Rekabet Hukukunda Seçici Dağıtım Sistemleri
Seçici Dağıtım Sistemleri
Seçici dağıtım sistemi, 2002/2 Sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’nin (“Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ”) 3 üncü maddesinde “Sağlayıcının, anlaşma konusu malları veya hizmetleri sadece belirlenmiş kriterlere dayanarak seçtiği dağıtıcılara doğrudan veya dolaylı olarak satmayı taahhüt ettiği, bu dağıtıcıların da söz konusu malları veya hizmetleri yetkilendirilmemiş dağıtıcılara satmamayı taahhüt ettiği bir dağıtım sistemi” olarak tanımlanır.
Seçici dağıtım sisteminin oluşturulmasında ilgili mal veya hizmetin niteliği belirleyici rol oynar. Lüks veya ileri teknoloji içeren, satış öncesi tanıtım hizmetlerinin önemli olduğu mücevher, parfüm gibi marka imajı bulunan ürünlerin uygun olmayan yerlerde, yeterli bilgi ve kabiliyeti bulunmayan kişilerce satılmasını istemeyen sağlayıcılar seçici dağıtım sistemini tercih ederler. Bu tür ürünlerin en etkin biçimde son kullanıcılara ulaşabilmesi için, ürünün sadece seçici dağıtım sistemi üyelerince satılması zorunluluğu getirilebilir, ürünlerinin marka imajına zarar verecek satış noktalarında bulunması engellenebilir. Dikey Anlaşmalara İlişkin Kılavuz’da (“Kılavuz”) belirtildiği üzere; seçici dağıtım anlaşmaları, münhasır dağıtım anlaşmaları gibi bir yandan yetkili dağıtıcıların sayısını ve diğer yandan yeniden satış olanaklarını sınırlar.
Seçici dağıtım sistemi üyeleri, ürünün kalitesinin korunması amacı ile seçici dağıtıma ilişkin sınırlamalar getirmişse, bu sınırlamalar rekabet sınırlaması olarak yorumlanmamalıdır. Seçici dağıtım anlaşmasının taşıması gerektiği şartlar Avrupa Topluluğu Adalet Divanı’nın (“Adalet Divanı”) Metro davasında incelemiştir. Karara konu uyuşmazlıkta SABA, televizyon, radyo ve teyp cihazları üreten ve ürünlerini yalnızca belirli kriterleri taşıyan uzmanlaşmış satıcılardan oluşan bir dağıtım ağıyla satmaktadır. Metro’nun bu ağa dahil olma isteğini SABA, aradığı kriterleri taşımadığı gerekçesiyle reddeder. Avrupa Birliği Komisyonu SABA’nın dağıtım anlaşmasına muafiyet tanımış, Metro ise Komisyon’un bu kararına karşı Adalet Divanı’na başvurmuştur.
Sistemin Türk Rekabet Hukukundaki Yasal Çerçevesi
Rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un (“RKHK”) 4’üncü maddesi uyarınca hukuka aykırı ve yasaktır. Bu çerçevede, rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran bir seçici dağıtım anlaşması da hukuka aykırı ve yasaktır.
Ancak RKHK’nın 4’üncü maddesi kapsamına giren seçici dağıtım anlaşmaları, RKHK’nın 5’inci maddesinde sıralanan muafiyet şartlarını taşıması halinde bireysel muafiyet alabilecekleri gibi, bu anlaşmalar Rekabet Kurulu’nun (“Kurul”) çıkarmış olduğu grup muafiyet tebliğlerinden de yararlanabilir.
Yürürlükte, seçici dağıtım anlaşmalarına ilişkin düzenlemeler içeren üç grup muafiyeti tebliği bulunur. Bu tebliğler; Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ, 2005/4 sayılı Motorlu Taşıtlar Sektöründeki Dikey Anlaşmalar ve Uyumlu Eylemlere İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği (“Motorlu Taşıtlar Tebliği”) ve 2008/2 sayılı Teknoloji Transferi Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği’dir (“Teknoloji Transferi Tebliği”).
Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ Kapsamındaki Seçici Dağıtım Sistemleri
Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ’in 4 üncü maddesinde belirtildiği üzere, rekabeti doğrudan veya dolaylı olarak engelleme amacı taşıyan sınırlamaları içeren dikey anlaşmalar grup muafiyetinden yararlanamaz. Grup muafiyetinden yararlanamayan düzenlemelerden bazıları da seçici dağıtım anlaşmalarına ilişkindir. Bunlar: (i) Seçici dağıtım sisteminde, bir sistem üyesinin yetkili olmadığı yerde faaliyet göstermesinin yasaklanması hakkı saklı kalmak kaydıyla, perakende seviyesinde faaliyet gösteren sistem üyelerinin son kullanıcılara yapacakları aktif veya pasif satışların kısıtlanması, (ii) Seçici dağıtım sisteminde, sistem üyelerinin kendi aralarındaki alım ve satımın engellenmesidir.
Yukarıda belirtilenler ışığında, sağlayıcı konumundaki teşebbüs belirli bir bölgede sınırlı sayıda alıcıya mal vereceğini belirtmek suretiyle münhasır bölgeler oluştursa dahi, alıcıların bölge dışındaki son kullanıcılara yapacakları aktif veya pasif satışlar engellenemez. Ayrıca, dağıtım sistemi olarak seçici dağıtım sistemini tercih eden teşebbüsler, sistem üyesi alıcılara tek elden satın alma yükümlülüğü getiremez. Başka bir ifadeyle, sistem üyelerinin, ürünleri diğer üye teşebbüslerden alabilmeleri engellenemez.
Bu doğrultuda, mal veya hizmetin niteliği ve kullanılan seçim kriterleri dikkate alınmaksızın, Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ’in 4’üncü maddesinde sayılan, anlaşmaları grup muafiyeti kapsamı dışına çıkaran sınırlamaları içermeyen seçici dağıtım anlaşmaları, grup muafiyetinden yararlanır.
Motorlu Taşıtlar Tebliği Kapsamındaki Seçici Dağıtım Sistemleri
Motorlu Taşıtlar Tebliği md. 3/f uyarınca, seçici dağıtım sistemi, sağlayıcının, anlaşma konusu malları veya hizmetleri sadece belirlenmiş kriterlere dayanarak seçtiği dağıtıcılara veya yetkili servislere doğrudan veya dolaylı olarak satmayı taahhüt ettiği, bu dağıtıcıların veya yetkili servislerin de söz konusu malları veya hizmetleri yetkilendirilmemiş dağıtıcılara veya servislere satmamayı taahhüt ettiği bir dağıtım sistemi anlamına gelir.
Sağlayıcı, dağıtıcılarını veya yetkili servislerini seçerken niceliksel veya niteliksel seçici dağıtım sistemini belirleyebilir. Niceliksel seçici dağıtım sistemi; sağlayıcının, dağıtıcılarını veya yetkili servislerini seçerken onların sayılarını doğrudan sınırlandıracak ölçütler kullandığı seçici dağıtım sistemidir. Niteliksel seçici dağıtım sistemi ise; sağlayıcının, dağıtıcılar veya yetkili servisler için sadece niteliksel olan, anlaşma konusu mal veya hizmetlerin niteliğinin gerektirdiği, dağıtım sistemine katılmak için başvuran tüm aday teşebbüsler için aynı olacak şekilde belirlenen ve ortaya konan, ayrımcı bir biçimde uygulanmayan ve dağıtıcıların veya yetkili servislerin sayısını doğrudan sınırlamayan ölçütler kullandığı bir sistemdir.
Motorlu Taşıtlar Tebliği’nin 5’inci maddesi, anlaşmaları grup muafiyeti dışına çıkaran sınırlamaları düzenler. Grup muafiyetinden yararlanamayan düzenlemelerden bazıları da seçici dağıtım anlaşmalarına ilişkindir. Bunlar: (i) sistem üyelerinin kendi aralarındaki alışverişin engellenmesi, (ii) seçici dağıtıcıların son kullanıcıya yapacakları aktif ya da pasif satışın kısıtlanması, (iii) seçici dağıtıcıların, özel servislere parça satmasının kısıtlanmasıdır.
