YAŞLILIK NE ZAMAN BAŞLAR? - Prof.Dr.Kaynak Selekler
“Ölmek kaderde var, yaşlanıp köhnemek hazin.
Buna bir çare yok mudur ya rab-el alemin?”
“Yahya Kemal Beyatlı”
Yaşlılık Haftası nedeniyle yaşlılık (kimilerine göre yaş alma) konusunda toplumda ve medyada bilgilendirme ve tartışmalar arttı.
Son zamanların tartışılan başlıklarından biri: Yaşlılık (yaşlanma) ne zaman başlar?
Günümüz şartlarında bu sınır flulaşmıştır. Çünkü kimin hangi yaşta biyolojik olarak yaşlanacağı bilinemez.
Fakat hukuksal, emeklilik başlangıcı, sağlık hizmetleri alma, sosyal yardımlardan faydalanma gibi birçok konu için bir başlangıç noktası belirlemek gerekir.
"İnsan yaşlanmasını daha büyük yaştaki kişilerin kendisine genç görünmesinden fark eder."
" A. Schopenhauer"
Yaşlılık yaşam sürecinin doğal ve kaçınılmaz bir dönemi. Çevre koşullarının, beslenme tarzlarının düzeltilmesi, tıbbın sağladığı olanaklar insan ömrünü uzattı. İlginç olarak insan ömrü uzarken bebeklik, gençlik, yetişkinlik bölümlerinin süreleri aynı kaldı sadece yaşlılık dönemi uzadı.
İronik olarak yaşlanma anne rahminde döllenme ile başlar. Doğumdan sonra organizma 20-25 yaş civarına kadar gelişmesini sürdürür. Bundan sonra yaşlanma eğik düzlemine girilir. Kesintisiz, kimi zaman yavaş, kimi zaman hızlı, fakat sürekli. Yaklaşık 35-40’lı yaşlardan itibaren vücutta iş gören hücre grubunda kayıplar ortaya çıkar. Zaman içinde devam eden bu hücre kayıplarına bağlı olarak hücrelerin yaptığı görevlerde aksamalar görülür. Her organın yaşlanması aynı zamanda başlayıp aynı süratle gitmez. Beyin yirmili yaşlarda yaşlanmaya başlarken, karaciğer yetmişte yaşlanır (Tablo).
Peki nerden çıktı bu 65 yaş?
1880’de Alman Şansölye (Başbakan) Otto von Bismarck tarafından yeni kurulan Sosyal Sigorta Kurumu için emeklilik yaşı olarak seçilen 65 yaş, bu gün hâlâ yaşlılığın başlangıcı olarak kabul ediliyor.O yıllarda Almanya'da ortalama ömür 40 yaş civarıydı ve 65 yaş çok ileri bir yaş olarak kabul ediliyordu. Halbuki bu gün ömrün uzamasıyla biyolojik yaş dilimleri (orta yaş, yaşlılık gibi) uzamıştır.
20. yüzyılın başında başlayarak, yaşam süreleri 45.7 yıldan 88. yıla kadar artmaya devam etti. Bu yükselişin büyük bir kısmı, bebek ölüm oranlarındaki düşüş ve tedaviye sunulan çok sayıda yeni ilaçlardan kaynaklandı. Bu da daha fazla insanın ömrünün uzamasını sağladı.
Yaşlılık gerçekten ne zaman başlar sorusuna anketlerde verilen cevaplar değişikti ve bu da kafa karıştırıyordu.
Bir kişi ne zaman yaşlı olur? sorusuna, 2.000 İngiliz’le yapılan bir ankette 68'in, orta yaşın sona erdiği ve yaşlılığın başladığı gerçek yaş olduğu bildirildi. Halbuki, Birleşik Krallık'ta 2014 yılında yapılan ve 80 yaşın yaşlılığın başlangıcı olarak tanımlayan, buna çok benzeyen başka bir çalışma yapılmıştı.
Pew Araştırma Merkezinin 18 yaş ve üzerindeki Amerika’lılarla telefonla yaptığı ankette verilen 2.969 yanıtın ortalaması 68 yaş olarak belirlenmiştir. Ankette ayrıca “ne zaman yaşlı olduğunuzu hissettiniz?” sorusuna, 65 yaş ve üstü yetişkinlerin yüzde altmışı, gerçek yaşlarından daha genç olduklarını, yüzde 32'si tam yaşlarını hissettiğini, yüzde 3'ü yaşlarından daha büyük olduğunu belirtti.
