İcra İflas Kanununda Haciz ve Hacizde Şikayet Tezi - Avukat Sercan Taşgın - Kartal
İİK’ da (16..18-22) maddelerinde düzenlenen şikayet bir çok meslektaşımızın günlük hayatta icra dairelerindeki memur ve müstahdemlerin yapmış oldukları işlemlere karşı başvurmuş oldukları en etkili icra hukuku yollarından birisidir.
Şikayet, İcra (ve İflas) dairelerinin (icra ve iflas) hukukuna aykırı olan işlemlerinin iptali veya düzeltilmesini sağlamak için kabul edilmiş bir kanun yoludur.
*** Kanunun hallini mahkemeye bıraktığı konular haricinde İcra ve İflas dairelerinin yaptığı işlemler hakkında kanuna aykırı olmasından veya olaya uygun bulunmamasından dolayı tetkik merciine şikayet olunabilir.
*** Şikayet, işlemi yapan İcra Müdürlüğü’nün tabi olduğu Tetkik Mercii Hakimliği’ne yapılır.
*** Şikayet bu işlemlerin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır.
*** Bir hakkın yerine getirilmemesinden veya sebepsiz sürüncemede bırakılmasından dolayı her zaman şikayet olunabilir.
*** Şikayet tetkik merciince kabul edilirse şikayet olunan muamele bozulur veya düzeltilir.
*** Memurun sebepsiz yapmadığı veya geciktirdiği işlerin icrası emrolunur.
*** Tetkik merciine arzedilen hususlarda basit yargılama usulü uygulanır.
*** Talep ve cevaplar dilekçe ile olabileceği gibi tetkik merciine ifade yazdırmak suretiyle de olur.
*** Aksine hüküm bulunmayan hallerde tetkik mercii, şikâyet konusu işlemi yapan icra dairesinin açıklama yapmasına ve duruşma yapılmasına gerek olup olmadığını takdir eder; duruşma yapılmasını uygun gördüğü takdirde ilgilileri en kısa zamanda duruşmaya çağırır ve gelmeseler bile gereken kararı verir. Duruşma yapılmayan işlerde tetkik mercii, işin kendisine geldiği tarihten itibaren en geç on gün içinde kararını verir. Duruşmalar, ancak zorunluluk halinde ve otuz günü geçmemek üzere ertelenebilir.
Haciz ise,Ödeme emrinin (takibin) kesinleşmiş olmasına rağmen, borçlunun borcunu ödemediği hallerde, takibe devam edildiği durumda ortaya çıkan; alacaklı veya vekili tarafından icra dairesi aracılığıyla talep edilen icra takibi aşamasıdır.
Hacizde şikayet konusu,icra ve iflas dairesinin yapmış olduğu hukuka aykırı işlemlere karşı bir kanuni yol olmakla birlikte, haczin talep edilmesi; haczin gerçekleştirilme usulü; haczedilecek malların veya malvarlığı haklarının çeşitleri; haczedilmezlik; hacizde tertip kuralı gibi konularda ortaya çıkabilmektedir.
İcra ve İflas Hukukunda şikayet ve haciz konuları kapsamlı olarak incelenecek,hacizde şikayet konusu olabilecek durumlar ayrıntılı olarak belirtilecek ve konu tüm ayrıntılarıyla incelendikten sonra tez konusunun pratik çalışma kısmı net ve anlaşılır biçimde cevaplanacaktır.
I. İCRA HUKUKUNDA ŞİKAYET
“Madde 16 - (Değişik madde: 03/07/1940 - 3890/1 md.)
İcra ve İflas dairesinin,İİK'nu (ve icra-iflas hukukuna ilişkin diğer hükümleri)birinci derecede uygulamakla görevlidir.İcra (ve İflas) dairesi, bu görevlerini yaparken kanunu yanlış uygular, kanunun kendisine tanıdığı takdir yetkisini hadiseye uygun olarak kullanmaz, bir hakkı yerine getirmez veya bir hakkın yerine getirilmesini sebepsiz yere sürüncemede bırakırsa, usulsüz hareket etmiş olur.İşte, icra (ve İflas) dairesinin bu gibi yolsuz işlemlere karşı,bundan zarar gören ilgililer, icra mahkemesinde şikayet yoluna başvurabilirler.
Şu halde şikayet, İcra (ve İflas) dairelerinin (icra ve iflas) hukukuna aykırı olan işlemlerinin iptali veya düzeltilmesini sağlamak için kabul edilmiş bir kanun yoludur.Şikayeti bütün şikayet sebeplerini(m.16) kapsar şekilde,aşağıdaki gibi tarif etmek de mümkündür: Şikayet,İcra (ve İflas) dairelerinin,kanuna aykırı olan veya hadiseye uygun düşmeyen işlemlerinin iptali veya düzeltilmesi veya yerine getirilmeyen veya sebepsiz sürüncemede bırakılan bir hakkın yerine getirilmesi için başvurulan bir kanun (başvuru) yoludur.
Bu kanun yolu, medeni usul hukukundaki kanun yollarına(temyiz ,karar düzeltme) benzemez.Şikayet İcra-İflas hukukunun düzenlediği (kendine özgü) bir kanun yoludur.Şikayet bir dava da değildir.
Şikayetin konusu İcra ve İflas dairelerinin İŞLEMLERİ'dir.İşlemden anlaşılması gereken, icra iflas organlarının bir istem ya da sorun karşısındaki davranış biçimidir. (1) Şikayet yoluna başvurabilmek için icra ve iflas organınca yapılmış olumlu (Ör:gerekenden fazla malı haczetme) veya olumsuz (Ör:koşulları oluşmasına karşın hacze çıkmama) bir işlemin bulunması gerekir.
Şikayet,şikayet konusu işlemi yapmış olan icra ( veya İflas) dairesinin tabi bulunduğu icra mahkemesinde incelenip karara bağlanır.(2)
Şikayet,bir dava değildir.Öğretide kabul edilen görüşe göre,şikayet bir hukuksal olanak olmakla birlikte,bir dava değildir.Bu nedenle davaya ilişkin kurallar şikayet yolunda her zaman birebir uygulanmaz. (3)
Şikayet yoluna maddi hukuka değil,takip hukukuna ilişkin kuralların yanlış uygulanması sebebiyle başvurulur.Şikayet başvurusu ile İcra memurunun takip hukukuna ilişkin görevlerini hiç yapmadığı veya yanlış yaptığı iddia edilir.
Şikayet yoluna başvurabilmek için ŞİKAYET EDENİN ZARAR GÖRMESİ YA DA İCRA İFLAS ORGANININ KUSURLU OLMASI GEREKMEZ (4) Ancak ,şikayet edenin şikayet ehliyetine (eylem-medeni hakların kullanma ehliyetine )sahip olması gerekir.Şikayet eden eylem ehliyetine sahip değilse şikayetin onun adına yasal temsilcisi tarafından yapılması gerekir.
--İşlemin Yasaya Aykırı olması
Yasaya aykırılıktan anlaşılması gereken,bir yasa hükmünün ya hiç uygulanmaması ya da yanlış uygulanmasıdır.Örneğin ilan yapılmaksızın hacizli taşınmazın satılması gibi (5) Yasa sözünden anlaşılması gereken,başta İcra ve İflas yasası olmak üzere takip hukukuyla ilgili diğer yasalardaki hükümler,tüzük ve yönetmeliktir.(6)
--İşlemin Olaya Uygun olmaması
İşlemin olaya uygun olmaması,yasanın icra memuruna takdir yetkisi vermiş olduğu durumlarda,icra memurunun bu yetkisini kullanırken somut olayla bağdaşmayan bir çözüme ulaşmasıdır.Örneğin icra memurunun ücret haczinde borçlunun ve ailesine geçinmesi için zorunlu bulunan ücreti eksik takdir etmesi gibi (7)
--Bir hakkın Yerine Getirilmemesi
Bir hakkın yerine getirilmemesi, icra memurunun görevini yapmakla yükümlü olduğu bir işi ,yapmayı reddetmesidir.Örneğin genel haciz yoluyla takipte,icra müdürünün alacağın zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle takip talebini haksız olarak reddetmesi ya da koşulları oluşmasına karşın en çok arttırana malı ihale etmemesinde olduğu gibi.
