BALKAN KÜLTÜR ESERLERİ - Bulgaristan GeziSİ
Bulgaristan GeziSİ 24.09.2017 21:10 (UTC)
Bulgaristan’a Nevruz Etkinliklerine katılmak için gittiğimizde elbette ben hiç boş durmayarak devamlı çekimler ve söyleşilerle bilgi derlemeye devam ettim.
Bulgaristan’daki Alevi/Bektaşi inanç ve kültürünü yaşatan canlarımız da Türkiye’deki gibi geleneksel olarak icra edilen etkinlikleri şimdilerde “modern” manada da sergileye başlamışlar. Bunlara bir örnek ise bizlerin davet edildiği bir Nevruz Etkinliği. Normalde atalarından aldıkları şekliyle yapıla gelen uygulamaların dışında şimdilerde ise aynen Türkiye’deki bazı Alevi/Bektaşi dernek ve vakıflarının, cemevlerini organize ettikleri manada bir anmaya davet ediliyoruz. Dulovo (Akkadınlar)’a bağlı Yeniköy'de sinema/tiyatro salonu'nda konuşmalar, nefesler, semahlar, şiirlerle Hz. Ali’nin doğum günü nedeniyle bir Nevruzda, dostlar arasında buluyoruz kendimizi. Yerel kıyafetler içinde candan insanlarımızın, gençlerimizin özenle hazırladıkları anma bizleri çok duygulandırıyor. Katılımın çok yoğun olduğu etkinlik hala kış soğunun hissedildiği bir günde, gönüllere ışık saçıyor. Etkinliğe Türkiye’den birlikte katıldığımız A. Rıza Uğurlu, Celal Dinçer, Abidin Harman da iştirak ediyorlar.
Bugün yine Dulovo (Akkadınlar)'da Akkadınlar Türk Alevi Derneği Merkezi'ndeki Nevruz etkinliğine katılıyoruz. Burada da yine çok anlamlı konuşmalar yapılıyor. Usta aşıklardan nefesler dinliyoruz. Geleneksel semahlar dönülüyor, şiirler okunuyor. Dernek Başkanı Erol Salih, A. Rıza Uğurlu, Celal Dinçer, Abidin Harman, Ayhan Aydın da çeşitli konuşmalar yapıyorlar.
Voden Milli Parkı'nda Hüseyin Baba Türbesi'nin son halini görmek üzere Süleyman Selman Dede, Veysel Bayram’la burayı ziyaret ediyoruz. Çok büyük bir emek verilerek tamamlanan türbede yatan Hüseyin Baba’nın nihayet ruhu huzur buldu. Yağan yoğun karlar altında perişan ve yıkılmış bir haldeyken yeniden ayağa kaldırılan bu Türbe tarihi hatıraları da bir kez daha canlandırıyor.
Razgrat Işıklar (Şamuil) Köyü (İlçesi) Musa Baba Türbesi Alanı’na beni götürüyor. Zavet’ten, Adaköy, Kalova (Dyankovo (çok güzel kilisesi var)), Düşbudak (Yasenovets (Bir zamanlar Bektaşilerin yaşadığı söylenen bir köy) geçerek, orman izinden patika bir yoldan Karaarnavut (Golyam izvor (burası çok eski bir Bulgar köyüymüş. Şimdi Çingenler istila etmiş. Çok güzel tarihi bir kilise var.) varıyoruz. Daha sonra ise Işıklar (Samuil) İlçesi’ne 2 km. uzaklıkta yol üzerinde (Samuil/İsperih(Kemaller) yolu üzerinde) bölgedeki en uzun radyo vericisinin yanında, şimdi bir çiftlik olan Musa Baba Türbesi’nin izlerinin bulunduğu bölgeye varıyoruz.
Bugün ise Veysel Bayram'la Söyleşi (1956) yapıp yaşamı ve çalışmalarını kayıt altına alıyorum.