Yaşlılığın başlangıcıyla ilgili algılar, katılımcının yaşına göre büyük farklılıklar gösteriyordu. 30 yaşın altındaki insanlar yaşlılığın 60 yaşında, orta yaşlı katılımcılar yaşlılığın 70 yaşında başladığını söylüyordu ve 65 yaş ve üstü yetişkinlerin eşiği 74'e yaklaştırdığı saptandı. Cinsiyet de bulgularda bir fark yarattı. Kadınlar ortalama olarak, bir insanın 70 yaşında yaşlandığını, erkekler ise sihirli sayının 66 yaşına yakın olduğunu söyledi.
Çalışma aynı zamanda, yaşlılık söz konusu olduğunda yalnızca bir şeyin kesin olduğunu gösterdi: İnsanların çoğu, bunun hiçbirinin kendileri için geçerli olmadığı konusunda hemfikirdi.Çünkü kendilerini genç hissediyordu ve ruhları gençti.
Yaşlılığın başladığı yaş hakkında yapılan bir ankette, verilen cevaplar kişinin yaşına göre değişiyordu:
5-yaşındakiler: Yaşlılık 13 ünde başlar
13-yaşındakiler: Yaşlılık 30 unda başlar
30-yaşındakiler: Yaşlılık 50 sinde başlar
50- yaşındakiler : Yaşlılık 75 inde başlar
75- yaşındakiler : Asla başlamaz.(git burdan!)
Bazı ülkelere göre hangi yaşta yaşlılık başlar?
Suudi Arabistan 55
Bu kadar kafa karıştırıcı sonuç yaşlılık sınırının yapay olduğunu gösteriyor. Çünkü yaşlılığın başlangıcını gösteren bilimsel bir ölçüt yoktur.
O zaman soru şu: Yaşlılığın başlangıcı ile ilgili dayanak nedir? Bu konuda bir kesim noktası gerekir. Dünya Sağlık Örgütünün yaşlılık başlangıç yaşı 65 tir. Türkiye’de de yaşlılık başlangıcı ve emeklilik yaşı (bazı istisnalar dışında) 65 dir.
Yaşlılıkla ilgili bireysel ve toplumsal konularda Türkiye’de farkındalığı arttırma, yaşlılar hususunda ekonomik, politik, sosyal, psikolojik, tıbbi, mekansal ve diğer konularda politikalar geliştirme, yaşlı hakları için farkındalığı arttırma ve savunucusu olarak görev yapma olan, yönetim kurulu üyesi olduğum “65+ Yaşlı Hakları Derneği” de bu misyondan daha fazla yaşlının yararlanması için, Dünya Sağlık Örgütünün belirlediği 65 yaşı yaşlılığın başlangıcı olarak almıştır.
65+ Yaşlı Hakları Derneği herkesin,
öğrenmeye devam ederek
diğer kuşaklarla el ele,
yanlızlaşmadan, yoksullaşmadan ve yoksunlaşmadan,
tıbbi, psikolojik, sosyal,ekonomik ve hukuki ihtiyaçları karşılanarak ,
onurlu bir şekilde yaşlanmaya,
hakkı olduğunu savunur.
Ölümden çalınan zamanlar olduğunu öğrendim.”
"İki kapılı bir handa
Yaşlanma, genetik bir programla düzenlenen ve organizmayı yapısal ve işlevsel değişmelerle, ölüme götüren olaylar toplamıdır.
Bu konuda bir çok hipotez var. Bilimsel olarak en çok kabul edilen telomer teorisidir.
Telomer bioyolojisi yaşlanmanın anlaşılmasında önemli. Telomer, kromozomların uçlarında bulunan özelleşmiş DNA tekrar dizi bölgeleridir. Kromozomların bütünlüğünü ve sağlamlığını sağlar. DNA tekrarları sonucunda bütün kromozomların sonlarında bir eksilme olur. Kritik bir eksilme noktasından sonra hücre ölür.
