Dindarlar ve laikler o kadar da farklı değil
25.02.2013 - 02:30 | Son Güncelleme: 25.02.2013-2:30
Ünlü antropolog Jenny White “Müslüman Milliyetçilik ve Yeni Türkler” kitabında Türklüğün değişen tanımını inceliyor. White’a göre Türkiye’de dindar ve laiklerin ortak noktaları tahmin edilenden fazla
Amerikalı antropolog Jenny White, Türkiye’de ne olup bittiğini gerçekten anlayabilen ender isimlerden biri... 1975 yılından beri Türkiye üzerine çalışıyor. Mükemmel Türkçe konuşuyor. Türkiye’de siyasal İslamın yükselişini en iyi takip eden bilim insanlarından biri sayılıyor. White’ın prestijli dış politika dergisi Foreign Affairs tarafından 2012’de Ortadoğu üzerine yazılan en iyi üç kitaptan biri seçilen son kitabı kasım ayında yayımlandı. Washington’da elden ele dolaşan “Müslüman Milliyetçilik ve Yeni Türkler” ise değişen Türkiye’yi anlamak için yeni ipuçları sunuyor.
Türklerin yeni kimliği
Jenny White, Princeton Üniversitesi yayınlarından çıkan kitabını onlarca mülakat ve anketi derleyerek yazmış. Tüm önermelerinin teorik bir altyapısı var. Dolayısıyla böylesine kapsamlı bir akademik eseri gazete haberinde özetlemek neredeyse imkansız. Ancak denemeye değer. Jenny White’a e-posta atıp “Kimdir yeni Türkler” diye sorduğumuzda “Son 20 yılda benim adına Müslüman milliyetçilik dediğim yeni bir Türk kimliği oluştu. Kimlikleri ve geleceğe bakışları 1923 yılı üzerinden şekillenen, Kemalist gelenek yerine görkemli Osmanlı geçmişinden etkilenen dindar Müslüman Türkler. Ancak bu yeni kimlik, cumhuriyetçi devlet iskeletiyle de örtüşüyor. Yeni Türkler, dindar bir Müslüman’ın demokratik, laik bir devlet yapısını yönetmesini tezat görmüyor” diye yanıt veriyor.
‘İslam önemli bir parça’
Biraz daha açalım... Jenny White, Türkiye’de toplumun İslamcılar ve laikler arasında bölündüğü tezini tam olarak kabul etmiyor. “Ben Türk toplumunun sürekli değiştiğini düşünüyorum. Kemalist ve İslamcı uçlarda fikirleri olan insanlar var ancak çoğunluk, ortadakiler, dindar olsunlar ya da olmasınlar aynı özellikleri paylaşıyorlar” diyor. Bu geniş grup “Türklüğü etnik değil kültürel değerler üzerinden tanımlıyor. İster dindar, ister laik olsunlar Müslümanlığı, Türk kimliğinin vazgeçilmez bir parçası olarak görüyorlar. Yüzleri Batı’ya dönük. Ürünlere ve eğlenceye modern zevklerle yaklaşıyorlar, teknoloji ve küreselleşmeye pozitif bakıyorlar.”
Ancak Yeni Türkler Türkiye’nin karanlık geçmişinin özelliklerini de taşıyor. White’a göre ortak karakteristikleri arasında “ister bir Erdoğan, ister bir Atatürk olsun” tek-adam otokrasisi, otoriterlik, farklı olana karşı yaygın toleranssızlık, kadınlara ve azınlıklara karşı düşmanca normlar yer alıyor. Jenny White “Türkler, İslamcılar ve laikler arasında ne kadar büyük farklar olduğunu düşünüyor olurlarsa olsun aslında ortak özellikleri, farklarından çok daha fazla” yorumunu yapıyor. White mevcut iktidara demokrasi konusunda getirilen eleştirileri de bu bağlamda yorumluyor: “Türkiye’de son 20 yılda birçok pozitif değişim oldu ama bazı şeyler değişmedi. Bugün AKP rejiminin otokrasi ve otoriterliğin zirvesinde olduğuna inananların hafızası oldukça zayıf olmalı.”
