Download "fi KANUNU NA GÖRE HAM LE fiç N N ÇALIfiMASI"
1 fi KANUNU NA GÖRE HAM LE fiç N N ÇALIfiMASI mali ÇÖZÜM 257 Dr. Muzaffer KOÇ* I) G R fi fl sözleflmesiyle çal flan hemen hemen bütün iflçileri kapsayan çal flma mevzuat nda, uluslararas anlaflmalarda bulunan temel biyolojik ve sosyolojik esaslardan hareketle, kad n iflçilere yönelik baz koruyucu düzenlemeler getirilmifltir. Bu yaz da söz konusu koruyucu tedbirlerden biri olan, hamile iflçinin çal flmas ele al nacakt r. II) YASAL ALTYAPI A) Anayasa Anayasan n 49. maddesi çal flman n, herkesin hakk ve ödevi oldu unu belirttikten sonra, 50. maddesi kimse, yafl na, cinsiyetine ve gücüne uymayan ifllerde çal flt r lamaz. Küçükler ve kad nlar ile bedeni ve ruhi yetersizli i olanlar çal flma flartlar bak m ndan özel olarak korunurlar hükmü ile en üst düzeyde korumay göstermifltir. B) 4857 Say l fl Kanunu fl Kanunu nun 74. maddesinde anal k halinde çal flma ve süt izni bafll yla anal k halinde çal flma flartlar düzenlenmifltir. fl Kanunu nun 88. maddesinde gebe veya çocuk emziren kad nlar n hangi dönemlerde ne gibi ifllerde çal flt r lmalar n n yasak oldu u ve bunlar n çal flmalar nda sak nca olmayan ifllerde hangi flartlar ve usullere uyacaklar, ne suretle emzirme odalar veya çocuk bak m yurdu (krefl) kurulmas gerekti i Sa l k Bakanl n n görüflü al narak Çal flma ve Sosyal Güvenlik Bakanl taraf ndan haz rlanacak bir yönetmelikte gösterilece i belirtilmifltir. Söz konusu hükme * Çal flma ve Sosyal Güvenlik Bakanl fl Müfettifli
2 258 mali ÇÖZÜM göre, Gebe veya Emziren Kad nlar n Çal flt r lma fiartlar yla Emzirme Odalar ve Çocuk Bak m Yurtlar na Dair Yönetmelik, tarih ve say l resmi gazetede yay mlanarak yürürlü e girmifltir. III) HAM LE fiç N N ÇALIfiMA fiartlari A) Genel Riskler/Önlemler Yönetmelik gebe iflçiyi; iflverenini, durumu hakk nda herhangi bir sa l k kurumundan alaca belge ile bilgilendiren iflçi olarak tan mlam flt r (Yön/4). Yönetmeli in 5. maddesinde gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçilerin güvenlik ve sa l için tehlikeli say lan kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin ve sanayi proseslerinin iflçiler üzerindeki etkileri de erlendirilerek bunlar için al nacak önlemler gösterilmifltir. Söz konusu önlemler, iflçilerin yapt klar iflle ba lant l hareketleri, durufllar, zihinsel ve bedensel yorgunlu u da kapsamaktad r. 1) Fiziksel ve Zihinsel Yorgunluk ile lgili Önlemler Gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçilerin çal flma saatleri ve ara dinlenmeleri geçici olarak yeniden düzenlenir, söz konusu iflçilerin çal flma saatlerinin gece süresine ve gebe iflçilerin çal flmalar n n günün erken saatlerine rastlamamas için gereken önlemler al n r. 2) Çal flma Saatleri ve Çal flma H z ile lgili Önlemler Çal flma h z n n, saatlerinin ve iflteki yo unlu un iflçinin önerileri dikkate al narak mümkün oldu unca uygun hale getirilmesi için gerekli flartlar sa lan r. Gebe ve yeni do um yapm fl iflçinin yaln z çal flt r lmamas esast r. Ancak zorunluluk halinde gebe ve yeni do- um yapm fl iflçinin yaln z çal flt r lmas gerekti inde iflyerinde bulunan di er çal flanlarla kolayca iletiflim sa layabilmeleri için gerekli önlemler al n r. 3) fl Stresi ile lgili Önlemler Gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçiyi, çal flma koflullar, çal flma saatleri, müflterilerle ve üçüncü kiflilerle iliflkiler, ifl yükü, iflini kaybetme korkusu gibi stres faktörlerinden koruyucu önlemler al n r. Düflük veya ölü do um yapm fl veya do umdan sonra bebe ini kaybetmifl iflçiyi stresten korumak için özel itina gösterilir. Gebe iflçinin, ayakta çal flmas gereken ifllerde, mümkün olan durumlarda oturmas sa lan r, sürekli oturarak veya ayakta çal flma engellenir, çal flman n böyle düzenlenmesinin mümkün olmad durumlarda dinlenme aralar art r l r, ayr ca hamileli in geliflimine göre gerekli önlemler al n r.
