Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 28, Erzurum, 2007
Download "Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 28, Erzurum, 2007"
1 Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 28, Erzurum, 2007 MÂLİK EL-EŞTER E VERDİĞİ AHD-NÂME YE GÖRE HZ. ALİ NİN YÖNETİM ANLAYIŞI Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ ÖZET Dört halife döneminin en bunalımlısı Hz. Ali dönemidir. Hz. Osman ın şehit edilmesiyle başlayan olaylar Hz. Ali döneminde de gelişerek devam etti. Şam valisi Muaviye, Ali, isyancıların ortağıdır diyerek halife seçilen Hz. Ali ye biat etmedi. Sıffîn savaşından sonra Kûfe ye dönen Hz. Ali ilkelerini belirleyen bir Ahd-nâme yazarak Malik b. Eşter i Mısır a vali olarak gönderdi. Bu Ahd-nâme de, devlet-halk ilişkileri, adalet, danışmanların vasıfları, halk sınıfları, vali asker ilişkisi, komutanın özellikleri, hâkimlerin seçimi, vergi denetimi, tabiî afetler, amir-memur ilişkileri, devlet-esnaf işbirliği, karaborsa, ölçü tartı aletleri, fakir ve düşkünlerin korunması gibi konular yer alır. Anahtar Kelimeler: Hz. Ali, Ahd-nâme, vergi denetimi, ölçü-tartı, Muaviye, Malik b. Eşter, Mısır. ABSTRACT The Explanation of Caliph Ali s Treaty To Malik b. Eshter Ali s period is the most caotical period within the period of the four caliphs. The occurances that had begun with Osman s being killed went on growing up in Ali s period. Muaviye, the governor of Damascus, did not take oath of allegians to Ali by pretex that Ali was accomplice of rebelliouses. When Ali returned to Kufe after Sıffin War he wrote a treaty determining the prenciples and sent Malik b. Eshter to Egypt as governor. This treaty has subjects such as relations between state and common people, justice, the attributes of advisers, the classes of common people, the attributions of commenders, the choise of judges, the supervision of taxes, the natural catastrophes, the relations between superiors and subordinate officals, the Erzincan Üniversitesi, İlahiyat Meslek Yüksekokulu Öğretim Üyesi,
2 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ cooperations of state and merchants, hoarding, the devices of measuring and weighing and proecting the poor and people wretch in misery. Key words: Ali, Treaty, Supervision of taxes, Measuring and weighing, Muaviye Malik b. Eshter, Egypt. Giriş İslâm tarihinde Raşit Halifeler 1 olarak da bilinen dört halife döneminin en karışık ve en kavgalı olanı hiç şüphesiz Hz. Osman ın son yılları ve Hz. Ali dönemidir. Zira Hz. Osman ın şehit edilmesiyle İslâmiyet in siyasî ve kısa bir süre sonra da dinî birliği sona ermiş ve yerini iç savaşlar ve dini ayrılıklar almıştı. 2 Bu olaydan etkilenen Ümeyyeoğulları süratle Medine den ayrıldı. Böylece Medine isyancıların hâkimiyetine girdi. 3 Ortaya çıkan yönetim boşluğunu doldurmak için, başta Hz. Ömer in oğlu Abdullah olmak üzere Hicretin 35/656 yılında Medine de bulunan Ensar ve Muhacirûn ile muhasaracılar Hz. Ali ye halife olarak biat etmişlerdi. 4 Mâlik el-eşter de Kûfeliler adına ona biat ettiği gibi bazı muhalifleri de biate zorladı. 5 Bu seçimin ardından en büyük tepki Şam valisi Hz. Osman ın yeğeni Muâviye den geldi. Hz. Ali, isyancıların ortağıdır diyerek Hz. Ali nin halifeliğini tanımadı ve kan davası peşine düştü. 6 Hz. Ali, aslında Hz. Osman ın katillerini gerçekten bulmak istiyordu. Ancak ortada belli bir katil yoktu. Hz. Ali haklı olarak, Bize hükmeden bu kavimle nasıl başa çıkarım? diyerek uygun ortamın doğmasını ve ortalığın yatışmasını bekliyordu. 7 Medine de sular bir türlü durulmuyordu. Hz. Ali yi halife olarak tanımak istemeyenler 1 Uludağ, Süleyman, Halife, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul 1997, XV, 299; Uğur, Ahmet, Osmanlı Siyasetnameleri, (Yrs. Trs.), 32; Arnold, T.W., Halife, İA., V, Ahmet Cevdet, Kısas-ı Enbiya, Hazırlayan: İz, Mahir, Ankara 1985, II, 353; Bakır, Abdülhalık, Ali b. Ebî Talib, (R.A.) (Hayatı Kişiliği ve Faaliyetleri), Elazığ 1998, Fığlalı, Ethem Ruhi, Sünnî Tarih ve İlahiyat Geleneğinde Hz. Ali, Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali Bildirileri, Hazırlayan: Ocak, A.Yaşar, Ankara 2005, Aycan, İrfan, Saltanata Giden Yolda Muaviye b.ebî Süfyan, Ankara 1990, et-taberî, Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr, Tarihü l-ümem ve l-mülûk (Tarih-i Taberî, III, ; Hasan İbrahim Hasan, "Siyâsî, Dinî, Kültürel, Sosyal" İslâm Tarihi, Mütercimler: Yiğit, İsmail- Gümüş, Sadreddin, İstanbul 1987, I, 341; Muhammed Hamidullah, İslâm a Giriş, Ankara 1965, 5. Baskı, Günal, Mustafa, Hz. Ali Dönemi ve İç Siyaset, İstanbul 1998, ; Çalışlar, Oral, Hz. Ali- Muaviye Çatışması (İslam ın Doğuşu ve İlk Ayrılıklar), Üçüncü Baskı, İstanbul 1992, 102; Mutlu, İsmail, Hz. Ali den İdarecilere tesviyeler, İstanbul 2000, Taberî, a.g.e., III, 1170; Fığlalı, Ethem Ruhi, Ali, DİA, İstanbul 1989, II, 373.
