ŞAHİNBEY DE BULUNAN GAZİANTEP İN TARİHİ CAMİLERİ - PDF
Download "ŞAHİNBEY DE BULUNAN GAZİANTEP İN TARİHİ CAMİLERİ"
1 ŞAHİNBEY DE BULUNAN GAZİANTEP İN TARİHİ CAMİLERİ Tarihi Gaziantep Camileri, Antep kentinin siluetine sağladıkları görsel katkı ve fonksiyonlarına bağlı olarak yerine getirdikleri sosyal katkının yanı sıra kent içindeki konumları ve yapım tarihleri ile bağlantılı olarak kentin gelişiminin izlenmesine olanak sağlayan belgesel nitelikleri ile de kentin vazgeçilmez mimari değerleridirler. Gaziantep kentinde, aynı niteliklere sahip diğer Anadolu kentlerinde olduğu gibi dini yapılar yerleşimin en küçük birimini meydana getiren mahallelerin merkezini oluştururlar. Özellikle Osmanlı Döneminde din adamlarının dini görevleri dışında en önemli görevlerinden birinin de devletin buyruklarını halka iletmek olduğundan, dini yapılar sadece ibadet amacıyla değil, yönetimsel konuların iletilmesi için de kullanılan bir toplantı mekânı olmuşlardır. Üstlendikleri bu fonksiyonlar ile dini yapılar gerçekten de her anlamda mahallelerin merkezini oluşturmuşlar, konutlar ve diğer yapılarda dini yapıların çevresinde gelişmiştir. Dini yapıların bu hiyerarşik düzendeki önemi, içlerinde yer aldıkları mahallelere ad vermelerinden de anlaşılmaktadır. 16. yüzyıl Antep Liva Defterlerine göre kenti oluşturan mahallelerin adlarına bakılacak olursa mahalleler ile sınırları içinde yer alan dini yapıların genelde aynı adı taşıdıkları görülür. Müslümanların ibadet yeri ve insanların sosyal ihtiyaçlarına cevap verebilecek ünitelere ve sanatsal değere sahip tarihi Gaziantep camilerinden bahseden ve bunlar hakkında bilgi veren belli başlı üç eser vardır. Bu eserler; 1-Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 2-Şer i Mahkeme Sicilleri, 3- Risale-i Fi Tarif Kaza-yı Aynitap tır. Hemen hemen hepsinin yapımında kesme taş kullanılan tarihi Gaziantep camileri, plan ve süsleme bakımından birbirinden farklıdır.ancak Camilerin plan oluşumlarında ve minarelerinde Arap mimarisinin etkisi görülmektedir. Genellikle dikdörtgen planlı olan ve son cemaat yeri bulunan iki nefli yapılar grubunda, duvarlarda kademeler yapan nişler kullanılmış ve bu nişlerin içine pencereler yerleştirilmiş,üstleri çapraz tonozlarla örtülmüştür. Nefleri payeler ayırmaktadır. Bu tip yapıların en eski örneği Ahmet Çelebi Camii dir. Hacı Nasır Camii nin burmalı minaresi, Handaniye, Eyüpoğlu ve Esenbek Camilerinin portal süslemeleri önemlidir. Handaniye Camii minaresinin şerefesi altında XVI. yy. İznik çinileri bulunmaktadır. Boyacı Camii ise minberindeki ahşap işçiliğinin, Gaziantep in en eski örneği olması bakımından önemlidir. Tarihi Gaziantep Camilerinin cephelerinde, farklı renkte taşların kullanımları ile oluşturulmuş kompozisyonların hakim olduğu bir düzenleme görülür. Bu düzenleme de yöreden çıkarılan sarı (havara ve kıymık), siyah (kara taş) ve kırmızı (kırmızı mermer) renkli taşlar kullanılmıştır. Yapılarda bezemenin hakim olduğu en önemli yapı elemanları minareleridir. Çoğunluğu kapalı şerefeli olan minarelerin ince bir taş işçiliğinin ürünü olan şerefe-gövde bağlantıları, gövdelerinde yer alan kabartmalar ve çini tabaklar ile şerefe korkuluklarında yer alan motifler bu düzenlemelerde kullanılan başlıca öğelerdir. Osmanlı döneminde dini yapılarda meydana gelen en önemli değişimlerden biri de mescit olarak inşa edilen bir çok yapının gerekli değişiklikler yapılarak camiye çevrilmesidir. Bu dönem yapılarından Bostancı,Ömer Şeyh,Kozluca,Hacı Veli, Karatarla,Hacı Nasır,Karagöz ve Bekirbey camileri önce mescid olarak inşa edilmiş, daha sonra camiye çevrilen yapılardır. Bölgede 1822 tarihinde meydana gelen deprem ve özellikle de Antep Harbi sırasında kullanılan top mermileri yapılarda oldukça büyük tahribata neden olmuştur. Savaş sırasında özellikle hedef alınmaları nedeniyle çoğu yıkılan minareler savaş sonrasında genelde aslına uygun olarak yeniden yapılmışlardır. Bu onarımlar sırasında en büyük değişiklikler ise camilerin üst