İcra memuru bir işlemi yanlış da olsa yaparsa artık bir hakkın yerine getirilmemesinden değil;yasaya aykırılık ya da olaya uygun olmama nedenine dayanılarak şikayet yoluna başvurulur. (8)
--Bir hakkın nedensiz yere sürüncemede bırakılması
Bir hakkın nedensiz yere sürüncemede bırakılması,icra memurunun,kendiliğinden veya ilgilinin istemii (talebi)üzerine yapmak zorunda olduğu bir işlemi,açıkça yapmayı reddetmemekle birlikte yasada öngörülen veya uygun olan bir süre içinde haklı bir neden olmaksızın yapmamasıdır.Örneğin icra müdürünün takip talebinden itibaren 3 gün içerisinde ödeme emri göndermemesi (m.60,I ve m.61,I) ya da haciz isteminden itibaren 3 gün içerisinde haciz yapmaması gibi. (m.79,I)
Şikayet bir dava değildir.Bu nedenle şikayet başvurusunda davacı veya davalı terimleri kullanılmaz.Şikayette taraflar,şikayet eden ve şikayet olunandır.
İcra memurunca yapılan bir işlemden menfaati ihlal edilen her ilgili,o işlem hakkında şikayet yoluna başvurabilir.Şikayet yoluna öncelikle,takibin tarafları başvurabilirler;ancak takibin tarafı olmamakla birlikte;rehinli alacaklılar;rehin sahibi üçüncü kişi,istihkak iddiasında bulunanlar,açık arttırmaya pey sürmek yoluyla katılanlar,haciz konusu malın borçlunun ailesinin geçimi için haczedilmezliği kabul edilmiş olması durumunda bu malların haczine karşın borçlunun aile bireyleri gibi üçüncü kişiler de şikayet yoluna başvurabilir. (9)
İcra dairesi, kendi yapmış olduğu işlem için şikayet yoluna başvuramaz.Ancak yapmış olduğu işlemin yanlış olduğu düşüncesine varırsa şikayet süresi içinde işlemiş değiştirebilir veya iptal edebilir.Bununla birlikte,şikayet süresi geçtikten sonra yapılan işlem kesinleşeceğinden icra dairesi kesinleşen işlemi değiştiremez veya iptal edemez. (10)
Şikayet olunan,şikayet konusu işlemi yapan icra ve iflas dairesidir.Ancak gerek öğretide gerekse uygulamada,icra dairesinin şikayette taraf olamayacağı görüşü yaygındır.İcra dairesi şikayet yolunda karşı taraf olarak gösterilmemektedir.Yerleşil Yargıtay uygulamalarına göre,şikayet olunan şikayet konusu işlem lehine olan takibin diğer tarafı veya üçüncü kişidir.Bununla birlikte,ŞİKAYET BİR DAVA OLMADIĞI İÇİN ŞİKAYET İSTEMİNDE KARŞI TARAFIN GÖSTERİLMEMİŞ VEYA YANLIŞ GÖSTERİLMİŞ OLMASI,ŞİKAYET İSTEMİNİN REDDİNİ GEREKTİRMEZ. (11)
Uygulamada,şikayet kabul edildiğinde yargılama giderilerine katlanması için şikayet konusu işlem lehine olan kimse karşı taraf olarak gösterilmektedir. (12)
İcra dairesinin taraf olarak gösterilmemesi,şikayet incelemesi sırasında icra mahkemesinin,işlemi yapan icra dairesinden açıklama yapmasını istemesine veya onların dinlenmesineengel olmaz (İİK m.18/3) 2003 yılında 4949 sayılı yasayla yapılan değişiklikle,yasada aksine hüküm bulunmayan durumlarda İCRA MAHKEMESİNİN,ŞİKAYET KONUSU İŞLEMİ YAPAN İCRA DAİRESİNDEN AÇIKLAMA YAPMASINI İSTEYEBİLMESİ VE DURUŞMA YAPABİLMESİ mümkün kılınmıştır.Ancak icra mahkemesi bunu yapmakla yükümlü değildir.
Kural olarak şikayet süreye tabidir.Şikayet süresi yedi gündür. (İİK m.16/1) Süre, şikayet edenin şikayet konusu işlemi öğrendiği tarihten itibaren başlar.
Şikayet süresi, hak düşürücü niteliktedir.Süresinden sonra yapılan şikayet dinlenmez.Çünkü icra dairesinin yapmış olduğu işlem kesinleşmiştir.İcra Mahkemesi,Şikayetin süresinde yapılıp yapılmadığını kendiliğinden gözetmek zorundadır.Yargıtay,şikayet süresinin elde olmayan nedenlerle kaçırılması halinde eski duruma getirme(eski hale iade)yoluna başvurulamayacağı görüşündedir.(13)
Bazı durumlarda şikayet süreye tabi değildir.(SÜRESİZ ŞİKAYET)
--Bir hakkın yerine getirilmemesi veya nedensiz sürüncemede bırakılması
--Kamu düzenine aykırılık
Hangi işlemlerin kamu düzenine aykırı olduğu,İcra İflas Kanununda düzenlenmemiştir.Öğretide,takibin taraflarının,üçüncü kişilerin ve kamunun çıkarlarını korumak için getirilmiş emredici hükümlere aykırı olarak yapılmış olan işlemler,kamu düzenine aykırı olarak değerlendirilmekte ve bu işlemlere karşı her zaman şikayet yoluna başvurulabilmektedir.(14)
Öğreti ve uygulamaya göre,aşağıdaki işlemler süresiz olarak şikayet edilebilir.(15)
-İcra müdürünün mahkeme adına karar vermesi(Örneğin icra müdürünün icra mahkemesinin yerine geçerek haczedilen mal üzerinde istihkak iddiasında bulunan üçüncü kişinin bu iddiasını bizzat karara bağlaması gibi)
-Devlet mallarının haczedilmesi
-Takibin dayanağı olan ilama aykırı takip ve icra işlemleri yapılması
-Borçluya ödeme emri gönderilmeden mallarının haczedilmesi
-Sosyal güvenlik kurumlarından alınan(haczedilmeyen)emekli maaşının haczi (borçlunun muvaffakati bulunmaması durumunda)
-Birinci haciz ihbarnamesine itiraz edilmiş olunmasına karşın ikinci haciz ihbarnamesinin gönderilmesi
-Taşınmaza ve üzerindeki ayni haklara ilişkin hükümlerin kesinleşmeden icra edilmesi
-Haczedilemeyen mal ve hakların haczi
D-) Başvuru Makamı
Şikayet başvurusu,icra mahkemesine yapılır ve orada karara bağlanır.Yetkili icra mahkemesi, şikayet konusu işlemi yapan icra dairesinin bağlı bulunduğu icra mahkemesidir.İcra mahkemesinin buradaki yetkisi kesindir.Bu nedenle, yetki sözleşmesi yapılmaz.Haczolunacak mal,takibi yürüten icra dairesinin yetki alanı dışında ise haciz, malın bulunduğu yer icra dairesince istinabe yoluyla yapılır.Bu haciz ile ilgili şikayet,haczi yapan yani,İstinabe olunan,icra dairesinin bağlı bulunduğu icra mahkemesince incelenir.(İİK m.79/2)Yine, istinabe (hukuksal yardım) yoluyla yapılan satışlar bakımından arttırma ve ihaleye ilişkin şikayetler de,istinabe olunan icra dairesinin bağlı bulunduğu icra mahkemesince incelenir.(İİK m.360). (16)
Şikayet,yetkili icra mahkemesine gönderilmek üzere başka bir yer icra mahkemesi aracılığıyla da yapılabilir.
