EKONOMİK RASYONALİZMİN DİNSEL GÜDÜSÜ DÜNYEVİ ASKETİKİZMDEN BİREYSEL SEÇİM MANTIĞI ÇIKAR UYUMUNA ve EN YÜKSEK FAYDAYA GEÇİŞ ÖZET
Download "EKONOMİK RASYONALİZMİN DİNSEL GÜDÜSÜ DÜNYEVİ ASKETİKİZMDEN BİREYSEL SEÇİM MANTIĞI ÇIKAR UYUMUNA ve EN YÜKSEK FAYDAYA GEÇİŞ ÖZET"
1 305 EKONOMİK RASYONALİZMİN DİNSEL GÜDÜSÜ DÜNYEVİ ASKETİKİZMDEN BİREYSEL SEÇİM MANTIĞI ÇIKAR UYUMUNA ve EN YÜKSEK FAYDAYA GEÇİŞ ÖZET Dr. Kürşat Haldun AKALIN * Özellikle, Orta Çağ Katolikliğinin yükümlülüklerine bağlanmamış ve eskinin dinsel sınırlamasından kendisini özgür kılmış olan puritanlar ve kilise karşıtları, para kazanma ve çok katı bir şekilde çalışma içeriğindeki dünyevi ilgileri reddeden vahiy buyruklarının dışına çok çabuk çıkmışlardır. Dünyevi çilekeşlikte dinsel doyum bulmuşlar, kendilerini tanrıya adama ruh haliyle çalışmışlar, böylece tüm zamanlarında günlük işlerini ve ruhlarını koruma gayretlerini birleştirmişlerdir. Max Weber e göre, sanayi devriminden bir asır sonra pek çoğu dindarlık ve arınma yolu olarak dünyevi çilekeş ruh halini kaybetmiştir. Adam Smith den sonra hemen herkes bencil dürtülerin özverili güdülerden çok daha güçlü olduğuna inanmış ve çıkarcılığı kötülük ya da günahkarlık olarak görmemiştir. Ekonomik sahada toplumsal uyuma dayanan bu bireyci ve çıkarcı mekanizma, J.S.Mill tarafından geliştirilen metafizik bir kavram olan faydayla birleştirilmiştir. Neo-klasik iktisatçılara göre, her faktör sahibi ürünün maliyetini en aza indirmeyi ve gelirlerini de en yükseğe çıkarmayı isterken tüketici de faydayı en yükseğe çıkartacak şekilde kendi tüketimini tasarlar. Anahtar Kelimeler : Dünyevi asketikizm, Ussal Ekonomik Eylem, Çıkarcılık, Yararcılık ABSTRACT Especially puritans and nonconformists who unbound to the medieval catholic obligations and being free from old religious restriction and then they went very easily beyond apocalyptic prescritions which rejected worldly interests such as gain money and worked austerely. They found religious satisfaction in worldly asceticism and worked in the mood of devotion, and their time had been merged between daily business and save soul efforts. According to Max Weber, one century later industrial revolution majority of them lost their mood of worldly ascetic as the way of piety and purity. Since Adam Smith everyone believed that the egoistic impulses are stronger than the altruistic motives and self-seeking is not mean of wickedness or sinful- * Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi.
2 306 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş ness. This individualistic and self-seeking mechanism which depend on the social harmony in economic sphere, joined with utility that a metaphysical concept was advanced by J.S.Mill. According to the neo-classic economics, each employer of factors seeks to minimize the cost of his product and to maximize his own return, and each consumer plans his consumption to maximize utility. Key words: Worldly asceticism, Rational Economic Action, Egoism, Utilitarianism 1. Giriş Asketikizm (çilekeşlik), bedensel güdüleri ve doğal ilgileri yadsıyan Orta Çağ Katolikliğinin asırlar boyu ruhu tanrıyla barıştırma veya nefsi öldürme terbiyesinin yegane yöntemi haline gelmiş, kurtuluşa erişmeyi sınırlandırdığı kilise duvarları içinde öbür dünyaya hazırlık maksadıyla metodik olarak arttırılan ibadet şeklinde uygulanmıştır. Orta Çağın kilise asketikizmi, matematiksel bir üslup içerisinde devamlı ve sistematik olarak arttırılan münzevi hayattaki acı çekme doğasıyla, İsa nın çarmıhtaki acılarını hissetme ve yaşama yoluyla, kurtuluşa erişileceği dogmasına dayanmaktadır. Orta Çağın kilise asketikizmde; kendi menfaatleri uğruna dünya işleri için çalışarak tanrıya ait kılınmış zamanı Mammon a (zenginlik tanrısına) adamaktır, ticarette aldığı bir malı daha yüksek bir fiyatla veya zanaatkarlıkta ürettiği bir malı maliyetini aşan bir fiyatla satmak hırsızlıktan başka bir şey değildir, esas itibarıyla ticari faaliyet günahkarlıktır, mal biriktirmek ve servet edinmek kardeşliğe aykırı olan tamahkarlıktır, kişinin kendisini düşünmesi bile cemaat ruhundan kopulması anlamına geleceği için en büyük imansızlıktır. Böylece kilise asketikizmi, manastırlar içinde zamanını yalnızca tanrıya ayıran, metodik olarak dua eden ve bu münzevi dua saatlerini arttıran, açlık ve acı içinde bu dünyada öldürdüğü nefsiyle yalnızca ölümden sonraki hayatına yönelen, dünyasından vazgeçmiş bir keşişler zümresi yer almıştır. Kilise içi asketikizmden dünyevi asketikizmine geçiş de, M.Weber e göre; Orta Çağ Katolikliğindeki manastır hayatının münzevi yoksunluk halinin, ibadeti kilisenin duvarları dışına çıkartan protestan ve özellikle de kilise karşıtı mezheplerindeki ekonomik faaliyetin disiplinli çalışma ve katı tutumluluk içeriğinde iş hayatına aktarılmasıyla ortaya çıkmıştır. Bu çağda keşiş, rasyonel yaşayan,metodik olarak çalışan ve rasyonel
3 Kürşat Haldun AKALIN 307 anlamdaki bir hedefe,yani gelecekteki hayatına yönelen bir insandı. Dua etmek uğruna sadece keşiş için saatin gongu çalar ve gün saatlere taksim edilirdi. Manastır cemaatinin ekonomik hayatı, daima rasyoneldi. Reform bu sisteme kati bir şekilde nüfuz etmiştir. Uhrevi asketikizm sona ermiştir. Protestanlığın asketik öğretisi,dünyevi asketikizmine uygun gelen bir ahlak meydana getirmiştir. Yoksulluk gerekli değildir, ama zenginlik peşinde koşmak da, insanı, pervasızca zevklere düşürerek baştan çıkartmamalıdır. Böylece, Sebastian Frank reformasyonunun ruhu, manastır hayatından kaçma fikrine sahip olabilirsin,ama şimdi herkes kendi hayatında tam anlamıyla bir keşiş haline gelmelidir, şeklindeki kelimelerle özetlemesinde çok haklıdır. Bundan dolayı, doğruluk, dürüstlük en iyi bir yol olarak kabul edilmiş;ve böylece de, Quakerler, Baptistler, Methodistler arasında teşebbüsün,işin hiç durmaksızın tekrar edilmesi olgusu, Tanrının daima kendisini gözettiği, gördüğü hissiyatı üzerine kurulmuştur. Tanrıtanımaz bir günahkar,zenginliğe giden yoldan birine girerek tevekkül edemez;onlar,ancak iş yapmak istedikleri zaman bize yönelirler; takva sahibi dindar bir kimse ise,servete yönelen yolundan daima emindir. (Weber M. 1950; ) Her nerede kilise karşıtlığının başlangıcı sayılan puritan hayat kuramı rağbet görmüşse; orada, rasyonelleşmeye ve orta sınıflaşmaya olduğu kadar yaşama tarzının ekonomikleşmesine yönelik bir eğilimin de benimsenmesini sağlamıştır. Puritan, rasyonal ekonomik insan anlayışının ve davranış tarzının benimsenmesi sayesinde ayakta kalmaktadır. Kilise asketikizminden dünyevi asketikizmine geçişi saf kuramsal mantık içinde de irdeleyen M.Weber; rasyonelleşme sürecini, hiç düşünmeksizin olduğu gibi yinelenen geçmişin davranış kalıplarının yerine geçen, belirli bir maksada göre önceden düşünülerek tasarlanan ve içinde bulunan koşullara göre de araçları seçilen rasyonel eylemin genelleşmesi olarak açıklamıştır. Bu açıklama tarzı içinde, münzeviliğin ve ibadetin kilise duvarları dışına çıkarılmasıyla ve işyerine taşınmasıyla başlayan dünyevi asketikizmi, değer içerikli rasyonel faaliyet olarak irdeleyen M.Weber; rasyonel ekonomik davranışa neden olan güdünün, daha çok para kazanmak veya mesleki başarı edinmek duygusu olmak yerine yazgısında seçilmişlerden olma veya tanrının aracısı olarak yaratılmış olma vs., gibi dinsel değerlerin ya da ölümden sonraki hayat beklentilerinin rol oynadığını belirtmiştir. Sanayi devrimi sonrasında işadamlarının imanı haline gelen dünyevi asketikizmin, tutumluluk ve dakiklik temelindeki rasyonel-metodik çalışma tarzını işyerine taşıdıktan
