T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKBİLİM (ETNOLOJİ) ANABİLİM DALI YAZILI KÜLTÜRÜN DÜŞÜŞÜ
Download "T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKBİLİM (ETNOLOJİ) ANABİLİM DALI YAZILI KÜLTÜRÜN DÜŞÜŞÜ"
1 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKBİLİM (ETNOLOJİ) ANABİLİM DALI YAZILI KÜLTÜRÜN DÜŞÜŞÜ Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre ve Elektronik Kültüre Geçiş Süreçlerinde Düşünsel ve Toplumsal Değişimler Yüksek Lisans Tezi Murat Yağcı ANKARA 2005
2 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKBİLİM (ETNOLOJİ) ANABİLİM DALI YAZILI KÜLTÜRÜN DÜŞÜŞÜ Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre ve Elektronik Kültüre Geçiş Süreçlerinde Düşünsel ve Toplumsal Değişimler Yüksek Lisans Tezi Murat Yağcı Tez Danışmanı Doç. Dr. Tayfun Atay ANKARA 2005
3 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ HALKBİLİM (ETNOLOJİ) ANABİLİM DALI YAZILI KÜLTÜRÜN DÜŞÜŞÜ Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre ve Elektronik Kültüre Geçiş Süreçlerinde Düşünsel ve Toplumsal Değişimler Tez Danışmanı: Doç Dr. Tayfun Atay Tez Jürisi Üyeleri Adı ve Soyadı Doç. Dr. Tayfun Atay Prof. Dr. Gürbüz Erginer Doç. Dr. Hayriye Erbaş İmzası Tez Sınav Tarihi: 24 / 02 / 2005
4 İÇİNDEKİLER Önsöz 1 GİRİŞ 1. Sorun 4 2. Amaç, Sorular ve Sınırlar Çalışmanın Yaklaşımı ve Yapısı 15 BİRİNCİ BÖLÜM Kavramsal Çerçeve Sözlü ve Sözel Ayrımı Bir Söz Teknolojisi Olarak Yazı Kültürel Bellek Elektronik Teknoloji ve Kültür 27 İKİNCİ BÖLÜM Sözlü Kültür Dilin Sözlü Kuruluşu Sözlü Kültürün Bazı Dinamikleri Sözlü Kültür, Hatırlama ve Kültürel Bellek 38 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Yazılı Kültür Sözün Uçucu Dünyasından Yazının Mekansallığına Sözlü Kültür ve Yazılı Kültür Ayrımında Zihinsel Süreçlerdeki Değişim Yazı ve Kültürel Belleğe Etkileri 61
5 4. Yazının İktidar Alanı Kitap Uygarlığı ve Gutenberg Galaksisi Yazılı Kültür ve Hayali Cemaat 81 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Elektronik Kültür Sözün Elektronik Dönüşümü Buharlaşan Yazı Elektronik Dünyada İmajların Belleği: Hatırlayarak Unutmak Sanal Cemaat Televizyon mu Kitap mı?: Söze Geri Dönüş Çağrıları 106 SONUÇ Kaybolan Harf 117 Özet 119 Abstract 120 Kaynakça 121
6 Önsöz Bu çalışmada, sosyal bilimlerde son yıllarda öne çıkan sözlü kültür, yazılı kültür ve elektronik kültür ile bunlarla etkileşim halinde olan kültürel bellek konularında ortaya atılan görüşler ele alınmak ve değerlendirilmek istenmektedir. Antropolojinin önde gelen isimlerinden Malinowski den Levi Strauss a ve günümüzde Jack Goody e dek pek çok antropolog, sözlü ve yazılı kültürler ile bu kültürlerin çeşitli dinamiklerine ilgi göstermişlerdir. Malinowski, ilkel (sözlü) toplumlarda dilin yalnız düşünceyi ifade eden bir işaret değil, bir tür eylem olduğunu belirtmişti (Tambiah, 2002: 111). Levi Strauss un farklı toplumlarda insan düşüncesi üzerine yaptığı çözümlemelerin temelinde yer alan iki kavram olan sıcak toplum ve soğuk toplum kavramları da ilkel ve gelişkin, yaban ve evcil düşünüş arasındaki ayrımı oluşturan unsurları irdeliyordu ve temelde sözlü ve yazılı kültür ayrımına denk düşüyordu (Levi Strauss, 1996: 275). Son yıllarda sözlü ve yazılı kültürü sorgulayan yeni çalışmalar 1 da yazının ve günümüzdeki elektronik devrimin kültürde oynadığı belirleyici role ışık tutmaya devam ediyor. Düşünsel ve toplumsal yapıların uğradığı 1 İlk akla gelen birkaç örneği sıralamak gerekirse: Jan Assmann (2001); Walter J. Ong (2003); Jack Goody (2001); Barry Sanders (1999); Eser Köker (2004); Neil Postman (1994)
