İslam'da Güzellik | İslam kaynakları
Hüccet-ül İslam KEŞFİ
Yaratılışın sanatı güzellik olduğundan, ya da en azından sanatın önemli bir kısmını güzellik teşkil ettiğinden, sanatın tanınması için güzelliğin tanınması gereklidir. Öte yandan, İslam’ı sanat iç açıcı ve çarpıcı güzelliklerle dolu olduğu, gönülleri ferahlatıp rahatlık bahşettiği için prensiplerinin büyük ruhlar yetiştiren, beldesinin güçlü ve yetenekli sanatkârlar yurdu olan bir mektebin güzelliğe bakış açısını incelemek elbette ki yerinde ve gereklidir”.
Güzelliği kelimelere sığdırmak, onu yazıyla ve sözle anlatabilmek oldukça zor… Tat, koku ve diğer algılamalar hususunda gerçeğe uygun zihnî bir tasavvuru gerçekleştirebilmek ne kadar zorsa güzelliği de söz ve kalemle tasvir edebilmek bir o kadar zordur. Ancak; tatlıyla acı, ıtırla lezzet, toklukla açlık, mutlulukla üzüntü kolayca idrak edilebildiği gibi güzellik de idrak edilebilir aslında. Çevremizdeki dünyanın güzelliklerle dolu olduğu, en azından bizim güzel olarak tanımladığımız şeylerin dört bir yanımızda fazlasıyla bulunduğu tartışılmaz bir gerçektir. Bu da bizim yaratılışımızda, bu güzellikleri idrak edebilmemizi sağlayan bir unsur veya bir şeylerin olduğunu gösteriyor. Bütün bunlara rağmen güzelliği tanımlayabilmek yine de kolay değildir.
Güzellikle ilgili çeşitli tanımlar vardır; ancak konumuz islam sanatı çevresinde olduğundan İslam ulemasının ifade ettiği güzellik tariflerine bakmamız gerekir daha ziyade.
Yukarıda bahsi geçen tariflerin detayına inmeden önce bir noktayı hatırlatmakta fayda var; İslami metinlerde “Güzellik, insan için bir ihtiyaçtır” ibare ve anlamı pek vurgulanmıştır.
A- Kâinatın yaratılışı boşuna değil, haktır. Bu esas Kur’an’da çeşitli ayetlerde çeşitli ifadelerle geçmektedir:
Bu ayetlerden de anlaşılacağı üzere Allah Teâlâ kâinatı boşuna veya bir eğlence olsun diye yaratmamıştır. Bilhassa son ayetlerde kâinatın hak olarak, bir prensip ve hikmet üzere, belli bir gaye için yaratıldığı vurgulanmakta, yaratılışın amaçsız olmadığı hatırlatılmaktadır.
Buna, Kur’an’dan birçok ayet gösterilebileceği gibi beşeri bilimler açısından da şüpheye yer bırakmayacak şekilde kesindir bu. Nitekim insanlar bilim ve teknikte ilerleme kaydettikçe yaratılış sisteminin mükemmellik ve güzelliğini daha iyi kavrayabilmekte, daha net olarak müşahede edebilmektedir. Kur’an-ı Kerim şöyle buyurur:
Allah Teâlâ insanın yaratılışı hususunda şöyle buyurmaktadır:
Algılanan âlemin güzellik ve zarafetleri göz önünde bulundurulacak olursa ve kâinatı kendi mübarek varlığının bir tecellisi olarak yaratan O yüceler yücesinin “en güzel” olduğu daha iyi anlaşılır. Kâinatta sayısız güzellikler yaratan O’nun bizzat kendisi güzeldir; güzellik ve zarafet de O’nun varlığından kaynaklanmıştır, hatta O’nun bizatihi kendisidir.
