Günlük Hayatın İçinden | Deutsche Bank - X-markets - Varantlar ve Sertifikalar
Bir ev satın almak istediğinizi düşünün. İllaki oturmak için değil, yatırım amaçlı olsun. İstanbul Ortaköy’de bir ev beğendiğiniz, ev sahibi evi satmak istiyor ve daire için 100.000TL istiyor. Siz evin daha fazla değerde olabileceğini düşünüyorsunuz, evi kaçırmak istemiyorsunuz ama küçük bir araştırma yapmak için süreye ihtiyacınız var. Ev sahibiyle bir anlaşma imzalayıp kendisine 5.000TL kaparo takdim ediyorsunuz. Ev sahibi bu evi size ‘opsiyonluyor’ (kelime benzerliğine dikkat). Siz bir ay içinde gelip 100.000TL’yi ödemek kaydıyla 5.000TL’ye aslında 100.000TL’den bu evi alma hakkı satın almış oluyorsunuz.
140.000TL’den evi almaya hazır kişiye şu teklifi de yapabilirsiniz: Elinizdeki kaparo sözleşmesini gösterip (siz bunu 5.000TL’ye satın almıştınız) bu kişiye bu sözleşmeyi aslında 40.000TL’ye satabilirsiniz. Çünkü bu sözleşme alıcının 140.000TL ödemeye hazır olduğu evi 100.000TL’den alma hakkı vermektedir. Tapu masraflarını da kolay anlaşılması açısından dikkate almıyoruz.
Farkındaysanız, dayanak varlığı ev olan bir sözleşmeyi sadece 5.000TL risk alarak 5.000TL’den alıp 40.000TL’ye sattınız. Yani %750 para kazandınız.
Varantların kaynağını, tarihçesini ve varantlara nasıl yatırım yapılabileceğini açıklamaya günlük hayattan bir örnekle başlamak istiyoruz. Senaryomuzda, otomobiline benzin almak isteyen bir sürücü ve benzin pompa fiyatlarını istediği gibi değiştirme imkanına sahip bir akaryakıt istasyonu sahibi rol almaktadır. Bu senaryoda, Borsa İstanbul’da varantlara yatırım yapmak isteyen yatırımcıların karşılaşabileceği birçok konu ele alınacak ve akıllarına gelebilecek birçok soru cevaplanacaktır. Bu senaryoya uygun olarak broşürümüzün adını da “Deponuzu Bilinçli Doldurun” koyduk ve günlük hayattan aldığımız bu örneğin, varantlar ve daha da önemlisi, bir varantın fiyatını etkileyen faktörler hakkında yatırımcılara yeterli bilgiyi sağlayacağını ümit ediyoruz. Varant Sözlüğü, günlük hayattan alınan bu senaryo üzerindeki çalışmanız sırasında size yardımcı olacaktır.
Varantlar veya opsiyonlar, yatırımcılarına bir finansal varlığı önceden belirlenmiş koşullara bağlı olarak alma veya satma hakkı verirler; ancak yatırımcının bu hakkı kullanma zorunluluğu bulunmamaktadır. Varantlar opsiyon sözleşmelerinin menkul kıymetleştirilmiş halidir. Varantlara Uluslararası Menkul Kıymetler Kimlik Numarası (“ISIN” - International Securities Identification Number) verilmektedir ve bu araçlar şartlarını ve koşullarını (vade, kullanım oranı, vb.) düzenleyen bir izahname çerçevesinde ihraç edilirler. Varantlar genellikle bankalar gibi büyük finansal kuruluşlar tarafından ihraç edilirken; opsiyonlar, sadece vadeli işlem ve opsiyon borsalarında (VIOB gibi) işlem görürler. Varantlar, Borsa İstanbul'da Kurumsal Ürünler Pazarında (KÜP) işlem görmektedir.