Jenny White’e göre Yeni Türklerin en önemli özelliklerinden biri yabancı düşmanı olmaları. Kitapta bunu güçlü bir anekdotla anlatıyor. Jenny White ünlü işadamı İshak Alaton’un şu sözlerini aktarıyor: “Televizyonda bazen bazı salaklar kaç yıldır burada olduğumu soruyor. Ben de ‘Ben 520 yıldır buradayım, sen kaç yıl önce geldin’ diye soruyorum. (Duygusallaşıyor.) Jenny bunu kitabına yazabilirsin: Bugün mülakat yaptığın adam, 82 yaşında ve bu ülkede hiçbir zaman buraya ait olduğunu hissetmedi. Çok olumlu şeyler yaşadım ama duygusal olarak hep yabancı hissettim, çünkü her gün yabancılığımı hissettirdiler.”
Muhteşem Yüzyıl hayranı
Türkiye ile ilk kez öğrencilik yıllarında tanışan Jenny White, Hacettepe Üniversitesi’nde psikoloji mastırı yaptı. Daha sonra Teksas Üniversitesi’nde antropoloji doktorası yapan ve Türkiye üzerine çalışan White bugüne kadar modern Türkiye üzerine üç akademik kitap yayınladı. 2002 yılında yayımlanan Türkiye’de politik İslam’ın yükselişini anlatan kitabı hâlâ bu alanda referans olarak gösteriliyor. Mükemmel Türkçe konuşan ve Muhteşem Yüzyıl hayranı olan Jenny White, halen Boston Üniversitesi’nde sosyal antropoloji öğretiyor.
‘AKP’ye İslamcı demek yanlış’
“İslamcı terimi, politikaları İslami bir bakış açısıyla değerlendiren, genellikle sistem karşıtı olan ve devleti İslam’a dost prensiplere göre değiştirmek isteyen bir politik hareketi tarif ediyor. Ben bu yüzden (Türkiye’deki siyasi oluşum hakkında) İslamcı yerine “dindar Müslüman Türkler” demeyi tercih ediyorum. İslamcı sözcüğü Erbakan hareketinin bazı özelliklerini anlatıyor olabilir ama ben bunun çok daha geniş amaçları olan AKP’yi gerçek anlamda tanımladığına inanmıyorum, AKP ve Gülen hareketi dahil Müslüman oluşumların Türk milliyetçi kimliğini tam olarak anlattığını düşünmüyorum.”
‘Kadın hakları, namus ve toplumsal rollerden oluşuyor’
Jenny White’a göre Kemalist dönemde toplumda kadınlara yalnızca üç rol biçiliyordu: Modern, kontrollü, aseksüel kadın; şehit annesi; ahlaksız ve hafif kadın. Bu dağılım yeni dönemde de fazla değişmedi. Kadınlar için en önemli rol hala annelik olarak görülüyor. Türklüğün tanımı ise kadınları kapsamıyor. White’ın araştırma için konuştuğu kadınların çoğu kendini Türk ya da milliyetçi olarak tanımlamıyor. Bunun yerine Türkiyeli olduklarını ve “ülkesini seven vatandaşlar” olduklarını söylüyorlar. White Türkiye’de kadın haklarının da hala namus ve toplumsal roller üzerinden tanımlandığını söylüyor: “Kadın haklarının bireyin evrensel hakları mı yoksa topluluk içindeki rollerine (eş, anne, kız...) atfedilen haklar mı olduğu çok şeyi değiştiriyor. Bireysel haklar pazarlığa açık değildir, kişinin kimliğine bakılmaksızın talep edilebilir ve savunulabilinir. Ancak bir ailenin ya da topluluğun üyesi olduğunuz için bazı haklara sahip sayılıyorsanız, bu haklara yalnızca grubun normlarına uyduğunuz müddetçe sahip olabilirsiniz. Eğer bu normları çiğnerseniz cezalandırılabilir, dışlanabilir hatta ailenin ya da topluluğun ‘namusu’ uğruna öldürülebilirsiniz.”
Etiketler: haber, habedrler