KOKU’NUN PEŞİNDEN | Toprakla Gelen
Özdem Ekinci 05 Mart 2019
Ateş etrafında Tanrıya adanan ayinler, kötü ruhları uzaklaştırma inancı. İnsanoğlunun ilk kokuyu keşfi de bu tür ayinlerde ağaç zamk ve reçineleri yakmasıyla başlar…Bir nevi Tanrı ile iletişime geçilir.
Evet, 4000 yıl öncesinde (3000 diyen de var) Mezopotamya’da kokunun peşindeyiz.
Zamanla Mısır’da seçkinlik simgesi, (rahipler, kraliçeler) Perslerde siyasal statü simgesi olur koku ve Hristanlıkta kullanım rahiplerle sınırlandırılır.
Koku’nun Rotası; Eski Mısır’dan, Hindistan, Çin, Eski Romalılar ve nihayet İtalya, Fransa, ABD’ye uzanan bir yolculuktur.
Mısır’dan kaçan İbranilerin parfüm sanatını da götürdükleri ve ilk parfüm formülünün “Tevrat”da yer aldığı söylenir. Firavunlar, kokulu yağlarla rahipler tarafından ovulmadan tahta çıkmazmış.
ALTINA EŞDEĞER HEDİYE
Hazreti İsa‘nın doğumunda ziyarete giden “Üç Müneccim” yanlarında altın, mürrüsafi ve günlük ağacı götürür. O zamanlar altına eşdeğer olan bu iki kokulu hediye, kiliselerde yakılan tütsülerde kullanılır. Yani, “kilise kokusu” olarak bilinir.
Kuran’da ve hadislerde de; misk, safran, öd ağacı gibi pek çok kokulu malzeme ismi geçer. Cennet tasvirinde; “sütten daha beyaz ve misk parfümünden daha güzel kokulu sular” vaat edilir. Peygambere sevdirilen 3 şeyden biri de koku’dur.
Tarihsel süreç içerisinde koku, her medeniyette önemini korumuş. Öyle ki; Hz. Ömer’in “tüccar olsa idim koku tüccarı olurdum” dediği rivayet olunur.
Osmanlı’nın, müzik ve koku ile tedavi merkezi olarak kurduğu Darüşşifa için, Evliya Çelebi; “Bu şifahanede akıl sağlığı bozulanlar, müzik, su sesi ve koku ile ücretsiz olarak tedavi ediliyor” notu bize kadar ulaşır.
MISIR KRALİÇESİ NEFERTİTİ
Yasemin suyunda banyo yapan; güzelden gelen anlamını taşıyan ve adının hakkını da veren Mısır kraliçesi Nefertiti; sandal, amber ve nadide çiçek esanslarından oluşan yağlarla bugünlere de ulaşan “koku terapisi”nin keyfini sürenlerden. Bedeni, kokulu merhemlerle rahatlatma, kötü ruhları uzaklaştırma geleneği, Mür’ü ölülerin vücutlarına sürerek iki dünya arasında köprü kurmaya kadar gider.
Hiçbir yardımcı iletim mekanizmasına ihtiyaç duymadan, bütün duygu durumlarının yaşandığı limbik sisteme direkt ulaştığı için kokuya duygu yoğunluklu tepki verilir. Yani, madde manaya dönüşerek, anılar irade dışı hatırlanır. Çocukluğumuzdaki bazı kokuları hiç unutmamak gibi. Tıpkı Proust Fenomeni’nde olduğu gibi: “Kayıp Zamanın İzinde” eserinin çıkış noktasını hatırlayalım: Koku’lardan anılara giden yolculuk..
UZUN DÖNEM HAFIZADA KALMA
Evet, koku günlük duyguların yüzde 75’ini etkiler ve uzun dönem hafızada kalma özelliğine sahiptir.
Detaylara indikçe anlıyoruz ki; manevi rahatlamadan tıbbi çözüme, toplumsal algı yaratmadan, siyasi mesaja kadar yarattığı etki ile kokuyu doğru kullanan kazanmış.
Antik Mısır’ın efsane bir başka kraliçesi Kleopatra, Sezar’a gönderdiği papirüsleri kakule esansında bekletip gönderirmiş. Bilinçaltına güven ve doğruluk mesajı vererek, uzun bir süre barış içinde kalındığı söylenir. Aslında dünyanın bugün geldiği noktayı düşününce, Kleopatra’nın yöntemine yani barış ve uzlaşı sağlamaya ne kadar ihtiyaç duyduğumuz da ortada…
“İnsanların ruhu kokularıdır” işleyen Koku filminde finale yakın birkaç sahnesini izleyip unutanınız var mıdır? Seri katil Grenouille, öldürdüğü 13 kadının vücudundan elde ettiği parfüm karışımından damlattığı mendili idam sahnesinde halkın üstüne serper. Ne mi olur? Bir tür toplu hipnozdur.