İcra dairesine yapılan şikayet başvurusu geçersizdir.Yapılmamış sayılır ve herhangi bir hukuksal sonuç doğurmaz.Bu başvuruyla, şikayet süresi korunmuş olmaz.
Şikayet,yazılı veya sözlü olarak yapılabilir.Yazılı olarak yapılan şikayet, icra mahkemesine verilecek bir dilekçeyle yapılır.Sözlü şikayet ise şikayet iradesinin, icra mahkemesinde tutanağa geçirilmesi yoluyla yapılır.
Şikayet yoluyla icra mahkemesine başvurandan peşin olarak başvurma harcı ile maktu karar ve ilam harcı ve vekalet varsa maktu vekalet ücreti alınır . (17)
İcra mahkemesi,şikayeti basit yargılama usulüne göre inceler.Ancak burada şikayete özgü bir durum vardır.O da şudur : Basit yargılama usulünde dava, dilekçeyle yazılı olarak açılmasına karşın, şikayet başvurusu dilekçeyle yapılabileceği gibi sözlü olarak da yapılabilir. (İİK m.18/2)
İcra mahkemesi,öncelikle duruşma açılıp açılmamasına karar verir.Duruşma yapılmasına karar verirse tarafları en kısa zamanda duruşmaya çağırır ve gelmeseler bile şikayeti inceler ve gereken kararı verir.Duruşma yapılmayan işlerde,icra mahkemesi,işin kendisine geldiği tarihten itibaren en geç on gün içinde karar verir;duruşmalar ancak zorunlu durumlarda ve otuz günü geçmeyecek biçimde ertelenebilir. (İİK m.18)
Şikayet yolunda dava prosedürü uygulanmadığı için müdahale yoluyla katılma mümkün değildir.(18)
İcra mahkemesi,şikayet edenin bildirmiş olduğu nedenlerle bağlı değildir.İcra mahkemesi, şikayet başvurusunu incelerken takdiri kanıtlara başvurabilir;yani tanık dinleyebilir,bilirkişiye başvurabilir,keşfe karar verebilir. (19)
Şikayet kendiliğinden icrayı durdurmaz.Ancak İcra mahkemesi,şikayet sonuçlanıncaya kadar istem üzerine veya kendiğinden icranın durdurulmasına karar verebilir. (İİK m.22)
Şikayetin icra mahkemesinde inceleneceği kuralının bazı istisnaları bulunmaktadır:(20)
-Kambiyo senetlerine özgü iflas yolunda,şikayet ticaret mahkemesi tarafından incelenir.
-Ortaklığın satış suretiyle giderilmesine ilişkin işlemlere karşı yapılabcak şikayetler,ortaklığın giderilmesine karar vermiş sulh hukuk mahkemesi tarafından incelenir.(21)
-İflasın ertelenmesi durumunda,kayyım işlemleri için yapılacak itirazlar (teknik anlamda şikayet değil)ticaret mahkemesi tarafından incelenir.
-İdarenin 2886 sayılı devlet ihale yasasına göre gerçekleştirdiği ihalenin feshine yönelik istemlerde İdari yargı görevlidir. (22)
-Genel mahkemelerce verilen ihtiyati tedbir kararlarının infazı ile İcra müdürü'nün görevlendirilmesi durumunda, icra müdürünün işlemlerine karşı yapılacak şikayetlerin(ihtiyati tedbir kararının uygulanmasına ilişkin şikayetlerin)kararı veren mahkemeye yapılması gerekir.Çünkü burada icra müdürü,infaz memuru sıfatıyla işlem yapmaktadır.(23)
-Vergi dairesince 6183 sayılı yasa gereğince taşınmazlara haciz konulması işlemi,idari işlem niteliğinde olduğu için hacze yönelik şikayet VERGİ MAHKEMESİNDE incelenir. (24)
Şikayet süresi içinde yapılmamışsa icra mahkemesi şikayet istemini usulden reddeder.Şikayet süresinde yapılmış, ancak şikayet nedenleri yerinde değilse icra mahkemesi istemi esastan reddeder.Şikayet incelemesi sırasında icranın durdurulmasına karar verilmemişse şikayetin reddi üzerine icraya kaldığı yerden devam edilir.
İcra mahkemesi,şikayet nedenlerini yerinde görürse şikayeti kabul eder.Şikayetin kabulü,ilgili herkes için etkilidir.Yani şikayetin kabulü yalnızca şikayet eden için değil,diğer tüm ilgililer hakkında da sonuç doğurur.(25)
Şikayetin kabulü üzerine icra mahkemesi,şikayet konusu işlemin iptaline (bozulmasına) veya düzeltilmesine karar verebilir.İcra mahkemesi icra memurunun nedensiz olarak yapmadığı veya geciktirdiği işlemleri yapılmasını emrederse icra memuru bu karara direnemez;karar gereğince işlem yapmak zorundadır. (26)
İcra mahkemesi yalnuzca,icra memurunun yapmadığı veya geciktirdiği işlemi yapmasını emreder ; somut olayda yapılmayan işleri kendisi yapamaz. (27)
İcra mahkemesinin şikayet hakkında verdiği kararlar maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz.
Ödeme emrinin (takibin) kesinleşmiş olmasına rağmen, borçlu borcunu ödemezse, alacaklı, takibe devam edilmesini, yani haciz isteyebilir.Bunun üzerine icra dairesi, borçlunun mallarını haczeder,satar ve elde edilen para ile alacaklının alacağını öder.Alacağını alamayan,alacaklının alacağına kabil malı edinmesi (temellük etmesi) söz konusu değildir.İcra iflas hukukumuzun en önemli ana kuralı,alacaklının para ile tatmin edilmesidir; yani, alacaklı alacağını para olarak alır.Yoksa,borçludan haczedilen mallar alacağına karşılık olmak üzere alacaklıya devredilmez;haczedilen mallar satılır,bedelinden alacaklının alacağı ödenir.
Haciz şu şekilde tarif edilebilir:Haciz,kesinleşmiş bir icra takibinin konusu olan belli bir para alacağının ödenmesini sağlamak için, bu yolda talepte bulunan alacaklı lehine, söz konusu alacağı karşılayacak miktar ve değerdeki borçluya ait mal ve haklara,icra dairesi tarafından hukuken el konulmasıdır. (28)
Haciz hukuken el koymadır.Bu nedenle ,haczin geçerliliği için kural olarak borçlunun mal varlığına fiilen el konulması gerekmez.
Haciz,kesin haciz,geçici haciz,ve ihtiyati haciz olmak üzere üç türlüdür:
-Kesin (=icrai)haciz,takip prosedüründe takibin kesinleşmesinden sonra satıştan önceki aşamayı ifade eden ve satış isteme olanağı veren hacizdir.(İİK m.78 vd.) Kesin haciz kendi içerisinde tamamlama haczi ve ilave (ek) haciz olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
*İcra müdürünün,satış tutarının bütün alacakları ödemeye yetmediğini saptaması üzerine,kendiliğinden borçlunun başka mallarını haczetmesine tamamlama haczi denir.
