* Ahmet Ahundow Gurgenli:
Günorta-günbatar Türkmenistanyň edebi mirasy barada gürrüň gidende, Ahmet Ahundow-Gürgenliniň adyny agzaman geçmezlik bolmaz. Ahmet Ahundow-Gürgenli 1909-njy ıylda Eıranyň häzirki terretoriıasynda ıerleşıän Mazenderan welaıatynyň (häzirki Gülüstan) Kümüşdepe şäherinde ıokary bilimli din wekili bolan Pejep ahunyň maşgalasynda dogulıar. Pejep ahun ıokarda döredijiliginde gysgaça syn berlen Allaguly şahyryň ogludyr. Dımek, Ahmet Allaguly şahyryň agtygy bolıar.
Ahmet Ahundow- Gürgenli 1943-nji ıylda 2-nji jahan urşunda Germaniıa bilen SSSR-iň arasyndaky uruşda wepat bolıar.
Ahmet 1926-njy ıylda Eırandaky pählewiler hökümetiniň zulumyna çydap bilmän, hakykat gözläp, Sowet Türkmenistana gaçyp atıar. Ol türkmen köne biliminden hem täze okuw düzgünlerinden sowatly bolupdyr. Sankt Peterburg şäheriniň Leningrad instituty gutarypdyr.
Ahmet Ahundow-Gürgenliniň edebi mirasy barada ıazyjy Kasym Nurbadow ıörite kondidatlyk dessertasiıasyny ıazyp, onuň ömrüne we döredijiligine degişli gymmatly maglumatlary toplady.
İene-de ol ıazyjynyň eserler ıygyndysyny “Gürgen jülgeleri” ady bilen aıratyn kitap edip neşir etdirdi.
Ahmet Ahundow-Gürgenliniň döredijiliginde “Gul ogly-Myrat” we “Gürgen jülgelerinde” powestleri belli yz galdyran eserler diılip hasaba alynıar. Bu iri göwrümli eserler türkmen prozasynyň kemala gelmeginde öz belli bir roluny oınamakdan daşgary, XX asyryň 20-30-njy ıyllaryndaky Eıran türkmenleriniň, ylaıta-da Gürgen boılarynda ıaşaıan ıomutlaryň durmuşyny dogruçyl suratlandyryp bilıänligi bilen uly ähmiıete eıedir.
“Gürgen jülgelerinde” powestiniň beıleki bir ady “Kümüşdepe durmuşyndan”. Hakykatdan-da bu iri göwrümli powest 20-30-njy ıyllaryň Kümüşdepe durmuşyndan söz açıar. Eserde Eıranyň şol döwürdäki reaksiıon syıasaty garyp daıhanlaryň ezilşiniň üsti bilen dogruçyl suratlandyrylıar.
Powestde Gümrükhanada işleıän hökümet wekili Muhat diıen otrisatel tipiň obrazy arkaly şol döwürde halka sütem edıän ıüzlerçe Muhat ıaly azgyn adamyň tipik obrazy döredilipdir. Parahorlyk, zynakärlik, tirıekkeşlik, gumarbazlyk ıaly ıaramaz sypatlar Muhadyň obrazynda doly aıdyňlygy bilen jemlenıär. Bu şol döwür Eıran durmuşynyň real beıanydyr. Bu ıagdaı eseriň ähmiıetini kesgitleıär.
İazyjynyň “Gul ogly-Myrat” powestinde-de şol döwrüň Eıran türkmenleriniň durmuşy görkezilıär. Eseriň adyndan belli bolşy ıaly, eser esasan “gul”, “ig” ıaly sosiıal meselä baglanypdyr. Gul ogly Myrat ig gyzy Döndini halaıar. Emma gul bolany üçin oňa döndini bermeıärler. Eseriň ähli mazmuny şu durmuş hakykaty bilen utgaşykly beıan edilıär. Myrat Döndini alyp gaçıar. Emma ony tutıarlar we zyndana taşlaıarlar.
Döndi ata-enesiniň gurbany bolıar. Myrat hem zyndanda ençeme horluklary başdan geçirmeli bolıar. Zyndanda ol Hydyr diıen bir bigünä daıhan bilen tanyşıar. Hydyr Myrada öz maksadyna ıetjek bolsa, Sowet Türkmenistana gaçmagy maslahat berıär. Myrat Hydyryň kömegi bilen zyndandan gaçıar we onuň maslahaty boıunça “Etregiň ak ıoluna düşıär”.
