Göç kökenli çocukların eğitimin alt bölümlerinde ve förderschulelerde nicel çokluğu
1. Almanca konuşulan ülkelerin eğitim sistemlerinde göç kökenli çocukların ayrımlaştırılması (Segregation) ve katılımı
1.1 Eğitimde devam etmekte olan mağduriyete
80’li yılların başlangıcından bu yana yabancı çocukların, yani göç kökenli çocukların eğitim durumuna yönelik görgül (empirische) araştırmaların oranı hızla arttı. Aşağıda sıralanan göstergeler bu bağlamda, eğitimde geniş ölçüde değişmemiş olan somut bir mağduriyete işaret etmekte:
1.2 Düşük dereceli mezuniyet sunan okullarda
Alman vatandaşı olmayan bir çocuğun öğrenim engelliler2 için sonderschulelere gönderilme riski, bir Alman çocuktan 3,4 kat daha yüksektir, hauptschulelerde en azından şimdilik iki katıdır ve Alman vatandaşı olmayan çocukların liselerdeki nicel azlığı çok açıktır. Nicel çokluğun tespiti için mümkün olan en uygun ölçümü Relative-Risiko-Index (RRI) sunmaktadır. O, A nüfusunun B nüfusuna olan göreli (relativ) riskinin, bir niteliğin, nüfusların kendisinde (A ya da B) varolma riskiyle karşılaştırılmasıdır. 1 olan değerde dengeli bir risk mevcuttur, X>1 değerinde nicel çokluk veya X<1’de nicel azlık belirmektedir. Alman vatandaşı olmayan çocukların öğrenim desteğine odaklı okullara gitmesine ilişkin göreli riski, federal ölçekte 2,23 düzeyinde (vgl. Diefenbach 2002)3 ve böylece Alman çocukların düzeyinin iki kat üzerinde yer almaktadır. Hauptschulelerde de nicel bir çokluk 2,06’lık bir RRI ile, realschulelerde ise 0,68’lik bir RRI ile ciddi bir nicel azlık tespit edilmiştir. Alman vatandaşı olmayan bir çocuğun liseye gidebilme “riski” 0,38 RRI ile son derece düşük. Diefenbach ilkokullar için 1,27’lik bir RRI saptamıştır. Bu değer ilkin şaşıtıcı görünmektedir, çünkü aslında tüm çocuklar –ister Alman yurttaşı olsun ister olmasın–, ilkokula gitmekte ve bununla birlikte orantının dengelenmiş olması gerekmekte. Gerçi bu değeri, bir yandan sonderschuleye gönderme yoluyla oranın indirgenmesiyle ve öte yandan göç kökenli çocukların paralı özel okullardaki düşük oranıyla açıklamak mümkün. Risk durumları uluslar arasında (Natıonalitaten) değişkenlik göstermektedir. 2006/07 okul yılında Arnavut kökenli çocukların %11’i, Türk kökenli ailelerden çocukların %5‘i , ama Alman vatandaşlığına sahip çocukların yalnızca %2’si öğrenim desteğine odaklı okullarda bulunmuştur. Yüzdelik oranı ve de RRI 10 yıldan bu yana oldukça sabit kalmıştır. Kemal Kurt, ulusların etkisi deneyimini formüle etti: “Bazıları yabancı, bazıları daha yabancı, bazıları en yabancı. Bunlar pılılarını pırtılarını toplayıp, kimyonun yetiştiği yere gitsinler.”4 Eğitimdeki mağduriyetten özellikle etkilenenler, müslüman ülkelerden (Türkiye, Arnavutluk, vb.) gelen, ilk kuşak konuk işçilerden (Yunanlılar, İtalyanlar vb.) oluşan aileler ve savaş ve kriz bölgelerinden gelen çocuklardır (eski Yugoslavya, Somalya vb). Buna karşın örneğin Polonyalı ve Japon çocuklar Alman çocuklardan da daha yüksek mezuniyetler elde edebiliyorlar. Okullar ancak ‘sıfır sonuçlu bir muhasebede’ (Nullsummenspiel), birinin başarısının sürekli olarak bir diğerinin başarısızlığını ifade ettiği, sayıları eğitim hiyerarşisi bünyesinde son derece sabit pozisyonlar sunabilmektedir. Göreli okul ikametleri bazında ölçüldüğünde, göçmen çocukları eğitim piramidinin en alt bölümlerinde yerlerini alır almaz, Alman çocuklarının yükselme yönünde artan oranda deneyim edinebileceklerinden yola çıkılabileceği vurgulanmakta (Bommes/ Radtke 1993).
