Nazım Hikmet Kuvayi Milliye - Fuldenufacik
Yaşadığımız ülkenin aslında Kurtuluş Savaşı olmasaydı ne halde olurdu düşünmek bile istemiyorum. Özellikle de bugünlerde yaşanan olaylara bakacak olursak...
"Geçmişi bir kitap gibi kuIIanın, eviniz gibi değiI." demiş R. WiIkins. Yani geçmişte takılıp kalmayan ancak geçmişten ders çıkarın. Tıpkı bizim Kurtuluş Savaşı'ndan ders çıkarmamız gerektiği gibi..
Nazım Hikmet'in övülmesi gereken kalemi ile 1918-1922 arasında yaşanan olayları gözlerimde canlandırdım. Benim Nazım Hikmet'ten okuduğum üçüncü kitap. Okurken gözlerinizde yaş ve o zamanki zorluklarda yapılan mücadeleleri kalbinizin en derin köşesinde hissedeceğinize eminim. Tabi bunun için içinizde ülke sevincinin olması gerekir. Nazım Hikmet, kitabında ele aldığı kişileri şöyle anlatıyor:
"ONLAR Onlar ki toprakta karınca, suda balık, havada kuş kadar çokturlar;korkak, cesur, câhil, hakîm ve çocukturlarve kahreden yaratan ki onlardır,destânımızda yalnız onların mâceraları vardır.
Onlar ki uyup hainin iğvâsına sancaklarını elden yere düşürürlerve düşmanı meydanda koyup kaçarlar evlerineve onlar ki bir nice murtada hançer üşürürlerve yeşil bir ağaç gibi gülenve merasimsiz ağlayanve ana avrat küfreden ki onlardır,destânımızda yalnız onların mâceraları vardır.
Demir, kömür ve şekerve kırmızı bakırve mensucatve sevda ve zulüm ve hayatve bilcümle sanayi kollarınınve gökyüzü ve sahra ve mavi okyanusve kederli nehir yollarının,sürülmüş toprağın ve şehirlerin bahtı bir şafak vakti değişmiş olur,bir şafak vakti karanlığın kenarından onlar ağır ellerini toprağa basıp doğruldukları zaman.
En bilgin aynalara en renkli şekilleri aksettiren onlardır.Asırda onlar yendi, onlar yenildi.Çok sözler edildi onlara dairve onlar için : zincirlerinden başka kaybedecek şeyleri yoktur, denildi."
Onlar tezatlıkları ile güzeldi. Bir amaç uğruna bir araya gelmişlerdi. Vatanlarını düşmanlardan kurtarmak için. Nazım Hikmet'in Kuvayi Milliye Destanında yalnızca onlara yer vardı. Bu destan 8 Baptan oluşuyor.
İlk konuğumuz Gaziantep'in köylerinden birinde Irgat olan Karayılan'ı ağırlıyoruz. Karayılan, Karayılan olmadan önce korkağın tekiydi. Ancak bir gün gözlerinin önünde bir kara yılanın öldüğünü görünce artık o korkak değil dağlara savaşmaya giden Karayılan olmuştur.
BİRİNCİ BAP YIL 1918-1919veKARAYILAN HİKÂYESİ Ateşi ve ihaneti gördükve yanan gözlerimizle durduk bu dünyanın üzerinde.İstanbul 918 Teşrinlerinde,İzmir 919 Mayısındave Manisa, Menemen, Aydın, Akhisar : Mayıs ortalarından Haziran ortalarına kadaryani tütün kırma mevsimi, yani, arpalar biçilip buğdaya başlanırken yuvarlandılar...Adana, Antep, Urfa, Maraş : düşmüş dövüşüyordu...
Ateşi ve ihaneti gördük.Ve kanlı bankerler pazarında memleketi Alaman'a satanlar,yan gelip ölülerin üzerinde yatanlardüştüler can kaygusunave kurtarmak için başlarını halkın gazabındankaranlığa karışarak basıp gittiler.Yaralıydı, yorgundu, fakirdi millet,en azılı düvellerle dövüşüyordu fakat, dövüşüyordu, köle olmamak için iki kat, iki kat soyulmamak için.
Ateşi ve ihaneti gördük.Murat nehri, Canik dağları ve Fırat,Yeşilırmak, Kızılırmak,Gültepe, Tilbeşar Ovası, gördü uzun dişli İngiliz'i.Ve Aksu'yla Köpsu,Karagöl'le Söğüt Gölüve gümüş basamaklı türbesinde yatan büyük, âşık ölü,şapkası horoz tüylü İtalyan'ı gördü.Ve Çukurova,kıyasıya düzlük,uçurumlar, yamaçlar, dağlar kıyasıyave Seyhan ve Ceyhanve kara gözlü Yürük kızı,gördü mavi üniformalı Fransız'ı.Ve devam ettik ateşi ve ihaneti görmekte.Eşraf ve âyân ve mütehayyizânın çoğuve ağalar :Bağdasar Ağa'dan Kellesi Büyük Mehmet Ağa'ya kadar,düşmanla birlik oldular.Ve inekleri, koyunları, keçileri sürüp, götürüp,gelinlerin ırzına geçip,çocukları öldürüp ve istiklâli yakıp yıktıkça düşman,dağa çıktı mavzerini, nacağını, çiftesini kapanve çığ gibi çoğaldı çetelerve köylülerden paşalar görüldü, kara donlu köylülerden.Ve bizim tarafa geçenler oldu Tunuslu ve Hindli kölelerden.Ve Türkistanlı Hacı Ahmet,kısık gözleri, seyrek sakalı, hafif makinalı tüfeğiyle dağlarda bir başına dolaştı.Ve sabahleyin ve öğle sıcağında ve akşamüstüve ayışığında ve yıldız alacasında geceleyin, ne zaman sıkışsa bizimkiler, peyda oluverdi, yerden biter gibi ove ateş etti ve düşmanı dağıttı ve kayboldu dağlarda yine.
Ateşi ve ihaneti gördük.Dayandık,dayandık her yanda,dayandık İzmir'de, Aydın'da,Adana'da dayandık,dayandık, Urfa'da, Maraş'ta, Antep'te.
Antepliler silâhşor olur,uçan turnayı gözündenkaçan tavşanı ard ayağından vururlarve arap kısrağının üstündetaze yeşil selvi gibi ince uzun dururlar.
Antep sıcak, Antep çetin yerdir.Antepliler silâhşor olur.Antepliler yiğit kişilerdir.
Karayılan Karayılan olmazdan önceAntep köylüklerinde ırgattı.Belki rahatsızdı, belki rahattı,bunu düşünmeğe vakit bırakmıyordular,yaşıyordu bir tarla sıçanı gibive korkaktı bir tarla sıçanı kadar.Yiğitlik atla, silâhla, toprakla olur,onun atı, silâhı, toprağı yoktu.Boynu yine böyle çöp gibi ince ve böyle kocaman kafalıydı Karayılan Karayılan olmazdan önce.
Düşman Antep'e girinceAntepliler onu korkusunu saklayan bir fıstık ağacından alıp indirdiler.
Antep çetin yerdir.Kırmızı kayalarda yeşil kertenkeleler.Sıcak bulutlar dolaşır havada ileri geri...
Düşman tutmuştu tepeleri,düşmanın topu vardı.Antepliler düz ovada sıkışmışlardı.Düşman şarapnel döküyordu,toprağı kökünden söküyordu.Düşman tutmuştu tepeleri.Akan : Antep'in kanıydı.
Düz ovada bir gül fidanıydı Karayılan'ın Karayılan olmazdan önceki siperi.Bu fidan öyle küçük,korkusu ve kafası öyle büyüktü ki onun,namlıya tek fişek sürmeden yatıyordu yüzükoyun.
Antep sıcak, Antep çetin yerdir.Antepliler silâhşor olur.Antepliler yiğit kişilerdir.Fakat düşmanın topu vardı.Ve ne çare, kader, düz ovayı Antepliler düşmana bırakacaklardı.
«Karayılan» olmazdan önce umurunda değildi Karayılan'ın kıyamete dek düşmana verseler Antep'i.Çünkü onu düşünmeğe alıştırmadılar.Yaşadı toprakta bir tarla sıçanı gibi,korkaktı da bir tarla sıçanı kadar.
Siperi bir gül fidanıydı onun,gül fidanı dibinde yatıyordu ki yüzükoyun ak bir taşın ardından kara bir yılan çıkardı kafasını.Derisi ışıl ışıl, gözleri ateşten al, dili çataldı.Birden bir kurşun gelip kafasını aldı.Hayvan devrildi kaldı.
Karayılan Karayılan olmazdan öncekara yılanın encâmını görüncehaykırdı avaz avaz ömrünün ilk düşüncesini . «İbret al, deli gönlüm, demir sandıkta saklansan bulur seni, ak taş ardında kara yılanı bulan ölüm.»
Ve bir tarla sıçanı gibi yaşayıpbir tarla sıçanı kadar korkak olan,fırlayıp atlayınca ileribir dehşet aldı Anteplileri, seğirttiler peşince.Düşmanı tepelerde yediler.Ve bir tarla sıçanı gibi yaşayıpbir tarla sıçanı kadar korkak olana : KARAYILAN dediler.
Ve biz de bunu böylece duydukve çetesinin başında yıllarca nâmı yürüyen Karayılan'ı ve Anteplileri ve Antep'i aynen duyup işittiğimiz gibi destânımızın birinci bâbına koyduk.
