E-kütüphane: Gereksinimlerden ortaya çıkan doğal sonuç | Gri Sayfalar
Yazar: Kaan Karadeniz · Yayımlanmış 14 Ocak 2014 · Güncellendi 27 Temmuz 2017
Bilgiye erişim açısından elektronik kütüphaneler (e-kütüphane) veya dijital kütüphaneler her geçen gün daha önemli bir kavram haline dönüşmektedirler. Kütüphanelerin toplumsal gelişim ve ilerleme açısından ne kadar önemli olduklarını kime sorsanız bilirler. Kütüphaneler günümüzdeki teknolojik gelişmelerin hızına yetişebilecek konumda değiller ve bana göre hiçbir zaman yetişemeyecekler.
Teknolojinin biraz dikta etmesi ve İnternet gibi yeni bir iletişim aracının ortaya çıkması ile kütüphaneler ellerinde bulundukları bilgi kaynaklarını bu yeni iletişim aracı üzerinden sunma gereği duymaya başladılar. Bu doğal bir sonuç olarak ortaya çıktı ve şu an doğal bir süreç olarak gelişimini sürdürmektedir. Kütüphanelerin bu arzularını yavaş yavaş karşılamaya çalışmaları sonucunda ise e-kütüphane, elektronik kütüphane veya dijital kütüphane kavramı oluşmuştur.
Kütüphanelerden bazıları kendi sahip olduğu bilgi kaynaklarını dijital ortama aktararak birebir e-kütüphane oluşturma yoluna giderken; bazısı bilgi kaynaklarının bir bölümünü dijital ortamda yayınlama tercihini yapmaktadır. Bu tutum kütüphanenin konum ve türüne göre değişiklik gösterebilecek bir politikadır. Örnek verilmek gerekirse, bir araştırma kütüphanesi elinde bulunan bilgi kaynaklarını dijital ortama aktararak e-kütüphane oluşturmayı tercih edebilir. Ancak bir halk kütüphanesinin aynı tercihi yapma olasılığı hem düşük hem de mevcut şartlar dahilinde gereksizdir.
E-Kütüphane Neden Gereksinim Haline Dönüşmüştür?
Her geçen gün İnternet kullanan birey sayısında artış olması başlıca sebeplerden birisidir. Artık bireylerin temel ihtiyaçlarının arasına hareketlilik (mobility) kavramı dahil olmuştur. Bireyler ihtiyaç duydukları bilgi kaynaklarına erişimde hızı ve kolaylığı ön plana çıkarmaktadır.
İnternet ortamında çeşitli platformlar, servisler veya ağlar üzerinden yayınlanan bilgilerin birçoğunun onaysız bilgiler içermesi doğru bilgiye olan gereksinimi perçinlemiştir. Geçmişte insanlar nasıl araştırdıkları bir konu üzerine fiziksel kütüphanelerde saatlerini harcıyorlarsa artık bulundukları yerden o kütüphaneye erişip araştırmalarını yapma ihtiyacı duyuyorlar.
Ek olarak kütüphanelerin amaçları artık bu gereksinim ile çakışmaya başlamaktadır. Fiziksel olarak üretilen bilgi kaynaklarının yanı sıra dijital ortamda üretilen bilgi kaynaklarında ciddi artışlar söz konusudur. Hal böyle olunca bilgi kaynaklarını toplama ve uygun bir biçimde topluma sunma amacına sahip kütüphaneler e-kütüphane çalışmalarını başlatmak zorunda kalmışlardır.
Kısacası kütüphanelerin bilgi kaynakları açısından toplumun ihtiyaçlarına karşılık verebilme zorunluluğu e-kütüphaneyi gereksinim haline dönüştürmüştür.
E-kütüphanenin avantajları nelerdir?
Kütüphanelerin e-kütüphane gereksinimlere cevap vermesi aslında e-kütüphanenin avantajlarını ve faydalarını açığa çıkarmaktadır. Bu avantajlar elbette bazı dezavantajları beraberinde getirebilmektedir.
Bu dezavantajlardan en önemlisi “E-kütüphaneler fiziksel kütüphaneleri ortadan kaldırır mı?” tarzı bir tartışma başlığının açılıp içinin doldurmaya çalışılmasıdır. Bu tartışmanın bir sonu yoktur ancak kütüphanelerin ülkenin kültürel miraslarını koruyan kollarının bulunması ve buna ek olarak her kütüphane kaynağının dijitalleştirilebilir nitelikte olmaması her zaman akıllarda tutulmalıdır.
E-kütüphanelerde fiziksel sınırlamalar yoktur. Bu yüzden dünyanın herhangi bir yerinden söz konusu kütüphaneye erişim sağlanabilir. Tabi bunun için internet bağlantısı ve erişim sağlayabilmek için elverişli bir teknolojik cihaz gereklidir.