İnsan hücrelerinde yaşlanma ve ölüm iki evrede gerçekleşir: Birinci evre, telomer tek dalının önemli miktarda kısalması sonucu ortaya çıkar. Bu kısalık kritik bir noktaya ulaşınca hücre bölünmesi durur ve yaşlanma başlar. Yani telomer kısalması, yaşlanmayı tetikler. İkinci evre, birinci evreyi aşan hücrelere aittir Fakat böyle bir durumdaki vücüt hücresinde, telomer sentezleyen “telomeraz”enzim aktivitesi yok denecek kadar azaldığından, telomer boyu giderek kısalır. Telomer boyu aşırı kısalan hücreler ve sonunda organizma ölür.
2. Kişinin yaşam tarzı
3. Geçirilen hastalıklar ve şekli
4. Beden yapısı
5. Yetersiz ve düzensiz beslenme
6. Psikolojik dengesizlikler
Yaşlılık nasıl geçirilmeli?
“Ben 40 yaşında bir gerçeği keşfettim. Yaşlılığınız için dost biriktirin.”
Harvard’lı felsefeci Daniel Klein Epikurosçu görüşü tavsiye eder: Klein’e göre yaşlı bir adam “geride ne kadar ömrünün kaldığı konusunda kendisine dürüst davranıp, kalan zamanını en iyi ve en uygun şekilde geçirmeye çaba gösterecektir.” Bunun için Klein, Epikuros’un “doyum kuramı”nı önerir. M.Ö. 341’de Samos (Sisam) adasında doğan Yunanlı Filozof Epikuros’a göre “elde sadece bir tane olan hayat, mümkün mertebe en iyi şekilde yaşanmalı, bu; mutlu ve hazla dolu bir yaşam olmalıdır. Kişisel haz hayatın en yüksek ereğidir."
Günümüzde ise koşullar değişmiştir. Birçok yaşlı emekli olduktan sonra çalışma hayatına devam eder. Çeşitli nedenleri vardır. En önemlisi ekonomik nedendir. Aktif çalışma sırasındaki genel yaşam düzeyinin düşmesi istenmez. Emeklilikte gelir düzeyi azalmıştır. Gerçi yaşlı bir kişinin emeklilik sonrası iş bulması kolay değildir. Bedensel ve zihinsel olarak yeterli koşulları taşıması gerekir. Genellikle düşük ücretle çalışırlar. Çalışma hayatına devam etmek istenmesinin bir nedeni de yaşlı kişinin boş zamanını değerlendirip dolduramamasıdır. Durağan ev hayatı uzun yıllar çalışmış bir kişi için tahammül edilmez olabilir. Geçmişte bir hobi, bir meşgale geliştirilmemiş olması da emekliyi çalışma hayatına iter. Kimi yaşlılar çalışma hayatına dönmekle kendilerini daha canlı bulur, tekrar üretken yaşama dönmenin hazzını ve kıvancını duyar. Bir çeşit kendilerini inzivadan çıkmış hisseder.
Yaşlılığın avantajı ve dezavantajları:
Bilgi birikiminin, tecrübenin, uzun yaşamanın sağladığı BİLGELİK yaşlılığın avantajı ve fizyoljik yaşlanmanın getirdiği YIKIM dezavantajıdır.
85 yaşını geçen iki kişiden biri bunuyor. Tüm kanserlerin %80’i 55 yaş üzerinde, %50’si 65 yaşın üzerinde görülüyor. Hem erkekte hem kadında felç riski yaşla artıyor. Bütün inmelerin yarısı 75 yaşın üzerinde, üçte biri 85 yaşından sonra ortaya çıkıyor. Yaşlılık, kalp krizinden sonra ölüm riskini artırıyor.
Toplum, gençler çoğu kez madalyonun yıkım yüzüyle yaşlılığı değerlendirip yorumlar. Bilgelik ise olsa olsa hüsnü kuruntudan ibarettir.