İkinci konuklarımız ise Kambur Kerim, Erzurum ve Sivas Kongreleri ve İstanbul'dakilerin durumu. Erzurum ve Sivas Kongrelerinde Atatürk'ün "Amerikan Mandacılığını" reddetmesi ile düşmanların sayısı artmıştır. Çünkü İstanbul'daki zenginlere göre onları sadece Amerikan Mandacılığı kurtaracaktır. Bu zamanda bile insanlar kendi çıkarlarını düşünürken Atatürk ve onun gibi düşünenler yılmadı. Tıpkı Kambur Kerim gibi... Düşmanları yurdumuzdan atmak için Kuvayi Milliye'ye silah taşırken kambur kaldı Kambur Kerim.
İKİNCİ BAP YIL YİNE 1919veİSTANBUL'UN HÂLİveERZURUM ve SIVAS KONGRELERİveKAMBUR KERİM'İN HİKÂYESİ Biz ki İstanbul şehriyiz,Seferberliği görmüşüz :Kafkas, Galiçya, Çanakkale, Filistin,vagon ticareti, tifüs ve İspanyol nezlesi bir de İttihatçılar, bir de uzun konçlu Alman çizmesi 914'ten 18'e kadar yedi bitirdi bizi.Mücevher gibi uzak ve erişilmezdi şekererimiş altın pahasında gazyağıve namuslu, çalışkan, fakir İstanbullularsidiklerini yaktılar 5 numara lâmbalarında.Yedikleri mısır koçanıydı ve arpa ve süpürge tohumuve çöp gibi kaldı çocukların boynu.Ve lâkin Tarabya'da, Pötişan'da ve Ada'da Kulüp'teaktı Ren şarapları su gibive şekerin sahibikapladı Miloviç'in yorganına 1000 liralıkları.Miloviç de beyaz at gibi bir karı.Bir de sakalı Halife'nin,bir de Vilhelm'in bıyıkları.
Biz ki İstanbul şehriyiz,güzelizdir,dört yanımız mavi mavi dağdır, denizdir.Öfkeli, büyük bir şair :«Ey bin kocadan arta kalan bilmem neyi bakir» demiş bizeve bir başkası,yekpare Acem mülkünü fedâ etti bir sengimize.
Biz ki İstanbul şehriyiz,işte, arzederiz halimizi Türk halkının yüce katına.Mevsim yazdır,919'dur.Ve teşrinlerinde geçen yılındört düvele teslim ettiler bizi, gözü kanlı dört düvele anadan doğma çırılçıplak.Ve kurumuştu ve kan içindeydi memelerimiz.
Biz ki İstanbul şehriyiz,Fransız, İngiliz, İtalyan, Amerikan bir de Yunan,bir de zavallı Afrika zencileri yer bitirir bizi bir yandan,bir yandan da kendi köpek döllerimiz :Vahdettin Sultan, ve damadı Feritve İngiliz muhipleri ve Mandacılar.
Biz ki İstanbul şehriyiz,yüce Türk halkı,malûmun olsun çektiğimiz acılar...
919 Temmuzunun 23'üncü günü pek mütevazı bir mektep salonunda in'ikad etti Erzurum Kongresi.
Erzurum'un kışı zorludur balam,tandırında tezek yakar Erzurum,buz tutar yiğitlerinin bıyığıve geceleyin karlı ovada kaskatı katılaşmış, donmuş görürsün karanlığı.
Erzurum'da kavaklar, balam, Erzurum'da kavaklar tane tane,kavaklarda tane tane yapraklar.Ve terden ve toz dumandan ve sinekten geçilmez Erzurum'da yaz gelip de bastı mıydı sıcaklar.
Erzurum'un düzdür, topraktır damı.Erzurum güzelleri giyer, balam, incecik ak yünden ehramı.Yürek boynun büker, balam, Erzurumlu türkülere.Halim selimdir Erzurum'un adamı ve lâkin dönmesin gözü bir kere!...
Erzurum'da on dört gün sürdü Kongre :orda, mazlum milletlerden bahsedildi bütün mazlum milletlerdenve emperyalizme karşı dövüşlerinden onların.
Orda, bir Şûrayı Millî'den bahsedildi,İradei Milliyeye müstenit bir Şûrayı Millî'den.Buna rağmen,«Âsi gelmiyelim» diyenler vardı, «makamı hilâfet ve saltanata.»Hattâ casuslar vardı içerde.
Buna rağmen,«Bütün aksâmı vatan birküldür» denildi.«Kabul olunmaz,» denildi, «Manda ve Himaye...»
Buna rağmen,İstanbul'da birçok hanımlar, beyler, paşalar,Türk halkından kesmişlerdi umudu.Yağdırıldı telgraflar Erzurum'a : «Amerikan mandası altına girelim,» diye. «İstiklâl, diyorlardı, şâyanı arzu ve tercihtir, amma bugün bu, diyorlardı, mümkün değil, birkaç vilâyet, diyorlardı, kalacak elde, şu halde, diyorlardı, şu halde, Memâliki Osmaniye'nin cümlesine şâmil Amerikan mandaterliğini talep etmeği memleketimiz için en nâfi bir şekli hal kabul ediyoruz.»
Fakat bu şekli halli kabul etmedi Erzurumlu.Erzurum'un kışı zorludur balam,buz tutar yiğitlerin bıyığı.Erzurum'da kaskatı, dimdik ölür adam, kabullenmez yılgınlığı...
İstanbul'da hanımlar, beyler, paşalar,tül perdeler, kravatlar, apoletler, şişeler,çıtı pıtı dilleri ve pamuk gibi elleri ve biçare telgraf telleri devretmek için Amerika'ya Anadolu'yu şöyle diyorlardı Erzurum'dakilere :«Bizi bir başımıza bıraksalar, tarafgirlik, cehalet ve çok konuşmaktan başka müspet bir hayat kuramayız. İşte bu yüzden Amerika çok işimize geliyor. Filipin gibi vahşi bir memleketi adam etti Amerika. Ne olacak, Biz de on beş, yirmi sene zahmet çekeriz, sonra Yeni Dünya'nın sayesinde İstiklâli kafasında ve cebinde taşıyan bir Türkiye vücuda geliverir. Amerika, içine girdiği memleket ve millet hayrına nasıl bir idare kurduğunu Avrupa'ya göstermek ister. Hem artık işi uzatmağa gelmez. Çok tehlikeli anlar yaşıyoruz. Sergüzeşt ve cidâl devri geçmiştir : Türkiye'yi, geniş kafalı birkaç kişi belki kurtarabilir.» 4 Eylül 919'da toplandı Sıvas Kongresi,ve 8 Eylülde Kongrede bu sefer yine ortaya çıktı Amerikan mandası.Ak koyunla kara koyunun geçitte belli olduğu günlerdi o günler.Ve İstanbul'dan gelen bazı zevat, sapsarı yılgınlıklarıyla beraber ve ihanetleriyle birlikte bir de Amerikan gazeteci getirmiştiler.Ve Erzurumlulardan ve Sıvaslılardan ve Türk milletinden çok işbu Mister Bravn'a güveniyorlardı.Bu zevata : «İstiklâlimizi kaybetmek istemiyoruz efendiler!» denildi.Fakat ayak diredi efendiler : «Mandanın, istiklâli ihlâl etmiyeceği muhakkak iken,» dediler, «Herhalde bir müzâherete muhtacız diyorum ben,» dediler, «Hem zaten,» dediler, «birbirine mani şeyler değildir istiklâl ile manda. Ve esasen,» dediler, «müstakil kalamayız böyle bir zamanda. Memleket harap, toprak çorak, borcumuz 500 milyon, vâridat ise 15 milyon ancak. Ve Allah muhafaza buyursun İzmir kalsa Yunanistan'da ve harbetsek, düşmanımız vapurla asker getirir. Biz Erzurum'dan hangi şimendiferle nakliyat yapabiliriz? Mandayı kabul etmeliyiz, hemen,» dediler. «Onlar dretnot yapıyor, biz yelkenli bir gemi yapamıyoruz. Hem, İstanbul'daki Amerikan dostlarımız : Mandamız korkunç değildir, diyorlar, Cemiyeti Akvam nizamnamesine dahildir, diyorlar.»
Ve böylece, bin dereden su getirdi İstanbul'dan gelen zevat.Sıvas, mandayı kabul etmedi fakat, «Hey gidi deli gönlüm,» dedi, «Akıllı, umutlu, sabırlı deli gönlüm, ya İSTİKLAL, ya ölüm!» dedi.
Kambur Kerim de böyle dedi aynen.Adapazarlıydı Kambur Kerim.Seferberlikte ölen babası marangozdu.Seferberlik denince aklına Kerim'in :çok beyaz bir yastıkta kara sakallı bir ölü yüzü, Fahri Bey çiftliğinde patates toplayıp kaz gütmek, mektep kitapları ve bir de saçları altın gibi sarı fakat alnı çizgiler içinde anası gelir.335'te Kerim Eskişehir'e gitti, mektebe, teyzelerine ve dayısına.Dayısı şimendiferde makinistti.Düşman elindeydi Eskişehir.Kerim on dört yaşındaydı,kamburu yoktu.Dümdüzdü fidan gibi ve dünyaya meraklı bir çocuktu.Dayısı sürmeğe gittiği günler şimendiferiKerim'e ekmek vermediğinden teyzeleri(çok uzun saçlı, ihtiyar iki kadın) Hintli askerlerle dost oldu Kerim.Bunlar (şaşılacak şey) Türkçe bilmeyenve siyah sakalları, siyah gözleri parlak,avuçlarının üstü esmer, içi akve tel örgülerin üzerindenKerim'e bisküviti kutularla atan amcalardı.Kocaman bir ambarları vardı,Kerim içinde oynardı.Ambarda nohut çuvalları, bakla, kuru üzüm, (şaşılacak şey, katırların yemesi için) ve sonra cephane sandıklarıyla silahlar.Bir gün dedi ki makinist dayısı Kerim'e : «Ambardan silâh çalıp bana getir, gâvura karşı koyan zeybeklere göndereceğim.»Ve ambardan silâh çaldı Kerim : bir bir tane daha beş on.Aldattı Hindistanlı dostlarını zeybekleri daha çok sevdiğinden.Zaten çok sürmedi, parlak kara sakallı amcalar gitti,Kerim geçirdi onları istasyona kadar.Ertesi gün Lefke köprüsünü atıp zeybekler gelince Eskişehir'edayısı Kerim'i elinden tutup verdi onlara.Ve işte o günden sonra bugüne kadar kahraman bir türküdür ömrü Kerim'in.Eskişehir'den alıp onu«Kocaeli Grubu» paşasına götürdüler.Çatık kaşlı, yüzü gülmez bir paşaydı bu.
