Türkmen edebiıaty | Taryhy makalalar | Taryh ylmy we türkmen taryhy -2/ dowamy
Главная » 2019 » İanwar » 9 » Taryh ylmy we türkmen taryhy -2/ dowamy
Taryh ylmy we türkmen taryhy -2/ dowamy
6. Türkmen taryhynyň eııamlary
Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen milletiniň taryhyny bäş sany uly eııama böldi. Munuň özi sap taryhy däl-de, ruhy-taryhy bölünişikdir. Saparmyrat Türkmenbaşy Ruhnamanyň esasynda türkmen taryhyny ıazanynda, ol bäş eııamy hem dürli döwürlere böldi. Çünki bäş müň ıyl juda uzak möhlet bolup, ony has kiçi döwürlere bölmeseň, taryhy anyk görkezmek hem-de onuň hil taıdan ösüşini anyk yzarlamak mümkin däldir.
Taryhymyzy döwürleşdirenimde, türkmeniň döreışini we ösüşini, dürli öwrümleriň biri-birini hil taıdan çalşyşyny esasy ıörelge hökmünde aldym.
Men ıokarda taryhyň öz usullary boıunça ylmy bolup durıandygyny, şol bir wagtda-da onuň öz düıp manysy, maksatlary we netijeleri taıdan filosofiıa bilen meňzeşdigini aıdypdym. Şonuň üçin hem taryh beıan edilende, diňe ylmy däl, eısem beıleki maglumatlary hem ulandym. İöne şol «ylmy däl» maglumatlary ylmy nukdaınazardan we ylmy jähetden beıan etdim. Taryh diňe bir geçmişden galan durmuş däl, eısem ol geçmişden galan aňdyr hem – «ylmy» bilen «ylmy däl» zadyň arasynda nähili tapawut ıatıar? Köp alymlar beıle tapawuda «dogry» bilen «ıalanyň» arasyndaky parh hökmünde garaıarlar. Munuň özi düıbünden ıalňyşdyr, günbataryň dünıäge diňe hususy ylym tarapyndan akyl ıetirip bolar diııän pelsepe akymy bolan pozitiwizm, özem ylmy ylahylaşdyran pozitiwizm diıilıän dünıägaraışynyň önümidir. Bir döwür boldy, ylmyň kulty döredi. Ylma ähli zadyň çözgüdi, ähli dertleriň emi hökmünde garadylar. Emma bu hili garaışyň krizisi çak edilişinden ir geldi. Muny nemes filosofy Gusserl (1859–1938 ı.) oňat açyp görkezdi.
Ylmy men paıhasyň tehnikasyndan we tehnologiıasyndan başga hiç zadam hasap edemok. Başgaça aıdanyňda, ylym paıhasyň goıan anyk meselelerini çözmegiň guralydyr. Şu manyda onuň paıhasyň beıleki gurallaryndan – mifologiıadan, filosofiıadan, sungatdan artyk ıeri ıokdur. Çünki onuň hem öz gowşak we güıçli taraplary bar. Ylmyň güıçli tarapy – ol anyk, jikme-jik, «gara» işi oňat ıerine ıetirıär. Emma ol şol bir wagtda-da adamzat ıaşaışynyň giňişliklerini sungat, filosofiıa, mifologiıa ıaly öz içine alardan, uzak wagt aralygyna giderden ejizdir.
Ylym – gysga aralygy ıyndam geçıän, ıöne uzak aralyga ylgamaga ukypsyz ylgawçydyr. Şonuň üçin hem birgiden barlyk bolan taryhy diňe ylym arkaly düşündirmek mümkin däl. İokarda aıdyşym ıaly, taryh – taglymatdyr. Taglymat bolsa bir daragt bolup, bu daragtyň kökleri adamzat aňynyň ähli görnüşleriniň çeşmelerinden suw içmelidir.
Şol zatlary göz öňünde tutup, men türkmen taryhynyň bitewüligini dikeltmek üçin, dürli ylmy maglumatlar bilen bir hatarda «ylmy häsiıeti bolmadyk» rowaıatlary, halk gürrüňlerini, köne kitaplardan galan maglumatlary we beılekileri giňden ulandym. Kitabyň ylmylygyny onda nämäniň däl-de, nähili ulanylandygy kesgitleıär. Munda esasy iki pursat möhümdir:
birinjiden, hakykaty açmak;
ikinjiden, okyjynyň ruhy isleglerini kanagatlandyrmak.
