Türkmenistanda esasy makroykdysady görkezijileriň durnukly ösüşi hasaba alyndy
11 Dekabr İ
21.12.2016. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ykdysady strategiıasyna laıyklykda, Türkmenistanda bazar ykdysadyıetine tapgyrlaıyn geçmek ıurdumyzyň tebigy serişdelerini netijeli peıdalanmak, ıerli serişdelerden taııarlanylıan önümleriň dürli görnüşleriniň öndürilişiniň möçberlerini ıokarlandyrmak daşary ıurtlardan getirilıän önümleriň ornuny tutıan ıokary hilli harytlar bilen içerki bazary üpjün etmek boıunça wezipeleriň oňyn çözülmegi bilen utgaşykly alnyp barylıar.
Şunuň bilen baglylykda, köpugurly esasda ösüş gazanmak, düzümleıin üıtgedip gurmak, milli ykdysadyıetimiziň eksport kuwwatlyklaryny pugtalandyrmak, senagat pudagyna, obasenagat toplumyna we ulag – logistika düzümlerine maıa goıum serişdelerini gönükdirmek, kiçi we orta telekeçiligi, telekeçilik başlangyçlaryny hemmetaraplaıyn goldamak boıunça işjeň durmuşa geçirilıän syıasatyň oňyn netije berıändigini bellemeli.
Soňky ıyllarda esasy makroykdysady görkezijileriň durnukly ösüşi munuň aıdyň subutnamasydyr. Şeılelikde, 2016-njy ıylyň on bir aıynda jemi içerki önümiň ösüşi 6,2 göterim, şol sanda senagatda 1,1 göterim, gurluşykda 4,4 göterim, ulag-aragatnaşyk pudagynda 10,4 göterim, oba hojalygynda 12 göterim ıokarlandy. İurdumyzda öndürilen önümleriň ösüş depgini geçen ıylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 103,4 göterime deň boldy. Döwlet Baştutanymyz Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan işlenip taııarlanylan senagat taıdan ösüşiň esasy ugurlaryna laıyklykda welaıatlarda 209 desganyň gurluşygy tamamlandy. Olaryň 111-sinde gurluşyk işleri dowam edıär. Sebitlerde bar bolan dürli görnüşli çig mal serişdelerini toplumlaıyn gaıtadan işlemäge, geljekde ykdysady ösüş üçin pugta binıady döretmäge, ıurdumyzyň sarp ediş bazarlarynda haryt bolçulygyny üpjün etmäge we ilatyň iş bilen üpjünçiligini ıokarlandyrmaga gönükdirilen täze kärhanalaryň birnäçesi ulanmaga berildi.
Geçen ıylyň maı aıynda tassyklanan, Türkmenistanda öndürilıän eksporta niıetlenen önümleriň möçberlerini artdyrmak baradaky Döwlet maksatnamasy we Türkmenistanda daşary ıurtlardan getirilıän önümleriň ornuny tutıan önümçilik baradaky Döwlet maksatnamasy hut şu ugra gönükdirilendir. Mälim bolşy ıaly, şu maksatnamalaryň çäklerinde himiıa senagatynyň, maşyn gurluşygynyň, oba hojalygynyň, gurluşygyň, ıeňil we azyk senagatynyň, beıleki pudaklaryň, ıurdumyzyň derman senagaty ulgamynyň ösüşine gönükdirilen 110-dan gowrak taslamany durmuşa geçirmek meıilleşdirildi. Gurluşyk, himiıa, durmuş ulgamyna degişli ıerli çig maldan öndürilıän önümleriň giň görnüşleriniň önümçiligi boıunça döwrebap kärhanalar gurlar.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Ministrler Kabinetiniň şu ıylyň 9-njy dekabrynda geçirilen giňişleıin mejlisinde ıurdumyzda eksport kuwwatyny artdyrmak boıunça çäreleriň durmuşa geçirilmegi bilen, daşary ıurtlara ugradylıan elektrik energiıasynyň mukdarynyň 17,4 göterim, mineral dökünleriň 2,6 göterim, sementiň 6,3 göterim artandygyny belledi. Şeıle hem ıüňüň, haly önümleriniň, gök hem-de miwe önümleriniň, ösümlik ıagynyň, bugdaıyň, pagta süıüminiň we beıleki harytlaryň eksport möçberi artdy.
