Peygamberimiz (s.a.v.)’in amcası Ebu Talib’in en küçük oğlu olan Hz Ali (r.a.), Hicret’e kadar O’nun yanında büyümüştür. Rasûlullah (s.a.v.)’a ilk iman edenlerdendi.
Mekke müşriklerinin eza ve cefalarını gittikçe artırmaları ve hatta kendisini öldürme hazırlıklarına girişmeleri üzerine Medine’ye Hicret etmeye karar veren Peygamber (s.a.v.), Hz Ali (r.a.)’yi, kendisini öldürmeye gelecek müşrikleri oyalamak ve yokluğunu gizlemek maksadıyla Mekke’de bırakmıştı. O da geceyi Peygamber (s.a.v.)’in evinde geçirerek O’nun evde olduğu izlenimini vermişti. Daha sonra da Hz Peygamber (s.a.v.)’in kendisine bıraktığı emanetleri sahiplerine iade edip yine O’nun emri uyarınca Rasûlullah’ın kızı Fatıma (r.a.), kendi annesi Fatıma (r.a.) ve yanındakilerle Mekke’den ayrılarak Kuba’da Hz Peygamber (s.a.v.)’e yetişmiştir. Hicretin beşinci ayında Muhacirler ile Ensar arasında yakınlık ve dayanışma sağlamak amacıyla kurulan ‘Muahat’ (karşılıklı kardeş olma) sırasında Hz Peygamber (s.a.v.) Hz Ali (r.a.)’yi kendisine kardeş olarak seçmiş, hicretin ikinci yılının son ayında da O’nu kızı Fatıma (r.a.) ile evlendirmiştir. Bu evlilikten Hasan ve Hüseyin adlı erkek çocukları ile Zeynep ve Ümmü Gülsüm adlı kız çocukları olmuştur.
Hz Ali (r.a.), Bedir, Uhud, Hendek ve Hayber başta olmak üzere hemen hemen bütün gazve ve seriyyelere katılmış, bu savaşlarda Rasûlullah (s.a.v.)’in sancaktarlığını yapmış ve daha sonraları da büyük kahramanlıklar göstermiştir. Hz Ali (r.a.)’in bu kahramanlıkları asırlar boyu dillere destan olmuş ve Müslümanlarca nesilden nesile anlatılmıştır. Uhud’da ve Huneyn’de çeşitli yerlerinden yara almasına rağmen Hz Peygamber (s.a.v.)’i bütün gücüyle korumuş, Hayber’de ağır bir demir kapıyı kalkan olarak kullanmış ve bu seferin zaferle sonuçlanarak Yahudilere karşı galibiyet sağlanmasında büyük payı olmuştur. Fedek’te Beni Sa’d’a karşı gönderilen seriyyeyi ve Yemen’e yapılan seferi sevk ve idare etmiştir. Bu sonuncu sefer üzerine Beni Hemdan kabilesi Müslümanlığı kabul etmiştir. Tebük gazvesinde ise Hz Peygamber (s.a.v.)’in vekili olarak Medine’de kalmıştır.
Hz Ali (r.a.), Hz Peygamber (s.a.v.)’e kâtiplik ve vahiy kâtipliği yapmış, Hudeybiye anlaşmasını da O yazmıştır. Evs, Hazrec ve Tay kabilelerinin taptıkları putlarla Mekke’nin fethinden sonra Kâbe’deki putları imha etme görevi O’na verilmiştir. Hicretin dokuzuncu yılında Hac Emiri olarak tayin edilen Hz Ebu Bekir (r.a.)’e Mina’da yetişip o sırada inmiş bulunan Tevbe sûresinin ilk yedi ayetini okumak, ayrıca müşriklerle Müslümanların bu yıldan sonra Hac’da bir arada bulunamayacağını ve hiç kimsenin Kâbe’yi çıplak olarak tavaf edemeyeceğini bildirmek üzere Peygamber (s.a.v.) tarafından görevlendirilmiştir. Hz Peygamber (s.a.v.) vefat ettiğinde O’nun yıkanması ve benzeri hizmetleri, vasiyeti üzerine Hz Ali (r.a.) ile Hz Abbas (r.a.) ve oğulları yapmışlardı.
