Türkmenistanyň Konstitusiıasyna üıtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda Türkmenistanyň Konstitusion Kanunynyň taslamasy | TDH
опубликованно 24.02.2020 // 1088 - просмотров
I. 1992-nji ıylyň 18-nji maıynda kabul edilen, 2016-njy ıylyň 14-nji sentıabrynda Türkmenistanyň Konstitusion kanuny bilen rejelenen görnüşde tassyklanan Türkmenistanyň Konstitusiıasyna (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary, 2016 ı. № 3, 131-nji madda; 2017 ı., № 4, 130-njy madda) şu üıtgetmeleri we goşmaçalary girizmeli:
1) 61-njy maddany aıyrmaly;
2) 66-njy maddada «Mejlisi» diıen sözi «Milli Geňeşi» diıen sözlere çalşyrmaly;
3) 71-nji maddada:
9-njy, 11-nji we 13-nji bentlerde «Mejlisiň», «Mejlisine» we «Mejlisiniň» diıen sözleri degişlilikde «Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň», «Türkmenistanyň Milli Geňeşine» we «Milli Geňeşiniň palatalarynyň» diıen sözlere çalşyrmaly;
10-njy bendi şu görnüşde beıan etmeli:
«10) kanunlara gol çekıär, ylalaşmadyk halatynda, gaıra goımak weto hukugyny peıdalanyp, özüniň närazylyklary bilen kanuny iki hepdeden gijä goıman, Mejlise gaıtadan ara alyp maslahatlaşmak we sese goımak üçin gaıtarmaga haklydyr. Bu kanun Halk Maslahaty we Mejlis tarapyndan Konstitusiıada bellenilen tertipde gaıtadan seredilıär.
Eger, gaıtadan seredilen kanun Halk Maslahatynyň agzalarynyň we Mejlisiň deputatlarynyň umumy sanynyň azyndan üçden iki böleginiň ses bermegi bilen öňki kabul edilen görnüşinde tassyklanan bolsa, onda Türkmenistanyň Prezidenti şol kanuna gol çekıär. Türkmenistanyň Prezidentiniň Konstitusiıany kabul etmek, oňa üıtgetmeler we goşmaçalar girizmek hakynda konstitusion kanunlar babatda gaıra goımak weto hukugy ıokdur;»;
16-njy we 17-nji bentlerde «Türkmenistanyň Mejlisiniň» we «Türkmenistanyň Mejlisine» diıen sözleri degişlilikde «Halk Maslahatynyň» we «Mejlise» diıen sözlere çalşyrmaly;
4) 73-nji maddada «Mejlisiň» diıen sözi «Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň agzasy ıa-da» diıen sözlere çalşyrmaly;
5) 75-nji maddany şu görnüşde beıan etmeli:
«75-nji madda. Türkmenistanyň Prezidentiniň näsaglygy sebäpli öz borçlaryny ıerine ıetirmäge mümkinçiligi bolmasa, ol möhletinden öň wezipesinden boşadylyp bilner. Halk Maslahaty we Mejlis özleriniň döredıän garaşsyz lukmançylyk toparynyň çykaran netijenamasy esasynda Türkmenistanyň Prezidentini möhletinden öň wezipesinden boşatmak hakynda çözgüt kabul edıär. Şeıle çözgüt Halk Maslahatynyň agzalarynyň umumy sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi we Mejlisiň deputatlarynyň umumy sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul edilıär.
Türkmenistanyň Prezidenti Konstitusiıany we kanunlary bozan halatynda, Türkmenistanyň Milli Geňeşi Türkmenistanyň Prezidentine ynamsyzlyk bildirip biler. Türkmenistanyň Prezidentine ynamsyzlyk bildirmek hakynda meselä Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň agzalarynyň we deputatlarynyň umumy sanynyň azyndan üçden ikisiniň talap etmegi boıunça seredilip bilner. Türkmenistanyň Prezidentine ynamsyzlyk bildirmek hakynda çözgüt Halk Maslahatynyň agzalarynyň umumy sanynyň dörtden üç böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen we Mejlisiň deputatlarynyň umumy sanynyň dörtden üç böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul edilıär. Türkmenistanyň Prezidentini wezipesinden çetleşdirmek hakynda mesele ählihalk sala salşygyna goıulıar.»;
6) 76-njy maddada «Mejlisiň» we «Türkmenistanyň Mejlisiniň» diıen sözleri « Halk Maslahatynyň» diıen sözlere çalşyrmaly;
7) III babyň adyny şu görnüşde beıan etmeli:
«III bap. Türkmenistanyň Milli Geňeşi»;
8) 77-80-nji maddalary şu görnüşde beıan etmeli:
«77-nji madda. Türkmenistanyň Milli Geňeşi (Parlament) kanun çykaryjy häkimiıeti amala aşyrıan wekilçilikli edaradyr. Türkmenistanyň Milli Geňeşi iki palatadan ‒ Halk Maslahatyndan we Mejlisden ybaratdyr.
