Göç sorunu. Türkiye iç ve d fl göç süreçleri. Gitmek mi zor, kalmak m?
Download "Göç sorunu. Türkiye iç ve d fl göç süreçleri. Gitmek mi zor, kalmak m?"
1 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 36 Gitmek mi zor, kalmak m? Göç sorunu Türkiye iç ve d fl göç süreçleri aç s ndan çok zengin tarihsel, kültürel, toplumsal deneyimler yaflam fl bir ülke. Lozan Antlaflmas gere i Türk-Yunan nüfus mübadelesini, 1950 lerde bafllayan ve gittikçe Uzmanlar, 2050 de 150 milyon insan n küresel s nma yüzünden göç edece ini söylüyor. Yani milyonlarca çevre göçmeni olacak. Türkiye de de ç gibi büyüyen bir sorun olan göç olgusunu ve genel etkilerini sizin için inceledik Derleyen: lknur Akgül Ard ç Foto: Emrah Do an h zlanan kitlesel köyden kente göç süreci, 1960 larda Bat Avrupa ya yönelen iflçi göçü, ailelerin birlefltirilmesi amaçl göçler, daha sonra da Arap ülkelerine yönelen geçici sözleflmeli iflçi göçü ve son y llarda Orta ve Do u Avrupa ile Orta Asya ülkelerine yönelen yeni bir ifl gücü hareketi izliyor. Di er yandan 1990 lardan sonra umulmad k biçimde Türkiye ye yönelen yeni göç hareketleri ile geçici ve mekik göç, transit göç, mülteciler, s nmac lar ve çeflitli türlerde yasa d fl göç ak mlar, Türkiye nin uluslararas göç hareketi içindeki konumunu de ifltiren faktörler olarak karfl m za ç k yor. Nedir göç? Göç, kiflinin yeni koflullara daha iyi uyum sa layabilmek amac yla veya do al, k, siyasal v.b. zorunluluklar sonucunda, yaflad toplulu u de ifltirmesi olay na deniyor. Güneydo u bölgelerindeki il merkezlerinde ve stanbul, Ankara ve zmir gibi büyük kentlerde, 1990 l y llardan beri sokakta çal flan çocuklar veya sokak çocuklar sorunu mevcut. Temelinde yatan ana faktör, insanlar n geçimlerini sa lamak amac yla daha uygun yerlere gitmesi, buralarda ifl bulmas, çeflitli imkânlardan faydalanmas ve yerleflmesi. Bir baflka ifadeyle göç, bir idari s n r geçerek oturma yerini devaml ya da uzun süreli olarak de ifltirme olay n ifade ediyor. Göçler aras önemli ayr mlardan biri, göçlerin iste e ba l ve zoraki olmas. Bu kavram sosyo-k aç dan da iç ve d fl göç olarak ay rmak mümkün. ç göç, bir ülke s n rlar içerisinde bireyin bir y ldan fazla yaflamak amac yla yaflad ortam de ifltirmesi; d fl göç ise bireyin ülke s n rlar n n d fl nda herhangi bir ülkeyi, yaflamak için seçmesi anlam na geliyor. Neden göç ediyoruz? nsanlar n öz topraklar n b rak p yeni yerlere yerleflmesinde genellikle nüfus problemleri, k problemler, çevre flartlar ndaki bozulmalar, siyasi problemler ve savafllar rol oynuyor. Gelir da l m ndaki dengesizlikler, iflsizlik ve yoksulluk gibi k nedenler, çok say da kiflinin yaflad yeri terk etmesinin sebeplerinden. Çevre flartlar ndaki bozulmalar da göçün tetikleyici unsurlar ndan. klim de ifliklikleri, erozyon, su bask nlar, deprem ve volkanik patlamalar gibi do al olaylar, insanlar n göç etmesine etki ediyor. Zorunlu göçün sonuçlar da zor! Türkiye de yoksullukla ba lant l olarak sokakta çal flan çocuklar sorununun, göç alan büyük kentlerde önemli bir sorun kabul edilmesi, 1990 l y llarla birlikte yaflanan zorunlu göç süreci sonras na denk geliyor l y llarda yaflanan göç dalgas n n geçmiflteki örneklerden fark, zorunlu olmas ve haz rl ks z yaflanmas Bu y llarda göç edenler, Türkiye nin en alt gelir düzeyinde devam ettirdikleri yaflamlar n Diyarbak r, Van, Batman gibi illerin flehir merkezlerinde ya da stanbul, Ankara, zmir, Adana, Mersin gibi metropollerde, getto benzeri yerleflim alanlar oluflturarak sürdürmek zorunda kald lar. Köylerden zorunlu göç! RAKAMLARLA GÖÇ! Barut (2001) un tespitlerine göre, zorunlu göçmenlerin yar s yoksulluk s - n r n n alt nda yafl yor, yüzde 6 s n n hiçbir geliri yokken, yüzde 40,5 inin geliri 100 YTL. nin alt nda. Ayl k geliri YTL. aras nda olanlar n oran yüzde 45,5 iken YTL. aras nda olanlar n oran ise sadece yüzde 8 Erkeklerin yüzde 29,3 ünün iflsiz oldu u belirtilen araflt rma sonuçlar - na göre, yap lan ifller, genellikle gündelik ifller, (yüzde 29,9) seyyar sat c - l k, (yüzde 22) ve di er niteliksiz ifller. (yüzde 11.4) Barut (2001) a göre stanbul a göç edenlerin tamam na yak - n (yüzde 98.3) çevre uyumsuzlu u, dil, kültür farkl l ve potansiyel suçlu görülme gibi sorunlarla karfl karfl ya kal yor. Di er sorunlar ve yüzdeleri ise flöyle: sa l k yüzde 84,8; beslenme yüzde 79,8; bar nma yüzde 54,9; düzenli ifl bulamama- iflsizlik yüzde 91,6 ve e itim yüzde 49,5. Türkiye nin güneydo usunda 1990 l y llar n bafllar nda yo unlaflan köy boflaltma ve zorla göç ettirme olgusu 1999 y l na kadar devam etti. Bu dönem içerisinde yaklafl k 3 bin 700 yerleflim alan ndan, 3 milyondan fazla insan kendi iradeleri ve denetimleri d fl nda yaflam ortamlar n terk etmek zorunda kald lar
