Sait YILMAZ - Ukrayna’da barış mümkün mü, neler olabilir?
Yaklaşık bir yıl önce Ukrayna’nın demokratik seçimle gelmiş başkanı,Amerikan kurgusu bir darbe ile değiştirildi.
Maydan meydanında keskin nişancıların (sniper) ateşleri ile 21 kişi öldü, başkan ülkeden kaçtı.Kiev’de Amerikan yanlısı bir hükümet kuruldu. Demokrasi havarisi ABD, pek çok ülkede olduğu gibi gene kendisinden olmayan ama seçimle işbaşına gelmiş bir hükümeti çıkarlarına uygun görmemişti. Ardından, Rusya kendi azınlıklarını koruma gerekçesi ile Kırım’ı işgal etti, self-determinasyon ile kendine bağladı. Rus etnik azınlığın yoğun olduğu Doğu Ukrayna’da ayrılıkçıları desteklemeye devam ediyor. ABD son 25 yıldır üç ülkede geniş kapsamlı bir demokrasi daha doğrusu dönüşüm için uğraşıyor; Ukrayna, Türkiye ve Suriye. Bu oyunun detaylarını daha önce anlatmıştık (1). Ukrayna konusu daha çok havuz dolduracak bir konu çünkü uluslararası ilişkiler açısından yeni bir dönemin başlangıcının ötesinde çok önemli değişimlerin işaretlerini veriyor. Ukrayna ile birlikte Soğuk Savaş Sonrası dönem bitti ve büyük güç mücadelelerinin başladığı döneme geçtik. Nitekim NATO Komutanı Amerikalı orgeneral Philipp M. Breedlove, Eylül 2014’te şu açıklamayı yaptı (2); “Biz (son 25 yıldır) NATO ile ilgili çalışmalarımızı Rusya’nın ortak (partner) olduğu varsayımına göre yaptık, şimdi herşey değişiyor.” Bugüne kadar Ukrayna’da dört ateşkes ilan edildi. Sonuncusu olan Şubat 2015’deki ikinci Minsk ateşkesi siyasi bir çözüm için yol haritası da öngörüyor. Taraflar şimdilik ateşkese riayet ediyor ama henüz kalıcı bir siyasi formül konusunda anlaşma yok. Fransa ve Almanya, yeni Misnk ateşkesi ile ABD’nin bölgeyi silahlandırarak savaşa sokmasının önüne geçmek içinateşi şimdilik kontrol altına aldı. Rusya ise bu anlaşma ile şimdiye kadar yaptıklarını meşru hale getirmiş oldu yani ayrılıkçıların ele geçirdiği hatlar ve Kırım’ın yeni statükosu belgelendi. Neler oluyor, nereye gidiliyor? Konuyu anlamak için büyük resimden bakmak, bunun için de sabırla biraz geriye gitmek zorundayız.
Büyük güç sistematiği ve Ukrayna...
Muzaffer ABD’nin lideri George H.W. Bush, Alman Başbakanı Helmut Kohl’ü Almanya birleşmeden Gorbaçov’a verdiği NATO’nun doğuya doğru genişlemeyeceği sözünü unutmaya ikna etti. Bush’un muzafferci savunma bakanı Richard Cheney ve onun asistanı Paul Wolfowitz, meşhur Savunma Planlama Rehberi’ni (Defense Planning Guidance) hazırlamışlardı. Bu rehber “Wolfowitz doktrini” olarak tanındı. Mart 1992’de New York Times’a sızdırılan doküman, Amerikan muzafferciliğinin yeni bir dönemini başlatıyordu. Doktrin, ABD’nin küresel rolü için potansiyel rakipleri caydırıcı ve saldırgan bir mekanizma öngörüyordu. Böylece Soğuk Savaş döneminden sonra ABD’nin hep yeni müttefikler edinme, Amerikan yanlısı hükümetleri Doğu Avrupa’dan Ortadoğu’ya sürekli artırma stratejisi başladı (9). Ortada olan gerçek; Rusya zayıflamıştı ve yeniden dirilmeden sürekli içeri doğru genişlemek lazımdı. Clinton’un dışişleri bakanı Madeleine Albright şöyle diyordu (10); “Kuvvet kullanmak zorunda isek kullanırız, biz Amerikayız, biz öncelikli bir ülkeyiz, dik durmak ve diğer ülkelerden daha fazla geleceğe bakmak zorundayız.” Wolfowitz’in doktrini ile birlikte sadece bölgesel olarak genişlemenin ötesinde, savunma amacının dışında egemen ülkelere yönelik rejim değişiklikleri ve iç savaşları öngören yeni tür bir saldırı sistemi uygulanmaya başlandı. Zbigniew Brzezinski, 1997 yılında yazdığı Büyük Satranç Tathası isimli kitabında Ukrayna’yı Avrasya satranç tahtasında yeni ve önemli bir boşluk olarak görmüş, Ukrayna olmadan Rusya’nın tekrar bir imparatorluk kuramayacağını söylemişti (11).
