Kaffed - Beşinci Ders
Anasayfa Kültür / Sanat Adığece Dersi Beşinci Ders
В - в Türkçe v harfi ile aynı sestir vı diye okunur.
Вы вэ ва во ву ви ув ив
Bu sesin girdiği sözcükler genellikle hal değişimi, pişme,
karıştırma ile ilgili sözcüklerdir.
Вэн- (Tarlayı) sürmek, pişmek
Гузэвэн- Sıkıntı çekmek, telaşlanmak
Щхьэрывэн- Gevezelik yapmak, bir şeyleri karıştırarak konuşmak
К -к Türkçedeki ince k sesi ile aynıdır kı diye okunur.
Ку -ку Dudaklar u sesi çıkaracak gibi yapılarak k sesi verilir yani k ve u sesi birbirine ulanarak çıkarılır.
Ку куэ куа куи куу
Куэбжэ- Avlu kapısı
Куэд- Yeterli, çok
Кусэ- Düzgün sıra
Ц -ц Türkçedeki t ve s harflerinin birbirine ulanmış sesidir tsı diye okunur.
Цы цэ ца ци ций цей
Цы - Kıl, yün
Цей - Keçe
Щхьэц - Saç
Нэбжьыц - Kirpik
Мэлыц - Koyun yünü
Бжэныц - Keçi kılı
Хьэцыбанэ - Kuşburnu(bitki)
Цыжьбанэ - Kirpi
Бацэ - Yün doku
Ч - ч Türkçedeki ç sesi ile aynıdır çı diye okunur.
Гуэч- Ayrılmaktan emir
Л - л Türkçedeki L sesi ile aynıdır lı diye okunur.
Лы лэ ла лу
Лы - Et
Лэ - Boyamaktan emir
Ла - Boyanmış olan
Лэн - Boyamak
Şimdiki zaman olumlu özel bildirimi dışındaki tüm söylemlerde şahıs eklerinin nasıl eklemlendiğini görmeğe çalışalım.
Avlumuzun kapısını ben boyuyorum.
Ди куэбжэр сэ солэ.
Ди куэбжэр уэ болэ
Ди куэбжэр абы иелэ
Ди куэбжэр дэ долэ
Ди куэбжэр фэ фолэ
Ди куэбжэр абыхэм ялэ
Resimleri ben boyuyor muyum?
Сурэтхэр сэ злэрэ?
Сурэтхэр уэ блэрэ?
Сурэтхэр абы илэрэ?
Сурэтхэр дэ длэрэ?
Сурэтхэр фэ влэрэ?
Сурэтхэр абыхэм ялэрэ?
Kapıyı ben boyadım.
Бжэр сэ злащ.
Бжэр уэ блащ.
Бжэр абы илащ.
Бжэр дэ длащ.
Бжэр фэ влащ.
Бжэр абыхэм ялащ.
Resimleri ben boyadım mı?
Сурэтхэр сэ зла?
Сурэтхэр уэ бла?
Сурэтхэр абы ила?
Сурэтхэр дэ дла?
Сурэтхэр фэ вла?
Сурэтхэр абыхэм яла?
Burada şahıs ekleri ben sen o gibi zamirlerin günlük konuşmalarda söylenmediğini illa belirtilmesi gerekiyorsa yani benlik öne çıkarılmayacaksa söylenmediğini bilelim. Cümle yapılarının kavranması bakımından verilmesi gereği nedeniyle birlikte verildiğini düşünelim.
Avlumuzun kapısını ben boyayayım mı?
Ди куэбжэр сэ злэн ?
Ди куэбжэр уэ блэн?
Ди куэбжэр абы илэн?
Ди куэбжэр дэ длэн?
Ди куэбжэр фэ влэн?
Ди куэбжэр абыхэм ялэн?
Kapıyı ben boyarım.
Бжэр сэ злэнщ.
Бжэр уэ блэнщ.
Бжэр абы илэнщ.
Бжэр дэ длэнщ.