7 değişimler göz önüne seriliyor. Sözellik, yazısallık ve kültürel bellek ile kimliği etkileyen ve iyice görünür hale gelen çeşitli değişkenlerin açığa çıktığı bir dönemeçte yer alıyoruz. Kısaca belirtmek gerekirse, sözellik, yazısallık ve bellek kavramlarını bütünüyle etkileyen elektronik devrim ve onun çeşitli olanakları, kitap kültürü şeklinde antropolojik bir kategori olarak ayırt edebileceğimiz yazı pratiğinin temel önemde yer aldığı toplumlarda, bu kavramların anlamını ve toplumsal kültürel yaşamdaki rollerini de dönüşüme uğratmaktadır. Sözlü ve yazılı kültürler arasındaki ayrım fark edilmekte; elektronik iletişim araçlarıyla matbaa arasında sezilen farklar ve giderek artan eşitsizlikler, bizi yazıyla söz arasındaki daha önce görülen ayrıma duyarlı kılmaktadır. Sözün niteliksel değişimi içerisinde sözle iletişimden yazılı ve basılı metinlerle iletişime ve oradan da dijital ve görüntü ile iletişime doğru yol alırken ve günümüzde tüm bu süreçleri iç içe yaşarken, bu belirtiler, sözellik, yazısallık ve kültürel bellek kavramlarının sosyal bilimler içerisinde çeşitli kültürel olgulara ve alanlara farklı bir bütünlük içinde bakmayı sağlayacak etkili bir paradigma olmaya aday olduklarını göstermektedir. Bu çalışma, özellikle yazılı kültürün ve onun kültürel bellekle girdiği ilişkinin elektronik devrimle birlikte geçirdiği değişimi tartışmayı amaçlamaktadır. Bu kültürel
8 süreçlere etnolojik kavram ve bilgilerle bakmanın ufuk açıcı olabileceğini düşünmektedir. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Etnoloji Anabilim Dalına yüksek lisans tezi olarak sunulan bu çalışmanın, şekillendirilmesindeki katkılarından dolayı, tez danışmanım Sayın Doç. Dr. Tayfun Atay a teşekkürü bir borç bilirim.
9 GİRİŞ 1. Sorun Etnoloji de dahil olmak üzere, sosyal bilimler literatüründe sözlü, yazılı ve elektronik kültürü sorgulayan çalışmalar artık zorlanmaksızın fark edilebilir hale gelmiş durumda. Jack Goody nin Yaban Aklın Evcilleştirilmesi (2001), Walter J. Ong un Sözlü ve Yazılı Kültür isimli yapıtı (2003), Georges Jean ın Yazı, İnsanlığın Belleği isimli çalışması (2002), Paulo Freire ile Donaldo Macedo nun birlikte oluşturdukları Okuryazarlık (1998), Jan Assmann ın Kültürel Bellek isimli çalışması (2001), Barry Sanders in çok önemli bir yapıtı, Öküzün A sı (1999), bu bakımdan ilk anda akla gelen örnekler olarak kaydedilebilir. Walter J. Ong, Sözlü ve Yazılı Kültür adlı yapıtında, konuya en geniş ve evrensel açıdan yaklaşarak, insanlığın iki uygarlığını, sözlü ve yazılı uygarlığını, bu uygarlıkların temel ölçütlerini, üstünlük düzeylerini, varoluş koşullarını saptamaya çalışır. Jack Goody, Yaban Aklın Evcilleştirilmesi ndeki çeşitli denemelerinde yazının kültürde oynadığı belirleyici role ışık tutarak, düşünsel ve toplumsal yapıların yazıyla uğradığı değişimleri çok yararlı ve ayrıntılı bir biçimde betimler ve çözümler. P. Freire ile D. Macedo, yazma ve okuma olgularına pedagojik açıdan, eğitimbilim açısından yaklaşarak, okuryazarlık konusunu, yazılı kültür içerisinde, insanlığın yazılı uygarlığı
10 çerçevesinde ele alırlar. Bu iki yazar, konuyu çeşitli ülkelerde karşılaştırmalı olarak irdelerken, sınıfsal perspektif ve ideolojik temellendirme onları diğer yazarlardan ayıran önemli özellikler olarak kendisini göstermektedir. Bir Eski Mısır uzmanı olan Jan Assmann ise eski yüksek kültürlerdeki yazı, hatırlama ve politik kimlik konuları üzerinde durmaktadır. Öte yandan, Barry Sanders, Öküzün Aʹsı adlı yapıtında yazılı kültür konusuna ülkemizi de ilgilendiren, önümüzdeki yıllarda daha da yakından ilgilendirecek olan bir perspektiften yaklaşarak bilgisayar, video oyunları, TV, sinema gibi görüntü teknolojilerinin okulun ve yazılı kültürün yerini almasından ve bir tür eğitimsizleşmenin yaygınlaşmasından söz eder. Bu noktada belki de özellikle belirtilmesi gereken bir diğer yapıt da Neil Postman ın Televizyon: Öldüren Eğlence (1994) isimli çalışmasıdır. Elektronik kültüre karşı kitabı savunan en önemli yazarlardan biri sayılan 2 Postman, bu çalışmasında, kitap kültürünün insanlık açısından kazanımlarının ve değerlerinin bir savunusunu yapıyor ve televizyon kültürünün bu kazanımlar açısından doğurduğu tehditleri tartışıyor. Elektronik ve görsel medyanın, okur yazarlığın ve anlamanın artması eğilimini tersine çevirdiğini ve geleneksel eğitimin temellerinin yok olma sürecine girdiğini iddia ediyor. 