Demir Baba'nın Babası olduğu söylenen Horasanlı Ali Dede (AlHacı) Türbesinin kalıntıları olduğu söylenen ören yerine yani Şumnu’ya bağlı Taşkın Köyü (Buynovtsi) yakınlarında alana gidiyoruz. Burada mezarlıklar var. Şimdi ormanın işgal ettiği, ağaçların koynuna aldığı alan çok büyük ihtimalle bir yerleşim birimiymiş. Bundan önce ise Pçelina yani Kovancılar Köyü’nden geçiyoruz. Burası da Demir Baba’nın annesinin köyü olarak biliniyor.
Bir tarihi söyleşi daha yapıyorum aynı gün. Demir Baba Türbesi’ne en yakın köy olan İsperih yakınlarındaki Mumcular'da (Sveştari) Zeynel Dede'yle söyleşimiz çok yararlı oluyor. İlerlemiş yaşına rağmen, müthiş zengin bir hafızaya sahip olan Zeynel Dede, Haydar Cemil Baba’dan ve onun çalışmalarından, şiirlerinden bahsediyor. Balım Sultan Erkanı’na bağlı olarak hizmet yürüttüklerini, şimdi keşke aynı ocaktan insanlar olsa da onlara kavuşsam, sohbet etsem diyerek, bir ölçüde yalnızlığını haykırıyor.
Horasanlı Ali Dede El Hacı (Al Hacı) Akyazılı Sultan’ın dervişi, hem de semercisi (semerlerini taşıyan insan) imiş. Horasan’dan gelmişler. Al Hacı Dede 60 yaşındaymış o zamanlar. Onlar mücerretmiş. Akyazılı, Al Hacı’ya sen evlen, demiş. O da ben mücerrettim, demiş. Kovancılar’dan Turan Halifebaba varmış, Nakşilerdenmiş. Kızı Zahide varmış, bu kızı sana alalım, demiş. Akyazılı kızı babasından istemiş, onu razı etmiş. Kıdemli Baba’yı çağırmışlar (Edirne’de hasta olan Kanuni Sultan Süleyman’ın kızını iyi etmiş çok sevilen ululardan birisi). Onun istemiyle Kanuni Sultan Süleyman da düğüne geliyor. Bütün dergahlardan yardım gelmiş, büyük düğün olmuş, düğün bir hafta devam etmiş. Kızana da bu düğünde sağdıçmış. Kıdemli Baba Akyazılı Sultan’ın ayaklarını yıkıyor, Zahide su döküyor, Kızana da siliyor. Su dökme erkanı ordan kalmıştır. Akyazılı Erkanı’ndaki ayak yıkama erkanı oradan kalmıştır.
Bu evlilikten Demir Baba doğmuştur. Demir Baba 18 sene sığır gütmüştür. Tursun Köy (Zdravets) köyünde çobancılık yapmıştır.
Sonra Akyazılı Sultan geliyor ve benim zamanım geldi deyip sırlarını ve gücünü Demir Baba’ya veriyor.
Demir Baba Otman Baba’yı, Akyazılı’yı oraları ziyaret ediyor. Demir Baba Halife Baba, kutup oluyor. Kızılburun yakınlarındaki Ayazma’da bir müddet kalıyor. Oradan yer istiyor, oradakiler ona yer vermiyorlar. Demir baba 18 köy geziyor. Ahmetler Köyü varmış (şimdi o köy kalmadı), o köy ona yer veriyor. Ali Koçlu Baba (Ağa) varmış. Ondan tekke için yer istiyor.
Şu anda tekkenin bulunduğu yerin karşısındaki mağaralık yere “Topçu Kanarası” denirmiş. Demir Baba’da önce su varmış “Hatal Suyu” denirmiş. Şu anda türbenin bulunduğu yere “Dipsiz Göl” denirmiş. Şu anda da görüldüğü gibi büyük vadi içindeki yani iki dere arasındaki bu alanları Ali Koçlu Baba, Demir Baba’ya veriyor. Demir Baba da dergahını buraya kuruyor. O zamanlarda orada bir türbe yokmuş. Meydanevi yapılmış. Kara Davut Paşa yaptırmış, türbeyi. Haydar Cemil Baba böyle demiş. Ali Koçlu Baba burada defin değildir. O Elvanlar’a doğru gitmiş sonra.
