Dr. Hikmet Kıvılcımlı Türkiye İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı
Download "Dr. Hikmet Kıvılcımlı Türkiye İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı"
1 Dr. Hikmet Kıvılcımlı Türkiye İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı Yay nlar
2 Türkiye İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı Dr. Hikmet Kıvılcımlı Yay nlar Dijital Yayınlar İndir - Oku - Okut - Çoğalt - Dağıt Bu kitap ilk defa: 1935 yılında Marksizm Bibliyoteği Yayınlarında yayınlanmıştır. Bu kitap KöXüz sitesinin dijital yayınıdır. Kar amacı olmadan, okumak ve okutmak için, indirmek, dijital olarak basmak ve dağıtmak serbesttir. Alıntılarda kaynak gösterilmesi dilenir. Yayınları Yay nlar
3 İÇİNDEKİLER (Birinci kitap: Sosyal varlık) BİRİNCİ BÖLÜM Türkiye Proletaryasının Sayısı 9 İKİNCİ BÖLÜM İş-Gücünün Topografyası 37 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Kadın ve Çocuk İşçiler. 49 ÖN SONSÖZ 59 BİBLİYOGRAFYA 64
4 BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE PROLETARYASININ SAYISI TÜRKİYE İŞÇİ SINIFININ SAYISINI ÖĞRENMEMİZE NELER ENGEL OLUR? Türkiye'de sayıca ne kadar işçi var? Bunu ararken gerçek rakamı bulmamızı güçleştiren bazı engeller veya olaylar önümüze çıkar. Bu olayları normal veya anormal, iyi veya kötü diye adlandırmanın bir yararı yok: "Olanlar olanlardır." Yalnız bu olanları başlıca iki karakterde derleyip toplayabiliriz. 1- İlerletici veya olumlu olaylar; 2- Geriletici veya olumsuz engeller... İlerletici olumlu olayların başında gelen işçi sınıfının dinamizmidir. Bu dinamizmin ilimce adı proleterleşme (emekçileşme)dir: Bütün öteki sosyal sınıf, tabaka ve zümreler aşınıp eksilirken, çoğalan hep proletaryadır; onun için işçi sınıfının sayısını bir tek rakam üzerinde durdurmak güç oluyor. Çünkü biz o rakamı daha söylerken, işçi sınıfının gerçek sayısı o rakamı çoktan geçmiş bulunuyor. Türkiye'de (yuvarlak bir ölçü kullanmış olmak için, diyelim:) 10 kişiden fazla işçi çalıştıran sanayi işletmeleri, 1913 yılında 269, 1923 yılında 342, 1927 yılında 1509'dur... Fabrikaların artışına uygun olarak, proleterleşmenin ve işçi sayısının da arttığını söylemeye gerek var mı? 1915 istatistiklerince, Teşvik-i Sanayi'den yararlanan toplam sanayi işçisi kişi idi; 1932'de ise, Teşvik-i Sanayi'li yalnız dokuma sanayiinde kişi çalışıyordu Sanayi Yazımına göre, Türkiye'de 48,000 dokuma işçisi vardı. Ekonomi bakanı B.Celâl'e göre, dokuma işçisi 1931'de 68 bini ve 1933'de 'i bulur. Aynı olay daha kısa zamanlar ve daha geniş sahalar içinde de gene öyle şaşırtıcıdır: Teşvik-i Sanayili işletmelerde, 1932 yılı 52 bin, 1933 yılı 62 bin küsur kişi sayılıyor: 1 yılda 10 bin kişi çoğalış!
5 Şimdi yıl Türkiye'nin sanayileşme temposu henüz gidiş halindedir. Toplam Türkiye sanayi işçilerinin sayısı nedir? Böyle sorular karşısında kesin cevap olamaz. Demek işçiler hakkında bir rakam verirken, bu rakamın ne zaman, hangi şartlar içinde elde edildiğini, elde edilenin göreceli olduğunu unutmamak gerektir. İkinci, geriletici, olumsuz engel: Genellikle sınıf sezgileri, sınıf psikolojisi ve özellikle de ekonomik sınıf, zümre çıkarlarıdır. Gerek psiko-ideolojik, gerekse çıkarcı engellerin örnekleri sonsuzdur. Fakat biz sübjektif görünmemek için, sırf bizden başkalarının yazılı dediklerinden "sınırlı" nicelikte bile olsa, nitelikçe pek açık, birkaç örnekle yetinebiliriz. Genellikle psiko-ideolojik engellere örnek: "Âli İktisat Meclisi", Türkiye'de sanayinin gelişimi hakkında İstanbul Ticaret Odasının fikrini sormuş. Oda verdiği cevapta, Türkiye'de 100 bin sanayi işçisi bulunduğunu bildiriyor. ( , Cumhuriyet Gazetesi) Halbuki 1932 Türkiye'sinde, değil tüm sanayideki, yalnız dokuma sanayiindeki işçi sayısı 100 binleri bulmuyor muydu? Nitekim, 1932'de değil, ondan beş yıl önce, yani 1927 sanayi istatistiklerinde, 256 bin "çalışan" gösterilmemiş miydi? Acaba Oda'nın veya gazetenin dili mi kaymıştı? Freud'un "acte mangue"leri bile determine edişinden sonra, "dil kayması"na kim inanabilir?... Gene bir dergi, İstanbul Ticaret Odası'na 14 yaşından küçük sanayi işçilerinin sayısını soruyor. Aldığı