ULUSAL FİKRİ HAKLAR STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI
Download "ULUSAL FİKRİ HAKLAR STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2015-2018"
Ayşe Aysel Yalçınkaya
2 ULUSAL FİKRİ HAKLAR STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2018 Kasım 2014
3 İ«İNDEKİLER KISALTMALAR LİSTESİ AB AR-GE ATAD BÜGEM DTÖ EGM EPO GTHB HSYK KHK KOBİ KOSGEB MASAK MEB OHIM PCT RTÜK STK TBMM TESK THGM Avrupa Birliği Araştırma ve Geliştirme Avrupa Topluluğu Adalet Divanı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü Dünya Ticaret Örgütü Emniyet Genel Müdürlüğü Avrupa Patent Ofisi Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu Kanun Hükmünde Kararname Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı Mali Suçları Araştırma Kurulu Milli Eğitim Bakanlığı İç Pazar Uyum Ofisi Patent İşbirliği Anlaşması Radyo ve Televizyon Üst Kurulu Sivil Toplum Kuruluşu Türkiye Büyük Millet Meclisi Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu Telif Hakları Genel Müdürlüğü TİTCK TİM TİSK TOBB TRIPS TRT TTGV TTO TÜBİTAK TÜİK TÜSİAD UFHS UNESCO Kültür UPOV UYAP YASED YOİKK YÖK WIPO Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Türkiye İhracatçılar Meclisi Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği Türk Patent Enstitüsü Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Anlaşması Türkiye Radyo Televizyon Kurumu Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı Teknoloji Transfer Ofisi Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Türkiye İstatistik Kurumu Türk Sanayicileri ve İşadamları Derneği Ulusal Fikri Haklar Stratejisi Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kurumu Yeni Bitki Çeşitlerinin Korunması Uluslararası Sözleşmesi Ulusal Yargı Ağı Projesi Uluslararası Yatırımcılar Derneği Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu Yükseköğretim Kurulu Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı
4 I. GİRİŞ...2 II. MEVCUT DURUM Küresel Durum Analizi Fikri Hakların Korunmasına İlişkin Ulusal Mevzuat Kurumsal Yapılanmalar Ve Paydaşlar Sınai Hakların Kullanım Yaygınlığı Fikir Ve Sanat Eserleri Üretimi Durum Analizi...12 III. GENEL AMAÇ VE HEDEFLER Genel Amaç Hedefler...14 IV. HEDEFLER VE PERFORMANS GÖSTERGELERİ...16 A.1. HEDEF A.2. PERFORMANS GÖSTERGELERİ...19 B.1. HEDEF B.2. PERFORMANS GÖSTERGELERİ...22 C.1. HEDEF C.2. PERFORMANS GÖSTERGELERİ...25 D.1. HEDEF D.2. PERFORMANS GÖSTERGELERİ...27 V. STRATEJİNİN UYGULANMASI...28 EKLER EK 1. EYLEM PLANI...30 EK 2. KATILIMCI KURUM VE KURULUŞLAR...44 EK 3. FİKRİ HAKLARA İLİŞKİN ULUSAL MEVZUAT...45 EK 4. TÜRKİYE'NİN FİKRİ HAKLAR ALANINDA TARAF OLDUĞU ULUSLARARASI ANLAŞMALAR...48 TABLOLAR LİSTESİ Tablo 1: Sınai Mülkiyet Başvuru Sayılarının Yıllara Göre Dağılımı...8 Tablo 2: 'ye Yapılan Başvuru Sayılarının Küresel Ofislerle Kıyaslanması...10 Tablo 3: Kitap Bandrolü Sayıları...11 Tablo 4: Kayıt Tescil İstatistikleri...11 Tablo 5: Sertifikalı İşyeri Sayıları...12 Tablo 6: Patent Başvuruları Mevcut Durumu ve Beklenen Gelişim...15
5 I GİRİŞ Ülkemizde yüz elli yılı aşkın bir süredir mevcut olan fikri mülkiyet sisteminin yasal ve kurumsal alt yapısı son yirmi yıl içerisinde tamamlanmıştır. Hak tesisi ve icrası ile görevli idari kurumlar kurulmuş, ilgili mevzuat yenilenmiş, ihtisaslaşmış bir yargı sistemi oluşturulmuştur. Sistem içerisinde, hakların tesisi ve korunmasına yardımcı olmakla görevli ara yüzler (patent ve marka vekilleri, meslek birlikleri) mevcuttur. Ancak, sistem dinamik bir yapıya sahip olduğundan sürekli bir değişim içindedir. Yeni hak türleri oluşmakta, uygulama araçları geliştirilmekte ve uluslararası düzenlemelere konu olmaktadır. Doğal olarak bu gelişimden kaynaklanan sürekli bir değişim ülkemiz için de gerekmektedir. Zaman içerisinde bu değişimin de gerektirdiği ve sistemin aksaklıklarını gidermeyi amaçlayan bazı önlemler alınmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, günümüzde fikri mülkiyet sisteminin daha da derinleştirilerek geliştirilmesine yönelik yeni mekanizmalara ihtiyaç bulunmamaktadır. Ülkemiz açısından asıl önemli olan mevcut mekanizmaların etkinliğinin arttırılması, bu sisteme ihtiyaç duyan kişilerin, işletmelerin ve üreticilerin daha fazla bilgilenmesinin sağlanması ve sistemden elde edilecek yarara ilişkin farkındalıklarının artırılmasıdır. Ayrıca kullanıcıların, mevcut sisteminin araçlarından daha fazla yararlanmasının özendirilmesi ve desteklenmesi öne çıkan hususlar arasındadır. Tüm bu faaliyetler sonrasında ortaya çıkan fikri hakların ve bu haklara konu ürünlerin ekonomiye kazandırılması ve ticarileştirilmesinin sağlanması ise bu alana yönelik temel amaç olarak görülmektedir. 2 Sistem tüm kurum ve kurallarıyla oluşturulmuş olsa dahi hak ihlalleri ortaya çıkmaktadır. Ülkemizde son dönemde taklit ve korsan ürünler ile mücadelede önemli adımlar atılmış ancak henüz istenen düzeye ulaşılamamıştır. Bu nedenle, uygulamanın güçlendirilmesi ve uygulayıcı kurumların kapasitelerinin artırılması büyük önem taşımaktadır. Ancak taklit ve korsan ürünler ile mücadelede sadece uygulamanın güçlendirilmesi yeterli değildir. Bunun için toplumda emeğe ve emeğin korunmasına saygılı bir bilincin yeterli düzeye ulaşmış olması gereklidir. Bu nedenle, fikrî haklar kültürünün bütün topluma yaygınlaştırılması ve yerleştirilmesi büyük önem taşımaktadır. 1