2 örtülerinde gerçekleşmiştir. Orjinalde üst örtü olarak düz dam ve üzeri hasır malzeme ile kaplanmış kubbelerin kullanıldığı yapıların çoğunun üst örtüsü, kubbeleri dışarıdan algılanmayacak şekilde kırma çatı olarak değiştirilmiştir. Bu onarımlar sırasında plan şemaları özgünlüğünü korumuştur. Camilerin fonksiyonlarını günümüzde de devam ettirmeleri korunmalarındaki en önemli etken olmuştur. Gaziantep Savunması sırasında kentte yaklaşık 50 civarında caminin olduğu anlaşılmış, fakat bunlardan bazıları yıkılarak harabe haline gelmiş ve ancak 30 tanesi korunarak günümüze kadar ulaşabilmiş ve ibadete açık durumdadır. Gaziantep te son yıllarda inşa edilen modern camilerde süsleme sanatı çok zengin olup, bu camiler çini işlemeleri ve hat sanatıyla dikkatleri çekmektedir. Gaziantep te Pişirici ve Balıklı olmak üzere iki mescidin yanı sıra tarihi camilerden bazıları şunlardır: Ali Nacar Cami: Tabakhane bölgesi Yaprak mahallesinde Alleben Deresi nin akışına göre sol tarafında bulunmaktadır. Vesikalarda Ali adında bir marangoz tarafından yaptırıldığı görülmüştür. Müezzin mahfiline çıkan merdiven üzerinde 1213 Hicri tarihi yazmaktadır. Bu hicri tarihin caminin onarım tarihi olduğunda birleşilmektedir. Boyacı Cami: Hamdi Kutlar Caddesi ile Kutlar Sokağının birleştiği yerde bulunmaktadır. Kadı Kemalettin tarafından yaptırılmıştır. Caminin minberi üzerindeki oyma kitabede 759 Hicri (1358 Miladi) tarihi yazmaktadır. Ancak bu tarihten daha önce yapıldığı kanaati hakimdir. Caminin özelliklerinden birisi de minberin alttan kızaklı olması ve duvarda özel olarak yapılan bölmesine girip çıkabilmesidir. Avlu girişinin sağında tek şerefeli çokgen gövdeli peteksiz bir minaresi bulunmaktadır. Ayrıca Gaziantep in en büyük camilerinden olan Boyacı Camii nin içindeki ince ahşap işçiliği dikkat çekicidir. Şeyh Fethullah Cami Ve Külliyesi : Kepenek mahallesinde bulunmaktadır. Halk arasında bu camiye Aşağı Şeyh Camii de denilmektedir. Caminin banisi, keramet sahibi ve ermiş bir kişi olan Şeyh Fethullah ; Halife Hz. Ebubekir soyundan gelmektedir. Hicri 971 (Miladi 1564) tarihinde yapılmıştır. Harim, ortada sekizgen taş ayağa oturan ve yelpaze şeklinde açılan tonozlarla, askı kemerlere bağlanan bir örtü sistemine sahiptir. Bu tür örtü sistemi Şeyh Fethullah Camiinden başka şimdiye kadar hiç bir camide görülmemiştir. Ortadaki sekiz köşeli taş ayağa rağmen bu cami merkezi planlı camiler grubuna dahil edilebilir. Genelde merkezi planlı camiler kubbe ile örtülüdür. Şeyh Fethullah Camii tonozla örtülü olmasına ve ortada ayağı ihtiva etmesine rağmen merkezi mekan bütünlüğünü muhafaza etmiştir. Caminin portal, mihrap, minber ve pencere sövelerinde renkli taş işçiliği bakımından Memluklu sanatının etkileri görülmektedir. Ancak portal kavsarası ile caminin içindeki pencere alınlıklarının süslemesinde Osmanlı sanat üslubunun özelliklerini de görmek mümkündür. Harimin gerisinde son cemaat yeri ve dış avlu mevcuttur. Giriş zeminindeki renkli taş döşemesi bölgeye has bir özelliktir. Tek şerefeli bodur minaresi vardır.şeyh Fethullah camii; zaviyesi, kasteli, medresesi ve hamamıyla bir külliye olarak inşa edilmiştir. Antep Savunmasında şehit düşen Karayılan ( Molla Mehmet) ın mezarı cami bahçesindedir. Bu caminin diğer camilerden farklı olan özellikleri şunlardır: 1- Cami olarak inşa edilmiştir. 2- İlk yapıldığı gibi kalmış olup, genişletilmemiştir. 3- Diğer camilerde Osmanlı ve Arap mimarisi özellikleri varken, bu camide Selçuklu mimarisi özelliği vardır. 4- Banisi kutsal sayılmakta, kendine özgü mimarisi bulunmaktadır.