Eserde “Etregiň ak ıoly” diıilip görkezilmegi simwoliki mana eıedir. Etrek-gaıraky Türkmenistana degişli bolup. Onuň “ak ıoluna” düşmek, Eıranda ıaşaıan türkmenler üçin ak güne çykmaklygy aňladıar. Hakykatdan hem şol döwür Sowet Türkmenistany Eıran türkmenleri üçin uly ähmiıete eıedir.
* Baıram şahyr:
Eıran durmuşy hakynda ol ıerde ıaşaıan türkmenler barada dogruçyl maglumat berıän şahyrlaryň biri-de Baıram şahyrdyr (1871-1948). Ol Balkan dagynyň golaıyndaky Gargyjyk çeşme diıen ıerde eneden bolupdyr. Ömrüniň ilki ıyllarynda Gürgen boılaryndaky obalarda ıaşapdyr.
Iki Türkmenistanyň arasyna serhet çekilenden soň, ol gaırada galıar we ömrüniň soňuna çenli Nebitdagyň golaıyndaky Jebel diıen ıerde ıaşaıar. Onuň döredijiligi günorta-günbatar Türkmenistanyň iki tarapyna-da deň derejede degişlidir. Onuň goşgularynda watan tebigaty, çarwa ilatyň gün-güzerany dogruçyl suratlandyrylypdyr. Ỳomut- Gökleň bagşyçylyk ıolunyň görnükli wekili Nurberdi Gulowyň bu şahyryň sözlerine aıdıan “Şaglap iner bürgütleri” diıen aıdymy Aşgabat radiostansıasynyň üsti bilen günorta Türkmenistanda diňlenende hemişe diňleıjini tolgundyrıar. Watan duıgusy her bir diňleıjä täsir edıär.
Türkmen halkynyň göçmek-gonmak prossesi barada Baıram şahyryň oılanmalary hem örän gyzyklydyr. Şahyr “Eıranyň” (“Gürgeniň”) atly eserinde häzirki dowam edıän jemgyıetçilik şertleriň düıbüni şol döwürde örän ıiti yzarlapdyr. Şahyryň:
Ahunlary dawa diıip gezerler,
Para berseň şerigaty pozarlar.
ıaly setirleri hiç hili düsündirişe mätäç däl. Onda döwrüň hakyky ıüzüni görıäris.
XIX asyryň ikinji ıarymyndaky Eıran türkmenleriniň taryhynda yz galdyran şahyrlaryň biri hem Etrek-Gürgen sebitlerinde ıaşap-geçen Aşyk Çaňlydyr. Ol öz döwrüni dogruçyl suratlandyran şahyr bolupdyr. Ol “Aşyk Çaňly we Bibi” dessanyň awtory hem hakyky gahrymanydyr. Dessanda hemişe bolşy ıaly, Eıran patyşalygynyň zulmy we sütümi astynda iki aşygyň aıry düşüşi beıan edilıär. Dessandaky wakalary, esasan, Eıranyň häzirki terretoriıasyndaky Omçaly diıen oba bilen baglanşykly edip aıtmak Eırandaky häzirki rowaıatçy bagşylaryň repertuaryna degişlidir.
Gargy-Omçaly dien oba-etraplarynda ıaşap öten meşhur bagşy Gazak Paň, bu dessany ady agzalan ıerler bilen baglanyşdyryp toı-üışmeleňlerde ıerine ıetirıärdi. Bu bagşy İomut-Gökleň bagşyçylyk ıolunyň, Etrek-Gürgen şahasynyň görnükli halypalarynyň biridir. Ol 1970-nji ıylda aradan çykdy. Onuň ses ıazgylary halkyň arasynda we Gürgen radiostansiıasynda saklanylıar.
Gazak Paňyň repertuary boıunça, Aşyk Çaňly Hywada bakyp-beslän aty bilen öz söıgülisi Bibijana etişmek üçin Esengulynyň İedişor, Kelköwser diılen ııerlerine gelip, Çalıok obasynyň Jennet ıaılagynda aıak çekip, şol ıerde Bibini ıatlap, “Yerleri” diıen goşgusyny aıdıar:
Aşyk biler aşyklaryň kadasyn,
Aşyk däldir biri-birinden ıadasyn,
Caňly bilen Bibiniň eden wadasyn,
Pelek sütem eıläp bozan ıerleri.
