MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ)
Download "MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ)"
1 EKEV AKADEMİ DERGİSİ Yıl: 17 Sayı: 55 (Bahar 2013) MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) Öz Muvahhidler Devleti, Mağrib te Murâbıtlar Devleti ne karşı bir başkaldırı hareketi olarak 515/1121 de İbn Tûmert öncülüğünde kurulmuştur. Kendisinden sora yerine geçen Abdulmümin ve oğulları onun yolunu izlemişler, onun ortaya koyduğu ilkelere göre hareket etmeye çalışmışlardır. Bu anlamda her vesile ile ondan övgüyle bahsetmişler, paralarına ve bayraklarına onun adını yazmışlardır. Yine hutbelerinde ona dua etmişler, eğitimde onun kitaplarına yer vermişlerdir. Muvahhidlerin halifeleri onun kabrini ziyaret etmeyi adet haline getirmişler ve ölünce onun yanına defnedilmişlerdir. Muvahhidlerin dokuzuncu devlet başkanı olan Me mun ( / ), iş başına geçmesinden sonra, devletin sembolü olan İbnTûmert ile ilgili her şeyi silme kararı almış, onun başlattığı ve yine onunla ilgili bütün uygulamaları bidat saymış ve onu lanetlemiştir. Böylece devletin kuruluşundan 110 yıl sonra devrim niteliğindeki kararlarla siyasî olarak devletin rotasını ve kimliğini değiştirmiştir. Bu çalışmada Me mun un başa geçme ve bir karşı devrimle İbn Tûmert in prensiplerini ortadan kaldırması ele alınmıştır. Anahtar Kelimeler: Muvahhidler, İbn Tûmert, karşı devrim, İdris b. Yakup Me mun, Mağrib, Endülüs. The Counterrevolution in the Almohad Dynasty (The Change of Route During the Rule of Idris b. Yakup al-mamun) Absract Adnan ADIGÜZEL (*) The Almohad State was founded in 515 / 1121 as a movement of revolt against the Almoravid State in the Maghreb bafter Ibn Tumart was recognised as Mahdi. His successors Abdulmümin and his sons followed in his steps, trying to rule in accordance with the principles that Ibn Tumart had laid down. In this connection, they always held him in high esteem and inscribed his name on their flag and coins. They prayed for him during their Friday sermons and made use of his books in education. The caliphs of the Almohads traditionalised visitations to his grave and were buried beside him when they passed away. After ( / ), the ninth governor of the Almohads, became the ruler, he decided to abolish everything connected with Ibn Tumart and announced all the practices that he had introduced as innovations (against Islam) and cursed him. Thus Mamun revolutionised the political route and identity of the state with radical decisions 110 years after the establishment of the state. The present paper deals with Mamun s efforts to abolish Ibn Tumart s prenciples through a counterrevolution after he became the head of the state. Keywords: The Almohads, Ibn Tumart, counterrevolution, İdris b. Yakup al-mamun, Maghreb, al-andalus. *) Yrd. Doç., Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü Öğretim Üyesi (e-posta: adiguzela63gmail.com)2 2 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ Giriş Muvahhidler hareketi yeryüzünden zulmü kaldırıp adaleti sağlamak, İslam dininin öngördüğü kuralları hayata hâkim kılmak, İslam a uymayan her türlü uygulamayı, şirki ve fesadı ortadan kaldırmak iddiasıyla Kuzey Afrika da ortaya çıkmıştır (İbn Kattan, 1990: 62, 99, ; Ganîmî, 1994: III, ). Devletin kurucuları, daha önce (1040 larda) bir ıslahatçı olarak ortaya çıkmış ve Mağrib te ilk defa Sünni geleneğe bağlı bir devlet kurmuş olan Abdullah b. Yasin (ö. 24 Cemaziyelevvel 451/8 Temmuz 1059) in kurmuş olduğu Murâbıtlar Devleti içinden çıkmışlardır. Abdullah b. Yasin den yaklaşık seksen yıl sonra ortaya çıkmış olan bu yeni hareket, Murâbıtların Malikilik mezhebine son derece bağlı, füru kitaplarına göre şekillendirilmiş dinî yapılara ve uygulamalara savaş açmışlardır. Dinî anlayış olarak Mutezile ve Şiilik gibi dinî yorumlardan da faydalanarak doğrudan Kur an ve sünneti esas alarak hareket etmeyi ilke edinmişlerdir. Böyle bir anlayışla Mağrib te dinî metinlere bağlı diri ve mücadeleci bir yapı oluşturarak kısa zamanda bölgede tamamen hâkim olmuşlardır. Ortaya çıkan harekete, hareketin kurucusu tarafından, tevhid ilkesine olan vurgu ve bu konudaki hassasiyetin bir göstergesi olarak Muvahhidler adı verilmiştir. 1 Bu hareket kısa zamanda devlet kimliği kazanmasıyla Trablusgarp tan itibaren bütün Kuzey Afrika yı ve Endülüs ü içine alan bir coğrafyada hâkim bir devlet ( / ) olmuştur. Muvahhidlerin siyasî bağımsızlığını ilan ettiği yer, bugünkü Fas ın güneyinde yer alan Atlas dağları üzerindeki düzlüklerde bulunan Sûsulaksâ dır. Devletin kurucusu olan Muhammed b. Tûmert, / tarihleri arasında Trablusgarp tan başlayarak Sûsulaksâ ya kadar olan sahil şehirleri boyunca dersler vermiş, toplumda gördüğü bozuklukları düzeltmek için çalışmış ıslahatçı bir liderdir. Onun çalışmaları zaman içinde siyasî bir içerik kazanmıştır. O, bu dönemde bozuk giden bütün işlerden bölgede hâkim olan Murâbıtlar Devleti ni ( / ) sorumlu tutmaya başlamıştır. Muvahhidler, köken olarak Murâbıtlar gibi Berberî asıllı kabilelerin desteği ile kurulmuş bir devlettir. Muvahhidler başlangıçta Atlaslarda yaşamakta olan Masmûde 2 kabilesinin desteğiyle kurulmuştur. Ancak, Muvahhidler hareketi bir aile/kabile hareketi olmaktan ziyade, birtakım dinî ve siyasî ilkeleri ön plâna çıkaran bir hareket olarak doğmuştur. Muvahhidler hareketinin kurucusu olan İbn Tûmert, ortaya çıktığı topluma yeni bir ruh aşılayarak Allah yolunda cihadı, sünnet i ihyâyı, bid ata vedinî konularda yanlış gördüğü bazı uygulamalara karşı savaşı, önemli bir argüman olarak kullanmıştır. Onun ana kaynaklara dönüş, her türlü bid atten kaçınma, tevhid ve akîde anlayışıyla Murâbıtları müşrik olmakla suçlaması ve yine bazı eserlerini Berberîce yazmış olması Avrupa daki reform 1) Bu konuda daha geniş açıklamalar için bkz. Bel, 1981: ) Masmûde, Berberî Berânis kabilesinin önemli kollarından biridir. Mağrib in en güneyinde yaşamışlar ve Murâbıtlar Devleti nin ana yapısını oluşturan Sanhâcelilerle birlikte buradaki Berberîlerin ana nüvesini teşkil etmiştir. Muvahhidlerin içinde doğduğu bu kabile, o dönemde Akdeniz sahilinden Anti Atlaslara uzanan geniş ova, yayla ve dağlarda yaşamaktaydılar. Bkz. Colin, 1957: VII,3 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 3 hareketinin bir benzeri olarak değerlendirilmiştir. İbn Tûmert in daveti ve elde ettiği başarı açısından bakıldığında İslam dünyasında ondan önce ya da sonra örneği olmayan orijinal bir harekettir (Bel, 1981: 264, 265). Muvahhidler Devleti nin hüküm sürdüğü yıllar ( / ), Mağrib in siyasî ve kültürel hayatında tarihin en verimli zaman dilimi olmuştur. Bu açıdan Muvahhidler Devleti nin İslâm tarihi içinde ayrı bir yeri vardır. Muvahhidler kültür ve medeniyet olarak, Murâbıtların yaklaşık seksen yıllık hazırlık dönemi üzerine kurulmuş bir devlettir. Murâbıtların ardından Muvahhidler, daha güçlü olarak onların yerini doldurmuşlardır. Başlangıçta son derece mütevazı şartlarda ortaya çıkan Muvahhidler, kısa sürede bölgede ihtişamlı ve güçlü bir devlet haline gelmiştir. Bu devlet, halefleri olan Murâbıtlardan farklı olarak, Abbasi Devleti ne bağlılık bildirmek yerine kendi bağımsız halifeliklerini ilân etmişlerdir. Onlar, bölgedeki Murâbıtlarla başlayan sünni devlet geleneğini sürdürmüş ve devlet başkanlarına halife ve emirü l-müminîn unvanı vermişlerdir. Kuzey Afrika ve Endülüs, İslâm dünyasında, siyasî ve coğrafî açıdan önemli bir konuma sahiptir. Bu coğrafya, Müslümanların hâkim olduğu en eski topraklardandır. Endülüs tarihte yaklaşık sekiz yüzyıl Müslümanların bağımsız siyasî yapılar oluşturdukları bir bölge hüviyetini taşımıştır. Bu uzun dönem içinde Endülüs bir taraftan ilmî çalışmalara beşiklik yapmış, diğer taraftan da haçlı güçlerinin İslâm dünyasına geçişine set oluşturmuştur. İşte, Müslümanların bu bölgedeki sekiz asırlık hâkimiyet döneminin yaklaşık bir asırlık dilimi, Muvahhidlerin hâkimiyetinde geçmiştir. Muvahhidler, Endülüs te Hıristiyanlara karşı kazandıkları zaferlerle Müslümanlara büyük bir manevi güç olmuşlar ve bölgedeki Haçlı ilerlemesini belli bir müddet de olsa durdurmuşlardır. Cezayirli düşünür Malik Bin Nebi, İslâm Davası adlı eserinde, İbn Tûmert in ıslahat hareketini, tarih boyunca yer altından akmaya devam eden ve zaman zaman mecrasını bularak fışkıran bir kaynağa benzetmektedir. O, Muvahhidler Devleti nin asıl kurucusunun da bu mecradan fışkıran ıslahat akımı olduğunu belirtmiştir. Malik Bin Nebi ye göre Muvahhidler Devleti nin çöküşü ise, İslâm dünyası için büyük bir dönüm noktası olmuştur (Bin Nebi, 1990: 43, 141, 142). Batılı araştırmacılardan Brignon, Muvahhidler Devrini, Mağrib te siyasî ve kültürel faaliyetler bakımından bölge tarihinin en verimli dönemi olarak kabul edilmesi gerektiğini belirterek bu dönemin Mağrib için altın çağ olduğunu savunmuştur (Birignon, 1988: V, 343, 350; Adıgüzel, 2011: 14-17). Muvahhidler Devleti nin kurucusu İbn Tûmert in 524/1130 da ölümünden sonra onun ilk halifesi olan Abdulmümin b. Ali el-kûmî, İbn Tûmert in ilkelerini devam ettirmiştir. Bu dönemden itibaren Muvahhidlerin okullarında İbn Tûmert in eserleri 3 okutulmuş, 3) İbn Tûmert in bir kısmı Berberîce olarak ta yazılmış olan çok sayıda eseri vardır. Bu eserlerinden büyük bir kısmı Mecmûatu Eazzu Mâ Yutlab adlı bir kitapta toplanmıştır. Bu eser, onun dinî ve siyasî prensip ve öğretileriyle ıslahat çağrısının genel ideolojik çerçevesini ve teorik temellerini anlattığı bir eserdir. Bu eser, Abdulgânî Ebu l-azm tarafından Rabat ta (1997) yayınlanmıştır. İbn Tûmert in eserleriyle ilgili daha fazla bilgi için bkz. Adıgüzel, 2011:4 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ bayraklarında, paralarında onun adına yer verilmiş, hutbelerde onun adı geçmiştir (Merrakuşî, 1963: 247, 428; İbn Kattan, 1990: 168; İnan, 1965: II, 632, 636; Harekât, 2000: I, 346). Yine İbn Tûmert in kabrini ziyaret, Muvahhidler halifelerinin mutat olarak yaptıkları işlerden olmuştur (Merrakuşî, 1963: 257, 428; Kitâbu l-hülel, 1979: 162; İnan, 1965: II, , 638). Bu durum, Muvahhidlerin dokuzuncu halifesi Ebu l-ulâ İdrîs Me mun dönemine kadar sürmüştür. Ancak Me mun dönemine kadar Muvahhidler tarafından en önemli kişi, imam ve mehdi olarak kabul edilen İbn Tûmert, bu dönemden itibaren devlet başkanlığı fermanıyla lanetlenmiş ve artık ona ait her şeyin silineceği ilan edilmiştir. Bu duruma karşı çıkabilecek ileri gelenler de öldürülerek etkisiz hale getirilmiştir. Böylece Muvahhidler Devleti nde yeni bir dönem başlamıştır. Bu dönem öncesinde başlayan Muvahhidlerin yıkılma süreci bu yörünge değişikliği ile hızlanmış ve devlet, isyanlar ve dış saldırılarla bir daha toparlanamayacak şekilde zayıflayarak kısa zamanda yıkılmıştır. 