2 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 38 G Ö Ç N O T L A R I D E verilerine göre gecekondularda yaflayan çocuk say s 2 milyon 250 bin civar nda. Yani Türkiye de her 7 çocuktan 1 i sokak çocu u olma tehlikesi ile karfl karfl ya. stanbul, Ankara, zmir, Adana, Bursa, Gaziantep, Antalya, Mersin, Diyarbak r ve fianl urfa gibi yerler, gecekondulaflman n en çok görüldü ü iller. HD stanbul fiubesi nin y llar nda de iflik illerde göçmen aileler üzerinde yapt çal flman n sonuçlar na göre; göç edenlerin çocuklar n n yüzde 53 ü okula gidemiyor; yüzde 89,1 ine ev verilmemifl; yüzde 78,9 u Kürt oldu u gerekçesiyle ifle al nmad n, yüzde 88,7 si ayn nedenle yerleflti i yerde bask gördü ünü belirtmifl; yüzde 75,5 i ise kimli inden dolay göz alt na al nd n ifade etmifl. Cumhuriyet tarihinin en kitlesel zorunlu göçü; 1980 y l ndan sonra gerçekleflti. Bu dönemde gerçekleflen uygulamalar ve olaylardan baz lar flöyle: 12 Eylül 1980 den itibaren devam eden s k yönetim ve ola anüstü hâl uygulamalar, güvenlik nedeni ile köy boflaltmas gerçeklefltirilen bölgede yaflanan silahl çat flmalar, yayla yasa ve kontrollü g da uygulamas Göç ettikten sonra sadece yüzde 22 si sinemaya ya da tiyatroya giden kad nlar n, yüzde 63 ü festivallere ve konserlere hiç kat lmam fl. Diyarbak r da, bini aflk n göçmen kad n üzerinde yap lan bir araflt rmada, kad nlar n büyük bölümünün psikolojik deste e ihtiyac oldu u belirlenmifl. Ayr ca kad nlar n yaln z, e itimsiz ve k yönden güçsüz oldu u ortaya ç km fl. Türkiye den AB-15 e 2030 e kadar toplam 1,8 milyonluk bir göç tahmini yap l - yor. Barut (2002) un saptamalar na göre, zorunlu göç ma duru ailelerin yar s nda hâlâ korku ve tedirginlik yaflan rken, yetiflkin nüfusun yüzde 35,6 s potansiyel suçlu olarak görüldüklerine inan yor. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü nün Eurostat (2000) ile birlikte yapt bölgesel anket sonuçlar na göre, 55 yafl üstü nüfusun göç etme e ilimi düflük. Ülkemizde k rdan kente göç, 1950 li y llardan itibaren bafllay p, 1960 l y llarda giderek h z kazanm fl say m nda yüzde 25 olan kent nüfusu; 1980 de yüzde 44 e, 1990 da yüzde 59, 2000 de ise yüzde 65 e yükselmifl. Yaflam alanlar ndan kopart lan insanlar, herhangi bir yer gösterilmeksizin sahipsiz bir biçimde bölgedeki ve bölge d fl ndaki kent merkezlerine göç etmek zorunda oldular. Böylelikle bar nma, ifl, sa l k ve e itim gibi temel hizmetlerden yoksun kald lar. Temel hak ve özgürlükleri k s tland, yoksullaflt lar, aileleri parçaland ve yeni yerleflim alanlar nda kimliklerinden ötürü duygusal sald r ya u rad lar. Zorunlu göç, demografik, çevresel, siyasal, sosyal ve k bak mlardan radikal bir altüst olufl ve kapsaml bir tahribata neden oldu. Göç edenler göç sonras nda neler hissediyor? Hemen hemen hepsi göç sonras kendini afla lanm fl, d fllanm fl hissediyor. Hepsinde birden görülen memleket toprak özlemi ile flehre uyum gösterememe, kiflinin geriye dönüfl iste ini güçlendiriyor. Üst düzeyde psikolojik sorunlar, ya ma ve talan gibi 2000 y l nda Türkiye de 4 milyon 469 bin kifli göç etmifl! ortaya ç kabilecek psiko-sosyal sorunlar n görünmemesinin temel nedeni ise akrabal k iliflkileri ve toplumsal dayan flman n henüz üst düzeyde olmas. (Barut, 2002). Cernea, (1993, aktaran; Özbudun, 2000) zorunlu iç göç ma durlar n n yedi tipik boyutta yoksunlaflmayla karfl karfl ya olduklar n belirtiyor: Topraks zl k, evsizlik, iflsizlik, marjinalleflme, besin güvencesizli i, ölüm oranlar nda art fl ve toplumsal kopukluk Kad nlar ve kalk nma Sosyal Antropolog Ayfle Hilal Tuztafl, Laurel Bossen nin Kad nlar ve Kalk nma kitab ndan yapt al nt da flöyle diyor: Göç eden ailelerde erke- in resmî iflleri bütün ev halk n n nakit kazanc d r. Kad nlar bu gelirden çok az faydalanabilirler, talepleri de azd r. Pay söz konusu de ildir, kad - n n eline para geçmez. Baz örneklerde kad nlar n endüstri ücretli iflçili ini tercih ettikleri görülür. Bununla beraber kad n, bir endüstri kolunda erkeklerin kabul edece inden daha az ücretlere çal fl r. Göç eden ailelerde, kad nlar n da çal flarak ev sine katk da bulunmas sonucunda; evin reisi olarak nitelendirilen babalar n otoritelerinin azald görülüyor. Zorunlu göç ve bir kent: Diyarbak r Göç hareketleri bak m ndan, Diyarbak r bir ara istasyon konumunda. Türkiye de en fazla göç alan iller Antalya, Isparta, Burdur ve stanbul. Bunun yan s ra Tekirda -Edirne-K rklareli, zmir, Bursa-Eskiflehir-Bilecik te gözde göç bölgeleri. Antalya ilinin ald net göç h z binde 47 yi bulurken, 38 39
