınmıştır. Çelikler 3 ay süreyle soğuk hava deposunda +4 C de muhafaza edilmiştir. Depodan çıkarılan çeliklere IBA nın 0, 50, 100, 150, 2000, 4000, 6000 ppm dozları uygulanmıştır. Çelikler, alttan ısıtma ve mistleme ünitesine sahip ısıtmasız cam serada perlit ortamında 90 gün köklenmeye alınmıştır. Araştırma bulgularına göre en iyi sonuçlar, ppm IBA uygulamalarından elde edilmiştir.
65 65 ZEYTİNDE ÇELİKLE ÇOĞALTMA İlkbahar devresi (Mart -Nisan) Sonbahar devresinde (Ağustos- Eylül) alınan çelikler daha iyi köklenmektedir. Hormon dozu, 4000 ppm lik IBA
71 71 Daldırma ile Çoğaltma : Daldırma Bir dalın ana bitkiden ayrılmadan köklendirilmesi işlemidir.
72 Daldırma Tipleri 72 Uç Daldırması Basit Daldırma Hendek Daldırması Tepe Daldırması Hava Daldırması
75 75 Tohumla üretim Zeytincilikte tohumdan fidan üretimi çok eskiden beri bilinen bir yöntemdir. Halen fidanlıklarda bu üretme şekline rastlanmaktadır. Tohumdan zeytin fidanı üretiminde esas olan, her yıl bol çöğür elde etmek ve bunları aşılamaktan ibarettir. Bu yöntemin büyük avantajı virüsüz ve kaliteli anaçların çok miktarda üretimidir.
76 76 Bu yöntemin büyük dezavantajı, üretilen bitki ya anaçların heterojen yapıya sahip olmasıdır. Değişik genetik yapıya sahip çöğürler üzerine aşılanan çeşitlerin verimlilikleri, hastalık ve zararlılara dayanımları, iklim koşullarına adaptasyonları değişik olabilmektedir. Bu yöntem İtalya ve Arjantin ülkelerinde kullanılan önemli metotlardandır.
77 77 Tohumla çoğaltmanın aşamaları
78 A- Etinden ayrılmış çekirdekler 78
79 79 B- Çekirdeklerin dışındaki et ve yağ kalıntılarını temizlemek için %5 oranında kostikli suda bekletmek gerekiyor.
80 80 C- 3 dakika saf sülfirik asitte beklettikten sonra bol suda 4-5 kere yıkanır.
81 D- Çekirdekleri sıcak yatak yöntemiyle filizlendirme. 81
82 E- Zeytin çekirdeklerin eşit şekilde yerleştirmesi. 82
83 83 F- İki parmak kalınlığında toprak yerleştirip tekrar presleme ve süzgeçli kovayla bolca sulanır. 1-1,5 ay sonra filizlenmeleri gözlenir.
84 Yeşil dal çeliği ile üretim aşamaları 84 Çeliklerin alınması (1 yıllık sürgünlerden cm) İlkbahar (Mart-Nisan) ve sonbahar (Ağustos- Eylül) IBA uygulaması (4000 ppm) Köklendirme (2-2.5 ay) Küçük torbalara şaşırtma Alıştırma serasında büyütme Büyük torbalara şaşırtma Fidan tavalarında yetiştirme
96 96 Aşı ile üretim aşamaları Tohumla üretim (Ak delice, Leccio, Frantaio, Uslu) Çekirdek etten ayrılır Kostik uygulaması yada suda bekletme Tohum ekimi (Ekim) Çöğürlerin şaşırtılması (Nisan) Kabuk altı kalem aşısı (Nisan- Mayıs)
100 Aşı ile üretim 100
101 101 ÇELİK HAZIRLIĞI Sağlıklı ve çeşit özelliği taşıyan damızlıklardan seçilen 1 yıllık sürgünlerden çelikler itina ile kesilerek cm. olarak boylanır
102 102 HAZIRLANMIŞ ÇELİKLER Üzerindeki 2-4 yaprak kalacak şekilde hazırlanan çelikler artık hormonlama işlemine hazırdırlar
103 103 HORMONLAMA Çelikler 4000 ppm olarak hazırlanan IBA (indol- butirik-asitte) 5 saniye kadar bekletilir. Daha sonra alkolün uçması için bir süre kurumaya bırakılır
104 104 DİKME Hormanlanan çelikler M2 de adet olmak üzere perlit veya kum yetiştirme ortamına dikilir.
105 105 KÖKLENDİRME Yerine dikilen çelikler gün süreyle ºC sıcaklıkta ve % 80 nem olacak şekilde tutularak köklenmesi sağlanır.
106 106 SÖKÜM Köklenmesi tamamlanan çelikler yerlerinden sökülerek torba veya kaselere dikilir. Yapılan uygulamada şubat ayında konulan çelikler direk torbaya dikilerek dışarıda, ağustos ayında köklendirilen çelikler ise kaseye konularak seralarda kışlatılır.
107 107 YERİNE DİKİM Kaselerde kışlatılan çelikler ilkbaharda torbalara yerlerine dikilir.