6 Türkiye'nin Avrupa Birliği ile sürdürdüğü müzakereler ve tarama süreci sırasında görev ve yetkileri farklı alanlarda olsa dahi, fikri haklar alanında çalışan kurumlar arasında etkin bir iletişim ve işbirliği ortamı yaratılması gerekliliği bütünüyle belirginleşmiştir. Bu noktada, Başbakanlığın 2008/7 sayılı Genelgesi ile Fikri ve Sınai Mülkiyet Hakları Koordinasyon Kurulu kurulmuştur. Bu Kurulun ilk toplantısında alınan öncelikli kararlardan biri de ülkenin fikri haklar alanında bir stratejisinin oluşturulmasıdır. Bu karar, Dokuzuncu Kalkınma Planında yer alan politika hedefini bütünüyle yansıtmaktadır: Fikri haklar sisteminin ülke ekonomisine etkisi gözetilmek suretiyle, fikri haklar alanında kısa, orta ve uzun vadeli bir strateji belirlenecek ve bu stratejinin uygulanmasına yönelik bir eylem planı oluşturulacaktır. Bu politika hedefi için gerekli çalışmalar Plan döneminde başlatılmış ancak tümüyle tamamlanamamıştır. Nitekim Onuncu Kalkınma Planında söz konusu strateji hazırlama çalışmalarına yön vermesi amacıyla öncelik alanları politika seviyesinde belirlenmiştir. Strateji çalışmaları kapsamında Türkiye'deki mevcut durumun tespit edilebilmesi için Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatınca kılavuz niteliğinde hazırlanmış olan anket kullanılmıştır. Bu ankete istinaden hazırlanan rapor analiz edildiğinde Türkiye'deki fikri hakların tescili, hukuki ve cezai korunmasına ilişkin mevzuat ve inovatif destek altyapısının oldukça iyi bir seviyede olduğu gözlenmiştir. Ancak, değişik platformlarda sektör temsilcilerinin de çoğunlukla ifade ettiği üzere, sistemin işleyişine yönelik sorun alanlarının belirlenmesi ihtiyacı duyulmuştur. Bu kapsamda, ilgili kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları, akademisyenler ve yargı mensuplarının katılımıyla biri telif hakları ve diğeri sınai haklar özelinde olmak üzere iki ayrı çalıştay yapılmış ve sorun alanlarının yanı sıra hedeflerin de belirlenmesine çalışılmıştır. Moderasyon tekniğiyle yapılan çalıştaylarda öncelikle sorun ağacı oluşturularak sistemik sorunlar tespit edilmiş, bu sorunlar beş farklı başlık altında birleştirilerek her bir başlık için çalıştay katılımcılarından oluşan ayrı grup çalışmaları sırasında çözüm önerileri geliştirilmiştir. Grupların ürettikleri çözüm önerileri grup temsilcilerince tüm çalıştay katılımcılarına sunulmuş ve tartışmaya açılmıştır. Müzakereler neticesinde olgunlaştırılan öneriler, öncelikli iyileştirme alanları olarak belirlenmiştir. Çalıştay sonuçlarını özetleyen raporlar hazırlandıktan sonra çalıştaya katılan tüm paydaşlara iletilerek görüş ve önerileri alınmaya başlanmıştır. Yaklaşık üç aylık bir zaman zarfında bu görüşlerin tartışıldığı beş ayrı grup toplantısı yapılarak hedefler ve bunlara ilişkin öncelikli faaliyetler üzerinde geniş katılımlı mutabakat sağlanmıştır. Daha sonra belgenin formatı ve içeriğine yönelik olarak Dokuzuncu ve Onuncu Kalkınma Planları gözden geçirilmiş, bunlara paralel olarak hazırlanan Türkiye Sanayi Stratejisi ile Ulusal Bilim, Teknoloji ve Yenilik Stratejisi Belgeleri de dikkate alınmıştır. Öte yandan, başta Hırvatistan olmak üzere, Amerika Birleşik Devletleri, Çin ve Japonya gibi diğer ülkelerin fikri haklar politika dokümanlarında izlenen yöntem ve yaklaşımlardan da istifade edilmiştir. 3 Strateji belgesi yapısal olarak oluşturulduktan sonra bu faaliyetlere yönelik eylemlerin belirlenmesi için yine aynı paydaşlar ile koordinasyon sağlanmıştır. Eylemlerin belirlenmesi amacıyla paydaşların kurumsal stratejileri ve hâlihazırda yürütmekte oldukları eylemlerin taranması istenerek özelden genele yönelik bir yaklaşım izlenmiş, uygun olan eylemler belirlenerek plana yansıtılmıştır. Stratejik öncelik olarak çalışma kapsamında belirlenen ancak söz konusu dokümanlarda yer almayan eylemlerin belirlenmesi için paydaşların katılımıyla son bir koordinasyon toplantısı yapılarak tüm öncelik alanlarının eylem planına yansıtılması sağlanmıştır. Bu itibarla strateji çalışması, fikri hakların korunmasına ilişkin eksende tespit edilebilen mevcut sorunların çözülmesine yönelik yaklaşımı benimsemiş, hakların üretimi ve inovasyonun arttırılması ekseninde ise daha iyi bir inovasyon atmosferi yaratılması prensibinden hareket etmiştir. Strateji hazırlık çalışmalarının değişik aşamalarında yer alan kurum ve kuruluşlar EK-2'de listelenmektedir.
