İB-Merkezi Aziıa duşuşygy boldy
Sentıabr 18, 2009
İewropa Birleşiginiň ıokary derejeli wekilleri bilen Merkezi Aziıada ıerleşıän bäş ıurduň resmileriniň gatnaşmagynda geçirilen duşuşyk, 15-nji sentıabr, 2009 ı.
Brıusselde 15-nji sentıabrda İewropa Birleşiginiň ıokary derejeli wekilleri bilen Merkezi Aziıada ıerleşıän bäş ıurduň resmileriniň gatnaşmagynda ıygnak geçirildi.
Bu barada, İewropa Bileleşiginiň Daşary syıasat boıunça bölüminiň metbugat wekili Kiristiane Hohmann bilen Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Hanym Kiristiane Hohmann, bu ıygnagyň gün tertibi we şonda maslahatlaşylıan temalar barada bize dolurak maglumat beräıseňiz?
Kiristiane Hohmann: Bu ıygnakda global ykdysady krizis we onuň ıetirıan täsiri, regional howpsuzlyk meseleleri, energiıa, suw we tebigat bilen bagly dürli ugurlar boıunça gürrüň ediler.
Azatlyk Radiosy: Bu ıygnakda adam hukuklary bilen bagly meselelere hem üns berilıärmi?
Kiristiane Hohmann: Bu mesele bu konferensiıanyň gün tertibiniň esasy temalaryndan biri däl, emma her haçanda howpsuzlyk ıagdaılary barada gürrüň edilende, ady agzalıan ıurtlarda, elbetde, demokratik ösüşler bilen bagly hem diskussiıa edilıär.
Azatlyk Radiosy: Siz ençeme ıyldan bäri ady agzalıan şol ıurtlar bilen adam hukuklary we syıasy azatlyklar ıaly meseleler hakda gürrüň edip gelıärsiňiz. Şol ıurtlar bilen aragatnaşygyňyzda olary bu hili talaplary kabul etmäge mejbur edip biljek haısydyr bir mehanizm barmy?
Kiristiane Hohmann: Meniň pikirimçe, siz iki meseläni biri-biri bilen garyşdyrıarsyňyz, olardan biri Merkezi Aziıada ıerleşıän şol ıurtlaryň hersi bilen İewropa Bileleşiginiň özara gatnaşygy, beılekisi bolsa, Merkezi Aziıa boıunça ministerler derejesinde geçirilıän regional konferensiıadyr.
Şol regionde ıerleşıän ıurtlar bilen geçirilıän gepleşiklerimizde biz bu barada hökman gürrüň edıäris. Bu hili gymmatlyklar biziň Merkezi Aziıa boıunça kabul eden strategiıamyzyň bir bölegidir. Öň hem belläp geçişim ıaly, bu ıurtlar bilen howpsuzlyk boıunça geçirilıän gepleşikler adam hukuklary, syıasy azatlyklar ıaly ugurlary hem öz içine alıar.
Ekspert Endrıu Skrolin bilen söhbetdeşlik
Azatlyk Radiosyndan Muhammad Tahir, İewropa Bileleşigi bilen Merkezi Aziya ıurtlarynyň aragatnaşygy we bu ugurdaky problemalar barada Halkara krizis toparynyň aragatnaşyklar bölüminiň ıolbaşçysy Endrıu Skrolin bilen hem söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Skrolin, İewropa Bileleşigi bilen Merkezi Aziıada ıerleşıan ıurtlaryň arasynda ministrler derejesinde ıygnak geçirildi. İewropa Birleşigi üçin şol regionyň ähmiıeti nämeden ybarat, bu barada bize maglumat beräıseňiz?
Endrıu Skrolin: Merkezi Aziıa ençeme nukdaynazardan İewropa Bileleşigi üçin gaty möhüm bir regiondyr. Ilki bilen Türkmenistanyň Owganystana goňşydygy, Brıussel üçin bu ıurduň ähmiıetini artdyrıar. Sebäbi soňky birnäçe ıylyň dowamynda halkara jemgyıetçiligi, şol sanda İewropa Birleşigine girıän ıurtlar, Owganystan bilen gaty gyzyklanıarlar.
Mundan başga-da, Merkezi Aziyanyň ykdysady mümkinçilikleri hem İewropa üçin gaty möhümdir, käbir İewropa kompaniıalary Gazagystan ıaly ıurtlarda uly iş alyp barıarlar.
Azatlyk Radiosy: İewropa Bileleşiginiň Merkezi Aziıa bilen aragatnaşygy barada gürrüň edilende, ilki bilen göz oňüne gelıän zatlardan biri – regionyň energiıa baılygydyr. Şunlukda İewropanyň öz ykdysady bähbitleri bilen gyzyklanyp şol ıurtlaryň içerki ıagdaılaryna üns bermeıänligi aıdylıar, siz bu barada nähili pikirde?
