Lozan görüşmelerinde neler yaşandı? - Hüseyin Yağmur | Yenisöz Gazetesi
LOZAN GÖRÜŞMELERİNDE NELER YAŞANDI?
20 Kasım 2019 Çarşamba - 00:55 Yorum Yaz
Lozan'a gelen murahhas heyetlerinin reisi, aza ve mütehassıslarının ekserisi Yakın Şarkta senelerce tecrübe görmüş, müstemlekeci ve emperyalist ruhunu yaşatmış şahsiyetlerdi. Bize gelince, murahhas heyetimizin ne reisi ve ne de azaları hâriciyede bulunmuş, Avrupa diplomatlarını tanımış zevat değildi. Malî, iktisadî ve siyasî mütehassıs telâkki ettiğimiz memurlarımızın mühim bir kısmı da Osmanlı hükümeti ve kapitülâsyonların tesiri altında yetişmiş kimselerdi.
20 Kasım 1922 tarihinde başlayan Lozan Görüşmelerinde ortaya çıkan fikir ayrılığı 1.Meclisin sonunu hızlandırdı.Mehmet Doğan bu gelişmeleri şöyle izah eder:Mustafa Kemal, Lozan müzakerelerini eleştiren Meclisi fesh etmiş, yeni Meclis yine ancak anlaşma imzalandıktan sonra toplamıştır. (Doğan,M,2005:73)
Prof.Dr Kemal Karpat'a göre yapılan bir tasfiyeden ibaretti.Yunanlara karşı kazanılan zafer ve Lozan Anlaşması'nda tasdik edilecek olan uluslararası tanınma vaadi, "Birinci Grup"ta toplanan modernist-pozitivistlerin iktidarı tamamen ele geçirmesini ve "İkinci Grubu" oluşturan demokratları, demokrat zihniyetli gelenekçileri ve İslamcıları tasfiye etmesini mümkün kıldı. Mustafa Kemal'in başkanlığındaki Birinci Grup, iki yıllık görev süresi uzatılmış olan meclisi 1 Nisan 1923'te kendini feshetmeye ikna etti. (Karpat,2007:185)
Halbuki İkinci Grup, çok net bir şekilde hukukun üstünlüğünü savunmaktadır. İkinci Grup, ülkenin dış siyaset konularında da hassas davranmıştır. Lozan görüşmelerinin bütünüyle Meclis'in denetimi altında yapılması, son sözü Meclis'in söylemesi gerektiği konusunda son derece ısrarlı olmuşlardır. Misak-ı Milli'ye ait sorunlar gündeme geldiğinde de bu duyarlılıkları artmıştır. (Demirel,1994:11)
Ali Şükrü Bey Musul'un ve on iki adanın başka devletlere verilmesine karşı çıkanlardan biridir.Bir kumandan ve bir askerî mütehassıs olan İsmet Paşa'nın Boğazlar ve askerî tahdidat meselesini hallettiğini, fakat bir diplomat olmadığı için diğer meselelerde muvaffak olamadığını ileri süren Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey, Mehmetçiğin süngüsü ile kazanılan muazzam zaferin Lozan'da heba edildiğini söylemişti.
Ali Şükrü Bey, Kurtuluş Savaşı sırasında savunulan daha sonra politik sebeplerden dolayı vazgeçilen ilke ve hedefleri büyük bir saflıkla savunmaya devam ediyordu."...Musul cephesinde icabeden ihzarat yapılmış mıdır? Ani bir darbe ile Musul'u alabilecek miyiz! Yani Musul'a kâfi miktar tayyare, benzin vesaire gitmiş midir? (Altan,M,2001:198) Diyordu.
Lozan Görüşmelerini dikkatle takip eden Ali Şükrü Bey, Hükümete bu konuda da sert eleştiriler yöneltmişti.Ali Şükrü Bey, “Mehmetçiğin süngüsüyle kazanılan zaferin Lozan'da, Lord Gürzon'un (İngiliz) oyun ve hilelerine kurban edildiğini söyleyerek, “Bu murahhas heyetinin barış üzerine bir sözü olamaz.” (Kabaklı,1989:42) diyordu.
1. TBMM. 2 Ağustos 1923'te toplanmış, ilk iş olarak 22 Ağustos 1923 Salı günü, Lozan Anlaşması'nın ivedilikle görüşülmesini kabul etmiştir. Misak- ı Milli sınırları içinde bulunan bazı topraklardan Lozan'da feragat edilmiştir.Halbuki I. Cihan Harbi bitiminde Musul, Halep ve Batum dahil Türklerin ağırlıkta yaşadığı bütün bölgeler elimizde idi.