MÜMTAZ TURHAN VE KÜLTÜR DEĞİŞMESİ
ANA SAYFAYÖNETİMGenel BaşkanYönetim KuruluDenetim KuruluDanışma KuruluHars HeyetiHanımlar KuruluSanat Edebiyat KuruluGençlik KollarıŞUBELERŞube AdresleriŞube FaaliyetleriŞube Web AdresleriŞubeler HaritasıTÜZÜKİLETİŞİM Ana SayfaİZ BIRAKANLARUnutulmayan İsimlerMÜMTAZ TURHAN VE KÜLTÜR DEĞİŞMESİ
Unutulmayan İsimler	MÜMTAZ TURHAN VE KÜLTÜR DEĞİŞMESİ	PDF Array Yazdır Array
Türk Ocağı	Salı, 14 Ekim 2008 05:17	Ayça GÜNKUT Türk düşünce hayatında önemli bir yere sahip olan Mümtaz Turhan 1908 yılında Erzurum’un Horasan ilçesinin Akçataş köyünde dünyaya gelmiştir. Babası Şeref Bey Pasinler ilçesinin, annesi Cebriye Hanım Erzurum’un tanınmış ailelerindendir. Üç erkek kardeşin en büyüğüdür. Henüz sekiz yaşında bir çocukken ailesi, 1916 Rus işgali yüzünden 90–100 aileden oluşan bir toplulukla birlikte Kayseri’ye göç etmiştir. Turhan, ilk ve orta öğrenimini Kayseri Sultani’sine bağlı ilk ve ortaokullarda 1924 yılında bitirmiştir. Bir kısmı Bursa Lisesi’nde ve Ankara Lisesi’nde devam eden lise öğreniminden sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’ne yazılmıştır. O sırada Milli Eğitim Bakanlığı’nın açtığı sınavı kazanarak 1928 yılında gittiği Berlin Üniversitesi’nde psikoloji öğrenimi görmüştür. Arkasından Frankfurt Üniversitesi’nde psikoloji doktorası yapmıştır. Doktora öğrenimini tamamladıktan sonra 1936 yılında Türkiye’ye dönünce İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Deneysel Psikoloji Kürsü’süne asistan olmuştur. 1939 yılında, “Yüz İfadelerinin Tefsiri Hakkında Tecrübî bir Tetkik” adlı teziyle doçent olmuştur. 1944’te British Council’ın bursuyla İngiltere’ye Cambridge Üniversitesi’ne gidip Sr. Frederic Bartlett’in yanında “Kültür Değişmeleri” konulu çalışmasıyla 1948’de ikinci doktorasını yapmıştır. Türkiye’ye döndüğünde 1951’de profesör unvanını almıştır. Sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tecrübi Psikoloji Kürsüsü’ne başkan, 1960’ta ise Tecrübi Psikoloji Enstitüsü müdürü olmuştur. Turhan, 1949–1951 yılları arasında Birleşmiş Milletler Sosyal Komisyonunda Türkiye temsilcisi olarak görev yapmıştır. Pek çok ilmi ve fikri derneğe üye olan Turhan İstanbul Türk Ocağı’na ve Türk Psikoloji Derneği'ne de başkanlık yapmıştır. Turhan 1 Ocak 1969'da karaciğer kanserinden vefat etmiştir.
Mümtaz Turhan'ın ölümünden hemen sonra Hayat Tarih Mecmuası'nda yapılan bir değerlendirmede şu satırlar vardır:
“Mümtaz Turhan, pek kısır olan son çağ Türk düşüncesinin birkaç şahsiyetinden biridir. Türkiye'nin ve Türk toplumunun Doğu medeniyetinden Batı medeniyetine geçme çabası ve bu çabanın tarih tahlili üzerinde yapılan ilk ciddi deneme olan ve yazarın şaheseri sayılan Kültür Değişmeleri'nden sonra, gittikçe daha aktüel mevzuları işledi. Çağdaş medeniyet seviyesine çıkabilmemiz için lazım gelen şartlar üzerinde çalıştı. Ölüm kalım davamız olan bu kalkınma meselesinde, hayale olduğu kadar ümitsizliğe de yer vermeden, tamamen ilmi ve gerçekçi incelemeler yaptı”.(1)
Turhan'ı şaheseri sayılan kültür değişmeleri konusunda inceleme yapmaya yönelten şey, kendi gözlemleri ve merakı olmuştur. İçinde doğduğu ve 16 yaşına kadar birlikte yaşadığı köy topluluğunu, Kayseri'de geçirdikleri sekiz yıllık şehir hayatından sonra döndükleri eski yurtlarında ilk defa 1932'de ziyaret ettiği zaman onların alışkanlıklarında değişmeler olduğunu görmüştür. Köydeki parça parça değişmelere rağmen köy topluluğunun kültürünün , kendisini hayrete düşürecek biçimde bütünlüğünü koruması ile Türkiye'nin büyük şehirlerindeki kültür değişmeleri sonucunda kültürün bütünlüğünü kaybetmesi ve istikrarsızlıklar içinde çalkalanması arasındaki zıtlığı farkedecek ve bu farkı bilimsel yaklaşımla analiz etmeye ve açıklamaya çalışacaktır.(Özakpınar 2002:13)
Mümtaz Turhan kültür değişmelerini, serbest kültür değişmeleri ve zorunlu kültür değişmeleri olarak iki başlık altında incelemiştir. Serbest kültür değişmeleri, bir sosyal grup veya toplumun yabancı bir kültürün taşıyıcısı olan bir grup veya toplumla ilişki kurduğu zaman, hiçbir iç ve dış baskı olmaksızın o kültürün bazı unsurlarını alıp benimsemesi halinde meydana gelen değişmedir. Mecburi(zorunlu) kültür değişmeleri, ayrı kültürlere sahip iki sosyal grup veya toplumlardan biri kendi kültürünü veya bel