Çabucak öğrendi Kerim ata binmeyi,sığırtmaç olmayı -zaten bilgisi vardı bunda-kayalardan genç bir keçi gibi inmeyi,gizlenmeyi ormanda.Ve bütün bu marifetleriyle Kerimkaç kere ölüme bir kurşun atımı yaklaşarakve «Geçmiş olsun» dedikleri zaman şaşarakdüşman içinden geçip getirdi haber götürdü haber.Onu namlı bir «kaptan» gibi saydı çeteler,bir oyun arkadaşı gibi sevdi çeteleri o.Ve bir fidan gibi düz bir fidan gibi cesur bir fidan gibi vaadeden bir çocuğunsevinçle oynadığı bu müthiş oyun sürdü 1337'ye kadar...
Kocaeli ormanı gürgen ve meşeliktir :yüksek kalın.Gökyüzü gözükmez.Durgun bir geceydi.Hafif yağmur yağmıştı biraz önce.Fakat ıslanmamış ki yerde yapraklarkaranlıkta hışırtılarla yürüyordu beygiri Kerim'in.Solda ilerde tepenin eteğinde ateş yanıyordu :«Tekneciler» diye anılan gâvur çetelerinin olmalı.Dallardan damlalar düşüyordu Kerim'in yüzüne.Beygirin başı gittikçe daha çok karanlığa giriyor.İpsiz Recep'in yanından dönüyordu Kerim. Kâatlar götürmüş kâatlar getiriyor.Birdenbire durdu beygir,heykel gibi,-Tekneciler'in ateşini görmüş olacak-sonra birdenbire dörtnala kalktı.Şaşırdı Kerim.Dizginleri bıraktı.Sarıldı beygirin boynuna.Deli gibi gidiyordu hayvan.Çocuğa art arda çarpıyordu ağaçlar.Meşeleri ve gürgenleriyle ormankaranlık bir rüzgâr gibi geçiyor iki yandan.Kim bilir kaç saat böyle gidildi.Orman bitti birdenbire.-Ay doğmuş olacak ki ortalık aydınlıktı-Ve Kerim aynı hızla geldiği zaman Armaşa'nın altında Başdeğirmenler'e beygir ansızın kapaklandı yere, tekerlendi Kerim.Doğruldu.Ve aklına ilk gelen şey saatına bakmak oldu.Kırılmıştı camı.Bindi beygire tekrar.Hayvan topallıyordu biraz.Uslu uslu yola koyuldular.Sol kulağı kanıyordu Kerim'in,Kirezce'ye geldiler (Sapanca'yla Arifiye arası),Kerim durdu,Biraz zor nefes alıyordu.Geyve'ye girdi ertesi akşam.Beli o kadar ağrıyordu ki inemedi beygirden indirdiler.Kerim'i bir yaylıya bindirdiler.Adapazarı.Sonra belki on gün, belki on beş, kağnılar, mekkâre arabaları,sonra, gitgide daralan nefesi,Yahşıhan, Konya, Sile nahiyesi (burda malûl gaziler için takma kol ve bacak yapılıyordu),ve nihayet Hatçehan köyünden çıkıkçı Şerif Usta.Hâlâ rüyalarında görür Kerim incecik bir yoldan eşekle gelip üzerine doğru eğilen bu çiçekbozuğu insan yüzünü.Usta, ovdu Kerim'i bayıltıncaya kadar.Sonra, zifte koydu bu kırılmış dal gibi çocuk gövdesini.Yirmi gün geçti aradan.Ve sonra bir ikindi vakti ziftin içinden Kerim'i kambur çıkardılar.
Üçüncü konuğumuz ise Arhaveli İsmail. Emaneti Karadeniz'in hırçın sularında taşırken can verdi. Çünkü önemli olan emanetin ulaşmasıydı.
ÜÇÜNCÜ BAP YIL 1920veARHAVELİ İSMAİL'İN HİKÂYESİ Ateşi ve ihaneti gördük.
Düşman ordusu yine başladı yürümeğe.Akhisar, Karacabey,Bursa ve Bursa'nın doğusunda Aksu, çarpışarak çekildik...920'nin 29 Ağustos'u : Uşak düştü.Yaralı ve dehşetli kızgın fakat toprağımızdan emin, Dumlupınar sırtlarındayız.Nazilli düştü.
Ateşi ve ihaneti gördük.Dayandık dayanmaktayız.
1920 Şubat, Nisan, Mayıs,Bolu, Düzce, Geyve, Adapazarı :İçimizde Hilâfet Ordusu, Anzavur isyanları.Ve aynı sıradan,3 Ekim Konya.Sabah.500 asker kaçağı ve yeşil bayrağıyla Delibaş girdi şehre.Alaeddin tepesinde üç gün üç gece hüküm sürdüler.Ve Manavgat istikametlerinde kaçıp ölümlerine giderkenterkilerinde kesilmiş kafalar götürdüler.
Ve 29 Aralık Kütahya :4 top ve 1800 atlı bir ihanet yani Çerkez Ethem,bir gece vaktikilim ve halı yüklü katırları,koyun ve sığır sürülerini önüne katıp düşmana geçti.Yürekleri karanlık,kemerleri ve kamçıları gümüşlüydü,atları ve kendileri semizdiler...
Ateşi ve ihaneti gördük.Ruhumuz fırtınalı, etimiz mütehammil.Sevgisiz ve ihtirassız çıplak devler değil,inanılmaz zaafları, korkunç kuvvetleriyle,silâhları ve beygirleriyle insanlardı dayanan.Beygirler çirkindiler, bakımsızdılar,hasta bir fundalıktan yüksek değillerdi.Fakat bozkırda kişneyip köpürmedensabırlı ve doludizgin koşmasını biliyorlardı.İnsanlar uzun asker kaputluydu, yalnayaktı insanlar.İnsanların başında kalpak, yüreklerinde keder, yüreklerinde müthiş bir ümit vardı.İnsanlar devrilmişti, kedersiz ve ümitsizdiler.İnsanlar, etlerinde kurşun yaralarıyla köy odalarında unutulmuştular.Ve orda sargı, deri ve asker postalları halinde yan yana, sırtüstü yatıyorlardı.Koparılmış gibiydi parmakları saplandığı yerden eğrilip bükülmüştüve avuçlarında toprak ve kan vardı.
Ve asker kaçakları,korkuları, mavzerleri, çıplak, ölü ayaklarıylakaranlıkta köylerin içinden geçiyorlardı.Acıkmıştılar,merhametsizdiler,bedbahttılar.Şosenin ıssız beyazlığına inipnal sesleri ve yıldızlarla gelen atlıyı çeviriyorve Bolu dağında ekmek bulamadıkları için deviriyorlardı uçurumlara :şayak, cıgara kâadı, tuz ve sabun yüklü yaylıları.
Ve çok uzak, çok uzaklardaki İstanbul limanında,gecenin bu geç vakitlerinde,kaçak silâh ve asker ceketi yükleyen laz takaları : hürriyet ve ümit, su ve rüzgârdılar.Onlar, suda ve rüzgârda ilk deniz yolculuğundan beri vardılar.Tekneleri kestane ağacındandı,üç tondan on tona kadardılarve lâkin yelkenlerinin altında fındık ve tütün getirip şeker ve zeytinyağı götürürlerdi.Şimdi, büyük sırlarını götürüyorlardı.Şimdi, denizde bir insan sesinin ve demirli şileplerin kederlerinive Kabataş açıklarında sallanan saman kayıklarının fenerlerini peşlerinde bırakıpve karanlık suda Amerikan taretlerinin önünden akıp küçük, kurnaz ve mağrur gidiyorlardı Karadeniz'e.Dümende ve başaltlarında insanları vardı kibunlaruzun eğri burunluve konuşmayı şehvetle seven insanlardı kisırtı lâcivert hamsilerin ve mısır ekmeğinin zaferi içinhiç kimseden hiçbir şey beklemeksizinbir şarkı söyler gibi ölebilirdiler...
Karanlıkta kurşunîi derisi kırmızıya boyanan baltabaş gemi İngiliz torpitosudur.Ve dalgaların üstünde sallanarak alev alev yanan : Şaban Reisin beş tonluk takası.
Kerempe Fenerinin yirmi mil açığında,gecenin karanlığında,dalgalar minare boyundaydılarve başları bembeyaz parçalanıp dağılıyordu.Rüzgar : yıldız - poyraz.Esirlerini bordasına alıp kayboldu İngiliz torpitosu.Şaban Reisin teknesi ateşten diregiyle gömüldü suya.
