By KKO. Knut Hamsun Açlık
Download "By KKO. Knut Hamsun Açlık"
1 By KKO Knut Hamsun Açlık Yumruğunu yemedikçe kimsenin bırakıp gitmediği o garip şehirde, Kristiania da aç sefil sürtüyordum o günlerde... Tavan arasında uyanık yatıyordum, alt katta bir saatin altıyı vurduğunu duydum. Hafif aydınlanmıştı ortalık, insanlar merdivenleri inip çıkmaya başlamışlardı. İlerde, eski Morgenbladet gazeteleri döşeli oda kapısında Fenerler işletmesinin bir ilanını görebiliyordum; onun biraz solunda iri siyah harfli bir ilanda fırıncı Fabian Olsen in taze, gevrek ekmekleri. Gözlerimi açar açmaz, eski alışkanlık, düşünmeye başladım: bugünlük bir ümit var mı, diye. Son günlerde halim haraptı bir hayli: Elde avuçta kalmış öteberiyi peş peşe Amcaya götürmem gerekmişti. Sinirli, dayanıksız olmuş, baş dönmeleri yüzünden de birkaç kere bütün günü yatakta geçirmek zorunda kalmıştım. Arada, şansım yaver gittikçe, bir yazıma, bir gazeteden bir beş kron da. almamış değildim hani. Gün ışıdıkça ışıyordu; kapıdaki ilanları okumaya başladım; ipince, sırıtan harfleriyle: Kefen, tabut örtüsü, Matmazel Andersen, Büyük kapı, sağ kolda ilanını bile seçebiliyordum. Bu iş beni uzun zaman oyaladı; alt kattaki saat sekizi çalıyordu, ben henüz kalkıp giyinmemiştim. Pencereyi açıp dışarı baktım. Olduğum yerden bir çamaşır ipiyle boş bir arsa görünüyordu; ta ilerde birkaç işçi, yanmış bir demirci dükkanının kalıntısını temizliyorlardı. Dirseklerimi pencere kenarına dayadım, gökyüzüne baktım. Hava güneşli olacaktı besbelli. Sonbahar gelmişti: her şeyin renk değiştirip öleceği narin, serin mevsim. Sokaklarda başlamış gürültü, beni dışarıya çağırıyordu: Attığım her adımda taban tahtaları esneyen bu boş oda, ıslak ve korkulu bir tabuttu sanki. Ne kapısında doğru dürüst bir kilit, ne içinde bir soba. Geceleri çoraplarımın üstüne yatıyordum, sabaha kadar birazcık kurusunlar diye. Bu odada beni sevindiren tek şey, ufak kırmızı bir salıncak koltuktu sadece. Akşamları bu koltuğa oturup kestiriyor, hülyalara dalıyordum. Rüzgar şiddetli esecek olsa da alt katlardaki kapılar açık bulunsa, döşemeden yukarı, duvarlardan içeri çeşit çeşit, acayip ıslıklar üfürüyor, kapının altındaki Morgenbladet gazetesinde birer karış yırtıklar peyda oluyordu. Kalktım, yatağın kenarındaki pakette kahvaltılık biraz bir şey var mı, diye baktım; bulamayınca yine pencerenin yanına döndüm. Allah bilir, diye düşündüm, iş aramanın acaba bir faydası olur mu? Aldığım o bir sürü ret cevapları, o yarım ağız vaatler, düpedüz hayırlar, beslenmiş de boşa gitmiş ümitler, her şey seferinde neticesiz kalmış yeni yeni teşebbüsler, bende cesaret namına bir şey bırakmamıştı. Son defa bir tahsildarlık için müracaat etmiş, ama geç kalmıştım; elli kron kefalet akçası da bulamamıştım üstelik. Her seferinde şu veya bu engel çıkıyordu karşıma, itfaiye müdürlüğüne de başvurmuştum ayrıca. Salonda elli kişi kadardık; güçlü kuvvetli olduğumuz, gözümüzü daldan budaktan esirgemediğimiz hissini vermek için göğüslerimizi germiştik. Bir muavin dolaşıyor, isteklileri gözden geçiriyor, kollarım yokluyor, bazı sorular soruyordu. Bana da geldi, başını salladı sadece, gözlüğümden ötürü bu işe yaramayacağımı söyledi. Gittim, sonra yine geldim gözlüksüz. Kaşlarımı çatmış durdum, bıçak gibi keskindi bakışlarım. Adam yine geldi önüme, gülümsedi, geçip gitti; tanımıştı her
2 halde. Hepsinden kötüsü elbiselerimden hayır kalmamıştı; hiçbir yerde kendimi, mazbut bir adam gibi gösteremezdim artık. Boyuna, hep aynı şekilde, şu son zamanlarda halim berbattı benim! Sonunda, ellerim böyle boş, ortalarda kalışım ne garip! Artık bir tarağım bile yoktu, dertlendim mi okuyacak bir kitabım bile yok. Yaz boyu mezarlıklara taşındım, yahut saray parkına. Gazeteler için yazılarımı oralarda yazdım. Çeşitli konularda, acayip buluğlar, tedirgin beynimde kesintiler, kaprisler üstüne, sütun sütun. O perişan halimde çok kere en olmayacak konuları seçtim, bunların yazılması bana saatler saati süren çabalara mal oldu. Yazdım, sonra da hiçbiri kabul edilmedi. Bir yazıyı bitirince bir yenisine giriştim, yazı işleri müdürünün geri çevirmeleri, beni yıldırmadı çok kere. Kendi kendime hep, er geç başaracaksın dedim. Nitekim arada, talih benden yana döndükçe, başardığım yazılarda, bir öğleden sonranın gayretine karşılık, beş kron aldığım oldu. Pencere önünden tekrar geri çekildim, koltuğun yanma gittim, yüzümü yıkamaya su vardı koltuğa konmuş kapta. Rengini attığı belli olmasın, yenice görünsün diye, pantolonumun parlayan diz kapaklarına birkaç damla su serptim. Bu iş de tamamlanınca, her zamanki gibi, cebime kağıt kalem koyup odadan çıktım. Ev sahibim kadının dikkatini çekmemek için, merdivenlerden gayet yavaş indim. Kira müddetini geçireli birkaç gün olmuştu, kirayı vermeye bende para nerede? Saat dokuzdu. Araba gürültüleri, insan sesleri doldurmuştu havayı. Yayaların ayak sesleri, arabacıların kırbaç şaklatışlarıyla karışık muazzam bir sabah korosu. Dört bir yanda bu gürültülü kaynaşma, beni bir anda diriltti; içimde gitgide bir hoşnutluk duymaya başladım. Açık havada sadece bir sabah gezintisi, aklımdan bile geçmiyordu. Ciğerlerim ne yapacaktı bu havayı? Ben bir dev gibi kuvvetliydim, omuz vurup bir arabayı durdurabilirdim. İnce, acayip bir hal, berrak bir umursamazlık duygusu sarmıştı beni. Karşıma çıkan, yanımdan geçip giden insanlara bakıyor, duvarlardaki levhaları okuyor, uzaklaşan bir tramvaydan üzerime düşen bir bakışın bıraktığı izlenimi duyuyor, yolumun üstüne çıkıp yine kaybolan bütün ufak tefek tesadüfleri, hemen her şeyi idraklerime geçiriyordum. Ah, bu derece günlük güneşlik bir günde insanın yanında biraz da yiyeceği olsaydı! Neşeli bir sabah keyfi çökmüştü üzerime, alabildiğine memnundum; belli bir sebep yokken, sırf sevincimden, bir şarkı mırıldanmaya başladım... Kolumda bir sepet, bir kadın, bir kasap dükkanı önünde durmuş, çokça sucuk alıyordu. Yanından geçiyordum, bana baktı. Tek dişi vardı, o da ta önde. Son günlerde pek sinirli, kolay heyecanlanır olduğum için kadının yüzü, bana ani bir tiksinti verdi. Uzun ve sarı diş, çeneden fırlamış ufak bir parmağı andırıyordu. Benden yana döndüğü sırada, kadının bakışları sucuk doluydu hala. İştahım ansızın kapandı, kusmak geldi içimden. Pazar yerine varınca çeşmeye gidip biraz su içtim, başımı kaldırdım: Kurtarıcı kilisesinin kule saati, onu gösteriyordu. Sokaklarda sürtmeye devam ettim. Hiçbir şeyi umursamadan, avare, yürüyor, bir sokak basında sebepsiz duruyor, hiç işim olmayan bir yan sokağa sapıyordum. Her şeyi oluruna bırakıyor, kendimi o şen sabaha terk ediyor, mesut insanlar içinde ben de kaygısız, öne arkaya sallanıyordum. Bulutsuz, berraktı gökyüzü, benim de gönlüm gölgesiz. Tam on dakika kesiksiz, ihtiyar ve topal bir adamın peşi sıra yürüdüm. Elinde bir paket vardı; bütün vücuduyla yürüyor, hızlı gidebilmek için olanca kuvvetim harcıyordu. Sarf ettiği enerjiden soluduğunu duyuyordum. Paketini taşıyabileceğim aklıma geldi. Daha sonra Graensen caddesinde Hana Pauli ye rastladım, selam verip uçar gibi uzaklaştı. Ne diye bu kadar acele ediyordu? Kendisinden bir kron istemeyi hiç de düşünmemiştim, birkaç hafta önce ödünç aldığım battaniyesini de yakında geri verecektim. Belimi biraz doğrultsam, artık hiç kimseye battaniye borçlu olmak işemezdim ki! Belki de hemen bugün, gelecekteki suçlar yahut irade hürriyeti üzerine bir makale, okunmaya değer bir şey yazar, hiç değilse bir on kron alabilirdim. Böyle bir makale düşüncesi, içimi birdenbire, derhal başlamak,
3 dolu beynimi sağmak ihtirasıyla doldurdu. Saray parkında uygunca bir yer bulup makaleyi tamamlamadıkça dinlenmek istemiyordum. Fakat önümdeki topal ihtiyar, hep aynı deprenmeli hareketleri tekrarlıyordu. Sonunda bu sakat adamın ardında kalışıma içerlemeye başladım. Yolculuğu hiç bitmeyeceğe benziyordu; belki o da benim gideceğim yere gitmeye karar vermişti de bütün yol boyunca önümde hep onu görmem gerekiyordu. Heyecanımdan bana öyle geliyordu ki sokak başlarında bir an tereddüt etmekte, sanki benim ne tarafa sapacağımı beklemekte, sonra da elindeki paketi sallayarak, öncülüğü elden bırakmamak için olanca gücüyle yürümekteydi. Yürüyor, eziyet çeken bu biçareye bakıyor, içimin gitgide hınçla dolduğunu hissediyordum. Onun azar azar keyfimi kaçırdığımı, bu duru ve güzel sabahı birdenbire zehir ettiğini hissediyordum. Aksıya topallıya ilerleyen koca iri bir böceğe benziyordu: kuvvet ve zorbalıkla ille de bir yere varmak, yaya kaldırımını sırf kendisine tahsis etmek isteyen bir böceğe. Tepeye çıktığımızda tahammülüm tükendi. Bir vitrinin önünde durdum, çekip gitmesi için ona zaman bırakmak istiyordum. Birkaç dakika sonra ben yine yürümeye başlayınca adam önümdeydi yine: Mıhlanmış gibi o da olduğu yerde kalmıştı. Hiç düşünmeden ve öfkeli üç dört adımda ona yetişip omzuna çarptım. Birden durdu. Göz göze bakıştık. Bir Sehilling, dedi. Süt parası