Hazar Deňziniň Türkmen Kenarynda Amerikan Sowutly Çortanyň Tutulmagynyň Ilkinji Wakasy
Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň Çöller, ösümlik we haıwanat dünıäsi milli institutyna 2008-nji ıylyň ahyrynda Türkmenistanyň Döwlet balyk goragynyň işgärleri W.A.Anisimowdan we R.Baıryıewden Hazar deňzine düıbünden geň bolan balygyň tutulandygy barada maglumat gelip gowuşdy. Balyk balykçylar tarapyndan Kemir etrabynda (Esengulydn demirgazykda) 2008-nji ıylyň noıabrynda tutuldy. Emma, gynansakda olar tutulan görnüşi tutuşlygyna saklap bilmediler, ıöne balygyň guradylan kellesi hem teňňeli gabygynyň bölegi galypdyr. Görnüşiň uzynlygy – takmynan 50-60 sm. Instituta kesgitlemek üçin saklanyp galan bedeniniň bölejikleriniň sifr suratlary iberildi. Onuň esasynda balygyň diňe topar derejesine çenli sistematik identifikasiıasy ıerine ıetirildi. Identifikasiıa üçin amerikan awtorlarynyň (Wiley, 2002; Boschung, Mayden, 2004) işleriniň içindäki açar ulanyldy. Topara çenli kesgitlemekligiň dogrulygy şol suratlar boıunça amerikan ihtiologlary R.Meıden (Dr. R.Mayden, Sent-Louis University) we E.Hilton (Dr. Eric Hilton, Virginia Institute of Marine Science) tarapyndan tassyklandy.
Balykçylar tarapyndan tebigy arealy Demirgazyk we Merkezi Amerikada ıerleşıän sowutly çortanyň bir görnüşiniň tutulandygy belli boldy. Ž.Nelsonyň (J.Nelson, 2006) klassifikasiıasyna görä bu tapyndynyň sistematik ıagdaıy şu aşakdaky ıalydyr:
Actinopterigii klasy – şöhle ıelek (luçeperıe)
Neopterygii podklasy – täze ıelek (nowoperıe)
Lepisosteiformes – sowut görnüşli
Lepisosteidae maşgalasy – sowutly çortanlar
Atractosteus topary – gysga ganatly (ıa-da giň kelleliler) sowutlylar
Sowutly çortanlar – Demirgazyk Amerika yklymynyň süıji suwlarynda ıaıran özboluşly seırek balyklaryň uly bolmadyk relikt toparydyr. Olary ıaşaıan watanynda gara (gars) diıip atlandyrıarlar. Häzirki wagt ıaşaıan sowutly çortanlaryň 7 görnüşi bolup, olar 2 topara bölünıärler: gysga ganatly (ıa-da giň kelleliler) sowutlylar – Atractosteus, we uzyn burunly (ıa-da gelşikli) sowutlylar – Lepisosteus. Bu görnüşler özaralarynda gowy tapawutlanıarlar, Atractosteus toparynyň balyklarynyň iki sany dik setir uly gyıak görnüşli dişleri bolıar. Setirleriň içkisi beıleki balyklaryňkydan tapawutlylykda ıokarky äňiň gözöňündäki süňkinde ıerleşıär, beılekisi – ıagny içgisi kentlewük süňkde ıerleşıär.
Lepisosteus toparynyň wekillerinde şeıle dişleriň diňe bir setiri bolup, ol hem gözöňündäki süňkde ıerleşıär. Hazar deňzinde tutulan suratda görkezilen bu sowutlyda ıokarky äňde we kentlewükde ıerleşen konus şekilli iki setir dişleri gowy saıgarmak mümkin. Hut şu hem ony Atractosteus toparyna degişli etmeklige mümkinçilik berdi.
Gysga ganatly sowutlylara 3 görnüş degişlidir:
1. Atractosteus spatula – missisipi sowutlysy, äpet sowutly çortan, balyk – alligator (Alligator gar). ABŞ we Meksikada ıaırandyr.
2. Atractosteus tristoechus – kuba sowutlysy (Cuban gar). Kuba we İuwentud adalarynda ıaırandyr.
3. Atractosteus tropicus – meksika sowutlysy (Tropical gar). Meksikada, Belizde, Kosta-Rikada, Gwatemalada, Gondurasda we Nikaraguada ıaırandyr.
Hazar deňzinde tutulan görnüşine mahsus bolan gylyk-häsiıeti kesgitlemek üçin onuň gapdal gyzygynyň teňňelerini hem birinji jaber dugasyndaky jabra tyçinkalaryny sanamaklyk zerurdyr, emma bu maglumatlary almak başartmady. Şonuň üçin hem, onuň ıaıran hem köpsanly toparyň wekilidigini diňe çak etmek mümkindir. Beıleki iki sowutlylar – kuba we meksika sowutlylar örän seırek hem az ıaıran görnüşlere degişlidir. Missisipi sowutlysy Missisipi derıasynyň basseıininde ıaşaıar, ıöne ol şeıle-de Floridadan Demirgazyk Meksika çenli Meksika aılagynyň duzlurak suwuna hem çykıar.