netice şudur; "Bize, çalışan çocuk olduğunu söylediler. Fakat verdikleri ikinci istatistik bu ilk sayıyı tekzip etti." "Bu toplama göre (dergi burada istatistiğin asıl rakamlarını veriyor) çalışanların (yani 14 yaşından küçük işçilerin) sayısı 'dır." (Resimli Ay, s.28, Mayıs 1930) İşte size bir rakam ki, onu resmi bir Oda, iki defa veriyor. Fakat Oda, büyük tüccar, banker ve fabrikatörlerin odası olduğu için, bir oturuşta asıl rakamın yarısını (yüzde 44'ünü) saklamaya kalkışıyor. Özellikle kişi, grup ve sınıf çıkarı engelleri: Evvelkini gölgede bırakır. Devlet istatistiklerinin ön sözleri, bu çeşit engelleri anlatmakla bitiremezler. Türkiye'de yapılmış sanayi istatistiklerinin -en geniş değilse bile, herhalde- en anlamlısı olan ilk ciddi 1915 "Sanayi İstatistiği"ne, müfettiş Düran ile Fuat'ın yazdıkları "açıklama" şöyle şikâyetlerle doludur:
6 "İşletme sahipleri, sınai sırlarının açığa çıkmasından korkmakta ve yeni bir takım vergilere hedef olacaklarından şüphe etmektedir." "Üretim ve imalât miktarı gerçek yüzüyle ve gerektiği kadar belirlenip yazılamıyor." 1927 Türkiye'si, sanayiciler için politika ve ekonomi bakımından, arş-ı âlâya çıkmış bir plenipotentiarie'lik (temsilcilik, mümessillik) çağı ve ülkesi idi. Ona rağmen, güdücü sınıflara özgü olan çıkar anlayışı ve o anlayışın realiteye karşı ayak direyiş kertesi gene azalmamıştı Sanayi yazımı sonuçları gene K.Jakar'ın şu "teessüflerine yankı veriyordu: "Maalesef, üretilen ve yarı mamul hale getirilen ürünlere ve ticaret şirketi halindeki işletmelerle, bunların sermayelerine ait cevaplar, istatistiklere alınmayacak kadar eksik ve güvenilmez görüldü." (s.2) Bu sözlerden ne anlaşılır? Şu: Sanayi işletmeleri kişi mülkiyetinin anarşik impermâable'i (duyarsızlık) içinde kaldıkça, sanayi hareketinin gerçek varlığı olduğu gibi görülemez. Bütün rakamlar ancak "ihsai neşriyata esas ve mevzu teşkil" edecek "derecede nakıs ve az emin" görülebilirlerse yayınlanırlar... "edemeyecek derecede nakıs" olanlar hiç yayınlanmazlar daha iyi... Bu genel karakteri elle tutulur kılan günlük olayların binde biri: "En aşağı 9 amelesi olan ve beş beygir kuvvetinde motoru bulanan fabrikalar muamele vergisinden müstesnadırlar. İstanbul'daki fabrikaların mühim bir kısmı, gerek motorun kuvveti, gerek amele adedi itibarile bu miktardan üstündür. Ancak son günlerde işi azalan ve büyük fabrikalarla rekabet edemeyen birçok imalâthaneler, belediyeye müracaat ederek motorlarını değiştirerek beş beygir kuvvetine indirdiklerini bildirmişlerdir. Belediye bu müracaatları yerinde tetkik ederek, hakikaten beş beygir kuvvetinde motorla eski motorun değiştiğini görürse, bunların ruhsatnamelerini tashih etmektedir. Motorlarını küçülten ve işçinin sayısını indirerek muamele vergisinden istisna edilmek hakkını kazananlar şimdiye kadar elliye yakın imalâthanedir." (Akşam, ) İstanbul gibi (1927'de) 2500 sanayi işletmesi ve 30 bin küsur sanayi işçisi yazılan bir şehirde, "bu müracaatları yerinde tetkik" işi karşısında, artık sanayi işçilerinin gerçek sayısını öğrenmeye imkân kalır mı? Patron, dün kazanç vergisini atlat-
7 mak için, bugün işçinin yaşını gizlemek için, yarın Muamele vergisinden yakayı sıyırmak için, çalıştırdığı işçi sayısını saklar oğlu saklar. Ve biz, bu saklambaç oyunu arkasından, gerçek rakamların ancak gölgelerini görebilirsek ne mutlu... Buraya kadar işaret ede geldiğimiz gerek ilerletici olay, gerek geriletici engel, bize bir tek ve aynı şeyi anlatıyor. İşçi sınıfının gerçek sayısı hakkında yapılacak her bildiriş, genellikle yanılacaktır. Fakat, özellikle yanılınacak nokta, işçi sınıfının niceliğini, sayısını olduğundan çok göstermekte değil, az ve eksik göstermektedir. Demek ki, "bizim toplayıp verebileceğimiz rakamlar objektif araştırma ürünü olacak" derken, bu rakamların daima az çok realiteden eksik gözükeceklerini ve bazı tahminlere ister istemez yer bırakacaklarını sezmek gerekir. Ve tekrarlayalım: Aşağıda geçecek sayılar ve olaylar, sadece belli bir tarihteki Türkiye işçi sınıfının sayısı ve durumu hakkında, bizim "yuvarlak hesap"la bir fikir edinmemize yarayacaktırlar.
