Arşiv (February 2006) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Dünya Siyaset > Sol rüzgarlar Bolivya ve Şili’yi de serinletiyor
LA­TİN Ame­ri­ka’da son yıl­lar­da güç­lü bir şe­kil­de es­me­ye baş­la­yan sol rüz­gar­lar, Ara­lık ve Ocak’ta Bo­liv­ya ile Şi­li’de dü­zen­le­nen dev­let baş­kan­lı­ğı se­çim­le­riy­le bi­raz da­ha hız­lan­dı. Her iki ül­ke­de­ki ya­rış­ta da, söy­lem­le­ri ara­sın­da önem­li fark­lar bu­lun­ma­sı­na rağ­men ken­di­le­ri­ni sos­ya­list ola­rak ta­nım­la­yan aday­lar ipi gö­ğüs­le­di­ler. Bo­liv­ya’da sos­ya­list par­ti Mo­vi­mi­en­to al So­ci­alis­mo (MAS) li­de­ri Evo Mo­ra­les, ka­pi­ta­lizm ve kü­re­sel­leş­me kar­şı­tı sert bir söy­lem­le fa­kir ço­ğun­lu­ğun des­te­ği­ni al­ma­yı ba­şar­dı. Şi­li’de ise sos­yal de­mok­rat koa­lis­yon Con­cer­ta­ci­on por la De­moc­ra­ci­a ada­yı Mic­hel­le Bac­he­let, kır­mı­zı to­nu az da ol­sa ko­yu­laş­mış pem­be bir söy­lem­le ik­ti­da­ra ta­şın­dı.
18 Ara­lık’ta ya­pı­lan se­çim­le­rin ilk tu­run­da, Evo Mo­ra­les’in oy­la­rın %54’ünü ala­rak ezi­ci bir za­fer ka­zan­ma­sıy­la bir­lik­te, Gü­ney Ame­ri­ka kı­ta­sı­nın tam kal­bin­de yer alan Bo­liv­ya, dün­ya­nın il­gi oda­ğı ha­li­ne gel­me­ye baş­la­dı. Çün­kü Mo­ra­les, ne­o-li­be­ral eko­no­mi po­li­ti­ka­la­rı ile ko­kai­nin ham­mad­de­si­ni teş­kil eden ko­ka bit­ki­si­nin im­ha ça­lış­ma­la­rı­na kar­şı ül­ke­de olu­şan güç­lü mu­ha­le­fe­tin ön­cü­le­ri ara­sın­day­dı. Üs­tü­ne üst­lük Mo­ra­les bir Ay­ma­ra yer­li­si ve Bo­liv­ya ko­ka üre­ti­ci­le­ri fe­de­ras­yo­nu­nun baş­kan­lı­ğı­nı da yü­rü­ten es­ki bir ko­ka ye­tiş­ti­ri­ci­siy­di.
