- Yıllık ortalama sıcaklığın derece olduğu. - En düşük sıcaklığın -10 ile -12 derecenin altına inmediği
Download "- Yıllık ortalama sıcaklığın 13-16 derece olduğu. - En düşük sıcaklığın -10 ile -12 derecenin altına inmediği"
1 Sayın Üyeler, Geçmiş yıllarda sizlerle paylaşmış olduğum fındık tarımı başlıklı kitapçığın bölgemiz Sakarya, Düzce İl Tarım Müdürlükleri Bağlı İlçe Tarım Müdürlükleri, Ziraat Odaları ve on altı ziraat mühendisi tarafından kabul gördüğünü belirtmiştim. İlgili kurum temsilcileri ile geçen hafta yapmış olduğumuz arazi çalışmalarında bizlere kılavuz olan bilgileri sizlerle paylaşıyor, tarafımıza sunulan raporların incelenmesinde ve kamuoyuna bazı kurum ve kuruluşlar tarafından sunulan bilgilerin yorumlanabilmesi açısından hatırlatma amacı ile fındık rekoltesinin tahmin edilmesi ile fındığın tozlanması, döllenmesi ve dökülmesi hususundaki bilgileri tekrar güncellemiş oluyorum.
2 Bilindiği gibi bir ılıman iklim bitkisi olan fındık yapraklarını döktükten sonra çiçeklerinin açmaya başlar ve çiçeklenme kış boyunca devam eder. Bu nedenle fındık tarımında kış mevsiminde soğuklama süresi önemli ise de kış donları daha önemlidir. Fındık iklim yönünden; - Yıllık ortalama sıcaklığın derece olduğu - En düşük sıcaklığın -10 ile -12 derecenin altına inmediği - En yüksek sıcaklığın dereceyi geçmediği - Yıllık yağış miktarının 700 mm. nin üstünde olduğu ve yağışın aylara dağılımının dengeli olduğu - Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında oransal nemin % 60 ın altına düşmediği - Mart ve Nisan aylarında karanfil dökülmesine neden olacak kadar don olayının olmadığı yerlerde, bölgelerde en iyi şekilde yetişip yıllarca ekonomik olarak ürün vermektedir. Fındık tomurcukları kış döneminde -10 dereceye kadar zarar görmezler, -15 dereceden itibaren en az 12 saatte zarar görürler, -20 derecede tamamen ölürler. Burada fındık çeşitleri önem taşımaktadır. Örneğin Palaz ve Kalınkara fındık çeşitleri iklim şartlarından en fazla etkilenen türlerdir. Karanfiller (dişi çiçek topluluğu) yoğun açım döneminin sonlarına kadar (Şubat ayının ine kadar) olan devrede -12 dereceye kadar zarar görmezler, -16 derecede çeşitlere göre %40-%70 arasında değişen oranlarda zarar görürler. Erkek çiçek (püs) tozları açıkta veya anterler içinde -12 dereceye kadar zarar görmezler. Fındığın genç sürgünleri, karanfilleri, püsleri ve yaprak tomurcukları ile çiçek tozlarının zarar görmesinde düşük ısının etkisi yanında düşük ısıda kalma süresi de önemlidir. Şayet karanfil zarar görürse ve yaprakların oluşturduğu tomurcukların dış kısmı kahverengileşirse, içleri esmer renk alır daha sonra kuruyarak dökülür. Zarar gören karanfillerin uçları esmerleşir, bu renk bozulması karanfil içinde styl /in tabanına kadar ilerler. Genç sürgünlerin floem kısmı da kahverengi siyah renk alır ve daha sonra kurur. Fındık bitkisinin tomurcukları ve çiçekleri kış aylarında çevre koşulları uygun olsa dahi süremezler veya açamazlar, dolayısı ile dinlenmede kalırlar. Bu dinlenmeye kış dinlenmesi (zorunlu dinlenme) denilir. Tomurcukların ve çiçeklerin kış dinlenmesinden kurtulabilmesi için belirli bir soğuk almaları gerekir. Bu olaya soğuklama, bu miktarın toplanabilmesi için geçen süreye de soğuklama süresi denilir. Fındığın çeşitli organlarının 7.2 derecenin altındaki sıcaklıkların saat olarak toplamına göre soğuklama süreleri şöyle bulunmuştur; 1- Yaprak tomurcukları; Palaz ve Foça da saat, Sivri ve Tombulda saat, Uzun Musa da saat ve Çakıldak çeşidinde saat 2- Karanfiller; saat