1. Me mun Dönemine Kadar Muvahhidler Devleti nin Kısaca Siyasî Tarihi Ömer Musa nın ifadesiyle Mağrib tarihi, kabileler tarihidir. Burada hiç bir kabile diğer kabilenin yönetimine girmek istemez. Bunu çok iyi bilen İbn Tûmert, kabileleri birleştirmiş ve Muvahhidler anlayışını kabul edenlerle bir devlet kurmayı başarmıştır (Ömer Musa, 1991: 50). İbnu l-hatib, belki de bu başarısından dolayı onu yıldız gibi doğan bir dahi olarak nitelemiştir (İbnu l-hatib, 1990: 189). O, geleneksel yapının zorluklarını aşarak dinî temellere dayalı yeni bir siyasî düzenlemeyle bölgedeki birçok kabilenin desteğini almıştır. Devletin temeli, onun çabaları ve ortaya koyduğu ilkelerle atılmıştır. O, farklı kabilelere mensup üyelerden oluşan Onlar, Elliler ve Yetmişler meclisleri oluşturmuş ve sorunların çözümü için bu meclisleri devreye sokmuştur (İbn Kattan, 1990: 82; Kitabu l- Hülel, 1990: 109; Adıgüzel, 2011: 62-68). Onun ölümüyle (Ramazan 524/Ağustos 1130) ortaya koyduğu anlayışın bir sonucu olarak bölgedeki hiçbir kabileye mensubiyeti bulunmayan Abdulmümin b. Ali halife olmuştur. Sûsulaksâ da Tinmellel merkezli küçük bir alanda hâkimiyet kurmuş olan Muvahhidler Devleti ni teslim alan Abdulmümin b. Ali, Murâbıtlara karşı mücadeleyi sürdürmüştür. O, 541/1147 de Murâbıtların başkenti Merrakeş i alarak bu devletin varlığına son vermiştir. Abdulmümin, 1140 yıllarından itibaren Endülüs te bazı yerlerin Muvahhidlere bağlanmaya başlamasıyla burada da hâkim olmaya başlamıştır. Muvahhidler 552/1157 de daha önce (542/1147) Hıristiyanların eline geçmiş olan Meriyye ve çevresindeki bölgeyi geri alarak Endülüs te ve Mağrib te büyük bir prestij sağlamışlardır. Yine Abdulmümin, 547/1152 ve 554/1159 yıllarında gerçekleştirdiği seferlerle devletinin sınırlarını Trablusgarp a kadar genişletmiş, Tunus çevresindeki Sicilyalı Hıristiyanların işgaline son vermiştir. Onun Endülüs ve Tunus çevresindeki Hıristiyanlara karşı elde ettiği başarılar Müslüman teb asından tam destek alarak Muvahhidler hâkimiyetinin güçlenmesine büyük bir katkı sağlamıştır. O, 558/1163 de Endülüs e yönelik dört koldan yürütülecek çok büyük bir sefer planlamış, bütün hazırlıklarını tamamlamışken aniden ölmüş ve hilafet makamına oğlu Yusuf geçmiştir. Abdulmümin, kendisinden sonrasiyasî olarak çok güçlü5 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 5 ve geniş bir coğrafyaya hükmeden bir devleti miras olarak bırakmıştır (Daha fazla bilgi için bkz. Adıgüzel vd., 2011: 123). Abdulmümin den sonra iş başına geçen Yusuf, Yakup (Mansur) ve Muhammed (Nasır Lidinillah) dönemleri Muvahhidlerin istikrar ve yükseliş dönemleri olmuştur. Muhammed in ölümüyle (610/1213) sona eren bu dönemde Abdulmümin tarafından fethedilen yerlerin korunması yanında özellikle Endülüs te bazı yeni fetihler de gerçekleşmiş, devletin siyasî bütünlüğü devam ettirilmiştir. Bu dönemde ilim ve felsefe alanlarında ilerlemeler kaydedilmiş, İslam düşünce tarihinde önemli yere sahip olan İbn Rüşd ve İbn Tufeyl başta olmak üzere birçok bilim adamı yetişmiştir (Bu konuda bkz. Cüllab, 1985). Yine bu dönemde Endülüs te Hristiyanlara karşı güçlü bir şekilde karşı durulmuş ve işgal edilen Müslüman toprakları yeniden alınmaya çalışılmıştır. Özellikle 1195 de Erek Meydan Savaşı nda 4 elde edilen galibiyetle Haçlılara karşı çok önemli bir başarı elde edilmiştir. Ancak Muhammed in ( ) Safer 609/Temmuz 1212 de Kastilya kralı VIII. Alfanso liderliğindeki haçlılar karşısında İkab Savaşı nda aldığı ağır yenilgi (Merrakuşî, 1963: ; İbn Ebî Zer, 1972: ; Özdemir, 2004: XXXI, 410; Sâlim, 1982: II, ), hem Endülüs Müslümanlarının buradaki hâkimiyetlerini hızlı bir şekilde kaybetmelerine ve hem de Muvahhidlerin siyasî istikrarsızlık ve yıkılma sürecine girmelerine yol açmıştır (Özdemir, 2004: XXXI, ; Altundağ, 1955: VIII, ). Muhammed in İkab yenilgisinden kısa zaman sonra ölmesiyle yerine henüz 16 yaşındaki oğlu II. Yusuf (Mustansır Billâh / ) 5 halife olmuştur (Merrakuşî, 1963: 404; İbn Haldun, 2000: VI, 337; Zerkeşî, ; Nâsırî, 1954: II, 202; İnan, 1965: II, 336; Sâlim, 1982: 740; Harekât, 2000: I, 287). Yeni halifenin yaşının küçüklüğünden dolayı Muvahhidlere bağlı bazı bölgelerde halifeye bağlılık konusunda sıkıntılar yaşanmıştır. 6 Yusuf Mustansır Billah döneminde onun amcaları çeşitli yerlere vali olarak atanmışlardır. Bu anlamda Ebî İbrahim İshak b. Yusuf, Fas ve çevresinin valiliğine, Ebû İshak b. Mansur İşbiliyye ve çevresi valiliğine, Ebû Abdullah Muhammed b. Mansur Belensiye, Şâtıbe ve çevresi valiliğine, Ebû Muhammed Abdullah b. Mansur (Adil) Mürsiye, Dâniye ve çevresi valiliğine atamıştır. Muvahhidlerin işlerinin hızla bozulduğu, güçlerini 4) Erek Meydan Savaşı (9 Şaban 1191/19 Temmuz 1195), Muvahhidlerle Kastilya Krallığı öncülüğündeki Haçlılar arasında Endülüs te gerçekleşen ve Muvahhidler ordusunun kesin bir üstünlüğü ile biten bir savaştır. Bu zaferle Hıristiyanlara ağır bir darbe indirilmiştir. Bu savaş hakkında dah fazla bilgi için bkz. Merrakuşî,1963: ; İbn Ebî Zer, 1972: ; İbnu l-hatib, 2006; 269, 270; İbnu l-hatib, 1990: 201 vd.; Kitabu l-hülel, 1979: 159; Altundağ, 1955: VIII, 767, 768; Ganîmî, 1994: III, 295; Sâlim, 1982: II, ) Yusuf II nin lakabı İbn İzârî ve İbn Haldun da Mustansır olarak geçtiği halde, Merrakuşî, Hulelu l- Mevşiyye ve Zerkeşî, gibi kaynaklarda Muntasır olarak geçmektedir. Bkz. Merrakuşî, 1963: 404; Kitabu l-hulel, 1979: 161; Zerkeşî, 1289: 14; İbn İzârî, 1985: 265; İbn Haldun, 2000: VI, ) Bu anlamda İfrikiyye valisi Şeyh Ebû Muhammed Abdulvahid b. Ebî Hafs, ilk anda biat etmek istememiştir. O, ancak halife adına işleri yürütmekte olan vezir Ebû Said b. Câmii nin kendisiyle görüşmesinden sonra biat etmiştir (Zerkeşî, 1289: 14; Nâsırî, 1954: II, 202).6 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ kaybetmeye başladıkları, peş peşe yenilgilerin geldiği bu dönemde, Muvahhidlerin devlet başkanları kısa aralıklarla sık sık değişmiştir. O güne kadar yaklaşık doksan yılda ( / ) beş devlet başkanı yönetime geçtiği halde, bundan sonraki 56 yıllık dönemde ( / ) dokuz devlet başkanı görev yapmıştır. Yine bu dönemden sonra çok sayıda ayaklanma olmuş ve devlet, bu ayaklanmaları bastıracak kudreti kaybetmeye başlamıştır. Bu durum bölgede yeni devletlerin doğmasına zemin hazırlamıştır. Bu anlamda ilk olarak Fas ve çevresinde 613/1216 yılında Benî Merîn ayaklanması ortaya çıkmış ve bu ayaklanmadan sonra Merînîler Devleti kurulmuştur. II. Yusuf un 12 Zilhicce 620/6 Kasım 1224 de ölümünden sonra yerine ikinci halife Yusuf b. Abdulmümin in oğlu, çok ileri yaştaki (İbn İzârî 1985: 270; İnan 1965: II, 348, 349) Abdulvahid getirilmiştir. Kendisi bu göreve talip olmadığı halde (İbn Ebî Zer, 1972: 343; Nâsırî, 1954: II, 204; Altundağ, 1955: VIII, 769) Muvahhidler Devleti nin ileri gelenleri 7 tarafından halifelik görevi ona verilmiştir. Ancak Endülüs te Mürsiye valisi olan kardeşinin oğlu Abdullah (Adil), onun halife olmasından iki ay sonra halifeliğine karşı çıkarak kendisi halife olmak için mücadeleye başlamıştır (İbn İzârî, 1985: 269; İnan, 1965: II, 350). Abdullah, Endülüs te vali olan diğer kardeşlerinin desteğini de almış ve daha sonra Kurtuba valisi olan kardeşi Ebu l-ulâ İdris (el-me mun) ile birlikte İşbiliyye ye yürümüştür. Burada İşbiliyye valisinden de desek alarak Endülüs te halifeliğini kabul ettirmiştir. Abdullah, Mağrib bölgesinin de desteğini almak için buradaki Muvahhidlerin ileri gelenlerine haber göndererek kendi yanında yer almalarını istemiştir. Bunun üzerine Muvahhidlerin ileri gelenleri bu konuyu tartışmışlar ve Abdulvahid e halifelikten çekilmesi için baskı yapmaya başlamışlardır. Onun halifelikten çekilmeyi kabul etmemesi üzerine de halife oluşundan sekiz ay sonra, onu zorla görevden uzaklaştırmışlar (20 Şaban 621/6Eylül 1224), 10 gün kadar sonra da öldürmüşlerdir (İbn İzârî, 1985: 269, 270; Merrakuşi, 1963: 415; Nâsırî, 1954: II, 205, 206; Altundağ, 1955: VIII, 769). Abdulvahid, görevden alınmasından dolayı Mahlu olarak anılmıştır. Böylece Muvahhidler tarihinde ilk kez bir halife zorla görevinden alınmış ve öldürülmüştür. İbn Ebî Zer in yorumuyla Muvahhidler Türklerin Abbasî halifelerine yaptıklarını kendi halifelerine yapmışlar ve sonlarını getirmişlerdir (İbn Ebî Zer, 1972: 244, 245; Nâsırî, 1954: II, 206). Abdullah (Adil), Endülüs te halife olarak biat almasından sonra, kardeşi İdris i (Me mun) Endülüs ü yönetmek üzere İşbiliyye de vekil bırakarak Mağrib e geçmiş ve Merrakeş te de Muvahhidlerin ileri gelenleri ve halktan biat almıştır. Abdullah (Adil) in Mağrib e geçmesinden sonra Endülüs te yaşanan sıkıntılar artarak devam etmiştir. Muvahhidlerin Kurtuba valisi Beyyâsî, halife Adil e tâbi olmaktan vazgeçmiş ve Hıristiyanlardan da yardım alarak kendi hâkimiyetinde olmayan Muvahhidlere 7) Muvahhidlerin ileri gelenleri olarak verdiğimiz ifade, kaynaklarda Şuyûhu l-muvahhidîn şeklinde geçmektedir. İbn Tûmert tarafından Onlar, Elliler ve Yetmişler meclisi olarak oluşturulan karar mekanizmaları, daha sonra birleştirilerek Şuyûhu l-muvahhidîn olarak anılan tek meclis/karar mekanizması ortaya çıkarılmıştır. Bu meclis, Muvahhidler Devleti yönetiminde en önemli karar mekanizması olarak görev yapmıştır.7 reci 2. Me mun Dönemi 2.1. Me mun un Kimliği ve Devlet Başkanlığına Geçme Me mun un MUVAHHİDLER tam adı, DEVLETİ NİN Ebu l-ulâ İdrîs TARİHİ b. Ebî SÜRECİNDE Yusuf Yakup ROTA DEĞİŞİMİ elansûr b. Ebî Yakup Yusuf b. Abdulmümin b. Ali (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) el-kûmî dir. bağlı bazı kaleleri işgal etmiştir. Beyyâsî, daha sonra İdris Me mun un vali olarak görev alife olduktan sonra Me mun lakabını almıştır. O, Muvahhidler yapmakta olduğu İşbiliyye yi kuşatmıştır. İdris, Beyyâsî ye karşı bir dizi savaş yapmış ve evleti nin III. sonunda halifesi onu mağlup Yakup ederek Mansûr un geri çekilmek zorunda ( / ) bırakmış, onun eline geçmiş olan kaleleri de geri almıştır. Me mun, bu zafer haberini Adil e ayrıntılı bir mektupla bildirmiştir. ludur (İbn İzârî, Bu arada 1985: Kurtuba da 274; İbn sıkışıp Ebî kalan Zer, 1972: Beyyâsî 249; veziri Nâsırî, tarafından 1954: öldürülmüş II, (Rebîulevvel 7, 208). 