2 Bu konudaki bir tartışma için Televizyon olaylara kesinlikle kitaplardan daha yakın. TV çılgınlığı insan yaşamının çılgınlığıdır diyerek elektronik kültürün kitap kültürüne karşı bir tür savunuculuğunu yapan Camile Paglia ile Neil Postman ın söyleşisine bakılabilir: Biri Televizyonunu, Öteki Kitabını İstiyor Birikim, S.:63, s.:51-61, Birikim Yayıncılık, İstanbul, Temmuz 1994
11 Bu çalışmaların sayıları arttırılabileceği gibi, perspektifleri ve ortaya koydukları sorunsalları da genişletilebilir. Ancak, burada temel olarak vurgulanması gereken nokta, sözlü ve yazılı kültür ile bellek ve hatırlamanın yoğun bir ilgiyi üzerlerine çekmekte, gerek Doğu da gerekse Batı da çeşitli disiplinlerden araştırmacıları meşgul etmekte olduklarıdır. Bu noktada, son on yıllarda Batı da yapılan bu çalışmaların ortaya çıkışlarının ve bugün Türkçe ye çevrilmelerinin rastlantısal olmadığı düşünülebilir. Aksine, sözellik, yazısallık ve kültürel belleği etkileyen ve iyice görünür hale gelen çeşitli değişkenlerin açığa çıktığı bir dönemeçte yer aldığımız söylenebilir. Bu değişkenlerin en başta geleniyse elektronik devrim adı altında çoktan vaftiz edildi 3. Bu öyle bir değişken ki, dünyamızı ve insanlarla toplumlar arası ilişkileri belirleyen temel alanlar olan finans (para), bilgi işlem ve medyayı derinden etkiliyor: Elektronik devrim çerçevesinde bu üç alanın iç içe geçtiği, örtüştüğü ya da birbirinin yerine geçtiği durumların toplamı adeta çağımızın bir özetini ifade etmekte gibidir. Düşünüldüğünde, paranın bir değişim değeri tanımı olarak sıkı kurallara bağlanmış, neredeyse nesnel kavranışından bugünkü uçar kaçar, ne idüğü belirsiz ama o ölçüde de kaçınılmaz bir varlık haline gelmesi müthiş bir hızla gerçekleşti. Daha 50 yıl öncesine kadar para dediğimiz şey meşhur tabiriyle yoğunlaştırılmış 3 Sözlü Kültür, Yazılı Kültür, Elektronik Kültür, Kültürel Bellek gibi konular Temel Kavramlar alt başlığı içerisinde tartışılacaktır; ancak, burada sözün geldiği yer bağlamında Elektronik devrim ve kültür kavramlarının kullanımı için Barry Sanders in (1999) çalışmasına bakılabilir.
12 emek 4 olarak görülüyordu ve insanlık kadar eski bir tarihi olan değerli taşlara ve metallere, uç örneklerinde ise deniz kabukları, boncuk, tüy gibi nesnelere dayanıyor, değerini onlardan alıyordu. 5 Günümüzde ise bir takım insanların şu kadar ya da bu kadar basmaya karar verdikleri kağıt parçaları yani, selüloz demetleri para diye kullanılıyor ve kabul görüyor. Ancak elektronik devrimle işin içine yeni bir boyut daha eklendiği söylenebilir: Sözünü ettiğimiz kağıt parçaları bile hayli arkaik nesneler haline büründü. Bir süredir bilgisayar hafızalarındaki bir takım rakamları para olarak kabul edip yine o hafızalar üzerinden alıp satmaya başladık. Olmayan değerlerin olmayan eşitliklerle bilgisayarlara yüklenmesi aslında bilgi işlem sayesinde mümkün olmakta. Bu noktada şu notu hemen düşmek gerekiyor: Kendisi de bir söz teknolojisi olan yazı, aynen bugünkü çağdaş teknolojik araçlar gibi, Mezopotamya da gündelik gereksinimleri karşılamak üzere kullanılmıştı. Başlangıçtaki sorun mitleri ya da edebi eserleri kayıt altına almak değil, Goody nin de belirttiği gibi (2001: 97), daha çok yönetsel listeler hazırlamaktı. Bu listeler çok çeşitli biçimler alabilmekte ve haraç gelirleri, savaş ganimetlerinin sayımı, tayınların dağıtımı, memurlara ödemeler gibi finansal alanlarla da birebir ilişki içerisinde olmaktaydı. 