Eleştiri Türünün Genel Özellikleri
Bir edebi eserin ya da sanat eserinin iyi ve kötü, başarılı ve zayıf yanlarının belli bir takım bilimsel yöntemlerle incelenip ortaya koyulduğu yazılardır.
1. Eleştiri yazılarında yazar nesnel bir dil kullanır.
2. Eleştiri türü bilimsel yazılar arasında değerlendirilir.
3. Eleştiri yazılarında tarafsızlık esastır.
4. Eleştiri yazılarında anlatım açık ve sadedir.
5. Eleştiri yazıları diğer türlerde olduğu gibi bir plan ile yazılır.
6. Eleştiri yazılarında düşünceyi geliştirme yollarından yararlanılır.
- İyi bir eleştirmen her şeyden önce tarafsız olmalıdır.
- Eleştirmenin bilgi birikiminin, genel kültürünün iyi olması gerekir. Eleştirisinde bulunduğu bir roman hakkında yazarından daha az bilgi birikimine sahip bir eleştirmenin yazısı kimse tarafından dikkate alınmaz.
- İyi bir eleştirmen dili ustalıkla kullanmalıdır. Üslubunda kırıcı incitici olmamalıdır.
- İyi bir eleştirmen eleştirmenliği bir yan uğraş olarak değil bir meslek edasında yapmalıdır.
- İyi bir eleştirmen güncel olayları takip etmelidir.
- İyi bir eleştirmen eleştiride bulunduğu alanda kendini geliştirmelidir.
- Her şeyden öte iyi bir eleştirmen bol bol okumalıdır.
Eleştiri Türünün Tarihsel Gelişimi:
Eski edebiyatımızda tezkireler birer eleştiri ve biyografi özelliği gösterse de eleştiri türü, edebiyatımıza, Tanzimat edebiyatı akımıyla birlikte Batı’dan girmiştir. Gazetenin yazı hayatımıza kazandırdığı türlerden birisi de tenkittir. Tanzimat Edebiyatı döneminde eleştiri türü daha çok divan şiiri üzerinde yoğunlaşmıştır. Ziya Paşa “Şiir ve İnşa” adlı eserinde divan şiirinin edebiyatımızdaki yerini irdelemiştir. Aynı dönemde Namık Kemal ve Recaizade Mahmut Ekrem eleştiri türünde eser kaleme almıştır, eleştiri türünün önem kazanmasına vesile olmuşlardır.
Edebiyatımızdaki ilk eleştiri Namık Kemal’in “Lisan-ı Osmanî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir” adlı eseridir. Bu eserde Namık Kemal Osmanlı Dönemi edebiyatının özelliklerini irdelemiştir. Sonraki dönemlerde eleştiri türünde yine Namık Kemal’in Harabat adlı eseri kaleme aldığı görülür. Eleştiri türü gerçek yazınsal özelliklerini Serveti Fünun dönemi yazarları ile kazanmıştır. Bu dönemde Cenap Şahabettin, Ali Canip, Hüseyin Cahit, sonrasında ise Yakup Kadri, Ahmet Hamdi Tanpınar, Mehmet Kaplan, Nurullah Ataç, Cemil Meriç, Mehmet Murat, Vedat Günyol, Tahir Alangu. Asım Bezirci, Rauf Mutluay, Özdemir Nutku, Metin And eleştiri türünde eser yazmışlardır.
a) Ruhbilimsel eleştiri:
Bu yöntemde ele alınan eser, yazıldığı ya da işlediği devrin şartlarına, yazarın hayatına, eğitim, görüş açısı gibi özelliklerine göre değerlendirilir. Bu eleştiri yönteminde eserden çok yazar ele alınıp incelenir. Yazarın istek ve beklentileri, yetişme şartları, sosyal durumu gibi özelliklerinin eserine yansımaları irdelenir. Örneğin Serveti Fünun dönemi sanatçılarının eserlerinde toplumsal meselelere yer vermemeleri yazarların baskıcı bir ortamda yetiştiği gerçeği ile açıklanmaya çalışılır.
b) Sosyolojik eleştiri (Tarihsel):
c) Göreceli eleştiri:
d) İzlenimci eleştiri:
e) (İçerik)Yapısal eleştiri: