Download "Yarı Zamanlı Küçük Ölçekli Balıkçılığın Sosyo- Ekonomik Analizi, Foça (Ege Denizi)"
1 E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 2003 E.U. Journal of Fisheries & Aquatic Sciences 2003 Cilt/Volume 20, Sayı/Issue (1-2): Ege University Press ISSN Yarı Zamanlı Küçük Ölçekli Balıkçılığın Sosyo- Ekonomik Analizi, Foça (Ege Denizi) Vahdet Ünal Ege Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, 35100, Bornova, İzmir, Türkiye Giriş Abstract: Socio-economic analysis of part time small-scale fishery, Foça (Aegean Sea). Part-time small scale fishery in Foça was examined in the present study. Fifteen part time fishermen who have at least one more income source except fishing were determined in the region and socio-economic analysis were realised for the year of fishing season. Each fishing boat and fishermen were accepted as separate enterprise and classic analysis was used to carry out detailed economic analysis of the fishery in Foça. Results of the study show that part time small scale fishery is not profitable but on the other hand number of the part time fishermen shows increasing tendency. Nevertheless, it is also observed that increasing existence of part time fishermen and the pressure to have fishing licence by parttime users disturb full time fishermen. Key Words: Small-scale fishery, part-time fishery, Foça fishery, socio-economic analysis Özet: Bu çalışmada, Foça da bulunan yarı-zamanlı küçük ölçekli balıkçılık incelenmiştir. Bölgede, balıkçılık haricinde en az bir gelir kaynağı daha bulunan on beş adet balıkçı saptanmış ve yılı av sezonu için sosyo-ekonomik analizleri yapılmıştır. Her bir balıkçı ve teknesi ayrı bir işletme olarak kabul edilmiş ve klasik işletme analizi gerçekleştirilerek Foça daki yarı-zamanlı küçük ölçekli balıkçılığın ekonomik analizi yapılmıştır. Çalışmanın sonuçları bu tür balıkçılığın karlı olmadığını fakat diğer taraftan yarı-zamanlı balıkçıların sayısında bir artış eğilimi olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, yarı zamanlı küçük ölçekli balıkçıların sayıca artmalarının ve balıkçılık ruhsatı edinme konusundaki baskılarının, gerçek balıkçıları rahatsız ettiği gözlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Küçük ölçekli balıkçılık, yarı zamanlı balıkçılık, Foça balıkçılığı, sosyo-ekonomik analiz. Küçük ölçekli balıkçılık (KÖB), kıyı alanını av sahası kabul eden, uzatma ağları, paraketa, kaldırma ağları, olta, tuzaklar gibi av araçlarını kullanmak suretiyle günü birlik avcılık yapan, 12 m den küçük balıkçı teknelerinin oluşturduğu avcılık olarak tanımlanabilir ve kıyı balıkçılığından çeşitli yönleriyle ayrılır. Hoşsucu ve diğerleri (1997), kıyı balıkçılığı kavramının, kıyı menzili içinde yer alan avlama teknikleri, dalyanlar ve kıyı kültür tesislerini de kapsadığını belirtmektedir. Küçük ölçekli balıkçılıkta teknoloji, sermaye, iş gücü ihtiyacı ve kullanımı büyük ölçekli balıkçılığa nazaran çok daha düşük düzeylerdedir. Balıkçıların tamamı yerel halktandır ve geleneksel metotlarla avcılık yaparlar. Demersal türlerin yanı sıra pelajik türlerin de avcılığı yapılır. Av sahaları sınırlıdır ve ürünün tamamı lokal olarak pazarlanır. KÖB içinde ikinci bir iş ya da hobi olarak balıkçılık yapanlar da mevcuttur ve bunlar part-time balıkçılık yapmaları nedeniyle yarı zamanlı küçük ölçekli balıkçılık * Bu çalışma doktora tezinin bir bölümüdür ve Ege Üniversitesi Araştırma Fon Saymanlığı tarafından desteklenmiştir.