8 SIRF SANAYİ İŞÇİLERİ 1927 genel nüfus sayımı Türkiye'de 299 bin 369 kişilik bir "sanayi nüfusu" bulunduğunu yazar. Bu rakamın içine patronlar, memurlar, usta ve işçiler girer. Gene 1927 yılının sanayi istatistiklerine göre ise, Türkiye sanayinde "meşgul eşhas" 256 bin 855'dir. İki rakam arasında 24 bin, 514 kişilik bir fark adeta göze batıyor. 5, 10 bin değil, 40, 50 binlerde/*' Fakat bu oran tüm sanayi için asla doğru olamaz. Çünkü, 1927'de 65 bin sanayi işletmesinin hemen yarısında bir iki kişi çalışır: Her işçinin başına bir memur dikilemezdi ya! Aynı yıl sanayide "dört ve daha az" çalışanı bulunan işletmelerde, 147,319 işçiye karşı 2809 memur buluyoruz. Şüphesiz, memurların olup olacağı bu sayıdır. Ya patronlar? Gene 1927 yılının "dört ve daha az kişili" işletmelerinde patron gözüküyor. Dört'ten az kişili sanayi işletmelerini ikiye ayıralım: 1- Bir kişilik ve ailesiyle birlikte bir kişilik işletmeler: = dur; 2- İki ile üç kişilik işletmeler: 'ten az kişili işletmeler toplamı eder. Gerçi bu esnaf işletmelerinde çalışan ustaları, öteki patronlarla karşılaştırmak gülünç olur. Bunlar büyük sanayicilerin ekonomik ve politik "harçgüzarı"dırlar. Ama, bel bağladıkları ve kölesi oldukları birer küçük mülkleri vardır. İş aletlerinden (,) Zaten 1927 sanayi istatistiğini yapanlar da yayınlanan neticelerin önsözünde K.Jakar'ın ağzıyla bu farkı itiraf eder, derler ki: "Bültenler 1927 kânunuevvelinde (Aralık ayı)... bir çok sanayin senenin bu zemanında nisbeten az faal olması hesebile en münafık olmayan bu tahrir" (Anılan kitap, s.2) eksiktir. "Meşgul eşhas" deyimi içinde, işçiden başka idare ve fen memurları da var. Bunların oranı ne ola? 1933 ocak ayında Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü Teşvik-i Sanayiden faydalanan işletmelere anket açıyor. Gelen cevaplara göre 932'de 1473 işletme, 52 bin 173 usta ve işçi ile 1017 teknokrat ve 2132 bürokrat kullanıyor. "Meşgul eşhas": 55 bin 322, yani, her 54 işçiye 1 teknokrat ve her 25 işçiye bir bürokrat düşüyor; yüzde beş sanayi hizmetlisi.
9 serbest (yani mahrum) değildirler. Onun için işçi sayılmazlar. Bu hesapça 10 bin patron, 51 bin esnaf ustası ortaya çıkar. Sanayi nüfusu 299 bindir. Bundan 61 bin işçi olmayan kişi çıkarılırsa, geriye: 238 bin sanayi işçisi kalır demektir. Bunu tam nüfusla karşılaştıralım: 1927 Nüfus sayımı, kişi sayar. Halbuki ondan bir iki yıl sonraki ( ) devlet yıllığı, Türkiye'de "kayıtlı" nüfusu 10,9 milyon gösterir. Sanayi işçileri 238 bin olunca: 1927 sayımına göre Türkiye'de 57 kişide bir kişi, yıllığına göre 45 kişide bir kişi sanayi işçisidir. Demek: 1/57 + 1/45 = 1/25-2 = 1/50 oranı Türkiye'de sırf sanayi işçisinin tüm nüfusa oranıdır. 50 kişide 1 sanayi işçisi, elbette ileri Avrupa sanayi ülkelerine bakarak, pek az bir orandır. Fakat aynı Avrupa'nın güney ve doğusuna doğru gelelim: İşin gittikçe değiştiğini görürüz. Mesela 1917'de geri bir tarım ülkesi olan Çarlık Rusya'sında 180 milyon nüfusa karşı, 2 milyon 9 yüzbin sanayi işçisi vardı. Sanayi işçisinin nüfusa oranı; 1/62. Eğer 180 milyon nüfusu savaş sonunda 142 milyona inmişi sayarsak, aynı oran 1/52'dir. Yalnız hiç unutmayalım: Türkiye sanayi işçisinin 1/50 oranı 1927 içindir. 1927'den beri "Teşvik-i Sanayi"li, yaman gümrük himayeli, kontenjanlı, kleringli tam 8 yıl geçmiştir. Türk burjuvazisi ne kadar mirasyedi ve derebeyi artığı prejüjeli olursa olsun, bu şartlar altında, Türkiye'nin gittikçe daha fazla sanayileşmesine imkan yoktu. Şu halde o zamandan beri sanayi işçisinin Türkiye nüfusundaki oranı muhakkak ki eksilmemiş, belki artmıştır. Sermaye birikiminin ardından sürükleyip getirdiği hızlı proleterleşme akını, hele son krizin tarıma vurduğu ağır sille ile, şüphesiz şehir sanayi proletaryasını tahminlerin üstünde çoğaltmıştır. Türkiye'de sanayi proletaryasının her gün çoğalmakta olduğunu bize ispatlayacak birçok olaydan iki taneciği: 1- İstanbul Belediye istatistiklerine göre şehrin nüfusu 1927'de 690 bin iken, 1931'de 580 bine inmiş. Halbuki, 1927 sanayi yazımı istatistiklerince İstanbul Sanayinde kişi çalışır gösterildiği halde, 1932 yılında ayrıcalık üstüne ayrıcalık isteyen İs- (,) Larousse, Çarlık Rusya'sında 180 milyon nüfus gösterir. Dünya savaşı sonunda Çarlıktan kopuşan ülkeler ve nüfusları, 1928 yılında şöyledir: (Estonya; 1,5, Letonya; 1,727, Litvanya: 4,16, Polonya: 28,252, Besarabya; 2,5) 180 milyondan, 28 milyon ayırırsak geriye 142 milyon nüfus kalır.
10 tanbul fabrikatörleri: "Aksi takdirde (yani istenilen ayrıcalık verilmezse) 50 bin amelenin işsiz kalmak tehlikesi karşısında olduğunu söylemektedirler..." ( tarihli Son Posta) Yani tüm nüfus gerilerken, sanayi işçisi toplamı yüzde yetmiş beş artıyor: İstanbul, tüm Türkiye Teşvik-i Sanayi işçisinin (1932'de) 4'te 1'inden fazlasını (%28,44'ünü) içine alan en büyük Türkiye sanayi merkezidir. Blöf olmasın bu? 2- Başbakanlığın Teşvik-i Sanayi hakkında son yaptığı istatistik sonucunu tekrarlayalım: Teşvik-i Sanayi'de 1932 yılı için ve 1933 için işçi sayılıyor. Dünya krizinin en civcivli bir tek yılında: 10 bin 42 kişi artmış. Yalnız bu oran, 1927 yılından beri Türkiye Sanayi işçisinin 100 binlerden fazla artmış olacağını anlatmaz mı?