Başım yana eğdi. Fena yakalanmıştım. Ceplerimi arandım: Süt parası. Evet, şey, bu devirde paradan yana halimiz kötü. Zaruret içindesiniz galiba. Dünden beri Drammen de ağzıma lokma girmedi, dedi adam. Beş param yok, henüz bir iş de bulamadım. İşçi misiniz? Evet, iğneciyim. Ne? İğneci. Ama kunduracılık da gelir elimden. O zaman işe değişir. Az bekleyin burada. Size biraz para bulup getireyim, birkaç kuruş. Hızlı hızlı Pilestraede ye gittim, ilk katta bir rehinci biliyordum, daha önce hiç gitmişliğim yoktu bu adama. Cümle kapısından içeri girince çabucak yeleğimi çıkardım, katlayıp koluma aldım; merdivenleri çıkıp dükkanın kapısını tıklattım. Selam verip yeleği tezgahın üzerine bıraktım. Bir buçuk kron!, dedi adam. Olur, olur, mersi!, cevabım verdim. Çok dar gelmeseydi vermezdim ya! Parayı ve makbuzu geri aldım. Bu yeleği akıl edişim, isabet olmuştu. Güzelce bir kahvaltı için bana da para artacak, bu takdirde gelecekteki suçlar makalemi akşama kadar bitirebilecektim. Hayatı o anda daha güzel bulmaya başlamıştım; başımdan savmak için hızlı hızlı adamın yanma gittim. Buyurun! dedim, önce bana başvurmanız, beni sevindiriyor. Adam parayı aldı, bakışlarıyla beni inceliyordu. Durmuş, ne diye bakıyordu böyle? içimde, onun, bilhassa pantolonumun diz kapağını incelediği hissi uyandı; bu yüzsüzlük yordu beni. Yoksa bu serseri, beni göründüğüm kadar fakir mi sanıyordu? On kronluk bir makale yazmaya, hemen hemen, başlamış değil miydim? Hem ilersi için korktuğum da yoktu, dövülecek nice demirlerim vardı ocakta. Böyle aydınlık bir günde bir bahşişi gözden çıkarmışsam bu yaban herife de ne oluyordu sanki? Adamın bakışlarına içerlemiştim, ayrılmadan önce ona bir ders vermek istedim, omuz silkerek dedim ki: -Azizim, çirkin bir huyunuz var, size bir kron verdiler mi aval aval insanın dizlerine bakıyorsunuz. Başı, duvara doğru geriye sarktı, ağzı açık kaldı. Dilenci alnı gerisinde kafası işliyor, besbelli kendisiyle şu veya bu şekilde alay etmek istediğimi düşünüyordu. Parayı geri uzattı. Ayağımı hızla yere vurdum; para sende kalsın, diye bastım azarı. Bunca zahmete boşuna mı katlandığımı sanıyordu? Öyle veya böyle, neticede ben bu
4 kronu ona borçluydum belki de. Ne yapayım, huy, eski bir borcumu hatırlamıştım. Karşısındaki namuslu bir adamdı, parmak uçlarına kadar dürüst bir adam. Aslında onundu bu para... Teşekkür mü, ne münasebet, bir zevktir benim için. Hoşçakal! Yürüdüm gittim. Bu ayakları nikrisli karın ağrısını başımdan deflemiştim nihayet; artık rahat edebilirdim. Pilestraede den geçip aşağıya indim, bir bakkal dükkanı önünde durdum. Yiyecek doluydu vitrin, içeri girip yol için yanıma bi raz bir şeyler almaya karar verdim. Az peynir, bir de francela! deyip yarım kronumu tezgahın üzerine bıraktım. Yüzüme bakmadan, alaycı bir sesle: Peynir, francela. hepsi bununla mı? diye sordu kadın. Evet, 50 öre ile! cevabım verdim, yılmadan. Alacağımı aldım; yaşlı, tombul kadına gayet kibar, hoşçakalın, dedim. Hemen sarayın bulunduğu tepeye tırmanıp parka girdim. Kendime boş bir kanepe bulup, açlığım deşilmiş, azığımı yemeye koyuldum. Hoşuma gitti; çoktandır böyle iyi bir gıda aldığım yoktu benim. Gitgide, uzun ağlayışlardan sonra duyulan o tok ferahlığı duydum içimde. Cesaretim kuvvetleniyor, üstelik herkesin bulabileceği, tarih kitaplarından pekala çıkarabileceği, gelecekte suçlar gibi basit ve beylik bir konuda bir makale yazmayı artık azımsıyordum. Kendimi daha büyük çalışmalara kudretli hissediyor, zorlukları yenebileceğime güveniyordum. Felsefi bilgi üzerine üç bölümlük bir inceleme yazısı yazmaya karar verdim. Kant ın sofizmlerinden bazılarını feci şekilde hırpalamak fırsatım da kaçırmayacaktım tabii... Kağıtlarımı çıkarıp da işe girişmek isteyince kurşun kaleminim yanımda olmadığını gördüm. Rehincide unutmuştum, kalem yelek cebimde kalmıştı. Hay Allah, her işim ne de ters gidiyordu! Bir iki küfür savurdum, kanepeden kalkıp yollarda gezinmeye başladım. Sessizdi her taraf; ta ilerde, kraliçenin köşkünün orada, bir kaç dadı, arabalarım sürüyorlar, başkaca kimsecikler görünmüyordu. öfkeden kuduruyordum için için; bir çılgın gibi kanepemin önünde, bir gidip bir geliyordum. Her bakımdan işlerimin aksi gitmesi ne garip! Üç bölümlük bir makale, bukadar basit bir şey yüzünden kalıyordu işte: cebimde on öre lik bir kurşun kalem olmayışı yüzünden! Şimdi tekrar Pilestraede ye gitsem de kalemimi istesem? Gezintiye çıkanlar parkı doldurmadan önce yazımın önemli bir kısmım bitirecek kadar vaktim olurdu yine de. Felsefо bilgi üzerine böyle bir makaleye bağlı pek de çok şey vardı; belki de birçok insanların saadeti bu makaleye bağlıydı, kimseler bilemezdi bunu. Kendi kendime, bu yazının ola ki gençlere yardımı dokunur, dedim, insaflı düşününce Kant a yüklenmek istemiyordum; bu kısımda hileye sapabilir, zaman ve mekan meselesine gelince, pek farkına varılmaz şekilde fikir değiştirebilirdim, olup biterdi. Fakat Renan dan yana çıkmak istemiyordum, eski köy papazı Renan dan yana... Ne olursa olsun mutlaka, birkaç sütunluk bir makale yazmak gerekiyordu: ödenmemiş kira, sabahları merdivende karşılaştıkça ev sahibi kadının uzun uzun bakışları gün boyu bana azap veriyor, karanlık düşüncelerden uzak, ferah saatlerimde bile peşimi bırakmıyordu. Saray tepesinden aşağıya inmiş, yürüyordum; önüm sıra giden iki genç kadın gördüm. Yanlarından geçerken birisinin koluna süründüm, basımı kaldırıp baktım: dolgun, ama renksizceydi yüzü. Birden kızarıveren bu yüz, garip bir güzelliğe büründü. Neden kızarmıştı, bilmiyorum; belki yoldan geçenlerin birisinden duyduğu bir söz yüzünden, belki de sadece, aklına bir şey gelmişti de onun için. Koluna dokundum diye mi yoksa? Kabarık göğsü bir iki kere hızlı hızlı inip kalktı; şemsiyesinin sapım kuvvetlice sıkıyordu eli. Nesi vardı? Durdum, yol verdim, onlar yine önüme geçtiler. Yürüyemez olmuştum, hadise tuhafıma gitmişti. Heyecanlıydım, kurşun kalemi yüzünden içerliyordum kendime; aç mideme indirdiğim yiyecek, beni şiddetle uyarmıştı. Birdenbire aklıma esti, düşüncelerimin yönü, acayip bir şekilde değişiverdi: Kendimi
5 garip bir kaprise kaptırarak, bu kadınları korkutmak, peşlerine takılmak, ne yapıp yapıp onları kızdırmak istedim. Arkalarından yetiştim, yanlarından geçtim, sonra, ansızın geri dönüp yakından görmek için deminki kadınla yüz yüze geldim, durup gözlerine diktim gözlerimi. Hemen oracıkta, evvelce hiç duymadığım bir isim uydurdum kafamda, ahengi akıcı ve sinirli bir isim: Ylajali. Genç kadın az daha yaklaşınca doğruldum, inandırıcı bir sesle: Kitabmızı düşürdünüz, Matmazel! dedim. Bunu söylerken kalbimin çarptığım duydum. Yanındaki arkadaşına: Ne kitabı? diye sordu, yürüdü. Şirretliği ele almıştım, peşlerine düştüm. Hareketimin pek budalaca olduğunu o anda gayet iyi biliyordum, ama önlemek elimden gelmiyordu. Karma karışık zihnim bana en çılgınca ilhamları veriyor, ben de sırasıyla hepsine boyun eğiyordum. Budalalığımı kendime ne kadar hatırlatırsam hatırlatayım, genç kadının peşinde en salakça mimikleri yapmaktan, kaş göz oynatmaktan yine de geri kalmıyordum. Yanından önüne geçerken birkaç kare hızlı hızlı öksürdüm. Arada hep birkaç adım mesafe bırakarak, önü sıra çok yavaş yürüyor, bakışlarım sırtımda hissediyor, onu taciz etmekten duyduğum utançla elimde olmadan küçülüyordum. Gitgide içimde, buralardan uzaklarda, başka yerlerde olduğum hissi, böyle tuhaf bir idrak yer etti: Belli belirsiz bir duygu, bana, şu kaldırım taşları üzerinde yürüyen, sinip küçülen kimsenin ben olmadığımı söylüyordu. Birkaç dakika sonra genç kadın, Pascha kitabevi önünde bulunuyordu, ben ilk vitrinin önünde durmuştum. Yanımdan geçerken yolunu kestim, tekrarladım: Kitabınızı düşürdünüz, Matmazel! Yoo, ne kitabı? dedi, ürkmüş bir vaziyete, Söylediği hangi kitap, sen anladın mı? Ve genç kadın durdu. Şaşkınlığı beni müthiş keyiflendiriyor, gözlerindeki aciz ifade beni büyülüyordu. Benim ufak ve üzgün seslenişimdeki manayı kavrayamazdı o! Yanında kitap falan yoktu, bir kitabın tek yaprağı bile yoktu, ama yine de ceplerine bakındı, tekrar tekrar ellerine baktı, başını çevirip arkasına, geldiği yola baktı. Küçük, alıngan beyni benim hangi kitaptan bahsettiğimi bulmak için alabildiğine işliyordu. Yüzü renk değiştiriyor, ifadeden ifadeye geçiyordu; soluduğu duyuluyordu. Elbisesindeki düğmeler bile, korkudan fal taşı gibi açılmış bir dizi göz halinde göründü gözüme. Ah, bırak şunu! dedi arkadaşı, ve genç kadını kolundan çekti. Baksana, adam sarhoş! O anda kendimi ne kadar yadırgarsam yadırgayayım, göze görünmeyen tesirlerin istediği kadar esiri bulunayım, etrafımda olup bitenleri pekala fark ediyordum. Kahve rengi, iri bir köpek karşı kaldırıma sıçradı, binalardan yana koştu; aşağıya doğru, Tivoli istikametinde uzaklaştı. Nikel pirinç karışımı, ensiz bir tasma vardı boynunda. İlerde sokak üstünde bir binanın ilk katında bir pencere açıldı, kolları sıvalı bir kız, uzamış dış camları silmeye koyuldu. Dikkatinden hiçbir şey kaçmıyordu, açık ve uyanıktı zihnim; her şey dört yanıma ansızın keskin bir ışık yayılmış gibi, parıltılı bir berraklıkla üzerime boşalıyordu. Önümdeki hanımların şapkalarında birer mavi kuş tüyü vardı, boyunlarında ekose ipek kurdeleler... Kardeştiler galiba. Bir sokağa saptılar, Cisler in müzik mağazası önünde durup konuştular. Ben de durmuştum. Sonra döndüler, önceki yollarında yürümeye başladılar, yine önümden geçtiler Üniversite caddesinin köşesinden kıvrılıp doğruca yukarıya, Sankt Olaf meydanına yöneldiler. Bütün bu zaman zarfında ben onları yılmadan adım adım takip ediyordum. Bir defasında başlarım çevirdiler, hem korku, hem de merak içinde bana baktılar. Ne tavırlarında bir kızgınlık gördüm, ne de kaşlarında çatıklık. Sırnaşıklığıma karşı gösterdikleri bu sabır, beni fena halde utandırdı, önüme baktım. Onları artık daha fazla taciz etmek istemedim,