4 308 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş sonra, tanrı şanını arttırma olarak öne çıkan puritan dinsel güdülerinin etkisini kaybettiğini belirten M.Weber; değer içerikli rasyonel ekonomik faaliyete geçişin gerçekleştiğini, böylece, her türlü dinsel güdülerden arınmış kazanç/başarı maksadının temel hedefi haline geldiğini öne sürmüştür. Zira maksada yönelik rasyonel ekonomik eylemde yalnızca kazanç hedefi vardır, bu hedefe ulaştıracak araçlar arasında rasyonel bir seçim mantığı işletilmektedir. Rasyonel güdüyle maksada yönelik olarak yapılan faaliyet tipinde, kişi, araçlarla amaçların ve amaçlarla sonuçların hepsini hesaplamak suretiyle seçtiği maksada planlı olarak ulaşmasında, uygulayacağı araçları seçmesinde tam olarak rasyonel davranmasına rağmen; ekonomik faaliyetin ruhsal bir fenomen olması nedeniyle, rasyonelleşmenin en yüksek seviyede olduğu durumlarda dahi geleneğe bağlı kalma unsurunun daima var olacağına işaret etmiştir. (Lecky 1955; 185) Ayrıca, değer içerikli rasyonel faaliyet ile maksada yönelik rasyonel faaliyet arasındaki sınırın uygulamada belirsizlikleri taşıması, her iki eylem tipinde de tesir altında kalınarak yönelinen duygusal güdülerin daima var olması olasılığı; eylemin tek bir yönelme hissinin somut hallerini bulmayı daima zorlaştırmaktadır. Yine de, faaliyetin rasyonelleşmesi sürecinde, kişisel çıkara dayanan durumlara önceden tasarlanarak uyum gösterilmesi sayesinde, eylemin durumuna göre çıkması muhtemel sonuçlarının da dikkate alındığı rasyonel ekonomik faaliyetle, sadece maksat seçiminin kast edildiğini belirten M.Weber; rasyonel ekonomik faaliyetin, yeniliklere açık ve sürekli ilerleme halinde de olsa teknolojik yapı tarafından daima sınırlandırılmış olduğunu hiç yadsımamaktadır. Maksada yönelen her insan çabasında, amacın gerçekleşmesine yarayan araçların tamamı ve bunları uygulama tarzı, girişilen faaliyetin tekniğini oluşturur. Sosyal faaliyetin tarzına tamamen uyan gerçek ise, eyleyenlerin kendilerinin farkına vardıkları olağan çıkarlarına en iyi şekilde uyum gösterdikleri doğal halleriyle yönelmekte olduklarıdır. Bu, örneğin, serbest piyasada fiyat belirlemesinin tekdüzeliklerinde olduğu gibi, özellikle ekonomik faaliyet için geçerli olmasına rağmen, bunun gibi durumları kuşattığı anlamına da gelmez. Pazarda iş gören kimseler, böylece, kendilerine özgü tipik sayılan ekonomik çıkarlarını gerçekleştirmekle tanımlanan hedeflerinin doyumuna ulaşmak anlamındaki kendi eylemlerinde işlem görürler. Ayrıca, diğerlerinin gelecekteki muhtemel davranışlarıyla ilgili tipik beklentilerine uyan şartlara göre davranırlar. Kendi faaliyetlerinde daha fazla keskinlikte rasyonel olmaları, aynı duruma benzeyen tepki
5 Kürşat Haldun AKALIN 309 göstermeye daha fazla eğilimli olmalarını gerektirir. Bu yolla, şayet faaliyet bir grup üyeleri üzerinde bağlayıcı tesirleri göz önüne alınan normlar ve görevler sistemine yönelmişse, kendi olduklarından çoğu kez daha uzak kalarak, tavır ve faaliyetlerinde benzerlikler, yeknesaklıklar ve süreklilikler ortaya çıkacaktır. Bireyin ve diğerlerinin salt kişisel çıkarına dayanan durumuna yönelinen, serbestliğe imkan vermeyen bir yönetim vasıtasına çok benzeyen sonuçları beraberinde getiren, çok sık boş yere baskı yoluyla ele geçirmeye yeltenen kişiyle ilgili olan; bu fenomen,özellikle ekonomik işlerde yaşamsal bir merak uyandırmıştır. Bunların gözlemlenmesi, gerçekte, bir bilim olarak ekonominin en önemli kaynaklarından biri durumundadır. Faaliyetin rasyonelleşmesi sürecinin en önemli görünüşünden biri, eki adetle hiç düşünülmeksizin hemen kabul etmenin yerine, kişisel çıkara dayanan durumlara önceden tasarlanarak uyum gösterilmesi eğiliminin, esas alınmasıdır. Şüphesiz, bu süreç faaliyetin rasyonelleşmesi kavramının bütün ayrıntısıyla incelenmesinden başka bir anlamı taşımaz. Ayrıca, faaliyetin rasyonelleşmesi süreci, diğer yönlerin değişmesiyle ilerler. Faaliyet, kişisel anlamına göre ve yararlar sağlamak arzusunun hoşnutluğuyla ilgili olarak, ekonomik bakımdan da bir yönelmedir. Aslında, iktisadi yönelme demek olan ekonomik faaliyet, eylemde bulunan kişinin kaynaklar üzerindeki kontrolünün barışçıl kullanımıdır. Ekonomik bakımdan rasyonel faaliyet ise, önceden düşünülmüş planlaması vasıtasıyla, ekonomik hedeflere varmak maksadıyla akılcı olarak yönelinen eylemdir. Ekonomik sistem, ekonomik faaliyetin kendi kendini yöneten bağımsız bir sistemidir. Ekonomik oluşum ise, iktisadi faaliyetin sürekli olarak düzenlendiği bir sistemidir. Her tipteki faaliyette değil, seçim anlamındaki rasyonelliğe akılcı ekonomik faaliyet olarak nitelendirilen veya her hangi bir anlamdaki ekonomik sayılan eylemde bile; özellikle ekonomi kavramı teknoloji teriminden ayırt edilmelidir. Her iki durumda da problem, maksatların karşılaştırılmasından kaynaklanır. Ekonomik faaliyet, öncelikle nesneye uygulanması gereken maksadın seçimi sorununa bir yönelmedir. Teknolojide sorun ise,verilmiş maksada uygun araçların seçimidir. Modern dönemlerin teknolojik gelişmesi diye nitelendirilen durumu; oldukça kapsamlı bir şekilde ekonomik bakımdan kâr sağlama maksadına yönelmiş olması,teknoloji tarihinin asli gerçeklerinden biridir. Bu asli gerçeğe rağmen, ekonomik yönelme kesinlikle tek başına teknolojinin biçimlendirici gelişmesine dayanmamaktadır. Olumlu olarak, nihai değerlerin bilinçli rasyonelleşmesi yoluyla; olumsuz şekilde,
6 310 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş sadece adetin değil fakat duygusal değerlerin pahasına; ve nihayet,mutlak değerlerdeki her hangi bir inancın kaybıyla rasyonelliğin ahlakça şüpheci tipinin tarafını tutarak rasyonelleşme süreci bir usul takip eder. Sermaye muhasebesine dayanan rasyonelliğine nispetle, kapitalist bir tarzda belirlenmiş kazanç teminini olanaklı kılan yönelmesinin, nitelik bakımından diğerlerinden ayıran birkaç şekli vardır. Sadece modern batı dünyasında, sabit sermayesiyle, hür işgücüyle, rasyonel uzmanlaşması ve işlevlerin birleştirilmesiyle, rasyonel kapitalist işletme var olmuş; üretken görevlerin kapitalist girişimler temeli üzerindeki tahsisatıyla da, bir piyasa ekonomisi sınırlarında birlikte yönelinmesine ulaşılmıştır. Rasyonel kapitalist teşebbüsten ayrı olarak, modern ekonomik düzen; para sisteminin düzenlenmesi üslubunun ve kambiyo senetleri ile tahvillerin ticarileştirilmesinin birliğini ifade etmektedir. (Weber,1947; 165, 278) Seçilmişlik güdüsünün etkisiyle biçimlenen dünyevi asketikizm, özellikle de, rasyonel bürokrasinin işletmelerin örgüt dokusuna hakim olmasından ve sermaye mülkiyetinin de hisselere ayrılarak pay senedi şekilde geniş halk kitlelerine yayılmasından sonra, yerini, kurumsal iş denetimine bırakmıştır. Böylece, bir taraftan girişimcilik ruhu, yöneticilik yetenekleri işlevinde coşkusunu kaybederken; diğer taraftan da, bu teknokrat yönetici sınıfının oluşumuyla, işletme sahibi ile yöneticisinin birbirinden ayrılmasıyla, tamamıyla güdüsel gücünü yitirmiştir. Tanrı krallığını arama gayretinin coşkun şiddeti yerini, kendine hakim ekonomik erdemliliğe bırakmış; dinsel kökler yavaş yavaş etkisini kaybederek yerini dünyevi yararcılığa bırakmıştır. Böylece, kesin bir şekilde burjuva ekonomik ahlakı ortaya çıkmaya başlamıştır. Tanrı lütfunun emeline ererek bilinçli bir şekilde kendine hakim olabilen ve bu fark edilebilen haliyle de kutsanmış olduğunu hissedebilen burjuva iş adamı; bu biçimsel dürüstlüğünün sınırları içinde kalabildiği, ahlaki davranışını tertemiz kılabildiği, edindiği servetini kullanış biçimiyle itiraz edilemez bir eğilim içine girebildiği müddetçe; parasal çıkarların peşinde koşabilir, kazanç sağlama ve varlıklı kılma zorunluluğunu başarılması gereken bir görev anlayışı haline getirebilir.
