Download "TÜRK İÇİNDEKİLER Yayın Ta.: Kasım 1962 Prof. Dr. Abdulkerim Abdulkadiroğlu Dr. Orhan F. Köprülü... Emel Emin... Nadir İlhan... Prof."
2 T Ü R K KÜLT ÜRÜ Yayın Ta.: Kasım /1962 Yayımlayan: TÜRK KÜLTÜRÜNÜ ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ Kuruluş Ta.: Ekim 1961 imtiyaz Sahibi Prof. Dr. Şükrü ELÇİN Yazı İşleri Müdürü Prof. Dr. Ahmet B. ERCÎLASUN Fiyatı: TL. Yıllık Abonesi (2001 yılı için) TL.. Yurtdışı: - $ DM Abone bedeli, numaralı posta çeki hesabına yatırılabilir. Ödemeli gönderilmez. Dergiye gönderilen yazılar basılsın basılmasın iade edilmez. Dergideki yazılar kaynak gösterilerek alınabilir. Makalelerdeki fikirler imza sahiplerine aittir. Türk Kültürü, uluslar arası hakemli dergidir. İdare ve yazışma adresi: BAHÇELIEVLER SONDURAK, 17. SOKAK, NU ANKARA Tel: Faks: İÇİNDEKİLER Kütüphaneci-Arşivist ve Rehber Öğretmeni İhtiyacı Prof. Dr. Abdulkerim Abdulkadiroğlu.. 65 Tuna'nın Sulan Altında Kalan Son Türk Kalesi: Adakale Dr. Orhan F. Köprülü... 9 Sözler Emel Emin Türk Dilinin Sesleri ve Alfabe Sorunu Nadir İlhan Millî Mücadele'de Erzurum Arş. Gör. Zeynep Cumhur Kerkük'e Düştü Yolum Aydil Erol Azerbaycan Türklerinde Eski Din Adetleri ve Diğer Türk Halkları ile Etnik Paralellere Dair Doç. Dr. Kadir Kadirzade Oğuz Han'ın Nesliyem Hacı Abidin Erol Kerküklü XVI. Asrın İkinci Yansına Doğru Rusların Türk illerinden Kazan ve Astarhan'ı İşgal Etmeleri Yard. Doç. Dr Remzi Kılıç Kutalmış'ın Büyük Selçuklu Tahtını Ele Geçirme Gayretleri Dr. Muharrem Kesik Dinî, Islâmî ve Tasavvufî Anonim Eserler Üzerine Şükrü Elçin Meşreb ( ) (17. yüzyıl sonu 18. yüzyıl başı mutasavvuf-şair) Dr. SelahittinTolkun... n o R. Rövşen'in "Taş" Eserinin Özellikleri Doç. Dr. Qeybullayeva R.M BİBLİYOGRAFYA Osmanlı İdaresinde Ermeniler Arasındaki Dinî ve Siyasî Mücadeleler Yard. Doç. Dr. A. Vehbi Ecer Dinler Tarihi ile ilgili Üç Kitap Yard. Doç. Dr. A. Vehbi Ecer Prof. Dr. Tuncer Baykaja, Türkiye'nin Sosyal ve iktisadî Tarihi (XI-XI\7. Yüzyıllar), Filiz Çolak Dizilip Basıldığı yer: Ankara Üniversitesi Basımevi Beşevler / Ankara Tel: Sayın okuyucularımızın Enstitümüze gönderdikleri istek yazılarında adresleri ile birlikte posta kod numaralarını da bildirmeleri rica olunur.
