YENİ DÖNEM TÜRKİYE - ABD İLİŞKİLERİ: FIRSATLAR VE RİSKLER
Download "YENİ DÖNEM TÜRKİYE - ABD İLİŞKİLERİ: FIRSATLAR VE RİSKLER"
1 Stratejik Rapor No: 48 YENİ DÖNEM TÜRKİYE - ABD İLİŞKİLERİ: FIRSATLAR VE RİSKLER Hazırlayan Tuğçe ERSOY ÖZTÜRK TASAM Orta Doğu Masası, Uzman *14-16 Temmuz 2011 tarihinde TASAM - NESA iş birliğinde Chatham House kuralı ile düzenlenen 1. Türkiye - ABD Forumu çalışmalarından hazırlanmıştır.
3 İÇİNDEKİLER Sunuş...5 Giriş...11 Türkiye - ABD İlişkilerine Genel Bakış...13 Türkiye - ABD İlişkileri ve Orta Doğu ABD'nin Orta Doğu Politikası Türkiye'nin Orta Doğu Politikası İsrail Faktörü İran Faktörü Arap Baharı...33 Sonuç...37
5 5 SUNUŞ* Dünyadaki, Orta Doğu'daki ve ülkeler arasındaki ilişkilerin geçirmekte olduğu dönüşümleri ortaya koymak için makro bir çerçeve çizmekte fayda vardır. Türkiye - ABD ilişkilerini tahlil etmeden önce nasıl bir dünyada yaşandığının ve hangi parametrelerle karşı karşıya olunduğunun genel hatlarıyla ele alınması gereklidir. Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte tek kutuplu olarak tarif edilen dönemi ABD'nin çok verimli ve doğru kullandığını söylemek mümkün görünmemektedir. Özellikle Bush Dönemi politikaları tek kutuplu olarak tarif edilen ve ABD'yi süper güç kılan bu dönemin verimli bir şekilde kullanılamadığının göstergesidir. Bugün geldiğimiz noktada çok kutuplu bir dünyadan söz etmek mümkün olmakla birlikte, bu kavramı tarif etmek zordur. Nitekim güç merkezleri ve rolleri henüz tam olarak oturmuş değildir. Çünkü dünyadaki küresel asayişle ve küresel güvenlikle ilgili sorumlulukların birçoğunu ABD yürütmeye devam etmektedir. Öte yandan güç adayı olarak gösterilen Avrupa Birliğinin geleneksel Batı Bloğu'nda ya da Çin, Hindistan, Rusya gibi büyük güç olmaya aday ülkelerin küresel güvenliğin sağlanmasıyla ilgili çok sınırlı alanlar dışında ciddi bir inisiyatif almadığı görülmektedir. Bu çıkarımdan hareketle çok kutupluluğun bir tarifini yapabilmek için erken olduğu görülmektedir. Ancak gelecek 5-10 yıllık dönem içinde bu tablonun daha net hale geleceği aşikârdır. Zira bahsedilen bu ülkeler iletişimi, teknolojiyi ve Batı merkezli olarak dünyaya sunulan uluslararası hakları, özellikle ekonomik büyüme alanı ve serbest ticaret imkânları başta olmak üzere, sonuna kadar kullanmaktalar. Fakat dünyayla ilgili alınması gereken riskler konusunda da ne kadar inisiyatif aldıkları tartışmaya açıktır. Bu arada ABD'nin diğer ülkelere göre üstün olduğu alanlardan ne kadarını paylaşmak istediği de ayrı bir tartışma ve değerlendirme konusudur. Dolayısıyla içinde bulunduğumuz dönemin çok kutuplu, çok bilinmeyen denklemler içeren bir dönem olduğunu ve önceden iki kutuplu veya tek kutuplu olarak politika üretmeye alışmış merkezler açısından bir kaos, bir travma dönemine işaret ettiğini ifade etmekte fayda vardır. Çünkü tek bilinmeyenli ya da iki bilinmeyenli denklemlere göre politika üretmeye alışmış olan Dışişleri Bakanlığı gibi kurumlar bu çok boyutlu rekabet içerisine girmiş durumdalar. Bu kadar bilinmeyenli bir denklem içinde politika üretmekte etkili olma konusunda olağanüstü sıkıntı yaşadıkları ihtimalinin de altını çizmek gereklidir. Çok kutuplulukla birlikte dünyada gelişen ikinci etken; entegrasyonun çok hızlı olarak artmasıdır. Dünyada giderek artan rekabet içerisinde çok sayıda ülkenin kendisini var etmesinin ve bu rekabet içinde yerini almasının zorlu bir eylem olduğu düşünüldüğünde,
6 6 bütün dünyada genel olarak Avrupa Birliğini model alan çok ciddi entegrasyon çalışmalarından bahsetmek mümkün gözükmektedir. Güney Amerika'dan, Afrika'dan, Asya'nın birçok bölgesine varıncaya kadar çok sayıda değişik isimler altında örgütlenmeler mevcuttur ve çeşitli ülkelerin çeşitli çıkarları için entegrasyon çabaları içerisine girdikleri gözlemlenmektedir. Buna karşılık bütün bu birleşme - bütünleşme çalışmalarına zıt bir kavram da giderek kurumsallaşmaktadır. Bu da mikro-milliyetçilik tir. Gelecek 5-10 yıl içinde çok sayıda yeni ülke kurulabileceği ve Birleşmiş Milletlerdeki üye sayısının biraz abartılı bir teoriyle iki katına çıkabileceği şeklinde de öngörüler var. Dolayısıyla mikro milliyetçilik konusu bütün ülkeler açısından, gelişmiş ülkeler ve yeni güç adayı ülkeler başta olmak üzere birçok ülkeyi ilgilendirmektedir. Bu anlamda bu durum tüm dünya ülkeleri açısından risklere ve fırsatlara sahiptir. Bir taraftan entegrasyon çabalarının yürütüldüğü, diğer taraftan mikro-milliyetçiliğin ivme kazandığı bu dönemi travma dönemi olarak tanımlamak mümkündür. Nitekim bazı güvenlik örgütleri de bu tanımlamayı kullanmaya başlamışlardır. Öngörülebilirlik çağından tahmin edilebilirlik çağına geçilmiştir. Bu yüzden her an her türlü sürprize açık bir uluslararası ilişkiler sistemiyle karşı karşıya olunduğu görülmektedir. Bunun örnekleri geçtiğimiz on yılda sıklıkla görülmüştür ve son olarak bu durum Tunus, Mısır, Libya, Suriye Olayları ile karşımıza çıkmıştır. Dünyadaki genel konjonktürü tarif etmek için şu hususa da değinmekte fayda vardır: uluslararası sistemden kaynaklanmayan, dünyanın geldiği nokta itibariyle ekolojik değişiklikler başta olmak üzere uluslararası ilişkileri, ülkelerin refahını ve politikalarını etkileyen dış faktörler de bu dönemde kendini göstermektedir. Özellikle iklim değişikliğinden doğan kuraklıklar, kıtlıklar, bunların yol açtığı uluslararası sorunlar da yine bu içinde bulunduğumuz sistemin zorluklarını artırıp birçok açmaz meydana getirmektedir. Neticede oldukça karamsar olmayı getirecek birçok etkenle birlikte, sürekli bir kriz yönetimi içinde olmak gibi bir durum ortaya çıkmaktadır. Önümüzdeki dönemde dünya sistemi açısından belli oranda bir istikrar sağlamak ve sürdürmek pek mümkün görünmemektedir. Özellikle içinde bulunduğumuz dönem ve önümüzdeki on yıl açısından şöyle bir tarifin yapılması mümkün gözükmektedir: Uluslararası sistemin güç dengelerinin yer değiştirmesinin getirdiği rekabet ortamıyla birlikte tüketim kalıpları değişmediği müddetçe güç hangi tarafa geçerse geçsin ekonomik krizden ya da krizlerden çıkılamayacak bir dönem yaşanmaktadır. Bugünkü ekonomik krizin temelinde, Batı'daki geleneksel teknoloji ve sermaye birikiminin Doğu'ya, gelişmekte olan ülkelere, yeni güç adaylarına doğru transferinin yattığını söylemek mümkündür. Ancak, krizin daha derininde tüketim kalıplarıyla ilgili sorunun olduğunun altını
