BÖLÜM SULU YANGIN SÖNDÜRME TES SATI. yan c madde kullan lan yerler, plastik, plastik köpük ve benzeri madde üretim yerleri ile boyahaneler.
Download "BÖLÜM 10 10. SULU YANGIN SÖNDÜRME TES SATI. yan c madde kullan lan yerler, plastik, plastik köpük ve benzeri madde üretim yerleri ile boyahaneler."
1 BÖLÜM SULU YANGIN SÖNDÜRME TES SATI G R fi Binalarda mekanik yang n tesisat denildi inde söndürme sistemleri, duman tahliye sistemleri ve bas nçland rma sistemleri söz konusu olur. Söndürme sistemleri ise, sulu söndürme, gazl söndürme, köpüklü söndürme ve kimyasal kuru tozlu söndürme sistemleri olarak grupland r labilir. Kuflkusuz sulu söndürme sistemleri en çok uygulanan ve kullan m alan en genifl olan söndürme sistemidir. Sulu yang n söndürme sistemleri; a) yang n dolaplar, b) sprinkler sistemi, c) hidrant sistemi ve d) itfaiye ba lant hatlar ndan oluflur. Bunlara suyu sa layan pompa dairesi ve su deposu söndürme sistemi tasar mda öncelikle ele al n r. Bu bölümde k saca, su deposu, yang n pompas ve pompa istasyonu, yang n dolaplar, sprinkler sistemleri, hidrant sistemi ve itfaiye ba lant s ndan söz edilecektir. Sistemlerin dizayn nda öncelikle tehlike s n f gözönüne al n r. Bina veya bir bölümünün tehlike s n f, binan n özelliklerine ve binada yürütülen ifllem ve operasyonlar n niteli ine ba l olarak saptan r. E er bir binan n çeflitli bölümlerinde de iflik tehlike s n flar na sahip maddeler bulunuyorsa, en yüksek tehlike s n fland rmas na göre uygulama yap l r. Bina veya bir bölümünün tehlike s n fland rmas afla da tan mlanan flekilde düflük, orta ve yüksek olarak grupland r l r. Düflük Tehlike. Düflük tehlike, bünyesinde kendi kendine yay lan bir yang n n oluflmas na imkan vermeyecek flekilde düflük yanabilirli e sahip malzemelerden oluflur. Konutlar, ibadethaneler, hastaneler, okullar, kütüphaneler, müzeler, ofisler, restoran oturma alanlar, tiyatro, oditoryum ve benzeri yerler. Orta Tehlike. Orta tehlike, orta h zla ve önemli miktarda duman ç kararak yanma olas l bulunan malzemelerden oluflur. Otopark, f r n, çamafl rhane, restoran servis alanlar, kuru temizlemeci, deri üretimi, ticarethaneler, ka t üretimi, postane, yay n evi, matbaa, otomobil tamirhaneleri, tekstil üretimi, lastik üretimi, marangozhane ve benzeri yerler. Yüksek Tehlike. Yüksek tehlike, çok h zl olarak yanma olas l bulunan veya patlama tehlikesi bulunan malzemelerden oluflur. Uçak hangarlar, yan c s v ve gazlar n üretildi i, depoland ve da t ld yerler, tutuflma s cakl 38 C dan düflük yan c madde kullan lan yerler, plastik, plastik köpük ve benzeri madde üretim yerleri ile boyahaneler SU DEPOLARI VE YANGIN POMPALARI Bir iflletmenin su ihtiyac, esas olarak normal su ihtiyac ve yang n söndürmede kullan lacak su ihtiyac olarak iki amaca uygun flekilde tasarlan r. Bu amaçla, önce söz konusu iflletmenin çeflitli çal flma aflamalar nda ihtiyaç duyaca maksimum su miktarlar belirlenir, ard ndan yang n söndürme sistemleri için gerekli miktar ilave edilerek, genel su deposunun kapasitesi hesaplan r. Genel olarak su deposunu besleyen, birbirinden ba ms z iki ayr su kayna olmas tercih edilir. Yang n söndürme sistemleri için kabul edilebilir ve güvenilir su kaynaklar ; a) bas nç ve debinin yeterli oldu u yerel flehir suyu flebekesi, b) yeterli büyüklükte su deposu ve bununla irtibatl otomatik yang n pompalar ve c) bas nçl su depolar olarak s ralanabilir. Duruma göre, bunlardan biri veya birkaç yang n devresinde kullan labilir. Bu kaynaklardan en az birisi di er kaynaklar devreye girene kadar yeterli miktarda suyu karfl lamal d r. E er flehir flebekesi ile ayn anda baflka bir kaynak ile de ba lant yap l yorsa, flehir suyunun olabilecek kirlenmesine karfl önlem al nmal d r Su Deposu Kapasitesi Su deposu sadece sulu söndürme sistemleri için kullan lmayacaksa, yang n rezervi olarak ayr lm fl bölümleri baflka amaçlar için kullan lmamal, ayr lan su sadece söndürme sistemlerine hizmet verecek flekilde düzenlenmelidir. Yap da sulu söndürme sistemi olarak sadece yang n dolaplar sistemi mevcut ise su kapasitesi en az 200 litre debiyi 60 dakika süre ile karfl layacak flekilde olmal ve 12 m 3 den küçük olmamal d r. Yap da sprinkler sistemi bulunmas durumunda, su deposu kapasitesi yap n n risk s n f na ba l olarak en az Tablo 10.1 de belirtilen süreyi sa layacak kapasitede seçilecektir. Sprinkler söndürme sistemi yan nda, yap içi yang n dolaplar ve yap d fl hidrant sistemi mevcut ise bu durumda sprinkler söndürme suyu debisine Tablo 10.2 de belirtilen de erler ilave edilerek su depo kapasitesi belirlenmelidir.