78-nji madda. Halk Maslahatynyň düzümine welaıat, Aşgabat şäher halk maslahatlarynyň mejlislerinde gizlin ses bermek arkaly saılanylıan her welaıatdan we welaıat hukukly şäherden sekiz wekil girıär. Halk Maslahatynyň sekiz agzasy Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan bellenilıär. Halk Maslahatynyň düzümine 30 ıaşy dolan, ıokary bilimi bolan we soňky on ıylyň dowamynda Türkmenistanda hemişelik ıaşaıan Türkmenistanyň raıaty saılanyp we bellenip bilner. Türkmenistanyň her bir eks-prezidenti Halk Maslahatynyň agzasy bolup durıar, eger ol bu hukugy ulanmakdan ıüz döndermedik bolsa.
Mejlis 125 deputatdan ybarat bolup, olar saılawçylarynyň sany takmynan deň bolan saılaw okruglary boıunça saılanıarlar. Mejlisiň deputatlygyna 25 ıaşy dolan we soňky on ıylyň dowamynda Türkmenistanda hemişelik ıaşaıan Türkmenistanyň raıaty saılanyp bilner.
Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň agzalarynyň we deputatlarynyň ygtyıarlyk möhleti bäş ıyl.
Şol bir adam bir wagtda Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň iki palatasynyň hem agzasy ıa-da deputaty bolup bilmez.
79-njy madda. Türkmenistanyň Milli Geňeşi aşakdaky halatlarda möhletinden öň ıatyrylyp bilner:
2) özüniň agzalarynyň we deputatlarynyň umumy sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul eden karary esasynda (öz-özüni ıatyrmagy);
3) alty aıyň dowamynda Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň palatalarynyň ıolbaşçy düzümi düzülmedik halatynda, Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan.
80-nji madda. Halk Maslahaty öz düzüminden Halk Maslahatynyň Başlygyny, onuň orunbasaryny saılaıar, komitetleri we toparlary düzıär.
Mejlis öz düzüminden Mejlisiň Başlygyny, onuň orunbasaryny saılaıar, komitetleri we toparlary düzıär.
Halk Maslahatynyň we Mejlisiň öňki çagyrylyşynyň agzalary we deputatlary Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň täze çagyrylyşynyň birinji maslahaty açylıança öz ygtyıarlyklaryny saklaıarlar.
Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň palatalary öz dessurlaryny kabul edıärler hem-de öz işiniň içerki tertip-düzgüniniň meselelerini çözıärler.»;
9) 80-nji maddadan soň şu mazmunly maddalary goşmaly:
«801-nji madda. Halk Maslahatynyň we Mejlisiň maslahatlary aıratynlykda geçirilıär.
Halk Maslahatynyň we Mejlisiň maslahatlary açyk bolup durıar. Olaryň dessurlarynda göz öňünde tutulan halatlarda ıapyk maslahatlar hem geçirilip bilner.
Palatalar Türkmenistanyň Prezidentiniň ıüzlenmesini, daşary ıurt döwletleriniň ıolbaşçylarynyň çykyşlaryny diňlemek we beıleki meselelere garamak üçin bilelikdäki maslahatlary hem geçirip bilerler.
Türkmenistanyň Prezidentiniň başlangyjy bilen döwletiň we jemgyıеtiň durmuşyna degişli wajyp meseleleri ara alyp maslahatlaşmak üçin jemgyıetçilik wekilleriniň gatnaşmagynda palatalaryň bilelikdäki maslahaty geçirilip bilner.