7 ıı. mevcut durum Türkiye'de fikri haklar sisteminin mevcut durumu tanımlanırken, ülkemizin bu alandaki köklü geçmişinin unutulmaması gereklidir. Nitekim 1850 tarihli Encümen-i Daniş Nizamnamesi, 1857 tarihli Telif Nizamnamesi, 1870 yılında Telif Nizamnamesi'ni tamamlar şekilde Telif ve Tercüme Nizamnamesi, 1910 tarihli Hakk-ı Telif Kanunu telif haklarına ilişkin ilk düzenlemelerdir. Diğer yandan sınai haklarla ilgili ilk yasal düzenlemeler olan Alamet-i Farika Nizamnamesi 1871, İhtira Beratı Kanunu ise 1879 tarihli olup, bu mevzuat Osmanlı Devletinin sınai mülkiyet alanında dünyadaki ilk örnek ülkelerden birisi olmasına vesile olmuştur. Fikri haklar alanında başlatılan bu önemli çalışmalar Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana giderek artan bir ivme ile devam ettirilmiş ve uluslararası gelişmeler ile ülke ihtiyaçları çerçevesinde mevcut fikri haklar sistemi oluşturulmuştur. Mevcut durumun ortaya konması sırasında dikkate alınan esaslar, Türkiye'de yürürlükte bulunan ulusal mevzuat, taraf olunan uluslararası anlaşmalar, kurumsal yapılanma ve fikri hakların kullanım göstergeleridir. 4
8 2.1. Küresel Durum Analizi Günümüz bilgi ekonomilerinin temel dayanaklarından birisi bilginin üretildiği andan itibaren sahipliğini ve korunmasını sağlayan fikri haklar sistemidir. Bilgi toplumu olma yolunda hedef belirleyen ülkelerin, güçlü bir fikri haklar sistemi oluşturmadıkça bu hedefe varmalarının pek mümkün olmadığı, varılsa bile sürdürülebilir olamayacağı açıktır. Uluslararası ticaretin en yüksek getirili emtialarının ileri teknoloji ve kültür endüstrisi ürünleri olduğu düşünüldüğünde, ülkelerin fikri haklar alanında son yıllarda giderek artan bir hızda ulusal stratejiler üretmeye ağırlık vermelerinin nedeni daha iyi anlaşılmaktadır. Yine aynı sebeple, ihraç edilen bu ürünlerin son varış noktalarında da korunmasını teminat altına almak için küresel ölçekte ticareti düzenleyici tedbirler alınması gerekmiş ve DTÖ Anlaşması'na ek olarak TRIPS Anlaşması uluslararası platformda yerini almıştır. Türkiye'nin de taraf olduğu bu Anlaşma, her bir fikri hak türünün korunması için asgari standartları belirlemektedir. Gelişmiş ülkelere kıyasla gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkeler açısından doğabilecek eşitsizlikler, bu Anlaşmada tanınan bazı esneklikler ile çözülmeye çalışılmıştır. Uluslararası fikri haklar sistemini düzenleyici özellikleri dikkate alındığında, Birleşmiş Milletlerin bir organı olan WIPO da günümüzün önemli aktörlerinden biri olma özelliğini korumaktadır. WIPO bünyesinde birçok uluslararası anlaşma yürütülmekte ise de, bunlar içerisinde en öne çıkanları patentin uluslararası başvurularına imkân veren Patent İşbirliği Antlaşması, markaların uluslararası tescilini sağlayan Madrid Anlaşması ve Madrid Protokolü, tasarımların uluslararası tesciline ilişkin Lahey Anlaşması ve tüm bunların temelinde tarihi daha eskiye dayanan Paris Sözleşmesi, telif hakları alanında Edebiyat ve Sanat Eserlerinin Korunmasına İlişkin Bern Sözleşmesi, İcracı Sanatçıların, Fonogram Yapımcılarının ve Yayın Kuruluşlarının Korunmasına Dair Roma Sözleşmesi, İcralar ve Fonogramlar Anlaşması ve Telif Hakları Anlaşması bulunmaktadır. Bu itibarla WIPO tarafından yürütülen uluslararası tescil mekanizmalarının ve uluslararası sözleşmelerin neredeyse tamamına ülkemiz üyedir. Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalara ilişkin detaylı liste EK-4'de yer almaktadır. Bölgesel ölçekte düzenleyici roller göz önüne alındığında, ülkemizin adaylığını sürdürdüğü AB içerisindeki fikri haklar sistemi de önem arz etmektedir. Uluslararası tescili öngören WIPO anlaşmaları daha mikro ölçekte AB sınırları içerisinde Topluluk Markası ve Topluluk Tasarımı adıyla Avrupa Komisyonu organı olan OHIM tarafından gerçekleştirilmektedir ve tescil tüm birlik ülkelerini kapsar. Sistemin önemli bir bileşeni de Topluluk Markası ile ilgili ihtilafları görmek üzere bazı ülkelerde kurulan Topluluk Markası mahkemeleridir. Diğer taraftan, Üniter Patent ise Avrupa ülkeleri arasında yaklaşık son elli yıldır tartışılan bir konudur yılında Komisyonun girişimleriyle gündeme alınan konu ile ilgili nihayetinde 2 tüzük ve bir anlaşma ortaya çıkmıştır. Sadece AB üyesi ülkelerin katılacağı bu düzenlemelere, İspanya, İtalya ve Hırvatistan imza atmamıştır. 2015'te uygulamaya girmesi beklenen Üniter Patentin sadece AB üyesi ülkelere değil, Türkiye gibi ülkelere de etkileri olması beklenmektedir. 5 AB'nin yakın zamanda ülkemizi de ilgilendiren bir yapılanması OHIM bünyesinde kurulan Avrupa Taklit ve Korsan ile Mücadele Gözlemevi'dir. Gözlemevi'nin kuruluşu, AB Rekabetçilik Konseyi'nin 25 Eylül 2008 tarihli Korsan ve Taklitçiliğe Karşı Kapsamlı Mücadele Planı çerçevesinde alınan kararlar arasında yer almaktadır. Avrupa Komisyonu ve Konseyi'nin 19 Ağustos 2012 tarih ve 386/2012 sayılı Fikri Mülkiyet Haklarının Uygulanması ile ilgili Tüzüğü yayımlaması ile beraber Gözlemevi'ne ilişkin görevler OHIM'e devredilmiştir. Gözlemevi, esas olarak tek pazardaki taklitçilik ve korsan eylemlerine ilişkin bilgi düzeyinin ve istatistiklerin iyileştirilmesi, kamuoyu bilincinin artırılması, taklitçilik ve korsanla mücadele konusunda kamu ve özel sektörü içine alan stratejiler ve yürütme/infaz tekniklerinin geliştirilmesi ve bunların yaygınlaştırılması amacıyla kurulmuştur.