6 bir minnet hissiyle sadece, gözlerimle takip etmek, bir yere girip gözden kayboluncaya kadar peşlerinden bakmak istedim. 2 numaralı evin önünde üç katlı, büyük bir ev başlarım bir daha çevirdiler, sonra eve girdiler. Fıskiyeli havuzun yanındaki sokak fenerine dayandım, merdivenleri tırmanan ayak seslerine kulak verdim; sesler ilk katta kesildi. Işıktan çekildim, eve yukarı baktım. Birden garip bir şey oldu, yukarda perdeler kımıldadı, az sonra bir pencere açıldı, bir baş dışarı baktı, bakışları bir tuhaf iki göz, üzerime çevrildi. Ylajali! dedim hafifçe, ve kızardığımı hissettim. Niçin imdat istemiyordu? Niçin saksılardan birini itip başıma, düşürmüyor, yahut aşağıya birisini yollayıp beni kovdurmuyordu? Durmuş, kımıldamadan, göz göze bakıştık, bir dakika sürdü bu. Pencereyle sokak arasında düşünceler mekik dokuyor, ama tek söz söylenmiyordu. Sonra geri döndü. Beynimde bir ürperti, ince bir titreme oldu: Bir omuz gördüm, döndü; bir sırt gördüm, odanın içinde gözden silindi. Pencereden bu usulca ayrılış, omzun kımıldanışındaki bu ifade, bana verilen bir selamdı sanki. Bunun gizli bir selam olduğunu anlamıştım, kendimi o anda pek mutlu hissettim. Sonra geri dönüp sokağın aşağısına yürüdüm. Ardıma bakmaya cesaret edemiyor, onun tekrar pencereye gelip gelmediğini bilmiyor, bunu düşündükçe de sinirleniyor, tedirgin oluyordum. O ihtimal şu anda pencerenin önünde, noktası noktasına hareketlerimi takip ediyor, böyle arkadan gözetlendiğini bilmekse insanı çileden çıkarıyordu. Elimden geldiği kadar dik yürümeye çalışıyordum. Bacaklarımda seğirtiler başlamıştı, kasten güzelleştirmek istediğim yürüyüşüm sallantılı oluyordu. Sakin, kayıtsız görünmek için gelişi güzel, kollarımı sallıyor, yola tükürüyor, bunumu havaya kaldırıyordum; ama hiç biri çare etmiyordu. Peşimi bırakmayan gözleri hep ensemde hissediyor, vücudumdan soğuk ürpertilerin geçtiğini duyuyordum. Nihayet bir yan sokağa saparak kendimi kurtardım, buradan Pilestraede yolunu tuttum, kurşun kalemimi almaya gidiyordum. Kalemi geri almam, kolay oldu. Adam yeleği getirdi, bütün ceplerine bir kere bakmamı rica etti. Birkaç rehin makbuzu daha bulup yanıma aldım, gösterdiği lütuftan dolayı nazik adama teşekkür ettim. Ona karşı gittikçe artan bir yakınlık duyuyor; onun, hakkımda bilhassa iyi bir kanaat edinmesini istiyor, o anda buna fazla kıymet veriyordum. Kapıya yönelmişken, sanki bir şey unutmuşum gibi, yine geri döndüm. Ona durumu açıklamak, boynumun borcuydu sanki. Dikkatim çekmek için bir şarkı mırıldanmaya başladım. Sonra kalemi elime alıp havaya kaldırdım. Rasgele bir kalem için bu kadar yolu yürümek aklıma bile gelmez. dedim. Ama kalem bu olunca iş değişir, bu başka. Değersiz bir şey gerçi, fakat benim şu yeryüzündeki mevkiim aşağı yukarı bu kalem sağladı; hayattaki yerimi ben adeta ona borçluyum. Bu kadar söyledim. Adam tezgahın ta yanına geldi: Yaa! dedi, hayretle yüzüme baktı. Soğukkanlılıkla devam ettim: Felsefо bilgi üzerine üç ciltlik eserimi ben bu kalemle yazdım. Bu kitaptan bahsedildiğini siz hiç duydunuz mu? Adam, bu ismi, bu başlığı duymuş gibiydi. Evet! dedim, işte onu ben yazdım. Şu halde bir kurşun kalemi artığını, şu ufacık parçayı geri almak isteyişime hayret etmemelisiniz. Bence çok kıymetlidir o, bir küçük insan gibidir benim için. Lütfunuza candan teşekkür ederim. Bu iyiliğinizi unutmayacağım. Hayır, hayır, cidden unutmayacağım. Mert olan sözünde durur, böyleyim ben. Siz buna layıksınız. Hoşçakalın! Ardından kapıya yürüdüm. Nazik adam gidiyorum diye yerlere kadar eğilip iki kere selam verdi bana. Tekrar döndüm hoşçakalın, dedim. Merdivende bir kadıncağıza rastladım, elinde bir valiz vardı, öylesine çalımlıydı ki, bana yol vermek için, korkup kenara çekildi. Elim kendiliğinden cebime gitti, bir şey vermek istedim. Cebimin boş olduğunu görünce boynumu kırdım, başım önümde yanından geçip gittim. Az sonra onun da
7 rehincinin kapışını vurduğunu duydum. Kapıda tel örgü vardı, bir ayak bileği değince telin çıkardığı hafif tıkırtıyı işittim o anda. Güneyde idi güneş, saat de aşağı yukarı on iki. Şehir ayaklanmaya başlamıştı, gezinti vakti yaklaşıyor, selamlaşan, gülüşen halk, Kari Johan caddesinde o yana bu yana gidiyordu. Kollarımı gövdeme yapıştırıp küçüldüm; üniversite yanında bir köşeyi tutmuş, gelip geçeni seyreden birkaç tanıdığın önünden gizlice sıvıştım. Düşüncelere dalmış, saray tepesine gidiyordum. Hafif ve keyifli bir sarışınlar başlarını sallıyor, hayatın içinde bir balo salonunda gibi salmıyorlardı. Bu gözlerin hiçbirinde kaygı yoktu, omuzların hiçbirinde yük. Bu şen gönüllerde belki tek üzüntü, belki tek gizli kahır yoktu. Ve ben genç ve çiçeği burnunda bu insanlarla yan yana yürüyordum, saadetin ne olduğunu çoktan unutmuş, içimde bu düşünceyi okşayıp, korkunç bir haksızlığa uğradığım sonucuna varıyordum. Şu son ayların bu acayip zulmü neydi bana karşı? Eski salim kafamı bulamıyordum artık. Her zaman, her yerde en tuhaf azapları ben çekiyordum. Hayallerime işleyen, kuvvetlerimi darmadağın eden ufak tefek, manasız tesadüflerin, sefil teferruatın baskınına uğramaksızın, bir başıma, ne bir park kanepesinde oturabiliyor, ne de bir tarafa gidebiliyordum. Yanımdan geçen bir köpek, bir beyin yakasına takılı sarı bir gül, düşüncelerimdeki ahengi bozuyor, beni uzun zaman meşgul ediyordu. Neyim eksikti benim? Tanrı beni mi göstermişti? Neden bir başkasını değil de beni? İlle gösterilecekse niçin Güney Amerika daki bir adam gösterilmiyordu? İşi kurcalayıp derin düşündüm mü aklım karışıyor. Kaderin cilvesine mihenk ve tecelli taşı olarak neden benim seçildiğimi bir türlü anlayamıyordum. Beni bulmak için bütün bir dünyayı atlayıp geçmek, çok garip bir usuldü doğrusu. Eski kitaplar satan Pascha, sevkiyatçı Hennechen de ne güne duruyordu! Yürüyor, bu meseleyi düşünüyor, gerisini getiremiyordum. Boş bir kanepe görüp oturduktan sonra da bu mesele, zihnimi kurcalayıp başka şeyler düşünmeme engel olmaya devam etti. Aksiliklerin başladığı o mayıs gününden beri kendimde, gitgide artan bir dermansızlık hissediyordum. Kendimi istediğim gibi çekip çeviremeyecek kadar bitkindim adeta. Ufak ve zararlı bir sürü hayvan içime dolmuş, beni oyup boşaltmıştı. Ayağa kalkıp kanepenin önünde gezinmeye başladım. Olanca varlığım, o anda, ıstırabın son demlerini yaşıyordu. Kollarımda bile ağrılar hissediyor, kollarımı her zamanki gibi tutmak, bana dayanılmaz acılar veriyordu. Son defa yediklerinim ağırlığı beni şiddetle rahatsız ediyordu; tıka basa yemiştim, sinirliydim, sağa sola bakınmadan gezinip duruyordum; çevremdeki insanlar geliyor, gölgeler gibi önümden kayıp gidiyorlardı. Derken benim kanepeye birkaç erkek oturdu sigaralarını yakıp yüksek sesle konusmaya başladılar. Tepem attı, çıkışmak istedim, ama geri dönüp parkın öte ucuna gittim, bir başka kanepe bulup oturdum. Uzunca zaman aç kalsam beynim azar azar dışarı akıyor, kafamın içi boşalıyordu sanki! Bunu açıkça hissetmiştim. Başım hafifliyor, yok oluyor ve ben onun ağırlığını omuzlarımda artık duymuyordum. Birisine bakacak olsam, gözlerimin alabildiğine açıldığı hissi beliriyordu içimde. Kanepede oturmuş, bütün bunları düşünüyor, sürüp giden eziyetler yüzünden gittikçe daha çok hırslanıyordum. Sessizce kendi kendimle konuştum, alaycı bir tavırla başımı omzuma dayadım. Ne diye tasa çekiyordum sanki; ne tıkınacağımı, ne içeceğimi, fani vücut dedikleri bu rezil solucan torbasını hangi çullara bürüyeceğimi düşünerek? Talebeler korusundan doğru rüzgar, kulağıma müzik sesleri getiriyordu; saat ikiyi geçiyordu şu halde. Kağıtlarımı çıkardım, biraz bir şeyler yazayım diyordum, cebimden berber kanesi düştü. Açıp içindeki yaprakları saydım, altı yaprak vardı daha. Çok şükür, dedim gayri ihtiyari, daha birkaç hafta tıraş olabilir, insan yüzüne çıkabilirim! Henüz sahibi olduğum bu küçük servetten ötürü, içimde bir bahtiyarlık hissettim; yapraklarım dikkatle düzleyip karneyi cebime yerleştirdim.
