GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA - PDF
Download "GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA"
1 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA Editör: Durukan Dudu
2 -2- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA Avrupa Yeşil Vakfı (Green European Foundation - GEF), Avrupa ölçeğinde faaliyet gösteren politik bir kurumdur. Amacı, kıtanın geleceği için yapılan tartışmalara katkıda bulunmak ve yurttaşların karar alma süreçlerine dahil olmasını sağlamak olan GEF, Yeşil politikanın ve Yeşil politika ötesinin odak noktalarını ve yaklaşımlarını Avrupa politik sahnesinde gündem maddeleri haline getirmek için çaba gösterir. GEF yeni fikirleri destekler, sınır-aşırı politik eğitimler düzenler ve Avrupa ölçeğinde işbirliği ve deneyim alışverişi için bir platform görevi üstlenir. Kitaptaki düşünceler yalnızca yazarlarına aittir. Kitaptaki görüşlerin Avrupa Parlamentosu nun, GEF in veya Yeşil Düşünce Derneği nin görüşlerini yansıttığı ileri sürülemez. Bu kitap, Yeşil Düşünce Derneği nin desteğiyle GEF tarafından bastırılmıştır. Bu proje Avrupa Parlamentosu tarafından finanse edilmiştir. Türkiye, Editör: Durukan Dudu Dizgi: Güneş Akçay, Cihat Demirtaş Kapak Tasarımı: Gökalp Ceylan
3 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -3- Bu kitaptaki çeviriler harici tüm içerik, Yeşil Düşünce Derneği ve Avrupa Yeşil Vakfı tarafından Creative Commons CC BY-NC-SA lisansı dahilinde yayınlanmıştır. Ticari çıkar gözetilmediği sürece, dileyen herkes kaynağını ve yazarını tam olarak ve açıkça belirtmek koşuluyla, kitabın içeriğini tam olarak veya kısmen paylaşabilir. Yeşil Düşünce Derneği, 2008 yılında yeşil düşüncenin yaygınlaştırılması amacıyla İstanbul da kuruldu. Yeşil politikanın temel alanları olan yeşil ekonomi, yeşil enerji politikaları, iklim değişikliği, çevre kirliliği, doğa koruma, sürdürülebilirlik, katılımcılık, demokrasi, barış, kadın ve LGBTİ konularında politika oluşturma, bilgi paylaşımı yapma, toplumsal farkındalık yaratma için yayınlar, araştırmalar,konferanslar ve eğitimler yoluyla çalışma yürütmektedir.
4 İÇİNDEKİLER Editörün Notu... 6 Durukan Dudu Gıda Ve Kırsal Yaşam Politikaları Yazar: Güneşin Aydemir Ekofeminizm Başka Bir Dünyanın Mümkün Olduğunu Bildiğinizde... Yazar: Vesna Jusup Gerçek Demokrasi Yazar: Serkan Köybaşı Adem-i Merkeziyet Bir Engeller ve Fırsatlar Değerlendirmesi Yazar: Cengiz Aktar Zor un Örgütlenmesine Karşı Antimilitarizm, Pasifizm, Savaş Karşıtı Hareket ve Vicdani Ret- Yazar: İnan Mayıs Aru Hocam Merhaba, Yine Kaldım Değil mi? Okulların Ne Öğrettiği, Ne Öğretemediği Üzerine Yazar: Sezai Ozan Zeybek Korsan Politikalar, İnternet ve Sansür Yazar: Şevket Uyanık
5 Yerel Yönetimler Ve Yerel Ekonomiler Yazar: Ahmet Atıl Aşıcı Talebin Çöküşü Kahverengi Teknoloji Çağı na Hoş Geldiniz! Yazar: David Holmgren Enerji Devriminin Faydaları: Enerji Kooperatifleri Community Power Projesi, Ed. Molly Walsh Hiçbir Yere Varmayan Yavaş Ve Pahalı Bir Avrupa da Kaya Gazının Gelişimi Friends of the Earth Europe, Fabian Flues ve Antoine Simon Alışılmışın Dışında Ve Asılsız: ABD de Ucuz ve Bol Kaya Gazı Efsanesi Friends of the Earth Europe, Fabian Flues ve Antoine Simon
6 -6- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA Editörün Notu... Durukan Dudu Politikadan itinayla uzak tutulduk biz. Cılkı çıkarılmış kelamların üzerinde tepinme riskini göze alarak yeniden anlatmak lazım: Hısım akrabanın liseye kadar "Derslerin nasıl?" semtinde dolanan sorularının, üniversiteden itibaren "Olaylara karışmıyorsun di' mi?" endişeleriyle taçlandığının şahitleriyiz. Düzenin en uysal ve sevgili ve otomatik evladına dönüşme serüveni olan şu hayatta, hiçbir şeyi zinhar değiştiremeyeceğimiz ısrarla ve defaatle vurgulandı, "N'aparsın, bu işler böyle..."lendi. Çok ısrarcı olup bir de az çok hitabet ışığı taşıyanlarımıza ise, büyük partilerde gençlik kollarından kimbilir belki de bakanlığa kadar uzanabilecek politikacılıklıklık kariyerleri önerildi. Şu soru aklımıza takıldı, durdu: Yarım asırdır biriken ve biriktirilen saçmalıkların fosilleşmiş tortularına ve onların her gün en az bir altın vuruş dozunda maruz kaldığımız "liderlerine" şaşmaz desteğimizi veya muhalefetimizi tekrar etmek midir politika, safi ve sahi? Daha da temele indik hatta, utanmadan: Önümüze her an ve her konuda getirilen menülerden seçimler yapmak mıdır mesele, yok-