3 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı arasında Hz. Aişe de vardı. 8 Öyle anlaşılıyor ki, bu karşı çıkışın altında Hz. Ali nin, kendisi hakkındaki olumsuz görüşleri yatmaktadır. 9 Muhalefet çemberi giderek genişlemiş, sahabenin ileri gelenlerinden bazıları Hz. Ali den ayrılmıştı. 10 Nitekim Talha ve Zübeyr de Hz. Aişe nin saflarında yer almıştı. Filizlenen isyanı bastırmak, Talha ve Zübeyr i itaate davet etmek için Basra üzerine yürüyen Hz. Ali, Cemel savaşında galip geldi ve bu savaşta Talha ve Zübeyr öldürüldü. 11 Halife savaştan sonra Hz. Aişe yi, kardeşi Muhammed b. Ebi Bekr ile Medine ye geri gönderdi yılında cereyan eden Cemel savaşından sonra Şam ı itaat altına almak isteyen Hz. Ali, Irak ın ikinci önemli kenti Kûfe şehrini hükümet merkezi yaptı ve ömrünün sonuna kadar bir daha Medine ye dönmedi ve bu tarihten sonra Medine bir daha hükümet merkezi olmadı yılında patlak veren ve yetmiş bin insanın ölümüyle son bulan 14 Sıffîn savaşının ardından Kûfe ye çekilen Hz. Ali, 15 çok önemsediği Mısır valiliğine Mâlik el-eşter i tayin etti. 16 Mâlik el-eşter, Yemen asıllı Mezhic kabilesine mensuptur. Bi setten önce doğduğu halde Hz. Peygamber i göremedi. 17 Ebû Ubeyde b. Cerrah ın kumandasında Bizans la yapılan savaşlarda kendini gösterdi. Cemel ve Sıffin savaşlarında aktif rol oynadı. 18 Yermük Savaşı nda (15 / 636) bir gözünü kaybettiği için Eşter, (göz kapakları ters çevrilmiş) lakabıyla meşhur oldu. Hz. Ömer devrinin son yıllarından itibaren Kûfe de oturmaya başlayan Eşter şehrin en nüfuzlu kişilerinden biri oldu. Hz. Osman karşıtı bir kişi olarak bilinen ve Kûfe li Kurrâ arasında yer alan Mâlik el-eşter, birkaç arkadaşıyla birlikte önce Dımışk a Muâviye b. Ebû Süfyân ın yanına gönderildi. Bunların davranışlarından rahatsız olan Muaviye bu 8 Taberî, a.g.e.,iii, 168; Hitti, Philip K., Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi, Çeviren: Tuğ, Salih, İstanbul 1980, I, 277; Çelebi, İlyas, İslâm İnancında Gayp Problemi, İstanbul 1996, ; Gölpınarlı, A., Muhammed b. Hüseyin, Nehcü l-belağa, Hazırlayan: Gölpınarlı, Abdülbaki, İstanbul (Trz.), Köksal, M. Asım, Hz. Muhammed ve İslamiyet (İslam Tarihi),İstanbul 1969, V, Corci Zeydan, Medeniyet-i İslâmiyye Tarihi, Tercüme: Meğamiz, Zeki, Dersaâdet 1329, IV, Aycan, İ., a.g.e., Günal, M., a.g.e., Çalışlar, O., a.g.e.,106, Halife b. Hayyât, Tarihu Halife b. Hayyât, Çeviren: Bakır, Abdülhalık, Ankara 2001, el-belâzurî, Ahmed b. Yahya b. Cabir b. Davud, Fütûhü l-büldan, Çeviren: Fayda, Mustafa, Ankara 1987, 706; Fığlalı, E.Ruhi, Ali, DİA, II, İbnu Kesîr, el-bidâye ve n-nihâye, (Büyük İslâm Tarihi), Çeviren: Keskin, Mehmet, İstanbul 1994, V, 490; Taberî, a.g.e., 327; M. Günal, a.g.e.,159; Kazancı, A. Lütfi, Hz. Ali,İstanbul 2002, II, Taberî a.g.e.,iii, ; Gelibolulu Mustafa Âlî, Nasîhatü s-selâtîn, Süleymaniye Ktp. Hüsref Paşa Türkçe Yazmalar. Kol. no: 311, vr. 34 a. 18 Üçok, Bahriye, İslam Tarihi, Emeviler-Abbasiler, Düzeltilmiş ilaveli İkinci baskı, Ankara 1983, 23
4 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ kişileri Kûfe'ye geri gönderdi. Halife aleyhindeki çalışmalarını bu grup Humus a Abdurrahman b. Hâlid b. Velid in yanına sürgün edildi. 19 Bazı kaynaklar, Hz. Osman ın evini muhasara ( (وقعة ال دار 20 edenler arasında Eşter in de olduğunu, hatta katiller arasında yer aldığını, 21 bazı kaynaklar ise, Eşter in muhasara ve Hz. Osman ı öldürme olayına hiç katılmadığını ileri sürerler. 22 Hz. Ali halife seçilince Eşter Kûfeliler adına ona biat etti ve bazı muhalifleri de biaata zorlardı. Cemel ve Sıffîn ve Nehrevan savaşlarına katılan Eşter Sıffîn'de Hz. Ali'nin süvari ve piyade kuvvetlerine komuta etti. Sıffîn savaşının ardından el-cezîre'ye dönen Eşter, bir süre sonra Muhammed b. Ebû Bekir'in yerine Mısır valiliğine tayin edildi. Mâlik el-eşter in Mısır a tayin olayını öğrenen Muâviye, Kulzüm (bu günkü Süveyş) 23 (veya Ariş) Âmili (vergi tahsildarı) Cayıstar a (Hansar) haber gönderip Eşter i zehirlediği takdirde kendisini yirmi yıllık haraçtan muaf tutacağını bildirdi. Bunun üzerine âmil, 38 ( ) tarihinde Manastırda konakladıkları bir sırada ikram ettiği bal şerbetine zehir katarak Eşter i öldürdü. 24 Dımaşk Camii minberine çıkan Muâviye: Ali b. Ebi Talib in iki sağ kolu vardı. Biri Ammâr b. Yâsir dir ki, Sıffîn de kesildi. Diğeri de bu gün koparılmış bulunuyor diyerek Eşter in ölüm haberini, Allah ın balda bile askerleri vardır ifadesi ile halka duyurdu. 25 Eşter in ölümünü duyan Hz. Ali, وللفم) (لليدين onu öldüren elleri ile ağzıdır diyerek ölüm nedeninin arka planını ortaya koydu. 26 Hz. Ali nin seyfullah unvanını verdiği Eşter, pehlivan yapılı bir kumandan, aynı zamanda meşhur bir hatip ve iyi bir şairdi. Hz. Ömer, Hz. Ali, Ebû Zer el-gıfârî ve Hâlid b. Velid den hadis rivayet etti. Oğlu İbrahim b. Mâlik, Ebû Hassan el-a rec gibi şahıslar da Eşter'den rivayette bulunmuşlardır Günal, M. a.g.e., 28-29; Yıldız, Harun, Haricilerin Doğuşunda Kurrâ nın Rolü, Ekev Akademi Dergisi, Erzurum 2004, VIII, حرب يوم kuşatmayı( Vak atü d-dâr, Hz. Osman ın evinin kuşatılması demektir; Taberî bu (وقعة الدار) 162. III, Harbu yeymi d-dâr biçiminde ifade etmektedir. et-taberî, a.g.e., (الدار 21 Özaydın, Abdülkerim, Eşter, DİA, İstanbul 1995, XI, Taberî, Hz. Osman ın şahadeti ile ilgili bilgi verirken Mâlik el-eşter den hiç söz etmemektedir. Taberî, a.g.e., III, ; Huart, Cl., Eşter, İA. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1977, IV, Hasan İbrahim.Hasan, Kulzüm ün bu günkü Süveyş şehri olduğunu kaydediyor. Hasan İbrahim. Hasan,a.g.e., I, Mevlana Şiblî, Asr-ı Saâdet (İslâm Tarihi), Mütercimi: Doğrul, Ömer Rıza, Sadeleştiren: Mehmedoğlu, Osman Zeki, İstanbul 1978, V, 74; Kazancı, A.L., Hz. Ali, II, 163; Huart, Cl., Eşter, İA., IV, 398; Akıncı, A.Cemal, Hazreti Ali, İstanbul 1968, 444; Gölpınarlı, A., a.g.e., 274; Aycan, İ., Saltanata Giden Yolda Muaviye b.ebî Süfyan, Taberî, a.g.e., III, 206; Huart, Cl., Eşter, İA. IV, 398; Kazancı, A.Lütfi, Hz. Ali, II, Taberî, a.g.e., III, 206; Huart, Cl., Eşter, İA. IV, İbnü l-esîr, El-Kâmil Fi t-târîh (İslam Tarihi), Çeviren: Ağırakça, Ahmet, İstanbul 1986, III, 363; A. Özaydın, Eşter, DİA, XI, 487.