3 TÜRK DİLİNİN SESLERİ VE ALFABE SORUNU Nadir İLHAN* Türkler tarih boyunca farklı millet ve medeniyetlerle karşılıklı temaslarda bulundukları için birçok sahada çeşitli şekillerde alış-verişte bulunmuşlardır. Bu alış-veriş kendisini dinî, örfî, kültürel, siyasî...vb. alanlarda göstermiş olup, Türklerin siyasî yönden güçlü oldukları devirlerde diğer milletleri etkiledikleri gibi siyasal gücün zayıfladığı bazı dönemlerde de değişik milletlerin tesiri altında kalmışlardır. Bu etkileşime karşılık Türk dilinin yapısında ve yazı dili sisteminde dili etkileyecek bir değişiklik hiçbir zaman meydana gelmemiştir. R. Rahmeti Arat'ın (ı) bu konudaki "...yabancılardan alınarak kısmen Türk dili hususiyetlerine göre değiştirilmiş olan alfabeler daima aynı dilin yazı ifadesi olarak kullanılmış ve bu kültürlerin, alınmaları zarurî olan bir kısım kelimeleri haricinde, yazı dilinde hiçbir değişiklik vücuda gelmemiştir." ifadeleri de etkileşimin sadece dilin ifade aracı olan alfabe ve bazı zarurî kelimelerle sınırlı kaldığını göstermektedir. Günümüz dünyasında en çok kullanılan beş dil <2) arasında yer alan Türkçe, O 3) Türk tarafından konuşulmakta olup, geçmişte de önemli eserlerin meydana getirildiği ilmî ve edebî bir dil olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkler çeşitli sosyal ve siyasal sebeplerle bir çok defalar yazı sistemlerini değiştirmişler ve bu yeni yazı sistemlerini millî bünyelerine uydurarak önemli eserler ortaya koymuşlardır. Bu yazı sistemleri içerisinde; Göktürk, Soğd, Uygur, Mani, Brahmi, Süryani, Grek, Ermeni, Arap, İbrani, Kril ve Lâtin alfabeleri (4) yer almaktadır. * Arş. Gör. F.Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. (1) Arat, R. Rahmeti, 'Türk Dilinin İnkişafı" Makaleler C. 1, Ankara 1987, s (2) Bozkurt, Fuat, Türklerin Dili, İstanbul (3) Taneri, Aydın, Türk Kavramının Gelişmesi, Ankara 1993, s (4) Türklerin kullandıkları alfabeler hakkında daha fazla bilgi için aşağıdaki eserlere bakılabilir: Bozkurt, Fuat, Türklerin Dili, İstanbul Caferoğlu, Ahmet, Türk Dili Tarihi, İstanbul Ergin, Muharrem, 'Türklerde Yazı ve Alfabeler" Türk Dünyası El Kitabı, C. TL, Ankara 1992, s r- Gabain, A. Von, Eski Türkçenin Grameri, Ankara 1988, s Gülensoy, Tuncer, "Türklerde Yazı" Töre, Yıl 5, S. 23, Nisan 1973, s Gülensoy, Tuncer, Türkçe El Kitabı I, Kayseri 1995, s Tıbor, Halası-Kun, "Turkic Languages" Encyclopedia Americana, C. 27, s. 275, USA 72 (8)
4 SAYI 454 N. İLHAN YIL XXXIX İşaret sistemlerinde farklılık taşıyan bu alfabeler ses sayılan açısından da aynlıklar göstermektedir^. Bunlardan Göktürk alfabesi (runik yazı) 38 harf, Uygur alfabesi 23 harf, Soğd alfabesi 22 harf, Mani alfabesi 22 harf, Arap alfabesi 31 harf, Kril alfabesi (6) harf, Lâtin alfabesi 29 harften meydana gelmiştir. Türklerin tarihten günümüze kullandıklan bu alfabelerin ses sayılanndaki farklıkklanna karşılık günümüz Türk dünyasında "Çağdaş Türk Lehçeler"i içerisinde yer alan alfabeler ufak tefek farklılıklarla beraber bir bütünün parçalan olarak dünya dilleri içerisinde en çok konuşulan dillerden birini oluşturmaktadırlar. Türkiye Cumhuriyetinde