Türkiye’de kültürel iktidar sağda mı? – İktibas Dergisi
Kültürel iktidarın sağda olmadığını örneklerle anlatmaya çalışan T24 yazarı Efe Murat Balıkçıoğlu, İslam tarihi boyunca İslam’a uymayan örnekleri sıralıyor ve kültürel iktidarın her şeye kucak açarak, bunlardan mutluluk ve gurur duyması ile mümkün olduğunu ileri sürüyor…
T24 – Efe Murat Balıkçıoğlu
Bellek kayıplarımızdan biri İslamî ilimlerin hümanist ilimlerle beraber olamayacağı algısında yatıyor. İslam kültürü, çeşitli coğrafî farklılıklarıyla bir kültürdür. İran, Kuzey Afrika, Hint Yarımadası ve Rûm’un İslam coğrafyasına katılması hem dinî hem de din dışı referanslarda bir tektipleşme ya da merkezileşme değil, bir çoğulculuk getirmiştir. Mesela, bugün Divan şiirini, dönemin tasavvuf ve saray-eğlence kültürüne bakmadan nasıl anlayabiliriz? Ya da Farsça âdâb ve inşâ literatürüne bakmadan? Peki, Khaled El-Rouayheb’in Arap-İslâm Dünyasında (1500-1800) Eşcinsellikten Önce adlı kitabında örnek olarak verdiği El-Ezher Üniversitesi 18’inci yüzyıl şeyhi ve Şâfiîâlimi Abdullah eş-Şebrevî’nin bir erkek çocuğuna yazdığı onlarca şiiri nasıl okuyacağız? Bu şiirlere sapıklık deyip geçecek miyiz yoksa bunlar İslam’ı kötülemek için müsteşriklerin uydurduğu kavramlardır bahanesine mi sığınacağız? Tarih özcülüğe hapsedilemez, İslam bir öze indirgenip tektipleştirilemez.
Kaynakları asıl dillerinden okumak ve dönemin sosyal algısını yine dönemin koşul ve pratikleriyle beraber kurmak o kadar zor olmasa gerek. Dönemin şiir ve belâgatinde ifade bulan aşkın metafiziğini anlamaya çalışmak bize İslam hakkında güzel bilgiler sunacaktır. Aynı şekilde, Endülüs Arap şiirinden neler öğrenebiliriz? Osmanlı’daki Delü Birâder’in (ö. 941/1535) şiiri ahlak dışı mıydı, yoksa döneminin büyük bir şairi, âlimi ve beşeriyâtçısı olarak ondan bahsedebilir miyiz? Şarap ve aşk şiiri yazıp da Müslüman olunabiliyor, İbn-i Sînâ’nın deizmine ya da vahdet-i vücûda dinî referanslar arayarak da… Oysa İslam kültürü demek, İslam’ın tektipleşmiş Sünnî reflekslerini taklit demek değil, zengin kaynakları tahkik, yani tasavvuftan şiire, âdâbü’l-bahsten kelâma özgün bir sentez oluşturabilmek demektir.
Siyasî erkin, bir üslûpla giriştiği başarısız bir yeni Türkiye kültürü inşası da var. Necip Fazıl Ödülleri bunun en güzel örneği. Necip Fazıl denince bugün, hemen aklımıza kin, hınç ve nefret sözcükleri geliyor: Sanki erken dönem hayatından günah çıkarırmışcasına yaşadığı samimiyetsiz İslamî ve tasavvufî dönüşüm ve tüm hayatı boyunca hamâsî söylem üzerine kurulu iftira dilinden vazgeçmemesi bunun başat nedenleri… Bugün Necip Fazıl Ödülleri’nin siyasî ve ideolojik olmadığını kimse söyleyemez. Necip Fazıl, siyasal İslam’ın ve hamâsî partizanlığın sembolüdür. Bugün Necip Fazıl Şiir Ödülü kurulunda yer alan ve orada nasıl bulunduklarına anlam veremediğim jüri üyeleri bile Necip Fazıl’ın siyasal hıncı ve hamâseti çıkarıldığında ortada bir şair olmadığına kanımca hemfikirdirler. Zaten çile ve dava sözcükleri, siyasal iktidarın ödülünün kime verilmesi gerektiğini önceden belirliyor; bu ödülü alan şairlerin yakınlıkları ve kimlikleri de ortada. Mesele davaysa dava, bu ödül küçük İskender’e ya da geçmişe dönük Yılmaz Güney’e verilebilir mi? Bu isimleri geçtim, Necip Fazıl Fikir-Araştırma ya da Saygı Ödülü, kültürel cehalet ve entelektüel atalet nedeniyle kendi mahallesinde lince uğrayan Kur’ân ve tefsîr uzmanı Mustafa Öztürk’e verilebilir mi? Siyasî erkten izin almadan buna kimin gücü yeter? Bütün bunlar bize muhafazakâr cenahın kendi rahat ve korunaklı bahçesinden çıkmak istemediğini gösteriyor. Kültürel iktidar ancak kendi bahçenden çıkabilecek gücü bulduğunda etkisini göstermeye başlar; başka bahçelerdeki birikime kucak açarak, bundan mutluluk ve gurur duyarak…
Fahreddîn er-Râzî’nin kaç eseri olduğunu bilmiyoruz, eserlerinin sadece küçük bir kısmının Arapçada tenkitli metni mevcut, muazzam tefsîri El-Tefsîrü’l-kebîr ve Hüseyin Atay’ın El-Muhassal çevirisi dışında Türkçeye yetkin olarak çevrilmiş bir eseri yok. Birkaç kısa monograf ve İslâm Araştırmaları Merkezi’nden er-Râzî’nin dönemi ilmine etkisi hakkında çıkmış iki cilt dışında da çok fazla araştırma yok (aynı şey yabancı dillerdeki literatür için de geçerli)… Er-Râzî düşüncesinde dönemler var mıydı? Erken dönem eserlerindeki felsefe vurgusu ve incelemeleri bize ne gösteriyor? Bu soruların yanıtlarını ne yazık ki daha bilmiyoruz. En azından bu ezber yazı için basit ikinci el kaynaklar taranabilirdi, yani Diyânet Ansiklopedisi’ne bakılabilirdi, hiç olmadı İbn Hallikân’ın er-Râzî tercüme-yi hâlinin İngilizce çevirisi okunabilirdi. Oysa er-Râzî’nin felsefeyle olan ilişkisinin el-Gazâlî-vari basit bir düşmanlıkla ve İbn Sînâ’ya karşı kalbini açması ya da bu konuda içinin rahat olmasıyla ne alakası olabilir?