Download "TÜRKİYE DE BİRİNCİ BASAMAK SAĞLıK HİZMETLERİNDE NELER OLUYOR? SORUSUNU YANıTLAYABİLMEK İÇİN"
1 TÜRKİYE DE BİRİNCİ BASAMAK SAĞLıK HİZMETLERİNDE NELER OLUYOR? SORUSUNU YANıTLAYABİLMEK İÇİN 19. Pratisyen Hekimlik Kongresi 17 Mayıs İSTANBUL Dr. Onur HAMZAOĞLU Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı AD
2 Amaç : Türkiye de birinci basamak sağlık hizmetlerinde ve bu hizmetin üretilip sunulduğu birimlerde hizmeti üretenlerin ve kullananların yaşadıkları sorunların neden(ler)ini ortaya koyabilmek için, dünyada ve Türkiye de 1940 lı yıllardan günümüze, toplumsal yaşantıdaki ve sağlık alanındaki değişimi nedenleriyle birlikte incelemek
3 İçerik: Değer Yasası: Kapitalist Toplum Biçimi ve Temel Dinamiği Hizmet Sektörü Sağlık Sektörü Sağlık Emek-gücü Sağlık Hizmetlerinde Tarihsel Süreç, Sağlık Hizmet Sunumunun Ekonomi Politiği Günümüzde Sağlık Emek-gücü
4 Değer Yasası: Kapitalist Toplum Biçimi ve Temel Dinamiği
5 Değer Yasası d = c + v + s
6 kullanım değeri = c + v c: sabit sermaye v: değişen sermaye
7 Değişim Değeri d = c + v + s c: hammadde, enerji, teknoloji vb. değeri v: emek-gücünün değeri, ücret s: artı değer, kâr, emekçinin ürettiğipatronun el koyduğu
8 Üretim Alanları *Sanayi sektörü *Tarım sektörü *Hizmet sektörü
9 Hizmet Arapça kökenli, ad. Birinin işini görme ya da birine yarayan bir işi yapma (Türkçe Sözlük, Dil Derneği, 2005)
10 Hizmet Sektörü Özellikle insanın yeniden üretimine yönelik işlerden oluşur Herhangi bir meta gibi depolanmaz ya da stoklanmaz, anında tüketilir Kafa gücüne dayalı olarak çalışanlar çoğunluktur! Kol gücüne dayalı olarak çalışanlar daha fazla sayıda: temizlik, posta, sağlık, toplu taşıma vb.
11 Bürokratik koşullar içinde çalışırlar Bilinç, ideolojik değerler, örgütlenme ve sınıf pratikleri bakımından sanayi işçilerinden farklıdır Mesleki bilinç formları, resmi ideolojye yakınlık, kariyerist ve konformist tutumlar daha yaygındır
12 Emek yoğundur Teknoloji yoğundur Sağlık Sektörü Farklı niteliklerde emek-gücü gerektirir Ekip gerektirir Emek etkinliği sırasında emek-gücünün sayı ve çeşitliliğinin fazla olması, belirli oranda emekgücünü birbirine bağımlı kılabilmektedir Emek-gücü emek etkinliği sırasında hizmeti alanlarla sürekli yüz yüze olmak durumundadır
13 Sağlık Emekçileri Sağlık sektöründe emek-gücünü satarak yaşamak zorunda olanlar:....hizmeti üretmektedir
14 Sağlık Emek-Gücünün Ayırd Edici Özellikleri Birbirinden farklı nitelikte çok çeşitli, çok sayıda ve çok yünlü Zorunlu ekip çalışması En uzun süre mesleki eğitime gerek duyar İleri düzeyde uzmanlaşma Başka bir nitelikteki emek-gücü ile ikame etmenin olanakları kısıtlıdır Hasta/kişi ilişkisi hemen tamamen kişiye özeldir. Hastanın sürekli biçimde aynı sağlıkçıyla ilişki kurması istenir ve bu sağlıkçı açısından da gereklidir Sağlık hizmeti günün 24 saatinde üretilen bir hizmet olmasıyla düzensiz çalışma Sürekli olarak hasta, ızdıraplı, yardıma muhtaç insanlarla karşı karşıyadırlar Teknolojik gelişmelere rağmen, emek yoğun çalışır Farklı statülerdeki sağlık emekçileri arasındaki ayrım derindir Belirli meslek gruplarında kadın emeği