Arheveli İsmail bu ölen teknedendi.Ve şimdiKerempe Fenerinin açığında,batan teknenin kayığındaemanetiyle tek başınadır,fakat yalnız değil : rüzgârın, bulutların ve dalgaların kalabalığı,İsmail'in etrafında hep bir ağızdan konuşuyordu.
Arheveli İsmail kendi kendine sordu :«Emanetimizle varabilecek miyiz?»Kendine cevap verdi :«Varmamış olmaz.»
Gece, Tophane rıhtımındaKamacı ustası Bekir Usta ona :«Evlâdım İsmail,» dedi,«hiç kimseye değil,» dedi, «bu, sana emanettir.»
Ve Kerempe Fenerindedüşman projektörü dolaşınca takanın yelkenlerinde,İsmail, reisinden izin isteyip, «Şaban Reis,» deyip, «emaneti yerine götürmeliyiz,» deyip atladı takanın patalyasına, açıldı.
«Allah büyük ama kayık küçük» demiş Yahudi.İsmail bodoslamadan bir sağnak yedi, bir sağnak daha, peşinden üç-kardeşler.Ve denizi bıçak atmak kadar iyi bilmeseydi eğer alabora olacaktı.
Rüzgâr tam kerte yıldıza dönüyor.Ta karşıda bir kırmızı damla ışık görünüyor :Sıvastopol'a giden bir geminin sancak feneri.
Elleri kanayarak çekiyor İsmail kürekleri.İsmail rahattır.Kavgadan ve emanetinden başka her şeyin haricinde,İsmail unsurunun içinde.Emanet : bir ağır makinalı tüfektir.Ve İsmail'in gözü tutmazsa liman reislerini ta Ankara'ya kadar gidip onu kendi eliyle teslim edecektir.
Rüzgâr bocalıyor.Belki karayel gösterecek.En azdan on beş mil uzaktır en yakın sahil.Fakat İsmail ellerine güvenir.O eller ekmeği, küreklerin sapını, dümenin yekesinive Kemeraltı'nda Fotika'nın memesini aynı emniyetle tutarlar.
Rüzgâr karayel göstermedi.Yüz kerte birden atlayıp rüzgârbir anda bütün ipleri bıçakla kesilmiş gibi düştü.
İsmail beklemiyordu bunu.Dalgalar bir müddet dahayuvarlandılar teknenin altındasonra deniz dümdüz ve simsiyah durdu.İsmail şaşırıp bıraktı kürekleri.Ne korkunçtur düşmek kavganın haricine.Bir ürperme geldi İsmail'in içine.Ve bir balık gibi ürkerek,bir sandalbir çift kürekve durgun ölü bir deniz şeklinde gördü yalnızlığı.Ve birdenbire öyle kahrolup duydu ki insansızlığı yıldı elleri, yüklendi küreklere, kırıldı kürekler.
Sular tekneyi açığa sürüklüyor.Artık hiçbir şey mümkün değil.Kaldı ölü bir denizin ortasında kanayan elleri ve emanetiyle İsmail.İlkönce küfretti.Sonra, «elham» okumak geldi içinden.Sonra, güldü, eğilip okşadı mübarek emaneti.Sonra...Sonra, malûm olmadı insanlaraArhaveli İsmail'in âkıbeti...
DÖRDÜNCÜ BAP NURETTİN EŞFAK'IN BİR MEKTUBUveBİR ŞİİRİ Kardeşim,sana bu mektubu Ankara'da Kuyulu kahvede yazıyorum.Hep aynı Anadolu havalarını çalıyor gramofon kocaman bir boru çiçeğine benzeyen ağzıyla,Dışarda yağmur...Mektepten istifa ettim.Cepheye gidiyorum ihtiyat zabitliğiyle.Çocuklarımıza Türkçe okutmak,öğretmek, sevdirmek onlara dünyanın en diri, en taze dillerinden birini, kendi dillerini, güzel şey, büyük şey.Fakat bu dilin insanları için çakmak çalmak cehpede daha büyük daha güzel.
Biliyorum : iş bölümünden bahsedeceksin.Fakat, Ankara'da çocuklara ders vermek,bozkırda ateş hattına girmek haksız ve hazin bir iş bölümü.Öyle günlerde yaşıyoruz kiben bir iş yapabildim diyebilmek için :hep alnının ortasında duyacaksın ölümü.
Bak, tam sana bunları yazarkenasker geçiyor sokaktan ;yağmurda harap postallarının meşinini ıslatarakMeclis'in önüne doğru iniyorlar, İstasyona gidecekler.Ve türkü söylerken, her nedense her zaman yaptığı gibi, sesini incelterek marş okuyor genç Türk köylüsü : «Ankara'nın taşına bak, gözlerimin yaşına bak...»
Yüzleri mühim, dalgın ve yorgun.Tıraşları uzamış biraz.Elleri büyük ve esmer.Elâ gözlüler, kara gözlüler, mavi gözlüler.
Yine birdenbire Yunus Emre geldi aklıma.Başka türlü anlıyorum ben Yunus'u :Bence onda bütün bir devir dile gelmiş Türk köylüsü : öte dünyaya dair değil, bu dünyaya dair kaygılarıyla...
Bir şiir yazdım,garip bir şiir,«Türk Köylüsü» diye.Bir tuhaf mı oluyor böyle günlerde şiir yazmak?Her ne hâl ise, hoşça kal, gözlerinden öperim.
Topraktan öğrenip kitapsız bilendir.Hoca Nasreddin gibi ağlayan Bayburtlu Zihni gibi gülendir.Ferhad'dır Kerem'dir ve Keloğlan'dır.Yol görünür onun garip serine,analar, babalar umudu keser,kahbe felek ona eder oyunu.Çarşambayı sel alır,bir yâr sever el alır,kanadı kırılır çöllerde kalır,ölmeden mezara koyarlar onu.O, «Yûnusû biçâredir Baştan ayağa yâredir»,ağu içer su yerine.Fakat bir kerre bir derd anlayan düşmeyegörsün önlerineve bir kerre vakterişip «-Gayrık yeter!...» demesinler.Bunu bir dediler mi,«İsrâfil sûrunu urur, mahlûkat yerinden durur»,toprağın nabzı başlar onun nabızlarında atmağa.Ne kendi nefsini korur, ne düşmanı kayırır,«Dağları yırtıp ayırır, kayaları kesip yol eyler âbıhayat akıtmağa...»
Beşinci konuğumuz Manastırlı Hamdi Efendi. Eğer o olmasaydı İstanbul'da yaşanan felaketten Atatürk'ün haberi olmayacaktı. Bu durumu da Nutuk'ta anlatmıştır. Ve askerleri uykularında öldürecek kadar durumun kötü olduğunu işte Manastırlı Hamdi Efendi sayesinde biliyoruz.
BEŞİNCİ BAP 920'NİN 16 MARTIveMANASTIRLI HAMDİ EFENDİveREŞADİYELİ VELİ OĞLU MEMET'İN HİKÂYESİ «Bu hamiyetli ve cesur, Manastırlı Hamdi Efendi olmasaydı, İstanbul felâketinden kim bilir haber almak için ne kadar intizarlar içinde kalacaktık. İstanbul'da bulunan nâzır, mebus, kumandan, teşkilâtımız mensupları içinden bir zat çıkıp vaktiyle bize haber vermeği düşünmemiş olduğu anlaşılıyor. Demek ki cümlesini heyecan ve helecan kaplamıştı. Bir ucu Ankara'da bulunan telin İstanbul'da bulunan ucuna yanaşamayacak kadar şaşkın bir hale gelmiş olduklarına bilmem ki hükmetmek caiz olur mu?»
(Nutuk, s. 295, Devlet Basımevi, İstanbul 1938) 920'nin 16 Martı.Öğleden evvelsaat ondamakina başında şöyle bir telgraf aldı Ankara'daki :
«Der-aliye 16/3/1920. İngilizler bastı bu sabah Şehzadebaşı'ndaki Muzika karakolunu. Müsademe edildi. İşgal altına alıyorlar İstanbul'u şimdi. Berâyi malûmat arzolunur. Manastırlı Hamdi.»
920'nin 16 Martı.Harbiye Nezareti telgrafhanesi buldu Ankara'yı : «Etrafta dolaşıyor İngiliz askerleri. Şimdi işte İngiliz askerleri giriyorlar nezarete. İşte giriyorlar içeri. Nizamiye kapısına. Teli kes. İngilizler burdadır.»
920'nin 16 Martı.Manastırlı Hamdi Efendi buldu Ankara'dakini tekrar :
«Paşa hazretleri, Harbiye telgrafhanesini de işgal etti İngiliz bahriye askeri Tophane'yi de işgal ediyorlar bir taraftan, bir taraftan da zırhlılardan asker ihraç olunuyor. Vaziyet vehamet kesbediyor efendim. Paşa hazretleri, Emri devletlerine muntazırım.
16 Mart 1920 Hamdi» 920'nin 16 Martı.Durumu bir daha tekrar etti Hamdi Efendi :
«Sabah bizim asker uykuda iken İngiliz bahriye efradı karakolu işgal etmekte iken askerlerimiz uykudan şaşkın kalkınca müsademe başlıyor. Neticede bizden altı şehit, on beş mecruh olup İngilizler zırhlıları rıhtıma yanaştırıp Beyoğlu ve Tophane'yi işgal edip. İşte Beyoğlu telgrafhanesi de yok. İşte Beyoğlu telgraf memurları geldiler. Kovmuşlar. Burası da işgal olunacaktır bir saata kadar. Şimdi haber aldım efendim.»