7 7 çizmek gereklidir. Nitekim tüketim kalıpları değişmediği müddetçe dünyanın geldiği nokta itibariyle mevcut kaynakların bu talebi karşılamasının ve bunun yönetilmesinin çok mümkün olmadığı ortadadır. Bu da zaman zaman etkileri hafifleyecek, zaman zaman yükselecek bir kriz yönetim süreci içinde bulunulacağının göstergesidir. Bu çok kutupluluk, tahmin edilebilirlik çağı, dış küresel faktörler, entegrasyon, mikro milliyetçilik ve tüketim kalıplarına dayalı, sadece ne kadar çok üretirse ve ne kadar çok tüketirse ekonomik refahını sağlayabilen ekonomik modelin nasıl bir dönüşüm geçireceğine bağlı olarak değişecek olan dünyadaki ekonomik kriz ortamında Türkiye - ABD ilişkileri nereye gitmektedir? Nasıl bir potansiyeli var? Riskleri ve fırsatları nelerdir? Tartışmasız ABD hala dünyadaki en büyük küresel güçtür. Türkiye ise küresel güç olmanın getirdiği bütün parametrelere sahip olan, kendi bölgesinde bir bölgesel güç adayı olarak şekillenen ama bölgesel güç olma misyonunun da içini doldurması açısından henüz oldukça yol alması gereken bir ülkedir. Öte yandan dünyada yeniden değişime zorlanan alanların hepsi de Türkiye'nin çevresindedir ve Türkiye'nin tarihi hinterlandını oluşturmaktadır. Çok kutuplu sistemin getirmiş olduğu rekabet içinde gelişmiş ülkeler de başta olmak üzere birçok ülke, değişik alanlarda büyük risklerle karşı karşıyadır ve bu sıranın en altında yer alan az gelişmiş olan ülkelerin ise bu süreçte ilk savrulmaya başlayan ülkeler olduğu görülmektedir. Bu Tunus ile başlamış, Mısır ile devam etmiş, Libya'ya sıçramış ve nihayetinde Suriye'ye ye sirayet etmiştir. Bu ülkeler Sovyetler Birliği dağıldıktan sonraki süreçte dünyaya entegre olma noktasında, insan kaynağını değiştirme noktasında, modernize olma noktasında kendilerini kapalı tutmak suretiyle dünyada şu an yaşanan rekabet için hiçbir hazırlıkları olmadığından ilk savrulan ülkeler olmuşlardır. Türkiye'nin yakın çevresinde Kafkaslar, Balkanlar, Orta Doğu, Kuzey Afrika, Orta Asya ve Güney Asya'nın bir kısmının, kısacası Türkiye'nin tarihi hinterlandının olduğu görülmektedir. Bu alanların hepsi de dünya açısından sürprizlere ve değişime gebe önemli merkezlerdir. Yeni güçler arasındaki rekabetin de temel alanları bu anılan alanlardır. Dolayısıyla bu bölgelerde etkili olmak isteyen her güç adayı ülke, buradaki değişimi - dönüşümü dünyada herhangi bir kaosa yol açmadan ve ekonomik zenginliğe katkıda bulunacak şekilde gerçekleştirmek için - ki en önemli güç adayı ABD'dir - Türkiye'nin vazgeçilmez ve stratejik önemde bir partner olduğunu gözden kaçırmamalıdır. Fakat burada ilişkinin sağlıklı kurulması gerekmektedir. Çünkü her ülke gibi Türkiye'nin de kendine has birtakım algıları, tehdit algılamaları ve endişeleri vardır. Türkiye - ABD ilişkileri açısından bakıldığında her iki tarafta da birbirini tamamlayacak çok fazla farklı özellik vardır. Fakat Türkiye - ABD ilişkilerinin özellikle son iki yıldır oldukça
8 8 sancılı bir dönem yaşadığı da gözlemlenmektedir. Bunları üç başlıkta toplayacak olursak, en önemlileri İsrail, Ermeni meselesi ve İran'ın nükleer programıyla ilgili hususlardır. Bu üç konuda ortaya çıkacak olan mutabakatın, karşılıklı güven ve iş birliğinin diğer alanlardaki büyük potansiyelin ortaya çıkmasına önemli katkılar sunacağı ortadadır. Öte yandan İsrail ve Ermenistan ile ilgili sorunların sadece ülkelerle sınırlı olmayıp bunların ABD'de ve dünyadaki diasporayla olan sorunlar olduğunu da görmek gerekmektedir. Hem Yahudi lobisi hem Ermeni diasporası / lobisi ABD'de Türkiye aleyhine birçok etkinlik ve faaliyette bulunmakta ve oradaki yöneticileri etkilemeye çalışmaktadır. Dolayısıyla Türkiye'nin çok önemli değişim bölgelerinin merkezinde bulunan bir ülke olarak ABD ile karşılıklı güven ve menfaatler temelinde varabileceği mutabakatın, dünyanın yeniden dönüşümü noktasında çok kilit bir rol oynayacağını söylemek yanlış olmayacaktır. Türkiye - ABD ilişkileri bugüne kadar genelde askerî ya da siyasi temelde yürütülmüş, toplumlar arası ilişkiler gerektiği kadar derinleştirilmemiş ve iki toplum arasında kanallar tesis edilmemiştir. Özellikle Başkan Obama'nın kamu diplomasisi kavramına ve yumuşak güç kavramına verdiği önemden de ilham alarak; Türkiye - ABD ilişkilerinin her parametrede üniversiteler arasında, iş adamları arasında, sivil toplum kuruluşları arasında ve şüphesiz karar alıcılar arasında derinleştirilmesi, birbirini anlayan, birbiriyle konuşan, müzakere eden, tartışan birçok kanalın karşılıklı olarak çalışmaya başlaması gerektiğinin altını çizmek gerekmektedir. Tabi Türkiye'nin şu anda en önemli beka sorunu Kürt meselesidir. Bu konu Türkiye - ABD ilişkilerinin gidişatı açısından da bir ölçüttür. İki tarafın birbirine resmî olarak herhangi suçlaması ya da herhangi önyargısı olmadığını belirtmek gereklidir. Ancak, Kürt sorununun ne şekilde evrileceğinin, Türkiye - ABD ilişkilerinin bu saydığımız bütün coğrafyalarda yapacağı iş birliğinin de belirleyicisi olacağı kanaatini doğurmaktadır. Türkiye, Kürt meselesi açısından etnik bir bölünme tehlikesi ile karşı karşıya olmadığını ve bu anlamda güven içinde olduğunu hissettiği sürece ABD ile olan ilişkilerinin bugünkü seviyelerinin çok üzerine çıkabileceği kuvvetle muhtemeldir. Bugün Türkiye'de ABD'ye yönelik yapılan sempati anketlerinde çok olumsuz sonuçlar çıkmaktadır. Bugün ABD dünyada en çok antipatik bulunan ülkeler arasında üçüncü sıradadır. Dolayısıyla bu antipatinin düşük seviyelere seviyelere çekilebilmesi, Türkiye - ABD ilişkilerinin ifade ettiğimiz bütün kanallarda etkin çalışıp, dönüşen çevre ülkelerde birlikte iş birliği yaparak çalışılabilecek konuma gelmesi için Kürt meselesinin çözümü Türkiye açısından da hayatidir. Bu bağlamda ABD tarafından verilebilecek güven telkini kurumsal olarak hissettirilebilirse, ABD antipatisinin de düşük seviyelere ineceği öngörülebilir. ABD ile Türkiye'nin tarihî olarak Avrupalı bazı ülkelerle yaşandığı gibi hiçbir sorun ya da paylaşım kavgası, savaşı olmamıştır. Kürt meselesinin önümüzdeki dönem Türkiye - ABD ilişkilerinde önemli bir psikolojik eşik olacağı öngörülebilir.
