Primatlar - Hayvan Evreni
Primat kelimesi Latince olan primas kelimesinden gelmiş olup ve kelime anlamı “birinci sıra” demektir. Primatlar, insanlığın en yakın biyolojik akrabalarıdır. Primatlar; 18. Yüzyıl’da Linnaeus tarafından ilk kez incelenmiş ve tanımlanmıştırlar. Linneaus, tanımlamasında insanların hayvanlar âleminde ki yerini saptamak istemiştir. Bu tanımlamasıyla insanları canlılar dünyasındaki en üst katmana yerleştirmiştir. Çalışmasında geriye kalan tüm canlıları da sınıflandırmıştır. Linneaus’un sisteminde tüm canlılar yapısal ve işlevsel özelliklerine göre sınıflandırılmış olup, bu özellikleri ile kuşaktan kuşağa aktarılan bir sistemi anlatmıştır.Primatların anatomik yapısı, davranış biçimleri ve karakterleri böylelikle oluşturulmuştur. Primatlar memeliler sınıfının en zeki ve beyinlerini en aktif kullanan canlıları olarak tanımlanmışlardır. Takımlarının ismi “primer”, yani “öncül, birincil” anlamına gelen kelimeden türetilmiştir. DNA’mızın % 98,4’ünü şempanzelerle paylaşmaktayız. Günümüzde tam olarak kaç primat türünün olduğu net bir şekilde bilinmemek birlikte yaklaşık 240 tane primat olduğu düşünülmektedir. Primatlar 14 aile, 55 cins ve 170 tür ile kalabalık ve çeşitlilik gösteren bir türdür.
Birçok primat türünün ise neslinin günümüz dünyasında tükenme durumuyla karşı karşıyadır.
Primatlar; Güney Amerika, Afrika ve Güneydoğu Asya’nın tropikal ve subtropikal ormanlar da yaşamaktadırlar. Genel olarak primatların yaşam alanını sınıflandırmamız gerekirse; Afrika, Orta ve Güney Amerika, Hindistan, Çin, Güneydoğu Asya ve adaları ile Japonya’ da yaşamaktadırlar. Primatlar tropikal ormanlarda yaşasalar da bazı türleri soğuk iklimlere de uyum sağlamışlardır. Primatlar yaşadıkları ortamlara kendilerine özgü yaşam stratejileri geliştirip davranış kalıpları ile uyum sağlamışlardır.Primatlar ağaç yaşamına sahiptirler ve arboreal (ağaçsıl ) canlılar olarak değerlendirilirler. Bu yüzden de yapısal ve işlevsel özellikleri gelişmiştir.
Primatlar ilginç şekilde boyut bakımından değişkendirler. En küçüklerinin boyu fare kadar olup en büyükleri goriller kadar olan geniş bir yelpazeleri vardır.
Primatlar genellikle canlı, zeki ve farklı çevrelere uyum sağlama konusunda çok başarılıdır. Bununla birlikte, fiziksel olarak da nispeten uzmanlaşmamış canlılardır. Primatlar hızlı koşucu değildirler ve uçamazlar.
Primatlar örümcek maymunları hariç eski memeli özelliklerini korumuş olup; üst gövdelerinde eğilime sahiptirler ve bu evrimlerinin en önemli özelliği olarak değerlendirilmektedir. Bu sayede rahatlıkla iki bacak üzerinde hareket sergileyebilirler; oturma, ayakta durmak gibi. Bu iki ayak üzerinde durma özellikleri sayesinde ellerini kollarını özgürce kullanabilme özelliği kazanmışlardır. Primatların memelilerden farklı derecede esnek olan omuz eklemleri vardır ve primatlar eklemlerinin esnek olması sayesinde rahatlıkla kollarıyla ağaçlara tırmanabilir ve sallanabilirler.
Primatların ellerinde ve ayaklarında beş parmak vardır ve tırnakları değişiklik gösterir. Tüm primatların sert ve yassı tırnakları vardır ve bu tırnaklar sayesinde nesneleri çok daha kolay hareket ettirirler. Nesneleri tutmak için primatların parmak artışlarının olması evrimlerinin önemli bir özelliği olmuştur. Primatların parmakları hareketlidir ve memelilerin aksine parmak uçlarında hassas dokunsal pedleri vardır. Primatların başparmakları kavrama yetilerini oldukça etkiler. Bu sayede daha kolay asılırlar, bastırırlar ve nesnelere yön verebilirler. Elleri sayesinde primatlar alet tutabilirler ve araçları kullanabilmektedirler. Tüm primatlar ellerine ek olarak ön gerilme ayaklarına sahiptirler.
