Moğollar ve Mevlana - Beyaz Tarih
Moğollar'ın İslam Dünyasında Belirmesi
Aras üzerinden Anadolu’ya giren Baycu Noyan, Erzurum’dan Aksaray’a kadar tüm şehirleri tahrip ederek ilerleyişini sürdürmüştü. Hazırlıklarını tamamlayan Selçuklu ordusu da Aksaray’a doğru ilerlemeye başlamıştı. Ramazan’ın 23’ünde 656 senesinde (1256) iki ordu Aksaray önlerinde karşılaşmışlardı. Yapılan savaşta Selçuklu ordusu ağır bir yenilgiye uğramıştı. İzzeddin Muhammed başta olmak üzere Selçuklu vezir ve komutanlarının büyük bölümü hayatını kaybetti. Bozgun haberi Saray’a ulaşınca Sultan ve hanedan mensupları hazineyi de yanlarına alarak Konya’dan kaçtılar ve Alâiye Sarayı’na sığındılar. Selçuklular Kösdağ’dan daha ağır bir yenilgiye uğramıştı. Geçen on seneyi aşkın sürede Selçukluların devlet mekanizmasında ciddi bir çözülme yaşanmıştı. Bu yenilgi de onun kaçınılmaz sonucuydu. Artık Anadolu’da bir Selçuklu gücünden bahsetmek mümkün değildi. Hanedan mensuplarının tutarsız politikaları ve vezirlerin iktidar çekişmeleri bu yenilgiye rağmen artarak devam edecekti. Bu durum Anadolu’daki kanaat önderlerini de bir yol ayrımına getirmişti. Gerçi Anadolu tasavvuf zümrelerinin Selçuklu muhalefeti daha önceden beri şekillenmiş bir eğilimdi. Şimdi haklılığı da ispatlanan bu söylem daha da güçlenmeye başlamıştı. Babailer isyanı ile Selçuklu yönetimine karşı tavır alan tasavvuf zümreleri artık Selçuklu yönetimini hiç tanımıyorlar, Selçukluların tabanını oluşturan Türkmen zümreleri yeni bir siyasî oluşumu şekillendirmek için uğraşıyorlardı. Bu zümrenin başını Ahi Evran ve Sadreddin Konevî çekmektedir. Bunlar artık Selçuklu yönetiminden bir fayda gelmeyeceğini öngörerek Türkmen zümrelerine batıya göçmelerini tavsiye ediyorlardı. Sadreddin Konevî “Gücü olan batıya göçsün” diyordu. Bu basit bir kaçıp kurtulma hali değildi. Batı Anadolu’da Moğol tahakkümünün hissedilmediği, henüz Bizans’ın elinde bulunan toprakları fethederek buralarda Müslüman Türk kültürünün yaşama imkânını oluşturmaya dönük bir stratejiydi.
Mevlâna bu öngörüsü çerçevesinde, sürekli Moğol yöneticilerini desteklemiş, onlarla birlikte hareket etmese, bir araya gelmese bile, Moğol rejiminin Anadolu’da yerleşmesi için etrafına sürekli telkinlerde bulunmuştu. Elbette Mevlânâ’nın bu tarz faaliyetleri Moğolların dikkatini çekmiş ve takdirlerini kazanmıştı. Moğollar kendilerini destekleyen bu ârif kişiyi koruyup kollamaya başlamışlardı. Fakat bu Hz. Mevlânâ’nın istediği ve beklediği bir şey değildi. Hz. Mevlânâ söz konusu desteği tamamen kendi doğruları çerçevesinde yapmaktaydı. Daha önce de belirtildiği gibi Hz. Mevlânâ, Moğolların değişebilme ihtimallerini gözettiğinden ve onların normal koşullar altında inançlara tanıdığı müsamahadan hareketle böyle bir politika izlemekteydi.