623/Mart Annesi, 1226) Muhammed ve başı İşbiliyye ye b. Sa d gönderilmiştir b. Merdeniş in (İbn İzârî 1985: kızı ; İbn Haldun, 2000: VI, 340; İnan, 1965: II, , ) Aynı günlerde Mağrib bölgesinde de Arap fiyye dir. 581/1185 de Benî Hult kabilesi Güney ve Heskûre Endülüs te Adil e biatinden Mâleka da vazgeçmiştir. doğmuştur Yine Güneybatı Mağrib te Tinmellel ve Dukkale bölgeleri de Adil i halife olarak kabul etmediklerini bildirmişlerdir. bn İzârî, 1985: 274; İbn Ebî Zer, 1972: 249; İnan, 1965: II, 385). Böylece Merrakeş çevresindeki birçok yerde Abdullah (Adil) çok zor durumda kalmıştır e mun un çeşitli (İbn İzârî, evliliklerinden 1985: 273; Nâsırî, dört 1954: oğlu, II, beş 207). kızı İşte olmuştur. böyle bir ortamda 8 İdris Me mun, kardeşi Adil e bağlılıktan vaz geçerek kendi halifeliğini kabul ettirmeye çalışmıştır. Me mun, beyaz tenli, kara gözlü, orta boylu, yakışıklı (güzel 2. Me mun Dönemi zlü) ve gayet fasih konuşan biriydi. Fıkıh, hadis, rivayet, kıraat gibi 2.1. Me mun un Kimliği ve Devlet Başkanlığına Geçme Süreci nularda âlim, Me mun un güzel bir sesle tam adı, Kur an Ebu l-ulâ okuyan, İdrîs b. dil Ebî ve Yusuf edebiyat Yakup alanına el-mansûr b. Ebî Yakup Yusuf b. Abdulmümin b. Ali el-kûmî dir. Halife olduktan sonra Me mun lakabını almıştır. kıf, Muvatta, Buharî, Süneni Ebû Dâvut gibi hadis kitaplarını O, Muvahhidler Devleti nin III. halifesi Yakup Mansûr un ( / ) oğludur uyan, din ve (İbn dünya İzârî, 1985: işleri 274; konusunda İbn Ebî Zer, bilgi 1972: sahibiydi. 249; Nâsırî, 1954: Yine II, o, 207, zeki, 208). Annesi, Muhammed b. Sa d b. Merdeniş in kızı Safiyye dir. 581/1185 de Güney Endülüs te Mâleka da ıllı, heybetli, doğmuştur yiğit (İbn ve İzârî, en 1985: zor 274; işlere İbn Ebî korkusuzca Zer, 1972: 249; atılmaktan İnan, 1965: II, 385). Me mun un kinmeyen, çeşitli oldukça evliliklerinden cesur biriydi. dört oğlu, Onun beş kızı dönemi olmuştur. başından 8 sonuna Me mun, beyaz tenli, kara gözlü, orta boylu, yakışıklı (güzel yüzlü) ve gayet fasih dar karışıklıklarla konuşan biriydi. geçmiştir Fıkıh, (İbn hadis, Ebî rivayet, Zer, kıraat 1972: gibi konularda 249; Kitabu lülel, 1979: 163; okuyan, İnan, dil ve 1965: edebiyat II, 385). alanına vakıf, Muvatta, Buharî, Süneni Ebû Dâvut gibi hadis âlim, güzel bir sesle Kur an kitaplarını okuyan, din ve dünya işleri konusunda bilgi sahibiydi. Yine o, zeki, akıllı, Kendisinden heybetli, yiğit önce ve en kardeşlerinden zor işlere korkusuzca Ebû atılmaktan Muhammed çekinmeyen, Nâsır oldukça cesur biriydi. Onun dönemi başından sonuna kadar karışıklıklarla geçmiştir (İbn Ebî Zer, 1972: 249; ördüncü halife), yeğeni II. Yusuf Mustansır (beşinci halife), amcası Kitabu l-hülel, 1979: 163; İnan, 1965: II, 385). Kendisinden önce kardeşlerinden Ebû Muhammed Nâsır (dördüncü halife), yeğeni II. Yusuf Mustansır (beşinci halife), amcası Abdulvahid Mahlu (altıncı halife), diğer kardeşi (üvey) 9 Âdil lakaplı Abdullah (yedinci halife) halife olmuşlardır. Me mun, Abdulvahid in halife ilan edilmesinden sonraki süreçte kardeşi Abdullah Adil ile birlikte hareket etmiştir. Çocuklarının adları, 8) Çocuklarının Abduvâhid, adları, Abdulaziz, Abduvâhid, Osman, Abdulaziz, Ali, Emetülaziz, Osman, Safiyye, Ali, Emetülaziz, Aişe, Necme Safiyye, Aişe, Necme ve Fethûne ydi. Eşlerinden Fethûne ydi. kendisinden Eşlerinden sonra kendisinden biat alan sonra oğlu biat Abdulvâhid alan oğlu Abdulvâhid (Reşîd) in (Reşîd) in annesi, annesi, Rum kökenli isimli Habbabe biriydi. isimli Diğer biriydi. çocuklarının Diğer çocuklarının annelerinin annelerinin de ummulveled de ummulveled (cariye (cariye kökenli) olduğu, m kökenli Habbabe kenli) olduğu, sadece sadece Emetülazîz in annesinin Azûne isimli hür hür bir bir kadın kadın olduğu olduğu rivayet edilmiştir. Bkz. İbn (عزونة) ayet edilmiştir. Bkz. İzârî, İbn 1985: İzârî, 376, 1985: 398, 376, , ) İbn Ebî Zer, Adil in annesinin Şenterîn asıllı bir Rum, Me mun un annesinin ise Muhammed b. Sa d b. Merdeniş in kızı Safiyye olduğunu rivayet etmiştir. Bkz. İbn Ebî Zer, 1972: 245,8 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ Abdullah, Mağrib e hareket ederken onu İşbiliyye de Muvahhidlerin Endülüs lideri olarak bırakmıştır. Abdullah ın halife olduğu günlerde aslında ona da halife olması için bazı telkinler yapılması sebebiyle onun aklından da halifelik geçmekteydi (İbn İzârî, 1985: 275). O, Abdullah ın Mağrib te hâkimiyet sağlamakta zorluk çekmesi, birçok yerde ayaklanmaların ortaya çıkmasıyla, kendisi için yeni bir yol çizmeye yönelmiştir. Bu dönemde aslında Endülüs te de işler iyice zorlaşmış, Muvahhidlere bağlı birçok yer ya Hıristiyanlar tarafından alınmış, ya da yöneticilerin isyanıyla merkezi hükümetten ayrılmıştır. Böyle zor bir dönemde Me mun, halife olan kardeşine bağlılıktan vazgeçmiş (Şevval 623/Ekim 1226) İşbiliyye de kendi halifeliği için girişimlere başlamıştır. O, İşbiliyye de bütün Endülüs temsilcileriyle Sebte ve Tanca gibi Endülüs dışından da temsilcilerin katıldığı bir toplantı sonrasında halife olarak biat almıştır. Halifeliğini ilan ettikten sonra başkent Merrakeş teki Muvahhidlerin ileri gelenlerine haber göndererek onlardan kardeşi Adil e bağlılıktan vazgeçip kendisine tâbi olmalarını istemiştir (2 Şevval 624/15 Eylül 1227) (İbn İzârî, 1985: 273, 274; İbn Ebî Zer, 1972: 250). Merrakeş teki Muvahhidlerin ileri gelenleri, Me mun un mektubunu aldıktan sonra, ülkede istikrarı bir türlü sağlayamayan Adil in görevden alınması konusunda anlaşmışlardır. Onlar, bu aşamadan sonra görevden çekilmesi ve kardeşi Me mun a tâbi olması için Adil e baskı yapmaya başlamışlardır. Adil ise görevden çekilmeyi kesinlikle kabul etmemiştir. Yine onlar Adil e görevden çekilmediği takdirde boğacakları tehdidinde bulunmuşlardır. Ancak o, öldürseler de kararından dönmeyeceğini, ölmek gerekiyorsa da Halife (emirü l-mü minûn) olarak ölmek istediğini belirtmiştir. Bunun üzerine onu suda boğarak öldürmüşlerdir (21 Şevval 624/4 Ekim 1227) (İbn İzârî, 1985: 273, 274; İbn Ebî Zer, 1972: 246, 247; Zerkeşî, 1289: 16; İbn Haldun, 2000: VI, 340; Nâsırî, 1954: II, 208, 209; İnan, 1965: II, 364, 365). Muvahhidler Adil in öldürülmesinden sonra da Merrakeş te Me mun a gıyabında biat etmişler, biat belgesi ve haberini bir mektupla kendisine bildirmişlerdir. Ancak mektubun gönderilmesinden sonra Me mun a biat ettiklerine pişman olarak, biatlerinden dönmüşler ve onun yerine 16 yaşında bir çocuk olan yeğeni Yahya b. Nâsır b. Mansur a biat etmişlerdir. Bu biat Me mun a biat etmelerinden bir hafta sonra, 28 Şevval 624/11 Ekim 1227 de ikindi namazı vaktinde Merrakeş Mansur Camii nde gerçekleşmiştir (İbn Ebî Zer, 1972: 248; Nâsırî 1954: II, 208). Bazı rivayetlere göre Muvahhidler ileri gelenleri onun sertliği ve amcası Abdulvahid ve kardeşi Âdil in intikamını alacağını düşünerek biatlerinden dönmüşler (İbn Ebî Zer, 1972: 248; İnan 1965: II, 365), onun Haccac b. Yusuf 10 gibi olacağından korkmuşlardır. Onların bu korkuları, Me mun yerine toy bir genç olan yeğeni (kardeşi dördüncü halife Nâsır ın oğlu olan) Yahya (Mu tasım) a biat etmelerine sebep olmuştur. Bu aşamadan sonra Mağrib ve Endülüs te işler tamamen karma karışık bir hal almış ve fitne dalgaları iyice her yanı sarmış (Nâsırî, 1954: II, 208; Sâlim, 1981: II, 740), Muvahhidler Devleti iki başlı hale gelmiştir. 10) Haccac b. Yusuf es-sakafî, Emevilerin zalimlikleriyle ün salmış valisi (ö. 95/714).9 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) Me mun, Merrakeş ten halifeliğinin kabul edildiğine dair belgeyi alınca İşbiliyye den başkent Merrakeş e gitmek için harekete geçmiştir. Ancak daha Endülüs ten ayrılmadan, Cezîretü l-hadrâ ya gelmişken, Muvahhidler ileri gelenlerinin kendisine biatten vaz geçip yeğeni Yahya yı halife kabul ettiklerini öğrenmiştir (Nâsırî, 1954: II, 211; İnan, 1965: II, 366). Diğer yandan Muvahhidlerin ileri gelenleri Muvahhidlere bağlı bölgelere haber göndererek Me mun a bağlılıklarından vaz geçip Yahya ya tâbi olduklarını bildirmişler ve halkı da Yahya ya tâbi olmaya davet etmişlerdir. Ancak daha önce Me mun a tâbi olan Heskûre ve Arap Hult kabilesi Yahya ya bağlanmayı kabul etmemişlerdir. Mağrib bölgesindeki bu karışık durumdan dolayı Me mun un Mağrib e geçerek başkent Merrakeş e gitmesi gecikmiştir. Bu arada Merrakeş te halife olarak kabul edilmiş olan Yahya, ordusunu hazırlayarak Heskûre ve Arap Hult kabilesi üzerine göndermiş, ancak bu ordu hezimete uğrayarak perişan bir şekilde (meflûlen) Merrakeş e geri dönmüştür. Bundan sonra da Yahya, Heskûre ve Hult kabilelerine karşı mücadelesini devam ettirmiştir (İbn Ebî Zer, 1972: 248; Nâsırî, 1954: II, 209). Yine bu dönemde Mağrib bölgesinde Benî Merîn in baskılarının artması birçok şehirde Muvahhidler iktidarına yeni zorluklar yaşatmaya başlamıştır (Zerkeşî, 1289: 14; Nâsırî, 1954: II, 209). Diğer yandan Kuzeybatı Afrika daki Gamâra dağları bölgesinde Muhammed b. Ebî Tavâcîn el-ketâmî adlı biri ortaya çıkmış, halifeliğini ilan ederek taraftar toplamaya başlamıştır. Kimyacı olan bu şahıs daha sonra Sebte ve Lov vadisinde Muvahhidlerle savaşmıştır. 625/1228 den itibaren Muvahhidlerin içinde bulunduğu otorite boşluğundan faydalanarak Endülüs te de ayaklanmalar çıkmış ve Hıristiyanların baskıları iyice artmıştır. Sarakusta da Ebû Abdullah Muhammed b. Yusuf b. Hûd ayaklanarak Muvahhidlerden ayrılmış, Benî Hûd emirliğini kurarak Abbasi halifesine bağlılığını bildirmiştir. Abbasi halifesi el-müstezhir Billah, kendisine bağlılığını bildirmiş olan Muhammed b. Yusuf a Mücahidüddîn seyfu emiru l-müminîn lakabını vermiştir (629/1232). Bu tarihten sonra Endülüs te İbn Hûd hâkimiyetindeki bölgelerde Abbasiler adına hutbe okunmaya başlanmıştır (İbn İzârî, 1985: 294). Benî Hûd, iktidar zayıflığından/boşluğundan faydalanarak hâkimiyet alanını Endülüs ün doğusundan başlayarak hızlı bir şekilde Belensiye, Şatibe, Kurtuba gibi önemli şehirlere kadar yaymış, hâkim olarak kontrol ettiği alanları batıya doğru iyice genişletmiştir (İbn İzârî, 1985: ; İbn Haldun, 2000: VI, 340; Nâsırî, 1954: II, 210, 211; Ömer Musa, 1991: 56, 57). Me mun Endülüs te bulunduğu sürece İbn Hûd ile mücadele etmeye çalışmıştır. Ancak daha sonra Mağrib teki destekçilerinden gelen davet üzerine mücadeleyi bırakıp İşbiliyye ye çekilmiş ve Mağrib e geçme hazırlığına başlamıştır (626/1229) (İbn Ebî Zer, 1972: 251; İbn Haldun, 2000: VI, 340, 341; Nâsırî, 1954: II, 209). Mağrib deki diğer halife Yahya ya karşı kesin zafer kazanmak ve hâkimiyetini sağlamak için sahip olduğu askerî gücün yetersiz olduğunu düşünerek Kastilya kralından askerî destek talebinde bulunmuş ve onunla yaptığı anlaşmaya göre belirlenen bir miktar Hıristiyan asker alarak Mağrib e geçmiştir.10 10 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ Me mun un Kastilya kralıyla yaptığı anlaşma gereğince; Muvahhidlerin elinde bulunan kalelerden sınır bölgelerindeki 10 tanesinin Kastilya krallığına verilmesi, Merrakeş te Hıristiyan askerler için bir kilise yapılması ve bu kilisede çan çalınarak serbestçe ibadet edilmesi, Hıristiyan askerlerden İslam a girmek isteyen olursa kabul edilmemesi ve bu kişilerin Kastilya krallığına teslim edilmesi gibi şartlar karşılığında asker desteği sağlamıştır (İbn İzârî, 1985: 284; İbn Ebî Zer, 1972: 250, 251; Nâsırî, 1954: II, 211; Sâlim, 1982: 740; Harekât, 2000: I, 290). Me mun un destek olarak aldığı Hıristiyan asker sayısı konusunda farklı rivayetler vardır. İbn İzarî bu askeri desteğin 500 süvariden oluştuğunu söylerken, İbn Ebî Zer ise bu sayının süvari olduğunu rivayet etmiştir. İbn Haldun ise sayı vermeden sadece Me mun un bazı şartlarla Hıristiyanlardan askeri destek aldığını ifade etmiştir (626/1229) (İbn İzârî, 1985: 284; İbn Ebî Zer, 1972: 251; İbn Haldun, 2000: VI, 341; Nâsırî, 1954: II, 211; İnan, 1965: II, 368; Şeyban, 2003: 296). 