Hz Ali (r.a.) kendisinden önceki ilk üç halife döneminde idarî bir görev almamıştır. Sadece Hz Ömer (r.a.)’in Filistin ve Suriye seyahati sırasında Medine’de askerî vali olarak kalmış, Medine’de ikamet edip dinî ilimlerle uğraşmayı diğer görevlere tercih etmiştir. Kur’an ve Hadis konusundaki derin ilminden dolayı Hz Ebu Bekir (r.a.) ve Hz Ömer (r.a.) her zaman O’nun fikrine müracaat etmişlerdir. Hz Ömer (r.a.) zamanında, Hz Peygamber (s.a.v.)’in Mekke’den Medine’ye hicret ettiği günün İslâm tarihi için başlangıç kabul edilmesine dair teklif de O’nun tarafından yapılmış ve kabul edilmiştir.
Hz Osman (r.a.) şehid edilince kendisine yapılan hilafet teklifini orada bulunan Talha ve Zübeyr (r.a.)’e yöneltmiş, fakat kendisine yapılan ısrar üzerine ‘biat’ı kabul etmiştir.
Kendisine yapılan biattan sonra Hz Ali (r.a.)’yi bekleyen en önemli mesele, Hz Osman (r.a.)’ın katillerinin bulunarak cezalandırılması idi. Ancak ortada belirli bir katil yoktu. Sayıları binleri bulan kalabalık ‘Osman’ı biz öldürdük’ diyorlardı. Halifenin şehre tamamen hâkim olan bu asilerle başa çıkması mümkün değildi. Uzun yıllar Müslümanların birliği için uğraştı. Ancak ihtilaf ve kavgalar bir türlü bitmedi.
Kûfe’de, haricî Abdurrahman bin Mülcem tarafından zehirli bir hançerle sabah namazında yaralanmış ve aldığı yaranın tesiriyle iki gün sonra 661 yılında vefat etmiş ve Kûfe’ye (bugünkü Necef) defnedilmişti.
Hz Ali (r.a.), Hz Peygamber (s.a.v.) tarafından verilen ‘Ebu Turab’ (Toprak babası) lakabından başka ‘el Murteza’ ve ‘Esedullahi’l-Galib’ (Allah’ın galip aslanı) lakapları da vardır. Çocukluğunda puta tapmadığı için daha sonraları ‘Kerremallahu Vecheh’ (Allah O’nun yüzünü değerli kıldı) dua cümlesiyle anılmıştır. O’nun, İslâm’ın yayılış tarihinde ve Müslümanlar arasındaki ilim, takva, ihlas, fedakârlık, şefkat, kahramanlık ve şecaat gibi yüksek ahlâkî ve insanî vasıflar bakımından müstesna bir mevkiye sahip bulunduğunu, Kur’an ve Sünnet’i en iyi bilenlerden biri olduğunu hemen hemen bütün Sünni ve Şii kaynaklar ittifakla belirtirler.
Aşere-i mübeşşere (Cennetle müjdelen on kişi)’den biri olan Hz Ali (r.a.)’nin fazilet ve menkıbelerine dair rivayetler, diğer sahabelerle kıyaslanamayacak kadar çoktur. Hz Ali (r.a.)’nin faziletine dair sahih hadis-i şerifler de vardır. Şiî gruplar çok defa bu rivayetlere çeşitli ilaveler yaparak ilk halifenin Hz Ali (r.a.) olması gerektiğini iddia etmişlerdir.
Hz Ali (r.a.), çocukluğunda İslâm’ı kabulünden vefatına kadar tam anlamıyla bir mücahid olarak cihadını devam ettirdi.