Aynı şekilde, kâinat hak olarak yaratıldığı ve insanoğlu boşuna yaratılmış olmadığı için de Allah Teâlâ insanoğlunun çirkinlik ve kötülüğe doğru yürümesini asla istememiştir. O, insanın kemale ermesini istemiştir ve güzellik de bir kemaldir insan için… İster sîrette -öz benliğinde- ister surette -yüz ve şekilde- olsun…
İnsanoğlunun hareketindeki kemal çizgisi güzelliğe doğru uzadığına göre ister zahirde, ister batında olsun, güzellik insan için bir ihtiyaçtır. Bu nedenledir ki o, güzel ve güzelliği tanımalı, Allah’ın hoşuna gidecek “güzellik”i idrak etmeli ve nasıl güzel olabileceğini öğrenmelidir. Güzelliğin insan için bir ihtiyaç olduğunu söyledik, ama zihni bozulma ve düşünsel kirlenmelerin, hakikatin anlaşılmasına mani olmaması gerektiğini de bilhassa hatırlatalım.
Zira son derece zarif sınırlara sahip bulunan ve insanoğlunun genellikle kötü amaçla, yanlış olarak kullanıp hayvani davranışlarla ayaklar altında çiğnediği erdemler konusunda ilmi bir bahis olduğu zaman insan, meseleyi gereğince kavrayamamakta, hatalara düşmektedir. Şöyle ki: Kişi hayatı boyunca; aslında yanlış davranmalarının neticesi olarak iyi davranışın kötü yan tesirleri de olduğu gibi bir kanaat edindiğinden meseleyi gereğince kavrayamamakta ve bahse geçtiği zaman gereğince sağlıklı bir değerlendirmede bulunamamaktadır. Politika, devlet, ticaret, sevgi, aşk ve bu cümleden olarak güzellik konusunda da işte bu zihni şartlanmalar var maalesef…
Dolayısıyla, bir araştırmacı sağlıklı bir değerlendirmede bulunmak istiyorsa zihnini bu tür psikolojik şartlandırmalardan arındırmalı ve ilmi araştırmasına engel olabilecek bu nevi araz ve duygulardan sıyrılmalıdır. Aksi takdirde muhasebe anında zihnî hatalara düşecek ve tabii ki ulaştığı sonuçlar da hatalı olacaktır. Bu nokta göz önüne alınmadan güzellik meselesi İslami metinlerde araştırılmak istenirse, sağlıklı bir sonuca ulaşılamama ihtimali söz konusudur.
1- Beş duyu organıyla algılanabilen güzellikler: Gördüğümüz, tattığımız… vb. güzellikler.
2- Akl-ı selim ve sağlam bir fıtratla tanınabilen güzellikler: İmanî değerler, faziletler, sevgi, doğruluk, samimiyet, mertlik, adil olma… vb.
3- İnsanoğlunun ancak bir takım fiziki zorluklar çekerek ve öğrenerek tanıyabildiği güzellikler: Bunlar da ikiye ayrılır:
Birincisi: Öğrenme, tahsil, bir dalda uzmanlaşma… vb. yollarla elde edilebilen bir tanıma gücü. Edebiyat ve şiir güzelliği, lafzi ve manevi sanatlar, mimari güzellikler… vb. gibi alelade insanların tahsil edemeyeceği ve onu tanıyabilmek için fıtrat ve yeteneğin yanı sıra kişinin bir takım eğitimlerden geçerek uzmanlaşması gereken güzellikler.
İkincisi: ancak kişinin manevi zorluklar çekerek ve maddi-manevi kirlerden uzak durarak tanıma ve teşhis gücü edinebildiği güzellikler: Ezeli ve ebedi olan Hak Teâlâ’nın güzel isim ve sıfatlarında tecelli eden ilahî güzelliği idrak edebilme, nefsini tezkiye edip arıtmaksızın rastgele herkesin yapamayacağı bir iştir. Bu güzellikleri görebilmek için ilmi ve fıtrî hazırlıklar yeterli değildir, bunların dışında bir de ruhun bütün maddi bağlılıklardan yani her türlü pislikten temizlenmesi gerkir. Binaenaleyh, ister fıtri ve algılama, ister sonradan öğrenme ve edinme yoluyla olsun insanoğlunun her boyutuna mahsus bir güzellik türü vardır ki, bunlar nitelik ve nicelik açısından farklı güzelliklerdir.