3 mali ÇÖZÜM 259 4) Dinlenme Ve Di er yilefltirici Olanaklar n Sa lanmas le lgili Önlemler Gebe iflçinin sigaras z ve dumans z bir ortamda gerekli aral klarla oturarak veya rahatça uzanacak flekilde fiziksel ve zihinsel olarak dinlenmesini sa layacak flartlar temin edilir. Gebe ve yeni do um yapm fl iflçinin, kiflisel ihtiyaçlar göz önüne al narak, beslenme molas n n, temiz içme suyu temininin ve di er ihtiyaçlar n n kendileriyle de istiflare edilerek karfl lanmas sa lan r. B) Özel Riskler/Önlemler Yönetmeli in 6. maddesinde gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçinin güvenlik ve sa l için tehlikeli say lan kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenlerin ve sanayi proseslerinin iflçinin üzerindeki etkilerinin de erlendirilmesi sonucu, bunlar için al nacak genel önlemlerle birlikte afla da belirtilen durumlarla ilgili riskler ve al - nacak özel önlemler belirtilmifltir; 1) Fiziksel Etkenler i. fiok ve titreflim ile ilgili olarak; gebe iflçinin, ani darbelere, sars nt ya, uzun süreli titreflime maruz kalaca ifllerde ve ifl makinelerinde, delicilerde çal flt r lmalar yasakt r. ii. Gürültü ile ilgili olarak; gebe iflçinin çal flt yerdeki gürültü seviyesinin, en düflük maruziyet etkin de eri olan 80 db(a) y geçmemesi sa lan r. E er gürültü seviyesi düflürülemiyorsa iflçinin yeri de ifltirilir. Kiflisel koruyucularla da olsa limitleri aflan gürültülü ortamda gebe iflçilerin çal flt - r lmalar yasakt r. iii. yonize radyasyon ile ilgili olarak; gebe iflçi iyonize radyasyon kaynaklar n n bulundu u yerlerde çal flt r lmaz, bu gibi yerlere girmemesi uyar levhalar ile belirtilir. Emziren iflçi radyasyonla kirlenmifl olan yerlerde ve ifllerde çal flt r lmaz. iv. yonizasyona neden olmayan radyasyon ile ilgili olarak; gebe, yeni do- um yapm fl ve emziren iflçinin iyonize olmayan radyasyon kaynaklar ndan etkilenmesini önleyecek tedbirler al n r. v. So uk, s cak ve yüksek bas nç ile ilgili olarak; gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçinin yapt iflin niteli i göz önünde bulundurularak çal flt yerlerin s cakl n n ve bas nc - n n sa l k riski oluflturmayacak düzeyde olmas sa lan r. 2) Biyolojik Etkenler Gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçinin, tarihli ve say l Resmî Gazete de yay mlanan Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakk nda Yönetmelikte tan mlanan grup 2, grup 3 ve grup 4 biyolojik etkenlerin risk teflkil etti i