2 Debi (l/dak) Süre (dak) Düflük tehlike s n f Orta tehlike s n f Yüksek tehlike s n f Hidrolik hesaplar ile belirlenir. Yüksek binalar Hidrolik hesaplar ile belirlenir. Tablo 10.1 / SPR NKLER SÖNDÜRME S STEMLER Ç N SU HT YACI Yang n Dolab Hidrant Debisi Süre Debisi (l/dak) (l/dak) (dak) Düflük tehlike s n f Orta tehlike s n f Yüksek tehlike s n f Tablo 10.2 / YANGIN DOLAPLARI Ç N LAVE ED LECEK SU HT YAÇLARI Sulu söndürme sistemleri (sprinkler sistemi,yang n dolaplar ve hidrant sistemi) için yap lm fl hidrolik hesaplar neticesinde bulunan bas nç ve debi de erleri, merkezi veya flehir flebekeleri taraf ndan karfl lanam yorsa; yang n pompa istasyonu ve deposu oluflturulmal d r. Yüksek yap larda ve cephe geniflli i 75 m yi aflan yap larda, itfaiyenin sisteme d flar dan su basabilmesi için sulu yang n söndürme sistemlerine itfaiye ba lant s yap lmal d r. Sistemde bir çek valf bulunmal ve çek valf ile itfaiye ba lant s aras ndaki borulardaki suyun otomatik olarak boflalmas n sa layacak elemanlar olmal d r Yang n Pompalar ve Pompa stasyonu Yang n Pompalar ; sulu söndürme sistemlerine bas nçl su sa layan, anma debi ve anma bas nç de eri ile ifade edilen pompalard r. Pompalar, kapal vana (s f r debi) basma yüksekli i anma basma yüksekli i de erinin en fazla %140 kadar olmal ve %150 debideki basma yüksekli i, anma basma yüksekli inin %65 inden daha küçük olmamal d r. Bu tür pompalar, istenen bas nç de erini karfl lamak kofluluyla, anma debi de erlerinin %130 u kapasitedeki sistem talepleri için kullan labilir. Sistemde bir pompa kullan lmas halinde ayn kapasitede yedek pompa olmal d r. Birden fazla pompa olmas halinde, toplam kapasitenin en az %50 si yedeklenmek flart yla, yeterli say da yedek pompa kullan lacakt r. Pompan n çevrilmesi elektrik motoru yan s ra içten yanmal motorlar veya türbinler vb ile olabilir. Yang n pompalar n, otomatik hava boflaltma valf, sirkülasyon rahatlama valf gibi yard mc elemanlar bulunmal d r. Yedek diezel pompa kullan lmad takdirde yang n pompalar n n enerji beslemesi güvenilir kaynaktan sa lanarak, yap n n genel elektrik sisteminden ba ms z beslenecektir. Her pompan n ayr bir kumanda panosu olmal d r. Pano kilitli olmal d r. Elektrik kumanda panosu, faz hatas, faz s ras hatas, kumanda faz hatas, bilgi fl klar yla donat lmal d r. Açma kapama flalterine pano kilidi aç lmadan eriflilememelidir. Her pompan n ayr bir kumanda bas nç anahtar olmal d r. Bas nç anahtarlar, kumanda panosunun içine yerlefltirilmifl, su bas nc n boru ba lant s yla hisseden, su darbelerine karfl korumal, alt ve üst de erleri ayr -ayr ve ba ms z olarak ayarlanabilir ve ayarland ktan sonra kilitlenebilir olmal d r. Pompa kontrolü bas nç kumandal tam (otomatik baflla-otomatik dur) veya yar otomatik (otomatik baflla-elle dur) olabilir. Pompa odas veya pompa istasyonunda +4 C üzerinde s cakl n sürekli sa lanabilmesi için uygun gereçler sa lanacakt r. Pompa istasyonunda, servis, muayene ve ayar gerektiren cihazlar n çal flma alan etraf nda acil ayd nlatma sa lanacakt r. Zemin yeterli bir drenaj için e imli olarak haz rlanarak; pompa, sürücü, kontrol panosu v.s gibi kritik cihazlardan suyun uzaklaflt r lmas sa lanacakt r. Yang n pompalar n n basma yüksekli i afla dakilerin cebirsel toplam olarak hesaplan r: - Hizmet verilen zon veya sistemin üst noktas nda gerek duyulan bas nç de eri (mss olarak) - Pompadan en yüksekteki hortum vanas na kadar olan yükseklik (m) - Pompa ile en yüksekteki hortum vanas aras ndaki sürtünme kayb. Bu yükseklikler toplam ndan; minimum emre amade emme bas nç ç kart l r. Tek zonlu bir sistemde bas nç sürtünme kayb hesaplan rken, bina giriflindeki ba lant dan ve/veya yang n ara borusundan; çat daki manifoldu besleyen en üstteki hortum vanas na kadar; tüm debinin geçti i varsay lmal d r. Çok zonlu bir sistemde afla daki zonda ortaya ç kan bas nç kayb n hesaplarken, giriflteki ba lant borusundan, üstte ikiye ayr lan kolonlardan ve ara kattaki ba lant borusundan tüm debinin geçti i varsay l r. ki zonlu bir sistemde üst zondaki bas nç kayb, tek zonlu bir sisteminki gibi hesaplan r. kiden fazla zon bulunan sistemlerde, üst zondaki 412