Döwlet Baştutanymyz önümleri daşary ıurtlardan satyn almagyň 10 göterime golaı azalandygyny aıdyp, serişdeleriň, azyk we senagat harytlarynyň getirilmeginiň azalmagynyň bu harytlary ıurdumyzda öndürmegiň depgininiň ıokarlanmagyna oňyn täsirini ıetirendigini belledi.
Türkmenistanda ykdysadyıetiň öňdebaryjy pudaklaryny döwrebaplaşdyrmak boıunça maksatnamalaıyn çäreler durmuşa geçirilıär. Bu ıurdumyzyň ykdysady ösüşiniň ıokary depginlere eıe bolmagynda, ilatyň durmuş derejesiniň ıokarlanmagynda has-da ähmiıetlidir. İurdumyzyň ıangyç-energetika toplumynda gymmatly önümleri çykarıan ıokary tehnologiıaly önümçilikleriň döredilmegine ilkinji derejeli ähmiıet berilıär.
Polimeriň önümçiligi boıunça iri desgalaryň we olardan dürli harytlary taııarlaıan kärhanalaryň gurluşygy ıurdumyzyň nebithimiıa senagatynyň ösüşiniň möhüm ugurlaryna öwrüldi. Häzirki döwürde Türkmenbaşydaky nebiti gaıtadan işleıän zawodlar toplumynda polipropilen plıonkalarynyň önümçiligi boıunça zawodyň gurluşygy alnyp barylıar. Ol azyk we beıleki önümleri gaplamak üçin giňden ulanylıar. Kärhananyň kuwwaty ıylda 20 müň tonnadan gowrak bolar.
Mundan başga-da, bu ıerde özünde haıal kokslama gurnamasyny hem-de gudrony asfaltdan aıyrıan bölümi özünde jemleıän döwrebap toplum gurulıar. Nebit koksynyň bazary çäksizdir. Ol ıangyç hökmünde we gara we reňkli metallurgiıada, polat kebşirlenende, alıumin önümçiliginde, dürli maksatly elektrodlar taııarlanylanda ulanylıar. Şeıle hem ol tehniki motor ıaglaryny we ıokary oktanly awtoulag benzinlerini almak üçin örän gymmatly çig mal bolup durıar. Ol dizel we ıylylyk ıangyçlarynyň önümçiligi üçin zerur bolan serişdeleriň köp görnüşleriniň önümçiligini üpjün edıär. Onuň galyndysy bolan asfalt we smola ıokary hilli ıol gurluşygy bitumlaryny taııarlamakda ulanylıar. Munuň özi ıurdumyzda ıaıbaňlandyrylan giň möçberli ıol gurluşygynda has-da ähmiıetlidir.
Bu baradaky gürrüňi dowam etmek bilen Seıdi şäherindäki nebiti gaıtadan işleıän zawodda 2015-nji ıylda ıol gurluşygy bitumynyň önümçiligi boıunça täze tehnologik gurnamanyň işe girizilendigini bellemeli. Munuň özi ıurdumyzda ilkinji gurnama bolmak bilen, onuň işi agyr nebit galyndylary bolan nebit ugradylanda galıan galyndylary gaıtadan işlemäge, ondan nebit önümleriniň esasy görnüşleriniň önümçiligi üçin zerur bolan serişdeleri almaga mümkinçilik berıän serişdeleri öndürmäge gönükdirilendir.