5 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı Hz. Ali nin Mâlik el-eşter e Verdiği Ahd-nâme Başta Mehmet Akif Ersoy olmak üzere birçok müellifin üzerinde durduğu ve kaynak gösterdiği Ahd-nâme Şerif Radiy in Nehcü l-belâğa adlı eserinde geniş bir biçimde ele alınmıştır. Şerif Radiy, Nehcü l-belâğa adlı eserini yazarken birçok eski kaynağa başvurmuştur ki, bunların başında, Kûfe li Zeyd b. Vehebi l-cühenî gelir. Hz. Ali nin ashabından olan bu zat, Nehrevan a giderken O nun yanında bulunmuş, bayramlarda ve diğer vakitlerde Hz. Ali den bizzat duyduğu hutbeleri kaleme almıştır. Ehl-i Sünnet uleması da Zeyd b. Veheb i sikadan saymış ve Sıhah larda ondan rivayette bulunmuştur. Cahiliye devrini ve Asr-ı Saâdeti idrak eden Zeyd b. Veheb, Kûfe de yerleşmiş, ancak Hz. Peygamberle görüşememiştir. H.96 / M.714 tarihinde vefat eden Zeyd b. Veheb in eseri Şerif Radiy nin zamanına kadar gelmiştir. Hz. Ali döneminde yaşayıp Hz. Hasan zamanına erişenlerden birisi olan Absag b. Nübâte, Malik el-eşter in Mısır a vali olarak atanması esnasında kendisine yazılan Ahd-nâmeyi ve bazı vasiyetlerini rivayet etmiştir. 28 Nehcü l-belâğa yı şerh ederek yeni bir eser meydana getiren İbni Ebi l-hadîd Abdülhamit, (H.655 / M.1257) Nehcü l-belâğa da yer alan sözlerin, Haz. Ali ye aidiyetinde şüphe edilmeyeceğini çünkü bunların çoğunun tevatürle sabit olduğunu, edebiyata aşina olanların, üslup özelliklerini bilenlerin, şair, hatip ve münşilerin şiir, hutbe ve yazılarını kolayca anlayıp ayırabileceklerini söylemektedir. 29 Nehcü l-belâğa da yer alan hutbelerin ve diğer bilgi ve belgelerin Şerif Radiy ye ait olduğu hakkındaki şüpheler 30 konusunda Abdülbaki Gölpınarlı şu bilgileri veriyor: Bazıları hiçbir delile dayanmadan bu kadar hutbenin ezberlenip yazılmasına, dört yüz yıla yakın bir zaman sonra da Şerif Radiy e ulaşmasına imkân olmadığını söylemişlerse de bunların, Arapların özelliklerini bilmedikleri aşikârdır. Arap müverrihleri, Haccâc, Sahbân, Vâil gibi Cahiliye devrinin ve İslam çağının hatiplerinin sözlerini, Hâlid b. Abdillâh, Mu tasım, Ziyâd gibi halife ve emirlerin hutbelerini nakletmişlerdir ki, bunlar tarih kitaplarında mevcuttur. Şunu da vurgulamak gerekir ki, okuma yazma bilmeyen toplumlarda hafızanın büyük bir önemi vardır. Fesahat ve 28 Gölpınarlı, Abdülbaki, Nehcü l-belağa, İstanbul 1309, 7 29 Gölpınarlı, A., a.g.e., 9 30 Corci Zeydan, Medeniyet-i İslâmiyye Tarihi, Tercüme: Meğâmiz, Zeki, Dersaâdet, 1329, c.iv,
6 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ belağata son derecede düşkün olan Araplarda, Fesahat ve belağatta örnek teşkil eden şiirleri ve sözleri ezberlemek gelenek haline gelmişti. 31 Birçok yazar ve müellifin ilgisini çeken Ahd-nâmenin yirmiden fazla şerhi yapılmıştır. 32 Mehmet Akif Ersoy da, söz konusu Ahd-nâmeyi Hz. Ali nin Bir Devlet Adamına Emir-nâmesi adıyla Türkçeye çevirmiş, Diyanet İşleri tarafından Ankara da, Ayyıldız Matbaasında 1959 da 3. basımı yapılmıştır. Aynı eser 1963 de de Doğangüneş Yayınevi tarafından da tabedilmiştir. Abdülbaki Gölpınarlı, 1940 lı yıllarda, Hz. Ali nin hal tercümesini, biri Mâlik el- Eşter e yazılan Ahd-nâme olmak üzere on yedi mektup, emir ve vasiyetlerini, kırk dört hikmet ve vecîzeleriyle Dîvanlarından kırk sekiz şiirini terceme ettiğini söylemektedir. 33 Kendi döneminde birçok Ahd-nâme, emir-nâme, aman-nâme ve mektup kaleme alan 34 Hz. Ali, Mâlik el-eşter i Mısır a vali olarak tayin ettiği sırada yönetimle ilgili görüşlerini ortaya koyan bir Ahd-nâme yazarak kendisine vermişti. Bu Ahdnâme nin yazması Süleymaniye Kütüphanesi Haşim Paşa Türkçe Yazmalar Koleksiyonu 51 numarada kayıtlıdır. Şerh-i Mektûbât-ı Hazreti Aliyyü l-murtazâ adlı eser yirmi bir varaktan oluşmaktadır. (H.1281 / M ) tarihinde Seyyid Ali Haydar tarafından Rik a (رقعه) yazı türü ile kaleme alınan eserin sayfalarındaki satır sayısı birbirini tutmamaktadır. Sayfalardaki bazı satırların üzeri tek çizgi ile çizilerek iptal edilmiştir. Arapça olarak yazılan eserin (1b-13a) varakları araklarının kenarına eserin şerhi yapılmış, (13b-21a) arasındaki varakların kenarları ise boştur. 35 Hz. Ali nin, Mâlik el-eşter e yazdığı Ahd-Nâme, Mehmed Celaleddin tarafından sağdaki kolonda metin, soldakinde tercümesi olmak üzere hazırlanmış, Şerhi Ahd-Nâme-i Ali adıyla İstanbul da (H.1304 / M ) tarihinde 31 Gölpınarlı, A., a.g.e., Gölpınarlı, A., a.g.e., Gölpınarlı, A., a.g.e., Yeniel, Necati-Kayapınar, Hüseyin, Sünen-i Ebû Dâvûd Terceme ve Şerhi, İstanbul 1991, XI, 355; Keskioğlu, Osman, Nüzûlünden Günümüze Kur ân-ı Kerim Bilgileri, Ankara 1987, 141; Özbay, Adem-Reca, Ö. Faruk, Stratejileri-Uygulamaları ve Örnekleriyle Hz. Ali nin Liderlik Sırları ve Hitabet Sanatı, İstanbul 2005, 73-73; Aycan, İ., Saltanata Giden Yolda Muaviye b.ebî Süfyan, Ali b. Ebi Talib, Şerh-i Mektûbât-ı Hz. Aliyyü l-murtazâ, Müstensih: es-seyyid Ali Haydar, Süleymaniye Ktp. Haşim Paşa Yazmalar Kol. No: 51.
7 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı basılmıştır. 36 Bu Ahd-Nâme nin bir sureti de Erzincan İl Halk Kütüphanesi Türkçe Basmalar Koleksiyonunun 195. sırasında yer almaktadır. 37 Biz, Hz. Ali nin bu Ahd-Nâme de 38 ortaya koyduğu yönetim ilkelerini, Dînî Hayat, İdarî İşler, Sosyal Hayat, İktisat ve Ekonomi, Mâlî İşler, Adlî Uygulamalar ve Askerî İşler ve Ahd-i Şerifin Hatimesi olmak üzere sekiz ana başlık altında tanıtmaya çalışacağız. A.Dînî Hayat a.ibâdet ve Kulluk Dünya geçiş yurdudur, yerleşme yurdu değildir. Orada bir kısım insanlar nefsini satıp azabın hedefi olur, bir kısmı da nefsini satın alıp kurtuluşa ererler. Bunun bilincinde olan herkes tüm imkânları seferber ederek halka hizmet etmenin yollarını aramalı ve kendilerini ebedi hayatın sıkıntılarından kurtarmaya çalışmalıdır diyen halife bu konudaki görüşlerini şöyle ifade eder: 39 Ey Mâlik! Şunu aklından çıkarma. İyi niyetine denk gelen an ve halkın selâmeti için ayırdığın zaman, seninle Allah arasında geçen vakitlerin en hayırlısıdır. Zira Allah buyurur ki, Kim iyi bir işe aracılık ederse onun da o işten bir nasibi olur. Kim kötü bir işe aracılık ederse onun da ondan bir payı olur. Allah her şeyin karşılığını vericidir. 40 Aziz dinini Allah a halis kılan ibadetlerin başında farzlar gelir. Bu yüzden gece gündüz Cenâb-ı Mevla ya itaat ve ibadet etmek gerekir. Ayrıca bedenî ibadetlerin en yüksek dereceye ulaşmış olması yeterli değildir. Allah a yaklaştıran kâmil ve mükemmel olan sebeplere vefa gösterilmelidir. 41 b. Emirler ve Yasaklar Kamu vicdanını rahatsız eden her türlü yıkıcı ve bölücü faaliyetler karşısında duyarlı olunması gerektiğini ifade eden Hz. Ali, görüşlerini şöyle sürdürür: 36 Şerh-i Ahd-Nâme-i Ali, Hazırlayan: Mehmed Celaleddin, İstanbul 1304, 2; Hz. Ali Diyor ki (Devlet Adamlarına Tavsiyeler), Tercüme: Ersoy, Mehmet Akif, 2. Baskı, İstanbul 2004, Çerçi, Faris, Erzincan İl Halk Kütüphanesindeki Türkçe (Osmanlıca), Arapça, Farsça Basmalar Kataloğu, Erzincan 2007, Ahd-Nâme üzerindeki çalışmalarla ilgi olarak bkz. Barthold, W., İslam Medeniyeti Tarihi, İzah ve düzeltmeler: Köprülü, Fuat, Ankara 1973, Hatip, Abdülaziz, Nencü l-belağa dan Hikmetler, Hz. Ali den Çağlara Mesaj, Tercüme ve Açıklama, İstanbul 2006, Nisa suresi, 4 / Ahd-Nâme, 43.