"Yaşlılar hayat problemleri karşısında, gençlerin sahip olamayacağı kadar geniş ve kullanışlı çözümler içeren bir davranış repertuvarına sahiptir. Bu sahip oluş bilgeliğin ta kendisidir." "E. Goldberg"
Yaşlılar yaşlanıncaya kadar bol bol deneyim biriktirir ve tecrübe yaşlılarda bolca bulunur. Bunlar yorumlanır, değerlendirilir, kullanılır ve öğretilir. Yaşlılardaki can sıkıntısı biriktirilmiş deneyimlerin azlığından kaynaklanır. Yaşlılıkta beyin daha mahrem ve düşünsel alanlara odaklanabilir, yaşlı ne isterse onu düşünmekte hürdür.
Yaşlanma ve bilgelik ilişkisi bilimden önce sanatta, öncelikle de edebiyatta dile getirildi. Antik çağ filozofu Çiçero, Yaşlılık (De Senecute) adlı yapıtında, toplumdan soyutlanmamış, bilişsel becerilerine ihtiyaç duyulan bir bilge-yaşlı modeli önerir. Toplumun en yaşlı ve bilge kişisi olan Dede Korkut da toplumun yol göstericisi, akıl hocası, sorunları çözen, bilgisine ve deneyimine saygı duyulan kişidir. Victor Hugo “yaşlılığın hasat zamanı” olduğunu söyler.
"Ben 14 yaşındayken babam çok cahil adamdı. Fakat 21 yaşıma geldiğimde hayrete düştüm; bizim ihtiyar yedi yıl içinde ne çok şey öğrenmişti."
Bu “babam hiçbir şey bilmiyordan, babam keşke hayatta olsaydı da ona sorsaydım.”a geliştir.
Bu konuda güzel bir atasözümüz de şudur:
"Gençler bilebilse, yaşlılar yapabilse !"
Sağlıklı uzun yaşamak, yaşlanmak için öneriler:
Bu konuda çeşitli kaynaklarda birbirine benzer önerileri görmek olasıdır. Aşağıya bunlardan biri alınmıştır.
Dünya Sağlık Örgütü’nün önerileri. Sağlıklı yaşlanma modeli
1. Yeterli ve dengeli beslenme,
2. Fiziksel aktivite,
3. Sigara, alkol ve madde kullanımından uzak bir yaşam,
4. Boş zamanları üretken bir biçimde değerlendirebilmek,
5. Yeterli ve düzenli uyku,
6. Güvenli bir cinsel ilişki (cinsel yolla bulaşan hastalıklardan korunabilmek) ,
7. Stresten uzak bir yaşam sürebilmek,
8. Kazalardan korunabilmek,
9. Güneşin zararlı etkilerinden korunabilmek.
Sağlıklı yaşlanma ile ilgili önerilere mizah yoluyla yaklaşanlar da vardır:
Sağlıklı yaşamak/yaşlanmak isteyen bir kişi doktora gider. Muayene ve tetkiklerden sonra doktor tavsiyelerini sıralar: Düzenli besleneceksin. Saatinde yatıp kalkacaksın. Yağlı gıdalar, kırmızı et yok , sigara-alkol yok, gece hayatı yok. Fiziksel aktivite yapıp, düzenli kontrollerini yaptıracaksın.
“ Bunları yapınca daha uzun mu yaşayacağım?”
“Hayır, ama zaman, sana daha uzun gibi gelecek!
Şişman, spor yapmayan puro ve içki içen İngiliz siyasetçi Winston Churchill 91 yaşında öldü.
“Şişmansınız, spor yapmıyorsunuz, içki ve sigara içiyorsunuz. sağlığınızı neye borçlusunuz?”
“Düzenli olarak spor yapan, içki ve sigaradan uzak duran arkadaşlarımın cenaze törenlerinde tabutlarını taşıyarak idman yapıyorum!”
Ve son özdeyiş:
“ Güzellikleri görme yeteneğini yitirmeyenler, hiçbir zaman yaşlanmazlar.”
Bu yazı, yazarın “Yaşlanmak Ayrıcalıktır, Yaşlılık Bilgeliktir” ve “Bunamak İstemiyorsanız Zeki Kadınlarla Evlenin” kitaplarından yararlanarak yazılmıştır.
Banu Cangöz. Türk Geriatri Dergisi, 2008;1:143-150
Deniz Bölükbaşı. Politikomik. Doğan Kitap, İstanbul,2017.
Çok güzel bir inceleme ve yazı,tebrikler...
Harika bir yazı olmuş. Tebrikler. Çok detaylı ve akılda kalıcı