Hz Ali (r.a.), Mısır’a vali olarak atadığı Malik b. Eşter’e gönderdiği emirnamesinde devlet yönetiminde uyulması gereken kuralları detaylı olarak sıralamış ve bunların takipçisi olmuştur. Bu emirname Hz Ali (r.a.)’nin siyasî kişiliğini ortaya koyan kapsamlı ve önemli bir belgedir. Bu emirnamede validen kaçınacağı hususları şöyle sıralamıştır:
‘Kendini beğenmekten, nefsinin sana hoş gelen yönlerine güvenmekten ve yüzüne karşı övülme sevgisinden sakın! Zira bunlar, iyilerin ne kadar iyiliği varsa hepsini yok etmek için şeytanın elindeki fırsatların en sağlamlarıdır.
Sakın halkına yaptığın iyilikleri, onların başına kakma; yaptığın işleri çok gösterme, kendilerine verdiğin sözden dönme! Çünkü başa kakma iyiliği bitirir; çok gösterme hakikati söndürür; sözden dönme ise, Allah’ın da, halkın da nefretini çeker. Yüce Allah. “Böylece sizin yapmadığınızı söylemeniz, Allah indinde ne kadar nefret edilen bir harekettir.” Buyuruyor.
Sakın, işlere vaktinden evvel atılma; yapma imkânı olunca, ihmalkârlık gösterme; sakın, açıklık kazanmayan (doğruluğu belirsiz) işlerde inat etme; sakın, doğruluğu açıklık kazandığı zamanda da gevşeklik gösterme! Her işi yerli yerine koy, her birini zamanında yap!
Herkesin eşit olduğu yerlerde kendini kayırmaktan sakın!
Görevlendirdiğin kimselerin açığa çıkmış kötülüklerine karşı senden beklenen hareketten habersizmiş gibi davranma! Aksi takdirde başkasının yerine sen cezaya maruz kalırsın. Az zaman sonra da, işlerin üzerindeki perdeler, gözlerin önünde açılır ve mazlumun hakkı senden alınır.
Hiddetine, öfkene, eline ve diline hâkim ol! Bunların hepsinden korunabilmek için de, badirelerden geri dur ve şiddetini ertele ki öfken yatışsın da, iradene sahip olabilesin. Bir gün seni Yaratan’a hesap vereceğini çok hatırlamadıkça, nefsine hâkim olmak imkânını asla bulamazsın!
Sana düşen, senden öncekilerin âdil hükmünü, erdemli olan tutumları, Hz peygamber (s.a.v.)’den gelmiş bir eseri veya Allah Teâlâ’nın kitabındaki bir farzı hatırda tutarak, bu gibi meselelerde bizden gördüğün hareket tarzına uyabilmeye çaba göstermen ve şu emirnamemde bildirdiğim, ileride nefsinin arzularına kapılmanı mazur göstermem için elimde sana karşı sağlam bir hüccet bildiğim hükümleri uygulamaya çalışmandır.’
Bu emirname uzun bir metin olup Hz Ali (r.a.)’nin Yöneticilere Tavsiyeleri bölümünde tam olarak verilmiştir. Hz Ali (r.a.)’nin diğer sözleri, uygulamaları da bu emirnameyi destekleyici özelliktedir. Nitekim hutbeler, İslâm devlet başkanı ‘Halife’ tarafından Müslüman halka yapılan en önemli hitaplardır. Hz Ali (r.a.), diğer halifeler gibi hutbeleriyle ve savaş konuşmalarıyla halktan beklediği görevleri açıklamıştır. Elbette bu görevler büyük ölçüde dinî görevlerdir. Ancak İslâm halifelerinin dinî konuları esas alması dini, hayatın her alanının temel gayesi olarak görmelerindendir. Yani hutbelerinin içeriğinin dinî olması, dünya hayatıyla veya yönetimle ilgili olmadıkları anlamına gelmez. Aksine yönetimin temel hedefi olan toplumsal düzeni ve refahı sağlayacak olan en temel unsur dindir.
Asr-ı Sadette Siyasî Konuşmalar, V. Akyüz.