Eger rowaıat taryhy maglumatlar bilen tassyklanıan bolsa, näme üçin ondan ıüz döndermeli. Aslynda näme üçin rowaıaty taryhy maglumat hasaplamaly däl? Adamzat paıhasynyň önümi bolan «ylmy» we «ylmy däl» diıilıän zatlar biri-birinden «dogrulygy» we «ıalňyşdygy» bilen däl-de, eısem özleriniň esaslandyryş usuly bilen tapawutlanıarlar. Ylmy hakykatyň tebigaty mantyg pikirlenme arkaly ıaşaıar we ıüze çykarylıar, ylmy däl hakykatyň tebigaty mantyg däl – simwoliki, duıgulaıyn we ş.m. pikirlenme arkaly ıaşaıar we ıüze çykarylıar. Näme esasda bularyň haısydyr biri beılekisinden artykmaç bolmaly?
Men bu pikirleri ıöne ıere ıanjamok. Çünki bu meseleler adamzat pelsepesiniň hakykat babatdaky düıpli meseleleridir hem-de meniň taryhy taglymatymyň aıratynlyklaryna göz ıetirmekde möhüm pursatlardyr.
Şeılelikde, taryhy doly we bitewi görkezmek üçin paıhasyň ähli delilleri zerurdyr. Şol sanda gaty köne, özi eııäm ıitirilen, emma maglumatlary saklanyp galan kitaplaryň hem zerurlygy soňky açyşlardan kem däldi. Mysal üçin, men türkmeniň Oguz handan öňki, Oguz han döwrüniň taryhyny beıan edenimde, taryhy rowaıatlary giňden ulandym. Hususanam, eždatymyz Nuh pygamber, onuň ogly İafesiň rowaıatlary, Oguz han Türkmeniň ogullarynyň we agtyklarynyň gürrüňleri juda köne maglumatlardyr. Emma gyzyl hiç mahal könelmeıär. Ylmyň dar galybyna sygmaıar diıip olary zyňyp bolmaz. İöne rowaıatlaryň ajaıyp daragtlaryny ylmy maglumatlaryň topragyna oturdyp, olary mantyg pikirlenmäniň çeşmesinden suwa ıakmak weli hökmandyr.
Türkmen taryhynyň yzygiderli beıan edilmegi, bu taryhdan dürli manylary çykaryp, döwürleriň suratynyň dikeldilmegi we taryhy heňňamyň gaıtadan düzülmegi hysyrdyly iş. Taryhy bitewülikde, özem onuň tebigy bitewüliginde ıüze çykarmak üçin esasy şertleriň biri taryhy döwürleşdirmekdir. Taryhy döwürleşdirmek ony doly we töwerekleıin göz öňüne getirmäge mümkinçilik berıär.
Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen taryhyny bäş müň ıyllyk taryh diıip kesgitledi. Munuň özi taryhy deliller we maglumatlar esasynda ıüze çykarylan wagt aralygydyr. Şonuň üçin hem bu taıpa hiç hili howaıylyk ıokdur. Edil şonuň ıaly-da, munda hiç hili ıasamalyk hem ıokdur. Bäş müň ıylyň dowamynda bolyp geçen wakalar özara baglanyşykly we biri-birini wagt hem hil taıdan şertlendirip gelıärler. İöne taryhy wagtyň şeıle dowamlylygynyň içki baglanyşyklaryny dikeltmek aňsat iş däl.
Türkmen halkynyň bäş müň ıyllyk taryhyny bir sapaga düzmek, bitewüleşdirmek türkmen taryh ylmynda ilkinji synanyşykdyr.
Türkmen taryhyny hil taıdan özboluşly döwürlere bölmek üçin men wagt aralygyny aňladıan türkmen sözlerini özboluşly adalgalar hökmünde aldym. Ylmy adalganyň döremegi özboluşly many hadysasydyr.