*Hacze katılmada,icra müdürünün alacaklıların istemi üzerine,aynı derecedeki alacaklarının bütün alacaklarına yetecek oranda yaptığı hacze ilave(=ek haciz) denir.
İcra müdürünün tamamlama haczinde kendiliğinden,ilave hacizde ise istem üzerine haciz yaptığına dikkat etmek gerekir.
-Geçici haciz,kesin haciz dışında, itirazın geçici kaldırılması aşamasında söz konusu olan ve kesin hacze dönüşmedikçe satış hakkı vermeyen hacizdir. (İİK m.69/1, III)
-İhtiyati haciz,para alacakları için kabul edilmiş olan ve kesin hacze dönüşmedikçe satış olanağı vermeyen bir geçici hukuksal koruma önlemidir. (İİK m.257 vd.)
Geçici hacizle ihtiyati haczin ortak özelliği,kesin hacze dönüşmedikçe satış olanağı vermemeleridir.Farkları ise şudur:Geçici haciz takibin bir aşamasıdır, ihtiyati haciz ise takipten önce veya sonra istenebilecek olan bir geçici hukuksal korumadır.
A-)HACİZ İSTEMENİN KOŞULLARI VE ŞİKAYET
1-)Takibin kesinleşmesi:Kesin haciz isteyebilmek için temek koşul takibin kesinleşmiş olmasıdır.
2-)İstem :Takibin kesinleşmesinden sonra icra dairesi kendiliğinden haciz uygulayamaz, alacaklının istemi(talebi) gerekir.Alacaklı icra dairesinden yazılı veya tutanağa geçirilecek biçimde sözlü olarak haciz ister.Haciz isteminin geçerli olabilmesi için istemin ödeme emrinde borçlu olarak gözüken kişiye karşı, yetkili icra dairesinde, kayıtsız ve koşulsuz yapılması gerekir.(29)
3-)Giderlerinin ödenmesi: Alacaklı bu istemiyle birlikte haciz için gerekli giderleri ödemelidir.(İİK m.59) Haciz isteyebilmek için borçlunun mal beyanında bulunmasını beklemek gerekli değildir.(İİK m.78/1)
4-)Süre: Alacaklı ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl içerisinde haciz isteyebilir.Borçlu ödeme emrine itiraz etmişse alacaklının icra mahkemesinden kaldırma istediği veya iptal davası açtığı tarihten itibaren bu kararlar kesinleşinceye kadar geçen zaman veya icra dairesince taraflar taksit sözleşmesi yapmışlarsa taksit sözleşmesinin ihlaline kadar geçen zaman,bu sürenin hesabında dikkate alınmaz.(İİK m.78/2)
Alacaklı süresinde haciz istemez veya haciz istemini (talebini) geri aldıktan sonra, bir yıl içerisinde yenilemezse, takip dosyası işlemden kaldırılır. (İİK m.78/4) Ancak burada dikkat edilmesi gereken yön şurasıdır: Dosya işlemden kaldırılır,ancak icra takibi son bulmaz.Bu nedenle alacaklı işlemden kaldırılan takip dosyasını yenileyebilir; aynı dosya üzerinden haciz isteyebilir.Bu durumda yalnızca alacaklının yenileme istemi (talebi) borçluya tebliğ edilir.
B-)HACZİN KONUSU VE ŞİKAYET
Haczin konusu,borçlunun taşınır ve taşınmaz mallarıyla, üçüncü kişilerdeki alacakları ve diğer malvarlığı haklarıdır.Borçlunun belirtilen aşağıda belirtilen malvarlığı hakları dışındaki durumlar şikayet konusu yapılabilecektir.Haczi konusunu teşkil eden mal, alacak ve haklar :
1-)Taşınır Malların Haczi :
Taşınır malların bulundukları yerde haczedilecek ve kıymetleri ile birlikte mahallinde düzenlenecek haciz tutanağına* yazılması gereklidir.(İİK m.102/I).
*Haciz tutanağı :Haciz sırasında icra müdürü tarafından düzenlenen tutanaktır.Haciz tutanağı hacizli şeyler hakkında ispat aracı olduğu için ancak bu şeyler hakkında haciz hükümleri uygulanır ve borçlunun yetkileri sınırlanmış olur.Hukuken haciz,haciz tutanağının tam olarak tutulması ile gerçekleşmiş olur. (32)
İcra müdürü,taşınır taşınmaz malların haczi söz konusu olduğunda mahallinde bir haciz tutanağı tutar.Haczi kabil hiç mal bulunamaz veya haczedilen mallar alacağı ve giderleri karşılamaya yetmezse bu hususlar da tutanağa yazılır.(İİK m.102/5).Haczi kabil hiç mal bulunamaz veya haczedilen mallar alacağı ve giderleri karşılamaya yetmezse icra müdürünün tuttuğu haciz tutanağı aciz belgesi hükmündedir.(İİK m.105/1)
Haciz sırasında borçlu veya alacaklı adına tebligat yasası hükümlerine göre tebellüğe yetkili kimse bulunmadığı takdirde haciz tutanağın bir örneği bulunan kişiye verilir.Borçluya ve alacaklıya ayrıca haber verilmez. (İİK m.103)
Haciz tutanağının bir örneğinin haciz sırasında bulunmayan alacaklı veya borçluya tebliği zorunlu değildir.Ancak alacaklı ve borçlu icra dairesinden bu tutanağının bir örneğini isteyebilir.(İİK m.8/2). İcra dairesi haciz sırasında tutanak tutulurken alacaklı, borçlu veya namlarına Tebligat yasası hükümlerine göre tebellüğe yetkili kimse bulunmazsa alacaklı veya borçluya,tutanağo üç gün içerisinde incelemeleri ve diyecekleri varsa bildirmeleri için davetiye (103 davetiyesi) göndermek zorundadır.(İİK m.103). Ancak bu davetiyenin gönderilmemesi haczi geçersiz kılmaz.
Taşınır malların haczedilmiş sayılabilmesi için,icra dairesinin istediği zaman bu mallara el koyabilmek imkanına sahip olması gerekir.Bunun için müdürün,haczettiği taşınır malları ya kendisi ele geçirip icra dairesinde muhafaza altına alması veya bir yediemine teslim etmesi veya istenildiği zaman verilmek şartı ile geçici olarak borçlu veya üçüncü kişi elinde bırakması gerekir.Her üç halde de, icra dairesi,satılacağı zaman hacizli taşınır malı elde edebilmek imkanına sahiptir.
Haczedilen şey para,banknot,hamiline senet,poliçe ve sair cirosu kabil senet veya altın, gümüş ve diğer kıymetli şeylerden ise, bunlar bizzat icra dairesi tarafından** muhafaza edilir (İİK m.88/1)
** İcra dairesi,haczettiği bu değerli şeyleri kendisi muhafaza etmez;bir bankaya tevdi eder.
Bu kıymetli şeyler icra dairesi tarafından muhafaza altına alınmadıkça,haczdilmiş sayılmaz.Yani,bu kıymetli şeylere icra dairesinde el konulmuş olması,bunların haczi için muteberlik şartıdır.
Kıymetli şeyler dışındaki diğer taşınır mallara konulan haczin geçerliliği için haciz yapan müdürün bu mallara fiilen el koymuş olması şart değildir.Haczi yapan müdürün bunlara hukuken el koymuş olması,yani alacaklının muvafakatı ile taşınır malları bizzat borçlunun elinde bırakması veya bir yediemine teslim etmesi (haczin geçerliliği için) yeterlidir.Bu nedenle haczi tarif ederken <hukuki el koyma> tarifi kullanılmıştır.