Endrıu Skrolin: Elbetde, regionyň energiıa baılygy İewropa Bileleşigi üçin gaty möhümdir. Sebäbi bu serişde boıunça İewropa Birleşigi Orsiıete bil baglaıar. Emma şol bir wagtyň özünde bu ençeme nukdaınazardan gaty çylşyrymly bir ıagdaı bolup durıar. Ilki bilen Orsıet öz gaz zerurıetiniň uly möçberini Merkezi Aziyanyň hasabyna üpjün edıär. Şunlukda Orsıet bu regionda ıerleşiıän ıurtlara diňe hyzmatdaş hökmünde garaman, eıse olara öz täsiriniň astyndaky region hökmünde seredıär.
Şol bir wagtyň özünde İewropa Bileleşigi üçin bu regiondan gaz satyn almak häzirlikçe diňe hyıal ıaly bolup görünıär. Şonuň üçin men İewropa Birleşigi Merkezi Aziıadan gaz alyp başlaıança, entek çözülmeli meseleleriň gaty köpdügini pikir edıärin.
Eger İewropa Bileleşigi uzak möhletde bu regionyň energiıa baılygy bilen gyzyklanıan bolsa, onda howpsuzlyk we durnuklylyk meselesine-de üns bermeli bolar. Sebäbi adam hukuklary we syıasy problemalar durnuklylyga-da öz täsirini ıetirıär. Mälim bolşuna görä, howpsuzlyk ıagdaıy üpjün bolmadyk haısydyr bir ıurda daşary ıurtlar we kompaniıalar diplomatik we maliıe taıdan maıa goımazlar. Sebäbi bu hili ıurtlaryň mydama bölünmek howpy bar.
Azatlyk Radiosy: İewropa Bileleşigi Merkezi Aziıada ıerleşıän ıurtlaryň wekilleri bilen yzygiderli duşuşıarlar we şol ıygnaklarda adam hukuklary we syıasy azatlyklar barada hem gürrüň edilıänligini aıdıarlar. Bu baradaky talaplary ıerine ıetirmäge şol ıurtlary mejbur edıän haısydyr bir mehanizm barmy?
Endrıu Skrolin: İewropa Bileleşiginiň adam hukuklary baradaky temadan ençeme nukdaınazardan diňe göz üçin peıdalanıanlygyny aıdyp bolar. Yagny olar bu temany gozgap, gysga wagtyň içinde ony yza süışürip, beıleki meselelere geçip gidıärler.
Hakykata garanda, adam hukuklary meselesine diňe halkyň hak-hukugy bilen bagly bir ıagdaı hökmünde garamaly däl, bu howpsulyk bilen bagly mesele. Eger siz asuda goňşularyňyzyň bolmagyny we olar bilen berk ykdysady gatnaşyklary ıola goımagy isleıän bolsaňyz, siz olaryň howpsuzlyk taıdan durnukly ıurtlar bolmagyny-da göz oňünde tutmaga mejbur.
Özebgistan ıaly ıurtlar bu hili kategoriıa asla girenok. Sebäbi şol ıurtda adam hukuklary aç-açan depgilenıär. Emma muňa garamazdan, İewropa Bileleşiginiň şol ıurtlary bu ugurdan öz talaplaryny berjaı etmäge mejbur edip biljekdigini aıtmak kyn. Şol bir wagtyň özünde ol ıurtlaryň halkara derejesinde boıun alan borçlary-da bar. Meselem, olaryň ählisi adam hukuklary boıunça halkara jarnamasyna goluny goıan ıurtlardyr. Şunlukda olar bu dokumente gol çekmek bilen adam hukuklaryna hormat goımaga, syıasy we söz azatlygyna ıol bermäge-de özlerini borçly etdiler.
Emma häzirki döwürde Türkmenistan we Özbegistan ıaly ıurtlar öz boıun alan bu borçlaryny berjaı edıän ıurtlaryň hataryna goşulanoklar.
Azatlyk Radiosy: Bu ıurtlary öz boıun alan jogapkärçiligini berjaı etmäge mejbur edip biljek hey bir mehanizm ıokmy?
Endrıu Skrolin: Elbetde, olary jezalandyrmak ıaly bir düzgün ıok. İewropa Bileleşiginiň, İewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň we Birleşen Milletler Guramasynyň adam hukuklary bilen bagly ıagdaılara seredıän öz institutlary bar. Olar Özbegistan ıaly ıurtlar bilen geçirilıän dialoglarynda, elbetde, bu meselä-de üns beriıän bolmaly. Şol guramalar ady agzalıan ıurtlarda şeıle problemalaryň bardygyna wagtal-wagtal ünsi çekıärler, emma olary bu baradaky jogapkärçiligini berjaı etmäge mejbur edip biljek bir sistema ıok.