Orhun Yazıtları | Pakman World
1. Göktürk Devleti Avarları yenen Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Göktürkler ile beraber Türk adı siyasi bir kimlik kazanmıştır. Çin’in uyguladığı politikalar sonucu 50 sene sürecek bir Çin esaretine girmek zorunda kalmıştır.,
2. Göktürk Devleti Kutluk Devleti olarak da bilinmektedir. Kutluk Kağan 50 senelik Çin hakimiyetini bitirerek kutluk devletini kurmuştur. 38 harfli Göktürk Alfabesi ilk kez kullanılmıştır. Bu da Göktürklerin ulusçu bir devlet olduğunun kanıtıdır. Türklerin ilk yazılı eseri olan Orhun Kitabeleri de bu dönemde yazılmıştır.
İlteriş (il-devlet kuran) Kağan
İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı’nın kurucusudur. Bilge Kağan ve Kül Tigin’in babalarıdır. M.S. 681-693 yılları arasında hakanlık yapmıştır.
680 yılında Asena soyundan gelen Kutluk, akıl hocası Tonyukuk ile birlikte Çin’e isyan etti. M.S. 681 yılında “On yedi arkadaşı” ile birlikte Göktürk Kağanlığını yeniden kurmak için teşebbüse geçti. Kutluk az zamanda, Ötüken başkent olmak üzere, Kağanlığı örgütledi. İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı veya İkinci Göktürk Kağanlığı adlarıyla anılan bu devlete kurucusuna nispetle Kutluk Devleti de denildi. Çin hâkimiyetine girerek istiklâlini kaybetmiş olan, Çinlilerin egemenliğindeki Türkleri M.S. 682 yılında tekrar birleştirerek tek bayrak altında topladığı için Kutluk Kağan’a “İlteriş” adı verilmiştir.
Kardeşi Kapgan’ı şad ilan etti ve Veziri Tonyukuk’u diplomasi ve ordu işlerinin başına geçirdi. 682 yılından sonra, on yıl içinde, on yedisi Çin’e olmak üzere kırk yedi sefer tertip eden İlteriş Kutluk Kağan, yirmisine bizzât katıldı. Hepsinde başarılı olup, hiç yenilmediği rivayet edilir.
Ölünce yerine kardeşi Kapgan Kağan olmuştur.
Orhun Yazıtları (kitabeleri – anıtları – abideleri) / Köktürk Bengü Taşları
Üstte gök çökmedikçe, altta yer denizi devrilmedikçe ilini töreni kim bozabilir? Bilge Kağan
Orhun yazıtları Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından oluşur. Tonyukuk yazıtı Orhun vadisinde olmamakla birlikte bu yazıtlarla birlikte addedilir. “Türk” adının Türk Milletinin adının geçtiği ve Türklerin kendileri tarafından yazılmış ilk yazılı metinlerdir. Göktürkler (Köktürkler) tarafından Türklerin bilinen ilk alfabesi olan Orhun alfabesi ile yazılmış yapıtlardır. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları 1889 yılında Moğolistan’da Orhun Vadisi’nde bulunmuşlardır. Aralarında 1 km mesafe vardır. Yazıtlara “Orhun Yazıtları” denilmesinin sebebi bu yazıtların Orhun Nehri dolaylarında dikili olmasıdır. Yazıtlar II. Göktürk Kağanlığı’na aittir. Yazılış tarihleri MS. 8. yüzyılın başlarına dayanmaktadır. Yazıtlar 1893 yılında Danimarkalı dilbilimci Türkolog Wilhelm Ludwig Peter Thomsen tarafından, Rus Türkolog Vasili Radlof’un da yardımıyla çözülmüş ve aynı yılın 15 Aralık günü Danimarka Kraliyet Bilimler Akademisi’nde bilim dünyasına açıklanmıştır. İlk keşfedilen sözcük ise TENGRİ yani Tanrı.
