GENEL İŞLEM KOŞULLARINDA YÜRÜRLÜK DENETİMİ
Günümüz modern toplumlarında yapılan bazı sözleşme tiplerinde, sözleşme içeriğini oluşturan koşulların bir kısmı veya tamamı, bir tarafça önceden hazırlanmakta, bunlar genellikle müzakere edilmeden, tartışılmadan karşı tarafça da kabul edilmektedir. Genel işlem koşulları esas itibariyle endüstri devriminin bir ürünüdür.
Borçlar Kanunumuzun sözleşmelere ilişkin hükümleri temel olarak sosyoekonomik konum bakımından aynı olan ve bir araya gelip müzakere ettikten sonra sözleşmeyi kurduğu varsayılan taraflar dikkate alınarak düzenlenmiştir. Oysa günümüzün gelişen ve değişen ekonomik şartları neticesinde başta bankacılık, sigortacılık ve taşıma işleri alanlarında aynı konulara ilişkin olarak pek çok kimse ile ileride yapılması planlanan sözleşmelerin şartları, önceden ve tek taraflı olarak banka, sigorta ve taşıma işleri gibi benzer işleri yapan kurumlarca hazırlanmakta ve hiçbir müzakere imkânı olmaksızın karşı tarafın önüne konularak dayatılmaktadır.
Genel işlem koşullarına ilişkin düzenlemeler çeşitli hukuk sistemlerinde ya Medeni Kanun veya Borçlar Kanunu içerisinde ya da özel bir kanunda yer almaktadır. Örneğin Almanya'da genel işlem koşulları 1977 yılında özel kanunla düzenlenmişken, Alman Medeni Kanununda yapılan önemli değişiklikler (Reform Kanunu) esnasında bu konunun 'Genel İşlem Koşulları ile Hukuksal İşleme Dayanan Borç İlişkilerinin Oluşumu' başlığı altında kapsamlı olarak Medeni Kanun içerisinde düzenlenmesi tercih edilmiştir.
Hukukumuzda genel işlem koşulları 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 20-25. maddelerinde düzenlenmiş bulunmaktadır. Ayrıca Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 5. maddesinde bir tarafını tüketicinin oluşturduğu tüketici sözleşmelerinde uygulanacak olan haksız şartlar konusu "Tüketici Sözleşmelerindeki Haksız Şartlar" başlığı altında hükme bağlanmıştır.
6502 sayılı TKHK m. 5 uyarınca
"Haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır. Tüketiciyle akdedilen sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür."
6098 sayılı TBK'nın 20. maddesinde yer alan tanıma göre ise
"Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken, düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu koşulların, sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli, nitelendirmede önem taşımaz."
Genel işlem koşullarının denetimi üç aşamalı olarak gerçekleştirilmektedir. Bunlar: genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi(yürürlük denetimi), yorumlanması ve içerik denetimidir.
Birinci aşama genel işlem koşullarının, taraflar arasındaki sözleşmenin içeriğine dâhil olup olmadıkları yani yürürlük kazanıp kazanmadıkları meselesi ile ilgili bir denetimdir.
TBK m. 21'e göre karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlıdır. Aksi takdirde, genel işlem koşulları yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır.
İkinci aşama ise, sözleşmenin içeriğine dâhil olan genel işlem koşullarının nasıl yorumlanacağı meselesine ilişkindir. Yani burada genel işlem koşullarının 'yorum denetimi' söz konusudur. TBK m. 23 uyarınca genel işlem koşullarında yer alan bir hüküm, açık ve anlaşılır değilse veya birden çok anlama geliyorsa, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır.
Madde bu hükmü ile Roma Hukukunda da 'Açık olmayan hükümler, onu kaleme alanın aleyhine yorumlanır.' şeklinde ifade edilen; sözleşmenin müphem hükümlerinin, sözleşmeyi tek taraflı olarak hazırlayanın aleyhine yorumlanması ilkesini kabul etmiştir.
