Yeryuvarı Şekil PDF
Download "Yeryuvarı Şekil 1.2"
2 Sunum Akışı - Giriş - Jeoloji Nedir? - Evrenin ve Güneş Sisteminin Oluşumu ile Yer in Güneş Sistemindeki Yeri - Yeryuvarı Neden Dinamik ve Gelişen Bir Gezegendir? - Levha Tektoniği Kuramı - Kayaç Döngüsü - Jeolojik Zaman ve Üniformitaryanizm
3 Dersin ana konusunu 4.6 milyar yıl önce meydana gelen ve günümüze kadar sürekli olarak değişen karmaşık, dinamik bir gezegen olan Yeryuvarı oluşturmaktadır. Gözlediğimiz bu değişimler ve günümüz özellikleri, Yeryuvarı nın değişik iç ve dış sistemleri, alt sistemleri ve döngüleri arasındaki etkileşimlerden kaynaklanmaktadır. Şekil 1.2 Atmosfer, biyosfer, hidrosfer, litosfer, manto ve çekirdeğin tümü birden Yeryuvarı nın alt sistemleri olarak düşünülebilir. Bu alt sistemler arasındaki etkileşimler 4.6 milyar yıl kadar önceki oluşumundan bu yana gelişen ve değişen Yeryuvarını dinamik bir gezegen yapar. (Monroe&Wicander, 2005)
4 -Yaşamı destekleyen özellikler, okyanuslardaki su, uygun atmosferik koşullar ve çeşitli iklim koşulları. - Yeryuvarı, birbirleriyle etkileşim içerisinde olan ve birçok şekilde birbirini etkileyen ve birbirine bağlı bileşenlerden oluşan bir sistem dahilinde inceleyebiliriz. - Yer in başlıca alt sistemleri atmosfer, biyosfer, hidrosfer, litosfer, manto ve çekirdektir
5 Jeoloji Nedir? - Geo + logos - Fiziksel Jeoloji ve Tarihsel Jeoloji
6 Jeoloji Günlük Yaşamımızı Nasıl Etkiler? - Doğal Olaylar - Ekonomi ve Siyaset - Karar vericiler olarak rolümüz - Tüketiciler ve Yurttaşlar
7 Evrenin ve Güneş Sisteminin Oluşumu ile Yer in Güneş Sistemindeki Yeri Birçok bilim adamı evrenin 15 milyar yıl kadar önce Büyük Patlama olarak bilinen süreçte oluştuğunu düşünür. Günümüzde kabul gören kurama göre bildiğimiz madde Büyük Patlama anında yoktu ve evren sırf enerjiden oluşmuştu.
8 Güneş Sistemimiz - Kökeni ve Evrimi Samanyolu Galaksinin parçası olan Güneş sistemimiz bir Güneş, 9 gezegen, bilinen 101 ay ya da uydu, Çoğu Güneş in çevresinde Mars ve Jüpiter arasında bir kuşakta dolanan çok sayıda asteroid, gezegenlerarası toz ve gazların yanında milyonlarca kuyrukluyıldız ve göktaşlarından oluşur (şekil 1.7).
9 - Günümüzde güneş nebulası kuramı, Güneş Sistemimizin oluşumunda, Samanyolu Galaksisinin sarmal bir kolunda yıldızlararası malzemenin yoğunlaşıp çökmesini içerir. - Bu gaz ve küçük tanelerden oluşan bulut saatin tersi yönde dönen diskin içine çökerek, diskin orta kısmında yaklaşık malzemesinin % 90 nını yoğunlaştırmış ve çevresinde güneş nebulası adlı dönen bir malzeme bulutunun fırladığı embriyo halinde bir Güneş oluşturmuştur. - Bu güneş nebulasında (bulutumsu) gaz ve katı parçacıkların yoğunlaştığı girdaplar olağandır. Yoğunlaşma sırasında gaz, sıvı ve katı parçacıklar birleşerek gezegenimsi adı verilen daha büyük kütlelerde birleşmeye başlamış (şekil 1.8) ve sonuçta gerçek gezegen kütleleri haline gelinceye kadar çarpışarak kütleleri ve boyutları büyümüştür.
10 Gezegenlerin bileşimi ve evrimsel geçmişi kısmen Güneşten olan uzaklıklarının sonucudur. Latince toprak anlamında terra ya benzediği için bu ismi alan Yersel gezegenler - Merkür, Venüs, Dünya ve Mars - tümü küçük ve iç nebulanın yüksek sıcaklığında yoğunlaşan kayaçlar ve metalik elementlerden oluşur. Jüpiter i andırdıklarından (Roma tanrısı Jove nin adından) dolayı bu adı alan Jüpiter benzeri gezegenler - Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün - tümü büyüklüklerine göre küçük iç çekirdeklere sahip olup büyük ölçüde düşük sıcaklıklarda yoğunlaşan hidrojen, helyum, amonyak ve metandan oluşur.
