Kıyas | Emsile.com
1 yorum on "Kıyas"
Ziyareçi (doğrulanmamış) said on Cmt, 05/12/2012 - 21:11:
1. İSTİSNALI KIYASLAR
Gelenbevî istisnâî kıyasların iktirânî kıyaslardan önce olması gerektiği görüsünü savunmustur. Çünkü istisnâî kıyasların bütün kısımlarında sonuç açıktır. Halbuki, iktirânî kıyasların birinci sekli hariç, diğerlerinde neticenin doğruluğu hulf yolu, döndürme (aks) ve iftirâz (farzetme) ile isbâta muhtaçtır.
Eğer sonucun aynı veya karsıt hâli (nakîzi) kıyasta yani öncüllerde hem anlam bakımından (maddeten) hem de sekil/biçim bakımından (sûreten) bulunursa/yer alırsa (bilfiil zikredilirse) buna istisnâî (seçmeli) kıyas denir.
İstisnai kıyasta neticenin maddesi ve sûreti veya sûretinin nakîzi öncüllerde bilfiil mevcut olmalıdır. Bilkuvve mevcut olması yeterli değildir. Nitekim; Ebherî, Urmevî, Kazvînî, Kutbuddin Râzî ve Taftazânî dâhil bütün İslâm mantıkçılarının bu konudaki görüsleri aynıdır.
Tanımdan da anlasılacağı gibi, istisnâî kıyas ikiye ayrılır. Zîrâ istisnâî kıyasta öncüller ya sonucun aynını, ya da nakîzini ihtiva eder:
1- Eğer öncüllerde sonucun aynı münderic olursa yani bizzat kendisi bulunuyorsa, buna “istisnâ-i müstakim” (doğru seçmeli) denir. Burada istisnâî olan öncüle, sartlı öncülün bir cüz’ünü (mukaddem veya tâlîsini) aynen koyduğu ve isbât ettiği için “vâzıa” adı verilir.
2- Eğer öncüllerde sonucun nakîzi/çelisiği münderic olursa yani karsıt hâli bulunuyorsa buna da “istisnâ-i gayri müstakim” (dolasık seçmeli) kıyas denir. Burada istisnâî olan öncüle, sartlı öncülün bir cüz’ünü (mukaddem veya tâlîsini) yanlısladığı ve olumsuz kıldığı için “rafıa” adı verilir.
İstisnai kıyaslar iki öncülden meydana gelmektedir. Öncüllerin biri şartlı önerme, diğeri yüklemli önermedir.
Sartlı önerme, neticeyi içinde bulundurur ve iki parçadan meydana gelir. İlkine “mukaddem”, sonrakine “tâlî” denir.
İstisnai kıyas da iktirânî kıyasta olduğu gibi, öncülleri olan sartlı önermelerin “bitisik” ve “ayrık” olmasına göre ikiye ayrılır.
1- Bitisik sartlı öncülle yapılan istisnâî kıyaslar.
2- Ayrık sartlı öncülle yapılan istisnâî kıyaslar.
İstisnâî kıyas bitisik sartlı bir önermeden yapılmışsa, bir ihtimal olarak belirtilmiş şartlı önermedeki belirsizliği ortadan kaldırmak seklinde bir zihin faaliyetidir. Ayrık şartlı bir önermeden yapılmışsa, birbiriyle çelişik veya zıt iki şeyden biri hakkında bilgi vererek diğerinin durumunu belirlemek için yapılan zihin faaliyetidir.
Emsile.Com Eğitim Köşesi