11 ÖTEKİ ŞEHİR PROLETERLERİ Fakat, Türkiye proletaryası denince, hiç şüphesiz, geçimini işgücünü satarak, çıkaran bütün Türkiye çalışanları göz önüne gelir. Ve o zaman, herkes kolayca kavrar ki, Türkiye gibi geri sayılacak bir tarım ülkesinde, işçi sınıfı, "sırf sanayi işçisi"nden ibaret kalamaz. Sanayi proleterlerinden başka, sanayi işçisi sayılmayan: genel ulaşım, nakliye, liman, deniz işçileri, tarım ürünlerinin manipülasyonunda (elle işlenmesinde) çalışan işçiler, genel şehir çalışanları ile ticaret hizmetlileri, "esnaf" sayılan proleterler (şoförler, hamallar gibi!), nihayet ev sanayinin adsız proleterleri ve uçsuz bucaksız tarım gündelikçileri, ırgatlar ve ilh, ilh... vardır. Bütün bu emekçi zümreleri, bir sözle, biricik proletarya ordusunu bütünleyen bölükler ve taburlardır. Hepsinin ortak özellikleri: Doğrudan doğruya veya dolaylı olarak bir işveren bulup, onun emrinde ücretle çalışmakta toplanır. Bunların gerçek rakamları hakkında elimizde genel ve tam istatistikler yok. Fakat, yakın sayıları hakkında bir fikir edinmemize yarayacak, şuradan buradan ele geçmiş, ağızdan kaçmış bazı rakamları anar ve böylelikle gerçeğe yakın tahminler yapabiliriz. Önce şehir proleterlerini ele alırsak, bunlarda rakam bulduğumuz üç zümreye işaret edebiliriz: 1- Tarım ürünlerinin manipülasyonu işçisinden, özellikle yaprak tütün işçisi; 2- Ulaşım ve nakil proleterlerinden, demir yolu, denizliman ve otomobil işçileri; 3- Üretici-değil denilen şehir proleterlerimizden özellikle ticaret hizmetlileri: I- Yaprak tütün işçisi: Tarım ürünlerinin manipülasyonunda çalışan işçiler arasında, sanayi istatistiklerinin hiç hesaba katmadıkları kollardan birisi ve en önemlisi yaprak tütün işçiliğidir. Sanayi istatistikleri yalnız tütün fabrika işçisini, o da, ancak 6 bin küsur kişi
12 kadar gösterir. Halbuki Tekel idaresinin yalnız İstanbul fabrikalarında (1933'de), 2644'ü kadın, 3622'si erkek olmak üzere 6 bin 266 tütün işçisi sayılıyordu. Buna karşılık, yaprak tütün işçiliği bir deryadır: Yalnız İzmir şehrindeki 30 tütün işçi firmasından üçünde (Geri, Olston, Glen kumpanyalarında) 6 bin 385 işçi çalışırdı (1929). Türkiye'nin, dünya krizinden önce yıllık ihracatı ortalama 170 milyon lira iken, bu tutar içinde tütün ihracatının payı, 1927'de 67, 1928'de 54, 1929'da 40 milyon lira idi. Demek tarım Türkiye'sinin dışarı ile yaptığı alışverişte tütünün değeri? ile 1/3 arasındadır. Bütün o dışarıya satılan yaprak tütünler, yılda dört, beş defa yaprak tütün işçisinin elinden geçmek zorundadır. Yoksa yanarlar. Onun için, Türkiye'de her yıl ortalama kırk, elli milyon kiloluk yaprak tütün ürününü ta köylünün harmanından, rıhtım ambarlarına kadar, alabora edecek olan ve eden koskocaman bir yaprak tütün işçiliği yığını vardır. Bu koskoca işçi yığınının sayısı ile öteki proleter zümrelerine kıyaslayarak bulunacak oranı, yaprak tütün ihracatının Türkiye dış ticareti içinde tuttuğu orandan hiçte aşağı kalamazdı ve kalmamaktadır. Önce kaba bir tahmin yapalım: Yılda 44 milyon kilo yaprak tütün devşiriliyor. Bir tütün işçisi, yılda taş çatlasa, 240 günden fazla çalışamıyor; tütün ürünü ise yılda üç defa elden geçirilmezse olmuyor ve her işçi günde ortalama 20 kilo tütün işliyor... diyelim. O zaman faal yaprak tütün işçilerinin 110 bin ve yedek işçi ordusu ile birlikte bütün tütüncülerin 160 bin kişiyi bulmaları gerekir. Fakat bu bir tahmindir. Ve belki bu tahminimizi abartmalı bulanlar olur. O halde İzmir Ticaret Odası Yayın Müdürüne soralım. O yarı resmi ağzıyla der ki: "Bundan maada tütünlerin işlenmesi ile vasati 200 bin amele dahi te'mini maişet (ortalama 200 bin işçi geçimini temin) eylemektedir." (M. Zeki Mıntıkamızın kitabı, s.39, İzmir, 1930) Günlük yayından sızan rakamlar da, daha az anlamlı değil: Samsun tütün işçileri yardımlaşma sandığı münasebeti ile yazılan bir makalede, Türkiye tütün işçilerinin 150 bin kişi olduğu tespit edilir. ( tarihli Cumhuriyet) Demek bizim tahminimiz abartma değil: Yalnız başına yaprak tütün işçileri, bin kişi arasında; yahut tüm Türkiye sanayi proletaryasının yarısından fazla idi.. Bir tarım ülkesi için bu olgu çok görülebilir mi?