2. Eğitim sisteminde etnosentrik ve eleyici yapılar
ve buna dayanan düşünüş ve faaliyet
Şansların yapısal katılaşmasını Bukow daha 1996’da, “...okuldaki durumlara katılım ve girişlerin etnik bazda yeniden yorumlanışı […] ve buna uygun olarak değerlendirilmesi” şeklinde saptamıştı. Bukow’a göre “yapısal ayırımcılığın […] iç yüzünü anlamak, pedagojik müdahalenin yorumlama esnekliği kapsamında etnisiteleştiren bir yaklaşımın iç yüzünü anlamak kadar zordur” (ebd., 179).
Başlangıçtaki varsayımlar iki hipotezde formüle edildi.
I. hipotez: Belirginleşen özdeş sorunlarda alt katmandan çocuklar için, üst katmandan gelenlerden daha sık ayırılmaya yönelik önlemler hedefe alınmakta.
II. hipotez: Belirginleşen özdeş sorunlarda göç kökenli çocuklar için, İsviçreli çocuklardan daha sık ayırılmaya yönelik önlemler hedefe alınmakta.
Her iki hipotez de kesin olarak doğrulanabildi. Sonuçlar, ayırımcı göndermelerin okullara aktarmak için verilen tavsiyeleri etkilediğini göstermekte. Bu araştırmada öğretim görevlileri özdeş sorunlarda, alt katman ve göçmen çocuklarını üst katman ve İsviçreli çocuklardan karakteristik olarak daha sık elemekteler. Bunun yanı sıra, göç kökenlilerin sayılarının çok yüksek olduğu okullarda öğretim görevlileri tarafından daha yoğun olarak duyumsanan baskı, onların artan eleyici tutumlarına ve azalmış bütünleştirme faaliyetlerine yol açtığı tespit edildi. Öğrenim ve başarımdaki ciddi sorunlarda özel pedagojik faaliyetin en önemli kriterinin, okuldaki çocuğun sosyal ve etnik kökeni ve muhtemelen bununla bağlantılı olarak ebeveynlerin destekleyici temel olarak iddia edilen katılımı ya da katılmaması olduğu kabul görmektedir. Öğretim görevlileri, dışarıya yönlendirmek ve elemek yerine meslektaşlarıyla danışmayı ve bütünleyici, destekleyici önlemlere odaklanıp sorunları yerinde çözümeyi, özellikle okulda bir özel eğitim pedagojistinin bulunduğu ve onun öğetmen kurulunun bir parçası olarak etkili olduğu durumlarda seçmişlerdir. Bu, 1998’de Berlin’deki bölge okulları (Schulbezirk) içerisindeki eleyici tutuma ilişkin yapılan araştırmadan edinilen bilgilerin doğrulanmasıydı (vgl. Merz-Atalik 2001). Burada semtler karşılaştırıldığında, bütünselleştirme odaklı çalışan ilkokulların oranına bağımlı olarak, göç kökenli çocukların sonderschuleye gönderilmesinde açıkça bir indirgeme etkisi görülmekte. Elemeye odaklanmayan bir tasarısı (konsepti) ve bütünleyici özel pedagojik desteği bulunan ilkokullara en yüksek oranda sahip üç semtte, aynı zamanda öğrenim engelli sonderschulelerindeki nicel çokluğa yönelik en düşük RRI değeri tespit edilmiştir. Buna karşın yüksek oranda sonderschuleye giden öğrencilere sahip semtler, bir göçmen çocuğu için böyle bir okula gönderilme yönünde en yüksek göreli riski5 göstermekte.