CHP nasıl kuruldu
Kurtuluş Savaşı, Atatürk’ün başkanlığında bir halk ayaklanmasıydı. Savaş halkın desteğiyle başarılmıştı...
Kurtuluş Savaşı, Atatürk’ün başkanlığında bir halk ayaklanmasıydı. Savaş halkın desteğiyle başarılmıştı.
Lozan’da toplanan uluslararası Barış Konferansında Anadolu’da bağımsız bir Türk Devleti’nin kurulması, konferansa katılan devletler tarafından kabul edilmiş ve onaylanmıştı.
Atatürk’e göre ahlaki ve doğru olan, kurulacak olan yeni yönetiminde halka dayanmasıydı.
Halkla birlikte kurulmasıydı.
Bu da ancak bir parti ile mümkündü.
Ancak ortada böyle bir parti yoktu.
Cumhuriyeti kurmadan önce parti kurmaya karar verir.
Atatürk’e göre kurulacak olan partinin halka dayanması ve halkla birlikte kurulması gerekiyordu.
“6 Aralık 1922 tarihinde Ankara’da yayınlanan Hâkimiyeti Milliye(Ulus),Yeni Gün ve Öğün gazetelerine verdiği demeçle, ilk kez parti kurma fikrinde olduğunu açıklar
Parti kurma fikrini açıklarken:
“Tanrıya şükürler olsun ki, millet üç buçuk yıl kahramanca savaştan sonra, kendisini ebedi olarak esaret zincirine bağlamak isteyenleri yenmiş ve bağımsızlığına kavuşmuştur.
Bütün medeni milletler arasında hür ve bağısız olarak, milletimizin mevki alacağı barış günleri de tanrının izniyle gecikmeyecektir. Bu mutlu günlere ne büyük fedakârlıklar ve zahmetler karşılığında erişeceğimizi asla hatırdan çıkarmamak ve gelecekte millet hayatını tehdit edecek tehlikelere düşmemek için ona göre, şimdiden hazırlanmak ve çalışmak, yurdunu seven bütün millet fertlerinin borcudur.
Gerçekte, yurdumuza ve bağımsızlığımıza göz dikenlere yalnız askerlikle galip gelmek yeterli değildir. Memleketimizi istila emelleri besleyecek olanların her türlü emellerini kıracak şekilde siyasette, idarede, iktisatta kuvvetli olmak lazım.
Hiç şüphe yoktur ki, ziraat ve ticaretimizin geri olması, memleketimizin çok büyük kısmının harap ve halkımızın fakir bulunması, nakil vasıtalarının çok az oluşu, milli eğitimin herkese ve her yere yetişemeyişi, sosyal hayatımızın en büyük düşmanı olan cehalet gibi sebepler milletimizi fakir ve zayıf düşürmekten geri kalmamış ve kalmayacaktır.
Bundan dolayı, kurtuluş ve bağımsızlığız için yaptığımız savaşı tamamlamak ve tanrının milletimize verdiği istidat ve kabiliyeti sonuna kadar geliştirmek ve memleketimize bahşettiği bütün servet ve kaynaklardan büyük çapta faydalanmak ve zayıflığımızın sebeplerini ortadan kaldırmak için, bundan böyle hiçbir fırsatı ve vakti kaybetmemeye mecburuz.
Ancak bu çalışma yıllarca takip ve tatbik edilecek bir programa dayanmazsa, yazık olur gider. Uzağı gören bir görüşe olduğu kadar, milletimizin en acil ihtiyaçlarını karşılayacak bir programa dayanmayan reformlar şahsi ve keyfi olmaktan kurtulamaz. Bu gibi teşebbüsler, sahipleri olan şahısların değişmeleri ile hatta kendisinin birbirine zıt görüşleri ve tatbikatı ile söner gider.
Öbür yandan, herhangi bir programın uzun bir çalıma devrine yol göstermesi için, memlekette bütün vatanseverlerin, onun hazırlanmasına yardımcı olmaları lazımdır.
Bu milli maksat ve görüşleri göz önünde bulundurarak, milletin her sınıf halkından, hatta İslam dünyasının en uzak köşelerinden bana ebedi olarak iftihar duyacağım şekilde gösterilen teveccüh ve itimada layık olabilmek için en mütevazi bir millet ferdi sıfatıyla hayatımın sonuna kadar vatanın hayrına vakfeylemek emeliyle barıştan sonra halkçılık esası üzerine dayanan ve Halk Fırkası adıyla bir fırka kurmak niyetindeyim.