4 Adam Smith 1776 yılında yayınlanan Milletlerin Zenginliği isimli çalışmasında değerin ölçüsünün emek olduğunu iddia etmişti ve yakın zamanlara dek de bu tez, değerin nasıl belirlendiğine yönelik tartışmalardaki belirleyici yerini korumuştu. Bkz.: Barber, J. William (1995: 41) 5 Paranın bu biçimleri ile ilgili örnekler için bkz.: Bozkurt Güvenç (1991: 212)
13 Günümüzde bilgisayar teknolojisi ve yeni dijital ortamlar sayesinde yapay belleğin mümkün hale geldiği bir dönemdeyiz. Sözlü kültürde insanın, mitos ve ritüellerle tuttuğu kayıt işleminin ötesine geçen, yazısallıkla ve özellikle de matbaanın keşfiyle birlikte basılı kağıt malzemeler üzerinden yeni kayıt olanaklarına kavuşmuştuk. Yapay bellek, yazının ve sonrasında matbaanın keşfine eşdeğer bir kültürel devrim anlamına geliyor. Bilgi işlem teknolojisi 1950 lerin sonrasında gelişmeye başladı ve 1970 lerin ikinci yarısından sonra asıl atılımını gerçekleştirerek evlerimizin, çantalarımızın ve ceplerimizin içine kadar girdi. Silikon ve devre teknolojilerinin hızla ilerlemesi bilgisayarları hem ucuz hale getirdi hem de işleyim kapasitelerini inanılmaz boyutlarda arttırdı. İnsan zihninin hiçbir zaman ulaşamayacağı hesap edilen işlem kapasiteleri, insanoğlu için yeni olanaklar sunan, yeni hayaller yaratılan, yeni yalanlar üretilen bu alanı kullanımımıza soktu. İnsanlık, yazı uygarlığının mürekkep, tüy ve papirüsten mekanik baskı gibi kolaylıkla (alışkanlıkla) anlayıp gözlemleyebileceğimiz araçlarına geçerken, bunlara ek olarak bilgisayarlarla denetlenen alt sistemler, laserler, fontlar, eternet, disket ve dijital görüntülerle iç içeyiz bugün. Matbaanın icadıyla açılan bilgi çağının, bilginin daha önce hiç olmadığı kadar yaygınlaştığı çağın yarattığı heyecan, bugün bizler için hayli sönük bir durum. İnsanlığın büyük sözlerini taş, tuğla ve ahşapla ifade eden, kayıt altına alan çağ, yerini basılı yazıya bıraktığında bilginin de
14 dünyevileşmesi, yaygınlaşması ve demokratikleşmesi söz konusu olmuştu. Kağıt üzerine düşen her kelimeyle çoğalacağını düşünen insanlık, öldü sanılan her tanrının tekrar tekrar dirilmesiyle durumunu yeniden değerlendirmeye başladı. Basılı kitap uygarlığının her kitapta anlattığı düşler, elden ele dolaşarak okunup, insanlar tarafından benimsenince gerçek olmuştu. Gökyüzünde uçma, denizler altına inme, yıldızlara ve vücudun içindeki mikro dünyalara yolculuk etme düşleri gerçekleşti ama uygarlığın hoşnutsuzlukları ve sorunları bitmedi. Artık yazının iktidarı da son buldu. Yazıyla birlikte büyük düşlerin ve ütopyaların da sonu geldi. İçinde bulunduğumuz dönemin iktidarına verilen isim medya ve görüntü. Yani büyü bozuldu ve Shakespeare nin yerini rock, televizyon ve Batman çizgi romanı aldı; dil ve edebiyat kürsülerinin isimleri kültürel çalışmalar başlığı altında değişiyor. 6 Yazılı kaydın bu geri çekilişiyle birlikte medya krallığının (kimilerine göre cüce krallığının) yükselişi ve Tarihin Sonu kehanetleri de sahneyi kaplamış durumda. Her gün en az önceki günlerdeki kadar, belki daha çok bilginin bombardımanına maruz kalan toplumun belleği gittikçe daha fazla yoruluyor (Postman, 1994). Dahası insanlar, yeni gelen bilgilerle başa çıkmaya çalışırken bir o kadar daha yeni bilginin ve görüntünün gelişiyle iyice tükenip teslim oluyor. Bütün bu dijital kayıt tekniklerinin yanı başında belki de unutmak, insanı ve toplumu ümitsizliğe düşmekten 6 Bu değişimle ilgili güncel bir değerlendirme için bkz.: Niall Lucy (2003)
