İaşamak hukugy adamyň ilkinji we iň esasy hakydyr. :: YSLAMY ÖWRENIŞ SAHYPASY
Kararyň maslahatdan soň, ylalaşygyň çekeleşikden soň bolsun.
« BÄŞINJI BÖLÜM AHLAK » İaşamak hukugy adamyň ilkinji we iň esasy hakydyr.
Ynsanyň bu hak-hukugyna sarpa goımak, talaňçylyk we ägsermezçilik etmezlik adamyň ilkinji wezipesidir.
Nähak ıere bir adamyň janyna dözmek, ömrüne soň bermek uly günädir, dinimiz bu günäni edenlere bu dünıäde-de ahyretde-de agyr jeza goııandyr.
Şahsy eıeçilik (mülkiıet) hak-hukugyda adamlaryň esasy haklarynyň arasyndan orun alıar. Düzgüne laıyk ıollardan mal-mülk eıesi bolma we öz mallaryna eıeçilik etme jogapkärçiligine eıe bolan adamyň mal-mülki we eıe bolan serweti her hili talaňçylykdan goralandyr.
Bu hak-hukuga raıatçylyk etmek we talaňçylyk etmezlik-de musulmanyň wezipesidir. Ogurlamak, talamak, aldamak ıa-da hile salmak bilen başga biriniň malyny öz eıeçiligiňe geçirmek dinimiz tarapyndan gadagan edilendir.
Nähak ıere başga biriniň malyny iıenler munuň öwezini jähennem ataşyna atylmak bilen ödejekdirler.
- “Bir adam ant içip, bir musulmanyň hak-hukugyny äsgermese, Allatagala şol adamy jähenneme ıollar we oňa jenneti haram eder.”
Şonda bir adam şeıle diıip sorapdyr:
- “Eger şol hak ähmiıetsiz, ıönekeı hem bolsa, soňy şeılemedir?” Oňa pygamberimiz şu jogaby beripdir:
- “Hawa, şeıledir, goı ol, bir ıönekeı agaçdan goparylan çybyk bolsun, munuň tapawudy ıokdur.” (Müslim, Iman, 61).
Döwlet maly-da şeıledir. Döwletiň maly milletiň malydyr. Onda her kimiň hak-hukugy bardyr. Şol sebäpden, musulman döwletiň malyny ogurlamakdan, oňa zyıan ıetirmekden hökmany suratda saklanmalydyr, hatda döwletiň malyny hut öz maly ıaly aıawly gorap saklamalydyr.
Adamlaryň ar-namysy, at-abraıy we degnasyda talaňçylykdan, äsgermezçilikden goralandyr.
Töhmet atmak, gybat etmek, söwmek, äsgermezçilik etmek we aal-hile ıoly bilen başga biriniň namysyna we at-abraıyna myjabat etmek, talaňçylyk salmak musulmana gelişmeıän häsiıetlerdir we uly günädir. Ynsanlaryň ıüregini ıaralaıan we göwnüne degıän bu hereketler köpçülikde doganlyk duıgularynyň garalanmagyna, agzybirlikdir jebisligiň bozulmagyna sebäp bolıar.
Aslynda kämil bolan bir musulman beıleki ynsanlaryň hak-hukuklaryna sarpa goııan we olary hormatlaıan hiç kime zyıany ıetmeıän adam diımekdir.
Pygamberimiz musulmany şeıle häsiıetlendiripdir:
“Musulman elinden we dilinden beıleki musulmanlara zyıan gelmeıän ynamdar adamdyr.” (Buhary, Iman, 4; Müslim, Iman, 19)
Adamlaryň janyna, malyna, at-abraıyna we namysyna talaňçylyk edenler bu edenleriniň agyr jezasyny agyr görnüşde-de çekjekdirler, gazanan sogaplary ellerinden alnyp, tuwmaıak galjakdyrlar.
- “Tuwmaıagyň kimdigini bilıäňizmi?”-diıdi.
- “Biziň pikirimizçe, tuwmaıak puly, maly bolmaıan adamdyr”- diıip jogap berdiler.
Şonda pygamberimiz şeıle diıipdir:
“-Meniň ymmatymda tuwmaıak diıilıän şunuň ıaly adamdyr, ıagny kyıamat gününe namazy, orazasy we zekaty bilen geler. İöne birine söwen, birini kowan, beılekisine gara ıöňkän, biriniň malyny iıen biriniń ganyny döken biriniń zadyny soıan, birine gödek söz diıen, garaz, garadan gaıtmaz bolan. Şol sebäpli, onuň gazanan sogaplary şol sanalan adamlaryň arasynda paılanar. Şolaryň haky berilmän sogaby tükense, hak eıeleriniň günäleri onuň üstüne ıüklener, iň soňunda-da ol jähenneme taşlanar.” (Müslim, Birr, 15)
Musulman kyıamat gününde bu ıagdaıa düşmezlik üçin başga adamlara ıamanlyk etmekden, zyıan ıetirmekden, haklaryny iımekden gaça durmalydyr. Eger şeıle iş eden hem bolsa, derrew hak eıesi bilen halallaşmalydyr, ötünç soramalydyr, guluň hakyny boınuna alyp ahyrete gitmeli däldir.
Pygamberimiz bu meselede bize halas boluş ıoluny görkezip, şeıle maslahat beripdir:
“Bir adam din doganynyň namysyna we at-abraıyna ıa-da malyna nähak görnüşde talaňçylyk eden bolsa, altyn we kümüş bolmajak kyıamat gününden öň, onuň bilen halallaşsyn. Bolmasa, eden zulumy derejesinde onuň oňat amallaryndan alnyp, hak esesine berler. İagşylygy ıok bolsa, hak eıesiniň günäsinden alnyp, haksyzlyk edeniň boınuna ıüklener.” (Buhary, Mezalim, 10)
Başgalara oňat garamak we elinden geldigiçe ıagşylyk etmek oňat ahlakly bolmaklygyň talabydyr.
- “Her bir musulmanyň sadaka bermegi hökmanydyr” diıdi.
- Sadaka berer ıaly zadyň bolmasa, näme etmeli?-diıdiler.
- “Eli bilen işlär, oňa-da özüne-de peıdaly bolar”-diıdi.
- Muny edip bilmeıän bolsa, nätsin?-diıdiler.
- “Kynçylyga düşene kömek eder”-diıdi.
- Bu-da elinden gelmese?-diıdiler.
- “İagşylyk etsin”-diıdi.
- Ony-da edip bilmese?-diıdiler.
- “İamanlyk etmekden saklansyn. Bu-da bir sadakadyr.” diıdi.( Buhary, Zekat, 30; Müslim, Zekat, 16.)