popülist kültür: Dilencilik meslektir. Korkut Tuna
Kendine özel kültürü, yaşam biçimi olan bir meslekten bahsediyorsunuz? Evet. Bunun için belli bir şehrin belli bir yerine, mahallesine yerleşmiş olabiliyorlar veya bir şehirden bir şehre göç etmiş olabiliyorlar. Tabii bunu sadece günümüz boyutuyla değil biraz tarihi perspektifi içinde düşünüyorum. Başka türlü söylersem biraz sezgisel veya biraz bilgi kırıntılarının aklıma gelmesiyle söylüyorum. Dilencilik, bir tür yaşam biçimi gibidir. O hayat biçimine göre giyiniyorlar, yaşıyorlar, ona göre belki kendilerini yeniden üretmenin yolunu buluyorlar. Bu yolla gıda elde edebiliyorlar, bir üst başları var, bir de bir yerde barınıyorlar bir şekilde.
Neden meslek olduğunu düşünüyorsunuz? Bir meslek gibi mütalaa edilmesinin altında onların kullandıkları bazı yöntemler olabilir; para ya da bir şey isteme tarzları gibi. Günümüzde de bakarsak, bir şekilde insanına göre; yani gençlere farklı, yaşlılara farklı hitap ediyor. Karşısındakinin eğilimine göre isteme tekniği belirliyor. “Nabza göre şerbet vererek ihsan alma” tekniğinin kullanıldığı bir nevi meslekleş gibi. Ben çocukluğumda hatırlıyorum; Edremit’te, dilenciler gelirlerdi ekmek verilirdi. Sadece ekmek verilirdi. Ekmek önemli bir şeydi belki ama sırtlarındaki torba kuru ekmek doluydu. Şimdi bu durumun, sadece kuru ekmekle yaşamanın güçlüğü bugünümüzün koşulları için geçerli. Ama mesela Bulgar Edebiyatında Türkçe yazan birisi, Bulgaristan’daki Türk bölgelerindeki geçmiş hayatı anlatıyor. Orada insanlar çalışıyorlar, aile sahibiler ama gittikleri yerde veya yolda suyun içine biraz şeker atıp ekmeklerini batırarak yiyorlar. Yani onlar dilenci değiller ama yaşamları belki de benim bahsettiğim bu torbasında ekmek olan insanların yaşantılarına benziyor. Dilenciler, hayatlarını sürdürebilmek için çekinilecek veya çekinilmeyecek konuları iyi bilir ve insanların içine tam girmeden,onlarla doğrudan hemhal olmadan sınırda kalarak bir şeyler alabilme siyasetleri vardır.
O halde dilenciliğin kendisi değil de sayılarının artması bir sorun olarak beliriyor. Sizce dilencilerin çoğalması siyasal, ekonomik adaletsizliğin bir sonucu mudur, yoksa insanın çalışmayı sevmeyen tembel yönünün tezahürü mü? Bu kolay örgütlenebilen bir hayat tarzı. Çünkü mesela sempozyumda da söylenmişti ki, Türkiye çapında belli köyler ve iller dilenci üretiyor. Mesela Adana, Zonguldak taraflarından hani neredeyse dilencilik üretiliyor. Yani bunu bir yaşam tarzı veya bir meslek haline getirmeleri de biraz bundan kaynaklanıyor. Bu insanlar bir şekilde kolay para kazanmanın yolunu veya hayatlarını sürdürebilmenin yolunu bulmuş oluyorlar. Bunların içinde gayri hukuki durumlar, küçük çalıp çırpmalar, “alıverip gidivermeler” olabiliyor. Hani belki ortada gördüm, çok samimi bir şekilde, kimse almamış ben alayım, götüreyim diyorlar.
Dilenciliğin fakirlikle hiç mi ilgisi yok? Ben fakirlikten çok, bir meslek olarak icrasını gördüm. Çünkü fakir insanın dilenmesi çok farklı bir şey. Dilenmek bir başka boyuta geçmek gibi oluyor. Başka bir deyişle; insan, kişiler arası ilişkide, kendi kimliği veya düşüncesinde, kendi hakkındaki düşüncelerinde başka bir boyuta geçiyor. İnsan o an için yanındakinden bir şey isteyebilir, mesela “canım çekti bir lokma ver” diyebilir. Bir bardak su isteyebilir ama dilencilikte devamlı istemeye tabiisiniz. Ve burada sıradan isteyişler geçerli değil. Kendinizi biraz mağdur, yardım edilmesi gereken bir hale çevirmeniz gerekiyor. Biliyoruz ki dilenciler, belli organlarını yaralıyorlar, çocuklarını mesela kör gibi gösteriyorlar. Bütün bunlar bize onların istemenin bir yolunu bulduklarını gösteriyor. Dolayısıyla bence bütün bunların bir yoksulluktan çok bir meslek olarak, bir bilinçli hareket olarak, bir hayat tarzı olarak algılanması gerekiyor. Çünkü insan çok fakir olabilir ve hatta çaresizlikten bir köşede durup hiçbir şey demeden para isteyebilir. Ama dilencilikte, biraz tecrübeyle her yere ve koşula göre bir isteme tekniği var.