11 Burada verilen binli rakamlar İnan ın da dikkat çektiği gibi oldukça mübalağalıdır. İnan, Muvahhidler Devleti halifesine süvari verdiği rivayet edilen Kastilyalıların bütün süvari sayısının ancak bu kadar olduğunu söylemiştir. Me mun a verilen askeri destekle ilgili Hıristiyan kaynaklarında verilen rakamların İbn İzârî nin de rivayet ettiği gibi en fazla 500 süvari olduğu belirtmiştir (İnan, 1965: II, 368, 369, J. Gonzalez: Las Conqusitas de Fernando III en Andulicia, p. 59, 14. nota atıfla). Me mun un İşbiliyyye den ayrılmasından kısa zaman sonra Muvahhidlerin Endülüs teki merkezleri olan İşbiliyye de İbn Hûd a bağlanmıştır (İbn Haldun, 2000: VI, 341). Endülüs te iyice zayıflamış olan Muvahhidler hâkimiyeti Me mun un Kastilya kralı ile yaptığı anlaşma ve onun Mağrib e geçmesiyle tamamen bitme noktasına gelmiştir. Bundan birkaç yıl sonra da yaklaşık iki buçuk asır Endülüs te tek Müslüman devleti olarak kalacak olan Gırnata Sultanlığı kurulmuştur. Bu devletin kurucusu Muhammed b. Yusuf b. Nasr, Gırnata ve çevresinde bağımsızlığını ilan etmiş ve böylece Endülüs te yeni bir devlet kurulmuştur (629/1232) (Nâsırî, 1954: II, 209, 210; Bel, 1981: 282). Me mun Ramazan 626/Ağustos 1229 de yanına aldığı Hıristiyan askerlerle Cezîretü l- Hadrâ dan Mağrib e geçmek için hareket etmiştir. Bu yılın sonlarında (Zilkâde 626/Ekim 1229) Sebte ye geçmiştir. Me mun burada aylarca kalmış, başkent Merrakeş e geçmek için hazırlıklar yapmış, daha sonra Merrakeş e hareket etmiştir. Bu arada Me mun un Merrakeş e geleceğini öğrenen Yahya, Muvahhidler hareketinin ilk hâkimiyet yeri olan Sûsulaksâ daki İclîz ve Tinmellel e gitmiş ve bölgede dört ay kadar kalarak kendisi için güçlü bir ordu oluşturmaya çalışmıştır. Yahya nın başkent Merrakeş ten ayrılmasından sonra buradaki Muvahhidlerin ileri gelenleri Me mun a haber göndererek tekrar kendisine tâbi olduklarını bildirmişlerdir. Kendisi için bir miktar askerî destek sağlayan Yahya, Sûsulaksâ dan Merrakeş e geri dönmüş, burada kendisinin yokluğunda Me mun 11) İbn Ebî Zer, daha önce Adil e biatten vaz geçip İşbiliyye ye saldıran Beyyasî nin de Kastilya kralı Alfanso dan Muvahhidlerle savaşmak için asker istediğini belirtmiştir. Ona sağlanan askeri desteğin de Memun un aldığını belirttiği askeri destek gibi süvari olduğunu rivayet etmiştir. Bkz. İbn Ebî Zer, 1972: 246.11 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 11 tarafından görevlendirilmiş olan valiyi öldürtmüştür. Daha sonra da Merrakeş yakınlarında ordusuyla şehre hareket etmiş olan Me mun un karşısına çıkmış, çıkan çatışmada mağlup olmuş ve kendisi dağlara doğru kaçıp kurtulmuş, askerlerinden çok sayıda kişi öldürülmüştür (25 Rebîulevvel 627/11 Şubat 1230). Me mun bu olaydan sonra başkent Merrakeş e girmiş, burada tekrar ileri gelenler ve halk desteğini almıştır (İbn Ebî Zer, 1972: ; Nâsırî, 1954: II, 212). İbn İzârî nin anlatımına göre Bu olaylar bu tarihten bir yıl önce (625-6/1131-2) yıllarında gerçekleşmiştir (İbn İzârî, 1985: 284) İbn Tûmert in Reddi ve Muvahhidler Tarihinde Yeni Bir Başlangıç Başta da ifade edildiği gibi İbn Tûmert, Muvahhidler Devleti nin kuruluşunda en önemli isimdir. Bu devlet, imamet ve tevhid esasları üzerine kurulmuştur. O, bölgede farklı bir anlayışla, yeni bir dinî ve siyasî heyecan ortaya koymuştur. Ancak zaman içinde insanlar onu tabulaştırmış, onu olduğundan farklı göstermiş ve bazen de devletin işleyişinde onu alet ederek bir takım yanlışlar yapmışlardır. Muhammed (Nâsır) dönemi sonrasında (610/1213), Muvahhidler ileri gelenleri, devletin işleyişine çok aşırı şekilde müdahale etmeye başlamışlardır. Onlar bu dönemde halifeleri seçmek ve arkasından da karar değiştirerek halifenin görevden alınması ve öldürülmesi gibi uygulamalarıyla istikrarın yok olmasına sebep olmuşlardır. Me mun dan önce de İbn Tûmert in tabulaştırılmasıyla bir takım olumsuzluklara yol açtığını gören devlet başkanı düzeyindeki kişilerden tepkiler geldiği görülmüştür. Merrakuşî, üçüncü halife ve aynı zamanda Me mun un babası olan Ebû Yusuf Yakup Mansur ( / ) ile ilgili bazı bilgiler vermiş; Mansur un zaman zaman bundan rahatsız olduğu belirtmiş ve onun İbn Tûmert hakkındaki yanlış anlayışları kabul etmediğini ortaya koymuştur. Bu anlamda, özel bir konuşmasında İbn Tûmert in ismet sıfatı taşımadığını, onu masum olarak görmediğini ifade etmiştir (Merrakuşî, 1963: 369; İnan, 1965: II, 372, 630, 631). Yine Merrakuşî, Erek Meydan Savaşı ndaki zaferinden sonra Ceyyanlıların Mansur u karşıladıkları ve onun heyettekilerden şair Ebû Bekir b. Hâni adlı biriyle görüştüğünü nakletmiştir. Bu görüşme esnasında Mansur, şaire ilim olarak neler okuduğunu sormuş, şair ise sözünün başında İbn Tûmert in eserlerini okuduğunu söylemiştir. Bunun üzerine Mansur kızgın bir şekilde Bu nasıl söz? Allah ın kitabını, sünnetten şunları okudum deyip sonra da başka ne okuduysan onları sıralaman gerekmez miydi? diyerek adamın cevabından duyduğu rahatsızlığını dile getirmiştir (Merrakuşî, 1963: 369). Yine Merrakuşî nin naklettiğine göre / yıllarında Eyyubiler Hanedanlığı ndan ( ) Şaban isimli bir komutan başkanlığında Oğuz Türklerinden bir heyet, Muvahhidlerin başkentine gelmiştir. Bu heyet, ziyaret esnasında Tinmellel de bulunan İbn Tûmert in kabrinin bulunduğu bölgeye de götürülmüştür. Bu ziyarete heyetle birlikte Mansur da katılmıştır. Ziyaret esnasında Mansur ve Türk heyeti İbnTûmert Camii nin karşısında bulunan keçiboynuzu ağacının altında gölgelenmek için oturmuşlardır. Bu heyetin Mısır dan gelen yetkili kişiler olduklarını öğrenen Tinmellelliler, İbn Tûmert in sağlığında İçinizden uzun yaşayan bazılarınız Mısır emirlerinin bu12 12 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ ağacın altında gölgeleneceklerini kesinlikle görecekler dediğini söylemişler ve büyük bir coşkuyla tören yapmışlar, tekbirlerle, şarkılarla bu günü kutlamışlardır. Bu esnada Efendimiz Mehdi doğru söyledi. Biz onun gerçek imam olduğuna şahitlik ediyoruz. diye tezahürat yapmışlardır. Bütün bunlara şahit olan Mansur, küçümser bir eda ile göstericilerin haline gülümsemiş, onların heyecanlarına bir anlam verememiştir. Merrakuşî anlatımını, Doğrusunu Allah bilir ya, Mansur İbn Tûmert hakkında onlar gibi düşünmüyordu. diyerek bitirmiştir (Merrakuşî, 1963: 368; Hasan, 1980: 462; İnan, 1965: II, 630, 631). İşte İbn Tûmert in bütün uygulamalarını ortadan kaldırmaya girişen Me mun, böyle bir kişi olan Mansur un oğludur. Onun İbn Tûmert ile ilgili tavırlarının temelinde az da olsa bunların da etkisinin olduğunu düşünebiliriz. Me mun, halife olduktan sonra başkent Merrakeş te beş ay kadar kalmıştır. Bu esnada Kastilya kralı ile yaptığı anlaşma gereğince beraberinde getirdiği Hıristiyan askerler için burada çanlar çalınan bir kilise inşa ettirmiştir. Böylece Merrakeş in orta yerinde Hıristiyan kilise çanları çalmaya başlamıştır (İbn Haldun, 2000: VI, 341; Nâsırî, 1954: II, 214; İnan, 1965: II, 372). Yine bu dönemde Me mun, kurmayları (hâssatihi) ve devlet adamlarıyla (erbâbu devletihi) görüşmüş ve ülkenin içinde bulunduğu zor durumdan çıkış için çareler aramış ve ilk defa Muvahhidler tarihi boyunca izlenen devletin siyasî yörüngesini değiştirecek yeni bir işe girişmeye karar vermiştir. Bu karara göre devletin işleyişinin düzelmesi için öncelikle devletin karar merciinde bulunan ileri gelenlerin ortadan kaldırılması gerekmektedir. Yine devletin ana karakterini gösteren ve her alanda damgasını vurmuş olan İbnTûmert ve onunla ilgili her şeyin ortadan kaldırılmasıyla yeni bir dönemin başlatılması gerekmektedir. Me mun kararlarını uygulamaya koymak için Muvahhidlerin Merrakeş teki, Tinmellel ve Hintate gibi bölgelerdeki bütün ileri gelenlerini, yöneticilerini, yani devletin işleyişinde söz sahibi olanlarını sarayında toplantıya çağırmıştır. Toplantı esnasında ileri gelenlere, Sizler inatla bize karşı durdunuz, yeryüzünde fesadı azdırdınız, sözlerinizden döndünüz, amcamı ve kardeşimi öldürdünüz, ne söz, ne de antlaşmanıza riayet etmediniz. 12 diyerek suçlamalarda bulunmuştur. Sonra daha önce onların kendisine gönderdiği bağlılık (biat) yazısını çıkarıp onların sözlerinden (biatlerinden) döndüklerinin belgesi olarak önlerine koymuştur. Yine onların yaptıkları yanlış işleri bir bir saydıktan sonra İşbiliyye den beraberinde getirdiği Kadı el-mekîdî ye Bu döneklere ne yapmak gerekir? diye sormuştur. Mekîdî, Ey emirü l-müminîn, Allahu teâla; Kim döneklik yaparsa kendi aleyhine yapmış olur. 13 buyurmuştur. diye cevap vermiştir. Bunun üzerine Me mun Allah doğru söylemektedir. Biz de onlar hakkında Allah ın hükmüne göre hükmedeceğiz. Kim Allah ın indirdiğine göre hükmetmezse işte onlar zalimlerdir 14 demiştir. Daha sonra 12) Kur an-ı Kerim, Tevbe suresi (9), 8. ayete atıf yapılmıştır. 13) Kur an-ı Kerim, Fetih suresi (48), 10. ayete atıf yapılmıştır. 