LİFLERİN OLUŞUMU - Tekstil Dershanesi - Bursa Modelistlik Eğitimi, Gerber Bilgisayarlı Modelistlik Eğitimi, Stilistlik Eğitimi, Bilgisayarlı Stilistlik ve Desinatörlük Eğitimi, Modelistlik Kursu, Gerber Bilgisayarlı Modelistlik Kursu, Stilistlik Kursu, Bilgisayarlı Stilistlik Kursu ve Desinatörlük Kursu BURSA
İplik Liflerinin Oluşumu
Liflerin iç yapısı:
Zincir moleküllerinin dizilişlerine bağlı olarak bir lifte amorf ve kristalin olarak 2 ayrı kısım vardır.(şekil 1) Amorf bölgede polimer yapıları düzenli ve belirli bir formda yapıda değildirler. Kristalin bölgede ise polimer yapılar düzenli bir dizilişe sahiptir. Kristalin bölge life mukavemet, amorf bölge ise life esneklik verir. Su ve boya gibi küçük moleküllü yapıdaki maddeler amorf bölgesi içerisinde kolayca yayılabilirken kristalin bölge içerisine geçemezler. Liflerin özelliklerini büyük ölçüde kristalin ve amorf bölge oranları belirler. Lifler lifsel demetlerden oluşur. Her bir fibril veya lifçik uzun zincirli makromoleküllerden oluşur. Bitkisel liflerde zincirler genelde selülozdandır. Hayvansal liflerde ise proteinlerdir. Bitki selülozu selüloz esaslı yapay liflerin üretilmesinde hammadde olarak kullanılır. Sentetik lifler ise sentetik polimerlerden yapılır. Temel hammaddesi ise petroldür.
3- Püskürtülen flamentin katılaştırılarak çekilir ve sarılır.
Başlıca yapay lif elde etme işlemleri ve iplikciliği:
3 çeşit iplik yapay lif elde etme prosesi söyleyebiliriz.
Polimer eriyiği çözücüyü nötr hale getiren ve flamentleri katılaştıran kimyasal bir banyo içerisinden geçirilir(şekil 2). Viskon, akrilik gibi
Polimer çözeltisi çözücüyü buharlaştıran ve flamentleri katılaştıran ılık hava akımı içerisine püskürtülür. (şekil 3) Akrilik ve asetat gibi.
Eritilmiş polimer eriyiği soğutan ve katılaştıran soğuk hava akımı içerisinden geçirilir. (şekil 4) Naylon ve polyester gibi.
ÜRETİM:Viskonun hammaddesi çam ağacı, ladin ağacı ve okaliptüs adı verilen ağaçlardan kabuk kısımlarının çıkarılmasından sonra elde edilen kerestelerin yapraklar şeklinde küçük boyutlarda dilinmesi sonucunda elde edilir.reçine ve istenmeyen diğer kalıntı ve kirlilikler, pahalı bir prosesle ayrıştırılır. Selüloz arındırılır,ağartılır ve daha sonra preslenerek katı yapraklar haline getirilir.lif üretimi için selülozun çözünmesi, gerekir. Selüloz yaprakları Na çözeltisinde iyice ısıtılır. Böylece çözeltinin selüloz yapraklarına iyice işlemesi sağlanarak, moleküler arası bağlara kadar iyice yayılması ve yapısının gevşemesi sağlanır. Sonuçta soda selülozu adı verilen yapı oluşur. Likör fazlası preslenerek boşaltılmasından sonra soda selülozu ufak parçalara ayrılır ve sonra dinlenmeye bırakılır. Dinlendirme işlemi selüloz moleküllerinin boylarında kısalmaya neden olur ve çözünmelerini kolaylaştırır. Karbondisülfid ilavesiyle selüloza NaOH çözeltisinde çözünebilir bir form kazandırılır. Böylelikle bal kıvamında lif elde etme sıvısı viskoz elde edilir. Bu haldeyken istenildiğinde içerisine toz halde renk verici boya maddeleri veya farklı parlaklıkda lif elde edebilmek için çeşitli maddeler katılır.
Delustrant:parlaklık ve şeffaflık durumlarını belirleyici olan inorganik maddelerdir.