8 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ Ey Mâlik! Allah tan korkmalı, emirlerine uymalı ve yasakladığı şeylerden uzak durmalısın. 42 Zira Allah buyurur ki, Sizden, hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten men eden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir. 43 Bu nedenle Kur ânı Kerim de açıklanan farzlara uymayı, sünnet-i seniyye ile olgunlaşıp kâmil bir insan olmayı ilke haline getirmelisin. Zira huzur ve mutluluk İlâhî ahkâma sıkı sıkıya bağlanmaktan geçer. En düşük derecelere (Esfel-i safiline) düşmek ise, itikâdî hükümleri inkâr etmekle olur. Öte yandan Allah ın günahsız kullarına el uzatmak, tatlı sözlerle onlara güven vermek, onları ciddiye almak ve ruh temizliği ile güçlendirmek gerekir. Zorbaların üzerine cesaretle giderek onları önce dil ile uyarmak, sonra el ile müdahale etmek, daha sonra da içten tepki göstererek din-i mübîne yardım etmek gerekir. 44 Zira Yüce Allah, İslâm Dinîne yardım edenlerin başarılı ve onurlu olacaklarını vadetmiştir. Ey inananlar, eğer siz Allah(in dinine) yardım ederseniz (Allah da) size yardım eder; ayaklarınızı (hakkı koruma yolunda) sağlam tutar. 45 O halde haklı olduğun davada Allah tan başka hiç bir kimseden korkman gerekmez. 46 Nefsin arzuları kişinin en büyük düşmanıdır. Zira nefis zenginlik ve beylik ister bu ise müminleri yoldan çıkarır. 47 Nefsi binek atına benzeten Hz. Ali, hırs ve duyguların dizginlenerek kötülüğe meydan verilmemesi konusunda şunları söyler: Basit gibi görünen ancak dinî hükümlere ters düşen şeylere yönelip isyan eden nefis atını, kement bağı ile bağlamalısın. Allah buyurur ki: Nefis daima kötülüğü emredicidir. Meğer Rab imin esirgediği bir nefis ola. Rab im bağışlayan esirgeyendir. 48 Cenâb-ı Hakkın rahmetinden uzak olan kişi, yasaklanan lezzetlere yönelir ve kötü işler yapma gayreti içine girer. 49 İslam dünyasında olup biten acı olayların içinde yaşayan Hz. Ali, geçmişten ders alınarak geleceğe güvenle bakılması gerektiğini vurgular ve Mısır da olup bitenleri şu cümlelerle ifade eder: 42 Ahd-Nâme, Âl-i İmran suresi, 3 / Müslim b. Haccac, Sahîh, İstanbul 1992, İman, Muhammed suresi, 47 / Ahd-Nâme, Hacı Bektaş Veli, Makâlât, (Konuşmaları, Öğütleri), Sadeleştirerek hazırlayan: Tekin, Ahmet, İstanbul (Trz.), Yusuf suresi, 12 / Ahd-Nâme, 4.
9 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı Ey Mâlik! Bilmiş ol ki, uhdenize verilen Mısır da, senden önce âdil ve zalim birçok devlet adamı hüküm sürmüştür. 50 Nasıl ki, senden önce Mısır da görev yapan valilerin ve hükümdarların icraatlarına bakıp onları eleştiriyorsan, halk da şimdi senin yaptığın işlere bakarak seni eleştireceklerdir. Eğer halk, hayırlı ve yararlı işler yaptığına inanırsa, hem seni salihler zümresinden sayar, hem de dilden dile dolaşan güzel sözlerle tutum ve davranışının iyi olduğuna karar verir. Bu bakımdan güzel ve faydalı işlere yönelmek, istek ve arzularına gem vurarak helâl olmayan şeylerden uzak durmak, nefsine zor gelse de dinin emirleri doğrultusunda hareket etmek gerekir. 51 c. Şüpheli İşlerin Allah a Havale Edilmesi Devlet yönetiminde bir takım güçlüklerin ortaya çıkabileceğini düşünen Hz. Ali, Kur ân-ı Kerim den örnekler vererek bu tür problemlerin Allah a havale edilmesini ister ve bu konudaki görüşlerini şöyle ifade eder: Allah tarafından, düzene koymaya memur olduğun büyük işlerde, ortaya çıkan şüphe ve kuşkuların çözümünü, Kur ân ın bazı ayetleri muhkemdir ki, bunlar Kitab ın esasıdır 52 mealindeki ayetlere ve Hz. Peygamber in toplayıcı birleştirici sünnetine havale etmek gerekir. 53 Zira Allah, irşadını istediği bir kavme şöyle buyurur: Şayet bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz; Allah a ve ahiret gününe inanıyorsanız onu Allah ve Resulü ne havale edin. 54 d. Cemaatle Kılınan Namazlar Namaz kıldırmanın çok hassas bir görev olduğunu, bıktırıcı ve usandırıcı olunmaması gerektiğini ifade eden Hz. Ali, hastaların, iş sahiplerinin ve abdest tutmakta güçlük çekenlerin göz ardı edilmemesine işaret ederek görüşlerini şöyle açıklar: Ey Mâlik! İmam olarak mihraba geçtiğin zaman cemaati bıktırma. Nefret uyandırıcı ve namazı bozucu hareketlerden uzak dur. Zira insanlar arasında öyleleri vardır ki, hastadır; öyleleri de vardır ki, iş sahibidir, belki hacet zuhur etmiştir. Hz. 50 Hazreti Ali Diyor ki, Tercüme: Ersoy, Mehmet Akif, Ankara 1954, Ahd-Nâme, Âl-i İmran suresi, 3 / Ahd-Nâme, Nisa suresi, 4 / 59.
10 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ Peygamber (s.a.v.) beni Yemen e Melik 55 olarak gönderdikleri sırada: Namazı nasıl kıldırayım diye sordum: O da, Onlara en zayıflarının namazı gibi namaz kıldır ve Müminlere merhametli ol diye buyurdular. 56 Sen de bu uygulamayı kendine ölçü almalı ve ona göre davranmalısın. 57 B. İdârî İşler a. Kâtiplerin Seçimi Dünya coğrafyasında itibar gören birçok meslek grubu vardır ki, kâtipler de bu grup içinde yer alır. Kendisi de kâtiplik yapan 58, Mushaflar yazan 59 ve Kûfî yazı türünü en üst derecede kullanan 60 Hz. Ali, kâtiplerin seçiminde çok dikkatli olunmasını ifade ederek şu tavsiyelerde bulunur: Devlete taalluk eden işlerde ve yapacağın yardımın tahakkuk ve tasarrufunda dikkatli olman ve gaflete düşmemen gerekir. Ülkede görev yapan kâtiplerin durumunu iyi takip etmen ve bu tür görevlere iş yapanını, beceriklisini getirmen gerekir. Katiplerin nitelikleri konusunda Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Aranızda bir yazıcı (onu) adaletle yazsın. Yazıcı Allah ın kendisine öğrettiği şekilde yazmaktan kaçınmasın yazsın. 61 Özellikle gizli mektuplarını, huyu güzel, ahlakı temiz, sır saklayan kâtiplere yazdırmalısın ki, amillerin mektuplarını getirip göstermekte kusur ve ihmal etmesin, tarafınızdan verilecek cevapları doğru yazsın İbn. Kesîr, a.g.e., VII, 553; Mevlana Şiblî, a.g.e.,v, 70; Mahmut Esad, Tarih-i Dîn-i İslâm (İslam Tarihi), Hazırlayanlar: Kazancı, Ahmet Lütfi-Kazancı, Osman, İstanbul 1983, 853; Hatipoğlu, Haydar, Sünen-i İbni Mâce Tercümesi ve Şerhi, İstanbul 1992, VI, ; Uğur, Ahmet, İslâm Tarihi (Hz. Peygamber ve Dört Halife Dönemi), Kayseri 1995, 155; Köksal, M. Asım, a.g.e., I,184; Yemen konusunda geniş bilgi için bkz. Bakır, A., İktisâdî ve İdârî Yönden Hz. Ali Dönemi, Hatipoğlu, H.,a.g.e., III, 280; el-kettânî, Muhammed Abdülhay, et-tertîbü l-idâriyye, (Hz. Peygamber Yönetiminde Sosyal Hayat ve Kurumlar), Kaynakların tesbiti ve ilavelerle çeviren: Özel, Ahmet, İstanbul 1991, II, 21; Gölpınarlı, A., a.g.e., (Trz.), Ahd-Nâme, C. Zeydan, a.g.e., IV, Keskioğlu, O., a.g.e., Bağcı, Serpil, Metinlerden Resimlere: Elyazma Tasvirlerinde Hz. Ali Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali Bildirileri, Hazırlayan: Ocak, A.Yaşar, İstanbul 2005, 218; Gelibolulu Mustafa Âlî, Menâkıb-ı Hünerveran, Hazırlayan: İbnü l-emîn Mahmud Kemal, İstanbul 1926, Metin kısmı, Bakara suresi, 2 / Ahd-Nâme, 33.