7 Kürşat Haldun AKALIN Asketikizm ve Meslek Ahlakı Batıya özgü toplumsal yaşamın bir bütün olarak ve her yönüyle rasyonelleşmesinde; özelliklede metodizmle dinin ussallaşmış olmasının çok büyük bir rolü bulunmaktadır. Yasa bakımından bütünüyle ve metodik olarak rasyonel kılındığı her yerde böyle bir oluşum, rasyonel insanın yöneldiği nihai değerler tarafından derinden tesir görmüştür. Rasyonalizmin değerleri ve konumları, doğrudan, inanılan din tarafından belirlenmektedir. Bir kural olarak, ussal dinin değerleri, sürekli ve kesin olarak belirleyici bir güce sahiptir. Kurtuluş yolu ve gerekleri kadar emelleri ve sonuçları da, çok çeşitli olasılıklar içinde ortaya çıkmıştır. Siyasal ve toplumsal esaretten kurtarılması arzu edilen kişi, bu dünyadan sonraki yaşamında mesih diyarına geçerek cennete girebileceğini dileyebilirdi. Koşulları ve söylemleri önceden belirlenmiş, sürekli olarak aynı şekilde yinelenen kurumsal ibadetin bezdirici baskısından kurtulmayı arzu eden bir kimse de; kendi özgür iradesiyle ve dilediği şekilde Tanrıya yönelmeyi benimseyerek, ruhsal ve bedensel varlığının o saf güzelliğine ve arınmışlığına kavuşmayı umabilirdi. Bir başka kimse ise, saf olmayan bir bedene mahkûm olmaktan kaçınmayı ve bütünüyle kötülüklerden arınmış ruhani bir varlığa ermeyi dileyebilirdi. Böylece sonsuz olduğu kadar anlamsız da gelen bütün başarı tutkularından tamamıyla korunmuş olarak, yalnızca Tanrının rızasını gözetmenin sağladığı gönül rahatlığını hissetmeyi ümit edebilirdi. Yine bir başka kimse de, acı, fakirlik ve ölüm gibi sonu gelen sıkıntılara katlanmayı, bu sayede, cehennemde sonsuz kalarak ebedi olarak cezalandırılmaktan kurtulması gönülden dileyebilirdi. Hayır işlerinde bulunmak, dünyasından vazgeçerek kendini Tanrıya adamış olan kimseleri doyurmak, kısaca yalnızca Tanrının hoşnutluğuna ulaşmak için karşılıksız olarak verilen her türlü bağış ve yardımlara yönelerek geçmişten kalan servetini dağıtmak; kurtuluşa ermesini sağlayan araçlar olarak görülmek yerine, yararsız ve gereksiz merhamet gösterileri seviyesine düşürülerek, bunlardan hiç birinin seçilmişliğin muhtemel bir işareti veya kanıtı olmadığı sonucuna varılmıştır. Artık hiç kimse, kiliseye yaptığı bağışlarla kendi kurtuluşunu garanti edemeyecektir, görünen ibadetleriyle bağışlandığından emin olarak kendisini teskin edemeyecektir. (Poggi 1983; 89) Ancak, insana yaptığı hizmetle kardeşlik sevgisine yöneldiği ve Tanrının şanını bu dünyada insanlara sergilemede kendisini aracı kıldığı nispette, ulaştığı başarılarından kendi seçilmişliğinin işaretlerini aramaya koyulacaktır.
8 312 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş Hiç sonu gelmeyen sıkı ve insafsızca bir çalışma temposu içinde, metodik ve tutumlu kıldığı bir yaşama tarzı kapsamında; lanetlenmişlerden biri olma endişesini bastırma yoluna gidecek, asla bilemediği ilahi yazgısını dünyevi başarılarıyla ulaştığı maddi servetindeki artışında arayacaktır. Sıkı ve düzenli çalışma, yaşamın her anını öz denetimi altına alarak tutumlu ve akılcı davranmak; mesleki faaliyet olarak algıladığı Tanrı davetini, ahlaki bakımdan güçlü bir görev duygusu haline dönüşmesini sağlayacaktır. Artık, yaptığı hayırlarla başına gelecek belalardan kurtulmayı hedefleyen dilencilik zihniyetinin yok olması kadar, şeytanın ayartarak kötülüklere dalmaktan korunmak için bu dünyadan kopup insani güdülerini sindirerek girdiği manastır münzevi hayatı da tümüyle değersizleşmiş ve önemini kaybetmiştir. Hiç kimse bu dünyanın dışında aradığı görünen dua ile ibadetleriyle, kendi seçilmişliğinden artık emin olamazdı. Bir kimse ancak dünyevi faaliyeti içinde çile çekebilir ve münzevi bir hayatı yaşayabilir kanaati benimsendiğinden, şeytandan ve her türlü kötülüklerden ancak mesleki uğraşı sayesinde korunulabilirdi. Tanrı, ancak, kendilerine yardım edene yardım eder inancının toplumda rağbet bulmasıyla; mesleki uğraşı kapsamında bireyin zihninde kurulan bu titiz ve katı iç denetimi sayesinde edinilen maddi servetin ilahi işaret halinde yorumlanışı, kapitalist ruhun gelişmesinde en büyük öneme sahip olmuştur. Kısmen kalvinistlerde olduğu gibi, bedene aşırı sevgi beslemenin ve üstünlüğüne inanmanın tüm çeşitlerinin yasaklanılmasının bir sonucu olarak; kısmen de, siyasi içerik taşımayan veya politika karşıtı özelliklerden oluşan ilkelerin benimsenmesi yoluyla; Baptist davranış biçiminin bütünüyle dirayetli ve vicdanlı ussallığı, böylece siyasal olmayan mesleki faaliyetlere girmiş oldu. Böylelikle, Baptist kurtuluş öğretisinden, Tanrının, bireyin dünyevi mesleğindeki tavrında ilhamını kişiye bildirdiği şeklinde vicdanın rolüne yüklediği sınırsız önem, iş hayatının karakteristik niteliği haline geldi; bu da, kapitalizmin ruhunun gelişmesinde en büyük etkiye sahip oldu. Genel olarak dürüstlük en iyi yoldur özdeyişiyle formüle edilen, kapitalist ahlağın bu en önemli ilkesine dikkatleri çekmemiz gerekmektedir. (Weber 1964; 27-28) Kişinin kurtarılmışlığı; her hangi büyük ayinlerle, işlediği suçlarından dolayı günah çıkartıp iç huzuruna vararak ya da bireysel olarak hayır işlerine yönelerek, garanti edilemez. Bireyin seçilmişliği, ancak, doğal insanın yaşama biçiminden hiçbir şüpheye yer vermeyecek ölçüde farklılık içeren özel bir tipteki davranış eğiliminin ispatı yoluyla ihtimal dahiline
9 Kürşat Haldun AKALIN 313 girer. Bu özel davranış eğilimi anlayışından, bireyin benimsediği faaliyet biçimi içinde kendi ruhunun kötülüklerden arınması halini sürekli ve metodik olarak denetim altında tutma güdüsü ortaya çıkmış; eylemin içten denetimi gayreti asketikizmin özüne hakim olmuştur. Davranış üzerinde zihinsel olarak kurulan bu içsel ve katı öz denetimi, asketik yaşama biçiminin bir bütün olarak anlamı haline gelerek; bir kimsenin yaşamının her anını tamamıyla rasyonel bir planlamayla yaşaması, Tanrının iradesiyle uyumlu kılınmıştır. Bu anlamıyla asketikizm, artık yüce bir niyaz gayreti değil, kurtuluşundan emin olmak isteyen herkesin gereksinimini duyduğu bir yönelmedir. Burada en önemli olan nokta, azizlerin doğal yaşamından tamamıyla farklı kılınmış olan dinsel hayatı; dünyanın dışında kurulan manastırlardaki münzevi topluluklarında değil, fakat bu dünyanın içinde ve dünyevi kurumların yapısında ortaya çıkmıştır. Ölümden sonraki yaşama ulaşılması emeliyle, davranış tarzının bu dünya içinde rasyonelleştirilmesi; asketik protestanlığın meslek kavramının bir sonucu olmaktadır. Böylece, ilk