Elde edilen viskoz tam kıvamına getirildikten sonra filtreleme ve gazını giderme işleminden geçer. Böylelikle kendisinden lif elde edilecek olan viskoz maddesi sıvı halde ve arzu edilen özelliklere uygun olarak hazırlanmış olur. Daha sonraki aşamalarda bu viskoz sıvısı pompalama yoluyla düzelerden geçirilir. Çekim, yağlama, yıkama, ve kurutma aşamalarındanda geçerek flament halinde sarılır. İstenildiğinde bu flamentler kesme veya kırma yoluyla kesikli lif haline dönüştürülürler. (şekil 5)
Viskon flamnet ipliklerden düşük hacimli hava içeren düzgün yüzeyli tekstiller yapılır. Viskon ve modaldan yapılmış kesikli lif iplikleriyle tekstillere değişik spesifik hacimlilik özellikleri kazandırılabilmektedir. Böylece yalıtkan özellik bir bakıma kontrol altına alınabilmektedir. Lifin kendi başına yalıtkanlık üzerine etkisi azdır.
Viskon ve modalın nem almaları yüksektir. Normal koşullarda % 11-14 arası nem içerir. Su içerisinde kolaylıkla şişerler ve %80-120 arasında bünyesinde su toplayabilir. Pamuktan daha fazla nem toplayabilme kabiliyetine sahiptir.
Viskon ve modal lifleri genellikle ince ve yumuşaktır. Bu nedenle giyimleride rahattır.
Viskon pamuğa göre önemli ölçüde daha düşük kuru mukavemete sahiptir. Islak mukavemetide düşüktür. Viskon için ıslak mukavemeti kuru mukavemetinin%40-70 ‘i kadardır.
Kopma uzaması: %15-30 arasındadır. Pamuğa göre 2 kattan daha fazladır.
Tüm selüloz liflerinde olduğu gibi elastisitesi düşüktür. Viskon ve modal lifleri kolay buruşma özelliği gösterir.
Liflerin her zaman nem içermelerinden dolayı düşüktür.
İncelik ve tuşe:
Kumaşlar lif inceliği ve kumaş konstrüksiyonuna bağlı olarak yumuşak veya sert tutumlu olabilir.
Viskon ve modal lifleri boyama ve baskı özellikleri bakımından oldukça iyidir. Renkleri açık parlaktır.
Lifin kesitine ve ilave edilen delüstrant maddesine bağlı olarak çok parlaktan mata doğru bir parlaklık aralığı aralığı elde edilir .
Lif kesiti genellikle eğirme, çekme ve diğer koşullarada bağlı olmak üzere dişli bir yapıdadır.
Hızlı parlak ve dumansız bir alevle yanar. Hemen alev alır, çabuk yanar. Kokusu yanmış bir kağıt kokusu gibidir. Mat donuk gri sarımsı tozlu bir kül bırakır.
Islak yırtılma testi:
Islak mukavemeti düşüktür. Doğrudan ve çabuk bir şekilde yırtılabilir. Standart koşullarda (20 derece sıcaklık, %65 bağıl nem ) kopma mukavemeti viskon için;18-35 CN/tex dir. ıslak haldeki kopma mukavemeti ise kuru haldeki kopma mukavemetinin %40 ile %70 i arasındadır. Modal lifinin standart şartlar altında kopma mukavemeti 35CN/tex-45CN/tex arasında değişir. Islak haldeki mukavemeti ise kuru mukavemet değerinin %70-80 arasında değişir.
Viskon ve modal lifleri sülfirik asit tarafından çözünürler. Viskon HCL ile hızlı bir reaksiyona girerek parçalanır.
Modal terimi ise İSO 2076 nolu standartla belirtilen yüksek kopma mukavemeti ve ıslak modülü ile tanımlanan rejenere selüloz lifleri için kullanılır.
Lif Kompozisyonu ve Üretim:
Bakır oksid ve diğer bakır bileşikleri selülozu çözebilecek mavi renkli çözeltiler vermek üzere sulu amonyum içerisinde çözünürler. Bu şekilde eğrilebilir lif sıvısı oluşturulması bakır amonyum prosesi olarak adlandırılır. Polimer çözeltisinin oluşturulmasından sonra sel. katılaştırılarak yaş çekim prosesiyle flament haline getirilir. Rejenere sel. bir liftir.
Özellikleri, uygulamaları ve tanımı:
Lif özellikleri viskona benzer. Tutumu hoştur. İyi nem absorbe eder. Astarlık kumaşların eldesinde kullanılır.