Türkmenistanda ägirt uly tebigy gaz gorlarynyň bolmagy ıurdumyzyň gazhimiıa pudagynyň döwrebaplaşdyrylmagyna we ösdürilmegine giň ıol açıar. Şeılelikde, Ahal welaıatynda tebigy gazdan benzin alıan zawodyň gurluşygy alnyp barylıar. Tutuşlygyna täze tehnologiıalar bilen enjamlaşdyrylıan kärhana her ıylda tebigy gazyň 1 milliard 785 million kub metrini gaıtadan işlär we Euro-5 standarty boıunça ıokary ekologiıa talaplaryna laıyk gelıän A-92 benziniň 600 müň tonnasyny öndürer.
Hazaryň kenarynda ıerleşıän Gyıanly şäherçesinde ıylda 386 müň tonna polietilene we 81 müň tonna polipropilene barabar önümçilik kuwwaty bolan gazhimiıa toplumynyň gurluşygy alnyp barylıar. Granulirlenen polipropilen dünıä bazarynda ıokary islegden peıdalanıar. Ol polimer plıonkasyny, emeli süıümleri, berk termoplast böleklerini, şeıle hem turba, berk tanap, awtoulaglar üçin dürli filtrler, lybaslar, mebeller, gaplama serişdeleri, azyk önümleri üçin gap ıaly önümleriň önümçiliginde ulanylıar. Polietilen öndürıän toplumyň hem ägirt uly eksport mümkinçilikleriniň bardygyny bellemeli. Polietileniň esasynda hem dürli görnüşdäki turbalaryň we uly islegden peıdalanıan harytlaryň önümçiligini ıola goımak bolıar.
Şeılelikde, tebigy gazy has çuňňur we toplumlaıyn esasda gaıtadan işlemäge, onuň eksport ulgamyndaky möçberlerini artdyrmaga aıratyn ähmiıet berıän Türkmenistan diňe bir tebigy gaz we çig nebit ıaly ilkinji energiıa serişdeleri bazarynda däl, eısem, gazhimiıa önümleriniň has girdejili ugurlarynda hem öz ornuny giňelder.
İurdumyzda we tutuş dünıäde azyk howpsuzlygyny üpjün etmegiň çäklerinde mineral dökünleriniň önümçiligini artdyrmak himiıa senagatynyň ösüşiniň esasy ugry bolup durıar. Mary şäherinde karbamid we ammiak öndürıän iri zawodlar toplumy ähmiıetli desgalaryň hatarynda durıar. Häzirki döwürde “Türkmenhimiıa” döwlet konserniniň hereket edıän kärhanalarynyň öndürıän önümleriniň umumy möçberleri ıurdumyzyň agrar pudagynyň azot dökünlere bolan isleglerini kanagatlandyrmak bilen çäklenmän, eısem, özüniň eksport kuwwatlyklarynyň durnukly ösüşini kemala getirıär. Balkan welaıatynyň Garabogaz şäherinde gurulıan we ıyllyk kuwwaty 1 million 155 müň tonna karbamide barabar bolan täze kärhana hut şu ugra gulluk eder.
Türkmenabadyň S.A.Nyıazow adyndaky himiıa zawodynda kükürt kislotasyny öndürıän bölümiň işe girizilmegi Türkmenistanyň himiıa pudagynyň sazlaşykly ösüşine şaıatlyk edıär. Bu bölümiň önümleri ıurdumyzyň dürli senagat kärhanalarynda çig mal hökmünde netijeli peıdalanylıar.
Türkmenistanda ilkinji we Merkezi Aziıada iri kaliı duzlaryny özleşdirmek boıunça dag-magdan baılaşdyryjy toplum bolan ähmiıetli maıa goıum taslamasy özüniň möçberi boıunça deňsiz-taısyzdyr. Onuň durmuşa geçirilmegi bilen bu ugur boıunça ägirt uly mümkinçilikler emele geler. Lebap welaıatynyň Köıtendag etrabyndaky 2 milliard tonna kaliı duzlaryndan gowrak gory bolan Garlyk ıatagynyň işlenip taııarlanylmagy we onuň çäginde kaliı duzuny çykarıan hem-de baılaşdyrıan kärhananyň gurulmagy ıurdumyzyň himiıa senagatynyň ösüşinde täze tapgyry emele getirer. Önümiň bu görnüşini eksport etmek üçin bu ıerde ägirt uly mümkinçilikler bar. Senagat toplumy geljekde diňe bir ıurdumyzyň oba hojalygyny ekologiıa taıdan arassa mineral dökünler bilen doly üpjün etmän, eısem her ıylda bu gymmatly önümiň 1 million tonnadan gowragyny eksporta ugratmak üçin şert döreder.