E-kütüphaneler bilgiye ve bilgi kaynaklarına erişimde zaman faktörünü ortadan kaldırırlar. Günün herhangi bir vakti kütüphanede araştırma yapabilirsiniz.
Fiziksel kütüphanelerde bir bilgi kaynağı bir kullanıcıya verilmişse, kopyası olmaması durumunda bir başka kullanıcı ilgili bilgi kaynağının kütüphaneye geri teslim edilmesini beklemek durumundadır. Ancak e-kütüphanelerde bir bilgi kaynağı aynı anda birden fazla kişi tarafından erişilebilir.
Fiziksel kütüphanelerde araştırdığınız bir konu için edindiğiniz fiziksel bilgi kaynağına baştan aşağı göz atmak zorunda kalabilirsiniz. Bu kullanıcının araştırmasını tamamlaması için gerekli süreyi uzatır. E-kütüphanelerde ise dijital bilgi kaynağı kullanılacağı için belirli anahtar kelimelerin aranması ve taranması elektronik cihazlar üzerinden daha kolay olabilmektedir.
Fiziksel bilgi kaynağı üzerinde araştırma yapıyorsanız ertesi gün aynı fiziksel materyali kullanamayabilir veya kütüphaneye gidemeyebilirsiniz. E-kütüphanede ise araştırmanıza kaldığınız yerden devam edebilme şansınız vardır. En azından elektronik cihaz bozulmadığı sürece. Hatta bu etkiyi ortadan kaldırmak için bulut teknolojisinden yararlanarak araştırmanın kullanılan üyelik üzerinden sürdürülebilmesini sağlayan e-kütüphanelerde bulunur. Böylece aynı araştırmayı devam ettirmek için bir elektronik cihaza mahkum kalmazsınız.
Dijital bilgi kaynaklarının depolanması fiziksel bilgi kaynaklarına göre çok daha kolaydır. Fiziksel bilgi kaynaklarının saklanması için çok daha fazla yer gereklidir. Bu yüzden çok büyük kütüphanelerde fiziksel materyallerin kullanıcılar tarafından istenmesi, bulunması ve kullanıcıya teslim edilmesi süresi bazen çok uzun olabilir.
E-kütüphanenin dezavantajları nelerdir?
E-kütüphanelerin fiziksel kütüphanelere göre avantajları olduğu kadar dezavantajları da vardır. Bu dezavantajların en başında dijitalleştirme konusu yer almaktadır.
Dijitalleştirme işlemi başlı başına bir profesyonellik, bir yetkinlik gerektirdiği için bunun daha önceden kütüphanelerde çalışacak kişilere eğitiminin verilmesi gerekmektedir. Çünkü fiziksel bilgi kaynaklarını dijital ortama aktarıp e-kütüphanede yayınlayabilmek için bilgi kaynağının dijitalleştirilmesi gerekir. Bu anlamda fiziksel bilgi kaynaklarının çok eski olması veya zarar görebilecek fiziksel yapıya sahip olması farklı bir takım işlemlerin yapılmasını gerektirir. Eğer kütüphanenizde çalışan kişilerin bu konuda yetkinlikleri yoksa fiziksel bilgi kaynağına zarar verebilirler.
İnternet bağlantısının olmadığı durumlarda e-kütüphaneler erişilebilir değillerdir. Bu yüzden kısmi erişim sıkıntıları yaşanabilir veya uygun altyapı olmadığı zaman yapılandırma sorunları ortaya çıkabilir. E-kütüphaneyi oluşturmakla işin bitmediği, bunun yönetiminin çok farklı yetkinlikler gerektirdiği unutulmamalıdır.
Lisans ve telif önemli bir konu başlığıdır. Lisans süresi dolan veya telif dışı olan bilgi kaynakları için bu konu büyük bir problem değildir. Ancak kütüphanede yer alan eserlerden lisansı hala sürenleri dijital ortama aktarmak kütüphane için büyük bir sıkıntıdır. Bu sıkıntıyı aşabilmek için son dönemlerde yayıncılar (özellikle yabancı yayıncılar) yayınladıkları kitapların bir de e-kitap versiyonlarını yayınlamaktadır.
Tüm bu avantaj ve dezavantajları çeşitlendirebilirsiniz ancak öne çıkan başlıklar bu şekildedir. Önümüzdeki yıllar tıpkı elektronik yayıncılıkta olduğu gibi e-kütüphane konusunda gelişmelerin daha fazla hız kazanacağı yıllar olacaktır.
Yazar: Kaan Karadeniz · Published 22 Şubat 2017 · Last modified 27 Temmuz 2017
Yazar: Kaan Karadeniz · Published 06 Aralık 2014 · Last modified 27 Temmuz 2017
Yazar: Kaan Karadeniz · Published 25 Mayıs 2017 · Last modified 27 Temmuz 2017