ABD’nin Ukrayna politikası çelişkileri…
ABD yaptırımları veRusların niyeti...
Ukrayna ve sonrası...
Ukrayna’da ateşkes ile çalışmalar devam ederken Münih’te yıllık Güvenlik Konferansı yapılmakta idi. Alman Savunma Bakanı’na göre; Ukrayna’ya silah göndermek ateşe benzin dökmekti ve Alman silahları gönderilmeyecek diyerek tamamen diplomatik çözümden yana olduklarını ortaya koymuştu. Almanya başbakanı Merkel’in Putin ile birlikte üzerinde çalıştığı çözümü; Avrupa Birliği ve Rusya arasında bağlantısız (herhangi bir tarafa bağlı olmayan) bir tampon ülke olarak, Ukrayna içinde etnik Ruslara ve ülkenin doğusundaki Rusça konuşan Ukraynalılara güçlü özerklik hakları vermek (27). Böylece ABD’nin Ukraynayı Rus etki sahasından çıkarma planından vazgeçiliyor, diğer yandan Kırım Ukrayna’dan kopuyor. Kırım’daki Türk varlığının gündeme gelmesi sözkonusu bile olmadı.Kırım, Rusya’nın doğal parçası olarak görülüyor. Almanya, bu çözümün tek alternatifinin çatışmalara devam edilerek, Ukrayna’nın kaderinin tek taraflı olarak Ruslara bırakılması olduğunu düşünüyor. Hollande’ye göre yeni görüşmeler Ukrayna’nın toprak bütünlüğüne dayalı olarak sürdürülecek. Polonya ve Baltık devletleri Ukrayna’daki gelişmeler konusunda ABD’den daha şahin iken; Almanya, Fransa, İngiltere, Danimarka, Hollanda, Finlandiya ve Çek Cumhuriyeti; Ukrayna’ya silah gönderilmesine karşı çıkıyor. ABD’nin şahin kanadı Cumhuriyetçilere göre ise Ukrayna’ya yardım edilmemesi halinde, şu an mümkün olan federalleşme bile yakın zamanda mümkün olmayabilir.
ABD, 1990 yılında 300 bin civarında olan kuvvet civarını 2015 itibarı ile yaklaşık 67 bin mevcuda indirdi. Bunlar en çok İtalya Almanya ve İngiltere’de konuşlanmış durumdadırlar. Obama, 2010’ların başında Avrupa’daki 15 askeri üssün daha kapatılması kararı almıştı. Bu azaltmaların nedeni ABD’nin bütçe sıkıntıları kadar Rusya’ya olan bakışı ile ilgili idi. Bu indirimlerin temelinde Rusya ile balayının devam ettiği 1997’de yapılan NATO-Rusya Ana Sözleşmesi (Founding Act) bulunmakta idi. Sözkonusu sözleşme öngörülebilir bir gelecekte Doğu Avrupa’da sürekli konuşlu kuvvetlerin azaltılmasını istiyordu. Ancak, Rusların Kırım’ı ilhak etmesi, Ukrayna’nın Donbass bölgesini işgali ve NATO sınırları boyunca saldırgan olarak tanımlanan devriye faaliyetleri yeni bir kuvvet yapılanmasını başlatıyor. ABD’nin Rusya’ya ilk tepkisi Avrupa Teminat İnisiyatifi (European Reassurance Initiative) çerçevesinde 1 milyar dolarlık bütçe ile eğitim ve tatbikatlar için rotasyonel kuvvetler gönderilmesi oldu. NATO’nun Baltık ülkelerine yönelik daha fazla hava devriye uçağı gönderilmesi ve birkaç günde hazır olacak 5 bin kişilik bir yüksek hazırlık kuvveti oluşturulması çalışmaları bunu izledi. İngiltere bu güce bin asker ve Baltık bölgesinde devriye görevi yapacak 4 adet RAF Typhoon uçağı ile katılacağını açıkladı.NATO, Avrupa’daki reaksiyon kuvvetinin 13 binden 30 bine çıkaracağını açıkladı. NATO ayrıca Ukrayna sınırına yakın ülkelere yeni NATO komuta-kontrol birimleri kuracak. NATO, Rusya ile krizin devam etmesi halinde 1979’larda olduğu gibi ittifak sınırlarından başlayarak ön savunma konseptine geçmeyi tartışıyor (28). Önümüzdeki on yıllar için Doğu Avrupa ile ilgili yeni bir NATO yapılanması çalışması başlatıldı. Caydırıcılık adına başlayan bu çalışmalar geçici ve rotasyonel kuvvet takviyelerini öngörmekle birlikte, zamanla kalıcı hale gelebilir.
