Tıbbi Araştırmalarda Hayvan Kullanımıyla İlgili Kurallar ve Sorumluluklar
Programın yönetilmesi için sorumluluk, genellikle laboratuvar hayvanlarında ve tıpta deneyimli bir kişiye veya eğitimli veteriner hekime verilebildiği gibi, nitelikli bir personele de verilebilir. Deney hayvanları merkezinde deney hayvanlarında veya kullanılan türde eğitimli veya deneyimli, hiç olmazsa bir veteriner hekim çalışmalıdır.
Hayvan Bakım ve Kullanım Protokolleri.
Hayvanların kafeste korunacağını,
Hayvanların gerekirse deney sonunda öldürüleceğini ve
Araştırma esnasında hayvanlarda ağrı ya da huzursuzluk oluşabileceğini düşünmelidir. Tüm araştırmacılar hayvanların sağlıklı olmasının,
araştırmanın sonuçlarını da olumlu yönde etkileyeceğini bilmelidir.
Araştırma için fizyolojik olarak en uygun türleri ve olabildiğince basit organizmaların kullanımını;
Deneyde istatistik hesap yapmaya yetecek en az sayıda hayvan kullanımını;
Hayvanlar üzerinde yapılan işlemlerin en az düzeyde olmasını; deneyin mümkün olduğu kadar kısa olmasını; ağrıyı en aza indiren analjezi-anestezi-sedasyonun sağlanmasını;
Önceden yapılmış çalışmaların gereksiz yere tekrarı olmamasını;
Daha az invaziv uygulamaların, diğer türlerin, izole organ preparatlarının, hücre veya doku kültürlerinin ya da varsa bilgisayar simülasyonunun kullanılma uygunluğu veya olasılığını;
Deneyin ağrılı ya da stresli olması bekleniyorsa araştırmadan hayvanın çıkarılması ya da ötanazinin; zamanlanmış aralıklarda uygulama yapılacaksa bunun kriterlerini;
Uygulama sonrası bakımı;
Ötanazi yöntemini ve hayvanın yok edilmesini;
Yapılan uygulamalarda personelin deneyimini ve alıştırmanın yeterliliğini;
Olağan bakım ve bakım gereksinimlerini;
Personel için çalışma ortamının uygunluğunu araştırmalıdır.
Hayvanlar deney süresince bilinçli olabilir (örnek ,aşılama veya ilaç uygulaması),
Uygulama tamamen anestezi altında yapılabilir ancak işlem bitiminde hayvan düzelecektir,
Uygulama tamamen anestezi altında gerçekleşir, ancak işlem bitiminde hayvan hayatta kalmaz,
Hayvanlar in vitro kültür için (örneğin tümör hücreleri gibi) doku desteği amacıyla kullanılabilir,
Hayvanlar antikor, enzim ve kan ürünleri gibi materyal desteği için kullanılabilir.
Deney genel veya lokal anestezi altında yapılmalıdır. Deney sırasında veya deney sonrasında hayvan ağrı, acı veya sıkıntıya sokulmamalıdır.
Ağrılı veya stresli uygulamalar:
Deneyde analjezi veya anestezinin kullanılması deneyin amacına uygun değilse (deneysel aljezi gibi) yerel Etik Kuruldan izin alınmalı ve deney, cevap alınabilecek en kısa sürede bitirilmeli ve sıkıntı devam ediyorsa ötanazi uygulanmalıdır. Gerekmedikçe böyle bir işlem yapılmamalıdır.
Hayvanın deneyin sonunda canlı kalacağı veya insanca bir yöntemle öldürüleceği belirtilmelidir.
Final deneyi, genel anestezi altında hayvan ölünceye kadar süren bir işlem olabileceği gibi, ufak bir müdahale de olabilir.
Hayvanlara uygulanan madde veya ilaç toksik ise ölü hayvanlar farklı ambalajlarda saklanmalıdır.