7 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -7- sa o menüleri her an ve yaşamın her alanında baştan mı yazmaktır, çizmektir, grafitilemektir? Gezi, bu sorunun cevabını 7 cihana haykırışımızdı. Bugünümüzün ve yarınımızın sorumluluğunu üstlenme, harekete geçme anıydı. O mu, bu mu? diye dayatılan güya seçimlere gülümseyip, yaşamı yanı başımızda olduğunu (azıcık şaşırarak ve çokça sevinerek) idrak ediverdiklerimizle yeniden ve baştan kurgulama kararıydı. Gezi, zamanın doğrusal bir çizgi olduğu yanılsamasından sıyrıldığımız, dünü ve bugünü ve yarını bereketli ve yaşam dolu bir kaosla harmanladığımız güçlü bir dışarısı-soğuk-olsa-da-yataktan-fırlayarak-çıkma haliydi. Gün, yeni başladı. Yaşam dolu bir müzik var çünkü dışarıda. Sayıları az da olsa birileri kalkmış, çayı demlemiş. En ciddi görünen konuşmalardan daha sahici ve derin bi geyik muhabbetinin kehkeh leri, o gün yapılacakların planlarıyla beraber öyküleniyor. Türkü çığıran yanık seslilerin hüznüyle Let the Sunshine In diye haykıranların
8 -8- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA tizleri, evreni baştan yaratıyor. Tam da zamanı üstelik, şimdi: Ekolojik yıkımın bi yerlerde ölen kutup ayıları eşiğini aşıp burunlarımızın dibine dayandığı, tüm tasarımı tahakküm, ayrımcılık, kurban etme ve şiddet üzerine kurulu kalkınmacılığın gri anlamsızlığının gökkuşağının cıvıltısını ilelebet örtmeye son kararını verdiği, merkezi ve ulu ulus-devlet efsanelerinin tarihin zamanında böyle de saçmalıklar yaşamışız işte sandıklarına gömülmemek için öldürmekten ve zehirlemekten asla çekinmediği, yaşayan ölüler olmamız için tüm dikey kurumların seferber edildiği gecenin şafağındayız. Yeşil, yani doğayla barışık, gerçek demokrasiyi iliklerine kadar benimsemiş, tahakkümün tedavülden kalktığı, toplumsal barışın yüzlerde güller açtırdığı bir bugün, hiç bu kadar mümkün ve elzem olmamıştı. Ve üstelik, çay demini almış! Yeşil Politika, gülümsemeleri yarına bırakmamak için, gülümseyen bir bugün için bütüncül bir yol haritası sunuyor bizlere. Bu da nereden çıktı şimdi? demeyin, Yeşil Politika yı oluşturan sizlersiniz, bizleriz. Olan bitenle derdi olan her birimiziz. Bugüne kadarki tüm hayallerimizin ve içten kahkahalarımızın insana güç veren çağıltısı, Yeşil Politika. Ve Yeşil Politika nın müziği, gülümseyen bir bugün için dışarısı-soğuk-olsa-da-yataktan-fırlayarak-çıkmaya çağırıyor hepimizi. Bu kitap, Yeşil Düşünce Derneği nin 2013 te başlattığı ve 2014 te ikincisini düzenlediği ücretsiz Yeşil Politika Okulu nun bir ara-çıktısı. Vakfettikleri hayatları ve helal ettikleri emekleriyle Yeşil Politika Okulu na katkı sunan eğitmenlerin, kolaylaştırıcıların, gönüllülerin ve tüm katılımcıların emeklerine teşekkürü borç bilen bir çalışma bu. Kitap, Yeşil Politika Okulu nun gönüllü eğitmenlerinden bazılarının yanısıra, alanında hem teorik çalışmalar yürüten hem de aktivizm yapan bireylerin bu kitap için yazdıkları özgün makalelerinden oluşuyor. Türkiye de yeni yeni konuşulmaya başlanan kaya gazı, yenilenebilir enerji kooperatifleri ve küçülme/yıkım sonrası gelecek senaryoları hakkında da Türkçe ye ilk defa bu
9 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -9- kitap için çevrilmiş makaleler var. Gülümseyen Bir Bugün İçin Yeşil Politika ya yazdıkları makaleler ve yaptıkları çevirilerle emek veren herkese, kapak çizimleriyle dizgisiyle katkı sağlayanlara, Yeşil Düşünce Derneği nin tüm gönüllü ve çalışanlarına, ve kitabın masraflarını üstlenen Avrupa Yeşil Vakfı na (Green European Foundation), elimden gelen teşekkürlerin en kocamanını, en içtenini sunuyorum. Bu kitabın, Yeşil Politika nın umut dolu ve emek-yoğun kahkahalarınızla hayat verdiğiniz tüm boyutlarını kapsadığını da zinhar iddia etmiyoruz. Bilakis, üzerinde konuşulacak, tartışılacak, muhabbet edilecek çok konu var daha. Bu bir başlangıç olsun. Ya da, Bu daha başlangıç.
