Semerkant’tan Anadolu’ya kim bilir kaç kervan düzüldü. Kaç yolcu bu uzun mesafeyi göze alıp demirden asasını, alıp çelikten çarığını giyip bu yollara düştü. Bugün uçakla 3300kilometre, Motorlu araçlarla 5200 kilometrelik bu uzun yolculuğu çıkanların kim bilir kaçı bu yolculuğu tamamlayabildi.
Buhara’dan Anadolu’ya gelen din bilginlerinin isimlerine kayıtlarda rastlarız. Yakın çağlara kadar din bilimleri merkeziydi.İslam düşünürlerinden Nakşibendiliğin kurucusu Bahaeddün Nekşibendi, İmam Buhari... bu topraklarda yatmaktadır, Yıldırım Beyazıt’ın damadı Emir Sultan bu topraklardan Anadolu’ya gelmiştir.
Dedik ya; kim bilir kimler geldiler, asırlar boyunca izleri aransa ne öyküler çıkar kim bilir. Bir iki öyküde ben aktarayım istedim.
İlimizin dağ ilçelerine hiç gitmemiştim. Denizli, uşak taraflarında işim olduğunda Bozüyük yolunu kullanır oradan Kütahya’ya iner Uşak’a Dumlupınar üzerinden gider, bu tenha yollarda tarihi koklardım. Büyük taarruzdaki en şiddetli çatışmalara sahne olmuş bu topraklarda yatan şehitleri anar, anıtlara bakıp, yol tabelalarını okurdum. Kocatepe Çiyiltepe, Reşattepe. Tepeyi söz verdiği alamayınca intihar eden alay komutanı Yarbay Reşat Beyi hatırlardım. Uşak üzerinden Denizli’ye inerdik.
Dağ yollarımız epey virajlı ve acelem olduğu için dağ üzerinden, Kütahya’ya inemezdim. Ali isminde iyi araba kullanan bir arkadaşım vardı. Dağ yörelerini bilen, derelere gelip balık tutan sohbeti hoş.
Arkadaşım arabayı ben sürerim deyince, önce Orhaneli sonra Keles üzerinden Gediz’e indik. Gidip gelirken bir derede gördüğüm, bir su çarkı dikkatimi çekmişti. Yaşadığım Marmara köylerinde tarlalar karık sulaması yöntemiyle sulanırdı. Dereden ya da tulumbadan pompalarla çekilen suyla tarlalar sulanırdı. İnip su çarkının yanında bir fotoğrafımı çektirdim arkadaşıma.
Yolumuzun üzerinde yol alan Azonia ayri bir güzellikteydi. Zeus’un adına yapılan muhteşem tapınak, stadyum, tiyatro gibi eserlere Romalılar hamamlarını da eklemişler. Anadolu’nun gerçeği depremler birçok kent gibi onu da vurmuş mum gibi sönmesine giden yolun başlangıcı olmuş, bu görkemli kentin.
Kasabalardan Orhaneli’nin adı Atranos’du. Kurtuluş savaşından sonra Bursa fatihi Orhan beye izafeten Orhaneli denmiş, ama Keles ismi aynı kalmış.
Gel zaman, git zaman yolum Özbekistan’a düştü. Çalışmak için, Çalışacağım fabrika Özbekistan’ın başkenti Taşkent’e 40-45 km uzakta yer alan Çırçık ilçesindeydi. İlçenin sanayi bölgesinde yer alan fabrika bir ırmağın kenarındaydı. Gözüme ilk çarpan şey su çarkı oldu. Gediz civarında gördüğüm çarkın bir benzeriydi. Hoş bir sürpriz olmuştu benim için.
Bu hoş sürprizden buradaki dostum Naci beye bahsettettim. Burada Keles isminde bir kasaba olduğunu öğrenince şaşırdım.
Evet, yanlış okumadınız KELES, aynen bizim Keles gibi sanırım Orta Asya’dan yola çıkan bazı boylar bu yöreden gelmişler ~800-850 sene önce. Yöreye gelip yerleşenler mevcut yerleşim yeri olan Atranos’un ismini değiştirmemişler ama yeni kurdukları kente geldikleri yerin ismini vermişler KELES’in adını. Şu anda o yörede yaşayan dağlılar bunu biliyorlar mı acaba? Nereden geldiklerini ?