Harf İnkılâbıyla 1928'den beri kullanılan Lâtin kökenli Türk alfabesi 29 harften meydana gelmiştir gün ve 1353 sayılı kanunla kabul ve tespit edilen Türk alfabesindeki harfler büyük ve küçük şekilleri olmak üzere harf adlanyla birlikte şöyle sıralanmıştır 00 : H. Sırası Harf Adı Büyük Harf Küçük Harf 1 a A a 2 be B b 3 ce C c 4 çe Ç Ç 5 de D d 6 e E e 7 fe F f 8 ge G g 9 yumuşak ge Ğ g 10 he H h 11 1 I 1 12 i I i 13 je J j 14 ke, ka K k 15 le L 1 16 me M m 17 ne N n 18 o 0 o 19 ö Ö ö 20 pe P P re se R S r s 23 şe Ş Ş te u T U t u 26 ü Ü ü 27 ve V V 28 ye Y y 29 ze Z z (5) Dilaçar, Agop, Türk Diline Genel Bir Bakış, Ankara 1964, s (6) Ercilasun, A. Bican, Bugünkü Türk Alfabeleri Anahtar Kitapçığı, Ankara (7) TDK., îmla Klavuzu, Ankara (8) TDK., age., Ankara (9) 73
5 SAYI 454 TÜRK KÜLTÜRÜ YIL XXXIX TDK'nın İmlâ Klavuzu'nda verilen Türk alfabesi diğer bazı eserlerde 00 de sayı ve harf itibarıyla aynen tekrarlanmaktadır. Haydar Ediskun da "Ünsüzlerin başlı başına sesleri yoktur. Yanında bir ünlü bulunmazsa o ünsüzden ses çıkmaz... her ünsüzün yanında bir e ünlüsü varmış gibi söyler, ğ ünsüzünü de yumuşak ge diye adlandınnz" (10) demektedir. Bunun yanında bazı dil araştırıcıları alfabemizdeki 29 harfe (8 ünlü+21 ünsüz) ek olarak yazı dilinde kullanılmayan fakat Türk dilinin ses sistemi içerisinde ifade edildiğini gösterdikleri bazı eserlerin varlığına da işaret etmektedirler. Bu araştırıcılardan Prof. Dr. Ahmet B. Ercilasun, Türkiye Türkçesinin alfabesinde 29 harfe ilâve olarak ğ, k, 1' seslerinin bulunduğunu ifade etmektedir 01 *. Otuz iki sesten meydana gelen Türkiye Türkçesinin yazı diline mahsus bu seslerden başka Anadolu ve Rumeli ağızlarıyla diğer Türk şivelerinde kullanılan sesler olarak rj, h, v, d (z), e sesleri Ercilasun tarafından gösterilmiştir. Prof. Dr. Muharrem Ergin, "Edebî dilimizdeki 33 ses, alfabemizde şu 29 harfle gösterilir: a,b,c,ç,d,e,f,g,ğ,h,ı,i,j,k,l,m,n,o,ö,p,r,s,ş,t,u,ü,v,y,z" (12) dedikten sonra bu yirmi dokuz harfe ilâve olarak a,e,g,k seslerinin kaim ve ince şekillerinin var olduğunu, bu dört işaretin sekiz sesi karşıladığını belirtmiştir. Prof. Dr. Tuncer Gülensoy 0^ da Türkçede 8 ünlü 21 ünsüzün var olduğunu kabul ettikten sonra Anadolu ağızlarında yaşayan birtakım ünsüzlerin varlığına işaret etmiş ve bunları ğ, h, k, n, v harfleriyle göstermiştir. Lâtin yazısından alınmakla birlikte diğer Lâtin asıllı alfabeleri kullanan milletlerin yazı sistemlerinden farklı olan Türkçenin yazı sistemi kendi millî ses sistemine bağlı olarak yukanda isimlerini zikrettiğimiz kaynaklarda da belirtildiği gibi farklı işaretleri içeren millî bir yazı sistemidir. Türk Lâtin yazısında diğer Lâtin asıllı alfabelerden farklı olarak ç, ğ, ı, ö, ş sesleri yer almaktadır. Meydan Larousse'da (14) da bu konuda şu bilgiler yer almaktadır: "Lâtin yazısından alman modern Türk alfabesine has harflerdir. Lâtin yazısını kullanan öbür milletlerin alfabelerinde yoktur. Bazı harflere işaret ve noktalar eklenerek meydana getirildi". (9) Ediskun, Haydar, Türk Dil Bilgisi, İstanbul 1985, s. 69. Komisyon, Dilbilgisi, Ankara 1942, s Akalın Mehmet-Tulum, Mertol, Yeni Türkçe Sözlük ve tmla Klavuzu, istanbul (10) Ediskun, Haydar, age., istanbul (11) Ercilasun, A. Bican, "Türkçede Sesler", Türk Dili ve Kompozisyon Bilgileri, YÖK, Anka ra (12) Ergin, Muharrem, Üniversiteler îçin Türk Dili, istanbul 1990 (5. Baskı). (13) Gülensoy, Tuncer, Türkçe El Kitabı (2. Baskı), Kayseri 1995, s (14) Meydan Larousse, C. 12, s (10)