Üçüncü ve son aşamada ise sözleşmede yer alan genel işlem koşullarının içerik kontrolüne tabi tutulup tutulamayacağı, yani bazı hallerde geçersiz sayılıp sayılamayacağı inceleme konusu olur. TBK m. 25'te de düzenlendiği üzere 'Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.'
Burada genel işlem koşullarının 'içerik' denetimi söz konusudur. Genel işlem koşullarının içeriği Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde öngörülen ' dürüstlük kuralı- hakkın kötüye kullanılması bakımından denetime tabi tutulmaktadır. TBK m.25'teki yer alan bu düzenleme, BGB §307'de ' dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde mağduriyete sebep olan kayıtlar ' şeklinde ifade edilmiş; BGB § 207/ II. fıkrada ise ' Genel işlem koşulu olarak belirlenmiş bir kaydın,
1. Kendisinden sapılan yasal düzenlemenin temelinde yer alan düşünce ile bağdaşmaması
2. Sözleşmenin niteliğine önemli ölçüde aykırı haklar ve borçlar dağılımını öngörmesi halinde; karşı sözleşeni, dürüstlük kuralına aykırı düşecek ölçüde mağdur ettiği kabul edilmiştir.
Çağımızın iş yaşamında, seri biçimde üretilen ve geniş bir kesime sunulan mal ve hizmetler için günde çok sayıda sözleşme yapılmaktadır. Bu mal ve hizmetleri müşterilere sunan kuruluşlar, genel işlem koşulları ile standart sözleşme tipleri yarattıklarından her bir müşteri ile tek tek yapıldığı takdirde sözleşmelerde ortaya çıkabilecek içerik farklılığı sakıncası ortadan kaldırıldığı için genel işlem koşullarının varlığı gereklidir. Yapılması gereken, genel işlem şartlarına dayalı olan sözleşmeleri hukuken sıkı bir denetim altına almak ve zayıf durumda olan karşı tarafı en iyi biçimde korumaktır.
Bu doğrultuda TBK' da yer alan genel işlem koşullarına ilişkin düzenleme tacir-tüketici ayrımı yapılmaksızın herkse uygulanabilir nitelikte bir düzenlemedir. Kanunda yer alan ve üç aşamalı olarak değerlendirilmesi mümkün bulunan denetim basamaklarından ilki, çalışmamızın da konusunu oluşturan yürürlük denetimidir. Buna göre 'karşı tarafın menfaatine aykırı' genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, genel işlem koşullarının varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına; karşı tarafın da bunu kabul etmesine bağlanmıştır.
Yürürlük denetiminde genel işlem koşullarının sözleşme kapsamına girmesi yani sözleşmenin bir parçası olup olmadığı hususu tespit edilir. Oysa burada 'karşı tarafın menfaatine aykırı olma' ifadesine yer verilmiştir. Bu husus esasen içerik denetiminin konusuna dâhil bulunmaktadır. Zira yürürlük denetiminde karşı tarafın menfaatine olup olmaması hususu üzerinde durulmaz; bu husus içerik denetiminde, yani genel işlem koşularının sözleşmenin kapsamına girmesinden sonra incelenecek olan bir husustur. Dolayısıyla burada yürürlük ve içerik denetimi açısından karışıklığa sebebiyet verebilecek bir ifade söz konusudur.
Diğer taraftan kanun, genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesinde bir yaptırım olarak yazılmamış sayılmayı öngörmüştür. Burada kastedilen esas olarak söz konusu hükümlerin sözleşme içeriğinde dâhil olmamasıdır, yoksa yazılı olması dahi gerekmeyen koşulların yazılmamış sayılması değildir. Zira genel işlem koşulları yazılı olmak zorunda değildir.
Yazılmamış sayılan bu hükümlerin dışında kalan sözleşmenin diğer hükümleri, geçerliliğini korur. Düzenleyen, yazılmamış sayılan bu şartlar olmadığından sözleşmeyi hiç yapmayacak olduğunu ileri süremez. Dolayısıyla burada da zayıf olan tarafın korunması amaçlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Sözleşme, Türk Borçlar Kanunu, Genel İşlem Koşulları, Haksız Şartlar, Yazılmamış Sayılma, Dürüstlük Kuralı