8 Fakat yazamıyordum bir türlü. Birkaç satırdan sonra ilham kesilmişti, aklım başka taraflardaydı, belli bir noktaya toplayamıyordum düşüncemi. Her şey bana tesir ediyor, dikkatimi dağıtıyor, gördüğüm her şey bende yeni izlenimler veriyordu. Kağıda sinekler, sivrisinekler konuyor, beni rahatsız ediyorlardı. Uzaklaştırmak için üzerlerine üflüyor, daha daha kuvvetle üflüyor, ama bir başarı elde edemiyordum. Küçük canavarlar kıç üstü çöküyor, ağırlaşıyor, dayatıyorlar, incecik bacakları yamuklaşıyordu. Yerlerinden kımıldatmak mümkün olmuyordu. Tutunmak için muhakkak bir şey buluyorlar, tabanlarım ya bir virgüle, ya da kağıttaki bir pürüze dayıyor, bozulmayı imkansız bir sessizlik içinde öylece duruyor, neden sonra canları isteyince kalkıp gidiyorlardı. Bu küçük canavarlar, uzun zaman beni işgal etmekten bıkmadılar; bacak bacak üstüne atıp bir hayli, onları seyrettim. Birdenbire, parkın ilersinde, bir veya iki klarnet sesi, tiz perdeden, yükseldi; düşüncelerime yeni bir hız verdi. Makalemi hazırlayamadığımdan dolayı sıkıntılı, kağıtlarımı tekrar cebime soktum, kanepede arkama yaslandım. O anda zihnim öyle acıktı ki, hiç yorulmadan, en ince şeyleri düşünebilirdim. Arkama yaslanmış durumda, bakışlarımı göğsümden, bacaklarımdan aşağı kaydırırken, kalbimin her atışıda ayağınım seğirdiğini fark ettim. Az doğruldum, ayaklanma baktım; o kısa zaman içinde, evvelce hiç hissetmediğim fantastik ve yabancı bir ruh hali yaşadım, Sinirlerimde ince ve harikulade bir ürperme oldu sanki. Bakışlarımı kunduralarım üzerinde gezdirince bir tanıdığa rastlamış, yahut da benliğimin kopmuş bir parçasını tekrar ele geçirmiş gibi oldum. Tanımanın verdiği hisle ürperdi duygularım; gözlerim yaşardı; kunduralarımı içime işleyen, hafif uğultulu bir ahenk gibi hissettim. Dermansızlık! diye çıkıştım kendime; yumruklarımı sıkıp Dermansızlık! dedim. Bu gülünç duygular için, aptalsın, dedim kendi kendime. Şuurlu bir şekilde alay ettim kendimle; çok acı ve mantıklı konuştum, göz yaşlarımı tutmak için sımsıkı yumdum gözlerimi. Sanki evvelce ayakkabılarımı hiç görmemişim gibi, şimdi onlarla meşgul oluyor, görünüşlerini inceliyor, ayaklarımı kımıldatınca aldıkları şekillere, biçimlerine, yıpranmış üstlerine bakıyorum. Onlara bir ifade, bir fizyonomi veren şeylerin, kıvrımları, beyaz dikişleri olduğunu keşfettim. Kendi benliğimden bu ayakkabılara bir şeyler geçmişti; bu ayakkabılar bende, benliğime üflenen bir soluk tesiri veriyordu; benim nefes alan bir parçamdılar... Oturduğum yerde uzun zaman belki tam bir saat, bu hayallerle oyalandım. Kısa boylu, yaşlı bir adam geldi, kanepemin öbür basına oturdu; yerleşirken tekrar tekrar derinden nefes aldı: Ya, ya, ya işte böyle! dedi. Adamın sesini duyar duymaz kafamda sanki bir rüzgar esti, kunduraları kundura olarak bıraktım; daha demin yaşadığım karışık ruh hali, bana çok uzaklarda kalmış bir zamana alt gibi göründü. O hal belki bir, belki iki sene önce yaşanmıştı da yavaş yavaş hafızamdan silinmeye başlıyordu.,ihtiyara bakmak için yerimde doğruldum. Bu adamcağızdan bana neydi? Hiç, öyle ya, bana ne! Yalnız, elinde bir gazete vardı, ilan kısmı görünen eski bir gazete. Gazeteye bir şey sarılmışa benziyordu. Merak etmiştim, gözlerimi gazeteden ayıramıyordum. Çılgınca bir düşünceye kapılmıştım: bambaşka bir gazete olabilirdi bu; benzeri bir daha bulunmaz bir gazete. Merakım artıyordu, kanepede sağa sola kıpırdamaya başlamıştım. Vesikalar vardı bu gazetede; bir arşivden çalınmış tehlikeli evrak vardı. Hayalimde gizli bir anlaşma, bir suikast canlanıyordu. Adam sessiz oturmuş, düşünüyordu. Hem gazetesini niçin herkes gibi, başlığı dışarıda, taşımıyor; bu sinsiliği neden icabediyordu? Paketini elden bırakacağa benzemiyordu, ne pahasına olursa olsun bırakmayacaktı, kendi cebine bile emniyeti yoktu belki de. Bu işte bir bit yeniği olduğuna, hayatıma bahse girebilirdim. Havaya baktım. Bu esrarengiz duruma nüfus etmenin imkansızlığı, merakımdan beni şaşkına çeviriyordu. Bir konuşma zemini hazırlamak üzere, ceplerimi
9 karıştırıp, adama verebileceğim bir şey aradım; elime berber karnesi geçti, ama karneyi tekrar cebime koydum. Ansızın, alabildiğine kabalaşmak geldi aklıma. Boş göğüs cebime vurdum elimi: Size bir sigara takdim edebilir miyim? dedim. Teşekkür etti, sigara içmiyordu, gözlerim korumak için sigarayı bırakmıştı, gözleri gayet az görüyordu. Fakat, pek çok teşekkür etti. Gözleriniz bozulalı çok oldu mu? Belki okuyamıyorsunuz da artık. Gazete de okuyamıyor musunuz? Maalesef. Gazete bile okuyamıyorum. Adam başım çevirip bana baktı. Hasta gözlerin ikisinde de ince birer perde vardı, bu zarlar gözlere bir cam görünüşü vermiştiler. Beyaz beyaz bakıyor, insana tiksinti veriyordu. Yabancı mısınız?, dedi. Evet... Elinizdeki gazetenin ismini de okuyamıyor musunuz? Güç bela, yabancı olduğunuzu sesinizden hemen anladım zaten. Sesiniz belli ediyor, bu kafi, kulaklarım iyi işitir. Geceleri herkes uyurken bitişik odadakilerin nefes aldıklarım duyabilirim. Şey, ne diyecektim, nerede oturuyorsunuz? Bir anda, kafamda bir yalan hazırlanıvermişti. Bir kastım, bir maksadım olmaksızın, istemeyerek yalan söyledim: Sankt Olaf meydanında, 2 numarada. Sahi mi? Adam Sankt Olaf meydanım karış karış biliyordu, fıskiyeli havuz vardı, birkaç sokak feneri, üç dört ağaç, hepsini hatırlıyordu. Kaç numara dediniz? Bu bahsi kapatmak istedim. Aklım fikrim gazetede, bu sabit fikirle dürtülerek ayağa kalktım. Ne olursa olsun bu sırrın çözülmesi gerekiyordu. Peki, gazeteyi okuyamıyorsunuz da niçin... 2 numara mı dediniz? Huzursuzluğuma kulak asmayarak, adam devam etti. Vaktiyle 2 numarada oturanların hepsini tanırdım ben. Ev sahibinizin adı nedir? Adamdan kurtulmak için hemen bir isim uydurdum; bu baş belasını susturmak için, çarçabuk bulduğum bu ismi, bir çırpıda söyleyiverdim: Happolati! Happolati, evet!, diye tasdik etti. Bu zor ismin ek hecesini bile kaçırmamıştı. Hayretler içinde yüzüne baktım; düşünceli bir tavırla pek de ciddi oturuyordu. Ben aklıma bir anda esiveren bu saçma sapan ismi daha söyler söylemez adam duruma uymuş, bu ismi evvelden biliyormuş gibi davranmıştı. O ara paketini kanepeye koydu ve ben sinirlerimin olanca merakımla titrediğim hissettim. Gazetede birkaç yağ lekesi bu olunduğunu gördüm. Ev sahibiniz gemici, değil mi?, diye sordu. Sesinde alayın zerresi yoktu. Hatırladığıma göre gemici galiba! Gemici mi? Affedersiniz, sizin dediğiniz kardeşi olsa gerek. Bu, J. A. Happolati, acenta. Bu sözüm bu bahsi kapatır sanmıştım; ama adam ne desem kabul ediyordu. Yaman adammış diye duydum, dedi, kollayarak, Oh, bitirmiş! diye cevap verdim. Halis iş adamı komisyonculuğunu yapmadığı şey yok: Çin e yabanmersini yollar, Rusya dan kuş tüyü getirtir. Deri, tomruk, mürekkep... Hehe, vay canına! diye sözümü kesti ihtiyar, müthiş keyifli. Enteresan olmaya başlamıştı. Durumu iyi idare ediyordum, kafamda peş peşe yalanlar sıralanıyordu. Tekrar oturdum; gazeteyi, esrarlı vesikaları unuttum, coştum, adamın sözünü kestim. Bu cücenin saflığı karşısında küstahlaşıyor, pervasızca yalanlar kıvırıyordum. Siz Happolati nin elektrikli dua kitabı icat ettiğini duydunuz mu? Nasıl, elektrik mi? Elektrikli harfleri karanlıkta ışıldayan bir kitap. Muazzam bir teşebbüs. Ortada milyonlarca kron dönüyor. Dökümevleri, matbaalar, faaliyette. Sağlam
10 aylıklara bağlanmış sürü sürü teknisyen harıl harıl çalışıyor. Ben, yedi yüz kişi diye duydum. Eh, doğrudur! dedi ihtiyar, hafifçe. Başka bir şey demedi. Ne söylesem inanıyor, yine de hayret etmiyordu. Bu beni biraz hayal kırıklığıma uğrattı; uydurduklarımla onu şaşkına çevireceğimi sanmıştım. Olmayacak birkaç palavra daha savurdum; her şeyi göze almıştım; Happolati ınin İran da dokuz sene nazırlık ettiğinden söz açtım, İran da nazırlık etmek ne demektir bilir misiniz? diye sordum. Buradaki kraldan daha üstündür orada nazır. Padişah var ya padişah, işte bir padişah demektir aşağı yukarı. Fakat Happolati her şeyin üstesinden geldi, hiçbir zaman tökezlenmedi. Daha sonra adama Happolati nin kızı Ylajali den bahsettim; Ylajali bir periydi, bir prensesti, üç yüz cariyesi vardı, sarı güller döşeli bir yatakta yatardı, gördüğüm kızların en güzeliydi, hayatımda daha önce, daha sonra bir benzerini gördümse ne olayım... Ya, demek o kadar güzeldi? dedi ihtiyar dalgın bir tavırla, ve önüne baktı. Güzel de söz mü? Harika idi, bana seslendiği zaman sesi, iplik iplik bir şarap gibi ta kalbime işlerdi. Elbette bir harika olacaktı. Siz yoksa onu bir tahsildar yahut bir itfaiyeci mi sanıyorsunuz? Göklerin sultanıydı o, bir masaldı. Hafif şaşırmış: Yaa! dedi adam. Sakinliği canımı sıkıyordu. Bense kendi sesimden heyecanlanmış, tam bir ciddiyetle konuşuyordum. Çalınmış arşiv vesikaları, şu veya bu yabancı devletle anlaşma, aklında yoktu artık. Küçük, düz paket kanepenin üzerinde aramızda duruyor, bense paketi muayene etmek, içinde ne olduğunu görmekten yana zerre kadar bir arzu duymuyordum. Ben kendi alemime dalmıştım tamamen. Gözlerimin önünden acayip hayaller geçiyordu, kan beynime vurmuştu, kahkahayla güldüm. O anda adam, gitmek ister gibi bir hareket yaptı, üstünü basını düzeltti, sözümü kabaca yarıda bıraktırmış olmamak için sordu: Bu Happolati nin pek çok malı mülkü varmış, doğru mu? Bu kör ve iğrenç ihtiyar, benim uydurduğum bir ismi, nasıl olur da şehrin bakkal tabelalarında görülen beylik bir isimmiş gibi kullanabilirdi? Hiçbir harf üzerinde sürçmüyor, tek heceyi unutmuyordu; bu isim onun zihninde yapışıp kalmış, bir anda dal budak salmıştı. içerliyordum; hiçbir şeye hayret etmeyen, her şeye inanan bu adama karşı, içimde derin bir kin belirmeye başlamıştı. Dayatan bir sesle: Bu hususta hiçbir bilgini yok. Diye karşılık verdim. Zerre kadar bilgim yok. Şurasını ilk ve son defa söyleyeyim ki, ismi Johan Arendt Happolati dir, Kullandığı ilk harflerden anlaşıldığına göre Adam, gösterdiğim şiddete hayret etmiş, tekrarladı: Johan Arendt Happolati! Sonra sustu. Karışım görmelisiniz! dedim çılgınca. Şişman mı şişman... Herhalde bilhassa şişman oluşuna inanmazsınız, değil mi? Yo, inanın öyle bir adam ihtiyar, yaptığım çıkışların hepsine sakin, uysal cevaplar veriyor, bir kusur işleyip de beni öfkelendirmekten çekiniyormuş gibi, sözlerini tartarak söylüyordu. Yahu, oturmuşum da size palavra mı savuruyorum zannediyorsunuz? diye bağırdım hırsımdan. Siz, Happolati adında birisi olduğuna bile inanmıyorsunuz herhalde. Bu derece inatçı, bu derece fesat bir ihtiyar görmedim ben bu yaşıma kadar. Nedir bu sizin yaptığınız? Üstelik belki de benim yoksul bir zavallı olduğumu düşünüyorsunuz içinizden. Buraya kurulmuşum, cebimde sigara dolu bir tabaka bile yok, öyle mi? Bana karşı takındığınız tavra alışık değilim ben; bunu böylece biliniz. ister siz olun, isterse bir başkası yemin ederim, benim böyle bir muameleye tahammülüm yoktur, inan olsun!