Alacaklı muvafakat ederse,kıymetli şeyler (İİK m.88/I) dışındaki hacizli mallar, istenildiği zaman verilmek şartiyle geçici olarak borçlunun eline bırakılabilir. (İİK m.88,II,c.2).Alacaklı hacizli malların borçlunun elinde bulunmasına razı olmazsa , gideri peşin olarak alacaklıdan alınarak (İİK m.88,IV,95,59),bu mallar uygun bir yerde muhafaza altına alınır ve yediemine teslim edilir.(İİK m.88 II,c.1).
2-)TAŞINMAZ MALLARIN HACZİ :
Taşınmaz malların haczi de mahallinde (yerinde) yapılır.Mahallinde düzenlecek haciz tutanağına taşınmazın çeşidi,mahiyeti,sınırları ve genel nitelikleri yazılır. (İİK m.102/II)
İcra dairesi,taşınmazın haczedildiği ve haczin ne miktar alacak için konulduğunu ve alacaklının adı ile adresini tapu sicil müdürlüğüne bildirir.(İİK m.91; 102,II).Haciz tapu siciline temlik hakkının kısıtlanması olarak şerh verilir.(İİK m.91,I TMK m.1010/2) Tapu sicili Tüzüğü m.56).Hacze yeni alacaklılar iştirak eder (İİİK. m.100-101)veya haciz kalkarsa bu hususlar da tapu sicil memuruna bildirilir.(İİK m.91,II). Hacizli taşınmazın el değiştirmesi halinde İİK'nın 148/a maddesi uygulanır.
Tapu siciline şerh verilen haciz,taşınmaz üzerinde sonradan hak kazanacak olanlara karşı ileri sürülebilir.Bu kimseler,haczi bildirmediklerini iddia edemezler.Şerhten önce haczin üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi,ancak bunların haczi bilmeleri ile mümkündür.Şerhten sonra ise,üçüncü kişinin haczi bilmediği yolunda bir ddiada bulunamaz (Tmk m.1020)
Bir taşınmazın haczi,onun hasılat ve menfaatlerine de şamildir.(İİK m.92,I).
Haciz, taşınmaz kendilerine rehnedilmiş olan alacaklıların haklarına halel getirmez. (İİK m.92,I).
Taşınmaz rehni ipotek akit tablosunda sayılı bulunan eklenti taşınmazdan ayrı olarak haczedilemez. (İİK m.83/c,I) Türk medeni kanunu'nun 862'nci maddesi hükmü saklıdır.
3-)BORÇLUNUN ÜÇÜNCÜ KİŞİLERDEKİ ALACAKLARININ HACZİ
Takip borçlusunun bir üçüncü kişideki (borçlunun borçlusundaki)alacağı,hamiline ait bir senet veya poliçe ve sair cirosu kabil bir kıymetli evraka dayanmakta ise,bu kıymetli evrak taşınır mallar gibi haczedilir.
4-)İNTİFA HAKKI VE HİSSE HACZİ
İntifa hakkının kendisi kişiye bağlı olduğu için devredilemez.Ancak sözleşmede aksine hüküm yoksa veya durum ve koşullardan hak sahibince şahsen kullanılması gerektiği anlaşılmıyorsa intifa hakkının kullanılması başkasına devredilebilir.(TMY M.806)Devredilen intifa hakkının kendisi değil, kullanım hakkıdır.Dolayısıyla intifa hakkının kullanımı başkasına devredilmişse hasılat, temettü, semere ve kiralar üzerinde kısmen haciz mümkündür.(İİK m.83) Çünkü intifa hakkında haczin konusu, o şeyin kuru mülkiyeti değildir.
Pay haczinde ise ortaklık(şirket) payının haczi ile elbirliği ile mülkiyet payının haczi yasada düzenlenmiştir.(İİK m.94)
Ortaklık payının haczinden anlaşılması gereken bir pay(hisse)senedine bağlı olmayan ortaklık paylarıdır.Yani, anonim ortaklık çıplak payı, kolektif, komandit, ve limitet ortaklık paylarıile kooperatif paylarıdır.(33)
Borçlunun elinde bir pay senedi bulunuyorsa bu taşınır mal hükümlerine göre haczedilir.
C-)HACİZDE USUL VE ŞİKAYET
“Madde 79 - İcra dairesi talepten nihayet üç gün içinde haczi yapar.
(Değişik fıkra: 06/06/1985 - 3222/10 md.) Haczolunacak mallar başka yerde ise haciz yapılmasını malların bulunduğu yerin icra dairesine hemen yazar. Bu halde hacizle ilgili şikayetler, istinabe olunan icra dairesinin tabi bulunduğu icra mahkemesince çözümlenir. (Ek cümle: 17/07/2003 - 4949 S.K./19. md.) Resmi sicile kayıtlı malların haczi, takibin yapıldığı icra dairesince, kaydına işletilmek suretiyle doğrudan da yapılabilir.”
Haciz istemini,icra dairesi yerine getirir.Haciz için yetkili icra dairesi, "takibin yapıldığı yer" icra dairesidir.Ancak haczedilecek mallar,takibin yapıldığı icra dairesinin bulunduğu yerden başka bir yerde ise yetkili icra dairesi,malların bulunduğu yerin icra dairesine bu konuda yazı yazar.Mallar o yer icra dairesince haczedilir ve HACZE İLİŞKİN ŞİKAYETLER İSTİNABE OLUNAN İCRA DAİRESİNİN BULUNDUĞU İCRA MAHKEMESİNE YAPILIR.(İİK m.79/2)Ancak istinabe(=talimat) yazısı"borçluya ait taşınır taşınmaz mallar ile üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklarının tahsili" yönünde genel nitelikli değil de yalnızca belli bir taşınır ya da taşınmazın haczinin istenmesi şeklinde ise nokta haczi söz konusu olur.NOKTA HACZİNDE,HACZE İLİŞKİN ŞİKAYETLERİ İNCELEME YETKİSİ,İSTİNABE EDEN(TALİMATI YAZAN) ASIL İCRA DAİRESİNİN BAĞLI BULUNDUĞU İCRA MAHKEMESİNE AİTTİR.Bu durumda İİK'nın 79.maddesi uygulanmaz.
Resmi sicile kayıtlı mal başka yerde ise takibin yapıldığı icra dairesince kaydına işletilmek üzere yazı yazılmak suretiyle doğrudan haciz yapılabilir.(İİK m.79/11,c.2)Ancak bu durumda da hacizli malların muhafazası için işlem yapılacaksa yine hukuksal yardım(istinabe) yoluna başvurulacaktır.
İcra müdürü,haciz isteminden (talebinden) itibaren üç gün içerisinde haczi yapmalıdır. (İİK m.79/1) Hacze gidileceğinin borçluya tebliği gerekmez.Ancak icra müdürü hacze gittiğinde borçluyu aratır.Borçlu bulunursa haciz huzurunda yapılır.(31)Borçlu o yerde olmamakla birlikte,hemen bulunması mümkünse araştırılır,bulunamazsa veya hemen bulunması mümkün değilse haciz yokluğunda yapılır. (İİK m.80/II).
Borçlu haciz sırasında borcununu tamamını hemen öderse haciz yapılmaz.Borçlunun ödemesi kabul edilir.Ancak ödeme dışında, borçlu haczin uygulanmasına engel olamaz.