3- Nufus-i Âliye ve Musta’liye (yüce ve üstün insanlar): Hakikat ve gerçek güzelliklerden başka hiç bir güzelliğe ilgi duymazlar, nihaî amaçları aklî zevklerle ebedi olan manevî kemallerdir. Kalıcı ilahi hasletlerle ilahi marifetler ve alem-i kuds’le ölümsüz dünyanın -ahiret- soyut hakikatlerinin peşindedirler. Bunların verdiği zevk ve hoşnutlukla fâni hissi zevkler ve bâtıl hayali zevkler çatışacak olursa hayali ve hissi zevklerden bütünüyle vazgeçer ve akli zevk ve hoşnutlukları tercih ederek diğer geçici ve değersiz zevklere iltifat etmezler. Bilakis, nice cevherlerle dolu akli zevkler deryasında bilim ve marifete dalarak hak ve hakikate gark olup nefislerinin kemal ve ıslahıyla uğraşır, hakiki mâşuk ve ezeli mahbuplarıyla râz-u niyaza koyulurlar.
İnsanlar genellikle hissi ve somutsaldırlar. İnsanların çoğu duyu yoluyla algılayabildiği şeylere mahkûmdur. Orta veya vasat sınıf dediğimiz vehim ve hayalle yaşayanlarsa bunlara oranla pek azdır. Ne var ki onlar da, üstün ve seçkin insanlara oranla pek azdırlar. Gerçek anlamda “insan” olan aklî ve akılcı insanlar pek, ama pek azdırlar.
Ünsiyet, rıza ve şevk yoluyla Hakk’a yakınlık kazanmanın merhalelerinden bahsederek meseleyi açıklığa kavuşturmak istiyor; kul marifet ve sulûk bazı aşamalarında Allah’la ünsiyet kazanmakta ve O’na yakınlık duymaktadır. Bu merhalede O’nun rızasıyla hoşnut olur, yüreği O’nun sevgi ve özlemiyle tutuşur.
Sevgi ve hasret sebepsiz olmayacağından Gazali, araştırmasında kulun sevgisinin sebeplerini sıralamaya başlar; bunu yaparken sevginin sebeplerinden biri üçüncü sebep olarak güzelliğe değinir ve güzelliği şöyle tarif eder: “Sevgiye neden olan üçüncü şey bir şeyi bizzat ve sırf o şeyin kendisi için sevmek, ondan herhangi bir çıkar sağlamak için değil… Onun zatı ve kendisi çıkardır. Tıpkı güzelliği sevmek gibi… Onu anlayıp idrak edebilen birisi için her güzellik sevilir ve beğenilir”. Yazar sonra da güzelliğin tarifine geçer: “Her şeyin güzelliği; kendisinde olması gereken kemale sahip olup olmamasına bağlıdır.
O halde kendisi için mümkün ve gerekli bütün olgunluk ve kemallere ulaşabilmiş bir şey, güzelliğin doruğunda demektir. Her şey, kendisine has olur bir kemale sahiptir ve bir şeyin kemali, aynı zamanda bir başka şeyin de kemali değildir. Bir şeyin kemali, bir başka şeyin kemalinin tam zıddı olabilir.”
Güzellik ve iyilik her ne kadar insan aklını hayrette bırakan konulardan olup idraki ve tanımı imkânsızsa da mürekkebatta uyum sınırından öte değildir. O halde nerede bir güzellik varsa sebebi uyum ve tenasüptür. Bu tarif cisim ve nesnelerdeki -maddi- güzellik, uyum ve ahengin bir gereği olarak görmekte; uyum ve ahengi de güzelliğin sebebi, esası olarak kabul etmektedir. Açıktır ki bu tarif somut, duyuyla algılanabilen güzellikleri bağlar ve mevzu müsamahalı incelenirse diğer güzelliklere de tatbik edilebilir.
İmam (r) üstadının sözlerini aktardıktan sonra şöyle buyurur: İnsafla değerlendirmek gerekirse o merhumun söyledikleri gerçeğe yakın ve sağlamdır; ama üzerinde daha etraflı konuşulup tartışılabilir tabi.