9 9 Öte yandan Türkiye'nin de şu iki hususu güçlendirmesinde ve kurumsallaştırmasında fayda vardır: Orantılı risk ve karşılıklı bağımlılık. Türkiye'nin gücü ölçüsünde risk alması; söylemlerinin boyutunu gücüyle doğru orantılı bir seviyeye çekmesi ve ABD başta olmak üzere bütün ilişkilerinde, bütün etkin olmak istediği alanlarda orantılı bir risk üstlenmesi gerekiyor. Çünkü orantılı risk aynı zamanda dış politika tercihlerinin doğru yapılmasını da gerektiriyor. Türkiye'nin geleneksel devlet politikası Batı perspektiflidir ve Avrupa Birliğinin üyelik müzakerelerini tam üyelik ile sonuçlandırmak üzere konumlandırmıştır. Dolayısıyla Avrupa Birliği üyeliğini Türk dış politikasında ilk sıraya koyup kalanları da doğru sıralayarak ve birbirinin önceliklerini karıştırmadan yönetmek gerekiyor. Bu aynı zamanda bir orantılı risk planlanmasını içermektedir. Karşılıklı bağımlılık oluşturulmadığı zaman tek taraflı ilişkiler hem ekonomik alanda hem siyasi alanda her zaman sürprizlere ve krizlere gebedir. Türkiye, dünya'nın 16. büyük ekonomisidir ve kendi bölgesinde önemli konuma sahip bir ülkedir. Dolayısıyla her parametrede bu karşılıklı bağımlılığın tesis edilmesine büyük ihtiyaç vardır. Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecinde, Orta Doğu'daki Arap kabileleri ayaklanmaya başladıkları zaman ya da o dönemde İngilizlerle birtakım gizli anlaşmalara girmeye başladıkları zaman, İstanbul'dan çok sayıda zabit Bölge'ye gönderilmiştir. Kabilelerin ileri gelenleriyle konuşarak onları ikna etmeleri, devlete bağlı kalmalarını sağlamaları noktasında yönlendirilmişlerdir. Giden subaylara bazı Arap kabilelerinin liderlerinin verdiği bir cevap şöyle olmuştur: Yüz yıllarca güç ve adalet sizdeydi, biz onun için hiç peşinizden ayrılmadık. Ama şimdi hem güç hem adalet sizde zayıfladı, dolayısıyla bundan sonrası için kusura bakmayın. Bu anekdot bütün güç adayları ve tüm büyük güçler için güç ve adalet çizgisinin korunmasının önemini vurgulamaktadır. Dünyadaki güç ve adalet çizgisinin; birçok sorunun çözümünün, entegrasyonun, müttefikliğin, dostluğun temeli olduğunu da hatırlatmakta fayda vardır. Süleyman ŞENSOY TASAM Başkanı *14-16 Temmuz 2011 tarihlerinde gerçekleştirilen 1.Türkiye - ABD Forumu açış konuşması.
11 11 GİRİŞ Amerika Birleşik Devletleri (ABD), izolasyon politikasını bıraktığından beri, gün geçtikçe uluslararası arenada daha fazla söz sahibi ve yaptırım gücü olan bir devlet haline gelmiştir. Zamanla büyüyen ve güçlenen ABD, Sovyet Rusya ile paylaştığı süper güç rolünü Soğuk Savaş sonrasında tek başına üstlenmiş ve Yeni Dünya Düzeni ni kurmak için kollarını sıvamış; dış politikasını da bu konumuna göre şekillendirmiştir. İkinci Dünya Savaşı ile uluslararası sahnede boy göstermeye başlayan Amerika, Orta Doğu'da İngiltere'den boşalan yere de sahip olmuş ve günümüze kadar gelen süreçte Bölge'de hâkim tek güç olma sıfatını hiç kaybetmeme yönünde politikalar izlemiştir. Bölge'deki Amerikan imajı günümüzde kötü algılanmakla birlikte; Amerika'nın Orta Doğu meselelerine dâhil olma sürecinin başlarında daha farklı bir algılamanın olduğunu da göz ardı etmemek gerekir. Bugün gelinen noktada Bölge'deki sorunlu Amerikan imajının arkasında yanlış değerlendirme ve yanlış politika tercihlerinin olduğunu söylemek mümkündür. Özellikle George W. Bush dönemi ve 11 Eylül Saldırıları, bazı akademisyenlerin deyimi ile Yeni Muhafazakâr Devrim Orta Doğu'yu saldırgan politikalar güden bir Amerikan yönetimi ile karşı karşıya bırakmıştır. Birbirini takip eden Afganistan ve Irak Savaşları ile teröre karşı savaş ın İslam ülkelerine karşı savaş olarak algılanması Amerika'yı Bbölge'de en çok nefret edilen ülke haline getirmiştir yılında başkanlığı George Bush'tan devralan Barack Obama'dan Amerika'nın dünyada sarsılmış imajını düzeltebileceği umuluyor. Değişim sloganıyla seçim kampanyası yürütmüş olan Obama'nın, değişimin mimarı olma yolunda attığı ilk adımlardan biri, Orta Doğu'ya ve oradaki belli başlı sorunların çözümüne yönelik Bugünden bakılınca, Orta Doğu'da çözüme yönelik olarak atılmış olan somut adımların tam manasıyla meyve veremediği değerlendirmesi yapılabilirse de, Bush'tan kalan Amerikan imajının Obama tarafından düzeltildiğini belirtmek mümkün görünmektedir. Bu rapor Temmuz 2011 tarihinde İstanbul'da gerçekleştirilen Türkiye - ABD Forumu'nda ele alınan konular değerlendirilerek oluşturulmuştur. Rapor'da Türkiye - Amerika ilişkileri, Orta Doğu'daki sorunlar ve iki ülkenin Bölgeye yönelik politikaları güncel gelişmeler ışığında ele alınacak; iki ülkenin çıkarlarının kesiştiği ve çatıştığı noktalara değinilecek ve Türkiye - ABD ilişkilerinin geleceği, bu bağlamda taşıdığı riskler ve fırsatlar analiz edilecektir.
12 12 Türkiye - ABD ilişkilerini daha iyi anlamak adına bir analiz çerçevesinin çizilmesine ihtiyaç vardır. Bu çerçeve iki faktörden oluşmaktadır. Türkiye - ABD ilişkilerini ele alırken göz önünde tutulması gereken ilk etken uluslararası sistem altyapısı ve iki ülkenin bu yapı içerisindeki yerleri ve rolleridir. İki ülke ilişkilerini değerlendirirken güç dağılımı ve iki ülkenin NATO, BM ya da hükümetler arası organizasyonlara olan bağları göz önünde tutulmalıdır. İkinci analiz çerçevesi ise Türkiye'nin bölgesel rolüdür. Soğuk Savaş sonrası dönemde dünya politikalarını şekillendirecek olayların yaşandığı Orta Doğu'nun Türkiye'nin de içinde bulunduğu ve Ülke'nin son dönemlerde aktif roller oynadığı bir bölge olduğunun altı çizilmelidir. Türkiye Bölge'de oynadığı rolle, hem NATO'nun bir üyesi hem de Bölge ülkeleri ile dostane ilişkiler izleyen bir kilit ülke olarak dengeleme rolü üstlenmektedir. Rapor'da Türkiye - ABD ilişkileri genel hatlarıyla ele alındıktan sonra iki ülkenin Orta Doğu'ya yönelik politikaları incelenecek ve iki ülke ilişkileri Bölgedeki İran, İsrail ve son olarak Arap Baharı perspektifinden değerlendirilecektir.