Aşyk Çaňly ol ıerden Gürgen etraplaryna ıola düşıär. Garagyr, Däligyr diılen meıdanlaryndan geçip barıarka, bir goıun çopana duşyp, “Bibiniň” atly goşgusyny aıdıar. Bu goşgy aıdym görnüşde Eıran türkmenleriniň uly-kiçisiniň dilinde hemişe ıaňlanıar. Şol goşgudan belli bolşy ıaly, şahyryň mollaçylyk sowadynyň bardygyny duımak bolıar:
Aşyk Çaňly, ıara dessan düzer men,
Bir molla kätip men, waspyň ıazar men…
Diımek, her bir goşgy belli bir ıagdaılar bilen baglanyşykly bolsa-da, onda şahyr terjimehaly bilen baglanşykly setirler hem gabat gelıär. Şeıle ıagdaı ıokarda görüp geçişimiz ıaly Aşyk Çaňlynyň döredijiligine-de degişlidir.
Dessanyň dowamy Çaňly şahyryň Bibini yzarlap, Gürgen boıundaky Omçaly obasyna barmagy syrygıar. Ol ıerde şahyra Bibiniň bir baıa durmuşa çykarylandygyny aıdıarlar. Şu pelekden dat edip, şahyr “Aglatdyň Bibi” atly elegiasyny düzıär.
Dessanyň şeıle gynançly pursatlary şahyryň döwrüň sosiıal-jemgyıetçilik keşbini dogruçyl görkezip bilmegi bilen baglanşyklydyr.
Bu eser Türkmenistanyň halk bagşysy Nurberdi Gulowyň repertuaryny hem bezeıär. Şonuň esasynda ıazyjy Kasym Nurbadow “Aşyk Çaňly” dessanyny ilkinji gezek ıazyp alyp öňüne sözbaşy düzüp neşir etdirdi.
Bellemeli tarapy, bu neşirde wakalar Etrek-Gürgen töwereklerinde geçse-de, ondaky ıer-ıurt atlary gaıraky Türkmenistana degişlidir. Munuň hem sebäbi, biziň pikirimizçe, aıdyjynyň ıaşaıan terretoriıasy bilen baglanşyklydyr. İagny her bir aıdyjy wakalary öz gözüniň gören ıerleri bilen baglanyşdyryp aıtsa, onda eseriň ynandyryjylygy hem güıçli bolıar.
Şol döwürde Eıran hanlyklarynyň talaňçylykly hereketleri zerarly halkyň öňüne düşüp, olara baş bolup biljek adamlar agyr kynçylyklara sezewar edilipdir. Muňa Beknazar atly şahyrdan galan “AMANMY?” diıen goşgy hem şaıatlyk edıär:
Gyzylbaşlar oňurgamy burdular,
El-aıagyma agyr gandal urdular,
İigrimi ıyl tende ganymy sordular,
Begnazar diır süıji diller amanmy?
Eserde mälim bolşy ıaly, bu şahyr ıigrimi ıyl gyzylbaşlaryň zyndanynda ıatypdyr. Begnazaryň ıokarky goşgusy döwrüň syıasy-sosiıal ıüzüni dogruçyl görkezip bilıänligi jähtden uly ähmiıete eıedir.
* Nazar ogly Gurban şahyr:
1890-1917-nji ıyllarda Etrek boılarynda ıaşap geçen, Nazar ogly Gurban şahyryň goşgulary günbatar-günorta Türkmenistanda meşhurdyr. Onuň goşgularyny käbir bagşylar 1965-1978-nji ıyllarda Gürgen radiıosynda aıdym edip ıerine ıetirjek bolanlarynda, hökümet olara rugsat etmändi. Şeıle-de bolsa Gurban şahyryň aıdyma öwrülen goşgulary toı-tomaşalarda üns berilip diňlenıär. Onuň meşhur “Bagtyhan”, “Aı Eneş”, “Garaja”, “Keıki han” atly eserleri ıat tutulyp, halk arasynda örän meşhurlyga eıedir.