10 -10- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA GIDA VE KIRSAL YAŞAM POLİTİKALARI Yazar: Güneşin Aydemir 1 Giriş İnsan yeryüzü üzerinde en büyük etkiyi gıda ve ihtiyaç duyduğu diğer materyallerin üretimi için örneğin yakıt ve tekstil- giriştiği tarımsal faaliyetleri ile bırakır. Toprağın ve suyun kullanımı, tarımsal üretim teknikleri ve kullanılan girdiler nedeniyle oluşan kirlilik ve kalıntılar ile sürdürülemezliğin en vahşi örnekleri tarımsal alanda ortaya çıkmakta. Üstelik bu örnekler pek çok boyutta sürdürülemezlik gösteriyorlar: ekolojik, ekonomik, sosyolojik ve kültürel. Tarımsal sistem kırsaldaki yaşam üzerindeki dinamikleri etkilemekte ve bunun sonucu olarak üretim tüketim dengeleri toplamda yeryüzü kaynaklarının tükenmesi yönünde işlemektedir. Kırsaldaki insan toplulukları için üretime dayalı yaşam biçimleri döngüsel niteliğini kaybederek gittikçe doğal döngülerden uzaklaşmaktadır. Bu makale genel bir çerçevede gıda ve kırsal yaşam politikalarını ele almayı hedeflemektedir. Burada yazılacak olanlar çoğunlukla Anadolu / Türkiye perspektifinden birikmiş bir tecrübeye dayalı olmakla birlikte, ortaya konacak tablonun genel olarak bütün dünyada benzer eğilimler gösterdiğini de belirtmemiz gerekir. 1- Bu yazı, Yeşil Düşünceler Derneği nin Yeşil Politika Okulu kapsamında Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği nden Güneşin Aydemir ve Durukan Dudu nun verdiği Kırsal Yaşam Politikaları ders notlarının, Güneşin Aydemir tarafından bu kitap için derlenmiş halidir.
11 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -11- Sorun 1- Demografik dağılım ve hareket Modern toplumun oluşma sürecindeki en temel tarihsel olgu olan yeşil devrim, sentetik tarımsal kimyasalların, makina ve buna bağlı olarak fosil yakıt kullanımının hakim olduğu yoğun girdili bir tarımsal sisteme geçişi hızlandırmıştır. Bu süreçte, kentlerdeki modern yaşamın sosyal ve kültürel içeriği ve konforu, kırsal toplumların ilkel ve geri kaldığı algısını yerleştirmiştir. Üretimin verimliliği, gittikçe daha az emek yoğun ve az sayıda çiftçi ile birim alandan alınan ürünün miktarı ile ölçülür hale gelmiş, tarımın bir bütün olarak doğaya maliyeti üretim maliyeti içinde ele alınmaz hale gelmiştir. Bununla birlikte üretimde ve ürünlerin uzak mesafeler katederek tüketicilere ulaşması sırasında gittikçe daha çok kullanılan fosil yakıtın miktarı ise maliyet hesaplarına yansıyan temel bileşen halini almıştır. Resme bir bütün olarak baktığımızda doğadan destek ve ilham alınarak yapılan, kendine yeterli, kendini yenileyen ve döngüsel bir üretim tüketim sisteminden; doğal kaynakların ve çiftçinin emeğinin hesap edilmediği, ürünlerin üretim noktasından uzak mesafelere tedarik edildiği, kapitalin hareketliliğinin esas alındığı doğrusal bir üretim-tüketim sistemine geçtiğimizi görürüz. Bu durumun en önemli sonuçlarından biri kırsal nüfusun kendine yeterliliğinin mümkün olmadığı ve bir anlamda tüketici haline geldiği bir yaşam biçimi modelidir. Halihazırda çoğunlukla şehirlerde tüketim davranışı ile yaşamını sürdüren insan nüfusuna her geçen gün katılan ve üretimden vazgeçen kırsal nüfus ile, gittikçe azalan üretici nüfusu içinde daha sağlıksız gıda, daha çok tahrip edilen doğa ve adaletsiz bir toplumsal yapı oluşur. Bu toplumsal yapıda, gittikçe artan tüketim ihtiyacını ve uzun tedarik zincirleri içindeki kayıpları karşılayacak verimliliği yüksek tarımsal üretim sistemleri desteklenir. Bu üretim sistemleri ise daha az insan, daha çok girdi esasına dayanmak durumundadır doğaları gereği.