bakışta, dünyadan yalnızlığa kaçan hristiyan asketikizminin; manastır hayatıyla ilgisini kestiği dünyayı, kiliseden yönettiği fark edilir. (Bottner 1932; 28) Fakat bununla birlikte, dünya içinde sürdürülen ve kendiliğinden doğal bir karakterde edinilen günlük hayata hiç dokunmaksızın olduğu gibi bırakmıştır. Şimdi ise, adımını yaşam pazarına atmış, manastırın kapılarını çarparak arkasından kapatmış; bu dünyadan ibaret kıldığı ve bu dünya içinde sürdürmediği her günkü alışılmış hayatına, kendi metodik rasyonelliğiyle hakim olmuş; ussal kıldığı bu dünyadaki yaşamına böylece bir şekil vermiştir. Dünyevi asketikizm sayesinde, yaşama tarzının düzenli ve disiplinli bir şekilde ussal kılınmasını sağlayan davranış biçiminin kavramsallaştırılmasını, ideal tip yoluyla öne sürmüş olan M.Weber; kapitalizmin ruhunu Benjamin Franklin in ideal betimlemesiyle açıklamaya yönelmiş, böylece de, asketik protestanlık araştırmalarımızın ilgi odağını oluşturmuştur. Asketik protestanlığın temel dinsel düşünceleri ile her gün uygulanılan ekonomik davranışın kuralları arasında var olan bağıntıyı kavrayabilmek için, ruhun kurtuluşu anlayışından belirgin bir şekilde türetilmiş olan, ilgili yazılarına, özellikle başvurmaktadır. Kalvinizmden çıkmış olan İngiliz puritanizmi, meslek düşüncesine en uygun dinsel bir temeli sağladığı için, daha önceden benimsediğimiz metodu burada da izleyerek; puritanizmin temsilcilerinden birini, tartışmamızın odak noktasına getireceğiz. Püritan ahlak anlayışı hakkında incelemede bulunmuş olan pek çok yazar arasın-
10 314 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş dan Richard Baxter; son derece uygulanabilir ve gerçekçi olan tutumuyla, pek çok kez yeniden basılan ve diğer dillere de çevrilmiş olan eserlerinin evrensel düzeyde tanınmışlığıyla, derhal göze çarpmaktadır. Christian Directory (Hristiyanın Rehberi) isimli eseri, püritan ahlak anlayışının en mükemmel özeti olduğu gibi, kendi vaizlik faaliyetinin pratik deneyimleriyle de uyum içinde hazırlanmıştır. Zenginliğin baştan çıkartmalarının ve günaha teşvik etmelerinin hiç sonu gelmeyecek olması yüzünden, Tanrı krallığının hükmedici önemiyle kıyaslandığında; zenginlik peşinde koşmak, yalnızca anlamsız değil, fakat aynı zamanda da ahlaki bakımdan kuşku dolu olduğu için, inanan açısından gerçekten çok büyük bir tehlike özelliğini taşımaktadır. Ruhban sınıfının servetlerini arttırmalarında hiç bir sakınca bulmayan, bunun yerine, zenginleşmeyi dindarların prestijini etkin kılan ve çoğaltan arzu edilir bir eğilim olarak gören J.Calvin in görüşlerinin tam tersine bir şekilde, buradaki anlamıyla asketikizm; dünyevi malların kazanılmasına yönelik her tavrı, çok daha şiddetli bir şekilde altüst etmiştir. Oysa Calvin, kârlılığı sağlamak maksadıyla sahip olunan araçların kullanılmasına izin vermiştir. (McGrath 1990; 51) Para ve mal peşinde koşmanın kınanmasına yönelik örneklerini, püritan yazınında hiç sonu gelmeyecek çoklukta derlemek mümkündür; edinilen bu bulguların, son dönem orta çağına özgü ahlak anlayışını içeren yazınıyla nasıl bir farklılık taşıdığı giderek çok daha fazla irdeleyiciyi açık fikirli kılacaktır. Mülkiyet güvencesinin sunduğu rahatlık, zenginliğin aylaklığa yol açarak ve bedensel ayartmalara neden olarak sağladığı zevkleri, tüm bunlardan başka dürüstlük içinde sürdürülmesi gereken yaşam anlayışını terk ettirerek zihni yanlış şeylere çelebilmiş olması; ahlaki olarak zenginliğe gerçekten karşı çıkılmasına yol açmıştır. Gerçekten de, mülkiyet, yalnızca, bu rahatlık ve aylaklık tehlikesini beraberinde getirmiş olduğu için, tamamıyla şüpheyle karşılanmıştır. Azizlerin sonsuz dinlenmesi öbür dünyada gerçekleşeceği için; bu dünyada kaldığı süre içinde insan, ruhunu kötülüklerden arındırarak kendi lütuf halinden emin olabilmek için, daha yaşayacağı gün kaldığı müddetçe, kendisini gönderen Tanrının hizmetini görmek zorundadır. Tanrının iradesini kesin olarak bildiren beyanlarına göre, aylak oturmak ve zevk ile eğlenceye dalmak, Tanrının şanını arttırmaya hizmet eden faaliyeti yok eden en büyük günahkârlıktır. Tembellik veya aylak içinde zamanı boşa harcama, öncelikle ve ilkece, en öldürücü bir günahkârlıktır. İnsanın yaşama süresi; son derece kısa olduğu gibi, kendi seçilmişliğini emin kılması
11 Kürşat Haldun AKALIN 315 bakımından da çok değerlidir. Hoş sohbetle kurulan toplumsal ilişkiler, boş ve hoş laflar, bolca tüketim üzerine kurulan lüks hayat, altı veya en fazla sekiz saate kadar süren sağlık için gerekli olandan daha fazla süren uyku; zamanın öldürülmesine yol açtığı için, kesin olarak ahlaki bakımdan kınanması zorunlu olan, en önemli konulardır. Bu ifadeler, henüz, zaman, paradır diyen Franklin in anlayışını içermemiş olsa dahi; ruhani anlamı itibarıyla bu önerme, manevi anlamda kesin olarak doğruluk taşır. Kaybolan her saat, Tanrının şanı uğruna gösterilecek gayretten kişiyi yoksun kıldığı için, zaman, sonsuz bir değere sahiptir. Bundan dolayı da, hiçbir faaliyette bulunmasızın aylaklık halinde tefekküre dalmak, son derece değersiz olduğu gibi; kişinin günlük çalışmasında değerlendireceği fırsatı boşa harcamış olması yüzünden de, açıktan açığa kınanması gereken bir haldir. Atıl bir halde Tanrıyı düşünmek, mesleki faaliyeti kapsamında Tanrı iradesini faal olarak yerine getirmekten çok daha az olarak Tanrıyı hoşnut kılar. Bu nedenle, Baxter e göre, mesleki faaliyetlerinde gayretli ve çalışkan, dakik ve dürüst olmayanlar; fırsat düştükçe kendisinden beklenilen bir görev olarak, Tanrıya ayıracak hiç zamanı olmayan kimselerdir. (Weber 1964; 71-72) Bu düşüncenin bir sonucu olarak, Baxter in temel eserinde, sürekli ve sıkı bir şekilde yürütülen bedensel veya zihinsel çalışma; devamlı olarak yinelenmekte, böylesine bir aşırı çalışma neredeyse çoğu kez tutkulu bir şekilde nasihat edilmektedir. Diğer taraftan, Batı kilisesine göre, iş, sadece doğudaki değil fakat dünyanın hemen her yerindeki tüm tapınma yerlerindeki yönelmelere karşı kesin bir zıtlık içeren, benimsenmiş ve onaylanmış asketik bir tekniktir. Evlilikteki cinsel ilişkiye bile, yalnızca, Tanrının şanını arttırmak için ve Tanrı tarafından buyurulan bir araç olarak görülerek, üretken olun ve çoğalın buyruğuna uyularak, izin verilmiştir. Tüm cinsel ayartmalara karşı, dinsel kuşkuları ve ahlaki değersizlikleri yok etmek için verilen reçetede; orta kararda bitkisel diyet, soğuk banyonun yanında mesleğinde sıkı çalışma nasihati bulunmaktadır. Bunların arasında belki de en önemli olanı, yaşamın kendi içinde bir maksadı olarak çalışmanın Tanrı tarafından buyrulmuş olduğunun kabul edilmesidir. Paul ün, çalışmayan bir kimse, yememelidir sözü, kayıtsız ve şartsız bir şekilde herkes için geçerlidir. Çalışmaya karşı isteksizlik, ruhun günahtan arındırma halindeki yetersizliğin bir işareti olarak görülmektedir. (Weber 1984; 94-96) Böylece, bir kimse varlıklı olsa dahi, çalışmadan, yememelidir. Kendi ihtiyaçlarını
