‘Nazım Hikmet’in Moskova radyosunun Türkçe yayınlar bölümünde editör olarak çalışmaya başlaması’ onaylanıyor, onun önermiş olduğu radyo programına izin verilse de, programın isminin ‘Nazım Hikmet saati’ olması önerisi ise kabul görmüyor
1951 Haziranında Karadeniz’deki ‘Plehanov’ gemisiyle Romanya’nın Köstence kentine kaçan Nazım Hikmet, Romanya Komünist Partisi’nin politbüroyla kurduğu temaslardan sonra Sovyet Yazarlar Birliği’nin davetlisi olarak 29 Haziran’da Moskova’ya gitti. Aynı gün Kültür Bakanı ve politbüro yedek üyesi B.Ponomaryov, Nazım Hikmet’in Moskova havaalanında karşılanması, Yazarlar Birliği ve Barışı Savunma Komitesi’ndeki temaslarıyla ilgili Stalin’e rapor sundu. Gelişinden önce Nazım’a 3 veya 4 odalı bir daire tahsis edilmesi için Moskova Belediyesi’ne talimat verilmiş, Kremlin hastanesi onun tedavisini titizlikle yapması konusunda görevlendirilmişti.
Nazım Hikmet Temmuz ayı ortalarında Komünist Partisi Merkez Komite üyeleriyle bir araya gelerek Türkiye Komünist Partisi’nin durumunu masaya yatırdı. Daha sonra 1937’den beri Sovyetler Birliği’nde Marat Bostancı takma adıyla yaşayan Türkiye Komünist Partisi siyasi büro üyesi İsmail Bilen ile görüşen Nazım Hikmet partinin yurtdışındaki faaliyetlerini güçlendirmek amacıyla hazırladıkları önerileri Başbakan Malenkov’a sundu (gelişmelerle ilgili olarak Stalin de bilgilendiriliyordu). Nazım Hikmet’in önerileri arasında ‘Türkiye Komünist Partisi’nin güçlendirilmesinin’ yanı sıra ‘Amerikan emperyalizmine karşı mücadelede tek cephenin kurulması’ ve ‘Bağımsız Türkiye Radyosu’nun yayına başlaması’ da yer almaktaydı. Önerileri inceleyen Sovyet liderliği almış olduğu kararda; Türkiye Komünist Partisi Merkez Komitesi yurtdışı bürosunun, Romanya’nın başkenti Bükreş’te kurulmasını ve ‘Bağımsız Türkiye Radyosu’nun kuruluşunu uygun bulmuş ve yardıma hazır olduklarını beyan etmişti. Politbüro kararında Moskova Radyo evinin Türkçe yayınlar bölümünün faaliyetinin güçlendirilmesi de öngörülmüştü. Bu yönde hemen faaliyete geçen Sovyet liderliği Radyo ve TV yayınları komitesine 31 Ağustos 1951 tarihinde gönderdiği yazıda Celal Bayar ve Adnan Menderes iktidarının Türkiye’yi Kuzey Atlantik İttifakına sokma girişimlerinin ‘satılmış’ niteliğinin, Türkiye’deki İngiliz-Amerikan çelişkilerinin, Kore’ye asker gönderen hükümetin ‘halka zıt’ politikasının, yeni İşçi Yasasının ‘sömürgeci’ niteliğinin ‘ifşası’ yönünde yayınları çoğaltmayı ve yayınların kalitesini yükseltmek amacıyla Nazım Hikmetin yardımlarından istifade edilmesi talimatını vermişti. Yine Sovyet liderliğinin verdiği talimatlara uygun olarak o dönemde Nazımın yayınlanmış şiirlerinin karşılığında önemli miktarda para aldığını görmekteyiz.
NAZIM HİKMET SAATİ
Moskova radyosu Türkçe yayınlar bölümünün işinde faal çalışmak isteyen Nazım Hikmet konuyla ilgili olarak 22 Kasım 1951’de Devlet Radyo ve TV Yayınları Komitesi Başkanı S.Vinogradov ile bir araya geliyor. Türkçe yayınlar bölümünün programlarında bir dizi stil hatası olduğuna dikkati çeken Nazım Hikmet bunları ortadan kaldırmak için bölümde editör olarak çalışma isteğini dile getiriyor. Nazım ‘Türkçe yorumlar yapmak amacıyla’ kendisine haftada bir kez yarım saat süre tanınmasını ve o süreye ‘Nazım Hikmet Saati’ ismi verilmesini de öneriyor. 29 Kasım’da Nazım Hikmet’in bu önerileri bir mektupla politbüroya sunuluyor. Birkaç gün sonra politbüro üyesi ve Merkez Komite sekreteri M. Suslov’un imzasıyla gelen yazıda ‘Nazım Hikmet’in Moskova radyosunun Türkçe yayınlar bölümünde editör olarak çalışmaya başlaması’ onaylanıyor, onun önermiş olduğu radyo programına izin verilse de, programın isminin ‘Nazım Hikmet Saati’ olması önerisi ise kabul görmüyor. Bunun en önemli nedeni Sovyet liderliğinin Nazım Hikmet’e sonuna değin güvenmemesiydi. Şöyle ki, ünlü şairin Moskova’ya gelişinden iki hafta sonra onun aleyhinde hazırlanan ‘ifşa edici’ rapor Dışişleri Bakanı V. Molotova sunulmuştu. Raporda daha 1935 yılında Nazım’ın Komintern Yürütme Kurulu Başkanı G. Dimitrov’a şikayet edildiği, babası Hikmet Bey’in bir zamanlar İstanbul’da ‘Yeni Şark’ isimli gazete çıkardığı, dedesi Ferit Enver Paşa’nın emekli Türk generali olduğu, dayısı Ali Fuat Paşa’nın Moskova’da Büyükelçi görevinde bulunduğu, amcası Rıfat Bey’in Konya valiliği yaptıktan sonra Ankara’da Pantürkist gazete yayınladığı belirtiliyordu. Rapora ‘Nazım Hikmet’in Türkiye’nin aristokrat ailelerinden birinin ferdi olması ve o muhitte terbiye almasının’ yansıması ünlü şaire duyulan güvensizliğin başka bir belirtisiydi. Bu güvensizlik sonraki yıllarda da Nazım’ın peşini bırakmayacak ve onun Avrupa’ya yaptığı gezilerde ünlü şairin yanından bir adım da ayrılmayan Sovyet istihbarat kurumu KQB-nin albayı F. Adilov attığı her adımı raporlarına yansıtacaktı. Bir sonraki yazımızda Albay F.Adilov’un Nazım Hikmet’le ilgili raporlarını Odatv.com okurlarıyla paylaşmak dileğiyle...
Prof. Dr. Cemil Hasanlı
Bakü Üniversitesi öğretim görevlisi