OCAK-ŞUBAT 2020 / BAKANLIK HABER
Biyolojik çeşitliliğimiz nuh’un gemisinde saklanacak
Ülkemiz zengin biyoçeşitliliği ile dünyanın şanslı ülkelerinden biri. Tarım ve Orman Bakanlığınca bu çeşitliliğin ortaya çıkarılması ve korunması için envanter ve izleme çalışması neticesinde ortak bir veri havuzu olan “Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı” hayata geçirildi. Bu veri tabanının ne olduğu, neyi hedeflediği, veri tabanından kimlerin yararlanabileceği gibi soruların cevaplarını Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Biyoçeşitlilik Dairesi Başkanı Ergül Terzioğlu’ndan aldık.
Ülkemiz, biyolojik çeşitlilik zenginliği açısından ne durumda? Bu zenginliğin ortaya çıkarılması ve korunması için neler yapılıyor?
Ülkemiz biyolojik çeşitlilik yönünden oldukça zengin. Ülkemizin bu zenginliğinin farkında olarak ulusal projelerle bu çeşitliliğimizin ortaya çıkarılması ve korunması için çalışmalar yapıyoruz. Türkiye, doğal bitki örtüsü bakımından Akdeniz, İran-Turan ve Avrupa-Sibirya bitki (flora) yayılış alanının bir arada bulunduğu ve yer yer kaynaştığı dünyanın ender coğrafyalarından biri. Bitki örtüsündeki zenginlik, coğrafi faktörlerin ya da diğer bir ifade ile bitkilerin yetişme ortamlarındaki çeşitliliğinden kaynaklanıyor. İklim özelliklerinde kısa mesafelerde ortaya çıkan değişiklikler, morfolojik özelliklerden kaynaklanan çeşitlilikler, toprak tiplerinin farklılıkları gibi çok sayıda coğrafi faktör bitki formasyonlarının da farklılaşmasına ve tür çeşitlenmesine yol açıyor.
BİTKİ ÇEŞİTLİLİĞİ İLE BİR KITA ÖZELLİĞİ TAŞIYORUZ
Türkiye’de tanımlanmış tohumlu bitki türü sayısı, tür ve tür altı takson olarak 11 bin 707’ye ulaşmış durumda. Yeni türlerin tanımlanması ile bu sayı her geçen gün artıyor. Bu tür zenginliği Avrupa’nın hiçbir ülkesinde yok. Tüm Avrupa’daki tür sayısı 12 bin 500 civarında. Bu nedenle Türkiye tohumlu bitki çeşitliliği açısından bir kıta özelliği gösterir. Aynı zamanda sahip olduğumuz türlerin yüzde 31,82’si (3.649) endemiktir. Endemizm oranının bu derece yüksek olması Türkiye’yi çiçekli bitkiler açısından ilginç kılarken cazibe merkezi haline getiriyor.
Sahip olduğumuz biyolojik çeşitliliğimizin ortaya konulması ve korunması maksadıyla Genel Müdürlüğümüzce “Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi’’ yapılmıştır. Bu kapsamda 2013 yılında 81 ilde envanter çalışmaları başlatılarak 2019 yılı sonunda çalışmalar tamamlandı. Projenin envanter ve izleme olmak üzere iki ayağı mevcut. Ülkemizin biyolojik çeşitlilik envanter çalışmaları kapsamında damarlı bitkiler, memeli hayvanlar, kuşlar, balıklar, sürüngenler, çift yaşamlılar için literatür ve arazi çalışılmaları yapılırken; tohumsuz bitkiler ve omurgasız hayvanlar için sadece literatür çalışması yapılıyor.
Ülkemizin tüm illerinden gelecek biyolojik çeşitlilik envanter verileri “Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı”na girilerek depolanıyor. Böylece ülkemizin biyolojik çeşitliliğine dair bilgileri, bir veri tabanı aracılığıyla tablo, grafik ve harita bazında sorgulanabilecek olup, biyolojik çeşitliliğimizin korunması ve sürdürülebilirliği adına meydana gelecek değişimler gözlenebilecek. Ayrıca korunması gereken önemli türler için de tür eylem planları yapılıyor.
Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Biyoçeşitlilik Dairesi Başkanı Ergül Terzİoğlu
VERİLER ORTAK BİR HAVUZDA DEPOLANIYOR
Biyolojik çeşitlilik veri tabanı nedir? Biyolojik çeşitliliğin izlenmesi neden önemli?
Bilim insanlarımız Türkiye’nin dört bir yanında biyolojik çeşitlilik araştırma ve envanter çalışmalarını yapıyor ve günümüz için bu çalışmaları çok iyi bir noktaya getirdiler. Ancak yapılan akademik çalışmalarda toplanan örnekler ve teşhislerde kullanılan koleksiyonların tek bir merkezde toplanılamaması, çalışmaların koordinat bazlı olarak derlenememiş olması, toplu bir biyolojik çeşitlilik envanterinin yapılamamış olması gibi nedenlerden dolayı tüm bu veriler ayrı ayrı yerlerde duruyordu. Verilerin ortak bir havuzda depolanması ile mevcut durum ortaya konulabilecek, değişimleri izlenebilecek, biyolojik çeşitliliğin maruz kaldığı tehditler takip edilebilecek; biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliğinin sağlanmasında gerekli tedbirlerin hayata geçirilmesi sağlanacak, verilerin kolay, elverişli analiz ve sorgulamaları yapılabilecek, sonuçları raporlanabilecektir.
Ayrıca bu veri tabanı doğa koruma politikalarına da katkı sağlayacak.
Veriler nasıl elde ediliyor? Kimler katkıda bulunmaktadır?
Biyolojik çeşitlilik verilerinin ana kaynağı Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Envanter ve İzleme Projesi kapsamında yapılan çalışmalardır. Her bir ilde akademisyenlerle, konu uzmanı ekip ile birlikte önce literatür çalışması ardından da arazi çalışmaları yapılıyor.
Biyolojik çeşitlilik envanter çalışmaları il bazında yapılmakta. Çalışılan ilde yer alan her bir 1:25.000 ölçekli paftadan hem damarlı bitkiler hem de omurgalı hayvanlar için veriler toplanmakta ve bu paftalar bazında sistematik örnekleme gerçekleştirilmektedir.
Uygulanan biyolojik çeşitlilik envanter örnekleme yöntemi çalışma konularına ve alanın özelliklerine göre değişebiliyor. Her bir canlı grubu için yöntem, konu uzmanı akademisyenler tarafından belirleniyor. Bu nedenle Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı bilimsel temellere dayandığı için veri kalitesi de yüksek. Bu sayede doğru, bilimsel temelli, sorgulanabilir, istatistiki olarak değerlendirilebilir ve analiz edilebilir biyolojik çeşitlilik verileri elde edebiliyoruz.
Bu projenin ikinci ayağı olan izleme çalışmalarında biyoçeşitlilik açısından ekosistemin devamı için önem arzeden bazı kilit türler ya da biyoçeşitlilik açısından zengin alanlar var. Buna uluslararası arenada sıcak nokta da deniyor. Bu projeyle bunları da belirledik. Envanter çalışması ile elde edilen bilgilerin sürdürülebilirliği için türlerin takip edilmesi ve izlenmesidir. Risk altındaki, nesli tehlike altındaki türler, ekosistemin devamlılığı açısından lokomotif görevi gören türler belirlendi. Bu türler bizim direk izlemeye alacağımız türler. Örneğin odamızda bir sürü eşya mevcut ve bunlar çoğu birbiriyle eş değerdir. Ancak bunların içinde kıymetli olan bir tane vardır. Bu kıymetli eşyanızı takip ederek diğer değerler hakkında bilgi ve fikir sahibi olursunuz. Bizler de izleme çalışmalarında kilit gösterge olacak türler ve özellikli alanları belirledik. Bunlar için izleme planları yapıldı. İzleme planlarında: ne zaman izlenecek, ne sıklıkta izlenecek, hangi alanlar belirlenecek, hangi metotla izleme yapılacak gibi bir takım parametreler dikkate alınıyor. Tabii ki çalışmalarımız sadece izlemeyle kalmayacak gerekli koruma tedbirlerinin alınmasını da kapsayacak.