3 bas nç kayb tek zonlu bir sistemlerdeki gibi alt zonlardaki bas nç kayb ise iki zonlu bir sistemin alt zonundaki gibi hesaplan r. Emniyet vanas n n ayarlanmas için ve gerekli pompa gövde bas nc n hesaplamak için, pompa dururken üzerindeki yüksekli e (ak fls z durumdaki yükseklik olup; pompay karakterize eden basma yüksekli i de ildir), olas maksimum emme bas nc eklenir. Bu pompan n (ak fls z koflullardaki) maksimum basma bas nc n verir. Jokey pompa için gerekli basma yüksekli i, küçük ak fl miktarlar n n d fl nda; yang n pompas n nki gibi hesaplan r. Bu yap ld nda, olas l kla minimum emre amade emme bas nc artacak; sürtünme kayb önemli miktarda azalacakt r YANGIN DOLAPLARI Yang n ç kan yerdeki kiflilerin hemen müdahalesi için binalarda k saca yang n dolaplar dedi imiz sabit boru-hortum sistemlerine ihtiyaç vard r. Yang n dolaplar, tafl nabilir söndürme cihazlar n n yeterli olmad durumlarda yang n söndürmede ikinci ve önemli ad md r. Yang n an nda katta bulunan veya olay yerine gelen itfaiyeciler taraf ndan kullan l r. Yang n dolaplar, binalar n daha iyi yang ndan korunmas n sa layan otomatik sprinkler sistemlerine alternatif de ildir. Önemli yap larda her iki sistem birbirini tamamlar ve bir arada yap lmal d r. De iflik tip yang n dolaplar mevcuttur. Vana kontrollü dolaplarda, yang n dolab nda bulunan el ile vanan n aç lmas ile suyun devreyi beslemesi sa lan r. Normal durumda hortumda su yoktur. Hortum serildikten sonra vana aç l r ve hortuma su girmesi sa lan r. Lans kontrollü sistemlerde hortumlar sürekli su ile dolu oldu undan kullanma bak m ndan daha kolayd r. Yuvarlak tip kauçuk esasl hortumlar n ucunda bulunan lans aç larak yang na hemen müdahale edilir. E itilmifl personelin bulunmad yerler için çok uygundur. Son zamanlarda, kolay ve çabuk kullan labilirli i nedeniyle 1 çap ndaki kauçuk hortumlu yang n dolaplar tercih edilmektedir. fiekil 10.3 de söndürme tüpü olan yang n dolab n n yaklafl k boyutlar verilmifltir. Yang n dolaplar n n yap lmas yönetmeliklerle zorunlu hale getirilmifltir. Binalar n Yang ndan Korunmas na liflkin Yönetmelik te, yüksek yap lar, çarfl lar, toplanma amaçl binalar, konaklama ve sa l k amaçl yap lar, Kapal kullan m alan 2000 m 2 den büyük olan bütün binalar, 1000 m 2 den büyük imalathane ve atölyelere yang n dolab yap lmas zorunlulu u getirilmifltir. flçi Sa l ve fl Güvenli i Tüzü ünde ifl yerlerindeki yang n musluklar n n kolay eriflilir uygun yerlerde tesis edilmesi ve so uk havalarda suyun donmas n önlemek için, tesisat n korunmas, yang n musluklar n n s k s k aç l p ak t larak borularda ve tesislerde tortular n birikmesinin önlenmesi istenmektedir. Yine tüzükte, ifl yerlerinde uygun yerlerde yeterli miktarda yang n hortumu bulundurulmas, yang n musluklar ve di er yang n söndürme ba lant lar n n itfaiye normlar na uygun olmas gerekti i de belirtilmektedir. Yang n dolaplar her katta ve yang n duvarlar ile ayr lm fl her bölümde aralar ndaki uzakl k 30 metreden fazla olmayacak flekilde düzenlenmelidir. Prensip olarak bir yang n dolab, di erini koruyabilecek uzakl kta olmal d r. Yang n dolaplar mümkün oldu u kadar koridor ç k fl ve merdiven sahanl yak n na kolayl kla görülebilecek flekilde yerlefltirilmelidir. Binan n sprinkler sistemi ile korunmas ve katlara itfaiye ba lant a z b rak lmas durumunda yang n dolaplar aras ndaki uzakl k 45 m ye kadar ç kar labilir. Hortum serme ve ba lama gibi becerilere sahip e itilmifl personel veya itfaiye görevlisi olmayan yap larda, yuvarlak yar -sert hortumlu yang n dolaplar TS EN uygun olmal d r. Hortum, yuvarlak yar -sert TS EN 694 normuna uygun, çap 25 mm olmal ve hortum uzunlu u 30 m yi aflmamal d r. Nozul (lüle) veya lans kapama, püskürtme ve/veya f skiye yapabilmelidir. Yetiflmifl personel taraf ndan kullan lacak yang n dolaplar nda kullan lan hortum ba lant elemanlar, itfaiye teflkilat nda kullan lan TS 2217 standard na uygun ve çaplar en az 2 olmal d r. Yüksekli i 22 metreye kadar olan 7 kat veya daha alçak binalar için bütün düfley ve yatay borular 2, yüksekli i 22 metreden daha yüksek veya 7 kattan fazla binalar için düfley borular en az 2 1/2 branflman borular ise 2 çap nda al nabilir. Çok yüksek binalarda boru çaplar n n tayini için ayr ca 2 1/2 dan az olmamak üzere hidrolik hesap yap lmal d r. Hortumlar n sakland dolap ve kabinler, gerekli cihazlar n döflenmesine izin verecek büyüklükte olmal d r. Bunlar yang n s ras nda, hortum ve cihazlar n kullan lmas n zorlaflt rmayacak flekilde tasarlanmal ve zeminden yüksekli i en fazla 1.20 m olmal d r. 413
