Anadolu’da, 19. yüzyılın sonu 20. yüzyılın başlarında yaşanmış kaos, katliam ve kimlikler arası düşmanlıkların nasıl yaratıldığını ve bu dönemin acıtıcı da görünse fotoğraflarını çekmeye devam ediyoruz. Bu dönemde yaşanmış olayların, günümüz Türkiye’sinde yaşanan bir çok problemin ana nedeni olduğunu düşünmekteyim.
Milliyetçilik ve dini söylemlerle yaratılan ötekine tahammülsüzlük ve bunun savunması dünyanın her yerinde aynıdır
Ne sebep gösterilirse gösterilsin, halkların birbirini katletmesi bir suçtur
… Kürtler ne Antik ne de ilk çağlarda Ermenistan’da (Doğu Anadolu’yu kastediyor) teşekkül etmemişler, aksine Osmanlı Türk idaresi sırasında buraya nakledilmişlerdir. Osmanlılar 1514 Çaldıran Meydan Muharebesi'nde, henüz tekellerinde bulundurdukları toplar sayesinde, İran Hükümdarı Şah İsmail’in güçlerini yenilgiye uğrattıktan sonra Batı Ermenistan’ın tümünü egemenliği altına alabilmiştir. Bu bölgenin hakimiyeti ile ilgili İran’la uzun süre savaşılmış, o dönem çizilen sınırlar ise günümüze dek değiştirilmeden kalmıştır. Şah İsmail, Anadolu’dan çekilirken, binlerce Kürdü öldürmüştür. Rivayet odur ki, Kürtler'in yaşadıkları bölgede Sünni olmayanlara yaptıkları zulümlerden dolayı, Şah İsmail Kürtleri cezalandırmıştır.
Bitlis’in yerlisi, Bölgeyi iyi tanıyan Kürt Molla İdris, Sultan Selim’in muharebe hazırlıklarında önemli yararlılıklar göstermiştir. (…) İranlılar, Ermenistan’daki egemenliklerini sağlamlaştırmak için konar-göçer Kürt aşiretlerini İran-Ermenistan topraklarından uzaklaştırarak başarı kazanırken, Osmanlı sultanları İranlıların ilerlemesine engel olmak için bu Kürt aşiretlerden oluşan Dicle boyunca bir cephe kurmuştur. Sultanlar, ayrıca bu konar-göçer Kürt Aşiretleri'ne egemenlikleri altında tutabilecekleri topraklar da bahsetmişlerdir. Örneğin; Molla İdris, Nizip’ten Dersim’e kadar, uzanan geniş bir eyaleti yönetiyordu. Molla İdris, Diyar-i Bàkir diye anılan eyaleti, 19 sancağa bölmüş, "eben an cedd" (babadan oğula) hakkıyla sekizini Kürt aşiret beylerine bırakmıştı. Bu Kürt öncüler, Dicle havzasındaki verimli toprakları özel mülk yada hükümet edindiler. Sultan Selim’in Kürtlere hizmetlerinden dolayı, hediye ettiği yirmi bin Düka altını, Molla Şerif Kürt beylerine dağıttı. Ayrıca yetmiş Şeref Kaftani (Khalat), yetmiş mühür, Kürt Beyleri'ne hediye edilmiştir. Akabinde bazı Kürt aşiretlerini Erzurum vilayetine nakledince, bu yörede ilk Kürt etnik unsurlar belirdi. Mürekkep yalamış olan Molla İdris gibi oğlu Abulfazi’de, yaptıkları fırsatçılıkları yazıya dökmüşlerdir. Bu gün bizler, onların özgün kayıtlarından, tarihin bu dönemindeki gelişmeleri öğreniyoruz.
1597 yılında Bitlis’in yöneticisi Kürt Şerafettin (Şerafettin bin Semsettin), Kürt zenginliklerinin tarihini yazdı. Bu eseri Rus bir akademisyen, 1886 (Bazılarına göre, 1860) yılında Saint Petersburg’da "Şerefname" adıyla yayınladı (ismi ne ilginç.) Bu kitabin orijinal el yazması, Oxford’tadır. Bu kitabin Fransızca çevirisi ise 1887 yılında, Paris’te gün ışığına çıktı. Kürt tarihçinin bu eseri, ilk milli tarih yazımlarında görülen tüm eksiklikleri barındırmaktadır. Kronolojik tarihsel konuların eksikliğinden kaynaklanan boşluklar, hayali yaradılış öyküleriyle sakınılmaksızın doldurulmuştur.
Kimi zavallı Kürt aşiretleriyle, önemli tarihsel kişilikler arasında hayali akrabalıklar kurulup, aşiret boylarından bir kaçı ilk halifelerin torunları sayılır.