3 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 40 Zorunlu göç, demografik, çevresel, siyasal, sosyal ve k bak mlardan radikal bir altüst olufl ve kapsaml bir tahribata neden oldu. stanbul da bu oran binde 46 seviyesinde ölçülüyor. Bat Karadeniz de nüfus yok oluyor! MÜLTEC Nüfusuna oranla en fazla göç veren bölge; Zonguldak-Karabük- Bart n. Bu bölgeyi A r -Kars-I d r-ardahan, Mardin-Batman-fi rnak-siirt, Samsun-Tokat- Çorum-Amasya ve Erzurum-Erzincan-Bayburt bölgeleri takip ediyor. Geçim s k nt s Türkleri yurtd fl na itiyor! AB Komisyonu nun 6 Ekim 2004 tarihli Türkiye Etki Raporu nda belirtildi ine göre, Avrupa ülkelerinden ifl gücü talebi do rultusunda, 1960 lar n ilk yar s ndan itibaren Türkiye den CENNET : TÜRK YE! Modern Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti nin 20. yüzy l n en büyük lideri Mustafa Kemal Atatürk taraf ndan kurulmas ndan sonra da, önceden oldu u gibi d fl göçler almaya devam etti. kinci Dünya Savafl s ras nda Avrupa daki Nazi ve Faflist rejimlerden kaçan on binlerce kifli Türkiye ye s nd. Bunlardan baz lar özellikle e itim, sanat ve müzikte olumlu katk larda bulundu. Türkiye ayr ca, Saddam Hüseyin in etnik temizlik siyasetinden kaçan yaklafl k 1 milyon Irakl Kürde de s n rlar n açt lerde binlerce Bulgar Türkü Türkiye ye mülteci olarak geldi. K saca, modern Türkiye yüzy llard r yo un insan haklar ihlalleri, etnik temizlik veya çeflitli zulümler sonucu ana vatanlar ndan kaçmak zorunda kalan milyonlarca mülteciye güvenli bir kap oldu. yurt d fl na önemli oranda göç yaflanm fl lerin bafllar ndan itibaren Türkiye den yurt d fl na net göç ak m y lda bin civar nda olmufl. Bu rakam, mevcut ifl gücünün yüzde 0,2 sine karfl l k geliyor y l rakamlar yla AB-15 de resmî olarak kay tl Türk vatandafl say s ; 3 milyon. Çözüm önerileri Merkezî idarenin bir tasarrufu olarak gerçeklefltirilen zorunlu göçten kaynaklanan mal ve mülk zararlar n n tümünün tazmin edilmesi, yaflam alanlar n n insan haklar standartlar na göre oluflturulmas, bar nma, beslenme, sa l k, e itim ve çal flma haklar - n n korunmas için gerekli düzenlemelerin yap lmas ; ayr ca bir üretim planlamas program yap p, köyüne geri dönmek isteyen ailelere uzun vadeli ve düflük faizli yaflama uyum kredisi sa lanmas gerekiyor. Köye geri dönen ailelerin, ev si faaliyetlerini gelifltirebilmeleri için yöre ve talebe göre uygulanmak üzere; 1. Köye geri dönen her aileye iste- ine göre en az 2 fler bafl süt ine i veya 15 koyunun karfl l ks z olarak verilmesi, gerekli veteriner hizmetlerinin Tar m ve Köyiflleri Bakanl taraf ndan sa lanmas gerekiyor. 2. Ar c l a uygun flora yap s n n varoldu u bölgelerde, özellikle Erzurum, Kars, Ardahan, Mufl ve Van illerinde fennî modern ar c l k için ar l kovan ile ipek böcekçili i için gerekli girdilerin karfl l ks z sa lanmas flart! 3- Hakkari kilimi ve Siirt battaniyesi gibi yöreye mahsus el dokumac - l üretimi için her istekli aileye, düzenli olarak üretimde kullan lmak kayd yla bir tezgâh n; yün ve ipli iyle birlikte karfl l ks z verilmesi gerekiyor. Zorunlu olarak göç eden kifli ya da topluluklar n geriye dönüfl ya da yeniden yerleflim konusundaki tercihlerinin hayata geçirilmesinde devlet kurulufllar ile güven duygusunun oluflturulmas ve zorunlu göç ma durlar n n yaflamlar n yeniden kurmaya kat lmalar n sa lamak için zorunlu göç konusunda çal flma yapan kurulufllar, meslek örgütleri, insan haklar kurulufllar ve di er sivil toplum örgütlerinin iflbirli i yapmas flart! Zorunlu göçe maruz kalanlar n envanterinin, oluflturulacak bir komisyon arac l ile ç kart lmas gerekiyor. Köyüne geri dönenlerin d fl nda flehir yaflam n sürdürmek isteyen ailelere de yukar daki yard mlara denk düflecek imkânlar n sa lanmas ; ayr ca meslek edindirme kurslar ile e itildikten sonra KOB kredilerinden yararlanabilme çözümü sunulmal. KAYNAKÇA Yücel Can (Milliyet).  1/95 say l Ortakl k Konseyi Karar, 13 fiubat 1996 tarihli Avrupa Toplulu u Resmi Gazetesi L 35 Aral k 2003; Türk Mühendis ve Mimar Odalar Birli i nsan Haklar Komisyonu kararlar. Altuntafl, B. (2003), Mendile, Simite, Boyaya, Çöp, Ankara Sokaklar nda Çal flan Çocuklar letiflim Yay nlar, Maya. Barut M., (2002), Zorunlu Göç Araflt rmas, Göç Edenler Sosyal Yard mlaflma ve Kültür Derne i. Baflkaya, F. (1997, Sermayenin Küreselleflmesi veya Neo-Liberalizmin Vahfleti, Özgür Üniversite Forumu-Küreselleflme Cilt 1, Say 1. De irmen, U. (2000) 1990 lardaki Göçün Özgüllükleri, Bilim ve Siyaset, Say 1, stanbul. Erder, S. (1995), Yeni Kentliler ve Kentin Yeni Yoksullar, Toplum ve Bilim, 66. Bahar. Ifl k O., M.P narc o lu (2001), Nöbetlefle Yoksulluk-Sultanbeyli Örne i, letiflim Yay nlar. S r, A. Bayram Y., Özkan M. (1998), Zorunlu ç Göç Yaflam fl Bir Grupta Travma Sonras Stres Bozuklu u Üzerine Bir Ön Çal flma, Türk Psikiyatri Dergisi, 9(31)