13 13 TÜRKİYE-ABD İLİŞKİLERİNE GENEL BAKIŞ Türk - Amerikan ilişkileri İkinci Dünya Savaşı'nın sonunu takiben başlayıp yaklaşık elli yıl süren Soğuk Savaş dönemi boyunca genelde karşılıklı güvene dayalı bir ilişki olarak, ulusal güvenlik politikaları çerçevesinde tanımlanan ortak çıkarlar üzerinde inşa edilmiştir. Sovyetler Birliği ve Amerika'nın hâkim olduğu bu iki kutuplu dönemde uluslararası ilişkiler, dolayısıyla Türkiye - Amerika ilişkileri, Amerika-Sovyetler çekişmesine göre şekillenerek, evrim geçirmiştir. Buna paralel olarak Türkiye'nin Soğuk Savaş dönemi boyunca izlediği dış politika, Sovyet komünizminden korunmaya bağlı olarak Batı kampı ve ABD ile ittifaklar kurmak ilkesine dayandırılmıştır. Türkiye bu politikasını ABD'nin önderliğini üstlendiği sistem içinde yer alarak somutlaştırmış; 1947 Truman Doktrini ve Marshall Yardımı ile ABD'nin SSCB'yi çevreleme politikasında kilit roller üstlenmiştir. İlerleyen dönemlerde ise, Türkiye ABD kampındaki yerini sağlamlaştırmış; Kore Savaşı'na katılmış ve 1952'de NATO'ya üye olmuştur. Ekonomik kalkınmayı gerçekleştirerek gelişmişlik seviyesini yükseltmek isteyen Türkiye, gerek Arap dünyası ile arasına mesafe koyarak gerekse de üçüncü dünyacı hareketlerden uzak durarak Batı ve ABD lehinde hareket etmiştir. Hatta 1948'de İsrail'in kurulmasını takiben onu ilk tanıyan Müslüman ülke olması bu mesafeyi körüklerken, İsrail'e verilen bu destek Türkiye - ABD ilişkilerinin Orta Doğu ayağında belirleyici olmuştur. Geleceğinin Batı'da olduğuna inanan Türkiye, Sovyet komünizminin de korkusuyla ABD'nin politik çizgisinden çıkmamaya özen göstermiş; bu bağlamda bazı üslerinin NATO amaçları dışında ABD tarafından kullanılmasına izin vermiştir. Bununla birlikte, Yunanistan'ın reddettiği Jüpiter füzelerinin Türkiye'ye yerleştirilmesi de kabul edilmiştir. Takip eden süreçte, ABD ile SSCB arasındaki ilişkiler yumuşamaya girerken, Türkiye içinde, öğrenci hareketlerinin başlamasına paralel olarak anti-amerikan eğilimler giderek artmaya başlamıştır. Öte yandan, yumuşama süreci Türkiye'nin uluslararası arenada, özellikle ABD açısından, öneminin eksildiği algısına yol açmış ve ABD'nin bu dönem yaşanan bazı olaylarda (Küba Krizi, Füze Krizi, Johnson Mektubu gibi) Türkiye'nin çıkarlarını hesaba katmaksızın izlediği politikalar iki ülke arasındaki ilişkilerde sarsıntıların yaşanmasına neden olmuştur. Türkiye'nin Amerika'nın baskısıyla yasakladığı afyon ekimini 1974 yılında yeniden serbest bırakması ve 1974 Kıbrıs Harekatı'nı takiben Türkiye'ye uygulanan silah ambargosu ile ilişkiler iyice gerilmiştir.
14 14 Gerileyen ilişkiler Orta Doğu'daki iki önemli olay sayesinde yeniden rayına oturmaya başlamıştır İran İslam Devrimi ve aynı yıl Afganistan'ın SSCB tarafından işgali; ABD'nin Bölge'deki çıkarlarını tehlikeye sokmuştur. Şah'ın devrilmesi ve Ayetullah Humeyni'nin Batı karşıtı fikirleri, ABD'nin Bölge'deki bir müttefikini kaybetmesine neden olmuş, bu durumda Türkiye'nin önemi stratejik olarak artmıştır. Türkiye, krizli bir bölgede ABD için güvenilir bir müttefik olarak algılanmıştır. Ertesi yıl İran ile Irak arasında başlayan savaş Türkiye'nin bölgesel önemini daha da artırmıştır. Hatta 1980 yılında Türkiye ile ABD arasında savunma ve ekonomik iş birliği anlaşması imzalanmıştır. Genel olarak bakıldığında, başladığından 1980'li yılların sonuna kadar gelen dönemde, Türkiye Amerikan ilişkileri güvenlik odaklı olarak şekillenmiştir. Bu dönemde Amerika tarafından ortaya konan iki doktrin Türkiye - Amerika ilişkilerini doruğa çıkarması açısından önem taşımaktadır. Orta Doğu'daki hâkimiyetini ve çıkarlarını korumanın peşinde olan Amerika, Türkiye'yi bu dönemdeki en önemli müttefiklerinden biri olarak görmüştür. Orta Doğu ve Körfez petrolünün savunulmasını NATO şemsiyesi altına taşımaya çalışan Amerika için Türkiye, Bölge'deki NATO üyesi tek ülke olarak hayati konumdadır. Bu bağlamda Brezinski Doktrini ve Çevik Kuvvet (Rapid Deployment Force) oluşturulması sürecinde Türkiye istikrarlı bir müttefik olarak görülmüştür. İran'da İslami devrimin olması, SSCB'nin Afganistan'ı işgali, Yunanistan'da anti-amerikancı PASOK'un yönetime gelmesi gibi gelişmeler yeni bir stratejinin tesisinin gerekliliğini ortaya koymuş ve Brezinski Türkiye'den Pakistan'a uzanan kuşakta SSCB'nin giderek artan etkinliğini kırmak ve ABD'nin petrol bölgesindeki nüfuzunu pekiştirmek adına Çevik Kuvveti oluşturmuştur. Bu kuvvet başta Basra Körfezi olmak üzere herhangi bir çatışma olasılığında Orta Doğu'yu koruyacaktır. Böylece, İran'ın artık müttefik olmadığı bu konjonktürde, Türkiye Çevik Kuvvet projesinde Doğu - Batı arasındaki tampon bölge olarak önem kazanmıştır. Ronald Reagan'ın ABD Başkanı olduğu dönemdeki ikinci önemli doktrin de, sonuçları ve izleri Orta Doğu'da hala gözlemlenebilecek olan Wohsletter Doktrini'dir. Bu doktrine göre Amerika SSCB'nin etkisini kırmak adına Türkiye'den Pakistan'a kadar olan bölgede bir Yeşil Kuşak (İslami Kuşak) oluşturulmasını önermiş, bu kuşağın hem birbirleri ile hem de Çin ile ilişkilerinin geliştirilmesini teşvik etmiştir. Radikal İslam bu doktrinde ABD için tehdit sayılmakla birlikte, doktrinin uygulanmasını takip eden yıllarda gözlenen o ki, bu anlamda ABD bir başarısızlık yaşamış, Yeşil Kuşak politikasından kendisi de gelecekte zarar görmüştür. Bu doktrine paralel bir biçimde zamanın Cumhurbaşkanı Kenan Evren Suudi Arabistan, Mısır, Tunus, Pakistan ve Körfez ülkeleri gibi ülkelere ziyaretler gerçekleştirmiştir.
15 yılında Irak'a karşı yapılan Çöl Fırtınası harekâtı, Türkiye-ABD ilişkilerinde bu dönemde en önemli sayılabilecek olaylardan biridir. Türkiye bu savaşa katılmasa bile ABD ve müttefiklerinin yanında yer almış, üslerinin kullanımına ve Çekiç Güç'ün Türkiye'de konuşlanmasına izin vermiştir. Irak'a ekonomik yaptırımlar hususunda da Batı ile birlikte hareket etmiştir. İki kutuplu yapının yıkılmasını ve Amerika'nın tek büyük güç olarak uluslararası arenada yerini almasını takip eden süreçte ve özellikle 11 Eylül Saldırıları ve Irak Krizi sonrasında ortaya çıkan problemler neticesinde Türkiye-Amerika ilişkileri sorunlu bir döneme girmiştir. 