3- Molla Sadra’nın (r) tanımı:
Bilge insan Sadr-ul Mutaallihin, aşkı varlıkla bir ve aynı saymakta ve bunların ikisini de güzellik ve iyilikle özdeşleştirerek şöyle demektedir: Güzellik, iyilik ve aşk; varlığın bütün hal ve derecelerinde güçlü ve zayıf olarak mevcuttur. Hatta bununla da kalmaz, aşkın dereceleri varlığın derecelerinin aynıdır; başka bir deyişle varlığın güçlü olduğu yerde aşk da güçlü ve kâmildir. Varlık zayıfladığı zaman aşk da zayıf olarak çıkacaktır ortaya. Aşkla varlık yekdiğerinin kopmaz parçasıdırlar, bir bütündürler ve kull-i vucut (varlığın tamamı) olan Hakk da kull-i aşk ve kull-i güzelliktir.
O sırada çıktı ortaya da bütün âlemi yaktı gitti.”
Aşk insanı Elest (zer) âlemine ulaştırır ve Muhammed Mustafa’nın (s.a.a) şeriatı olan saadet ve mutluluk yoluna götürürse güzeldir:
Merhum İlâhi Gomşei, Hikmet-i İlâhi adlı eserinde Molla Sadra’nın görüşünü aktardıktan sonra aşkın tarifiyle ilgili olarak şöyle der: Aşkı varlık gibi tanımlayamayız ve aşka dair söylenen veya hayal ve düşünceden geçen her şey ancak aşkın izlerinden bir iz ve onun tecellilerinden bir tecellidir. Ne var ki, kendisine “âşık” tabiri itlak olunmamışsa da kull-ül vücut olan Allah Teâlâ’nın zat-ı ahadiyetiyle ilgili aşk O’nun kendi mükemmel güzelliğine duyduğu mükemmel aşkıdır. O’nun eser ve mahlûkatına aşkı da kendisine olan aşkının bir şuası ve kendi yüce güzelliğinin sevgisine tabidir ve yüceler yücesi münezzeh olan O ulu yaratıcı mutlak varlık olduğu gibi âşık, aşk ve mutlak maşuk (sevgili), mutlak güzellik ve mutlak hayattır da aynı zamanda.
O halde Hakk Teâlâ aşk mertebelerinin tamamı ve sonsuz güzellik derecelerinin en mükemmelidir ve O’ndan sonra varlık hiyerarşisinde neyin varlığı daha kâmil ve daha mükemmelse orada onun güzelliği, aşkı ve hayatının zuhuru da daha fazladır.
…Ama bütün varlık ve kemalin mazharı ve halifetullah olan, yani hilafet ve zulmeti birlikte olarak bütün ilahi vasıflara haiz bulunan insanın dünyasında aşk; varlıkların bütün mertebelerini kapsayan tam ve kâmil bir aşktır. Yani akıl bazında soyut kutsiye akılların aşkına ve nefis bazında en yüce nefislerin aşkına sahiptir insan. Öte yandan hayvan, nebat (bitki), keramet ve cisimlerin aşk ve iştiyakı da vardır insanoğlunda. Binaenaleyh insanoğlu gerçekte varlıklar âleminin her sınıf ve nevinde görülen türlü aşk, şevk, cazibe ve çekiciliklerin bir bütünüdür. Bazı müfessirler “biz emanetleri göklere, yere ve dağlara sunduk da onlar bunu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korkuya kapıldılar; onu insan yüklendi, çünkü o çok zalim, çok cahildir.”ayetini, insanın bütün aşkları kendi bünyesinde toplayıcı özelliğiyle tefsir eder ve şöyle derler: Kâinattaki akıl ve meleklerden, hayvan, bitki ve cansızlara varıncaya kadar bütün varlıklarda kendilerine has bir şevk ve aşk vardır, her bir varlık ilahi güzelliğin belki bir boyutuna tutulmuş olduğundan diğer boyutlardaki -ve diğer varlıklardaki- güzelliklerden habersizdir: “Herkesin yüzünü çevirdiği bir yön vardır…”