3 5- Antep Savunmasında şehit olan Karayılan (Molla Mehmet) ın mezarı burada bulunmaktadır. 6- Bu caminin eşi benzeri dünyada bir daha yapılmamıştır. İhsanbey (Esenbek) Cami: Şehitler caddesi üzerinde bulunan caminin eski kayıtlarda ismi Esenbek olarak geçmekte ve ne zaman yapıldığına dair kesin bir bilgide bulunmamaktadır. Mabetin altında eskiden caminin su ihtiyacını karşılayan bir kastel bulunmaktadır. Kastele avlu kapısının hemen önünden karataştan yapılma 25 merdivenle inilir. Hacı Nasır Cami: Hacı Nasır adında bir kişi tarafından bugün Elmacı Pazarı denen yerde mescid olarak yaptırılmıştır. Hacı Nasır, 16. yüzyılda yaşamış olup, yapımı da 16. yüzyıla tarihlenmektedir yıl sonra Kamalakzade Hacı Mahmut oğlu Hasan Ağa tarafından mescide minber konularak camiye dönüştürüldü. En önemli onarımını Miladi 1812 (Hicri 1227) yılında geçirdiği kapısının üzerindeki kitabesinden anlaşılmaktadır. Handaniye (Handan Bey) Cami: Karagöz mahallesindedir. Bu camiye Handan Bey Camii de denilmektedir. Caminin Miladi 1647 yılındaki kayıtlarda ismi Handan Bey olarak geçmektedir. Antep te yaşamış Erzincanlı beylerin en fakiri sayılan Handan Ağa tarafından yaptırılmıştır. Gelir getiren bir de saraçhanesi olan cami, Miladi 1791 yılında yeniden yapıldı. Caminin onarımlarında bundan sonra saraçhaneden alınan gelir kullanılmaya başlandı. Antep Savunması nda cami ibadet yapılamayacak duruma gelmişti. Daha sonra yeniden bir onarım geçirmiştir. Eyüpoğlu Cami: Kendi adıyla anılan Eyüpoğlu mahallesindedir. Caminin yapılış tarihi ve kimin tarafından yapıldığı veya yaptırıldığı konusunda yeterli bilgi bulunmamaktadır tarihli Şer-i Mahkeme Sicillerinden bu tarihten önce yapıldığını anlıyoruz. İçten çapraz tonozludur. Altı gözlü son cemaat yerinin gerisinde duvarla çevrili dış avlusu mevcuttur. Mihrap siyah vişne çürüğü ve beyaz mermerle çeşitli geometrik şekillerden oluşan süslemeyi ihtiva eder. Merdivenle çıkmalı minberi ve vaaz kürsüsü mevcuttur. Minaresi tek şerefeli olup şerefe altı mukarnaslıdır.gövde ve petek kısımları bilezik ve sağır kemerlerle süslenmiştir. Kılınçoğlu Cami: Kılınçoğlu mahallesinde bulunmaktadır. Hicri Şaban Ayı 1186 tarihli ve diğer belgelerden bu mabedin H.1083 (M.1672) yılından önce Kılınçoğlu Hamza Bey tarafından mescit olarak yaptırıldığı, daha sonra Osman Efendi adlı bir hayırsever tarafından minber eklenerek camiye çevirdiği anlaşılmaktadır. Bu caminin en ilginç yanı duvarlarının kale suru gibi kalın olmasıdır. Ömer Şeyh Cami : Ömer Şeyh tarafından bugünkü merkez Yazıcık mevkiinde Turna sokağın köşesinde inşaa edilmiştir.kesin olarak ne zaman yapıldığı bilinmemekle birlikte H.967 (M.1559) yılı Şeri Mahkeme sicili kayıtlarına göre bu tarihten önce en azından mescit olarak yapılmış olduğu anlaşılmaktadır. Bostancı Cami: Şehir merkezi Bostancı Mahallesinde Bostancı cami sokakta bulunan caminin hangi tarihte ve kimin tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir.ancak H.965 ve 967 tarihli Şeri Mahkeme sicillerinde adı Bostancılar Mescidi olarak geçmektedir.bu belgelerden caminin yapılışının M.1557 yılından önce olduğu anlaşılmaktadır. Kabasakal Cami: Şehreküstü semti Kocaoğlan mahallesindeki Ahmet Çelebi İlköğretim okulunun kuzeyinde bulunmaktadır. Hacı Ahmet adında birisi tarafından mescit olarak
