Lozan Konferansı, Türk halkının Ulusal Kurtuluş Savaşı’nda önemli bir dönemeçtir. Birleşmiş dünya oligarşisinin çürümeye başlayan iktidarlarıyla Türkiye Büyük Millet Meclisinin diplomatik kapışmasıdır. Dünya kapitalizmine karşı kazanımların masada savunulmasıLozan konferansıdır.
11Ekim 1922’de Mudanya’da imzalanan ateş kes antlaşması gereği 2O Kasım 1922’de Lozan’da İtilaf Devletleriyle barış antlaşması yapılmasına karar alınmıştı. Daha doğrusu bir konferans düzenlenmesi kararıydı bu.
Türkiye ile batı ülkeleri arasındaki kapışmada saldırgan ülkelerin yenilgisiyle biten, Ulusal Kurtuluş Savaşı’mızın barış masasında sonlandırılmasının tesciliydi LOZAN.
Bu konferansta, Türkiye Cumhuriyeti ile İtilaf Devletleri arasında ki mali-ekonomik sorunlar , kapitülasyonlar, Türkiye’nin deniz ve kara sınırlarının belirlenmesi, Türk Devleti’nin bağımsızlığının tanınması, Boğazlar konusunda yeni bir statünün hazırlanması konuları ele alındı.
Kararlaştırıldığı üzere konferans, İsviçre’nin kentlerinden biri olan Lozan’da 2O Kasım 1922’de başladı. Konferansın genel sekreterliğine FransızMûsigli seçildi. Konferansta kullanılacak resmi diller: Fransızca, İngilizce, İtalyanca olacaktı.
İngiltere’yi: Dış işleri bakanı Lord Curzon ve İstanbul’da ki İngiliz Yüksek Komiseri Rumbold,
Fransa’yı:Roma Büyük Elçisi Barre ile diplomat Bompart,
İtalya’yı: İstanbul Yüksek Komiseri MarkiGarani ile Diplomat Lage,
Japonya’yı: İngiltere Büyük Elçisi BaronHayaşi ile Diplomat Oçia,
Romanya’yı: Dış işleri bakanı Duça ile Diplomat Diamandyı,
Yugoslavya’yı: Dış işleri Bakanı Ninçiç ile Diplomat Rakiç,
Yunanistan’ı: Eski Başbakanlardan Venizelos ile Diplomat Kaklamanos,
Gözlemci olarak katılan ABD’yi: İtalyan Elçileri Child İsviçre orta elçisi Grew, İstanbul Yüksek Komiseri Amiral Bristol,
SSCB’ni: Dış işleri halk komiseri G.V. Çiçerin
Bulgaristan’ı: Dış işleri BakanıStamboliski
Ayrıca, Belçika, Portekiz, İsveç, Danimarka, Hollanda ve İspanya temsailcileri,
TBMM’ni : Dış işleri Bakanı İsmet İnönü, TBMM üyesi Rıza Nur ile Hasan Saka temsil ediyorlardı.
Baktığımızda, dilimize doladığımız “Yedi Düvele Karşı “ verdik kurtuluş savaşımızı deriz ama gelin görün ki bu savaşın barış masasını tam on altı devlet sarmıştı.
Antlaşma tasarısının çeşitli bölümlerini incelemek üzere üç kömisyon kuruldu:
1- Lord Curzon başkanlığındaki birinci komisyon: Toprak sorunları, askeri sorunlar ve Boğazların Statüsünü hazoırlamakla görevlendirildi.
2- Garroni Başkanlığındaki ikinci komisyon: Yabancıların, ulusal azınlıkların hukuksal sorunlarıyla ilgiliydi.
3- Barrere Başkanlığındaki üçüncü komisyon: Mali – Ekonomik sorunları irdeleyecekti.
Her ülke kendi çıkarlarına uygun düşen konulara ağırlık veriyordu.
Fransa: Osmanlı’ya yatırdığı tefeci kapital miktarı olan üç buçuk milyon altın frankı kaybetmemek için mali-ekonomik konularla ilgilenmeyi yeğledi.
İngiltere: SSCB’ne karşı yayılma planında kullanmaya elverişli Boğazlar Statüsünden yanaydı.
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği(SSCB): Emperyalizmin açık hedefi olmamak için Boğazların Türkiye Cumhuriyeti ‘nin egemenliğine verilmesi, bağımsız Türkiye’nin yaratılmasını istiyordu.
İngiltere Mondros Silah Bırakışması’nın ardından Musul’u işgal etmişti. Musul bölgesini ele geçirme, SSCB’nin dışındaki ülkelerin hepsinin ortak ereğiydi.
Kapitülasyonlar ve yabancı kapitalin Türkiye’de ki başlıca ayrıcalıklarının korunması tüm ülkelerin kapitalistlerinin ortak arzusuydu.
ABD: Kendi ülkesinin çıkarlarını yurt dışında korumak, geliştirmek için, “Yabancı Hakları “ sorunları üzerinde durmayı uygun bulmuştu.
Ayrıca ABD temsilcileri Birinci Paylaşım Savaşı’nda ve kurtuluş savaşında Türkiye tarafından ABD’nin uğratıldığı zararların ödetilmesi konusunda ısrarlıydı.
Konferansa zafer kazanmış olarak gelen Türkiye, emperyalistlerin oluşturdukları İtilaf Devletleri’nin tehdit ve şantajları, ültimatomlarıyla karşılaştılar.Direngen Türk Delegeleri, kendilerinin görüşecekleri konuları, Mustafa Kemal tarafından açıklandığı üzre, emperyalistlerin yüzlerine baka baka onurluca savunuldu.