11 - 4.6 milyar yıl kadar önce güneş sistemimizdeki çeşitli gezegenimsiler, Yer i ve öteki 8 gezegeni oluşturmaya yetecek malzemeyi bir araya getirdi. - Bilim adamları, homojen bileşim ve yoğunluktaki ilksel yeryuvarının muhtemelen soğumuş halde olduğunu ve büyük ölçüde silikat bileşikleri, demir ve magnezyum oksitler ile daha az miktarlarda diğer kimyasal elementlerden oluştuğunu düşünmektedir. - Sonrasında göktaşı çarpmalarının, yerçekimi sıkışmasının ve radyoaktif bozunmadan gelen ısının bileşkesi, Yeryuvarı nın sıcaklığını, içindeki demir ve nikeli eritmeye yetecek ölçüde artırmış olup bu homojen bileşim ortadan kaybolmuştur. Sonuçta farklı bileşim ve yoğunlukta konsantrik katmanlardan oluşan farklılaşmış bir gezegen ortaya çıkmıştır.
13 Yer katmanlarının oluşumu Malzemelerin yoğunluklarına göre farklılaşması Ergimiş haldeki yerküre
14 YERYUVARI NEDEN DİNAMİK VE GELİŞEN BİR GEZEGENDİR? Yeryuvarı 4.6 milyar yıllık varlığı süresince devamlı hareketli bir gezegendir. Kıtaların ve okyanus havzalarının boyutları, biçimleri ve coğrafi dağılımları zamanla değişmiş, atmosferin bileşimi gelişmiş olup Yeryuvarında günümüzde yaşayan canlılar geçmişte yaşayanlardan farklılık göstermektedir. Dağlar ve tepeler yıpranarak aşınmış, rüzgar, su ve buzulların etkisiyle yüzey şekilleri değişmiştir. Volkanik püskürmeler ve depremler yeryuvarının içinin hareketli olduğunu, kıvrılan ve kırılan kayaçlar ise yeryuvarının içindeki kuvvetlerin ne kadar büyük olduğunu göstermektedir. Yeryuvarı çekirdek, manto ve kabuk olmak üzere içiçe üç katmandan oluşur (şekil 1.10). Bu düzenli sıralanış bileşim, sıcaklık ve basınç farklılığına bağlı değişimlerin bir işlevi olarak katmanlar arasındaki yoğunluk farklılıklarından kaynaklanır.
15 Kabuk Kabuğun, Kıtasal kabuk (continental crust) ve Okyanusal kabuk (oceanic crust) olmak üzere iki çeşidi vardır. Kıtasal kabuğun ortalama yoğunluğunun 2.7 gr/cm3, kalınlığının ise ortalama km (yüksek dağ zincirlerinin altında km) olmasına karşın, okyanusal kabuğun yoğunluğu 3.0 gr/cm3, ortalama kalınlığı ise 6 km dir. Ayrıca kıtasal kabuk daha yaşlı kayaçları kapsamaktadır. Kıtasal kabuğun yaşı milyon yıla çıkabilirken okyanusal kabuk hiçbir yerde 200 milyon yıldan daha büyük yaş vermemektedir. Diğer yandan kıtasal kabuğun çok karmaşık yapısı ve bileşimine karşılık okyanusal kabuk basit yapısı ve homojen/uniform bileşimi ile karakteristiktir.
16 Manto - Kabuk ile manto arasındaki sınır, bir süreksizlik yüzeyi olup, 1909 da Yugoslav jeofizikçi Andrija Mohorovicic tarafından saptanmıştır. - Bu süreksizlik Mohorovicic süreksizliği yada MOHO (M) süreksizliği olarak bilinmektedir. Bu sınır P ve S dalgalarının hızlarındaki değişmeyi, dolayısı ile farklı kayaçların varlığına işaret etmektedir. - Mantonun en üst kesimi sağlam, kırılgan kayaçlardan oluşmakta ve km derinliğe kadar uzanmaktadır. Kabukla beraber mantonun bu en üst bölümüne Litosfer denir. - Litosferin altında ise Astenosfer yer almaktadır. Astenosfer okyanuslar altında km, kıtalarda ise 700 km derinliğe kadar uzanmaktadır. Astenosfer litosfere nazaran daha az rijid ve zayıf, kolaylıkla plastik deformasyona uğrayabilen bir malzemeden oluşmaktadır. - Yerkürenin km derinlikleri arasında kalan bölgesine alt manto adı verilmektedir. Bu bölgede yer alan kayaçlar daha yoğun ve elastiktir. Genel olarak manto, yerkabuğunda gelişen olayların oluşumuna neden olan kuvvetlerin ve enerjinin kaynağı durumundadır.
