AKILCI (RASYONEL) İLAÇ KULLANIMI. Dr Ayşe Gelal Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesİ Tıbbi Farmakoloji Anabilim DalI Antalya, PDF
1 1 AKILCI (RASYONEL) İLAÇ KULLANIMI Dr Ayşe Gelal Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesİ Tıbbi Farmakoloji Anabilim DalI Antalya, 2015
2 2 SUNUM PLANI Akılcı ilaç kullanımı tanımı Akılcı olmayan ilaç kullanımı, nedenleri, sonuçları DSÖ/Çözüm önerileri DSÖ/Akılcı ilaç kullanım basamakları
3 3 AKILCI İLAÇ KULLANIMI (AİK) Hastaların klinik ihtiyaçlarına uygun ilaçları, kişisel gereksinimlerini karşılayan dozlarda, yeterli bir süre boyunca, kendilerine ve topluma en az maliyet ile kullanmaları DSÖ; 1985 Conference of Experts on the Rational Use of Drugs, World Health Organization, Nairobi, Kenya, WHO/CONRAD/WP/RI, ( ).
4 4 AKILCI İLAÇ KULLANIMI Doğru ilaç Uygun endikasyon Etkililik, güvenlilik, uygunluk ve maliyet kriterine AİK, göre üretim hasta aşamasından için uygun ilaç atığının imhasına kadar ilaçla Uygun doz, uygulama ilgili tüm yolu, süreçleri kapsar. İlacın doğru dağıtımı, hastanın uygun bilgilendirilmesi Hastanın tedaviye uyuncu Tedavinin izlemi Akılcı kullanım ifadesinden daha iyi başka bir ifade bulunulabilir mi?
5 5 ilaçların %50 den fazlası uygun olmayan şekilde reçetelenmekte, hazırlanmakta ve satılmaktadır; hastaların %50 si ilaçları doğru kullanmamaktadır; dünya nüfusunun yetersizdir. 1/3 ünün temel ilaçlara erişimleri DSÖ Raporu (2002)
6 6 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanımları (irrational use of medicines) antibiyotiklerin yanlış kullanımı; polifarmasi; parenteral formülasyonların daha fazla tercih edilmesi; kılavuzlara göre reçetelemenin yapılmaması; uygunsuz kişisel tedavilere başvurulması;
7 Ülkemizde AKILCI OLMAYAN ilaç kullanımları 7 Çocuk ishallerinde antibiyotik kullanımı Viral enfeksiyonlarda antibiyotik kullanımı Astımda uzun etkili β 2 - reseptör agonistlerinin uygunsuz kullanımı Peptik ülser tedavisinde H 2 - reseptör blokörü ve PPI birlikte kullanımı Esansiyel HT da çoklu ilaç tedavisi Analjeziklerin suistimali Vitaminlerin suistimali Gereksiz ilaç kombinasyonları (polifarmasi) Yaşlılarda ilaç seçiminin akılcı olmaması Non-farmakolojik tedavi öneminin yeterince vurgulanmaması Hastalara yeterli bilgi verilmemesi. Akılcıl Tedavi Yönünden Rasyonel Farmakoterapi, Oğuz Kayaalp, 13. Baskı, 2012.
8 8 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri Hekim Hasta/hasta yakını Sağlık otoritesi İlaç sanayi
9 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri eğitim yetersizliği kaynak yetersizliği veya kaynaklara pratik erişimin olmaması piyasada kompleks etki mekanizmasına sahip ilaç sayısının artması tedavi rejimlerinin daha kompleks hale gelmesi ilaç alan hastaların genelde daha yaşlı ve duyarlı olması günlük iş yükü fazlalığı halkın reçete baskısı Hekim 9 Hasta/hasta yakını İlaç sanayi Sağlık otoritesi
10 10 Hastanelerdeki reçeteleme hatalarının önemli bölümünün tıp fakültesinden yeni mezun olmuş genç hekimler tarafından yapıldığı... Tıp fakültesi öğrencileri ve yeni mezun hekimler, reçete yazmayı, mesleklerinin en az hazırlandıkları ve en zorlandıkları yönü olarak görüyor...