14) Kur an-ı Kerim, Maide Suresi (5), 45. ayete atıf yapılmıştır.13 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 13 toplantıya çağırılan Muvahhidlerin ileri gelenlerinin tamamı öldürülmüştür (Nâsırî, 1954: II, 213; İnan, 1965: II, 369, 370, 631). Burada öldürülenlerin sayısını İbn İzârî ve İbn Haldun 100 kişi olarak vermişlerdir. İbn Ebî Zer, bu dönemde Me mun un küçük büyük Muvahhidlerin ana omurgasını oluşturanları ve yakınlarını tamamen öldürdüğünü ve öldürülenlerin sayısının olduğunu rivayet etmiştir (İbn İzârî, 1985: 285; İbn Haldun, 2000: VI, 341: İbn Ebî Zer, 1972: 251; Şeyban, 2003: 296; Hasan, 1980: 463). Hülelü l- Mevşiyye de ise Mekîdî nin fetvasıyla Merrakeş te kişinin kafasının koparıldığını rivayet etmiştir. Kesilen başların da sıcak yaz günlerinde (Ramazan 627/Temmuz-Ağustos 1230) şehir surlarında teşhir edildiği bildirilmiştir. Bu durumda şehirde ortaya çıkan ağır ceset kokusu halka büyük bir rahatsızlık vermiştir. Kâtib Fakîh Ebû Zeyd el-fezzâzî, bu durumun ortadan kaldırılması ve kokunun giderilmesi için Me mun a ricada bulunmuştur. Me mun, burada kokuşan kişilerin başka türlü uslanmayan kişiler olduklarını, onların ölümüne sevinenler için bu kokunun mis gibi, bu durumdan hoşlanmayanlar için ise iğrenç olduğunu söylemiş ve ibret-i âlem için o halin devam etmesi gerektiğini belirtmiştir (İbn Ebi Zer, ; Kitabu l-hülel, 1979: 165, 166; Nâsırî, 1954: II, 213). Burada öldürülenlerle ilgili verilen binli rakamlar bu olaydan hemen sonra Me mun un yeğeni Yahya ile savaşında öldürdüğü askerlerle ilgili olmalıdır. Nitekim İbn Ebî Zer, bu yılda (Ramazan 627/Temmuz-Ağustos 1230) Me mun un Yahya yı büyük bir yenilgiye uğrattığını ve onun askerlerinden kadarının başının kesilerek Merrakeş surlarında teşhir edildiğini rivayet etmiştir (İbn İzârî, 1985: 284; İbn Ebî Zer, 1972: 253; Nâsırî, 1954: II, 214; Harekât, 2000: I, 290). Ortaya çıkan büyük rakamlar da çok yakın arayla gerçekleşen bu iki olayın karıştırılmasından kaynaklanmış olmalıdır. Kitâbu l-hulelü l- Mevşiyye de yer alan rakamı ise diğer kaynaklardan hiçbirinde yer almayançok abartılı bir rakamdır. Me mun, bu olaydan sonra İbn Tûmert ile ilgili her şeyin silinmesi için gayret göstermiştir. Merrakeş teki Mansur Camii nde minbere çıkarak herkesin anlayacağı şekilde apaçık bir konuşma yapmıştır. Konuşmasında Mehdi İbn Tûmert e lanet okumuş ve onun için bundan sonra Mehdi masum demeyin, el-gaviyyu l-mezmûm (kınanmış azgın) deyin, İsa dan başka mehdi yoktur. Biz artık onun uğursuz yolunu terk ediyoruz, ortadan kaldırıyoruz. demiştir (İbn Ebî Zer, 1972: 251; Nâsirî, 1954: II, 212; Hasan, 1982: 462; İnan, 1965: II, 371). Böylece İbn Tûmert in 515/1121 de İclîz de (Sûsulaksâ) Murâbıtlar Devleti ne başkaldırıp mehdiliğini ilanından 110 yıl kadar sonra 627/1230 da, karşı devrim niteliğindeki bir kararla onun getirdiği bütün uygulamaların kaldırıldığı ilan edilmiştir. İnan, bu uygulamanın halk nezdinde çok fazla tepki çekmediğini, hatta şairlerce övgüyle karşılandığını ifade etmiştir (İnan, 1965: II, 372). Ancak bugün veya geçmişte iktidara gelip de övgüyle karşılanmayan bir tek lider var mıdır acaba? Her iktidarın çevresinde onu överek bu iktidardan pay almak isteyenler hep olmuştur. Ancak bu dönemde ülkenin içinde bulunduğu karışık durum ve onun zaten birçok noktada kontrolü sağlayamamış olması böyle bir değerlendirmenin sağlıklı olarak kabul edilmesini zorlaştırmaktadır.14 14 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ Nitekim bu olaydan hemen sonra Tunus ve çevresinde Hafsîlerin bağımsız devlet olarak ortaya çıkması ve kendisinden sonra yerine geçen oğlu Reşîd e bağlılık (biat) konusunda ülke halkının bir kısmını temsil eden bazı kişilerin İbn Tûmert in ilkelerine dönüş pazarlıkları yapmış olması da bu kanaatin çok doğru olmadığını göstermektedir (İbn İzârî, 1985: ; İbn Haldun, 2000: VI, 342, 343; İnan, 1965: II, 631, 632). Me mun, hutbesini okuduktan sonra, İbn Tûmert in ortaya koyduğu düşünce ve prensiplerin ve onunla ilgili uygulamaların tamamen yürürlükten kaldırıldığını belirten bir ferman hazırlayarak ülkenin her yerine göndermiştir. Bu yazısında artık paralarda onun adının kaldırılacağını ve hutbelerde onun isminin geçmeyeceğini belirtmiştir. Yine atalarının o zamana kadar takip ettiği Mehdi nin yolunu tamamen terk ettiklerini, onun için Berberîce olarak söylenen ağıtların, duaların ve İbn Tûmert tarafından başlatılan bir uygulama olan sabah namazı vaktinde müezzin tarafından söylenen esbaha ve lillahi lhamd (Allah a hamdolsun sabah oldu) ifadesinin söylenmesi uygulamasını kaldırdığını bildirmiştir. Daha önce dörtgen olarak bastırılan metal paranın (dirhem) yuvarlak olarak basılmasını emretmiş ve yine Mehdi İbn Tûmert tarafından ortaya konulan ve ataları tarafından kabul edilip uygulanan her şeyin bidat olduğunu ve bundan sonra bu uygulamaların devam etmesinin söz konusu olamayacağını belirtmiştir (İbn İzârî, 1985: ; Kitabu l-hülel, 1979: 164, 165; İbn Ebî Zer, 1972: 251; İbn Haldun, 2000: VI, 341; Nâsırî, 1954: II, 212, 213; İnan, 1965: II, 370, 631; Harekât, 2000: I, 290, 291; Bel, 1981: 270, 271). 15 Me mun un bu girişimi, ülkede daha önce Muvahhidler merkezinde sürekli halife değişimi ve istikrarsızlığın verdiği rahatsızlığın üzerine tuz biber ekmiştir. Bu yeni uygulamalardan sonra ülkede istikrarın sağlanması bir yana, karışıklıklar iyice artmıştır. Bunun en somut sonuçlarından biri olarak önceden de hazırlıklarını yapmış olan Muvahhidlerin İfrikiyye valisi Ebû Zekeriya b. Şeyh Ebî Muhammed b. Ebî Hafs el-hintâtî, Muvahhidler Devleti nden ayrılarak bağımsızlığını ilan etmiştir (627/1229) (İbn Haldun, 2000: VI, 341; Zerkeşî, 1289: 18, 20; Nâsırî, 1954: II, 214). 16 Hafsîlerin ortaya çıkmasından sonra, İbn Tûmert in yolunun takipçisi olduklarını belirterek Me mun un girişimlerini kabul etmeyen kimseler Ebû Zekeriya ya bağlılık (biat etmek) için Tunus a gitmişlerdir. Burada onabüyük halifelerde olduğu gibi (bûyia beyatu l-hulefâi l-uzemâ) biat etmişlerdir. Ebû Zekeriya, Mehdi nin yolunu izlemeye devam edeceğini beyan etmiş ve devletinde Muvahhidlerin Mehdi ile ilgili olarak o güne kadar ortaya koydukları uygulamalarını aynen 15) Bu konuyla ilgili metin yazımız ekinde yer almaktadır. 16) Bu ayrılma daha sonra tarihte Hafsîler olarak bilinen devletin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Hafsîler Devleti, Muvahhidlerin ilk kuruluş felsefesine bağlı kalmak adına Memun liderliğindeki merkezi devletten ayrılmışlardır. Devlete adını veren İbn Hafs, İbn Tûmert in en önemli meclisi olan Onlar Meclisi üyesi ve daha sonra da Abdulmümin in en yakın adamı ve veziri olarak görev yapmış bir kimsedir. Onun çocukları da Muvahhidler Devleti nde Abdulmümin ve onun oğulları olan diğer halifeler tarafından en fazla değer verilen ve en önemli görevlere getirilenlerden olmuştur. Bkz. Nuveyrî, 1983: XXIV, 307; Nasirî, 1954: II, 77; Razuk, 1997: IV, ; Bauer, 1955: V, 82, 84; İnan, 1965: II, 339, ; Brignon, 1988: IV, 351.15 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 15 devam ettirmiştir. Belki de bu durumdan dolayı İbn İzârî bu devletin adını Devletu l- Muvahhidiyye el-hafsiyye olarak kaydetmiştir (İbn İzârî, 1985: ; Zerkeşî, 1289: 18) Me mun un Sonu ve Me mun dan Sonra Ortaya Çıkan Gelişmeler Me mun, 628/1231 yılında hâkim olduğu bölgelere diğer Muvahhidî halifelerin geleneğine uyarak emru bi l-ma ruf ve nehyi ani l-münker fermanı göndermiştir. Muvahhidler için hem Endülüs te hem de Mağrib teki dağınıklık ve zorluklar artarak devam ederken bu ferman da devletin işlerinin toparlanması hususunda olumlu sonuç vermemiştir. Onun yeğeni Yahya ile savaşı tüm şiddetiyle devam ederken Endülüs te Hıristiyanlar ciddi bir mukavemet görmeden kale kale, şehir şehir Muvahhidlerin elindeki yerleri işgal etmeye devam etmişlerdir. Bu dönemde bir yandan da İbn Hûd Muvahhidlere bağlı yerleri teker teker ele geçirmiştir (Merrakuşî, 1963: 417; İbn İzârî, 1985: 296; Nâsırî, 1954: II, 214). Endülüs te Muhvahhidler adına tam bir dağınıklık ve yok oluş yaşanmış, Muvahhidler hâkimiyetindeki hemen her yer çok kısa bir süre içinde adeta yağmalanmıştır. Diğer yandan Mağrib tede bir türlü tam hâkimiyet sağlanamamıştır. İşte böyle bir dönemde (629/1232) kardeşi Seyyid Ebû Musa b. Mansûr, Sebte de el- Müeyyed lakabıyla Muvahhidlerin halifesi olduğunu ilan etmiştir. Böylece o Mağrib te Me mun ve Yahya dan sonra Abdulmümin soyundan Muvahhidlere bağlı üçüncü halife olarak ortaya çıkmıştır (İbn İzârî, 1985: 294; İnan, 1965: II, 382). Bu durum karşısında Me mun hızla Sebte ye karşı harekete geçmiş ve burayı kuşatma altına almıştır. Ancak bütün çabasına rağmen Sebte surlarını aşamamış, herhangi bir başarı elde edememiştir. Bu sırada Me mun un Merrakeş ten uzaklaşmasını fırsat bilen Yahya, Carmûn b. İsa liderliğindeki Süfyan Arapları ve Hintatelilerin başkanı olan Ebû Said b. Vânudîn liderliğindeki askerlerle birlikte Merrakeş e girmiştir. Yahya, buradaki kiliseyi yıktırmış, Me mun un sarayına girerek burayı yağmalamıştır. Bu haber Sebte yi üç aydan beri kuşatma altında tutan Me mun a ulaşınca, kuşatmayı kaldırarak hızla Merrakeş e hareket etmiştir (Zilhicce 629/1232 yılı sonları) (İbn İzârî, 1985: 297, 298). Diğer yandan Sebte kuşatması esnasında İbn Hûd dan yardım talebinde bulunan Me mun un kardeşi Ebu Musa ya Endülüs ten destek olarak bir donanma gönderilmiştir. Me mun un buradan ayrılmasından sonra Ebu Musa Endülüs e geçmiş ve Sebte yi İbn Hûd un hâkimiyetine teslim etmiştir. İbn Hûd da Sebte karşılığında Meriyye yönetimini Ebû Musa ya vermiştir. O da ölünceye kadar Meriyye de kalmıştır. Sebte nin İbn Hûd a verildiğini Merrakeş yolunda Vâdilabîd te haber alan Me mun, kahrolmuş, hastalanmış ve ölmüştür (29 Zilhicce 629/16 Ekim 1232) (İbn İzârî, 1985: 297, 298; İbn Haldun, 2000: VI, 341, 342; Zerkeşî, 1289: 19; Nâsırî, 1954: II, 214, 215). Me mun un ölümü eşi ve yeni halife Abdulvahid (Reşit) in annesi olan Habbabe (er- Rûmiyye) tarafından komutanlarla işbirliği yapılarak gizlenmiştir. Devlet erkânı daha on dört yaşındaki (İbn Ebî Zer, 1972: 254; Zerkeşî, 1289: 20; İnan, 1965: II, 383). Abdulvâhid (Reşit) e gizlice biat etmiş ve Me mun un hasta olduğu söylenerek ordunun16 16 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ Merrakeş e doğru hareketine devam etmesi sağlanmıştır. Reşit in ordusu, Merrakeş yakınlarında Yahya nın ordusuyla savaşmış ve onu mağlup etmiştir. Daha sonra Reşit in Muvahhidler ordusu 630 yılı Muharrem ortalarında (1232 yılı Kasım başları) Merrakeş e girmiştir. Reşit, şehre girmeden önce genel af ilan ederek herkese eman vermiştir. O ileri gelenleri tarafından Merrakeş in girişinde karşılanmıştır. Reşit, on yıllık halifeliği döneminde daha yumuşak bir siyasetle Muvahhidlerin tekrar toparlanması için çalışmıştır. O, önce Merrakeş i kendisine bağlamış, sonra aşama aşama çevredeki diğer bölgeleri