802-nji madda. Halk Maslahaty:
1) Mejlis tarapyndan kabul edilen Konstitusiıany, konstitusion kanunlary we beıleki kanunlary makullaıar ıa-da ret edıär;
2) Mejlis tarapyndan kabul edilen Türkmenistanyň Döwlet bıujetiniň meseleleri boıunça Türkmenistanyň kanunyna garaıar;
3) ählihalk sala salşyklaryny geçirmek hakynda meseleleri çözıär;
4) Türkmenistanyň Prezidentiniň teklibi boıunça Türkmenistanyň İokary kazyıetiniň başlygyny, Türkmenistanyň Baş prokuroryny, Türkmenistanyň Içeri işler ministrini, Türkmenistanyň Adalat ministrini wezipä bellemek we wezipeden boşatmak barada meselelere garaıar;
5) Türkmenistanyň Prezidentini döwlet sylaglary bilen sylaglaıar, oňa harby atlary we gaıry döwlet atlaryny dakıar;
6) Türkmenistanyň Döwlet serhedini üıtgetmek meselesini çözıär; 7) parahatçylyk we howpsuzlyk meselelerine garaıar;
8) Konstitusiıa we kanunlar bilen Halk Maslahatynyň ygtyıarlylygyna degişli edilen gaıry meseleleri çözıär.»;
10) 81-83-nji maddalary şu görnüşde beıan etmeli:
«81-nji madda. Mejlis:
1) Türkmenistanyň Milli Geňeşine girizilen Konstitusiıanyň, konstitusion kanunlaryň we beıleki kanunlaryň taslamalaryna garaıar we kabul edıär, kabul edilen kanunlaryň ıerine ıetirilişine gözegçiligi we olara resmi düşündiriş bermegi amala aşyrıar;
5) Türkmenistanyň Prezidentiniň, Mejlisiň deputatlarynyň, halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saılawlaryny belleıär;
6) Türkmenistanyň Prezidentiniň teklibi boıunça Türkmenistanda Adam hukuklary boıunça ygtyıarly wekili saılaıar;
7) döwlet sylaglaryny döredıär;
8) halkara şertnamalaryny tassyklaıar we ıatyrıar;
9) Türkmenistanyň dolandyryş-çäk bölünişigini üıtgetmek meselesini çözıär;
11) Konstitusiıa we kanunlar bilen Mejlisiň ygtyıarlylygyna degişli edilen gaıry meseleleri çözıär.
82-nji madda. Türkmenistanyň Milli Geňeşi aıry-aıry meseleler boıunça Türkmenistanyň Prezidentine kanunlary çykarmak hukugyny berip biler, soňra şol kanunlary tassyklamak barada meselä Türkmenistanyň Milli Geňeşi tarapyndan hökman garalmalydyr.
Türkmenistanyň Milli Geňeşi aşakdaky meseleler boıunça kanunlary çykarmak hukugyny hiç kime berip bilmez:
83-nji madda. Kanun çykaryjylyk başlangyjyna bolan hukuk Türkmenistanyň Prezidentine, Halk Maslahatynyň agzalaryna, Mejlisiň deputatlaryna, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine we Türkmenistanyň İokary kazyıetine degişlidir.»;
11) 83-nji maddadan soň şu mazmunly maddany goşmaly:
«831-nji madda. Türkmenistanyň kanunlary Mejlis tarapyndan kabul edilıär.
Türkmenistanyň kanunlary Mejlisiň deputatlarynyň umumy sanynyň sesleriniň köplügi bilen kabul edilıär.
Mejlis tarapyndan kabul edilen Türkmenistanyň kanunlary Halk Maslahatynyň garamagyna iberilıär.
Türkmenistanyň kanuny Halk Maslahatynyň agzalarynyň ıarysyndan köpüsi tarapyndan ses berlen halatynda makullanylan hasap edilıär. Mejlis tarapyndan kabul edilen we Halk Maslahaty tarapyndan makullanylan kanun Türkmenistanyň Prezidentine gol çekmek üçin iberilıär. Türkmenistanyň kanuny Halk Maslahaty tarapyndan ret edilen halatynda kanun Mejlis tarapyndan gaıtadan seredilmäge degişli bolup durıar. Mejlis Halk Maslahatynyň çözgüdi bilen razy bolmadyk halatynda, eger Mejlisiň deputatlarynyň umumy sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kanuna öňki kabul edilen görnüşinde gaıtadan ses berlen bolsa ol kabul edilen hasap edilıär.»;
12) 84-90-njy maddalary şu görnüşde beıan etmeli:
«84-nji madda. Halk Maslahatynyň agzasy we Mejlisiň deputaty Ministrler Kabinetine, ministrlere, beıleki döwlet edaralarynyň ıolbaşçylaryna resmi sowal bilen ıüz tutmak, şeıle hem dilden we hat üsti bilen sorag bermek hukugyna eıedir.
85-nji madda. Döwlet Halk Maslahatynyň agzalaryna we Mejlisiň deputatlaryna olaryň öz ygtyıarlyklaryny päsgelçiliksiz we netijeli amala aşyrmagy üçin ähli şertleriň döredilmegini, olaryň hukuklarynyň we azatlyklarynyň, janynyň, at-abraıynyň we mertebesiniň goralmagyny, şeıle hem şahsy eldegrilmesizligini kepillendirıär.