4 260 mali ÇÖZÜM yerlerde ve ifllerde çal flt r lmalar yasakt r. Ancak iflçinin ba fl kl varsa durum de erlendirilmesi yap larak çal flmas na izin verilebilir. 3) Kimyasal Etkenler Kanserojen, mutajen, çok toksik, toksik, zararl, alerjik, üreme için toksik ve emzirilen çocu a zararl olabilen kimyasallar n üretildi i, ifllendi i, kullan ld ifllerde gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçinin çal flt r lmas esas olarak yasakt r. Ancak, iflçinin çal flt r lmas nda zorunluluk varsa ve teknik olarak bu maddeler daha az zararl olanlarla de ifltirilemiyorsa, gebe iflçi, mutajen ve üreme için toksik maddelerle, emziren ve yeni do- um yapm fl iflçi, emzirilen çocu a zararl olabilen kimyasallar n d fl ndaki maddelerle, ancak her türlü önlem al - narak ve sa l k durumlar ile maruziyet düzeyleri sürekli kontrol alt nda tutularak çal flt r labilir. 4) Çal flma fiartlar Gebe ve yeni do um yapm fl iflçinin kendilerinin ve bebeklerinin sa l n olumsuz etkileyecek flekilde elle yükleme ve araçs z tafl ma ifllerinde çal flt r lmalar yasakt r. Bu tür ifllerde risk de erlendirmesi yap l r, gerekti inde ifl de iflikli i sa lan r. Gebelik süresi boyunca hiçbir surette elle tafl ma ifli yapt r lmaz. Kiflisel koruyucular gebe, yeni do- um yapm fl ve emziren iflçiyi tam koruyacak flekilde vücuduna uygun olmal, bu kiflilerin hareketlerine engel olmamal ve vücut ölçüleri de ifltikçe yenileri temin edilmelidir. Uygun koruyucu sa lanamad durumlarda iflçi bu ifllerde çal flt r lamaz. C) De erlendirme ve Bilgilendirme Yönetmeli in 7 maddesinde, iflçinin gebelik ve emzirmeye bafllama halinde iflvereni bilgilendirece i belirtilmifltir. flveren, iflten kaynaklanan vardiyal çal flma, iflini kaybetme korkusu, ifl yükü ve benzeri stres faktörlerini ve kiflisel olarak iflçiyi etkileyen psikososyal ve t bbi faktörleri de dikkate almak zorundad r. flyerindeki gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçi, yap lan de erlendirmenin sonuçlar ve iflte güvenlik ve sa l k amac yla al nmas gereken önlemler hakk nda bilgilendirilir. Yönetmeli in 8. maddesine göre iflveren, de erlendirme sonuçlar, gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçi için bir güvenlik veya sa l k riskini veya iflçinin gebeli i veya emzirmesi üzerindeki bir etkiyi ortaya ç kard - nda, ilgili iflçinin çal flma koflullar - n ve/veya çal flma saatlerini, bu iflçinin bu risklere maruz kalmas n önleyecek bir biçimde, geçici olarak de- ifltirir.
