Hydyr Derıaıew | Gollanma
XX asyr türkmen edebiıaty Teswir ıok 4399 gezek okaldy
Häzirki zaman türkmen edebiıatynyň görnükli wekilleriniň biri, Türkmenistanyň halk ıazyjysy (1967) Hydyr Derıaıewiň galamynyň astyndan çykan eserleriň sany ep-esli bar. Olaryň esasylary “Arzuw” (1928), “Ökünçmi, maslahat?” (1929) atly liriki poemalardan, “Mähri”, “Hojanepes” pıesalardyr “Ykbal”, “Harasat”, “Mukaddes ojak” atly romanlardan ybarat. Bularyň üstüne ıazyjynyň döwürleıin metbugatda çap edilen birlän-ikilän owunjak goşgularydyr publisistik makalalarynam goşmak boljak. Eserleriniň sanynyň şeıle kän däldigine garamazdan, ıazyjy Hydyr Derıaıew türkmen edebiıatynda görnükli orunlaryň birini eıeleıär.
İazyjy Hydyr Derıaıew Marynyň Egrigüzer obasynda daıhan maşgalasynda dünıä inıär. On iki ıaşyna çenli ene-atasynyň elinde terbiıe alyp, hojalyk işleri bilen meşgullanıar. Emma tizlikde geljekki ıazyjynyň ilki bilen ejesi, soňra bolsa kakasy aradan çykyp, garyndaşlarynyň elinde galıar. İöne şunuň ıaly kynçylyklara garamazdan, ol bilimini artdyrmagyň aladasyny edıär, ilki Egrigüzerde jezitçe okadylıan mekdepde tatar mollasynyň elinde okap, soňra 1920-nji ıylda Maryda açylan Togtamyş mekdebine okuwa girıär. Bu ıerde bir ıyl okanyndan soň bolsa, şol ıerdäki orta bilimli mugallymlary taııarlaıan türkmen Magaryf institutynda okuwyny dowam etdirıär. Ol institut Daşkent şäherine geçirilende-de geljekki ıazyjy onda okamagyny kesmeıär. Tutanıerlikli okamagy netijesinde Hydyr Derıaıew bu mekdebi 1926-njy ıylda üstünlikli tamamlaıar. Onda pedagogika bolan ukybyň bardygyny duıan institut ıolbaşçylary geljekki ıazyjyny şol ıerde mugallym edip alyp galıarlar. Emma Hydyr Derıaıew bu gazanylan üstünlik, alan aň-düşünjesi bilen çäklenmän, Daşkentde açylan gazak Pedinstitutyna girip, tä 1928-nji ıyla çenli şol ıerde okaıar. Bu Institut Almaata geçirilende bolsa Orta Aziıa döwlet uniwersitetiniň filologiıa fakultetiniň ikinji kursuna geçıär. Bu uniwersitetem 1931-nji ıylda tamamlap, Aşgabatdaky döwlet Pedagogik institutyna mugallym edilip iberilıär. Tä 1937-nji ıyla çenli hem şu ıerde ilki mugallym, soňra kafedra müdiri wezipesinde işleıär, ıaş nesle terbiıe bermekde uly hyzmat görkezıär. Emma muňa garamazdan ol, 1937-nji ıylda şahsyıet kultunyň pidasy bolup, 1956-njy ıyla çenli azatlykdan mahrum edilıär, kynçylykly güni başdan geçirmeli bolıar. Geljekki ıazyjy aklanyp, erkinlige çykanyndan soň, döredijilik işini dowam etdirip, TSSR Ylymlar Akedemiıasynyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiıat institutynda ylmy işgär bolup işläp başlaıar. 1962-nji ıylda bolsa TSSR İazyjylar birlesiginiň jogapkär kätipligibe saılanyp, tä 1965-nji ıyla çenli şol ıerde işleıär. 1979-njy ıyldan 1981-nji ıylyň maı aıyna çenli TSSR İazyjylar birleşiginiň başlygynyň orunbasary bolup işledi.
1988-nji ıylda aradan çykdy.
Hydyr Derıaıew hem ıaşuly türkmen ıazyjylary ıaly, edebiıatymyza şahyr hökmünde gelip giripdi. Onuň ilkinji eseri bolan “Çal, dutarym” atly goşgusynda öňki döwürde jebir-jepa çeken aşak gatlak adamlarynyň durmuşy barada söz açylsa, “Amyderıa” (1928), “Ökünçmi, maslahat” atly liriki poemalarynda suwsuzlyk, ıaragsyzlanmak meselesi dogrusynda gürrüň berilıärdi.