İcra müdürü haczedilecek malı görüp inceler ve malın haczedilip haczedilmeyeceğine karar verir,haczi kabil malları haczeder,haczedeceği malların kıymetini takdir eder ve bu konuda gerekirse bilirkişiye başvurur. (İİK m.87)
Borçlu haciz sırasında,istenirse kilitli yerleri a.maya ve mallarını göstermeye mecburdur.Bu yerler gerektiğinde zorla açtırılır (İİK m.80/3). İcra müdürü borçlunun üzerinde altın,gümüş,para kıymetli evrak ve diğer kıymetli şeyleri sakladığını anlar ve borçlu bunları vermemekte direnirse borçluya karşı zor kullanabilir (İİK m.80/4).Dikkat edilirse icra müdürünün gerek borçlunun kendisine,gerekse mallarına karşı zor kullanma yetkisi bulunmaktadır.Bu konuda tüm kolluk kuvvetleri ,cira müdürünün yazılı istemi(talebi) doğrultusunda ona yardım etmek ve emirlerini yerine getirmek zorundadır.Köylerde köy muhtarları da bu emirleri yerine getirmek zorundadır. (İİK m.81).Aksi halde bu kimseler hakkında Cumhuriyet Savcılığınca doğrudan soruşturma başlatılır.(İİK m.357).
D-)HACİZDE TERTİP KURALI VE ŞİKAYET
Haciz yapılırken belirli bir sıraya uyulması gerektiği ifade eden kurala, hacizde tertip kuralı denir.Hacizde tertip kuralına göre:
-Çekişmesiz malların önceliği vardır: Öncelikle taraflar arasında borçluya ait olduğu tartışmasız olan mallar haczedilir.(İİK m.85/2)
-Hacizde öncelikle taşınır,daha sonra taşınmaz mallar haczedilir,Ancak olayın özelliğine göre,taşınmaz malın haczi taşınır malın haczinden borçluya daha az zarar verici nitelikte ise taşınmaz mal da öncelikle haczedilebilir.
-Üçüncü kişiler tarafından üzerinde istihkak iddia edilen çekişmeli mallarla ihtiyaten haczedilen malların haczi en sona bırakılır (İİK m.85/2).Çekişmesiz malların haczi alacaklının alacağını karşılamazsa bu takdirde çekişmeli yani istihkak iddia edilen malların haczine geçilebilir.Geliri,muhafaza ve paraya çevirme giderlerini karşılamayacak olan şeyler haczedilemez.(İİK m.85/5).
Hacizde tertip kuralına uyulmazsa taraflar 7 gün içerisinde şikayet yoluna başvurabilirler.
İİK m. 16 : “Kanunun hallini mahkemeye bıraktığı hususlar müstesna(ayrık olmak üzere) icra ve iflas dairelerinin yapmış olduğu muameleler hakkında kanuna muhalif olmasından veya hdiseye uygun bulunmamasından dolayı icra tetkik merciine şikayet olunabilir.Şikayet bu muamelelerin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içerisinde yapılır”
E-)HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR-ŞİKAYET
Yasa koyucu bir takım sosyal düşüncelerle,özellikle borçlunun ve ailesinin yaşaması ve ekonomik varlığını devam ettirmesi, tamamen topluma muhtaç hale gelip toplumsal dengenin bozulmaması için borçlunun bazı mal ve haklarının tamamının veya bir kısmının haczedilemeyeceğini kabul etmiştir.(34)
aa. Tamamı haczedilemeyen malvarlığı değerleri
aaa. Maddi hukuk bakımından başkasına devri mümkün olmayan mal ve haklar
Maddi hukuk bakımından başkasına değeri mümkün olmayan mal ve hakların haczi de söz konusu olmaz.Buradaki haczedilmezlik yasaya dayanır.(35)Yoksa tarafların aralarında yaptıkları sözleşmeyle bazı mal ve hakların haczedilmeyeceğini öngörmesi durumunda o mal veya hak haczedilebilir.
Maddi hukuk bakımından başkasına devri mümkün olmayan mal ve haklara; kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (Tmk m.23), ana ve babanın çocuk malları üzerindeki kullanma hakkı (Tmk m.838),oturma hakkı (Tmk m.823),diğer irtifak hakları (Tmk m.677),manevi tazminat istemleri (Bk. m.47.49), ölünceye kadar bakma alacaklısının hakkı (Bk. M.519) örnek olarak verilebilir.(36)
Bütünleyici parçalar taşınmazdan ayrı olarak haczedilemez.
Bbb. İİk’nın 82.Maddesine göre tamamı haczedilemeyen mal ve haklar :
*2. Borçlunun zatı ve mesleki için lüzumlu elbise ve eşyasiyle borçlu ve ailesine lüzumu olan yatak takımları ve ibadete mahsus kitap ve eşyası,
*3. Vazgeçilmesi kabil olmıyan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası,
*4. Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri; değilse, sanat ve mesleki için lüzumlu olan alet ve edevat ve kitapları ve arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları,
*5. Borçlu ve ailesinin idareleri için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği veyahut üç keçi veya koyunu ve bunların üç ay lık yem ve yataklıkları,
*7. Borçlu bağ, bahçe veya meyve veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ bahçe ve bu sanat için lüzumlu bulunan alet ve edevat,
*12. Borçlunun haline münasip evi (Ancak evin kıymeti fazla ise bedelinden haline münasip bir yer alınabilecek miktarı borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır.)
Medeni Kanunun 807 nci maddesi hükmü saklıdır. 2, 3, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bendlerdeki istisna, borcun bu eşya bedelinden doğmaması haline münhasırdır.”
*İİK’nın 82.Maddesinin 2,3,4,5,7 ve 12 numaralı bentlerinde sayılan mallar borçlunun kendisinin ise haczedilemez.Ancak borçlu bu mallar üzerine haciz koydurmak isteyen alacaklıdan veresiye satın almış ise borçlu satıcı alacaklıya karşı o malların haczedilemeyeceğini ileri süremez.Çünkü adı geçen bentlerdeki istisna,borcun bu eşya bedelinden doğmaması durumuna özgüdür.(KURU/ARSLAN/YILMAZ:İcra (2005), s.302.Borç malın satış bedelinden doğmuş değilse borçlu alacaklıdan ödünç para ile o malı satın almış olsa bile alacaklı o malı haczettiremez.
-) Devlet malları ve özel yasalarında haczi caiz olmadığı belirtilen mallar haczedilemez.(İİK m.82/1).Bu kuralla yasaklanan şey “haciz” işlemidir.Yoksa devlete karşı icra takibi yapılmasına ya da kiralamış olduğu bir binadan devletin tahliye edilmesine bir engel yoktur.
Devlet mallarından T.c Devletine ait mallar anlaşılır; yabancı devlet malları bu kapsamda değildir.
Genel ve özel bütçeye tabi idarelerin malları devlet malı sayılır.Ancak düzenleyici ve denetleyici kamu kurumları ile sosyal güvenlik kurumları ve yerel yönetimlerin malları 5018 sayılı yasa uyarınca devlet malı sayılmaz.Bunların mallarının haczedilip haczedilemeyeceği yönünde özel yasalarına bakmak gerekir.Aksine bir hüküm yoksa bu kurumların malları haczedilebilir.(37)
Yargıtay’a göre özel yasalarında bir kuruluşun kamu tüzel kişisi olduğunun belirtilmesi, başlı başına o kuruluşun mallarının İİK.m.81 anlamında haczedilemeyeceği anlamına gelmez.Bir kamu tüzel kişisinin mal ve gelirlerinin haczedilmemesi için özel yasasında bu yönde açık bir hükmün bulunması gerekir. (38)
aa-)Devlet tüzel kişiliğinin hem kamusal (kamu hukukuna tabi)malları hem de özel (özel hukuka tabi)malları haczedilemez.Örneğin Devlet Tüzelkişiliğine ait binalar,araçlar,Devlet ormanları,bunlardan çıkarılan ham ve yarı mamul maddeler haczedilemez.
bb-)Devlet dışındaki kamu tüzel kişilerinin kamusal malları haczedilemez.Ancak özel hukuka tabi malları haczedilebilir.