15 koruyan bir kalkan. Söz, yazı ve kültürel bellek dönüşüme uğrarken, elektronik devrimin ve yapay belleğin altlığını oluşturduğu finans, bilgiişlem ve medya, artık bu üç hayal hayatlarımızı oluşturuyor. Sonuçta Med(e)ya 7 intikamını o kendine has büyüleriyle alıyor. Toparlamak gerekirse, sözellik, yazısallık ve bellek kavramlarını bütünüyle etkileyen elektronik devrim ve onun çeşitli olanakları, kitap kültürü şeklinde isimlendirebileceğimiz yazının temel önemde yer aldığı toplumları dönüşüme uğratmaktadır. Ong un söyledikleri bu bağlamda oldukça önemli gözükmektedir: Sözlü ve yazılı kültürler arasındaki ayrım ilk olarak, ancak elektronik çağda kavranmaya başlamıştır. Elektronik iletişim araçlarıyla matbaa arasında sezilen farklar, bizi yazıyla söz arasındaki daha önce görülen ayrıma duyarlı kılmıştır (Ong, 2003: 15). Sözlü kültür, yazılı kültür, elektronik kültür ve kültürel bellek gibi geniş ve karmaşık bir alanı ilgilendiren bu kavramlar bugün, yukarıda ilk akla gelen örneklerinden de anlaşılabileceği gibi, sosyal bilimler alanının öne çıkan araştırma konularından biri durumundadır. Yeni toplumsal ve kültürel 7 Medeia: Yunanca büyücü kadın. Latince Medyum yani aracı sözü de buradan gelmektedir. Azra Erhat Mitoloji Sözlüğü nde Medeia yı, efsanenin ve tragedyanın kadın kahramanları arasında en güçlü, en çarpıcı tip olarak tanımlar. Yerine göre egzotik karakteri üstünde durulur ve kendi kardeşini kesip parçalarını yol üstüne serpen, çocuklarını öldürüp babalarının önüne seren korkunç bir büyücü kadın diye gösterilir; yerine göre de seven ve hor görülen, özverisi karşılıksız kalan, sevdiği için büyüler yapan, yabancılık ve kıskançlık duyan bir kadın dramını canlandırır (Azra Erhat, 1993: )
16 durumlara birbirleriyle ilişkileri, fırsat ve güçlükleriyle hem sorular üretmekte, hem de yanıtlar sunmaktadırlar. 2. Amaç, Sorular ve Sınırlar Sözlü ve yazılı kültürün ve her ikisinin birlikte kültürel bellek ile anımsama pratiklerinin, günümüzdeki elektronik devrimle oluşan yeni mecralarla gerilimli ve tartışmalı ilişkileri, ister istemez etnolojinin dikkatini çekmiştir. Söz, yazı, sembol, mitler, ritüeller ve günümüz medyasının önemi, hem kendi içinde hem de içinde yaşadığımız kültürde öne çıkmaktadır. Levi Strauss un Yaban Düşünce (1996) isimli klasik yapıtında tanımladığı ve etnolojide ilkel ve gelişkin gibi önemli kategorik sorunlara yeni açılımlar getiren kavramları olan sözlü kültürün tarih dışı soğuk belleği ve yazılı kültürün değişimi kendilerini tanımlayan çekirdek haline getiren sıcak belleği elektronik kültürle birlikte dönüşüme uğramaktadır. Diğer taraftan, sözellik, yazısallık ve bellek ilişkisinden, bu dilsel biçimlerden yola çıkarak, 19. yüzyılda modern ulus devletlerin ortaya çıkışına ilişkin teoriler kuran Yeniçağ tarihçileri Benedict Anderson un ve Eric Hobsbawm ın ortaya koyduğu gibi (Anderson,1995; Hobsbawm:1995), söz, yazı, bellek ve kimlik, mit ve politik imgelem arasındaki ilişki Türkiye için de anlamlı olabilecek bir çerçeve sunmaktadır. Türkiye, 19. yüzyılla birlikte girdiği modernleşme ve uluslaşma sürecini 20. yüzyılda hızla sürdürdü. Bunu yaparken Batı yı örnek
17 almaktaydı. Türkiye de de, konuyla ilintili başka olgularla birlikte Batı da olduğu gibi söz ve yazı, bunların bellekle girdikleri ilişkiler ulusal kimliğin oluşturulmasında önemli rol oynamıştır. Arap alfabesinden Latin alfabesine geçiş ve filoloji çalışmaları ile birlikte İslam dünyasının bağlamından çıkış ve ulusal kimliğe ve Batı ya yöneliş kesinleşti. Buradan da modernizmin bünyevi bunalımlarının 8 dışında dini ve etnik pek çok yeni gerilimler doğdu. Elektronik kültürün yaygınlaşmasıyla birlikteyse kavramsal zemin ve gerilimler yeni boyutlara taşındı. Bu gerilimli ilişkiler