12 316 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş karşılamak için çalışmaya hiç gereksinimi olmasa bile, fakirlerin olduğu kadar zenginlerin de itaat etmeleri gereken Tanrının buyruğu vardır. Tanrı, inancını yaşayabileceği ve çalışmak zorunda kalacağı, istisnasız herkes için bir meslek hazırlamıştır. Ancak, bu mesleki faaliyet, Luthercilikte olduğu gibi hayatı boyunca teslim olacağı ve en iyisini gerçekleştireceği bir kaderi olma yerine; Tanrının, bireylere kendi şanı uğruna çalışmalarını sağlamak için verdiği emirdir. Tarihsel gelişme yoluyla kurulan, insanların sınıflara ayrılarak farklı kılınmış olmaları ve mesleki faaliyette bulunmaları, Luther e göre, doğrudan doğruya takdiri ilahinin bir sonucudur. Bu nedenle, bireyin, Tanrının atadığı mesleki faaliyet içinde ve bunun sınırları dahilinde kalması, kendisinin dinsel bir görevi olmaktadır. Bireyin mesleğini değiştirmemesi ve başlangıçtaki sınırları içinde kalarak ilerleme azmini taşımamış olması; kesinlikle, Lutherciliğin ortaya çıkışından beri hiç değişmeyip kalan, genel olarak dünyaya yönelik tavrındaki belirsizliğin bir sonucudur. (Watson 1947; 72) Reform dünyasının ahlaki ilkeleri, gerçekten de, Paulcü ilgisizlikten kendisini tamamıyla çekip kurtaramamış olan Luther in düşünce sahasında asla bulunmamaktadır. Bundan dolayı, herkes tarafından dünyanın olduğu gibi haliyle kabul edilmek zorunda kalınışı, tek başına dinsel bir görev içeriğine ulaşmıştır. 3.Kişinin Ömrünün Her Anında Kendisini Tanrıya Adaması Püritan bakış açısına göre, özel ekonomik çıkarlarının canlandırılması, bir ölçüye kadar farklı bir vurguyu içererek, Tanrının lütfuna bağlı hale getirilir. Ancak, Baxter, belirli bir mesleki faaliyet dışında bir kimsenin uğraşıları veya ulaştığı başarıları tamamıyla rastlantısal ve düzensiz olduğu için; zamanın büyük bir kısmını, çalışmak yerine tembellikle veya aylaklıkla geçirir (McGrath 1990; 63) ifadesini tartışmanın odak noktası haline getirmiştir. Böylece, işinde uzmanlaşmış olan işçi, faaliyetini tam bir düzenlilik içinde yerine getirirken; uğraşısında ne zamanı bilen ve ne de yer olarak işini devamlı kılan bir diğer kimse ise, sürekli bir şaşkınlık halinde ne yaptığını bilemez durumda kalır; bundan dolayı da, herkes için en iyi olan, belirli bir mesleğe tüm ömrün adanmış olmasıdır (Schneider 1958; 112), şeklinde bir sonuca varmıştır. Artık, püritan meslek vurgusu, gözler önüne serilir. Bundan dolayı, sıradan bir işçinin düzensiz şekilde sürdürmek zorunda kaldığı işi, çoğu kez istenilmiyorsa da, bu uğraşı, düzenli
13 Kürşat Haldun AKALIN 317 işe geçişi sağladığı ölçüde, kaçınılmaz olan bir durum şeklinde tahammül edilmektedir. Oysa, hiçbir işle uğraşısı bulunmayan bir kimse, dünyevi asketikizmin inanan herkesten talep ettiği sistematik ve metodik çalışma özelliğinden tümüyle yoksun kalır. Halbuki, insanın mesleki faaliyeti içinde sürdürdüğü yaşamını, asketik erdemi olarak kabul eden Quaker ahlağına göre; bir kimsenin mesleğini yerine getirirken, tam bir dikkat içinde yöntemli davranarak vicdanlı ve dürüst olması sayesinde, günahlardan arınmış olmasının kanıtına ulaşmaktadır. Tanrı, inan bir kimseden rasgele çalışmasını istememekte, fakat her kararında ve eyleminde rasyonel olduğu mesleki bir faaliyeti sürdürmesini buyurmaktadır. Püritanlığın meslek kavramında üzerinde önemle durulan tarafı, daima, dünyevi asketikizmin metodik özelliği üzerinde odaklaşmaktadır. Bu nedenle püritanın meslek anlayışı, Luthercilikte olduğu gibi yeniden ele geçirilemez veya daha iyi bir konuma getirilemez olan Tanrı tarafından çizilen yazgısında belirlenmiş ilk mesleğinin konumundaki kısmetine razı olarak tahammül etmek değildir. Bundan dolayı da, inanan bir kimsenin çeşitli meslekleri birden yürütmesi sorusuna; eğer uğraşısı kişinin kendisi için olduğu kadar herkes için de iyi sonuçlara yol açıyorsa, hiç bir kimseye zararı dokunmuyorsa, sürdürdüğü bu çeşitli mesleklerden hiç birinde sevgi ve dürüstlükten vazgeçerek sadakatsizlik halini göstermiyorsa, olumlu yanıt verilir. (Schneider 1958; 121) Hatta bir kimsenin sürdürdüğü mesleğini değiştirme isteği; eğer, düşüncesizce bir eğilim değilse ve genel ilkelere uyulmak gayretini daha fazla yararlı kılma maksadını taşıyorsa, Tanrıyı da daha fazla hoşnut edecek olan bir mesleğe yönelme arzusunun bir sonucuysa, asla karşı çıkılmamalıdır. Orta çağın zihniyet dünyasından kopuşu sağlayan protestan ahlağı, mesleği faaliyet içinde sürekli ve düzenli kıldığı çalışmayı olduğu kadar, tutumluluk ve dürüstlükle biçimlendirdiği bir yaşama tarzını da zorunlu kıldığı gibi; eskiden Tanrı yolunun görüntüsü olarak kabul edilen fakirliği ve muhtaçlığı, en büyük günahkarlık olarak görmüşlerdir. Orta çağ ahlakında, Tanrı yolunda yürüyebilmek, zorunlu olarak bu dünyadan vazgeçmeyi gerektirdiği için; bu dünyada dünyevi uğraşı halinde bulunmak, Tanrıya hiç zaman ayıramamak sonucuna yol açmıştır. Zenginlik rahatlığı ve zevke düşkünlüğü getirmiş, bu nefse uyma günahkârlığa yol açtığı gibi, Tanrıyı hiç anmama ve anımsamama umursamazlığına neden olmuştur. Böyle olunca fakirlik, dilencilik ve bu dünyadan vazgeçme halleri, Tanrı yolunun birer erdemleri olarak baş tacı edilmiştir. Oysa, mesleki faaliyeti Tanrı