11 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı b. Sır Kâtipleri İslam tarihinde bir dönüm noktası teşkil eden Hudeybiye Antlaşmasını kaleme alan 63 Hz. Ali, seçilecek kâtiplerin özelliklerini ve bu konudaki görüş ve önerilerini şöyle dile getirir: Ey Malik! Kâtipler arasında iletişimde özür ve bahane aramayan, ifadesi güzel olan ve hâkim karşısında gevşeklik göstermeyen becerikli bir kâtibi seçip gizli ve şifreli mektuplarını ona yazdırmalısın. Sana gösterdiği bağlılığı karşılıksız bırakmamalısın. Onların taşıdığı sorumluluktan doğan problemlerin çözümünde acizlik göstermemelisin. Önem arz eden işlerde kendi değerini de bilmelisin. Zira kendi kıymetini bilmeyen, başkasının değerini bilemez. 64 İmam-ı Gazalî, Hz. Ali nin şöyle dediğini rivayet etmektedir: Arkadaşına iyi niyetinden dolayı teşekkür etmeyen bir kimse, onun iyiliğine karşı da teşekkür etmez. 65 Kâtipleri seçerken yalnız dış görünüşlerine bakmamalısın. Bunlar hakkındaki iyi niyetin yeterli olmamalıdır. Zira bunlardan bir kısmı yapmacık hareketlerde bulunarak güzel hizmet etme imajını vermeye çalışırlar. Görünüşe önem veren valileri etkiler ve aldatırlar. Halbuki işin ardında samimiyet yoktur. Bazı devlet ricali dostluğunu gizler ve yapmacık hareketlerin peşinden koşar. Bir kısım memurlar da iyi çalışıyor görünümünü vererek güvenilir valilerin gözüne girer ve onları aldatırlar. Bu tür davranışın ardında dürüstlük aramak beyhudedir. Bu bakımdan, senden önceki valilere hizmet etmiş ve halk arasında isim yapmış tecrübeli elemanları bulup değerlendirmelisin. Halkın huzurlu yaşaması için gösterdiğin ihtimam ve titizlik, Cenâb-ı Allah a ve emîrülmüminîn e karşı samimiyetini gösterir. 66 Devlet işlerinde iş akımını hızlandırmak ve yanlışları asgariye indirmek için iş bölümü yapılmasını isteyen Hz. Ali, denetim sonunda hata yapan memurların uyarılması konusunda şunları söyler: Artan iş yoğunluğunu çözmek için belli iş alanlarını sınıflandırarak her sınıfın başına kâtiplerden birini başkan olarak tayin etmelisin. Ara sıra devlet memurlarını 63 Köksal, M. A., a.g.e.,vi, ; Hamidullah, M., Hudeybiye Antlaşması, DİA, XVIII, ; Fığlalı, E.Ruhi, Sünnî Tarih ve İlâhiyat Geleneğinde Hz. Ali, Ahd-Nâme, Gazzalî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, İhyâu Ulûmi d-dîn, Tercüme: Müftüoğlu, Mehmed A., Yeniden Tetkik ve Tashih Eden: Yavuz, A. Fikri, İstanbul 1990, II, Ahd-Nâme, 35
12 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ denetleyerek hata yapan kâtipleri uyarmalısın. Zira bu tür uyarılar yanlışları azaltır, hatanın tekrarını önler. 67 c. Vasıflı Danışmanlar Cimriliğin büyük bir ayıp olduğunu, tüm ayıpların kötülüklerini kendinde topladığını ve kötülüğe doğru sürükleyen bir ip 68 olduğunu söyleyen Hz. Ali, devlet yönetiminde cimrilere, hırslılara ve aç gözlülere görev verilmesini sakıncalı bulur ve bu konudaki görüşlerini şöyle ifade eder: Ey Mâlik! Cimriyi önemli işlere bulaştırmamalı ve onunla görüş alış verişinde bulunmamalısın. Çünkü cimri insanlar seni iyilik ve yardımdan uzaklaştırır ve sana züğürtlüğü dayatır. Allah buyurur ki, Bunlar öyle insanlardır ki, cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler. 69 Korkakları da meşveretine almamalısın. Zira onlar işlerine zaaf düşürür ve seni çıkmaza sokarlar. Hırslı ve tamahkâr insanlara da meclisinde yer vermemelisin. Çünkü onlar aç gözlülüğü, zulüm ve haksızlığı hoş göstermeye çalışırlar. Aslına bakılırsa cimrilik, tamahkârlık, şiddet ve hırs tabiat-ı cibilliyedendir. Allah hakkında beslenen kötü zan bu sayılan kötü hasletleri bir araya getirir. Hz. Peygamber şöyle buyurur: Allahım! Şüphesiz ben acizlikten, tembellikten, korkaklıktan, cimrilikten sana sığınırım. 70 Şunu bilmelisin ki, sana danışman olacakların en kötüsü senden önce kötülük yapan kimselere dost olup, onların suçlarına ortak olanlardır. Çünkü bunlar, canilerin yardımcısı ve zalimlerin dostu olmuşlardır. O halde böylelerinden uzak durmalısın. Halefin hayırlısı, selefin aldığı tedbirleri aynen kabul eden ve yaptığı güzel şeylerin benzerini ortaya koyan kimsedir. Buna karşılık selef, halefin beğenilmeyen işleriyle ilgilenmez ve hoşa gitmeyen hareketlerini benimsemez ise, kendisine bir sorumluluk gelmez. 71 İnsan doğduğu gün ağlar; o esnada başkaları gülüyordur. Öyle yaşa ki, öldüğün gün, gülen sen ol, ağlayan halk olsun 72 diyen Hz. Ali, tarafsızlık konusunda şu öğütlerde bulunur: İnsanlar arasında zalime zulmünde, günahkâra cürmünde yardım etmeyen hayırlı kişiler bulmalısın. Allah şöyle buyurur: İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın, 67 Ahd-Nâme, Hatip, A.,a.g.e., Nisa suresi, 4 / Yeniel, N.,-Kayapınar, H., a.g.e., VI, Ahd-Nâme, Özbay, A.-Reca, Ö. Faruk. a.g.e., 99.