11 Adam ayağa kalkmıştı. Ağzı açık, ses etmeden durdu, boşanmamı sonuna kadar dinledi, sonra kanepenin üstündeki paketini aldığı gibi gitti; küçük küçük ihtiyar adımlarıyla koşarcasına uzaklaştı. Yerimde kaldım; kayar gibi giden, gitgide içeri çöküyormuş gibi görünen sırtına baktım. Bu izlenim bana nereden geldi bilmiyorum, fakat içimde bir his, bana, ömrümde bunun kadar rezil, bunun kadar namussuz bir sırt görmediğimi söylüyordu. Yanımdayken bu herifi paylamış olduğuma hiç de pişman değildim... Gün batıyordu, ağaç yapraklarında hatiften rüzgar hışırtıları başlamıştı. İlerde gruplar halinde, idman direkleri yanında oturan çocuk dadıları, arabalarını sürüp gitmiye koyulmuşlardı. Sakin ve rahattım. Deminki heyecanım yatışmış, gevşemiştim; üzerime bir uyuşukluk çökmüştü. Yediğim koca francela da artık beni pek rahatsız etmiyordu. Keyifle, kanepede arkama yaslandım, gözlerimi yumdum; uyku bastırıyor, hafiften dalıyordum. Esaslı bir uykuya gömülmek üzereydim ki, park bekçisi omzuma dokundu: Burada uyuyamazsınız! dedi. Uyumuyorum dedim, hemen ayağa kalktım. Acınacak halim, bir anda, apaçık, gözlerimin önünde canlandı. Bir şeyler yapmalı, bir çare bulmalıydım! İs aramam fayda vermemişti; götürdüğüm tavsiyeler eskimiş, hiç tanınmayan kimselerden alınmış oldukları için tesirsiz kalmış, üstelik yaz boyu devamlı ret cevapları karşısında cesaretim kırımıştı. Neyse! Kira müddeti geçiyor, işte buna bir çare bulmam gerekiyordu. Gerisi, bir müddet daha yüzüstü bırakılabilirdi. Tamamıyla kendiliğinden, tekrar kaleme kağıda sarılmıştım; bir makine gibi, kağıdın her taratma herhangi bir seneyi yazıyordum: Çağıltılı bir düşünce beni kavrayı verseydi de bana yazılması gerekeni yazdırsaydı! Eskiden olurdu bu; cidden böyle saatlerim olmuştu; hiç zahmetsiz uzun yazılar yazar, parlak bir başarı elde ederdim. Kanepede oturuyor, düzinelerce 1848 yazıyordum. Yanlamasına, uzunlamasına, her biçimde, boyuna bu rakamı yazıyor, faydalanabileceğim bir ilham bekliyordum. Kafamda kırık kopuk düşünceler uçuşuyor, üzerime günün hassasiyeti, hüznü çöküyordu. Sonbahar gelmiş, her şeyi uyuşturmaya başlamıştı. Sinekler, böcekler ilk darbeyi yemişlerdi. Ağaçlarda, toprakta dayatan hayatın sesi duyuluyor; ölmemek için huzursuz çabalayışlar, hışırtılar, uğultular duyuluyordu. Böcekler bir kere daha kımıldıyor, san başlarını yosunlardan dışarı çıkarıyor, bacaklarım kaldırıyor, uzun antenleriyle önlerini yokluyor, sonra birdenbire yıkılıp sırtüstü devriliyor, karınları havaya dönüyordu. Her bitki kendi damgasıyla damgalanıyor, ilk soğukların ince ve işleyen soluğuyla buğulanıyordu; saplar güneşe doğru sararmış katılamıyor, dökülen yapraklar toprağın üstünde gezgin ipek böcekleri gibi hışırdıyorlardı. Sonbahar, fanilik karnavalı ortasındaki mevsim. Güllerin kızartısı artık hastalıklıdır, kansız toprağın üstünde harikulade ve aldatıcı bir pembelik. Uykunun eşiğindeki bu kainat ortasında, kendimi ölüm yolcusu, hurda ezik bir hayvan gibi görüyordum. Korkuya kapılmış, ayağa kalkıp zorlu birkaç adım attım. Yumruklarrımı sıkıp: Hayır! diye haykırdım. Buna bir son vermek lazım! Sonra yine oturdum, yine kalemi aldım elime, makaleye azimle girişmek istedim. Gözlerimin önünde ödenmemiş kira oldukça, gevşemek neye yarardı! Düşüncelerim, yavaş yavaş toplanmaya başladı. Dikkatimi kolluyordum; yavaş ve temkinli, herhangi bir yazıya giriş olabilecek birkaç sayfa yazdım. Bir yolculuk tasvirine, siyasi bir makaleye, uygun bulacağım herhangi bir yazıya bir başlangıç olabilirdi bu; her türlü yazı için mükemmel bir başlangıç olabilirdi. Sonra, işliye bileceğim belli bir konu aramaya başladım; bir adam veya bir şey yönelebileceğim bir konu aradım; hiçbiri bulamıyordum ki! Bu faydasız zorlayışlar kafamı yeniden karıştırdı, beynimin tamamen durduğunu hissettim, kafam boşalıvermişti; omuzlarımda hafif ve boş duruyordu kafam. Beynimde
12 açılan bu boşluğu bütün vücudumla hissettim, tepeden tırnağa oyulmuştum sanki. Duyduğum acıdan: Ey Rabbim, Allahım! diye haykırdım; bu feryadı, başka bir şey eklemeden, bir ağızda, birkaç kere tekrarladım. Rüzgar yaprakları hışırdatıyor, bulutlar birikiyordu. Daha bir müddet oturdum; dalgın, kağıtlarıma baktım sonra kağıtlarımı toplayıp yavaşça cebime yerleştirdim. Serinlik çıkmıştı, yeleksizdim artık. Ceketimi boynuma kadar ilikleyip ellerimi cebime soktum. Sonra kalkıp gittim. Ah, bir bu sefer olsun başarsaydım, bir bu sefer! Ev sahibim kadın, bakışlarıyla tekrar tekrar paradan haber sormuştu; ezilip büzülmüş, şaşkın bir selamla yanından sessizce sıvışmak zorunda kalmıştım. Bunu yapamazdım artık, bir daha bu bakışlarla karşılaşacak olursam odamı terk edecektim, durumu olduğu gibi anlatacaktım; bu böyle uzun zaman sürüp gidemezdi. Parkın çıkış kapısına geldiğimde, benden ürküp kaçmış ihtiyar cüceyi gördüm tekrar. Esrarengiz gazete paketini yanına açmış, içindeki yiyecekleri yiyordu. Birdenbire, gideyim şunun yanına hareketimden ötürü özür dileyeyim, diye düşündüm. Ama yemek yiyiş tarzı beni bundan alıkoydu: Kırış kırış on tane pençeyi andıran ihtiyar parmakların yağlı ekmek dilimlerini kavrayışı, insanı tiksindiriyordu. öğürmek geldi içimden, hiçbir şey demeden önünden geçtim. Beni tanımadı; gözleri boynuz gibi kum, yüzüme dikilmişti; hiçbir değişme olmadı yüz çizgilerinde. Yoluma devam ettim. Alışkanlıktan, asılı gördüğüm her gazete önünde duruyor, boş yer ilanlarını inceliyordum. Kabul edebileceğim cinsten bir ilan görünce öyle sevindim ki! Grönlandsler de bir tüccar, akşamları birkaç saat defterlerini tutacak bir adam arıyordu. Ücret, anlaşmaya göre. Tüccarın adresim aldım, bu işe girebileyim diye için için Allah a dua ettim. Bir başkasının isteyeceği paradan daha az mı isteyecektim, elli öre bol bol yeterdi, hatta kırk öre. Hepsi birdi, olsun da! Eve gelince masamda, ev sahibi kadının bir tezkeresini buldum. Ya kirayı vermemi ya da ilk fırsatta odadan çıkmamı rica ediyor; gücenmememi, ihtiyacı olduğu için istediğini yazıyordu. Grönlandsier de 31 numarada tüccar Christie ye bir dilekçe yazdım, zarfa koyup köşe başındaki posta kutusuna attım. Sonra yine yukarıya odama çıktım, salıncak koltuğuma oturup karanlık gitgide koyulaşırken düşüncelere daldım. Kendimi suyun üstünde tutmak, artık imkansızlaşmaya başlamıştı. Sabaha karşı, çok erken uyandım. Gözlerimi açtığımda oldukça karanlıktı ortalık. Neden sonra alt kattaki dairede saatin beşi vurduğunu duydum. Tekrar uyumak istedim, ama uyuyamadım; kendime geliyor, uyanık yatıyor, bin bir şey düşünüyordum. Birdenbire, bir tasvir yazışma, bir fıkraya gidebilir bir kaç güzel cümle geldi aklıma. Benzerin! görmediğim, bir düşeş, çok hoş bir yazı piyangosuydu bu. Yattığım yerde bu kelimeleri tekrarladım, mükemmel buldum. Az sonra bunların yanına yenileri eklendi, birden uyku muyku kalmadı bende. Yataktan fırlayıp karyolanın arkasındaki masada duran kağıt kaleme sarıldım, içimde bir damar kopmuştu sanki: Kelime kelimeyi takip ediyor, sözler mantıklı bir düzene giriyor, durumlar beliriyor, sahneler birikiyor, zihnimden hareketler, konuşmalar serpiliyor gönlüm harikulade bir huzurla sarılıyordu. Büyülenmiş gibi habire yazıyor, bir an olsun aralık vermeden sayfanın birini doldurup ötekine geçiyordum. Düşünceler öyle ani geliyor, öyle gürül gürül akıyorlardı ki var kuvvetimle çalıştığım halde yeteri kadar hızlı yazamadığım için teferruatın çoğunu kaçırıyordum. İlhamın ardı arası kesilmiyor, konu ile dolu yazdığım her kelime kendiliğinden doğuyordu. Bu mutlu, esrarlı dakika uzadıkça uzuyordu. Dizlerimin üstünde, yazılı on beş yirmi sayfa birikmişti ki, nihayet durdum, kalemi elimden bıraktım. Yazdıklarımın cidden bir kıymeti varsa kurtulmuştum! Yataktan fırlayıp giyindim. Ortalık aydınlamıyordu; kapıdaki Fenerler İşletmesinin ilanını yarı
13 yarıya seçebiliyordum; pencere kenarı, yazdıklarımı gösterecek kadar aydınlanmıştı şimdi. Derhal, kağıtlarımı temize çekmeye koyuldum. Bu hayallerden garip ve koyu bir renk ve ışık buğusu yükseliyordu. Peş peşe güzel buluşlar karşısında şaşkın irkiliyor, şimdiye kadar okuduğum yazılar içinde en iyisinin bu olduğunu söylüyordum içimden. Keyfimden sarhoştum adeta; sevincimden kurumlanıyor, yüce duygular içinde yüzüyordum. Yazdığım kağıtları elimle tarttım, ortalama bir tahminle beş kron değer biçtim. Beş kronu fazla bulmak kimsenin akından geçmezdi, bu yazının bu fiyata kelepir olduğunu itiraf gerekirdi, iç değeri düşünülürse! Böyle orijinal bir yazıyı bedavaya kaptırmak niyetinde değildim; benim bildiğim bu çeşit yazılar sokaklardan toplanmıyordu. On kronda karar kıldım. Zamanla aydınlanmıştı oda: kapıdan tarafa baktım; kendimi zorlamadan, ince iskelet harfleriyle Matmazel Andersen in Kefen, tabut örtüşü, büyük kapı, sağ kolda ilanını okuyabildim. Saat yediyi çalalı bir hayli oluyordu. Kalktım, odanın ortasına dikildim. Etraflı düşününce, Madam Gundersen in odadan çıkmamı isteyişi, işime de geliyordu hani. Bu oda hiç de bana göre değildi aslında; pencerelerde basit, yeşil perdeler asılıydı; gardırop yerine duvarlara acayip çiviler çakılmıştı. Köşedeki fakir harcı salıncak koltuk, bir koltuk bozuntusuydu sadece; ona baktıkça, insanın gülmekten kırılacağı geliyordu. Yetişkin bir adam için alçaktı bir kere, sonra dardı; oturanın kalkabilmesi için bir çizme çekeceğine ihtiyacı vardı adeta. Aslında bu oda fikir işleriyle uğraşanlara göre yapılmamıştı; artık bu odada kalmak istemiyordum. Ne olursa olsun kalmak istemiyordum! Bu kadar zaman ses çıkarmamış, sabretmiş bu izbeye katlanmıştım. Ümit ve memnunlukla kibirli, hep ikide bir cebimden çıkarıp okuduğum orijinal yazımın tesirinde, bu işin derhal bir çaresine bakmak, buradan taşınmak istiyordum, içinde birkaç temiz yaka ile ekmeğimi sardığım buruşuk bir