11 Eylül Saldırıları hem Amerikan dış politikasının değişmesinde ve netleşmesinde hem de küresel düzende taşların yeniden dizilmesinde büyük rol oynamış olması açısından önemlidir. Zira bu saldırıların akabinde ABD yönetimi tek başına hareket edeceğinin sinyallerini vermiş böylece kendi güvenliği söz konusu olduğunda küresel iş birliğinden kaçınarak tek taraflı hareket edeceğini açıklamıştır. Bu bağlamda önleyici savaş, önceden saldırı söylemiyle ifade edilen bu doktrin Irak'a düzenlenen Irak'a Özgürlük Operasyonu adlı ABD harekâtı ile somutlaşmıştır. Bush'un diğer devletlere yapmış olduğu ya bizdensiniz ya da bizim karşımızda çağrısı ABD'nin tehdit algılaması ekseninde tanımladığı düşmanın diğer uluslar tarafından da benimsenmesi ve onları mutlak bir tercihe zorlaması açısından önem taşımaktadır. 11 Eylül Saldırıları'nı takiben Türkiye - ABD ilişkileri terörizmle mücadele bağlamında yeniden tanımlanmıştır. ABD'nin Türkiye'ye olan stratejik bakışı önemli ölçüde etkilenmiş ve Türkiye'de terörle mücadelesinde uluslararası arenada daha fazla desteklenmeye başlayacağı umutları yeşermiştir. Öte yandan bu saldırıların ardından Amerika'nın Irak operasyonu çerçevesinde Türkiye ile olan diyalogu ilişkilerde sorunların ortaya çıkmasına ortam hazırlamıştır. Elli yılı aşkın bir süre boyunca devam etmiş olan ittifak ilişkisi, bu yeni dönemde stratejik ortak olarak sürdürülmeye çalışılmışsa da, Türk - Amerikan ilişkilerindeki farklılaşma ABD'nin Irak operasyonuna başlayacağı 2003 Mart'ındaki gelişmelerle daha da belirgin hale gelmiştir. Türkiye ile Amerika teröre karşı ortak mücadele veya Büyük Orta Doğu Projesi gibi hususlarda birlikte hareket etme eğilimi göstermişse de, her iki ülkenin izlemiş olduğu politikalar bazı noktalarda farklılaştıklarının göstergesidir. Orta Doğu'da demokratikleşmeye ve kalkınmaya verilecek desteğe ilişkin olduğu ifade edilen Büyük Orta Doğu Projesi nin, aslında Orta Doğu'daki enerji kaynaklarını kontrol altına almaya yönelik amaçlar güttüğü iddiaları bu projeye duyulan kuşkuları artırmıştır. Öte yandan ABD'nin Irak'ı işgalinin akabinde burada izlediği yol haritasında Türkiye'nin kaygılarına (Kerkük'ün statüsü,
16 16 Türkmenlerin durumu gibi) gösterdiği duyarsızlık ABD'nin Orta Doğu'daki politikalarına karşı da Türkiye'nin kuşkuyla yaklaşmasına neden olmuştur. Bununla birlikte, Türkiye'nin PKK ile mücadelesinde ABD'nin kayıtsızlığı ve bu yönde yapılması dile getirilmiş olan iş birliğinin söylemde kalması üzerine kuşku ve güvensizlik daha da artmış; tüm bunlarla paralel olarak toplumda Amerikan karşıtlığı da yükselişe geçmiştir. Ortak tehditlerin ortadan kalktığı bu dönemde; Ankara, Washington'un aksine, Suriye'ye destek vermiş, Batı'nın İran'ı yalnızlaştırma politikaları izlediği zamanda İran ile enerji alanındaki iş birliğini derinleştirmekten kaçınmamıştır. Ayrıca, Türkiye'nin Hamas konusunda izlediği tutum da Amerika ve İsrail'in tutumlarından farklılık göstermiştir. Yukarıda değinilen önleyici savaş stratejisi bağlamında ABD'nin Irak'ı işgalini herhangi bir BM kararına dayandırmaksızın gerçekleştirmesi, Irak Savaşı'nın yasal olmayan bir zemine oturtulmasına neden olmuş, ABD'nin Irak Savaşı bitmeden Suriye ve İran'ı da terörü destekleyen ve kitle imha silahlarına sahip olmaya çalışan rejimler olarak niteleyip bu ülkelere de operasyon yapabileceğinin sinyallerini vermesi gerek resmî düzeyde gerekse toplumlar nezdinde ve özellikle Orta Doğu'da anti-amerikancı dalganın yaygınlaşmasına neden olmuştur. Toplumlar nezdindeki Amerikan düşmanlığı, İsrail'in terörle mücadele bağlamında işgal altındaki Filistin topraklarında sürdürdüğü politikalara ABD'nin ses çıkarmamasıyla doruğa ulaşmıştır. Hem ABD'nin kendi politikaları hem de İsrail'in sürdürdüğü işgale ses çıkarmaması, görünen amacı demokrasiyi ve kalkınmayı yayarak terörü önlemek olan Büyük Orta Doğu Projesi'nin başarısız olmasına doğru giden yolu hızlandırırken, Bölge'deki radikalleşme ve terör eylemeleri artma eğilimine girmiştir. Böyle bir ortamda Türkiye - Amerikan ilişkileri de Irak'ın işgali sonrasında gerginleşmiştir. İşgal'in hemen öncesinde Türkiye üzerinden açılacak bir cepheye izin verecek tezkerenin TBMM'den geçmemesi ABD tarafında şaşkınlıkla karşılanmıştır. İki ülke arasındaki gerilim bundan sonra artarak devam etmiştir. Türkiye'nin Kuzey Irak'tan gelebilecek olası tehlikeleri önlemek adına Irak'ın kuzeyine asker gönderme olasılığı Amerikalı yetkililer için muhalefet konusu olmuş; ABD Kuzey Irak'ta tek taraflı hareketleri kabullenemeyeceğini açıklamıştır. İki ülke arasındaki ikinci kriz ise Bağdat'ın düşmesinin ardından Kerkük'te başlayan yağmalama olayları sırasında Türkmenlere yönelik saldırılar hususundadır. Bu bağlamda Türkiye, ABD yönetiminden gerekli önlemleri almasını, aksi takdirde bunu kendinin yapacağını açıklamıştır. Öte yandan, Türkiye olası bir Suriye ve İran operasyonuna karşı kararlı bir tutum içinde bulunmuş ve Bölge'nin daha da karışmasına neden olacak güç kullanımına karşı olduğunu açıkça ortaya koymuştur. İkili ilişkiler 4 Temmuz 2003'te 11 Türk subayının Süleymaniye'de tutuklanması ile kopma noktasına gelmiştir. ABD, PKK terör örgütünü kolladığı bu olayda, Kuzey Irak yönetimini, daha güvenilir bir müttefik olarak
17 17 gördüğünden, Türkiye'ye tercih etmiş oluyor; Türkiye'ye Bölge'de rahatça operasyon yapmasına izin vermeyeceğinin sinyallerini veriyordu. Bunun doğal sonucu olarak Türkiye, PKK 'ya karşı ortak hareket edebileceği İran ve Suriye ile ilişkilerine ağrılık vermeye başlamıştır. İran'ın PJAK militanlarına karşı gerçekleştirdiği operasyonlar, iki ülkenin terörle mücadele çerçevesinde ilişkilerini geliştirirken, burada atılan ortak adımlar, iki ülke arasında imzalanan gaz anlaşmaları ile ortak projelere başlanmasını sağlamıştır. Bu durum Amerikan yönetiminde ciddi rahatsızlıklara yol açmıştır. Bununla birlikte, Türkiye uluslararası baskı altında olan Suriye'ye destek veren tek ülke konumuna gelmiştir. Türkiye Hariri Suikastı sonrası Lübnan'dan askerlerini çekmek zorunda kalan Suriye ile ilişkilerini geliştirme politikaları izlemiştir. Görüldüğü üzere, Türkiye'nin birtakım kaygılarının dikkate alınmamış olması, Türkmenlerin konumu, PKK'nın Irak'ta serbest faaliyet göstermeye başlaması gibi konulardan dolayı Türk - Amerikan ilişkileri gergin bir seyre girmiştir. Son dönemde Bölge'de yaşanan halk hareketlerinde Türkiye'nin tutumunun Bölge'deki prestijini yükseltmesi ve Türkiye'nin Bölge ülkelerine model olma tartışmaları, Ülke'nin Bölge'deki stratejik rolünü yükseltmek eğilimini taşırken; Türkiye - ABD ilişkileri de olumlu bir seyre girmiş; 2011 seçimleri sonrasında artan PKK terörüne yönelik olarak Kuzey Irak'ta ABD askerlerinin Türkiye'ye sızabilecek PKK militanlarına karşı devriye gezmeye başlaması da ikili ilişkilerin seyrini olumlu etkilemiştir.