9 Son yıllarda WIPO tarafından kabul gören telif haklarına dayalı kültür endüstrileri kavramıyla telif haklarının bu endüstrilerin oluşumu ve güçlendirilmesindeki rolüne vurgu yapılmaktadır. Diğer taraftan teknolojik gelişmelere paralel olarak son yıllarda hızla gelişen internet kullanımı ve dijital medya, telif hakları bakımından uluslararası alanda tartışılan konuların başında gelmektedir. İnternet kullanımının artışı ile birlikte eserlere erişim oranları da artmakta; bu durum yaratıcı endüstriler bakımından tehdit teşkil etmekle birlikte kültürel ürün ve hizmetlerin sunulabileceği alanın genişlemiş olması nedeniyle yeni fırsatlar da sunmaktadır. AB, WIPO gibi uluslararası aktörler ile gelişmiş ülkeler son dönemde dijital alanda telif hakları korumasına ilişkin önleyici/cezalandırıcı sistemler üretmeye çalışmaktadır. Uluslararası eğilimler ve ulusal gereklilikler bakımından Türkiye de bu süreci takip etmekte, gerek hukuki anlamda gerekse uygulamaya yönelik düzenlemeleri yapma yolunda ilerleme kaydetmektedir. AB-Türkiye ilişkileri açısından bakıldığında; Türkiye'de fikri hakların modernleşme süreci AB- Türkiye Ortaklık Konseyi'nin 1/95 sayılı Kararı ile tesis edilen Gümrük Birliği sonrası hız kazanmıştır. Bu kararın 8 numaralı Fikri, Sınai ve Ticari Mülkiyetin Korunması başlıklı ekindeki yasal düzenlemeler ile bugünkü fikri haklar koruma sistemi tesis edilmiştir. Katılım müzakerelerinin başladığı 2005 yılı ve tarama sürecinin yaşandığı 2006 yıllarından itibaren Fikri Mülkiyet Hukuku faslında hızlı gelişmeler yaşanmış ve fasıl müzakereleri resmi olarak 17 Haziran 2008 tarihinde başlatılmıştır. Açılış kriteri olarak Türkiye tarafından sunulan ve AB tarafınca uygun görülen Eylem Planı büyük ölçüde uygulanmış ve fasıl müzakereye açılmıştır. Ek Protokolle ilgili kapanış kriterine ilave olarak aşağıda belirtilen teknik kapanış kriterleri getirilmiştir. 1. Komisyonun 3 Nisan 2008 tarihinde Türkiye'ye sunduğu işleyiş esasları çerçevesinde Fikri Mülkiyet alanındaki konularda Türkiye'nin başarılı bir diyalog tesis etmesi, 2. Korsan ve taklit faaliyetlerle mücadeleye ilişkin hakların uygulatılmasında icracı kurumların yeterli idari kapasiteye sahip olmasının sağlanması, 3. Türkiye'nin soruşturmalar, kovuşturmalar ve ihlallere ilişkin hukuki eylemler ve Fikri Mülkiyet Hukuku'nun etkin uygulanmasına dair geliştirilmiş performansı hakkında AB'ye ihraç edilen taklit ve korsan ürünlerin sayısında büyük ölçüde düşüşü de içeren tatmin edici bir ilerleme kaydı sunması, 6 4. Hakların Topluluk düzeyinde tüketilmesi ve ek koruma sertifikalarının uygulamaya sokulması ile ilgili müktesebat uyumunun tamamlanması ve hakların katılımla birlikte uygulanması. Birinci kapanış kriteri kapsamında oluşturulan AB-Türkiye Fikri Mülkiyet Hakları Çalışma Grubunun koordinatörlüğünü ülkemiz adına Kültür ve Turizm Bakanlığı yürütmektedir. Söz konusu Çalışma Grubu; kurumsal reformlar, yerel düzeydeki birimler ile koordinasyon, beşeri ve mali kaynaklar, fikri mülkiyet haklarının uygulanması, taklit ve korsanla mücadele bağlamında gümrük, polis, idari ve adli organların merkezi ve yerel uygulamaları, tüketici ve hak sahiplerinin bilinçlendirilmesi, bu alanda devam eden yasama çalışmaları hakkında AB ve Türkiye'deki tecrübelerin paylaşımı gibi konularda karşılıklı bilgi ve görüş paylaşımı amacıyla her yıl düzenli aralıklarla toplanmaktadır. Kapanış kriterleri halen bu alanda yürütülen iyileştirme çalışmalarına esas teşkil etmekte ve strateji çalışmalarına da yön vermektedir.
10 2.2. Fikri Hakların Korunmasına İlişkin Ulusal Mevzuat Mevcut durumda fikri hakların korunmasına ilişkin yürürlükteki mevzuat, koruma alanları temel alınmak suretiyle aşağıda listelenmiştir. Türkiye'de koruma sağlanan fikri haklar ve bunlara ilişkin hususlar: a. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (Eser sahibinin hakları ve bağlantılı haklar) b. Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (Patent ve Faydalı Model) c. Markaların Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname d. Endüstriyel Tasarımların Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname e. Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun f. Coğrafi İşaretlerin Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname g. Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun kapsamında yürütülmektedir. Bunlara ilişkin ek kanunlar, ikincil düzenlemeler ve diğer mevzuat EK-3'te yer almaktadır. Ticari sır, geleneksel bilgi ve kültürel ifadeler konuları itibariyle farklı kanunlar altında korunmakla beraber, müstakil bir düzenlemeye henüz sahip değildir Kurumsal Yapılanmalar ve Paydaşlar Fikri haklar alanında faaliyet gösteren temel aktörler ve bunların işleyişi, Türkiye'deki koruma altyapısının göstergelerinden biridir. Buna göre; Türk Patent Enstitüsü; patent, faydalı model, marka, endüstriyel tasarım, coğrafi işaret, entegre devre topografyaları başvurularına ilişkin tescil işlemlerini yürütür. Bu haklara ilişkin uluslararası mevzuat, ulusal mevzuat ve bilinçlendirme faaliyetlerinin asli sorumlusudur. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlı faaliyet gösterir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü; telif hakları alanında uluslararası gelişmelerin takip edilmesi, ulusal mevzuatın geliştirilmesi, hak ihlalleriyle mücadeleye yönelik gerekli tedbir ve uygulamaların yürütülmesi ile kamuoyu bilinçlendirme faaliyetleri bakımından asli sorumlu kuruluştur. Bunun yanı sıra fikir ve sanat eserlerine yönelik olarak kayıt ve tescil, bandrol ve sertifika işlemlerini yürütür. Emniyet Genel Müdürlüğü; Türkiye sınırları içindeki telif hakkı ihlallerine ilişkin resen, sınai hak ihlallerine ilişkin şikâyet üzerine hakların korunmasına ilişkin kanunlarda öngörülen işlemleri polis teşkilatı eliyle yürütür. İçişleri Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösterir. 7 Gümrük ve Ticaret Bakanlığı; Türkiye gümrüklerinde fikri mülkiyet hakkı ihlallerine ilişkin resen veya başvuru esaslı işlem yapma yetkisi çerçevesinde hakların korunmasına ilişkin kanunlarda öngörülen işlemleri yürütür. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı; yeni bitki çeşitleri ile ilgili tescil işlemlerini yürütür ve Türkiye sınırları içinde tarım ve gıda ile ilgili coğrafi işaret veya geleneksel ürün adlarının kullanımının tescilde belirtilen özelliklere uygunluğunu denetler. Fikri ve Sınai Haklar Hukuk/Ceza Mahkemeleri; fikri haklara ilişkin hukuk ve ceza davalarına bakar.