14 318 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş yolu haline getiren, çileyi iş yerinde çekmeye azmeden, Tanrının inanan bir insandan beklediği dürüstlüğü ve sevgiyi de işinde uygulayan protestan ahlağına göre, fakir olmayı istemek, sağlıksız olmayı dilemekle aynı şeydir; işin yüceltilmesini önlediği ve Tanrının şanına da aykırı düştüğü için tembelliğe ve aylaklığa karşı çıkılır. Özellikle de, çalışmaya gücü yettiği halde dilencilik, yalnızca tembellik olduğu için günahkârlık değildir; fakat bununla birlikte, havarinin söylediğine göre, kardeşlik sevgisinin zorunlu kıldığı görev anlayışına karşı işlediği bir suçtur da. (Schneider 1958; 128) Püritan ahlakını öz olarak, kendisine emanet edilen talant ı arttırmadığı için reddedilen hizmetçi meseliyle (Matta 25: 14-30) açıklamış olan M.Weber; mesleğinde bireysel yeteneklerini kullanmayan ve geliştirmeyen, vaktini değerli kılmayan kimselerin yerilmesine ve topluluktan kovulmasına Yeni Ahit teki zira kimin varsa, ona verilecek ve arttırılacaktır, fakat kimin yok ise, kendisinde olan da ondan alınacaktır. Paramı bankacılara vermen gerekti; gelince malımı faiziyle geri alırdım. (Kutsal Kitap, 2004; 87) ifadelerin temel oluşturduğunu öne sürmüştür. Yeni Ahitteki ifadeleri, bu dünyada mesleki faaliyet içinde geliştirilen bireysel yetenek sayesinde arttırılan dünyevi servet hali, ile, Tanrı krallığına hizmet arasında doğrudan bir paralellik kurulmuştur. Fakirliğe uğramış bir kimsenin, buna tahammül etmesi öğütlendiği kadar, bundan çok daha fazla, fakirliğini unutturacak ölçüde çalışmaya ve başarıya güdülenmiş olması, fakirliğini kanıksamış bir kimsenin de hastalıklı veya kötü huylu olarak kınanması; protestan ahlakının fakirliği ve dilenciliği nasıl reddetmiş olduğunun birer kanıtı gibidir. Hiç bir şeyi olmaksızın aylak aylak gezen ve boş oturarak başkalarına avuç açan bir kimse, dilenci olarak kınanmıştır. J.Calvin tarafından, dilencilik, en az fahişelik kadar şiddetle yasaklanmıştır. Özellikle de, Yeni Ahit deki, Ne mutlu halim olanlara, çünkü onlar yeri miras alacaklardır. Ne mutlu salâh uğruna eza çekmiş olanlara, çünkü göklerin melekûtu onlarındır. (Kutsal Kitap, 2004; 24) ifadesiyle, bu dünya içinde çekilen çilelerin karşılığında öbür dünyada bir konum elde edileceği vaadinde bulunulmaktadır. Belirli bir mesleğin yürütülmesinin asketik öneminin vurgulanması; işbölümünü çağdaş bir anlamda uzmanlaşmaya yöneltilmesine ahlaki bir haklılık kazandırdığı gibi, iş adamının eylemleriyle ulaştığı kazanç maksadını haklı kılan bir yorumlamayı da benimsettirir. Senyörlerin üstünlük ifadesi haline getirdiği tembelliği ve sonradan görme kimseler gibi gösteriş için yapmak zorunda kaldığı savurganlığı, asketikizm tarafından aynı şekilde tiksindirici
15 Kürşat Haldun AKALIN 319 bir hal olarak şiddetle nefret edilmiştir. Oysa diğer taraftan, kendine hakim ve ciddi haliyle orta sınıf, kendini yetiştirerek sürekli konumunu geliştiren kimseler olarak, davranışlarına en yüksek ahlaki takdiri görmüştür. Tanrı, ticaretini kutsasın! sözü, ilahi yolu başarıyla izleyen iyi insanlar için söylenmiş, gizli bir işaret olarak yorumlanmıştır. (Schneider 1958; 116) Eski Ahit in Tanrısının bütün gücü, halkının bu dünyada itaat etmiş oldukları için ödüllendirildiklerini bildiren etkisi; ister istemez Baxter in tavsiyesi üzerinde de benzeri bir etkide bulunmuş; kendisini günahtan arınma hallerini ve lütuf konumlarını Kutsal Kitaptaki kahramanların cesaretleriyle kıyaslayan, kutsal kitap metinlerini de yasa kitabının bağlayıcı maddeleri olarak yorumlama sürecine giren püritanlar üzerinde de aynı tesiri göstermiştir. Feodal ve monarşik güçler, zevk peşinde koşan kimseleri, yükselen orta sınıf ahlağına ve bunların otorite düşmanı haline gelen gizli asketik toplantılarına karşı korudu. Buna karşı, püritanlar da, kendilerini diğer insanlardan farklı kılan en önemli özelliklerini ön plana çıkardılar. Bu da, davranışlarda asketiklik ilkesiydi. Bu nedenle, Puritanların ve hatta Quakerlerin spora karşı çıkmış olmaları, hiçbir şekilde tek bir ilkeye dayalı değildi. Rasyonel bir maksada hizmet ettiği ve fiziksel yeterlilik için gerekli olan eğlenceyi sağladığı müddetçe, spor, kabul edilebilir bir uğraştı. Ancak, disiplinsiz dürtülerin kendiliğinden bir ifadesi haline gelmesi, sporu kuşku altına sokuyordu. Spor, bir zevk aracı haline geldiği, kibirliliği ve övünmeyi olduğu kadar ham güdüleri ve özellikle de irrasyonel bir özellik taşıyan kumar eğilimini uyandırdığı sürece, kuşkusuz, şiddetle kınanmaktaydı. Mesleki bir faaliyet içinde sürekli ve düzenli kılınmış çalışmadan ve dolayısıyla dinin özünden kişiyi uzaklaştıran tahrik edici yaşama zevki; ister senyörlere ait sporlar biçiminde gerçekleşsin, isterse de sıradan bir insanın dans salonlarına veya meyhaneye giderek yaşansın, rasyonel asketikizmin düşmanı olarak görülmekteydi. Puritanizmin rasyonel asketik yaşam felsefesi, açıkça dinsel değer içermeyen kültünün bütün görünümlerine karşı kuşkulu ve çoğu kez de düşmanca bir tavır sergilemekteydi. Yine de, puritanizmin ideallerinin tam bir dar kafalılık içinde, kültürün tüm etkinliklerine karşı hürmetsizlik ettiği, asla söylenemez. Ancak, bilimsel olmayan yazın alanına ve özellikle de güzel sanatlara şöyle bir bakıldığında, tamamıyla farklı olan bir durumla karşılaşılır. Burada asketikizm, eski İngiltere nin mutlu yaşamı üzerine bir buz kütlesi gibi çökmüştü. Asketikizmin iş dışında geçirilen boş zamana ve verimsiz hale duyulan insafsızca nefreti, yalnızca, dünyevi neşeleri ve
16 320 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş eğlenceleri kapsamamaktaydı. Puritanların, batıl inanç kokan ve eskiden kalma büyüsel veya ayinsel kurtuluşu devamlı kılan her şeye karşı duyduğu derin nefretini; Noel kutlamalarına ve Mayıs Ağcı şenliklerine aktardığı gibi, kendiliğinden ortaya çıkmış olan ve bu şenlikleri betimleyen tüm dinsel sanata da aksettirmiştir. Püritanlara göre, tiyatro dahi iğrenilmesi gereken bir etkinlikti. Erotizmi ve çıplaklığı katı bir tutumla hoşgörü sahasının dışında tutmuş olmasıyla; edebiyatta olduğu kadar sanatta da köklü bir bakış açısı olarak hoşgörüyü benimsemiş oldukları asla söylenemez. Aylak aylak oturup boş konuşma, aşırı bolluk içinde tüketerek sürdürülen savurganlık, kibirlilik uğruna yapılan gösterişçilik gibi kavramların tamamı; nesnel bir maksadı olmaksızın gerçekleştirilen irrasyonel tutumların betimlemeleri olduğu için asketik bir içeriğe sahip olmadığı gibi, özellikle de, Tanrının şanına değil de insanların heveslerine hizmet etme gayretini taşımaktadır. (Weber 1964; 93-94) Bu yüzden, bu gibi kavramlar, her hangi bir şekildeki sanatsal eğilimlerin karşısına çıkarak, ölçülü yararcılık lehine karar verilmesine daima katkıda bulunurlar. Bu hal özellikle de, insanın, giyinme gibi süslenmesinde gerçeklilik taşımaktaydı. Bu gün üretimde standartlaşmayı zorunlu kılan kapitalist ilgiye büyük ölçüde katkılar sunan, yaşama biçiminde tek düzeliğe yönlendiren güçlü eğilim; insanın bedenine aşırı sevgi besleyip ilahlaştırılmasını tanımayışında ideal temelini bulmuştur. Tümüyle estetik ya da sportif zevklere katkı sunan