Yoksulluğun artışının dilenciliğin artışına sebep olduğuna dair genel bir algı var?Ben buna katılmıyorum. Türkiye’nin gelir dağılımına bakarsanız zaten yoksulluk sınırı içindeki rakamların normal bir memur maaşının üstüne çıktığını görüyorsunuz. O zaman herkesin dilenmesi gerekiyor. Benim anladığım kadarıyla dilenme bir hayat tarzı, bir geçim biçimi olarak insanların kendilerini bu şekilde ortaya koymaları ve bundan hiçbir şekilde sıkıntı çekmemeleri, herhangi bir mağduriyet hissi duymamalarıdır. İnsan bazen kendi davranışlarını sonradan değerlendirdiğinde, hoşuna gitmeyen yanları oluyor, üzülüyor yani yapmamam gerekirdi diyor. Burada öyle bir şey olmuyor. Bilinçli bir biçimde yani hangi koşullarda kimden ne alınabilir belki çok iyi bir psikolojik tahlil, çok iyi bir sosyolojik tahlil sonucunda bir iş yapıyorlar.
Gene de bir mağduriyet durumu yok mu? Akli, bedeni özürlerinden dolayı bu yola gitmiş olanlar da var. Hatta meczup olduğu için insanların yardım ettiği, karınlarını doyurduğu örnekler var. Ama bana göre dilencilik bu değil. Dilencilik daha örgütlü bir şey gibi. Dilencilik insanın kendi davranışını ve diğer insanlarla olan ilişkisini iyi hesaplamasıyla ilgili bir faaliyet. Bunların sosyal özelliklerinin benzer olması bu durumu daha iyi açıklıyor. Bahsettiğim gibi aynı köyden olabiliyor veya Çingeneler olabiliyor bunlar. Türkiye’de mesela çok yaygın olan bir şey vardı. Şimdi yapmıyorlar. Bu ilk turizm hareketlerinin başladığı zamanlarda, insanların eskiden çok da gidilmemiş yerlere gitmeleri sonucunda rahatsız edici bir şey oluyordu. Çoluk çocuk gidip avuç açıp, gelen kişiden bir şeyler dilenmeye başlıyorlardı. Şimdi bu bir ilişki kurma biçimi midir ya da aklı o kadar mı eriyordu? Ama enteresan bir şeydi. Bunların kalktığını zannediyorum şimdi. Yoksul mahallelere biri gidince de bir şey istendiği oluyordu.
Aslında yine de ortak sosyal özellikleri fakirlik? Muhakkak ki bunun altında bir fakr-u zaruret var. Fakat bu durumu bizim anladığımız ölçüler içinde aşmak yerine bu tür bir yola başvuruyorlar. Mevsimlik olarak; bayramda, seyranda tatil dönemlerinde de bir yerlere gidip dileniyorlar. Hani nasıl mevsimlik işçiler çalışmak için kalkıp Güneydoğudan Adana’ya veya başka topraklara geliyorlar, bunlar da bir yerlere gidiyor. Mesela diğer aylarda değil Ramazan’da belediyenin aldığı tedbirlerden biri olarak dilencilerin toplanarak şehir dışına çıkarma faaliyetleri var. Aslında bunların dışarıdan geldiği, yani oranın halkı olmadığı anlaşılıyor. Yoksulluk muhakkak ki insanın farklı bir boyutta davranmasına yol açabilir ama burada yoksulluktan başka bir şey olduğunu görüyoruz. Profesyonellik ve bir meslek olma yanı var, benim anladığım kadarıyla. Belki başka verilere ulaştığımızda onları göz önüne alarak farklı düşünebiliriz ama şu an tespitlerimiz bu.
