Bu acip asrın hayat-ı dünyeviyeyi ağırlaştırması ve yaşamak şeraitini ağırlatması ve çok etmesi ve hâcât-ı gayr-ı zaruriyeyi görenekle, tiryaki ve müptelâ etmekle hâcât-ı zaruriye derecesine getirmesiyle hayatı ve yaşamayı, herkesin her vakitte en büyük maksat ve gayesi yapmıştır. Onunla hayat-ı diniye ve ebediye ve uhreviyeye karşı ya set çeker, veya ikinci, üçüncü derecede bırakır. Bu hatâsının cezası olarak öyle dehşetli bir tokat yedi ki, dünyayı başına cehennem eyledi.
Ben gördüm ki, ehl-i diyanet, belki de ehl-i takvâ bir kısım zâtlar bizimle gayet ciddî alakadarlık peyda ettiler. O bir iki zâtta gördüm ki, diyaneti ister ve yapmasını sever, tâ ki hayat-ı dünyeviyesinde muvaffak olabilsin, işi rastgelsin. Hattâ tarikatı, keşf ve keramet için ister. Demek âhiret arzusunu ve dinî vezâifin uhrevî meyvelerini dünya hayatına bir dirsek, bir basamak gibi yapıyor. Bilmiyor ki, saadet-i uhreviye gibi saadet-i dünyeviyeye dahi medar olan hakaik-i diniyenin fevâid-i dünyeviyesi, yalnız müreccih (tercih edici) ve teşvik edici derecesinde olabilir. Eğer illet derecesine çıksa ve o amel-i hayrın yapmasına sebep o fâide olsa, o ameli iptal eder; lâakal ihlâsı kırılır, sevabı kaçar.
Evet 1 يَسْتَحِبُّونَ الْحَيٰوةَ الدُّنْيَا عَلَى اْلاٰخِرَةِ işaretiyle, bu asır hayat-ı dünyeviyeyi hayat-ı uhreviyeye, ehl-i İslâma da bilerek, severek tercih ettirdi. Hem bin üç yüz otuz dört (1334) tarihinden başlayıp, öyle bir rejim ehl-i İslâm içine de sokuldu. Evet 2 عَلَى اْلاٰخِرَةِ cifir ve ebced hesabıyla bin üç yüz otuz üç (1333) veya dört ederek, aynı vakitte, eski Harb-i Umumîde İslâmiyet düşmanları galebe çalmakla, muahede şartlarını, dünyayı dine tercih rejimi mebdeine tevafuk ediyor. İki üç sene sonra bilfiil neticeleri görüldü.
Lügatler Dipnotlar Tüm Kitaplar Kastamonu Lâhikası ( 74 )
heyet-i mecmua : hepsinin beraber olması; bir arada bulunması
İhtiyarlar Lem’ası : Lem’alar adlı eserde yer alan Yirmi Altıncı Lem’a
İsm-i Hayy : Allah’ın gerçek hayat sahibi olduğu ve her canlıya hayat verdiğini bildiren ismi
lâhika : ilâve mektup
muahede : karşılıklı antlaşma
mukaddeme-i haşriye : Onuncu Söz olan haşir risalesinin girişi, başlangıcı
nass-ı hadis : hadisin ifade ve kesin hükmü
saded : asıl konu, mevzu
şiddet-i soğuk : şiddetli soğuk
amel-i hayr : hayır işi
asr : yüz yıl
ehl-i takvâ : takvâ sahipleri; Allah’tan korkup emir ve yasaklarına titizlikle uyanlar
fevâid-i dünyeviye : dünyanın faydaları, menfaatleri
hâcât-ı gayr-ı zarûriye : zarûrî ve mecbûrî olmayan ihtiyaçlar
hâcât-i zaruriye : zorunlu ihtiyaçlar
hakaik-i diniye : dinî hakikatler, gerçekler
hayat-ı diniye ve ebediye ve uhreviye : ebedî hayat , dinî hayat ve âhiret hayatı
muvazene : ölçü, tartı
peyda etmek : oluşturmak, göstermek
1 : “Onlar dünya hayatını seve seve âhirete tercih ederler.” İbrahim Sûresi, 14:3.
2 : “…Âhirete…” İbrahim Sûresi, 14:3.