3 3- Erkek çiçekler (püsler) ; saattir. Fındık tek evcikli (mono oic) bir bitki olup, erkek ve dişi çiçekleri aynı bitki üzerinde fakat ayrı ayrı yerlerde bulunurlar. Dişi çiçekler; Karanfil adı verilen dişi çiçekler kümesi bir tepe tomurcuğu veya yan tomurcuk olarak Haziran ayından itibaren gelişmeye başlar. Dış görünüşleri yumurta biçiminde olan tomurcuklar birbiri üzerine binmiş pulcuklardan meydana gelmiş ve her pulcuk bir brakte yaprağı ile iki çiçekten oluşmuştur. Tek çiçek gibi görünen ve hakikatte birden fazla çiçeğin bir araya gelmesi ile oluşan karanfilde genel olarak 4-24 arasında pistil, ortalama olarak da 8 pistil bulunur. Her çift pistil bir çiçeğe tekabül eder. Pistillerin stigmat kısmı uzun, pürüzlü ve kıvrık, stil kısmı ise daha kısadır. Kasım ayında dişi çiçeklerdeki pulcukların açılmaya ve bırakte yaprakları arasından pembe, açık kırmızı yada kırmızı renkli stigmatları çıkmaya yani görülmeye başlar. Karanfiller, çeşitlere, yıllara ve yüksekliğe göre az-çok değişmekle beraber Kasım ayı başından itibaren açılmaya başlamakta, bu açılma Şubat ayı sonlarında yada Mart ayının ilk yarısında sona ermektedir. Açılan karanfiller çeşitlere, yıllara ve yüksekliğe göre değişmek üzere Mart ayı sonundan itibaren Çotanak (meyveler topluluğu) olmaya başlamakta bu dönüşüm Mayıs ayı ortalarında sona ermektedir. Dişi çiçek gurupları 3-5 ay karanfil halindedirler. Başlangıçta çeşitlere göre değişmekle beraber beyaz, açık pembe veya açık kırmızı renginde olan çiçek pistillerinin renkleri bir müddet sonra kırmızı ya da koyu kırmızı renk alır. Karanfillerin pistilleri kırmızı ya da koyu kırmızı renklerini (eğer tozlanmamış iseler), bu kırmızı rengi almalarından itibaren 1,5-2 ay kadar devam ettirirler ve bu devrede karanfiller toz kabul edebilir (receptive) durumundadırlar. Karanfillerin ideal çiçek tozu kabul etme süresi bu kırmızı rengi almalarından itibaren 15 gün olup, 40 güne kadar çiçek tozu kabul edebilmektedirler. Toz kabul etmiş yada tozlanmış karanfillerin pistilleri bir hafta içinde kırmızı renklerini kaybederek kahverengi-siyah bir renk alırlar. Yurdumuzda yetiştirilen fındık çeşitlerinin erkek ve dişi çiçekleri aynı zamanda olgunluğa (homogami) ulaşmazlar. Kısmen erkek çiçekleri dişi çiçeklerden daha önce açan (bu duruma protandry denilir) çeşitler (Sivri, Çakıladak, Palaz ve Foça gibi) bulunmasına karşılık çeşitlerimizin büyük bir çoğunluğun da dişi çiçekler erkek çiçeklerden daha önce (bu duruma protogyn denilir) açılmaktadır (Tombul, Kalınkara gibi). Protandry gösteren fındık çeşitlerinde bazı yıllar protandry/den protogyn/e dönüşüm olabilmektedir. Soğuk dönemlerde protogyn, ılık dönemlerde ise protandry durumu olabilmektedir.