12 -12- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA 2- Üretim ve Tüketim Zincirleri Bir önceki bölümde bahsi geçen nedenlere dayalı olarak üretim ve tüketim döngüsünün sürdürülebilirliğinin kırıldığını, doğayı temel alan ve doğal sınırlarda yapılan tarımsal üretime dayalı, kendine yeterli insan topluluğu düzeninin tahrip olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu durumun yarattığı sonuçları sürdürülebilirlik kavramı çerçevesinde değerlendirecek olursak aşağıdaki saptalamalara ulaşmamız zor olmayacaktır: Küçük üretici ve üretim sistemlerinin çökmesi: Verimliliğin artırılması ve artan maliyetler nedeniyle küçük üreticilerin pazarda rekabet gücünü kaybetmesi sonucunda toplumun doğayı koruyan ve sağlıklı ürün üreten kesimi için yaşam kırsalda sürdürülemez hale gelmekte. Geleneksel bilginin yok oluşu: Bu sistemler doğanın mekanizması ve döngüselliğine dayalı olarak kendine yeterlilik ve sürdürülebilirlik ile ilgili pek çok ipucu ve çözüm içermektedir. Bu sistemlerin devamlılığı, iklim değişikliği başta olmak üzere pek çok küresel ekolojik ve sosyolojik strese dayanıklılık sağlamakta. Geleneksel sistemler, insanın doğayı yok etmeden üretimine, yaşamının temel ihtiyaçlarını karşılayabileceğine ve hatta oldukça bolluk içinde yaşayabileceğine dair bilgi ve teknolojiyi içermektedir. Bu bilgi ve teknolojinin üretimi insanın kırsaldaki varlığı ve deneme-yanılma mekanizmasının her daim çalışmasıyla mümkün. Enerji girdisi yoğun olan sistemlerin genişlemesi ve yaygınlaşması: Üretim ve ürün tedarik sistemi gittikçe daha çok fosil yakıta bağımlı hale gelmekte, oluşan sorunlar enerji yoğun çözümler ile giderilmekte. Gıdanın ekolojik ayak izi artıyor: Artarak kullanılan enerji, doğal kaynak ve alanların daha çok tarımsal faaliyetler için kullanımı nedeniyle başta gıda olmak üzere meta üretimimizin temeli olan tarımsal faaliyetlerin ekolojik ayak izi, yani doğa üzerindeki geri dönüşsüz etkisi gün geçtikçe büyümekte. 3- Gıda meselesi İnsanın ihtiyaç duyduğu gıdanın günümüzdeki yaygın üretim biçimi ne yazık ki insanı doyurmaktan çok uzaktır. FAO nın 2013 Eylül ünde hazır-
13 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -13- layıp servis ettiği raporda verilen rakamlara göre dünyada her gece 870 milyon insan yatağa aç giriyor. Bu çerçevede konvansiyonel üretim biçiminin zaafiyetlerini sıralayalım ve yine çeşitli kaynaklardan rakamları verelim: Üretim döngüsü tohumdan hasada çiftlik dışına, fosil yakıta ve paraya bağımlı hale gelmiştir. Tarımsal girdiler, mevzuat hükümlerinin ve özelleşmiş üretim girişimleri, laboratuvarlar, kimya endüstrisinin üretim tekeli altındadır. Yoğun girdili ve kimyasala dayalı tarım biçimleri neticesinde üretilen ham gıdalar insan sağlığına zarar veren kalıntılar içermektedir. Buna ek olarak mamül ürünler uzun mesafeye dayanıklı ve raf ömrü uzun olması amacıyla sentetik katkı maddeleri ile işlenmektedir. Et ve süt üretimi için kurulan çiftlikler, yem üretimi amaçlı daha fazla bitkisel üretim alanlarına ihtiyaç duymakta ve doğal kaynakların aşırı kullanımına neden olmaktadır. 50 kg lık hayvansal proteinin üretimi için ekim yapılan alanda 5000 kg havuç, 3000 kg kiraz üretilebilmektedir. Üretim sistemimiz çok yıllıklardan ziyade toprağı çok daha fazla yoran tek yıllık üretime dayalıdır. Monokültüre, tek tip ve hibrit tohuma dayalı üretim ile elde edilen gıdaların besleyicilik değerlerinde ciddi azalmalar tespit edilmiştir. Dünyada tarımsal genetik çeşitliliğin % 75 i yok oldu. ABD de lahana çeşitlerinin %95 i, mısır çeşitlerinin %91 i, bezelye çeşitlerinin %94 ü, domates çeşitlerinin %81 i kayboldu. 60 yıl öncesine kadar Türkiye topraklarında sadece yerli buğday tohumları ekiliyordu. Bugünse topraklarımızda ekilen buğdayın en iyimser verilere göre sadece yüzde 5 i yerli tohum. ABD de yılları arasındaki 50 yılda 43 sebze ve meyvenin besin değerlerinde düşüş belirlendi. Protein, kalsiyum, fosfor, demir, riboflavin ve askorbik asit düzeylerinde düşmeler görüldü. Askorbik asit (C vitamini) oranı ıspanakta %52, soğanda %28 düştü. Demir oranındaki düşüşler soğanda %56, ıspanakta %10. Bunun en önemli nedenlerinden biri yerli/ atalık çeşitlerin terk edilmesi.