5 mali ÇÖZÜM 261 Çal flma koflullar n n ve/veya çal flma saatlerinin uyarlanmas teknik veya nesnel anlamda mümkün de ilse, iflveren ilgili iflçiyi baflka bir ifle aktarmak için gerekli önlemleri al r. D) Çal flma Saatleri Gebe, yeni do um yapm fl ve emziren iflçi günde yedi buçuk saatten fazla çal flt r lamaz (Yön./10). Bundan dolay bu iflçiler için denklefltirme esas - na göre çal flt rma uygulamas da söz konusu olamaz (TEM R, 2005). E) Hafif fllerde Çal flma Hekim raporu ile gerekli görüldü ü takdirde, hamile iflçi, sa l na uygun daha hafif ifllerde çal flt r l r (4857/74). Aksi takdirde hamile kad n iflçinin, iflinin özelli inden dolay olumsuz etkilenmesi, buna ba l olarak sa l - n n bozulmas hallerinde iflveren iflçisini bünyece uygun iflte çal flt rmamas ndan dolay sorumlu olabilecektir (TOZAN,2004). Hamile iflçinin hafif ifllerde çal flt r lmas halinde, ücretinde bir indirim yap lmaz. F) Gece Çal flmas Yönetmeli in 9. maddesine göre, kad n iflçiler, gebe olduklar n n hekim raporuyla tespitinden itibaren do uma kadar geçen sürede gece çal flmaya zorlanamazlar. Yönetmeli in 11. maddesine göre, hamile iflçinin do umdan önce sekiz ve do umdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onalt haftal k süre için çal flt r lmamas esast r. Ancak, sa l k durumu uygun oldu u takdirde, hekimin onay ile hamile iflçi isterse do- umdan önceki üç haftaya kadar iflyerinde çal flabilir. Ancak bu durumda gece çal flmas yapt r lmaz ve hamile iflçinin çal flt süreler do um sonras sürelere eklenir. IV) DO UM ZN Gebe iflçiye gebelik süresinde belli izinlerin verilmesi gerekmektedir. A) zin Hakk Hamile kad n iflçiye do um öncesi ve sonras izin hakk kanunla verilmifl bir hakt r. flçinin söz konusu hakk n kullanmas iflverenin onay na ba l de ildir (TOZAN,2004). Ancak, hamile kad n iflçinin Kanun da belirtilen süre kadar do um öncesi ve sonras izin için bilgi vermesi gereklidir. Zira, ilgili Yönetmelik gebe iflçiyi, iflverenini, durumu hakk nda herhangi bir sa l k kurumundan alaca belge ile bilgilendiren iflçi olarak tan mlam flt r. B) Periyodik Kontrol zinleri Hamilelik süresince kad n iflçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir (4857/74 ve Yön/12). flveren, gebelik muayenesini yapt rmas veya hekimin hamileli i ile ilgili olarak gerekli gördü ü periyodik kontrollerini yapt rmas için hamile kad n iflçisine
6 262 mali ÇÖZÜM ücretli izin vermek zorundad r. Hamile kad n iflçinin periyodik muayene yapt rd süreler için ücretlerinden herhangi bir kesinti yap lmayacakt r. C) 16 Haftal k zin 1475 say l mülga fl Kanunu nun 70. maddesine göre, do umdan önce 6 hafta, do umdan sonra 6 hafta olmak üzere toplam 12 haftal k çal flt rma yasa söz konusuydu ve bu süreler hekim raporu ile uzat labilmekteydi say l fl Kanunu nuyla, kad n iflçilerin do umdan önce sekiz ve do- umdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onalt haftal k süre için çal flt r lmamalar esas getirilmifltir. Baflka bir ifadeyle, hamilelikteki izin süresi artt r lm flt r. Söz konusu sürenin art fl n n gerekçesi olarak; Kad n iflçilerin do um öncesi ve sonras nda çal flt r lamayaca sürenin, ça dafl geliflmifl ülkelerden çok daha k sa oldu u ve AB ülkelerinin birço unda do um izinlerinin 16 hafta ve üzeri sürelerde oldu u, Do um izinlerin k sal ndan dolay kad nlar n çal flma