4 yaptırılmış, Kabasakaloğlu İsmailoğlu Hamza Ağa tarafından minber eklenerek camiye çevrilmiştir.hamza Ağa nın H.1114 tarihinde öldüğü veraset belgesinden anlaşılmaktadır.buna göre caminin yapımı M.1702 tarihinden daha önce olması gerekir. Ahmet Çelebi Cami : Ulucanlar Mahallesindedir. Caminin kurucusu Peygamber soyundan Hacı Osman oğlu Şeyh Ramazan Efendi dir. Bu eser medrese, cami, kastel olarak peş peşe sıralanmıştır. Cami sonradan ilave edilen medreseyi yaptıran Ahmet Çelebi nin adıyla anılmaktadır. Caminin; kitabesinden l083 hicri (l672 miladi) tarihinde yapıldığı anlaşılmaktadır.bahçesinde bulunan kastele l2 si kesme taştan, 32 si kayaya oyma 44 merdivenle inilir. Cami ahşap işçiliğinin eşsiz örneklerini yansıtmakta olup, ayrıca kadınların da ibadet etmeleri için ayrı bir bölümü vardır. Alaybey (Gami Bey) Cami: Alaybey mahallesi Gaziler caddesi üzerinde bulunmaktadır.caminin yapılış tarihiyle ilgili kesin bir bilgi yoktur. Ancak 4 Zilkade 1005 (M.1596) tarihli mahkeme kayıtlarından caminin M.1595 tarihinden önce yapıldığı H.1224 tarihinde yeni bir onarım gördüğü de kitabesinden anlaşılmaktadır. Camiyi yaptıran kişinin Alaybeyi olan bir komutan olduğu bilinmektedir. Camide kesme taş işçiliğinin güzel örnekleri bulunmaktadır. Üç ayağa oturan dört kemer gözlü olan son cemaat yeri çapraz tonozla örtülüdür. Dışarıda küçük bir avlusu vardır. Kuzey-doğu köşedeki minare çokgen gövdeli ve tek şerefelidir. Merdivenle çıkmalı minberi ve vaaz kürsüsü vardır. Şirvani (Şirvani Mehmet Efendi) Cami: Gaziantep Kalesi nin batısında Seferpaşa Mahallesinde bulunmaktadır.eskiden tarihi Gaziantep camileri içerisinde minaresi iki şerefeli olan tek cami olduğundan bu camiye halk tarafından İki Şerefeli Cami de denir. Şirvani Mehmet Efendi, camiyi yaptıran kişinin adıdır. Rivayete göre Şirvani Seyit Mehmet Efendi Hz. Muhammed in torunu Hz. Hüseyin in soyundan gelmektedir. Caminin yapılış tarihinin Miladi 1677 tarihinden önce olduğu belgelerden anlaşılmaktadır. Bir efsaneye göre cami herhangi bir nedenle yıkılırsa onu yeniden yapacak kadar altın ve gümüşün temelinde gömülü olduğu söylenir. Camide eskiden dervişlerin zikrettikleri bir oda ve ahşap işçiliğinin güzel örnekleriyle süslenmiş bir müezzin mahfili de bulunmaktaydı. Bir başka önemli bölüm ise Boyacı Camiinde olduğu gibi minberin alttan kızaklı olması, duvarda yapılan özel bölmesine girip çıkabilmesidir. Tahtani(Tahtalı) Cami: Gaziantep Kalesi nin yanında Şekeroğlu Mahallesi Uzun Çarşı caddesi üzerindedir. Caminin yaptıranı ve yapıldığı tarih hakkında kesin bilgilere rastlanmamıştır. Ancak Miladi 1557 tarihli bir belgede adından söz edilmektedir.m.1563 yılında Maraş Valisi Osman Paşa tarafından tamir ettirildiği anlaşılmaktadır. Caminin ismi önceleri Tahtani olarak söyleniyordu.bir söylentiye göre cami ağaçtan yapılmıştır.bu nedenle halk tarafından camiye