İtalyan tenor Luciano Pavarotti talebelerine diyordu ki “Şarkı terbiyeli bir çığlıktır”. ...
İtalyan tenor Luciano Pavarotti talebelerine diyordu ki “Şarkı terbiyeli bir çığlıktır”. Gerçekten de İtalyan aryalarında, halk şarkılarında öne çıkan bir veçhe bu; kibiri yok; yoktan var etme, yaratma iddiasında değil şarkıcı. Varlığı şarkıdan evvel başlamış olan hissiyatın, meselâ sevincin ya da ızdırabın dışa vuran sesi “terbiye” edilmiş. Sesin cilalanması, çığlıktan şarkıya dönüşmesi işitiliyor. Alman ya da Fransız operaları ise çoğu kez fazlasıyla sentetik, hatta matematik bir müzik inşaatı gibi. Sıvasız tuğlalar, simetrik beton kolonlar göz (veya kulak) zevkini bozuyor. Teknik kusursuzluğu arayan opera bestecilerin herşeyi berbat ettiklerini, buz gibi müzikler yaptıklarını düşünmeden edemiyor insan. İndî bir yargı olacak ama… Mozart bile hiç bir eseriyle insanı bir Monteverdi gibi kendinden soyup uzaklara götürmez. Meselâ Mozart’ın ömrünün sonunda yazdığı (ve bitiremediği) Requiem’deki ölüm aslında yaşamsal bir ölümdür. Ölüm’ün nihaî huzurunu değil geride kalanların “ben ne yapacağım şimdi?” endişesini duyarsınız daha çok. Requiem ölüm değil buram buram yaşam kokar, benlik kokar. Mozart’ın müziği çoğu kez vitrayla kaplı bir pencere gibidir; güzeldir ama aslî görevini yerine getiremez, dışarıyı göremezsiniz! Avusturyalı Franz Schubert’in ölmeden önce bestelediği müziklerde de benzeri bir nihilizm kokusu var. Meselâ Der Leiermann siması “öbür dünyaya” dönük ve aşkın bir ölümü değil nefsi korkutan biyolojik ölümü düşündürür insana. Kaçınılmaz bir yokluk hissi vardır ama yeni bir aleme geçiş yoktur.
Oysa Monteverdi’nin Sì dolce è ‘l tormento’sunu kulaklarınızla değil ruhunuzla dinler ve dinlenirsiniz. Zira nefsiniz değildir şarkıcının muhatabı.
Wagner [sponsorunun karısı olan] Bayan Wesendonk ile kurduğu gayrımeşru ilişkiyi Tristan’a enjekte etmiştir. Eğer bu eserden zevk almak istiyorsanız bir kaç saatliğine kendinizi zina yapmış gibi hissetmelisiniz. Bu müzik bize hüzün verir. Kâm almak için kederlenmek ve kasıla kasıla ağlamak icab eder. Beethoven’dan Wagner’e müzik melodramdır. [...] Bu demektir ki sanatçı her insanda bulunan ve çok iyi bilinen bir zayıflığı suistimal ediyor: Izdırap ve sevinçlerin empati yoluyla bir insandan diğerine sirayet etmesi. Bu duygusal yayılmanın manevî hislerle alakası yok. Bir bıçağın cama sürtünce çıkardığı sesin verdiği rahatsızlık gibi. Otomatik olarak gerçekleşen bir etki-tepki. Gıdıklamaktan kaynaklanan gülmeyi mizah ile karıştırmayalım.[...]
José Ortega y Gasset haklı. “Bakın ben neler çektim, ben ne kadar dertliyim, ben mutlu olmak istiyorum” diyen bir sanat kamil sanat olamaz. Ben merkezli sanat başkalarının dertlerini, sevinçlerini empati yoluyla bize bulaştırır. Nefsi tahrik etmekten öteye geçmeyen bu sanat ancak bir estetizasyondur. Estetizasyon bir şeyi güzel anlatmaktır, Güzel’i anlatmak değildir. Anlatılan aşk hikâyesi olabilir, savaş, cinayet veya bir tecavüz olabilir. Çirkin bir olay sanat yoluyla çok güzel anlatılabilir. Ama böyle bir eser insanda güzel duygular uyandırmaz. Çok güzel çekilmiş propaganda filmleriyle milyonlarca insanı savaşa ikna edebilirsiniz, ırklar arası nefreti körükleyebilirsiniz. Bu adeta “güzel” bir silah gibidir, beklentilere cevap verir ama ahlâken çirkindir. Polisiye filmlerle cinayeti güzel anlatırsınız, aksiyon filmlerinde şiddeti, pornoda insan etini, tensel hazları estetize edersiniz.
Oysa kâmil sanat Güzel’i anlatır; güzel ahlâka bir davetiyedir. Çünkü Güzel’in aynasında insan kendi ruhunun güzelliğini görür. Kâmil sanat insana insanlığını yaşatır. “Aşkın / trans” diyebileceğimiz sanat eserleri manevî hisleri uyandıran müzikler ve görsellerdir.