11 Meslek Birlikleri: Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın idari ve mali denetiminde üyelerinin eser, icra, fonogram, yapım ve yayınlarına ilişkin mali haklarının idaresi ve takibi yetkisi çerçevesinde, bu kullanımlara ilişkin tarifeleri belirleme, sözleşmeleri yapma, gerektiğinde hukuki yollara başvurma gibi görevlerinin yanı sıra korsanlıkla mücadele ve fikri hakların korunması konusunda bilinçlendirme faaliyetlerini de yürütür. Patent ve Marka Vekilleri: 'ye yapılacak sınai hak başvurularında başvuru sahipleri adına Enstitü nezdinde işlem yapmaya yetkili kişilerdir. İlgili kanunda öngörülen koşulları taşımak ve iki yılda bir yapılan yeterlilik sınavında başarılı olmak gerekmektedir. Yukarıda sayılan kamu kurumları arasında eşgüdüm ve işbirliği üst düzey temsilcilerin katılımıyla Fikri ve Sınai Mülkiyet Hakları Koordinasyon Kurulu tarafından yürütülür. Ayrıca Ekonomi Bakanlığınca yürütülen Yatırım Ortamını İyileştirme Koordinasyon Kurulu altındaki Fikri, Sınai Mülkiyet Hakları ve Ar-Ge Teknik Komitesi çerçevesinde fikri haklar yönetimini ilgilendiren eylem planları oluşturulmaktadır. Son olarak, katma değeri yüksek tasarımlar yaratılması ve Türk tasarımlarının dünyada tercih edilir konuma getirilmesi amacıyla, kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla kurulan Türk Tasarım Danışma Konseyi çerçevesinde tasarım stratejisi ve eylem planı hazırlanmıştır. Anılan koordinasyon mekanizmalarına sivil toplum kuruluşlarını temsilen de katılım sağlanmaktadır. Bunlardan en önemli iki kuruluş TOBB ile YASED'dir Sınai Hakların Kullanım Yaygınlığı Türkiye'de sınai mülkiyet haklarının kullanımı çok eskiye dayanmakla birlikte, kurumsal yapıların tesis edilmesi, Avrupa Birliği müktesebatına uyum süreci ile 1995 yılından itibaren önemli ölçüde artış göstermiştir. Son beş yıl içerisinde bu artış eğiliminin devam ettiği gözlemlenmektedir. Buna göre, ilgili koruma alanlarında yapılan sınai mülkiyet başvurularına ilişkin göstergeler Tablo 1'de verilmektedir. Tablo 1: Sınai Mülkiyet Başvuru Sayılarının Yıllara Göre Dağılımı Patent Başvuru Sayısı Yerli Yabancı Marka Ba ş vuru Sayısı Yerli Yabancı Faydalı Model Başvuru Sayısı Yerli Yabancı Tasarım Başvuru Sayısı Yerli Yabancı Coğrafi İşaret Başvuru Sayısı IslahÁı Hakkı Başvuru Sayısı Entegre Devre Kaynak:, GTHB
12 Patent başvuruları ve verilen patentlerde yabancı ağırlığı; faydalı model başvuru ve belgelerinde yerli ağırlığı söz konusudur. Son yıllarda yerli faydalı model başvuru ve belge sayılarında ya da artış oranlarında bir azalmadan söz edilebilir. İlk defa 2010 yılında yerli patent başvuru sayısı, yerli faydalı model başvuru sayısını geçmiştir. Bu durum, yerli buluşların niteliğinin yükselmeye başladığının bir göstergesi olarak yorumlanabilir. Son beş yıl içerisinde hem yerli hem de yabancı marka başvuru ve tescil sayıları büyük bir artış kaydetmiştir. Bununla birlikte yabancı başvuru sayılarının dönemindeki %25'lik payı azalan bir eğilim göstermiş ve 2011 yılı itibariyle toplam başvuru sayısının yaklaşık olarak %10'u seviyesinde gerçekleşmiştir. Hazır giyim ve tekstil sektörü ile gıda sektörü marka tescil başvurularında önemli bir paya sahiptir. Bu sektörleri, imalat, bilişim ve hizmet sektörlerine ilişkin marka tescil başvuruları takip etmektedir. Tasarım tescil başvuruları en fazla, imalat sektörünün içinde yer alan mobilya, tekstil ve vitrifiye alanında yapılmıştır. Yapılan eğitimler, seminerler, bilgilendirme toplantıları başvuru sahiplerinin bilinçlenmesini sağlamıştır. Coğrafi işaretler bir münhasır hak olmayıp, ürünün gerçek üreticilerini koruyan kolektif bir hak olduğundan kırsal kalkınmaya aracılık etmekte ve ürüne pazarlama gücü katarak ülke ekonomisine katkı sağlamaktadır yılı sonu itibariyle Türkiye'de toplam 176 tescilli coğrafi işaret bulunmakta olup, AB nezdinde başvurusu yapılan 4 adet coğrafi işaretten 1 tanesinin AB nezdinde tescili yapılmıştır. Türkiye yeni bitki çeşitlerini TRIPS Anlaşmasında tanınan seçenek doğrultusunda patent yerine sui-generis bir sistemle korumaktadır. Islahçı haklarına ilişkin işlemleri Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığına bağlı BÜGEM Tohumculuk Dairesi Başkanlığı yürütmektedir. Bitki Çeşitleri Bülteninde yayınlanan ıslahçı hakkı tescili ile ilgili işlemler 5042 sayılı Kanun ve UPOV Sözleşmesi hükümlerine göre yapılır. Yeni bitki çeşitleri alanında en fazla başvuru ve tescil sırasıyla tarla bitkileri, meyve, sebze ve süs bitkileri şeklinde gerçekleşmiştir. Entegre devre alanında korumayı sağlayan bir kanun bulunmakla birlikte, bu alanda alınan başvuru sayısı son derece sınırlıdır. 9
13 Tablo 2: 'ye Yapılan Başvuru Sayılarının Küresel Ofislerle Kıyaslanması 2 Orjine göre 2011 yılı ülke içi başvuru sıralaması PATENTLER MARKALAR TASARIMLAR «in Almanya ABD Japonya Kore Fransa İtalya Hindistan T rkiye Birleşik Krallık Orjine göre 2012 yılı ülke içi başvuru sıralaması PATENTLER MARKALAR TASARIMLAR «in Japonya Almanya Kore Fransa ABD T rkiye İtalya Hindistan Birleşik Krallık WIPO'nun yıllık olarak yayınladığı Dünya Fikri Mülkiyet Göstergeleri 2011 ve 2012 yılı verilerine göre, yerli fikri hak üretme sıralamasında Türkiye dünya çapında; Patent başvurusunda 17'nci sıradan 15'inci sıraya yükselmiştir. Marka başvurusunda 6'ncı sırayı korumuştur. Tasarım başvurusunda 5'inci sıradan 4'üncü sıraya yükselmiştir. Aynı dönemde Avrupa ülkeleri arasında yapılan sıralamada ise Türkiye; Patent başvurusunda 9'uncu sıradan 8'inci sıraya yükselmiştir. Marka başvurusunda 3'üncü sırayı korumuştur. Tasarım başvurusunda 5'inci sıradan 2'nci sıraya yükselmiştir. 2 Kaynak: World Intellectual Property Indications 2013, WIPO Economics and Statistics Series, WIPO