Tahtalı Cami de denmiştir. Bu cami yararına vakıflar bırakıldığı ve çeşitli amaçlarla kurulmuş vakıfların vakfiyelerinde Tahtani camisine de kaynak sağlandığı kayıtlardan anlaşılmaktadır. Alaüddevle (Ali Dola) Cami: Uzun Çarsı nın batısında Eski Saray Caddesi ndedir. Halk arasında Ali Dola Camii de denilmektedir. Alaüddevle Maraş ta hakimiyet sürdüren Dulkadiroğlu Beyliğinin son beyidir. Caminin yapım tarihi kesin olarak bilinmemekle beraber camiyi yaptıran Alaüddevle nin Miladi 1515 tarihinde vefat ettiği düşünülürse bu tarihten önce yaptırıldığı ortaya çıkmaktadır.sadece minaresi yıkılmadan günümüze ulaşabilen cami, 1901 yılında giriş yüzü siyah ve beyaz taşlardan tek kubbeli olarak yeniden yapılmıştır. Caminin mimarı Armenek, ustabaşısı da Kirkor dur. Hıristiyan sanatında görülen kemer içinde ki küçük sütunlu pencere ve üzerinde yuvarlak bir pencereden oluşan sistem burada da uygulanmaktadır. Mihrabın üçgen bir alınlık içine alınması yine kiliselerden alınma bir özelliktir. Ayrıca yan duvar
5 pencerelerinin etraf silmelerinin büyük ebatta yapılmaları ve içerideki mihrap süslemeleri ise barok özellikleri ihtiva eder. Tekke (Tekke Mevlevihane) Cami: Kozluca Mahallesi Küçük Pazar sokağının güneyindedir. Resmi kayıtlarda adı Mevlevihane Camisi olarak geçer. Ancak halk tarafından Tekke Camii olarak bilinir. Cami, hücreler, semahane, yönetim ve Mevlevi dervişlerinin oturma odaları, tuvaletler, havuzlar, küçük ve kısa minaresinden oluşan eserler topluluğudur. Cami M.1638 yılında Mustafa Ağa adında bir Türkmen Ağası tarafından yaptırılmıştır. Miladi (H.1319 ve 1321) yıllarında çıkan büyük yangınlarla gelir getiren yapıları tamamıyla yanmıştır. Zamanın Mevlevi Şeyhi ve vakfın mütevellisi olan Şeyh Mehmet Münip Efendi tarafından yanan yerler yeniden yaptırılmıştır. Caminin minaresi, altından geçen yol nedeniyle dikkat çekicidir. Karatarla Cami:Karatarla Mahallesi Eski Saray caddesi Kunduracılar çarşısındadır.mescit olarak inşaa edilmiş, Gergeri Halil Çavuş adında bir hayırsever tarafından genişletilerek cami durumuna getirilmiştir. Yapılan bu değişiklik Hicri 1063 tarihli belgelerden anlaşılmaktadır. Gaziantep teki camilerin minareleri içerisinde en zarif olanıdır. Kozanlı Cami: Kozanlı Mahallesi Kozanlı sokakta bulunmaktadır.h.1065 ve 1057 tarihli Şeri Mahkeme Sicillerinde mescit olarak geçmektedir.kozanlıdaki mabedin H.1088 tarihli Şeri Mahkeme Sicilleri kaydında Üstat Ali Bey in yaptırdığı cami olarak geçmektedir.caminin örtüsü içten çapraz tonozludur.çıkmalı çift minberi,üç gözlü son cemaat yeri,tek şerefeli bodur bir minaresi mevcuttur. Nuri Mehmet Paşa Cami: Çukur Mahallesi Suburcu Caddesi üzerindedir. Şer-i Mahkeme Sicillerinden ve bir fermandan anlaşılacağı üzere Nuri Mehmet Paşa tarafından 1786 (Hicri 1200) yılından bir kaç yıl önce yaptırılmıştır. Harim mihraba paralel, tek sıra dört kare gövdeli ayakla enlemesine ikiye ayrılmıştır. Mihrap önü kubbe ile yanlar çapraz tonozla örtülüdür. Son cemaat mahalli ise beş kubbelidir. Dış avlu ile son cemaat yerinin birleştiği bölümde klasik Osmanlı tarzındaki