Mevlânâ, Moğollara karşı tutum ve tavrını, Anadolu’da yaşanan siyasî gelişmelerin tesiri altında anlaşılması oldukça güç olan bugünlerde ise oluşan tarih algısının bir sonucu olarak anlaşılma ihtimali tamamen uzaklaşmış bir zihin ile geliştirmekteydi. Mevlânâ bu tutum ve tavırlarında, haksız ve yalnız da değildi. Anadolu coğrafyasının Moğol otoritesi çerçevesinde diğer coğrafyalardan farklı bir süreç yaşadığı göz önüne alındığında, bugün sadece Anadolu tarihi üzerinden, Moğolları ve Mevlânâ’nın onlara karşı olan tutumlarını anlamaya çalışmak yapılan en büyük zihnî hatadır. İlhanlı hâkimiyetinin bütünü düşünüldüğünde durum fazlasıyla değişecektir. Moğollar, Anadolu’da ciddi manada hâkimiyet kurmazdan önce İran ve Azerbaycan’da güçlü bir hâkimiyet oluşturmuşlardı. Daha Hülagü zamanından önce İran ve Horasanın önemli şehirlerinde Müslümanlarla birlikte yaşamaya başlamışlardı. Hülagü ile birlikte Tebrîz merkezli olarak şekillenen İlhanlı devletinin de kurucu unsurlarından büyük çoğunluğunu Müslümanlar oluşturmaktaydı. İslâm dünyasının toplumun kanaatlerini belirleyen önemli sûfîleri de bu coğrafyalarda Moğollara yakın durmayı onlarla birlikte hareket etmeyi içinde bulunulan koşullar gereği doğru bir davranış olarak benimsemişler ve böyle yapmışlardı. Tarih bize Moğol sarayında pek çok sûfînin hikâyesini anlatmaktadır. İran ve Azerbaycan çevresindeki Müslüman ahalinin Moğollarla kardeşçe bir ilişki kurmaları Moğollarda da karşılığını bulmuş ve pek çok Moğol obasının Müslüman olduğu görülmüştür.
Azerbaycan ve İran havalisindeki Müslümanlar Moğolları Mecûsîlerden Budistlerden ve diğer pagan putperestlerden ayrı bir yere koymaktaydılar. Onları bu bağlamda tam bir müşrik olarak görmüyorlardı. Çoğunluk onları hidayet ışığını bekleyen cahil ve gafiller olarak görmekteydi. Bu sebeple de Moğol boylarıyla, Müslüman Türkler aralarında evlilik oluşturmakta çok fazla beis görmüyorlardı. İşte Mevlânâ’nın yukarıda defaatle ifade edilen “onlar müşrik değillerdir” ifadesi tamda bu manada karşılığını bulmaktaydı. Mevlânâ, Moğollara karşı tutumunu bu algı etrafında geliştirmekteydi. Müslüman ahaliden böyle bir davranışa alışan Moğol obaları da Müslümanlardan uzak durmuyorlardı. Baycu Noyan komutasında Anadolu’ya gelen Moğol obalarından Bisuut boyu mensupları, Kayseri ve civarını yaylak tuttuklarında hemen çevrelerinde bulunan Müslüman boylarının yanına sokulmuşlardı. Fakat Anadolu Türkmenleri bu tutuma biraz uzaktılar. Bu daha çok İran, Horasan ve Azerbaycan muhitlerinde gelişen bir tutumdu. İşte Mevlânâ ve Şems’in gayretleri, Anadolu’da da böyle bir iklimin oluşması yönündeydi. Mevlânâ, Moğollara karşı tutumunu onun geldiği muhitlerde gelişen bu algı etrafında ve bir de Moğolların Anadolu’da bilinmeyen, yaşanan kargaşa ve istilâ ortamında da fark edilmesi güç olan iki temel özellikleri üzerine kurmuştu. Birincisi Moğolların inançlara karşı olan aşırı hoşgörüsü; ikincisi ise kültürel ve inançsal açıdan değişime olan açıklıklarıydı. Mevlâna, Moğolların bu özelliklerini ortaya çıkarmaya çalışan bir ortam oluşmasını arzuluyor ve bunun için çabalıyordu. Çünkü bunun Moğolların yarattığı vahşeti bitireceği gibi, onların da Müslüman olmalarını sağlayacağını düşünmekteydi. Onun Dîvân-ı Kebîr’de geçen, “Siz onlara (Moğollara) baktığınızda kafirleri görüyorsunuz, ben ise geleceğin müminlerini.” sözü bu bağlamda karşılığını bulduğu gibi, Azerbaycan ve İran muhitlerinde oluşan Moğolları, hidayet ışığını bekleyen cahiller olarak görme algısını da yansıtmaktaydı. Mevlânâ’nın eserlerinde sıkça tekrarladığı, Moğolların müşrik olmadığı algısıyla birebir örtüşen bu düşünce Mevlânâ’nın Moğollara karşı geliştirdiği tavırda yalnız da olmadığını göstermekteydi. Horasan ve İran çevresindeki Müslüman Türkler, Moğollara kesinlikle müşrik putperest muamelesi ile yaklaşmıyorlardı. Kendileri gibi Şamanî unsurlar taşıyan Moğolları, Müslümanlaşmayı bekleyen gafiller olarak görmekteydiler.
