EGL Evrimsel Genetik Laboratuvarı
Türkiye İçin Mevcut ve Potansiyel Yabancı Tatlısu Balıklarına Yönelik Ulusal İzleme ve Erken Uyarı Sisteminin Oluşturulması: Hedef Türlerin Geleneksel ve Moleküler Yöntemler Kullanılarak Tespiti, Risk Analizlerinin Yapılması ve Web Tabanlı Veri Tabanı Oluşturulması
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Su Ürünleri Mühendisliği Bölümü Evrimsel Genetik Laboratuvarı (eGL) tarafından yürütülen ve TÜBİTAK tarafından 115Y181 proje numarası ile desteklenen bu projenin amacı, Türkiye iç sularında bulunan ve bulunma potansiyeli olan yabancı/istilacı türlerinin geleneksel ve moleküler yöntemler kullanılarak tespit edilmesi, risk analizlerinin gerçekleştirilmesi ve bu türlerin kontrol ve yönetimini sağlayabilmek için web tabanlı bir ulusal uyarı ve izleme sitemi tasarlanarak gerçek zamanlı bir harita oluşturulmasıdır. Proje aynı zamanda Avrupa Birliği COST Aksiyonu CA15219 DNAqua-Net iş birliği ile yürütülmektedir.
Yabancı ve istilacı türlerin yerel fauna, flora, ekosistem ve sosyo-ekonomik yapıya verdiği zararlar uzun yıllardan beri oldukça iyi bir şekilde bilinmektedir ve bu konuda yapılan çalışmalar özellikle son yıllarda ciddi bir artış göstermiştir. Ancak, bu tip olumsuz etkilere yol açan yabancı türlerin yönetimi ve kontrolü bu türler yeni bir ortama girip orada baskın hale geçtikten, dengeli, hayatta kalabilen ve üreyebilen bir popülasyon oluşturduktan sonra son derece zordur. Dolayısıyla bu türlere karşı en önemli korunma stratejisi bu türlerin henüz taşınmaları gerçekleşmeden ya da taşındıktan hemen sonra ekosistemde kendilerine yer bulmadan önce tespit edilmeleri ve türün meydana getirebileceği riskler analiz edilerek gerekli önlemlerin alınabilmesine bağlıdır.
Bu anlamda tehdit yaratabilecek olası yabancı türlerin tespit edilmesi, sürekli izlenmesi, risk analizlerinin yapılması ve kontrol altında tutulması elzemdir. Bu amaçla gerçekleştirilen projede, daha önce belirlenen ve çeşitli yollarla Türkiye’ye girmesi muhtemel yabancı türler geleneksel ve bu alanda kullanılan en son moleküler yöntem olan eDNA metabarkodlama ile gerçekleştirilmiş örneklemelerle tespit edilmiş, daha sonra bu türlerin risk analizleri gerçekleştirilmiş ve sonunda da web tabanlı ve gerçek zamanlı bir izleme ve erken uyarı sistemi oluşturulması hedeflenmiştir.
Proje ile elde edilecek çıktıların Türkiye iç sularındaki yabancı ve istilacı türlerin erken teşhisi ve mücadelesi için gerekli altyapı ve bilgi birikimini ortaya koyması, bu türlerle ilgili gerekli risk analizlerinin gerçekleştirilmesini ve bu türleri izleyecek güncel bir uyarı sistemi oluşturarak potansiyel istilacı türlere karşı türe özgü önlemlerin alınmasını sağlaması hedeflenmektedir.
Projenin sonunda, Türkiye için güncel bir yabancı/istilacı türler listesi oluşturulacak ve uyarı sistemi vasıtasıyla potansiyel istilacı yabancı türler gerçek zamanlı olarak sürekli takip altında tutulabilecektir. Türlerin tespitinde birbirlerini doğrulama amacı ile hem geleneksel örnekleme yöntemi hem de türlerin dağılımına ve bağıl yoğunluğuna ilişkin verileri hızlı, düşük masraflı ve daha yüksek hassasiyetle ortaya koyabilen eDNA metabarkodlama protokolleri kullanılmıştır. Risk analizleri için günümüzde tatlı su balıkları için en yaygın olarak kullanılan Visual Basic tabanlı olarak Excel programına adapte edilmiş AS-ISK programından faydalanılmıştır.
Proje sonrasında harita sistemi yalnızca yabancı/istilacı tatlı su balıklarını değil, proje kapsamında tespit edilen tüm tatlı su balıklarına ait verileri de içerecek şekilde genişletilmiştir.