Gündönümü Nedir - Ansiklopedi.biz
GÜNDÖNÜMÜ blş. i. Güneş’in ekvatordan en uzakta bulunduğu devre. j| Güneş’in yörüngesi üzerinde, bu devreye tekabül eden nokta.
— Astron. Gündönümü noktası, gökküre üzerinde, Güneş’in artan (veya azalan) geçiş yüksekliğinin bir maksimumdan (veya bir minumumdan) geçtiği iki noktadan her biri. Bk. ANSİKL.
-— Folk. Gündönümü şenliği, her yıl gün- dönümünde özel törenlerle kutlanan şenlik. Bk. ANSİKL.
— ansİkl. Astron. Güneş’in Yer çevresindeki görünür hareketi, ekvator düzlemine göre eğik olan tutulma düzlemi içindedir: Güneş’in yükselimi ise kuzeye doğrudur ve 21 marttan sonra başlayan ilkbaharda sürekli olarak artar; 22 ekime doğru sona eren yaz boyunca da sürekli olarak azalır. 21 Hazirana doğru yükselim en büyük değerini alır; bu artış, Güneş’in yükselimi birkaç gün aynı kalıyormuş ve Güneş, ufuk üzerinde aynı şekilde yükseliyormuş gibi çok yavaş meydana gelir: yükselimin en büyük olduğu devre yaz dönence si’dit. Aynı şekilde 21 aralığa doğru Güneş güneyde en büyük yükselimine ulaşır ve kış dönencesi başlar; bu tarihten sonra yükselim yavaş yavaş yeniden artar.
—- Folk. Bugün Anadolu’nun birçok bölgesinde yapılan gündönümü şenlikleri’nin kaynağı eski Anadolu kültür ve inançlarıdır. Dünyada geçen bütün olayların birer tanrı veya tanrıça tarafından yönetildiğine inanılan Eskiçağ Anadolu’sunda bu gibi törenler dinî bir nitelik taşırdı, özellikle ekin ekme, ekin biçme zamanlarına rastlayan gündönümü şenlikleri, Ay ve Gün tanrıları, tanrıçaları adına yapılırdı. En eski gündönümü şenliklerinin Eskiçağda tanrıça Ky- bele adına düzenlendiği, bunun Hititler tarafından benimsendiği, daha çok buğday ekme ve biçme aylarında yapıldığı biliniyor. Anadolu’da ekinle ilgili işler Ay’ın hareketlerine bağlandığı için, gündönümü şenliklerinin Ay’ın hareketleriyle yakın ilgisi vardır. Bugün yapılan gündönümü şenlikleri Eski- çağdakilerin değişik nitelikler taşıyan birer tekrarıdır. Anadolu’da bu şenlikler cuma günleri yapılır.
Gündönümü şenlikleri Sümerlerde, Hititler- de de vardı. O zamanlar, bu gibi şenlikler birer din töreni niteliğindeydi ve daha çok bahar başlarında yapılırdı. Bunlara Adonis şenlikleri, bağ bozumu törenleri gibi ayrı adlar verilirdi. Eski Batı Anadolu ve Ada- lar’da güreş, koşu, disk atma gibi yarışlar düzenlenir, içkiler içilirdi. En çok içip kendinden geçen kadının tanrı Dionysos ile birleşeceğine inanılırdı. Sonradan bu oyunlar ve şenlikler Batıya geçti, Romalılar, Yunanlılar tarafından benimsenerek geliştirildi; bölgenin özelliklerini taşıyan geleneklerle kaynaştı.
Şenlik^ her çevrenin inanç ve geleneklerine göre düzenlenir. Şenliğe önayak olanlar bölgenin yetkililerinden gerekli izni aldıktan sonra, ucuna bayrak takılı bir sırık alır, davul-zurna ile çarşı ve pazar yerlerini dolaşır, halkı şenliğe çağırırlar. Bu sırada çarşı pazar esnafı onlara kendi yaptığı eşyadan armağanlar, bazısı da para verir. Bu gibi hediyeler, ya gündönümü töreninde güreşenlere veya diğer yarışmacılara dağıtılır. Şenlikler için güreş düzenlenen yerlerde güreş meydanı bir gün Önceden hazırlanır. Cuma namazından sonra halk, şenlik yerinde toplanır. Güreşten önce, yörenin özel oyunları oynanır, horoz döğüşü, at yarışları düzenlenir, çalgılar çalınır, türküler söylenir. Güreş başlarken de, dağılırken de davul-zurna çalınır. Güreşlerin yapılmadığı gündönümü şenlikleri de vardır. Yörenin geleneklerine göre halay çekmek (Sivas ve çevresi), bıçak oyunu ve horon (Doğu Karadeniz bölgesi), bar (Erzurum çevreleri), zeybek (Aydın, İzmir bölgeleri) gibi çevre oyunları oynanır, silâh atılır. Bugün, Anadolu’nun bazı bölgelerinde gündönümü şenlikleri biraz değişik biçimde dernek adı altında yapılmaktadır, özellikle Karadeniz kıyılarında, Çepni adiyle anılan göçebe türkler arasında ayrı bir önem taşır. Orta Anadolu bölgelerinde bu şenlikler ekip biçmekle ilgilidir. Gene Anadolu’nun bazı yörelerinde üzümle bağlantılı şenlikler gün- dönümü törenlerinin bir kalıntısı olarak sürdürülmektedir. (lm)
Buradasın Ansiklopedi.biz » Ansiklopedi » Gündönümü Nedir