Dünden Bugüne Sessiz Sinema ve Tarihi - FilmLoverss
Bölüm 1: Amerika Birleşik Devletleri
ABD’de Sessiz Sinema
Eadweard Muybridge’in bir iddia için atın koşarken dört ayağının da yerden kesilip kesilmediğini görmek için yaptığı çekim 1878’deydi. Lumiere kardeşler trenin gara gelişini 1895’te kaydettiler; aynı yıl ilk kurgusal denebilecek filmleri L’Arroseur arrosé’yi de çektiler – ki bu sebeple 1895 sinemanın kabul edilen doğum yılıdır. Hemen ardından 1896’da bir başka kurgu film geldi. Hem de bir kadın yönetmenden: Alice Guy-Blaché “La fee aux choux” isimli filmi yönetti. Yani sinema başından beri kadınların dahil olduğu bir sanat olmuştu. Fakat, halen daha izlenen, bugünün anlayışı ile bir mizansene yakınlaştırabileceğimiz, sinemanın nimetlerinden faydalanan ilk gerçek kurgu film, sinemanın büyücüsü Georges Mélies’nin La Voyage dans la Lune (Aya Yolculuk) isimli 1902 tarihli filmidir diyebiliriz.
Bu filmin bugün özellikle üzerinde duracağımız Amerikan sinemasındaki karşılığı ise erken dönem Amerikan sinemasının belki de en önemli ismi olacak Edwin S. Porter’ın 1903 yılında çektiği The Great Train Robbery (Büyük Tren Soygunu) olacaktır. Kısa filmlerin çekildiği, bu filmlerin de nickelodeon denilen kutularda kişiye özel ya da ufak kafelerde, restoranlarda belli sayıda kişiye gösterildiği on yılı aşkın süreçte belli başlı oyuncular ve yönetmenler sivrilmeye başlamıştı. Hollywood’un Altın Çağı’nın büyük sekiz yapım şirketinin yedisi bu devirde kurulmuştu. Gloria Swanson, Charlie Chaplin, Lillian Gish, Buster Keaton, Clara Bow, Douglas Fairbanks, Mary Pickford ve Harold Lloyd bu devirde öne çıkan isimler oldular. Britanyalı Charlie Chaplin’in canlandırdığı komik karakter The Tramp’in 1914’te ortaya çıkışı belki de sinema dünyasındaki ilk kült olaydı. Yine 1914’te Harold Lloyd’un, 1917’de Buster Keaton’ın, 1921’de Laurel ve Hardy ile Marx Kardeşlerin kariyerlerine başlamaları ile kısa sürede slapstick komedi denen fizikselliğe dayalı komedi tarzı sinemaya hakim olmaya başladı. Fakat, Amerikan sinemasına damgasını vuran olay, o güne kadar birçok kısa ve orta metraj filme imzasını atmış David Wark Griffith’in yönettiği The Birth of a Nation (Bir Ulusun Doğuşu) ile 1915 yılında gerçekleşti.
Erich von Stroheim: Stüdyonun Hırsı
Soylu olduğu bir yalan. Kim bilir belki Intolerance’ta figüran olduğu da. Ancak, bol bol figüranlık yaptığı, kısa rollerde oynadığı biliniyor. Soylu değil, fakat taklidini çok iyi yapıyor; özellikle de monokl gözlüklerini taktığında.
Erich von Stroheim’dan bahsediyorum – elbette soylulara özgü “von” takısını kendi takmış, asıl adı Erich Oswald Stroheim. Viyana doğumlu bir Avusturyalı olan Stroheim 1909 yılında yalnızca 24 yaşındayken Amerika’ya göç etti. Ellis Island’daki göçmen bürosuna geldiğinde, Avusturya soylularından von Stroheim olduğunu iddia etti. Filmlerde de devamlı canlandırdığı bu karakterlerle kendini özdeşleştiren Stroheim, bir soylu olmadığını asla kabul etmedi. Almancasının alt sınıf tınılarına sahip olduğu konusundaki eleştirilere de, Amerika’da dilini unuttuğu cevabını veriyordu!