İerli çig mallaryň binıadynda gurluşyk serişdeleriniň önümçiligine ägirt uly goldaw berilıär. Şunlukda, ıurdumyzda ykdysady we durmuş maksatly köp sanly desgalaryň gurluşygy giň gerimde alnyp barylıar. “Türkmendemirbetonönümleri” önümçilik birleşiginiň kärhanalary gurluşyk ulgamyna diwarlyk panelleri, armaturlanan bloklary, keramziti, gurnama demir beton önümlerini, keramiki kerpiçleri, diwarlyk beton daşlaryny, örtük plitalaryny we beılekileri ugradıar.
Balkan we Lebap welaıatlarynda iri sement zawodlarynyň gurulmagy, Aşgabadyň, Abadanyň iri panelli jaı gurluşyk zawodlarynyň, Türkmenabat şäherinde ugurdaş “Demirbetonönümleri” kärhananyň, Daşoguz şäherinde demir beton önümleri kärhanasynyň döwrebaplaşdyrylmagy, Ahal welaıatynyň Ak bugdaı etrabynda izogama we folgaizola ıaly örtük serişdeleriniň önümçiligi boıunça täze senagat toplumynyň ulanmaga berilmegi bu ulgamda alnyp barylıan işleriň ähmiıetlidigini alamatlandyrıar. Kärhananyň taslama kuwwaty ıylda 10 million inedördül metr önüme barabardyr.
Mundan başga-da, Türkmenabat şäherindäki “Demirbetongurnama” zawodynda keramiki plitalary örmek üçin gury ıelimli garyndylaryň önümçiligi ıola goıuldy. Daşary ıurtlardan getirilıän önümleriň ornuny tutıan kärhanalaryň hatarynda Ahal welaıatynyň Kaka etrabynda gurlan we ıyllyk kuwwaty 70 müň kub metre barabar bolan inert gurluşyk serişdeleri kärhanasy bar. Bu ıerdäki känlerde işleıän karıerler önümçiligi ıuwlan çagyl we gurluşykda uly isleg bildirilıän beıleki ugurdaş önümler bilen üpjün edıär.
İerli çig mallaryň esasynda ıurdumyzda täze önüm bolan has inçe, aıratyn berk bazalt ıüplügini we ondan öndürilıän ıylylyk saklaıan hem-de kompozet gurluşyk serişdelerini taııarlaıan kärhanalary döretmek boıunça giň möçberli işler alnyp barylıar. Bazalt ıüplüginiň önümleri ekologiıa taıdan howpsuz we senagat hem-de durmuş maksatly desgalaryň gurluşygynda, nebitgaz, awiasiıa, himiıa, turba senagaty, awtomobil we maşyn gurluşygy, elektroenergetika, metallurgiıa, oba hojalygy, gämi gurluşygy, nebithimiıa we beıleki pudaklarda giňden ulanylıar.
Şeıle hem Lebap welaıatynyň Magdanly şäherinde ıerleşıän “Türkmenmineral” önümçilik birleşiginiň binıadynda döwrebap senagat kärhanalaryny döretmek işleri alnyp barylıar. Kalsiı karbidi, gipsoangidrid serişdesini, owradylan kaustik dolamiti, dürli magdan däl gurluşyk materiallaryny, şeıle hem himiıa pudagy we azyk duzy üçin hlorlanan heki öndürmek bu ulgamyň işiniň esasy ugry bolup durıar.