yaflam nda ço u kez annelik veya iflleri aras nda bir tercih yapmak zorunda kald klar, çal flma hak ve özgürlüklerinden erkeklerle eflit bir biçimde yararlanamad klar, Do um izinlerinin artt r lmas ile kad nlar n anneli i veya çal flma yaflam n seçmek gibi her ikisinin de sak ncal oldu u tercihlerde bulunmak durumunda kalmayacaklar, dolay - s yla hem ailenin korunmas hem de kad nlar n toplum içinde hak ettikleri yere gelmeleri aç s ndan bu tür ön aç - c uygulamalar n en geliflmifl haliyle yasal düzenlemeler içinde yer alaca, Avrupa Birli i ne üyelik müzakerelerini bafllatabilmek yönünde tüm yasal düzenlemeleri ivedilikle yerine getiren bir ülke olarak ifl yaflam ndaki standartlar aç s ndan da AB ye üye ülkelerin uygulamalar n n dikkate al nmas nda yarar bulundu u belirtilmifltir. D) Ço ul Gebelik Ço ul gebelik halinde do umdan önce çal flt r lmayacak sekiz haftal k süreye iki hafta süre eklenir (4857/74). Baflka bir ifadeyle, ço ul gebelik halinde kad n iflçilerin do umdan önce on ve do umdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onsekiz haftal k süre için çal flt r lmamalar esas getirilmifltir. E) znin Devri 1475 say l eski fl Kanunu nda anal k izninin do um öncesi ve do um sonras iki eflit dönem halinde al nmas öngörülmekteydi say l fl Kanunu, hekim raporuyla bu sürelerin bölünmesinde kad n iflçiye belirli bir inisiyatif sa lam flt r. Buna göre, sa -
7 mali ÇÖZÜM 263 l k durumu uygun oldu u takdirde, doktorun onay ile kad n iflçi isterse do umdan önceki üç haftaya kadar iflyerinde çal flabilir. Bu durumda, kad n iflçinin çal flt süreler do um sonras sürelere eklenir. Baflka bir ifadeyle, hamile kad n iflçinin sa l k durumuna mani bir halin olmad n hekim raporu ile belgelemesi ve talepte bulunmas flart yla do um öncesi iznini üç hafta süre ile kullan p eksik kulland bu süreleri do um sonras iznine ilave etme hakk bulunmaktad r. Bu hakk n kullan lmas iflverenin onay na ba l olmay p, hekimin uygun görmesi yeterlidir (TOZAN,2004). F) Do um zninin Raporlarla Art r lmas Onalt (ço ul gebelikte onsekiz) hafta olarak öngörülen süreler iflçinin sa l k durumuna ve iflin özelli ine göre do- umdan önce ve sonra gerekirse art - r labilir. Bu süreler hekim raporu ile belirtilir (4857/74). G) Süt zni Kad n iflçilere bir yafl ndan küçük çocuklar n emzirmeleri için günde toplam birbuçuk saat süt izni verilir. Bu sürenin hangi saatler aras nda ve kaça bölünerek kulllan laca n iflçi kendisi belirler. Bu süre günlük çal flma süresinden say l r (4857/74). H) Ücretsiz zin fl Kanunu nun 55. maddesinde y ll k ücretli izin hakk n n hesab nda çal fl lm fl gibi say lan haller gösterilmifltir. Bu ba lamda, kad n iflçilerin 74 üncü madde gere ince do umdan önce ve sonra çal flt r lmad klar günler y ll k ücretli izin hakk n n hesab nda çal fl lm fl say l r. fl Kanunu nun 74. maddesine göre, iste i halinde kad n iflçiye, onalt haftal k sürenin tamamlanmas ndan veya ço ul gebelik halinde onsekiz haftal k süreden sonra alt aya kadar ücretsiz izin verilir. Ancak, ücretsiz izin süresinin, y ll k ücretli izin hakk n n hesab nda dikkate al nmayacakt r. I) fl Sözleflmesinin Feshi fl Kanunu nun 18. maddesine göre, otuz veya daha fazla iflçi çal flt ran iflyerlerinde en az alt ayl k k demi olan iflçinin belirsiz süreli ifl sözleflmesini fesheden iflveren, iflçinin