Oysaki insan, aşkın bütün boyutlarına ilgi duymakta ve farketmektedir; gerçek sevgiliye tutkun ve hasret, ilahi mutlak güzelliğe vurgundur. Zira insanlık mertebesi ilahi bütün ismin mazharıdır ve Allah Teâlâ; yani bütün güzellik ve mükemmellikleri bütün boyutlarıyla kendisinde toplamış olan o yüceler yücesinin güzellikleri insanda tecelli etmiş ve insandan başka mevcudatın her birinde ise Hakk’ın sadece bir boyutu tecelli etmiştir ve onlar, kendilerine görünmüş olan o muayyen boyutdan Hakk’ın cemal ve güzelliğini müşahede edebilirler; varlığın bütün güzelliklerine sahip bulunma özellik ve makamı ise insandan başkası için imkansızdır. Tıpkı görme, işitme, tat, koku ve dokunma duyularının herbirinin ancak kendine has şeyler algılayıp bundan zevk duyması ve diğer duyu organının algılayabildiğinden ise tamamen habersiz bulunması gibi; gözün güzel sesleri duyamayıp seslerden zevk almaması, kulağın güzel renkleri algılayamadığı için onlardan zevk duymaması ve dilin renk ve kokuyu algılayamayıp neticede bunlardan zevk almaması gibi tıpkı… Ancak, bu farklı güçlerin tamamını kendi bünyesinde toplamış bulunan “akıl sahibi varlık olan insanın bütün bu farklı zevkleri tadabileceği ortadadır. Kâinattaki canlı-cansız bütün mevcudata özel olarak verilen şeylerin tamamı insanoğluna bir arada verilmiştir; ne kadar özellik varsa hepsi de insanda toplanmıştır. Bu nedenledir ki, insanın aşkı kamil ve tamdır ve onun sevgilisi ölümsüz olan bütün mutlak güzelliktir ki celal ve cemali mukaddes olan yüce güzeldir o.”
Merhum İlahi Gomşei her ne kadar bu açıklamalarla güzelliği tarif etmiyorsa da güzelliği varlık ve aşkla özdeşleştirdiği için bu bahiste tabiatıyla güzellikten de söz etmiş ve ilginç noktalara değinmiştir.
Bu tarif ve tanımlar arasından birini seçmek veya bunlardan hareketle daha derli toplu bir tanıma ulaşmak istersek Gazali’yle, Molla Sadra’nın tariflerinin toplamı yoluna giderek bu iki tanımın bileşiğini elde etmemiz gerekir. Gerçekte kemal güzelliğin esas nedeni ve güzellik de aşkın sebebidir (aşkı doğuran, güzelliktir). Ancak şunu söylemek mümkün olabilir: Molla Sadra’nın aşkı varlıkla özdeşleştirmesinin nedeni belki de şudur: Varlık güzel olduğu ve Mutlak kemal olan Mutlak Varlık sonsuz ve mutlak güzellik olduğu için bu güzellik ve sonsuz-sınırsız çekiciliği idrak eden bir şahıs mutlak varlığa âşık ve ona tutkun olmaktadır. Varlığın güçlü ve zayıf merhaleleri güçlü ve zayıf kemal ve güzellik merhaleleridir de aynı zamanda. Keza şahıs bu kemal ve güzelliği ne kadar kavrayıp algılayabilirse bir o kadar aşık, şevkli ve heyecanlı olacaktır. İnsanlarda görülen haller gerçeği apaçık gözler önüne sermeye yetmektedir.
İslam filozof ve arifleri, bu cümleden olarak da Molla Sadra nazarındaki mukaddes, yüce aşk ve heyecan çok az sayıda insanda mevcuttur. Diğer insanlar, böyle mukaddes bir aşka ulaşmıyorlar; onlar varlığın muhtelif yönlerine duydukları aşk ve heyecansa onların idrak ve algılama hacimleriyle orantılıdır ki çoğu zaman o varlık bu miktar aşka layık olmayabilir. Ya da bazı insanlar vardır ki; kâinat ve varlık alemine o kadar sathi ve yüzeysel bakarlar ki kâinattaki, kemal olgunluk ve güzelliği fark edemezler bile. Dolayısıyla da varlık sistemindeki güzellik ve çirkinliklere karşı onlarda hiçbir aşk, şevk ve heyecan yoktur.