11 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri eğitim yetersizliği kaynak yetersizliği veya kaynaklara pratik erişimin olmaması piyasada kompleks etki mekanizmasına sahip ilaç sayısının artması tedavi rejimlerinin daha kompleks hale gelmesi ilaç alan hastaların genelde daha yaşlı ve duyarlı olması günlük iş yükü fazlalığı halkın reçete baskısı Hekim 11 Hasta/hasta yakını İlaç sanayi Sağlık otoritesi
12 12 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri Hasta/hasta yakını Düşük eğitim düzeyi Kötü ekonomik durum Bilgilendirilmede eksiklikler Sağlık güvencesinin olmaması İlaca karşı kültürel algı Hastanın kendi kararı ile ilaç kullanılması İlaç sanayi Hekim Sağlık otoritesi
13 13 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri Düşük eğitim düzeyi Kötü ekonomik durum Bilgilendirilmede eksiklikler Sağlık güvencesinin olmaması İlaca karşı kültürel algı Hastanın kendi kararı ile ilaç kullanılması Aralık, 2014 Hasta/hasta yakını bireyin sağlığını koruyucu, geliştirici ve bozulan sağlığını iyileştirici şekilde temel sağlık bilgilerini ve hizmetlerini edinebilme, yorumlayabilme ve anlayabilme kapasitesi
14 14 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri Hasta/hasta yakını İlaç sanayi Yetersiz yasal düzenlemeler İhtiyaç olan ilaçların bulunmaması Hekim Sağlık otoritesi
15 15 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanım sebepleri Hasta/hasta yakını Promosyon Yanlı bilgilendirme Hekim İlaç sanayi Sağlık otoritesi
16 16 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanımı sonuçları Hasta Düzeyindeki Sonuçları Hastalığın tedavisinde yetersiz kalınması İstenmeyen etki riskinde artış İlaç etkileşmeleri olasılığında artış Gereksiz tedavi maliyeti, işten kalma ve kazanç kaybı gibi ekonomik zararlar Hastalıkların tekrarlaması ya da uzaması Hastaların güven kaybı, gereksiz ilaçlara yönlenmesi
17 17 AKILCI OLMAYAN ilaç kullanımı sonuçları Toplumsal Düzeydeki Sonuçları İş gücü kaybı ve gereksiz tedavi maliyetleri Toplum sağlığına zararlı etkiler (antibiyotik direnci)
18 AOİK / Antibiyotiklerin yanlış kullanımı 18
20 European Surveillance of Antibiotic Consumption (ESAC) projesi,
24 24 AOİK / Polifarmasi Fazla sayıda ilacın, uygunsuz olarak kullanılmasıdır. tedavinin kanıta dayalı olarak planlanmaması, tedavi yarar/zarar oranının zarar yönünde olması, ilaç-ilaç etkileşimine bağlı olarak zararlı etki ortaya çıkması, advers etki için yeni bir ilacın reçete edilmesi, ilacı kesmek/değiştirmek gibi alternatif çözüm olduğu halde.