13 II- Ulaşım ve nakil araçları proleterleri: Demiryolları: Mali istatistiklerine göre Türkiye Devlet Demiryollarında, 1931 yılı için, "faal kadro" adı altında 5558 ve "maaşı, ücreti masarif tertibinden verilen, yevmiyeci" adı ile de 6787 kişi çalışır. Demek yalnız Devlet Demiryollarında "meşgul eşhas" var. Aynı 1931 Şubat'ında, Türkiye'de 5 bin kilometrelik Demiryollarından, 2322 km.si Devlete aitti. Yani, Devlet demiryolları tüm şimendiferlerin yarısından az fazla idi. İşçi oranını da öyle tutarsak, Devletin olmayan demiryollarında da, hiç olmazsa on bir, on iki bin kadar "meşgul eşhas" bulunması gerekir ki, o zaman nakil araçlarından yalnız şimendiferlerde 24 bin kişi çalışır demektir. 24 binin onda biri (2 bin kişi) bürokrat memur sayılsa, sırf şimendifer işçi ve hizmetlilerinin binden eksik olmayacağı sonucuna kendiliğinden varılır. Deniz yolları ve limanlar: Gene Mali istatistiklerine göre, 1931 yılında, yalnız "seyrisefain idaresi"nde ve yalnız "faal kadro" adı altında 2336 kişi var. "Mesarif tertibinde ücretli ve yevmiyecileri hiç olmazsa 3 bin saysak, sırf Devlet gemiciliğinde 5 bin kadar işçi ve hizmetli olacak. İstanbul Odası dergisinin andığı rakamlar doğru ise, Özel sermaye gemiciliği Devlet gemiciliğinden aşağı kalmaz. O zaman, Türkiye'de yalnız gemi işçi ve hizmetlisi olarak 10 bin kişiyi kabul etmek gerekmez mi? Ya büyük ve işlek limanların -İzmir'de Serbest Fırka'yı karşılamaya çıkanlar türünden- on binlerce deniz, yükleme, boşaltma ve ilh... işçileri? Türkiye'nin çepçevre on binlerce kilometrelere varan mavi bir kuşak kuşandığı her zaman söylenir. Fakat bu mavi kuşağın dokunmasını sıklaştıran mavi gömleklilerin gerçek sayısı hakkında susulur. Bu zümre çalışanlarının teşkilâtları da, kaderlerine benzediği için, nitelik ve nicelikleri, ancak yeni bir siyaset gemisi liman rıhtımlarına dayandığı günler, göze batarcasına belli olur. Yalnız İstanbul limanında resmen "kayıtlı" olduğu anlaşılan, bin beş yüz kadar "işçi ve mürettebat" tahmin edilebiliyordu. Aynı yıllarda sayılan 6 bin hamal ise, "esnaf" arasında gösteriliyordu. Öteki limanlara dair, yalnız günlük basında ara sıra hiçbir nitelik ifade etmeyen, fakat niceliği açıkça gösteren şöyle haberlere sık sık rastlanılır: "Ereğli (hususi muhabirimizden)- Karadeniz Ereğlisi halkının mühim bir yekünûnu kayıkçılar ve deniz işçileri teşkil etmektedir." (S.Posta )
14 Bu düşüncelerden sonra, deniz yolları, limanlar ve deniz işleri işçi ve hizmetlileri toplamını tahmin etmek istersek, bunun 50 binlerden aşağı düşmeyeceği, fakat belki daha yukarılara çıkacağı anlaşılabilir. Ancak biz 10 bin gemi ve bin sırf liman vs. işçisi kabul edelim. Otomobil Şoförleri: Türkiye'nin genelinde Ekonomi ve özellikle iç pazar şartları içinde, şoförler nakil araçları işçileri arasında zannedildiğinden daha önemli bir zümreyi oluştururlar. Anadolu'nun en sapa yerlerini birbirine bağlayan, en ücra bucaklarına modern tekniğin çevik temsilcisi olarak giden ve teknik götüren, şimendifercilikle boy ölçüşerek "rekabet"leri ancak özel kanunlarla asgari sınırına indirilebilen, kodaman kapitalistlerin "ezeli borçlusu" sıfatı ile "ekmek parasını çıkaran" otomobil şoförleri sayıca nedirler? Toplam bir rakam yok. Fakat, bundan birkaç yıl önce, yalnız İstanbul şehrinde 3 bin teşkilatlı şoför vardı. İstanbul 299 bin olan sanayi nüfusunun 49 binini içinde toplar. Aynı oran (altıda bir) şoförler için de doğru olsa, Türkiye'de 18 bin; oran dörtte bir sayılsa 12 bin ki, yuvarlak hesap bin şoför bulunması gerekir. Gerçi kriz büyük şehirlerdeki şoförlüğü oldukça kazımıştır. Ama, merkezlerde kazınan şoförlerden önemli bir kısmı İç Anadolu'da iş aramaya gitmişlerdir. Onun için kriz, şoförlerin sayısını eksiltmekten çok memleket içine yaymıştır denilebilir. III- "Üretici değil" denilen şehir proleterleri: 1927 nüfus sayımınca, Türkiye'de 299 bin "sanayi nüfusu" vardı. Bunun 238 binini sırf sanayi işçisi olarak bulmuştuk. Aynı istatistik, aynı yılda, Türkiye'nin "Ticari nüfus"unu 255 bin gösterir. Bu 255 binin, %15'ini, büyük, küçük ticaret patronu saysak: 38 bin, en çok %20'sini saysak, 52 bin ticaret patronu ayırmak gerekirdi ki, o zaman şehirlerdeki üretici olmayan proleterlerden yalnız ticaret hizmetlileri, 217 bin ile 203 bin kişi olacak demektir. Fakat biz cömert davranıp 200 bin diyelim.