14 -14- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA Pazar dinamikleri, üreticiden tüketiciye ulaşım kurallarını belirlemekte ve pazar her geçen gün büyük işletmelerin hakimiyetine geçmektedir. Böylesi bir gıda sisteminde üretilen gıdanın büyük kısmı doğrudan çöpe gitmekte ve atık dağları oluşturmaktadır. Her sene 1.3 milyar ton gıda, üretimden tüketime kadar olan zincir içerisinde bir şekilde israf olmakta. Çöpe giden gıdalardan yıl boyunca yayılan sera gazları 3.3 milyar ton CO2. Bu israfın %54 ü tarladan işleme tesislerine kadarki süreçte, kötü hasat yöntemleri ya da depolama sorunları nedeniyle yaşanırken, %46 lık kısım gıda işleme tesislerinde, ürünlerin satış noktalarına ya da tüketiciye taşınması sırasında ve son olarak tüketicilerin elinde gerçekleşiyor. İsraf edilen 1.3 milyar ton, ekili tarım arazilerinin %28 inde yapılan tarım faaliyetlerinin boşa gitmesi anlamına geliyor. Yıl boyu israf edilen gıdaları yetiştirmek, işlemek ve ulaştırmak için harcanan su, Avrupa nın en uzun nehri olan Volga nın yıllık su akışına eşit, yani 250 km3. Bu kadar su tüm dünyanın mesken su ihtiyacını karşılayacak boyutta. 4- Karar verme mekanizmaları, iletişim ve etkileşim Yukarıda çerçevesi ortaya konan gıda üretim biçiminin kuralları uluslararası pazarın dinamikleri ile yönlendirilen ve düzenleme altına alınan kurallarla işlemektedir. Tohumdan hasada üretim teknikleri, pazarlama koşulları ve pazar fiyatları devlet teşvikleri ile yönlendirilir ve pazardaki örüntü bu şekilde belirlenir. Kararları devlet alır, piyasayı devlet yönetir, gıda açığını devlet hesaplar, tüccarın ve çiftçinin payına devlet karar verir, mevzuatı devlet hazırlar. Gıda sistemimizin temel motiflerini bu mekanizma oluşturur. Mekanizmanın dinamiği büyük oranda uluslararası eğilimlerle, orta ölçekte ulusal eğilimlerle şekillenir. Yerel dinamiklerin bu işleyişte payı ihmal edilebilecek derecede küçüktür. Mevcut düzende gıda üretimi döngüsüne katılan tarafların arasındaki etkileşim ve iletişim yataydan daha çok dikey ve tek taraflıdır. Bu ilişki ağlarını şu şekilde sınıflandırabiliriz: Uluslararası Ulusal Bölgesel Yerel birimler
15 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -15- Karar vericiler ve Politika yapıcılar Biliminsanları Şirketler Küçük üreticiler Aracılar - Tüketiciler STK lar ve sosyal yapılanmalar Çözüm: Paradigma Değişimi Buraya kadar ortaya konan olumsuz ve umutsuz tablonun bir çözümü var mı? Aslında belki de şunu sormak daha doğru olabilir: umutlu alternatiflerimiz neler olabilir? Umutlu alternatifler dünyasına giriş kapılarını sizlere göstermeden önce düşünce alemimizde çalışmamız gereken konular ve bürünmemiz gereken halle ilgili olarak bazı maddeler sıralayacağım: 1- Kırsala Geri dönüş değil, Kırsalda İleri Gidiş Kentlerdeki vahşi yaşam düzeni içerisinde çıkış yolu bulmaya çalışan ve ekolojik kaygılar taşıyan pek çok insan kırsalda bir yaşam kurmak üzere adımlar atıyor, hazırlıklar yapıyor veya böyle bir niyet içinde. Bu durum tüketim kültürünün kontrol panelini elinde tutanlar tarafından kırsala göç, geçmişte kalmış, sözde ilkel bir yaşama dönüş, bir geriye gidiş olarak algılanıyor ve böyle algılanılması da isteniyor. Oysa bu aslında insanın tükettiğinden fazlasını geri vermesi, sorumlu kullanımın yanısıra onarım eylemi içinde aktif rol almasını ve şimdinin gerçek ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik bir hizmet olarak algılandığında toplumsal ve kültürel olarak bir ileri gidiş şeklinde de yorumlanabilir. 2- Yeni anlayışla kırsal yaşamın yeniden canlanması ve köylerin dönüşümü İnsan sistemlerinin doğadan ilham alınarak yeniden tasarlanması için geliştirilen permakültür, bütüncül mera/arazi yönetimi, beşikten beşiğe yönetişim sistemleri gibi yöntemlerin kullanılması ile geleneksel çiftçilerin de parçası olabileceğiyenilikçi ve sürdürülebilir ekolojik bir kırsal toplum tanımlanabilir. Bugün hala devam eden ancak türlü zorluklarla yaşamaya çalışan kırsal nüfusun yaklaşım açısından yeniliklere, yerinde üretilen yeni çözümlere ihtiyaç duyduğu en açık gerçeklerden biri. Birbiriyle dayanışan küçük birliklerin bulunduğu bölgesel birlikler ile halen büyük oranda kırsal nüfusu olan Anadolu da umutlu pek çok örnek filizleniyor.