Semerkant’ı gezerken gördüğüm o muhteşem mimari gerçektende beni çok etkilemişti. Ama o mimari şaheserlerin bir kısmi bana Bursa’daki yeşil Türbeyi, Yeşil Camii’yi, Koza Han’ın kapısını anımsattı. Birden kendimi orada hissettim.
Sonra yanımda getirdiğim bir kitapta başka bir yolcunun ayak izlerini buldum. Güzel kentimiz Bursa’da gerek Büyükşehir Belediyesi, gerek Osmangazi Belediyesi tarafından çeşitli kültüler etkinlikler düzenleniyor. Tarihsel kimliğini /mimarisini, ovasını; yeşilini yitirmiş, Osmanlının dibacesi; aile kabristanının ve bir külliyenin yer aldığı bu güzelim kentimde imar cinayetleri işlenirken (iç göç yasaklanmadan bu cinayetlerin duracağına inanmıyorum) geçmişe özlem dediğim iyi niyetli çalışmalar yapılıyor hanlar bölgesinde, saltanat kapısında olduğu gibi.
Osman Gazi Belediyesince düzenlenen; Osman Gazi ve Bursa Sempozyumu’na “Payitaht Bursa’nın kültürel ve Ekonomik ilişkileri“ üzerine Sunulan bildirileri toplayan Sayın Cafer Çifti’nin düzenlediği. Bildiri kitabında aradığım yolcunun izini buldum. Profesör Zeren Tanındı’nın Fetihlerin ve ticaretin sanata yansıması: Göçer bilginler, dervişler ve sanatçılar adlı bildirisinin sonunda; Emir Timur; Özbeklerin bu milli kahramanı ele geçirdiği ülkelerdeki sanatçıları, sevdiği, yaşadığı kente Semerkant’a götürür; bu sanatçılardan en başta mimaride faydalanırmış. Emir Timur Semerkant’ı o kadar severmiş ki yazdığı bir beyit’de sevgilisinin bir beni ne Semerkant’ı feda eden ünlü şair Şirazlı Şadi’yi huzuruna getirip hesap sorduğu söylenir: ”Sen benim çok sevdiğim bu kenti nasıl sevgilinin bir benine feda edersin? çulsuz adam, üzerinde değerli hiçbir şey yok?"
Şair korkmadan cevap verir: “Sultanım cömertliğimden hiçbir şeyim kalmadı.”
Sultan ne cevap verdi bilmiyorum ama; gidenlerden birisi geri döner. Bursalı Lami Çelebi’nin dedesi nakkaş Ali Bilyas 1403 de Anadolu’dan bu sanatkar Emir Timur’un ölümünden (1405) sonra Anadolu’ya, Bursa’ya geri döner.
Dönüşünden sonra Sultan Çelebi Mehmet’in adını taşıyan o güne kadar görülmedik ihtişamdaki yapıların bezemelerini yapar. Hacı İvaz Paşanın yapımını üslendiği Çelebi Mehmet adına yapılan Türbe, medrese ve caminin bezemelerinde Semerkant’ın Firuze renkli çinilerini kullanır. Tebrizli meslektaşlarıyla çalışır, yerel ustalarla birlikte.
Hoş bir sürpriz daha oldu benim için.Medrese ve benzeri yapıların Taş kapılarındaki yılan figürlerini görmek. Bu figürler bana hemen Koza hanın kapısını anımsattı. Kültürel etkileşim epey fazlaymış anlaşılan o çağlarda.
Bakmasını bilen gözlere yaşam hoş sürprizler hazırlıyor.
İkinci gidişimde su çarkıyla çektirdim resmi getirip ofisimdeki masaya koydum. On yıldır burada yaşayan bir Türk arkadaşım resmi görünce şu cümleyi söyledi: “Çırçık’da mı çektirdin?”
*Kimya mühendisi Ekrem Hayri PEKER (ekrempeker@gmail.com)