Бжэр фэ влэнщ.
Бжэр абыхэм ялэнщ.
Си lупэхэр злэнущ.
Уи lупэхэр блэнущ.
И lупэхэр илэнущ.
Ди lупэхэр длэнущ.
Фи lупэхэр влэнущ.
Я lупэхэр ялэнущ.
Tırnaklarımı boyayaca mıyım?
Си lэбжьанэхэр злэну?
уи lэбжьанэхэр блэну?
И lэбжьанэхэр илэну?
Ди lэбжьанэхэр длэну?
Фи lэбжьанэхэр влэну?
Я lэбжьанэхэр ялэну?
Bitmiş zaman olarak: Soruların vurgu ile yapıldığını görün.
Kapıyı boyamış mıydım?( Vurgu ile )
Бжэр злат ?
Kapıyı boyayacak mıydım? ( Vurgu ile )
Куэбжэр хэт ила? ---Avlu kapısını kim boyadı?
Сэ злащ. --------Ben boyadım.
Ди куэбжэр Динэрэ сэрэ длащ.--Avlu kapımızı Dine ile ben boyadık.
Куэбжэр хэт илэрэ? -----Avlu kapısını kim boyuyor?
Дэ долэ. ----------Biz boyuyoruz.
Умар хьэсэр иевэ. -----Ömer tarlayı sürüyor.
Абы хьэсэр исэнущ. ----- O tarlayı ekecek.
Гуэдз жылэ трисэнущ.----Buğday tohumu ekecek.
Уи адэр дэнэ щыlэ? ----------Baban nerede?
Хьэсэм щолажьэ. ---------- Tarlada çalışıyor.
De çalışmak de olmak, de etmek de eylemek gibi anlamların fiil ön ekleri ile belirtildiğini hatırlayalım. - de nin eklemleneceği isim м halinde olur. Özel isimlerin eki düşer.
Ben bahçede çalışıyorum.
Сэ хадэм сыщолажьэ.
Уэ хьэсэм ущолажьэ.
Ар фабрикэм щолажьэ.
Дэ Анкара дыщолажьэ.
Фэ Истанбул фыщолажьэ.
Ахэр Мыекъуапэ щолажьэхэ.
Сэ кlыщым сыщылэжьащ.
Уэ хасэм ущылэжьащ.
Ар хадэм щылэжьащ.
Дэ унэм дыщылэжьащ.
Фэ жузым хадэм фыщылэжьащ.
Ахэр еджап!эм щылэжьахэщ.
Ахьмэд дэнэ щылажьэрэ?
Сошхэ. -Ben yeme eğlemini gerçekleştiriyorum. Konu bahsi ben ve yaptığım.
Сыщошхэ. --(bilinen yerde) De yiyorum.
Унэм сыщошхэ. --Evde yiyorum.
Сошх. ---Bir şey yiyorum.( Konu bahsi benim yediğimdir.)
Щызошх. ---Bir şeyi (Bilinen yer) de yiyorum.
Унэм щызошх. ---Bir şeyi evde yiyorum.
Мыlэрысэр унэм щызошх. --- Elmayı evde yiyorum.
Yemek bir şey yemek, yıkamak bir şey yıkamak, yazmak bir şey yazmak farklılıklarını görmeğe çalışalım.
Шхэн - шхын, тхьэщlэн -- тхьэщlын, тхэн -- тхын
Мыlэрысэр унэм щызошх.
о- şimdiki zamanda.
шх- Bir şey yeme fiil kökü.
Bir şeyi ben belirtilen veya bilinen yerde yiyorum.
Мыlэрысэр сэ хадэм щызошх.
Мыlэрысэр уэ хадэм щыбошх.
Мыlэрысэр абы хадэм щешх.
Мыlэрысэр дэ хадэм щыдошх
Мыlэрысэр фэ хадэм щывошх.
Мыlэрысэр абыхэм хадэм щашх
Мыlэрысэр сэ унэм щы - с - шх - а - щ.