Gazali’nin tarifine eklenmesi gereken bir diğer nokta da şudur: Her ne kadar kemal, güzelliğin ana nedeni ve esas faktörüyse de ve güzellik denilen şey kemalden çıkıyorsa da eşya, nesne, kâinat ve mutlak varlıkların kemaline ancak ve ancak onların güzelliği vasıtasıyla ulaşılabilir. İnsanoğlunun algılayıp kavradığı şey; onun hissî, fıtrî ve nefsani şuur ve idrakindeki şey, varlıkların güzelliği ve cemalidir; bu güzellikler insan nefsinin dikkatini çeker ve nefse hoş ve ilginç gelirler. Ancak, aslında nefsin karşılaştığı bu cazibe ve ilginçliğin nedeni, varlıktaki “kemal” ve “olgunluk”tur, mükemmelliktir.
Eğer güzellik denilen şeyi tanıma ve onu algılama kabiliyeti insanoğlunda bulunmamış olsaydı insanın kemalleri kalp yoluyla gerçekleşen duygusal olarak tanıması mümkün olmayacaktı. İşte bu Allah Teâlâ’yı sırf akıl ve ilmi delillerle tanıyan filozof ve bilgeyle; Allah’ı kalp yoluyla tanıyıp algılayabilen arif arasındaki tanıyış farklılığının nedenidir.
Salt ilmî ve aklî tanıyış; tıpkı ilmî kanunlar ve matematiksel denklemler gibi Allah kavramını da -kişinin zihninde- kuru bir şekilde sabitleştirir ve böyle birinin ilahi tanıyışı ve kavrayışında hiçbir aşk, duygu ve hareketlilik görülmez. Ama arif, Allah’ın varlığını tıpkı bir çiçeğin güzellik ve tap tazeliği, tıpkı ışığın parlaklığı gibi bütün varlığıyla duyar, görür ve kavrar, O’nu bu tür bir duyuş ve kavrayışla algıladığı içindir ki arifin kalbine muhabbet yerleşir, coşar, kabına sığamaz, figan eder; heyecan ve şevk görülür onda.
Arif, bir yandan varlığın hakkı ve hakikatini ararken öbür yandan da ona karşı aşk duyar, tutkunu olur onun. Çünkü hak ve o hakikati gönlü ve idrakiyle idrak edip kavrar arif… Gönül ve kalpse sevgi ve aşkın mekânıdır. Demek ki gönül, varlıkla aşkın kaynaşıp bütünleştiği yerdir. Filozofta ise bunun tam tersi gözlenir; o, varlığın hakikatini aklı ve zihnî dikkatiyle kavramaya çalışır.
Başka bir deyişle, neden-sonuç deliliyle ulaşılan “O sebepler sebebi” muhabbet oluşturmaz; ama Hakk, muhabbet kaynağıdır; Onunla sevimlidir; münacat mümkündür.
Kur’an-ı Kerim üç terim ve bu terimlerin değişik gramer halleriyle sarih bir şekilde güzellikten söz etmiştir:
Bu terimlerin geçtiği ayetleri teker teker ele almak istersek mevzu daha ziyade tefsire dönüşeceğinden esas konudan ayrılmış olacağız. Bu yüzden söz konusu ayetleri gruplama suretiyle Kur’an-ı Kerim’in görüşünü aktarmaya çalışacağız:
A- Allah Teâlâ bütün kâinatı ve bu cümleden olmak üzere insanı güzel yaratmıştır. Güzellik bilgece bir nimet olduğu gibi yaratılmışların, bilhassa insanın ihtiyaç duyduğu şeylerden biridir. Kur’an-ı Kerim bu nimeti memnuniyet verici; kudret, nimet ve hikmeti hatırlatıcı olarak zikreder:
“…Andolsun biz dünya göğünü kandille süsleyip donattık…” (Mülk/5).
Yusuf suresinin 3. ayetinde de “kıssaların en güzeli” ve “iyi hikâye” şeklinde zikrolunur.
Aynı şekilde Kur’an-ı Kerim’de geçen bazı ayetlerde de insani fazilet ve hasletler için de “güzel” tabiri kullanılmıştır. İslam edebiyatında da “güzel yüze ve alımlı çehre”ye karşılık “güzel huy ve iyi hamur -yaratılış-” tabirleri sıkça geçer.