2 (YZKÖB) olarak çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Foça, içinde tüm bu balıkçılık faaliyetlerinin yoğun bir şekilde yer aldığı bir balıkçılık merkezi konumunda olması nedeniyle çalışma alanını oluşturmaktadır. Panayotou (1982), balıkçı sayısındaki ve trol teknelerindeki sayıca artışın, avdaki ekonomik açıdan değersiz balıklardaki artışın ve kıyısal kirlenmenin düşük balık fiyatlarıyla birlikte, küçük ölçekli balıkçıların gelirlerini sürekli aşağıya çektiğini bildirmektedir. Edwards (1990), balıkçılığa katılım konusunda, ticari balıkçılık ile sportif balıkçılık arasında günden güne artan, yoğun bir çekişme olduğuna dikkat çekerek, gelecekte ticari ve sportif balıkçılığın, ekipman ve ihtiyaçlarına yaptığı harcamalarla ekonomiyi nasıl etkileyeceğine değinmeyen bir balıkçılık yönetiminin başarılı olamayacağını iddia etmektedir. Balık kaynaklarının yönetilmesinde uygun balıkçılık gücünün bilinmesi, stokların ne kadar balıkçı teknesiyle ne tür bir avcılık baskısına maruz kaldığının ortaya konulması, sadece balık kaynaklarının korunması ve sürdürülebilir kullanımını temin etmesi açısından önemli olmayıp aynı zamanda balıkçının gelirini koruması ve varlığını sürdürmesi açısından da önemlidir. Bu nedenle, her bir bölge için balıkçılık haritalarının çıkarılması, envanter çalışmalarının tamamlanması ve balıkçılıkla ilgili çalışmaların yanı sıra balıkçılarla ilgili çalışmaların da yürütülmesi gerekir. Bu çalışma, balıkçılık yöneticilerine, ilgili idari birimlere, kurumlara ve özellikle yerel yönetime, sosyo-ekonomik hedefleri de olan, kapsamlı bir balıkçılık yönetimini gerçekleştirebilmeleri için ihtiyaç duyacakları bazı bilgileri sunmayı hedeflemektedir. Materyal ve Yöntem Araştırma, Foça merkeze bağlı toplam on beş adet yarı zamanlı balıkçı teknesi (balıkçılığı ikinci iş olarak seçen balıkçılara ait tekneler) üzerinde yürütülmüştür. Temmuz-1999 ile Temmuz-2000 tarihleri arasında yürütülen saha çalışmaları ve anketler çalışmanın materyalini oluşturmaktadır. Verilerin değerlendirilmesinde Aras (1988); Ünal ve Hoşsucu (1996) ve İnan dan (1998) yararlanarak klasik işletme analizi yapılmıştır. Çalışmanın yürütüldüğü süre içinde, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası döviz kurlarında 1 US$= TL olarak teşekkül etmiştir. Aynı yıl Ziraat Bankası su ürünleri kredileri faiz oranı %38.47 olarak belirlenmiştir. KÖB da balıkçının fırsat maliyetinin bir çok ülkede sıfır olarak kabul görmesinden hareketle, net hasıla hesaplanırken balıkçı ve çalışan aile bireyleri için ücret karşılığı hesaba katılmamıştır. Yaş ve eğitim düzeyi gibi değişkenlerin ekonomik faaliyet sonuçlarını etkilemesi olası olduğundan, bu değişkenlere ait değerler Tablo 3 ve Tablo 4 de sunulmuştur. Bulgular YZKÖB mensupları, balıkçılığı ikinci iş olarak yapanlar ve bazı emeklilerden meydana gelmektedir. Tam gün balıkçılık yapanlara nazaran çok daha az deniz çıkışı gerçekleştirirler ve balıkçılık haricinde düzenli bir gelir akışları mevcuttur. Tablo 1 de, YZKÖB kullanılan av araçlarına göre iki ayrı gruba ayrılmıştır. Balıkçı teknelerine ait özellikler, sosyo-ekonomik yapı ve ekonomik faaliyet sonuçları sunulurken Tablo 1 deki sınıflandırma esas alınmıştır. 166
