Bilindiği gibi lateritleşme, ılıman ve yağışlı - PDF
Download "Bilindiği gibi lateritleşme, ılıman ve yağışlı"
1 Nikel Lateritlerin Aranmasında Jeofizik Yöntemler - Gördes Ferda ÖNER Meta Nikel Kobalt A.Ş. Jeoloji Y. Mühendisi Tuğrul TOKGÖZ Zeta Proje Mühendislik Jeofizik Y. Mühendisi Ülkemizin de içinde yer aldığı tektonik kuşaklardaki gibi bölgelerde lateritleşmeler ilksel konumlarını koruyamamakta ve kısmen taşınmaktadır Bilindiği gibi lateritleşme, ılıman ve yağışlı iklimlerde kayaçların alterasyonu sonucu bazı elementlerin yüzeye yakın bölümlerde zenginleşmesi ile oluşmaktadır. Lateritleşme denildiğinde özellikle ofiyolitik kayaçların alterasyonu ile oluşan demir ve alüminyum bakımından zengin kalıntı yataklar anlaşılmaktadır. Dünya genelinde oluşan lateritler nispeten düz alanlarda bulunan ve kalınlıkları m ye varan taze kayaçlar ile oluşan, sınırı geçişli ve hafif kıvrımlı bir yapıya sahiptir. Özellikle Ekvator bölgesinde yer alan lateritleşmeler Şekil 1 de verilmiştir. Ülkemizin de içinde yer aldığı tektonik kuşaklardaki gibi bölgelerde lateritleşmeler ilksel konumlarını koruyamamakta ve kısmen taşınmaktadır. Bu oluşum sırasında laterit toprağı çok geniş alanlara yayılmakta ve bütün alanı kırmızıya boyamaktadır. Bir kısım laterit oluşumu da tektonizma ile diğer birimlerin altında kalabilmektedir. Gördes Lateritik Nikel oluşumları yaklaşık 70 km 2 ye dağılan geniş alanlar kaplamaktadır (Şekil 2). Bu oluşum tektonizma nedeniyle de karmaşık bir yapı sergilemektedir. Özellikle bu tür karmaşık alanlarda cevherleşmenin belirlenmesi oldukça güç olmaktadır. Bu bölgede, çok geniş alanlarda gözlenen lateritleşmenin gerçek yerinin tespiti amacıyla yapılacak sondajlı aramanın masrafını azaltmak için değişik jeofizik yöntemler denenmiştir. İlerleyen bölümlerde adı geçen tepelerin yerleri Şekil 2 de gösterilmiştir. Başlangıçta doğru akım özdirenç (kısaca özdirenç) yöntemi kapsamında Schlumberger elektrot dizilimi kullanarak düşey elektrik sondajı (DES) ve Wenner-Beta elektrot dizilimi kullanarak profil ölçüsü alınmıştır (Şekil 3). Laterit alanında yapılan DES ve profil ölçüleri, düşey ve yanal yönlerdeki özdirenç değişimlerini incelememizi sağlamaktadır. Bu çalışmalar sonucunda özellikle özdirenç farkı olan kil, kireçtaşı, silis ve nispeten limonitik kayaçlar içeren alanlar ayırt edilebilmiştir (Şekil 4). Yöredeki nikel lateritlerin aranmasında özdirenç yöntemi kullanılarak yapılan ilk çalışmaların ardından yapay uçlaşma (IP-induced polarization) yönteminin uygulanması gündeme gelmiştir. IP yönteminde, görünür özdirenç ile birlikte görünür yüklenebilirlik verisi de ölçülen gerilim farklarından elde edilmektedir. Yöntemin denenmesi amacı ile doğru akım rezistivite ve sondajlı arama çalışmalarının yapıldığı laterit alanından seçilen bir profilde IP yöntemi uygulanmıştır. Bu deneme sonucunda üretilen düzeltilmiş iki boyutlu model rezistivite ve model IP şarjabilite kesitleri ile jeolojik kesit karşılaştırıldığında, bunların pozitif bir uyum içinde olduğu görülmüştür (Şekil 5). Şekil 1: Nikel lateritik yataklanmaların dünyadaki dağılımı 38
2 Şekil 2: Gördes Batısı Laterit Alanları ve Çevresinin Jeolojik Haritası Şekil 3.Gördes Türkmençardağı Tepe lateritik nikel oluşumunda yapılan DES ve rezistivite profil hatları Rezistivite Şarjabilite Birim (Ohm.m) (msec) Silis > 400 > 6 Limonit Nontronit < 20 < 2 Altere Serpantin Serpantin Kil < 20 < 2 Kireçtaşı > Tablo 1. Lateritik birimlerin IP değerleri Rezistivite/IP Şarjabilite kesit çalışmaları diğer tepelerde de uygulanmıştır. İlk yapılan Rezistivite/IP Şarjabilite profillerinde noktaların yükseklik değerleri okunmamıştır. Bu nedenle kesitler düz olarak hazırlanmıştır (Şekil 6). Bu yaklaşım çerçevesinde, bölgedeki diğer birçok alanda nikel lateritlere yönelik IP yöntemi ile arama programı gerçekleştirilmiştir (Şekil 7, Şekil 8). Sonuç olarak, jeofizik yöntemlerden birisi olan IP yöntemi, lateritik nikel oluşumlarının aranmasında kullanılabilmektedir. Laterit alanlarında saptanan birimler ile IP verilerinin değerlendirilmesi sonucunda belirlenen rezistivite ve şarjabilite parametreleri deneştirilmiş ve bunların değerleri ve değişim