iki şerefeli minare yükselir. Mihrap; sarı, siyah, bordo renkli mermer malzeme ile zikzak motif ihtiva eden süslemeye sahiptir. Mihrabın yanlarında birer balkon minber mevcuttur. Girişin üzerinde ahşaptan yapılmış bir bey mahfili bulunur. Mahfil kalem işi ile yapılmış çeşitli geometrik ve bitkisel motifleri ihtiva eder. Gaziantep Savunmasında zarar gören cami; bir ara askeri depo,1958 den sonra da Müze olarak faaliyet göstermiştir.1968 yılından sonra ise onarılarak yeniden ibadete açılmıştır. Hüseyin Paşa Cami:Gaziler Caddesi üzerindedir (Hicri 1131) yılında Hüseyin Paşa tarafından yaptırılmıştır. Mahkeme sicillerinde mimar olarak Hüseyin oğlu Osman adı geçmektedir. Dikdörtgen planlı camide, iki ayağın ve duvarların taşıdığı eşdeğerde altı kubbeli örtü sistemi uygulanmıştır. Son cemaat yeri de sivri kemerlere oturan üç kubbe ile örtülüdür. Duvarlarla çevrili dış avlusu mevcuttur. Mihrap geometrik taşlarla süslenmiştir. Mermer olan klasik minber, ahşap korkuluklara sahiptir. Minare çokgen gövdeli ve iki şerefelidir.cami ile ilgili çok sayıda vakıf kurulmuş, bir çok vakıf tarafından da cami yararına vakfiyelerine şartlar konulmuştur. Ağa Cami :Tunuslu Antep kaymakamı Ferruh Ağa tarafından 16. yüzyıl ortalarında yaptırılmıştır. Bugünkü şeklini 1799 onarımında almıştır. Bulunduğu konum nedeniyle Şehreküstü Cami veya Yaycıoğlu Cami olarak da anılmıştır. Kıbleye paralel iki bölümlü enine dikdörtgen planlıdır. Mihrap önü kubbelidir. Siyah-beyaz taş işlemeciliği ile Gaziantep in en özgün eserlerinden biridir.
6 Minaresi camiden ayrı olarak avlu içinde yapılmıştır. Cami içerisinde ayrı bir minare izi vardır. Özgün minarenin yıkıldığı ve daha sonra avlu içerisinde yenisinin yapıldığı anlaşılmaktadır. Minare, kare taş kaideli, yivli burma oymalı dairesel gövdeli, taş şerefeli ve külâhlıdır. Şerefe altında mukarnaslar ve çini panolar dikkati çeker. Kurtuluş Cami : Gaziantep in Tepebaşı Mahallesindedir yılında kilise olarak yapılan cami önceleri kilise ve cezaevi olarak kullanılmıştır. Bir tarih hazinesi gibi eski ihtişamından hiç bir şey kaybetmeyen Kurtuluş Cami, Gaziantep in en büyük camilerindendir. Çınarlı Camii :Eski Çınarlı Camii nin 1660 yılından önce yapıldığı düşünülmektedir. Caminin avlusunda eskiden beş adet büyük çınar ağacının olduğu söylenmektedir. Bu ağaçlar ve cami Kurtuluş savaşı sırasında yıkılmıştır. Yerine 1950 lerde yeni bir cami inşa edilmiştir. Günümüzdeki caminin eski cami ile mimari bir benzerliği yoktur. Kurtuluş savaşındaki hatıralarıyla Gazianteplilerin gönlünde taht kuran bu caminin yakınında şehitler mezarlığı bulunmaktadır. Cami dikdörtgen planlıdır. Son cemaat mahalli dört ayakla taşınan beş bölümden oluşur. Minaresi tek şerefeli ve şerefe altı mukarnaslıdır. Bekirbey Camii: Eski kayıtlarda Kürtüncüler ve Molla Ahmet Mescidi olarak da anılmaktadır. İlk olarak Şeyh Ahmet tarafından 1585 yılında yeraltı kasteli ve mescit olarak yapılmıştır. Çukur Çeşme denilen bu eserin yetersiz kalması nedeniyle bugünkü cami Hacı Ali oğlu Hacı Ebubekir tarafından 1648 yılında yaptırılmıştır. Son