19 19 TÜRKİYE - ABD İLİŞKİLERİ VE ORTADOĞU ABD'nin Ortadoğu Politikası Amerika Birleşik Devletleri bağımsızlığını kazandıktan sonra ülke içinde refah, dış ilişkilerde barış politikasını gütmeye başlamıştır. Bu politika ABD'nin beşinci başkanı olan James Monroe'nun 1823 yılında yayımladığı başkanlık mesajı ile somutlaşmış; ABD'nin Avrupa sorunlarının dışında kalması, Amerika'nın da Avrupa'dan gelebilecek etkilere kapatılması ilkelerini ortaya koymuştur. ABD, bu politikasını İkinci Dünya Savaşı'na kadar sürdürmüştür. Savaş sırasında Japonya'nın Büyük Okyanus'taki ABD'ye ait Pearl Harbor limanına saldırması ile Ülke İkinci Dünya Savaşı'na girmiştir. Böylelikle, ABD Monroe doktrinini terk etmiş ve bir süper güç olarak, kendini büyük karmaşaların baş gösterdiği bir bölgeye, Orta Doğu'ya, doğrudan dâhil edilmiş hâlde bulmuştur. Bundan sonra gelecek süreçte bu bölge dünyaya hükmedecek iki büyük gücün oyun alanı haline gelecek; Bölge'nin geleceği bu politikalara göre şekillenecektir. İkinci Dünya Savaşı, ABD'nin Orta Doğu ile ilişkilerinde bir dönüm noktası olmuştur. Zamanın büyükelçisi Raymond Hare'in deyimiyle Orta Doğu'da siyasi sorumluluk almayı reddeden geleneksel ulusal duruşumuz ile savaş sonrası dönemde küresel süper güç rolü temelinde üstlenmek zorunda olduğumuz sorumluluk arasındaki büyük bölünme bu dönemde yaşanmıştır. ABD'nin Orta Doğu'daki süper güç politikaları genel olarak üç konu etrafında şekillenmiştir: anti-komünizm, petrol ve İsrail. ABD'nin bugünkü Orta Doğu politikalarına bakıldığında petrol ve İsrail konuları baki kalmakla birlikte; Arap - İsrail ilişkilerinin Amerikan stratejik hesaplarındaki yerinden, saldırılara karşı ABD'nin kendi müttefiki olan Orta Doğu rejimlerini koruma kaygılarına; Sovyet sosyalizminin çöküşünden veya uluslararası terör eylemlerinden nükleer silahların muhtemel yayılımına kadar onlarca konu Amerika'nın dış politika gündemindedir. Soğuk Savaş Dönemi boyunca gerek jeostratejik düzeyde gerekse ideolojik düzeyde Amerikan - Sovyet oyunu Bölge'de oynanmaya devam etmiştir. Her iki ülke de diğerini önleme çabası ile Bölge'deki birtakım devletlerle ittifaklar içerisine girmiş; güvenlik adına yapılan bu ittifaklar bir taraftan Bölge devletlerini silahlanma yarışının içine sokarken diğer taraftan Arap dünyasında güvenlikten çok düşmanlık ve nefret tohumlarının atılmasına sebebiyet vermiştir. Petrol kaynaklarını güvenlik altına almak ve İsrail'i desteklemek, ABD'nin Orta Doğu politikasında birbiriyle çelişen unsurlar olagelmiştir. Amerikan siyaset yapıcıları için Orta
20 20 Doğu bir baş ağrısı hatta kâbus haline gelebilmiştir. Her ABD Başkanı kendi tarafsız politikasını uygulamaya çalışmıştır. Bunun tek sebebi de hem Arap petrolüne hem de kampanyası için yararlandığı Yahudi bağışlarına olan ihtiyacıdır. Bazı düşünürlere göre, eğer Orta Doğu'nun temel kaynakları muz olsaydı, Bölge Amerikan yönetimlerinin ilgisini bu derece çekmezdi. ABD, Orta Doğu petrolleri ile ilgilenmeye 1920'li yıllarda başladı. Dört büyük Amerikan şirketi (Standard Oil of California, Standard Oil of New Jersey, Standard Oil of New York ve Texaco) Suudi Arabistan'da petrol arayacaktı. Amerika için Orta Doğu petrolü azalmakta olan Amerikan rezervlerini karşılayacak ve Batı'nın petrole bağlı olan ekonomik gelişmesinde ucuz bir kaynak olacaktı. Petrolün stratejik bir boyut kazanması İkinci Dünya Savaşı'na denk düşer. Amerika'nın petrol ihtiyacının yarıdan fazlasını Bölge'den karşıladığı göz önüne alındığında, siyaset yapıcılar Sovyet etkisini Bölge'nin dışında tutmanın ve Bölge'deki herhangi bir gücün Batılı şirketleri millîleştirmesinin önlenmesinin ne kadar hayati önemde olduğunun kararına vardılar. CIA ve İngiltere'nin el altından desteği ile İran'da 1953 yılında gerçekleşen ve genç Şah'ı tahtına geri döndüren darbe (Ajax Operasyonu), Amerika'nın petrol hâkimiyetini elinde tutma konusunda ne kadar ciddi olduğunu göstermesi açısından önemlidir yılında yönetimden bir memurun senato kuruluna açıkladığı üzere, Amerika Orta Doğu petrolünü elinde tutmak zorundadır; çünkü ABD halen alternatif bir enerji kaynağına sahip değildir. Bu yüzden, politikası Orta Doğu petrol akışının güvenliğini ne pahasına olursa olsun korumak olmalıdır. Öte yandan, istikrarsız bir Orta Doğu bu akışı baltalayacağından, Bölge'deki istikrarı sağlama yönünde de adımlar atmalıdır. Son olarak, bölgesel eğilim anti-amerikancı olduğu için, bu ABD'yi Arap petrolüne olan bağımlılığından ötürü bir tehlike ile karşı karşıya bırakmaktadır. Tam da bu açıdan bakıldığında ABD'nin kara altın a olan bu bağımlılığı, İsrail ile olan ilişkilerini çelişkiye düşürmekte ve İsrail Amerika için stratejik öneme sahip bir müttefik olmaktan çok bir külfet haline gelebilmektedir. 1967'deki Altı Gün Savaşı'nda İsrail'in askeri gücünü ortaya koyan ezici zafer ile İsrail'in ABD nezdinde müttefik olarak değerli olduğu iddiası daha da kuvvetlenmiş oldu. Başkan Nixon ve Kissenger, İsrail'e verilen desteğin Soğuk Savaş Dönemi'nde Bölge'deki Sovyet nüfuzunu kırmada etkili olacağını öne sürmüşlerdi. İsrail'in stratejik değer olarak imajı 1970'lerde kökleşti, 1980'lerin ortalarına doğru Amerikan çıkarlarına inanmanın bir şartı haline geldi. Soğuk Savaş'ın bitimi ile İsrail'in stratejik değeri önemini yitirirken, İsrail ABD desteğini kaybetmemek için yeni yollar aramaya devam etti. Bu dönemde İsrail'in ABD için bir külfet olduğu olgusu, 1991'deki Körfez Savaşı ile gün yüzüne çıktı. ABD, Arap ülkeleri ile Irak'a karşı oluşturduğu koalisyonun bozulması endişesi ile İsrail üslerini kullanamadı, İsrail askerinin bu savaşa katılmasına izin vermedi.