Adalganyň manysy anyk we kesgitli, göçme häsiıetden daşda bolmaly. Şol bir wagtda-da ol manylar adamlaryň aňyndaky manylardan üzňe, ıasama zatlar bolmaly däldir. Umuman, dil – adam erkindäki zatlar bilen oňa garaşsyz kanunalaıyklyklaryň häzire çenli doly we ynandyryjylykly açylman gelıän täsin utgaşyklarydyr.
Şeılelikde, özüniň içine alıan wagt çäklerine laıyklykda men türkmen taryh ylmyna şu aşakdaky düşünje – adalgalary girizıärin:
1. Taryhy heňňam.
Taryhy heňňam – iň uzak, çäksiz wagt ölçegidir. Munuň özi, umuman, wagt – maddanyň ıaşaıyş usuly düşünjesi bilen hem manylaşıar. İöne wagta garanda heňňam has anyk we älem däl-de, İer ıüzündäki wagt ölçegidir.
2. Taryhy eııam.
Taryhy eııam – jemgyıetiň ösüşi, wagtyň jemgyıet içresinde dowam edişi bilen baglanyşykly ıüze çykan wagt aralygy. Eııam – milletiň ösüşindäki düıpli öwrülişikleriň biri-birine geçişiniň arasyndaky wagtdyr. Her eııamda millet bütinleı täze durmuşy başdan geçirıär we şol eııamyň milleti öňküsinden düıpli tapawutlanıandyr. Emma şoňa garamazdan, bu maglumat milletiň başga bir zada, millete öwrülendigini aňlatmaıar.
3. Taryhy zaman.
Taryhy zaman – eııamyň içindäki dürli basgançaklar. Zaman eııamyň düıp manysyny üıtgetmeıär, ony hil taıdan täze wagta geçirmeıär. Bir eııam içindäki zamanlar manysy we ähmiıeti taıdan dogandyrlar. Olar özaralarynda ikinji, gaıry derejeli aıratynlyklary boıunça tapawutlanıarlar. Munuň özi eııamyň köpdürlüligine, köpöwüşginliligine baglydyr. Eger ol az bolsa, onda eııamyň içindä zamanlaryň sany-da azdyr.
4. Taryhy döwür.
Bu şol bir hilli taryhy wakalaryň özara sepleşiginden ıüze çykıar.
5. Taryhy wakalar.
Birnäçe taryhy hadysanyň sepleşiginden taryhy waka kemala gelıär.
6. İekelikdäki taryhy hadysa.
Şu adalgalaryň ıerlikli we sazlaşykly ulanylmagy türkmen taryhynyň janly suratyny okyjynyň gözüniň alnynda dikeldip goıar. Olaryň özara many baglanyşyklary bolsa okyjynyň beınisiniň, paıhasynyň gözleglerini kanagatlandyrar.
Saparmyrat Türkmenbaşy türkmeniň milli taryhyny şu aşakdaky tertipde bäş sany eııama böldi:
I. Birinji eııam – Oguz han Türkmen eııamy
Birinji eııam miladydan öňki V müňıyllykdan miladynyň 650-nji ıylyna çenli aralyga öz içine alıar.
Bu eııam öz içine ezeli Oguz-türkmenleri zamany, İaňykent zamany, Marguş zamany, Was (Horezm) zamany, Parlar zamany, Abdallar zamany ıaly zamanlary öz içine alıar. Olaryň hersi özbaşyna giňişleıin gürrüňe mynasypdyr.
TÜRKMENLERIŇ BIRINJI EİİAMDA
№ Döwletleriň atlary wagty
1 Ezeli oguz-türkmen döwleti miladydan öň
2 Türkmenleriň İaňykent miladydan öň III-
döwleti II müňıyllyklarda
3 Türkmenleriň Marguş miladydan öň II müň-
döwleti ıyllyk - miladynyň
4 Türkmenleriň Parfiıa döwleti miladydan öň III asyr-
miladynyň II as.
5 Türkmenleriň gadymy Was miladynyň
(Horezm) döwleti III–VIII as.
6 Türkmenleriň Abdallar döwleti 484–560 ı.
Bu eııamda türkmeniň ynanjy, milli pygamberi Oguz han Türkmendir. Bu eııamda türkmen halky Oguz han Türkmen bolup ıaşaıar, Oguz han Türkmene ynanıar, göreşıär, söweşıär. Dini-ygtykaty Oguz han Türkmeniň ynanjy, dini-ygtykaty bolıar. Elbetde, men Oguz han Türkmen hakda, türkmen ruhunyň Oguz han Türkmenden gözbaş alyşy hakda has düıpli, giňişleıin gürrüň etmek isleıärin.