4 Donma tehlikesi olan yerlerde yang n dolaplar s geçifline karfl yal t lmal ve donmay önleyici tedbir al nmal d r. Yang n dolaplar kuru tip sprinkler hatt na ba lanmamal d r. Yang n dolaplar üzerinde harf büyüklükleri 10 cm olan okunakl, silinmez flekilde k rm z zemin üzerinde beyaz olarak (tercihen fosforlu) yaz lm fl YANGIN yaz s veya yang n dolab iflareti bulunmal d r. Yang n dolab dizayn debisi 100 lt/dak ve lans giriflindeki bas nç 400 kpa olmal d r. Bas nc n 700 kpa geçmesi durumunda bas nç düflürücüler kullan lmal d r. Yetiflmifl yang n söndürme görevlisi bulundurmak zorunda olan yap larda kullan labilecek yass hortumlu yang n dolaplar TS EN nolu standartlara uygun olmal d r. Yass hortum anma çap 52 mm yi ve hortum uzunlu u 20 m yi geçmemelidir. Nozul (lüle) veya lans kapama, püskürtme ve/veya f skiye yapabilmelidir. Dolap dizayn debisi 400 lt/dak ve lans giriflindeki bas nc 600 kpa olmal d r. Bas nç 900 kpa geçmesi durumunda bas nç düflürücü kullan lmal d r. Yang n dolaplar nda iki a z kullan labilir. Bu a zlardan biri standart itfaiye ç k fl olup, 2 itfaiye ba lant a z d r. Di er ba lant a z na ise dolapta sar l bulunan, 1 çapl lastik hortum boru tak l r. Dolay s ile e itilmemifl kiflilerin yang na ilk müdahalesi mümkün oldu u gibi, gerekti inde itfaiye veya görevli personel bu dolaba kendi yass hortum ba lant s n yapabilecektir. Yang n dolaplar nda yeterli söndürme suyu bulunmad kça hiçbir önemi yoktur. fiebeke bas nc n n yetersiz oldu u hallerde sistem pompa ile bas nçland r lmal d r. fiebeke bas nçl sistemler, flehir flebeke bas nc n n en az 4 bar oldu u ve su kesintisinin olmad yerlerde ve sadece küçük binalarda tercih edilmelidir. Ülkemizde bir çok flehirde flebeke suyu bas nc yeterli olmad ndan ve çok s k su kesintisiyle karfl lafl ld ndan do rudan flehir su flebekesine ba lanmamal d r SPR NKLER S STEMLER Sprinkler sistemleri son zamanlarda en yayg n olarak kullan lan sulu söndürme sistemlerinden birisidir. statistiki incelemelere göre, otomatik sprinkler sistemine haiz olan binalarda ç kan yang nlar n %95 i daha bafllang çta sönmüfltür. Otomatik sprinkler sistemleri; bir yang n ç kt nda kendili inden devreye giren ve alevlerin üzerine su s karak yang n söndüren veya yay lmas n önleyen sistemlerdir. Yay l p tehlike oluflturmadan h zla yang na müdahale etmesi ve yang n n büyümesini engellemesi aç s ndan oldukça avantajl sistemlerdir. Sprinkler sistemleri, yang na müdahalenin zor ve yang n yükünün fazla oldu u binalarda ve özellikle topluma aç k binalarda tercih edilir. Hem bafllang çta yang n n söndürülmesini sa lar ve hem de alg lama sistemlerinde oldu u gibi yang n n bafllang c nda ilgili k s mlar uyarabilir. Sprinkler sistemleri NFPA 13 de çok genifl olarak verilmektedir Sprinkler Sistemi Tipleri Binalarda kullan lan sprinkler sistemleri kuru sprinkler sistemi ve slak sprinkler sistemi olmak üzere iki grupta incelenir. Pre-action (ön uyarmal ) sistem, kaza ile bafll klar n patlamas n n istenmedi i de erli malzemelerin bulundu u veya bafll klar n patlama ihtimalinin fazla oldu u yerlerde (forklift çarpmas vb) uygulanan, alg lama sisteminden fiekil 10.3 / YANGIN DOLABI BOYUTLARI 414
5 uyar lan kuru tip sistemdir. Deluge tip sistemde ise, aç k bafll klar kullan l r. Vana manuel olarak veya alg lama sisteminden al nan bir uyar ile aç l r. Water-mist tipi sistemler son zamanlarda yo un olarak kullan lmaya bafllanan ve su sisi oluflturulan, suyun verdi i zarar n azalt ld slak tip sistemlerdir. Kuru ve slak sistemlerin kullan m yerlerine göre avantajlar mevcuttur. Kuru sprinkler sistemi, içinde su bulunmayan bir su da t m sistemi ile sprinkler bafll klar ndan meydana gelir. Bu sistemde kuru sistem valf ndan sprinkler bafll klar na kadar olan boru k sm normal flartlarda bas nçl hava veya azot ile doludur. Sistemde normal flartlarda su yerine bas nçl gaz olmas binay su patlaklar ndan veya s z nt s ndan korumaktad r. Kuru sprinkler sistemi özellikle donma tehlikesi olan s t lmayan binalarda kullan l r. Kuru tip sistemlere yang n dolab hatt ba lanamaz. Bir kuru alarm valf ile sistem kapasitesi 2940 lt den daha büyük sistemler kontrol edilemez. Kuru sprinkler sistemini meydana getiren ana sistem parçalar çek-valf, kontrol valf, kuru alarm valf, sisteme en çok 30 dakikada normal hava bas nc sa layacak kapasitede bas nçl hava kayna, sistem kapasitesi 1900 lt yi geçti inde kullan lan akselator, su motor alarm veya elektrik alarm ile bas nç ölçüm cihazlar ve sprinkler bafll klar ndan oluflmaktad r. Yang n meydana geldi inde aç a ç kan s, sprinklerinin aç lmas na ve sistemden bas nçl gaz n kaçmas na neden olur. Bas nc n belli bir de ere düflmesi ile kuru alarm valf aç l r ve su borular içinde akmaya bafllar. Bu esnada su alarm veya elektrikli bas nç anahtar elektrik