Moğol-Mevlâna ilişkileri çerçevesinde en çok tartışılan olayların başında ise, Mevlânâ ile araları pek iyi olmayan Ahî Evren’in dostlarından, Konya’nın ileri gelen tüccarlarından olan Hacı Tâcuddîn Kâşi’nin, Moğol askerlerince öldürülmesi ve mallarının Moğollarca müsadere edilmesi gelmektedir. Gerek kendi devrinde gerekse günümüzde araştırmacılarca bu olay ile Mevlânâ arasında bir bağlantı olduğu düşünülmektedir. Mevlânâ ile arası pek hoş olmayan bu ahî çevrelerinin, özellikle de Kâşî’nin, Mevlânâ’nın talimatı ile Moğollarca öldürüldüğü ihtimali daha yüksek bulunmuştur. Ahîler başta olmak üzere Türkmen zümrelerin Anadolu’da Moğol muhalefetinin temelini oluşturduğunu, Moğollara karşı direniş gösterdikleri, Moğol otoritesinin ödenmesini emrettiği vergileri, vermeyi reddettikleri ve ödememek için büyük kargaşalar çıkardıkları göz önünde bulundurulduğunda, Moğol otoritesinin bu zümrelerin başındaki önemli bir kişiyi öldürmek için başkaca birinin ricasını beklemelerine gerek olmadığı da anlaşılacaktır. Mevlânâ’nın ricasıyla Moğolların birini öldürüp öldürmedikleri mevzusu, tarihî kaynakların net bir biçimde açıklayabildiği bir mevzu değildir. Ancak Mevlânâ’nın ricasıyla Moğol yönetiminin pek çok defa bazı uygulamalardan vazgeçtikleri, bazı ceza ve yağmalamalardan geri durdukları görülmektedir. Kaynaklar, bu duruma örnek olacak pek çok olay aktarmaktadır. Örneğin Eflâkî’nin eserinde: “Mevlânâ’nın benim kardeşim dediği, fütüvvet erbabının sultanı Ahî Mehmed Seyyîd Âbadi’den şöyle rivayet edilir ki: Harman zamanı benim büyük bir buğday yığınım çıkmıştı. Bu sırada birdenbire Moğol askeri, Konya sahrasını kapladı, harmanları darmadağınık edip yağmaya girdi. Mevlânâ hazretleri bana bir ferace giydirmişti. Hizmetçiye, ‘O mübarek elbiseyi buğday yığınının üzerine at da onun bereketi ile buğday yığınına bir şey olmasın.’ diye emrettim. Allah daha iyi bilir ve şahit olarak da kâfidir ki, yakın ve uzak bütün komşularımızın buğdaylarını yağma ettiler; fakat ne biri bizimkinin etrafında dolaştı ne bir saman çöpü kayboldu ve ne de bir tane götürdüler. Sonra hepsini şehre taşıdım ve sofra sofra misafirlere ikram ettim. Şehre inince doğru Mevlânâ’ya gittim. Gülerek beni karşıladı ve ‘Eğer Ahî isteseydi onların hepsi kurtulurdu.’ dedi.” şeklinde bir hikâye geçmektedir. Yine aynı ederde yer bulan bir diğer ifade ise “Hülagü Han, büyük bir ordu ile Rum memleketlerine hücum etmiş, yıkımlar yapmıştı. Müslümanlar arasında büyük bir karışıklık meydana gelmişti. Hoca Mecdeddîn’in bin tane besili koyunu vardı. Onları ne yapıp, nereye götüreceği konusunda son derece şaşırmıştı. Kalkıp Mevlânâ hazretlerinin yanına geldi ve meseleyi anlattı. Mevlânâ ‘Hiç gam yeme, bir arslanı tayin ederim, senin koyunlarını, uyuz kurtların şerrinden muhafaza eder.’ dedi. Konya havalisinde bulunan bütün koyun ve davarları Moğol askerleri talan ettiler. Allah’ıın inayetiyle Mecdeddîn’in koyunlarından bir kuzu bile eksilmedi.” Bu hikâye ve bunun benzeri pek çok hikâye açıkça göstermektedir ki, Mevlânâ, Moğol yönetiminin itibar ettiği ve sözüne önem verdiği biriydi. Moğollar, Mevlânâ’yı önemsiyorlardı. Sadece Moğollar değil, bütün toplum Mevlânâ’yı önemsiyordu. Toplumun itibar ettiği bir kişiliği, bu toplum üzerinde siyasî hâkimiyet oluşturma kaygısı olan Moğollar ayrıca önemsiyordu. Bir de buna Mevlânâ’nın Moğol iktidarını olumlayan ve Moğol karşıtlarına da karşı olan tavrı eklenince, Moğollar açısından Mevlânâ, oldukça önemli bir şahsiyet hâline gelmekteydi.
