Zamanın ortasındaki çatlak
19 Mayıs 2014 19 Aralık 2014 Mesele 0 yorum deniz ayyıldız, per petterson, reddediyorum
Norveçli yazar Per Petterson’un 2012 yılında yayımlanan son romanı Reddediyorum (Jeg nekter) geçtiğimiz Aralık ayında Metis tarafından yayımlandı. Reddediyorum, At Çalmaya Gidiyoruz ve Lanet Olsun Zaman Nehrine isimli eserlerinden sonra Petterson’un Türkçe’ye çevrilen üçüncü romanı. Yazar, Reddediyorum’da aile, dostluk, ilişkiler, şiddet ve insanlık sorunlarını sade, gösterişsiz ve oldukça sürükleyici bir anlatımla bize sunuyor.
Karakterlerin her biri zamanın onlara sunduğu acı olaylarla yüzleşmek zorunda bırakılıyor. Tommy’nin Jim’i köprüde görmesi zihninde zincirleme bir düşünce akışı başlatıyor ve geçmişiyle, ailesiyle ilgili her şeyle yüzleşmek zorunda kalıyor. Tommy bizi 1962 yılına, suda boğulan köpeğini kurtardığı güne götürüyor. Annesi suyun başında köpeğin boğulmasını izlerken Tommy buz gibi suya atlayarak köpeği kurtarıyor. Bu noktada annenin aile içindeki işlevselliğinin sorunlu olduğu izlenimi veriliyor. Annenin daha sonra kocasından kurtulmak için aileyi terk ederek sorunuyla yüzleşmek yerine kaçmayı seçtiğini görüyoruz. Roman boyunca bu karşıtlık daima okuyucuya sunuluyor: Problemlerle yüzleşen karakterler ve yüzleşmekten kaçınan karakterler. Anne, Jim ve Siri gibi sorunlarla yüzleşmekten kaçan karakterlerin içten içe acılar içinde kıvrandığı görülüyor. Denizde hasta olan Tya için “…kadının hastalığının ne olduğunu ne kendisinin ne de başka birinin anlayabildiğini söyledi, öylece yatıp tir tir titriyor ve zorla soluk alıp veriyor… (s.167)” ifadeleri kullanılıyor. Doktorun vücunda hiçbir problem bulamamasının sebebi Tya’nnın sorunun aslında zihnini kemiren pişmanlıktan kaynaklanmasıdır diyebiliriz.
Tya dışında zihni kemirilen başka bir karakter ise Jim. Hıristiyan bi ailede yetişen ve daha sonra sosyalist olmaya kara veren Jim, Tommy karakterinin zıttı olarak karşımıza çıkıyor. Jim de hayata tutunamayan bir birey. Daha romanın en başında Jim’in ilk kurduğu cümle “Karanlık. (s. 13)” oluyor. Jim için hayat büyük bir karanlık ve yalnızlıktan ibaret. Hiç kimseyle bağ kurmayı beceremiyor Jim. Kurduğu en güçlü bağlardan birisi olan Tommy ile dostluğunu bir yazı tura oyunuyla sona erdiriyor (s. 158). Jim kendi hayatı ile ilgili bir şey yapmayı reddediyor. Jim hayatı redderken Tommy ölümü reddediyor: “ölüme direnilmez dostum,’ dedi, ‘Lanet olsun, elbette direnebilirsin,’ dedim. (s.103)”. Jim kendini tek bir noktaya sabitleyip hayatı reddederken, Tommy roman boyunca daima ileri hareket etmyeyi seçiyor.
İki farklı karakter arasındaki bu ilginç dostluğun aslında çok da sağlam temelleri olmadığını buz üzerinde kaydıkları bölümde anlıyoruz. Jim’in çatlaktan kurtulmak için Tommy’nin önünü kesmesi Jim’i yıllar sürecek bir vicdan azabına itiyor. Buz üzerindeki çatlak sembolik bir anlam kazanıyor. Dostlukları arasındaki uyumsuzluğa işaret ediyor. Çatlak yalnızca gelecekte olacak olan bozulmaya değil geçmişte başlayan sorunları da kapsıyor. Eğer zamanı donmuş bir göl olarak hayal edebilirsek oluşan bu çatlak yalnızca ileriye değil bütün zamana yayılıyor. Bütün buz kitlesini etkiliyor ve geçmişte bir problem olmadığı halde geçmiş de problematik bir hale geliyor. Bu kadar küçük bir olayın bir dostluğu bitirmesinin sebebi çatlağın yalnızca bir kırılma noktası olmasından. Aralarındaki farklılığın bu kadar belirginleşmesi – yıllar sonra Tommy’nin zengin bir kapitalist olup, Jim’in hala sosyalist ancak maddi olarak zor durumda olması gibi – buz üzerinde bir kırılmaya yol açıyor. Yüzeyde önemsiz görünen bir olay aralarındaki bütün uyuşmazlığın sembolü haline geliyor. Tommy bunu farkında olmasa dahi Jim bunu fark ediyor. Bilinçli bir farkındalık olmasa da bir bilinçdışında bir epifani yaşadığı söylenebilir. Buz kütlesi hem Jim’in zihninde hem de fiziksel olarak gölün üzerinde çatlıyor. Jim kendisini büyük bir yalnızlığın ortasında buluyor ve intihara bile teşebbüs ediyor. Jim için bu çatlak sadece Tommy ile olan dostluğunu bitirmiyor, aynı zamanda bugüne kadar dünyayla olan bağlantısını da kopartıyor ve onu derin bir kayıtsızlığa sürüklüyor. Çatlak Jim için asla düzelmiyor.
* Bu yazı Mesele’nin 89. sayısında yayınlanmıştır.
← Yirmibirinci Yüzyılda Kapital* (mi?) – E. Ahmet Tonak
Soma’da 301 ölüm… ne kaza ne kader, kâr için toplu katliam! →
Mesele’nin 89. Sayısı “Edebiyat Biat Etmez” Başlığıyla Kitapçılarda
2 Mayıs 2014 Mesele 0