17 Çekirdek - Kabuktan mantoya geçişte olduğu gibi mantodan çekirdeğe geçişte bir süreksizlik zonu ile belirlenmektedir. Yeryüzünden 2900 km derinlikte yer alan bu süreksizlik zonuna Wiechert-Gutenberg zonu adı verilmektedir. - Yer içinde önemli bir geçiş zonu olan bu zonda cisimlerin fiziksel özelliklerinde büyük değişiklikler olmaktadır. - Mantodan çekirdeğe geçerken cisimlerin yoğunluğu artmakta, P-dalgalarının hızı düşmekte, S dalgaları sınır bölgesini geçememektedir. - Çekirdek levhaların hareketlerinde rol oynamakta ve yerin manyetik kaynağını oluşturmaktadır. Çekirdeğin asıl maddesini Fe/Ni oluşturmakta olup dış çekirdek sıvı iç çekirdek ise katı haldedir.
18 LEVHA TEKTONİĞİ KURAMI Litosferin, astenosfer üzerinde hareket eden rijid levhalara ayrıldığı tanımı levha tektoniği kuramının temelini oluşturur (şekil 1.12). Volkanik etkinlik kuşakları, depremler ya da her ikisi birlikte levha sınırlarının bulunduğu yerlerde gözlenmektedir. Bu sınırlar boyunca levhalar birbirinden uzaklaşır, birbirine yaklaşır ya da yanal yönde hareket ederek birbirini geçerler (şekil 1.13). Levha tektoniği kuramı yeryuvarının bileşimini, yapısını ve iç süreçlerini küresel boyutta yorumlamaya bir pencere açar. Bu kuram, kıtalar ve okyanus havzalarının Yer in içiyle birlikte gelişen litosfer atmosfer hidrosfer sisteminin parçası olduğu gerçeğine yol açmıştır (Tablo 1.3). Levha hareketleri yerkabuğunun temel özelliklerinden sorumlu olmasının yanında dünyada yaşayan canlıların dağılımı ve evrimi ile birlikte Yeryuvarı nın doğal kaynaklarının oluşumunu ve varlığını da etkiler. Levha tektoniği kuramının etkisi en çok yeryuvarı geçmişinin yorumlanmasında önem taşır. Örneğin; Kuzey Amerika nın doğusundaki Apalaş Dağları ile Grönland, İskoçya, Norveç ve İsveç in sıradağları birbirlerinden bağımsız dağoluşum hareketlerinin sonucunda olmayıp, bunun yerine, tümü yaklaşık 245 milyon yıl önce eski Atlas Okyanusu nun kapanmasına ve Pangaea süper kıtasının oluşmasına bağlı olarak gelişen daha büyük bir dağoluşum hareketinin ürünüdür.
30 KAYAÇ DÖNGÜSÜ Kayaç, belli fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip doğal olarak oluşan, inorganik, kristal katılar olan minerallerin bir yığışımıdır. Mineraller oksijen, silisyum ve alüminyum gibi elementlerden oluşurken elementler en küçük parçacıklarında elementin tüm özelliklerini taşıyan atomlardan meydana gelir. Her biri kendi oluşum şekliyle bilinen başlıca üç kayaç grubu vardır: magmatik, çökel (sedimanter) ve metamorfik. Her grupta biri diğerinden bileşim ya da doku yönüyle farklı olan kayaç tipleri bulunur. Kayaç döngüsü Yeryuvarı nın iç ve dış süreçleri arasındaki ilişkileri inceleme yöntemidir (şekil 1.14). Kayaç döngüsü, üç kayaç grubunu birbiriyle ilişkilendirir. Bu ilişkiler ayrışma, taşınma ve birikme (çökelme) gibi yeryüzü süreçleri ile magma oluşumu (ergime) ve metamorfizma gibi yer içinde olan süreçlerdir. Levha hareketi, kayaç malzemelerinin döngüsüne yol açıp kayaç döngüsünü harekete geçiren mekanizmadır.