gazete kağıdı bulunan paketimi aldım; battaniyemi dürüp katladım; yedek beyaz kağıtlarımı cebime koydum. Hiçbir şey bırakmadığıma emin olabilmek için köşe bucağı araştırdım, bir şey bulamayınca pencereye gidip sokağa baktım. Kapalı ve nemliydi gökyüzü; yanmış demirci dükkanında kimseler görünmüyordu; altta avluda duvardan duvara gerili çamaşır ipi ıslaklıktan gerginleşmişti. Bütün bunları öteden beri biliyordum, bildiğim için pencereden çekildim; battaniyemi koltuğuma sıkıştırıp Fenerler İşletmesi nin ilanı önünde bir reverans yaptım. Matmazel Andersen in kefenleri önünde eğildim, kapıyı açtım. Birden ev sahibim kadını hatırladım. Taşındığımdan haberi olmalıydı, kiracısının dürüst bir insan olduğunu anlamalıydı. Odada birkaç gün fazla kaldığım için kendisine yazı ile teşekkür etmek istedim. Artık için feraha çıkmış olması beni öylesine mutlu ediyordu ki ev sahibime, birkaç gün sonra uğrayıp, beş kron vermeyi bile vadettim. Evinde ne efendi bir insan barındırmış olduğunu, ona fazlasıyla göstermek istiyordum. Yazdığım tezkereyi masaya bıraktım. Tekrar kapıda durdum, geri döndüm. Artık selamete ermiş olmamın sevinci beni coşturuyor, Tanrıya ve bütün dünyaya karşı minnettar ediyordu. Karyolanın önünde diz çöktüm, bu sabah vakti bana karşı gösterdiği keremi için Allah a yüksek sesle hamd ettim. Biliyordum; demin yasayıp kağıtlara geçirdiğim ilham cezbesi, ruhumda harikulade bir gökyüzünün eseriydi, dünkü feryatlarıma bir cevaptı, bilmez olur muydum! İşte Tanrı, işte! diye seslendim kendime; kendi sesimden coşup ağladım. Arada duruyor, merdivenlerde kimse olup olmadığına kulak veriyordum. Nihayet kalkıp gittim, bütün katları hiç gürültü etmeden indim, kimselere görünmeden kapıyı buldum. Sabah saatlerinde yağmış yağmurdan, pırıl pırıldı sokaklar; gökyüzü şehrin üzerine abanmıştı, tek güneş ışığı görülmüyordu. Saat kaçtı acaba? Her zamanki gibi, belediyeden tarafa yürümeye başladım, saatin sekiz buçuk olduğunu gördüm. Birkaç saatim daha vardı Şu halde; ondan, hatta on birden önce yazı işleri müdürüne gitmem boşuna olurdu. Bir müddet dolaşmam, bu arada biraz kahvaltı edebilmenin çarelerini araştırmam gerekiyordu. Bugün de aç aç
14 yatacağım korkusu yoktu artık, hamd olsun geçmişti o günler! Gerilerde kalmış bir devirdi o; korkunç bir rüya idi; bundan böyle işler düzeliyordu: Yeşil battaniye, o ara canımı sıkmaya başlamıştı; herkeslerin önüne böyle bir yükle çıkamazdım ya... Benim için neler düşünmezlerdi! Yürüyor, sonra almak üzere şimdilik bu battaniyeyi nereye bırakabileceğimi düşünüyordum. Aklıma, Semb e götürüp kağıda sardırmak geldi; hiç değilse görünüşü bir biçime girer, o zaman taşınması da ayıp olmazdı. Dükkana girip kalfalardan birine dileğimi söyledim. Önce battaniyeye, sonra yüzüme baktı. Battaniyeyi alırken, bana öyle geldi ki, küçümser gibi omuzlarını kıpırdattı. Onuruna dokundu bu benim. Hey, biraz dikkatli olunuz! dedim yüksek sesle, İçinde çok kıymetli iki vazo var; paket İzmir e gidecek. Bu, işe yaradı, mükemmel işe yaradı. Adam, her hareketiyle battaniyenin içinde kıymetli eşya bulunduğunu hemen anlamadığından ötürü özür diliyordu. Paketlemeyi bitirince, yardımından dolayı kendisine, daha önce de İzmir e pek çok kıymetli eşya yollamış birisi gibi teşekkür ettim. Gidiyordum, geldi, kapıyı bile açtı. Stortorv da halkın arasına karışmış dolaşıyor, en çok saksılarda çiçek satan kadınların yakınında oyalanıyordum. Nemli sabahta kan kırmızı ışıldayan ağır, kırmızı güller beni tahrik ediyor, ayartıyor, içlerinden bir tanesini çalmaya iteliyordu. Sırf mümkün olduğu kadar yakınlarında olabilmek için fiyatlarını sordum. Param artarsa alacaktım ne olursa olsun! Şundan bundan kısar, paramı yine denk getirebilirdim. Saat on oldu; gazeteye, yazı işlerine çıktım. Makas adını taktıkları bir adam, önündeki eski gazete tomarını karıştırıyordu; müdür henüz gelmemişti. İstemesi üzerine muazzam yazımı adama verdim; bunun bambaşka bir değer taşıdığım hissettirerek gelince müdüre bizzat vermesini ısrarla tembih ettim. Akşamüstü gelip neticeyi öğreneceğimi söyledim. Olur! dedi Makas, sonra yine gazetelerine daldı. Biraz umursamaz davrandı gibi geldi bana, fakat sesimi çıkarmadım, hafif bir baş hareketiyle üstünkörü selam verip çıktım. Bekleyecektim... Hava bari açık olsaydı! Rüzgarsız, bayat, pis bir hava. Hanımlar her ihtimale karşı şemsiye taşıyorlar, beylerin yün kasketlerinden gülünçlük ve hüzün akıyordu. Tekrar pazara kadar uzandım, sebzeleri gülleri seyrettim. Birden omzuma bir el dokundu, basımı çevirdim: Matmazel, Günaydın diyordu. Maksadım hemen anlayabilmek için, araştıran bir bakışla: Günaydın! dedim; fazla bir sempatim yoktu ona karşı. Koltuğumdaki kocaman, yepyeni pakete merakla baktı, sordu: Ne var içinde? Kayıtsız bir tavırla: Semb e uğradım, elbiselik kumaş aldım. cevabım verdim. Böyle hırpanо dolaşmak yakışık almıyor, kılığa da dikkat etmek lazım. Afallamış, yüzüme baktı; yavaşça sordu: Vaziyet nasıl? Umduğumdan daha iyi. İş buldunuz mu? İş mi?, diye cevap verdim, hayret etmiş göründüm. Christie ticarethanesinde muhasibim. Ya! dedi, az geri çekildi. Hayırlı olsun, pek sevindim. Kazandığınız parayı tutabilseniz bari! Allah a ısmarladık!, dedi ve hemen peşinden dönüp geri geldi, bastonuyla paketimi gösterdi: Size benim terzimi tavsiye ederim, dedi. İsaksen den daha ustasını bulamazsınız. Benim gönderdiğim! söyleyin, kafi! İşlerime ne diye burnunu sokuyordu? İstediğim terziye giderdim, ona ne? İçerledim bu beyinsiz züppenin hali tavrı kızdırdı beni. Biraz kabaca, benden ödünç aldığı on kronu hatırlattım kendisine. Ama daha o cevap vermeden ben, bunu hatırlattığıma pişman olmuştum; yüzüne bakamadım, o sırada önümden bir hanım geçiyordu, yol vermek için hemen kenara çekildim, bu fırsattan istifade ederek çekip gittim. Beklerken ne yapacaktım? Bu bomboş ceplerle bir kahveye giremezdim; günün bu saatlerini yanında geçirebileceğim bir tanıdık
15 bilmiyordum. Ayaklarım kendiliğinden şehrin yukarılarına doğru gidiyordu; zamanın bir kısmını pazarla Graensen arasındaki yolda geçirdim; az önce levhaya asılmış Aftenposten gazetesini okudum, aşağıya Kari Johan caddesine uzandım, sonra geri dönüp Kurtarıcı mezarlığına gittim, kilisenin yanındaki tümsekte sessiz bir yer buldum. O ıssızlık içinde orada oturdum, nemli havada hayallere daldım, düşündüm, hafif kestirdim ve üşüdüm. Zaman ilerliyordu. Yazdığım yazı, cidden bir küçük ilham şaheseri miydi acaba? Yer yer kusurları olup olmadığım Allah bilirdi! Etraflı düşünürsem kabul edilemezdi bile; hayır, kabul etmezlerdi, gayet basit. Şöyle böyle bir yazıydı belki de, hatta kötüydü ihtimal. Şu anda kağıt sepetine atılmamış olduğuna dair elimde senedim mi vardı?.. Sevincim alt üst olmuştu; yerimden fırlayıp kilise avlusundan dışarıya attım kendimi. Aşağıda, Aker caddesinde bir dükkanın camından içeriye baktım; saatin on ikiyi geçmekte olduğunu gördüm. Bu beni daha çok ümitsizliğe düşürdü: öğleni çoktan geride bıraktığımıza öylesine emindim ki! Yazı İşleri Müdürü nü dörtten önce aramanın hiçbir faydası yoktu. Yazımın akıbeti, içimi karanlık sezişlerle dolduruyor; düşündükçe, hemen hemen uykuda, beynim hummalı ve sevinçler içindeyken işe yarar bir şey yazabilmiş olmam, bana adeta imkansız görünüyordu. Hiç şüphe yok, kendimi aldatmış, öğleye kadar tamamen boş bir şey için sevinip durmuştum. Şüphe yok!.. Ullevaal yolundan hızlı hızlı yukarıya yürüyordum. St. Hanshaugen den geçip açıklığa çıktım, Sagene yanındaki dar ve acayip sokaklara daldım, arsalarda, tarlalardan atlayıp sonunda göz alabildiğine uzayan bir şosede buldum kendimi... Durdum, geri dönmeye karar verdim. Yürüyüşten kızışmıştım, yavaş ve iki büklüm ilerliyordum. Karşıdan iki at arabası göründü. Arabacılar yüklerin üzerine uzanmışlar yüzleri değirmi ve tasasız, başları açık, şarkı söylüyorlardı. Yürüyor ve düşünüyordum: Bana bağıracaklar, laf atacaklar yahut da bir muziplik yapacaklardı. Yanlarına yaklaşmıştım, biri seslendi, koltuğumdaki şeyin ne olduğunu sordu. Battaniye! cevabım verdim. Saat kaç?, diye sordu. Tam bilmiyorum, galiba üç! Güldüler, geçip gidiyorlardı, o anda kulağımda bir kamçı darbesi hissettim, başımdaki şapkam düştü. Gençler oyunlarını oynamadan beni koyvermemişlerdi. Öfke içinde elimi kulağıma götürdüm, hendekten şapkamı alıp yoluma devam ettim, ilerde, St. Sanshaugen in orda, bir adam bana saatin dördü geçmekte olduğunu söyledi. Dördü geçiyor! Saat dördü geçiyordu! Adımlarımı açıp şehre, gazeteye doğru yol aldım. Yazı isleri müdürü, belki de çoktan gelip gitmişti. Yürüyor, sıçrıyor, sendeliyor, arabalara çarpıyor, gezintiye çıkmışları geride bırakıyor, atlarla boy ölçüşüyor, tam vaktinde varabilmek için deli gibi çırpınıyordum. Giriş kaplamdan içeriye kıvrıldım, dört sıçrayışta merdivenleri çıkıp büro kapışına vurdum. Cevap veren olmadı. Gitmiş! Gitmiş! diye düşündüm. Kapıyı yokladım, kilitli değildi, tekrar vurup içeri girdim. Yazı İşleri Müdürü, yüzü pencereye dönük, yazmak için elinde kalemi hazır, masasında oturuyordu. Soluk soluğa verdiğim selamı duyunca yarım, arkasına döndü, kısaca baktı bana basını salladı: Yazınızı okumaya henüz vakit bulamadım, dedi. O halde, ne olursa olsun henüz reddedilmemiş olmasından duyduğum sevinçle cevap verdim: Aa, şüphesiz, tabii. Zaten acelesi de yok. Belki birkaç gün sonra, yahut... Bakalım. Nasıl olsa bende adresiniz var. Artık hiçbir adresim olmadığım söylemeyi unuttum. Görüşme sona ermişti, eğilip selam vererek çekildim, dışarı çıktım, içimde yeni bir ümit parlamıştı ortada kaybedilmiş bir şey yoktu henüz; aksine, her şeyi kazanabilirdim. Beynim, gök katında kurulu bir yüce divan hayali üzerinde işliyordu: Yüce divan, kazanmama, bir gazete yazısından tam on kron kazanmama karar vermişti.