cemaat yeri ve minaresi Gaziantep savunmasında büyük ölçüde zarar görerek yenilenmiştir. Minarenin petek ve alem kısmı Fransız işgali sırasında yıkılmıştır. Şerefedeki taş işçiliği özenlidir. Avlunun batı tarafında 19. yüzyıl sonunda eklenen iki katlı bir medrese bulunmaktadır. Cami yapısı siyah-beyaz renkli taşlarla örülmüştür. Mihrap nişi pembe ve siyah renkli taş kaplamaları, burmalı sarkıtları ve geometrik desenli kabartmaları dikkati çeker. Ayşebacı Camii: 1722 tarihli vakfiyesine göre 18. yüzyıl başında Mehmet oğlu Hacı Ali tarafından yaptırılmıştır. Bu yüzden Hacı Ali Ağa Cami olarak da anılır. Fransız işgalinde ciddi olarak hasar gören yapı 1961 yılında kapsamlı bir onarım geçirmiş, yıkılan minaresi yeniden yapılmıştır. Taç kapı şeklindeki kemerli avlu girişi siyah-beyaz taşlarla örülüdür. Cami enine dikdörtgen planlıdır. Bugünkü son cemaat mahalli sonradan yapılmıştır. Gaziantep in en sade eserlerinden biridir. Mihrap etrafındaki geometrik süslemeler dışında önemli bir süslemesi yoktur. Çokgen gövdeli minarenin şerefe altı mukarnaslıdır. Yapı onarım ve eklemelerle özgün özelliklerini büyük ölçüde kaybetmiştir. Hacı Veli Camii: Eser 1645 yılında mescit olarak inşa edilmiştir yılında minber eklenerek cami haline getirilmiştir yılında ise tümüyle yenilenerek bugünkü şeklini almıştır. Yeni Cami, Küçük Cami gibi isimlerle de anılmaktadır. Avluya iki renk geçmeli yuvarlak kapı ile girilir. Kapı üzerinde üçgen alınlık vardır. Cami enine dikdörtgen planlıdır. Çatısı ahşaptır. Son cemaat mahalli yedi ahşap direkle taşınan düz tavanlıdır. Son cemaatin batı tarafından basık kemerli bir kapı ile minareye çıkılır. Minare kısadır. Şerefe bölümü kafesli, şerefe altı mukarnaslarla bezelidir. Şerefe ahşap şemsiye ile örtülüdür. Kanalıcı Camii: Bugün mevcut olan yapının 19. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Ekiz Mescidi, Ekizoğlu mescidi gibi adlarla da anılır. İlk olarak 1593 yılında bir mescit olarak yapılmıştır, 1724 yılında camiye çevrilmiştir yılında ise Gözükara Memik in öncülüğünde halkın yardımıyla yeniden inşa edilmiştir. Fransız işgali sırasında hasar görmüş, Cumhuriyet
7 döneminde tekrar onarılmıştır. İlk yaptıranın ise Ekizoğlu lakabıyla anılan Hacı Mustafa olduğu söylenir. Enine dikdörtgen planlıdır. Kıbleye paralel iki bölüme ayrılmıştır. Çapraz tonozlarla örtülüdür. Giriş kapısı siyah-beyaz taşlarla çevrilidir. Camiye bitişik olarak yapılan minarede zarif taş işçilikli şerefe yer alır. Şerefe altı mukarnaslıdır. Karagöz Camii: Kitabe ve vakfiyesine göre 18. yüzyılda Koca Battal tarafından mescitten camiye çevrilmiştir. İlk yapılışı ise bilinmemektedir tarihli onarım kitabesi vardır. Enine dikdörtgen planlıdır. Kıbleye paralel iki bölümlü olan caminin bir bölümü geç dönemlerde yola katılmış olup, yalnızca tek bölüm günümüze gelebilmiştir. Ana mekân üç çapraz tonozla örtülmüştür. Caminin portali, mihrabı ve son cemaat yeri onarımlarla özgünlüğünü kaybetmiştir. Cami ve minare kesme taştan yapılmıştır. Minare, cami bedeninin üstüne oturmakta olup gövdesi yivlerle hareketlendirilmiştir. Mukarnasların