Yokarda ıatlap geçilen Begnazar şahyrymyzyň ykbalyna Etrek etraplarynda ıaşap geçen Gulam şahyr atly ıene-de bir şahyr uçyrapdyr. Ol ıaşlykda Dowly, Aky baıyň goıunlaryny bakyp ıörkä, Eıranyň Ramiıan obasyna eltilip, eli gandallanyp, çukura taşlapdyrlar. Molla Jomart atly baı ony gije-gündiz işledip, itden egsik edipdir. Netijede Gulam şahyr öz hojaıynynyň toıa giden pursatyndan peıdalanyp, şol ıere Etrekden ıesir düşen Şatja ejäniň kömegi bilen gaçyp gutulypdyr. Ol Eıranda zyndanda oturan wagtynda “Jaılar seni” atly goşgusyny düzıär;
Eljik baıryň ujudyr, tetir bişen haşaly,
Baıyr tüınüksiz öıdür, öwrüm-öwrüm taşaly,
Baıyr oty bag-jennet saňa goşgy goşaly,
Arzuw eıleıir göwnüm, owadan jaılar seni.
Şahyryň bu goşgusy özüniň taryhy anyklygy bilen tapawutlanıar.
Taryhdan mälim bolşy ıaly, XX asyryň 20-30-njy ıyllarynda Eıran patyşalygynyň garakçy toparlary häli-şindi düzde ıeke mal bakyp ıören çopanlaryň ıa-da odun ıygyp, çöpleme çöpläp ıören çagalaryň üstüne çozup, gapyllykda olaryň üstüni basyp, ıesir edip äkidıärler eken. Taryhda şeıle garakçylaryň bir toparlarynyň atlary mälim. Eıran taryhçysy A. Moiıniniň berıän maglumatlaryna görä, 1300-1320 (1921-1941)-nji ıyllaryň dowamynda türkmenleriň üstüne çozan Eıran garakçylarynyň has bellileri şu aşakdakylardan ybaratdyr:
Mazenderan welaıatynyň (häz.Gülüstan) Ketul etrabynyň Ramiıan obasyndan: Mämmet Aly, Aly Muhammet han Muazzezi.
Mazenderan welaıatynyň Fenderesk obasyndan: Mir Sa,adulla han Mir Fendereski we Mehdi şa Mir Fendereski.
Mazenderan welaıatynyň Sorhonkelate obasyndan Han Mälek we beılekiler.
* Türkmen ilaty (türkmen boılary) gadymy görnüşde
* Döwletmämmet Balgyzyl:
Öz döredijiligi bilen şol döwür edebiıatynyň üstüne oňaıly täsirini ıetiren görnükli şahyrlaryň biri hem Döwletmämmet Balgyzyldyr. / 1852- 1912 /. Ol Bendertürkmen şäheriniň golaıyndaky Köne Gürgen derıasynyň boıunda ıerleşıän Bäşıuwusga obasynda ıaşap geçipdir. Onuň mazary hem şol obanyň golaıyndaky Bähäwetdin ata gonamçylygynda ıerleşdirilipdir.
“Döwletmämmet” şahyryň çyn ady bolup, “Balgyzyl” onuň lakamydyr. Ol ıomutlaryň gyzyllar tiresinden bolany üçin , şeıle lakam alypdyr.
Balgyzylyň ıygyndysy ilkinji gezek 1928-nji ıylda Aşgabatda arap elipbiıinde “Döwletmämmet” ady bilen çap edilıär. Bu kitap ilki çapdan çykanda ıalňyşlyk bilen, Magtymgulynyň atasy Döwletmämmet Azadynyň goşgulary hökmünde okyjylara hödürlenipdir.
Şahyr öz ıaşlyk döwürlerini Gürgen derıasynyň boılarynda Hojanepes, Bäşıuwusga, Kümüşdepe we Esenguly etraplarynda daıhançylyk, çarwaçylyk bilen meşgul bolup geçiripdir. Şonuň bilen birlikde ol ıaşlyk döwründe dürli çeperçilik sungatlary bilen hem meşgullanypdyr. Ol şahyrçylykdan daşgary, bagşyçylyk etmek bilen hem meşhurlyk gazanypdyr. Onuň aıdym repertuary köplenç öz döreden eserlerinden ybarat bolupdyr.
Balgyzyl öz döreden eserlerini tanyş bagşy-sazandalaryň üsti bilen halka ıetirip durupdyr. Ol bagşylaryň hatarynda Kümüşdepeli ıomut-gökleň ıolunyň belli wekilleri meşhur Wejan köri  , Durdy Hoja bagşyny, Abdy bagşyny agzamak bolar.
Balgyzylyň durmuş guran aıalynyň ady Aky (Akmeňli) bolup, ondan iki ogul-Nyıazmuhammet we Uzmuhammet galıar. Olaryň hersi öz gezeginde belli dutarçy we gyjakçy bolup, ıomut-gökleň bagşyçylyk ıoluny günorta Türkmenistanda ıörgünleşdiripdirler.