kültürel varlıklardan hoşlanılmasına katlanılan hoşgörü, daima, belirli bir özellikteki sınırlamayı da beraberinde getirmiştir: karşılığında hiçbir şey yitirilmemelidir. İnsan, sadece, Tanrının şanı sayesinde kendisine lütfedilmiş bulunan malların mutemedidir. Yeni Ahitteki talant meselinde (matta 25:14-30) meselinde sözü edilen hizmetçide olduğu gibi, her insan, kendisine emanet edilen her bir penny nin hesabını vermek zorundadır. Kendisine emanet edilen bu paranın tamamını Tanrının şanına hizmet olsun emeliyle kullanılacağı yerde, kendi zevki uğruna harcamış olması, en azından son derece tehlikelidir. Paranın kazanılmasına, üretimin arttırılmasına asla karşı olmayan; tam tersine, disiplinli ve düzenli, ussal ve hesaba dayalı kıldığı eylemine Tanrı şanı güdüsünü katarak dinsel bir anlamlılık kazandırmış bulunan püritan, inananları, kazanç maksatlı rasyonel faaliyet biçimine zorlamışken; çalışmadan geçen boş zamana, fakirliğe, çalışmayla ve kazançla değerlendirilecek ömürdeki her anın eğlence ve zevkle heba edilmesine, şiddetle karşı çıkmıştır. (Cohen
17 Kürşat Haldun AKALIN ; 74) Rasyonelliği, hayatın her sahasına ve yaşamın her anında hakim kılma gayretinde olan püritanların, zamanı, iş dışındaki sanat gösterilerine ayrılmasına dahi pek tahammül edemedikleri halde, özellikle de, müzik sahasında ussallığı hakim kılmışlardı. Diğer halkların müzik kulağının duyarlılığı, belki de daha fazla gelişmişti veya muhtemelen bu gün bizde olduğundan daha az gelişmiş değildi. Çok sesli müziğin değişik türleri, dünyanın her yerine çok geniş bir kapsamda yayılmış bir haldeydi. Birden fazla müzik aletinin işbirliği içinde çalınmasına ve şarkı söylenmesine, dünyanın hemen her yerinde rastlanılmaktaydı. Program müziği, ton şiiri, tonların ve yarım tonların başkalaşımı, çeşitli müziksel uygulamalarda ifade aracı olarak kullanılmasına başka yerlerde de rastlanılmaktaydı. Ussal bir biçimde hesaplanmış olan ton aralıkları hemen her yerde bilinmekte ve sayısal olarak düzenlenmekteydi. Ancak, pek çok nağmeyi tek bir bütün olarak seslendirecek şekilde birleştiren ve uyumlu kılan rasyonel ses düzenli müziğin, ses düzeni üçlüsü ile üçüncü üçlü uyumu üzerine kurulmuş ton malzemesi; rönesanstan beri çok ses düzenliliğini vurgulayan sesteşlilik; yaylı çalgılar dörtlüsünün çekirdeğini oluşturduğu orkestramız ve nefesli çalgılar topluluğu; baş akompanimanımız; çağdaş müzik çalışmaların, bir araya getirdiği ve bestelenmesini olanaklı kıldığı için kalıcı da olabilen notalama sistemlerimiz; sonatlarımız, senfonilerimiz, operalarımız; bütün bunları seslendirdiğimiz org, piyano, keman vs., gibi seslendirme aletlerimiz, kısacası klasik batı müziği, yalnızca kıta Avrupa sında ortaya çıkmış ve geliştirilmiştir. (Weber 1984; 28-29) 4.Tanrı Şanını Sergileme Emeli ve Seçilmişlerden Olma Güdüsü Mesleki faaliyeti yoluyla Tanrının yaratıcı kudretini gözler önüne sererek Tanrı şanını arttırmasına ve insanlara hizmet ederek de kardeşlik sevgisini sergilemesine ayıracak vaktini sporla veya sanatsal etkinliklerle geçirmesi, pek hoş karşılanmadığı halde; örneğin bir müzisyen olarak mesleğini yerine getiren bir kimsenin, müziğiyle Tanrıya yönelmesinde de pek bir sakınca görmemişlerdir. Daha da önemlisi, kendisini Tanrıya beste yapan ve Tanrının sesini dinleyicilerine hissettirmek isteyen bir meslek anlayışı içinde, yeteneklerini sürekli geliştirerek ve kendisini de hep verimli kılarak, hayatının her anını müziğiyle Tanrıya adayan inançlı bir kimse haline gelebilirdi. Zaaflarıyla veya günahkârlıklarıyla asla layık olamadığı halde, Tanrı tarafından armağan edilen müzikteki yeteneklerini sürekli geliştirmiş
18 322 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş olduğu için, seçilmiş olmanın bilincine erebilirdi. Artık o, müziğiyle Tanrıya şükreden biri haline gelerek, mesleğindeki her başarısıyla, yazgısındaki seçilmişliğinin kanıtlarını keşfedebilirdi. (Cohen 1986; 71) Özellikle de, klasik batı müziğinde yüksek düzeyde ustalık gösteren ve müziğin icrası sırasında da ön plana çıkarak diğer enstrümanlara öncülük işlevini üstlenen ve böylece eserde diğerlerini peşinden sürükleyerek uyumu ve katılımı sağlayan kimseye verilen virtüöz niteliğini (Weber 1984; 18); M.Weber in, yeni dinsel fikirleri topluma kabul ettirme etkinliğine sahip bulunan karizmatik kişilikleri betimlemede kullanmış olması, çok dikkat çekicidir. Benimsenmiş değerleri ve yönelme biçimleriyle kitlelere asırlar öncesinden hakim olmuş, zihinlerine girerek davranışlarına hükmetmiş olan eskinin dinsel fikirlerine karşı; nitelik ve yetenek sahibi bilgili virtüöz kişilerin, o herkese örnek olan davranış ve sözleriyle bu yeni dini insanlara aktarmaya çalışmalarının konu edinilmiş olması, Weber n sosyoloji kuramında özellikle ayrıcalıklı bir konuma sahip olur. Diğer taraftan, yeni dinin değer ile yönelişlerini bir yaşama biçimi haline getirecek etkinlikte benimsemiş olan bu virtüöz çevrenin karizmatik gücü karşısında; eski inançlar önemini kaybeder ve toplumda önceden yerleşmiş olan yöneliş biçimleri de anlamlılığını yitirirler. Örnek alınan bu virtüöz grubunun karizmatik güce muktedir bulunan kişilikleri sayesinde, yeni fikir ve değerler, davranışsal bir şekilde fakat tamamıyla ikna kudretiyle insanların zihinlerine süzülerek kabul ettirilmesi sırasında, virtüöz çevre ile toplumun diğer sıradan insanlarının arasında inanç yönüyle uçurumların oluşmaması ve düşünsel çatışmaların ortaya çıkmaması, olanaksızdır. Batıda orta çağ katolikliğinin dünyevi çalışmayı ve faizle borçlanmayı ret eden, inananlarını insanlardan ayrı ve tek başına çile çekmeye yönlendirerek açlığı ve yoksulluğu olduğu kadar, aylaklığı ve verimsizliği neredeyse Tanrı yolunun birer erdemleri haline getiren zihniyet dünyasına karşı; protestanlığın meslek anlayışını öne sürerek, yeni bir dinsel ahlağın sıradan insanlara kabul ettirilmesi sırasında, Richard Baxter, John Wesley, Robert Barclay, John Belers, George Fox, Richard Haines vs., gibi şahsiyetler, bu virtüöz çevrenin temsilcileri olarak görülmüştür. Bu virtüöz çevre arasından özellikle de R.Baxter ile J.Wesley, metodizmin kurucuları olarak asketik düşünceyi inananlarına aktarmışlardır. (Cohen 1986; 77) Gösterişsiz sade yaşama, kazandıklarının çok az bir kısmını kişisel gereksinimleri için ayırıp kalanının ekonomik faaliyeti uğruna kullanılması, virtüöz püritanların inananlara tavsiye ettikleri ruh ve davranış halleriydi.