4 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 42 Ekonomide Türkiye si nereye gidiyor, önümüzdeki birkaç ay için yap lan öngörüler neler? Hepsi Bu ra Baban n yorum fark yla yaz m zda... Yaz : Bu ra Baban* gündem! 2003 y l nda Irak savafl n n sona ermesi ile beraber, mizde hissedilir bir iyileflme süreci yaflanm flt. Üç y l ardarda yüksek büyüme oranlar gerçekleflirken, enflasyon tek haneli rakamlara gerilemifl; Devlet ç Borçlanma Senedi vade yap s uzarken, toplam kamu borcunun GSMH ye oran mali disiplinin tavizsiz uygulanmas n n da yard m yla, 2001 y l ndaki yüzde 100 seviyelerinden, Maastricht kriterlerinin öngördü ü üst s n r olan yüzde 60 lara do ru geri çekilmiflti. Tüm bu olumlu geliflmeler yaflan rken, cari aç n oldukça yüksek seviyelerde gerçekleflmesi deki yumuflak kar n olarak ön plana ç kt. Çeflitli platformlarda, Türk Liras n n afl r de erlenmifl oldu u s k s k dile getirildi. Tüm bu aç klamalara ra men, oldukça uzun bir periyod boyunca, YTL yabanc para birimlerine karfl kuvvetli konumunu sürdürdü. Fakat bu durum, global likiditede daralma sinyallerinin artmas yla beraber son aylarda tersine döndü. Ülkeden yaflanan s cak para ç k - fl, döviz kurlar nda oynakl n artmas na ve YTL nin h zl bir flekilde de er kaybetmesine sebep oldu. Bu noktada gelecekle ilgili tahminlerde bulunmadan önce, öngörülerimize baz teflkil eden verileri s ralaman n yararl oldu una inan yoruz. Öncelikle mali disiplindeki baflar 2001 krizi sonras aral ks z devam etti. Bizim öngörümüz mali disiplinden önümüzdeki aylarda da sapma yaflanmayaca yönünde. Para politikas taraf nda ise, kan - m zca Merkez Bankas, piyasalarda son yaflanan dalgalanmaya yerinde müdahale ederek karfl l k verdi. Bu do rultuda gösterge faizlerini 400 baz puan art rd ve piyasadaki afl r TL likiditesini azaltmak ve artan döviz talebini karfl lamak için TL depo al m ve döviz sat fl ihalelerine bafllad. Günlük spekülatif ataklar karfl lamak için de döviz piyasas nda direk sat c olarak müdahale etmekten çekinmeyece ini de kan tlad. Global piyasalarda ekstra bir olumsuzluk yaflanmad takdirde, Merkez Bankas n n para politikas ndaki ani s k laflman n enflasyon üzerindeki olumlu etkilerini yaz aylar sonras gözlemleyebiliriz krizini haz rlayan ana etken olarak göze çarpan zay f bankac l k sistemi, 2006 da daha kuvvetli olarak kur ve faizlerdeki art fl karfl layacak. Bankalar n 2002 sonras yakalad yüksek karl l k rakamlar, özkaynaklar n kuvvetlendirmelerine yard mc oldu ve Sermaye Yeterlilik Oranlar, kanunen izin verilen alt s n r n oldukça üzerinde. Kurlarda yaflanan oynakl k sonras bilanço içi aç k pozisyonlar n hemen daraltabilmeleri de, sektördeki serbest sermayenin sa l kl seviyelerde bulundu una iflaret ediyor. Bankalar son yaflanan geliflmelerden sonra en çok rahats z edebilecek konu aktif ve pasifte vade uyuflmazl. Uzun vadeli kredilerini k sa vadeli mevduatla fonlayan bankalar, faizlerdeki art fllardan zarar görecekler. Fakat bu noktada da, yabanc bankalar n yurtd fl nda uzun vadeli YTL bonolar ihraç etti ini ve bunlar n swap piyasas nda uzun vadeli YTL kredilerin hedge edilmesinde kullan ld n göz ard etmemek gerekiyor. Dolay s yla, bankac l k sistemi yaflad m z dalgalanmada geçmifl y llar n kriz senaryolar ndan oldukça uzakta. Bütün bunlar göz önünde bulundurarak önümüzdeki aylar için flu öngörüleri yapabiliriz: Döviz kurlar 2006 ve 2007 y llar nda politik riskler geçti imiz üç y la göre daha yüksek seviyede. Özellikle 2006 sonbahar sonras seçim senaryolar gündemi daha da fazla meflgul edecek sonras AB üyelik müzakerelerinin bafllamas yla beraber adeta bir bahar havas yaflanan d fl politika, müzakereler derinlefltikçe ve seçim yaklaflt kça daha karamsar bir havaya bürünme riski tafl yor. Global anlamda ise komflumuz ran n nükleer faaliyetlerine devam etme iste i, Irak ta henüz istikrar sa lanamam fl olmas ve Kuzey Kore nin nükleer faaliyetlerinde geri ad m atmamas, d flsal flok olas l n n varl n devam ettirmesine sebep oluyor. Di er yandan FED in uzun süredir izledi i faiz art - r m politikas na, Avrupa Merkez Bankas n n da kat lmas ve Japon Merkez Bankas n n da benzer politika izleme olas l global likiditede daralman n devam na sebep olabilir. Di er yandan, devam eden kontratlar n k sa sürede de ifltirilememesi yüzünden, YTL de er kaybetse dahi cari aç kta olas yavafllama/daralma ancak 2007 y l ndan itibaren gözlenebilir. Dolay - s yla, dalgalanan kur sisteminde YTL nin zay flamaya devam etmesi kaç n lmaz gibi görünse de, kurlar n gelece i ile ilgili de erlendirmeler için, Merkez Bankas n n s k para politikas n n s cak para için Türkiye nin cazibesini korumas n sa lad n gözard etmememiz laz m. Son günlerde de TL nin dalgalanmada u rad de- er erozyonunun bir k sm n geri almas n n ana nedeni olarak, uygulanan s k para politikas ve cazip TL faizleri de ön plana ç k yor. Ekonomik büyüme 2002 sonras ardarda dört y l yüksek büyüme kaydeden miz, faiz ve kurlarda kaydedilen art fllarla, tüketim boyutunda bir miktar so uyabilir. Dolay s yla, y lsonu GSMH büyüme hedefi olan yüzde 5 in alt nda kal naca n düflünüyoruz. Enflasyon Yaflanan dalgalanman n döviz kurlar d fl ndaki en çarp c yans mas kan m zca enflasyon rakamlar nda gözlemlenecek. May s ay nda tekrar art fl trendine giren enflasyon, yaz aylar nda da yüzde 10 lar n üzerinde seyredecektir. Gene de s k para politikas ve talepteki so umayla beraber enflasyonist bask n n sonbahar aylar nda azalmas n beklemekteyiz. Bu noktadan sonra 2006 ve 2007 y lsonu enflasyon hedefinin tutarl bir flekilde revize edilmesi ve baflar l beklenti yönetimi, seçimlere kadar geçecek olan bir y ll k süreçte enflasyonla mücadeledeki baflar n n anahtar olacakt r. * Ciner Grubu 42 43