21 21 Uluslararası terörizmin ortaya çıkardığı tehdidin, Soğuk Savaş sonrasında Amerika - İsrail ilişkileri için güçlü bir gerekçe ortaya koyduğu iddia edilebilir. İsrail'in 11 Eylül Saldırıları'ndan sonra değişen konjonktürü iyi değerlendirerek, teröre karşı ortak mücadele bağlamında yeni bir gerekçe etrafında ABD nezdinde kaybolan değerini yeniden kazandığını söylemek yerinde olacaktır. Bu yeni mantığa göre, ABD ve İsrail aynı terör grupları ve onları destekleyen devletler tarafından tehdit edilmektedir. Bu yeni yaklaşım İsrail'i teröre karşı küresel savaşta hayati bir müttefik olarak tanımakta, İsrail'in düşmanları Amerikan'ın da düşmanları olmaktadır. Böylece, İsrail ABD'nin Arap ve İslam dünyası ile ilişkilerinde problemin temeli olmaktan kurtulmaktadır. ABD'nin teröre karşı savaş ta İsrail'i yanına alarak Orta Doğu'da saldırgan ve adaletsiz politikalar izlemesi, günümüzdeki Amerikan karşıtlığının temellerinden biri olmakla birlikte; bu tavır aynı zamanda Amerikan karşıtı uçları motive edip kendilerine taraftar toplamalarına neden olmuştur. George W. Bush'un 11 Eylül sonrası verdiği mesajlar ve güttüğü politikalar yeni bir dönemin kapılarını açmış; bu dönemde Irak'ta yaşanan başarısızlık ABD'nin imajının sarsılmasına neden olmuştur. ABD'nin Soğuk Savaş sonrası fiili siyasetini Orta Doğu ülkelerinden gelecek tehdit olarak belirlediği görülmektedir. Bu bağlamda, İran, Irak gibi ülkeler ve bazı gruplar Orta Doğu'daki istikrarı tehdit edici unsurlar olarak tanımlanmışlardır. ABD nezdinde bu devletler, teröre destek veren, kitle imha silahları üreten, şiddet yanlısı, haydut devletler olarak nitelenmişlerdir. Fawaz Gerges'in de belirttiği üzere; Çatışma hurafesinin yaygınlaştırılmasının ardında, aslında birbiriyle de savaş halindeki siyasi kampların bulunması ilginçtir Soğuk Savaş'ı takiben ABD'nin kendine yarattığı yeni tehdit bu ülkenin günümüze kadarki Orta Doğu politikasını şekillendirmiş; Bölge'ye yapılan müdahaleler George W. Bush Dönemi ile en saldırgan haline ulaşmıştır. 11 Eylül Saldırıları 1997'den beri hazırda bekleyen bir projenin (Yeni Amerikan Yüzyılı Projesi) hayata geçmesine ön ayak olmuş, yeni muhafazakâr devrim böylelikle gerçekleşme imkânı bulmuştur. Bu adımlarla, ABD'nin Orta Doğu'daki bölgesel statükoyu korumak olan geleneksel politikası, proaktif, müdahaleci bir politikaya dönüşmüştür. Amerika'nın Filistin - İsrail sorununda İsrail'den yana olan tutumu, 1977'den beri katlanarak artan yerleşim yerleri inşasını görmezden gelerek adeta teşvik etmesi, her fırsatta gerçek sorunun İsrail'de değil Filistin tarafında olduğunu beyan etmesi, İslam'ı ve öğretilerini terörün sebebi gibi algılaması, Irak ve Afganistan'daki başarısız operasyonları Bölge'deki Amerikan düşmanlığını tırmandırmış, büyük tepkilerin oluşmasına neden olmuştur. ABD'nin yeni stratejisi Orta Doğu'da kendine düşman üretmekten öteye geçememiştir. Güvenlik ve ahlaki sorumluluk ideolojisi ile şekillenen yeni muhafazakâr düşünce için kitle imha silahları ve özgür dünyaya
22 22 uyum sağlayamayan rejimleri ile Orta Doğu; Amerikan projesinin deney alanı haline gelmiştir. Bölge'yi dönüştürmek adına yapılacak her uygulama mübah görülmüş, Amerika sert gücünü, saldırgan askerî gücünü kullanmaktan çekinmemiştir. Obama'nın son seçimlerde iktidarı devralır almaz Kahire ve Ankara'da yaptığı konuşmalar, medeniyetler çatışması zihniyetiyle sekiz yıldır yürütülmüş olan muhafazakâr politikaların artık değişeceğinin sinyallerini vermiştir. Buna paralel olarak, Obama'nın bugüne kadarki süreçte Orta Doğu politikalarında selefinden farklı bir politika izlediğini söylemek yanlış bir tespit olmayacaktır. Tunus'ta başlayıp tüm Orta Doğu'ya yayılan halk hareketleri karşısında ABD yönetiminin tutumu demokrasi ve sosyal eşitlik temelinde şekillenen bu hareketlere destek vermek yönünde olmuştur. Filistin - İsrail sorununu demokrasi, inanç özgürlüğü ve şiddet yanlısı aşırılıkçılıkla mücadele bağlamlarında çözmeyi vaat etmiş olan Obama, 19 Mayıs 2011 günü yaptığı konuşmasında İsrail'den 1967 sınırları öncesine çekilmesinin, Filistin - İsrail nihai barışı için atılması gerekli adımlardan biri olduğunu açıklamıştır. Tüm bunlar geleneksel Amerikan politikasından büyük bir sapma olduğunu göstermektedir ve bunların; Orta Doğu'da Amerikan politikasının yine realizme dayanmakla birlikte Bölge kamuoyunu ve dinamiklerini de dikkate alan bir biçimde yeniden şekillendirildiğinin göstergeleri olması açısından önemi büyüktür. Türkiye'nin Orta Doğu Politikası Geleneksel Türk dış politikası; uluslararası ilişkilerde Türkiye'nin jeopolitik konumunu dikkate alan, Atatürk milliyetçiliğini benimsemiş ve onun pragmatizminden beslenen realist bir perspektife oturmaktadır. Cumhuriyet'in kurulmasını takip eden yıllarda Türk dış politikasının iki önemli düsturu bağımsızlık ve egemenlik iken, Soğuk Savaş Döneminde Türkiye Sovyet komünizminden korunmak adına yüzünü Batı'ya dönmüş; Batıcı bir dış politika izlemiştir. Türkiye, 1990'ların başında yaşanan hızlı küresel değişime de ayak uydurmaya çalışmış ve bu bağlamda Türk dış politikası, çok boyutlu olarak adlandırılabilecek dış politika stratejisi gütmeye başlamıştır. Bu dönemde, uluslararası ilişkilerde demokratikleşme, çoğulculuk, sürdürülebilir kalkınma, insani gelişme ve kültürler arasında karşılıklı anlayış, uyum ve hoşgörünün tesisi gibi konular önem ve öncelik kazanmış; Türk dış politikası da bu bağlama uygun olarak çok boyutlu stratejiler üretme ve uygulama uğraşısı içine girmiştir. İletişim alanında yaşanan devrim ile mesafelerin kısaldığı, küreselleşmenin etkisi ile ekonominin bütünleştiği uluslararası ortamda iş birliği kaçınılmaz olarak giderek artmış;
23 23 ilk önceleri güvenlik alanında kendini gösteren iş birliği, sosyal ve kültürel yaşam alanlarının da uluslararası boyut kazanması ile giderek bu alanlarda da belirgin hale gelmiştir. Küreselleşme sürecinde daha açık ve daha dinamik bir dış politika Turgut Özal Döneminde izlenmeye başlamış; Adalet ve Kalkınma Partisi döneminde bu süreç hızlanmıştır. Dış politika yapımında akademisyenlerin yer almaya başlaması yeni Türk dış politikasının olgunlaşarak kuramsal bir çerçeveye oturmasını sağlamıştır. Bu bağlamda yeni Türk dış politikası değişen çevresel şartlara karşı aktif tavır takınan; bölgesel ve küresel barışın sağlanmasında çözüm üretici inisiyatifler alan bir konuma gelmiştir. Görüldüğü üzere yeni Türk dış politikası; savaştan çok barışı öngören, çözüm için sert güçten ziyade diplomasiyi ve diyaloğu öne çıkaran bir profil çizmektedir. Nitekim Türkiye'nin Filistin - İsrail sorununun çözümünde arabulucu rol üstlenmekte istekli olması, İsrail'in Bölge ülkeleri ile diyalog kurmasına ön ayak olması bu yeni profile uygun adımlar atmakta olduğunu göstermektedir. Öte yandan Adalet ve Kalkınma Partisi döneminde hız kazanan diplomasi trafiği ile Türkiye hem bölgesel hem de küresel anlamda merkez ülke olma çabalarını yoğun biçimde yürütmüştür. Reformist bir lider olan Özal ile başlayan dinamizm, Adalet ve Kalkınma Partisi Döneminde Ahmet Davutoğlu'nun da açık etkisi ile zirveye ulaşmıştır. Davutoğlu'na göre, Türkiye'nin uluslararası arenada daha etkin ve başarılı olabilmesi için Cumhuriyet öncesi tarihini, özellikle de Osmanlı Devleti'nin farklı kültür ve dinlere saygı duyarak çok çeşitli halkları içine alma becerisini daha iyi anlaması