Ayrıca, seçici dağıtım sistemi içinde yer alan yetkili servislerin bağımsız teşebbüslere yedek parça satma hakkının veya tamir ve bakım amaçlı yedek parça satma hakkının kısıtlanması veya tamir ve bakım ya da çevre koruma mevzuatının öngördüğü teknik bilgiye, teşhis cihazına ve diğer ekipmana, gerekli yazılıma ya da eğitime erişimlerinin engellenmesi anlaşmayı grup muafiyeti dışına çıkarır.
Teknoloji Transferi Tebliği Kapsamındaki Seçici Dağıtım Sistemleri
Teknoloji Transferi Tebliği md. 4/f uyarınca, seçici dağıtım sistemi; lisans verenin anlaşma konusu ürünlerin üretimi için yalnızca belirli kriterlere göre seçtiği lisans alanlara lisans verdiği ve bu lisans alanların da anlaşma konusu ürünleri yetkili olmayan dağıtıcılara satmamayı taahhüt ettiği dağıtım sistemidir.
Anlaşmaya taraf olan teşebbüslerin rakip olmamaları halinde, Teknoloji Transferi Tebliği ile öngörülen muafiyet; seçici dağıtım sisteminde bir sistem üyesinin yetkili olmadığı yerde faaliyet göstermesinin yasaklanması hakkı saklı kalmak kaydıyla, perakende seviyesinde faaliyet gösteren bir lisans alanın son kullanıcılara yapacağı aktif veya pasif satışların sınırlanması amacını taşıyan anlaşmalara uygulanmaz.
4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un 4 ve 5’inci Maddelerinin Teknoloji Transferi Anlaşmalarına Uygulanmasına dair Kılavuz doğrultusunda, özellikle lisans anlaşması uyarınca lisans alanın, münhasır dağıtım veya seçici dağıtım gibi belirli bir dağıtım sistemi kurmasının zorunlu kılındığı hallerde, bu gibi yükümlükleri yerine getirmek için yapılan dağıtım anlaşmalarının grup muafiyetinden yararlanması için, Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ’e uygun olarak düzenlenmeleri gerekir.
Seçici Dağıtım Sistemlerinde Rekabet Etmeme Yükümlülüğü
Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ’in 5 inci maddesi uyarınca, seçici dağıtım sistemi üyelerine, belirlenmiş rakip sağlayıcıların markalı ürünlerini satmama yükümlülüğü getirilmesi halinde, muafiyet uygulanmaz.
Seçici dağıtım sistemlerinde belirli bir rakibin ürünlerinin sistem üyeleri tarafından satılmasının engellenmesine izin verilmeyen bir rekabet etmeme yükümlülüğü uygulamasıdır. Seçici dağıtım sisteminin sağlayıcısı konumundaki teşebbüs, seçilmiş alıcıların sadece kendi ürünlerini satmasını ve rakip ürünlerin hiçbirini satmamalarını zorunlu kılabilir. Ancak, rakiplerden bir kısmının ürünlerinin bu sistemde satışına izin verirken kalanlarının bu sistemi kullanmasını engelleyemez. Bir başka deyişle, seçici dağıtım sisteminde rekabet etmeme yükümlülüğü ya tüm rakip ürünler için getirilmeli ya da hiçbiri için getirilmemelidir.
Motorlu Taşıtlar Tebliği’nin 6’ncı maddesi uyarınca, yeni motorlu taşıtların satışı, bakım ve onarım hizmetleri veya yedek parçaları bakımından, anlaşmalarda yer alan her türlü doğrudan veya dolaylı rekabet etmeme yükümlülüğüne muafiyet uygulanmayacaktır.
