İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi, 21-22. âyetin tefsiri, 214 | Sorularla Risale
bilâ-teşbih : benzetmek gibi olmasın, benzetme olmaksızın
hilkat-i beşer : insanın yaratılışı
ihtiyar : irade, dileme, tercih gücü
istiare : hakiki mânâ ile mecâzî mânâ arasındaki benzerlikten dolayı bir kelimenin veya sözün mânâsını geçici olarak alıp başka bir kelime için veya söz için kullanma san’atı
istidad : ruhî özellik, yetenek
kemâl : mükemmellik, fazilet, olgunluk
mânâ-yı mecazî : mecaz anlamı
mecazen : bir sözü gerçek anlamı dışında başka bir mânâyı anlatacak şekilde kullanma
müşahit : gören, şahit olan
recâ : isteme, ümit etme
sâmi : işiten, dinleyen
tevil etmek : yorumlamak
1 لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ'deki 2 لَعَلَّ kelimesi, ümit ve recayı ifade ediyor. Fakat bu mânâ, hakikatiyle Cenâb-ı Hak hakkında istimal edilemez. Binaenaleyh, ya mecazen istimal edilecektir veya muhataplara veyahut sâmi ve müşahitlere isnad edilecektir.
Mânâ-yı mecazıyla Cenâb-ı Hak hakkında isnad edilmesi şöyle tasvir edilir: Nasıl ki bir insan, bir iş için bir adamı teçhiz ettiği zaman, o işin o adamdan yapılmasını ümit eder. Kezalik -bilâ-teşbih- Cenâb-ı Hak, insanlara, kemal için bir istidat, teklif için bir kabiliyet ve bir ihtiyar vermiştir. Bu itibarla, Cenâb-ı Hak, insanlardan o işlerin yapılmasını intizar etmektedir denilebilir. Bu teşbih ve istiarede, hilkat-i beşerdeki hikmetin takvâ olduğuna ve ibadetin de neticesi takvâ olduğuna ve takvânın da en büyük mertebe olduğuna işaret vardır.
Reca mânâsının muhataplara atfedilmesi şöyle izah edilir: Ey muhatap olan insanlar! Havf ve reca ortasında bulunmakla, takvâyı reca ederek Rabbinize ibadet ediniz. Bu itibarla insan, ibadetine itimad etmemelidir ve daima ibadetinin artmasına çalışmalıdır.
Reca mânâsı, sâmi ve müşahitlere göre olursa şöyle tevil edilecektir: Ey müşahitler! Arslanın pençesini gören adam, o pençenin iktizası olan parçalamayı arslandan ümit ve reca ettiği gibi, siz de, insanları ibadet teçhizatıyla mücehhez olduklarını gördüğünüzden, onlardan takvâyı reca ve intizar edebilirsiniz. Ve keza, ibadetin fıtrî bir iktiza neticesi olduğuna işarettir.
1 : “Umulur ki, korunmuş olur, takvaya erişirsiniz.” Bakara Sûresi, 2:21.
2 : Umulur ki...