920'nin 16 Martıuykuda kesti kâfir üçümüzü,kurşuna dizdi kâfir ikimizi.İngiliz'in hepsi değil domuzuSabaha karşı aldı canımızı.
920'nin 16 Martıbasıldı Vezneciler'de karargâh.Uyan be tosunum uyan.Üçümüzü uykuda kesti kâfir,üçümüz : Abdullah çavuş, Şarkışla'dan Osman, bir de Zileli Abdülkadir.
920'nin 16 MartıBozdoğan Kemeri'ndekurşuna dizdi kâfir ikimizi.Ahmet oğlu Nasuh arkadaşımın adı,Reşadiyeli Veli oğlu Memet benimkisi.
920'nin 16 Martıuykuda kesti kâfir üçümüzü.Soktu Osman'ın karnına kasaturayı,bastı göğsüne kâfirin dizi.Dört çocuk babasıydı Abdullah çavuş.Doymadı dünyasına Abdülkadir.Üçümüzü uykuda kesti kâfir,kurşuna dizdi ikimizi.
920'nin 16 Mart sabahı,karakolun karşısında bırakmadım elimden silâhı, yere serdim iki İngiliz'i.Senin ırzını kurtardım İstanbul'um,Sana can feda çakır gözlü gülüm.
Üçümüzü uykuda kesti kâfir,kurşuna dizdi ikimizi.Şimdi üçümüz :Abdullah ve Osman ve Abdülkadir,taşları yan yana yatar Eyüp'te.Arama, bulamazsın ikimizin kabrini,belki maşrıkta, belki mağripte,biz de bilemeyiz yerini. Uykuda kestiler üçümüzü,kurşuna dizdiler ikimizi,Ahmet oğlu Nasuh arkadaşımın adı,Reşadiyeli Veli oğlu Memet benimkisi.Bir de altıncımız var,kara kaytan bıyıklı bir şehit,son mekânı şöyle dursun, adını da bilen yok... Altıncı konuğumuz Kartallı Kazım oluyor. Tercüman Mansur'u vurmak için emir almış. Çünkü tercüman İngilizlere satıyormuş Türk sırlarını. Bu olaylar sırasında İnönü Savaşı oluyor. Nazım'ın dizleri ile gidiyoruz oralara.
ALTINCI BAP MUHAREBELERveDÜŞMAN ELİNDE KALANLARveKARTALLI KÂZIM'IN HİKÂYESİ İnönü meydanı, yavrum,rüzgâr,soğuklar insanı arı gibi haşlıyor.Zemheriler bitti diyelim, hamsin ya başladı, ya başlıyor.Muharebe beş gün beş gece sürdü.Kan gövdeyi götürdü.Ve nihayetindedüşmanlar karın üstünde top arabaları, sandıklar dolusu konyak, altı kamyon bıraktılar.Sonra, kaçarlarken, yavrum, köyleri, köprüleri yaktılar...
Bu, Birinci İnönü,sonra ikincisi :23 Mart 1921 günüdüşmanın Bursa ve Uşak grupları üstümüze yürüyor.Onlarda, topçu ve piyade bizden üç kere fazla,bizim atlımız çok.Atların makanizması, hartucu, namlusu yokturve kılıç çıplak, ucuz bir demirdir.26 Mart :Akşam.Sağ cenah ilerimize yanaştılar.27 Mart :Bütün cephelerde temas.28, 29, 30 :Kavgaya devam.Ve Martın 31'inci gecesinde, (ayışığı var mıydı bilmiyorum)İnönü karanlığı sesler ve kıvılcımlarla doluydu.Ve ertesi gün 1 Nisan : Metristepe aydınlanıyor.Saat altı otuz.Bozöyük yanıyor.Düşman muharebe meydanını silâhlarımıza terketmiştir.
Sonra, 8 Nisandan 11 Nisana kadar :Dumlupınar.
Sonra, Haziran.Bir yaz gecesi.Dünyada yalnız pırıltılar ve böceklerin sesi.Sakarya'yı üç yerinden sallarla geçiyoruz.Basarak aldık Adapazarı'nı.Ve dolaşıp Sapanca Gölü'nün sazlıklarını yanaştık İzmit'in doğusunda çuha fabrikasına.Düşman,kısmen gemilere binerek denizdenve kısmen Karamürsel üzerinden Bursa'ya çekilip boşalttı İzmit şehrini gece yarısı.
Sonra 23 Ağustos :Sakarya melhamei kübrâsı kidevamı 13 Eylül gününe kadardır.Bizim kırk bin piyademiz, dört bin beş yüz atlımız,düşmanın seksen sekiz bin piyadesi, üç yüz topu vardır.Harp meydanının kuzey yanı Sakarya ve dağlardır :keskin ve dik yamaçlarıylave kireçli toprakları ve kayalarında tek başlarına birbirinden uzakhaşin ve münzevi çam ağaçlarıyla Abdülselâm-dağı, Gökler-dağı, dağlar.
Ve Sakarya'dan bu havalideyalnız, çatal tırnaklı karacalar su içmektedir.Ankara suyunun döküldüğü yerden Eskişehir kuzeybatısına kadarSakarya mecrası uçurumlar içinden geçmektedir.Güneyde ve güneydoğuda yapraksız ve hazin geniş ve uzunve insana bıraktığı hiçbir şeye acımadan ölmek arzusu veren Cihanbeyli ovası : çöl...Bu çölün, bu dağların, bu nehrin ve bizim önümüzdeyirmi iki gün ve gece fasılasız dövüşüpdüşman ordusu ric'ata mecbur kaldı.
Buna rağmen :Sene 1922 ve 15 vilâyet ve sancak ve 9 büyük şehir düşman elindedir.İnanılmaz şeyler düşmandadır ki bunların arasında :7 göl, 11 nehirve köklerinde baltamızın yarası ve yangınlarıyla bizim olan yüz kere yüz bin dönüm orman,bir tersane, iki silâh fabrikası,ve 19 körfez ve liman ki belki birçoğunun rıhtımı, mendireği, kırmızı, yeşil fenerleri yokturve belki sularında ateş kayıklarının ışıltısından başka ışık yanmadı,fakat onlar tahta iskeleleri ve kederli balıkçılarıyla bizimdiler.Sonra, 3 deniz, 6 kol tren hattı,sonra, göz alabildiğine yol :sılaya gittiğimiz,gurbette göründüğümüzve neden ve niçin olduğunu sormadançöle, Çanakkale'ye, ölüme gittiğimiz yolve sonra toprakve o toprağın insanları :Uşak tezgâhlarının halı dokuyanları,klaptan işlemeli eğerleriyle meşhur Manisa'lı saraçlar,yol kıyılarında ve istasyonlarda açlarve kurnaz ve cesur ve ağırbaşlı ve çapkın ve kütleleriyle delikanlı İstanbul ve İzmir işçilerive zahire ve kantariye tâcirleriyle eşraf ve âyân,kıl çadırlı yürükleri Aydın'ın,ve sonra, ırgat, ortakçı, maraba,davarlı ve davarsız,yarım meşin çizmeli ve ham çarıklı köylüler.15 vilâyet ve sancak ve 9 büyük şehir düşman elindedir.
Mehtaplı bir gece,gümüş bir kutunun içindesin : ortalık öyle bir tuhaf aydınlık, öyle ıssız.Ya çok seslidir ya hiç ses vermez mehtaplı gece zaten.
Yatıyor filintasının arkasında Kartallı Kâzım.Kız gibi Osmanlı filintası.Parlıyor arpacık namlının ucunda :yüz yıllık yoldaymış gibi uzak ve bir damlacık.
Kâzım emir aldı merkezden :Gebze'deki İngiliz'in tercümanı vurulacak.Köylerde teşkilât kurmuş tercüman Mansur : satıyor bizimkileri.
Kâzım iyi hesaplamış herifin geçeceği yeri.İşte sökün etti Mansur karşıdan : beygirin üzerinde.Beygir yüksek, İngiliz kadanası.Kendi halinde yürüyor hayvan ortasında demiryolunun sallana sallana, ağır ağır.Tercüman herhalde bırakmış dizginleri, başı sallanıyor, belki de uyuyor üzerinde beygirin.
Yaklaştıkça büyüyor herif.Zaten mehtapta heybetli görünür insan.