VERİ TABANI HERKESE AÇIK
Veri tabanının kullanıcılara sağladığı faydalar neler? Araştırmacılar ve halkımız buradan neler öğrenebilecek? Yurt dışında da buna benzer örnek çalışmalar mevcut mu?
18 Ekim 2007 tarihinde açılan Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı http://www.nuhungemisi.gov.tr adresinde hizmet vermekte. Ülkemiz biyolojik çeşitliliğine ait verilerin bir araya getirildiği, izlendiği ve sorgulandığı ulusal çapta en büyük ve ‘gov’ uzantılı tek veri tabanı. Nuh’un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı: ülkemizde biyolojik çeşitlilik envanter ve izleme çalışmaları yoluyla toplanan verilerin aktarıldığı ve yönetildiği internet tabanlı, kamuoyuna açık, bir veri tabanı. Bu veri tabanı ülkemiz biyolojik zenginliğinin “türler” ve özelinde sorgulama yapılabilmesine ve üyelerinin kendilerine özgü haklarla verilere erişebilmesine imkân tanıyor. Türlerin yayılış alanlarını, endemiklik durumları vb. istatiksel bilgilere vatandaşlarımız ulaşabiliyor. Buradaki veriler ilgili kamu kurumlarına, sivil toplum kuruluşlarına, bilim insanlarına, araştırmacılara ve bunun gibi tüm ilgi grupları ile vatandaşlarımızın kullanımına açık. İleri dönemlerde bu veri sistemine erişimle ilgili olarak mevzuat çalışmaları tamamlanarak kullanıcıların ihtiyaçlarına yönelik verilerin kullanılmasını sağlamayı amaçlıyoruz. Tabii diğer ülkelerin kendi ihtiyaçlarına göre yürüttüğü çalışmalar ve kendi biyolojik çeşitlilik verilerini depoladığı veri tabanları da mevcut.
Bu proje ile ülkemiz neler kazandı?
Bu proje tamamlandığında gelen bütün veriler Nuh’un Gemisi Veri Tabanı’na aktarılacak ve gelecek süreçte yapılacak bütün biyolojik çeşitlilik çalışmaları bu veri tabanında tutulacak. Böylece ülkemizin koordinatlı biyolojik çeşitlilik verileri tek bir merkezden yönetilecek. Özetle Türkiye’nin biyolojik çeşitlilik envanterinin çıkarılması elindeki hazineyi bilen, planlarını, projelerini ve politikalarını bu bilgi ışığında gerçekleştiren Türkiye’yi hem ulusal hem de uluslararası arenada daha güçlü hale getirecek.
NUH’UN GEMİSİ VERİ TABANI’NIN SAĞLAYACAĞI FAYDALAR
Ülkemizde damarlı bitkiler, kuşlar, iç su balıkları, memeliler, sürüngenler ve iki yaşamlılar canlı gruplarında ülke bazında arazi ve literatür çalışmalarının birlikte yapıldığı tek çalışmadır.
İlk defa ülke çapında EUNIS (Avrupa Doğa Koruma Sistemi) habitat tipleri kullanılarak ülkemiz Avrupa Habitat Sınıflama Sistemine entegre edilebilecek.
Nokta, alan, bölge ve il bazında biyolojik çeşitliliğin sorgulanmasına imkan sağlanacak.
Biyolojik çeşitlilik hem veri tabanı hem de arazi bazlı takip edilecek. Böylece biyokaçakçılık, türlerin neslinin tehlikeye girmesi, habitat tahribatları, doğaya olan baskıların ve risklerin önüne geçilebilecek.
Tıbbi ve aromatik bitkiler açısından ekonomik değeri yüksek olan türlerin ülkemizdeki yayılışları tespit edilebilecek.
Daha önce envanter çalışması yapılmamış alanlarda çalışma yapılmış olacak.
Biyolojik çeşitlilik Nuhun gemisi veri tabanı