7 Maddede Zamanın Eskitemediği Ticarethane: Kapalıçarşı - Beyaz Tarih
1. Kapalıçarşı hakkında kısa bilgi
İstanbul’un fethinin ardından günümüzde İstanbul Nuru Osmaniye, Mercan ve Beyazıt arasında yer alan Kapalıçarşı’nın yapımına 1461 yılında başlandı. Her ne kadar Fatih Sultan Mehmet döneminde yapımına başlansa da, çarşı bugünkü büyük görkemini Kanuni Sultan Süleyman döneminde kazandı. Eski dönem zenginlerinin değerli eşyalarının yanı sıra devlet hazinesinin mülkünün burada saklanması, devlet ekonomisi açısından ne kadar önemli olduğunun kanıtıdır. Çarşı 64 cadde ve sokağı, 2 bedesteni, 16 hanı, 22 kapısı, yaklaşık olarak 3600 dükkân ile en eski alışveriş merkezi olan çarşı günümüze kadar çeşitli doğal afetlerden etkilendi, bugünkü halini ise 1894 yılındaki restorasyonla aldı.
2. Fetih sonrası şehrin yeni kimliğinin sembolü
Fatih’in İstanbul’u fethetmesi dünya tarihini derinden etkilemiş, bununla birlikte ekonomiden kültüre birçok alanda gelişime gebe kalınmıştı. Fethin ardından yeni baştan tanımlanan İmparatorluk, birçok yeni kurumu da ortaya çıkartmak zorundaydı. Çünkü artık dönemin en önemli şehirlerinden birisi, yeni bir kimliğin yaratılmasından kaynak rol oynayacaktı. Özellikle sınırları genişlemiş ve ekonomisi büyümüş bir İmparatorluğun ekonomik hamleler yapması gerekiyordu. İşte tam bu noktada 1461 yılında yapımı gerçekleşen Kapalıçarşı, doğu-batı ticaretinin buluşma noktası haline gelerek İstanbul’un jeopolitik konumuna ekopolitik konum kazandırdı.
3. Osmanlının İstanbul için ürettiği en mühim projelerden
Kapalıçarşı için Osmanlı İmparatorluğu’nun ürettiği en önemli projelerden biri dersek abartmış sayılmayız. 623 yıl boyunca inanılmaz başarılar yaşayan, büyük projeler üreten bununla birlikte son dönemlerinde başarısızlıkla ve karışıklıklar da yaşayan Osmanlı’da her dönem çok önemli projelere imza atılmıştır. Ama gelgelelim bugün bunlardan Kapalıçarşı dışında hiçbiri hayatta değildir. Bu durum dahi asırlara sığmayan ve hâlihazırda önemini koruyan bir proje olarak hayatını devam ettiren Kapalıçarşı’nın ne büyüklükte bir ticari deha ürünü olduğunu kanıtlamakta.
4. Devrin finans merkezi
Osmanlı Dönemi’nde içinde bedesten de bulunan Kapalıçarşı, sarayın değerli eşyalarının korunduğu hazine alanı olmanın yanı sıra ticaret yoluyla sermaye birikimi yapılmasına yol açan birer finans merkezi işlevi de taşırdı. Fatih Sultan Mehmet, Ayasofya’ya gelir getirmesi amacıyla Cevahir ve Sandal bedestenlerini kurdurması vesilesiye bunların etrafında 250 yıl boyunca İstanbul Kapalıçarşı’sı gelişti.
5. Zamandan muaf bir mekân
Zaman geçiyor, mevsimler değişiyor, doğada var olan canlılar ölüyor ve yerine yenileri doğuyor. Tarihe karışmış çoğu mekân işlevini yitirdiğinden dolayı ya müze oluyor ya da yok olmaya yüz tutuyor. Ancak Kapalıçarşı birçok yönüyle zaman olgusunun adeta sınırları dışına çıkarak kurulduğu günkü işlevini aksatmadan devam ettiriyor. Ticaretin hala canlı olduğu, altın, mücevher ve dövizin kalbinin attığı kısaca ekonomik bir merkez olma işlevini zamana aldırmadan devam ettiriyor.
6. Günümüz gözüyle Kapalıçarşı
Günün her saati tıklım tıklımdır Kapalıçarşı. Esnafın müşteriyi kendi dükkânına çekme çabaları, tabiri caizse bir simit parçası için birbirleriyle yarışan martıları andırır. Türkiye’de elde imal edilen ve ihracatı yapılan hemen hemen bütün eşyaları satışa sunulmaktadır. El yapımı halılar, mücevherler ve diğer değerli ürünler kaliteyi ve ürünün orijinalliğini temsil eden belgelerle satılır. Alıcıya sadece bir ürün değil güven de satar esnaf bu şekilde. Türk işi gümüşten yapılmış eserler, bakır, bronz hediyelik ve dekoratif eşya, seramik, oniks ve deriden mamul, üstün kaliteli Türkiye hatıraları zengin bir koleksiyon oluştururlar. Ancak her şeyden evvel lokumcuları gezmenizi tavsiye ederiz, bizce en lezzetlileri burada.
7. Şiirlere ve seyahatnamelere konu oldu
Kapalıçarşı’yı görmeye gelen, gelip de hayran kalan birçok Batılı seyyah, seyahatnamelerinde ve anılarında bu değerli ticaret merkezine çokça yer verdi. Önemli edebiyatçıların değerli eserlerine de konu olan Kapalıçarşı etkisini Türk edebiyatında da hissettirdi. Kapalıçarşı üzerine yazılan şiirlerden en etkilisi ise -bize göre- üstad Sezai Karakoç’a ait olan ‘’Kapalıçarşı’’ adlı şiirdir.
“Kendi yastıklarına gölge salmasın
Kapalı Çarşı ve Kapalı Çarşı’yı götüren saat…”
Semavi Eyice, Kapalıçarşı, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1992, cilt 5
Yiğit Evren, Ayşenur Ökten, Somut Olmayan Kültür Mirasının Sürdürülmesi İçin 3 Sektörlü Bir Model: İstanbul