15 Sağlık Hizmetlerinde Tarihsel Süreç Sağlık Hizmet Sunumunun Ekonomi Politiği 1. Dünyada Kırklı Yıllardan Sonra Sağlık Hizmetlerinin Sunumu sağlık hizmetleri sunumu toplumsal bölüşümün yeniden düzenlendiği alan sağlık hizmetleri alanı yeni bir birikim alanı olarak düzenlendi
16 2. Kapitalizmin Yapısal Krizi, Dünya Bankası ve Sağlıkta Reform Dünya Bankası(DB), Uluslararası Para Fonu(IMF): yapısal uyum politikaları Maliyet artışından kaynaklandığını iddia ettikleri bir sağlık krizi ve bunu engellemek ve ortadan kaldırmak için de sağlıkta reform Sağlık alanındaki yapısal uyum programını Sağlık Reformu olarak adlandırdı
17 Sağlık reformu kapsamı a)eşitsizlikleri önleyecek iddiası ile sosyal güvenlik kurumlarının birleştirilmesi b) maliyet etkililik, etkinlik sağlayacağı iddiası ile hizmet sunumu ile finansmanının birbirinden ayrılması c) kamu verimsizdir iddiasıyla mülkiyet ve hizmet sunumunda özelleştirme
18 d) ademi merkeziyetçilik yaşanan sorunların ilacıdır iddiası ile desantralizasyon ve sağlık bakanlıklarının karar vericilikten arındırılarak, yalnızca düzenleyici olması ve karar vericiliğin kamu finans kurumuna devredilmesi e) hekim seçme özgürlüğü yaratacağı iddiasıyla aile hekimliği sisteminin kurulması f) sağlık hizmetlerine gereksiz başvuru ve kullanımın engellenmesi gerekçesiyle katılım payı vb. uygulamalardır
19 g) hem kapsam dışılığın önlenmesi hem de sağlık hizmetlerinin de maliyeti var, herkes bedelini gelir durumuna göre ödemeli gerekçesiyle sağlık hizmetlerinin genel bütçeden karşılandığı ülkelerde sağlık primi ödemesiyle karakterize genel sağlık sigortası(gss) uygulanması, GSS nin uygulanmakta olduğu ülkelerde prim ödemelerinde kişilerin paylarının artırılması h) sağlık emek-gücü istihdamında esnek çalışma biçimleri ile özellikle hekim ve hemşirelik hizmetleri sunumunda ara emekgücü kullanımı yaygınlaştırılmaktadır
20 3. Sağlık Reformu: Bir Biyolojik Silah Sağlık reformunu: Biyolojik Silah, Uygulamaları-süreci: Biyolojik Savaş Çünkü, toplumsal sağlığı bozan bir etken olarak sağlıkta reform, DB de(laboratuvarda) üretilmiş ve emekçi sınıflarla, bağımlı kapitalist ülkelere karşı silah olarak kullanılmıştır
21 4. Türkiye de Sağlık Reformu-Sağlıkta Dönüşüm Başlangıç: 18 Mart 1986 (Türkiye Sağlık Sektörü Araştırması, DB, DPT) Tamamlanış: 1 Ocak 2012 (5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası(SSGSS) Yasası nın bütün maddeleriyle söz konusu tarihte yürürlüğe girmesi ile 663 sayılı KHK nin de hayata geçirilmeye başlanması tarihleridir. )
22 5. Dünya da ve Türkiye de Sağlıkta Bugün 1.Ülkelerin sosyal, ekonomik ve sağlık durumları dikkate alınmaksızın kapitalist ülkelerde tek bir model-tek tip olarak uygulanmıştır 2. Temel amaç, kapitalizmin yeniden düzenlendiği dönemde-küresel kapitalizmde, sağlık alanının yeni bir birikim alanı haline getirilmesi ve sağlık alanının toplumsal bölüşümün yeniden düzenlendiği alan olmaktan çıkartılmasıdır.