Deney sonrasında canlı kalacak hayvana birden çok büyük cerrahi girişim uygulanmamalıdır. Ancak:
2. Veteriner bakım için gerekliyse yapılabilir
Hayvanın ya manuel olarak ya da tutma aletiyle aktivitesi kısıtlanır. Hayvanın yaralanmasını veya huzursuzluğunu en aza indirgemek için bu tutma aletleri boyutu ve şekli, çalışmada uygun olmalıdır. Birçok köpek, maymun veya diğer memeliler kısa süreli hareketsiz kalmaları veya pozitif kuvvet için alıştırılmalıdır. Uzun süreli fiziksel aktivitenin kısıtlanması hayvanda stres yaratabilir; bu nedenle araştırmada temel amaç değilse sakınılmalıdır. Rutin işlemlerdeki kısıtlama hariç tüm fiziksel kısıtlamalar araştırma protokolunda bildirilmelidir. Kısıtlama 4 saatten fazla devam edecekse protokolde detaylı tanımlanmalıdır. Uzamış fiziksel kısıtlılığı kullanmanın uygun olması tek başına yeterli gerekçe değildir. Kısıtlılığın 24 saatten daha fazla sürmesi durumunda, pahalı ve teknik olarak daha zor olsa bile araştırmacıya en az kısıtlayıcı metodun kullanılması fikri önerilmelidir. Uzamış fiziksel kısıtlama gerektiği zaman aşağıdaki kurallara uyulmalıdır:
Kısıtlama aygıtına konan hayvanlar gerekli kısıtlama zamanına ulaşılıncaya kadar giderek artan kısıtlamayla aygıta alıştırılmalıdır.
Kısıtlama süresi araştırmacının hedefi için gerekli en az zamanla sınırlandırılmalıdır.
Genellikle 24 saatten daha uzun süreli çalışmalarda insan dışı primatlarda sandalyeye oturtmak hoş değildir. Uzamış sandalye kısıtlanmasına uygun alternatif yoksa hayvanlar olabildiğince uygun sıklıkta sandalyeden kaldırılmalıdır.
Kısıtlamayla oluşacak lezyon veya hastalıklara (kontüzyon, dekübitis ülserleri, asılı kalmaya bağlı ağırlık kaybı gibi) dikkat edilmelidir. Böyle bir problem görüldüğü durumlarda veteriner bakımı yapılmalıdır. Bu, hayvanın geçici veya sürekli olarak kısıtlama aygıtından uzaklaştırmaya gerektirir. Hayvanın sağlık problemi veterinerce ciddi görülüyorsa, hayvanın sağlığının düzeltilmesi araştırmada öncelik gerektirir.
Tutma aletlerinin barınmanın normal yolu olduğu düşünülmemelidir.
Tutma aletine konan hayvanlar personel ve alete alışması için eğitilmelidir.
Deneysel çalışmalar su ve yiyeceğin kısıtlanmasını gerektirdiği zaman, genç hayvanların gelişimini sağlamaları ve uzun süreli hayvanların iyi kalmaları için gerekli en az miktar su ve yiyecek verilmelidir. Araştırmanın amacı için sınırlama bilimsel olarak onaylanmalıdır. Laboratuvar hayvanlarında yiyecek ve su sınırlanması hayvan için stres kaynağı olup hayvanın kötü davranmasına neden olur. Çalışma yiyecek ve/veya su yoksunluğu gerektiriyorsa hayvanın bulunduğu ortam ve davranışları sıklıkla gözlenmelidir. Vücut ağırlığının günlük kaydı gelişmeyi değerlendirmek için kullanılmalıdır. Vücut ağırlığının normalin %80'inin altına düşmesine izin verilmemelidir. Yiyeceğini serbestçe yiyebilen aynı yaş ve seksteki kontrol hayvanlar, normal vücut ağırlık indeksini saptamada kullanılmalıdır. Bu, özellikle büyüme dönemindeki hayvanlar için önemlidir. Vücut ağırlığında azalma isteniyorsa kalori alımında dereceli bir azalmayla uzun bir sürede gerçekleştirilmelidir. Hedef ağırlığa ulaşmak için tamamen yiyecek yoksunluğu kabul edilemez. Beklenenin altında ağırlık kaybı hayvanın geçici veya sürekli deneyden alınması için bir gerekçedir. Sınırlama günlük gıda alımının yüzdesi veya hayvanın vücut ağırlığının değişme yüzdesi olarak ölçülür.