15 TARIM PROLETERLERİ Tarım proleterleri deyince, göz önüne iki çeşit işçi zümresi gelir: birisi uzman tarım teknik işçisi (tarım makinistleri vs.), ötekisi, özellikle tarım gündelikçileri ve ırgatlar. Tarım tekniği işçisi - Türkiye'nin pazar için ekin metası yetiştirmekle spesifiye olmuş, uzmanlaşmış kesimlerinde, daima kapitalistçe duyulan sıkıntı; tarım işgücünün azlığı oldu Adana İkinci Pamuk Kongresinde, Ziraat Bakanı Ali Cenani Bey, verdiği söylevde: "Bilhassa amele meselesi sermaye kadar mühimdir" dediği zaman, bütün çiftlik sahipleriyle, yüksek memurlardan ibaret olan dinleyiciler, hep bir ağızdan, bu sözü: "Çok doğru, bravo! Sesleri" ile "alkışlamışlardı. (Zabıtlar, s.9-10) Aynı Kongrede hemen her söz alan, şöyle verip veriştiriyordu: "Suphi bey-amele meselesi hayat meselesi demektir. Sırası gelince- affedersiniz beyler -amele burnundan kıl aldırmaz." (Zabıtlar, s.125) Ve en sonunda Kongre Başkanı herkesin fikrine şöyle tercüman olmuştu: "Reis Müsaade buyurursanız bendeniz de fikrimi söyleyeyim... En çok münakaşayı mucip olan amele meselesidir." (Zabıtlar, s.127) "En çok münakaşayı mucip olan", "sermaye kadar önemli", "hayat meselesi" işgücü sorunu, genellikle tarım işçisi sorunu idi. Fakat, tarım teknik işçisi de aynı "sorun" dışında kalmıyordu. İşgücü bulma zarureti ile "Adana Ziraat amelesi" hakkında kaleme sarılan Adana Valisi, işgücünün kıtlığına çare olarak, Adana'da nüfusun yoğunlaştırılması ile birlikte, özellikle "çapa makinelerini tamim ve zeriyatın mebzirlerle yapılmasını temin. (çapa makinelerinin yaygınlaştırılması ve ekim işlerinin, ekim makineleriyle yapılmasını sağlama)" (Hilmi: Adana ziraat amelesi, s.24-25) önerisinde bulunuyordu. Aynı broşürün başında: "Yirmi seneden beri orak makinesi kullanılmakta olduğundan çapa amelesine de ihtiyaç
16 artmış bulunacaktır." (Keza, s.13) denildikten sonra, en sonunda "makinelerin ilk senesi" denilen "1340 (1924) senesi takviye tahsisatından getirilip zürra'e (çiftçiye) kısmen tevzi edilen mebzirlerle bütün vilayette 15 bin dönüm zeriyat yapılmış" (Keza, s.25) olduğu bildirilir. Adana için doğru olan bu makineleşme temposu, Türkiye'nin uzmanlaşmış tarım metası yetiştirme kesimleri için de aynen doğrudur. Ve bu "gerçek", peşinden başka bir gerçeği daha sürükleyecekti: Köye tarım makineleri ile birlikte, makine işçilerinin de girmesi. Onun için, genel işçi sorunu yanında, tarım makinistleri bulmak da özel bir sorun olmuştu. Nitekim, Adana ikinci Pamuk Kongresi: "Pamuk mıntıkalarımızda tetkiki ihmal edilmeyecek mesaili hayatiyeden birisi de amele meselesidir." (Zabıtlar, s.109) tezini koyduktan sonra, tarım makinistleri hakkında şu pratik tekliflerde bulunuyordu: 1- "Müstahdem ve mevcut şoför ve makinistlerin bulundukları mahallerde müştekil bir heyeti fenniye ve mütehassasa (teknik adamlar ve uzmanlar) huzurunda sıkı bir imtihana tabi tutulmaları" (Zabıtlar, s. 108) 2- "Makinist yetiştirilmesi için de, Ankara ve Adana'da iki mektep açılmıştır. Fakat, makinist mektepleri kadrosunun darlığı dolayısile, ihtiyaca da kifayet edemediği görülmektedir." (Zabıtlar, s.107) Türkiye'de ilk defa olarak 1927'de yapılan tarım teknik sayımı (ondan önce, tarım ürünleri istatistikleri yapılmıştı), bize, Türkiye'de "Traktör, çapa makinesi, tırmık, mebzir, biçer, bağlar harman makinesi, tanas makinesi, triyorler" gibi tarım makineleri toplamının 'i bulduğunu gösterir. (Tabii tarım makinistleri "susuş konspirasyonu" içindedir.) İşte biz tarım teknik işçileri derken, özellikle bu bin tarım makinesini işleten, uzman tarım makinistlerini göz önüne getiriyoruz. Bunların sayıları, makine başına bir işçi düşse 15 bin, her iki makineye bir makinist olsa 8 bine varmaz mı? Biz, 5-10 bin diyeceğiz. Tarım ırgatları: Özellikle tarım proleterlerinin gerçek sayıları hakkında yanılmadan tahmin yapmak imkânsızdır. Fakat, biz tehlikeyi göze alıyoruz ve bazı bilinen noktalardan yürüyerek, genel bilinmezler hakkında bir fikir edinmeyi çok görmüyoruz. Tarım'da sermaye ilişkilerinin açıldığı kesimlerde toplanan ve köylerden çok şehir ve kasaba iş pazarlarında, iş