İurdumyz üçin täze hasaplanylıan senagat tehnologiıalaryň hatarynda float usuly boıunça aına önümçiligi bar. Bu tehnologiıa Ahal welaıatynyň Gökdepe etrabyna degişli Owadandepedäki iri kärhanalar toplumynyň taslamasynyň esasyny düzdi. Bu ıerde aına önümçiligi üçin esasy çig mal hökmünde ulanylıan kwars çägesini öndürıän fabrik hereket eder. Onuň gurluşygyna 2015-nji ıylda badalga berildi.
Kärhana ıylda 7,2 million inedördül metr aına we onuň örän köp görnüşlerini, şol sanda açyk we reňkli, laminirlenen hem-de penjire, aına paketlerini öndürmek üçin 4 millimetr galyňlygy bolan taplanan aınalary, şeıle hem dürli açyk hem-de reňkli, göwrümi 0,3 litrden 3 litre çenli bolan çüışe gaplaryň, lukmançylyk serişdeleri we flakonlaryň 85 million birligini öndürmäge niıetlenendir. Bu kärhananyň işe girizilmegi degişli önümleriň ıurduň daşyndan getirilıän möçberlerini peseltmäge mümkinçilik berer we eksporty ıola goıar.
“Türkmenistanyň Prezidentiniň 2012—2016-njy ıyllarda ıurdumyzy durmuş-ykdysady ösdürmek boıunça maksatnamasyny”, şeıle hem daşary ıurtlardan getirilıän önümleriň ornuny tutıan hem-de eksport möçberlerini ıokarlandyrıan önümçilik boıunça Döwlet maksatnamalaryny ıerine ıetirmegiň çäklerinde däneçilik, pagtaçylyk, gök ekerançylyk, maldarçylyk we guşçulyk ıaly ugurlaryň önümçilik kuwwatlyklarynyň ösdürilmegine ähmiıet berilıär.
Şunlukda, täze, döwrüň talabyna laıyk gelıän un üweıän kärhanalaryň, maldarçylyk toplumlarynyň, ıyladyşhana hojalyklarynyň, çörek-bulka, unaş, et we süıt önümleriniň, ösümlik ıagynyň, peınirleriň, şöhlatlaryň dürli görnüşleriniň önümçilik desgalarynyň gurluşygyna ähmiıet berilıär. Ykdysadyıetimiziň hususy pudagyna döwlet goldawy berilıär. Oba hojalygynda hususyıetçiligiň paıy 92 göterimden geçıär.
Şeılelikde, 2016—njy ıylyň on bir aıynda unuň önümçiligi geçen ıylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 5,3 göterim, unaş önümleriniňki — 3,8 göterim, etiňki — 1,3 göterim, süıdüňki — 1,3 göterim, ıumurtganyň önümçiligi — 4,8 göterim, gök önümleriňki — 8,6 göterim, bakjanyňky — 16,4 göterim, ir-iımişleriň önümçiligi — 1,6 göterim ıokarlandy.
Milli ykdysadyıetimiziň azyk senagatynda daşyndan getirilıän önümleriň ornuny tutıan harytlaryň möçberleriniň ıokarlanmagy balyk senagatynyň ösdürilmegini şertlendirdi. Balkan welaıatynyň Türkmenbaşy etrabynyň merkezinde bekre balyklaryny köpeldıän, gara işbilleri we balyk önümlerini öndürıän toplum ıurdumyzyň Senagatçylar we telekeçiler birleşmesine degişli “Hazarbalyk” açyk paıdarlar jemgyıeti tarapyndan guruldy. Onuň ıyllyk kuwwaty 100 tonna harytlyk bekre balyklaryna, 2 tonna bekre işbiline, 170 tonna kakadylan we beıleki balyk önümlerine, şeıle hem 10 million birlik gaplanan önümlere barabardyr. Mundan başga-da, Ahal welaıatynyň Ak bugdaı etrabynda 2015-nji ıylda bekre, karp we lakga balyklaryny köpeltmek boıunça toplum işe girizildi. Onuň ıyllyk kuwwaty degişlilikde 20, 10 we 60 tonna harytlyk balyga barabardyr.