25 25 ilaç reçeteleme kaskadı İbuprofen hipertansiyon antihipertansif ilaç Enalapril öksürük dekstrometorfan Opioidler konstipasyon sennozidler Lityum tremor propranolol Beta-blokör depresyon antidepresan Siprofloksasin deliryum risperidon Amlodipin ödem furosemid
26 26 ADR: hastalıktan korunma, tanı veya tedavi amacıyla kullanılan ilaçların kabul edilen normal dozlarda kullanımında ortaya çıkan zararlı ve amaçlanmamış bir etki DSÖ ADR, ölüm nedenleri arasında sırada gelmektedir Kalp hastalıkları>kanser>inme>pulmoner hastalık>kazalar>adr bağlı ölümler Kalp hastalıkları>kanser>inme>adr bağlı ölümler
27 27 Başvuruların %6.5 inin nedeni ADR ADR nın %95 i tip A reaksiyon ADR nın %72 si önlenebilir Tip A reaksiyon Öngörülebilir Doz bağımlı Daha sık (%75-80) Normalde geri döner Doz ayarlaması ile td edilebilir Bu reaksiyonlardan kaçınılması mümkün
28 DSÖ nün AİK nı geliştirmek için 12 temel önerisi 28
29 29 İlaç kullanım politikalarını yönetecek ulusal multidisipliner yapı Standart tedavi kılavuzları Tedavi seçeneklerine dayanarak hazırlanan temel ilaç listesi Hastane ve bölgesel ilaç ve tedavi komiteleri Mezuniyet öncesi tıp eğitiminde probleme dayalı farmakoterapi eğitimi Zorunlu sürekli tıp eğitimi Gözetim, denetim, geribildirim İlaçlar hakkında yansız bilgi İlaçlar hakkında halk eğitimi Uygun olmayan finansal teşviklerin önlenmesi Uygun ve uygulanan yasal düzenlemeler İlaç ve personel için yeterli devlet desteği
30 30 AKILCI TEDAVİ SÜRECİ Sık karşılaşılan durumlar için (K)işisel tedavi ve (K)işisel ilaç seçimi ile başlar
31 31 (K)işisel ilaç seçimi ETKİLİLİK Tedavi amaçlarını ve tedavide belirlenen GÜVENLİLİK hedefleri sağlamada en Advers etkiler etkili ilaç Ciddiyeti? Sıklığı? K ilaç uygulamaya hazır ilaçtır (farmasötik şekil, UYGUNLUK yitilik, tedavi dozu, uygulama sıklığı, tedavi süresi, hastaya verilecek bilgi ve uyarılar) Uygun farmasötik şekil? Uygulama sıklığı? Kontrendikasyonlar? Özel durumlarda kullanım? (gebelik, emzirme durumu, organ yetmezliği, ilaç-ilaç, ilaç-besin etkileşmeleri) MALİYET Toplam tedavi maliyeti en ucuz ilaçlar tercih edilmeli!
32 Örnek; Erişkin hasta, akut bakteriyel rinosinüzit
33 1. Hastalığın tanımlanması Bakteriyel kaynaklı ABRS Streptococcus pneumoniae ve Haemophilus influenzae en sık akut bakteriyel rinosinüzit etkenleridir. Moraxella catarrhalis, Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenes, gram negatif basil ve oral anaeroplar daha az..
34 2.Tedavi amaçlarının belirlenmesi etkenin eradikasyonu, doku ödeminin azaltılması, sinüs obstrüksiyonunun giderilmesi, sinüs boşalması ve havalanmasının sağlanması.
35 3. Farmakolojik tedavide kullanılan ilaç gruplarının herbirinden etkililik, güvenlilik, uygunluk, maliyet kriterine göre ilaç seçilmesi Antibakteriyel ilaçlar Penisilinler Kinolonlar Sefalosporinler Tetrasiklinler Makrolidler
39 AKILCI TEDAVİDE ENİYİLEME ANALİZİ (ATEA) (MAUA: Multi-Attribute Utility Analysis) Etkililik Güvenlilik Uygunluk Maliyet TOPLAM % % % % % 100 Genel Bakteriyel Sistit Bakteriyel Menenjit
41 AKILCI TEDAVİ BASAMAKLARI 41 I. Adım Hastaya problemini tanımlayın. II. Adım Tedavi amaçlarını belirleyin. III. Adım Kişisel tedaviyi ve uygunluğunu değerlendirin. IV. Adım Tedaviye başlayın. (K)İŞİSEL İLAÇ (K-İLAÇ) (K)İŞİSEL TEDAVİ (K-TEDAVİ) V. Adım Hastanıza gerekli bilgileri, talimatları ve uyarıları anlatın. VI. Adım Tedaviyi izleyin (ya da sonlandırın).