16 -16- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA 3- Yeni kırsalın kentle kurduğu bağlar yoluyla kentlerin dönüşümü Her ne kadar pek çok kişi kentlerdeki yaşamdan bunalmış ve en kısa sürede kırsala geçişi istese veya gidecek bir köyü bulunsa dahi, daha uzun bir süre bu geçiş sağlanamayacak gibi görünüyor. Şehirler pek çok insana iş, aş, konfor ve kültürel pek çok konuda sonsuz imkanlar sunmaya devam edecek. Şehirlerin beslenmesi konusunda da yakın kırsalla olan ilişkilerin yeniden ekolojik bakış açısıyla kurgulanması ve bu yönde gerçekleşecek sivil yapılanmalar ile şehir insanının kırsala desteği, üretime katılması söz konusudur ve mümkündür. Dünyada olduğu gibi Türkiye de de gittikçe artan sayıda kent-kır ilişkisine dayalı üretim/tüketim, daha da doğrusu türetim toplulukları kurulmakta. 4- Karar Verme ve İletişim Üretim sürecinden uzaklaşmış, üretimin ne kadar zahmetli, maliyetli ve çoğu kez de garantisi olmayan, yüksek riskli bir süreç olduğu hakkında hiçbir fikri olmayan tüketici, üretici ile doğrudan bağ kurarak üretim sürecine müdahil olur ve kendi kararlarını kendisi vermeye başlar. Günümüzde kararlar, alandan, yerelin gerçeğinden kopuk olarak veriliyor. Öyle ki komşumuzun ürettiği domates uzun bir yolculuk yaparak, çeşitli tedarik zincirlerinden geçiyor ve salça olarak yakınımızdaki süpermarkete geliyor. Ve bu döngüde biz sadece pasif bir tüketiciyiz. Bu döngünün kırılması için üretici ile doğrudan bağlantıya geçmemiz gerekir. Onun yaptıklarını yerinde görmemiz, derdini dinlememiz, daha da ötesi derdine ortak olmamız gerekir. Böylece kendi gıdamızın üretimi için sorumluluk ve bilgi sahibi olmakla kalmayız, üretim sürecini doğrudan etkileyerek yeni paradigmanın oluşumu içinde aktif rol alırız. Kendine yeterli bir topluluk yaratmak isteyen ve bu yolda deneyim biriktiren topluluklar arasındaki bilgi ve deneyim paylaşımı için yüz yüze iletişim ortamlarının oluşması ve bu ortamların açık kaynaklara dönüşmesi, söz konusu dönüşümün gerçekleşmesine yönelik atılacak adımlar içinde son derece büyük öneme sahip.
17 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -17- Kaynaklar ve Ağ Bu makalede bahsedilen konularla ilgili hayata geçirilen çalışmaların başlıklarını vermenin bu makaleyi okuyup bu yönde adım atmak isteyenler için ilham verebileceğini düşündüm. 1- Tohum çalışmaları Kendi kendini çoğaltabilen, yerel koşullara uyum sağlamış yerli tohum çeşitlerinin (başka adlarıyla, atalık evladiyelik tohumlar, ebem-dedem çeşidi, köylü çeşidi) tesbiti, korunması, üretimi ve paylaşımı için çalışan grupların sayısı gittikçe artıyor. 2- Üretim ve Hasat Paylaşımı a. Ekolojik (Organik) Ürünler: Ekolojik (organik) tarım yöntemleriyle üretilmiş olduğu seritifikalanan ürünlerin satıldığı %100 Ekolojik Pazarlar İstanbul da Buğday Derneği tarafından koordine ediliyor. Yine İstanbul da Yeryüzü Derneği tarafından koordine edilen organik pazarlar da var. Pek çok büyük süpermarkette ekolojik ürünlerin satıldığı bazı raflar ayrılmış durumda. Bu tür ürünlerin satıldığı küçük dükkanlar var olsa da ülkemizde sadece ekolojik ürünlerin satıldığı marketler henüz mevcut değil. b. Topluluk Destekli Tarım Ve Katılımcı Gıda Toplulukları: Belli bir nitelikte gıda arayan tüketiciler ile bu niteliğe uygun üretim yapan üreticiler arasında kurulan doğrudan, güvene dayalı, aracısız üretim- tüketim ilişkisi. Bu topluluklar çeşitli şekillerde örgütlenebiliyor. Bazı durumlarda üreticiler biraraya gelerek ürünlerine alıcı arıyorlar, bazı durularda ise tüketiciler birleşip üretici arıyorlar. Burada önemli olan ürünün ve üretimin bir topluluk tarafından denetlenmesidir. c. Kent Tarımı Ve Balkon Bahçeleri: Kentlerde kendine yeterlilik etkinliği çerçevesinde kendi gıdasını üretmek isteyenlerin şehir ekosistemi içindeki toprak parçalarında, ortak
