Modern Dünyada Sınırlar – Düşünüyorum
Sınır çalışmaları literatüründe “sınır” olgusunu ifade etmek için üç farklı kavram kullanılır: border, boundary vefrontier. Genel hatlarıyla ifade etmek gerekirse, border bir siyasi birimin egemenlik alanını kesin bir şekilde sınırlayan hatta işaret ederken, boundary siyasi birimin otoritesinin ve etkinlik alanının en son nerelere kadar ulaştığını gösterir; frontier ise siyasi birimin kendi sınırları dışında yöneldiği ve etkinlik kurmaya çalıştığı alanı tanımlamak için kullanılır. Border egemen ulus-devlete atıfla anlam kazanan, dolayısıyla modern döneme ait bir kavramdır. Boundary kavramı ise daha çok modern dönem öncesinde, imparatorlukların uluslararası sistemin temel aktörü olduğu dönemde anlam kazanmıştır. Frontier ise hem egemen ulus-devletler hem de imparatorluklar dünyasında geçerliliği olan bir kavramdır.
Türkçede bu üç kavram arasında anlam açısından bir fark gözetilmesine rağmen her üçü için de “sınır” ifadesi kullanılır. Anlam açısından kavramlar arasındaki farklılığı daha net bir şekilde ortaya koymak ve tarihsel bir perspektiften konuyu daha anlaşılır kılmak için, “sınır” kavramının da üzerinde oturduğu uluslararası siyasetin kurucu ontolojik zeminini masaya yatırmak gerekir. Modern uluslararası siyasetin kurucu ontolojik zemini “devletler sistemi”dir. Buna göre, tüm yeryüzünü ve insanlığı kuşatan tarihî-toplumsal varlık alanı, devletler arasında mutlak ve kesin hatlarla egemenlik alanlarına ayrılmıştır. Modern dönem öncesinde de yeryüzünü ve insanlığı kuşatan tek bir siyasi birimin varlığından bahsetmek mümkün değildir. Çin, Roma, Pers ve Osmanlı gibi devasa imparatorluklar kurulmuş, fakat bu siyasi birimler yeryüzünü ve insanlığı tek bir çatı altında toplayacak konuma ulaşamamışlardır. Peki, o halde modern dönemi kendisinden önceki dönemden farklı kılan nedir? Modern dönemi, modern-öncesi dönemden ayıran husus, yeryüzünün ve insanlığın tek bir siyasi otorite altında toplanamama pratik gerçekliğinin, ideal ve kurumsallaşmış düzen anlayışı konumuna yükselmesidir. Modern dönem öncesinde ideal olan ise yeryüzünün ve insanlığın tek bir siyasi otorite altında toplanması olmuştur. Hemen hemen tüm imparatorluklar kendi otoritelerini evrensel addetmişler ve sınırlarını, açık uçlu ve genişlemedeki son durak noktası, yani boundary olarak tanımlamışlardır. İmparatorluklar dünyasında egemenliği sınırlayan nihai bir sınır anlayışı, yani border yoktur.
1648 Vestfalya Antlaşması’yla tüm siyasi birimler birbirlerinin egemenlik alanlarına saygı göstereceklerini ve hukuken eşit olduklarını kabul etmişlerdir. Avrupa’da gerçekleşen bu dönüşüm zamanla Avrupa dışındaki siyasi birimleri de kapsamış, 1960’larda sömürgeciliğin sona ermesiyle tüm dünyada geçerli kurucu bir norm hâline gelmiştir. Böylece devletin egemenliği ve otonom varlığı garanti altına alınarak devletler sistemi, tarihî-toplumsal varlık alanını organize eden temel ontolojik anlayış olarak küresel çapta kurumsallaşmıştır. Bu yeni düzende devlet, dışarının kapsamındaki insanlıktan, ulus-üstü toplumsal yapılardan ve diğer egemen devletlerden kendini “farklılaştırarak”, “sınır”layarak (b/ordering) kendi egemenlik alanını korumak ve inşa etmek, aynı zamanda da egemenlik haklarını devam ettirmek için anarşik uluslararası sistemin devamı uğruna mücadele etmek zorundadır. Anarşiyi aşıp sınırları (border) dışında egemenlik alanını genişletmek isteyen Napolyon Fransa’sı ve Hitler Almanya’sı gibi revizyonist devletler diğer devletler tarafından sert bir şekilde cezalandırılmıştır.
*Bu yazı, Temmuz 2009’da Anlayış Dergisi’nde yayımlanmıştır: http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=7…
1. Modern Dünyada Sınırlar