VAHŞİCE KATLEDİLEN “USEYIN ŞAMİL TOHTARGAZİ” - KIRIM'IN SESİ
21 Eylül 2017 - 985 views kez okunmuş
Ana Sayfa » Genel»VAHŞİCE KATLEDİLEN “USEYIN ŞAMİL TOHTARGAZİ”
“USEYIN ŞAMİL TOHTARGAZİ”
Doç. Dr. Svetlana Sevil Kerimova
Evin duvarları bazen hıçkıra hıçkıra ağlar bunu kimse görmez ! Kimin için ağlıyorsa duvarlar o kişi onu yüreğinde hisseder. Bu kişi de çok ufak yaşta öksüz kalan “Usein Şamil Tohtargazi’dir. (1881 -1913) Kök köz köyünde genç yaşta terk edeceği dünyaya gözlerini açtı. Belli başlı bir tahsili olamadı. Babasızlık ve fakirlik sebebi ile ancak köy mektebini bitirdi. Sonra ailesini geçindirmek için çeşitli işlerde çalıştı..
Akmescid’deki Uçitelskaya okulunu bitirdi. (1895) senesinde Yalta etrafında Aluşka köyünde okulda öğretmenliğe başladı. Küçük talebelerle daha iyi anlaşabilmek için kendi başına yeni öğretim usulleri denedi. Yazıları el yazması şeklinde kullandı. (1902-1903) senelerinde kerç bölgesinde Saraymen köyünde ve (1904) yılında ise Kefe bölgesinde cemaatın yardımı ile Mektep açtı. Öğretmenlik yaptı. Milletinin “ Çar” zülmundan kurtulması için faaliyetlerde bulundu. (1906) senesinde “Çar” taraftarları tarafından takip edilerek, ( Kök közge) sürgüne mecbur tutuldu. Bazı bilgilere göre , belirli vakitlerde, köy fakirlerinin menfaatleri doğrultusunda üç defa S-Peterburga Zemstvo idarelerine gidip geldi. (1909 )’ da yine öğretmenliğe başladı.. Milletini bilgisizlikten ve fakirlikten kurtarmaya çalıştı.( 1 )
Maarif işleri ile uğraştı. Lakin onun bu çalışmaları bazı cahil köy ağalarının hoşuna gitmedi. Tohtargazi ’nin düşmanları her gün çoğalıyordu. Onun ölümünü isteyen çeşitli insanlar peyda oldu. Neticede kalbi insanlık ve dürüstük için çarpan bu insanı (17 Eylül 1913)’ 32 yaşında bıçaklanarak vahşice öldürüldü. Tohtargazi, çok istidatlı bir kişi idi. Kemane ve fisgarmoniya çalan çok iyi bir yırcı ( Şarkıcı ) idi. Bazı eserleri siyasi fikir taşısada cahillikle çok mücadele etti.
(1905-1907) serbestlik zamanlarında Tercüman ,gazetesinde, Şura , Anı , Asır gibi dergilerde bazı makale ve şiirleri neşredildi. (1910) yılında U.Şamil Tohtargazi’ nin Karasupazar’da şiirleri Kırım, servali şiirler mecmuasında basıldı. (1930)
yıllarında el yazması yazıları bulundu. Kırım Tatar ilmiy-teşkerüv enstitüsü tarafından yayınlanmaya hazırlanırken, savaş başlaması ile basılmayıp, sürgün yıllarında kayboldu. Kırım edebiyat ve sahne piyes yazarı olarak yazdığı şiirlerinde de güzel eserler verdi. Çok usta dram ve nesirci idi ( 2 )
(1905- 1907) seneleri arasında olup geçen birinci Rus inkilabında faal olaral iştirak edenlerden biri de yazıcı şair, dramaturg Üsein Kamil Tohtargazi’idi. Onun (1909 ) Senesi yazılan ( Mollalar Projesi) piyesinin konusu anlamak ve açıklamak için ihtilal zamanında olup, biteni vakaları anlamak ve bilmek gerekmektedir.
