Avrupa ile Asya Arasındaki Adam: Gazi Mustafa Kemal – IV : 25
artmasını sağlamıştı; kendisini tamamen geri planda tutuyordu, böyle anlarda da her zaman pek tehlikeli olurdu. Zamanı çok güzel seçmişti, çünkü önemli muhalifleri, meşruti bir monarşiden yana olanlar, Rauf Bey, Kazım Karabekir, Ali Fuat, Refet ve Nurettin gibi büyük paşalar o sırada Ankara'da değildiler.
Fakat bunalım da uzun zaman sürdürülemezdi, hızlı eylem ve şaşırtma zorunluydu. Ortalıkta söylentiler dolaşıyordu, İstanbul basını Ankara'da bir cumhuriyet ilanının tasarlandığını heyecanla ele almıştı. Oysa cumhuriyetin eşiğindeydiler, bunu kimse sezmiş değildi.
Parti kurulunun da bir liste hazırlamayı aynı şekilde başaramadığı toplantısından sonra, Mustafa Kemal yakın dostlarından birkaçına Çankaya'ya yemeğe gelmelerini rica etti. Konuklar arasında İsmet Paşa, Fethi Bey, Kâzım Paşa (daha sonra meclis başkanı), Kemalettin Sami Paşa (daha sonra Berlin büyükelçisi) ve daha başka birkaç milletvekili vardı. Yemek sırasında Mustafa Kemal birdenbire: “Yarın cumhuriyet ilân edeceğiz” dedi.
Masa başındakilerin hayret ve şaşkınlık gösterip göstermediklerini kaynaklar bildirmiyor. Herhalde orda hazır bulunanlar atılacak adımı onaylamışlardı. Ertesi gün için bir eylem programı taslağı hazırlandı ve herkese bu siyasal temsilde oynayacakları rolleri dağıtıldı.
Daha sonra yalnız İsmet Paşa orada kaldı ve Mustafa Kemal'le ikisi gece boyunca gerekli yasa tasarısını hazırladılar.
Ertesi gün, 29 Ekim sabahı, bir Halk Partisi grup toplantısı yapıldı; Mustafa Kemal buna katılmadı. Partinin ikinci lideri Fethi Bey, yeni bir bakanlar kurulu listesi sundu; liste kasten o şekilde hazırlanmıştı ki, kolay kolay benimsenemezdi. Nitekim reddedildi. Böylece bir kere daha çıkmaza saplanılmış oluyordu. Tartışmalar sürüp gitti, fakat bir yandan da konuşmalar, önceden kararlaştırılan plâna göre hissettirilmeden belirli bir yöne kaydırıldı. Giderek bir görüş iyice ağırlık kazandı, bu da zorluğun ancak bizzat önderin duruma el koymasıyla kaldırılabileceği inancındaydı. Kemalettin Sami Paşa bunu, Mustafa Kemal'in parti başkanı sıfatıyla krizin çözümlenmesi için görevlendirilmesi önerisi şeklinde formülleştirdi. Her şey yolunda gidiyordu; öneri kabul edildi ve Çankaya'da kalmış bulunan Mustafa Kemal davet edildi. Şimdi sahneye kendisi giriyordu; bir saat süre istedi ve yeni kabineye alınması düşünülmüş kişilerle anlaştı.
Öğleden sonra ikide parti grubu, toplantısına devam etti. Başkanlığı yine Fethi Bey yapıyordu. Mustafa Kemal söz alıp kürsüye çıktı ve kısa bir açıklamada bulundu: “Bize acı çektiren kötülük sistemden ileri geliyor. Kuşkusuz hepiniz anlamışsınızdır ki, herkes seçime katılınca bir kabine kurmak olanağı bulunmuyor. O halde sistemi uygun tarzda değiştirmek zorunludur.” Sonra da geceleyin hazırlanmış yasa tasarısını cebinden çıkarıp okutturdu ve oylamaya koydurdu.
O ana kadar hep sadece hükümet bunalımının çözümü söz konusu olmuştu. (Bunu da bizzat Mustafa Kemal hazırlamıştı). Şimdi ise anayasada temelden bir değişiklik ortaya atılmıştı: Devletin şekli cumhuriyettir. Başında cumhurbaşkanı bulunur, Millet Meclisi'nce dört yıl içinde seçilir. (Tekrar seçilmesi olanağı vardır). Cumhurbaşkanı başbakanı atar, o da kabinesini seçer, bu kabinenin Millet Meclisi'nce onaylanması zorunludur.
Kaygılı sesler yükseldi, ama geç kalınmıştı. Sürpriz darbesi başarılı olmuştu. Daha çok görüşünü kurtarmak için yapılan birkaç ileri-geri konuşmadan sonra, yasa parti grubunca kabul edildi. Böylece mesele aslında kesinlik kazanmış oluyordu.
Parti toplantısına son verildi ve hemen Millet Meclisi oturumu başladı. Saat akşamın altısıydı. İş, hiç soluk aldırmadan yürütüldü. Yasa usul gereği incelenmek üzere bir encümene havale edildi.