Мыlэрысэр уэ унэм щы - п - шх - а - щ.
Мыlэрысэр абы унэм щ - и - шх - а - щ.
Мыlэрысэр дэ унэм щы - т - шх - а - щ.
Мыlэрысэр фэ унэм щы - ф - шх - а - щ.
Мыlэрысэр абыхэм унэм щ - а - шх - а - щ.
Fiildeki çekimde şahıs eklerini açıkça görebiliriz.Anlamsız ı harflerinin sessizler arasına geldiğini sesli gelince ı sesinin düştüğünü de görebiliriz.
шх-birşey yeme fiil kökü
а- sıfatlaştırma eki( yani yemiş olan durumuna getiriyor.).
щ- Şu anki durum. Yani yenmiş halde
Yani belirtilen yerde belirtilen şey yenmiş durumdadır.
Мыlэрысэр сэ сшхащ.
Мыlэрысэр уэ пшхащ.
Мыlэрысэр абы ишхащ.
Мыlэрысэр дэ тшхащ.
Мыlэрысэр фэ фшхащ .
Мыlэрысэр абыхэм яшхащ . --- я -иа ile aynı olduğunu görebiliriz.
Bu durumda şahıs ve zaman eklerini biraz daha açıklıkla farkedebiliriz.
Щ щ - Bu harf ön ek olarak yaparken ederken eylerken anlamlarında da kullanılır.
Сэ сыщылажьэм- ben çalışırken
Уэ ущытхэм- sen yazı yazarken
Ар щышхэм-o yemek yerken
Бжэр щыдлэм- biz kapıyı boyarken
Мыlэрысэр щысхьым- ben elmayı götürürken
Хьэсэр щызвэм- ben tarlayı sürerken
Усэ щыстхым - ben şiir yazarken
Dili işlek hale getiren ön ekler ve son eklerdir. Bu ekleri ve nasıl işlediklerini sırası
Шэн- Bir şeyi beraberinde götürmek
Хьын-Bir şeyi taşıyarak götürmek
Ж - Bir şeyi çıkış noktasına döndürme veya tekrarlama son eki
Уи адэр унэм шэж.- Babanı eve götür.(evine)
уи мы1эрысэр унэм хьыж- Elmanı eve götür.(evine)
Dineyi eve götürdüm. ( Eve dönüş yaptırdım şekli ile düşünülebilir.)
Динэ унэм сшэжащ.
Мазэ унэм пшэжащ.
Мазэ унэм ишэжащ.
Данэ унэм тшэжащ.
Данэ унэм фшэжащ.
Динэ унэм яшэжащ.
Şiiri (tekrar) yazıyorum
Усэр сотхыж .
Усэр дотхыж .
Elmayı eve (evime) götüreceğim
Мыlэрысэр унэм схьыжынущ.
Матэхэр унэм пхьыжынущ.
lэнэр унэм ихьыжынущ.
lэнэхэр унэм тхьыжынущ.
Матэхэр унэм фхьыжынущ.
Мыlэрысэхэр унэм яхьыжынущ.
Ф ф- Yapabilme edebilme eyleyebilme son eki.
Зы махуэм зы усэ сотхыф.
Зы махуэм зы мыlэрысэ сошхыф.
Зы махуэм уситl птхыфын?
Мы мыlэрысэр унэм пхьыфын?
--- Зы махуэ умышхэу ущытыфын?
Olumsuz emir bildirimleri şahıs eki ile fiil arasına мыgetirilerek yapılır.
Умышх -------Onu yeme.
Псы уемыфэ. ----Su içme.
Мыlэрысэ умышх. ---Elma yeme.
Мыlэрысэхэр унэм умыхь. ---- Elmaları eve götürme.
Танэр хадэм фымышэ. -----Danayı bahçeye götürmeyin.
Мыlэрысэр хадэм щомышх.-- Elmayı bahçede yeme.
Унэм щышх. ---------Evde ye.
Bu kategoriden diğerleri: « Dördüncü Ders	Altıncı Ders »