Primatların burunları zamanla küçülerek son hallerini almıştır. Burunları zamanla değişirken koku duyuları azalmıştır çünkü beynin koku alma bölümü evrimleşmiş ve bununla bağlantılı olarak burunları küçülmüştür. Koku alma duyuları azalırken primatların gözleri koku alma yetilerine paralel olarak daha çok gelişmiştir ve gözleri ileriye bakabilen yapıdadır. Böylelikle gözleriyle görsel uyarıcıları çok rahat ayırabilirler ve aynı anda tek noktaya bakabilirler. Gözleri stereoskopik yani derinlikleri ve uzaklığı algılayacak şekildedir bu sayede görüş alanlarında ki ağaçlardan daldan dala uzaklığı rahatlıkla görebilirler.
Primatların diş ve çene yapıları diğer canlılardan farklı olarak daha zengin ve çeşitli besinleri tüketmelerine olanak sağlamaktadır. Toplamda 36 dişleri vardır ve diş tipleri azı, köpek ve kesici dişler olmak üzere farklı farklıdır. Böylelikle yemeklerini dişleri ise kesip, ezebilir ve ısırabilirler. Bu sayede beslenme çeşitlilikleri oldukça fazladır.
Primatların vücut büyüklüğü bakımından birçok diğer memelilere göre daha büyük beyine sahiptir ve doğduklarında annenin vücudunun biraz dışında gelişmesi gereken beyin ile doğarlar.Primatlar genel olarak gece uyumazlar.
Primatların bilim adamaları tarafından hafızaları da oldukça ayrıntılı incelenmiştir. Bu incelemeler sonucunda yaklaşık 16 saate kadar eşyaların yerlerini hatırlayabildikleri 24 saate kadarda kendilerine gösterilen hareketleri taklit edebildikleri kanıtlanmıştır. Ayrıca primatların duyusal motor becerileri de çok gelişmiştir. Böylelikle erişimleri zor olsa da eşyalara alet kullanarak ulaşabilirler. Böylelikle primatların sosyal çevreleri ile etkileşimleri açıklanabilir.
Primatlar, memeli grubunun en zekilerinden sayılan bir gruptur. Primatların hayatta kalma çabaları, aşırı hız ve güç gibi belirgin fiziksel avantajları olmamasına rağmen, zekâlarından kaynaklı yaratıcılık ve kurnazlıkta başarılı olan bir gruplardır.
Primatlar ilk zamanlarda gruplandırılırken; Ön maymunlar, Yeni Dünya maymunları ve Eski Dünya maymunları gibi üç alt takıma ayrılmış fakat son haliyle 2 grup halinde tanımlanmışlardır. Bu iki grup; ıslak burunlu ve kuru burunlu primatlar. Islak burunlu primatların diğer bir adı ise kıvrık burunludur. Belirgin özellikleri isimlerinden de anlaşılacağı üzere burunlarının içinin nemli olmasıdır ve bu siyah ıslak kısma rhinarium denir. Kıvrık burunlu denmesinin sebebi ise burunlarının sinüs açıklıklarının kıvrımlı olmasıdır. Islak burunluların beyinleri diğer primatlara oranla küçüktür.
Diğer tür olan kuru burunluların ise adından anlaşılacağı üzere burunları kurudur. Islak burunlularda olan rhinarium tabakasına sahip değillerdir. Kuru burunlular daha aktif beden dili ve yüz ifadelerini kullanabilen ve beyinleri diğer türlerden büyük olan primat türü olarak tanımlanmıştır.
Primatların beslenmesi, evrimi sırasında, dişlerin, çenelerin ve sindirim sisteminin gelişiminde olduğu gibi ekolojik sisteminde değişimiyle zamana uyarlanmıştır. Yeme kapasiteleri de vücut büyüklüğüne göre farklılaşma göstermektedir. Küçük primatlar az yemelerine rağmen daha yüksek kalitede besinler tüketmektedirler. Çünkü küçük primatların metabolizmaları hızlı çalışır ve sindirim zor olan yiyecekler onlara enerji vermez ve besleyici olmazlar. Büyük primatlar ise daha yavaş çalışan metabolizmaya sahiptirler ve büyük besinleri yiyebilirler ve enerji ve protein ihtiyaçlarını karşılarlar. Primatlar hem otçul hem de etçil beslenmektedirler. Primatlar tarafından alınan başlıca besin kaynakları; sebzeler, meyveler, çiçekler, yapraklar, kabuklu yemişler, tohumlar, çimler, saplar, kökler, yumrular, kuşlar, kuş yumurtaları, kertenkeleler, küçük kemirgenler, yarasalar, böcekler, kurbağalar ve kabuklu hayvanlardır. Yedikleri besinleri mevsim koşullarına göre belirleyip aynı dönem aynı besinleri tüketirler.