6 SAYI 454 N. İLHAN YIL XXXIX 1983 yılının 8-10 Mart tarihleri arasında T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı (TİKA) tarafından davet edilen 6 Türk Cumhuriyetinin Alfabe-İmlâ Konferansı temsilcilerinin oybirliği ile aldıkları kararlar içerisinde Lâtin esaslı Ortak Türk Alfabesinin kabul edilmesini onaylamışlardır. Bu alfabede Türkiye Türkçesinin alfabesine ilâve olarak 3, X, Q, N, W işaretleri eklenmiştir* 155. Ortak Türk Alfabesi'nin oluşturulması için kabul edilen bu alfabedeki sesler günümüz Türkiye Türkçesinin resmî alfabesinde bulunmamakla birlikte Anadolu ve Rumeli Ağızlanda kullanılmaktadır 06 *. Ayrıca bu seslerden farklı olarak Anadolu ve Rumeli Ağızlarıyla Çağdaş Türk Lehçelerinde fonetik transkripsiyon sistemiyle gösterilebilecek ünlü ve ünsüz harflerin birçok çeşitleri de bulunmaktadır Türk tarafından kullanılan Türkçenin alfabe birliğine gidilirken Türkiye Türkçesi alfabesine ilâve olarak tavsiye edilen beş işaretin Türkçenin yakın geçmişine bakılırsa alfabe birliğine giden yolda birleştirici olmaktan ziyade günümüzde var olan ayrılığın Lâtin alfabesiyle belli ölçülerde devam etmesini sağlayacaktır. Çünkü aynı şey 70 yıldır Kril alfabesiyle Ruslar tarafından Türkçe üzerinde uygulanmıştır. Bu beş sesin kullanılması Türkiye Türkçesi ile ortaya konan eserlerin Osmanlı dönemi metinleri gibi halkımız tarafından zamanla okunup anlaşılamamasma sebep olabilir. Lâtin alfaben" Türkiye Türkçesi 70 yıla yaklaşan bir tecrübe ve olgunlukla varlığını sürdürmüş ve bu alfabe ile milyonlarca ilmî-siyasî-kültürel ve aktüel eserler ortaya konmuş, bu eserlerin ortaya konulmasında alfabe ve işaret sistemi açısından hiçbir problemle karşılaşılmamıştır. Anadolu ve Rumeli Ağızlarıyla ilgili yapılan derleme ve dil araştırmalarında fonetik transkripsiyon alfabesi kullanılırken, Türkçenin tarihi dönemlerinde ortaya konulan yazma ve basma eserlerin günümüz Türkçesine aktarımında da ilmî Türk transkripsiyon sistemi kullanılmıştır. Bu transkripsiyon sistemlerinde millî alfabemizden farklı olarak ses ve harf farklılıklarını gösteren birçok işaretler kullanılmaktadır. Transkripsiyon sistemlerinde kullanılan bu farklı işaretler millî ve modern alfabelerde kullanılmamaktadır. Çünkü diller "en az çaba yasası" gereğince mümkün olan ve dilin kendi kurallarına, yapısına uygun en pratik, en kolay söyleyişlerle şekillere yönelmekte, şekil ve yapı bakımından karışıklıklardan kaçınmakta, lüzumsuz işaret ve şekillere iltifat etmemektedir. Millî alfabede e tek işaret ve ses değeri ile karşılanırken fonetik transkripsiyon sisteminde "açık e, açık-kisa e, kalın e, kapalı e, kısa e, uzun e, yuvarlak e, yarı yuvarlak e, sert e" gibi farklı ses değerleri ve şekillerle gösterilmektedir. Yine s harfi resmî yazıda tek işaret ve ses değeri ile (15) Alfabe-îmla Konferansı Sonuç Bildirisi. (16) Bkz. Ercilasun, A. Bican, age., Ankara 1992; Gülensoy, Tuncer, age., Kayseri (11) 75