86-njy madda. Halk Maslahatynyň agzasy agzalyk ygtyıarlyklaryndan we Mejlisiň deputaty deputatlyk ygtyıarlyklaryndan diňe degişli palata tarapyndan mahrum edilip bilner. Şu mesele boıunça çözgüt degişli palatanyň agzalarynyň we deputatlarynyň umumy sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul edilıär.
Halk Maslahatynyň bellenilen agzalarynyň ygtyıarlyklary Türkmenistanyň Prezidentiniň çözgüdi bilen möhletinden öň bes edilip bilner.
Halk Maslahatynyň agzalary we Mejlisiň deputatlary degişli palatanyň razylygy bolmasa administratiw we jenaıat jogapkärçiligine çekilip, tussag edilip ıa-da başga hili ıol bilen olaryň azatlygy çäklendirilip bilinmez.
87-nji madda. Halk Maslahatynyň agzasy we Mejlisiň deputaty şol bir wagtda Ministrler Kabinetiniň agzasy, häkim, arçyn, kazy, prokuror wezipelerini eıeläp bilmez.
88-nji madda. Halk Maslahatynyň Başlygy we Mejlisiň Başlygy gizlin ses bermek arkaly saılanıar. Olar degişli palata hasabat berıärler hem-de Halk Maslahatynyň agzalarynyň we Mejlisiň deputatlarynyň umumy sanynyň üçden iki böleginden az bolmadyk sesleriniň köplügi bilen kabul eden çözgüdi boıunça wezipesinden boşadylyp bilner.
Halk Maslahatynyň Başlygynyň orunbasary we Mejlisiň Başlygynyň orunbasary açyk ses bermek arkaly saılanıar, olar degişli palatanyň Başlygynyň tabşyrmagy boıunça onuň aıry-aıry wezipelerini ıerine ıetirıärler, Halk Maslahatynyň Başlygynyň we Mejlisiň Başlygynyň bolmadyk halatynda ıa-da olaryň öz ygtyıarlyklaryny amala aşyrmagy mümkin bolmasa, olaryň borçlaryny ıerine ıetirıärler.
89-njy madda. Halk Maslahatynyň Prezidiumy we Mejlisiň Prezidiumy palatalaryň işini guramagy amala aşyrıar.
Prezidiumyň düzümine palatanyň Başlygy, onuň orunbasary, komitetleriniň we toparlarynyň başlyklary girıärler.
90-njy madda. Halk Maslahatynyň, Mejlisiň, olaryň Prezidiumlarynyň, komitetleriniň we toparlarynyň, agzalarynyň we deputatlarynyň iş tertibi, olaryň wezipeleri we ygtyıarlyklary kanun bilen kesgitlenıär.»;
13) 94-nji maddanyň 1-nji bendinde, 113-nji we 129-njy maddalarda «Mejlisiniň» diıen sözi «Milli Geňeşiniň palatalarynyň» diıen sözlere çalşyrmaly;
14) 120-nji maddany şu görnüşde beıan etmeli:
«120-nji madda. Halk Maslahatynyň agzalygyna, Mejlisiň deputatlygyna, welaıat, etrap we şäher halk maslahatlarynyň we Geňeşleriň agzalygyna dalaşgärlere bildirilıän talaplar Türkmenistanyň kanunlary bilen kesgitlenıär.»;
15) 125-nji maddada «Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlarynyň» we «Türkmenistanyň Mejlisine» diıen sözleri degişlilikde «Halk Maslahatynyň agzalarynyň» we «Halk Maslahatyna» diıen sözlere çalşyrmaly;
16) 142-nji maddada «Türkmenistanyň Mejlisiniň» diıen sözleri «Halk Maslahatynyň agzalarynyň umumy sanynyň azyndan üçden iki bölegi we Mejlisiň» diıen sözlere çalşyrmaly.
II. Şu Konstitusion kanun 2021-nji ıylyň 1-nji ıanwaryndan herekete girizilıär.
III. Türkmenistanyň Halk Maslahaty şu Konstitusion kanunyň herekete girizilen gününden öz işini bes edıär.
IV. Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň kararlary Türkmenistanyň Konstitusiıasyna we kanunlaryna garşy gelmeıändigine görä hereket edıärler.
V. Türkmenistanyň Halk Maslahaty tarapyndan kabul edilen namalary üıtgetmäge we ıatyrmaga bolan hukugy Türkmenistanyň Prezidentiniň we Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň ygtyıarlylygyna degişli etmeli.