23 3. Bu nedenle, sağlık reformu özü itibariyle emekçi sınıfına bir saldırıdır. Bunun için diğer özellikleri de göz önüne alındığında, program olarak biyolojik silah, uygulama-süreç olarak da biyolojik savaş olarak adlandırılabilir 4. Sağlık reformu, hem merkez hem de çevre kapitalist ülkelerde ana hatlarıyla tamamlanmıştır
24 Günümüzde Sağlık Emek-Gücü 1. Sağlık sektörü hem emek hem de teknoloji yoğun olduğundan diğer sektörlerden farklı olarak teknolojik gelişmeler emek yoğunluğunu azaltmamakta, aksine artırmaktadır 2. Bu durum sağlık hizmetlerinde hastaların, tedavi hizmetlerinin öncelenmesini ve maliyet artışını da beraberinde getirmektedir
25 3. Hem hükümetler hem de sektöre yatırım yapmış olan patronlar maliyet artışını engelleyebilmek, kâr maksimizasyonun devam ettirebilmek için yoğun çaba içerisindedirler 4. Günümüzde maliyet artışının engellenebilmesinin önemli araçlarından birisi emek-gücü maliyetini düşürebilmektir
26 5. Bunun için esnek üretim, esnek istihdam gibi sömürü oranını artıran uygulamaların yanı sıra, talep fazlası arz(işsiz sağlıkçılar yığını) gibi stratejiler uygulanmaktadır 6. Sağlık emekçilerinin büyük bölümü güvencesiz ve düşük ücretle çalıştırılmaktadır
27 7. Sağlık emekçileri yarı zamanlı, parça başı çalışma biçimleriyle haftanın sadece belirli günlerinde ve belirli saatlerinde çalışmaya, birkaç işte ve iş güvencesiz çalışmaya zorlanmaktadır 8. İş güvencesinden yoksun çalışma ve emekliliğe yansımayan, rekabet yaratan ücretlendirme biçimleri yaygınlaştırılmaktadır 9. İşsiz sağlık emekçilerinin sayısı her geçen gün artmaktadır
28 10. Maliyeti azaltmak amacıyla hekim ve hemşire yerine ara emek-gücü kullanımı yaygınlaşmaktadır 11. Bu durum bir yandan hekim ve hemşirelerin emek piyasasındaki durumunu zorlaştırır ve sömürü oranlarında artış yaratırken, diğer yandan bu yeni grup sağlık emekçileri için de benzer sonucu hazırlamaktadır
29 12. Ekim 2009 tarihi itibariyle 35 ilde uygulamaya konan aile hekimliği sistemi, yukarıda sıralananları PATRON pratisyen hekimler ve birinci basamak sağlık ekibinin diğer üyelerine yaşatmanın önemli bir aracı olarak kullanılmaktadır
30 Kondratief KRİZ!!! Ernest Mandel
31 Bunların tümü durum tespiti NE YAPALIM?
33 Kaynaklar Hamzaoğlu, O. (2007) Sağlık Sistemleri Dosyasından Akılda Kalanlar. Toplum ve Hekim, 22(3), Hamzaoğlu, O. (2009) Almanak 2008 içinde; Kapitalizmde Sağlık Hizmetleri ve Dünyada ve Türkiye de Sağlık Reformu, İstanbul, SAV Sosyal Araştırmalar Vakfı, Hamzaoğlu, O. (2010) Almanak 2009 içinde; Sağlık Hizmetleri Metadır, Finansman Kaynaklarının Kökenindeki Farklılık Sömürü Oranındaki Farklılıktan Kaynaklanır, İstanbul, SAV Sosyal Araştırmalar Vakfı, Hamzaoğlu, O. (2013) Dünyada Sağlık Reformu Türkiye de Sağlıkta Dönüşüm: Gerçekler ve Belgeleri. Toplum ve Hekim, 28(3), Homedes, N., Ugalde, A. (2005) Why Neoliberal Health Reforms Have Failed in Latin America, Health Policy, 71: Marx K(1971) Capital A Critical Analysis of Capitalist Production Volume 1, Progress Publication, Moscova. Öngen T(1996) Prometous un Sönmeyen Ateşi, Günümüzde işçi Sınıfı, Alan Yayıncılık, 2. Baskı,İst. World Bank. (1987) Financing Health Services in Devoloping Countries: An Agenda for Reform, Washington. World Bank. (1993) World Development Report 1993, Investing in Health. New York: Oxford University Press.
ÇED Raporu ve Halk Sağlıkçıların Sorumluluğu; HASUDER e Açık Çağrı / Onur Hamzaoğlu
ÇED Raporu ve Halk Sağlıkçıların Sorumluluğu; HASUDER e Açık Çağrı / Onur Hamzaoğlu Öncelikle, halk sağlıkçı sorumluluğunu toplumsal sorumluluk-topluma karşı sorumluluk olarak ele almamız gerektiğini paylaşmak