yönetimi altına almaya çalışmıştır. O, halifeliği döneminde işlerin günden güne kötüye gittiğini görerek kendisine yeni destekler oluşturmaya çalışmıştır. Bu anlamda Muvahhidler Hareketi nin doğuş yerlerinde yaşamakta olan Tinmellel ve Hintatelilerin desteğini almak için onlarla İbn Tûmert in ilkelerine geri dönüş konusunda anlaşmış, ancak bu gerçekleşmemiştir (İbn İzârî, 1985: ; İbn Haldun, 2000: VI, 342, 343; İnan, 1965: II, 631, 632). Reşit diğer yandan Yahya ya karşı babası döneminden kendisine miras kalan mücadeleyi sürdürmüştür. O, Yahya nın 633/1236 da ölmesiyle Muvahhidlerin tek halifesi olarak kalmıştır. Ancak Muvahhidlerin zayıflaması günden güne devam etmiştir (İbn İzârî, 1985: 299 vd.). Onun 640/1242 de ölmesinden sonra yerine kardeşi Ali, Said lakabıyla halife olmuş ve altı yıl iktidarda kalmıştır ( / ). Ondan sonra işbaşına geçen Muvahhidler Devleti nin son iki halifesi Ömer Murtaza ( ) ve Vâsık İdris ( ) de devletin kötü gidişine çare bulamamışlar ve 668/1269 da Merînîlerin başkent Merrakeş e girerek burayı teslim almalarıyla Muvahhidler Devleti tarihe karışmıştır. Bu devletin yıkılmasından sonra yerlerini, Tunus çevresinde Hafsîler, Fas çevresinde Merînîler, Tlemsan çevresinde de Benû Abdulvâd almıştır. Endülüs te ise Gırnata çevresinde Benî Ahmer (Gırnata Sultanlığı) hâkim olmuş, bunun dışında kalan yerler ise çok kısa bir sürede tamamen Hıristiyanların eline geçmiştir. Sonuç İdris b. Yakup Memûn, Mehdi İbn Tûmert in ölümünden (Ramazan 524/Ağustos 1130) yaklaşık yüz yıl sonra (Şevval 624/Ekim 1227) halifelik makamına geçmiştir. Me mun başkent Merrakeş te hâkim olunca, önce Muvahhidler ileri gelenlerini ortadan kaldırmış, sonra da Muvahhidler Devleti nde İbn Tûmert e ait ne varsa yok etmeye çalışmıştır (627/1230). Onun bir sahtekâr olduğunu, artık mehdi diye bir şey tanımadığını söylemiş, Muvahhidlerin paralarından ve bayraklarından onun adını kaldırmış, hutbelerde ona dua edilmesi uygulamasına son vermiştir. Böylece Muvahhidler Devleti nde siyasî olarak yeni bir dönem başlamıştır. Abdulvahid (Mahlu ) nun halifelik makamından zorla indirilerek öldürülmesiyle, iktidara şura ile gelme yerine, zorlamalarla, suikastlarla, kanunsuz şekildeki müdahale ile gelme uygulaması Me mun un iş başına gelmesinde de uygulanmıştır. Ancak bu yeni durum devletin yok oluşunu hızlandırmaktan başka bir işe yaramamıştır. Bu tür uygula-17 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 17 malarla sistem işlemez hale gelmiş ve her şey ortada kalmıştır. Bu dönemde halife olanların halkın büyük bir çoğunluğundan destek görmemesi ya da desteklerin iyice gevşek bir şekilde, her an kopacak şekilde olması halifelerin devleti toparlayacak gücü bulmalarını imkânsız hale getirmiştir. Bu durumda doğal olarak işler tamamen kötüye gitmiş ve devlet hızla yok olmaya başlamıştır. Muvahhidler Devleti, başlangıçta Hıristiyan güçlere karşı verdiği mücadele ve onlara karşı elde ettiği başarılarla güçlenmiştir. Elde edilen her başarı onların önemini artırmış ve meşruiyetlerini sağlamıştır. Ancak Me mun un iktidara gelmesinden birkaç yıl önce başlayan iktidar mücadelesi, Muvahhidlere bağlı güçlerinin bölünmesine ve yine bu bölünen güçlerin de karşılıklı olarak birbirine karşı kullanılmasına yol açmıştır. Me mun, bu güç mücadelesinde kendi gücünü artırmak için, topraklarından bir kısmını Hristiyanlara verme karşılığında onlardan askeri destek alma yoluna gitmiştir. Kendi liderliğinde Hıristiyan askerlerin desteğiyle yine Muvahhidlere ait olan başka bir orduyla savaşmıştır. Muhaliflerini yok etme ve iktidarını güçlendirme adına yaptığı bu girişim ne kendisine ne de devletine bir yarar sağlamamıştır. Bu aşamadan sonra Muvahhidlerin Endülüs teki hâkimiyeti hızla yok olmuş, bunu Mağrib teki bölünmeler ve çaresizlikler izlemiştir. Muvahhidlerin Endülüs teki varlık sebepleri Hıristiyanlara karşı mücadele iken, onun Hıristiyanlara asker karşılığı kalelerini teslim etmesi, Müslümanların desteğini kaybetmesine ve rakipleri karşısında çaresiz kalmasına yol açmıştır. Me mun, iktidar çekişmeleri ve bunun bir yansıması olarak iktidara tam olarak sahip olamamasının faturasını Muvahhidler Devleti nin ileri gelen karar merciindeki kişilere kesmiş ve hepsini yok etmeye çalışmıştır. Sonra da bu sistemin kurucusu olan İbn Tûmert i suçlayarak ve onun getirdiği siteme karşı savaş açmış ve devletin rotasını değiştirmiştir. Devletin kurucusu İbn Tûmert in adını devletin her alanından silmeye çalışarak tam bir karşı devrim ortaya koymuştur. Ancak bütün bu girişimleri ne kendisini ne de devletini kurtarmaya yetmemiştir. Bir devletteki siyasî rekabetin iç çatışmaya dönüşmesiyle, devletin tüm gücünü yitirip kısa zamanda yok olduğunu burada bir kez daha görüyoruz. Bölgenin en büyük gücü olan Muvahhidler de bu kaderden kaçamamış, iç siyasî çatışmalardan dolayı çok hızlı bir şekilde bütün gücünü yitirip tarihe karışmıştır. Kaynakça Adıgüzel, A. (2011). Mağrib Medeniyetinin Zirvesi Muvahhidler (Kuruluş Dönemi). Ankara: Araştırma Yayınları. Altundağ, Ş. (1955). Muvahhidler. MEBİA, VIII: , İstanbul. Bauer, H. (1955). Hafsîler. MEBİA, V: 82, 84, İstanbul. Bel, A. (1981). el-firaku l-islamiyye fî Şimâli l-ifrîkî mine l-fethi l-arabî Hatta l-yevm. Ter., Abdurrahman Bedevî. Beyrut: Dâru l-garbi l-islamî.18 18 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ Beyzak, Ebû Bekir Sanhâcî Meknî. (ö.? 555/1160). (1958). Kitâbu Ahbâri l-mehdî İbn Tûmert ve İbtidâi Devleti l-muvahhidîn. Yayınlayan: Levi Provençal. Paris. Bin Nebi, Malik. (1990). İslam Davası. Çev., Muharrem Tan. İstanbul: Yöneliş Yayınları. Birignon, J. (1988). Murâbıtlar-Muvahhidler. Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi. Çev., Komisyon. İstanbul: Çağ Yayınları. Colin, G. S. (1957). Masmûde, İA, VII: İstanbul. Cüllab, H. (1985). Devletu l-muvahhidiyye (Esrü l-akîde fi l-edeb). Dârulbeydâ: Menşûratu l-câmia. Ganîmî, Abdulfettah Mukallid. (1994). Mevsûatu Tarihu l-mağribi l-arabî. Kahire. Harekât, İ. (2000). Mağrib Abre t-tarih. Dârulbeydâ. Hasan, H. A. (1980). Hadâratu l-islamiyye fi l-mağrib ve l-endülüs Asru l-murâbitîn ve l-muvahhidîn, Mısır: Mektebetü l-hancî. İbn Ebî Zer el-fâsî. (ö. 727/1327).(1972). el-enîsü l-mudrib bi Ravdi l-kırtas fî Ahbâri Mulûkü l-mağrib Târihu Medinetü Fâs. Rabat. İbn Haldun, Abdurrahman (ö.808/1406). (2000). Tarihu İbn Haldun. Yayınlayan, H. Şehade. Beyrut. İbnu l-hatib, Lisanuddin ( / ). (1990). Şerhu Rakmi l-hulel fî Nazmi d- Düvel. Yayınlayan, Adnan Derviş. Dimeşk: Vezâretu s-sekâfeti Suriye Yayınları. İbnu l-hatib, Lisanuddin ( / ). (2006). Kitabu l-a mâli l-a lâm. Yayınlayan, L. Provençal. Kahire. İbn İzârî, Merrakuşî (ö. 695/1295). (1985).,Beyânu l-muğrib fi Ahbâri l-endülüs ve l- Mağrib Kısmu l-muvahhidîn. Yayınlayan, M. İbrahim el-ketânî, M. B. Tâvît, M. Züneyber, Abdulkadir Zemâme. Beyrut. İbn Kattan, Merrakuşî (ö. 650/1252). (1990). Nazmu l-ceman li-tertîbi Mâ Selefe Min Ahbâri z-zaman. Yayınlayan, Mahmut Ali Mekkî. Beyrut. İnan, M. A. (1965). Asru l-murâbıtîn ve l-muvahhidîn fi l-mağrib ve l-endülüs, I, II. Kâhire. Kitâbu l-hülelü l-mevşiyye fî Zikri l-ahbâri l-merrakûşiyye. (1979). Müellifi mechul (ö. 783/1381 den sonra). Yayınlayan, Süheyl Zekar, Abdulkadir Zemâme. Dârulbeydâ. Merrakuşî, Abdulvahid ( / ). (1963). Mu cib fî Telhîsi Ahbâri l-mağrib. Yayınlayan, Muhammed Saîd el-uryân. Kahire. Nâsırî, Ebu l-abbas Ahmed b. Halid. (1954). Kitabu l-istiksâ li Ahbâri Düveli l-mağribi l- Aksâ. Yayınlayan, Cafer Nâsırî, Muhammed Nâsirî. Dârulbeydâ.19 MUVAHHİDLER DEVLETİ NİN TARİHİ SÜRECİNDE ROTA DEĞİŞİMİ (İDRİS B. YAKUP ME MUN DÖNEMİ) 19 Nuveyrî, Şehabeddin Ahmed b. Abdulvahhab. (1983). Nihâyetu l-ereb fî Funûni l-edeb. Yayınlayan, Hüseyin Nassar. Kâhire. Ömer Musa, İ. (1991). Muvahhidûn fî Garbi l-islamî, Tanzîmâtuhum ve Nuzumuhum. Beyrut: Dâru l-garbi l-islamî. Özdemir, M. (2004). Muvahhidler. DİA, XXXI: İstanbul. Razuk, M. (1997). Hafsiler. DİA, IV: İstanbul. Salim, A. (1981). Mağribu l-kebîr II, el-asru l-islâmî. Beyrut. Salim, A. (1982). Tarihu l-mağrib fî Ahdi l-islamî. İskenderiyye. Şeyban, L. (2003). Reconquista Endülüs te Müslüman Hıristiyan İlişkileri. İstanbul: İz Yayıncılık. Zerkeşî, Ebu Abdullah Muhammed b. İbrahim Levlevî. (1289). Tarihu d-devleteyn el- Muvahhidiyye ve l-hafsiyye. Tunus.20 20 / Yrd. Doç. Adnan ADIGÜZEL EKEV AKADEMİ DERGİSİ EK: Me mun tarafından yazılarak uygulamaya konulan Mehdi nin uygulamalarını yürürlükten kaldırma fermanı (İbn İzârî 1985: 286, 287). Bu ferman bazı ifade farklarıyla Kitabu l- Hülelü l-mevşiyye 1979:164, 165 de de bulunmaktadır. Ayrıca bkz. İnan 1965: II, 370, 371. Daha göster
EMEVİLER VE ABBASİLER DÖNEMİ DERS NOTLARI VE ŞİFRE TANER ÖZDEMİR DETAY TARİHÇİ TÜRK TELEKOM NURETTİN TOPÇU SOSYAL BİLİMLER LİSESİ TARİH ÖĞRETMENİ EMEVİLER Muaviye tarafından Şam da kurulan ve yaklaşık Detaylı Yahudiliğin peygamberi Hz. Musa dır. Bu nedenle Yahudiliğe Musevilik de denir. Yahudi ismi, Yakup un on iki oğlundan biri olan Yuda veya Yahuda ya
VAHYE DAYALI DİNLER YAHUDİLİK Yahudiliğin peygamberi Hz. Musa dır. Bu nedenle Yahudiliğe Musevilik de denir. Yahudi ismi, Yakup un on iki oğlundan biri olan Yuda veya Yahuda ya nispetle verilmiştir. Yahudiler Detaylı KRONOLOJİK İSLAM MİMARİSİ
İslam Dünyasından Darbe Girişimine Tepkiler Dünya üzerindeki birçok İslami kurum, kuruluş ve şahsiyetler Türkiye'de yaşanan darbe girişimi hakkında mesajlar yayımladı. 16.07.2016 / 22:09 15 Temmuz gecesi Detaylı Edirne Tarihi - Bizans Döneminde Edirne. Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı
Edirne Tarihi - Bizans Döneminde Edirne Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Hadrianopolis ten Edrine ye : Bizans Dönemi.......... 4 0.2 Hadrianopolis Önce Edrine Detaylı O, hiçbir sözü kendi arzularına göre söylememektedir. Aksine onun bütün dedikleri Allah ın vahyine dayanmaktadır.
Hazırlayan Muhammed ARTUNÇ 6.SINIF SOSYAL BİLGİER SOSYAL BİLGİLER KONU:ORTA ASYA TÜRK DEVLETLERİ (Büyük)Asya Hun Devleti (Köktürk) Göktürk Devleti 2.Göktürk (Kutluk) Devleti Uygur Devleti Hunlar önceleri Detaylı SORU CEVAP METODUYLA TEKRAR (YÜKSELİŞ-DURAKLAMA VE AVRUPA)
SORU CEVAP METODUYLA TEKRAR (YÜKSELİŞ-DURAKLAMA VE AVRUPA) Osmanlı devletinde ülke sorunlarının görüşülüp karara bağlandığı bugünkü bakanlar kuruluna benzeyen kurumu: divan-ı hümayun Bugünkü şehir olarak Detaylı İslamî bilimler : Kur'an-ı Kerim'in ve İslam dininin doğru biçimde anlaşılması için yapılan çalışmalar sonucunda İslami bilimler doğdu.