Hicr Suresi’nin 85. ayet-i kerimesinde “hüsn” kökü şöyle geçer: “Biz gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri hak dışında -bir amaçla- yaratmadık. Hiç şüphesiz o saat -kıyamet- yaklaşarak gelmektedir; öyleyse -ey elçimiz- sen o inkârcılara karşı iyi davran.”
Yine Ahzab Suresi’nin 49. ayetinde şöyle geçer: “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp sonra onlara dokunmadan boşarsanız bu durumda (…) onları -mal mülkle- yararlandırın ve güzellikle salıverin.”
Müzemmil Suresi 10. ayette ise güzel tabiri “Onların -kâfirlerle saçma konuşanların- sözlerine karşı sen sabret ve onlardan güzel bir tarzda uzak dur” mazmunuyla geçer.
C- Maddi güzellikler insanoğlu için mutlak anlamda hayırlı ve iyi değildir. Bilakis; insanın bu güzelliklerden yararlanma tarzıdır önemli olan. İnsanoğlu bu dünyevi güzellik ve çekiciliklerden “insanca yaratılışının gereği olan maslahatlar ve hayırlar yolunda” faydalanırsa bu hayırlı bir ameldir ve sonucu da insan için iyidir; ama eğer dünyevi çekicilik ve güzellikleri manevi ve kalıcı güzelliklere tercih eder ve kötü amaçlarla kullanırsa bu güzellikler onun için “şerr” olur ve kötü sonuçlar doğururlar.
Nitekim Kasas Suresi’nin 60. ayet-i kerimesinde şöyle buyrulur: “Size verilen her şey yalnızca dünya hayatının metâı ve süsüdür, Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Yine de düşünüp akıllanmaz mısınız?”
Kehf Suresi’nin 46. ayet-i kerimesindeyse şöyle buyrulur: “Mal ve çocuklar dünya hayatının çekici süsüdür. Sürekli olan salih davranışlar ise Rabbinin katında sevap, mükâfat ve umut etmek bakımından daha hayırlıdır.”
Hadid Suresi’nin 20. ve Hûd Suresi’nin 15. ayet-i kerimesinde dünya ve dünyanın süslerinin ahiret âlemi ve onun ebedî nimetlerine tercih edilmesi teessüfle kınanır. Bu ise elbette ki dünyevî güzellikleri mutlak anlamda ve tamamen reddetmek demek değildir.
Kur’an’ın kınadığı şey ruhî yücelik, manevi haslet, insanî meleke ve mükemmelliklerden uzaklaşmaya neden olacak bir “dünyevî tutkunluk ve dünyanın çekiciliklerine kapılış”tır. Dünyanın yerilmesi; daha açık bir deyişle “yerilen” ve “övülen” dünya arasındaki sınırın tam ve dakik bir tayini meselesi tamamen inanca dayalı, akidevî, dinî ve ahlaki bir meseledir. Ana bahsimizden daha fazla kopmamak için bu meselenin detaylı izahına girmiyor ve Hadid Suresi’nin 20. ayet-i kerimesini aktarıyoruz:
“Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun -eğlence türü- tutkulu bir oyalanma, bir süs, kendi aranızda bir övünme, -süresi ve konusu- mal ve çocuklarda bir çoğalma tutkusudur. Bunun misali tıpkı bir yağmur örneği gibidir: Onun bitirdiği ekin -önce- kâfirlerin hoşuna gider, sonra kuruyuverir, bir de bakarsın ki, kesilmiş. Sonra o, çör-çöp oluvermiştir… Ahirette ise şiddetli bir azab; Allah’tan bir mağfiret ve hoşnutluk da vardır. Dünya hayatı, aldanış olan bir metadan başka bir şey değildir.”
