KÜTAHYA’NIN BELİRGİN ÖZELLİKLERİ 2 – yenikutahya.com
Gerçek anlamından uzak, ayrı bir anlam taşıyan özlü ve kalıplaşmış sözlerdir. Kütahya ve yöresinde çok kullanılan ancak bazıları günümüzde pek fazla kullanılmamaktadır. İşte bunlara birkaç örnek.
Aba altından sopa göstermek. Ağzı var dili yok. Aklını peynir ekmekle yemek. Anasının gözü. Ateş pahası. Bağrına taş basmak. Baltayı taşa vurmak. Dalına basmak. Dert deşmek. Eceline susamak. Haddini bilmek. Ele avuca sığmamak. Külahları değişmek. İçten pazarlıklı olmak. İğne ipliğe dönmek. Fınfık kabuğunu doldurmamak. Kaçın kurası. Kaldırım mühendisi. Kalıbının adamı olmamak. Kılı kırk yarmak. Küplere binmek. Lafı ağzında evirip çevirmek. Maymun iştahlı olmak. Ne idüğü belirsiz olmak. Meymenetsiz olmak. Öküz altında buzağı aramak. Meteliğe kurşun atmak. Mezhebi geniş olmak. Nalları dikmek. Özrü kabahatinden büyük olmak. Paçası tutuşmak. Sucuk gibi ıslanmak. Sular seller gibi ezberlemek. Surat asmak. Suyu ısınmak. Suyu salık değirmene dönmek. Süt dökmüş kedi gibi olmak. Şeytanın arka bacağı olmak. Şeytan kulağına kurşun. Tabanları yağlamak. Tadını kaçırmak. Taşı gediğine koymak. Baş başa, kaş kaşa deymeyince belli olmamak. Taş yürekli olmak. Topun ağzında olmak. Turşunu kurmak. Tükürdüğünü yalamak. Ucuz kurtulmak. Tam takır kuru bakır kalmak. Yolunu sapıtmak. Yol yordam bilmemek.
EVLİLİK, DÜĞÜN VE KADIN İLE İLGİLİ ATASÖZLERİ
At alırsan tay, kadın alacaksan kız al. At, avrat, silah kimseye emanet edilmez. Karını kardeşinden başkasına emanet etme. Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al. Bekle koca kız bekle bahtın açılsın. Kavak ağacından kömür, el kızından yar olmaz. Boyuna posuna bakma huyuna suyuna bak. Bir kızın donu nerede çıktı ise canıda orada çıksın. Düğünsüz ev olur ölümsüz ev olmaz. Düğün el ile harman yel ile olur. Ersiz avrat, yularsız at olmaz. Erken kalkan yol alır, erken evlenen döl alır. Ergene karı boşamak kolay gelir. Darıdan un olmaz, geç kalkan karıdan avrat olmaz. Erine göre bağla başını, harcına göre kaynat aşını. Eğreti ata binen çabuk iner. Er gönlü ibrişimdir, dolaşırsa açılmaz. Gelinlik bir altın taçdır, bir giyen pişman bir de giymeyen. Kız babasına hem ağlarım hem giderim. Gökde düğün var deseler kadınlar merdiven nerede diye sorarlar. Kızı kardeşli yerden, tarlayı taşlı yerden al. Kızı kendi haline bırakırsan ya davulcuya varır ya zurnacıya. Sözün azı özü, çobana verme kızı ya koyun güttürür ya kuzu. Çocuğuna azı, kocana çoğu gösterme. Değirmen iki taştan iyilik ve geçim iki baştan. El kapısı demirden, yiyebilene aşk olsun. Kız beşiğe çeyiz sandığa.
Bir zamanlar Kütahyalılar gezip eğlenmek için İstanbul’a gitmişler. İçlerinden birisi “âkıdeşle, İstanbul’a geldik gali, gali demeyem gali” demiş. Yazımızın bu bölümünü Kütahya’ya özgü maniler ile tamamlayalım.
Al şalım yeşil şalım, dağları dolaşalım, aramızda gurbet var, biz nasıl buluşalım. Ay doğar kalbur gibi, gün doğar çember gibi, Rabbim kavuştur bizi, Arzu ile Kamber gibi. Ayağımda terlikler, çiçek açtı erikler, oğlan sana varacağım, hazır mı gelinlikler? Fırın üzerinde tandır, yandır Allah’ım yandır, şu köyün kızları ak kaymak taze baldır.