1- Türkiye sınırları “Ulusal Ant” ile belirlenen çerçevede kabul edilecek.
2- Ülkeyi tutsaklaştıran başlıca nedenlerden biri olan kapitülasyonlar ve mali denetimler kaldırılacak.
3- Boğazlar üzerinde Türkiye’nin egemenliğinin kurulmasını ve İstanbul’un güvenliğinin sağlanmasının kabul edilmesini zorunlu görüyoruz.
4- Türkiye, devlet borçlarının, Türkiye’den ayrılan ülkeleri de kapsamalı.
5- Batı Anadolu’nun yakılıp yıkılmış bölgelerinin yeniden kurulması için Yunanistan yada İtilaf Devletlerince tazminat ödenmeli.
6- Türkiye’nin egemenlik ve bağımsızlığı tanınmalı.
Bu kararlılığın özetlemesini Mustafa Kemal bildirisinde şu sözlerle yapmıştı.
“Barış, bizim ekonomik, mali ve siyasal bağımsızlığımızın sağlanması koşuluyla gerçekleşebilir. Bu koşulları sağlayamayan bir barış antlaşmasını kabul edemeyiz.”
Bu açıklama Türkiye’ye diz çöktürmek isteyen emperyalistleri kaygılandırdı. İtilaf devletleri kendi aralarında yaptıkları danışma toplantılarında Türk isteklerinden ılımlı bulduklarını kabul edebileceklerinin sonucuna vardılar.
Türk Heyeti, isteklerinde net ve direngendi.
2O Kasım 1922’den Ocak 1923 ortalarına dek süren konferans çalışmaları , Türkiye’nin sınırları, Boğazların Statüsü, Musul Sorunu, Kapitülasyonlar ve devlet borcu konularında, Lozan’daki görüşmelerin kesilmesine yol açacak nitelikte görüş ayrılıkları ortaya çıktı. İki ay süren oturumlardan sonra Lozan Konferansı anlaşmanın temel sorunları üzerinde anlaşmaya varılamadan O4/Şubat 1923’te sona erdi.
Türk Heyeti Ankara’ya döndü. Konferans çalışmalarının kesintiye uğramasını fırsat bilen meclisteki feodal-dinci ve kompradör Millet Vekilleri harekete geçtiler. Mustafa Kemal ve arkadaşlarına darbe indirmek istiyorlardı.
Bunlar, iktidarın padişaha verilmesi, itilaf devletleri önünde boyun eğilmesi için çaba göstermektelerdi. Bu vekillerde Süleyman Necati, Selehattin ve Emin Beyler seçim kurallarını değiştirerek “ Doğu Trakya veya Anadolu’da doğmuş yada seçim bölgelerinden her hangi birinde en az beş yıl aralıksız yaşamış kişiler millet vekili seçilebilirler.”önerisiyle Mustafa Kemal’in meclise girmesinin önünü kesmeyi planlamışlardı.
Bu öneri mecliste reddedildi.
Mustafa Kemal’in soruna ağırlığını koymasıyla O7/Mart/1923’te İtilaf Devletleri Meclislerince hazırlanan antlaşma tasarısı oy çokluğuyla reddedildi. TBMM kararıyla Türk hükümeti barış antlaşması için karşı atağa kalktı. 188 maddenin 77si olduğu gibi bırakıldı. 22si tümüyle çıkarıldı, diğerlerinde de ifade değişiklikleri yapıldı. TBMM İsmet Paşa’nın mektubu eşliğinde barış görüşmelerinin yeniden başlaması isteğini Konferans çağrısı olarak İtilaf devletlerine iletti.
İtilaf Devletleri, öneri üzerine 21/Mart 1923’te Londra’da biraraya geldiler. 27 Martta konferansın yinelenmesine karar aldılar. 23 Nisanda ancak toplanıldı.24 Temmuz 1923’e dek sürdü.
İkinci devrede taraflar barışın sağlanmasından yana tavırlıydılar. Bu sefer İtilaf Devletleri , tehdit ve ültimatom yerine barışçıl taktik kullanarak Türkiye’yi ele geçirme ereği güdüyorlardı.
Karşılıklı çetin tartışmaların sonunda “SEVR” yırtılmış, yerine” LOZAN” konulmuştu artık. Türkiye’nin istekleri kabul edildi. 24/ Temmuz /1923’te antlaşma kabul edildi.
Kurulan Türkiye Cumhuriyeti, doğunun tutsaklaştırılmış halklarını, özgürlükleri ve bağımsızlıkları için emperyalizme karşı kararlı bir savaşımla esinledi.
Bağımsızlık savaşının sonunda Lozan Barış Konferansı, padişahlık monarşisi yıkıntılarının altında, emperyalist tutsaklığa karşı devrim savaşımının ateşini doğurdu. Türkiye Cumhuriyeti’nin tüm dünyaca kabullenilmesiyle sonuçlandı. Barış Antlaşmasından kısa bir süre sonra 29/Ekim/1923’te Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.
Bize düşen, us gücümüzü bilim doğrultusunda kullanmak, yobazlığa, emperyalizmin dayattığı işbirlikçiliğe karşı , anti faşist, anti emperyalist barışçıl duruşumuzu geliştirmektir. 24/Temmuz / 2O1O Rahmi DEDE