“Ey Âdemoğulları! Biz sizin çirkin yerlerinizi örtecek bir elbise ve size süs kazandıracak bir giyim indirdik -varettik- Takva ile kuşanıp donanmak ise, bu daha hayırlıdır, daha güzeldir. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Umulur ki öğüt alıp düşünürler.” (A’raf/26)
“Ey Âdemoğulları! Her mescid yanında ziynetlerinizi takının. Yiyin, için ve israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. De ki, Allah’ın kulları için çıkardığı ziyneti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır? De ki, bunlar dünya hayatında iman edenler içindir, kıyamet günü ise yalnızca onlarındır. Bilen bir topluluk için ayetleri böyle birer birer açıklarız.” (A’raf/31-32)
E- ALLAH TEÂLA GÜZELDİR
Kur’an-ı Kerim’in birçok ayetinde de Allah Teâlâ kendisinin iyilik, kemal ve güzelliğinden söz eder:
“O Allah ki, yaratandır, en güzel bir biçimde kusursuzca var edendir, şekil ve suret verendir, en güzel isimler O’nundur. Göklerde ve yerde olanların tümü O’nu tesbih etmektedir. O, Aziz, Hâkim’dir.” (Haşr/25)
Keza; rivayet, münacat ve dua gibi diğer İslami metinlerde de Allah’ın güzelliğinden sıkça söz edilir. İşte birkaç örnek:
“Ey her şeyin yaradılışını güzelleştiren…”
“Allah Teâlâ güzeldir ve güzelliği sever”
Kur’an-ı Kerim’de geçen bazı ayetlerden gerçek olmayan nisbî birtakım güzelliklerin de bulunduğu ve gerçekte güzel ve hoş olmayan nice şeylerin, kimilerine güzel ve hoş göründüğü anlaşılmaktadır. Nitekim bazı ayetlerde şeytanın, kâfirlerle bozguncuların yaptıklarını kendilerine güzelmiş gibi gösterdiği buyrulur:
“… Biz onlara bir takım yakın kimseleri kabuk gibi üzerlerine kapattık; onlar da önlerinde ve arkalarında olanları (dünya işlerini ve ahireti inkâr etmeyi) kendilerine süslü gösterdiler…” (Fussilet/25)
G- Bazı ayetlerde de Allah Teâlâ amelleri güzel gösterenin kendisi olduğunu buyurmakta bir ayette sarih olarak şöyle demektedir:
“… Ahirette yaptıklarını kendi nazarlarında süslü gösteririz; ta ki iyiden iyiye mağrurlaşıp yollarını yitirsinler…”
“… Ama Allah Teâlâ -size lütufta bulundu da- imanı sevimli kıldı sizler için ve yüreklerinizde süsledi onu ve size küfrü, fıskı ve isyanı çirkin gösterdi…” (Hucurat/7)
“Ey Âdemoğulları! Biz, sizin çirkin yerlerinizi örtecek bir elbise ve size süs kazandıracak bir giyim indirdik. Takva ile kuşanıp donanmaksa daha hayırlıdır elbet. Bu, Allah’ın ayetlerindendir, umulur ki öğüt alıp düşünürler…” (A’raf/26)
“Ey Âdemoğulları! Her mescid -ibadet sırasın-da ziynetlerinizi takın. Yiyin, için ve israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez .” (A’raf/31)
Ve: “Allah Teâlâ güzeldir ve güzelliği sever, verdiği nimetin izlerinin kullarında görünmesinden hoşlanır.”
“Allah Tebarek ve Teâlâ güzelliği ve güzel görünmeyi sever; sefil ve zavallı olma ve böyle görünmeyi ise sevmez. Allah Teâlâ bir kuluna bir nimet verdiği zaman onun iz ve etkisinin görünmesini ister.”
- Merhum İlahi Gomşei’nin “Hikmet-i İlahi” sinde, s.103.
- Hikmet-i ilahi, merhum İlahi Gomşeî, s.105.
- Buradaki terkiplerden amaç cisimler ve nesnelerdir; terkip ve cüzü olmayan maneviyat değil.
- Rovzene-i be bag-i behişt -Dr. Mazlumi, s.118.-
- Hüsn, Hasen… Bu terim genellikle iyilik, iyi iş ve iyi anlamında geçer Kur’an’da. Ama birçok ayette de sarih ve net bir şekilde “güzellik” anlamında kullanılmıştır.
- Bu mevzuların bir kısmı, biraz tercüme ve anlam değişikliği yapılarak Üstad Muhammed Takiy Cafer’in “Güzellik ve Sanat” adlı eserinden alınmıştır.