aralıkları Tablo 1 de verilmiştir. Bununla birlikte her yöntemde olduğu gibi IP yönteminin de avantaj ve dezavantajları vardır. Bunlar:»» Yöntem ile silis, kireçtaşı ve taze serpantin gibi rezistivitesi lateritten çok farklı olan birimler, rahatlıkla ayırt edilebilmektedir.»» Rezistivitesi düşük bölgeler ayırt edilebilmekte fakat çok fazla altere olmuş serpantinler ve killer lateritin killi alanları ile karıştırılabilmektedir.»» Profil yönünün iyi seçilmesi ile laterit profilleri ve tektonik yapı belirlenebilmektedir. Böylece lateritik alan olarak gözüken alanlar ile özellikle Neojen gölsel alanlar birbirinden ayrılabilmektedir.»» Eğer lateritin tabanında elektriksel parametreleri farklı olan kayaçlar mevcutsa (Gördes in bazı yerlerindeki kireçtaşları gibi) sondaj derinlikleri ve yapı konusunda fikir sahibi olunabilmektedir.»» Oluşumun yüzey jeolojisi ve tektoniği iyi çalışılırsa IP kesitleri doğruya yakın bilgiler verebilmektedir. Bunlarla birlikte, Tablo 1 de verilen değerler yalnızca Gördes bölgesi lateritik oluşumları için geçerlidir. Ülkemizdeki değişik bölgelerdeki laterit oluşumları, mineralojik ve fiziksel özellikleri açısından birbirlerinden farklı olduğundan her bölgede aynı jeofizik parametreler kullanılamamaktadır. Bu nedenle bir bölgede Rezistivite/IP Şarjabilite çalışması yapılmadan önce deneme çalışması yapılıp bölgeye has değerler elde edilmelidir. 39
3 Şekil 4.Gördes Türmençardağı Tepe DES verilerinin birleştirilmesinden elde edilen görünür özdirenç yapma-kesitleri ile mekanik sondajların karşılaştırılması Şekil 5.Gördes Türmençardağı Tepe iki-boyutlu özdirenç ve yüklenebilirlik modelleri ile sondajların karşılaştırılması 40
5 Made Şekil 6.Gördes Nazifçamı Tepe iki boyutlu özdirenç ve yüklenebilirlik modelleri ile mekanik sondajların karşılaştırılması. Şekil 7.Gördes Osmanın Taşı Tepe Os1 iki boyutlu özdirenç ve yüklenebilirlik modelleri ile mekanik sondajların karşılaştırılması Şekil 3, şekil 4, şekil 5, şekil 6 ve şekil 7 de görülen sondaj loglarının lejandı 42
6 Şekil 8.Gördes Osmanın Taşı Tepe Os2 iki-boyutlu özdirenç ve yüklenebilirlik modelleri ile mekanik sondajların karşılaştırılması. Kaynaklar Konak, N., 1980, Akhisar-Gölmarmara-Gördes-Sındırgı Dolaylarının Jeolojisi, MTA Derleme No Yayınlanmamış Ankara META, 2009, Gördes Nikel Kobalt Projesi Fizibilite Raporu, META Nikel Kobalt San. Tic. A.Ş., Yayınlanmamış. Peric, M., 1981, Exploration of Brundi Nickeliferous Laterites by electrica methods,geoophysicalprospectings, 29, ncilik ve Yer Bilimleri Dergisi Karee Mine Platin Madeni Güney Afrika ISSN Eylül 2009 Yıl 1 Sayı 1 Madencilik ve Yer Bilimleri Dergisi Ruth Copper Mine Bakır Madeni ABD Nicholas Copernicus Salonu Kopalnia Soli (Tuz Madeni)- Polonya Madencilik ve Yer Bilimleri Dergisi ISSN Ekim 2009 Yıl 1 Sayı 2 Avrupa da Büyüme ve İstihdam İçin Gerekli Kritik Hammaddeler Sert Kaya Madenciliği Sektöründe Maliyet ve Enerji Tasarrufu Kültüre İşlenen Bir Madencilik Tarihi: Kopalnia Soli Maden Aramacılığında Bir Gelişim Çok Elektrotlu Özdirenç Görüntüleme Sondajcılar Birliği Derneği Yeraltı Mermer Üretiminde Oda - Topuk Yöntemi Jeometalurji Modellemesinde Yöntem Madeni Uzaktan Algılamak Morgan Pass Trail Tungsten Madeni ABD ISSN Aralık 2009 Yıl 1 Sayı 3 Madencilik ve Yer Bitkilerle Maden Bulunabilir mi? ABONE OLDUNUZ MU? 45 günlük periyoda sahip olan dergimiz yılda 8 sayı olarak çıkarılmaktadır. Dergimizin düzenli olarak adresinize ulaşması için lütfen abone olunuz. Abonelik Şartları Abonelik başvurusu için adresini ziyaret ediniz. 1) Basılı Dergi Aboneliği: Tüm Türkiye ye özel kurye ile gönderim yapılmaktadır. a) Standart Abonelik: Yıllık 40 TL (KDV ve gönderi ücreti dahil) b) Akademik Abonelik: Yıllık 32 TL (KDV ve gönderi ücreti dahil). Üniversite personeli ve öğrencileri için toplu aboneliklerde geçerlidir. Aynı adrese en az 5 abonelik gerekmektedir. Başvurunun üniversite adresi ile yapılması zorunludur. 2) E-Dergi Aboneliği: Yıllık 20 TL (KDV Dahil). Derginin tüm içeriğine site üzerinden online erişim için geçerlidir. Abonelik ile ilgili talepleriniz ve sorularınız için: adresinden ya da numaralı telefondan bizimle iletişim kurabilirsiniz.