ALEVİLİĞİN DERİN KÖKLERİ | Bahoz Şavata Kişisel Web Sitesi
Alevilik tarih boyunca çeşitli adlar ile Ön Asya’da tanımlanan bir dini inançtır. MÖ 2200’lerde Sümer “Isın” dönemindeki ünlü kral Gudea’nın 12 tapınak görevlisi ile tapınakta yaptığı dini tören, günümüzdeki Cem evi törenlerindeki Alevi ayinine benzer. Bu tapınım, bölge coğrafyasında görülen en kadim Alevi tapınım şeklinin benzeridir.
Yukarı Fırat-Kilikya coğrafyasında yaşayan Aleviliği, Akdeniz Toros Dağları’na kadar taşıyan Yukarı Fırat ve Kilikya-Kapadokya havzasında MÖ 16. yüzyılda görülen Doğu-Aryan-Hindu dini inançlı Kürdlerin ataları Mitannilere dayandırmak doğru olacaktır.
Mitannilere dair dini kaynaklarımız hala üç tane yemin tanrısı olan; Mitra, Nasatya ve Varuna’dan öteye pek geçmez. Onların dini bakiyesini besleyen MÖ 100’lerde Kommagene Nemrut kültüründeki dini Doğu Aryan-Hindu görünümler ve Kilikya ve Kapadokya’sının Hristiyanlaşması döneminde bize kalan tarihi verilerdir. Aynı Doğu Aryan-Hindu inançlı dini kültü MÖ 6. yüzyıldan sonra bölgeye Med, Pers, Part ve Sasani toplulukları taşıdılar. Özellikle bölgede oluşan Kürd halkında MS 2. yy sonrası gelişen Zerdüştlük-Mitracılık, Manicilik ve Mazdek dini gelişimi ile ilerde Alevilik pekişmişti. Ayrıca Mitracılık, Mecusilik, Manicilik ve Mazdek dini ayinler ile ilgili Alevilik itikatları, Alevilikteki; Kitabi Dinlere (Yahudilik, Hristiyanlık ve Müslümanlık) ait dini itikatlar ve ayinler çıkarıldığında daha iyi görülür.
Hristiyanlık dönemi ve İslamiyet sonrası başlayan dini yakınlıklar ile Alevilikte yeni dini görünümler gelişmişti. Hristiyanlık dininin bölgede Sami Aramilere, Ermenilere, Kürdlere ve Yunanlılara yayılması ile bölgedeki Doğu Aryan soylu topluluklar kendi kadim inançlarını daha çok korudular. Bizans-Sâsâni savaşları bir yerde Hristiyanlık-Zerdüştlük (Mecusi) savaşlarına dönüştü. Bu dönem Bizans-Sâsâni sınırında yaşayan Doğu Aryan inançlı topluluklar (Fırat boyları) bazı Hristiyan inançları da kendi dinlerine kattılar. Bölgede gelişen MS 7. yy da İslamiyet’in hakimiyeti ile birlikte Hristiyanlığa benzer şekilde bu topluluklarda İslami görünümler bu (Alevi) grupların “kendini savunu” anlayışı ile zımnen oluşmuş olduğu anlaşılır.
Ön Asya’da günümüzde Kürdistan’ın çeşitli bölgelerinde görülen “Ezidilik”, “Kakayilik” (Yarsan, Ene’l-Hak) ve “Alevilik” vs. itikatları benzer dini kültlerden oluşan mezhebi yapılardır.
Doğuda MÖ 13. yy da İran’ın Moğol istilasına uğraması sonucu batıya Kürdistan’a ve Anadolu’ya göçler oluşur. Göç eden Türk kültür soylu Aleviler, Anadolu’ya gelmeden önce Horasan ve Uygur bölgesinde daha önce Zerdüştlüğü benimsemişlerdi. Bu Türk kültürlü Alevi topluluklar ) MS 9-II. yy da buralarda propaganda ve din misyonerliği yapan çoğu eski Ateşperest yeni alevi inançlı Kürd Sufileri ve daha sonra Osmanlı-İran savaşlarında, bölgeyi insansızlaştırmak için Safai Şahı İsmail zamanında Anadolu’dan Horasan bölgesine götürülen Kürd Reayé Hak (Alevilerinden) etkilenmiş eski Zerdüşt inançlı topluluktular. Bu topluluklar daha sonra MS 16. yüz yılda Kürd Reaya Haqcıları (Alevileri) ile Anadolu’ya birlikte göç etmiştiler.
Alevi/Raeya Hak toplulukların inançlarındaki İslami görünümleri daha çok bölgede mezhebi siyasallaşmasının öne çıktığı Osmanlı-Safaii döneminde, MS 16 yüz yılda edinmiş oldukları anlaşılır.
Sonuç olarak Aleviler; tarih öncesi ışık kültü, Güneş kültü, Mithracılık, Zerdüştlük, Manicilik ve Mazdakçılık dini kültlerine inanmış Ön Asya toplulukları (Kürd, Türk, Arap ve Paştu) Yahudilik, Hristiyan ve İslamiyet dinlerinden de etkilenmiş hetoroks (karmaşık) dini yapılanmaya sahiptirler. Bu inanç tamemen Ön Asyalı bir inançtır. Orta Asya ile alakası yoktur.