42 42 1-Hastaya probleminin aktarılması: Hastalığının ne olduğu Hastalığın seyri (akut, kronik) Hastalığın ayrıntısı (başka hangi belirtilerle birlikte olabileceğini, yaşla, cinsiyetle, başka hastalıklarla veya başka ilaç kullanımıyla vb. ilişkisi,..) Uygun şekilde tedavi edilmezse yol açabileceği sorunlar
43 43 2-Tedavi amaçlarının paylaşılması: Hastalığın tamamen iyileştirilmesi? Yakınmaların giderilmesi/hafifletilmesi? Tedavinin yaşam kalitesi üzerine etkisi?.
44 44 3- Seçilmiş olan (K)işisel ilacın bu hasta için uygunluğunun değerlendirilmesi: 1. Hastanın öyküsünü dikkatlice alır (kullandığı ilaçlar/ bitkisel ürünler, hastalık öyküsü, alkol-sigara kullanımı, allerji,..) 2. Hastanın tedaviye uyuncunu azaltabilecek risk faktörlerini değerlendirir 3. Eşlik eden hastalıkları tedavide kontrendikasyon oluşturma riski açısından değerlendirir data/assets/pdf_file/0004/149719/prescribing_competencies_framework.pdf
45 45 4-Hastanın Bilgilendirilmesi İlaç dışı tedavi hakkında: İlaç tedavisi hakkında: İlacın etkileri: o İlaç nasıl etki edecek? o İlacın etkisi ne zaman başlayacak? o Hangi yakınmalar geçecek, hangileri geçmeyecek? o İlaç düzensiz alınırsa ya da hiç alınmazsa ne olması beklenir?
46 46 Yan etkileri o Hangi yan etkiler oluşabilir? o Hasta bunları nasıl fark edecek? o Ne kadar sürecek? o Ne kadar ciddi olacak? o Bunlar için neler yapılabilir? Talimatlar/uyarılar o İlaç nasıl alınmalı? o İlaç ne zaman alınmalı? o İlaç ne zaman alınmamalı? o Tedavi ne kadar devam etmeli? o İlaç nasıl saklanmalı? o Tedavinin tümünün uygulanması neden gereklidir?
47 47 Kontrol o Kontrole gelmeli mi? o Kontrole gelecekse ne zaman gelmeli? o Hangi durumlarda daha önce gelmeli? o Kontrole gelirken yanında neler getirmeli? Her şey açık mı? o Hekim hastaya her şeyi anlayıp anlamadığını sorar. o Hastanın sorusu olup olmadığını sorar. o Emin olmak için en önemli bilgileri tekrarlamasını ister.
48 48 7-Tedavinin İzlenmesi ve Sonuçların Değerlendirilmesi: Hekim tedavinin sonuçlarını izler ve kontrole gelen hastayı değerlendirerek tedavinin başarılı olup olmadığına karar verir.
49 49 Tedavinin yakın takibi Advers ilaç reaksiyonu bildirimi
53 Elektronik advers reaksiyon bildirim sistemi!!!!!!!!
54 SON SÖZ 54
55 55 Hekim Doğru bir ilaç kullanım anamnezi alabilmeli Güvenli ve uygun tedavi planı yapabilmeli, hastayı izleyebilmeli İlaçları AİK kriterlerine göre seçebilmeli, uygulayabilmeli İlaçlar ile ilgili olarak hastayı doğru ve yeterli bilgilendirebilmeli Advers ilaç reaksiyonlarını saptayıp, raporlayabilmeli İlaçlar ile ilgili güvenilir bilgilere ulaşabilmeli
56 56 T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Kullanımı, İlaç Tedarik Yönetimi ve Tanıtım Daire Başkanlığı 56