4 Fındıkta, erkek ve dişi çiçeklerin olgunluk zamanları çeşitlere, ekolojilere, yıllarla göre değişim gösterebilmektedir. Bunlardan iklim faktörleri ve özellikle sıcaklık, çiçeklenme başlangıç tarihleri ve çiçeklenme süreleri üzerinde son derece etkili olmaktadır. Genel olarak, ılık geçen kışlarda çiçeklenme erken başlayıp uzun sürmekte ve soğuk geçen kışlarda çiçeklenme daha geç başlayıp kısa sürmektedir Erkek çiçeklerin çiçeklenme süreleri dişi çiçeklere göre daha kısadır. Sıcaklıkların yüksek olduğu kış aylarında sıcaklık derecelerinin sık sık yükselmesi, erkek çiçeklerin çiçek tozu yayılım süresini kısaltmaktadır. Erkek çiçekler; Püs, kedicik veya şaton adı da verilen erkek çiçekler Mayıs ayı içinde yıllık sürgünler üzerindeki yaprakların koltuklarında tek tek, ikili veya üçlü gruplar halinde gelişmeye başlarlar. Bazı çeşitlerin yaprak koltuklarında 8-10 tanesi bir arada bulunabilir. Geç veya yarı geç çiçek tozu yayan çeşitler genellikler bol miktarda püs oluştururlar. Püsler, başlangıçta yeşil, gelişmeler ilerledikçe açık yeşil ve fenerleme (püslerin toz yaymaları için açıl- maları) esnasında da açık sarı renk alırlar. Fenerlemesi sona eren püslerin renkleri kahverengine döner daha sonra esmer renk alır ve kuruyarak dökülürler. Fenerlemeden önce ortalama boyları 2-3 cm olan erkek çiçekler (bu zamanlarda olduğu gibi) fenerledikten sonra 4-12 cm yi bulurlar. Silindir şeklinde olan erkek çiçeğin (püsün) ucu bazı çeşitlerde küt, bazı çeşitlerde sivridir. Olgunlaşmış bir püs 5-6 milyon dolayında çiçek tozu pollen tanesi oluşturmaktadır. Fındığın pollen tanecikleri çok küçüktür çapları mili mikrondur. Bundan dolayı uzun mesafeler boyunca rüz- garla çok kolayca taşınsalar bile pollen konsantrasyonu dağılım yönünde 20 mt. den sonra azalır. Bu nedenle pratikte, fındık bahçelerinde ana çeşitlerin tozlayıcılardan en fazla 20 mt. uzakta olmaları gerekir. Fındıkta tozlanma yalnızca rüzgarladır. Mayıs ayında teşekküle başlayan püslerin gelişmesi Kasım ayına kadar devam eder. Olgunlaşan püsler çeşitlere, yıllara ve yüksekliğe göre değişmekle beraber Kasım ayından itibaren çiçek tozu yaymaya başlarlar ve bu çiçek tozu yayma işlemi Şubat ayı sonlarında ya da Mart ayı ilk yarısında sona erer. Bir sürgünde çiçek tomurcuğu sayısı, sürgünün ışıklaması ve kuvetliliğine bağlı olarak değişmektedir. Işık alan sürgünlerde gölgede kalan sürgünlere göre hem çiçek tomurcuğu daha fazla oluşmakta ve hem de meyve tutum oranı daha yüksek olmaktadır. Sürgün boyu arttıkça yani sürgün büyüdükçe üzerindeki karanfil sayısı da artmaktadır. Sürgünleri iki gruba ayırabiliriz cm. den küçük sürgünlere kısa sürgünler denir, kısa sürgünlerde genel olarak iki ve daha az, ortalama 1,5 tomurcuk bulunur. Üzerinde çotanak olan sürgünlerin hemen hemen tamamı kısa sürgünler gurubuna girerler. Kısa sürgünlerin hem karanfil oluşturma oranı az, hem bunların tutum oranı düşüktür cm. den
5 uzun yani büyük sürgünlere uzun sürgünler denir. Esas ürün veren sürgünler bunlardır. Uzun sürgünlerden genel olarak 3 ten fazla, ortalama 5 tomurcuk bulunur. Bunların üzerindeki tomurcuk sayısının fazla olmasından dolayı üzer- lerinde çok sayıda karanfil oluşur. Yumurtalık iki bölmelidir. Her bir bölme içinde asılı bir yumurta bulunur. Genel olarak bunlardan bir tanesi gelişir diğeri dumura uğrar. İki yumurta döllenip gelişirse ikiz fındık meydana gelir. Fındığın tozlanması; Kasım, Aralık, Ocak ve Şubat aylarında erkek çiçeklerin olgunlaşması ve anterlerin (toz kesecikleri) patlaması ile etrafa yayılan çiçek polenleri (erkek çiçek tozları), rüzgarların yardımı ile dişi çiçek pistilleri üzerine taşınmakta ve burada salgı ile çimlenip çim borusu meydana getirdikten sonra karanfilin dip kısmında yumurtalıkların teşekkülünü 3-5 ay beklemektedir. Zira Kasım-Mart ayları arasında dişi çiçekler mütekamil bir cihaz olmaktan ziyade yumurtalıktan mahrum ve ancak çiçek tozunu kabul edebilecek bir teşekkülden