Mo­ra­les, se­çil­me­si­nin ar­dın­dan dün­ya tu­ru­na çı­ka­rak za­fe­rin­den şaş­kın­lı­ğa ka­pı­lan ulus­la­ra­ra­sı ka­mu­oyu­nu, iz­le­ye­ce­ği po­li­ti­ka­la­rı an­la­ta­rak sa­kin­leş­tir­me­ye ça­lış­tı. Tu­ru­nu Kü­ba ve Ve­ne­zü­el­la ile baş­la­tıp ABD’ye kar­şı böl­ge­sel da­ya­nış­ma me­sa­jı gön­de­ren Mo­ra­les, Bo­liv­ya’da ener­ji ala­nın­da ya­tı­rım­lar ya­pan İs­pan­ya ve Fran­sa’yı, La­tin Ame­ri­ka’da ya­tı­rım ata­ğı­na ge­çen Çin’i ve Bo­liv­ya’nın dev kom­şu­su ve baş­lı­ca ti­ca­ret part­ne­ri Bre­zil­ya’yı da zi­ya­ret ede­rek ül­ke­si­nin ya­ban­cı ya­tı­rım­cı­lar­la iş­bir­li­ği­ni sür­dü­re­ce­ği­ni ilan et­ti. Se­çim sı­ra­sın­da dev­le­tin eko­no­mi­de mer­ke­zî bir rol üst­len­me­si ge­rek­ti­ği­ni söy­le­yen Mo­ra­les, böy­le­lik­le kı­ta­nın ikin­ci bü­yük do­ğal gaz re­zer­vi­ne, pet­ro­le ve çe­şit­li ma­den­le­re sa­hip olan Bo­liv­ya’da­ki çok ulus­lu şir­ket­le­rin iş­let­me­le­ri­nin ka­mu­laş­tı­rıl­ma­ya­ca­ğı, ver­gi ora­nı­nın yük­sel­til­me­si su­re­tiy­le dev­le­tin kon­tro­lü­nün art­tı­rı­la­ca­ğı yö­nün­de ya­tı­rım­cı­la­ra gü­ven­ce ve­ri­yor­du. Zi­ra Mo­ra­les’i ik­ti­da­ra ta­şı­yan ke­sim­le­rin en önem­li ta­lep­le­rin­den bi­ri olan ka­mu­laş­tır­ma­nın ri­jit bir şe­kil­de uy­gu­lan­ma­sı du­ru­mun­da, kı­ta­nın en fa­kir ül­ke­si olan Bo­liv­ya’nın dün­ya­dan izo­le ol­ma­sı ris­ki bu­lun­mak­ta.
9 mil­yon­luk nü­fu­su­nun %60’ını Ay­ma­ra ve Ku­eçu­a yer­li­le­ri­nin oluş­tur­du­ğu Bo­liv­ya, şim­di­ye ka­dar kı­ta­yı 500 yıl ön­ce fet­he­den İs­pan­yol­la­rın so­yun­dan ge­len be­yaz elit ta­ra­fın­dan yö­ne­til­miş­ti. İs­pan­yol fet­hiy­le yı­kı­lan İn­ka me­de­ni­ye­ti­nin mi­ras­çı­sı yer­li halk için 46 ya­şın­da­ki bir Kı­zıl­de­ri­li olan Mo­ra­les’in se­çil­me­si bu açı­dan ta­ri­hi bir öne­me sa­hip. Mo­ra­les de 22 Ocak’ta­ki res­mî ye­min tö­re­nin­den ön­ce, an­tik Ti­wa­na­ku şeh­ri­nin ka­lın­tı­la­rın­da Ay­ma­ra ge­le­nek­le­ri­ne gö­re bir li­der­lik tö­re­ni dü­zen­le­ye­rek, Kı­zıl­de­ri­li kö­ke­ni­ne yap­tı­ğı vur­gu­yu tüm kı­ta­da­ki yer­li halk­la­rı kap­sa­ya­cak bir sem­bo­lizm­le do­ruk nok­ta­sı­na ulaş­tır­dı.
Kra­vat tak­ma­yı red­de­den, dün­ya li­der­le­riy­le gö­rü­şür­ken bi­le çiz­gi­li ka­zak ve de­ri ce­ket gi­ye­rek pro­to­kol ku­ral­la­rı­nı hi­çe sa­yan du­ru­şuy­la fark­lı bir li­der por­tre­si çi­zen Mo­ra­les’i çok zor bir gö­rev bek­le­mek­te. Yer­li­ler, sol gö­rüş­lü ay­dın­lar ve ak­ti­vist­ler­den olu­şan bir hü­kü­met ku­ran Mo­ra­les’in ba­şa­rı­sı­nı, ko­ka üre­ti­mi­nin ya­sal­laş­ma­sı­nı is­te­yen çift­çi­ler, ül­ke­nin kay­nak­la­rın­dan pay ala­ma­yan yer­li­ler, öğ­ren­ci­ler ve ma­den­ci­ler ile ya­ban­cı ya­tı­rım­cı­lar ve ken­di­siy­le ters düş­me­si du­ru­mun­da 1998’den be­ri Bo­liv­ya’ya yap­mak­ta ol­du­ğu eko­no­mik yar­dı­mı ke­se­bi­le­ce­ği­nin sin­yal­le­ri­ni ve­ren ABD ara­sın­da ku­ra­ca­ğı den­ge be­lir­le­ye­cek.