gerekmektedir. Bu bağlamda oluşturulacak bir dış politika vizyonu ise tarihe, kültüre ve felsefeye bakılarak geliştirilebilir. Böyle bir vizyon yumuşak gücü ön plana çıkaran, kültür diplomasisine önem atfeden bir profil çizerken; uluslararası alanda ülkeye meşruiyet sağlayacak ve olumlu bir imaj ve kamuoyu oluşmasında katkı sağlayacaktır. Öte yandan, bu anlayışa sahip bir Türkiye kendi iç sorunlarını da çözebilecek, dolayısıyla bu sorunlardan doğan olumsuz imajları da ortadan kaldırarak dış politikada daha da etkin hale gelecektir. Bu arka plan ışığında Türkiye'nin Orta Doğu politikalarının Soğuk Savaş Döneminde ABD ve Batı ile olan ilişkilerine göre şekillendiği söylenebilir. Kısaca özetlenecek olursa, Soğuk Savaş Döneminde Batı'ya dönük politikası gereği Türkiye bir taraftan Arap ülkeleri ile arasına mesafe koyarken diğer taraftan da denge politikası gütmüştür. Örneğin döneminde BM'deki Filistin görüşmelerinde Arap ülkelerini desteklemiş, Filistin'in bağımsızlığı hususunda lehte oy kullanmıştır. Öte yandan 1948'de İsrail'in kurulmasını takiben, 28 Mart 1949'da ülkeyi tanıyan ilk Müslüman ülke olmuştur. Bu tanımayı Soğuk Savaş konjonktüründe ABD ile ilişkileri çerçevesinde kendisini güvence altına almak istemesi ile açıklamak mümkündür. Ancak Türkiye attığı bu adımla Bölge politikasına ters
24 24 düşmüş, Arap ülkeleri ile olan mesafesi giderek açılmıştır. Bu mesafe Türkiye'nin 1955 yılında İngiltere ile birlikte Bağdat Paktı'nda yer almasıyla daha da derinleşmiştir. Çünkü bu pakt Orta Doğu ülkeleri tarafından İngiliz emperyalizminin yeni bir oyunu olarak değerlendirilmiştir Süveyş Krizi sırasında İsrail'in İngiltere ve Fransa adına Mısır'ı işgale başlaması üzerine, Türkiye'nin İsrail ile ilişkilerini maslahatgüzar seviyesine indirmiş olması gerek hükümetler gerekse de kamuoyu nezdinde hiçbir olumlu etki yapmamış, Türkiye Orta Doğu kamuoyu tarafından Batı'nın jandarması olarak görülmeye devam etmiştir. 1960'lı yıllarda yumuşama döneminin de etkisiyle, Türkiye Orta Doğu ülkeleri ile yakınlaşmayı güden politikalar izlemeye özen göstermiştir. Özellikle 1967'deki Altı Gün Savaşı'nda, ABD'nin aksine Arap ülkelerini desteklemiş, Türkiye'de bulunun Amerikan üslerinin Araplara yönelik bir saldırıda kullanılmasına izin vermeyeceğini açıklamıştır. Bunun dışında BM toplantılarında işgal altındaki Filistin topraklarının boşaltılması ve Filistin devletinin var olma hakkının tanınması yönündeki çabalara destek vermiştir. Ekim 1973 Savaşı'nda da benzer tutumu takınan Türkiye, ABD'nin İsrail'e giderek artan desteğinden diğer Bölge ülkeleri gibi rahatsız olmuş; Arap topraklarının İsrail tarafından işgal edilmesini onaylamayacağının bir kez daha altını çizmiştir. 1975'te İslam İşbirliği Teşkilatının Cidde'de gerçekleştirilen 6. Dışişleri Bakanları Toplantısı'na bizzat Dışişleri Bakanı ile katılmış; 7. Toplantı'ya da ev sahipliği yapmıştır. Bundan sonraki dönemde Orta Doğu'da görülen İran'daki İslam devrimi, Sovyetlerin Afganistan'ı işgali, İran - Irak Savaşı, Irak'ın Kuveyt'i işgali gibi gelişmeler ABD'nin Bölge'ye yönelik alçak profil politikasını terk edip daha aktif bir tutum almasının yolunu açarken, Türkiye'nin stratejik önemini Batı nezdinde ön plana çıkarmış ancak, Türkiye Filistin sorunu, İsrail'in işgal politikaları gibi Orta Doğu'ya ilişkin konularda tavrını değiştirmemiş; İsrail ile diplomatik ilişkilerini sürdürürken, Arap ülkeleriyle de ilişkilerini geliştirmiştir. Bununla paralel bir biçimde, Batı tarafından İran'a karşı silahlandırılmış olan Irak'ın elindeki gücüyle Kuveyt'i işgali sırasında diğer Bölge ülkeleriyle birlikte ABD'nin Çöl Fırtınası Operasyonu'nu desteklemiş, bu operasyon sırasında topraklarını ABD'nin kullanımına açmıştır. Türkiye'nin bu tutumu, Irak'ın Kuveyt'i ele geçirmesiyle daha da güçlenerek, sorunlarını sert güce dayandırarak çözme eğiliminde olacağından kaynaklanmaktadır. Petrolün güvenli ve sürekli akışının sağlanması saiki ile hareket eden Batı'nın aksine, Türkiye'nin kaygısı Bölge'deki dengelerin aleyhine bozulacağı yönündeydi. Adalet ve Kalkınma Partisi 2002 yılında iktidara geldiği dönemde çetin dış politika konuları ile karşılaştı ki, bunlardan en önemlisi 11 Eylül Saldırıları'nın akabinde ABD'nin Afganistan'dan
25 25 sonra işgal etmeyi planladığı Irak konusuydu. İtalya, İspanya gibi Avrupa ülkeleri yasal olmayan bu savaşta ABD'yi desteklerken, savaşın kaçınılmaz olduğuna ikna olmuş olan Bahreyn, Katar, Kuveyt gibi Orta Doğu ülkeleri de topraklarını ABD askerlerine açmışlardır. Böyle bir ortamda Adalet ve Kalkınma Partisi barış için devreye girerek birtakım ülkelere ziyaretler gerçekleştirmiş ve bazı toplantılar tertiplemiştir. 1 Mart tezkeresinin reddi neticesinde Türkiye - ABD ilişkileri sorunlu bir döneme girerken; Irak'ın işgali Bölge'de adeta Pandora'nın kutusunu açarak ABD'yi derin bir bataklığın içine çekmiş, Bölge'deki dengeleri bozmuş, Irak'ı zayıflatırken, İran'ı kuvvetlendirmiş ve köktendinci hareketleri körükleyerek kendi aleyhine çevirmiştir. Böyle bir ortamda Türkiye genelde aktif bir politika izleyerek, Orta Doğu'daki jeopolitik mevkisini yükseltmiştir. Bu bağlamda Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleri ile ilişkiler derinleştirilmiş, bu ülkelerden Türkiye'nin ekonomik büyümesine katkı sağlayabilecek direk yatırımlar elde edilmiştir. Adalet ve Kalkınma Partisi Döneminde Türkiye'nin hem Bölge ülkeleri hem de Kuzey Irak ile ticaretinin rekor düzeylere ulaştığını söylemek mümkündür. Adalet ve Kalkınma Partisi'nin Orta Doğu politikalarının başarıya ulaşmasındaki bir etken de geleneksel diplomasi kanallarının yanında kamu diplomasisi gibi yeni diplomasi kanallarını da devreye sokmuş olmasıdır. Sadece hükümetler ile diyalog kurulmasıyla yetinmeyen yönetim, ülkelerin tüm unsurlarıyla iletişime geçmeye özen göstermiştir. Türkiye bu yaklaşımını Irak'ta ve 2006'daki İsrail saldırısının sonrasında Lübnan'da uzlaşma sağlanması konularında önemli roller üstlenerek somutlaştırmıştır. Öte yandan, bu dönemde Türkiye Filistin'e en fazla maddi ve politik yardım sağlayan ülkelerden biri haline gelmiştir. İsrail'in Gazze ablukasına ve 2008'deki operasyonuna en sert tepki Türkiye'den gelirken, İsrail ile ilişkilerin kopmasına neden olacak Davos Krizi de bu konu sebebiyle yaşanmıştır. İsrail'in orantısız güç kullanıyor olması uluslararası kamuoyunda tepki almakla birlikte, hiçbir ülke, Bölge ülkeleri de dâhil, Türkiye kadar tepki göstermemiştir demek yerinde olacaktır. Bununla birlikte, Türkiye'nin diyalog kanallarını açmak adına ABD'nin ve İsrail'in terör örgütü olarak gördüğü Hamas'ın sürgündeki lideri Halid Meşal'in Ankara'yı ziyareti o dönemde tepkiyle karşılanmıştır ancak ilerleyen dönemde gerek ABD gerekse de İsrail Hamas gerçeğini kabul etmek durumunda kalmışlardır. Türkiye, Suriye - İsrail arasında diyaloğun kurulmasında da roller üstelenmiştir. İsrail'de Netanyahu hükümetinin iktidara gelmesiyle gerginleşen Türkiye - İsrail ilişkileri nedeniyle bu çaba kesintiye uğramıştır. Ancak genel geçer kanının aksine Türkiye, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu'nun deyimiyle arabuluculuk rolü değil, kolaylaştırıcı bir rol üstlendiğinin de altını çizmiştir. Bu bağlamda da tarafları bir araya getirerek müzakere zeminin oluşmasını sağlamaya çalışmıştır. Türkiye'nin yapıcı yöndeki Orta Doğu politikası hem hükümetlerin