ibarettir. Bu olaya tozlanma denilir. Yumurtalık, diğer meyvelerde tozlanmadan önce teşekkül edip olgunlaştığı halde fındıkta tozlanma- dan 3-4 ay sonra teşekkül edip olgunlaşmaktadır. Çiçek tozu (pollen) kalitesini etkileyen faktörler şöyle sıralanır; Fındıkta çiçek tozu kalitesi çeşit, yıl ve farkı ekolojilere göre değişmektedir - Çiçek tozlarının yayılmasından hemen önceki devrede iklim koşulları etkili olmaktadır. Pollenlerin yayılmasından önceki devrede sıcaklığın nispeten düşmesi ve rutubetin yüksek olması kaliteli bir çiçek tozu için uygun iklim koşullarıdır. - Sıcaklığın 0 dereceden düşük ve hava oransal nemin % 85 ten yüksek olduğu koşullarda polenler yayılamamaktadır. - Sıcaklığın 23 derecenin üzerinde olduğu durumlarda pollen tozlarının canlılığı azalmaktadır - Tozlanma sırasında yağmur ve sis pollenlerin dağılmasını engellemektedir. Bugünkü durumda bu olumsuz koşulların hiç biri söz konusu değildir. Çiçek tozlarının pistiller üzerinde çimlenmelerine başta genetik faktörler olmak üzere bir çok faktör etkili olmaktadır. Püslerini erken açan çeşitlerin tozlarının % si çimlenme kabiliyetinden yoksun yani kısırdır. Söz konusu bu çiçek tozu kısırlığı fındık bitkisinin
6 heterozigot olması ile izah edilmektedir. Bu duruma rağmen canlı pollenlerin miktarı (her püs 4-5 milyon pollen üretebildiği sürece) iyi tozlanmayı sağlamak için genellikle yeterlidir. Fındık çeitlerinin çiçek tozlarının çimlenme nispeti % arası değişkenlik göstermektedir. Çim boruları içinde farklı büyüklükte iki çekirdek olup, uç kısma yakın olan vegetatif çekirdek (yaprak yada sürgün çekirdek) gayri muntazam şekilli ve generatif çekirdekten daha iridir. Generatif çekirdek ikiye bölündüğü sırada vegetatif çekirdek kaybolur. Dişi çekirdeğin styl kısmına nazaran stigma kısmı daha uzun, üst yüzeyleri girintili çıkıntılı olup çiçek tozu kabul edebilme yüzeyleri geniştir. Pollenler, stigma üzerinde çimlendikten sonra pollen tüpü styl içindeki doku demetleri içine girer ve bu giriş stigma içindeki hücreler arası yolla olur. Pollen tüpünün gelişmesi hızlı olup, iletken doku demetleri arasında ilerleyerek styl /in tabanına ulaşması için 10 gün süre yeterlidir. Bu durum pollen tanelerinin çimlenme kabiliyeti ve çevre ısısı ile yakinen ilgilidir. Genel olarak sayısız pollen tüpü styl/e giriş yapar sadece bunlardan birkaç tanesi styl/in tabanına kadar ulaşır ve döllenme olayında rol oynar. Onun için döllenmede pollenlerin miktarından ziyade kalitesi önemlidir. Styl/in tabanına ulaşan pollen tüpü dinlenme periyoduna girer. Zira bu esnada ovarium henüz gelişmemiş küçük bir doku yığını (primardium overien) halindedir. Stigma tarafından yakalanan çok sayıda pollen taneciklerinin yalnızca küçük bir oranı çimlenme sonrasında styl/e tabanına erişebilir. Bir dişi çiçek tozlanmadığı zaman yumurtalığı gelişimi yitirir ve oğul primordiası içinde gelişemez. Toz kabul etmiş çiçeklerde Mart ayında ayrılmış yumurtalığın gelişmesi gözlenebilir. İçerisinde bulunduğumuz mevsimsel süreçte, fındığın gelişimi hakkında yorum yapacak arkadaşların yukarıdaki bilgileri değerlendirmesi gerekir kanaatindeyim. Şahsım ve akademik ekibimin bugüne kadar fındığın gelişiminde negatif herhangi bir sürecin olmadığı gözlemlerimizi bilgilerinize sunarım Saygılarımla, Ali Haydar GÖREN Not: Döllenme süreci ve sonrası raporlarımız karanfil açımından sonra tarafınızla paylaşılacaktır.
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI BAHÇECİLİK FINDIK YETİŞTİRİCİLİĞİ 621EEH041
T.C. MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI BAHÇECİLİK FINDIK YETİŞTİRİCİLİĞİ 621EEH041 ANKARA, 2011 Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer alan yeterlikleri
Fındık Bitkisinin Morfolojik Özellikleri
Fındık Bitkisinin Morfolojik Özellikleri Türk fındık çeşitleri çalı formunda gelişir. Boyu genellikle 3m kadardır. Bununla birlikte Avrupa ülkeleri ile ABD de tek gövdeli yetiştiricilik yapılmaktadır ve