Şi­li’de ise 54 ya­şın­da­ki dok­tor Mic­hel­le Bac­he­let’nin 15 Ocak’ta­ki ikin­ci tur se­çim­ler­de, mu­ha­fa­za­kâr işa­da­mı ra­ki­bi kar­şı­sın­da oy­la­rın yüz­de % 53’ünü ala­rak dev­let baş­ka­nı se­çil­me­si, bir dö­nüm nok­ta­sı teş­kil et­mek­te. Ka­to­lik inan­cı­nın top­lum­sal et­ki­le­ri­nin en yo­ğun his­se­dil­di­ği La­tin Ame­ri­ka ül­ke­le­ri ara­sın­da yer alan Şi­li için ag­nos­tik ol­du­ğu­nu açık­la­yan üç ço­cuk an­ne­si bo­şan­mış bir ka­dı­nın dev­let baş­ka­nı ol­ma­sı dev­rim ni­te­li­ğin­de bir ge­liş­me. 1973’te bir dar­be ile sos­ya­list dev­let baş­ka­nı Sal­va­dor Al­len­de’yi de­vi­ren Ge­ne­ral Pi­noc­het’yi des­tek­le­me­yen ve bu­nun be­de­li­ni ha­ya­tıy­la öde­yen ha­va kuv­vet­le­ri ko­mu­ta­nı­nın kı­zı olan Bac­he­let’nin ken­di­si de an­ne­siy­le bir­lik­te tu­tuk­la­nıp iş­ken­ce gör­müş, bir dö­nem sür­gün­de ya­şa­mış­tı. 1990’da dik­ta so­na erin­ce ül­ke­si­ne dö­nen Bac­he­let, Şi­li’de ya­şan­mak­ta olan dö­nü­şü­mün sem­bo­lü­dür.
60’lı ve 70’li yıl­lar bo­yun­ca sol yö­ne­tim­le­re kar­şı ya­pı­lan dar­be­le­re ma­ruz ka­lan La­tin Ame­ri­ka ül­ke­le­rin­de, 80’li ve 90’lı yıl­lar­da as­ke­rî re­jim­le­rin son bu­lup de­mok­ra­si­ye ge­çil­me­si­nin ar­dın­dan mer­kez sağ hü­kü­met­ler ik­ti­da­ra gel­miş­ler­di. An­cak bu hü­kü­met­le­rin ko­şul­suz be­nim­se­dik­le­ri ne­o-li­be­ral eko­no­mi po­li­ti­ka­la­rı 2000’le­re ge­lin­di­ğin­de if­las eder­ken, Bre­zil­ya ve Ar­jan­tin gi­bi Gü­ney Ame­ri­ka’nın iki bü­yük ül­ke­sin­de pat­lak ve­ren eko­no­mik kriz­ler tüm kı­ta­yı sar­sı­yor­du. Bu­nun kar­şı­sın­da böl­ge halk­la­rın­da ABD des­tek­li ne­o-li­be­ral po­li­ti­ka­la­ra kar­şı bü­yük bir öf­ke uyan­dı ve bu öf­ke dün­ya­nın baş­ka kö­şe­le­rin­de se­çim ka­zan­ma­yı ha­yal bi­le ede­me­yen sol par­ti­le­ri ik­ti­da­ra ta­şı­dı. Ve­ne­zü­el­la ile baş­la­yan bu trend Ar­jan­tin, Bre­zil­ya, Ek­va­dor, Uru­gu­ay ve en son Bo­liv­ya ile de­vam edi­yor.