18 -18- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA alanlarda (parklar, okul bahçeleri, site bahçeleri gibi), hatta balkonlarda yapabilecekleri üretimden ciddi miktarda gıda üretenler vardır. New York kendinde çatılarda arıcılık bile yapılmakta ve pek çok dar gelirli insan gıdasını kendisi üretebilmektedir. 3- Kırsalda niyetli topluluklar Ekolojik sürdürülebilirlik, doğru ve onurlu yaşam, inançsal öncelikler gibi sebeplerle belli bir niyet çerçevesinde bir araya gelen insanların oluşturdukları topluluklar, kapsamlarına kendilerinden sonraki kuşakları da alacak şekilde planladıkları yaşam birimleri kurmaktadırlar. Ekoköyler olarak bilinen bu kavramın dünyada pek çok pratik örneği bulunmaktadır. Ekoköy deneyimi dünya çapında 30 yılı aşkın bir deneyim biriktirmeyi başarabilmiştir. Hindistan dan Güney Amerika ya kadar her kıtada pek çok ekoköy girişimi başlamakta, süregelmekte ve ekolojik bir toplumu deneyimlemektedir. Bu topluluklar ayrıca çeşitli ağ yapıları kurarak deneyimlerini paylaşacak ortamları da kendileri yaratmaktadırlar. Ülkemizde de bu niyetle kırsala geçiş yapan, yapacak olan irili ufaklı pek çok grup 80 i yıllardan bu yana ortaya çıkmıştır. EKOYER, ülkemizde kırsaldaki niyetli toplulukların oluşturduğu bir ağdır. 4- Geçiş kentleri, Sakin Şehirler ve diğerleri Özellikle iklim değişikliğine dönük olarak sürdürülebilirliği hedefleyen ve dönüşümü zamana yayan geçiş kentleri (transition towns) kavramı, yerel değerleri (mimari, mutfak ögeleri, yöresel bayramlar gibi) ön plana çıkaran ve korumayı hedefleyen sakin şehir (cittaslow) uygulamaları da ekolojik bir dönüşümün belli ölçeklerde hayata geçirilmesi açısından önemlidir. Her bir modelde yerleşimde yaşayan insanlara, düşük enerji girdili, sağlıklı ve doğa dostu gıda temininin yakın bir çevreden karşılanması konusunda temel hedefler bulunmaktadır. 5- Örgütlenme ve Ağ Bu makalenin konularını bir bütün olarak ele aldığımızda yapılacak işleri hayata geçirmek için gereken iş gücü ve çalışma biçimi için sivil bir
19 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -19- yapılanma gerekmektedir. Burada insanlar kendi işlerini kendileri görmek üzere bir araya gelir ve kararlar alarak uygularlar. Günümüzün sorunlarına çözüm üretimi için gereken ortamın tanımı şöyle yapılabilir: Çeşitlilik haklarına dayalı, hiyerarşisiz ve her biri kendi içinde özgün olan toplulukların bir ağ yapısı içinde birbirleriyle iletişim ve dayanışma halinde bulunmaları. Sonuç Gıda ile olan ilişkimiz, yere düşen ekmek kırıntısını telaşla alarak, öpüp alnımıza götürdüğümüz bir algıdan, bu makalede bahsi geçen umursamaz ve körleşmiş bir zarar-ziyan algısına dönüşmüştür. Ne mutlu ki bu gidişatı hissederek olumlu örnekler ortaya koymaya çalışan ve bu uğurda örgütlenen insanların sayısı gittikçe artıyor. Paradigma değişimi, sadece gıdanın üretimi konusundaki düzenin değişmesi ile değil yaşam biçiminin, yaşama dair zihniyetin topyekün ve kritik sayıda insanda hemen hemen aynı anda değişmesi ile olacak şüphesiz. İnsanın günlük yaşamını düzenleyen her türlü sistemin bir arada ve etkileşimli olarak dönüşmesi ile... Dönüşümün yolu; üretim tüketim-paylaşım ilişkilerimizin niteliğinden, karar alma mekanizmalarının yataylaşmasından, bilginin serbest dolaşımının sağlanmasından ve açık iletişimden geçiyor. Dönüşüm, sağlık sisteminin, eğitim sisteminin, ekonomik sistemin de değişmesi demek. Bunlar olmaksızın değişim/dönüşüm mümkün değil zaten. Bunlara ek olarak, ya da bunlara paralel olarak kavramlarımızı da yeniden gözden geçirmemiz gerekli. Örneğin sıklıkla kullandığımız verimlilik, temel ihtiyaç, sürdürülebilirlik, kendine yeterlilik kavramlarımızı yeniden tanımlamamız gerekli. Bazı kavramları yenileriyle değiştirmemiz gerekiyor, örneğin tüketim yerine kullanım kelimesi gibi. Eskiye dair algımızı yeni koşullara cevap verecek şekilde yeniden ele almalıyız. Anadolu kültürünün temel taşı olan ve aslında uzun bir süredir, belki de bir, bir buçuk kuşaktır unuttuğumuz, algılarımızda köhne bir kenara ittiğimiz bereket, rızk, kısmet, niyet, şükür gibi kavramların