Rus emperyalizm içersindeki Müslüman halklar, bu sebebten dolayı Kırım Tatar inkilapının getirdiği serbestliklerden ve hürriyetlerden faydalanarak kendi durumlarını “Çar” idarecilerine bildirmek için ( 31 Oktabr 1905) senesinde Bahçesaray’da Gaspıralı’nın liderliğinde toplandı… Bundan evvel de Ağustos ay’ında Nijniy Novgorod, taraflarında yapılan toplantıda tüm Müslüman meclisine başkanlık yaptı.. Bahçesaray ’daki bu toplantılarda Gaspıralı’dan başka İsmail Lemanov (1871-1942 ) Mustafa Mirza Davidoviç / Hacı Emir efendi gibi Hoca ve ulemalar söz alarak bu toplantıda konuştular ( 3 )
Netice itibarı ile halkımız adına bir dilekçe kabul edildi. Bu belge 17 Maddeden oluştu..
1.Çoğunluğu Rus halkına verilmiş, büyük mecliste (Dumaya) vekil ve mebus sayılmaları. Matbuat ve yayın serbestliği verilmesi , Ahlak- İslam ve dilinin serbest kalması.
2.Rusların kendilerine temin edilmiş bir cümle, hukuk ve imtiyazların ahal-i islamın mahrum bırakılmaması.
3.Her cemaate ve herkese bila-mani (Engelsiz) Din, icabında zaman, gerektiğinde lazım olan ilimler için dilimizin serbest bırakılması. Miiletin böyle bilgileri öğrenmesine kolaylık gösterilmesi.
9.Askeri ve Mülki devlet mekteplerinde sekiz-on kadar İslam talabesi bulundurmaya imkan tanınması. Mektep tarafından maaşlarının verilmesi.
Kırım Müslümanlarının olmayanlarına toprak verilmesi, Poselon bankasından Kırım Tatarlarına yardım edilmesi, dağ boyundaki milletimizden alınan toprakların geri verilmesi, Ormanların düzgün bir şekilde yeniden tanzim edilmesi. ( 4 )
Topraksız olan köylülere, vakıf topraklarından paylaştırılarak verilme isteği, bazı zengin ve yüksek mevkide olanlar tarafından kabul görmedi. Dilekçeyi getiren delegasyon, tekrar yola çıktı. İkinci dilekce hazırlamak için müzakereler başladı.. Bu olaylar devam ederken U.Şamil Tohtargazi, Mollalar piyesini yazdı. Piyesin metni savaştan sonra iki defa Kiril harfleri tarafından yayınlandı. (5-6)
Bu dilekçenin “Petistsiya” Topraksız olan köylülere, vakıf topraklarından paylaştırılarak verilme isteği, bazı zengin ve yüksek mevkide olanlar tarafından kabul görmedi. Dilekçeyi getiren delegasyon, tekrar yola çıktı.
İkinci dilekçe, Petitsa”yi hazırlamak için müzakereler başladı. Bu olaylar devam ederken,
Tohtargazi’nin siyasi çalışmaları bayağı vaktini alıyordu. Marksizm ideolojisi altında fikirleri ve düşünceleri şekillenmeye başladı. Tohtargazi, F.Engelsin siyasi yardımcısı sifatında K.Marks’ın, kapital fikirlerini aklında üretti. (1891) senesinde Germaniya’nın Sosyal Demokrat Partisi tarafından kabul edilen “Erfurt” Programını KırımTatarcaya çevirdi. Yazmış olduğu piyeste KırımTatarlarının sınıflara bölündüğü anlatılıyordu. Yani birinci Rus ihtilalini doğan Rus cemiyetlerindeki sınıf farkı, KırımTatarlarının “Ekstrapolâtsiya” yaşayışlarını etkilemekte idi.
Onun Mollalar Pojesi / Raimsiz Balalar /en güzel yazdığı kitaplardı .Öldürüleceğini biliyordu. Çünkü çıkarlarına çomak soktuğu kişilerce devamlı takip ve tehdit ediliyordu.
Mollalar projesi, Tohtargaz’in çok mükemmel bir oyunuydu. Bu oyundan sahneler;
Cemaat müsait bir yerde toplanmış insanlar heyecanla, ne olacağını merak ediyorlardı. Birden siyah boyalı bıyıkları ile, Kırmızı yanaklarının rengi göbeğine vuran, Ahmet bey ortaya çıktı.
