Canlıların çeşitliliği, sınıflandırılması, sınıflandırmanın önemi ve tarihçesi, taksonomik sistem
İnsanlarda çeşitlilik gösteren nesneleri benzerliklerine göre sınıflandırma eğilimi vardır. Örneğin bitkiler ve hayvanlar; kaya, taş, kum gibi ayrımlar bir tür sınıflandırmadır.
✶ İnsanlarda çeşitlilik gösteren nesneleri benzerliklerine göre sınıflandırma eğilimi vardır. Örneğin bitkiler ve hayvanlar; kaya, taş, kum gibi ayrımlar bir tür sınıflandırmadır.
✶ Canlıların ayırt edici özelliklerinden biri çeşitliliktir. Bilim insanları çok eski zamanlardan beri canlıları sınıflandırma çabası içindedirler. Bugüne kadar yaklaşık 1,8 milyon canlı türü tanımlanmış ve isimlendirilmiştir. Bunun yanı sıra her yıl binlerce yeni tür keşfedilmektedir.
✶ Sınıflandırmanın amacı canlıları belirli bir sisteme oturtmak ve doğayı daha kolay öğrenilebilir hale getirmektir.
SINIFLANDIRMANIN ÖNEMİ VE TARİHÇESİ
✶ Canlıların benzer ve ortak özelliklerine göre gruplandırılmasına sınıflandırma denir.
✶ Sınıflandırmanın amacı canlıları akrabalık ilişkilerine göre gruplandırmak ve bu sayede onların düzenli bir sistem içinde çalışılmasını sağlamaktır. Bu amaca hizmet eden bilim dalı sistematik (taksonomi) adını alır.
✶ Sınıflandırmanın tarihçesi Aristo'ya (M.Ö. 384 – 322) kadar uzanır. Aristo canlıları bitkiler ve hayvanlar; hayvanları ise yaşadıkları yere göre karada, suda ve havada yaşayanlar şeklinde gruplandırmıştır.
✶ Canlıların sınıflandırılmasında John Ray (1627 – 1705), Carolus Linnaeus (1707 – 1778) ve Charles Darwin (1809 – 1882) gibi bilim insanlarının önemli katkıları olmuştur.
✶ Günümüzde canlıların bilimsel sınıflandırılması "doğal sınıflandırma" ile yapılır. İlk olarak yapılan "yapay sınıflandırma" yöntemleri zamanla yerini doğal sınıflandırma yöntemlerine bırakmıştır.
✶ Canlıların renk, desen, yaşadıkları ortam ve yüzeysel benzerliklerini dikkate alan sınıflandırmadır. Örneğin Aristo'nun yaptığı sınıflandırma yapay bir sınıflandırmadır.
✶ Yapay sınıflandırmada analog organlar dikkate alınır. Kökenleri farklı, görevleri aynı olan organlara analog organlar denir. Örneğin böceğin kanadı ve kuşun kanadı analog organlardır.
✶ Yapay sınıflandırma sadece gözleme dayalı olduğu için bilimsel bir sınıflandırma değildir.
✶ Canlıların evrimsel ilişkilerini yani akrabalık derecelerini göz önüne alan sınıflandırmadır.
✶ Doğal sınıflandırmada karşılaştırmalı anatomi ve morfoloji bilgileri dikkate alınan faktörlerin başında gelir. Buna göre hayvanların iskelet yapıları, sindirim sistemleri, eşeysel özellikleri, vücut uzantıları (üye) ve simetri özellikleri
✶ Kol, bacak, kanat gibi vücut üyelerinin karşılaştırılmasında homolog organlar dikkate alınır. Kökenleri aynı, görevleri farklı olabilen organlara homolog organlar denir. Örneğin insanın kolu, balinanın yüzgeci ve yarasanın kanadı homolog organlardır.
✶ Doğal sınıflandırmada canlıların embriyonal gelişim benzerliği, sitolojik özellikleri ve genetik bilgileri dikkate alınır.
✶ Organizmaların sınıflandırılması hiyerarşik bir sisteme dayanır. Hiyerarşik sıralamada en küçük kategori "tür" olarak kabul edilir.
✶ Tür; yapısal ve işlevsel özellikleri bakımından birbirine benzeyen, aynı dış ve iç çevresel koşullara benzer şekilde tepki gösteren, doğal koşullarda birbiriyle çiftleşip verimli yavrular meydana getirebilen bireyler topluluğudur.
Birbirlerine çok yakın olan türlerin arasında nadiren çiftleşmeler olsa bile meydana gelen yavrular doğurgan olamazlar. Örneğin at ile eşek aynı tür olarak kabul edilmezler.
✶ Linnaeus (Linne), her türe latince iki kelimeden oluşan bir ad vermiştir. Bu şekilde yapılan adlandırmaya ikili adlandırma denir. İkili adlandırmada birinci kelime, türün ait olduğu cins adıdır ve büyük harfle başlar. İkinci kelime
ise tanımlayıcı ad olarak kullanılır ve küçük harfle başlar. İkisi birden tür adı olarak geçer. Örneğin Canis familiaris köpeğin, Canis Lupus kurdun bilimsel adıdır. Birinci isimlerden, her ikisinin de Canis cinsine ait olduğu anlaşılır.
✶ Akrabalık ilişkileri tanımlayıcı adın değil, cins adının benzerliğine göre yapılır.
✶ Sınıflandırmada tür en küçük birimdir. Birbirine çok benzeyen yakın türlerin bir araya gelmesiyle cins (genus) adı verilen birim ortaya çıkar. Cinslerin ortak karakterlerine göre gruplaşmasıyla aile (familya) meydana gelir. Benzer
ailelerin birleşmesiyle takım (ordo) adı verilen topluluklar oluşur. Benzer takımların meydana getirdiği gruba sınıf (classis) denir. Benzer sınıfların oluşturduğu grup şube (filum) adını alır. Birbirine benzer şubelerin meydana getirdiği en büyük sistematik birim ise alem (regnum) olarak adlandırılır.
✶ Aşağıdaki tablolarda sistematik birimlerin büyümesine veya külçülmesine bağlı olarak gözlenen bazı özellikler verilmiştir.
✶ Yukarıda da belirtildiği gibi her tür yedi temel kategoriye bağlıdır. Aşağıda kuşburnu (yabani gül), ev sineği ve tilkinin sınıflandırılması verilmiştir.
✶ Hayvan türlerinde embriyonun ilk evrelerinde önce şube özellikleri, en son ise tür özellikleri ortaya çıkar.
✶ Herhangi bir sistematik birime birlikte giren canlılar, daha büyük sistematik birimlere de birlikte girerler.
✶ Canlılar alemi hücre yapısına göre prokaryot ve ökaryot canlılar olmak üzere iki büyük gruba ayrılır.
✶ Prokaryot canlılar; bakteriler alemi ve arkebakteriler alemini içine alır.
✶ Ökaryot canlılar; protistalar alemi, mantarlar alemi, bitkiler alemi ve hayvanlar alemi olarak dörde ayrılır.