14 2.5. Fikir ve Sanat Eserleri Üretimi Kültür ve Turizm Bakanlığınca yürütülen bandrol, kayıt-tescil, sertifika ve yapımcı belgesi istatistikleri bu alandaki üretimin ve sektör büyüklüğünün önemli bir göstergesidir Bandrol İstatistikleri: Ülkemiz şartları açısından yasal nüsha ile korsan kopyanın ayırt edilmesinde etkin bir denetim aracı olan bandroller, taşıdıkları seri numaraları vasıtasıyla hak sahiplerinin tespiti bakımından da önem arz etmektedir sayılı Kanunun 81'inci maddesi uyarınca müzik ve sinema eserlerinin çoğaltılmış nüshaları ile süreli olmayan yayınlara (kitap) bandrol yapıştırılması zorunludur. Bu zorunluluk yurt içinde üretilen eserlerin yanı sıra ithal edilen eserleri de kapsamaktadır. Tablo 3: Kitap Bandrolü Sayıları yıllarına ilişkin bandrol istatistikleri incelendiğinde, yılları arasında %161'lik bir artış yaşandığı dikkat çekmektedir. Bu durum, piyasaya sunulan kitap sayısındaki artışın yanı sıra bandrol sisteminin etkinleştirilmesi sonucunda uygulamanın benimsenmesinin de bir göstergesidir. Ayrıca, 2006 yılından bugüne kadar gerçekleşen bandrol sayılarındaki artış, yayıncılık sektörünün her geçen yıl biraz daha büyüdüğünün göstergesi olarak kabul edilebilir Kayıt-Tescil İstatistikleri: Ülkemizde fikir ve sanat eserleri bakımından kayıt tescil işlemi, hak sahipliklerinin belirlenmesinde ispat kolaylığı sağlanması amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığınca yürütülmektedir. Kayıt-tescil işlemi, ülkemizdeki kültürel üretim düzeyine ilişkin istatistikî verilerin elde edilmesi bakımından da önem arz etmektedir. Ülkemizde üretilen veya ithal edilen sinema ve müzik yapımları ile bilgisayar oyunları bakımından zorunlu olarak uygulanan kayıt tescil istatistikleri aşağıda yer almaktadır. Tablo 4: Kayıt Tescil İstatistikleri 4 Sinema Bilgisayar Oyunu Toplam Zorunlu kayıt tescil uygulamasına ilişkin, yılları istatistikleri incelendiğinde; son yıllarda bir azalma eğilimi gözlemlenmektedir.. Bu düşüşte internet ve dijital alandaki gelişmelerin etkili olduğunu söylemek mümkündür. 3 Kaynak: World Intellectual Property Indications 2013, WIPO Economics and Statistics Series, WIPO 4 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü yılları arasında bilgisayar oyunlarına ilişkin kayıt tescil sayıları sinema eserleri kapsamında değerlendirilmiştir.
15 Sertifika İstatistikleri: Fikir ve sanat eserlerinin dolum, çoğaltım, dağıtım ve satışını yapan yerler, Kültür ve Turizm Bakanlığınca sertifikalandırılmaktadır. Sertifika sistemi bu alanda faaliyet gösteren işletmelerin denetimlerini kolaylaştırmasının yanı sıra sektör hakkında istatistikî veri elde edilmesine de katkı sağlamaktadır. Tablo 5: Sertifikalı İşyeri Sayıları Yapımcı Belgesi Sayısı: Ülkemizde faaliyet gösteren sinema ve müzik eseri yapımcılarının Kültür ve Turizm Bakanlığından yapımcı belgesi almaları gerekmektedir. Bu kapsamda 2013 yılı sonu itibariyle Türkiye'de 739 müzik yapımcısı; 769 sinema yapımcısı olmak üzere toplam 1508 yapımcı faaliyet göstermektedir Durum Analizi Güçlü Yönler: 12 Fikri haklar alanında temel ulusal yasal düzenlemelerin yapılmış olması Fikri haklar alanında uluslararası sözleşmelere katılımın önemli ölçüde gerçekleşmiş olması Fikri haklara ilişkin ulusal düzenlemelerin, uluslararası sözleşmeler ve AB düzenlemeleri ile önemli ölçüde uyumlu olması Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Maliye Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı, TÜBİTAK ve KOSGEB'in fikrî haklar sistemi ile araştırma ve geliştirme faaliyetlerine yönelik destekleri Taklit ürünlerin gümrüklerde tespiti konusunda üretici firmalar tarafından eğitilen gümrük personelinin bulunması İhtisas mahkemelerinin bulunmadığı ve fikri haklarla ilgili davaların nispeten yoğun olduğu illerde görev yapan hakim ve savcılara bu alanda eğitimlerin verilmiş olması Fikri haklar alanında ihtisas mahkemelerinin kurulmuş olması Korsan ürünlerin denetimi bakımından ülke çapında ihtisaslaşmış denetim komisyonlarının bulunması Fikri haklar alanında görev yapan kurumların kurumsallaşma, etkin hizmet verme ve tanıtım konularında başarılı bir gelişme göstermesi Üniversiteler ile sanayi ve ticaret odalarında yaygın bilgi ve doküman merkezlerinin kurulmuş olması Paydaş kurumlar arasında işbirliği ve koordinasyonun artmış olması Yaratıcı ve yenilikçi fikirler geliştirebilecek yetişmiş insan kaynağı 6 Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı, Telif Hakları Genel Müdürlüğü
16 Zayıf Yönler: Yargının yavaş işlemesi nedeniyle hakların etkin korunamaması Bilgiye ve yargı kararlarına erişimin güç olması Patent ve marka vekilleri meslek kanunu çalışmalarının henüz sonuçlanmamış olması Fikrî haklar alanında istatistiki verilerin yetersizliği Fikrî haklar alanında çalışan avukatların ve vekillerin bilgi düzeylerinin henüz istenilen seviyede olmaması Sınai haklar alanında özel yetkili ve eğitimli kolluk güçlerinin olmayışı Fikrî haklar konusunda toplumsal bilinçlenmenin yeterince yaygın olmaması Fikrî hakların kapsam ve sınırlarının ilgili kesimlerce yeterince bilinmemesi Fikrî haklar alanının hukuk fakültelerinde ve ilişkili diğer bölümlerde ayrı bir uzmanlık alanı olarak yer almaması Dünya pazarında tanınan markalarımızın sayıca çok az olması Fırsatlar: Bilgi teknolojilerinin sağladığı olanaklar Fikrî haklar, teknolojik yenilik, bilgi çağı konularının Türkiye'de güncel olması Dinamik bir ekonomi AB ile müzakere sürecinde olmanın yarattığı motivasyon Ülkemizin özellikle coğrafi işaretler, gen kaynakları ve bitki türleri konusunda zengin kaynaklara sahip olması Ülkemizde yaratıcı sektörlerdeki gelişme eğilimi Girişimcilik ruhu ve uzmanlaşma isteği Ülkemizdeki genç nüfus oranına bağlı olarak kültür ürünlerine olan talebin yüksekliği Dünyada ve ülkemizde fikri haklara dayalı endüstrilerin ülke ekonomilerine olumlu etkileri konusunda farkındalığın artması Tehditler: Kayıt dışı ekonomi (özellikle tekstil, ilaç, gıda ve yazılım sektörlerinde) Bilgi teknolojilerinin toplumun ancak küçük bir kesimi tarafından erişilebilir ve kullanılabilir olması AR-GE ve inovasyon ekosisteminin istenilen düzeye ulaşmamış olması Olası zararları bilinmediği için ve düşük fiyat sebebiyle halkın taklit ve korsan ürünlere yönelmesi Teknolojik gelişmelere bağlı olarak korsanlığın boyutunun değişmesi ve mücadelenin güçleşmesi Çin ve Uzak Doğu ülkelerinin katma değerli ürün ve hizmetlerde daha ucuz işgücü sağlıyor olması 13
17 III. GENEL AMA«ve HEDEFLER 3.1. Genel Amaç Türkiye'nin fikri haklar alanındaki beklentisi, üst politika amaçlarına nitelikli katkı sağlayabilecek bir enstrüman olarak fikri haklar sisteminin mevcut durumdan daha iyi bir noktaya getirilmesidir. Buna göre stratejinin genel amacı aşağıdaki şekildedir: Fikri hakların korunması ve kullanılması için etkin, yaygın ve toplumca benimsenmiş bir fikri haklar sistemi oluşturularak fikri hakların ve bu haklara konu ürünlerin kalkınma sürecine katkısı arttırılacaktır Hedefler Belirlenen amaç doğrultusunda aşağıda belirtilen hedeflere ulaşılması öngörülmektedir: Hedef 1 lke ihtiyaáları doğrultusunda mevzuat ve uygulamanın iyileştirilerek, fikri m lkiyet haklarının etkin biáimde uygulanması. Hedef 2 14 Yargı, g mr k ve kolluk hizmetleri başta olmak zere ilgili birimlerde yeterli beşeri ve kurumsal kapasite oluşturularak, fikri hakların etkin biáimde denetlenmesi ve korunması. Hedef 3 Piyasa algısı ve değere dˆn şt rme altyapısı geliştirilerek, fikri hakların ticarileştirilmesine ilişkin mekanizmaların etkinliğinin arttırılması. Hedef 4 Fikri haklar sistemi konusunda toplumsal biliná arttırılarak, fikre ve bilgiye saygılı bir bilgi toplumu olma hedefine katkı sağlanması.