ve kızışan ortamlarda etnolojik kavram ve bilgilerle yüzleşmek hem kaçınılmazdır, hem de açıklayıcı ve ufuk açıcı olabilir. Yukarıdaki öncüllerden hareketle bu çalışma, sözlü kültür, yazılı kültür, elektronik kültür ve bunların kültürel bellekle bağlantıları temelli tartışmalara katkıda bulunmak amacını gütmektedir. Bugüne kadar yapılan tartışmalar ışığında, bu yüksek lisans tezi, özellikle yazılı kültürün ve onun kültürel bellekle ilişkisinin elektronik devrimle birlikte uğradığı dönüşümü aktarmayı ve tartışmayı benimsemiştir. Buradaki çalışmanın temel sorunu, yazılı kültürün ve onunla ilişkisi çerçevesinde de birincil sözlü kültürün, elektronik devrimle uğradığı dönüşümler etrafında şekillenmektedir. Dolayısıyla çalışmanın temel sorusu şudur: 8 Modernizmin kazandırdıkları ve kaybettikleri üzerinden doğan hoşnutsuzluklar ve bu durumun günümüzdeki şekillenişi üzerine bir tartışma için bkz: Z. Bauman (2000)
18 Yazılı kültür şeklinde kavramsallaştırılan antropolojik kategori ve onun kültürel bellekle ilişkisi, elektronik devrimle birlikte nasıl bir dönüşüme uğramıştır? Aşağıda yer alan alt sorular, bu temel soruya ilişkin yanıtlar bulmaya yardımcı olacaktır: a. Yazılı kültürü önceleyen birincil sözlü kültürün çeşitli dinamikleri ve kültürel bellekle ilişkisi nasıldır? b. Yazılı kültürün temel ayrımları ve dinamikleri nelerdir? Yazılı kültür, sözlü kültürden nasıl ve hangi noktalarda ayrılmaktadır? Yazılı kültürün, kültürel bellekle ilişkisi nasıldır? c. Aynı şekilde, elektronik kültürün temel ayrımları ve dinamikleri nelerdir? Hem birincil sözlü kültür, hem de yazılı kültür, elektronik devrimle birlikte nasıl bir dönüşüme uğramıştır? d Bu soruların yanıtları, düşünsel ve toplumsal yapılardaki değişimleri ne ölçüde açıklamaktadır? Konuyu bir benzetme içerisinde daha bir belirginleştirmek gerekirse, sözlü kültür sıvı hale, yazılı kültür katı hale ve elektronik kültür de gaz hale benzetilebilir. Sözlü kültür de sıvı halde bulunan söz, yazılı kültürle birlikte katı hale geçmiş ve elektronik devrim sözü buharlaştırmıştır diyebiliriz. İşte buradaki çalışma bu sürece ışık tutmak ve konu ile ilgili köşe taşlarına dikkat çekmek istemektedir. Yazılı kültür sözü katılaştırırken günümüzün görüntü
19 toplumu yazıyı buharlaştırmaktadır. Sözü katılaştıran ve mekansallaştıran yazı günümüzde ayrıcalıklarını kaybetmekte, imajlar yazının iktidarını ele geçirmektedir. Tez işte bu temel savdan hareketle ve bu savı açmak için, sözlü kültür, yazılı kültür ve elektronik kültürün düşünsel ve toplumsal süreçlere etkilerine odaklanacaktır. Çalışmada, özellikle elektronik kültürün, yazı ve kitap uygarlığında meydana getirdiği değişim tartışılmaya çalışılacaktır. Buradaki çalışma, sözlü kültür, yazılı kültür, elektronik kültür ve kültürel bellek gibi geniş ve her biri çok boyutlu ve çok katmanlı yapısıyla ayrı ayrı birer çalışma konusu olan ve bu kavramları çerçeveleyen tüm alanı tüketme izlenimi yaratabilir. Ancak, burada yapılmaya çalışılan bu değildir. Bu çalışma, sözlü kültür, yazılı kültür ve elektronik kültür arasında radikal bir ayırım yapma girişiminden daha çok, onlar arasındaki farklılığı ve her birinin yerini hatırlatmaya çalışıyor. Tez, konu çerçevesinde yapılan tartışmaların bir bölümünü içermektedir ve belli başlı noktaların altını çizip, belirginleştirme çabası içindedir. Burada sözlü kültürün, yazılı kültürün ve elektronik kültürün avantajlarından ve dezavantajlarından da sadece konu çerçevesinde, bir karşılaştırma ve bu şekilde aradaki farklılık ve benzerliklerin ayrımına varma amacıyla bahsedilecektir. Yani söz konusu olan, bu üç antropolojik kategori ve bunların bellek ve kimlik kavramlarıyla girdikleri ilişkilerin durum tespitine yönelmektir.