Döwletmämmet Balgyzyl altmyş töweregi goşgynyň awtory bolmak bilen, onuň esasy tematikasy köplenç yşky-liriki mazmunlaryndadyr. Syıasy-jemgyıetçilik tema şahyryň goşgularynda gaty az duşıar. Şeıle-de bolsa, ol jemgyıetçilikdäki deňsizlikden zeırenipdir.
Akmaıaň pany dünıäde,
Kimiň ıüki deň gelıär? 
-- diıip, şahyr “Bu dünıäde hiç kimiň ıüki deň gelenok, şonda-da pany dünıä agaıanok” diıip, durmuşy real suratlandyrypdyr. Bu hili şygyrlar şahyryň esasy döredijilik ıüzüni görkezmeıär. Şahyryň döredijilik ıüzüni görkezıän eserleri onuň yşky-liriki temada ıazan goşgularydyr. Yşky-Liriki goşgularynda şahyr durmuş hadysalaryna has içgin aralaşyp, durmuş ıagdaılaryny has aıdyň teswirleıär. Bu goşgularda gelin-gyzlara “Durmuş gözelligi” hökmünde garalıar. Bu hili goşgularda obıektiw duıgy real beıan edilip, liriki gahrymanyň duıgusy tipleşdirilip berilıär. Şeıle ıagdaı Döwletmämmediň diňe şahsy durmuşy bilen baglanşykly däl-de, eısem şol döwrüň ähli garyp gatlaklaryna mahsusdygy şol goşgulardan konkret aňlanıar.
“Wamyk-Uzra” diırler, dünıäden ötdi,
“Azyz-Azyz” diıip, köňlüm gam tutdy,
Şyhygülzar bizi zyndana atdy,
İyglap, Döwletmämmet aırylmadymy?
Bu goşguda abstraktlaıyn pikir-duıgular däl-de, eısem durmuş hakykatyndan ugur alnan detallar, obrazly deňeşdirmeler arkaly şahyryň ıaşaıan döwrüniň ruhy-medeni keşbi, taryhy ıagdaıyny göz öňünde getirilıär.
Käbir şahyrlaryň eserlerindäki yşky meselesinde bolşy ıaly, Balgyzylyň liriki gahrymany söıgüsine gowuşyp bilmedik ıagdaılarda öwülıälere, çaryıarlara ıüz tutup, bütinleı susspeslige, terkidünıälige düşmeıär. Şahyr “Göwnüm seni” atly goşgusynda:
Däli göwnüm, Melul bolma,
Şat eder men, göwnüm seni!
Melul namardyň işidir,
Hoş eder men göwnüm seni.
--diıip, geljege ruhybeletlik bilen umytly garamalydygyny ündeıär. Şeılelikde bu hili pikirler halk köpçüliginiň ruhy medeniıetine oňaıly täsir edipdir.
Şahyryň eserlerinden belli bolşy ıaly, onda realizmiň belli derejede ösendigini açyk aňsa bolıar. Munuň şeıledigini şahyryň “Bibiniň” diıen şygry-da tassyklaıar:
Kölleriň sonasy, baglaryň bilbili,
Kirpigi tir, gaşy ıaıdyr Bibiniň,
Kaddy zyba, ıüzi nurdan dökülen,
Görseň jemalyny ,aıdyr Bibiniň.
Diıer Döwletmämmet, bardym öıüne,
Haıran galdym kamatyna-boıuna,
Magtym, şirwan diırler asly soıuna,
Kylgan işi jaıba-jaıdyr Bibiniň.
Bu goşguda adam häsiıetleriniň gözel taraplary belli bir şahsyň (Bibi diıen geliniň) üsti bilen beıan edilıär. Bu ıerde durmuşda bolmadyk fantastik hüır, periler däl-de, hakykatda bar bolan ynsan alçak göwni, açyklygy, adamkärçiligi, edep-ekramy, myhmanparazlygy, işiniň ıerbe-ıerligi jähtden wasp edilıär.
Goşguda atlary agzalıan “Magtym”, “Şirwan” ıaly ıomut tireleriniň wekilleri häzirki döwürde Kümüşdepe, Esenguly etraplarynda ıaşaıarlar. Şeılelikde hut tire adynyň goşguda getirilmegi bu eseri has konkretleşdirıär we reallaşdyrıar.