Oguz han Türkmen eııamynda biziň eždatlarymyz öküzi oňon edinipdirler, halal zähmet bilen gün-güzeran görüpdirler.
Öküz öz gara zähmeti, güıji bilen tebigaty özgerdıär. Öküz gara güıji, zähmeti bilen ene ıeriň bol hasyl eçilmegine sebäp bolıar. Öküz ıaşaışy, şeıle hem jemgyıeti herekete getirıär.
II. Ikinji eııam – Gorkut ata Türkmen eııamy
Bu eııamdaky wakalar VII-X asyrlarda bolup geçdi.
Türkmenleriň yslamy kabul etmegi bilen milli ösüşde täze eııam başlandy. Bu eııamda dörän türkmen döwletleri dürli zamanlary alamatlandyrıar.
II. TÜRKMENLERIŇ IKINJI EİİAMDA
7 Göktürkmenler döwleti 552 – 630 ı.
8 Türkmenleriň Gutluk han döwleti 681 – 745 ı.
9 Türkmen han-hananlyklary VI – VIII as.
10 Türkmenleriň Garahanly
(Ilhany) döwleti 840 – 1212 ı.
11 Beıik Oguz türkmen döwleti VIII – IX as.
12 Türkmenleriň Tulunylar begligi 868 – 905 ı.
13 Gaznaly türkmenleriň döwleti 916 – 1187 ı.
14 Türkmenleriň Ihçidiler begligi 935 – 969 ı.
Bu eııam türkmeniň jahankeşdä öwrülen döwrüdi. Şonuň üçinem munda türkmeniň sapardaky, ıoldaky, aıak üstündäki aıan bolan ruhy häsiıetleri ıüze çykdy. Türkmen Oguz hanyň «Bir ıerde durma!» diıen pendini ıörelge edindi.
Ikinji eııamda milletiň ruhy pygamberi Gorkut ata boldy. Bu döwrüň ruhy gopuz bilen beıan edilipdir. Yslamy meıletin kabul eden Gorkut türkmen ruhunyň täze bir giňişligini açdy. Özüniň iman, ahyret hakyndaky pelsepeleri bilen Gorkut ahlagyň täze gymmatlyklaryny işläp düzdi. Indi dünıä öňküsi ıaly üç däl-de, ikä geldi. Bu dünıäde eden işleriňe hasap geçmeli ahyretiň bardygyna iman getirildi.
Bu eııamda türkmeniň ozalky ruhy alamatlary saklanyp galdy. İaňykentde öküz bilen birlikde möjegiň şekiliniň bardygyny, Oguz hana möjegiň ıol görkezendigini bilıäris. Munuň özi ikinji eııamda öküziň deregine böriniň geçmegine sebäp boldy. Çünki birsydyrgyn, parahat hem imi-sala ıaşaıyş tamam boldy. Yslam türkmene täze ıoly geçmäge, ol ıollarda özüňi görkezmäge böriniň kuwwaty, garadan gaıtmazlygy hem böriniň ıyndamlygy gerekdi. Türkmen ruhy öz ozalky kenarlaryndan daşyna agdy-da, yslam dünıäsine ıaırap gitdi.
Ol ruh çölleriň gurdy bolup giň sähralary gezdi, aw awlady. Ol şeıdip giňlik, uç-gyraksyzlyk häsiıetine eıe boldy. Ol gaıduwsyzlyk, mertlik häsiıetine eıe boldy. Özünden güıçlüleriň, özünden ejizleriň bardygyny gördi. Güıçliniň minnetini çekmedi, ejiziň awuna el gatmady. Sährany ıurt tutundy, nesili örňedi, ıurt mährini duıdy. Öz ıurduna kesekini goıbermedi, özgäň ıurduna dawa etmedi. Onuň tüıleri, ıallary gök asmanyň – bakylygyň hem elıetmezligiň reňkindedi. Hoş gününde eselmedi, hor gününde peselmedi. «Gurt ıüzi – mübärek» diıdirdi. Özüni kapasa saldyrmady, ıolbarsyň giren kapasasyna girmedi, gaplaňyň oıunlaryny etmedi.