alarm n çal flt r r. Su akt müddetçe alarm devaml olarak çalmaya devam eder. Islak sprinkler sistemleri bas nçl su ile dolu bir boru a kullanarak sabit yang n söndürme sa layan ve uygun sprinklerden f flk ran su ile yang n kontrol alt na alan ve söndüren sistemlerdir. Bu sistemler; donma tehlikesi mevcut olmayan mahallerde tercih edilir. Sistemin yerlefltirilece i binan n, içi su dolu boru sistemini tafl yacak mukavemette olmas gerekir. Sistemi meydana getiren ana parçalar; kontrol valfleri, itfaiye ba lant s, su ak fl indikatörü, slak alarm valf ve sprinkler bafll klar d r. Yang n meydana geldi inde aç a ç kan s sprinklerin aç larak suyun akmas na neden olur. Bu esnada slak alarm valf klapesi aç l r ve sistem devaml olarak beslenir Sprinkler Sistemi Zorunlulu u Binalar n yang ndan korunmas na iliflkin yönetmelikte, afla da belirtilen yerler tam veya k smi otomatik sprinkler sistemi ile korunmak zorundad r. a) Ofis ve konut haricindeki bütün yüksek binalar, b) Bina yüksekli i 30,50 m den fazla olan ofis binalar, c) Yüksekli i 51,50 m yi geçen apartmanlar, d) Araç kapasitesi 30 den fazla olan veya birden fazla bodrum kat kullanan kapal otoparklarda, e) Yatak say s 200 ü geçen otel, pansiyon ve misafirhanelerde, f) Toplam kullan m alan 2000 m 2 nin üzerinde olan katl ma azalar, al flverifl, ticaret, e lence ve toplanma yerleri Sprinkler Sistemlerinin Dizayn Sprinkler sistemlerine suyu sa layan sabit boru tesisat çap n n belirlenmesi için tablolardan veya hidrolik hesaptan yararlan l r. Tablolarda verilenlerden daha küçük çapl borular n kullan lmas na olanak veren, hidrolik hesaplamalar en iyi yöntemdir. Sprinkler sistemleri kullan lacak yerin önce hangi risk gurubuna dahil olaca belirlenmelidir. Sistem, (düflük tehlike s n f, orta tehlike s n f ve yüksek tehlike s n f olarak ayr ld klar ) risk gruplar na göre projelendirilmelidir. Sprinkler sistemini besleyen borular üzerinde kesme vanalar bulunmal d r. Boru hatlar nda bulunan vanalar n, bölgesel kontrol vanalar n n ve su kayna ile sprinkler sistemi aras nda bulunan tüm vanalar n devaml aç k kalmas sa layacak önlemler al nmal d r. Tesis ve yap n n yang n risk s n f na ba l olarak, (sprinkler sisteminin herhangi bir besleme kolonuna ba lanan) sprinklerin korudu u birim kat için; en büyük korunma alan, düflük ve orta tehlike s n f için en fazla 4800 m 2 ve yüksek tehlike s n f için en fazla 2300 m 2 olmal d r. Bir sprinkler sistemi kurarken dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, korunmas z alan b rak lmamas d r. Teorik olarak en ideali binan n her yerine sprinkler döflemek olsa bile, NFPA 13 de ön görülen sprinkler sistemlerinde binalar n merdiven, asansör bofllu u, vb. yerlerinde sprinkler yerlefltirme flart getirilmemifltir. Sprinkler bafll klar 7 m 2 ila 21 m 2 aras ndaki alanlar koruyacak flekilde, binan n risk durumuna göre ve standartlara uygun olarak yerlefltirilmesi gerekir. 415
6 fiekil 10.4a / KURU SPR NKLER S STEM fiekil 10.4b / YAfi SPR NKLER S STEM 416
7 Sprinkler bafll klar yerlefltirilirken dikkat edilmesi gerekli bir di er husus da, bafll klar n birbirlerine olan mesafeleridir. ki sprinkler bafll aras ndaki mesafe 180 cm den az olursa bir sprinklerden f flk ran su di erini slatarak so utaca ndan bu sprinklerin harekete geçmesini engelleyebilir veya geciktirir. Ancak sprinklerin birbirlerinden olan mesafelerinin ne kadar olmas gerekti i binan n dahil oldu u risk grubuna, tavan yüksekli ine ve tavan n çeflidine ba l d r. Risk grubuna ilaveten tavan n düz tavan, betonarme kiriflli tavan olup olmamas na göre sprinkler bafll klar n n yerlefltirilmesi yap lmal d r. Sprinkler bafll klar tavana veya merdiven e imine paralel yerlefltirilmelidir. Standart afla dönük ve yukar dönük sprinkler da t c s n n tavandan ortalama mesafesi 2,5 cm ile 30 cm aras nda, standart duvar tipi bafll klar n ise 10 cm ile 15 cm aras nda de iflebilir. E er bina yang na dayan kl malzemeden infla edilmifl ise, sprinkler kafas ile tavan aras ndaki mesafeler maksimum mesafelerde tutulabilir. Sprinkler bafll klar n n tavandan olan bu mesafeleri alçak tavan olmas halinde de aynen korunmal d r. Yap lmas gerekli onar m ve tadilatlar nedeniyle eski binalara sprinkler sistemi kurmak, sistemi bina infla edilirken kurmaya k yasla daha pahal ya mal olacakt r. Eski bir binaya sprinkler sistemi yap lmak istenirse; çok katl binalarda yang n n yay lmas n önlemek ve bir katta ç kabilecek yang n n di er katlara sirayetini engellemek amac yla dikey