Arada kaldı kalmadı dört yüz adım,namlıyı kaldırdı birazcık Kâzım,nişan aldı sallanan başına Mansur'un.Soldaki yamaçtan bir taş parçası düştü.Bir kuş uçtu sağdaki ağaçtan, -ağaç çınar-.Kuş ürkmüş olacak.Çevrildi Kâzım'ın başı kuşun uçtuğu yana, mehtapla yüz yüze geldiler. Mehtap koskocaman, desdeğirmi, bembeyaz. Ve Kâzım'ın gözünü aldı âdeta.Zaten bu yüzden,tekrar göz, gez, arpacık ve filintayı ateşlediği zamanilk kurşun Mansur'un başını delecek yerde galiba omuzuna girdi.Herif «Hınk» dedi bir,beygirin başını çevirdi dörtnal kaçıyor.Yetiştirdi ikinci kurşunu Kâzım.Beygirin üstünde sola yıkıldı Mansur.Üçüncü kurşun.Tercüman düştü beygirden.Fakat bir ayağı üzengiye takılı kalmış, sürüklendi kaçan hayvanın peşinde biraz,sonra kurtuldu ki ayağı yıkılıp kaldı olduğu yerde.Yamaca sardı beygir.Kalktı Kâzım, yürüdü Mansur'a doğru,üzerinden kâatları alacak.Arada dört telgraf direği yalnız, ellişerden iki yüz metre eder.Mansur doğruldu ansızın, kaçıyor bayır aşağı.Filintayı omuzladı Kâzım.Dördüncü kurşun.Yıkıldı herif.Koştu Kâzım.Doğruldu yine Mansur.Yürüyor sarhoş gibi sallanarak, kaçmıyor artık, yürüyor.Kâzım da bıraktı koşmayı.Deniz kıyısına indiler.Orda boş bir fabrika var,bir de beyaz bir ev,tahta iskelesi iner denizin içine kadar.Mansur suya giriyor,kâatlar ıslanacak.Beşinci kurşunu yaktı Kâzım.Suya düşüp kaldı önde gidenve Kâzım tazelerken şarjörübir ışık yandı beyaz evde, bir pencere açıldı.Galiba bir kadın baktı dışarıya..Boğazlanıyormuş gibi bağırdı Mansur.Pencere kapandı,ışık söndü.Tercüman attı kendini tahta iskeleye.Art ayakları kırılmış bir hayvan gibi sürünüp tırmanıyor.Hay anasını,ay da denize düşmüştoplanıp dağılıyor, dağılıp toplanıyor.Velhasıl,lâfı uzatmıyalım,Mansur'un işini bıçakla bitirdi Kâzım.Kâatlar kan içindeydi.Fakat kan kapatmıyor yazıyı...
Namussuzun biriydi Mansur, muhakkak.Düşmana satılmıştı, orası öyle.Kaç kişinin başını yedi, malûm.Ama ne de olsamehtapta herif beygirin üzerinde uyumuş geliyordu.Demek istediğim,böyle günlerde bile, böyle bir adamı bile bu çeşit öldürüportalık duruldukta, yıllarca sonra mehtaba baktığın vakit üzüntü çekmemek için, ya insanlarda yürek dediğin taştan olacak, yahut da dehşetli namuslu olacak yüreğin,Kâzım'ınki taştan değildi çok şükür, fakat namuslu.Ne malûm? dersen :Dövüştü pir aşkına,yaralandı birkaç kereve saire.Ve kavga bittiği zamanne çiftlik sahibi oldu, ne apartıman.Kavgadan önce Kartal'da bahçıvandı, kavgadan sonra Kartal'da bahçıvan...
Yedinci bap da ise bu sefer Kurtuluş Savaş'ındaki kadınlarımızdan bahsediyor. Analarımızdan, kız kardeşlerimizden, eşlerimizden... Onların hakkı ödenmez.
YEDİNCİ BAP 922 AĞUSTOS AYIveKADINLARIMIZve6 AĞUSTOS EMRİveBİR ÂLETLE BİR İNSANIN HİKÂYESİ Ayın altında kağnılar gidiyordu.Kağnılar gidiyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru.Toprak öyle bitip tükenmez,dağlar öyle uzakta,sanki gidenler hiçbir zaman hiçbir menzile erişmiyecekti.Kağnılar yürüyordu yekpare meşeden tekerlekleriyle.Ve onlar ayın altında dönen ilk tekerlekti.Ayın altında öküzlerbaşka ve çok küçük bir dünyadan gelmişler gibi ufacık, kısacıktılar,ve pırıltılar vardı hasta, kırık boynuzlarındave ayakları altından akan toprak, toprak ve topraktı.Gece aydınlık ve sıcakve kağnılarda tahta yataklarındakoyu mavi humbaralar çırılçıplaktı.Ve kadınlarbirbirlerinden gizliyerekbakıyorlardı ayın altındageçmiş kafilelerden kalan öküz ve tekerlek ölülerine.Ve kadınlar,bizim kadınlarımız :korkunç ve mübarek elleri, ince, küçük çeneleri, kocaman gözleriyle anamız, avradımız, yârimizve sanki hiç yaşamamış gibi ölenve soframızdaki yeri öküzümüzden sonra gelenve dağlara kaçırıp uğrunda hapis yattığımızve ekinde, tütünde, odunda ve pazardakive karasabana koşulanve ağıllardaışıltısında yere saplı bıçaklarınoynak, ağır kalçaları ve zilleriyle bizim olan kadınlar, bizim kadınlarımızşimdi ayın altındakağnıların ve hartuçların peşindeharman yerine kehribar başaklı sap çeker gibiaynı yürek ferahlığı,aynı yorgun alışkanlık içindeydiler.Ve on beşlik şarapnelin çeliğinde ince boyunlu çocuklar uyuyordu.Ve ayın altında kağnılar yürüyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru.
«6 Ağustos emri» verilmiştir.Birinci ve İkinci ordular, kıt'aları, kağnıları, süvari alaylarıylayer değiştiriyordu, yer değiştirecek.98956 tüfek, 325 top, 5 tayyare,2800 küsur mitralyöz,2500 küsur kılıçve 186326 tane pırıl pırıl insan yüreğive bunun iki misli kulak, kol, ayak ve göz kımıldanıyordu gecenin içinde.Gecenin içinde toprak.Gecenin içinde rüzgâr.Hatıralara bağlı, hatıraların dışında, gecenin içinde : insanlar, âletler ve hayvanlar,demirleri, tahtaları ve etleriyle birbirine sokulup,korkunç ve sessiz emniyetlerini birbirlerine sokulmakta bulup,kocaman, yorgun ayakları, topraklı elleriyle yürüyorlardı.Ve onların arasındaBirinci Ordu İkinci Nakliye Taburu'ndan İstanbullu şoför Ahmet ve onun kamyoneti vardı.Bir acayip mahlûktu üç numrolu kamyonet :İhtiyar, cesur, inatçı ve şirret.Kırılıp dağlarda kalan sol arka makası yerineşasinin altına, dingilin üzerinebudaklı bir gürgen kütüğü sarmış olmasına rağmenve kalb ağrılarıylave on kilometrede birkaranlığa yaslanıp durduğu haldeve vantilâtöründe dört kanattan ikisi noksan ikenşahsının vekarlı kudretini resmen biliyordu :«6 Ağustos emri»nde ondan ve arkadaşlarından«... ihzar ve teşkil edilmiş bulunanve cem'an 300 ton kabiliyetinde kabul olunan100 kadar serî otomobil...» diye bahsediliyordu.İhzar ve teşkil olunanlar, bu meyanda Ahmet'in kamyoneti,insanların, âletlerin ve kağnıların yanından geçipAfyon - Ahırdağları ve imtidadına doğru iniyorlardı.
Ahmet'in kafasında uzak bir şehir ve bir şarkı vardı.Bu şarkı nihaventtirve beyaz tenteli sandalları, siyah mavnaları, güneşli karpuz kabuklarıyla bir deniz kıyısındadır şehir.
Vantilâtörde adedi devir düşüyor gibi.Arkadaşlar ileri geçtiler.Ay battı.Manzara yıldızlardan ve dağlardan ibaret.
Sen Süleymaniyelisin oğlum Ahmet,çınar dibinde iki mars bir oyunla yenip Bücür'ü,kalk,sıra servilerin önünden yürü,çeşmeyi geç,mektep bahçesi, medreseler,orda, Harbiye Nezareti'nin arka duvarındasiyah çarşaflı bir kadınçömelip yeredarı serper güvercinlereve papelcilerşemsiye üstünde papaz açarlar.
Motor mızıkçılık ediyor,bizi dağ başlarında bırakacak meret.
Ne diyorduk oğlum Ahmet?Dökmeciler sağda kalır,derken, Uzunçarşı'ya saparken,köşede, sol kolda seyyar kitapçı : «Hikâyei Billûr Köşk», altı cilt «Tarihi Cevdet» ve «Fenni Tabâhat».Tabâhat, mutfaktan gelirmiş,yani yemek pişirmek.Hani, uskumru dolmasına da bayılırım pek.Yaldızlı kuyruğundan tutupbir salkım üzüm gibi yersin.
İlerde bir süvari kolu gidiyor, saptılar sola.
Uzunçarşı'yı dikine inersin.Sandalyacılar, tavla pulcuları, tesbihçiler.Ve sen İstanbullu,sen kendi ellerinin hünerine alışmış olduğundanşaşarsın İstanbullulara :ne kadar ince, ne çeşitli hünerleri var, dersin.Rüstem Paşa Camii.Urgancılar.Urgancılarda yüz parça yelkenli gemiyive hesapsız katır kervanlarını donatacak kadarurgan, halat ve dökme tunçtan çıngıraklar satılır.Zindankapı, Babacafer.Uzakta Balıkpazarı.Kuruyemişçiler.Yemiş iskelesindeyiz : sandalları, mavnaları, güneşli karpuz kabuklarıyla yüzüne hasret kaldığım deniz.
Sol arka lastik hava mı kaçırıyor ne?İnipbaksam...
Yemiş iskelesinden dilenci vapuruna binipEyüp'te Niyet Kuyusu'na gittikti.Elleri yumuk yumuk,bacakları biraz çarpıktı ama,yeşil zeytin tanesi gibi gözler.Kaşları da hilâl gibi çekikti.Tam Kasımpaşa'ya yaklaştık, beyaz başörtüsü...
Lastik hava kaçırıyor.Derdine deva bulmazsak eğer...Dur bakalım Babacafer...
Üç numrolu kamyonet durdu.Karanlık.Kriko.Pompa.Eller.Küfreden ve küfrettiğine kızan ellerilastikte ve ihtiyar tekerlekte dolaşırkenAhmet hatırladı :bir gece nüzüllü babaannesini sedirden sedire taşırken kadıncağız...