Erich von Stroheim çoğu insanın hatta bir kısım sinefilin de oyuncu olarak tanıdığı ve sevdiği bir kimse. Özellikle, Billy Wilder’ın 1950 yapımı filmi Sunset Boulevard ile Jean Renoir’nın başyapıtı La Grande Illusion (Büyük Yanılgı) filmlerindeki unutulmaz rolleriyle sinema tarihine adını yazdırmıştı. Fakat, Stroheim’ı büyük bir yönetmen olarak saymamız için çok büyük, göz ardı edilemez ama uzun bir süre unutulmuş, bulunduğunda ise büyük bir heyecan ile karşılanmış bir film var.
Stroheim, 20’li yıllarda (yahut Amerika’da dendiği gibi Roaring Twenties) oyunculuğun yanı sıra film yönetmeye de başlar. Gişe başarısı elde eden birkaç komediden sonra McTeague isimli pek de günümüzde önemli sayılmayan bir romanı uyarlamaya karar verir. Bu romandan ortaya çıkan filmin ismi ise Greed (Hırs) olacaktır. 1924 yılında çektiği, toplam orijinal süresi 462 dakika olan, bütçesi Intolerance’ın bir buçuk katına yakın tutan bir film olur Greed. Film, en yakın arkadaşının sevgilisi ile evlenen McTeague’in, karısının piyangodan büyük ikramiye kazanması ile başlayan olaylar silsilesini anlatıyor. Farklı şekillerde hırslarına yenilen üç insanın romanstan aşk üçgenine, hayallerden trajediye savruluşlarını mükemmel bir biçimde anlatan filmin orijinal versiyonunu yalnızca 12 kişi izlemişti. Greed MGM’in görevlendirdiği, adına bir de onur ödülü verilen Irving Thalberg tarafından vahşi bir şekilde kesilerek, Stroheim’ın itirazlarına rağmen iki buçuk saate indirilmişti. Işık yetersizliğine rağmen net alan derinliği, Sovyet montaj teorisine yakın bir kurgu ve birçok inovatif kamera açısı kullanan film, Death Valley’de zorlu koşullar altında çekilen bir de final sahnesine sahipti. Ancak filmin orijinal versiyonuna asla erişilemedi. 239 dakikalık mevcut versiyonu 1999 yılında oluşturuldu ve sinemaseverlere sunuldu. Erich von Stroheim bu versiyonu ile de mutlu olmazdı belki ama en azından filmin o ruha en yakın hale getirildiğini bilse, içi rahat ederdi.
Bunca dramadan sonra komedinin Amerika’daki iki kralından Amerikalı olan ile devam edelim.
Buster Keaton: Sinemanın Küçük Sherlock’u
Deadpan (ifadesiz) komedi 90’larda stand-up camiası yoluyla hayatımıza girmeden çok evvel, “büyük taş surat” lakabı ile de anılan Buster Keaton onu icra ediyordu. Orson Welles’in “yapılmış en iyi komedi, yapılmış en iyi İç Savaş filmi, hatta belki de yapılmış en iyi film” dediği The General (General) ile çokça tanınan Buster Keaton, vodvilci bir aileden geliyordu. Aile mesleğini gençliğinde de sürdürmüştü. O zamanlar New York’ta olan sinema dünyasına 1917’de dahil oldu. Vodvil geleneğini beyazperdeye taşıyan, minimum mimik gerektiren deadpan komedi ile fizikselliğe dayalı slapstick komediyi birleştiren bir anlayışa sahip, çok özgün işler ortaya koydu.
Buster Keaton’ın ses getiren ilk eseri, 1924 yılında yönetip başrolünde oynadığı Sherlock Jr.’dır. Naif ve samimi bir şekilde ezilenin yanında olan film, bir sinema makinistini ve perdede gördüğü hayata olan hayranlığını aktardığı için de bir noktada sinema üzerine çekilmiş ilk filmlerden de biridir.
Buster Keaton’ı tüm dünyaya duyuran, unutulmaz yönetmenler arasına sokan ve komedinin en büyük eserlerinden biri sayılan filmi ise The General’dır. 1927 yılında çekilen The General’de Buster Keaton başarılı bir makinisti canlandırıyor (bu sefer tren!). İşinde iyi olduğu için İç Savaş çıktığında orduya alınmayan genç adam iki aşkından biri olan nişanlısı -diğer aşkı tabi ki trenlerdir- ve ailesi tarafından hor görülür. Ancak, kendini savaştaki önemli bir manevrada, bir tren kovalamacasında bulacak lokomotifi The General ile birlikte savaşın kaderini değiştirecek bir anın “generali” olacaktır.
