Kısaca zenginlerden alınıp ihtiyaç sahiplerine verilmesi gereken zekâtı, ferdin kendisi verebileceği gibi zekât dağıtım işinin devlet eliyle organizesi de mümkündür. Zekâtın kimlere verileceğini anlatan ayetteki ifadeler onun, daha ziyade çaplı bir organizasyon olması istikametindedir.
Elbette ki böyle bir organizasyonun, kendine göre belli başlı şartları vardır. Bunlardan bir kısmı malla, bir kısmı zekâtı verecek şahısla, diğer bir kısmı da zekât veri¬lecek kimselerle ilgilidir. Bütün bunları özetlemek gerekirse;
MALLA İLGİLİ ŞARTLAR
Zekâtın verilebilmesi için malda aranan birtakım şartlar vardır ve ancak bu şartlar oluştuğunda, o maldan zekât verme mükellefiyeti bir farz olarak ortaya çıkmaktadır. Bu şartlar; mülkiyet, nema, nisab, söz konusu malın aslî ihtiyaçtan, kişinin borçlarından fazla olması ve üzerinden bir yıl geçmesidir. Kısaca bunları izah etmek gerekirse;
Mülkiyet: Kişiden zekât talep edebilmek için, kişinin istediği zaman, istediği şekilde tasarruf edebilecek mahiyette elindeki mala tam bir mülkiyetle hak kazanmış olması şarttır.
Nema: Zekâtının farz olması için malın; artan, gelir getiren ve kazanç sağlayan bir özelliğinin olması gerekmektedir. Bu da, doğum, üreme, ticaret ve benzeri gerçek bir nemayla mümkün olabilmektedir.
Nisab: Nisab, zekâta tâbi malın, zekât verilebilmesi için ulaşması gerekli olan miktarın en alt sınırıdır ve her bir emtia için bizzat Peygamber Efendimiz tarafından tespit edilmiştir.
Buna göre; ticaret eşyası, altın ve gümüş, zirai mahsuller, yer altı zenginlikleri ile deve ve sığır gibi büyükbaş; koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlara ait nisab miktarları birbirinden farklılık arz etmektedir.
Aslî İhtiyaçtan Fazla Olması: Malda aranan şartlardan bir diğeri de, kişinin kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu aile fertlerinin iaşe, ibate, giyim ihtiyaçlarının dışında olmasıdır. Meslekle ilgili aletler, ev eşyaları ve binek gibi temel ihtiyaçlardan sayılan mallar da zekat kapsamına girmez.
Borçlardan Fazla Olması; Kişiye zekatın farz olması için malından, ödemesi gereken borçları düşülür, ondan sonra arta kalan mal eğer nisab miktarını buluyorsa zekat farz olur. Borçlar çıkarıldıktan sonraki miktar nisaba ulaşmıyorsa zekat farz olmaz.
Kazanç Üzerinden Geçecek Süre:
Ticarî emtia, para ve hayvanların zekatının farz olması için bunlara sahip olunduktan sonra bir yıl geçmesi lazımdır. Toprak mahsulleri ile maden ve definelerin zekatında ise mülkiyetin üzerinden bir yıl geçmesi şartı yoktur; mülkiyet gerçekleşince hemen zekat farz olur. Çünkü yukarıdakilerin (ticarî emtia, altın, gümüş, para ve hayvanlar) nemalanabilmesi, üreyebilmesi için zaman gerekir ki, İslam, bu süreyi bunlar ele geçtikten sonra bir yıl olarak belirlemiştir. Toprak mahsulleri, maden ve defineler ise ele geçtiğinde üremesi bitmiş, nemasını almış olduklarından zamana ihtiyaç yoktur.
ŞAHISLA İLGİLİ ŞARTLAR
Zekâtın farz olabilmesi için zekât verecek şahıslarda aranan birtakım şartlar vardır. Bunlar; verecek şahsın Müslüman olması, hür olması ve mükellefiyet yaşı olan büluğ çağına girmiş olması gibi şartlardır. Kısaca bunları izah etmek gerekirse;
Müslüman olma: Diğer bütün ibadetler gibi zekât da ancak Müslüman olanlar üzerine farz bir mükellefiyettir. Müslüman olmayanların, İslâm idaresi altında yaşadıkları yerlerde, güvenliklerini sağlamaya bedel olarak verecekleri verginin adı "cizye"dir ve cizyenin miktarı, günün şartlarına göre tayin edilmektedir.
Hürriyet: Yalnız hür insanlar zekat vermekle mükelleftirler. Kölelere bu ibadetle mükellef değillerdir.
Akıl-büluğ: Rüşd çağı tabir edilen ergenlik, İslâm"da mükellefiyetlerin başladığı zaman dilimidir. Dolayısıyla namaz, oruç ve hac gibi ibadetlerde olduğu gibi zekâtta da, zengin bile olsa akıl ve büluğ çağına gelmeyen çocuk üzerinde farz olarak herhangi bir mükellefiyet yoktur.