18 Yukarıda belirlenen hedefler, strateji çalışmalarında üretilen hedef alanları ve Onuncu Kalkınma Planı politika önceliklerinin eşleştirilmesi ile oluşturulmuştur. Hedefler ayrıca Dokuzuncu Kalkınma Planı döneminde hazırlanan Fikri Haklar İhtisas Komisyonu Raporunda belirlenen öncelikler ile örtüşmekte olup, Raporda belirtilen önceliklerden uygun olanlar, ayrıca ilgili hedeflerin altında strateji olarak yer almıştır. Her bir hedef için belirlenen performans göstergelerinde kaydedilen ilerlemeler temel amaca ulaşılması yönünde kümülatif iyileşme olarak yorumlanacaktır. Öte yandan, temel amacın daha makro ve bağımsız göstergeler ile ölçülmesi, stratejinin ölçümünde daha verimli sonuç verecektir. Buna göre, Temel Amaç Performans Göstergeleri: Patent başvuru hedefleri Onuncu Kalkınma Planında yerli patent başvurularına ilişkin hedefler yer almaktadır. Strateji dönemi sonunda söz konusu hedeflere ulaşma derecesi ülkemizdeki teknolojik gelişimin bir göstergesi olabilecektir. Tablo 6: Patent Başvuruları Mevcut Durumu ve Beklenen Gelişim Yerli Patent Başvuru Sayısı Yerli Patent Başvurlarının Toplam İÁerisindeki Payı (%) T rkiye Orijinli Uluslararası ve Bˆlgesel Patent Başvuru Sayısı T rkiye Ál Patent (Triadic) Başvuru Sayısı (398EP+585PCT) Küresel sınai hak başvuru sıralamasında iyileşme WIPO yıllık istatistik raporları açısından 2013 yılında yayınlanan rapor temel alındığında, 2012 verileri doğrultusunda Türkiye ulusal patent başvuruları sıralamasında dünya çapında 15inci ülke olup, Türkiye'nin 2018 yılında ilk 10 içerisinde yer alması hedeflenmektedir. WIPO tarafından yıllık yayınlanan Dünya Fikri Mülkiyet Göstergeleri adlı rapor esas alınacaktır. Değer içeren fikir ürünü oranlarında artış Yerli patent başvuruları açısından, başvuruların verilen patentlere oranı izlenecektir. Mevcut durumda yabancı ofislerin kendi ulusal patent başvuruları açısından bu oran Almanya'da %30, ABD'de %43 ve Japonya'da %68 mertebesinde iken, ülkemizdeki yerli başvurular açısından %20 civarlarındadır yılı itibariyle bu oranın en az %30 olması hedeflenmektedir. Veri kaynağı olarak patent başvuruları ve verilen patent sayıları esas alınacaktır. 15 Telif haklarına dayalı kültür endüstrilerinin yarattığı katma değer, GSYH, istihdam ve dış ticaret paylarındaki artış oranı Onuncu Kalkınma Planında telif haklarıyla korunan ve dünyada giderek önem kazanan kültür endüstrilerinin izlenmesi ve politika oluşturulmasının önemi vurgulanmaktadır. Strateji dönemi içerisinde de ülkemiz kültür endüstrisinin ölçülmesi ve gelişiminin sağlanması hedeflenmektedir. Stratejide belirlenen hedeflere ulaşılması için bu alana yönelik tüm sektör ve faaliyetlerin ekonomik değeri önem taşımaktadır. Bu amaçla başlatılan çalışmaların sonuçları strateji döneminin değerlendirilmesi için önemli bir parametre olacaktır. 7 Kaynak: Onuncu Kalkınma Planı, Kalkınma Bakanlığı 8 'ye yapılan başvurulardır. 9 Uluslararası Patent Başvurusu (PCT) ve Avrupa Patenti (EPC) başvuruları toplamıdır. 10 WIPO Statistics PCT filings by country of origin (http://www.wipo.int/ipstats/en/statistics/pct/) yılı değeridir.