108 108 SATIŞ Torbalara alınan köklü çelikler sulama, zirai mücadele ve diğer bakım işleri itina ile yapıldıktan sonra ortalanma ay içerisinde satışa gelir. Bu arada sertifikasyon için gereken prosedür yerine getirilerek fidanların sertifikalanması yapılır, akabinde satışa sunulur
109 109 ÇELİKLE ÜRETİM Çeliklerin alınması ve hazırlanması Alınma zamanı Mart çelikleri Ağustos çelikleri Alınma şekli Anaç damızlığı (3x0.8 m) 2-3 Yıllık sürgünler (Ağaçta) Dip sürgünleri (1 Yıllık)
110 Çeliklerin hazırlanması 110 Çeliklerin hazırlanması Çelik boyu Soluk yaprakları Çeliklerin köklendirmeyi kolaylaştırıcı maddelerle muamelesi Indol Butirik Asit (IBA) Doz ve hazırlama Hormon uygulaması Köklendirme ortamına dikim Perlit Kum Kum+Perlit
111 111 Köklenme süresince yapılacak işlemler Mart çelikleri Sisleme Isıtma Sulama Ağustos çelikleri Sisleme Sulama Fungusit uygulama
112 112 KÖKLENMİŞ ÇELİKLERE YAPILACAK İŞLEMLER Saksılama Zaman Ortam Torbalama Zaman Ortam Bakım işlemleri
113 113 Çelikle üretim Yeni bitkiler elde etmek amacıyla bitkinin çeşitli organlarından kesilerek elde edilen köksüz ağaç parçalarına çelik adı verilir. Çelikle üretim zeytin yetiştiriciliğinde en fazla kullanılan yöntemdir. Çelikler genellikle bir yıllık dallar üzerinden alınır. Yaşlı dallar da kullanılmaktadır ancak, materyal bulmada sıkıntı çekilebilmektedir.
115 115 Çelikler cm uzunlukta olmalıdır. Çelik alırken bazal uçtaki gözün hemen altından, apikal uçtaki gözün hemen üzerinden kesim yapılmalıdır.
116 Bu şekilde hazırlanan çelikler, köklenmenin teşvik edilmesi amacıyla bikinin dip 116 kısmı 5 s zamanında 4000 ppm birikiminde IBA hormon ile ıslatılır.
135 135 AŞI İLE ÜRETİM Zeytincilikte kullanılan aşı yöntemleri Kalem aşı Göz aşısı Anaç üretimi Meyve hasadı ve Tohumların hazırlanması ve tohum ekimi Deliceler
136 AŞI İLE ÜRETİM 136 Kalem Aşı (Kabuk altı aşısı) Uygulama zamanı Uygulama şekli Anaç hazırlığı Kalem hazırlığı Göz Aşısı Uygulama zamanı Uygulama şekli Anaç hazırlığı Kalem hazırlığı
150 Dip sürgünleri ile üretim Zeytin ağaçlarının kök boğazlarında veya kökleri üzerindeki yumrulardan çıkan sürgünlere dip sürgünü adı verilir. Dip sürgünleri genellikle toprak yüzeyine yakın yumrulardan çıkarlar. Bu sürgünler bir miktar kök parçaları ile çıkarılmak suretiyle zeytin üretiminde kullanılırlar. Dip sürgünleri kültür çeşitlerinden alındığı için aşıya gerek yoktur.
152 152 Don ve yangından zarar görmüş zeytinliklerin diplerinden çok sayıda yeni dip sürgünleri çıkar ve yeni zeytinliklerin kurulmasında kullanılırlar. Dip sürgünler
153 2- Yumru ile üretim 153 Yumrular
154 154 Zeytin ağaçlarının gövde veya kökleri üzerinde meydana gelen şişkinliklere yumru adı verilir. Yumrular daha çök yaşlı ve verimden düşmüş zeytinliklerin kök boğazı bölgelerinde bulunurlar. Yumruların büyüklük ve ağırlıkları çök değişiktir. Yumruların en önemli özelliği hem kök hem de sürgün yapmaya elverişli gözlere sahip olmalarıdır. Genel olarak yumru dikim mevsimi, zeytin ağaçlarında fizyolojik aktivitenin yavaşladığı zamandır. Özellikle sulama imkanının az yada hiç olmadığı kurak bölgelerde erken dikimde fayda vardır.
156 156 Zeytin Fidanı Kontrolü
157 Fidan Üreticileri eğitimi 157
158 Vejetasyon (Muayene) Raporu Alan Fidan Sayısı 158 Fidan Cinsi Adedi. Zeytin T. Hurması Badem Ceviz Elma Erik Kayısı Limon Mandarin Nar Portakal Greyfurt
159 Teknik ekipler tarafından zeytin fidanı üretim sahasına gidilmiştir. 159
160 Plastik tünellerde tüplü olarak zeytin fidanı üretimi 160
161 Açık alanda tüplü fidan üretimi 161
163 Sertifikalı Fidanların etiket kontrollerinin yapılması 163
164 Zeytin Dal kanseri ile bulaşık olup olmadığı kontrol edilmektedir. 164
165 165 Toplam üretimin %2 si kontrol edilip, bulaşıklığın %2 nin çok altında olduğu tespit edilmiştir.
166 Üretim yerinde kanserli fidanlar tespit edilip bir araya toplanıp miktarı belirlenir. 166
167 Bulaşık olan fidanlar üretim sahasının dışında bir yerde yakılarak imha edilmiştir. 167
170 DERS NOTLARI SÜREKLİ YENİLENMEKTEDİR. LÜTFEN DAHA ÖNCE İNDİRDİĞİNİZ DERS NOTU VAR İSE ONUN İLE SAYFADAKİ DERS NOTUNUN TARİHLERİNİ KARŞILAŞTIRINIZ VE YENİ TARİHLİ OLAN DERS NOTUNU TERCİH EDİNİZ. NOTLARDA HATALI ve EKSİK BİR YER GÖRDÜĞÜNÜZDE LÜTFEN BİLDİRİNİZ. 170
171 T.C. BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ EDREMİT MESLEK YÜKSEKOKULU Zeytincilik ve Zeytin İşleme Teknolojisi Programı Öğr. Gör. Mücahit KIVRAK