Primatlar günün yaklaşık beş saatini yemek arayışı için harcamaktadırlar. Yaklaşık günde 50 tane meyve tüketebilirler. Primatlar çok proteinli ve karbonhidratça zengin gıdalar yemelerine rağmen kış dönemlerinde zayıflarlar.
Primatlar yaşamlarının büyük bir kısmını bir grup içinde geçirirler. Bu grup davranışları zamanla değişen evrimsel süreçlerinin bir sonucudur. Primatlar grup yaşamında birçok avantajları ve dezavantajları vardır. Şöyle ki grup halindeyken yiyeceklere ulaşmaları kolay olur ve birbirlerini korurlar. Bu grupların büyüklükleri değişiklik göstermektedir. Örnek vermek gerekirse gece maymunları küçük gruplar halinde yaşarken Papiolar 100’den fazla dişi ve erkeğin olduğu büyük gruplar halinde yaşarlar. Primatların bu grup büyüklüğünde ki farklılıklarının besin elde etme stratejisi, yırtıcı baskısı ve yavru primatların güvenliği gibi sebeplere bağlanmıştır. Grupların yaşadığı bölge tüm grubu besleyebilecek kapasitede olur. Böylelikle grup içi çatışmalar yaşanmaz. Büyük grup olarak yaşamanın dezavantajı ise yırtıcılar tarafından daha görünür olmalarıdır.
Erkek primatların kendilerine ait olmayan yavru primatları öldürmesi de grup büyüklüğünün azalmasına neden olan bir etkendir.
Primatların grup büyüklüğünü düzenleyen etkenler arasında doğum ve ölüm oranları yer almaktadır. Diğer bir etken olaraksa primatların dişileri doğduğu grupta kalırken erkekleri yetişkinliğe ulaştığında grubu terk etmesidir.
Primatlar vücut büyüklüklerine ve beyin hacimlerine göre üreme farklılıkları göstermektedirler. Primatların gebelik süresi, doğma, büyüme, yaşam süresi de büyüklüklerine göre çeşitlilik göstermektedir. Şöyle ki boyut olarak büyük primatlar daha geç ergenliğe girerler ve bu yüzden daha az doğum yaparlar. Dolaylı yoldan yaşam süreleri de küçük primatlardan daha uzun olmaktadır. Küçük boyutta kalan primatlar daha çok doğum yapabilirler ve ömürleri daha kısadır. Kısaca primat türleri arasında doğum yapma sayıları farklılık göstermektedir. Primatların dişileri genellikle 5 yaşında ergenliğe ulaşırken erkek primatlar dişilerden iki kat zaman sonra ergen olurlar. Dişi primatlar ergen olduktan 1 yıl sonra ilk yavrularına gebe kalırlar.
Primatlarda diğer canlılardan farklı olarak çiftleşme sistemleri vardır. Bu sistemler türlerinin farklılıklarına göre değişmektedir. Çiftleşme sistemleri çok eşliliğin olduğu türlerde erkek primatlar çiftleşmeye uygun dişiler için sürekli rekabet ederler. Bu rekabet ortamında erkek primatlar iyi kavga etme yeteneğine sahiplerdir. Çok eşli türlerde erkekler dişilere oranla daha büyüklerdir. Bu türün erkeklerinin belirgin özellikleri ise yeleleri ve köpek dişlerinin diğer türlere oranla büyük olmasıdır. Çiftleşme sistemi tek eşlilik olan türlerin erkek primat dişi ile yaşlanmaktadır. Bu özellikleri tek eşli erkek primatları sadık yapmamaktadır. Fakat erkek primat için tek eşli olmak avantaj olarak görülebilir. Şöyle ki her zaman kendi yavrularına bakması onları koruması ve yeni eş aramakla katledeceği zaman ve mesafenin olmaması avantaj olmaktadır. Dişiler için ise sürekli korunmanın olması ve yiyecek bulan erkeklerinin olması avantaj olmaktadır. Bu tür primatlar boyutlar olarak birbirlerine aynı ölçüdedirler. Son olarak ise çiftleşme türlerinden bir dişinin birkaç erkek primatla yaşadığı gruplar vardır. Bu gruptaki erkekler birbirleriyle ya kardeş, ya baba-oğul ya da baba-torun ilişkisi içerisindedirler. Dişiler grupta yer alan herhangi erkekle çiftleşebilirler yani bir nevi grup evliliği yapabilirler. Bu gruplar genellikle erkeklerin yoğun olduğu gruplardır.