İl özel idaresinin proje karşılığı borçlanma yoluyla elde edilen gelirleri,vergi,resim harçları,şartlı bağışlar ve kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan malları haczedilemez.(İl özel idaresi K. m.7/son).
--Belediyenin proje karşılığı borçlanma yoluyla elde ettiği gelirleri, şartlı bağışlar ve kamu hizmetlerinde fiilen kullanılan malları ile belediye tarafından tahsil edilen vergi resim ve harç gelirleri haczedilemez.(Belediye K.m.15/son).Örmeğin belediye otobüsleri, çöp kamyonları,toptancı hali, abonelerden tahsil edilen su ve atık su bedelleri, mezbahane yapılması için bağışlanan para haczedilemez.Ancak belediyeye ait bir mal kiraya verilen ve emlak vergisine tabi olan bir taşınmaz ise bu mal haczedilebilir.Örneğin belediyece kiraya verilen eğlence salonu,otel,dükkan gibi taşınmazlar haczedilebilir.(39)
--Köy orta malları(köye ait mera otlaklar, köy hizmetleri için köylüden salma suretiyle toplanıp köy sandığında biriken para, köyün bankadaki parası) haczedilemez.(40)Ancak köyün orta malı niteliğin sayılmayan malları haczedilebilir.Örneğin köyün özel hukuktan doğan alacakları haczedilebilir.
--Devlet üniversitelerinin kamusal malları da haczedilemez.Yargıtay, vakıf üniversitesine ait otelin bankadaki parasının ve hastanenin döner sermaye gelirlerinin haczedilebileceği sonucuna
--Kamu iktisadi teşebbüslerinin malları haczedilebilir.(233 sayılı Khk.m.57/2) Trt, Kızılay, İskenderun Demir Çelik Müessesi ve benzeri kuruluşların malları da devlet malı kapsamına girmediğinden, bu kuruluşların mallarının haczedilebileceği kabul edilmektedir. (42)
--Devlet malı olmamakla birlikte haczedilemeyeceği özel yasalarda belirtilen mallar da haczedilemez.Sosyal güvenlik kurulunun malları haczedilemez.Devlet malları hak ve rüçhanlığına haiz mallar da haczedilemez.Örneğin Ordu Yardımlaşma Kurumu Kanunu’nun 37.maddesindeki düzenleme gibi.
“Madde 37 - Kurumun her çeşit malları ile gelir ve alacakları, Devlet malları hak ve rüçhanlığını haizdir. Bunlara karşı suç işleyenler, Devlet mallarına suç işleyenler gibi takibata tabi tutulurlar.”
cc-)Borçlunun kendisi ve mesleği için gerekli elbise ve eşyası ile borçlu ve ailesine gerekli olan yatak takımları ve ibadete özgü kitap eşyası haczedilemez.(İİK m.82/2).Borçlu ile aynı çatı altında birlikte yaşayan yiyip içen insanların hepsi İİK m.82’deki aile terimi kapsamına girer.
dd-)Vazgeçilmesi mümkün olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu ev eşyası haczedilemez (İİK m.82/3)
ee-)Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu arazi ve çift hayvanları (çiftçilikte kullandığı )ve nakil araçları(traktör dışında) ve diğer eklentiler ve tarım aletleri haczedilemez(İİK m.82/4 c.1)
ff-)Borçlu bir sanat ve meslek sahibi ise meslek ve sanatı için gerekli olan aletleri ve kitapları haczedilemez.(İİK m.82/4)
Meslek için gerekli olan aletlerin haczedilemez sayılabilmesi için borçlunun haciz anında bu mesleği fiilen icra etmekte ve kendisi ve ailesinin geçimi için gerekli olan parayı bu mesleğin icrası suretiyle sağlamakta olması gerekir.Borçlunun faaliyetini meslek olarak nitelendirmek için önemli olan,mesleği icra eden borçlunun kişisel çalışma ve faaliyetinin ön planda gelmesidir.Borçlunun faaliyeti meslek olarak nitelendirilirse bu meslek için gerekli aletler haczedilemez; buna karşılık teşebbüs olarak nitelendirilirse teşebbüs için gerekli olan aletler haczedilebilir.Örneğin doktorun steteskopu, avukatın daktilosu, terzinin dikiş makinesi haczedilemez.Sermayenin kişisel çabadan daha üstün olduğu durumlarda borçlunun malları haczedilebilir.Örneğin özel hastanenin bilgisayarları,otelin yatakları, zahirecinin baskülü, seyahat firmasının otobüsü ,sinemacının sinema makineleri, taksi şoförünün otomobili haczedilebilir.(43)
gg-)Borçlu ve ailesinin idaresi için gerekli ise borçlunun seçeceği bir süt veren mandası veya ineği bir süt veren üç keçi ya da koyunu bunların üç aylık yem ve yataklıkları haczedilemez. (İİK m.82/5).
Bu malların haczedilemez sayılabilmesi için borçlunun çiftçi olması gerekmez.
hh-)Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ve borçlu çiftçi ise ayrıca gelecek mahsul için gerekli olan tohumluğu haczedilemez.(İİK m.82/6).Buradaki iki ay,haczi takip eden iki aydır ve gereksinim bu iki aya göre belirlenir.
ıı-)Borçlu bağ bahçe meyve veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçinmeleri için zorunlu olan bağ, bahçe ve bu sanat için gerekli olan alet ve edevat haczedilemez.(İİK m.82/7)Bahçenin haczedilemez olarak nitelendirilebilmesi için işlenmesi gerekir. Ekilmeyen bahçe haczedilebilir.Borçlu geçimini hayvan yetiştirmek yoluyla sağlıyorsa kendisinin ve ailesinin geçinmeleri için zorunlu olan miktarda hayvan ve bu hayvanların üç aylık yem ve yatakları haczedilemez.(İİK m.82/7).
jj-)Bk. m.510 gereğince haciz olunmamak üzere tahsis edilmiş olan kaydı hayatla iratlar haczedilemez.(İİK m.82/8)
kk-)Memleketin ordu ve kolluk hizmetlerinden malul olanlara bağlanan emekli maaşları il bu hizmetlerden birinin ifası nedeniyle ailelerine bağlanan maaşlar ve ordunun deniz, hava, denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri haczedilemez.
ll-)Bir yardımlaşma sandığı (baro yardımlaşma sandığı gibi) veya derneği (Kızılay gibi) tarafından hastalık zaruret ve ölüm gibi durumlarda bağlanan maaşlar haczedilemez.*(İİY m.82/10)
*65 yaşını doldurmuş muhtaç, güçsüz ve kimsesiz Türk vatandaşlarına aylık bağlanması hakkındaki 2022 sayılı Yasaya göre bağlanmış aylıklar, m.82/10 gereğince haczedilemez.
mm-)Vücut veya sağlık üzerine verilen zararlar için tazminat olarak zarar görenin kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen veya verilmesi gereken paralar haczedilemez.(İİK m.82/11) Örneğin haksız eylemden kaynaklanan cismani zarardan dolayı ödenmesine karar verilen para gibi.