Buster Keaton, kendine özgü komedi tarzı ile hem komediye hem de sinemaya damgasını vurmuş bir aktör, bir yönetmen, bir komedyen, bir sanatçıdır.
Şimdi, komedinin kralına geçmeden önce kısa bir ara verelim ve ABD’deki Avrupalı bir misafiri konuk edelim.
Sunrise: Sinemanın Gündoğumu
Friedrich Wilhelm Murnau dendiğinde hep içim titrer. Bunun muhtemelen iki sebebi var; birincisi, Nosferatu’nun yönetmeni olması -bu beni korkudan titretiyor; ikincisi ise genç bir yaşta trafik kazası sonucu ölmesi -bu da üzüntüden titretiyor. Sinema tarihinin görüp görebileceği en yetenekli, en vizyoner yönetmenler arasında zirvedeki isimlerden olması su götürmez olan Murnau, sessiz sinemada anavatanı Almanya’da harikalar yarattıktan sonra ABD’ye gelmişti. Serinin devamında Almanya’dan bahsederken ondan bolca bahsedeceğim için ayrıntıya girmek istemiyorum; fakat, Sight and Sound’un 2002 ve 2012 listelerinde ilk onda olan bu filmi ABD’de çektiğini düşünürsek değinmeden geçmenin haksızlık olacağına inanıyorum.
Alman Dışavurumculuğundan ve Murnau’dan daha ayrıntılı bir şekilde bir sonraki yazımızda bahsedeceğiz diyerek, bu yazımızın son bölümü olan komedinin kralı, sevimli serseri Şarlo’ya geçelim.
Charlie Chaplin: Modern Zamanlarda Sinema
Fransızcadan çevrildiği için bizde de “Şarlo” diye anılan Charlie Chaplin veya yarattığı karakter The Tramp, sinema ile uzaktan yakından ilgisi olmayan, en yaşlısından en gencine herkesin tanıdığı bir figür olsa gerek. Hitler ile aynı bıyığı paylaşsa bile (Hitler bıyığını Charlie Chaplin’den özenerek o şekilde kesmiştir) izlemekten asla bıkmayacağımız bir üretici/yaratıcı/sanatçı/komedyendir Chaplin. 1914’te başladığı sinema hayatında 20’li yıllara kadar yaptığı kısa filmler olsun, 20’ler ile 40’lar arasındaki altın çağında ortaya koyduğu ve sinema tarihinin artık mihenk taşları arasında anılan uzun metraj filmleri olsun, yahut pek az kişinin bildiği ya da önemsediği, sürgün yıllarında yaptığı “ciddi” filmleri olsun, her biri ile sinema sanatına çok önemli şeyler katmıştır.
Kısa filmlerini bir kenara bırakırsak, 1921’deki The Kid (Yumurcak) ile yönetmenlik kariyerinin ilk önemli eserini ortaya koyar. 1925 yılında, en çok hatırlanmak istediği filmi olduğunu söylediği The Gold Rush (Altına Hücum) altın arayış döneminde yaşanan sıkıntıları, insanların açgözlülüğünü ve aşkı kendi komedi anlayışı içerisinde eritmeyi başaracaktır. 1931 yılında halen daha gelmiş geçmiş en güzel romantik komedilerden biri olan City Lights (Şehir Işıkları) isimli filmi çeker. Kör bir çiçekçi kadına aşık olan Tramp, alkolik bir milyoner ile de inişli çıkışlı bir dostluk yaşar bu filmde. Neredeyse birebir uyarlaması diyebileceğimiz, En Büyük Şaban isimli Kemal Sunal filmindeki gibi. Ardından, sessiz sinemanın Amerika’daki zirve noktası gelir. Tam anlamıyla sessiz bir film sayılmasa da, tek bir sahnede geçen anlamsız kelimelerden oluşan bir cümle dışında sessiz bir filmdir. Chaplin’in Modern Times (Asri Zamanlar) filmi; gelişen teknolojinin, iş bölümünün, makineleşmenin, Fordizmin hatta Taylorizmin hiç de boş olmayan bir eleştirisidir. Teknolojinin modern topluma ve günümüz dünyasına getirdiklerinin yanı sıra götürdüklerinin de olduğunu söylemek için güldürür insanları Chaplin. Ciddi bir politik metin gibidir Chaplin’in filmi. Ancak politik metinlerin sıkıcı olmak zorunda olmadığını da gösteren bir manifesto özelliği de taşır. Chaplin, sinemadır artık.