5 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 44 Özellefltirmede kim Özel hale getirmek, s nai veya ticari hayattaki denetim ve mülkiyeti, kamu kesiminden özel kesime aktarmak olarak tan mlanan özellefltirme uygulamalar ile flimdiye dek Türkiye neler kazand, neler kaybetti dersiniz? Yaz : Dr. Süleyman Yaflar* Foto: Emrah Do an kazand, kim kaybetti? Türkiye de özellefltirme uygulamalar 1984 y l nda bafllad. Türkiye den sonra özellefltirme uygulamalar na bafllayan ülkeler devlet flirketlerinin sat fl n çoktan tamamlad. Fakat h zl özellefltirmenin sonuçlar özellikle geliflmekte olan ülkelerde pek de iyi olmad. Kamu faydalar olarak isimlendirilen enerji, su, telekomünikasyon ve ulaflt rma alan nda yap lan özellefltirmeler bu ülkelerde faydadan çok zarar getirdi. Latin Amerika ülkelerinde enerji ve su alan ndaki özellefltirmeler, gelir da l m n bozdu, fakirli i art rd. Dünya Bankas dan flmanlar ndan John Nellis in 2005 y l nda yapt araflt rman n sonuçlar na göre, devletten enerji ve su flirketlerini sat n alan özel firmalar, fiyatlar çok yükseltti. Özel firmalar sadece kar amac yla çal flt klar için fiyatlar art r rken kaliteyi de düflürdü. Böylece artan enerji, su ve benzeri üretim girdilerinin maliyetleri bu girdileri kullanan bir çok tesisi zarara u ratt ve ülkelerde yeni yat - r mlar engelledi. Ekonomik büyüme durdu. Böylece düflük gelir gruplar hem ifllerinden oldular hem de yeni ifl yarat lamad için ifl bulamad lar. Ayr ca k rsal alanlarda da elektrik ve su fiyatlar özellefltirmelerle yükseldi. Bunun sonucunda k rsal alanlarda da iflsizlik artt. Özellefltirme flehirlerde gelir eflitsizli ini ve fakirli i art r rken, flehir ile k r aras ndaki eflitsizli i de çok büyüttü. Latin Amerika ve Rusya da durum hayal k r kl! Latin Amerika ülkelerinde elektrik, su ve telekomünikasyon tesislerinin özellefltirilmesinin ard ndan elde edilen olumsuz bulgular, bu ülkelerin fert bafl na gelir düzeyinin düflük olmas ve kurumsal yap n n zay f olmas ndan kaynaklan yor. Özellikle kurumsal yap n n zay f olmas, özellefltirme sonras nda yaflananlar olumsuz etkileyen en önemli faktör oluyor. Kurumsal yap zay fl, denetleyici ve düzenleyici kurumlar geliflmekte olan ülkelerde ifllerini iyi yapamad klar için ortaya ç k yor. Özellefltirme sonras nda zay f düzenlemeler ve iyi yap lmayan denetimler olumsuz sosyal etkileri art r yor. Zaten bu ülkelerde fert bafl na gelirin de düflük olmas artan enerji ve su fiyatlar karfl s nda fakir halk çaresiz b rak yor. Latin Amerika da oldu u gibi Rusya da da h zl özellefltirme ayn nedenlerle girdi maliyetlerini art rd ve gelir da l m n olumsuz etkiledi. Türkiye de de kurumsal yap lar zay f! Latin Amerika, Rusya ve benzeri ülkelerde ortaya ç kan bu sonuçlar n ard ndan, Türkiye deki elektrik, su ve telekomünikasyon özellefltirilmelerini ele alal m. Bu y l özellefltirilmesi düflünülen elektrik da t m tesisleri acaba hemen özellefltirilmeli mi? Bu sorunun cevab tereddütsüz hay r olmal. Çünkü Türkiye de de Latin Amerika ve Rusya da oldu u gibi henüz enerji, telekomünikasyon, su ve ulaflt rma alan nda kurumsal yap zay ft r. Enerji Piyasas Düzenleme Kurumu ve Enerji Bakanl özelleflecek enerji da- t m piyasas n düzenleyecek ve denetleyecek kapasitede de ildir. Temmuz ay bafl nda özel firmalar n üretimi durdurarak Ege Bölgesi nde13 ilde yaflatt klar elektrik kesintisi, özel sektör karfl s nda kamu kurulufllar n n kurumsal yetersizli inin ve zay fl n n en güzel örne idir. Enerji Bakanl talimat na ra men özellefltirilen Oymap nar Hidrolektrik Santrali nin sisteme elektrik vermemesi baflka türlü aç klanamaz! Y llar itibar ile özellefltirme. Yap- fllet-devret ve Yap- fllet yöntemi ile özel sektör taraf ndan üretilen enerji maliyetleri nedeniyle devletin zarar, Say fltay Raporu na göre 2004 y l itibari ile 2,4 milyar Dolar. Bu yetersizli in di er bir göstergesi ise enerji üretiminde yap lan özellefltirmelerin uygulamas ndan kaynaklanan sorunlard r. Yap- fllet-devret ve Yap- fllet yöntemi ile özel sektör taraf ndan üretilen enerji maliyetleri nedeniyle devletin zarar Say fltay Yöntemler itibar ile özellefltirme ifllemleri. ( ) Raporu na göre 2004 y l itibari ile 2,4 milyar Dolar d r. Devlete su dan zarar! Su alan nda yap lan özellefltirmeye örnek ise zmit Su A.fi. nin Yap- fllet Devret modeliyle yap lan zmit Evsel ve Endüstriyel Su Temin Projesi dir. Bu projenin devlete verdi i 44 45