Seçici Dağıtım Sistemi ile Doğan Rekabet Riskleri
Kılavuz uyarınca, seçici dağıtım durumunda ortaya çıkması olası rekabet riskleri; marka içi rekabetin azalması, birikimli etki durumunda belirli tipteki dağıtıcılara pazarın kapatılması ve sağlayıcılar ya da dağıtıcılar arasındaki rekabeti sınırlayıcı işbirliğine yardımcı olmasıdır. Ayrıca, seçici dağıtım sistemleri fiyat rekabetini vurgulama eğiliminde olmadığı için, pazarda çok sayıda firmanın seçici dağıtım kullanması durumunda, bu sistemler bazı yeniden satış birimlerinin (indirim mağazaları gibi) dışlanması için kullanılabilir ve markalar arası fiyat rekabeti tehlikeye girebilir. Yine, seçici dağıtım sistemleri aracılığıyla, yeni bir sağlayıcının veya dağıtıcının pazara girmesi önlenerek markalar arası rekabetin engellenmesi, tekel durumundaki sağlayıcı tarafından, alt pazardaki alıcılara pazarın kapatılması suretiyle, marka içi rekabetin kısıtlanması istenebilir.
Seçici Dağıtım Sisteminin Olumlu Etkileri
Seçici dağıtım sisteminin olumlu etkilerinden bazıları şu şekilde sıralanabilir: (i) dağıtıcılar arasındaki bedavacılık sorununun çözümüne yardım etmesi ve satış öncesi hizmetleri istenen düzeyde tutması, (ii) ürünlerin sınırlı sayıda dağıtıcıya verilmesi sayesinde taşıma, lojistik ve işlem maliyetlerinde düşüşlerin sağlanması, (iii) ürünün etkin dağıtımının sağlanması, (iv) dağıtım hizmetlerinin teşviki, (v) ilişkiye özgü ve önemli yatırımların garanti altına alınması, (vi) tüketici tatminine katkı, (vii) satış tahminlerinde ve üretim yönetiminde fayda sağlaması, vb..
Seçici dağıtım anlaşmaları, Dikey Anlaşmalara İlişkin Tebliğ, Motorlu Taşıtlar Tebliği ve Teknoloji Transferi Tebliği ile önem kazanmıştır. Belirlenmiş kriterleri sağlayan yeniden satıcıların sayısının ve çeşidinin sınırlandığı seçici dağıtım sistemlerinin rekabet üzerindeki etkisi, çeşitli faktörlere bağlı olarak değişebilir. Seçici dağıtım ile getirilen sınırlamalar, bir tarafta ilgili pazarda etkinlik kazanımını sağlarken, diğer tarafta pazarın koşullarına bağlı olarak rekabet üzerinde olumsuz etkilere sahip olabilir. Bu nedenle, seçici dağıtım ile getirilen sınırlamaların olay bazında olumlu ve olumsuz etkilerinin birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
 EuGH, 25.10.1977- Rs. 26/76, Slg. 1977 –”Metro/Saba”, karar için bkz. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:61976CJ0026 (Erişim tarihi: 08.01.2016).
 Uzunallı, Sevilay, Rekabet Hukukuna Göre Dağıtım Anlaşmalarında İnternetten Satış Sınırlamaları, s. 7, 8. Bkz. http://journal.yasar.edu.tr/wp-content/uploads/2014/01/23-Sevilay-UZUNALLI-1.pdf (Erişim tarihi: 08.01.2016).
 Bağımsız teşebbüs ifadesi, bağımsız servis olarak dikkate alınmalıdır.
 Koç, Ali Fuat, AT Rekabet Hukukunda Seçici Dağıtım Anlaşmaları, Ankara, 2005, s. 20. Bkz. http://www.rekabet.gov.tr/File/?path=ROOT%2F1%2FDocuments%2FUzmanl%25c4%25b1k%2BTezi%2Ftez68.pdf (Erişim tarihi: 08.01.2016).
 Koç, Ali Fuat, AT Rekabet Hukukunda Seçici Dağıtım Anlaşmaları, Ankara, 2005, s. 21. Bkz. http://www.rekabet.gov.tr/File/?path=ROOT%2F1%2FDocuments%2FUzmanl%25c4%25b1k%2BTezi%2Ftez68.pdf (Erişim tarihi: 08.01.2016).
 Koç, Ali Fuat, AT Rekabet Hukukunda Seçici Dağıtım Anlaşmaları, Ankara, 2005, s. 27. Bkz. http://www.rekabet.gov.tr/File/?path=ROOT%2F1%2FDocuments%2FUzmanl%25c4%25b1k%2BTezi%2Ftez68.pdf (Erişim tarihi: 08.01.2016).