Mizah dergiciliği biter mi?
Levent Cantek ve Levent Gönenç Muhalefet Defteri’nde (Yapı Kredi yay.) ülkemizdeki mizaha ilk mizah dergilerinden başlayıp günümüze uzanan bir perspektifte bakıyor. 1870’de yayımlanan Diyojen’den bugünün dergileri LeMan’a, Penguen’e, Uykusuz’a kadar değişmeyen temel sorunları ele alıyorlar.
Kuşkusuz en temel sorun sansür. Mizah dergilerinin başı her zaman sansürle dertte olmuş. İktidarların sağ ya da sol olması durumu değiştirmiyor. Karikatür, mizah yönetenleri her zaman korkutuyor, kızdırıyor.
Doğrudan yasaklamanın yanısıra akağıt tahsis etmemek gibi dolaylı yollardan da yayımları engellenmiş. Abdülhamit zamanında da, Cumhuriyet’in kuruluşunda da, Menderes, Demirel, Özal gibi şimdi hayırla yad edilen liderlerin dönemlerinde de değişen bir şey yok. Liderler tüm basını olduğu gibi mizah dergilerini de kendilerinden yana görmek istiyor.
Türkiye’nin en uzun ömürlü dergisi, 1922’den 77’ye dek yayımlanan Akbaba’nın ve patronu Yusuf Ziya Ortaç’ın öyküsü ilginç. Mizah dergileri doğaları itibariyle muhalif olmalıdır görüşünü Akbaba yalanlıyor. Cantek ve Gönenç’e göre Yusuf Ziya Ortaç her zaman iktidarla iyi geçinmeyi bilmiş, devletten destek almış ve Akbaba hep iktidarların yanında olmuş. Akbaba hiçbir zaman çok satan bir dergi olmamış. O nedenle ilana muhtaç ve devlet desteğine gereksinimi var. Ama yayımlandığı dönemlerde mizahı da, mizah dergiciliğini de anlayış olarak belirlemiş.
Günümüz mizah dergiciliğini belirleyen ise Akbaba değil Gırgır. Gırgır, dergi olarak 70’li yılların başından 80’lerin sonuna kadar belirleyici olmuş. Cantek ve Gönenç, Oğuz Aral’ın dergicilik anlayışının sonraki dergileri de etkilediğini yazıyor. Gırgır’a benzer ya da karşı ama hep onun açtığı yoldan ilerleyen dergiler yayımlanmış. Öyle ki hâlâ Gırgır’ın dergi boyutunda basılıyor mizah dergileri. Biçimi bile değiştirmek mümkün olmadı. Aynı zamanda karikatürcü ve yazarlar için bir okul niteliğinde olduğu için Gırgır’ın izlerini sonraki dergilerde görüyoruz. Biçim ve içerikte bir süreklilik var.
Günümüzde yayımlanan LeMan, Uykusuz, geçenlerde kapanan Penguen, Gırgır ekolünün dergileri. Daha önceleri yayımlanan Fırt, Avni, Limon, Hıbır, Deli, Mikrop, Pişmiş Kelle gibi dergilerde eklendiğinde neredeyse 60 yıldır süren bir mizah ve dergicilik anlayışından söz ediyoruz.
Mizah dergilerinin artık okunmaz olmasında bu sürenin de etkisi var sanıyorum. Değişim için geç kalındığını söyleyebiliriz. Tabii ki Gırgır’ı izleyen dergiler onun tamamen benzerleri değildi. Cantek ve Gönenç’in de belirttiği gibi Leman’ın 90’lı yıllardaki başarısında postmodern çağı doğru okumak ve ona uygun dergicilik yapmanın da payı büyük. Penguen de, Uykusuz da kendilerine göre Gırgır anlayışını geliştirip, değiştirdiler. Ama 2017’de artık bu anlayıştan yola çıkarak mizah dergiciliği yapılamayacağı anlaşılıyor.