6 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 46 zarar 2005 y l itibar ile 1,3 milyar Dolar d r. Öte yandan, Türk Telekom A.fi. nin özellefltirilmesinde devir edilen varl klar n durumu ise belirsizli ini koruyor. Türk Telekom A.fi. nin TAZE HABER! YARGIDAN TÜPRAfi SATIfiINA ONAY Dan fltay dari Dava Daireleri Kurulu, 13. Daire nin, TÜP- RAfi n yüzde 51 lik hissesinin özellefltirilmesine olanak tan - yan ÖYK karar, ihale ilan, ihale flartnamesi ve ihale komisyonu sat fl karar n n iptal isteminin reddine iliflkin karar n onad. Petrol- fl Sendikas n n, TÜPRAfi n yüzde 51 lik hissenin blok sat fl yöntemiyle özellefltirilmesini öngören Özellefltirme Yüksek Kurulu (ÖYK) karar, ihale ilan, ihale flartnamesi ve ihale komisyonunun sat fl karar n n iptali istemiyle açt davada sona yaklafl ld. Söz konusu ifllem ve kararlarla ilgili iptal istemini reddeden Dan fltay 13. Dairesi nin kararlar na iliflkin temyiz istemini görüflen Dan fltay dari Dava Daireleri Kurulu, Petrol- fl sendikas n n itirazlar n reddederek 13. Dairenin kararlar n onad. PETROL- fi KARAR DÜZELTME STEYEB LECEK! Davac Petrol- fl Sendikas, TÜPRAfi n yüzde 51 lik hissesinin özellefltirilmesine olanak tan yan ifllem ve kararlar n iptali istemiyle aç lan davada, ola anüstü kanun yolu olarak bilinen karar düzeltme isteminde bulunabilecek. Sendika, karar düzeltme isteminde bulunursa, bunu da yine Dan fltay dari Dava Daireleri Kurulu görüflecek. Kurul, daha önce ihale fiartnamesi ve ihale Komisyonunun sat fl karar n n yürütmesinin durdurulmas na karar vermiflti. Ancak Dan fltay 13. Dairesi, dava konusu 4 ifllem ve karar n iptal istemini esastan reddetmiflti..tüprafi n yüzde 51 lik kamu hissesi blok sat fl yöntemiyle 12 Eylül 2005 te yap lan ihalede en yüksek teklifi veren Koç-Shell Ortak Giriflim Grubu na 4 milyar 140 milyon Dolar a verilmiflti. Sat fl ifllemi, ÖYK n n 7 Kas m 2005 tarihli karar ile onaylanm flt. Öte yandan Dan fltay dari Dava Daireleri Kurulu, TÜPRAfi n yüzde 51 lik hissesinin özellefltirilmesine onay veren Rekabet Kurulu karar n n yürütmesinin durdurulma isteminin reddine yap lan itiraz kabul etti. Ojer Telekomünikasyon A.fi. ye devir edilen varl klar, 25 y ll k imtiyaz süresinin sonunda devlete iade edilip edilmeyece i bilinmiyor. Bu durum aç kça Telekomünikasyon Kurumunun zay fl n gösteriyor. Siyasi iktidara ve özel firmaya sözünü geçiremeyen ve imzalanan imtiyaz sözleflmelerini aç klayamayan, fleffafl ktan uzak bu kurumlar elektrik, su gibi özelleflmelerin ard ndan denetleme ve düzenleme yapam yorlar. flte bu zay f kurumsal yap içindeki bu özellefltirmeler Türkiye de de gelir da l m n orta vadede daha da bozacak ve sosyal dengesizli i art racak. Bu nedenle enerji da t m bölgelerinin özellefltirilmesinde acele edilmemeli. Enerji Piyasas Düzenleme Kurumu yetersiz mi kal yor? Enerjide yüksek maliyetli üretim sorunu çözülmeden, da t mda rekabeti sa lamak mümkün de il. Çünkü elektrik üreten özel firmalar güçlü bir kurumsal yap yla karfl karfl ya de iller. Enerji Piyasas Düzenleme Kurumu nun iki temel göreve var: birincisi düflük fiyat; ikincisi kaliteli enerji üretimini sa lamak. Bu kurum, bugüne kadar bunlardan hangisini sa lad? kisini de sa layamad. Yüksek fiyatlarla devlete enerji satan firmalar n maliyet yap lar bu kurum taraf ndan incelenmedi, iç karl l k hesaplar yap lmad. Afl r yüksek fiyatlara müdahale edemeyen düzenleyici kurumun varl yla yoklu u aras nda bir fark yok. Bu anlam yla Enerji Piyasas Düzenleme Kurumu devlete ilave bir maliyet getiriyor, katk s olmuyor. Enerji Bakanl ise özel üretici firmalar n yüksek elektrik sat fl bedelleri karfl s nda çaresizli ini belirtiyor. Enerji Bakan, bas ndaki aç klamalar nda yüksek maliyetle devlete elektrik satan firmalar n sözleflmelerinin çok sa lam oldu unu söylüyor. Peki sözleflmesi sa lam denilerek kamu kaynaklar n n yok edilmesine göz mü yumulacak? Devlete elektrik satan bu firmalar n karlar dolar baz nda yüzde 85 e ulaflt. Buna kar denemez. Dense dense devletin kaynaklar n ya malamak denir y l ndan itibaren 243 kurulufltaki kamu hisseleri, 22 yar m kalm fl tesis, 353 tafl nmaz, 6 otoyol, 2 bo az köprüsü, 94 tesis, 6 liman, flans oyunlar lisans hakk ile Araç Muayene stasyonlar özellefltirme kapsam na al nd. Enerji Bakanl derhal bu ya maya kar flan firmalar n proje raporlar n kredi ald klar kurulufllardan talep etmelidir. Çünkü, bu firmalar n hemen tamam Amerika, Almanya ve ngiltere hracat Kredi Bankalar