“İnsan Ticareti” Söyleminin Bileşenleri: Yapımlar ve Çarpıtmalar (1)
12:2211 Ağustos 2014
Göç konusunda yukardaki niyetle sorulabilecek bir soru da bilindik “kaçak göçmen kime denir?” yerine, “tarihsel olarak “kaçak” kategorisi ne sebeple ve ne zaman yaratıldı?” olabilir (De Genova, 2002, p.419). Bir tarafta bilinçli bir şekilde kaynakları sömürülen, kalbinden vurulan, borçlara bağımlı kılınan coğrafyalar ve tam da bu coğrafyalardan gelen kişilerin sınırları aşan hareketlerini yine sömürü ekseninde düzenleyen devlet ve devlet üstü göç ve yabancı işçi politikaları, bir taraftan da bu kişileri ya “kaçak göçmen” kategorisinde suçlulaştıran ya da “kötü insanların eline düşmüş insan ticareti mağdurları” kategorisinde, devletin ve neoliberal politikaların insan ticareti yarasını açıcı rolünü örtbas eden, yaralandırıcı özne pozisyonunu “birkaç kötü insan” noktasında sabitleyen söylemler... Suçlu olan ya haddini aşıp daha iyi bir hayat arayan göçmen ya da kötü emellerine bilinçsiz insanları alet eden suçlu insan kaçakçısı veya taciri... Her iki söylemde de devletin ve neoliberal politikaların birincil yaralayıcı özelliğinin üzeri örtülmüştür.
Bu yolların çıkmazlığına ve aslında yaraların devamını sağlayıcı özelliklerine dönüp bakmak, Kıbrıs’ın kuzeyinde görece olarak yeni başlayan insan ticareti karşıtı hareketlenmeler için yararlı olabilir. Bahsi geçen şizofren düşünce şekli coğrafyamızda hat safhada; inşaat sektörü ve tarım sektöründe sömürülen insan ticareti mağdurlarından yetkililerin “haberinin olmamasına” imkan yok; tıpkı seks işçisi ve ev işçisi olarak sömürülen kişilerin varlığından haberinin olmamasına imkan olmadığı gibi...
Hareket halindeki birçok işçi, çalışabilecekleri sektörler açısından yeteneklerine veya eğitimlerine göre seçim yapma şansına sahip değildirler; tabiri caizse atıl kalmış ve sömürüye açık sektörler onlar için ayrılmıştır. Bu bağlamda, “bu işi rızasıyla yapıyor zaten” gibi bir yaklaşım, rıza kavramının tamamen reddini getirmese bile bizi onu sorgulamaya iter. Gelgelelim, kişiler verili seçenekler içerisinden sektör bağlamında bir seçim yapıyorlarsa bile, kimse sömürü koşullarında yaşamayı seçmez diye varsayabiliriz. Mesleği aslen seks işçisi olan bir kadının sadece bir haftadır bulunduğu Kıbrıs’ın kuzeyindeki bir gece kulübünde, başka yerlerde de çalıştığını ancak buradan hemen kaçmak istediğini, dayanmasının hiçbir yolu olmadığını ağlayarak söylediğini duydum... Üçüncü dünya ülkesinden gelen kişiler için çalışabilecekleri sektör seçenekleri, özellikle sömürünün vahşileşitiği insan ticareti boyutunda, geleneksel toplumsal cinsiyet rolleriyle sıkı sıkıya sınırlandırılmıştır. Tarım ve inşaat sektörlerinde birincil olarak erkekler sömürülürken, “eğlence” sektöründe seks işçisi ve bakım sektöründe kadınlar öncelikli olarak sömürülmektedir.
Kıbrıs’ın kuzeyinde bunun tespitini yapmak için henüz erken olsa da, dünya genelinde insan ticaretine karşı yürütülen gerek sivil toplum güdümlü gerekse devlet güdümlü kampanyalara bakıldığında, kadın ticareti ifadesinin sadece fuhuşu kapsayacak şekilde kullanıldığını, bunun da birçok mağduriyeti daha doğurduğunu söyleyebiliriz. Böyle bir yaklaşım, hem seks işinin marjinalleştirilip konu dahilindeki diğer mücadele alanlarından izole edilmesine, böylelikle de seks sektörü son bulmadığı takdirde kadınların bu bağlamdaki yaralarına umursuz kalınmasına, hem de diğer alanlarda kadınların gerek emek gerekse bedensel sömürülerinin görünmez kılınmasına sebebiyet verebilmektedir. Ev işçisi olarak işe aldıkları kadınla oğlunun seks yapabileceğini, zaten kadına maaş verdiklerini söyleyen annenin hikayesini duydum, ağıllara kapatılan ev işçilerininkilerini de...