16 Şimdi, gece için de barınacak bir yer bulabilseydim! En uygun nereye sığına bileceğimi düşündüm; bu mesele beni öylesine meşgul ediyordu ki yolun ortasında durdum. Nerede olduğumu unutmuş, denizin ortasında, çepçevre dalgalar, uğultular arasında tek basma bir şamandıra gibi durmuştum. Gazete satan bir çocuk, bana bir Wiking uzattı: Alın, eğlenirsiniz! Basımı kaldırdım, irkildim, Semb in önündeydim. Hemen arkama dönüp paketi vücudumla gizledim, hızlı hızlı Kilise caddesinden aşağıya yürüdüm, vitrinden görecekler diye çekiniyordum. Tiyatroyu geçtim, Loca dan kıvrılıp fiyorda, kaleye indim. Bir kanepeye oturup tekrar hülyalara daldım. Bu gece için bir dam altı nasıl bulacaktım, nasıl? Sabah olana kadar başımı sokabileceğim tek kovuk yok muydu hiç? Gururum, beni odama dönmekten men ediyordu; sözümden caymak aklımdan bile geçmiyordu. Böyle bir düşünceyi şiddetle kafamdan kovdum, küçük kırmızı salıncak koltuğu düşünerek içimden gülümsedim. Çağrışımlar neticesi kendimi birden bire Haegdehaugen de iki pencereli geniş bir odada buldum; bir zamanlar oturduğum odada. Masada bir tepsi gördüm, yağlı ekmek dilimleri vardı tepside. Görünüşleri değişti, ekmekler biftek oldular, önümde insanı ayartan bir biftek, bembeyaz bir peçete, bol ekmek, gümüş çatal bıçaklar belirdi. Kapı açıldı, ev sahibim kadın göründü, bir çay daha ister misiniz, dedi. Hayaller, hülyalar! Kendi kendime: Şimdi yemek yersem kafam tekrar karışır, beynimi o eski ateş kaplar; çılgın esintilerle uğraş işin yoksa! dedim. Midem yemek kaldırmıyordu; bünye meselesi: bir başkalığım, bir özelliğimdi bu benim. Aksama doğru barınacak bir çatı altı, bir çare bulurdum belki de; acelesi yok ya! Daha olmazsa gider, kendime ormanda bir yer arayabilirdim. Şehrin dolayları emrimdeydi, hem aşırı soğuk da yoktu henüz. İlerde deniz, ağır bir sükunet içinde kımıldanıyordu. Gemiler, küt burunlu ve hantal mavnalar, peltemsi denizin üstünde yarıklar açıyor, sağa sola şeritler sıçratıyor, kayıp gidiyorlar; bacalarından dumanlar kuş tüyü döşekler gibi yuvarlanıp yayılıyor, makinelerin pistonları nemli havaya donuk bir ses salıyorlardı. Ne güneş vardı, ne rüzgar; arkamdaki ağaçlar ıslaktılar; oturduğum kanepe soğuk ve nemli. Vakit geçiyor, uyku bastırıyordu; yorgundum, sırtımdan aşağı üşüme ürpermeleri iniyordu. Bir müddet sonra gözlerimin kapanmak üzere olduğunu hissettim, mani de olmadım kapanmalarına... Uyandığımda etrafım kararmıştı; üşümüş bir şekilde yerimden fırladım; paketimi alıp yürümeye başladım. Isınmak için gittikçe daha hızlı yürüyordum, kollarımı çarpıyor, enikonu hissizleşmiş bacaklarımı ovuşturuyordum. Yangın kulesinin oraya vardım, saat dokuzdu. Saatlerce uyumuştum. Peki ama, ne yapacaktım? Bir yere gitmem lazımdı mutlaka. Durdum, yangın kulesinin dibinde aptal aptal yukarıya bakındım. Devriye arkasını döner dönmez bir fırsatını bulup bölmelerden birine giremez miyim, diye düşündüm. Merdivenleri çıktım, adamla konuşmak istiyordum. Hemen baltasını kaldırıp selama durdu, söyleyeceğim şeyi bekledi. Yüzü bana çevrili bu kalkık balta, sinirlerim üzerinde soğuk bir duş tesiri yaptı; bu silahlı adamın karşısında korkudan dilim tutulmuştu, elimde olmadan geri çekildim. Hiçbir şey söylemedim; yalnız gittikçe adamdan uzaklaşıyor, görünüşü kurtarmak için de elimle alnımı ovuşturup sanki bir şey hatırlamak istiyormuş gibi davranıyordum; derken usulca sıvıştım. Kendimi tekrar yaya kaldırımda bulunca içimde büyük bir tehlike atlatmış olmanın ferahlığım duydum. Oradan uzaklaşmak için hızlı hızlı yürüdüm. Üşümüş ve aç bir halde Karl Johan caddesine yukarı yürüyordum. Yüksek sesle küfretmeye başladım, birisi duyar diye aldırış bile etmiyordum. Meclis binasının oraya gelinde ilk aslanın önünde, yeni bir çağrışımla ansızın bir ressam tanıdığı hatırladım: Vaktiyle Tivoli de bir tokat yemekten kurtardığım, daha sonra bir defa da evine gittiğim bir genç. Parmaklarımı
17 şaklattım, Tordenskjold caddesine saptım, bir kapı buldum, kartta C. Zacharias Bartel yazıyordu, kapıyı çaldım. Kendisi açtı; bira ve tütün kokuyordu berbat şekilde. Merhaba!, dedim. Merhaba! Siz misiniz? Peki ama yahu, niçin bu kadar gece kaldınız? Lamba ışığında hiç de iyi görünmez ki! O günden sonra bir ot yığını ilave ettim, bir iki değişiklik yaptım. Gündüz gözüyle görmelisiniz, şimdi boşuna. Siz yine de bana şimdi gösterin!, dedim; aslında hangi resimden bahsettiğini bilmiyordum. imkansız!, cevabım verdi. Her şey sapsarı görünür. Hem bir manide var, -iyice yaklaşıp fısıldadıbu gece bir de kız var yanımda, imkansız! Oo, öyleyse mesele yok! Geri çekildim, iyi geceler dileyip ayrıldım. Ormanda bir yere gitmekten başka çarem kalmamıştı. Toprak bari fazla ıslak olmasaydı! Battaniyeme vurdum, açıkta uyumak düşüncesine kendimi yavaş yavaş alıştırıyordum. Şehirde barınacak bir yer bulacağım diye bunca zaman kendimi öyle üzmüştüm ki, bıkmış, bezmiştim artık. Yatışmak, kendimi talihe terk etmek, caddelerde kafam kaygıdan azade yürümek bir hazdı benim için. Gidip üniversite saatine baktım, onu geçiyordu; oradan şehrin yukarısına giden yola saptım. Maegdeugen de bir yerde bakkal dükkanı önünde durdum, vitrine çeşitli yiyecekler konmuştu. Vitrinde bir kedi duruyor, bir francalanın yanında uyuyordu; az geride bir çanakta yağ, bardaklarda bulgur vardı. Durdum, bir müddet bu yiyeceklere baktım, ama param olmadığı için döndüm, yürüyüşüme devam ettim. Çok yavaş yürüyordum, Majorsten i geçtim; boyuna gidiyor, saatlerce gidiyordum. Nihayet Bogstad ormanına vardım. Yoldan ayrılıp ormana daldım, dinlenmek için oturdum. Sonra münasip bir yer aramaya koyuldum; biraz funda ve ardıç dalı topladım, oldukça kuru küçük bir tümsekte kendime bir yatak yaptım, paketi açıp battaniyemi çıkardım. Uzun yürüyüşten yorulmuş, bitmiştim; hemen yattım. Bir hayli sağa sola döndüm, derken yerimi buldum. Kulağım hafif sancıyordu, at arabasındaki adamın kamçısından şişmişti biraz; üzerine yatamıyordum. Ayakkabılarımı çıkardım, basımın altına koydum, üzerlerine büyük paket kağıdım serdim. Ve karanlık çepçevre etrafımda pusudaydı; her taraf sessizdi, her şey sessiz. Ama yukarda ebedi musiki, hava, asla susmayan uzak ve sessiz uğultu devam ediyordu. Bu sonsuz, hasta mırıltıya uzun müddet kulak verdim; derken zihnim bulanmaya başladı; şüphesiz, üzerimde yuvarlanan, dünyaların senfonisiydi bu; bir şarkıya bağlamış yıldızlardı... Buna boş veri dedim ve kendimi cesaretlendirmek için yüksek sesle güldüm. Kanaan daki baykuşlar bunlar! Ayağa kalktım, sonra yine yattım, ayakkabılarımı giyip karanlıkta dolaştım, sonra yine yattım, öfke ve korku içinde gün ışıyana kadar boğuştum, çekiştim, sonunda uyuya kaldım. Gözlerimi açtığımda güpegündüzdü ortalık; öğlen olmuş gibime geldi. Ayakkabılarımı giydim, battaniyeyi tekrar paket yaptım, şehrin yolunu tuttum. Bugün de güneş yoktu, bir köpek gibi donuyordum, bacaklarım ölüydüler, gün ışığından rahatsız oluyorlarmış gibi gözlerim yaşlanıyordu. Saat üç olmuştu. Açlık enikonu dayatmaya başlamıştı; bitkindim; yürüyor, orada burada gizlice öğürüyordum. Yolu değiştirdim, aşevine gidip levhadaki yemek listesini okudum; salamura et ve domuz fümesi benim yiyebileceğim şeyler değil gibilerden poz alıp omuz silktim. Oradan istasyon meydanına geldim. Birdenbire acayip bir baş dönmesine tutuldum; yürüdüm, aldırmamak istedim, fakat çoğaldıkça çoğaldı; sonunda bir merdiven basamağına oturmak zorunda kaldım, içimde bir değişme uluyordu; bir şey kenara kayıyor, beynimde bir perde, bir kumaş yırtılıyordu sanki. Bir kaç kere derin nefes aldım, şaşkın olduğum yerde kaldım. Kendime hakimdim, kulağımın hafif zonkladığını açıkça hissediyordum; bir ahbabım geçiyordu, hemen tanıdım, kalkıp selam verdim.
18 Öbürleri yanına eklenen bu yeni ve azaplı duygu da ne oluyordu? Toprak üstünde yatmanın neticesi miydi, yoksa hala kahvaltı etmemiş olmamdan mı ileri geliyordu? Aslında bu şekilde yaşamak, çok manasızdı zaten. Bu eşi bulunmaz cezaları ne yapıp da hak ettiğimi yemin ederim anlayamıyordum. Birdenbire aklıma, işi dolandırıcılığa vurmak, battaniyeyi Amcanın deposuna götürmek geldi. Battaniyeyi rehin bırakıp bir kron alabilir, bununla üç öğün karnımı doyurabilir, bir başka çare bulana kadar belimi doğrultur, Hans Pauli ye de bir yalan uydururdum. Deponun, yolunu tutmuştum ki, giriş kapışırım önünde durdum, başımı salladım, geri döndüm. Beni oradan uzaklaştıran her adımda, içimdeki ifriti yenmiş olmama daha çok seviniyordum. Namuslu bir insan, olduğumun şuuru, beynime vuruyor, karakter sahibi oluşum, gönlümü yüce bir duyguyla dolduruyordu: gemi leşlerinin yüzdüğü bulanık insanlık denizinde bembeyaz bir fenerdim ben. Bir öğün karnımı doyuracağım diye başkasının malını rehine vermek, bu para ile ziflenmek, kendimi rezil etmek, kendi yüzüme karşı bir dolandırıcı olduğumu söylemek, kendi gözlerimi kendimden kaçırmaya mecbur kalmak... Asla! Asla! Ben buna ciddi olarak karar vermemiştim, bu benim aklımdan bile geçmemişti; kırık kopuk geçip giden düşünce kırıntılarından sorumlu olamazdı insan; hele başı müthiş ağrıyorsa, hele başkasının battaniyesini taşımaktan ölmüş bitmişse! Zamanı geldi mi bir çare bulunacaktı şüphesiz! Grönlandsler deki tüccar vardı mesela. Dilekçemi yolladığımdan beri, günün her saati gidip gidip onu taciz mi etmiştim? Sabah sabah veya gece yarısı kapışını çalmış da geri mi çevrilmiştim? Hayır, onu henüz hiç rahatsız etmemiştim. Ne diye tamamen boşuna bir teşebbüs olsundu bu? Talih bu defa benden yana idi ihtimal; talih çok kere dolambaçlı yollardan gelirdi. Ve Grönlandsier e gittim. Beynimdeki son sarsıntı, beni oldukça halsiz düşürmüştü; çok yavaş yürüyor, tüccara neler söyleyeceğimi düşünüyordum... İyi bir insandı belki de; aklına eser, ben istemeden bir kron avans verirdi belki de. Böyle adamların ara sıra parlak ve yerinde şeyler düşündükleri de olurdu. Bir büyük kapıdan içeri daldım, biraz düzgünce görüneyim diye pantolonumun dizkapağını tükürüğümle siyahlattım; battaniyemi karanlık bir köşede, bir sandık gerisine sakladım; meydandan karşıya geçip bir küçük dükkana girdim. Bir adam, eski gazetelerden kese kağıdı yapıyor, yapıştırıyordu. Bay Christie ile görüşebilir miyim?, dedim. Benim!, cevabını verdi adam. Kendimi tanıttım; bir dilekçe yolladığımı, kabul edilip edilmediğini sordum. Adımı bir kaç kere tekrar etti, gülmeye başladı. Şimdi dikkat edin dedi, cebinden mektubumu çıkardı. Lütfen, sayılarla aranız nasıl, bakın beyim! dedi. Mektubunuzun tarihini atarken, senesini 1848 yazmışsınız! Ve adam, bir kahkaha koyu verdi. Evet, olacak şey değil, tabii! dedim, bozularak. Düşüncesizlik, dalgınlık, haklısınız. Görüyorsunuz ya; benim çalıştıracağım şahıs, sayılarda hiç yanılmamalıdır dedi. Çok müteessirim; yazınız gayet okunaklı, mektubunuzu da beğendim, fakat... Bir süre bekledim; bu onun son sözü olamazdı, asla! Tekrar kese kağıtlarına dönmüştü. Evet, hoş bir şey değil, dedim. Çok kötü, çok berbat bir şey! Fakat bir daha tekrarlanacak değil ki. Hem bu küçük hatayı yaptım diye işe yaramaz, defter tutamaz mıyım? Yo, ben öyle bir şey demedim, fakat bu nokta bence gayet mühim olduğu için derhal bir başkasında karar kıldım. Demek başkasını aldınız, dedim. Evet Hay Allah, şu halde yapacak bir şey yok. Hayır, çok müteessirim, fakat...