20 3. Çalışmanın Yaklaşımı ve Yapısı Yazılı kültürün ve onunla ilişkili toplumsal ve düşünsel yapıların elektronik devrimle birlikte uğradığı dönüşümleri sorunsallaştırmadan önce sözlü kültürün benzer dinamiklerine bakmak gerekmektedir. Burada açıkça belirgin olan nokta, yazılı kültür ile elektronik kültür arasındaki ayrımın daha önceki sözlü kültür ve yazılı kültür ayrımına bizleri duyarlı kılmasıdır. Sözlü kültürün yazı tarafından istilası, bizi modern gerçekliğimizin önemli bir boyutu olan yazılı kültüre götürür. Bu nedenle çalışmanın temel kavramlarının tartışıldığı Birinci Bölüm ün ardından, öncelikle sözlü kültürün düşünsel ve toplumsal dinamikleri üzerinde durulacak ve kültürel bellekle girdiği ilişki anlaşılmaya çalışılacaktır. Sözlü kültüre yönelik bu temel bilgilerin ardından Üçüncü Bölüm de yazılı kültürün temel ayrımları ve dinamikleri araştırılacaktır. Bir anlamda bu çalışmanın da kıble sini oluşturan yazılı kültür nasıl ortaya çıkmıştır? Sözlü kültürle nasıl farklılaşmakta ve nasıl bir ilişkiye girmektedir? Kültürel belleğe etkileri ve onu dönüştürme tarzı nasıldır? Düşünsel, toplumsal, ideolojik etkileri nelerdir? Üçüncü Bölüm de, bu soruların cevapları aranmakta ve çalışmanın ana sorusu dikkate alınarak bir araya getirilmeye çalışılmaktadır. Aynı şekilde, elektronik kültürün temel ayrımları ve dinamikleri ile yazılı kültüre etkileri de Dördüncü Bölüm de araştırılmaktadır. Bu nedenle
21 bölüm, sözün elektronik dönüşümünü anlatan bir alt başlıkla başlamaktadır. Ardından gelen diğer alt başlıklarda da bir taraftan elektronik kültürün ayırıcı özellikleri aktarılmaya çalışılırken, diğer taraftan da bunların yazılı kültürü ve kültürel belleği nasıl bir dönüşüme uğrattığı tartışılmaya çalışılmaktadır. Sonuç Bölümü nde ise, ana soru etrafında çalışmanın getirdiği açılımlar değerlendirilmekte ve tezin eksiklikleri, dolayısıyla sonraki çalışmalara yardımcı olmaya yönelik önerileri yer almaktadır. Tezin yapısal yaklaşımına yönelik eleştirel bir not düşmekte de yarar vardır: Buradaki tartışma kapsamında söz, yazı ve bellek ilişkisine dönecek olursak, sözlü kültür içerisinde konuşma tekniğinden farklı olarak bir yazı tekniğinin ortaya çıkarılmasıyla, yazının bu tekniği kullanan toplumlarda bir devrime yol açtığı ileri sürülebilir. Yazı, kültürler arası farklılıkların ortaya konmasında, benzerlikler ve ayrışmaların sağlanmasında, evrimsel/gelişimsel bir taslağın oluşturulmasında sözellikle birlikte ele alındığında işe yarar bir malzeme sunmaktadır. Sözlü kültürün içinde doğan ve ondan ayrışan yazı tekniğinde sağlanan gelişmelerle, ideogramlardan hece kitaplarına, ardından hece kitaplarından alfabeye ve oradan da matbaanın ortaya çıkmasıyla ve günümüzdeki elektronik devrim le uygarlığın oluşmasının ve ilerlemesinin sağlandığını ileri sürebiliriz. Yazı
22 aracılığıyla insanlar tarihe, edebiyata, felsefeye, sözlü kültürdekinden tamamen farklı bir belleğe ve oradan da demokrasiye geçebilecekler yani, akla ulaşabileceklerdi. Mezopotamya dan Mısır ve İbrani geleneğine, Çin ve Hindistan a, oradan Yunan, Roma ve günümüze gelerek yazı, birikime ve eleştiriye olanak tanımayan uçucu sözlü kültürden, mitostan, usdışından, dinden, boyun eğmişlikten bizleri söküp alan yeni bir kültürel bellek ve birikim çeşidi, temel uygarlık tekniği yaratmıştır (Dupont, 2001: 15). Yazının bu biçimde algılanması, bir süredir etnologlar, dilbilimciler, ve tarihçilerce tartışma konusu yapılmaktadır. 9 Yazı göstergelerinin tarihi, her kültürün farklı türden yazı teknikleriyle bir bellek oluşturdukları farklı rollerin tarihidir (Assmann, 2001; Dupont, 2001). Yazıya Mezopotamya da, Eski Mısır da, Çin de, İbrani kültüründe, Eski Yunan da ve günümüzdeki pek çok kültürde biçilen anlam ve verilen roller aynı değildir. Diğer taraftan konunun çok önemli bir diğer boyutu da bir insan topluluğunun belli bir etkinlik alanı için kullandığı yazı biçiminin, biz günümüz insanlarının yaptığı gibi otomatik olarak bütün alanlarda kullanılması söz konusu değildir (Assmann, 2001; Dupont, 2001; Goody, 2001). Sözgelimi, Eski Yunan kültürünün egemen sözü olduğu kuşku götürmeyecek olan Homerosçu destan, sözlü kültürün bir ürünüdür ve bir nitelik ve anlam değişikliği yaşamadan metin biçiminde korunamaz (Ong, 9 Konuyla ilgili olarak bkz.: J. Goody (2001); J. Goody ve I. Watt (2005); F. Dupont (2001); J. Assmann (2001); W. J. Ong (2003)