Fuhuşun yasaklanmasını, kadın ticaretinin çözümü olarak gören yaklaşımın derdinin, insan ticareti olmadığı aslında apaçık ortadadır; içerisinde insan ticaretini barındırabilen diğer sektörlerin varlığına son verilmesi neden istenmiyor? Hatta, başka sektörlerdeki insan ticareti yaraları ne söylemin ne de somut olarak yasaların nesnesi olmuyorken, konu kadının normatif çerçeve dışında cinsel olarak aktif olması olunca, neden birçok kesim ağız birliği yapıp ahlaki panik yaratan/bundan yararlanan bir yerden bu sektörün son bulmasını talep edebiliyor? Peki benzeri koşullarda ev işçisi veya bakım işçisi olan üçüncü dünya ülkeleri kadınları varken, neden kimsenin dili “bakıcılık işi yasaklansın” veya “ev işçiliğine son” naraları atmıyor? Bakıcı kadın konumunun geleneksel kadınlık rolleri ışığında kabul görmesi midir sebebi? Ve bunun neoliberal politikalardaki merkezi konumu... Devletlerin ve yerel yönetimlerin yaşlı, hasta ve çocuk bakımı konusunda üç maymunu oynaması ve “gelişmiş” kabul edilen ülkelerdeki kadınların işgücüne katılımının bu gibi işleri üçüncü ülkeden gelen bir kadına aktarmasından geçtiği için olabilir mi? Seks işçiliği kadının metalaştırılmasıysa, ev işçiliği nedir? Aynı şekilde, inşaat sektörünün kapatılmasını isteyenler el kaldırabilir mi? Ya tarım sektörünün? Otostop çeken Vietnamlı portakal işçisiyle Omorfo’dan Lefkoşa’ya seyahat ettikten birkaç hafta sonra onu hastanede tekerli sandalyede elleri kolları titrerken gördüm... “Madem şartlar böyle kapatılsın o zaman tarım sektörü!” Hani eller?
Bazı mağduriyetler de diğerlerine göre daha bir “mağduriyet”; daha bir tanımlanası, daha bir yönetilesi, daha bir üzerine konuşulası; onlar hem akıl hem ulus sınırlarına vuran fahişeler; hem yasaklar-mış gibi yapılan, hem üzerlerinden tonla para kazanılan; söylem ortaklıklarını bir arada tutmaya yarayan, hem ırkçısını hem cinsiyetçisini hem mesleği karşıtını hem sermayedarını, hem de devletini sırf ona karşılığı üzerinden dost kılanlar. Onlar mağdur, biz mağrur... Bazı mağduriyetler ise kampanya nesnesi, politika nesnesi, panik nesnesi olmaya “yetmiyor”; namuslu ev işçileri ve bakıcılar, tam da kadınlardan beklenilen neyse onu yapıyor, kadınlar da dünyadan ne beklerse başına o geliyor; evler temizliyor, güvencesiz çalışıyor, çocuk bakıyor, dışarı çıkamıyor. Aynı şekilde güçlü kuvvetli erkeklerden beklenilen şekilde erkek işçiler de sıkışık adaya bir beton bir beton daha kuruyor, tekinsiz koşullarda o ilaç senin bu yükseklik benim ekip biçiyor. Bunlar “biraz daha az mağdur”; bunlar düzene uyan, bunlar çarkı döndüren, “modern vatandaşın” tenezzül etmediği ama gerekliliği tartışılmayan öznellikler.
(1) Bu makalenin genişletilmiş ve değiştirilmiş bir versiyonu, 2011 yılında London School of Economics and Political Science’daki Toplumsal Cinsiyet ve Sosyal Politika Master programı için bitrme tezi olarak sunulmuştur.
İşbirliği ve Ortaklıklar yoluyla İnsan Ticaretiyle Mücadele İnsan Ticaretine ilişkin Kısa Bilgi