Döwletmämmet Balgyzylyň eserleri beıleki öz döwürdeş şahyrlarynyňka garanyňda halk arasynda giňden ıaırapdyr. Onuň goşgulary bagşylaryň repertuarynda mynasyp orna eıe bolupdyr. Şahyryň nebereleri häzirki Bendertürkmen, Bäşıuwusga diılen şäherlerde ıaşaıarlar.
* Köçek şahyr:
Belli Dostmämmet atly gahrymany bolan we eserleri aıdym görnüşde bagşylaryň dilinden düşmän gelıän şahyrlaryň biri hem Kümüsdepe etrapyndan ıomutlaryň japarbaı urugynyň kem taıpasyndan bolan Köçek şahyrdyr. Bu şahyryň “Taganbibi”, “Dostmämmet”, “Amansoltan” atly eserleri halkyň arasynda ıatdan aıdylıar. Şol eserleriň arasynda “Dostmämmet” atly goşgy gyzylbaşlaryň garşysyna batyrlarça söweşen gaıduwsyz, edermen Eıran türkmenleriniň arasynda gahrymançylygy bilen giňden tanalň arasynda gahrymançylygy bilen giňden tanalıan Dostmämmet atly gerçege bagyşlanypdyr.
Kümüşdepe, Esenguly, Hojanepes etraplarynda ıaşaıan kem, kör, kelte we tumaç taıpalary tä soňky döwre çenli Eıran patyşalygynyň garşysyna söweşip, öz onlarça ıigitlerini söweş ıolunda gurban berdiler. Soňky döwürde Eıran patyşalygy tarapyndan bu taıpalaryň içindäki göze görünen ıolbaşçylar namartlarça tutulyp, atylyp, başy kesdirildi. Olaryň garşysyna iş bitirenler sylaglanyp, türkmen taıpa-tireleriniň arasyna agzalylyk salyndy. İokarda agzalyp geçilen “Dostmämmet” şeıle göreşlerde gurban bolanlaryň biridir. Köçek şahyryň beıan edişi ıaly:
Sakgal, murty eňsesinden çatylan,
Aty ıaramany ıolda tutulan,
Goç kellesi gyzylbaşa satylan,
Dünıäden armanly ötdi Dostmämmet.
Köçek şahyryň bu eseri ıaşyulylaryň hataryna arhiwinden ıaşkiçileriň hakydasyna geçip, ruhy medeniıetiň beletligine e ee bolupdyr. Bu goşguda obrazlandyrylıan Rüstem we Görogly sypatly halkyň gahrymany bolup, ol çeper eseriň hem şonça derejedäki gahrymanyna öwrüldi. Şu jähtden hem, bu goşgy öz döwrüniň hakyky realistik eseridir.
. Nurbatow K., “ Ahmet Ahundow Gürgenliniñ edebi mirasy”, kandidatlyk dissertatsiỳasynyñ awtoreferaty, Aşgabat  1994 ỳ.
. Ahundow Gürgenli , “ Gürgen jülgelerinde ( powestler, hekaỳalar, goşgylar we ertekiler)”, Aşgabat  1992 ỳ., 224 cah.
. Şol ỳerde, 67 c.
. Nurbatow K., “ Aşyk Çañly” dessan, “ Kerwen”, neşriỳaty, A. : 1992 ỳ., I  32 sah.
. “ İş kommunist”, gazỳeti, II/XII , 1961 ỳ.
 Mo,iỳni Äsädulla, “ Jografiỳa we tarih-e jografiỳai-ỳe Däşt-e Gorgan ”, M .Z., 1901, çaphane-ỳe şerekät-e sähamyỳe täb,e ketab, Tehran  1343 ş., motabeg ba 1965 m.,
۴۱. معینی ا سد اللّه، " جغرافیا و جغرافیائی تاریخی دشت گرگان"، م.ز. ۱۹۱، چاپخانه شرکت سهامی طبع کتاب، سال ۱۳۴۳ ش.، مطابق با ۱۹۶۵/ م.
. Häzirki döwürde Wejan bagşynyñ ỳoluny dowam etdirỳän onuñ nebresi we at dakylany Kaka Wejany Kümüşdepe şäherinde ỳaşaỳar.
. Balgyzyl Döwletmämmet, “ eserleri ”, Gabus neşriỳaty, Kümmetkowus -
. Şol ỳerde,
. “ Türkmen aỳdymlary”, Aşgabat  1990 ỳ. , 239 sah.
. Balgyzyl D., “ eserleri”, / görk. iş/, 2 sah.