Selçukluların sonu anlamına gelen Moğol tahakkümü altında Anadolu’da iki farklı siyasî eğilim gelişmekteydi. Birincisi, Sadreddin Konevî ve Ahi Evran öncülüğünde Moğollara karşı direnişi ve Moğol hâkimiyetinin hissedilmediği Batı Anadolu topraklarında yeniden toparlanmayı ön görmekteydi. İkincisi ise Mevlânâ Celâleddin Rûmî öncülüğünde gelişen, Moğollarla birlikte hareket ederek onları dönüştürmeyi ve onların gücü üzerinden çok daha geniş bir coğrafyada dönüştürücü etki yaratmayı amaçlayan bir stratejiydi. Bu eğilimlerden hangisinin doğru olduğuna dair sürdürülen tartışma konunun ve sürecin anlaşılmadığının bir göstergesidir. Konevî ve Ahi Evran’ın öngördüğü strateji Osmanlı ile başarıya ulaşırken, Mevlânâ Celâleddin Rûmî ve onun gibi düşünenlerin stratejileri neticesinde Moğollar, 1294 yılında Gazan Han’ın Mahmud adını alıp Moğol Devleti’nin resmen Müslüman olduğunu ilan etmesiyle yeni bir mecraya ulaşmış oluyorlardı. Böylelikle bu topraklar fatihlerini fethetmişlerdir. Artık İslam, Moğollar eliyle Asya içlerinde daha önce hiç ulaşmadığı topraklara ulaşma ve buralarda güçlenme imkânı bulmuştu. Müslüman Moğolların devamı olan Timurlular devrinde ise Asya’da İslam kültürü adeta ikinci bir Rönesans yaşamaktaydı. Bu şekilde Mevlânâ’nın doğup büyüdüğü ve paganizmin merkezi olan topraklar, Moğollar eliyle İslam medeniyeti çerçevesinde yeniden şekilleniyordu. Mevlânâ’dan iki asır sonra Tacikler arasında yaşayan Yakub-u Çerhî’nin bu mıntıkada irşad aracı olarak Mesnevî’nin ilk on sekiz beyitini tercih etmesi bunun açık göstergelerindendir. Böylelikle büyük bir öngörü ve birikimle stratejisini geliştiren Mevlânâ, İslam kültürüne en büyük zararı veren Moğollar eliyle İslam’ın Asya içlerinde yeniden canlanma koşullarını da hazırlayanlar arasında yer almış oluyordu.
Aslanapa, Oktay, Anadolu’da İlk Türk Mimarîsi, Ankara 1991.
Gölpınarlı, A., “XIII. – XIV. Asırda Anadolu’da İçtimai Hayat ve Türk Kültürü”, Konya, s. 36, Konya, 1940 – 41.
GUİGNES Jean Louis de “Hunların Türklerin Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarih-i Umumisi”, trc. Hüseyin Cahid [Yalçın], I-V. ,İstanbul 1923-1924.
Hâfız-ı Ebru, Zeyl-i Câmiu't-Tevârih, nşr., Hânbâbâ Beyânî, Tahran, 1350.
Mahmud Kerimuddîn Aksarayî, Müsâmert’ül-Ahbâr, çev,Mürsel Öztürk, TTK, Ankara, 2000
Reşîdüddî Fazlullah, Camîü’t-tevârih, c.II, nşr. Behmen Verimî, Tahran, 1338.
Togan, Zeki Velidi, “Reşidüddin”, MEB, İ.A., c.IX.