nn-)Borçlunun haline münasip(kendisine yeten)evi haczedilemez.Ev.yerel geleneklere göre konut olarak kullanmaya elverişli olan yerlerdir.Bağımsız ev, apartman dairesi, paylı mülkiyet veya elbirliği mülkiyet payı, İİK m.82/12 anlamında ev sayılır.(44)Bir meskenin borçlunun haline uygun olup olmadığı haciz anındaki sosyal durumuna ve borçlu ile ailesinin gereksinimleri göre belirlenir.Buradaki aile terimi geniş anlamda olup, borçlu ile birlikte aynı çatı altında yaşayan, bakmakla yükümlü olduğu kişileri kapsar.(45)
Borçlunun sahip bulunduğu evin kıymeti,kendisinin ve ailesinin gereksinimine yanıt verecek normal bir evin kıymeti, kendisinin ve ailesinin gereksinimine yanıt verecek normal bir evin bedelinden fazla ise o zaman, icra dairesi borçlunun evini haczeder ve satar.Elde edilen paradan,ilk önce borçluya haline uygun bir ev alabileceği kadar para bırakılır;artan para evi haczettiren alacaklıya ve alacaklılara ödenir.(İİK m.82/12).Bu ölçütleri aşan nitelik ve evsaftaki yerlerle,makul ölçüleri geçen oda ve salonu kapsayan ikamet için zorunlu öğeleri içeren bir meskenin dışındaki yerler,maddede öngörülen amaca aykırıdır.Borçlunun görev ve sıfatı, kendisinin yukarıda belirlenenden daha görkemli bir meskende ikamet etmesini gerektirmez.(46)
Borçlunun, meskeniyet savında bulunabilmesi için o evde bizzat oturması ya da tek bir evinin olması gerekmez.Borçlu, evini kiraya vermiş ve başka evi de yoksa onun kiradaki evi ve kirası haczedilemez.Borçlu ve ailesinin gereksinimi için gerekli ise borçluya iki ev bile bırakılabilir.(47)
Borçlu işçi ve müteahhitlerin hacizli ev üzerindeki yasal ipotek haklarına (Tmk.893)karşı meskeniyet savında bulunamaz.(Tmk m.82 son fıkra,c. 1).Bunun gibi,evini bir alacaklısına ipotek etmiş olan borçlunun ipotek alacaksına karşı meskeniyet savını ileri sürmesi mümkün değildir.Yargıtaya göre, evini bir alacaklısına ipotek etmiş olan borçlu bununla diğer bütün alacaklılarına karşı da meskeniyet savından önceden zımmen feragat etmiş sayılır.(48)
ccc-)Özel yasalarda haczedilemeyeceği yazılı olan mal ve haklar
Özel yasalarında haczedilemeyeceği yazılı olan mal ve haklar da haczedilemez.(İİK.m.82/1).Bu mal ve haklara şunlar örnek olarak verilebilir :
-Sosyal Sigortalar (SGK) ve Bağ-kur Yasası gereğince bağlanan gelir ve aylıklar ve sağlanan yardımlar(nafaka borçları dışında)haczedilemez.(506 sayılı K. m.121,1479 sayılı K. m.67/1)
-Yola çıkmaya hazir bir gemi haczedilemez(Ticaret Kanunu)
-Yüksek öğrenim öğrencilerine,Yüksek öğrenim kredi ve yurtlar kurumu tarafından verilen burs-kredi ve nakdi yardımlar haczedilemez.(5102 s.K.m.4,2)
-Telekomünikasyon hizmetleri ile ilgili olarak abone veya kullanıcılara tahsis edilen numara hat kullanımı gibi intifa ve kullanım hakları hiçbir şekilde haczedilemez.(406 sayılı Telgraf ve Telefon K. Ek m.25)
-Sendikalar Yasasına göre kurulan mesleki teşekkülerin malları haczedilemez (2821 sayılı Sendikalar K.m.63,II).
-Vatani hizmet tertibinden bağlanan aylıklar hiçbir surette haczedilemez.(1005 sayılı Y.m.1/son)
bb-)BİR KISMI HACZEDİLEMEYEN MAL VE HAKLAR
(TAMAMININ HACZİ HALİNDE ŞİKAYET YOLUNA BAŞVURULUNABİLECEK HUSUSLAR)
“İİK :Madde 83 - (Değişik madde: 03/07/1940 - 3890/1 md.)
(Değişik fıkra: 12/04/1968 - 1045/1 md.) Ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz. Birden fazla haciz var ise sıraya konur. Sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.”
Bir kısmı haczedilmeyen mal veya haklar İcra İflas Yasasında ve özel yasalarda sayılanlar olmak üzere ikiye ayrılır :
İcra ve İflas Yasası’na göre bir kısmı haczedilemeyen mal veya haklar şunlardır (İİK m.83)
-Maaşlar,ödenekler ve her çeşit ücretler (Her türlü ücretin bu kapsamda olduğunu unutmamak gerekir.Örneğin öğrenci bursları da bu kapsamdadır.(49))
-İntifa hakları ve hasılatı,(Bundan anlaşılması gereken,intifa hakkının kullanılmasıdır.(50))
-İlama bağlı olmayan nafakalar(İlama bağlı nafakaların bir kısmı değil tamamı haczedilemez.)
-Emekli Aylıkları (İİK m.83’teki emekli aylıklarından anlaşılması gereken, daha çok T.c Emekli Sandığı Yasasına göre bağlanan emekli aylıklarıdır.Buna karşılık Sosyal Sigortalar Yasası’na ve Bağ-Kur yasasına göre bağlanan emekli aylıklarının tamamı haczedilemez.Ordu ve zabıta hizmetlerinden malul olanlara, T.c Emekli Sandığı Yasasına göre bağlanan emekli aylıklarının da tamamı haczedilemez.(İİK m.82/9).Ancak sivil memurluklardan malul olanlar T.c Emekli Sandığı Yasasına göre bağlanan emekli maaşlarının İİK. m.83’e göre bir kısmı haczedilebilir.Borçlunun emekli olmadan önce ücreti üzerine konulmuş olan haciz,emekli olduktan sonra da (emekli maaşı üzerinde)devam eder.(51)
-Sigortalar veya emekli sandıkları tarafından tahsis edilen gelirler(iratlar).
İcra iflas yasasına göre bir kısmı haczedilemeyen mallar,borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca takdir edilen miktar çıkarıldıktan sonra haczolunabilir.Ancak haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz.(İİK m.83/2).
Bir malın veya hakkın haczedilip haczedilemeyeceği,haczi yapan icra müdürü tarafından belirlenir.Ancak bunun bir istisnası vardır.Meskeniyet savı.Bir evin haczedilip haczedilemeyeceğinin ileri sürülmesine meskeniyet savı denir.Yargıtaya göre,icra müdürü ev(mesken) hacizlerinde takdir yetkisine sahip değildir; evi mutlaka haczetmek zorundadır.İcra müdürünün haciz işlemine karşı borçlu, evin haczedilemeyeceği gerekçesiyle icra mahkemesinde şikayette bulunabilir ve meskenin haczedilip haczedilmeyeceğine icra mahkemesi karar verebilir.Borçlu,haczedilmezlik şikayetini meskenin haczedildiğini öğrendiği tarihten itibaren yedi gün içerisinde yapmazsa meskeniyet savından vazgeçmiş sayılır.Ancak bu vazgeçme o icra takibi içindir, borçlu başka takiplerde meskeniyet iddiasını ileri sürebilir.
Av.Sercan TAŞGIN tarafından hazırlanmıştır.Her Hakkı Saklıdır.
Arama Kelimeleri : Haciz,Hacizde Şikayet,İcra Hukuku,Tez,İcra hukuku tezi,Hacizle ilgili tez çalışması,Haczedilemeyecek mallar,kartal,avukat,kartal avukat,Sercan,Sercan TAŞGIN,istanbul kartal avukat,Meskeniyet iddiası,Hacizde sıra,Hacizde tertip kuralı,Hacizde şikayet edilebilecek haller.