19 IV. HEDEFLER ve PERFORMANS G STERGELERİ A.1. HEDEF 1: Ülke ihtiyaçları doğrultusunda mevzuat ve uygulamanın iyileştirilerek, fikri mülkiyet haklarının etkin biçimde uygulanması. Fikri haklar sürekli değişen ve gelişen bir alandır. Dünyada bu alanda sürekli bir değişim yaşanmaktadır. Söz konusu değişim ülkemizdeki sistemi de etkilemekte ve güncellenme ihtiyacı yaratmaktadır. Türkiye'nin fikri haklar alanındaki mevzuatı 1995 yılından bu yana sürekli olarak geliştirilmeye devam etmiş, uygulama alanında önemli mesafeler kaydedilmiştir. Ancak, ülke içi uygulamalar sonucunda görülen bazı aksaklıklar ve dünyada ortaya çıkan gelişmeler ve eğilimler göz önüne alınarak 2005 yılında sınai haklar mevzuatında değişiklik çalışmalarına başlanmıştır. Çalışmaların sonucunda hazırlanan kanun tasarıları yasalaşma imkânı bulamamış, son olarak 2013 yılında mevcut KHK'larda değişiklik yapılmasına ilişkin yeniden bir kanun tasarısı hazırlanarak TBMM'ye sevk edilmiştir. 16 Sınai haklarla ilgili mevzuat büyük ölçüde AB mevzuatından ve uluslararası sözleşme metinlerinden faydalanılarak hazırlanmıştır. Ancak bu düzenlemeler kanun yerine KHK ile yapıldığından, sınai haklar mevzuatının cezai hükümleri Anayasa Mahkemesinin kararlarıyla iptal edilmiş bulunmaktadır. Söz konusu iptal kararları nedeniyle özellikle markalarla ilgili davalar düşmüş ve dava konusu mallar serbest bırakılmıştır. Bu durumu düzeltmek üzere, markalara ilişkin cezai hükümleri düzenleyen bir yasa (21 Ocak 2009 tarih ve 5833 sayılı Kanun) çıkarılmış ancak patent, faydalı model, tasarım ve coğrafi işaretler açısından benzer bir çalışma yapılamamıştır tarihli 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu; uluslararası sözleşmeler ve teknolojik gelişmelere uyum ve korsan faaliyetlerle mücadele gibi amaçlarla birçok kez değişikliğe uğramıştır. En son 2008 yılında Temel Ceza Kanunlarına uyum amacıyla 5728 sayılı Kanunla değişikliğe
20 uğrayan 5846 sayılı Kanun'da, AB müktesebatı ile tam uyumun sağlanması ve uygulamadan kaynaklı sorunların giderilmesi amacıyla yeni bir değişiklik yapılması gündemdedir. Paydaşlar açısından bakıldığında, ülkemizde faaliyet gösteren meslek birlikleri sayısının fazla oluşu, tek elden lisanslama yapılmasını güçleştirmekte ve meslek birlikleri arasında yapılan ortak protokollerle bu güçlük aşılmaya çalışılmaktadır. Mevcut mevzuat aynı sektörde faaliyet gösteren meslek birliklerinin ortak lisanslama yapmasına cevaz vermekle birlikte, bu husus yasal olarak zorunlu bulunmamaktadır. Bu bağlamda öncelikle aynı sektörde faaliyet gösteren meslek birliklerinin tek çatı altında örgütlenmelerini temin eden ve toplu hak takibinin daha etkin işleyişini sağlayan bir mevzuat düzenlemesine ihtiyaç bulunmaktadır. İlgili mevzuatta yapılacak değişiklikleri takiben meslek birliklerinin veri tabanlarının eşleştirilmesi de dâhil olmak üzere bir takım sistemsel çalışmaların yapılması gerekmektedir. Diğer taraftan meslek birliklerinin üyelerini temsilen yargıya başvurmaları sürecinde temsil kabiliyetleri ile ilgili uygulama farklılıkları doğmakta, bu kapsamda temsil yetkileri ile ilgili açık bir hükmün yasada yer almasına ihtiyaç duyulmaktadır. Patent ve marka vekillerinin işleyişini denetleyen bir yasal mekanizma bulunmamaktadır. Mesleki anlamda kabul gören prensiplere aykırı davranıldığında idari bir yaptırımla karşılaşılmaması sebebiyle hak sahiplerinin mağduriyetine sebep veren durumlar yaşanmaktadır. Hakların korunması aşamasında önemli yeri olan ihtisas mahkemelerinde sıkça bilirkişi görüşüne başvurulmaktadır. Ancak, gerek bilirkişilerin rapor hazırlaması için gereken süre, gerekse bu raporların geç tanzim edilmesi, yargılama sürelerini uzatmaktadır. Öngörülen Faaliyetler: Mevzuatın iyileştirilmesi için; patent, marka, endüstriyel tasarım ve coğrafi işaretlere ilişkin ülke ihtiyaçları doğrultusunda gerekli düzenlemeler cezai hükümlerle birlikte yasalaştırılacaktır. Patent mevzuatında öngörülen işçi buluşlarına ilişkin yönetmelik çalışmaları tamamlanacaktır. Tüm düzenlemelerde yürürlükteki AB müktesebatına uyum gözetilecektir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanununda yer alan cezai tazminat hükmü uygulamadan doğan ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden düzenlenecek, toplu hak yönetiminin daha etkin işlemesini sağlayacak şekilde düzenleme yapılacaktır. Başta TRIPS olmak üzere uluslararası anlaşmalarda tanınan istisna kapsamlarının analizi için akademik çalışmalar teşvik edilecek ve ülke ihtiyaçlarına cevap verebilecek niteliktekilerin ilgili kanunlarda yer alması sağlanacaktır. Patent ve marka vekillik sisteminin daha etkin çalışması için; vekillik sınavları uygulamaya yönelik bilgileri ölçecek şekilde yeniden tasarlanacak ve vekillere belirli periyodlarla verilecek teorik ve pratik eğitim sonunda güncel gelişmeler doğrultusunda yetkinlikleri ölçülecektir. Sistemin denetlenebilirliği açısından; sınai mülkiyet hakları ile ilgili konularda temsil yetkisini kullanan patent ve marka vekillerinin disiplin cezası gerektirecek fiillerini ve bu fiillere uygulanacak yaptırımları belirleyen hukuki çalışmanın yapılması sağlanacaktır. 17 Bilirkişilik sisteminin daha etkin çalışması için; ihtisas mahkemesi hâkimlerinin bilirkişiye müracaat gerekliliği yönündeki algısını azaltma yönünde Yargıtay üyelerinin katılımıyla uluslararası örneklerin ele alınacağı çalıştaylar düzenlenecektir. Bilirkişi tayininin kaçınılmaz olduğu hallerde emniyet mensuplarının aldıkları eğitimlerin göz önünde bulundurulması sağlanacaktır. Bilirkişi raporunun yazılması sırasında dikkat edilmesi gereken hususlara ilişkin bilirkişilere yönelik sistematik eğitimler düzenlenecektir.
ULUSAL FİKRİ HAKLAR STRATEJİ BELGESİ VE EYLEM PLANI 2015-2018 Mart 2015 İÇİNDEKİLER Tablolar Listesi... 4 Kısaltmalar Listesi... 5 I. GİRİŞ... 6 II. MEVCUT DURUM... 8 2.1. Küresel Durum Analizi... 8 2.2.
Cansen BAŞARAN SYMES Yönetim Kurulu Üyesi ve Şirket İşleri Komisyonu Başkanı
! Prof. Dr. Habip ASAN Başkan Türk Patent Enstitüsü Ankara! İstanbul, 10 Şubat 2014 Ref: CBS/shk/14-276 Sayın ASAN, Türk Patent Enstitüsü Özel Büro Birimi tarafından gönderilen 10.01.2013 tarihli ve 90310819-602.04.01