III. Üçünji eııam – Görogly Türkmen eııamy
(XI – XVI asyrlar)
XI – XVI asyrlary öz içine alyp, türkmeniň milleti hökmünde beıgelişiniň biziň häzirki döwrümizde aç-açan görnüp duran eııamydyr. Onlarça türkmen döwleti, olardan hem Beıik Seljuk türkmenleriniň, Beıik Osman türkmenleriniň döwletleri dünıä ıaň saldy.
III. TÜRKMENLERIŇ ÜÇÜNJI EİİAMDA
№ Döwletlerıň atlary Wagty
15 Beıik Seljuk türkmenleriniň döwleti 1040 – 1194 ı.
16 Türkmenleriň Meňgüıçlüler begligi 1072 – 1277 ı.
17 Türkmenleriň Izmir begligi 1081 – 1098 ı.
18. Türkmenleriň Dilmaçogullary begligi 1085 – 1192 ı.
19 Türkmenleriň Danyşmentler begligi 1092 – 1178 ı.
20 Seljuk türkmenleriniň Şamdaky döwleti 1092 – 1117 ı.
21 Seljuk türkmenleriniň
Kermandaky döwleti 1092 – 1307 ı.
22 Rumdaky seljuk türkmenleriniň döwleti 1075 – 1308 ı.
23 Saltyk türkmenleriniň begligi 1092 – 1202 ı.
24 Köneürgenç türkmenleriniň döwleti 1097 – 1231 ı.
25 Türkmenleriň Ynalogullary begligi 1098 – 1183 ı.
26. İazyr türkmenleriniň döwleti XI – XIII as.
27 Türkmenleriň ahlatşalar begligi 1100 – 1207 ı.
28 Türkmenleriň artyklylar begligi 1102 – 1408 ı.
29 Türkmenleriň Börüler atabegligi 1117 – 1154 ı.
30 Yrakdaky seljuk türkmenleriniň
döwleti 1118 – 1194 ı.
31 Mosuldaky atabeg
türkmenleriniň hökümdarlygy 1127 – 1259 ı.
32 Türkmenleriň Beghökümdarlar begligi 1146 – 1232 ı.
33 Türkmenleriň Ildeňizler atabegligi 1146 – 1225 ı.
34 Türkmenleriň salyrlar atabegligi 1147 – 1284 ı.
35 Hazarasply türkmen atabegligi 1148 – 1339 ı.
36 Gur türkmenleriniň döwleti 1148 – 1215 ı.
37 Eııuby türkmenleriniň döwleti 1171 – 1249 ı.
38 Türkmenleriň İarlykogullary begligi XII as.
39 Türkmenleriň Barçemogullary begligi XII as.
40 Halajy türkmenleriniň döwleti 1202 – 1323 ı.
41 Deli (Dehli) türkmenleriň soltanlygy 1206 – 1414 ı.
42 Türkmenleriň Zeňňiler atabegligi 1227 – 1259 ı.
43 Türkmenleriň Çopanogullary begligi 1227 – 1309 ı.
44 Türkmenleriň Resulogullary döwleti 1228 – 1455 ı.
45 Memluk türkmenleriniň döwleti 1250 – 1527 ı.
46 Türkmenleriň Garamanogullary begligi 1256 – 1483 ı.
47 Türkmenleriň Ynançogullary begligi 1261 – 1368 ı.
48 Türkmenleriň Sahypataogullary
begligi 1275 – 1341 ı.