19 Hoşça kalın!, dedim. Ve öfke, içimde patlak verdi, alev alev ve hoyrat. Paketimi aldım; dudaklarımı kemiriyor, kaldırımda yürüyen sessiz, sakin insanlara çarpıyor, özür dilemiyordum. Bir bey, durup da kabalığımdan ötürü biraz sert söylenince geri döndüm. Kulağına manasız bir kelime haykırdım, burnuna yumruğumu dayadım; sonra dizginleyemediğim kör bir hiddetle kaskatı yoluma devam ettim. Adam bir polise seslendi. Ve ben daha ne isterdim, bir an elime bir polis geçirmekten gayrı? Polisin yetişebilmesi için mahsus adımlarımı yavaşlattım, fakat gelmedi. Bir insanın, en candan, en hararetli bütün teşebbüslerinin yüzde yüz neticesiz kalmasında bir hikmet var mıydı, neydi? Niçin 1848 yazmıştım? Bu musibet senenin benimle ilgisi neydi? Yürüyordum; açlıktan bağırsaklarımdan gurultular geliyordu. Gün sona ermeden biraz olsun yiyecek bulacağım, hiç bir yere yazılmamıştı. Bu iş böyle uzadıkça kafaca, vücutça o nisbette boşalıyor, dürüstlükten her gün biraz daha uzaklaşıyordum. Utanmadan yalan söylüyor, fakir fukaranın kirasını iç ediyor, hatta başkalarının battaniyelerine sahip çıkmak gibi alçakça düşüncelere kapılıyor, bütün bunları bir pişmanlık, bir vicdan azabı duymadan yapıyordum. İçimi çürük lekeler kaplıyor, gittikçe genişleyen siyah mantarlar sarsıyordu. Ve Tanrı beni göz altında bulunduruyor, göçüşümün konulu kurallara uygun, yavaş ve sürekli, zaman ölçüsünü hiç bozmadan olacağımı önceden biliyordu. Ama cehennemin dibinde zebaniler beni bekliyordu, çünkü büyük bir günah, Tanrının beni, insaf ve hakkaniyetinden mahrum edeceği affedilmez bir günah işlemem kaçınılmazdı... Yürüyüşümü hızlandırdım, deli gibi, çılgın gibi gidiyordum; birden sola kıvrılıp heyecanlı ve kızgın, aydınlık ve süslü bir büyük kapıdan içeri daldım. Durmamış, bir saniye bile oyalanmamıştım fakat giriş kapısındaki dekorun başkalığı bir anda şuurumda yer etti; merdivenleri hızla çıkarken kapılardaki, duvarlardaki, döşemedeki sıradan şeyler gözümün önünde ayan beyan duruyordu. Birinci katta bir kapıyı hızla çaldım. Neden birinci katta durmuş, neden merdivenin ta öte ucundaki bu zile yapışmıştım? Kenarları siyah süslü, gri elbiseli genç bir hanım, kapıyı açtı, bir an hayretle yüzüme baktı, sonra basını salladı: Bugün verecek bir şeyimiz yok!, dedi, davranışından kapıyı kapamak istediğim anladım. Karşıma ne diye bu genç kadın çıkmıştı? İşte beni dilenci sanıyordu düpedüz. Birden bire yatıştım, şapkamı çıkardım, sözlerini duymamışım gibi, eğilip hürmetle selam verdim, gayet nazik: Kapıyı hızlı çaldığım için affınızı dilerim Matmazel!, dedim. Çıngırağın huyunu bilmiyordum. Burada, hasta bir bey varmış, kendisini tekerlekli koltukta gezdirecek bir adam arıyormuş. Genç kadın bir an durakladı, bu uydurma haber üzerinde düşündü, şahsım hakkındaki kanaatinde tereddüt eder gibiydi. Hayır!, dedi sonunda. Burada öyle birisi yok. Yok mu? Yaşlıca bir zat, günde iki saat gezdirilecek, saatine kırk öre verilecekmiş. Hayır. O halde tekrar özür dilerim, dedim. Belki de zemin katındadır. Kendisine tesadüfen tanıdığım, alakadar olduğum birisini tavsiye edecektim de. İsmim Wedel-Jarlsberg. Tekrar eğilip selam verdim, geri çekildim. Genç kadın kıpkırmızı olmuştu, şaşkınlığından yerinden kımıldayamıyordu. Ben merdivenleri inerken, olduğu yerde peşimden baka kalmıştı. Tekrar sükunete kavuşmuştum, zihnim durulmuştu. Genç kadının, bugün verecek bir şeyleri olmadığı sözü bende soğuk bir duş tesiri yapmıştı. İş o raddeye varmış, herkes içinden beni gösterip şöyle düşünmeye başlamıştı: İşte bir dilenci, evlerin kaplamdan uzatılanlarla karnını doyuranlardan biri!
20 Möller caddesinde bir lokantanın önünde durdum, içerde kızartılan taze et kokusunu içime çektim. Elimi kapı tokmağına götürmüş, işim olmadığı halde rasgele içeri giriyordum ki, tam vaktinde aklım başıma geldi, uzaklaştım. Stortorv a varıp da dinlenecek bir yer aradığımda bütün kanepeleri tutulmuş buldum. Boş yere kilisenin etrafım dolandım, çökebileceğim sakin bir yer gözledim. Tabii!, diyordum kendi kendime, karanlık düşünceler içinde: Tabii! Tabii! Ve yeniden yürümeye başladım. Pazarın köşesindeki çeşmeye saptım, biraz su içtim, yine yürüdüm, adım adım sürüklüyordum vücudumu. Her vitrinin önünde uzun bir mola veriyor, duruyor, geçen her arabayı gözlerimle takip ediyordum. Beynimde ışıklı bir sıcaklık duyuyordum, şakaklarım bir tuhaf zonkluyordu. içtiğim su hiç de iyi gelmemişti, sokakta arada bir kustum. Böylece Hazret-i İsa mezarlığına vardım. Dirseklerim dizlerimde, başım avuçlarımda oturdum, bu büzülmüş durumda rahat ettim, midemdeki o hafif kazıntıyı artık hissetmez oldum. Yanımda bir taşçı ustası, büyük ve düz bir granit levhanın üzerine yüzükoyun uzanmış, bir kitabe kazıyordu. Gözündeki mavi gözlük, bana birdenbire, geçmişte unuttuğum bir tanıdığımı, bir bankada çalışan, çok zaman önce Oplandske Cafe de rastladığım birisini hatırlattı. Bütün utancımı yenip ona bir gidebilseydim! Ona olanca hakikati söyler; şu sıra biraz berbat durumda olduğumu, hayatımı devam ettirmenin zorlaştığım anlatırdım. Ona berber karnemi verebilirdim. Vay canına, berber karnesi! Şöyle böyle bir kron ederdi bu karne! Bu kıymetli hazineye bir el attım. Hemen bulamayınca yerimden fırladım, korkudan ter dökerek aranmaya başladım; nihayet koyun cebinim dibinde temiz veya yazılı, fakat hiç değeri olmayan öteki kağıtların arasında buldum. Bu altı yaprağı baştan sona, sondan başa doğru defalarca saydım; bu karne bana hiç de lazım değildi, keyfim öyle istiyordu, esmişti artık hiç tıraş olmayacaktım. Yarım kron benim derdime deva olurdu, Kongsberg gümüşünden bir çil yarım kron! Banka saat altıda kapanırdı; tanıdığımı yediye, sekize doğru Oplandske önünde bekleyebilirdim. Oturduğum yerde bir müddet bu düşünce ile keyiflendim. Zaman ilerliyordu, etrafımdaki kestane ağaçlarında enikonu rüzgar çıktı, gün sona eriyordu. Peki ama, genç bir banka memuruna altı tane berber kartı götürmek biraz ayıp kaçmaz mıydı? Onun cebinde, kartları benimkilerden çok daha temiz ve güzel, iki dolu karne vardı belki de! Bütün ceplerimi yoklayıp karnenin yanı sıra verebileceğim başka şeyler aradım, ama hiçbir şey bulamadım. Boyunbağımı versem? Boyunbağım olmasa da olurdu, ceketimi sımsıkı iliklerdim, artık yeleksiz kaldığım için böyle yapıyordum zaten. Kocaman fiyangosu yarı göğsümü kaplayan boyunbağımı çıkardım, dikkatle temizledim, berber karnemle ikisini temiz bir yazı kağıdına sardım. Sonra mezarlıktan ayrılıp aşağıya, Oplandske ye yollandım. Belediye saati yediyi gösteriyordu. Kahve civarında oyalanıyor, demir parmaklık boyunca gidip geliyor, kapıdan girip çıkanları gözetliyordum. Nihayet, saat sekize doğru, delikanlının caddenin aşağısından doğru geldiğini, kahveye ilerlediğim gördüm. Göğsümde kalbim, bir küçük kuş gibi çırpınmaya başladı; selamsız sabahsız, deli gibi, üzerine yürüdüm. Yarım kron ver, dostum!, dedim, küstahça bir tavır takındım. Buyurun karşılığım, ve küçük paketi eline tutuşturdum. Yok ki!, dedi. Yok vallahi! Para çantasını gözlerimin önünde baş aşağı etti. Dün akşamı dışarıda geçirdim, beş param kalmadı, inan olsun, yok! Tabii, azizim, tabii, olur a!, cevabını verdim ve inandım dediklerine. Böyle önemsiz bir şey için yalan söyleyecek değildi ki! Hem ceplerini arayıp da bir şey bulamayınca, mavi gözleri yaşarmıştı adeta. Geri çekildim. Affedersiniz!dedim. Biraz darda idim de. Caddeye aşağı yürüyordum ki, paket için arkamdan seslendi. Kalsın, kalsın!, diye cevap verdim. Size bağışlıyorum. Ufak tefek, değersiz şeyler. Dünya malım hemen hemen bundan ibaret!
dayadım, gökyüzüne baktım. Hava güneşli olacaktı besbelli. Sonbahar gelmişti: her şeyin renk değiştirip öleceği narin, serin mevsim.
KNUT HAMSUN AÇLIK BİRİNCİ BÖLÜM Yumruğunu yemedikçe kimsenin bırakıp gitmediği o garip şehirde, Kristiania'da aç sefil sürtüyordum o günlerde... Tavan arasında uyanık yatıyordum, alt katta bir saatin altıyı
1 KNUT HAMSUN AÇLIK 2 BİRİNCİ BÖLÜM Yumruğunu yemedikçe kimsenin bırakıp gitmediği o garip şehirde, Kristiania'da aç sefil sürtüyordum o günlerde... Tavan arasında uyanık yatıyordum, alt katta bir saatin