23 2003: 30 vd.). Yazı, sözden farklı bir dildir. Homeros kültürü sözlü bir nitelik sunuyorsa, bunun nedeni, yazının olmayışı değildir; bu dönemde yazıya yüklenen işlevin kutsal bir dil olan Mısır hiyerogliflerinden farklı olarakdin dışı ve parayla/ticaretle ilgili olmasındandır. Bu nedenle Yunanistan da tanrılarla ilişkiler yazı ile değil, söz yoluyla sağlanır. Elimizdeki yazıya geçmiş metinler halindeki Illiada ve Odysseia, dinsel bir etkinlik sırasında ezberden söylenen gerçek bir yorumun yazıya aktarımı değil, törenlerde söylenmek üzere yazılı bir metnin ortaya çıkarılabilmesi için ozanların yaptığı yorumlardan oluşan bir kurgudur. Bir bütün olarak bakıldığında Homeros dönemi Yunan kültürü de, Homeros sonrası Yunan kültürü de farklı biçimde olsalar bile, sözlü ve aynı derece yazılı bir kültürdür. Ancak sözün ve yazının kullanıldıkları ve birbirlerine göre öne çıkıp geride kaldıkları alanlar birbirlerinden farklıdır. Aynı şey Mezopotamya da yazıyı kullanan ilk kültürler için de geçerlidir. Ticari olgulardan, mitlere dek pek çok dizge yazı ile kayıt altına alınmış ve sözlü kültürden farklı bir bellek çeşidi ile dolaşıma girmiştir. Ancak yazının varlığının, kültür üzerinde önemli değişimlere yol açtığını söyleyebilirsek de, bu durum sözlü kültürün bulunmadığı ya da onun işlevinin daraldığı anlamına gelmez. Burada kimi zaman aynı topluluk bünyesinde ortaya çıkan birçok yazı ve birçok sözlü kültürden söz etmek gerekmektedir.
24 Bu ve benzeri nedenlerle, yazıya sahip olmayan tarih öncesi ya da yazı öncesi kültürlerle, ilkel toplumlara özgü sözlü gelenekten uygarlaşmış halkların belirgin özelliği olan yazılı bir belleğe geçen, yazısı olan kültürler ve dönemler için bir kopuşun olduğu biçiminde özetlenebilecek düşünce sorgulanabilir durumdadır (Dupont, 2001: 17). 10 Farklı biçimlerde de olsa, Mezopotamya kültürleri, Yunanlılar ve Romalılar, Hindistan daki çeşitli kültürler ve Çin, çağlara göre değişen oranlarda ve farklı kullanımlarda olmakla birlikte yazıyı ve sözlü dili her zaman bizler gibi eşzamanlı bir biçimde kullanmışlardır. Toptan yargılarda bulunmak uygun düşmez, ancak her söz türünün, zaman içinde ve farklı durumlarda yazıyla olan ilişkisini değiştirdiğini söylemek gereklidir. 10 Aynı durum, bugün görece yaygın olarak bilgisayar kullanan toplumlar ile bilgisayarın görece daha az yaygın kullanıldığı toplumlar karşılaştırılırken de söz konusudur. Bir toplumda bilgisayarın yaygın olarak kullanılması aynı toplumda yazının ve sözün farklı biçimlerde dolaşımda olmadığını ve diğer toplumlara göre bir kültürel üstünlük taşıdığını göstermez.
25 Birinci Bölüm Kavramsal Çerçeve Bilindiği gibi bir araştırmanın başlangıcında çoğunlukla tanımlar verilir. Bu anlamda, buradaki çalışma çerçevesinde temel önemde üzerinde durulan sözlü kültür, yazılı kültür, elektronik kültür ve kültürel bellek kavramları ile ne kastedildiğini, bu kavramların neden geçerli ve anlamlı olduğunu, bu kavramları kullanarak hangi olguların anlatılabileceğinin açıklanması gerekmektedir. 1. Sözlü ve Sözel Ayrımı Başlarken temel bir ayrımdan söz etmek gerekiyor: sözlü (oral ağızsıl) ve sözel (verbal söze dayalı) terimleri birbirlerinden ayrı tutulmalı ve aralarındaki ayrımlar belirtilmelidir. Sözlü terimi sadece konuşarak, ağızla dile getirilen söylemi; sözel terimi ise, söz ve kelimeyle ifade edilen her çeşit bilgi, açıklama vb. söz birimi, dizisini belirtmektedir (Günay, 2004; Vardar, 2002). Sözel, gerek yazılı gerekse de sözlü anlatımı içerir. Sözlü yse, kelime ile ifade edilen ama yazıya ya da konuşmadan başka söz teknolojisine girmeyen anlatımdır. Bu iki terimin ayrımını yapmamak, sözlü kültürler ile özellikle günümüzün elektronik ortamları ve medyası aracılığıyla oluşturulan sözel kültürü birbirine karıştırmamıza neden olabilir.