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň milli ykdysady strategiıasynyň üstünlikli ösüşini ıurdumyzyň dokma senagaty hem görkezıär. Hut şu pudakda Türkmenistanyň çig mal iberiji ıurt bolmakdan dünıäniň iri öndürijisine hem-de taııar önümi eksport ediji ıurda öwrülmegi boıunça döwlet meselelerini çözmäge aıratyn üns berilıär.
Ajaıyp mümkinçilikleri bolan Aşgabat dokma toplumy, Türkmenbaşy adyndaky dokma toplumy, Jinsi toplumy, şeıle hem Ruhabat, Gökdepe we Gypjak dokma toplumlary muňa aıdyň mysal bolup durıar. Birinji derejeli mata önümleriniň goıberilmegi ıurdumyzyň dokma senagatynyň tikin we trikotaž bölümleriniň ösüşine, içerki bazary daşary ıurtdan getirilıän harytlaryň ornuny tutıan owadan we ıokary hilli ıerli önümler bilen doldurmaga güıçli itergi berdi. Bu bolsa öz gezeginde “Türkmenistanda öndürildi” ıazgyly nyşany bolan daşary ıurda çykarylıan önümleriň möçberini hem-de görnüşlerini üzül-kesil artdyrmaga oňat mümkinçilik berdi.
Mysal üçin, Ruhabadyň panbarhat öndürıän fabriginiň işe girizilmegi netijesinde türkmen zenanlarynyň uly isleginden peıdalanıan bu ajaıyp matanyň dürli öwüşginli we nagyşly önümçiligi ıola goıuldy. Lukmançylyk pamyklaryny we kosmetika pamyk serişdelerini öndürmek boıunça Aşgabat fabrigi guruldy. Ruhabat dokma toplumynda emeli ıüpekden taııarlanan dürli görnüşli ıokary hilli ştapel matalarynyň, şeıle hem dürli görnüşli üstki eşikleri tikmek üçin laıkra goşulan gabardiniň, kanwasyň önümçiligi ıola goıuldy. Türkmenbaşy adyndaky jinsi toplumynda bu matalardan taııarlanan “Bedew” milli nyşanly ıokary hilli erkek adamlaryň jalbarlaryny öndürmek ıola goıuldy.
Şu ıyl paıtagtymyzyň nah-mata önümleri kombinatynyň binıadynda ıerleşıän daşary ıurtdan getirilıän harytlaryň ornuny tutmak boıunça uly mümkinçiligi bolan, kuwwatlylygy ıylda 2 million 500 müň jübüt jorap öndürmek boıunça bölümçe hem-de Aşgabadyň Modalar öıünde ıylda 23 müň sany örülen switerleri öndürıän trikotaž bölümçesi ulanylmaga berildi.
Öndürijilik kuwwaty ıylda 4 müň tonna ıuwlan ıüňe barabar bolan täze bölümçäniň açylmagy bilen Marynyň ıüňi ilkinji gezek gaıtadan işleıän fabrigi ıüň egriji fabrikleriň ıokary hilli çig mala bolan islegini doly kanagatlandyrıar. Önümleriň ep-esli bölegi içerki bazara barıar. Munuň netijesinde ıurdumyzyň telekeçileri bazarlary owadan we ıokary hilli önümler bilen dolduryp, milli halyçylygy ösdürmäge giň mümkinçilik alıarlar.
Umuman, bularyň hemmesi hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň başlangyçlary boıunça durmuşa geçirilıän, ıurdumyzy raıatlaryň durmuşy we zähmet çekmegi üçin ajaıyp şertleri üpjün edilen öňdebaryjy döwlete öwürmegi, halkyň döredijilik kuwwatyny amala aşyrmagy maksat edinıän ykbal çözüji we düıpli özgertmeleriň ıolunda ynamly ädimler bolup durıar.