Bizde en büyük muhip, kumanda sahibidir. Baba postuna o oturur, emir verip, cemi yürütür. Bizler de erkan yürüttük, tümünü yaptık. Nevruz, matem (on gün matem, su içilmez) hepsini de uyguladık, yaptık. Emirle posta oturtuyoruz, bu makamdır, en büyük makamdır. Herkes kendi makamına oturur. Ama tabii bizler baba olmadığımız için erkanları yürütsek de, yeni muhip alamadık, buna yetkimiz yoktu. Bizler Pazartesi, Cuma günleri erkan tutardık. 1990’a kadar inanın biz bunları böyle uyguladık. Bizim babamız yoktu, bizler öğrendiğimizi yapıp, yolumuzdan dönmedik, ayrılmadık. Daha sonra ise insanlar dağıldı. Nazilli’ye bizden çok muhip gitti. 1950’li yıllarda Haydar Baba 30/40 muhibi gönderdi. Onlar Komünizm’den korktukları için Türkiye’ye gittiler.. Bizler kimin ne olduğunu biliriz. İşaretlerimiz var, tığbentinden, erkanından kimin hangi makamdan olduğunu biliriz. Bizlerde on iki erkan vardır. 12 hizmette makam en büyük (eski) olana ilk önce verilir. Yapamayan vekil kılar. Kim erbabıysa vekillik (küçük te olsa) o bilene verilir. Hizmetleri artık o vekil makam sahibi yapar. Çıraklar uyarılır. Bizde 12 çırak uyarılır. Herkes makamına niyaz eder. “Vekil Baba” posta oturur, hizmetler yürür. Horasan Postu, Ahmeti Muhtar Postu (Baba Postu), Rehber Postu… Baba karşısında dar meydanı vardır. Bizde küre de vardır.
Razgrat - Ruse arası Tsar Kaloyan (Torlak) Köyü (kasabası)’nı ziyaret ediyoruz.
Yöreden yetişen ünlü yazar ise Sabri Tata imiş. Kendisinin Ünal Yayınları’ndan şu eserleri yayınlanmış; Gündoğarken, Köyün Kaynanası, İki Arada, Seri Halinde Dört Kitap; (Pehlivanoğulları ismiyle) İlk Gözağrısı, Kurt Bayırı’nın Sırrı, Tuna’nın Peri Güzeli (2 kitap) Onur’un İsyanı; Geyik Avı.
Yine bölgeden Ahmet Şeref Şerefli’nin yayınlanmış kitapları varmış: Bulgaristan’daki Türkler (1879/1989) (T.C. Kültür Bakanlığı Türk Dünyası Edebiyat Dizisi, 2002, Ankara); Türk Doğduk Türk Öldük (Kültür Bakanlığı, Türk Dünya Edebiyatı, 2002, Türk Tarih Kurumu Basımevi), Önce Düşünceler Kelepçelendi (Ayışığı Kitapları, 2001, İstanbul), Sen İstanbul’a Gelme, (Roman, 2003), Vakit Geç Oldu (Tuna Yayınları, 2001, Bursa), Çocuğun Azı Şiirler (Omay Yayınları, İstanbul, 1988), Şirin (Büyük Hikaye, Narodna Prosveta, Sofya, 1966), Yer Yeşil Gök Mavi Kalsın, 40. Yazı Yılı, Balkanlar’da Türk Kültürü Yayınları, Bursa, 1994, Azın Çoğu (Şiirler), Sofya, Narodna Prosveta, 1963, Dünya Bizim Biz Dünyanın Çiçekleri (Narodna Prosveta, Sofya, 1965 (Çocuk Şiirleri)), Müjde (Şiirler, Narodna Prosveta, Devlet Neşriyatevi, 1960, Hollanda Kültür Merkezi, İstanbul.
Çok sevdiğim dostlar ve bu ülkeden ayrılma zamanıdır artık. Her zaman olduğu gibi biraz hüzünlü ayrılıyor, Razgart’tan.