An­cak 1990’dan be­ri mer­kez sol ve Hı­ris­ti­yan De­mok­rat koa­lis­yo­nu Con­cer­ta­ci­on por la De­moc­ra­ci­a ta­ra­fın­dan yö­ne­ti­len Şi­li’de fark­lı bir sü­reç ya­şan­dı. Bu sol yö­ne­tim, ne­o-li­be­ral po­li­ti­ka­lar iz­le­me­si­ne rağ­men sı­nıf­lar ara­sın­da­ki uçu­ru­mu faz­la aç­ma­ma­yı ve sos­yal har­ca­ma­lar­da­ki kı­sın­tı­la­rı bel­li dü­zey­de tu­ta­bil­me­yi ba­şar­dı­ğı için, kom­şu ül­ke­ler­de ya­şa­nan kriz­le­rin et­ki­si faz­la his­se­dil­me­di. Bu da Şi­li’yi böl­ge­nin en is­tik­rar­lı eko­no­mi­si ha­li­ne ge­ti­rir­ken, Hü­ma­nist ve Ko­mü­nist par­ti­le­rin tem­sil et­ti­ği ra­di­kal sol söy­le­min kit­le­sel des­tek ka­zan­ma­sı­nı en­gel­le­di. Ön­ce­ki Con­cer­ta­ci­on por la De­moc­ra­ci­a hü­kü­met­le­rin­de ba­kan­lık ya­pan Bac­he­let de şim­di­ye ka­dar uy­gu­la­nan po­li­ti­ka­la­rı sür­dü­re­ce­ği­ni be­lir­tir­ken, %47 ora­nın­da oy alan ra­ki­bi­ni he­zi­me­te uğ­rat­ma­sın­da ki­lit rol oy­na­yan Hü­ma­nist-Ko­mü­nist koa­lis­yo­nun des­te­ği­ni al­mak için da­ha ra­di­kal sos­yal re­fah po­li­ti­ka­la­rı uy­gu­la­ma­yı va­at et­ti.
11 Mart’ta ye­min ede­rek gö­re­vi dev­ra­la­cak olan Bac­he­let, ül­ke­si­nin La­tin Ame­ri­ka’da­ki sol söy­le­min ile­ri ucu­nun tem­sil­ci­si Ve­ne­zü­el­la ve Pa­si­fik Ok­ya­nu­su’na çı­kı­şı­nı en­gel­le­di­ği sı­nır kom­şu­su Bo­liv­ya da dâ­hil ol­mak üze­re tüm böl­ge ül­ke­le­riy­le güç­lü iliş­ki­ler ku­ra­ca­ğı­nı açık­la­ya­rak Was­hing­ton ile ara­sı­na bel­li bir me­sa­fe koy­ma­yı ih­mal et­me­di. Bun­da şüp­he­siz, Şi­li’nin baş­ta Bo­liv­ya ol­mak üze­re böl­ge­de­ki ener­ji kay­nak­la­rı­na duy­du­ğu ih­ti­yaç bü­yük rol oy­nu­yor. Bu durumda Şi­li’nin Gü­ney Ame­ri­ka’da oluş­mak­ta olan sol tan­dans­lı güç mer­ke­zi ile en­teg­ras­yo­na da­ha da ya­kın­laş­acağı söylenebilir.
Önü­müz­de­ki ay­lar­da Pe­ru ve Mek­si­ka’da ya­pı­la­cak se­çim­le­ri de yi­ne sol aday­la­rın ka­zan­ma­sı bek­le­ni­yor. Uy­gu­la­nan po­li­ti­ka­la­rın ılım­lı­lık de­re­ce­si ne olur­sa ol­sun La­tin Ame­ri­ka’da so­lun yük­se­li­şi­nin, ABD’nin ar­ka bah­çe­si ola­rak gör­dü­ğü bu böl­ge­de kur­du­ğu ken­di­si­ne eği­lim­li güç ek­se­ni­nin den­ge­si­ni bo­za­ca­ğı aşi­kâr.