19 Kürşat Haldun AKALIN 323 Feodal debdebenin dayanıksız ekonomik temeli üzerine kurulan ışıl ışıl parlayan gereksiz gösteriş anlayışına karşı; ölçülü sadeliğin gösterişsiz zarifliği tercih edilerek, temiz ve sağlam rahatlık, orta sınıf insanların evleri için ideal kabul edilir. Özel servetin üretilmesi sırasında asketikizm, sahtekârlığı ve tahrik edici tamahkarlığı yermiştir. Aç gözlülük olarak yerilen mammonizm, kişinin kendisi uğruna zengin olma gayesini taşımış olmasıdır. Zenginlik içinde servet edinme emeli, kişiyi baştan çıkartan ve günahkar kılan bir tahriktir. Ancak buradaki anlamıyla asketikizm, Tanrı şanı uğruna zenginliği hoş görerek iyiyi dilerken, bireyin kendisi için mülk edinme ayartılmaları anlamındaki kötülüğün ortaya çıkmasına yol açan bir güç haline de gelebilmiştir. Eski Ahit e uygun olarak ve iyi iş anlayışının ahlaki değerlendirmesiyle de tam bir uyum içinde bulunarak, asketikizm, kişinin kendisi için bir maksat haline getirdiği servet peşinde koşmayı, en aşırı derecede zararlı görerek kesinlikle men ederken; Tanrı şanı ve kardeşlik sevgisi güdüsüyle gayretinde verimli ve üretken olunması sonucunda servetin biriktirilmesini Tanrı takdisinin bir işareti olarak görmektedir. (Weber 1964; ) Servetin sürekli biriktirilmesini seçilmişliğin kanıtı olarak görmesinden daha fazla, dünyevi mesleğin disiplini içinde hiç durup dinlenmeksizin sürekli bir şekilde sistematik çalışmayı, çilekeşliğin en yüce anlamı olarak dinsel yönden değerli kılmış olmasıyla; asketikizm, yeniden doğuşun ve içten bağlanılan gerçek inancın en emin ve en güvenilir delili olarak kabul ettiği servetin sürekli olarak arttırılması emelini, bizim burada kapitalizmin ruhu olarak adlandırmış olduğumuz yaşama biçimine yönelik tutumun herkes tarafından benimsenilmesini sağlam biçimde, tasarlanabilen en güçlü manivelası haline getirmiştir. Tüketimin sınırlandırılması zorunluluğunun, açgözlülük içinde servet edinme ve biriktirme faaliyetinin serbest bırakılması ortamıyla birleştirilmiş olması, pratik bir sonuç olarak ve kaçınılmaz bir şekilde, içten gelen asketik zorlayıcılığın tasarrufu arttırması yoluyla sermaye birikiminin gerçekleşeceği, gayet açıktır. Servetin tüketilmesi üzerine yüklenilen sınırlamaların, doğal olarak, üretken sermayeyi getirmeksizin olanaklar elverdiğince en yüksek seviyesinde arttırılmasına katkıda bulunmuştur. Puritan ın geniş kapsamlı bu meslek anlayışının baskısı, hangi koşul altında olunursa olunsun, rasyonel burjuva ekonomik yaşamının geliştirilmesini sağlamış olması; hiç kuşkusuz, sermaye birikimine sağladığı gerçek teşvikinden çok daha önemlidir. Mesleki etkinliğin bir Tanrı yolu
20 324 Ekonomik Rasyonalizmin Dinsel Güdüsü Dünyevi Asketikizmden Bireysel Seçim Mantığı Çıkar Çıkar Uyumuna ve En Yüksek Faydaya Geçiş haline gelmesine düşünceleriyle büyük katkılarda bulunmuş olan J.Wesley de dahi zenginliğe karşı derin kaygılar bulunmaktadır. (Schneider 1958; 120) Modern ekonomik insanı özenle tasarlamış ve ısrarla öngörmüş olması, yaşamın geliştirilmesine sağladığı, en önemli ve her şeyden önce en tutarlı tesirini oluşturmaktadır. Wesley in zenginlikle ilgili kaygıları veya büyük dinsel hareketlerin tam ekonomik etkileri, her şeyden önce asketik eğitsel baskılarına dayalı olarak gerçekleşen ekonomik gelişmeye önem kazandırmasıyla gerçekleşmiş; genellikle de, saf dinsel coşkuların doruk noktası geçildikten sonra ortaya çıkmıştır. Dinsel asketikizmin bu gücü, bu görev anlayışından başka, burjuvaziye; öz denetimini kurabilmiş, bilinçli ve olağanüstü bir gayret içinde sürekli çalışabilen, işine Tanrı tarafından emredilmiş bir hayat maksadı olarak sımsıkı sarılarak bağlı kalabilen, inançlı bir işçi kesimini de sağlamıştır. Nihayet dünyevi asketikizm, mülkün ve servetin bu dünyada hiç de eşit olmayan dağılımının, aslında Tanrı inayetinin özel bir takdiri olduğu; insanlara mukadder kıldığı bu gibi farklılıklarla, tıpkı özel inayetinde olduğu gibi, inananları hiç de bilemedikleri gizli hedeflere doğru yönlendirmek istediği, anlamındaki, kişiyi rahatlatıcı kendine güveni ile iç huzurunu da verdi. (McGrath 1990; 46) J.Calvin in kendisinin bile çok sıkı bir şekilde yinelediği bir sözünün gereği olarak, işçi ve sanatkar kimselerden oluşan halk kitlelerinin Tanrıya itaat etmelerini sürekli kılmak için fakir kalmaları veya en azından bu şekilde bir davranış hissine kapılmaları, nasihat edilmekteydi. Pietizmin Zinzerdorf kolu, kazanç peşinde koşmanın ve yaşamlarını da havarilere özgü bir tarzda sürdürmeyi hedefleyen, bundan dolayı da müritlerinin karizmasıyla etkili kılınmış, işine olduğu kadar iş yerine de sadık kalabilen bir işçi sınıfını dinsel anlamda biçimlendirmiş oldu. Böylece, doğal olarak, bir bütün olarak asketik edebiyatı, yaşamın kendisine başka hiçbir fırsatı sunmadığı inançlı işçi kesimine, düşük ücret karşılığında dahi, Tanrının en yüksek hoşnutluğuna erişebilmek için, iş bağlılığını göstermeleri için, öğütlerle doluydu. Zira, asketik protestanlık, bir meslek olarak işin, lütfun kesinliğine ulaşılmasını sağlayan tek araç olarak kavranması yoluyla gerçekleşen psikolojik onaylanmayı yarattı. Yalnızca modern kapitalizmin ruhunun temel elementlerinden biri değil, fakat bir bütün haldeki modern batı kültürü, meslek düşüncesi temeline dayanan rasyonel davranış biçimi, hristiyan kapitalizminin ruhundan ortaya çıkmıştır. Modern çalışma hayatının, asketik bir özellik içerdiği, kuşkusuz hiç de yeni değildir. Püritan,
BURJUVANIN EKONOMİK ETKİNLİĞİNDE KARİZMATİK NEDENSELLİK OLARAK KALVİNİST İDEAL TİPİ. Özet
Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of Marmara Social Research Sayı 7, Haziran 2015 BURJUVANIN EKONOMİK ETKİNLİĞİNDE KARİZMATİK NEDENSELLİK OLARAK KALVİNİST İDEAL TİPİ Dr. Kürşat Haldun AKALIN
Dokuz Eylül Üniversitesi Yayın Geliş Tarihi: 29.11.2010
Dokuz Eylül Üniversitesi Yayın Geliş Tarihi: 29.11.2010 Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Yayına Kabul Tarihi: 26.02.2012 Cilt: 14, Sayı: 2, Yıl: 2012, Sayfa: 11-32 Online Yayın Tarihi: 06.07.2012 ISSN:
CAL 2302 ENDÜSTRİ SOSYOLOJİSİ. 10. Hafta: Çalışma Kültürünün Dönüşümü
CAL 2302 ENDÜSTRİ SOSYOLOJİSİ 10. Hafta: Çalışma Kültürünün Dönüşümü UYARI Bu bir dinleyici notudur ve lütfen ders notu olarak değerlendirmeyiniz. Bu slaytlar ilgili ders kitabındaki, 49 87 arası sayfaları