İhtiyarladılar, genç yazar ve çizer yetiştiremediler. Günümüz gençliği ile bağları koptu. Ülkenin politik yapısı da değişti. Siyaseten ortadan ikiye bölündük. Siyasilerin mizaha hiç tahammülü yok. Musa Kart örneğinde olduğu gibi bir kedi karikatürü bile terorist damgasıyla hapis edilmenize yetiyor. Öte yandan dergilerin yapamadığını sosyal medya kullanıcıları yapıyor. Mizah artık internette, sosyal medyada.
İnternetin etkisiyle dergicilik genel olarak kan kaybına uğradı. Mizah dergilerinin tirajları çok düşük diyoruz ama hâlâ en çok satan dergiler onlar. Onları bir tek Metin Üstündağ’ın icat ettiği mizahla edebiyatın karıldığı ve zamanla edebiyatın ağır bastığı Ot’giller zorluyor. Onların da ne kadar kalıcı olabileceğini göreceğiz.
Ben Gırgır devrinin kapanmasının mizah dergisi geleneği bitirmeyeceğini, internette yapılamayanı yapan anlayışla yayımlanacak mizah dergilerinin geleceğini düşünüyorum. 28.07.17
iletişim yayınları Levent Cantek ve Levent Gönenç
İstanbul’un kalbindeki “Yeni nesil” kitap fuarına gittik
Afişte fuarın sloganı ile adı aynı büyüklükte “Yeni Nesil Kitap Fuarı” vurgulamasını yapıyor “Kitap Fuarı İstanbul”. Tüyap’ın patentli adı olan “İstanbul Kitap Fuarı” ibaresini tersten okuyarak marka ve patent kanununu aştıklarını ya da çevresinden dolaştıklarını sanıyorlar herhalde. Bu isimlendirme iki fuar şirketinin hukuk mücadelesine neden olabilir, bizim konumuz değil. Ama “yeni nesil” olduğunu söyleyen bir fuar için de pek hoş bir başlangıç değil, ziyaretçi yanıltmaya yönelmek. Üstelik bu ziyaretçiler “okur” ve nerdeyse 40 yıldır yapılan İstanbul Kitap Fuarı’nı kimin yaptığını, nerede yaptığını biliyorlar. Tüyap deyince akla İstanbul Kitap Fuarı geliyor. “Kitap Fuarı İstanbul” Zorlu AVM’nin içindeki Zorlu PSM’de (Performans Sanatları Merkezi) düzenlense de Zorlu PSM’nin bir organizasyonu değil, sadece sponsorlardan biri olarak görünüyorlar. Diğer sponsorlar Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, Kosgeb ve NTV. “Kitap Fuarı İstanbul”u Nap Fuarcılık düzenli…
2018’de Türk Edebiyatı’nın ilk 11’i
Yıllık bir bilanço çıkartmak, yıl boyu okuduğum kitapları yeniden anımsamak, anımsatmak bir alışkanlık oldu. 2018 de bol kitapla geçti. Yine 60 bin yeni kitap yayımlandı ama benim okuma hızım haftada iki kitap, yani yılda100 civarında kitap okuyabiliyorum. Yayımlanan çok nitelikli kitaplar arasından bir seçme yapmak zorunlu. Çok seçici davranmak zorunda kaldım, bir çok okur gibi. Okuyamadığıma hayıflandığım birçok kitap oldu. O nedenle de beğendiğim kitaplar okuduklarımla sınırlı. 1.Suat Derviş’in kitaplaşmamış romanları Öncelikle üç önemli toplu eserler yayımından söz etmem gerek. İthaki Yayınları yıllardır sadakatle sürdürdüğü Suat Derviş’in toplu eserlerine Selim Soydan’ın emeği ile önceden kitaplaşmamış, tefrikalarda kalmış romanlar ekledi. İstanbul’un Bir Gecesi, Kendine Tapan Kadın ve Bu Roman Olan Şeylerin Romanıdır tefrikalardan derlenen romanlardı. 1923 yılında Kütüphane-i Sudi Neşriyatı tarafından basılan Hiçbiri’nin yeni baskısıda yapıldı. Suat Derviş’in unutulmaya terk edil…