31 Magmatik kayaçlar, magma kristallenmesi ya da kül gibi volkanik malzemelerin birikip katılaşması ile oluşur. Magmanın soğuması ile mineraller kristallenir ve sonuçta mineralleri birbirleriyle girift özellikte bir kayaç oluşur. Magmanın Yer yüzeyinin altında yavaş soğuması sonucu sokulum magmatik kayaçlar oluşur (şekil 1.15a); magmanın yüzeyde soğuması durumunda ise püskürük magmatik kayaçlar oluşur (şekil 1.15b).
32 - Yer yüzeyinde bulunan kayaçlar çeşitli ayrışma süreçleriyle ufalanır ve çözünürler. Ufalanan ve çözünen kayaç parçaları rüzgar, su ya da buzul gibi dış etmenlerle taşınarak sonunda çökel olarak biriktirilir. Bu çökelen malzemeler daha sonra sıkışıp çimentolanarak çökel kayaçları haline gelir. - Çökel kayaçlar üç şekilde oluşur: i) ufalanmış kayaç parçacıklarının katılaşması, ii) eriyikte çözünmüş halde bulunan mineral malzemelerinin çökelmesi, iii) bitki ya da hayvan kalıntılarının çökelmesi (şekil 1.15c, d). - Çökel kayaçlar Yeryuvarı nın yüzeyinde ya da yüzeye çok yakın bir derinlikte oluştuğundan, bunların oluşum ortamları, bulundukları yere neyin taşıdığı ve hatta çökellerin geldiği kaynağın üzerine çıkarımlar yapılabilir. Bu nedenle çökel kayaçlar özellikle Yeryuvarı nın geçmişinin açığa kavuşmasında oldukça yararlıdır.
33 Metamorfik kayaçlar çoğunlukla Yer yüzeyinin altında ısı, basınç ve akışkanların kimyasal etkinliği sonucu diğer kayaçların değişimi ile oluşur. Örneğin; mermer, çökel bir kayaç olan kireçtaşı ya da dolotaşının metamorfizma yapıcı etkiler altında kalması sonucu oluşan metamorfik bir kayaçtır. Metamorfik kayaçlar ya foliasyonlu (şekil 1.15e) ya da foliasyonsuzdur (şekil 1.15f). Foliasyon basınçtan dolayı minerallerin paralel dizilimi olup kayaca katmanlı ya da bantlı bir görünüm kazandırır.
35 LEVHA TEKTONİĞİ VE KAYAÇ DÖNGÜSÜ
36 JEOLOJİK ZAMAN VE UNİFORMİTARYANİZM - Jeolojik zaman cetveli 19. Yüzyılda Jeologların çok sayıda kayaç yüzleğinden aldıkları bilgileri derleyip zaman içinde Yeryüzü canlılarındaki değişimlere göre oluşturdukları sıralı bir kronoloji çalışmasıdır. - Ardından 1895 yılında radyoaktivitenin keşfi ve çeşitli radyometrik yaşlandırma yöntemlerinin geliştirilmesiyle Jeologlar jeolojik zamanın alt bölümlerini yıl mertebesinde olacak şekilde mutlak yaş verebilecek duruma gelmiştir.
37 Üniformitaryanizm; geçmiş jeolojik dönemlerde de, günümüzde meydana gelen süreçlerin etkin olduğunu ortaya koyan bir ilkedir. James Hutton tarafından ortaya koyulmuş olan bu ilke Günümüz geçmişin anahtarıdır sözüyle de ifade edilmektedir. Üniformitaryanizm geçmişi yorumlama ve gelecekteki potansiyel olayları öngörmede, günümüz süreçlerini kullanmamızı mümkün kılan güçlü bir ilkedir. Üniformitaryanizm, her ne kadar jeolojik süreçlerin sıklığı ve şiddeti geçmişte farklılıklar göstermişse de doğanın fiziksel ve kimyasal yasalarının aynı kaldığı anlamındadır. Dünya bugün ve oluştuğundan bu yana hareketli bir değişim halinde ise de Yer i geçmişte biçimlendiren süreçler bugünkü süreçlerle aynıdır.
38 Yararlanılan Kaynaklar Fiziksel Jeoloji 2 Ders Notları, Prof. Dr. Cemal Tunoğlu Fiziksel Jeoloji, Yeryuvarı nın Araştırılması, James S. Monroe. Physical Geology, Earth Revealed Seventh Edition, Diane H. Carlson. Ders Anlatımını kolaylaştırmak için hazırlanmıştır, ayrıntılı atıf yapılmamıştır. Fiziksel Jeoloji Ders Notları, Prof. Dr. Kadir Dirik.