17 güçlerini satarak geçinen, şu halde şehirlilerle sıkı sıkıya ilişkili bulunan tarım işçilerine dair verilmiş tek tük resmi rakamlar var. Onlardan yürüyebiliriz. Şüphesiz, Türkiye tarımında kapitalist ilişkiler açılıp saçıldıkça, tarım proleterlerinin sayısı ve saygısı da artmaktadır. Bundan daha 12 yıl önce (1923'de sırf tarım proleterlerinin önemi üzerinde durmak için resmi bir makamca kaleme alınmış olan, adı geçen broşürde, bu nokta şöyle anlatılır: "Adana zürrai (yani tarım burjuvazisi, ağalar); buharlı lokomobiller ile büyük, küçük traktörler ile arazilerini ihzar (hazırlama) ettikten ve çiftliklerini (tutma) tabir edilen daimi ziraat amelesi ile bir müddet idare ettikten sonra; pamukların çapa mevsiminde amele ile kendi kendisini karşı karşıya bulur." (Adana ziraat amelesi, s.4) "Yağmurların azlığı, çokluğu, bankalardan az veya çok para kaldırmış olması ehemmiyeti ne ise, ovanın tozlu yollarında, rengârenk kıyafetleri ile beliren amele kıyafetlerinin o sene tekmil zürrai tatmin edecek bir kemiyet arz edip etmeyeceği ve amele ücretinin hangi azami ve asgari arasında seyredeceği de Adana çiftçisi için aynı derecede mühümdür." (Keza, s.5). Bu önemli olan ve tarım Türkiye'sinde her gün daha çok önem kazanan proleter yığınlarının sayısı nedir? Dedik: Genel resmi istatistiklerde bu "zümre" vatandaşların sayısı değil, adı bile yok. Şu halde, tahmin yapmak için bir "parça"dan başlayarak "bütün"e doğru yönelmekten başka yol yok: Pazar için tarım yapan kesimlerden birinin bir üretim kolu üzerinde küçük bir örnek alıyoruz: Adana pamuk işçileri ne kadardır? 1923 yılında, Adana pamuk tarım işçisi: "En müsait bir tahminine nazaran lâakal (en azından) otuz bin (a.b.ç.h.k.) derecesinde" (anılan kitap, s.6) sayılıyor ve daha aşağıda "Senevi (yılda, her yıl) otuz kırk bin kişilik mühim kitle teşkil eden Adana ziraat amelesi"nden bahsediliyor. (a.k.s.13) Yukarıda işaret edildiği gibi, bu "lâakal" otuz kırk bin tarım işçisi "tutma" denilen ve çiftliklerde demirbaş işgücü olarak yaz ve kış çalıştırılan devamlı tarım işçilerinden ayrı, bir çeşit "değişken" veya "geçici" mevsim işçisidir. Yani, devamlı tarım işçileri de katılırsa, daha 1923 yılında Adana pamuk tarım proletaryası 50 binleri bulur. Bu bir. Ondan sonra, zannedilmesin ki, bu "geçici" adını alış, tarım işçilerinin gerçekten kısa bir mevsim için işçi oluşlarından gelir. Hayır. Bu sıfat onlara, on,
18 on bir ay çiftlik çiftlik gezip güçlerini her hafta haraç mezat edişleri ile, yılda bir iki ay için köylerine, çoluk çocuk, ana, babalarının yanına gitmeleri yüzünden verilir. 2.Pamuk Kongresi zabıtları bu noktayı şöyle tesbit eder: "Bu amele pamuk çapası için ve pamuk kozası devşirmesi için kullanılır. Senevi Adana'ya bin kadar amele gelip, Şubattan, Kasım, Aralık'lara kadar kalır ve sonra memleketlerine dönerler." (Ziraat Encümeni mukarrerat (kararlar) raporu, s ) Aralık'la Şubat arasında, bildiğimiz gibi, bir aycık ara vardır! O zamandan beri 10 yıl geçti. Adana pamuk tarım proleterlerinin sayısı ne oldu? On yıl önce, yalnız Çukurova'ya yılda 40 bin tarım işçisi iniyordu. Ona rağmen orada ve memlekette, Kapitalist üretim ilişkilerinin geliştiği her yerde, iş gücü kıtlığı, burjuvazinin en büyük derdi idi. İstanbul Ticaret Odası adına rapor veren Yusuf Şinasi: "Hali hazırda her tarafta işçi darlığı mevcuttur" (İ.P.K.Z., s.157) diyordu. Onun için daha 1923 yılında, Adana pamuk tarım işçisi hakkındaki perspektif şu idi: "Memlekette büyük ölçüde girmekte olan hafriyat makineleri arazi ihrazatın teshil etmekte (düzenlemesini kolaylaştırmakta)" "yakın bir âtide (gelecekte) Adana'nın şimdiki ameleyi de bulamayacağı ve tedarik edebileceği miktar için de yüksek ücret tediyesinde mustar kalacağı muhakkaktır." (Hilmi: an, kit, s.22). 40 binlerce iş gücünü kıt bulan şu üretim perspektifleri karşısında, adana sağlık müdürü Hikmet Süreyya -daima boğuntuya uğratılan sesi ile- şöyle bir soru soruyordu: "Bu gün bin amele girdiği beyan olunan Çukurova mıntıkasında, yarın 100 bin amele girdiği zaman bunların ahvali sıhhiyesi (sağlık durumları) ne olacaktır?" (2.A.P.K.Z. s.121) O zaman Adana 150 bin balya pamuk çıkarıyordu. Bakan A.Cenani pamuk rekoltesini yılda bir buçuk milyon balyaya çıkararak Mısır'ı gölgede bırakmayı önermişti. Fakat, hangi anarşik ekonomide "evdeki Pazar çarşıya uyar?" Adana pamuk ürününü 1929'da dahi gene 150 bin balya görüyoruz. (Ekonomiste d,orient 10 k.s.1931) Eğer üretim düzeyi, işçi sayısı hakkında bir ölçü olabilirse, demek Adana pamuk tarım proleterlerinin sayısı yerinde saymış diyebiliriz. Yalnız şunu unutmamalı; geçen zaman içinde tarımsal tekniğe karşı, petrol yüzünden, hayli köklü engeller karşı çıktığı halde, her yıl biraz daha kabaran vergiler, köy-
