Türkmeneli'nin kanayan yarası Telafer | ANALİZ | AA ANALİZLERİ | | Dünya Bülteni Dünya Bülteni Haber Portalı
Güncelleme: 21:10, 12 Mayıs 2017 Cuma
Türkmeneli'nin kanayan yarası Telafer | ANALİZ
Son üç yılda Bayırbucak’tan Mendeli’ye kadar Türkmeneli coğrafyasında birçok yerde Türkmenler doğrudan varlıklarına kasteden tehditlerle karşılaştılar. Ancak hiçbiri Telafer kadar parçalanmadı
TELAFER'DE NE OLMUŞTU?
Önce birkaç hatırlatma notu aktaralım: DEAŞ'ın Musul’u ele geçirmesinden önce Telafer Irak’ın en büyük ilçelerinden birisiydi. Musul’un batısında Irak ve Suriye arasında kritik bir konumda bulunan ilçenin merkezi ve bağlı köyleri Türkmenlerden oluşuyordu. Iyaziye’nin merkezi Türkmen, köyleri Arap ve Kürtlerden, Rabia’nın tamamına yakını Araplardan, Zummar ise bazı bölgelerde Türkmenler bulunsa da çoğunlukla Araplardan ve Kürtlerden ibaretti. Şubat 2014 verilerine göre ilçenin toplam nüfusu 510 bin civarındaydı. Bunun yaklaşık 300 bini Türkmenlerden geri kalanı ise Arap ve Kürtlerden oluşuyordu.
İç savaş nedeniyle o dönemde zaten ayrışan Telafer’de Sünni ve Şii Türkmenler güvenlik gerekçesiyle çoğunlukla ayrı mahallelerde yaşıyorlardı. DEAŞ'ın şehre gelmesiyle birlikte, Şii Türkmenlerin tamamı ve Sünni Türkmenlerin bir kısmı başlarına gelebilecek tehlike nedeniyle kaçtılar. Sadece ilçe merkezi değil, kasabalar ve köylerin bir kısmı ya DEAŞ'a katıldı ya da boşaldı. Kısa süre içinde Telafer, DEAŞ'ın en önemli kalelerinden birisi haline geldi. Bugün dahi, Ninova Vilayeti’nde DEAŞ'ın hala koruyabildiği az sayıdaki yerlerden birisi Telafer’dir. Bu hikayenin büyük bir kısmı daha önce yazıldı ya da anlatıldı. Bu nedenle kamuoyunda biliniyor, fakat bundan sonrası için hatırlatılmalı. Peki sonrasında ne oldu?
DEAŞ'IN HÜKMÜ ALTINDA TELAFER VE TELAFERLİLER
DEAŞ, Telafer’e girdikten sonra hemen hemen her şey değişti. Ama Telafer iki konuyla dünyanın gündemine geldi: Ezidilere yapılan zulüm ve DEAŞ'ın üst düzey kadrosunda Telaferlilerin sayısı ve önemi.
Bu konulardan ilki Telaferlilere yönelik açık bir haksızlık içeriyor. DEAŞ'ın kendisinden görmediklerine yaptıkları ortada. Bu zulümden Ezidiler gibi Irak ve Suriye’de yaşayan pek çok kesim de acı çekti. Bu anlamda Ezidilerin çektikleri küçümsenemez. Ancak, insanların köleleştirildiği ve satıldığı yerlerin Telafer yakınlarında olması bunu Telaferlilerin yaptığı anlamına gelmiyor. Üstelik bu işin sorumluları da belli ve elbette cezalarını çekmeliler. Şurası kesin ki bu suça Musul’da herkes iştirak etmiş olabilir, fakat yapan aşiretler dahi belliyken tüm suçun Telaferlilerin üstüne atılması tam bir haksızlık.
İkincisi ise DEAŞ'ın üst düzey kadrosunda Telaferlilerin varlığı. Bu, bambaşka bir araştırma konusu. Fakat şunu kabul etmek gerekir ki Irak coğrafyasında dar bir alan olarak kalan Telafer’den DEAŞ'a bu kadar üst düzey isim çıktığı gerçeği bir kenara atılamaz. Örgütün lideri olan Ebubekir Bağdadi’den sonra başına en çok ödül konulan ismin, ayrıca örgütün bir dönem iki numarasının, Musul valilerinden bazılarının, Şer’i Heyeti üyeleri ve yerel yetkililerinden bir kısmının ve bazı üst düzey askeri yetkililerinin Telaferli oldukları biliniyor. Bu olgu ihmal edilmemeli, çünkü bu ilçede Türkmenlere gelecekte sağlıklı bir yaşam ortamı yaratılması isteniyorsa, bu gerçeğin nedenleri incelenmeli ve bunu ortaya çıkaran sebepler ortadan kaldırılmalı.
DEAŞ'tan sonra Telafer dünyanın gündemine böyle gelmiş olabilir. Fakat bir de hikayenin anlatılmayan, bambaşka bir kısmı var. Telaferlilere ne oldu? İlçede yaşayan 300 bin Türkmen bugün nerede?
DEAŞ'ın şehre girmesinden hemen sonra binlerce Telaferli yollara düştü. Şii Türkmenler, Irak hükümetinin de yardımlarıyla başta Necef, Kerbala, Bağdat olmak üzere Irak’ın güneyindeki vilayetlere yerleştiler. Sayıları 120 ile 140 bin arasında olduğu ifade edilen bu kesimin bu bölgelerde kendilerine yer gösterilmesine rağmen yaşam koşullarının iyi olduğu söylenemez. Yine de can güvenliği nedeniyle şu an için orada kalmayı tercih ediyorlar.