İç lastik boydan boya patladı.Yedek?Yok.Dağlarda avaz avaz imdat istemek?
Sen Süleymaniyelisin oğlum Ahmet,sana tek başına verilmiştir üç numrolu kanyonet.Hem, hani bir koyun varmış, kendi bacağından asılan bir koyun.Süleymaniyeli şoför Ahmet soyun...
Soyundu.Ceket, külot, pantol, don, gömlek ve kalpak ve kırmızı kuşak,Ahmet'i postallarının üstünde çırılçıplak bırakarak dış lastiğin içine girdiler, şişirdiler.
Bu şarkı nihaventtir.Deniz kıyısında bir şehir...Beyaz başörtüsü...
Saatta elli yapıyoruz...Dayan ömrümün törpüsü,dayan da dağlar anadan doğma görsün şoför Ahmet'i,dayan arslan...
Son bapta ise Kurtuluş Savaş'ının sonundan zaferden bahseder. İzmir'e dökülen düşman ordusu, zafer ve o insanlar olmasa şu an ben burada bu yazıyı yazabilir miydim bilemiyorum. Özellikle de betimler ile kendimi bir asker gibi hissettim. Özellikle de Atatürk'ü "Sarı Bir Kurda" benzetmesi ile yeteneğini göstermiştir.
SEKİZİNCİ BAP 26 AĞUSTOS GECESİNDE SAATLARİKİ OTUZDAN BEŞ OTUZA KADARveİZMİR RIHTIMINDAN AKDENİZ'EBAKAN NEFER Saat 2.30.
Kocatepe yanık ve ihtiyar bir bayırdır,ne ağaç, ne kuş sesi, ne toprak kokusu vardır.Gündüz güneşin, gece yıldızların altında kayalardır.Ve şimdi gece olduğu içinve dünya karanlıkta daha bizim, daha yakın, daha küçük kaldığı içinve bu vakitlerde topraktan ve yürekten evimize, aşkımıza ve kendimize dair sesler geldiği içinkayalıklarda şayak kalpaklı nöbetçiokşayarak gülümseyen bıyığını seyrediyordu Kocatepe'den dünyanın en yıldızlı karanlığını.Düşman üç saatlik yerdedirve Hıdırlık-tepesi olmasa Afyonkarahisar şehrinin ışıkları gözükecek.Küzeydoğuda Güzelim-dağlarıve dağlarda tek tek ateşler yanıyor.Ovada Akarçay bir pırıltı halindeve şayak kalpaklı nöbetçinin hayalinde şimdi yalnız suların yaptığı bir yolculuk var :Akarçay belki bir akar su, belki bir ırmak, belki küçücük bir nehirdir.Akarçay Dereboğazı'nda değirmenleri çevirip ve kılçıksız yılan balıklarıyla Yedişehitler kayasının gölgesine girip çıkar.Ve kocaman çiçekleri eflâtun kırmızı beyazve sapları bir, bir buçuk adam boyundaki haşhaşların arasından akar.Ve Afyon önünde Altıgözler Köprüsü'nün altından gündoğuya dönerekve Konya tren hattına rastlayıp yoldaBüyükçobanlar Köyü'nü solda ve Kızılkilise'yi sağda bırakıp gider.
Düşündü birdenbire kayalardaki adamkaynakları ve yolları düşman elinde kalan bütün nehirleri.Kim bilir onlar ne kadar büyük, ne kadar uzundular?Birçoğunun adını bilmiyordu,yalnız, Yunan'dan önce ve Seferberlik'ten evvelSelimşahlar Çiftliği'nde ırgatlık ederken Manisa'da geçerdi Gediz'in sularını başı dönerek.
Dağlarda tek tek ateşler yanıyordu.Ve yıldızlar öyle ışıltılı, öyle ferahtılar kişayak kalpaklı adamnasıl ve ne zaman geleceğini bilmeden güzel, rahat günlere inanıyorduve gülen bıyıklarıyla duruyordu ki mavzerinin yanında,birdenbire beş adım sağında onu gördü.Paşalar onun arkasındaydılar.O, saatı sordu.Paşalar : «Üç,» dediler.Sarışın bir kurda benziyordu.Ve mavi gözleri çakmak çakmaktı.Yürüdü uçurumun başına kadar,eğildi, durdu.Bıraksalarince, uzun bacakları üstünde yaylanarakve karanlıkta akan bir yıldız gibi kayarakKocatepe'den Afyon Ovası'na atlıyacaktı.
İzmirli Ali Onbaşı(kendisi tornacıdır)karanlıkta gözyordamıyla sanki onları bir daha görmiyecekmiş gibi baktı manga efradına birer birer :Sağda birinci nefer sarışındı.İkinci esmer.Üçüncü kekemeydifakat bölükte yoktu onun üstüne şarkı söyliyen.Dördüncünün yine mutlak bulamaç istiyordu canı.Beşinci, vuracaktı amcasını vuranı tezkere alıp Urfa'ya girdiği akşam.Altıncı,inanılmıyacak kadar büyük ayaklı bir adam,memlekette toprağını ve tek öküzünüihtıyar bir muhacir karısına bıraktığı içinkardeşleri onu mahkemeye verdilerve bölükte arkadaşlarının yerine nöbete kalktığı için ona «Deli Erzurumlu» derdiler.Yedinci, Mehmet oğlu Osman'dı.Çanakkale'de, İnönü'nde, Sakarya'da yaralandıve gözünü kırpmadan daha bir hayli yara alabilir,yine de dimdik ayakta kalabilir.Sekizinci, İbrahim, korkmıyacaktı bu kadarbembeyaz dişleri böyle tıkırdayıp birbirine böyle vurmasalar.Ve İzmirli Ali Onbaşı biliyordu ki :tavşan korktuğu için kaçmaz kaçtığı için korkar.
Ağzıkara - Söğütlüdere mıntıkası.On ikinci Piyade Fırkası.Gözler karanlıkta, uzakta.Eller yakında, makanizmalar üzerinde.Herkes yerli yerinde.Tabur imamımevzideki biricik silâhsız adam : ölülerin adamı,kırık bir söğüt dalı dikerek kıbleye doğru,durdu boyun büküp el kavuşturup sabah namazına.İçi rahattır.Cennet, ebedî bir istirahattır.Ve yenilseler de, yenseler de âdâyı,meydânı gazadan o kendi elleriyle verecektir Cenâbı rabbülâlemîne şühedâyı.
Sandıklı civarı.Köyler.Sarkık, siyah bıyıklı süvari,çınar dibinde, beygirinin yanında duruyordu.Çukurova beygiri kuyruğunu karanlığa vuruyordu : dizkapaklarında kan, kantarmasında köpük...İkinci Süvari Fırkası'ndan Dördüncü Bölük,atları, kılıçları ve insanlarıyla havayı kokluyor.Geride, köylerde bir horoz öttü.Ve sarkık, siyah bıyıklı süvari ellerinin tersiyle yüzünü örttü.Karşı dağlar ardında, düşman elinde kalan bir başka horoz vardır :baltaibik, sütbeyaz bir Denizli horozu.Düşmanlar herhal onu çoktan kesip çorbasını yapmışlardır...
Kırk dakka sonra şafak sökecek.«Korkma sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak».Tınaztepe'ye karşı Kömürtepe güneyinde,On beşinci Piyade Fırkası'ndan iki ihtiyat zabitive onların genci, uzunu,Darülmuallimin mezunu Nurettin Eşfak,mavzer tabancasının emniyetiyle oynıyarak konuşuyor : -Bizim İstiklâl Marşı'nda aksıyan bir taraf var, bilmem ki, nasıl anlatsam, Âkif, inanmış adam, fakat onun, ben, inandıklarının hepsine inanmıyorum. Meselâ, bakın : «Gelecektir sana vaadettiği günler Hakkın.» Hayır, gelecek günler için gökten âyet inmedi bize. Onu biz, kendimiz vaadettik kendimize. Bir şarkı istiyorum zaferden sonrasına dair. «Kim bilir belki yarın...»
Dağlar aydınlanıyor.Bir yerlerde bir şeyler yanıyor.Gün ağardı ağaracak.Kokusu tütmeğe başladı : Anadolu toprağı uyanıyor.Ve bu anda, kalbi bir şahan gibi göklere salıpve pırıltılar görüpve çok uzakçok uzak bir yerlere çağıran sesler duyarakbir müthiş ve mukaddes mâcereda,ön safta, en ön sırada,şahlanıp ölesi geliyordu insanın.
Topçu evvel mülâzımı Hasan'ın yaşı yirmi birdi.Kumral başını gökyüzüne çevirdi, kalktı ayağa.Baktı, yıldızları ağaran muazzam karanlığa.Şimdi bir hamlede o kadar büyük, öyle şöhretli işler yapmak istiyordu kibütün ömrünü ve hâtırasını ve yedi buçukluk bataryasını ağlanacak kadar küçük buluyordu.
Yüzbaşı sordu :- Saat kaç?- Beş.- Yarım saat sonra demek...
98956 tüfekve şoför Ahmet'in üç numrolu kamyonetindenyedi buçukluk şnayderlere, on beşlik obüslere kadar,bütün âletleriyleve vatan uğrunda,yani, toprak ve hürriyet için ölebilmek kabiliyetleriyleBirinci ve İkinci ordular baskına hazırdılar.
Alaca karanlıkta, bir çınar dibinde, beygirinin yanında duran sarkık, siyah bıyıklı süvari kısa çizmeleriyle atladı atına.Nurettin Eşfak baktı saatına :- Beş otuz...Ve başladı topçu ateşiyle ve fecirle birlikte büyük taarruz...