Bilimsel araştırmalarda şu sonuca varılmış: Koku insanın parmak izi gibidir.
2007’de G8 zirvesi öncesi, 1960’lardaki Stasi yöntemiyle koku fişlemesi yapılmış. Geçmişte, sorgulanan kişiler, sandalyede elleri poposunun altında yere açık şekilde tutulup, sandalyenin o kısmı alınarak kavanozlanır, koku fişlemesi yapılırmış. 2007’de de olası protestocuların bir çubuğu tutmaları istenerek fişleme yapılmış. “Başkalarının hayatı” filminde de benzer sahneleri görebilirsiniz.
Dünyanın en eski parfüm yapımcısı MÖ 2 bin yılda yaşamış Babilli bir kadın: Tapputi
En eski parfüm yapım tesisi 2005 yılında Kıbrıs’ta Pyrgos kasabasında bulunur. Parfüm şişelerini ilk kullanan, camı da icat eden Mısırlılardır.
Tarihte bilinen ilk parfüm Kyphi notalarında; kına, tarçın, ardıç, hintsümbülü, safran, bal, üzüm gibi toplamda 13 maddenin bileşeni ile yapılmış. Mısır’daki kazılarda bulunan tabletlerde parfümün 13. notası hala gizemini korumakta.
Peki, reçineden modern parfüme nasıl gelindi? Koku yarımadası olarak anılan Arabistan’dayız. Zengin bitki örtüsü ile Arabistan hammadde açısından batıya önemli katkı sunar.
Kimya ve parfüm alanındaki çalışmaları ile parfüm endüstrisini başlattığı dahi söylenen El-Kindi ismini analım ama biz İbni Sina ile devam edelim. Çünkü, 10. yy’da İbni Sina’nın kullandığı damıtma tekniği, parfüm tarihini de şekillendirir. Gül yapraklarını damıtıp çiçeğin özüne ulaşarak, Tanrıya ulaşmak ana amacıdır. Bu girişim, gül suyunu yaygınlaştırırken, parfüm endüstrisine hizmet eder. Dikenleri ile birlikte “gül” İslamiyette, Allah’a giden yolun simgesidir.
BUGÜNKÜ ANLAMIYLA İLK PARFÜM
Bugünkü anlamda ilk parfüm 1370’li yıllarda doğar: 70 yaşında sağlığı bozulan Macar Kraliçesi için özel bir kokudan parfüm hazırlanır. Rivayet odur ki, Parfüm işe yarar ve Kraliçe sadece sağlığına kavuşmakla kalmaz, gençleşir ve 25 yaşındaki Polonya Kralı’nı kendisine aşık eder. Mucizenin adı tarihe Macar suyu olarak geçer.
Osmanlı’da ilk batı tipi parfüm ise, 1894 yılında üretilmeye başlanır. Osmanlı’da Gülhane, gül yağı, gül suyu üretimi ile bilinir. Divan’ı Lügat’ıt Türk’te de gül suyu şişelerinden bahsedilir. Gül, yasemin, amber, misk, portakal günümüzün de parfümerinin temel kokularıdır.
Yunus Emre de “Çiçek eydür ey derviş gül Muhammed teridir” derken, Hz. Peygamber Efendimizin (s.a.s) simgesi olan Gül’ü işaret eder. Çiçeklerin kraliçesi sayılan Gül: kusursuz güzelliği, tanrıça, rakip bilmez, aynı zamanda asil kişilik karakteristik özelliği ile öne çıkar.
Tek başına bir yazı konusu yapacağımız güle mitolojik hikayesi ile şimdilik veda edelim. Çiçek tanrıçası tarafından yaratılan Chloris, bir gün ormanda bulduğu ölü orman perisini çiçeğe dönüştürür. Afrodit bu çiçeğe güzellik, Dionysus hoş koku hediye eder. Güneş tanrısı Apollo’nun da parlamasıyla, çiçeklerin kraliçesi gül de doğmuş olur.
Mini bir anketle yazımızın ilk bölümünü de sonlandıralım: Bakalım sizin için hangi yorum geçerli:
A.Parfüm üreticisi Sophia Gojman’a göre; “Parfüm şişeye hapsedilmiş bir vaat”
B.Victor Hugo: “Parfüm, cennetten bir soluk.”
C.Bob Dylan: “Parfüm sevmem. Bana göre en güzel koku, sevdiğime sarıldıktan sonra üstümde kalan kokudur.”
D.Cristian Dior: Bir kadının parfümü, onun el yazısından daha çok şey anlatır.