Ne yapmalı, peki? Bu iki biçimin iyi bir araştırmayla ortak noktasını bulmak gerek. Ve bunun bazı hayır kuruluşlarının desteği ile istismara yönelik hal almamasını da sağlamamak lazım. Ama sırf bu hayır kuruluşları belli bir düşünceye veya ideolojiye hizmet ediyor diye düşünüp bu hayrı, yardımı engellememek veya reddetmemek lazım, aleyhine düşünmemek lazım. Nihayet öyle veya böyle bu insanlar topluma eklemlenmiş oluyor. Üretimin dışında kalmış, normal iktisadi çarkın dışında kalmış unsurların da topluma eklemlenmesini reddetmemek, bu durumun önüne geçmemek lazım. Ama bu insanlara iş bulabiliyorsak, işini yapmayıp bu yolu seçiyorsa o noktada müdahil olunabilir. Deniz Feneri dolayısıyla bazı bilgiler elde etmiştim. Bunu iş haline getiren ve her derneğe bir dilekçe yazarak yardım isteyenler var. Dernek yetkilileri gidip durumuna bakıyorlar, ona bir yardım bağlıyorlar veya veriyorlar. O zaman bütün hayır dernekleri arasında bir koordinasyonun olmasının gerektiği ortaya çıkıyor. Vatandaşlık kimlik numarasına göre yapılacak bir değerlendirmede bu kişiler kimden yardım alıyorlar, hepsinden mi alıyor çıksın ortaya. Yardım kuruluşlarının birbirlerine de karşı biraz itimatsızlıkları var. Netice olarak bu tarz eleştirilerin haklı tarafı var ama sırf belli bir ideoloji veya düşünce taraftarıdır diye, belli bir partiye belki yarıyor diye bu faaliyetleri reddetmemek lazım.
barkinkarsli 20 Şubat 2011 10:48
İlgimi çeken bir konuya ilişkin olduğu için notlar alarak okudum söyleşiyi. Okurken usuma gelenleri nokta nokta aktarmak istedim:
i) Korkut Tuna, 'onun var benim de olsun' düşüncesini salt hırsızlık olasılığı/yönü ile eleştirmiş. Söyleşinin bütününde liberal, neo-liberal ya da onun öncesinde tek parti politikaları ile meydana getirilen gelir dağılımı adaletsizliğini ve devletin bir nevi hırsız seçicc ve kayırıcı/kendi mafyasını oluşturucu ve oluşmuş kentsoylu mafyalara kol kanat gerici yönlerine hiç değinmemiş. Bu dikkat çekici.
ii) Yine dervişlik kültürüne ilişkin soruya soruyla ilgili olmayan bir yanıt vermiş, belki söyleşiyi kağıda dökenlerin bir hatasıdır bu. Ama Cavlakiler, Kalenderiler varmış Anadolu'da birkaç yıl öncesine değin, Ahmet Yaşar Ocak'ın bu konudaki araştırmaları konuya ilgi duyanlar için iyi bir başlangıç olabilir.
iii) Konuyla ilgili Murat Yağan'ın ¨Ankara'da evsiz ölümleri¨ (Gazi Üniv. Adli Tıp, tez) ve Burcu Hatiboğlu, ¨Yoksul ailelerle sosyal hizmet: Sokakta çalışan çocuklar örneği (Hacettepe Üniv., SBE, tez) ilginç ve görece güncel çalışmalar. Yine ¨Homeless deaths in Istanbul, Turkey¨
( http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1752928X07001953 ) 2008'den iyi bir calisma. Daha oncesine ilişkin şunlar var:
- ¨Deaths among homeless people in Istanbul¨ http://www.fsijournal.org/article/S0379-0738%2898%2900178-9/abstract
- ¨fatalities due to methyl alcohol intoxication in Turkey: an 8-year study¨ http://www.fsijournal.org/article/S0379-0738%2802%2900376-6/abstract .
iv) Fransa'daki kağıtsızlar hareketinin ortaya çıkışı, örgütlenmesi ve gelişimi incelenmeye değer: http://www.kozonline.org/arsiv/kk48/kk48_9_1.htm ve http://bianet.org/bianet/diger/121848-pariste-1-mayis
v) Evsizlerle Çalışan Ulusal Dernekler Avrupa Federasyonu: FEANTSA ( http://www.feantsa.org/code/en/hp.asp ) , Türkiye bu örgütle iletişimde olan örgüt var mı, bilemiyorum.
vi) Söyleşide söz edilmemiş ama söz edilmemiş konuyla doğrudan ilgili iki ayrı konu ise büyükşehirlere özellikle Kürt illerinden yaşanan göçler ve bunların sonuçları ile sokak çocukları (özellikle madde bağımlısı olan sokak çocukları) ve bununla bağlantılı olarak çocuk suçlular olgusu.
vii) Söyleşide insanlar için kullanılan 'tımar etme'nin doğru, haklı ya da saygılı bir kullanım olduğunu düşünmüyorum.
viii) Reşat Nuri Güntekin'in Miskinler Tekkesi romanı konunun Osmanlı - Türkiye bağlantısını kurmak isteyenler için yararşı olabilir.
ix) Son olarak Belgrad'dan konuyla ilgili güncel bir haber aktarmak istedim: http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/tr/features/setimes/articles/2011/02/14/reportage-01