3 Balıkçının, yakaladığı balık miktarını, dolayısıyla da gelirini bir çok faktör etkiler. İş gücü bu değişkenlerden yalnızca biridir. Tablo 2 de teknelere ait iş gücü dağılımı verilmiştir. Beş ve on numaralı tekneler sırasıyla, bir ve iki erkek işçi çalıştırdıkları ve her ikisinin de deniz iş günü, yüz gün olduğu halde, farklı üretim miktarı ve net hasıla yaratmışlardır. Net hasıla, daha az iş gücü kullanan beş numaralı tekne için daha yüksek çıkmıştır. Bu durum, iş gücünün küçük ölçekli balıkçılıkta gereksiz olduğu anlamına gelmemekle birlikte, bir girdi unsuru olarak çıktı düzeyinde oldukça az etkisi olduğunu ifade etmektedir. İş güçü, geliri arttıran zorunlu bir girdi olmasından ziyade çalışma kolaylığı sağlayan ve zamandan tasarruf yaratan bir girdidir. Bu nedenle, KÖB teknelerinde mümkün olduğunca az işgücü kullanımı dikkat çeker. Bir çok balıkçı yalnız çalışmayı tercih etmektedir (Tablo 2). Tablo 1. Av araçlarına göre YZKÖB gruplandırılması. Balıkçılık Haricinde Bir İşi Tercih Av Aracı ve Balıkçılık Formu ve Geliri Olan Balıkçılar Uzatma Ağları Balıkçılığı Olta Balıkçılığı N= 15 Tablo 2. YZKÖB teknelerinde iş gücü kullanımı. YZKÖB Tekneleri İşletmeNo Toplam İş Gücü Aile İş Gücü Yabancı İş Gücü Min Max Ortaklık Ortaklık Ortaklık Ortaklık Ortaklık Min Max Ana Kitle Ortalamaları N= 15 µ= 1.5 µ= 1.3 %33.3 Ortaklık Türkiye de kişi başına balık tüketimi, son on yılın ortalaması olarak 7.6 kg dır. Bu tüketimin %50 den fazlası hamsiden gelmektedir (Çelikkale ve diğ., 1999). Bu rakam I. grup balıkçı ve aile bireyleri için ortalama 25.6 kg/kişi/yıl olarak ve II. grup için ortalama 24.9 kg/kişi/yıl olarak hesaplanmıştır Her iki gruba mensup balıkçıların tamamı sigortalıdır ve II. grupta yer alan on bir ve on dört numaralı balıkçılar hariç tüm balıkçılar bakmakla yükümlü oldukları bir aile sahibidir (Tablo 3). Tablo 3 incelendiğinde, ele alınan 167
4 teknelerde balıkçıların yaşları, 31 ile 77 arasında değişmektedir. Balıkçıların öğrenim durumu ele alındığında, I. grupta bulunan tüm balıkçıların ilkokul mezunu olduğu, en yüksek eğitim düzeyinin ise (lise) II. grupta yer alan on üç numaralı tekne sahibine ait olduğu görülmektedir. Genel olarak ele alındığında, YZKÖB kapsamındaki balıkçıların %60 ı ilkokul mezunu, %24 ü orta okul ve %14 ü de lise mezunudur. Tutulan balık miktarını, av verimini ve kazancı etkileyen faktörlerden biri de, balıkçılık tecrübesidir. Bu nedenle, her bir balıkçı için yaş ve balıkçılıkta geçirdikleri süre de verilmiştir (Tablo 4). Tablo 3. YZKÖB teknelerinde bazı sosyo-ekonomik değişkenler. YZKÖB Tekneleri Tek. No Eğitim Düzeyi Medeni Hal Hane Halkı Sayısı Balık Tüketimi kişi/kg/yıl Ev Sahibi 1 İlk okul Evli Kiracı 2 İlk okul Evli 4 -- Evet 3 İlk okul Evli 5 -- Evet Ortalama -- İlk okul Min. -- İlk okul Max. -- İlk okul İlk okul Evli 3 21 Kiracı 5 İlk okul Evli Evet 6 İlk okul Evli Evet 7 İlk okul Evli 3 10 Evet 8 Orta Evli 3 26 Evet 9 Orta Evli 4 26 Evet 10 İlk okul Evli 4 25 Evet 11 İlk okul Bekar 2 34 Evet 12 Orta Evli Evet 13 Lise Evli Kiracı 14 Orta Bekar Evet 15 Lise Evli Kiracı Ortalama Min. -- İlk okul Max. -- Lise Ana Kitle Ortalamaları N= µ=3.3 µ= YZKÖB, çalışılan gün sayısı açısından tam gün balıkçılık yapan ve balıkçılığı meslek olarak kabul eden kişilerin yaptığı balıkçılık (TGKÖB) ile kıyaslandığında, daha düşük deniz iş gününe sahiptir. Denizde geçirilen gün sayısıyla ilgili olarak, yıllık akaryakıt tüketimi de nispeten daha düşük miktarlardadır. Yakıt tüketimine etki eden, av 168 sahasının limana uzaklığı ve motor gücü gibi faktörler, küçük ölçekli balıkçılıkta çok büyük farklılıklar göstermediğinden, deniz iş günü ve mazot tüketimi bir arada gösterilmiştir. Bu değerler, tablo 5 de ele alınan her bir tekne için ve grup ortalamaları olarak ayrı ayrı verilmektedir. Buna göre, ortalama deniz iş günü, 136 gün/yıl/tekne düzeyindeyken, ortalama mazot tüketimi de, lt/yıl/tekne olarak gerçekleşmiştir.