19 deki ve şehirdeki proleterleşmeyi şiddetlendirmiştir. Bu yüzden, hatta şehre yakın tarımsal kesimlerinde bile güya iş gücü yokluğu ile yan yana, göreceli bir aşırı nüfus ve aylak yedek iş ordusu belirmiştir. Ancak biz onu da bir yana bırakarak asgariden asgariye bir tahmin yürütelim: Çukurova'ya 30 bin pamuk tarım işçisi iniyor. Çiftlik "tutmaları ile birlikte 40 bin işçi. Ege yöresi, yılda ortalama 35 bin balya ile Adana'nın dörtte biri: 10 bin pamuk tarım işçisi kullansa, Türkiye'nin yalnız iki yöresinde pamuk tarım işçisinin 50 binden aşağı düşmediği anlaşılmaz mı? Bununla beraber, Türkiye'de Pazar için yapılan tarım, pamukçuluktan ibaret değildir: Üzüm, incir, tütün, afyon, palamut, zeytin, meyan kökü, keten, kenevir, orman, hububat, bakliyat, pancar işleri, hep geniş ölçüde kır proleterleri kullanılmaya başlanılan üretim dallarıdır. Bunların hepsi üzerinde kaybolmamak için, birkaçı hakkında şu tahminler yapılabilir: İncir: Yalnız ürün alınmak için her yıl; 1- Tarla "Bir iki defa sabanla sürülür"; 2- "Kuru dallar ayıklanır"; 3- "Hastalıklara karşı tedbirler uygulanır"; 4- Hastalıklara karşı "aşı işlemi" yapılır; 5-"Devşirme, kurutma"; 6- "Ambarlara taşıma, çuvallara koyma" bin kişilik pamuk tarım işçisi bir buçuk milyon dönümlük tarlada, 3 çapa ile 1 devşirme işlemine karşılıktı. Ortalama 4 işlem için, 30 dönüme 1 tarım işçisi yetişiyor demek. İncir üretiminde 6 işlem için, gene 30 dönüme 1 işçi düşse, yalnız Aydın ve civarında bulunan 100 bin 216 dönüm incirlikler için yılda ortalama 5-6 bin tarım işçisi gerekir. Üzüm işinde, bahardan, Eylül'e kadar uzanan, yuvarlak hesap 13 işlem var: 1- Baharda: "aralama" 2- Bahar sonunda "boğaz açma" (çapalama); 3- Kışın ilk iki ayında "boğazlara gübre dağıtımı"; 4- Şubat'ta "budama"; 5- Mart sonunda ve Nisan'da; "kükürt+filiz koparma + göztaşı"; 6- Nisan sonu; "filiz uçlarını kopartma"; 7- "İkinci kükürt"; 8- Birinci "toz çapası"; 9- "Üçüncü kükürt+ikinci göztaşı"; 10- Haziranda: ikinci "toz çapası"; 11- Temmuz ve Ağustos: "devşirme"; 12- "Sergi ve kurutma"; 13- "Bandırma ve ilh... " Şu hesapça, dönüm başına pamuk işçisinin üç dört katı fazla üzüm tarım işçisi gerek. Yalnız Ege yöresinde 700 bin dönümlük bağ bulunduğuna göre, en aşağı bin tarım emekçisi de üzüm üretiminde bulunacak.
20 Tütün: Bir dönümlük tütün tarımında; 1- Birinci sürme; 2- İkinci sürme; 3- Üçüncü sürme ve sürgü; 4- Açma, çizgi, karık; 5- Dikme; 6- Birinci çapa; 7- İkinci çapa; 8- Kırma, 9- Dizme; 10-Kurutma; 11- Balyalama... yalnız karık ve dikme ile iki çapa için dönüm başına 18 işçi kullanılıyor. Bütün Türkiye'de normal yıllarda ortalama 700 bin dönüm tütün ekiliyor. Fakat biz, CHP'sinin işçisiz üretim önerisine katılarak, tütün tarımında da, üzümün ki kadar tarım emekçisi kabul etsek: bin de bu eder. Afyon: 1- Ekim-Kasım'dan Şubata kadar sürme ve hazırlamalar; 2- Tohum serpme; Üç kez çapalama; 6- Kelleleri çizme 7- Süt toplama ve yoğurma, ilh... Türkiye'de afyon ekimi 1926'da 532 bin 175 dönüm ve 1927'de 196 bin 662 dönümdü. Ortalama 300 bin dönümüne, hiç olmazsa 10 bin işçi gerek. Buraya kadar söyleye geldiklerimizin özeti: Tarım makinistleri Pamuk tarım işçisi Tütün tarım işçisi Üzüm tarım işçisi İncir tarım işçisi Afyon tarım işçisi Demek, Türkiye'nin bir-iki pazar için tarım ve sınai tarım üretimi yöresinde, üstünkörü bir hesapla, 200 bin kır proleteri bulunacağı kestirilebilir. Halbuki bu tutara, senede milyon kilo palamut, -il dışı uzaklıklardan gelen ve bir veya iki şirket hesabına çalışan işçili milyon kilo meyan kökü ve milyon kilo tane ile milyon kilo yağ veren zeytin, yarım ila 1 milyon dönüm arasında ekilen susam, 50 binden 100 bin dönüme doğru her yıl artan pancar ve ilh. gibi sınai tarım alanını bir yana bırakmış bulunuyoruz. Ondan sonra, Türkiye'nin 1927 tarımsal sayımına göre, sınai bitkiler, ekilen toprakların ancak %6,6'sı (yani 15'te biri) idi. Geri kalan ekimin %3,9'u bakliyat. Ötesi (yüzde seksen dokuz buçuğu) hububattı. Pazar için çalışan kapitalist işletmeleri, hububat ekiminde de günden gü-