Üretimi ve lif kompozisyonu:
Selüloz asetat selüloz ve asetik asidin kısmen bir kimyasal kompozisyonudur. Viskon, modal ve kupro liflerinden farklı özellikleri mevcuttur. Yakma ve yanma tepkimelerine farklı tepkimeler verirler. Kuru toz parçalar halindeki selüloz asetat maddesi aseton çözeltisinden kuru çekim yöntemiyle elde edilir. Selüloz triasetat aseton çözeltisinde çok iyi çözünmez. Bu nedenle polimer çözeltisinin oluşması için çözücü madde diklor metan dır.
Dökümü iyi, yumuşak tutuma sahip, termoplastik bir özellik gösterir. Kuru ısıya karşı hassastır. Esneme ve sağlamlık bakımından viskondan iyidir. Nem çekmesi düşüktür. Dolayısıyla asetat kumaşlar çabuk kurur. Kuru ve yaş mukavemeti, sürtünmeye karşı direnci düşüktür. İç çamaşırı ve astarlık olarak kullanılabilir. Yıkama sıcaklığına dikkat edilmelidir.
Asetattan daha düşük nem absorbe eder. Asetata göre ısıya daha dirençli yinede termoplastik bir liftir. Diğer özellikleri asetata benzer. Asetat ve triasetat lifleri hem flament hemde kesikli lif olarak üretilir. Kullanım alanı olarak bayan giysilikleri ve astarlık kumaşlardır.
Çözülebilirlik, yakma ve yanma testleri :
Selüloz asetat; aseton, diklor metan glanyal asetik asit ve formik asit içerisinde çözünürler. Hem asit hemde bazlara karşı hasastır. Aleve karşı çeker ve erir. Alev temasıyla birlikte hızlı bir şekilde parlak bir alevde yanar. Sert ve kırılgan siyah düzensiz bir boncuklanma kalır.
Kullanımla ilgili özellikler:
Bir lifin asetat veya triasetat olarak isimlendirilmesi için selüloz asetat içerisinden çekilmesi gerekir. Ticari isimlendirme olarak,
- asetat için arnel - triasetat için tricel
Poliamid liflerinin genel grubu poliamid molekülünün tekrarlanan amid gruplarındaki C atomlarının sayısına göre sınıflandırılır. Bunlardan en önemlisi endüstriyel olması bakımından nylon 6 ve nylon 6.6 dır. Nylon 6 kaprolactan molekülünün polikaprolactan olarak lineer poimere dönüşmesi sonucu elde edilir. Nylon 6,6 ise hekzametilendiamin ve apidik asitin kondenzasyon yöntemiyle polimerizasyonu sonucunda teşekkül eden ve polihekzametilenadipamid adıyla bilinen lineer polimerlerden elde edilir. Nylon 6 veya nylon 6.6 eritilerek yada doğrudan tekstüre edilerek flament yada lif üretiminde kullanılır. Daha sonra kullanılmak üzere eritilmiş olan eriyik katılaştırılarak çipsler haline getirilidebilir. Düzelerden geçirilen eriyik soğuk hava akımı içerisinde soğutularak katı flament haline dönüştürülür. Daha sonra ya flamentler falment halinde sarılır yada flamentler birleştirilerek daha kalın yapılı demetler halinde birleştirilir. Buna tow oluşumu denir. Oluşturulan bu towlar çekim, yağlama, hacimlendirme ve/veya kıvırcıklandırma (bulking) gibi proseslerden geçirilerek ve ardından kesilerek kesikli lif haline getirilir. (şekil 11)
Poliamitler düzenlki aralıklarla amid grupları içeren (-CO-NH-) lineer makromoleküler yapılardır. Farklı poliamitler farklı sayıda C içeren manomerlerin kullanılmasıyla elde edilir. Örnek nylon 6 biriminde 6C mevcuttur. Nylon 6,6 da ise 2 dizi 6C mevcuttur. (şekil 12)
Ny 6 ve ny 6,6 giyim ve ev tekstilleri endüstriyel kumaş eldesinde oldukça kullanım alanı bulmaktadır. Ny lifleri yüksek mukavemeti, yüksek aşınma direnci, yüksek elastik uzamadan ilk haline geri dönebilme ve düşük nem absobsiyonu ile bilinirler ayrıca kırışıklık tutmama özellikleri iyidir. Sıcak hava tekstüresi ile kıvırcıklandırılmış hacimli sürekli falmet iplik halde kullanımı özellikle halı yapımında son derece yaygındır. (BCF bulked continuous flamet) BCF ve soğuk hava jeti ile tekstüre edilmiş ny iplikleri halılarda özellikle döşemeliklerde dekoratif amaçlı örme kumaşlarda, ev giyiminde günlük ve hafif ağırlıklı spor giysilerinde ve çoraplarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Ny lifleri termoplastik olduklarından life ısıl işlem ile boyutsal kararlılık kazandırılabilir. Bu sayede kumaşların yüzeyinde bilinçli olarak elde edlmiş kabartma desenler vs gibi efektler elde edilebilir.