5 Tablo 4. YZKÖB teknelerinde balıkçı yaşı ve balıkçılık tecrübesi. YZKÖB Tekneleri Tekne No Sahibinin Yaşı Balıkçılık Tecrübesi Ortalama Min Max Ortalama Min Max Ana Kitle Ortalama ve Oranları N= 15 µ= 48.4 µ= 30.4 Tablo 5. YZKÖB teknelerinde deniz iş günü ve mazot tüketimi değerleri. YZKÖB Tekneleri Tekne No Deniz İş Günü (gün/yıl) Mazot Tüketimi (lt/yıl) Ortalama Min Max Ortalama Min Max Ana Kitle Ortalamaları N= 15 µ= 136 µ=
6 İşletmeler için ayrı ayrı hesaplanan işletme masrafları, brüt hasıla, net hasıla ve net kar değerleri Tablo 6 da verilmiştir. Buna göre, en yüksek net kar ve net hasıla sekiz numaralı işletmede ortaya çıkarken, en yüksek brüt hasıla beş numaralı işletmede oluşmuştur (Tablo 6). YZKÖB teknelerinde payın bölüşümü ya da ücretli çalışma söz konusudur. Tablo 7, pay usulü çalışan tekneleri ve teşekkül eden pay miktarlarını göstermektedir. Tablo 6. YZKÖB teknelerinde brüt hasıla, net hasıla ve net kar değerleri. YZKÖB Tekneleri Toplam İşletme Net Hasıla Net Kar Brüt Hasıla Masraf. (Milyon (Milyon (Milyon (Milyon TL/yıl) TL/yıl) TL/yıl) TL/yıl) Ortalama Min Max Ortalama Min Max Ana Kitle Ortalamaları µ= µ= YZKÖB teknelerinin %40 ında tek kişi çalışırken, %27 sinde paycılık ve %33 ünde ortaklık sistemi geçerlidir. Düşük birim av gücü ve düşük gelir, bu teknelerde yalnız çalışmayı zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle, YZKÖB teknelerinde tek başına çalışanların oranı %40 gibi yüksek bir oran olarak çıkmıştır. Tablo 7. YZKÖB teknelerinde paycılık ve tayfa ücretleri. YZKÖB Tekneleri Tekne Pay ve Tayfa Ücretleri Personel No Ortaklık Milyon (TL/Deniz İş Günü) 1 Yok Yok Yok 1 -- Ortalama Min Max
7 Tablo 7. devam Ünal / E. Ü. Su Ürünleri Dergisi 20(1-2): Ortaklık Ortaklık Ortaklık Ortaklık Ortaklık Yok Yok Yok Ortalama Min Max Ana Kitle Ortalamaları N= µ= 1.6 µ= 2.2 Tartışma ve Sonuç YZKÖB kapsamında ele alınan balıkçı teknelerinde, geçerli kredi faiz haddinden (%38.47) daha yüksek ekonomik rantabilitesi olan balıkçı teknesi bulunmamıştır. Buna paralel olarak, bir çok balıkçı teknesi (%60) negatif ekonomik performans göstermektedir. Dolayısıyla bu teknelerde karlılıktan söz edilemez ve ekonomik olarak sürdürülebilir bir balıkçılık olmadığı ifade edilebilir. Bunlara ilaveten, YZKÖB teknelerine ait Milyon TL/Yıl civarındaki ortalama brüt hasıla oldukça düşüktür ve bu miktar YZKÖB mensuplarının balıkçılığı geçim kaynağı olarak sahiplenmediğinin de göstergesidir. Bu haliyle yarı-zamanlı bir balıkçılık söz konusudur ve bir çok tekne ticari olmaktan ziyade geçimlik ve keyfi balıkçılık yapmaktadır. Bununla birlikte, YZKÖB ile sportif balıkçılık arasında açık farklılıklar vardır. Tekne sahipleri emekli ve balıkçılığa ilgi duyan ve yerel halk arasından kişilerden meydana gelmektedir ve bu kişilerin yaş ortalaması 48,4 gibi yüksek bir ortalamadır. İncelenen teknelerin sadece %40 ının net hasıla yaratabilmiş olması dahi bu tür balıkçılığa katılımların devam etmesini, bir çok kişinin çeşitli yollarla balıkçılık ruhsatı temin etmeye çalışmasını engelleyememektedir. Balık talebindeki süreklilik, balık fiyatlarının sürekli artış eğilimi içinde olması ya da balıkçının bu tür bir düşünceyi taşıması ve av miktarındaki dalgalanmalardan dolayı her an daha çok balık yakalama beklentisi, kişilerin yarı-zamanlı balıkçılıkta kalmasını