Daşky görnüşi boıunça sowutlylar adaty çortany ıadyňa salıar, şonuň üçin hem olary sowutlylar diıip atlandyrıarlar. Bular iri balyklar bolup, uzynlygy 3m we massasy 130kg deňdir. Olaryň bedenleri uzalan. Uly balyklarda olar ıokarky gatlagy ganoiniň emal görnüşli maddany saklaıan romb görnüşli iri şitler görnüşli süňk teňňeleri bilen örtülendir. Sowutlylaryň tumşugy güıçli uzalandyr, esasan hem iri balyklarda we olar krakodiliň tumşugyny ıatladıar. Uzalan äňlerde we kentlewik süňklerde köpsanly konus şekilli berk we ıiti dişler ıerleşıär, burun deşikleri bolsa uzalan tumşugyň ahyrynda ıerleşıär. Şol sebäpli hem sowutlylary kaıman balyklar ıa-da alligator-balyklary diıip atlandyrıarlar (Alligator gar).
Sowutlylaryň kelle proporsiıasynyň we tumşugynyň daşky görnüşi ulaldygyça güıçli üıtgeıär, hut şol sebäpli hem dürli ıaşdaky we ölçegdäki balyklar aıratyn görnüş ıaly görünıärler.
Sowutly çortan – süıji suwda ıaşaıan balyklardyr, ıöne olar duzlurak suwlara hem girıärler, käwagt bolsa deňiziň duzly suwlarynda hem duşıarlar. Olar bukudaky-ıyrtyjynyň az hereket edıän durmuş ıörelgesini alyp barıarlar. Esasan hem balyklar bilen iımitlenıärler, ıöne şeıle-de olaryň rasionyna leňňeçler, suw pyşdyllary, guşlar hem girıärler. Işbili diňe ıaz paslynda we diňe süıji suwlarda taşlaıarlar, işbili gury ıerde goııarlar.
Olar Demirgazyk Amerikanyň eımenç daşky görnüşli iň iri ıyrtyjy balygy hasaplanıar, hiç wagt adama ıörüte topulmaıar, emma promysel ıerlerde olar torlary ıyrtmak hem oňa düşen balyklary almak bilen zyıan ıetirıärler. Iri hem ownuk ölçegdäki sowutly çortanlar ABŞ-nyň sport hem höwesjeň balykçylygynda esasy obıekt bolup durıar.
Sowutly balyklylaryň bir wekiliniň Hazar deňzine nähili düşenligini aıtmak kyn, emma uly bolmadyk razmeri bolan missisipi sowutlysynyň ıaş osoblarynyň bütin dünıä boıunça akwariumlarda saklanıanlygy bellidir. Meselem, olar Moskwanyň zoodükanlarynda (haıwanat dükanlarynda) hem bardyr. Sowutlylar oňat ideg edilende olar çalt ösıärler we käwagt olary akwariumyň eıeleri olary açyk suw howdanyna goıbermeli bolıarlar. Olaryň tebigy arealynyň çäklerinden has daşda duşıanlygy ozal hem hasaba alyndy. Meselem, şeıle ıagdaı Berezina derıasynda (Belorussiıa) bellenildi. Türkmenistanyň kenarlarynda tutulan sowutlynyň hut şeıle ıol bilen Hazar deňzine ıa-da Hazarıaka derıalaryna düşen bolmagy, ol ıerden bolsa deňze aralaşan bolmagy mümkindir. Häzir biz diňe Hazar deňzinde sowutly balyklaryň Atractosteus toparynyň Atractosteus spatula – missisipi sowutlysy ıa-da gigant sowutly çortan görnüşine degişlidigi çaklanıan sowutly balygyň duşmagy ilkinji we ıeke-täk ıagdaıdyr. İöne, Hazarıaka derıa-kölleriniň basseıninde olar özleri üçin iımit, ösüş we köpelmek üçin amatly şertleri tapyp bilerler.
Boschung H. T., Mayden R.L. Fishes of Alabama. HarperCollins Publishers. 2004. 960 p.
Nelson J.S. 2006. Fishes of the world. 4th ed. John Wiley & Sons, Inc. Hoboken, New Jersey. 601 p.
Wiley E.O.. Lepisosteidae. Gars. p. 672-678 in: K.E. Carpenter (ed.) FAO species identification guide for fishery purposes. The living marine resources of the Western Central Atlantic. 2002. Vol. 2: Bony fishes part 1 (Acipenseridae to Grammatidae).
Идоракунии якчояи захи... 589
Лимон етиштириш бўйича... 472
Гидротехника иншоотлар... 265
Гидротехника иншоотлар... 258
“Altyn Asyr” Türkmen k... 174