Başka memleketlerde kurulmuş olan bu gibi partilerin programlarını gözden geçirmiş isem de, bunları memleket ve milletimizin gerçek ihtiyaçlarını tamamıyla karşılamaya yeter bulmadım. İnceledim. Bu sebeple şimdiden böyle bir programın esaslarını tespit etmek üzere bütün aydınların ve âlimlerin yardımlarını ve bu işe ortak olmalarını vazife sayıyorum” der.
Bu açıklamadan 2 ay sonra, halkın görüş ve düşüncelerini almak üzere, 3 ay sürecek bir yurt gezisine çıkar. Gezi öncesi, 14. 1. 1923 tarihinde “gazeteci Celal Nüri İleri”ye yaptığı açıklamada: “Ben öyle bir parti tasarlıyorum ki, bu parti, ulusun bütün sınıflarının refah ve mutluluğunu sağlamaya yönelik bir programa sahip olsun. Ulusumuzun koşulları buna uygundur” der. (1)
Ziyaret ettiği yerlerde, halkın değişik kesimleriyle görüşmeler yapar. Kuracağı partiyle ilgili kendi düşüncelerini anlatır. Halkın görüş ve düşüncelerini sorar.
Gezi kapsamında “30 Ocak- 2 Şubat1923 tarihleri arasında İzmir’de değişik halk kesimleriyle toplantılar yapar. Toplantılarda yaptığı konuşmalarda, kurmayı düşündüğü Halk Fırkası’nın esaslarını anlatırken: “Bu dakikada karşınızda bulunan TBMM Başkanı ve Başkumandan değildir. Sadece bir milletvekili ve sizi çok seven bir hemşeriniz Mustafa Kemal’dir. Benden neler öğrenmek istiyorsanız serbestçe sorunuz.
Halk Fırkası bütün sınıfların haklarını ve saadetlerini sağlamak yolunda çalışmalarda bulunacaktır.
Efendiler, ben kendi kendime düşünür, bir program saptar ve derdim ki, işte benim programım budur. Bunun üzerinde benimle fikir birliğinde olanlar buyursunlar beraber çalışalım. Ancak ben böyle yapmak istemedim. Çünkü böyle yapmanın hatalı olduğunu kabul ediyorum. Ben istedim ki, izlenecek benim programım olmasın. Falan ya da filanın programı olmasın. Yani herhangi bir kişinin programı olmasın. Çünkü bir kişinin programı onun kendi kişiliğine ve onun kişiliğiyle çıkar yönünden ilgili olan, çıkarcı insanlara ait olur. Ben istedim ki, ulus kendi programını izlesin. Ve ben istedim ki, ulusumuz hangi ad altında olursa olsun şunun ya da bunun ardında gitmesin. Sadece kendi istek ve amacı neyse onun ardında gitsin.
Biz tam bağımsız, kayıtsız, koşulsuz egemenlik ilkelerine dayanan bir program izleyeceğiz. Ve bu programla ülkeyi olabildiğince hızla mutlu etmek, zenginleştirmek için ne gerekiyorsa duraksamadan, şuna buna bakmaksızın, şu ya da bu kuruma aldırmaksızın,, somut olarak, gerçek olarak yolumuzda yürümek istiyoruz.
Bir şey var: Mademki bu yolda yürümeye gücü olmayan insanlar vardır, onları tepelemek ve yürümek gerekir. Böylesine kararlı yürüyecek bir topluluğa elbette siyasal bir biçim vermek gerekir. İşte benim kurulmasını gerekli gördüğüm Halk Fırkası’nın niteliği bundan ibarettir.”
“Şimdiye kadar tüm bu girişimlerde bizi başarıya ulaştıran gerçek nedeni hiç bir vakit unutmamak, onu hep ve hep tekrarlamak gerekir. O gerçek etmen her şeyin yardımcısı ve destekçisi olan ulusun kendisidir. Yapacağım dediğimde benim yapacağımı sanmayınız. Ulusumuzun yapacağını söylemek istiyorum. Bundan kimsenin kuşkusu olmasın” dedi. (3)
İzmit’i ziyaretinde halkla konuşurken: “Efendiler çok namuskâr olunmalıdır. Ve şimdiye kadar irtikâb olunan en büyüğü bilhassa müteşebbislerimizin, münevverlerimizin en büyük günahı namuskâr olmamaktır. Milletin karşısında namuskâr olmak, namuskâr hareket etmek lazımdır.
Milleti aldatmayacağız! Millete daima ve daima gerçeği söyleyeceğiz. Belki hata ederiz. Hakikat zannederiz. Fakat millet onu tashih etsin. Kendimizi kimsenin fevkinde görmeye de hakkımız yoktur efendiler. Binaenaleyh yalan tedbirlere tevessül etmek isteseydim, ben bunun adına Halk Fırkası demezdim” der.