yeterlili inden veya davran fllar ndan ya da iflletmenin, iflyerinin veya iflin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundad r. Ayn maddede ayr ca, özellikle baz hususlar n fesih için geçerli bir sebep oluflturmayaca belirtilmifltir. Fesih için geçerli sebep oluflturmayan hususlar aras nda, konuyla ilgili olarak, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri, hamilelik, do um ve benzeri nedenler, 74 üncü maddede öngörülen ve kad n iflçilerin çal flt r lmas n n yasak oldu u sürelerde ifle gelmemek ve hastal k veya ka-
8 264 mali ÇÖZÜM za nedeniyle 25 inci maddenin (I) numaral bendinin (b) alt bendinde öngörülen bekleme süresinde ifle geçici devams zl k da gösterilmifltir. Baflka bir ifadeyle, yukar da belirtilen flartlar tafl yan kad n iflçilerin çal flt r lmas n n yasak oldu u sürelerde ifle gelmemeleri fesih için geçerli neden de- ildir. fl Kanunu nun 25/I maddesinde sa l k sebepleri ile iflverene ifl sözleflmesini hakl nedenle fesih hakk veren hususlar aç klanm flt r. Konumuzla ilgili olarak, iflçinin, hastal k, kaza, do- um ve gebelik gibi hallerde iflveren için ifl sözleflmesini bildirimsiz fesih hakk ; belirtilen hallerin iflçinin iflyerindeki çal flma süresine göre 17 nci maddedeki bildirim sürelerini (2 ila 8 hafta) alt hafta aflmas ndan sonra do- ar. Do um ve gebelik hallerinde bu süre 74 üncü maddedeki sürenin bitiminde bafllar. Ancak iflçinin ifl sözleflmesinin ask da kalmas nedeniyle ifline gidemedi i süreler için ücret ifllemez. V) KANUN MÜEYY DE fl Kanunu nun 104. maddesine göre, fl Kanunu nun 74 üncü maddesindeki hükme ayk r olarak do umdan önceki ve sonraki sürelerde gebe veya do- um yapm fl kad nlar çal flt ran veya ücretsiz izin vermeyen iflveren veya iflveren vekiline, 2008 y l için, 904,00 YTL para cezas uygulanacakt r. VI) SONUÇ 4857 say l fl Kanunu nun 74 maddesi Anal k halinde çal flma ve süt izni bafll yla, hamile iflçinin çal flma flartlar n düzenlemifltir. Söz konusu maddeye göre; Kad n iflçilerin do umdan önce sekiz ve do umdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onalt haftal k süre için çal flt r lmamalar esast r. Ço ul gebelik halinde do umdan önce çal flt r lmayacak sekiz haftal k süreye iki hafta süre eklenir. Sa l k durumu uygun oldu u takdirde, doktorun onay ile kad n iflçi isterse do umdan önceki üç haftaya kadar iflyerinde çal flabilir. Bu durumda, kad n iflçinin çal flt süreler do um sonras sürelere eklenir. Yasada belirtilen süreler hekim raporuyla iflçinin sa l k durumuna ve iflin özelli ine göre do umdan önce ve sonra gerekirse art r labilir. Hamilelik süresince kad n iflçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir. Hekim raporu ile gerekli görüldü ü takdirde, hamile kad n iflçi sa l na uygun daha hafif ifllerde çal flt r l r. Bu halde iflçinin ücretinde bir indirim yap lmaz. ste i halinde kad n iflçiye, onalt haftal k sürenin tamamlanmas ndan
9 mali ÇÖZÜM 265 veya ço ul gebelik halinde onsekiz haftal k süreden sonra alt aya kadar ücretsiz izin verilir. Bu süre, y ll k ücretli izin hakk n n hesab nda dikkate al nmaz. KAYNAKÇA Temir, Arif (2005). Gebe ve emziren kad nlar n çal flt r lma koflullar Yaklafl m Dergisi. 149 (2005) Tozan, Celal(2004). Hamile Kad n flçilerin Çal flt r lmalar, Do um Ve Süt zinlerinin Kulland r lmas Yaklafl m Dergisi. 140 (2004)