Yazıtlarda bu abidelerin sonsuzluğa kadar kalması temennisi ile “Bengü Taşlar” denmiştir. Yazıtlardan Tonyukuk 730-731, Kül Tigin 732, Bilge Kağan 735 yılında yazılmışlardır. Yazıtların asılları Orhun vadisinde inşa edilen müzeye 2001 yılında taşınarak yerlerine replikaları konmuştur. Müzede Türklerin yaşamına ait bilgiler bulunmakta.
Orhun vadisiden 400 km uzaklıktadır. 730 – 731 yıllarında yazılıp dikilmiş olan Göktürk Yazıtlarının ilkidir. Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtının doğusunda yer alır. Yazıtı, Bilge Kağan dönemine kadar başkomutanlık ve vezirlik yapmış olan Tonyukuk dikmiştir. Metnin yazarı Tonyukuk’tur. Tonyukuk, bu yazıtında ilk 47 satırda İlteriş Kağan ile Kapgan Kağan’ın dönemlerinden bahsetmektedir. Daha sonraki satırlarda ise kendisinden bahsederek Göktürk tarihi hakkında önemli bilgiler vermektedir. Göktürkçe ile yazılmıştır, Türkçenin en eski örneklerinin başındadır.
Kül Tigin (Tekin) Yazıtı (Kitabesi)
Orhun Yazıtları olarak bilinen yazıtlardan biridir. Bilge Kağan tarafından ölen kardeşi Kül Tigin adına MS 732’de dikilen yazıttır. Bu yazıtta konuşan Bilge Kağan, yazan Bilge Kağan’ın yeğeni Yolluğ Tigin’dir. Yani Kül Tigin Kağan adına dikilmiştir. Kaplumbağa heykeli üzerine oturtulmuştur.
Göktürk Devleti’nin kuruluşu ve tarihi ile ilgili önemli bilgiler verir. Kendisinden önce ölen kardeşi Kül Tigin’in ölümünden çok etkilendiğini ve devlet yönetiminin hangi merkezden yapılması gerektiğini, Kül Tigin’in halkı için yaptıklarını övgüyle anlatılır. Atalarından İstemi Kağan ve Bumin Kağan’dan da bahseder. Onlardan sonra tahta çıkan yöneticilerin başarısızlıkları anlatılır. Ayrıca bu yazıtı uğrak yere diktiğini belirterek ulusuna bir takım mesajlar vermeyi amaçladığını söyler. Bu nedenle sözlerinin unutulmaması gerektiğini, yazıtın dikiliş amacının geleceğe yönelik olduğunu belirtir.
MS 735’de dikilmiştir. Bilge Kağan yazıtında konuşan Bilge Kağan, yazan yine Bilge Kağan’ın yeğeni Yolluğ Tigin’dir. Bazı bölümleri Kül Tigin Yazıtı’ndan aktarılmıştır. Ondan farklı olarak Kül Tigin’in ölümünden sonraki olayları da anlatmıştır. Küi Tigin yazıtına göre daha fazla tahrip olmuştur.
Yazıtın batı yüzünde Çince bir yazı ile Köktürkçe bir satır bulunmaktadır. Diğer yüzdeki yazıtlar ise tamamen Köktürkçedir. Yazılar sağdan sola doğru, yukarıdan aşağıya doğru yazılmıştır. Bu yönlere bakan yüzler dışında iki yüz arasında – kuzeydoğu, güneydoğu ve güneybatı yönlerinde – ise üçer beşer cümleden oluşan metinler yer almaktadır.
Kül Tigin Yazıtı ve Bilge Kağan Yazıtı arasındaki uzaklık yaklaşık olarak bir kilometredir. Yazıtlar runik Köktürk yazısı ile yazılmıştır.
Orhun Yazıtlarının Özellikleri;
Konuyla ilgili olarak Eski Türklerin mezar taşları, yazıtları olan balbal, bengü taş, taş babaları ile ilgili yazımızı okumak için lütfen tıklayın.