5 Maddede Cemil Meriç'in Yaşamından İzler - Beyaz Tarih
1. İlimle geçen bir ömrün kısa anlatısı
Düşünmeyi savaşım olarak gören, her türlü tutuculuğa karşı duran bir düşünce yapısına sahip olan düşünür Cemil Meriç 1916 yılında Antakya’da dünyaya geldi. Banka müdürü bir babanın oğlu olan Meriç, yedi yaşına kadar Antakya’da kaldı. Çok erken yaşlarda okuma eylemine gönül salan düşünür aksak geçen lise öğreniminin ardından dokuz ay kadar İskenderun’a bağlı bir köyde öğretmenlik yaptı. 1940 yılında İstanbul’da Yabancı Diller Okulu’na başlayana kadar çeşitli işlerle uğraştı. Lise yıllarında Fransız edebiyatına çok düşkün olan Cemil Meriç, aldığı dil eğitiminin de etkisiyle çeşitli çeviriler yaptı. Fransızca öğretmeni olarak tayin edildiği Elazığ Lisesi’nde iki yılı aşkın bir süre görev yaptıysa da özel hayatında ve işindeki çeşitli sıkıntılar yüzünden İstanbul’a dönmek zorunda kaldı. Takvimler Aralık 1946’yı gösterirken İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine okutman oldu ve Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü’nde dersler verdi. Ömrünü ilim yolunda harcayan Cemil Meriç, 1984’te beyin kanaması ve ona bağlı olarak felç geçirdi; ağır bir hastalık döneminin ardından 13 Haziran 1987’de İstanbul’da vefat etti.
2. İnandığı değerler uğruna sözünden sakınmadı, aydın duruşundan çocuk denilecek yaşlarda dahi taviz vermedi
Aydın tavır; düşünceye ket vurmamak ve inandığı değerleri her türlü baskı altında söylemekle başlar. Bu bilinç sonradan edinildiği gibi doğuştan geldiği de söylenebilir. Yakın dönem Türk düşünce hayatımızda bu duruşa sahip en önemli isimlerden biri de Cemil Meriç’tir. Henüz lise öğrencisiyken okuduğu lisedeki milliyetçi eğilimden sıkıntı duyan Meriç, hocalarına yönelttiği keskin eleştiriler nedeniyle bitirme imtihanlarına on beş gün kala okulu terk etmek zorunda kalır. Bu tavır onun henüz çok genç yaşta bedel ödemeyi göze alıp hür düşüncesini söylemekten sakınmayan aydın duruşunun temsilidir.
3. Düşünce dünyası
Doğu ile Batı arasında fikirsel bir köprü olan Cemil Meriç, şüphesiz ki kimi zaman Doğulu kimi zamanda Batılı oldu. Düşünsel yaşantısı sürecinde bazı dönemler tarihin dışında kalan mazlumların feryadı olurken bazı zamanlarda “Türk inancı” tanımıyla milliyetçi sınırlara özgü değerler adına verdiği mücadeleyle tanınan bir değer oldu. Batı edebiyatına ve fikirlerinden beslenirken, onun için oldukça önemli olan Doğu temsili Hint düşünce ve kültürünü anlamaktan hiç vazgeçmedi. Kendi ifadesiyle; “Ben bu memleketin ninnileri, ezanları, türküleriyle büyüdüm. Avrupa’nın düşmanı değilim. İki Avrupa var, kolonyalist, kapitalist Avrupa’nın düşmanıyım. Ama düşünen, dost olmak isteyen Avrupalı’nın dostuyum. Böyle düşünmemin sebebi de Avrupalı oluşumdan” diyerek düşünsel tavrını ortaya koydu. Yakın tarih fikir dünyamızda onu daha da değerli yapan şey ise modern anlamda gerçek bir aydın kabul edilmesine rağmen kendi düşünce ve kültür geleneklerini hakkıyla özümsemiş olup, onunla kıyasıya bir hesaplaşma yapması, kendini daima yeni ışık kaynaklarına açık tutarak dürüst, samimi bir fikir işçisi olarak yalnızca doğrunun arayışında olmasıdır.
4. İdeolojilerin sığ kalıplarına tıkılı kalmadı, ömrü düşünce arayışıyla geçti
Ömrü boyunca ideolojilerin sığ kalıplarına sığmak yerine farklı fikirlerin değerli yönlerinden faydalanma yolunu tercih eden Cemil Meriç, hayatının farklı dönemlerinde farklı fikirlerle ilişki kurmuş ve bu düşünce yapılarıyla ilgili değerli fikirler ortaya koymuştur. Ömrü düşünce arayışıyla geçen Cemil Meriç’in fikir hayatı kendi yaptığı tasnife göre şu dönemlere ayrılır:
1917-1925 yılları arası oyu Müslümanlık devri, 1925-1936 yılları arası şoven milliyetçilik devri, 1938-1960 yılları arası “Âraf” dediği kuluçka devri, 1936-1938 yılları arası sosyalistlik devri, 1960-1964 yılları arası Hint devri ve son olarak 1964’ten sonra ise Osmanlı fikridir.
5. Gözlerini kaybetmesi en önemli eserlerini vermesine engel olamadı
Küçüklüğünden beri süregelen görme problemi zamanla Cemil Meriç’i daha da zorlamaya başladı. Uzun saatler boyunca gözlerini kitaptan ayırmaması ise bu süreci daha da tetikledi ve birkaç göz ameliyatı geçirdi. Geçirdiği bir dizi ameliyattan şifa bulamayan Cemil Meriç, görme yetisini tamamen kaybetti. Onun fikirlerinden faydalanmaya çalışan kitlelerin en büyük şansı ise Cemil Meriç’in bu olaydan dolayı hayata küsmemesi ve bunun neticesinde en güzel eserlerini gözlerinin kapanmasının ardından vermesiydi. Düşünür gözlerinin kapanmasının ardından üretkenliğinin daha da verimli hale gelerek devam etmesini ise şu sözlerle ifade eder: “Yeryüzü için kapanan gözlerin, gökyüzü için açılmasıdır.”
Mustafa Armağan, Cemil Meriç, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.29, 2004
Mustafa Acar, Hacer Bıyık, Bir Çağın Vicdanı, Seraâzad Düşünceli Münzevi Yıldız: Cemil Meriç, KMÜ Sosyal ve Ekonomı̇k Araştırmalar Dergı̇si, sayı.16, 2014
Hakkı Büyükbaş, İhsan Kurtbaş, Cemil Meriç’in Medeniyet Telakkisi, Doğumunun 100. Yılında Cemil Meriç Sempozyumu, 2016