Razgart’ta Otagar’dan Sofya’ya uzanan uzun yol boyunca türlü hayallere dalıyorum. Çoğu kez hüzünlü, hülyalı düşlerle karışık, biraz sıkıntılı, az heyecanlı bir yolculuk içinde buluyorum kendimi. Bu biraz da gerçekten içinde bulunduğum koşullardan kaynaklanıyor sanırım. Yanıbaşımda Muaviyeleri gördükçe, kime neyin mücadelesini verdiğimi zaman zaman sorguluyor, kahpe feleğe bol bol sitem ediyorum. Bir gün yapılanların hesabı sorulur en azından dile getirilir, diyor, bazen de efkarımı dağıtmaya çalışıyorum.
Sofya’ya varmadan verilen mola yerlerinde kimileyin Türklere rastlamak ne bahtiyarlık.
Sofya’ya yaklaştıkça daha önce de gördüğüm çirkin blokları çok olan bu büyük şehrin epey imardan geçmesi gerektiğini tekrar düşünüyorum.
Otogar’da ise beni Nevin Hanım ve bir süredir Sofya’da kalan Veysel Bayram’ın sevimli, candan kızı Ayla karşılıyor.
Nevin Gramatikova (Gafilova- Nevena Gramatikova) Sofya Üniversitesi Tarih Bölümü mezunu. Balkanoloji Enstitüsünde doktorasını tamamlamış bir Bulgaristan Türk’ü, hem de Alevisi olarak beni çok sıcak karşılıyor.
Balkanlar’da, Bulgaristan’da Sufi/Mistik Tarikatlar ve Heteredoks İslam Cereyaları konularını araştıra Nevin Hanım, Demir Baba’nın sufi çevrelerdeki konumu ve Demir Baba Velayetnamesi’nin Türk heteredoks vilayetnameleri içindeki yeri temelli bir çalışma yapmış. Bu arada velayetnamenin yazılışı, müellifi hakkında bilgiler var mı?, metnin kopyaları, kimler tarafından yapıldığı, hangi topluluklar içinde gezinmiş bu kopyalar, kimler okumuş bu kopyaları, hangi topluluklar içinde yerini bulmuş, Demir Baba’nın içinde bulunduğu topluluk, inanç, kültür, sosyal yapısı… konularını detaylarıyla araştıran Nevin Gramati merkeze Demir Baba’yı koyarak onun çevresindeki İslam anlayışının tarihsel sürecini derinlemesine incelemiş.
Bu arada CEM Vakfı’nı ziyaret eden Haskovo/Kırcaali Bölgesi’nden Zeki Güneş’ten de bilgiler alıyorum. Aynı zamanda kendisinin de dahil olduğu CEM Vakfı’nın Kırcaali/Haskova şubesinin çok güzel çalışmalar için çaba harcadığını da söylemeliyiz. Şubenin üyeleri ise şu isimlerden oluşuyor: Hüsein Tasım Mümün, Erol Osman Mehmet, Velyahtin Seydahmet Süleyman, Nejdet Halil Ahmet, Muharrem Hasan İzet, Osman Mehmet Kamber, Mustafa Ali Mustafa, Mustafa Fahri Ahmet, Hüsein Veliaydin Ahmet, Nedred Yekevin Mümün. Mustafa Bey’in konuya ağırlık vermesi, yöredeki insanlar üzerinde etkili birisi olması nedeniyle bu arada bazı ziyaretler de gerçekleşiyor.
Kendi ifadesine göre Haskova’da “Şiroka Polyana” Alan Mahalle, Haskova Kırcaali Yolu üzerinde ve Haskova’ya 20 km. uzaklıkta 250 nüfuslu bir beldeymiş. Eskiden burası 750 haneymiş. Buradaki insanlar Ahmet Kasapoğlu’nu mürşit olarak biliyorlarmış. Yörede Demirhanlı Ali Baba, Hoş geldin (Hoşkelti) Baba, Omar Baba, Dallı Baba Türbeleri varmış. Burada Babailer çift menzilli (çift koç kesenler) imiş. İkrarlı, rehberli ibadetler devam ediyormuş.
Zeki Güneş her yıl geleneksel olarak yapılan Hıdırellez etkinliğinin önemine vurgu yaptıktan sonra mutlaka buraya gelin, görüş diyor.
Bugün 24 ziyaretçi (54 klik) kişi burdaydı!