Döviz Kurunun Türkiye Ekonomisine Etkileri Üzerine… – Gelenek
TL’nin bu ölçüde zayıflaması, Türkiye ekonomisinde belirsizlikleri ve kırılganlıkları ciddi oranda arttırmış oldu. Ama önce biraz geriye, TL’nin güçlü seyrettiği dönemlere bakalım…
Ucuz dövizin yarattığı tahribat…
AKP iktidarının ilk yıllarından, 2008 krizine kadar geçen süre, küresel piyasalarda dolar bolluğunun hakim olduğu bir başka dönemdi.1 Gelişmiş ülkelerde faiz oranlarının %2-3 gibi düşük seviyelerde olması, sermaye akımlarını yüksek faiz vaat eden gelişmekte olan ülkelere yönlendirdi.
“Böylelikle izlenen yüksek faiz – düşük kur sayesinde bir yandan ithal malların fiyatları ucuzlamış ve enflasyon gerilemiş, bir yandan da dolar cinsinden hesaplanan “kişi başına milli gelir” yapay olarak daha yüksek gözükmüş. Ancak bu “mucize büyüme” masalının reel ekonomiye olan maliyetleri, ithalat baskısı ile rekabet edemeyen sanayinin gerilemesi ve milli gelir içindeki payının yüzde 20’lerden 2008’de yüzde 16’ya, 2014 sonunda ise yüzde 15.5’e düşmesi ve artan işsizlik oranı olarak yaşanmış durumda.”2
Doların ucuzlaması ve uluslararası piyasalardan borçlanma imkanlarının artması ile birlikte dış borçlanma da cazip hale geldi ve Cumhuriyet tarihi boyunca eşi benzeri görülmemiş bir tempoda borçlanma gerçekleştirildi.3 2003 sonunda 144 milyar dolar olan Türkiye’nin toplam dış borç stoku, 2008 sonunda 281 milyar dolara yükseldi. Bu dönemde dış borç/GSYH oranlarında bir düşüş görülse de bunun dolardaki düşüşten kaynaklanan “sanal” bir azalış olduğunun artını çizmek gerekiyor. Aşağıdaki grafik istisnalar olmak ile beraber dış borçlanma hızının GSYH’dan çok daha fazla artış kaydettiğini gösteriyor.
Dünya ekonomisinde para politikalarında normalleşme dönemi
Zayıf ve dalgalı TL…
Türkiye ekonomisine geri dönecek olursak… TL’de yaşanan sert değer kaybı ilk olarak gözleri yüksek bir borç yükü olan reel kesime çevirdi. Temmuz ayı itibari ile reel sektörün açık döviz pozisyonu (döviz yükümlülüklerinin döviz varlıklarından ne kadar fazla olduğunu gösteriyor) 175 milyar dolar civarındaydı4. Bu miktarın bir krize gebe olup olmadığı konusunda ise farklı görüşler hakim.
“Bu çerçevede, döviz kurundaki gelişmelerin veya oynaklığın bilanço etkilerinden çok, yatırım ve üretim kararları üzerindeki olumsuz etkilerinin daha belirleyici olduğu düşünülmektedir.”5
Ancak bu oldukça iyimser bir yaklaşım. Öncelikle bahsedilen miktar oldukça yüksek. Diğer yandan önümüzdeki süreç ihracat açısından kolay bir dönem olmayabilir.6 Ayrıca firmaların olası bir ödeme zorluğu yaşamaları durumunda bunun bankacılık sektörüne de sıçraması ve ekonominin geneline yayılması riski de bulunuyor. Tüm bunları bir kenara koysak dahi, yüksek döviz borcu olan şirketlerin, TL’nin bu derece değer kaybettiği ve dalgalanmanın sürdüğü bir ortamda yatırım ve üretim kararlarını erteleyecekleri açık. Bu da elbette ciddi bir ekonomik durgunluk ve emekçiler için istihdam kaybı riskini barındırıyor.
Kısa bir parantez
Öncesinde de benzer dönemler yaşandı. Ancak burada daha güncel döneme odaklanılması tercih edildi.
Erinç Yeldan, “Döviz Kuru Nereye?” Cumhuriyet, 9 Eylül 2015.
Erinç Yeldan, Küreselleşme Kim için? (İstanbul: Yordam Kitap, 2008), 218.
Bu rakamın 6,5 milyar dolar civarı kısa vadeli, geri kalanı ise uzun vadeli.
Türkiye’de Firmaların Yabancı Para Borçluluğu ve Kur Riskine İlişkin Mikro Değerlendirmeler (TCMB Ekonomi Notları, T. Hülagü, C. Yalçın)
En büyük ihracat pazarımız olan AB ekonomisinde krizden sonra halen anlamlı bir toparlanma sağlanamadı. Ayrıca Rusya’ya yapılan ihracat zaten bir süredir düşüş kaydediyor ve bugünlerde yaşanan siyasi gerginliğin bu düşüşü derinleştirmesi olasılığı bulunuyor.