GÖÇ EDİLEN BÖLGELERDEKİ İNTİBAK SORUNU
Sünni Türkmenlerin hali en az Şii Türkmenler kadar, hatta daha da kötü. Ezidilerin başına gelenlerden sonra çok sayıda Kürt, bu durumdan Telaferlileri sorumlu tuttu. Başta Erbil olmak üzere birçok yerde tüm suçların 'olağan şüpheli'si haline geldiler. Telaferliler bir süre Kerkük’e alınmak istenmedi. Sonra başta ITC olmak üzere çeşitli kurumların girişimiyle girişlerine izin verildi. Fakat imkanları çok kısıtlı. Kimliklerinde Telaferli oldukları yazan kişiler, sadece güvenlik güçleri nezdinde değil halk tarafından bile şüpheyle karşılanır hale geldi. Özetle, içine kapalı bir toplumsal düzene sahip olan Telaferli Türkmenler, ilk kez bu kadar büyük kafileler halinde dışa açıldılar ve karşılaştıkları tepki nedeniyle uyum sağlayamadılar. Tersine, grup içi bağlılık daha çok arttı.
Sünni Türkmenlerde ise geleneksel toplumsal yapı neredeyse tamamen ortadan kalktı. Gerek büyük şehrin yeni sosyo-ekonomik koşulları, gerekse kamp yaşamının büyük çaplı liderliğe ihtiyaç hissettirmeyen mahiyeti eski ilişkiler ağını ve toplumsal dokuyu değiştirdi. Üstelik aşiret reislerinin çoğunun DEAŞ'a katılanları engelleyemediği ve hatta onlar yüzünden topraklarından kaçmak zorunda kaldıkları görüldü.
Üçüncüsü, Telafer’in demografik yapısı dramatik biçimde değişti. Bugün artık eski Telafer yok. Irak ve Suriye’nin diğer bölgelerinde görüldüğü gibi boşaltılan alanlara geri dönüş, şartlara ve siyasal denklemlere bağlı. Türkmenler evlerine dönmek isteseler dahi kimlerin döneceğine hangi mercilerin karar vereceği tamamen belirsiz. Ayrıca şehrin yarısından çoğunun, özellikle de Türkiye’de ikamet edenlerin dönmek istediği de şüpheli. Bu nedenle, Telafer’in demografisi sadece 'şimdilik' değil, yakın gelecek için de değişmiş görünüyor.
YAKIN GELECEKTE NE OLABİLİR, NE YAPILMALI?
Musul’da Irak ordusu ile DEAŞ arasındaki çatışmalar kısa bir süre sonra bitecek. Büyük olasılıkla DEAŞ yeraltına ve çöl alanlarına çekilecektir. Musul merkezdeki çatışmanın bitmesiyle Telafer daha fazla gündeme gelecektir. Halihazırda Telafer’in içinde yarısı yabancı, diğerleri de Telaferlilerden oluşan 2 bine yakın DEAŞ üyesi olduğu düşünülüyor. Telafer'in içinde ise yaklaşık 15 bin Türkmen kapana kısılmış bir vaziyette, oradan kaçamıyor. Irak’ın diğer yerlerinden getirilen 500 kadar DEAŞ militanının aileleri de bu sayıya eklendiğinde, ilçe merkezinde 17-18 bin civarında bir nüfusun bulunduğu tahmin ediliyor. Uzun bir süredir, Irak ordusu ve Haşdi Şabi ilçenin civarında sınırlı operasyonlar yapıyor. Fakat burada kalanlar, kolay vazgeçecek gibi değil. Bu nedenle Musul büyüklüğünde olmasa da Telafer’i -yine- kanlı bir çatışma döneminin beklediği öngörülebilir.
TELAFER'İN STRATEJİK ÖNEMİ
İkinci sorun Telafer’in yeniden stratejik önemini kazanmasıyla ilgili. Sonuçta ilçe DEAŞ'tan kurtarılacak. Ancak ilçenin stratejik önemi bundan sonrasında ortaya çıkacak. Telafer, Türkiye için son derece stratejik bir önem sahip. Bir kere Musul’un geleceğiyle yakından ilgilenen Türkiye, Telafer’den vazgeçemez. İkincisi, Telafer bölgede Türkmenlerin son kalesi durumunda. Üçüncüsü, Telafer-Sincar arasında kalan Türkmen köyleri Sincar bölgesine giden yolun kontrolünde stratejik bir öneme sahip. Bu nedenle Telafer’de ne olup bittiği sadece Türkmenler bağlamında değil Sincar’ı yeni bir üs durumuna getirmek isteyen PKK terör örgütüyle mücadele bağlamında da son derece önemli.
TELAFER'DE 'MÜLKİYET' TEHLİKESİ
Böylesine bir öneme sahip ilçede geri dönüşlerin sağlıklı bir uzlaşıyla yapılması hayati önem taşıyor. Eğer ilçenin Türkmen karakteri korunmazsa mevcut mezhep tabanlı ayrışma içinden çıkılamaz bir hal alır. Bu nedenle, geri dönüşlerin sağlanması sürecinde, yaşanan mağduriyetlerin giderilmesi kadar DEAŞ zihniyetinin bölgede yeniden güçlenmesine neden olabilecek bir durumun oluşmasının engellenmesi de önemli. Bu nedenle, güvenilir kişilerden kurulacak komisyonlar şart. Telafer siyaseti denilince yıllardır akla gelen isimlerin DEAŞ'ın gelmesi ve sonraki süreçte ne kadar etkin olabildikleri görüldü. Bu yüzden Telafer’de uzlaşmayı sağlayabilecek ve halkı gerçekten barışçı yönde etkileyebilecek yeni yüzlerin ön plana çıkması gerekiyor.
İlgili Konular Türkmeneli Telafer DEAŞ
Telafer yakınlarındaki bir kasaba DEAŞ'tan kurtarıldı