-Toplantımızın reisliğini Bekir efendi’yi teklif ediyorum ! diyerek gür sesinle ortalığı inletti. Herkes birbirine baktı. Zaten başka bir kimsede bu işi meraklı değildi. İtirazlar olmadan kabul edildi. Toplantıda kıymetli adamlar oturuyordu. Bir kişide katip gerekli idi. Hasan Mirza’nın adı söylendi. Buna da hiç itiraz gelmedi.Üstünde koyu renkli bir elbise olan kişi elini kaldırarak;
Onu kabul etmeyip, kimi edeceğiz. Diyerek Hasan Mirza’nın seçimi tasdik oldu.
Birkaş kişiden sesler yükseldi;
-Burada öğretmenler var diye;
-Bize hoca moca gerekmez.
Diyerek hiddetlendi.. Bağırırken ağzından köpükler akıyordu. Bu ara köyün ileri gelenlerden, Habibullah nefes nefes hızlıca konuşurdu, yine aynı şekilde devam etti,
-Daha çok köylü var. Haber vermemiz gerek! Reis Bekir Efendi;
-Onlar gelmesede olur;
Diyerek başını iki yana sallar,
-Onlarsız da işin gereği ne ise yaparız.
Açıkça görülmekteydi. Cemaat ve ağalar. (Ak insanlar) Hizmet işlerinde çalışan fukara (Kara insanlar) olarak bölünmeye başladı. Ama kara insanlarıın ne hakları, ne sesleri işitiliyordu. İşitilse de kıymet verilmiyordu. Yani zenginler ile fukaralar olarak toplum ikiye bölünmüştü Arada çok büyük uçurum vardı .İşte böyle bir toplantıda, padişaha bir dilekçe yazılacaktı.
Adaletli Padişah Baba’ya” nasıl yazılacağı, neler yazılacağı merak edilmekteydi.
Reis Bekir efendi, Toplantının resiliğin verdiği güven ile sesini kalınlaştırarak, yavaş, yavaş anlatmaya;
-Hepiniz bilesiniz ki; zaman değişti. Hürriyet geldi. Fakat istediğimiz gibi olmadı. Hele ki bizlere çok uygunsuz oldu. Halkımızın içinde o kadar çok fitneciler doldu ki. Bir takım yalanlarla halkımızı aldatıyorlar. Dinlerini unutturdular. Şeriatı akıllarından çıkardılar…. !
Bekir Reis bir an durakladı. Düşünmeye başladı. Çünkü kafasındaki tasarladığı kelimeler bitmişti. Yüzü asıldı. Fakat kendini çabuk toparladı. Tekrar kendine güveni geldi. Sesi ve kendi yeniden doğmuş gibiydi..
-Fitneciler, her yerde toplantlar tertipliyorlar. Dine ve Şeriata uymayan yazılar ile isteklerini yazıyorlar. Allah’ın emir olmayan isteklerini padişah babadan istediler! Eğer bu isteklerini Padişah baba verse, yazık olacak hepimize, günahkar olacağız.
Derken; kendine gelmiş nefsini çok yükseklerde görür bir şekilde idi. Konuşmasına araverdi. Ahmet bey, hemen kendinin varlığını hissettirircesine ilk once alkışa başladı. arkasından alkışlar çoğalarak devam etti.
Tohtargazi, burada çok ince olarak, izleyicilere belli mesajlar vermektedir. Tohtargazi çok” büyük bir yazıcı ustası idi. Piyesin devamında cemaat’in arasındaki konuşmaları ve fikilerini açıkca ortaya dökmektedir. Toplantı reisi, katip Hasan’a Mirzağa; yazdırmak için altıncı maddeyi şöyle tarif etmektedir.
-KırımTatar gazeteleri ve Tatar matbaaları yayınladıkları makaleler kitaplar ile Tatar halkını kara düşüncelere düşürüyorlar. Başka hiç bir faydaları yok! Bu sebepten ya hepsi kapatılsın veya başlarına denetçi konsun.