Yalıtım özellikleri lifin düz flament, tekstüre veya kesikli lif olarak üretilmesine bağlıdır. Düz flamentler bünyesinde çok az hava bulundururlar ve bu nedenle düşük yalıtkan özellik gösterirler. Flametlerin tekstüre edilmesiyle özgül hacim artar ve lif bünyesinde daha fazla hava hapsedilir. Bu durumda daha yalıtkan özelik elde edilir. Kesikli lifler ise yine daha ince ve düz olarak üretilmesi veya daha hacimli üretilmesi gibi durumlara bağlı olarak yalıtkan özellikleri değiştirilebilir.
Giysilik kumaşlar için genellikle ve çoğunlukla ince ve yumuşak olan ny lifleri tercih edilir.
Ny oldukça mukavemetli bir liftir. Aşınma direnci mükemmel bir seviyededir. Yaş mukavemeti kuru mukavemetinin yaklaşık % 80-90 civarındadır. Son zamanlarda geliştirilmiş ve endüstiriyel olarak kullnım alanı bulan aramid lifleri ny liflerine göre 5 kat daha fazla mukavemetlidir.
Ny gerek ıslak gerekse kuru halde kopma uzaması oldukça yüksektir. Lif türüne bağlı olarak % 20-80 olabilir.
Naylonun uzama ve geriye dönme özelliği oldukça yüksektir. Ütüleme ve kırışıklık tutmama özellikleride oldukça iyidir.
Ny elektrostatik yüklenmeye oldukça meyilli
Lif inceliği mikroliften daha kalın liflere doğru değişim gösterir. Genellikle 0,8-22 desitex arasında değişir. Üretilen ny kumaşlarda elyaf inceliğine bağlı olarak daha ince ve yumuşak olabildiği gibi daha sert yapıda da olabilmektedir .ayrıca kumaş konstrüksiyonu ve bitim işleride incelik ve tuşede önemli rol oynar.
Kumaşların parlaklığı çok mat dereceden çok parlak derecelere kadar çıkabilir. Bunun nedeni üretilen liflerin kesit şekli ve üretim esnasında polimer eriğine katılan delüstrant maddelerdir. Ayrıca kumaş konstrüksiyonu, dizayn ve bitim işlemleride etkilidir.
Ny termopolastik bir liftir. Isı altında daimi şekil alması sağlanabilir. Bu özelliği sayesinde life ısıl işlem uygulanmasıyla lif yüzeyinin tekstüresi (hacimlendirme-kıvırcıklandırma) yapılabilmektedir.
Ny lifi birçok çözücü ve alkaliler karşısında oldukça dirençli olan bir liftir. Yoğunluğu yüksek olan asitler karşısında yapısı gevşer ve parçalanır. Formik asit ve HCL asit içerisinde çözünür.
Işığa karşı direnci:
Ny lifleri uzun süre güneş ışığına maruz kaldığında sarı bir renge bürünür. Mukavemeti düşer. Bu durum polimer eriyiği içerisine özel kimyasallar katılarak giderilebilir.
Ny lifleri çürümelere ve küflenmeye karşı oldukça dirençlidir.
Ny lifleri termoplastik olduklarından dolayı kuru ısı karşısında oldukça hassas bir liftir.
Ny lifleri içeren giysilikler makinede yıkanabilirler. Çabuk kurular. Ütülenme ve kırışıklık tutmama özellikleri oldukça iyidir. Genellikle rastlanılan kullanımla ilgili talimat bilgileri ve etiketlendirme gösterimleri verilmiştir.