13 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın. 73 Bunların yükü daha hafif, sağlayacakları yardımlar daha çoktur. Sana besledikleri sevgi daha gerçek, senin dışındakiler ile ilişkileri daha azdır. Bu gibileri hem özel hem de genel meclislerinde kendine yakın tutmalısın. Bunlar arasından öylesini bul ki, acı gerçekleri sana rahat bir şekilde söyleyebilsin ve evliya-yı kiram için mekruh sayılan yanlış hareketlerin ortaya çıkmasına engel olsun. 74 d. Yardımcıların Denetimi Yaşadığı çağın ilim ve fikir adamlarından biri olan ve kendisinden önceki üç halife döneminde aktif rol oynayan Hz. Ali, devlet işlerinde denetimin önemine işaret eder ve şu önerilerde bulunur: 75 Ey Mâlik! Yardımcılara karşı ihtiyatlı olmak gerekir. İçlerinden biri elini hıyanete uzatır ve denetçiler tarafından bu haber doğrulanırsa bu tanık olarak sana yeter. Artık ona haddi aşma cezası verebilir, yaptığına karşı onu suçlu tutar, müstahak olduğu cezayı verebilirsin. Kötü niyetlilerden bir örnek olmak üzere, elinden yetkilerini alır, kendisini itibarsızlık mevkiine düşürür, alnına hıyanet lekesini vurur, boynuna töhmet zincirini geçirebilirsin. 76 Hz. Osman ın şöyle dediği rivayet edilir: Allah Kur an la yola gelmeyeni, sultanla yola getirir. 77 Öyle anlaşılıyor ki, Hz. Ali burada Mervan b. Hakem in kontrolden çıktığına işaret etmiş, yapılan hataların İslam dünyasında derin yaralar açtığını vurgulamıştır. 78 Yüce Allah, Ey insanlar, size fâsık (yoldan çıkmış) bir adam, bir haber getirirse onun doğruluğunu araştırın. Yoksa bilmeyerek bir topluluğa karşı kötülük edersiniz de sonra yaptığınıza pişman olursunuz. 79 buyurarak istihbaratın önemine işaret etmiştir. C. Sosyal Hayat a. Vali-Halk Kaynaşması Valilerin uzun süre toplumdan ayrı kalmalarının sakıncaları üzerinde duran Hz. Ali, görüşlerini şöyle ifade eder: 73 Maide suresi, 5 / Ahd-Nâme, Mevlana Şiblî, a.g.e.,v, Ahd-Nâme, M.Tâhir. b. Âşûr, Makâsıdu ş-şerî ati l-islamiyye (İslam Hukuk Felsefesi), Çevirenler: Akyüz, Vecdi-Erdoğan, Mehmet., İstanbul 1988, Mevlana Şiblî, a.g.e.,v, 44; Aycan, İ. Mervan I, DİA, Ankara 2004, XXIX, Fetih suresi, 48 / 6.
14 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ Her ne sebeple olursa osun, valiler uzun süre reaya ve berayadan ayrı kalmamalıdır. Zira bu ayrı kalış, bir yandan zulüm kapılarını aralayarak fırsatçıları harekete geçirir, diğer taraftan da halkın ülke meselelerine karşı ilgisini azaltır. 80 Şunu da bilmek gerekir ki, perdenin arkasındaki halk, perdenin öbür yanında neler olup bittiğini göremez. Bakışlarında olayların büyüğü küçülür, küçüğü büyür. İyiliği kötü, kötülüğü iyi görür. Doğruyu yanlıştan ayıramaz, hak ile batıl birbirine karışır. Neticede valiler de bir beşerdir. Halkın, kendisinden sakladığı işleri nereden bilecek! Gerçeğin apaçık belirtileri yok ki, bununla doğrular yanlıştan ayrılabilsin. 81 Halife, valinin toplumdaki ilgi ve yetki alanlarını iki ana kategoride ele alır ve görüşlerini şöyle ifade eder: Ey Mâlik! Sen iki insan tipinden birisin: 1.İyilik yapmaya vakfetmiş bir insan olarak ortaya çıkarsın ki, uzun süre halktan uzak kalırsan, halkın acil ihtiyaçlarını karşılayamaz, cömertçe dağıtım yapamazsın. 2.Hor görülen ve cimrilik yapan bir adam olarak algılanırsın ki, bu ihtimale göre fakirler, yapacağın iyilikten ümidini kesip üzülürler ve bir daha senden bir şey istemeğe cesaret edemezler. Allah şöyle buyurmaktadır: Bunlar öyle insanlardır ki, cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler. Allah ın kendilerine verdiğini gizlerler. 82 Oysa halkın senden istediği şeylerin çoğu, mantığa ve vicdana dayanan mutlak adalet gibi sana fazla yük ve zahmeti ağır olmayan şeylerdir." 83 b. Halk Sınıfları Mekke ve Medine bürokrasisinin içinde yetişen Hz. Ali, halkın çeşitli sınıflara ayrıldığını ve her sınıfın kendi içinde ayrı bir görevi bulunduğunu ifade eder ve şunları söyler: Ey Mâlik! Bilesin ki, hükmettiğin halk, askerler, kâtipler, kadılar, valiler, tüccar, sanat erbabı, vergi memurları ve fakirler olmak üzere sekiz sınıftan oluşmaktadır. Bu sekiz gruptan her biri bir çarkın dişlileri gibidir. Birinin iyiliği diğerinin iyiliğine bağlıdır. Hiç biri diğeri olmadan edemez. Âlemlerin rabbi olan Yüce Allah bunlardan her birine 80 Hz. Ali nin Bir Devlet Adamına Emir-nâmesi, Tercüme eden: Ersoy, Mehmet Akif. İstanbul 1963, Ahd-Nâme, Nisa suresi, 4 / Ahd-Nâme, 46.
15 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı ait hadleri ve arzları, İlahî Kitaplarda ve Hz. Peygamber in (s.a.v.) sünnet-i şerifinde göstermiş ve korunan bir ahit olarak bizlere vermiştir. 84 c. Sevgi ve Merhamet Övünmeyi bırak, büyüklenmeyi terk et, mezarını hatırla 85 diyen Hz. Ali, sevginin her kapıyı açacağını ifade etmekte ve halka yaklaşım tarzını şöyle dile getirmektedir: Ey Mâlik! Toplumun her kademesine daima sevgi beslemek, onlara şefkat ve merhamet duyguları ile yaklaşmak gerekir. 86 Halkın güçsüzleri üzerine yırtıcı hayvanlar gibi gitmemek, mal ve eşyalarına el koymayı ve yağmalamayı ganimet saymamak gerekir. Zîrâ halk iki kısımdır. 1.Bir kısmı, reâyâ nın müminleridir ki onlar senin din kardeşlerindir. 2.Bir kısmı da zımmîlerdir 87 ki, senin gibi Allah ın kullarıdır. Bir beşer olarak yaptığın kusur ve hataların affedilmesini Allah tan istediğin gibi, sen de taht-ı hükümetinde olan reayanın, kasten veya istemeyerek yaptığı kusur ve hatalarını affetmen gerekir. Allah buyuruyor ki, O (korunan)lar bollukta ve darlıkta Allah için harcarlar, öfke(lerini) yutkunurlar, insanları affederler. Allah da güzel davrananları sever 88 Zira reayanın üstünde, feryat edenlerin imdadına yetişecek sen varsın. Senin üstünde Halife vardır. Halifenin üstünde de, herkesin yardımına yetişen Hazreti Allah vardır. Şunu unutma ki, reayanın işlerini yürütmek üzere seni kefil kılan Yüce Allah, insanlar arasında reayanın işleriyle seni imtihan etmektedir. 89 Beyt: حکمت محض است اکر لطف جهان ا فرين خاص کند بندهء مصلحت عامرا.( 90 ( Reâyâya baskı ve zulüm yaparak, intikam almaya kâdir olan Allah ile savaş ve kavgaya girme. Allah şöyle buyurmaktadır: Kötülüğün cezası yine kötülüktür. Kim 84 Ahd-Nâme, A. Hatip, a.g.e., Ahd-Nâme, Pakalın, M. Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1983, III, Âl-i İmran suresi, 3 / Ahd-Nâme, Hikmet, kâinatın yaratıcısının bir lütfüdür. Maslahat-ı âmme için bir kulunu seçer. Sadi-yi Şîrâzi, Gülistan, Berlin 1362 (H.Ş), 17.
