Okumaa üürederlär okulda, ama sevgi okumaya başlêêr küçüklük zamanından. Nekadar erken tanışacek uşak kiyatlan, baalı annaya.
2097 defa okunmuş - 29 Ocak 2014 - Çarşamba 10:40
Tanışmak kiyatlan var nasıl başlasın taa 0-12 aydan. Çok küçükkän uşak islää duyêr peet hem muzıka ritmini, var nasıl tanısın anasının sesini. En ilk zamannarda uşaa yaklaşmaa kiyada yardım eder folklor yada halk yaratmaları: maanilär, cümbüşlär, yanıltmaçlar, nanilär. Hep ölä yardım ederlär kiyat-resim hem kiyat-oyuncaklar.
1-3 yaşlarında küçüklär – sade sesleyici, onnarın kiyatlan buluşması baalı büüklerä. İlkin uşaa meraklı geler aktarmaa sayfaları, incelemää resimneri, seslemää büüyün okumalarını. Meraklılık resimni kiyada peydalanêr taa hızlı, neçinki o verer kolaylık parmacıklara – dokunmaa, gözçeezlerä – görmää, kulacıklara hem dilceezä dä mutlu olmaa, çünkü uşak hem işider, hem diiyer sayfaya, seslärkän. Ev bibliotekasında lääzım olsun türlü kiyatlar: resimni, oyuncaklı, kesmeli, panoramalı, çıkartmalı, çünkü bunnardan başlêêr haliz okuma yolu.
Bilä bobamnan okuyêrız
Kiyatları hem dinneneriz.
Benim kiyadım resimni,
Bobamın sade – yazı.
Benim kiyadımda var fil,
Hepsi hayvannarı bil.
Var köpek, kedi, keçi,
Bobamın kiyadında – hiç
Benim sayfamda kurt izi,
Çolda kuma batmış dizi.
Bobama canım acıyêr
Nasıl kiyat okuyêr?
Hiç bir dä resim görünmeer!
Gerçek uşak kiyadı – hep resimnidir. Lääzım hesaba almaa resimnerin kalitesini, neetliini, annaşılı olmasını. Resimä dalıp, uşak başlêêr meraklanmaa yandakı yazılarlan da. Taa üç yaşında uşaa var nasıl meraklandırsın resimdeki kahraman. Mutlak düşer bakmaa, yazılar olmasınnar kısaltılmış, olsun avtorun gerçek yazısı.
4-5 yaşlarda, uşaklarda aktiv peydalanêr büük meraklılık, bu “sorucuların” zamanı. Soruşlara cuvapları bulmak için onnarı okumaya çektirmää lääzım. Tutalım aklımızda, ani uşakları lääzım tanıştırmaa türlü uşaklar için kiyat türlerinnän: annatma, masal, proza, poeziya, yabancı yaratmalar, syamaklar, bilmeycelär, türkülär, komik yazılar h. b. Kiyatlardan kaarä, uşaan okunacekların sırasına ekläyin gazeta hem jurnalları da. Aklını geliştirmäk için okuyun hem üürenin birliktä ezberä peet. Bu metodları kullanarsak, ozaman var nasıl umutlanmaa, ani 6-7 yaşlara gelincä, evladınızın okuması sistematik olacek. Olmarsa da, ilerlediniz bilä okumakları, kiyada sınaştırmayı.
Bitki vakıtlarda hep işideriz, ani kiyadın eri azalêr. “Taa ii masallan disk açıp sesledelim hem siirettirelim”, – düşünerlär çoyu. Beki bu ii bir metod işä gidän büüklär için, ama ananın yada bobanın okumasının erini – kimsey alamaz.
Bilim aaraştırmaları söleerlär, ani ayläycä sesli okumaklar:
*zenginneder laf zebilliini,
* kurêr kuvetli baalantıyı anaboba
hem uşak arasında,
*genişleder uşaan bakışını,
*üüselder onun erudiţiyasını,
*kolayladêr üürenmesini okulda.
Altı yaşında uşaklara var nasıl annatma avtor için, angısı yazmış kiyadı. Çok sıra yazıcının biografiyası yardım eder küçüklerä taa ii annamaa yaratmaları hem istemää onnarı okumaa. Uşak başladıysa kendisi okumaa, brakın yapsın o işi, ama savaşın her gün hep bir vakıtta okusun. Kimär kerä olêr ölä, ani okumaa üürenmiş uşak beener sade sizi seslemää, kendibaşına okumaklara geçmää alatlamêêr. Bu durumda büüklerin daavası – diiştirmää uşaan rolünü sesleyicidän okuyucuya. Kiyadın en meraklı erindä brakıp, pek önemni işinizi yapmaa gidärseniz – küçüünüz, merak ederäk, ne oldu ötää dooru, kendisi kiyadı açıp, okumaa başlayacek.
7-9 yaş zamannarında, uşakların emoţional çevresi hızlı gelişer, intelektı büüyer. Bu zamanda hızlı ilerleer duygu hem duygulanma proţesleri. O üzdän onnar beenerlär kahramannık yapan personajları.
İlk okul uşak yaşları için taa dooru olêr kullanmaa yaratmaları, angıları onnarı şaştıracek. Şaşarak, uşak meraklanêr yaşamaya, üürenmeyä, becerer görmää gözellikleri hem korumaa onnarı.
Nasıl inandırmaa artık yazmaa- okumaa becerän uşaa, ani lääzım okumaa? Bu konuda yardımcı olêr sade bulunan uygun hem dooru, eenilecek kiyat. Herbirinin kendi biricik en sevgili kiyadı olêr. Eer uşak sevmediysä kiyadı, zorlan okutmayın bitkisinä kadar, diiştirin, ayırsın taa bulunca kendi kiyadını – ozaman iş çözülür. Şaşmayın, ani bizim nasaatlarımız uşakların kiyada sevgisini terbiyetmäk için sizä çok iş çıkarêr, bunsuz, inanın, olamaz. Uşaa okumaya üüretmää – uzun proţes. Sade sistematik çalışmadan sora fayda olacek. Birzaman da diil laazım zorlamaa uşaa yapmaa bişey zoruna, iilik için düşünärkän dä. Çünkü onun en sevgili zanaatı var nasıl dönüşsün – en sevmeyän, azetmeyän işä. Üüredin uşakları okumak biliminä, birliktä ensäyin onu.