1. Limit Test, test bileşiğinin önceden tayin edilen doz düzeyinde (genellikle tek büyük bir doz), toksik veya letal olup olmadığını tayin etmek için uygundur. Her cinsiyetten 5-10 hayvana veya hassas cinsiyetten 10 hayvana yasal olarak saptanan doz verilir. Belirli bir süre içerisinde görülen toksik yanıtlar kaydedilir. Sonuçlara göre ek test yapılır. Normal koşullarda bir veya iki hayvan ilk olarak maruz bırakılır ve toksisite gözlenmezse başka hayvanlarla aynı doz, aynı maddenin "güvenirliğini" doğrulamak için kullanılır.
2. Aralık bulma testleri, şayet bileşiğin letalitesi bilinmiyorsa kullanılan hayvan sayısını azaltmak için uygun doz düzeylerini saptamada kullanılmalıdır. Genellikle bir veya iki hayvan her doz düzeyi için yaklaşık LD50'nin tahminine izin verecek doz aralığında kullanılır.
3. LD50 testi, bir maddeye veya ürüne maruz kalındığında meydana gelen akut letaliteyi değerlendirir. LD50 değeri, test hayvanlarının %50'sini öldürmesi beklenen dozdur. Bu yöntem tipik olarak 100 veya daha fazla hayvanda kullanılabilir. Test materyeli artan dozlarda genellikle 5 veya daha fazla dozda, 10 dişi ve 10 erkek hayvan gruplarına verilir. Belirli bir süre içindeki mortalite kaydedilir; istatistiksel yöntem yardımıyla LD50 saptanır. Çeşitli amaçlarlarla bu test yapılır:
o Güvenli taşıma ve işaretlemede yasal zorunluluklar için madde veya ürünleri test etme,
o Kimyasal doz-yanıt eğrisinde karşılaştırmalı bilgi sağlamak,
o Akut intoksikasyon tedavisi için bilgi sağlamak,
o Bazı biyolojik ürünleri standart hale getirme,
o Toksisite çalışmaları için doz düzeylerini ayarlama,
o Alternatif test yöntemini değerlendirme için veri sağlamak.
Ağrı veya Sıkıntıya Neden Olmayan ya da En Az Seviyede Geçici Ağrı veya Sıkıntı Veren Uygulamalar
o Anestezik, analjezik ve trankilizanlar,
o Sıvı ve elektrolit tedavisi,
o Oral tedavi;
Uygun Tedaviyle Rahatlatılan Ağrı veya Sıkıntı Oluşturan Uygulamalar
Kullanılan bir hayvan normal sağlığına kavuşsa bile, başka bir araştırmada asla kullanılmaz.
Sağlıklı, kullanılmış hayvandan ancak eğitim amacıyla yararlanabilir.
Yabani türler araştırmada kullanılmaz. Ancak çok özel koşullarda ve araştırıcının başka alternatifinin olmadığı durumlarda bu hayvanlar, yerel etik kurulun özel izniyle kullanılabilir.
Üretim; sayı, cinsiyet ağırlık, sağlık vb araştırma gereksinimlerini karşılayacak şekilde düzenlenmelidir. Özellikle fazla doğum ve gereksiz ayırma işlemi yapılmamalıdır.
Kemirgen olmayan hayvanlarda yapılacak büyük cerrahi girişimler sadece Araştırma Merkezinde yapılmalıdır. Kemirgenlerde gerçekleştirilen hayvan deneyleri sorumlu araştırmacı tarafından daha önceden belirlenen yerde yerel etik kurulun izni ve denetimiyle yapılabilir.