16 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ affeder, barışırsa onun mükâfatı Allah a aittir. Doğrusu O, zalimleri sevmez 91 Zaten senin Allah tan intikam alacak kadar gücün yoktur. Kaldı ki sen, Cenâb-ı Allah ın affına ve merhametine muhtaçsın. 92 d. Tabiî Âfetler Tabiî afetler karşısında devletin duyarlı olmasını ve halkın uğradığı zararları karşılamasını isteyen Hz. Ali, bu konuda şöyle diyor: Tabiî afetlerden yani, çekirge istilasından, fare kemirmesinden, kaynak sularının azalmasından, ekinlerin fazla yağmurdan çürümesinden, taşlık ve nehir yatağındaki arazilerin sel baskınından veya susuzluktan yanmasından, kısaca buna benzer semavî afetlerden ötürü halkın uğradığı zararı karşılayıp yükünü hafifletmelisin. 93 Hicretin 18. yılında vuku bulan kıtlıkta Hz. Ömer o yıl zekâtı erteletmiş, başta Kur ân-ı Kerim de belirtilen el kesme 94 cezası olmak üzere bazı hadlerin uygulamasını durdurmuştur. 95 Bu uygulamalar göz önünde bulundurularak halkın sıkıntılarını azaltmak için hiçbir fedakârlık sana ağır ve bıktırıcı gelmemelidir. Zira ihtiyaç anında, halkın arazi sıkıntısının giderilmesi ve emlâkin işletmeye açılması öyle bir sermayedir ki, belde ve vilâyetin imarı esnasında halkın, sana güzel övgüler yağdırmasını sağlar. Feyiz getiren adaletinle rahatlar mutlu olurlar. Böylece sana verdikleri desteği devam ettirirler. Reaya, bu şekilde sağladığın rahatlıktan ve perişan hallerine çare olan adalet ve yardımdan mutlu olurlar. Gelecek için yaptığın stoklar, biriktirdiğin gıda maddeleri seni yüceltir, övgülerin çoğalmasına yol açar. Bu şekilde adalet ve insaflı davranışından dolayı, zaman olur ki, büyük işler arasında yer alan önemli bir meseleyi onlara havale ettiğinde, gönül rahatlığı ile o işi kabul ederler. Zira hâli vakti yerinde olan halk, verilen görevleri kabul eder, sorumluluktan kaçmaz. Unutulmamalıdır ki, bir yerin harap olması orada yaşayan halkın yoksul düşmesinden ileri gelir. Valilerin, kendileri için mal biriktirmeleri, valilikte kalacaklarına şüphe ile bakmaları ve ayrıca, halkla ilgili stokların az oluşu reayayı fakir ve perişan eder Şûrâ suresi, 42 / Ahd-Nâme, Ahd-Nâme, Maide suresi, 5 / Erdoğan, Mehmet, İslam Hukukunda Ahkâmın Değişmesi, İstanbul 1990, Ahd-Nâme, 33.
17 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı e. Fakir ve Düşkünlerin Korunması Hazinedeki parayı Arap ya da mevâlî, erkek ya da kadın, hür ya da köle ayırımı yapmadan bütün Medinelilere dağıtan Hz. Ali, fakir fukaranın sorunlarını şöyle dile getirir: 97 Yönettiğin topraklarda geliri olmayan miskinler, dilenmeyen yoksullar, kronik hastalar, elsiz ayaksız durumda olan çaresizler vardır ki, Allah onların yoksulluk paylarını tahsis etmiştir. 98 Allah buyurur ki, Sadakalar (zekatlar) Allah tan bir farz olarak ancak fakirlere, düşkünlere mahsustur 99 O halde çevrende yaşayan fakir ve yoksullara devlet hazinesinden bir pay ayırmalısın. Diğer beldelerdeki yoksullara da, ticaret mallarından, ganimet gelirlerinden, Müslüman fakirler için ayrılan tahsisattan, yakın ve uzak farkı gözetmeden birer hisse vermen gerekir. Fakirlerin yakınlarına ne kadar yardım yaparsan, uzağına da onun kadar destek olmalısın. 100 Zira Allah şöyle buyurur: İyilik ve takva üzerinde yardımlaşınız. Günah ve düşmanlık üzerine yardımlaşmayınız. 101 Buna göre, yakın uzak farkı gözetmeden fakirlerin hukukunu aynı ölçüde korumalısın. Nazarî meşguliyetler seni fakirlerin işleri ile ilgilenmekten alı koymasın. Zira zamanının çoğunu önemli saydığın işlere ayırmakla özrünü kabul ettiremezsin. Vefalı gayretlerini fakirlerden esirgeme. Merhamet duygularını ve samimî şefkatini onlardan uzak tutma. Allah buyurur ki, İnsanlara yanağını bükme (kibirlenerek boynunu bir yana büküp yüzünü insanlardan öte çevirme) ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zira Allah, kendini beğenip övünen kimseyi sevmez. 102 Divan görevlilerinin hakaretine uğrayan veya eşraftan zarar görüp, derdini sana anlatamayan biçareleri bulmak, hallerini sorup anlamak için, iyi niyetli, Allah tan korkan, güvenilir, sadık kişileri görevlendirmelisin. 103 İnsan hakları konusunda çok hassas davranan Hz. Ali, fakir ve düşkünlere gereken ilginin gösterilmesi konusundaki görüşlerini şöyle ifade eder: 104 Hesap gününde Allah huzurunda özrünün kabul olmasını düşünerek fakirlere iyi davranman gerekir. Zira fakirler, reaya arasında adalet ve insafa daha çok muhtaçtır. Bu yüzden, fakirlerin hakkını verme konusunda çok hassas davranmalı, bilmeyerek haklarını veremediğin için Allah a sığınmalısın. Dilencilik yolunu tercih 97 Fığlalı, E. Ruhi, Sünnî Tarih ve İlâhiyat Geleneğinde Hz. Ali, 136; O. Çalışlar, a.g.e., Ahd-Nâme, Tevbe suresi, 9 / Ahd-Nâme, Nisa suresi, 4 / Lokman suresi, 31 / Ahd-Nâme, İbnu Kesîr, a.g.e., V, 367.
18 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ etmedikleri için ihtiyaçlarını karşılamaktan aciz kalan yetimlere ve iş göremeyen yaşlılara yardım etmek ve taahhütte bulunmak gerekir. Aslına bakılırsa anılan bu emir, valiler için ağır bir görevdir. Ne var ki, Allah tarafından beyan edilen güzel şeylerin doğruluğuna güvenerek, taleb-i akıbet ile bir hakkın edası yolundaki güçlüğe sabreden topluluğa Allah kolaylık ihsan etse gerektir. Ey Mâlik! İhtiyaç sahiplerinin gönlünde yatan istek ve arzularını ortaya çıkarmak için onlara zaman ayırmalısın. Ara sıra ihtiyaç sahiplerini huzuruna alıp onlarla konuşmalısın, mecliste mütevazı olup Allah ın rızasını kazanacak alçak gönüllülük örneği vermelisin. Ben Hz. Peygamber in (s.a.v.), Bir ümmetin zayıfı, kuvvetlisi ile eşit tutularak hakkını alamayınca, o ümmet hiçbir zaman kuvvetlenemez ve mukaddes olamaz 105 diye buyurduğunu birçok yerde duydum. Bu bakımdan, Ey Mâlik! Şunu aklından çıkarma. Tayin ettiğin yardımcı, memur, asker 106 ve polis tarafından fakir ve güçsüzlere uygulanan zulüm ve baskının önüne geçmelisin. Korku ve şiddeti ortadan kaldırıp, sertliği ve darlığı kendinden uzak tutmalısın ki, insanlar seninle yüz yüze korkmadan, çekinmeden konuşabilsinler. Böyle yaparsan rahmeti yaygınlaştırır ve ibadet sevabının verilmesine sebep olabilirsin. Ey Mâlik! Şu da çok önemlidir: Yaptığın yardım ve iyiliği güzel sözlerle yapmalısın. Bir şey vermeyeceksen tatlı sözler söyleyerek ve özür dileyerek reddetmelisin. Bazı önemli işler vardır ki, onlarla bizzat ilgilenmen gerekir. Meselâ, bunlardan biri şudur: Kâtiplerin yazmakta zorlandığı hassas konularla bizzat ilgilenmelisin. Yani, gerekirse hesap ve kitabını kendin yapmalı ve ona göre cevap vermelisin. Bir de, halkın temel ihtiyaçlarını günü gününe karşılamalı ve bu günün işini yarına bırakmamalısın. Yapacağın yardımı, ihtiyaç fazlası hibe gelirlerinden karşılayabilirsin. Yaptığın her işi günü gününe imza altına alman gerekir. Zira her şey o gün içinde olup biter. 107 f. Hainlere Karşı Davranış Menfaatleri uğruna her şeyi göze alıp düzeni bozanlara arka çıkılmamalıdır, diyen Hz. Ali, yakın çevre hakkında şu tespitleri yapar: Ey Mâlik! Halkın, valiye en ağır gelen sınıfı, yakın adamlarıdır ki, bunlar iyi gün dostudur. Zor günlerde yardımları az olduğu gibi adalete de mani olurlar. 105 Hatipoğlu, H.,a.g.e., VI, Ahd-Nâme, Ahd-Nâme, 43.