sağlamakta ve bu tür balıkçılığa talebi de hızlandırmaktadır. Bu durumdan en olumsuz etkilenen, balıkçılıktan başka ek bir geliri olmayan veya yıllık gelirinin yarıdan fazlasını balıkçılıktan temin eden, tam gün balıkçılık yapan küçük ölçekli balıkçılardır. Sonuç olarak, balıkçılık yönetiminden sorumlu idari otorite, kaynakların kullanımında eşitlik, etkinlik ve sürdürülebilirlilik ilkelerine sadık kalırken balıkçının ve balıkçılığın farklı bir tanımını yapmalı, balıkçılıktan başka gelir kaynağı olmayan balıkçıların haklarını korumalıdır. Toplumun balıkçılığı eğlence ve spor olarak gören kesimi, balıkçılığı meslek olarak kabul eden ve bundan geçimini sağlayan kesimine karşı bir sorumluluk taşımaktadır. Eğlencelik ve sportif 171
8 balıkçılık yapanların su ürünleri kooperatiflerine belli bir bedel ödemesini zorunlu kılacak düzenlemelerin yapılması, sorunun giderilmesi yönünde önemli bir adım olabilir. Kaynakça Aras, A., Farm Business (In Turkish). EÜZF Yayınları No: 486, Bornova, 323s. Çelikkale, M.S., Ulupınar, M., Economic Analysis of Large Purse Seiners (In Turkish). Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Su Ürünleri Dergisi, Cilt. XII, Sayı: 1-2, ss Edwards, S.F., Economics Guide to Allocation of Fish Stocks Between Commercial and Recreational Fisheries, NOAA Technical Report, 36p. İnan, İ.H., Agriculture Economics and Management (In Turkish). (Forth Edition). Trakya Üniversitesi, Tekirdağ Ziraat Fakültesi, 275s. Hoşsucu, H., Erdem, M., Ünal, V., Özekinci, U., Management and Problems of Coastal Fisheries in Aegean Sea (In Turkish). Türkiye Kıyıları-97. Türkiye nin Kıyı ve Deniz Alanları I. Ulusal Konferansı, ODTÜ, Ankara, Lalande, G and Dube, N., Economic Analysis of the Quebec Inshore Fishery Econ. Commer. Analysis Rep. Dep. Fish. Oceans, Canada. No. 68, 26p. Panayotou, T., Management Concepts for Small Scale Fisheries: Economic and Social Aspects. Fisheries Technical Paper, No. 228 FAO, Rome, 53p. Pomeroy, R.S., Economic Studies of Small-Scale Fishers: A Comparison of Methodologies. Asian Fisheries Science 5: AFS, Manila, Philippines. Ünal, V ve Hoşsucu, H., Economic Analysis of Foça Trawls (In Turkish). Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi, Su Ürünleri Dergisi, Cilt: XIII Sayı: 1-2, s Ünal, V., Özekinci, U., Akyol, O., Present Status of Foça Trawls, III. Su Ürünleri Sempozyumu, Erzurum, Türkiye,
Trol Balıkçılığında Yatırımın Karlılık Analizi, Foça (Ege Denizi)
E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 2002 E.U. Journal of Fisheries & Aquatic Sciences 2002 Cilt/Volume 19, Sayı/Issue (3-4): 411 418 Ege University Press ISSN 1300-1590 http://jfas.ege.edu.tr/ Giriş Trol Balıkçılığında
EGE ÜNİVERSİTESİ BİLİMSEL ARAŞTIRMA PROJE KESİN RAPORU EGE UNIVERSITY SCIENTIFIC RESEARCH PROJECT REPORT. PROJE NO: 2014/SÜF/017 (Yüksek Lisans)
EGE ÜNİVERSİTESİ BİLİMSEL ARAŞTIRMA PROJE KESİN RAPORU EGE UNIVERSITY SCIENTIFIC RESEARCH PROJECT REPORT PROJE NO: 2014/SÜF/017 (Yüksek Lisans) TÜRKİYE DE ON METRE VE ÜZERİ BALIKÇI TEKNELERİNDE GERİ-ALIM
Türkiye Balıkçılık Sektörü ve 2000 li Yıllarda Beklenen Gelişmeler
E.Ü. Su Ürünleri Dergisi 2001 E.U. Journal of Fisheries & Aquatic Sciences 2001 Cilt/Volume 18, Sayı/Issue (3-4): 593 601 Ege University Press ISSN 1300-1590 http://jfas.ege.edu.tr/ Derleme / Review Türkiye