altında rozet, palmet ve çini tabaklar bulunmaktadır. Kozanlı Camii:İlk olarak 17. yüzyılda mescit olarak yapılan yapı 1688 yılında camiye çevrilmiştir. Kozanoğlu olarak da anılır. Cami enine dikdörtgen planlı kıbleye paralel iki bölümden oluşmuştur. Ortadaki iki ayakla altı bölüme ayrılmış, her bölüm çapraz tonozla örtülmüştür. Mihrap, sivri kemerli ve mukarnaslı niş biçimindedir. Cami iç mekânında sonradan ahşapla ayrılmış kadınlar mahfili bulunmaktadır. Son cemaat yeri üç sivri kemerle taşınan düz tavanlıdır. Son cemaat yerinin önü ve avlu siyah-beyaz taşlarla geometrik desenler oluşturarak döşenmiştir. Cami minaresine caminin içinden çıkılır. Minare şerefeye kadar kesme taş, şerefe üstü yivli süslemelidir. Şerefe korkulukları taş levhalar halindedir. Mukarnaslı şerefenin altında bugün düşmüş olan çinilerin izleri görülür. Kozluca Camii: Kozluca Mahallesinde Kozluca Camii'nin güneybatısındadır. Ayıntab Tahrir Defteri ve vakıf kayıtlarına dayanılarak inşa tarihinin 1543'ten daha önce olduğu tahmin edilmektedir. Eserin mescit ve havuz kısmı kapatılmış, yalnızca hela kısmı faaliyettedir. Bugün atıl vaziyette bulunan kastel, tamamen yer altında olmayıp yaklaşık 2.00 metre yüksekliği sokak seviyesinin altındadır. Kastelin kuzeyindeki on basamaklı bir merdivenle avluya inilmektedir. Avlunun batısında helalar, doğusunda havuz kısmı ve mescit olarak kullanılan mekan bulunmaktadır. Kozluca Kasteli kısmen yer üstünde bulunduğu ve batıdaki kemer gözlerinden gün ışığı aldığı için diğer kastellerin aksine karanlık değildir. Ayrıca kastelin kuzeyi ve güneydeki kemere birer küçük pencere açılmıştır. Kurtuluş Camii: Tepebaşı Mahallesi'nde yer alan yapı, 1892 yılında kilise olarak inşaa edilmiştir. Camiye çevrilen Valide Meryem Kilisesi, Kurtuluş Camii olarak adlandırılmıştır. Caminin 5 kapısı bulunmaktadır. İki kapısı kuzeye, iki kapısı güneye, ana kapısı ise batıya açılmaktadır. Kilisenin çanı Londra'da yaşayan Hirant Köşkeryan adındaki bir ermeni tarafından Brezilya'da yaptırılmıştır. Ağırlığı bir ton olan bu çan, Gaziantep Müzesinde korunmaktadır. Cami olarak kullanılan yapının çan kulesi minare olarak düzenlenmiştir. Ömeriye Camii:Hazreti Ömer zamanında yapıldığı ifade edilen caminin 1210, 1785 ve 1850 yıllarına tarihlenen üç adet onarım kitabesi mevcuttur. Gaziantep'in en eski camisidir. Caminin yapımı hakkındaki rivayetler ise şu şekildedir; Halife Hz. Ömer zamanında yapıldığı ya da Hz. Ömer'in kızından olma torunu Emevi Halifesi Ömer Bin Abdülaziz tarafından yaptırıldığı söylendiği gibi, Hz. Ömer tarafından yaptırılıp, Ömer Bin Abdulaziz tarafından onartıldığı hakkında söylentiler de vardır.
8 Caminin bir diğer adı da iki Ömer anlamında "Ömereyn" dir. Minare şerefesinin korkuluklarında oyma taş işçiliğinin eşsiz örnekleri görülmektedir. Minarenin bedeninde ise Antep Savunmasının dehşetli günlerinden kalan mermi ve şarapnel parçalarının izlerini görmek mümkündür. Rivayete göre, bu cami her yıl tabana doğru çökmekte ve toprağa gömülmektedir. Tamamen battığı zaman kıyametin kopacağına inanılır.