Türk İslam Bilginleri: İslam dini insanların sadece inanç dünyalarını etkilemekle kalmamış, siyaset, ekonomi, sanat, bilim ve düşünce gibi hayatın tüm alanlarını da etkilemiş ve geliştirmiştir Tabiatı Detaylı Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi
Âmentü Haydi Bulalım Arkadaşlar aşağıda Âmentü duası ve Türkçe anlamı yazlı, ancak biraz karışmış. Siz doğru şekilde eşleştirebilir misiniz? 1 2 Allah a 2 Kadere Anlamı Ben; Allah a, meleklerine, kitaplarına, Detaylı Kadın ve Yönetim Hakkı
Kadın ve Yönetim Hakkı İslam hukukunda kadının devlet başkanı, vali, kaymakam gibi yüksek düzey yönetici olmasının serbest olup olmaması tartışılmıştır. Fıkıhçılar bu konuda genellikle olumsuz görüş sahibi Detaylı İSLAM TARİHİ II DR. HALİDE ASLAN
TEMEL DİNİ BİLGİLER 1 Siyer-i Nebi ne demektir? Peygamberimiz in (sallallahu aleyhi ve sellem) doğumundan ölümüne kadar geçen hayatı içindeki yaşayışı, ahlâkı, âdet ve davranışlarını inceleyen ilimdir. Detaylı Yard.Doç. Aralık 2000 İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi. Doktora Ekim 1998 M.Ü.S.B. E. Temel İslam Bilimleri Hadis Anabilim Dalı
Adı Soyadı: Mustafa KARATAŞ Ünvanı: Doç.Dr. Ana Bilim Dalı: Hadis Ana Bilim Dalındaki Konumu: Öğretim Üyesi E-Posta: mkaratas@istanbul.edu.tr Web: www.mustafakaratas.com ÖĞRENİM DURUMU VE AKADEMİK ÜNVANLAR Detaylı BEDİR SAVAŞI. Nedenleri Savaş Sonuçları UHUD SAVAŞI. Nedenleri. Savaş Sonuçları HENDEK SAVAŞI. Nedenleri. Sonuçları. Kaynakça
BEDİR SAVAŞI Nedenleri Savaş Sonuçları UHUD SAVAŞI Nedenleri Savaş Sonuçları HENDEK SAVAŞI Nedenleri Kaynakça Sonuçları Bedir savaşın en önemli nedeni Müslümanları hicrete zorlayan Kureyşlilerin, hicret Detaylı Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)
HELEN VE ROMA UYGARLIKLARI DERS NOTLARI-ŞİFRE ETKİNLİK TANER ÖZDEMİR DETAY TARİHÇİ TÜRK TELEKOM NURETTİN TOPÇU SOSYAL BİLİMLER LİSESİ TARİH ÖĞRETMENİ HELEN UYGARLIĞI Makedonyalı İskender in doğu ile batı Detaylı BURUNDİ. Demokratik Kongo Cumhuriyeti (Zaire) ile komşudur. Tanganika Gölü ile kıyısı vardır. Ülkede Ekvator
BURUNDİ Burundi, Orta Afrika'da, Büyük Göller bölgesinde yer alan küçük bir ülkedir. Tanzanya, Ruanda, Demokratik Kongo Cumhuriyeti (Zaire) ile komşudur. Tanganika Gölü ile kıyısı vardır. Ülkede Ekvator Detaylı Yayın no: 133 ÇANAKKALE SAVAŞI. Genel yayın yönetmeni: Ergün Ür Yayınevi editörü: Özkan Öze Dizi editörü: Prof. Dr. Salim Aydüz
Zehra Aydüz, 1971 de Balıkesir de doğdu. 1992 yılında İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü nü bitirdi. Özel kurumlarda Tarih öğretmenliği yaptı. Evli ve üç çocuk annesi olan yazarın çeşitli dergilerde yazıları Detaylı Batı Toplumuna İlk Kez Rakip Çıkardık
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ PROGRAMI SİYASAL DÜŞÜNCELER TARİHİ YARD. DOÇ. DR. MUSTAFA GÖRKEM DOĞAN 7. ERKEN MODEN DÖNEMDE SİYASAL DÜŞÜNCE 7 ERKEN MODEN DÖNEMDE Detaylı Dört Halife Dönemi Hazreti Ebubekir ve Hazreti Ömer Devri Ders Notu
Dört Halife Dönemi Hazreti Ebubekir ve Hazreti Ömer Devri Dört Halife Dönemi Hazreti Ebubekir ve Hazreti Ömer Devri Ders Notu 1. HZ. EBU BEKİR DÖNEMİ (632-634) a.yalancı peygamberlerle mücadele edildi. Detaylı Değerli S. Arabistan Cidde Uluslararası Türk Okulu
Uzun yıllar boyunca baskıcı rejimler ve zorba yönetimlere sahne olan çift başlı kartalların ülkesi Arnavutluk, şimdi yeniden ayağa kalkmaya çalışıyor. Özellikle dini ve kültürel açıdan büyük bir yıkımın Detaylı 2014-2015 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI.. LİSESİ TARİH I DERSİ BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ EĞİTİM PROGRAMI (BEP) FORMU
EYLÜL - EKİM I.ÜNİTE :TARİH BİLİMİ Kaynaştırma *İşlenen ve anlatılan konular aracılığı ile öğrenci tarihin tanımı eğitimine tabi olan * Tarihin zamanla alakalı bir bilim olduğunu kavrar. hakkında bilgi Detaylı Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla HİCRİ-2 YAHUDİLERLE İLİŞKİLER KAYNUKAOĞULLARININ MEDİNEDEN ÇIKARTILMASI
15.03.2010 Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla HİCRİ-2 YAHUDİLERLE İLİŞKİLER KAYNUKAOĞULLARININ MEDİNEDEN ÇIKARTILMASI Müslümanlarla yaptıkları antlaşmaya ilk ihanet eden Yahudi kabilesi Kaynukâ'oğullarıdır. Detaylı 1. İnanç, 2. İbadet, 3. Ahlak, 4. Kıssalar
Kıssa, bir haberi nakletme, bir olayı anlatma hikâye etmek. Bu Arapça'da kassa kelimesiyle ifade edilir. Anlatılan hikâye ve olaya da "kıssa" denilir. Buhâri, bab başlıklarında "kıssa"yı "olay" anlamında Detaylı TAKVA AYI RAMAZAN TAKVA AYI RAMAZAN. Rahman ve Rahim Allah ın Adıyla
İÇİNDEKİLER GİRİŞ...1 A. GENEL BİLGİLER...1 1. Tarihin Faydası ve Önemi...3 2. Kur an ve Tarih...4 3. Hadis ve Tarih...5 4. Siyer ve Meğâzî...6 5. İslâm Tarihçiliğinin Doğuşu ve Gelişmesi...6 B. İSLÂM Detaylı Söylemek istemediğimiz birçok şey, söylemek istediğimiz zaman dinleyici bulamaz.
Sevgili Meslektaşlarım, Kıymetli Katılımcılar, Bayanlar ve Baylar, Akdeniz bölgesi coğrafyası tarih boyunca insanlığın sosyal, ekonomik ve kültürel gelişimine en çok katkı sağlayan coğrafyalardan biri Detaylı Allah Kuran-ı Kerim'de bildirmiştir ki, O kadın ve erkeği eşit varlıklar olarak yaratmıştır.
Yusuf Yeşilkaya www.yusufyesilkaya.com yusufyesilkaya@gmail.com 26 Mayıs 1904 tarihinde İstanbul Çemberlitaş ta dünyaya gelen Necip Fazıl, hem kültürlü hem de varlıklı bir ailenin çocuğudur. Dört-beş yaşında Detaylı Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla MÜŞRİKLERLE İLİŞKİLER SERİYYE VE GAZVELER
15.03.2010 Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla MÜŞRİKLERLE İLİŞKİLER SERİYYE VE GAZVELER Müşriklerle İlişkiler - İlk Seriyyeler ve Gazveler Gazve: Hz. Peygamber in katıldığı bütün seferlere gazve (ç. Detaylı "Satmam" demiş ihtiyar köylü, "bu, benim için bir at değil, bir dost."
Günün Öyküsü: Talih mi Talihsizlik mi? Bir zamanlar köyün birinde yaşlı bir adam yaşıyormuş. Çok fakirmiş. Ama çok güzel beyaz bir atı varmış. Kral bu ata göz koymuş. Bir zamanlar köyün birinde yaşlı bir Detaylı UNUTULAN DÖNEM ENDÜLÜS TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ 1
UNUTULAN DÖNEM ENDÜLÜS TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ 1 Zafer ŞEN 2 Endülüs, Müslümanların İspanya ya verdikleri isimdir. Günümüzde ise İspanya nın güneyinde bir eyaletin adıdır. İlk dönem İslâm fetihlerinin Detaylı 3. Farz Dışında Yaptığı İbadetler
3. ÜNİTE: EN GÜZEL ÖRNEK HZ. MUHAMMED İN İBADETLERİ 3. Farz Dışında Yaptığı İbadetler KAZANIMLARIMIZ O Bu ünitenin sonunda öğrenciler Hz. Muhammed'in: O 1. Öncelikle bir kul olarak davrandığını kavrar. Detaylı Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla HİCRİ-4 YAHUDİLERLE İLİŞKİLER NADİROĞULLARININ MEDİNEDEN ÇIKARTILMASI
15.03.2010 Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla HİCRİ-4 YAHUDİLERLE İLİŞKİLER NADİROĞULLARININ MEDİNEDEN ÇIKARTILMASI Uhud savaşından dört ay sonra meydana gelen Bi r-i Maûne fâciası ndan sağ kurtulan Detaylı İHL'yi Ne Kadar Tanıyoruz?
On5yirmi5.com İHL'yi Ne Kadar Tanıyoruz? İmam Hatip Liseleri Son günlerin en gözde hedefi Katsayı, Danıştay, ÖSS ve başörtüsüyle oluşan okun saplandığı tam 12 noktası. Kimilerinin ötekileri Yayın Tarihi Detaylı Tuba ÖZDİNÇ. Örgün Eğitim
ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILÂP TARİHİ-I Dersin Adı Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi-I Dersin Kodu 630909 Dersin Türü Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi Haftalık Ders Saati Zorunlu Önlisans 2 AKTS 2 (Kuramsal) Detaylı Ortadoğu ve Afrika Araştırmacıları Derneği Yayınları Araştırma Eserleri Serisi Nu: 7. Emeviler den Arap Baharı na HALEP TÜRKMENLERİ
Çekerek ırmağı üzerinde Roma dönemine ait köprüde şehrin bu adı ile ilgili kitabe bulunmaktadır. Tokat ın 68 km güneybatısında yer alan Sulusaray, Sabastopolis antik kenti üzerinde kurulmuştur. Antik Sebastopolis Detaylı 12. HAFTA PFS105 TÜRK EĞİTİM TARİHİ. Prof. Dr. Zeki TEKİN. ztekin@karabuk.edu.tr
12. HAFTA PFS105 Prof. Dr. Zeki TEKİN ztekin@karabuk.edu.tr Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi 2 İçindekiler CUMHURİYET DÖNEMİNDE ORTA ÖĞRETİMDE YENİLİK VE GELİŞMELER... Detaylı Hz Âmine, kocası Abdullah ın kabrini ziyaret etmiş, Hz Peygamber de Neccaroğulları ndan.
Sevgili Peygamberimiz 20 Nisan 571 Pazartesi günü Mekke de doğdu Babası Abdullah, annesi Âmine, dedesi Abdülmuttalip, büyük babası Vehb, babaannesi Fatıma, anneannesi ise Berre dir. Doğduktan sonra 4 yaşına Detaylı 21. Yüzyılda Aile Sempozyumu 14-16 Kasım 2014
21. Yüzyılda Aile Sempozyumu 14-16 Kasım 2014 1. Amaç ve Gerekçe İnsanlık tarihi kadar köklü bir geçmişe sahip olan aile kurumu, tüm dünyada birtakım kırılmalar yaşamaktadır. Mutlu aile fotoğrafının yerini Detaylı HAÇLI SEFERLERi Orta Çağ'da Avrupalıların Müslümanların elinde bulunan ve Hristiyanlarca kutsal sayılan Kudüs ve çevresini geri almak için
HAÇLI SEFERLERi Orta Çağ'da Avrupalıların Müslümanların elinde bulunan ve Hristiyanlarca kutsal sayılan Kudüs ve çevresini geri almak için düzenledikleri seferlere "Haçlı Seferleri" denir. Haçlı Seferlerinin Detaylı Türkiye de üniversiteye giremeyen öğrenciler Fas ta üç dil öğreniyor
Türkiye de üniversiteye giremeyen öğrenciler Fas ta üç dil öğreniyor Türkiye deki üniversite imkanlarının zorluğu ve kontenjan sıkıntısı öğrencileri değişik arayışlara itiyor. Her yıl 50 binin üzerinde Detaylı TARİH DERSİ PERFORMANS GÖREVİ
TARİH DERSİ PERFORMANS GÖREVİ KONU:DÖRT HALİFE DÖNEMİ HAZIRLAYANLAR URAL DOĞUKAN ÇAĞIRKAN FATİH OĞRAŞ GÖKAY BOLATCAN ERDEM USLU KAYNAKÇA:www.eba.gov.tr/video/izle/video4f55bd30030fd DÖRT HALİFE DÖNEMİ Detaylı İLİM HALKALARI PROJESİ
Takdim İşgal devleti İsrail in 2004 yılında, Gazze ve Batı Şeria sınırları ile 1948 topraklarını ayırmak için bir duvar inşa etmiştir. Bu duvarların inşa edilme sebebi İsrail in işgal topraklarında yapacak Detaylı Türkiye'de 3 Ay OHAL İlan Edildi
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan Detaylı Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS İslam Tarihi II ILH 214 4 2+0 2 3
DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS İslam Tarihi II ILH 214 4 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Yüz Yüze / Zorunlu Dersin Koordinatörü Detaylı TARİH BOYUNCA ANADOLU
MİLLİ MÜCADELE TRENİ TRABLUSGARP SAVAŞI Tarih: 1911 Savaşan Devletler: Osmanlı Devleti İtalya Mustafa Kemal in katıldığı ilk savaş Trablusgarp Savaşı dır. Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal in ilk askeri Detaylı Budist Leyko dan Müslüman Leyla ya
Budist Leyko dan Müslüman Leyla ya Hiroşima da büyüdüm. Ailem ve çevrem Budist ti. Evimizde küçük bir Buda Heykeli vardı ve Buda nın önünde eğilerek ona ibadet ederdik. Bazı özel günlerde de evimizdeki Detaylı ح م تهني ة غ ملسلم ف مناسبات غ دينية. şeyh Muhammed Salih el-muneccid
Dînî olmayan münâsebetlerde gayr-i müslimleri kutlamanın hükmü ح م تهني ة غ ملسلم ف مناسبات غ دينية ] ريك - Turkish [ Türkçe - şeyh Muhammed Salih el-muneccid الشيخ مد صالح املنجد Terceme: IslamQa koordinasyon: Detaylı KRONOLOJİK İSLAM MİMARİSİ 3 FATIMİLER-GAZNELİLER
KRONOLOJİK İSLAM MİMARİSİ 3 FATIMİLER-GAZNELİLER Fatımiler Hz. Muhammed in kızı Fatma nın soyundan geldiklerine inanılan dini bir hanedanlıktır.tarihsel olarak Fatımiler İspanya Emevileri ile Bağdat taki Detaylı TEMEL GÖSTERGELER Coğrafi yapı
RAMAZAN 2013 KENYA TEMEL GÖSTERGELER Coğrafi yapı Güneyinde Tanzanya, batısında Uganda, kuzeybatısında Sudan, kuzeyinde Etiyopya ve doğusunda Somali olan bir doğu Afrika ülkesidir. Hint Okyanusu na kıyısı Detaylı AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ YAYIN LİSTESİ
AKADEMİK ÖZGEÇMİŞ VE YAYIN LİSTESİ 1. Adı Soyadı : Muharrem KESİK İletişim Bilgileri Adres : Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Telefon : (0212) 521 81 00 Mail : muharremkesik@gmail.com 2. Doğum - Detaylı Dört öğrenci sabahleyin uyanamamışlar ve matematik finalini kaçırmışlar, ertesi gün hocalarına gitmişler, zar zor ikna etmişler. Arabaya bindik yolda
Bir gün sormuşlar Ermişlerden birine: Sevginin sadece sözünü edenlerle, onu yaşayanlar arasında ne fark vardır? Bakın göstereyim demiş Ermiş. Önce sevgiyi dilden gönle indirememiş olanları çağırarak onlara Detaylı Bu durum, aşağıdakilerden hangisin gösteren bir kanıt olabilir?