Primatların hamilelikleri türlerine göre farklı olmakla birlikte yaklaşık 2 aydan 9 aya kadar sürer ve yeni doğmuş yavruların ortalama ağırlıkları da 10 gr ile 2-2,5 kg arasında değişiklik gösterir. Yeni doğmuş primat beslenmek için annesine bağımlıdır. Bu bağımlılık 2 aydan başlayıp bir yıla kadar devam eder. Anne primat yavruya hem süt verir hem de onu dış tehlikelere (yırtıcı hayvanlar ve grup içi rekabet ) karşı koruyup kollar. Primatların emzirme süreleri de türlerine göre farklı olup 2 aydan başlayıp 4 yıla kadar devam edebilir. Genellikle bir doğum da bir yavru doğar. Ortalama bir primat yaşamı boyunca 6 tane doğum yapabilir. Çoğu primat türünde baba primat anneye yardım eder. Bebeği taşır bakımını katkı sağlar. Bazı primat türlerinde ise kardeş primatlar yavruyu taşır ve bakımına yardımcı olur ve bazı türlerde ise gruplarında yer alan başka yetişkin primatlar yavruların bakımına, taşınmasına yardımcı olurlar. Ancak, yavrularla, yetişkinler arasındaki ilişkiler bulunulan rekabet ortamı nedeniyle her zaman dostça olmayabilir.
Genel olarak primatlar da yavrular uzun süre annelerine bağımlı yaşarlar ve geç olgunluğa erişirler.
Primatlar ve Evrim
Genel olarak değerlendirdiğimiz de ve primat hayatını araştırdığımızda gözümüze çarpan konulardan birisi de evrimdir. İnsanların da dahil olduğu primat takımının 55 milyon yıl önce ortaya çıktıkları düşünülmektedir. İlk primat benzeri memelilerin beyinlerinin küçük ve burunlarının uzun sivri yapıları olduğu düşünülüp şimdiki böcek yiyen gruba benzetilmektedirler.
Primatlar evrim sürecinde iki ana gruba ayrılmışlardır. Bunlar; Prosimiiler ve Antropoidler’ dir. Prosimiler kendi içlerinde altı alt gruba ayrılmışlar ve insanın da içine bulunduğu Hominidae grubu burada yer almaktadır.
Primatların davranışlarının ve vücut özelliklerinin bazılarının insan soyuna miras kaldığı düşünülmektedir. Yukarıda anlattığımız primatların iki ayak üzerinde durabilmeleri, yürürken kollarımızı sallamamız bu miraslardan bazıları olarak değerlendirilebilmektedir. İnsanların dâhil olduğu Hominidae ailesinin ise araştırmalara göre yapılan yorumlarda; zamanla gerçekleşen iklim değişiklikleri sonucu yaşanan besin kaynaklarının azalması ve ağaçlı bölgelerin seyrekleşmesi ile kendilerine besin kaynağı elde etmeye çalışan türler zamanla aşağılara inmiş ve yerde yaşamaya başlamalarıyla bu yeni soy oluşmuştur. Bu süreçte zor koşullarda yaşayan türler zekâlarını ve yemek bulmak, avlanmak için alet kullanımı insanlığa giden süreçte destek olmuştur.
Yavaş Loris Nycticebus cinsinin farklı bir türüdür.3 çeşit loris vardır bunlar; yavaş, ince ve cüce loristir. Lorisler sıcak, ova alanlarını tercih ederler.
Şempanzeler; bir insana en çok benzeyen ve en çok çalışan memeli maymun türüdür. İnsanlar ile yaklaşık olarak %98 genetik planını paylaşırlar.
Orangutanlar; rutubetli ve sık orman olan Borneo ve Sumatra adalarında yaşarlar. Erkekler ortalama 100, dişiler 90 kilo kadardır.
Goriller; insana DNA bazında çok benzeyen primat türüdür. Goriller nesli tükenmekte olan hayvan türü olup sadece Afrika kıtasında yer alan tropik ormanlarda yaşarlar.
Babunlar; Arabistan ve Afrika ‘da yaşayan beş maymun türünün en belirleyicisi olup, genellikle kurak savanlarda, kayalık bölgeler de ağaç üstlerinde veya yerde geniş gruplar halinde yaşarlar.