Göwrüm taıdan uly bolmadyk “Arzuw” poemasynyň dili sada, sıužet ıordumy ıönekeı, kompozision gurluşynda şeıle bir çylşyrymlylyk ıok.
Hydyr Derıaıew irginsiz zähmetiň netijesi bolan “Ykbal” romany bilen proza žanrynda galamyny işletmäge ukyplydygyny subut etdi, gahrymanlaryň keşplerini döretmekde ussatlyga ıetişendigini birkemsiz görkezdi.
Hydyr Derıaıewiň proza žanryna geçip, ilkinji döreden eseri “Ganly penjeden” (“Ykbal”) romany bolupdy. Bu eser türkmen prozasynda döredilen şowly romanlaryň biridir. Awtor bu romanyny 1934-nji ıylda ıazyp gutarsa-da, dürli sebäplere görä, roman diňe 1937-nji ıylda çapdan çykıar. Bu eser dürli sebäplere görä, okyjylara ıetmänkä, gadagan edilıär. Şeılelikde, ıazyjynyň döredijiliginiň kämilleşmeginde uly ähmiıetli “Ganly penjeden” romany soňky döwürlere çenli okyjylar köpçüligine mälim bolman gelıär. Diňe awtor täzeden işläninden soň, bu eser “Ykbal” ady bilen (1960) çap edilipdi.
İazyjynyň ahyrky ıyllarda döreden “Harasat”, “Mukaddes ojak” atly eserleri hem türkmen prozasyny ep-esli derejede baılaşdyrdy.
İazyjy dramaturg hökmünde-de özüni tanatdy. Onuň “Ykbal” romany esasynda ıazan, Mollanepes adyndaky Türkmen döwlet akademiki teatryň sahnasynda goılan “Ykbal” pıesasam dramaturgiıamyzyň ösmegine belli bir derejede ıardam etdi. H. Derıaıewiň mundan başga-da birlän-ikilän pıesalary bar. Olar “Mähri” (1964), “Hojanepes” (1968) atly pıesalardyr. Türkmen tomaşaçylarynyň söıgüsini gazanan bu pıesalar wajyp temalardan söz açyp, däp-dessuryň arasyndaky barlyşyksyz göreş, türkmen halkynyň geçmişde suwsyzlykdan çeken jebir-jepalary barada gürrüň berıärler.
Türkmenistanyň halk ıazyjysy H. Derıaıewiň döreden eserleri türkmen edebiıatyny baılaşdyrmakda uly ähmiıeti boldy.
Türkmen edebiıatynyň taryhy. V tom, I kitap,Red. K.Jumaıew, E.Işangulyıew.-A.: Ylym,1980
Hydyr Derıaıewiň ykbaly (ulanyjylardan)
Derıaıew Hydyr – sowet döwründen türkmen dil biliminiň meseleleri bilen irki wagtlardan bäri gyzyklanan lingwistleriň biri. Türkmenistanyň halk ıazyjysy, Türkmenistanyň Ylymlar Akademiıasynyň korrespondent çleni (1969), dosent. Ol 1905-nji ıylda Mary raıonynyň Egrigüzer obasynda daıhan maşgalasynda dogulıar.
1920-nji ıylda Marydaky internata okuwa girıär, ıöne ony gutarmanka, Hydyr Derıaıewi Aşgabatdaky inprosa (institut prosweşeniıa) alıarlar.
Ol ıerde bir ıyl okandan soň onuň okap başlan inprosy Daşkent şäherine göçürilıär. H.Derıaıew 1926-njy ıylda inprosy gutaryp, orta bilimli mugallymlyk diplomyny alıar. Ony inprosuň özünde mugallym edip alyp galıarlar.
Ol Aşgabat döwlet pedagogik institutynda ilki assistent, soň dosent bolup işleıär. 1933-nji ıyldan başlap kafedra ıolbaşçylyk edıär.
1933-1937-nji ıyllarda H.Derıaıew türkmen dili boıunça birnäçe ähmiıetli işleri neşir edıär. Ilkinji gezek, ıagny 1933-nji ıylda onuň 6-7-nji klaslar üçin «Türkmen diliniň sintaksisi» diıen işi çykıar. Bu okuw kitaby 1937-nji ıyla çenli neşir edilıär.
1962-iji ıylda romanyň ikinji kitaby, 1966-njy ıylda üçünji kitaby, 1971-nji ıylda bolsa romanyň ahyrky —dördünji kitaby çap bolup çykıar. Onuň eserleri okyjylar tarapyndan oňat garşylanıar.