DÜNYA GÜCÜ OSMANLI 1. Anadolu Selçuklu Devleti zamanında ve Osmanlı İmparatorluğu nun Yükselme döneminde Anadolu daki zanaatkarlar lonca denilen zanaat gruplarına ayrılarak yöneticilerini kendileri seçmişlerdir. Detaylı İmam Humeyni'nin vasiyetini okurken güzel ve ince bir noktayı gördüm ve o, Hz. Fatıma
Question İmam Humeyni'nin vasiyetini okurken güzel ve ince bir noktayı gördüm ve o, Hz. Fatıma (s.a)'nın mushafı hakkındaki sözleri idi. Allah-u Teâlâ tarafından Hz. Fatıma Zehra (s.a)'ya ilham edilen Detaylı UKBA. e Bülten TACİKİSTAN DAN TÜRKİYE YE UKBA DERNEĞİ AMERİKA DA SOHBET MECLİSLERİ KURDU KARDEŞLERİMİZLE PİKNİKTEYİZ
UKBA e Bülten UKBA - ULUSLARARASI KARDEŞLİK BARIŞ VE AHLÂK DERNEĞİ YAYIN ORGANI EYLÜL - ARALIK 2012 SAYI / 1 TACİKİSTAN DAN TÜRKİYE YE KARDEŞLERİMİZLE PİKNİKTEYİZ ŞEMSEDDİN BEKTAŞOĞLU İLE HİNDİSTAN DAYIZ Detaylı Birden fazla umre yapmanın hükmü ve iki umre arasındaki süre ne kadar olmalıdır? Muhammed Salih el-muneccid
İslam Hukukunun kaynaklarının neler olduğu, diğer bir ifadeyle şer î hükümlerin hangi kaynaklardan ve nasıl elde edileceği, Yemen e kadı tayin edilen Muâz b. Cebel'in Hz. Peygamber in (s.a.v.) sorduğu Detaylı istanbul'un fethinin türk ve dünya tarihi açısından sebepleri istanbul'un fethinin türk ve dünya tarihi açısından gelişmesi istanbul'un fethinin türk
, istanbul'un fethinin türk ve dünya tarihi açısından sebepleri istanbul'un fethinin türk ve dünya tarihi açısından gelişmesi istanbul'un fethinin türk ve dünya tarihi açısından sonuçları istanbul'un fethinin Detaylı TOKAT IN YETİŞTİRDİĞİ İLİM VE FİKİR ÖNDERLERİNDEN ŞEYHÜLİSLAM MOLLA HÜSREV. (Panel Tanıtımı)
TOKAT IN YETİŞTİRDİĞİ İLİM VE FİKİR ÖNDERLERİNDEN ŞEYHÜLİSLAM MOLLA HÜSREV (Panel Tanıtımı) Mehmet DEMİRTAŞ * Bir şehri kendisi yapan, ona şehir bilinci katan unsurların başında o şehrin tarihî ve kültürel Detaylı TV LERDEKİ PROGRAMLARA ÇIKANLAR KURAN OKUMASINI BİLMİYOR
Site İsmi : Zaman 53 Tarih: 10.05.2012 Site Adresi : www.zaman53.com Haber Linki : http://www.zaman53.com/haber/14544/camilerin-ayaga-kalkmasi-lazim.html --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Detaylı ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ
ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ a. 14.Yüzyıl Orta Asya Sahası Türk Edebiyatı ( Harezm Sahası ve Kıpçak Sahası ) b. 14.Yüzyılda Doğu Türkçesi ile Yazılmış Yazarı Bilinmeyen Eserler c. Detaylı Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan Detaylı 1- Aşağıdakilerden hangisi suhuf gönderilen peygamberlerden biri değildir?
DİN KÜLTÜRÜ 6. SINIF 1. ÜNİTE TEST 1 1- Aşağıdakilerden hangisi suhuf gönderilen peygamberlerden biri a)hz. İbrahim b)hz. Yunus c)hz. Şit d)hz. Adem 2- Varlıklar hakkında düşünerek Allah ın varlığına ve Detaylı MANASTIR TIBBI (Monastic Medicine)
MANASTIR TIBBI (Monastic Medicine) Hipokratik-Galenik Tıp ekolunun devamı Cerrahi teknikler bilinmesine rağmen, yüksek enfeksiyon riski nedeniyle zorunlu haller dışında pek uygulanmıyor Tam olarak hangi Detaylı A) Siyasi birliklerini geç sağlamaları. B) Sömürge alanlarını ele geçirmek istemeleri. C) Sanayi devrimini tamamlayamamaları
1. Almanya ve İtalya'nın; XIX. yüzyıl sonlarından itibaren İngiltere ve Fransa'ya karşı birlikte hareket etmelerinin en önemli nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir? A) Siyasi birliklerini Detaylı İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ TARİHİ
İSLM KURUMLRI VE MEDENİYETİ TRİHİ DİKKT! Bu testte 25 soru bulunmaktadır. Cevaplarınızı, cevap kâğıdınızın İslam Kurumları ve Medeniyeti Tarihi testi için ayrılan kısmına işaretleyiniz. 1. şağıdaki seçeneklerde Detaylı İSLÂM DA CEZA SİSTEMİ HATA İLE ÖLDÜRME
TEMEL DİNİ BİLGİLER 1 Rabbin kim? Rabbim Allah. 2 Dinin ne? Dinim İslam. 3 Kitabın ne? Kitabım Kur ân-ı Kerim. 4 Kimin kulusun? Allah ın kuluyum. 5 Kimin ümmetisin? Hazreti Muhammed Mustafa nın (sallallahu Detaylı Dünyayı Değiştiren İnsanlar
Dünyayı Değiştiren İnsanlar Küçük hanımlar, küçük beyler! Sizler hepiniz geleceğin bir gülü, yıldızı, bir mutluluk parıltısısınız! Memleketi asıl aydınlığa boğacak sizsiniz. Kendinizin ne kadar mühim, Detaylı Bir gün Hz. Ömer (r.a) camiye giderken bir çocuğun acele acele camiye gittiğini görür. Hz. Ömer (r.a):
Bir gün Hz. Ömer (r.a) camiye giderken bir çocuğun acele acele camiye gittiğini görür. Hz. Ömer (r.a): da: - Yavrum ne oldu niye acele acele camiye koşuyorsun? der. Bu soruya karşılık çocuk - Efendim, Detaylı Başkent, Nüfus ve Cografiyasi
Fas Morocco Başkent, Nüfus ve Cografiyasi Fas (Arabça: Elالمغرب Mağrip), resmî olarak Fas Krallığı Kuzey Afrikada yaklaşık olarak 35 milyon nüfusa ve 710,850 km 2 yüzölçüme sahip bir ülkedir. Başkenti Detaylı Bir gün Hz. Ömer (r.a) camiye giderken bir çocuğun da acele acele camiye gittiğini görür. Hz. Ömer (r.a):
Bir gün Hz. Ömer (r.a) camiye giderken bir çocuğun da acele acele camiye gittiğini görür. Hz. Ömer (r.a): - Yavrum ne oldu, niye acele acele camiye koşuyorsun? der. Çocuk da: - Efendim, namaza gidiyorum. Detaylı Kütahya Gazeteciler Cemiyeti Ziyareti:
Türk Ocakları Genel Merkezi Merkez Yönetim Kurulu Üyesi Efendi BARUTCU, Türk Ocakları nın 100 üncü kuruluş yıldönümü kutlamaları çerçevesinde, Sönmeyen Ocak Türk Ocakları ve Türkiye nin Geleceği konulu Detaylı Acaba İslam dini Kadın ın sünnet olması doğrultusunda bir destur vermiş midir?
Acaba İslam dini Kadın ın sünnet olması doğrultusunda bir destur vermiş midir? Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla Acaba İslam dini Kadın ın sünnet olması doğrultusunda bir destur vermiş midir? Kısacası Detaylı Gıybet (Hadis, Tirmizi, Birr 23)
Dedikodu (Gıybet) Gıybet Dedikodu (gıybet), birisinin yüzüne söylenmesinden hoşlanmadığı şeyleri arkasından söylemektir. O kimse söylenen şeyi gerçekten yapmış ise bu gıybet, yapmamış ise iftira olur (Hadis, Detaylı Yeni Göç Yasas Tecrübeleri
Eflref Ar kan Bildiğiniz gibi Almanya aile birleşiminin gerçekleşmesi konusunda göç yasasında bazı değişiklikler yapmıştır. Bu değişiklikleri eleştirenler ve olumlu görenler bulunmaktadır. Ben göç yasasının Detaylı Eğitim Örgütlerinde Değişim Yönetimi
ÖN SÖZ İçinde bulunduğumuz çağ bilgi çağı olarak nitelendirilmektedir. Bilginin geçmiş dönemlere göre çok hızlı artışı ve teknolojik gelişmeler toplumların sosyokültürel, ekonomik, siyasal yapılarını da Detaylı CAMİ İNŞA PROJESİ ÇAD ( 200 M² )
CAMİ İNŞA PROJESİ ÇAD ( 200 M² ) İHH Projeler Birimi PROJENİN KONUSU Bu proje, Çad ın başkenti N'Djamena'daki Diguel semtinde 200 m² büyüklüğünde bir cami ve imam evi inşa edilmesini kapsamaktadır. ÇAD Detaylı 4. Habib-i Neccar Hz. Anma Etkinlikleri
4. Habib-i Neccar Hz. Anma Etkinlikleri Habib-i Neccar Hz. Çeşit li Et kinliklerle Anıldı Hatay Valiliği, Hatay Büyükşehir Belediye Başkanlığı ve Üniversitemiz tarafından 26-28 Mayıs tarihleri arasında Detaylı UZAKTAN EĞİTİM MERKEZİ Atatürk İlkeleri ve İnkilâp Tarihi 1 1.Ders
UZAKTAN EĞİTİM MERKEZİ Atatürk İlkeleri ve İnkilâp Tarihi 1 1.Ders XIX. YÜZYIL ISLAHATLARI VE SEBEPLERİ 1-İmparatorluğu çöküntüden kurtarmak 2-Avrupa Devletlerinin, Osmanlı nın içişlerine karışmalarını Detaylı Teravih Namazı - Gizli ilimler Sitesi
Niçin Teravih Namazı denilmiştir? Ramazan ayında yatsı namazından sonra kılınan namaz. "Teravih" kelimesi Arapça, "Terviha"nın çoğuludur ve "oturmak, istirahat etmek'" anlamına gelmektedir. Teravih namazı Detaylı Kurumsal Yönetim ve Kredi Derecelendirme Hizmetleri A.Ş. Kurumsal Yönetim Derecelendirmesi
Kurumsal Yönetim ve Kredi Derecelendirme Hizmetleri A.Ş. Kurumsal Yönetim Derecelendirmesi 6 Ağustos 2014 İÇİNDEKİLER Dönem Revizyon Notları........ 3 Derecelendirme Metodolojisi........ 5 Notların Anlamı......... Detaylı Bacıyân-ı Rum. (Dünyanın İlk Kadın Teşkilatı: Anadolu Bacıları)
Bacıyân-ı Rum (Dünyanın İlk Kadın Teşkilatı: Anadolu Bacıları) Varlığı Neredeyse İmkânsız Görülen Kadın Örgütü Âşık Paşazade nin Hacıyan-ı Rum diye adlandırdığı bu topluluk üzerinde ilk defa Alman doğu Detaylı KİŞİSEL BİLGİLER. İlyas CANİKLİ. Yrd. Doç. Dr. Temel İslam Bilimleri
KİŞİSEL BİLGİLER Adı-Soyadı: İlyas CANİKLİ Unvan: Yrd. Doç. Dr. Doğum Yeri ve Yılı: Samsun-Terme/ 1966 Bölüm: Temel İslam Bilimleri Tel: 0530 9576891 E-Posta: icanikli@mynet.com; ilyascanikli@gmail.com Detaylı Azrail in Bir Adama Bakması