Balıkesir ziyaretinde kurmayı tasarladığı Halk Fırkası’nın misyonunu: “Halk Partisi, halkımıza siyaseti öğretmek için bir okul olacaktır,”der.
16 Şubat 1923 günü Adana’da çiftçi temsilcileriyle yaptığı toplantıda: “Aranızda ülkeyi ve ulusu en çok sevenleri, aklına, sezgisine, vicdanına en çok güvendiklerinizi seçiniz. Ancak böylelikle meclis sizin isteklerinizi yerine getirme, layık olduğunuz refahı sağlama gücüne sahip olacaktır. Bana gelince, Ulus beni yeniden seçerse yeni Meclise girerim. O vakit görevimi güvenle yapabilmek için bir halk fırkası kurma niyetindeyim. Partinin programını gerektiği zaman tüm ulusa bildireceğim. Memnun olursanız, iyi bulduğunuz yerler olursa onu kabul eder, memnun olmadığınız yerler olursa onları da bana bildirirsiniz. Ben de düzeltirim. İstiyorum ki program kişisel olmasın, tüm ulusun programı olsun.” der. (2)
Ziyaret ettiği yerlerde halka, hem kurmak istediği partinin amaç ve ilkelerini anlatır. Hem de halkın, kendisini temsil edecek kişilerden ne gibi nitelikler araması gerektiğini,
Siyasetin halkı aldatmadan yapılan bir iş olduğunun altını çizer.
Halk, yapılan işleri sahiplenirse ancak o zaman doğru siyasetin yapılacağını söyler.
Gezisini tamamlayıp Ankara’ya döner. Halkın görüş ve düşüncelerini, aydınlarla paylaşır. Onlarında görüş ve önerilerini de alır. Halkçılık esaslarına dayanan Halk Fırkası’nın kuruluş dilekçesi, Atatürk’ün imzasıyla, 9 Eylül 1923 günü İçişleri Bakanlığına sunulur. Aynı gün İç İşleri Bakanlığı Halk Fırkasının kuruluş dilekçesini onaylar. Halk Fırkası fiilen kurulur.
Halk Fırkası’nın kuruluş dilekçesinin ekinde yer alan, Atatürk’ün bizzat yazdığı Halk Fırkası Nizamnamesi’nde (tüzüğü)
Partinin Gayesi (amacı) Madde 1:
“Halk Fırkası, Cemiyetler Kanunu mucibince kuruluşmuş siyasi cemiyettir. Gayesi (amacı): Milli Hakimiyetin halk tarafından ve halk için uygulamasına (icrasına) rehberlik etmek ve Türkiye’yi uygar bir devlet haline yükseltmek ve Türkiye’de bütün kuvvetlerin üstünde kanun koyuculuğunu hakim kılmaya çalışmaktır.”
Çalışma İlkeleri Madde 2: “Halk Fırkası nazarında halk mefhumu (kavramı), herhangi bir sınıfa münhasır (mahsus) değildir. Hiçbir imtiyaz iddiasında bulunmayan ve genellikle kanun nazarında mutlak bir eşitliği kabul eden bütün fertler halktandır. Halkçılar, hiçbir ailenin, hiçbir sınıfın, hiçbir cemaatin, hiçbir ferdin imtiyazlarını kabul etmeyen ve kanunlardan yararlanmadaki mutlak hürriyet ve istiklali tanıyan fertlerdir” diye tanımlanır. (4)
Atatürk’ün yönetiminde CHP tarafından 20. Yüzyılın en büyük değişim ve dönüşüm projesi olan Halk Egemenliğine Dayanan Türkiye Cumhuriyeti kurulur.
Devrimlerle insanı merkez alan, insana önem ve değer veren, insanı yüceltmeyi amaçlayan toplumsal, ekonomik, siyasal ve kültürel değişim ve dönüşümler yapılır.
Türkiye Cumhuriyeti, dünyanın çağdaş ve uygar ülkeleri arasında onurlu ve saygın yerini alır.
(1) Hikmet Bila, Sosyal demokrat süreç içinde CHP ve sonrası. Milliyet Yayınlar. İkinci baskı 1987 s. 45, 46, 47
(2) Duran Ergül, Atatürk ve Cumhuriyet Halk Partisi, CHP Marmaris İlçe Örgütü yayınları Mart 1997, s. 10, 11, 12, 13, 14,15
(3) Mustafa Albayrak, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihsel gelişimi, Atatürk Araştırmaları Merkezi, Ankara 1999, s. 108, 109
(4) Bila, A.g. e. s. 55
celal topkan odatv