ndan kredi kulland. Bu bankalar, Eximbank ad yla örgütlenen devlet bankalar d r. Belirtti imiz bankalar devletten devlete talepleri yerine getirmek zorundalar. Eximbank kredisi almak için verilen proje raporlar incelendi inde, Türkiye deki Yap- fllet-devret projelerinin gerçek maliyetleri ortaya ç kacakt r. flte o zaman elinizdeki bu belgelerle tahkime gitmeniz ve ya may durdurman z mümkün olur. Türkiye de elektrik üretiminde, su temininde ve telefon özellefltirmelerinde ortaya ç kan sayd m z bu problemler çözülmeden ve güçlü bir kurumsal yap oluflturulmadan elektrik da t m özel sektöre devir edilmemeli. Aksi takdirde özellefltirmenin Latin Amerika ve Rusya da ortaya ç kan gelir da l m n bozucu etkisi Türkiye de artarak kendisini gösterecektir. * Özellefltirme daresi Baflkanl Eski Baflkan Vekili ve stanbul Üniversitesi Ö retim Görevlisi Dr. Süleyman Yaflar. Özellefltirme daresi Baflkanl portföyündeki flirket ve kurulufllar DEN ZC L K TD -Türkiye Denizcilik flletmeleri Elektronik Türkiye Elektromekanik Sanayi A.fi. GIDA GÖNEN G da Sanayii A.fi. Türkiye fieker Fabrikalar A.fi. Kayseri fieker Fabrikas A.fi. Adapazar fieker Fabrikas A.fi. Et ve Bal k Ürünleri A.fi. Manavgat Çay Su Temin Tesisleri TEKEL MADENC L K KB (Karadeniz Bak r flletmeleri A.fi) K Afi (Kömür flletmeleri A.fi.) YEN ÇELTEK KÖMÜR VE MADENC L K A.fi. Türkiye Demir ve Çelik flletmeleri A.fi. ET ALÜM NYUM A.fi. DEM R ÇEL K ERDEM R (Ere li Demir Çelik Fab. A.fi.) ORMAN ÜRÜNLER SEKA Türkiye Selüloz ve Ka t Fabrikalar A.fi. Petrol ve Yan Ürünleri PETK M Petrokimya Holding A.fi. TÜPRAfi Türkiye Petrol Rafineleri A.fi. S GORTA Baflak Sigorta A.fi. Baflak Emeklilik A.fi. TEKST L SÜMER Holding A.fi. ULAfiTIRMA THY Türk Hava Yollar A.O. KIBRIS Türk Hava Yollar TARIM TÜGSAfi Türkiye Gübre Sanayii A.fi. Türkiye Libya Ortak Tar m ve Hayvanc l k A.fi. ENERJ T. Elektrik Da t m A.fi. (TEDAfi) Yeniköy Elektrik Üretim ve Tic. A.fi. Kemerköy Elektrik Üretim ve Tic. A.fi Özellefltirme daresi Baflkanl ;
7 36-49 mülkiye 8/18/07 12:09 PM Page 48 Özellefltirme kazalar Yaz : lknur Akgül Ard ç GÖRÜNEN KAZA: ÖZELLEfiT RME! Dev Maden-Sen den Görgün, madencilikte özellefltirme sürecinin kazalar art rd n söyledi. Özellefltirmeyle yat - r mlar k s l yor. Güvenli e yat r m yap lm yor. Kaza tesadüf de il. EMEP ten Köro lu: fl güvenli i gereksiz masraf kap s olarak görülüyor. Devrimci Maden Arama ve flletme flçileri Sendikas (Dev Maden-Sen) Genel Baflkan Vekili Tayfun Görgün, Kütahya Gediz de 18 maden emekçisinin ölümüne neden olan kazan n görünen bir kaza oldu unu, önlenebilir oldu unu söyledi: Buras, 1950 y l ndan beri madencilik yap lan zengin bir havzad r. lk kaza bu. Tesadüf de il. Bu iflletme özellefltirme kapsam ndayd. Özellefltirmelerden sonraki koflullara bakt m zda, ucuz atlatt k bile diyebiliriz. Kaynak: B A Haber Merkezi ELEKTR KTE ÖZELLEfiT RME ANAYASA YA AYKIRI! Elektrik Mühendisleri Odas (EMO), Cumhurbaflkan Ahmet Necdet Sezer den elektrik sektöründe özellefltirmeyi kolaylaflt ran yasay, Anayasa ya ayk r oldu u gerekçesiyle veto etmesini istedi. EMO nun de erlendirmesinde Sezer in onay nda bulunan söz konusu yasayla, sektördeki flirkederin hisselerinin nama yaz l olmas koflulunun hisseleri Borsa da ifllem gören anonimler için kald r lmas n n Anayasa ya ve kamu yarar na ayk r oldu u belirtildi. EMO, yasayla da- t m ve perakende sat fl hizmeti için dikey bütünleflik yap öngörülerek, Rekabet Kurulu nun görüflünün dikkate al nmad n savundu. Kayseri d fl nda 20 bölgeye ayr larak oluflturulacak kamu elektrik da t m flirketlerine önce TE- DAfi taraf ndan iflletme hakk devirlerinin yap laca ve az 10, en fazla 49 y l süreyle iflletme hakk n devralacak bu kamu flirketlerinin blok sat fl yöntemiyle özellefltirilmesinin planland belirtildi. Kaynak: Birgün Gazetesi; PETROL- fi: Ö B GERÇEKLER ÇARPITIYOR Petrol- fl, Ö B nin TÜPRAfi ta mevcut kamu pay n n borsada sat fl na iliflkin yapt aç klaman n gerçekleri çarp tmaya yönelik oldu unu belirtti; Bir ÖYK karar n n Ö B ye özellefltirme yapabilmesi konusunda yetki verdi i iddias gerçek d fl dedi. Türkiye Petrol Kimya Lastik flçileri Sendikas (Petrol- fl), Özellefltirme daresi Baflkanl n n (Ö B) TÜP- RAfi ta mevcut yüzde 14,76 oran ndaki kamu pay n n 8 Mart 2005 tarihinde MKB Toptan Sat fllar Pazar nda sat fl na iliflkin dün yapt aç klama gerçekleri çarp tmaya yönelik dedi. Petrol- fl Merkez Yönetim Kurulu yapt yaz l aç klamada, Ö B nin aç klamas n n, özellikle sendikay mesnetsiz ve önyarg l iddia ve ithamlarla suçlayan nitelikte oldu unu belirterek, Sendikan n iddialar n n tamam n n hukuki temelde ve do ru oldu unu vurgulad. Ö B, Sermaye Piyasas Kurulu nun (SPK) karar n bilerek çarp - Kamu-Sen Genel Baflkan Bircan Aky ld z tarak kamuoyunu yan ltmaya çal flmaktad