aç kl klar kapat lmal d r. Böylece her kat ayr bir yang n hacmi olacak ve bir katta ç kan yang n sebebiyle di er katlar n s nmas ve oradaki bafll klar n patlamas da önlenecektir. Sprinklerin ifllevini engelleyebilecek gereksiz duvar, örtü ve panolar da kald r lmal d r. Depreme hassas bölgelerde borular n k r lmalar na ve sars nt nedeniyle hasar görmelerine karfl tedbir al nmal d r. Bunun için kolonlar n tepe ve alt noktalar, borular n döfleme ve duvarlar aras ndan geçen kritik noktalar esnek kaplinlere ba lanmal d r. Sismik hareketlere karfl ana kolonlar n her hangi bir yöne sürüklenmemesi için dört yollu destek kullan lmal ve 21/2 veya daha büyük çapl branflman borularda esnek ba lant lar kullan larak borular n k r lmas önlenmelidir. Flow-switch ler dirsekten veya kesme vanas ndan uzakta monte edilmelidir. Aksi taktirde su dalgalanmalar ndan etkilenerek yanl fl alarm verebilirler. Flow-switch ile kesme vanas veya ilk dirsek (veya test drenaj branflman ) aras nda en az 60 cm mesafe olmal d r. Ak fl yönünde flow-switch ile ilk dirsek aras nda, flow-switch ten önce 1 m mesafe b rakarak montaj yap lmas uygundur. Birleflik sistemlerde, sprinkler sistem ba lant lar ; sabit borulu yang n kolonlar ndan al nabilir. Sabit tesisat n boru iflleri bir kontrol vanas nda (s kma anahtarl ) son bulur. Buradan sonra sprinkler sistem ba lant lar bafllar. Mevcut binalara yap lacak de ifliklikler için (serpici tesisat ilavesi); yerel yetkililerle görüflerek iki sisteme yan t verecek minimum kabul edilebilir su miktar n n belirlenmesi gerekir. Bas nc n; yang n s ras nda 12 bar dan fazla olabildi i alt katlarda sprinkler ba lant lar na birer bas nç düflürücü konulmal d r. Sistemde bas nç düflürücü vana kullan lmas durumunda, her bir bas nç düflürücü vanan n önüne ve arkas na birer adet manometre konulmal d r YANGIN H DRANTLARI Bina d fl na yerlefltirilen hidrantlardan yang n an nda, itfaiye araçlar na su ikmali yap l r veya hortum serilerek do rudan yang na müdahale edilir. fiehir suyu flebekesine veya büyük iflletmelerde yang n pompas ile su depolar na ba lan r. Yap lar n yang ndan korunmas nda, ilk müdahalede söndürülemeyen yang nlara d flar dan müdahale edebilmek için mümkün oldu unca yap n n veya binan n tüm çevresini kapsayacak flekilde tesis edilecek hidrant sistemi bünyesinde yerlefltirilecek hidrantlar, itfaiye ve araçlar n n kolay yanaflabilece i ve ba lant yapabilece i flekilde düzenlenmelidir. Yang n hidrantlar n n esas itibariyle yerüstü ve yeralt olmak üzere iki tipi mevcuttur. TS 2821 de yang n hidrantlar na ait tarif, s n fland rma, özellikler muayene ve deneyler ile piyasa arz etme ve denetlemeye ait esaslar verilmifltir. Bu standartta yang n hidrantlar n n anma çaplar 80,100 ve 150 mm olarak gösterilmifltir. Yer alt ve yerüstü yang n hidrantlar n n birbirine göre fayda ve sak ncalar vard r. Yeralt yang n hidrantlar, so uk bölgeler için uygun ve daha ucuzdur, caddede yer iflgal etmez, donma tehlikesi yoktur. Bununla beraber görülmeleri zordur, üzerine araç park edilebilir, karl günlerde yerlerini bulmak zordur, yer bak m ve asfaltlamalar nda kapat labilir, içine ya mur sular n n girmesi ile tijleri çabuk bozulabilir, hidrant n aç lmas ve hortumun tak lmas zaman al r. Yerüstü tipleri daha pahal olduklar gibi vas talar n çarpmalar ndan kolayca zarar görebilirler. 417
8 Buna karfl l k yerüstü yang n hidrantlar n n kullan mlar kolay ve süratlidir. Ayr ca yeralt yang n hidrantlar gibi asfalt alt nda kaybolma tehlikeleri yoktur. Yang n esnas nda görülmeleri daha kolayd r. Yerüstü yang n hidrantlar na birden fazla yang n hortumunun tak lmas da mümkündür ve yang na müdahale daha çabuk olur. fiekil.10.5 Yerüstü yang n hidrantlar n n içinde biriken suyu boflaltan bir nitelikte imali halinde so uk bölgelerde kullan lmalar mümkündür. Donma tehlikesi olan yerlerde suyu tamamen boflaltabilen yang n hidrantlar seçilmelidir. Hidrant sistemi dizayn debisi en az 2000 lt/dak olmal ve debi yap n n risk s n f na göre artt r lmal d r. Hidrant ç k fl nda 700 kpa bas nç olmal d r. Hidrantlar aras uzakl k çok riskli bölgelerde 50 m, riskli bölgelerde 100 m, orta riskli bölgelerde 125 m, az riskli bölgelerde 150 m al nmal d r. Yang n hidrantlar mümkün mertebe köfle bafllar na ve tepe noktalar na gelmeli, ayr ca önemli veya yang ndan büyük zarar görecek binalar n civar nda daha s k yerlefltirilmelidir. Yang n hidrantlar n n trafik kazalar nda az etkilenmesini sa lamak için hidrantlar kuytu yerlere ve kald r m