Aşgabada zerurmy ıa-da Moskwa?
Sentıabr 12, 2009
Narodetski:"Türkmen ıolbaşçylary emele gelen mümkinçilikden peıdalanyp, öz ıurduny has-da garaşsyz edip bilermi? "
Orsıetiň prezidenti Dmitriı Medwedewiň Türkmenistana sapary Aşgabat bilen Moskwanyň arasynda iň uzaga çeken konfliktiň fonunda geçjege meňzeıär.
Dogrusy, Orsıetiň prezidentiniň Türkmenistana gelmegine öňünden aıratyn bir uly taııarlyk, dabara alamatlary duıulmaıar, adatça, daşary ıurtlardan gelıän aıry-aıry abraıly myhmanlar aıratyn hormat bilen kabul edilıär. İöne Ukrainanyň prezidenti Wiktor İuşenkonyň Aşgabada saparyna ıörite taııarlyk görülıär.
Orsıet prezidentiniň saparynyň guraksylygynyň özüne ıetesi sebäpleri bar. Taraplaryň ikisi-de yglan edilmedik uruş ıagdaıynda. İöne daşyndan rahat görünmäge çalyşıarlar.
Gaz turbasyndaky partlama
Bäş aı mundan öň ıagdaı diıseň dartgynlaşdy. Çaknyşyk birek-birege dil üstünden günä ıüklemek bilen çäklenmändi. Aradaky gapma-garşylyk takyk meselede döräpdi. Şu ıylyň aprel aıynyň başynda gaz turbasynda bolan partlama türkmen gazynyň Orsıete akmasyny doly togtadypdy. Birsalymda Aşgabat iş ıüzünde iň esasy gaz müşderisini ıitiripdi.
Türkmenistan üçin, göräımäge, iň ıakymsyz pursatlar başlanypdy. Türkmenistanyň eksportynda gaz söwdasy birinji orunda durup, Aşgabat esasy girdejisinden mahrum bolupdy. İöne betbagçylyk, tragediıa ıüze çykmady. Däp bolup gelıän gaz monopolistiniň ıok bolmagy Aşgabatda dowul döretmedi. Gaıta, tersine, bu ıagdaı Orsıet üçin, Orsıet ıolbaşçylary üçin garaşylmadyk ıagdaı boldy.
Orsıete gaz satmazdan Türkmenistan näçe wagtlap oňup biler? Aşgabat Orsıete gaz satmagy dikeltmek üçin islendik barlyşyga gitmezmi? - diıen soraglary halkara synçylary ençeme gezek berdiler.
Görlüp oturylsa, Moskwa bilen konflikt türkmen ıolbaşçylaryny birneme ekezlendiripdir. Ol Türkmenistany gujurly, hiç bir plany ıaşyrman, gaz söwdasynyň täze ıollaryny agtarmaga iterdi. Hut Moskwa bilen konflikt täze, diıseň güıçli syıasy hem ykdysady partnıory iş ıüzünde regiona ıakynlaşdyrdy. Aşgabat şu ıylyň ahyrynda Hytaıa gaz akdyryp başlamaga taııarlyk görıär.
Kime zerur boldy?
Regiondaky monopoliıasyny hiç kim bilen, onda-da Pekin bilen bölüşmek plany bolmadyk Moskwa Hytaıyň bu ıere gelmegine ıardam etdimi? Orsıet ıolbaşçylary Aşgabada täze güıç berip, onuň bilen gepleşikleri has-da çylşyrymlaşdyrandygyna düşünmeıärmi? İene bir uly sorag - syıasy hem gaz gepleşiklerini dikeltmek şu günki gün kime - Aşgabada zerurmy ıa Moskwa?
Köp synçylar emele gelen häzirki ıagdaıdan taraplaryň ikisiniň-de peıdalanyp, gatnaşyklary kadalaşdyrmak, başartsa, ony özara bähbitli gatnaşyklara öwürmek isleıändigini belleıärler. Hazar problemalaryny aradan aıyrymak, onuň hukuk durumyny, statusyny kesgitlemekde hemmeden öňde hereket edıän Türkmenistan şu meseleleriň çözgüdine Orsıeti çekmäge synanyşar.
“Nabukko” proıektiniň täsirini Orsıetiň duıjakdygy baradaky habarlar peıda bolıar. Azerbeıjan bilen aradaky dawwaly ıataklar meselesinde Orsıet Azerbeıjana täsir ıetirip, beıleki kaspiıaka döwletleri dil tapyşmaga yrsa, bu ideıanyň Türkmenistan üçin oňyn taraplary bar.
Belki-de, şu günki gün Aşgabat-Moskwa gatnaşyklarynda iň esasy zat - güıç ulanmak ıoluny aradan aıryp, özara bähbitli, parahatçylykly gatnaşyklary dikeltmegiň zerurdygyna taraplaryň düşünmegi hem belli bir karara gelmegidir. Orsıet diıseň açyk işdäsine haı diıip bilermi? Türkmen ıolbaşçylary emele gelen mümkinçilikden peıdalanyp, öz ıurduny has-da garaşsyz edip bilermi?