20 -20- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA günlük ihtiyaçlarımızın tanımlanmasında yeniden ele alınmasını çok önemli olduğunu düşünüyorum. Kendine yeterlik konusu şimdiki yeni düzende birbirleriyle etkileşen ve dayanışan topluluklar, kent grupları ile kırsal gruplar arasındaki dayanışma sayesinde olacak. Kapalı toplulukların yaşama şansı yok artık. Geleceğin insan topluluklarının sadece kendi geleceğini değil, yeryüzünde yaşayan ve hatta yaşama ihtimali bulunan her varlıkla, gönünen kadar görünmeyenle de bağ kuran insanlardan oluşacağını düşünüyorum. Bu insanların imkanları olduğu halde sırf başka varlıkların haklarına saygı duydukları için gönüllü olarak pek çok nimetten vazgeçerek yaşamlarını sadeleştireceklerine inancım tam. Ve elbette son söz olarak düşünceleri yaşama geçirmenin, yani doğrudan kolları sıvarayak işe girişmenin, elleri çamura bulayarak bir tohum filizlendirmenin, toprak koruma teorilerinden çok daha büyük bir etkisi olduğunu belirtmemize sanırım gerek yok.
21 GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA -21-
22 -22- GÜLÜMSEYEN BİR BUGÜN İÇİN YEŞİL POLİTİKA EKOFEMİNİZM BAŞKA BİR DÜNYANIN MÜMKÜN OLDUĞUNU BİLDİĞİNİZDE... 1 Yazar: Vesna Jusup Çeviri: Efe Gezer Erkek bir arkadaşım bir seferinde, Yeşil bir feminist olarak inanıp arkasında durduğum tüm şeylerin gerçekleşebileceği hayali bir gezegeni, bir kadın dünyasının pratikte nasıl olacağını tanımlamamı istemişti. Her zamanki gibi başladım; dayanışma, eşitlik, metaların yeniden dağıtımı, sorumlu ve Erkek bir arkadaşım bir seferinde, Yeşil bir feminist olarak inanıp arkasında durduğum tüm şeylerin gerçekleşebileceği hayali bir gezegeni, bir kadın dünyasının pratikte nasıl olacağını tanımlamamı istemişti. Her zamanki gibi başladım; dayanışma, eşitlik, metaların yeniden dağıtımı, sorumlu ve sürdürülebilir yaşam vs. Soru öylece havada duruyordu ve yüksek sesle sormak zorundaydım: Dayanışma kadınlara özgü bir şey mi? Hayır, değil. Eşitlik kadınlara özgü bir şey mi? Hayır, değil. Metaların yeniden dağıtımı kadınlara özgü bir şey mi? Hayır, değil. Sadece kadınlar mı sorumlu ve sürdürülebilir olarak yaşar? Hayır Bütün kadınlar o şekilde yaşamıyor. Peki öyleyse, bütün bunlar benim fikirlerimi nasıl kanıtlar? Kanıtlamıyor O yüzden daha ileri gitmeli ve fikirlerimi kanıtlamalıydım, fikrimi kanıtlamaktan öte kadınlar için dünyayı değiştirebilecek yeni savlar ve uygulamalar bulmalıydım.. Hayır hayır, safi kadınlar için değil, insanlık için Yok yok,insanlık için de değil Dünya için! 1- Vesna Jusup, Doğu Avrupa, Balkanlar ve Kafkaslar Genç Yeşilleri nin ulus-aşırı yapılanması olan CDNee nin eski yönetim kurulu üyesi ve bugün itibariyle Genel Sekreteri dir. Yazı, bu kitap için özel olarak kaleme alınmıştır.
Avrupa Yeşil Vakfı (Green European Foundation - GEF), Avrupa ölçeğinde faaliyet gösteren politik bir kurumdur. Amacı, kıtanın geleceği için yapılan tartışmalara katkıda bulunmak ve yurttaşların karar alma
Editör: Durukan Dudu -4- -5- Avrupa Yeşil Vakfı (Green European Foundation - GEF), Avrupa ölçeğinde faaliyet gösteren politik bir kurumdur. Amacı, kıtanın geleceği için yapılan tartışmalara katkıda bulunmak