Sonra.Sonra, düşmanın müstahkem cepheleri düştü.Bunlar : Karahisar güneyinde 50 ve doğusunda 20-30 kilometredeydiler.
Sonra.Sonra, düşman ordusu kuvâyi külliyesini ihâta ettik Aslıhanlar civarında 30 Ağustosa kadar.
Sonra.Sonra, 30 Ağustosta düşman kuvâyı külliyesi imha ve esir olundu.Esirler arasında General Trikopis :Alaturka sopa yemiş bir temizve sırmaları kopuk frenk uşağı...
Yaralı bir düşman ölüsüne takıldı Nurettin Eşfak'ın ayağı.Nurettin dedi ki : «Teselyalı Çoban Mihail,»Nurettin dedi ki : «Seni biz değil, buraya gönderenler öldürdü seni...»
Sonra.Sonra, 31 Ağustos günü ordularımız İzmir'e doğru yürürkenserseri bir kurşunla vurulan Deli Erzurumluydu.Devrildi.Kürek kemikleri altında toprağı duydu.Baktı yukarı,baktı karşıya.Gözler hayretle yandılar :önünde, sırtüstü, yan yana yatan postalları her seferkinden kocamandılar.Ve bu postallar daha bir hayli zamanüzerlerinden atlayıp geçen arkadaşların arkasındanseyredip güneşli gökyüzünüihtiyar bir muhacir karısını düşündüler.Sonra...Sonra, sarsılıp ayrıldılar birbirlerindenve Deli Erzurumlu ölürken kederinden yüzlerini toprağa döndüler...
Solda, ilerdeydi Ali Onbaşı.Kan içindeydi yüzü gözü.Bir süvari takımı geçti yanından dörtnala.Kaçanı kovalamıyordu yalnız ulaşmak da istiyordu bir yerlereve sadece kahretmiyor yaratıyordu da.Ve kılıçların, nalların, ellerin ve gözlerin pırıltısı ardarda çakan aydınlık bir bütündü.Ali Onbaşı bir şimşek hızıyla düşündüve şu türküyü duydu : «Dörtnala gelip Uzak Asya'dan Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan bu memleket bizim.
Sonra.Sonra, 9 Eylülde İzmir'e girdikve Kayserili bir neferyanan şehrin kızıltısı içinden gelipöfkeden, sevinçten, ümitten ağlıya ağlıya,Güneyden Kuzeye,Doğudan Batıya,Türk halkıyla beraberseyretti İzmir rıhtımından Akdeniz'i.
Ve biz de burda bitirdik destanımızı.Biliyoruz ki lâyığınca olmadı bu kitap,Türk halkı bağışlasın bizi,onlar ki toprakta karınca, suda balık, havada kuş kadar çokturlar;korkak, cesur, câhil, hakîm ve çocukturlarve kahreden yaratan ki onlardır,kitabımızda yalnız onların mâcereları vardır... Nâzım HİKMET
Kitapta ayrıca Piraye'ye yazdığı şiirler (saat 21-22 Şiirleri), İstanbul, Ankara, Çankırı ve Bursa Hapishanelerinde yazdığı şiirler ve Rubailer de yer alıyor. Okurken Nazım Hikmet iyi ki bu dünyaya geldin dedim.
Ne güzel şey hatırlamak seni :ölüm ve zafer haberleri içinden,hapisteve yaşım kırkı geçmiş iken...
Ne güzel şey hatırlamak seni :bir mavi kumaşın üstünde unutulmuş olan elinve saçlarındavakur yumuşaklığı canımın içi İstanbul toprağının...İçimde ikinci bir insan gibidir seni sevmek saadeti...Parmakların ucunda kalan kokusu sardunya yaprağının,güneşli bir rahatlıkve etin daveti : kıpkızıl çizgilerle bölünmüş sıcak koyu bir karanlık...
Ne güzel şey hatırlamak seni,yazmak sana dair,hapiste sırtüstü yatıp seni düşünmek :filânca gün, falanca yerde söylediğin söz, kendisi değil edasındaki dünya...
Ne güzel şey hatırlamak seni.Sana tahtadan bir şeyler oymalıyım yine : bir çekmece bir yüzük,ve üç metre kadar ince ipekli dokumalıyım.Ve hemen fırlayarak yerimdenpenceremde demirlere yapışarakhürriyetin sütbeyaz maviliğine sana yazdıklarımı bağıra bağıra okumalıyım...
20 Eylül 1945
Bu geç vakitbu sonbahar gecesinde kelimelerinle doluyum;zaman gibi, madde gibi ebedî, göz gibi çıplak, el gibi ağır ve yıldızlar gibi pırıl pırıl kelimeler.Kelimelerin geldiler bana,yüreğinden, kafandan, etindendiler.Kelimelerin getirdiler seni, onlar : ana, onlar : kadın ve yoldaş olan...Mahzundular, acıydılar, sevinçli, umutlu, kahramandılar, kelimelerin insandılar... 24 Eylül 1945
En güzel deniz : henüz gidilmemiş olanıdır.En güzel çocuk : henüz büyümedi.En güzel günlerimiz : henüz yaşamadıklarımız.Ve sana söylemek istediğim en güzel söz : henüz söylememiş olduğum sözdür...
Saat 21.Meydan yerinde kampana vurdu,nerdeyse koğuşların kapıları kapanır.Bu sefer hapislik uzun sürdü biraz : 8 yıl...Yaşamak : ümitli bir iştir, sevgilim,yaşamak : seni sevmek gibi ciddî bir iştir... 30 Eylül 1945
Seni düşünmek güzel şey ümitli şeydünyanın en güzel sesinden en güzel şarkıyı dinlemek gibi bir şey.Fakat artık ümit yetmiyor bana,ben artık şarkı dinlemek değil şarkı söylemek istiyorum...
İstanbul'da, Tevkifane avlusunda,güneşli bir kış günü, yağmurdan sonra,bulutlar, kırmızı kiremitler, duvarlar ve benim yüzüm yerde, su birikintilerinde kımıldanırken,ben, nefsimin ne kadar cesur, ne kadar alçak,ne kadar kuvvetli, ne kadar zayıf şeyi varsa hepsini taşıyarak :dünyayı, memleketimi ve seni düşündüm...
1939 Şubat İstanbul Tevkifanesi
Fevkalâde memnunum dünyaya geldiğime,toprağını, aydınlığını, kavgasını ve ekmeğini seviyorum.Kutrunun ölçüsünü santimine kadar bilmeme rağmenve meçhulüm değilken güneşin yanında oyuncaklığıdünya, inanılmayacak kadar büyüktür benim için.Dünyayı dolaşmak,görmediğim balıkları, yemişleri, yıldızları görmek isterdim.Halbuki benyalnız yazılarda ve resimlerde yaptım Avrupa yolculuğumu.Mavi pulu Asya'da damgalanmış bir tek mektup bile almadım.Ben ve bizim mahalle bakkalıikimiz de kuvvetle meçhulüz Amerika'da.Fakat ne zarar,Çin'den İspanya'ya, Ümit Burnu'ndan Alaska'ya kadarher mili bahride, her kilometrede dostum ve düşmanım var.Dostlar ki bir kerre bile selâmlaşmadıkaynı ekmek, aynı hürriyet, aynı hasret için ölebiliriz.Ve düşmanlar ki kanıma susamışlar kanlarına susamışım.Benim kuvvetim :bu büyük dünyada yalnız olmamaklığımdır.Dünya ve insanları yüreğimde sır ilmimde muamma değildirler.Ben kurtarıp kellemi nida ve sual işaretlerinden,büyük kavgada açık ve endişesiz girdim safıma.Ve dışında bu safın toprak ve sen bana kâfi gelmiyorsunuz.Halbuki sen harikulâde güzelsin toprak sıcak ve güzeldir. 3
Memleketimi seviyorum :Çınarlarında kolan vurdum, hapisanelerinde yattım.Hiçbir şey gidermez iç sıkıntımımemleketimin şarkıları ve tütünü gibi.
Memleketim :Bedreddin, Sinan, Yunus Emre ve Sakarya,kurşun kubbeler ve fabrika bacalarıbenim o kendi kendinden bile gizleyereksarkık bıyıkları altından gülen halkımın eseridir.
Memleketim.Memleketim ne kadar geniş :dolaşmakla bitmez, tükenmez gibi geliyor insana.Edirne, İzmir, Ulukışla, Maraş, Trabzon, Erzurum.Erzurum yaylasını yalnız türkülerinden tanıyorumve güneyepamuk işleyenlere gitmek içinToroslardan bir kerre olsun geçemedim diye utanıyorum.
Memleketim :develer, tren, Ford arabaları ve hasta eşekler,kavak söğüt ve kırmızı toprak.
Memleketim.Çam ormanlarını, en tatlı suları ve dağ başı göllerini seven alabalık ve onun yarım kiloluğu pulsuz, gümüş derisinde kızıltılarla Bolu'nun Abant gölünde yüzer.
Memleketim :Ankara ovasında keçiler :kumral, ipekli, uzun kürklerin pırıldaması.Yağlı, ağır fındığı Giresun'un.Al yanakları mis gibi kokan Amasya elması,zeytin incir kavunve renk renk salkım salkım üzümlerve sonra karasabanve sonra kara sığırve sonra : ileri, güzel, iyi her şeyi hayran bir çocuk sevinciyle kabule hazır,çalışkan, namuslu, yiğit insanlarım yarı aç, yarı tok yarı esir...