tafl ndan takriben 60 cm iç tarafa konulmal d r. Hortum ba lan rken yanan binadan etkilenilmemesi için, bina duvarlar ndan 5-10 m uzakta olmas tercih edilmelidir. Hidrant üzerindeki hortum ba lant yerleri yerden en az 40 cm yükseklikte olmal ve 110 cm den yüksekte kalmamal d r. Hidrant sisteminde ring oluflturulmas na dikkat etmeli, ring sistemi mevcut de ilse, kullan labilecek en düflük boru çap 6 (150 mm) olmal d r. Sistemde kullan lacak hidrantlar yer üstü yang n hidrant olmal ve TS 2821 nolu standarda uygun olmal d r. tfaiye elemanlar ve e itilmifl personelin kullan m na olanak verebilmesi için, ç k fl a zlar 1 adet 2 1/2 ve 1 adet 2 olan iki ç k fl a zl, anma boyutu 4 (100 mm) olan kuru tip hidrant tercih edilmelidir. Hidrantlar ve boyutlar TS 2821/1 (DIN 3222) ye ve flanfllar TS 2821/4 (DIN 2501) ve hidrant kolonlar ndaki rakorlar TS 2217 deki sabit rakorlara uygun olmal d r. Hidrantlarda, otomatik çal flan bir boflaltma düzeni bulunmal d r, hidrant vanas aç kken bu sistem kapal olmal d r, hidrant vanas kapat ld nda gövdede kalan su otomatik olarak boflalmal d r Hidrant sisteminde, hidrant yenilenmesini ve bak m ifllemlerinin yap lmas n kolaylaflt racak uygun noktalarda ve yerlerde yer alt ve/veya yer üstü hat kesme vanalar temin ve tesis edilmelidir. Boru hatlar 15 bar bas nçta en az 2 saat tutularak test edilmelidir. fiekil 10.5 / YANGIN H DRANTI 10.6 TAfiINAB L R YANGIN SÖNDÜRÜCÜLER Söndürme tüplerinin say s mekanlarda var olan durum ve risklere göre belirlenir. Her ba ms z bölüm için en az bir adet olmak üzere, beher 200 m 2 taban alan için bir adet ilave edilerek uygun tipte 6 kg l k yang n söndürücü bulundurulmas esas al narak; A türü (kül b rakan kat madde yang n, odun, kömür, ka t, ot, tahta vb) yang n ç kmas muhtemel yerlerde çok maksatl kuru kimyevi tozlu veya sulu, B türü (s v yang nlar, benzin, benzol, makine ya lar, laklar, ya l boyalar, katran, asfalt vb) yang n ç kmas muhtemel yerlerde kuru kimyevi tozlu, karbondioksitli veya köpüklü, C türü (gaz yang nlar, metan, propan, bütan, LPG, asetilen, havagaz, hidrojen, vb) yang n ç kmas muhtemel 418
9 yerlerde, kuru kimyevi tozlu veya karbon- dioksitli, D türü (metal yang nlar, lityum, sodyum, potasyum, alüminyum, magnezyum gibi yanabilen hafif ve aktif metallerle, radyoaktif maddeler) yang n ç kmas muhtemel yerlerde ise kuru metal tozlu söndürme cihazlar bulundurulmal d r. Otopark, depo, tesisat daireleri ve benzeri yerlerde ayr ca tekerlekli tip söndürme cihaz konulmal d r. Gerilim alt ndaki cihazlar n yang n n n söndürülmesinde, söndürücülerin gerilim alt ndaki cihazlara uzakl, gerilim de eri ile orant l olmas gerekti inden, 15 kw a kadar gerilimli cihaz yang nlar nda 1 metre kw a kadar gerilimli cihaz yang nlar nda 2 metre 35 kw dan yukar gerilimli cihaz yang nlar nda 3 metre uzaktan müdahale edilmesi gerekir. Bütün tafl nabilir yang n söndürücüleri TS 862 ye uygun olmal d r. Söndürme tüpleri d flar ya do ru, geçifl boflluklar n n yak n na, görülebilecek flekilde iflaretlenerek, her durumda kolayca girilebilir yerlere yerlefltirilir. Tafl nabilir söndürme tüpleri duvara as lacaksa, söndürücünün duvara ba lant asma halkas duvardan kolayl kla al nabilecek flekilde ve zeminden asma halkas na olan uzakl yaklafl k 90 cm aflmayacak flekilde montaj yap lmal d r PER YOD K TESTLER VE BAKIM D fl boru hatlar da dahil olmak üzere yeni yap lm fl tesisat iki saat süreyle en az 15 bar hidrostatik bas nç veya çal flma bas nc n n 10 bar n üzerinde oldu u durumlarda, çal flma bas nc n n 1,5 kat bas nçta, hidrostatik teste tabi tutulmal d r. Borular duvar içine gizlenecek ise, bu test borular gizlenmeden önce yap lmal d r. Tüm yang n söndürme sistemleri bina sahibi, yöneticisi veya bunlar n yaz l olarak sorumluluklar n devretti i bina yetkilisinin sorumlulu u alt nda sistemin gerektirdi i sürelerde periyodik testlere ve bak ma tabi tutulacakt r. Tüm yeni tesis edilmifl sistemler bafllang ç testine tabi tutulacaklard r. Kabul ifllemleri yetki sahibi merci taraf ndan yeterli ve tatmin edici bulunacak flekilde sonuçland ktan sonra test ve denetim raporlar yla birlikte, yap ld (as-built) tesisat projelerinin ço alt labilir kopyalar, cihaz çal flt rma ve bak m talimatlar ve periyodik bak m süreleri, sistem çal flma talimat bina sahibi, yöneticisi veya sorumlu bina yetkilisine teslim edilecektir. Bu belgelerin sistemin ömrü boyunca saklanmas ve periyodik test ve bak m servis sözleflmesi ile birlikte yetki sahibi mercinin incelemesine haz