Yani böyle ufak tefek metodlarla Tohtargazi, zenginlerin kendi öz menfaatleri için kendilerini haklı çıkardıklarını gösterdiklerini açıklıyordu, piyesinde…!
Adalet ve doğrulunun temsilcisi olarak oyunda Abdullah Dülgerov , gösteriliyordu. Toplantıda yaptığı çıkış ile yeniden müzakelere ve münakaşlar başladı.
Abdullah Dülgerov, toplantıda konuşulan tüm konuların tek tek yanlış olduğunu düzgün ve sade bir anlatımla insanlara bildirdi. Bu toplantının bir evvelki toplantının tamamen özüne ve düşüncelerine zıt olduğunu ve yanlış bilgilerle kandırıldıklarını anlattı. Orada olanların kafaları karıştı. Toplantı reisi Recep ile Ahmet bey’in sesleri kesildi. Birşeyler çıkıp söyleyeceklerdi. Birbirlerine bakarak. Başlarını şimdilik öne eğdiler. Sustular. Çünkü onu alkışlayanların bu sefer çoğu Andullah’ı alkışlıyorlardı. Piyesin kahramanı, yani Dülgerov, halk arasında yetişmiş, sağlam karekterli, sağlam fikirli bir adamdı….
Halk onu severdi. Bazen” Hadis-i- Şerif-lerden örnekler verirdi. Devamlı din kardeşiyiz derdi. İnsanların muhakkak okumalarını ilim ve bilimin faydalarını anlatırdı…!
Sonunda toplantıda yazılan madde madde isteklerin yanlış olduğu kanısına varılarak, bunların yazıldığı kağıt katip Hasan Mirza tarafından yırtıldı. Cemaatinin çoğu toplantıya yavaş yavaş terk ettiler.
Mirzaağa yazdırılan altıncı maddenin böyle tarifliyordu. KırımTatar gazeteleri ve Tatar matbaahları neşir ettikleri makaleler ve kitapları Tatar halkına okutuyorlardı. Başka faydaları yoktur. Ya kapatılsın .Ya da başlarına birer kontrol memuru konulsun. Yani böyle ufak, tefek metodlarla Tohtargazi, bazı zengin ve “Duhovniylerin” öz menfaati için millet kul haline getirmeye razı olduklarını gösteriyor. Adeletin ve insafin temsilcisi olarak piyeste Abdullah Dülgerov görülmektedir.
Yaşadığı kısa ömrümde Tortohgazi, Kırım Tatarlarına ve insanlığa devamlı doğruyu anlatmaya çalıştı. Dünyanın var oluşu ile kötülüklerde Habil ve Kabil olayındaki gibi varlıklarını devamlı hissettireceklerdir. Çünkü Tohtargazi, iki kutbun her zaman sıcacık güneş gören kısmında yaşamaya çalıştı.. Onun felsefesi öyledi. Çünkü başka türlü nefes alması imkansızdı. Dönüşsüz düşünclerinin en verimli çağında, bu kolay yetişmeyecek biri insan olmanın bedelini hayatıyla ödedi.
Tercüman , gazetesi mezkür facia hususta kendi sayfasında şöyle yazdı;
“Aldığımız habere göre, bir cinayet vuku bulmuştur. Muallimlik iden Üsein Şamil Tohtagazı mezkür cemaatdan Hacı Erbain bay Emirzaq oğlu aralarında ihtilâf çıkıp, Hacı Erbain Meñlibaynın evinde, Üsein efendiyi bıçak ile vurup öldürmüştür… Merhum Üsein Şamil efendi Qırım’ın istidatlı genç bir şairi idi. Onun böyle vahşilikte vefat edilmesine teessüf edilir. Hudanın rahmetinde olsun.
Men qartıqnı iç sevmeyim,
Yaşlıg meni beğenmey,
Millete qul- ayağım,
Ama o da iç bilmiy……( Üsein Şamil Tohtagazı )
İlgili Terimler : Doç. Dr. Svetlana Sevil Kerimova, Svetlana Sevil Kerimova, USEYIN ŞAMİL TOHTARGAZİ