Hayalinizdeki otomobili, hem de en lüks modelini satın aldığınızı varsayalım, güçlü bir spor otomobil olsun. Yeni otomobilinize benzin almak üzere akaryakıt istasyonuna girdiğinizde benzinin litresinin 3,50 TL olduğunu gördüğünüz zaman hevesiniz kursağınızda kalacaktır. Daha da kötüsü ham petrol fiyatlarının yükseliş trendinde olduğunu fark ettiniz ve benzinden alınan vergilerin artacağı haberleri tüm gazetelerin baş sayfalarında yer alıyor. Bir litre benzinin fiyatının önümüzdeki iki yıl içerisinde 4,50 TL hatta 5,00 TL gibi seviyelere çıkmasından endişe etmeye başladınız.
Hayalinizdeki otomobilin, sürüş hızınıza bağlı olarak, 100 km’de ortalama 20-25 litre benzin tüketebileceğini fark ettiğinizde kalbiniz sıkışıyor. Sonra aniden ilham perisi kapınızı çalıyor ve akaryakıt istasyonu sahibiyle şu şekilde anlaşıyorsunuz: önümüzdeki iki yıl boyunca litresi 3,50 TL’den 5.000 litre benzin satın alma hakkı elde ediyorsunuz. Bunun anlamı, 5.000 adet benzin opsiyonu satın aldınız demektir. Her bir opsiyon size, aşağıda kabul edilen koşullar karşılığında bir litre benzin satın alma hakkı verecektir. Kabul edilen miktar için litre başına 0,50 TL’yi derhal ödeyeceksiniz. Bu şekilde, önümüzdeki 24 ay boyunca herhangi bir zamanda litresi 3,50 TL’den 5.000 litre benzin alma hakkının size maliyeti yalnızca 2.500 TL olacaktır.
Opsiyonlarınızı istediğiniz zaman kısmen veya tamamen başka bir araç sahibine satabileceğiniz konusunda da istasyon sahibiyle anlaşıyorsunuz. Zaten akaryakıt istasyonunun sahibi için 5.000 litre benzini kime sattığının önemi bulunmuyor.
Borsa İstanbul’da alım satım
Benzin opsiyonlarını satın aldığınız günden bu yana, benzin fiyatlarındaki trendlere ve bunları etkileyen faktörlere daha çok ilgi duymaya başladınız. Günün birinde gazetede bir otomobil üreticisi hakkında ilginç bir yazı okudunuz. Üretici, 100 km’de sadece 2 litre benzin tüketen, performansı son derece yüksek, güzel bir arabayı piyasaya sürmek üzeredir. Son haftalarda benzin fiyatlarında görülen olağanüstü artışlar da dikkate alındığında arabanın satışlarının son derece başarılı olacağına hiç şüpheniz yoktur. Dahası, araba üreticisinin hisselerinin fiyatının çok yükseleceğine de eminsiniz. Benzin opsiyonlarıyla ilgili olumlu deneyiminizi de göz önüne alarak, şansınızı Borsa İstanbul’da işlem gören varantlarda da denemeye karar verdiniz. Burada karşılaşabileceğiniz bir sorun, söz konusu otomobil üreticisinin hisselerine endeksli olarak ihraç edilmiş birçok varantın mevcut olabilecek olmasıdır. Yapmanız gereken tek şey, doğru varantı seçmektir. Otomobil üreticisinin hisselerinin o anda 43 TL’den alınıp satıldığı düşünüldüğünde, önemli ölçüde değer kazanacaklarını öngörerek tercihinizi bir alım varantından yana kullanıyorsunuz. Bununla birlikte, satın almadan önce, değerlendirme yapabilmek açısından size en uygun varantların hangileri olacağını bilmek istiyorsunuz. Varantların risk/getiri profillerinde yer alan çeşitli temel verileri inceleyerek bunu yapabilirsiniz. Bu göstergeler, sadece otomobil üreticisinin hisselerine ait varantları satın alma bedelinin doğrudan satın alınan hisselerin bedelinden ne kadar fazla olacağına dair bir ipucu vermekle kalmayıp, size varantın fiyatının zaman içerisinde ne kadar dalgalanacağına dair bir fikir de verecektir. Karar vermenizde belirleyici olacak bu ayrıntılar, “Varantlara İlişkin Temel Bilgiler” bölümünde açıklanmaktadır.
Akaryakıt istasyonu örneğini kavradığınıza göre, artık Borsa İstanbul’da işlem gören varantlara daha yakından bakabiliriz.