r tutulmas bina sahibi, yöneticisi veya sorumlu bina yetkilisinin sorumlulu unda olacakt r. Sisteme ilaveler yap ld nda veya iptaller oldu unda, sistem donan m nda herhangi bir de ifliklik, onar m ve ayar yap ld nda yeniden kabul testleri yap lacakt r. Tüm denetim ve test ifllemleri ile ilgili olarak yaz l raporlar düzenlenecek ve bina sahibi, yöneticisi veya sorumlu bina yetkilisi taraf ndan binada muhafaza edilecektir YÜKSEK B NALARDA SULU YANGIN KORUMA S STEMLER Bu bölüm yüksekli i on kat veya 30 m.yi geçen konut, iflyeri, büro veya benzeri mekanlar bulunduran binalar kapsar. Tahliye An nda Kullan lan Kaç fl Yollar Kaç fl yollar n n baflka daire ve di er mekanlar n içinden geçerek korunmufl alana ulaflmas na izin verilmez. Kaç fl yollar n n geniflli i 150 cm. den az olamaz. Kaç fl yollar n n korunmufl mekanlara veya soka a aç lan kap lar n n geniflli i 120 cm. den az olamaz. Bu kap lar içerden d flar ya do ru kilitsiz olarak aç lmal ve otomatik olarak kendi kendine kapanacak ve yang n dayan m en az 60 dakika olacak flekilde yap lmal d r. Yang n merdivenleri bina içinde tertiplenecektir. Konut haricinde hotel, iflyeri, büro ve benzeri yüksek binalardaki kaç fl kap lar Panik bar sistemiyle donat lacakt r. Ayr ca bu gibi yerlerde yang n an nda güvence içinde kaç fl n sa lanabilmesi için yang n merdivenleri kovanlar n n pozitif bas nç alt nda tutulmalar sa lanacakt r. Bu kapsama giren binalar n sekizinci kat ndan bafllamak üzere, her üç katta bir yang n ç kmas halinde itfaiye yang n mahalline gelene kadar geçecek sürede insanlar n yang ndan korunabilece i en az 90 dakika yang na dayan kl yap elemanlar yla korunmufl kaç fl yolu ile ba lant l mekanlar (yang n s naklar ) yap lacakt r. Özel Bina Bölümleri Binan n elektrifikasyonu ile ilgili bölümlerin (trafo, kontrol merkezi gibi) duvar, döfleme ve tavanlar en az 120 dakika yang na dayanan yap elemanlar ile korunacakt r. klimlendirme ve havaland rma kanallar n n duvar, döfleme ve tavanlar delip geçti i yerlerde, saç kanal en az 2,5 mm.lik çelik saçtan yap lacak, ara boflluklar beton ile doldurulacakt r. Havaland rma kanallar, katlar aras nda yang n n geçiflini önleyecek otomatik yang n damperleri ile 419
10 donat lacakt r. Bu damperler, yüksek s cakl kta ve alevle temas nda eriyebilen ask eleman ile aç k tutulan yang n damperleri olabilir. Yang n Söndürme Sistemleri Yüksek yap larda statik bas nca ba l olarak, e itilmifl personel olmayan yerlerde alt katlardaki ak fl bas nc 7 bar ile s n rlanm flt r. Su bas nc n s n rlamak üzere binada düfley do rultuda zonlama yapmak veya bas nç düflürücüler kullanmak mümkündür. Üst katlarda minimum ak fl bas nc 4 bar al nd nda, alt katlarda ve hidrofor ç k fl nda çok yüksek bas nç de erlerine ulaflmak mümkündür. Bu bas nç de erlerinde istenilen çal flman n elde edilmesi mümkün de ildir. Bunun için tavsiyemiz bas nçlar daha düflük tutmak ve yang n dolaplar nda iki a z b rakmakt r. Bu a zlardan biri standart itfaiye ç k fl olup, 2 itfaiye ba lant a z d r. Di er ba lant a z na ise dolapta sar l bulunan, 1 çapl lastik hortum boru tak l r. Dolay s ile e itilmemifl kiflilerin yang na ilk müdahalesi mümkün oldu u gibi, gerekti inde itfaiye bu dolaba kendi hortum ba lant s n yapabilecektir. fiekil 10.6 de normal bir blok için, Alman Literatüründen al nan, flematik sabit borulu sulu yang n söndürme sistemi görülmektedir. Kuru kolona d flar dan itfaiye ba lant s yap larak katlara su bas lmas mümkün oldu u gibi, slak boru sistemi ile bina yang n suyu rezervinden emre amade su, katlarda haz r tutulmaktad r. Kolonlarda boflaltma ve haval k imkanlar na dikkat edilmelidir. fiekil ve 10.8 de yüksek bloklar için iki alternatif sabit borulu yang n dolaplar sistemi görülmektedir. Uygun bas nç zonlar oluflturmak için iki alternatif sunulmufltur. Bu flemalar bir tip flema de ildir; sadece örnek olarak haz rlanm flt r. 420
11 fiekil 10.6 / SAB T BORULU SULU YANGIN SÖNDÜRME S STEM 421
12 422 fiekil 10.7 / SAB T BORULU YANGIN DOLAPLARI S STEM, ALTERNAT F 1
13 fiekil 10.8 / SAB T BORULU YANGIN DOLAPLARI S STEM, ALTERNAT F 2 423
M MARIN TES SAT ELK TABI BÖLÜM 21 - YANGIN TES SATI 21.1. M MAR TASARIMDA YANGIN GÜVENL 21.1.1. Girifl 21.1.2. Bina Yerleflimi 21.1.3. Bina Bölmeleri, Cepheler, Çat lar 21.1.4. Kaç fl Yollar ve Yang n
XV. BÖLÜM YÜKSEK YAPILARDA YANGIN TES SATI B NALARIN YANGINDAN KORUNMASI HAKKINDAK YÖNETMEL K TASLA INDAN YÜKSEK YAPILARLA LG L KISIMLAR DÖRDÜNCÜ KISIM: Bina Bölümlerine ve Tesislerine liflkin Hususlar