Çanlar, Ortadoğu ve Asya-Pasifik gibi Avrupa için de çalıyor. Son birkaç hafta içinde Avrupa’da üç önemli anlaşma yapıldı; Brüksel’de AB ile Yunanistan arasında bu ülkeyi Avro Bölgesi (Eurozone) içinde tutma, Cenevre’de İran ile nükleer görüşmelere devam kararı ve Minsk’te Ukrayna için yol haritasının kabulü. İlk anlaşma ile Yunanistan’ın borçlarının üstüne yatma girişimi şimdilik engellendi, ikinci anlaşma ise İran’ın nükleer programını sınırlamak için ne kadar uranyumu zenginleştirmesine izin verileceğine odaklandı. İran ile masada olmak ABD için Suriye, Irak ve IŞİD meselesinde yanına çekebilmek için de önemli. İran ve Hizbullah’ın Irak ve Suriye’de IŞİD’e karşı mücadelesi ABD’nin işine gelirken, İran ABD tarafından Hizbullah’ın tanınmasını umuyor (29). İsrail ise durumu kendisi için endişe ile izliyor ve ABD’yi açıkça eleştiriyor. İran ile görüşmelerin 2016’ya kadar çeşitli testlerden geçerek devam edecek olması, Suudi Arabistan’ın da yakından izlediği bir süreç olacak. Doğu sınırlarında istikrar isteyen Almanya, Minsk’teki ateşkes anlaşması ile Ukrayna için yeni bir süreç başlattı. Almanya, ABD gibi Rusya’nın toprak kazanma derdinde olduğunu düşünmüyor ve ABD’nin bölgedeki gerilimi tırmandırmasını tehlikeli buluyor. Almanya, Rusya’ya yakınlaşarak Ukrayna yol haritası ile Eurozone’u korumak istiyor. ABD ise İran’a yakınlaşarak Ortadoğu yol haritası için Rusya’ya karşı bir denge arıyor. ABD’nin Rusya’yı çevreleme stratejisi Almanyasız bir işe yaramaz, öte yandan Eurozoen krizi de kısa sürede bitmez.
ABD ve NATO müttefikleri Ukrayna’da çökmekte olan 2.Minsk ateşkesini izlemeye devam ediyor.Şu anda Ukrayna’daki dengeler, Rusya’nın ABD’nin askeri bir seçenek kullanmayacağını bilmesi ve onun dışındaki aktörlerle (AB, Ukrayna Kiev hükümeti) ile bir çözüm bulma arayışına oturmuş durumdadır. ABD ise bir yandan çıkarlarını korumak, diğer yandan Rusya’nın askeri müdahalede daha ileri gitmesini önlemek için caydırıcı kuvvet gösterilerine başvurmaktadır. Ancak, caydırma ile provakasyon arasında ince bir çizgi vardır ve durum her zaman birden değişebilir.Ukrayna’ya ABD’nin demokrasi geliştirme operasyonu Kırım’ın tamamen kaybı, ülkenin doğusunun ise özerkleşmesi anlamına geldi. ABD, uzun zamandır Gürcistan ve Moldova’ya da demokrasi yardımı yapıyor. ABD Dışişleri Bakanı Kerry, bu ülkelerdeki muhalif demokrasi hareketlerini örgütlemek için para yardımı yapılacağını açıkladı. Bu da ABD’nin demokrasi geliştirmekten ne anladığının en açık kanıtıdır. Ukrayna’ya dönecek olursak, son 25 yıl, büyük güçlerin paylaşım savaşı sürdükçe bu ülkenin kendi kendini yönetemeyeceğini gösterdi. Batılıların varsayımında; NATO’nun Ukrayna’nın güvenliğini sağlaması değil, Ukrayna NATO’nun güvenliği için rolünün önemi var. Sonuç olarak, büyük güç çekişmelerinin, sonu gelmeyen dış odaklı ülkeleri karıştırma operasyonlarının sonucu olarak binlerce masum insan gerçekleri hiç anlamadan ölmeye devam ediyor.Ukrayna krizi, Türkiye’ye doğunun enerji kaynaklarını Avrupa’ya taşıma konusunda yeni enerji projeleri sağlıyor. Ancak Rusya’nın Ukrayna yerine boru hatlarını ülkemizden geçirmesi; NATO üyesi Türkiye, yeni Ukrayna mı oluyor? sorusunu ortaya çıkardı (30).Rusya için Türkiye, öncelikle doğal gaz satışı ile on milyarlarca dolar kazanç kapısı bir müşteri, daha sonra üçüncü ülkelere gaz ihracı için potansiyel bir enerji hattı rotasıdır. Ama Türkiye’nin Sünni cihatçılar, Hamas ve Müslüman Kardeşler ile ilişkileri tıpkı Kafkasya’daki İslamcılar gibi Rusya’nın yakın takibindedir.
Sait YILMAZ - 10 Mart 2015 - Ulusal Kanal
(4) George F. Kennan: Russia Leaves the War, Princeton University Press, (1956), p.57.
(5)Richard Sakwa: Frontline Ukraine: Crisis in the Borderlands, I.B. Taurus, (2015), p.90.