7 SAYI 454 TÜRK KÜLTÜRÜ YIL XXXIX kullanılırken tarihî dönem metinlerinde kullanılan değişik işaretler için farklı transkripsiyon işaretleri kullanılmıştır. Örneğin Osmanlı Türkçesi döneminde s harfi için ث س ص harfleri kullanılmış olup transkripsiyon sistemimizde ث ŝ, س s, ص ş işaretleriyle karşılanmıştır. Görüldüğü gibi tarihî dönem metinleri ile ağız araştırmalarında seslerin şekil ve fonetik özelliklerine göre farklı transkripsiyon işaretleri kullanılırken millî alfabede bunlara ihtiyaç duyulmamaktadır. Alfabe birliği yolunda tavsiye edilen d, X, Q, N, W sesleri yukarıda değinildiği gibi tarihî metinlerle ağızlarda var olduğu bütün araştıncılarca ifade ve kabul edilmektedir. Türkiye Türkçesi açısından bu seslerin millî alfabeye ilâve edilmesi bir zorunluluk ve kazanç kaynağı olmaktan çok bazı karışıklıklara yol açacaktır. Çağdaş Türk Lehçeleri açısından bu harfler anlam farklılıkları meydana getiren ve kullanılması zorunlu harfler ise alfabe birliği için Türkiye Türkçesinin alfabesine bir şekilde eklenmelidir. Lâtin asıllı Türkiye Türkçesi alfabesine ilâve edilecek harfler ağız araştırmalan ve tarihî eserlerdeki harflerin ses değerleri göz önünde bulundurularak Türk transkripsiyon sistemi içerisinde yer alan işaretlerden uygun olanları seçilerek eklenebilir. Örneğin, tavsiye edilen 3 için Ee, X için Hh, Q için Kk, N için Nn, W için Vv işaretleri ilave edilebilir. Dünya yüzeyinde en çok konuşulan beş dilden biri olan Türkçe, alfabe birliğine giderken başka dillerin harflerini alma yerine kendi millî ve tarihî geçmişine bağlı işaretleri türetmesi ve kullanması daha uygun olacaktır. Ama bu harfler anlam farklılıklarına sebep olmuyorsa bunların kullanılması -yine tekrar ediyoruz- alfabe birliğine giden yolda birleştirici olmaktan çok var olan farklılıkların tarihî geçmişimizle olan bağların kısmen de olsa koparılarak belli ölçülerde devam etmesini sağlayacaktır. Alfabe birliği yolunda belki atılan ilk somut adım olarak değerlendirilebilecek Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü (17) göz önünde bulundurulursa bu seslere ihtiyaç duyulmadığı görülmüş olmalı ki bu eserde bu sesler kullanılmamış olmasına rağmen eser ortaya konulabilmiştir. Lâtin kökenli d, X, Q, N, W seslerinin eklenmesiyle tavsiye edilen alfabenin Kril alfabesi kullanan Çağdaş Türk halkları ve cumhuriyetleri tarafından kullanımına geçilirken mevcut olan farklılığı Lâtin alfabesi içinde devam ettirmemek için bu tavsiye edilen seslerden vazgeçilmeli ve Türkiye Türkçesinin alfabesi temel alınmalıdır. Günümüze kadar yazılan Kril alfabeli metinler Lâtin yazısına aktarılırken transkripsiyon sisteminden faydalanılmalı, bundan sonra yazılacak eserler için de tavsiye edilen^arfler yerine E, H, K, N, V harfleri kullanılmalıdır. (17) Ercilasun, A. Bican ve diğerleri, Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I (sözlük)-ll (dizin), Kültür Bakanlığı Ankara (12)