Bu Kürt ailelerin ileri gelenleri, günümüze dek "xulam" (-ğhulam- Türkçesi; köle) diye niteledikleri yoksul Kürtler üzerinden siyaset ve ticaret yaparlar. Dini bir üstünlük yakıştırılan bu ailelerin, bilindiği gibi Kürtler üzerinde hala etkileri oldukça önemlidir. Asil sayılmayan Kürtler, yani "xulamlar" hala bu şeyhlerine/beylerine kölelik yaparlar. Bizde yanlış tanımlanan, feodal düzen tabiri, Kürtler'de bu köle-Şeyh/Mir ilişkisine dayanır. Şeyhler-Mirler-Beyler de iktidarlarını bu gariban zümrede dini söylemlerle korumaktadırlar. Bu şeyhler-mirler oldukça zenginken, diğer Kürtler oldukça fakirdir. Yani Şerefname’de yazılan "asil" diye nitelendirilen aileler, hemen hemen bütün Kürt zenginliklerinin bu gün de tek sahipleridir. (…) (Bu Kürtler Yahudilikle derin sufiyane diyalog kuran ailelerden seçilmiştir, onların bu fonografini, başka bir çalışmaya ekleyelim.)
Timur döneminde ortaya çıkmış, Van ve Bitlis yöresindeki hanedanlar dışında, Dicle boylarına konumlanmış aşiretlerin istisnasız tümünün teşekkülü 15. yüzyılın sonu 16. yüzyılın başına -Osmanlı İran savaşları dönemine- denk gelir. Van ve Bitlis’teki aşiretlere gelince, atalarının Kürtler olduğu tartışmalıdır.
İngilizler ve Ruslar arasında çekiştirilen kart; Kürtler
Ruslar Ermenistan’daki mevkilerini sağlamlaştırmak yerine, bölgede Kürt kartını öne süren İngilizler'in etkisini bertaraf etmek için, bu kartı ele geçirmeye çalışıyorlardı. Rus ajanları, askeri raportörler, seyyahlar bölgede Ermeniler'in belirleyici varlıklarını yadsıyıp, Kürtlerin askeri üstünlüğünden söz ediyorlardı. Ermenilerin üzerinde yaşadıkları toprakların Ermenistan olduğunu yadsıyor, kitaplarında ve makalelerinde Kürdistan diye bahsediyorlardı. Erzurum ve mahaline "Kuzey Kürdistan", Bitlis (Van) ve civarına "Güney Kürdistan" diyorlardı. Bunlardan bir kaçı laubaliliklerinde ileri gidiyorlar, Kürtlerin Ermenistan’in aslı ve yerli bir halkı olduğunu, Ermenistan diye anılan bölgenin her zaman Kürtler'in vatanı olduğu görüşünü ortaya atıyor, çirkin siyasetlerine malzeme hazırlıyorlardı.
1597 yılında Kürt Şerafettin tarafından, Kürtler'in Anadolu’daki yalan kökleri üzerine yazılan Şerefname isimli eserin, 1886 yılında Saint Petersburg’ta, 1887 yılında ise Paris’te çevrilip dağıtılması sadece bir tesadüf müdür? 19. yüzyılın sonlarında başlayan bu Kürt ilgisinin sebebi ne olabilir? Bu yıllara kadar hiç bir taslağı dahi görülmeyen, hiç bir antik veya klasik kaynakta bahsi olmamış ve ne hikmetse sonradan köylere kadar ayrıntılarıyla çizilmiş bir Kürdistan haritasının, 19. yüzyılın sonlarında Avrupalı devletlerde ortaya çıkması, sadece tesadüf müdür?
Kürtler'in kültürel mirası gaspı üzerine bir kaç haberle devam edeceğiz. Ancak Kürtler'in sanatsal alandaki sahiplenirlerini ve kültürel mirasın imhasındaki sınır tanımayışlarını, özgün Kürt eserleri olarak tanıttıkları kültürel değerlerin nasıl el değiştirmiş, tercüme eserler olduğunu başka bir çalışmamıza ertelemek durumundayız.
***Karstaki bir yerel seçim başarısından sonra bir Kürt seçilmiş bayan, Kürdistan bayrağını Kars’a diktiğini hayal ediyor. Kürtler'in Kars’taki tarihi nedir, Kars’ı Kars yapan yerlilerine ne oldu diye sormuyor, Kars’ın, Diyar-i Bàkir’in, Bitlis’in, Elaziz’in yerlilerine Kürtler'in ne yaptığını anmıyor bile.
***Korucular Ermenilerin köye girişini engelledi
Olayla ilgili açıklama yapan Sason Ermeniler Sosyal ve Kültür Dayanışma Derneği Başkanı Aziz Dağcı, korucuların köye girmelerine izin vermemekle kalmayıp kendilerini tehdit ettiklerini de söyledi. Korucuları Kozluk Kaymakamlığına şikayet ettiklerini kaydeden Dağcı,"Kilise ve mezarlarımız korunmalı.
İbadet için yanımızda götürdüğümüz iki paket mumu bile yakmadan döndük" diye konuştu. Dağcı, korucuların köylere sokmaması halinde bundan sonra jandarma ile çalışmalarını sürdüreceklerini söyledi.
Şerafettin bin Semsettin, Şerefname
Ora Schwartz-Be’eri, The Jews of Kurdistan
Georg Ostrogorsky, Geschichte des Byzantischen Staates
Jean-Christophe Victor, Mit öffnen Karte- Kurdistan und Kurden
NOT: Videoyu yukarıdaki video bölümünden dinleyebilirsiniz.
lena umay kürdistan haritası ermeni meselesi