r. SPK karar nda belirtilen hususlar ile Ö B nin iddialar birbiriyle uyuflmamaktad r. SPK, Özellefltirme Yüksek Kurulu (ÖYK) karar n n bildirilmemesi konusunu mevzuata ayk r bulmufltur. Ö B, SPK nin ifllevini üstlenerek kendi kendini hakl ç karmaya çal flmaktad r. Kaynak: B A Haber Merkezi; Ö B: TELEKOM MT YAZ SÖZLEfiMES ANLAfiILIR DE L Kamu-Sen Genel Baflkan Bircan Aky ld z, Haber- fl in Telekom özellefltirmesine hay r kampanyas na destek verdi. Özellefltirme daresi Baflkanl (Ö B), Telekom imtiyaz sözleflmesini yat r mc aç s ndan aç k olmad gerekçesiyle iade etti. Ö B, imza aflamas nda göz önüne al nacak hususlar bölümünü kar fl k buldu. Kaynak: Anka Haber Ajans ; SEYD fieh R DE ÖZELLEfiT RME GERG NL Seydiflehir Eti Alüminyum Fabrikas n n geçen y l özellefltirilerek CE- KA fiirketi ne sat lmas yla ilgili Dan fltay n yürütmeyi durdurma karar vermesinin ard ndan, bir grup iflçi, sorumsuzlukla suçlad klar Çelik- fl Sendikas n n önünde protesto gösterisi yapt. CHP Konya Milletvekili Atilla Kart n Halk E itim Merkezi salonunda Dan fltay karar ile ilgili yapt de erlendirme toplant s sonras bir grup iflçi, aileleriyle birlikte sendika binas na yürümeye bafllad. Sessizce yürüyen 80 kiflilik grup, sendika binas önüne geldi inde önce alk fllayarak protesto gösterisinde bulundu. Fabrikan n özellefltirilmesinden sendika yöneticilerini sorumlu tutan iflçiler, Çantac sendika, Kahrolsun sendika, Sat lm fl sendika ve Hepimiz kand r ld k sloganlar att. Kaynak: DHA; 3 Temmuz ÖZELLEfiT RME DARES NDE T RAZ HAZIRLI I Özellefltirme daresi Baflkanl, Dan fltay 13 üncü Dairesinin Eti Alüminyumun özellefltirmesine iliflkin yürütmeyi durdurma karar - n n ard ndan itiraza haz rlan yor. Dan fltay n Seydiflehir Alüminyum özellefltirmesine iliflkin yürütmeyi durdurma karar, resmi olarak dareye henüz tebli edilmedi. Karar n ulaflmas - n n ard ndan 1 haftal k itiraz süresi bulunurken, darenin karar gelir gelmez buna itiraz hakk n kullanaca ifade ediliyor. Öte yandan, TES fi Sendikas n n Seydiflehir Alüminyum Tesisleri nin blok sat fl yoluyla özellefltirilmesine iliflkin Özellefltirme Yüksek Kurulu nun karar n iptali istemiyle açt davada ilk aflama Haziran ay sonunda sonuçlanm fl ve Dan fltay 13. Dairesi, ihale flartnamesinin yürütmesini durdurmufltu. Kaynak: BHA; 12 Temmuz 2006 ÖZELLEfiT RME, TÜRK YE YE VE ATATÜRK E SALDIRIDIR Y ld r m Koç: 1984 y l nda kapsaml bir biçimde bafllat lan ve 1991 y l ndan sonra daha da h zland r lan özellefltirme sald r s n ertelettik. Örne in, 5 Nisan 1994 istikrar program na göre, 1994 y l sonuna kadar Erdemir, Tüprafl, Petrol Ofisi, Petkim, THY, Turban, Havafl, D.B. Deniz Nakliyat ve D TAfi k smen veya tamamen özellefltirilmifl olacakt r. Ayr - ca, 1995 y l nda TEK ve PTT özellefltirilecek ve ön haz rl klar 1994 y l nda tamamlanacakt r. Bu kararlar n aç klanmas n n üzerinden 11 y l aflk n süre geçti. Bu iflletmelerin en önemlilerinin özellefltirme veya kapatma ifllemleri gerçeklefltirilemedi. Di er taraftan, özellefltirme uygulamalar h zlan yor döneminde en fazla özellefltirme 2,7 milyar Dolar ile 2000 y l ndayd y l nda 120 milyon Dolarl k, 2002 y l nda 537 milyon Dolarl k ve 2003 y l nda da 172 milyon Dolarl k özellefltirme yap lm flt. Bu rakam 2004 y l nda 1,3 milyar Dolar a f rlad. Özellefltirme uygulamalar n n geciktirilmesinde en önemli etmen, iflçi s n f ve sendikac l k hareketinin etkili ve yayg n direniflleri de olmad. Tek tek sendikalar direndi. Yerel direnifller oldu. Özellefltirme karfl t ittifaklar olufltu. Mitinglerde özellefltirme karfl t sloganlar ön plandayd. Bu konuda (ço unu çok az kimsenin okudu u) birçok araflt rma da yay mland. Ancak özellefltirme sürecinin geciktirilmesinde belirleyici etmen, Prof. Dr. Mümtaz Soysal gibi baz ayd nlar m - z n hukuk alan nda çok iyi haz rlanm fl baflvurular ve Anayasa Mahkemesi nin ülkemizin ba ms zl n vurgulayan iptal kararlar oldu. Sendikalar m z özellefltirme karfl t genifl ve etkili bir muhalefet cephesi oluflturamad. Biz do ruyu söylüyoruz; ancak medya kamuoyunu yanl fl yönlendiriyor gerekçesinin hakl l k ve do ruluk yan vard r. Ancak kitlelerin özellefltirme karfl t bir cephede mücadeleye sokulamamas nda kitle iletiflim araçlar tek bafl na m sorumludur? Yoksa, özellefltirme karfl t mücadelede eksik olan bir yan m vard r? Kan mca, özellefltirmeye yönelik yukar - da belirtilen do ru elefltiriler temelinde gelifltirilen mücadelede, özellefltirmenin Türkiye ye yönelik emperyalist sald r n n ana unsurlar ndan biri oldu u gerçe i ve vurgusu eksiktir. Özellefltirme, Türkiye ye ve Atatürk e sald r d r. Özellefltirmeye yönelik di er elefltiriler de do rudur. Ancak, özellefltirmenin as l Türkiye ye ve Atatürk e bir sald r oldu u unutulmamal d r. Yazan: Y ld r m Koç/ YOL- fi E itim Dairesi Baflkan ;