Doğan Özlem – Kavramlar ve Tarihleri I – Salutatorium
“Kavram tarihi’ sözcüğü, bizdeki felsefe çalışmalarında ve tartışmalarında, ne yazık ki, hemen hemen hiç anılmayan bir sözcüktür. Oysa sözcük, 18. yüzyılın sonlarından beri, özellikle Alman felsefe geleneğinde, felsefe kavramlarının tarihini anmada sıklıkla kullanılan bir sözcüktür ve felsefe kavramlarının tarihi, özellikle 19. yüzyılla birlikte, ‘kavram tarihçiliği’ denilen bir felsefi etkinliğin konusu olmuştur. Öyle ki, ‘kavram tarihçiliği’ bazı filozoflar tarafından felsefe yapmanın bir önkoşulu sayılmış ve hatta o 19. yüzyılın sonlarından itibaren, özellikle Almanya’da, bir felsefe disiplini olup çıkmıştır.
‘Kavram tarihi’ sözcüğünü ilk kullanan filozof, Hegel olmuştur. Hegel, sonradan öğrencileri tarafından kaleme alınan Tarih Felsefesi Derslerinde, tarih yazımcılığında, 1) ilkel tarih yazımcılığı, 2) refleksiyonlu tarih yazımcılığı, 3) eleştirel tarih yazımcılığı, olmak üzere üç tarzdan söz eder. İlkel tarih yazımcılığı, Heredotos ve Tukidides’te olduğu gibi, büyük ölçüde, tarihçinin bizzat tanık olduğu veya başkalarından duyduğu olayları anlattığı yazımcılıktır. Refleksiyonlu tarih yazımcılığında ise, tarihçinin yaşadığı dönem ile anlattığı olayların yaşandığı dönem veya dönemler farklıdır. Tarihçi burada kendisinden önce olup bitmiş tarihsel olayları kendi çağının kültürel kodları altında ve kendi düşünce ve duygu dünyası içinde anlatır, yani refleksiyona başvurur. Refleksiyonlu tarih yazımcılığının bir alt türü vardır ki, Hegel, ‘özel tarih yazımcılığı’ adını verdiği bu türü, başlıca örneğini felsefi dünya tarihi yazımcılığının oluşturduğu eleştirel tarih yazımcılığına en yakın tür sayar. Özel tarih yazımcılığı, din tarihi, sanat tarihi, edebiyat tarihi, bilim tarihi ve nihayet felsefe tarihi gibi, belli bir kültür alanının tarihine yönelir. Özel tarih yazımcılığı, bir halkın, bir devletin, bir kültürün tarihini, o halkın dini, sanatı, edebiyatı, bilimi, felsefesi vd. zemininde ve bu zeminle bağıntılı olarak anlatmayı amaçlar. Bu nedenle, bu alanların tarihlerinin yazılabilmesi genel bakış noktalarından hareketle ve genel tasarımlar geliştirmekle mümkündür. Roma hukukunun tarihi, özellikle Roma devletinin tarihinin aydınlatılmasında, Roma hukuku en önemli belirleyicilerindendir. Roma hukukunun tarihi de, bu hukuka kaynaklık etmiş olan, Romalılara özgü hukuk tasarımının ve bu tasarımın öğeleri durumundaki genel hukuk kavramlarının anlam içeriklerinin ortaya konulmasını gerektirir. Öyle ki, bu kavramlardan örülmüş bir sistem olarak Roma hukuk sistemi anlaşılmadan Roma devlet düzeni anlaşılamaz.
Hegel, felsefe tarihçiliğinde de böyle özel bir tarih yazımcılığına ihtiyaç olduğunu belirten ilk filozoftur. Ona göre, felsefe sistemlerinin anlaşılması, bu sistemlerin öğeleri durumundaki kavramların sistem içerisindeki, yerleri bakımından anlaşılmasını gerektirdiği gibi, farklı sistemler içerisinde aynı kavramların uğradıkları anlam değişmelerinin izlenmesini de gerektirir. Ve en önemlisi, kavramlar tarihsel süreç içerisinde her dönemde anlam değişmelerine uğrarlar. Yani hiçbir kavram, ilk tanımlanışında kendisine yükletilmiş olan anlamı, o sanki sabit ve değişmez bir anlammış gibi, koruyamaz. Dolayısıyla ‘hakiki’ bir felsefe tarihçili, kavramların felsefe tarihi içerisinde uğradıkları anlam değişmelerini, kavramların serüvenlerini izlemek zorundadır. Bu durum, kavramların eleştirel irdelenişi kadar onların tarihlerini izlemeyi, bu tarihi bilmeyi, gerekli kılar ve işte bu gerekliliği yerine getirecek felsefi inceleme tarzına ihtiyaç vardır ki, Hegel buna ‘kavram tarihçiliği’ adını vermiştir. Bu alanda gerçekleştirilecek çalışmalar ise, ‘kavram tarihi’ başlığı altında anılacaktır” (s. 37-39).
Özlem, Doğan (2002). Kavramlar ve Tarihleri I, İnkılap Kitabevi, İstanbul.
Doğan Özlem, hegel, kavram, kavram tarihçiliği, Kavramlar ve Tarihleri I, refleksiyon, roma, Roma Devleti, Roma Hukuku, Tarih, tarih felsefesi, tarih yazımı, tarihçi, tarihçilik, tarihselcilik