19 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı İstediğini alma konusunda, halktan daha çok baskı yaparlar. Verilenlere razı olmazlar ve daha az şükrederler. Yardım alamayınca özür kabul etmezler. Dünyevî bir felaket karşısında tahammülleri azdır. Yüce Allah şöyle buyurur: Kendilerine hainlik edenleri savunma; zira Allah, hainlik edip günah işleyenleri sevmez! 108 Unutma ki, İslâm toplumunu oluşturan, dini yaşayıp koruyan ve din düşmanları için hazırlık yapan halk tabakasıdır. Senin de meylin ve samimiyetin halktan yana olmalıdır. 109 g. Kusur ve Hatalar Vatandaşla iç içe yaşayan, fikirlerini alan, gerektiğinde onlara nasihat eden, nasihatleri geri çevirmeyen ve doğru bulduklarını ciddi bir şekilde dikkate alan Hz. Ali, insanların gizli sırlarını araştıranlardan uzak durulması konusunda şunları söyler: 110 Ey Mâlik! Halk arasında yanına yaklaştırmayacağın ve kendilerinden en çok nefret edeceğin adamlar, halkın kusurlarını en çok araştıran kimseler olmalıdır. Zira Yüce Allah bu konuda şöyle buyurmaktadır. Birbirinizin gizli şeylerini araştırmayın; biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz. O halde Allah tan korkun. Şüphesiz Allah, tövbeyi çok kabul edendir, çok esirgeyendir 111 Bilmelisin ki, insanların ayıplarını örtme konusunda validen daha uygun biri olamaz. Bu nedenle, senin görevin kusurları eşip ortaya çıkarmak değil, bildiklerini düzeltmek, bilemediğin ayıplar hakkında hükmü Allah a bırakman gerekir. Sen halkın kusurlarını, gücün ölçüsünde ört ki, Allah da senin halktan gizli kalmasını istediğin şeyleri örtsün. 112 Devlet yönetimindeki tecrübelerden ders çıkaran Hz. Ali, Mâlik el-eşter e şu tavsiyelerde bulunur: İnsanlara bağlı olarak ortaya çıkan kin düğümlerini çözmen ve bunu bütün topluma mal etmen gerekir. Kin duygularını kendinden uzak tutmalı ve sana ters düşen işlere anlayış göstermemelisin. Bu konuda Allah şöyle buyurur: Size sıkıntı verecek şeyleri isterler. Onların ağzından öfke taşmaktadır. Göğüslerinde gizledikleri (kin) ise daha büyüktür. 113 Bu bakımdan fitne üretenlerin sözlerini onaylamakta acele 108 Nisa Suresi, 4 / Ahd-Nâme, Özbay, A.-Reca, Ö. Faruk, a.g.e., Hücürat suresi. 49 / Ahd-Nâme, Âl-i İmran suresi, 3 / 118.
20 Yrd. Doç. Dr. Faris ÇERÇİ etmemelisin. Zira gammaz, hakkı örter. Her ne kadar nasihat edenlere benzese de. 114 h. Yüze Karşı Övgü Ben övülmeyi seven biri değilim. Övgüden hoşlananlara söylenen sözleri bana söylemeyin. Yaltaklanarak ve dille rüşvet vererek benden uzaklaşmayın. Bana doğru söz ağır gelmez. Zira kendisine doğru söz ağır gelen kimse adaletle hüküm icra edemez. 115 Yüze karşı övgünün insanları gaflete düşürebileceğini ifade eden Hz. Ali, bu konudaki görüşlerini şöyle açıklar: Ey Mâlik! Allah tan korkan, yukarıda sayılan özellikleri taşıyan ve eşraf arasında müstesna yeri olan kimselere inanıp güvenmelisin. Yüzüne karşı seni övmelerine, yapmadığın bir takım işleri sana mal edip nefsini okşamalarına izin vermemelisin. Yüce Allah buyurur ki, Onlar sizi bozmaktan geri durmazlar 116 Sen de bu ikazını göz ardı etmemelisin. Bilesin ki, fazla övgü, insanı kibre götürür ve gaflete düşürür. 117 İyilik edenle kötülük edeni eşit tutmaman gerekir. Çünkü bu eşitlik, iyileri iyilikten vazgeçirir, kötüleri de kötülüğe alıştırır. Allah buyurur ki, İstediler ki, sen yağcılık yapasın da onlar da yağcılık yapsınlar (sana yumuşak davransınlar) 118 Bu bakımdan iyilik yapanlar ile olursun. 119 ı. Bağış ve Hizmet Devlet işlerinin bağış-hizmet ilişkisinden geçtiğini öne süren Hz. Ali, şu noktalar üzerinde durur: Bir valinin, halka ihsanda bulunmasından ve işlerini kolaylaştırmasından başka halkın hüsnü zannını celbedecek daha güzel bir şey olamaz. Allah buyurur ki, Allah sana ihsan ettiği gibi, sen de (insanlara) iyilik et. 120 Vali olarak halkın ileri gelenlerini özel işlerinde serbest bırakmalısın. Çünkü toplumun güvenini kazanmak, işleri kolaylaştırmaktan ve onlara hoşgörü ile yaklaşmaktan geçer. Allah buyurur ki, 114 Ahd-Nâme, Gölpınarlı, A., a.g.e., Âl-i İmran suresi, 3 / Hatipoğlu, H., a.g.e., IX, ; Sofuoğlu, Mehmed, Sahîh-i Müslim ve Tercemesi, İstanbul 1988, VIII, Kalem suresi, 68 / Ahd-Nâme, Kasas suresi, 28 / 77.
21 Hz. Ali nin Yönetim Anlayışı Şimdi sen güzel bir hoşgörü ile hareket et. 121 Böylece yaptığın bağışlar ve gösterdiğin âlicenaplık, yüreklerde uyanan nefreti emniyet ve sevgiye dönüştürür. Vergi yönünden halkı zorlamaman ve yeni vergi ihdas etmemen gerekir. Onlara öylesine davran ki, senin hakkında iyi şeyler düşünsünler. Zira hakkında iyi düşünenler uygulamalarından hoşnut olanlardır. Kötü fikir taşıyanlar ise yönetiminden memnun kalmayanlardır. Üç halife döneminde uygulanan ve insanlar tarafından benimsenerek halkın kurtuluşuna vesile olan sünnete (adet ve geleneklere) müdahale etmemelisin. Bu şekilde dine uygun düşen ve geçmişte uygulanan bir âdeti bozmaya ve yeni yollar denemeye kalkarsan sevap, güzel âdeti koyana gider, vebal ise bu âdeti kaldırdığın için senin üzerinde kalır. Hükmettiğin topraklarda İlâhî ahkâmı yerleştirmek ve senden önceki zevatın başvurduğu kanunları hâkim kılmak için daima bilginlerle görüş alışverişinde bulunmalısın. 122 i. Vali-Yakın Dost İlişkisi Toplumda devlet erkânının adını kullanarak menfaat peşinde koşan ve halka zulmeden insanların bulunabileceğini vurgulayan Hz. Ali, şu uyarılarda bulunur: Valilerin sorumsuzca hareket eden öyle özel dostları vardır ki, bunlar halka zulmeder, düşmanca davranır ve onları insafsızca ezmeye çalışırlar. Yapılan bu zulüm ve haksızlığı önlemek için, etrafta dolaşan özel dostlarına ve yakınlarına toprak vermemelisin. Zira halkın bazısına, küçük de olsa farklı muamele yapmak, tüm halkın tepkisine yol açabilir. Eşrafı olduğum yörenin halkı ile ortak su kullanır ve ortak iş tutarım. Bana başvuran insanların problemlerini, yakınlarım aracılığı ile çözerim. Onlardan aldığım destek ve bağlılık ile yöreyi idare ederim diyen valilerin taleplerine kulak asmamalısın. Önemli merkezlerin reisliğini isteyen valilerin ve anlaşma yaptığın kimselerin kabul edilemez isteklerine ve sınırsız iş taleplerine müsaade etmemelisin. Zira bu husus, onlara geçim kaynağı olur, ama sana (devlet hazinesine) bir getirisi olmaz. Ayrıca, dünya ve âhirette bunun yükü senin üzerinde kalır. Bu yüzden uzak yakın ayırımı yapmadan herkesi hakkı kabule zorlaman, her neye mal olursa olsun özel ve yakın dostlarına da aynı hassasiyeti göstermen gerekir. Allah buyurur ki, Allah, İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah size böylece ne güzel öğüt veriyor. Doğrusu Allah, 121 Hicr suresi, 15 / Ahd-Nâme,