49 Türkmenleriň Perwanogullary begligi 1277 – 1322 ı.
50 Türkmenleriň Menteşogullary begligi 1290 – 1382 ı.
51 Türkmenleriň Karesiogullary begligi 1297 – 1360 ı.
52 Türkmenleriň Jandarogullary begligi 1299 – 1462 ı.
53 Türkmenleriň Eşrefogullary begligi XIII as.–1326 ı.
54 Türkmenleriň Ladyk XIII – XIV asyryň
(deňizli) begligi ikinji ıarymy
55 Türkmenleriň Alaiıe begligi XIII – XV asyryň
56 Osman türkmenleriniň döwleti 1299 – 1922 ı.
57 Türkmenleriň Germiıanogullary begligi 1300 – 1423 ı.
58 Türkmenleriň Hamytogullary begligi 1301 – 1423 ı.
59 Türkmenleriň Saryhanogullary begligi 1302 – 1410 ı.
60 Türkmenleriň Aıdyňogullary begligi 1308 – 1426 ı.
61 Türkmenleriň Tekeogullary begligi 1321 – 1390 ı.
62 Türkmenleriň Remezanogullary
begligi 1325 – 1508 ı.
63 Türkmenleriň Eretnaogullary begligi 1335 – 1381 ı.
64 Türkmenleriň Dülkadyrogullary begligi 1339 – 1521 ı.
65 Türkmenleriň Täjeddinogullary begligi 1348 – 1428 ı.
66 Türkmenleriň Erzinjan begligi 1348 – XVI
67 Akgoıunly türkmenleriň döwleti 1350 – 1502 ı.
68 Türkmenleriň Doburçatürk begligi 1354 – 1417 ı.
69 Garagoıunly türkmenleriň döwleti 1380 – 1467 ı.
70 Türkmenleriň Kady
Burhaneddin Ahmedi begligi 1381 – 1398 ı.
71 Türkmenleriň Salyr döwleti XIV – XVI as.
72 Türkmenleriň Emirogullary begligi XIV as.
73 Türkmenleriň Hazar döwleti XIV – XVI as.
74 Türkmenleriň Togalaklar döwleti 1414 – 1555 ı.
75 Türkmenleriň Sefewi döwleti 1501 – 1736 ı.
76 Türkmenleriň Kutubşa döwleti 1512 – 1687 ı.
Türkmen ruhunyň üçünji eııamy X – XVI asyrlary öz içine aldy. Bu döwür diňe bir türkmen gylyjynyň däl, eısem türkmen ruhunyň hem dünıä çykan eııamydy. Bu döwrüň beıik türkmen döwletleriniň dünıä ıaň salan eııamydygyny dünıä taryhy tassyklaıar. Beıik Seljuk-türkmen döwleti, osman-türkmen döwleti, garagoıunlylar, akgoıunlylar döwletleri – türkmen ruhunyň şu eııamda nähili belent, syıasy-taryhy taıdan işjeň bolandygynyň taryhy güwäçisidir.
Göroglynyň eline dutar almasy ıöne ıere däl, sebäbi bu döwrüň ruhy dutar bilen beıan edilıärdi. Bu eııamyň ruhunda daş ıarıan, dagy ıykıan gujur jemlendi. Ol diňe bir İeriň ıüzünde haıdaman, eısem gögüň ıüzüne-de göterildi. Oguz hanyň harby-syıasy tizligi medeni-taryhy tizlige öwrüldi, bu döwrüň ruhy ıolbaşçysy Göroglydyr.
Bu döwürde taryhy sahna ymykly çykan oguzlar-türkmenler şeıle bir uly hem çuňňur döwlet – syıasy tejribesini topladylar. Onsoň Gündogarda «Döwlet gurjak bolsaň, türkmeni çagyr» diıen nakyl döredi. Çünki sanly asyryň içinde Magrypda we Maşrykda, Müsürde, Hindistanda we gaıry ıurtlarda gurlan türkmen döwletleriniň sany onlarça boldy. Ol türkmen soltanlarynyň köpüsiniň bürgüt atlary bolupdy. Aslynda, Oguz hanyň her agtygynyň öz bürgüt ady bardy. Gaıa-şuňkar, Begdili-bähri, Dodurga-garçgaı, Owşar-laçyn, Çepni-humaı, Salyr-bürgüt, Bükdüz-ütelgi.
Beıik seljuk türkmenleriniň döwletini esaslandyran Dawudyň hem Muhammediň ruhy atlary-da – bürgüt atlary – Togrul we Çagry boldy. Şol döwürde symrug hem humaı guşlary türkmen ruhunyň daıançlary bolupdy.
IV. Dördünji eııam – Magtymguly eııamy
(XVII – XX asyr)
Türkmen ruhunyň dördünji eııamy XVII – XX asyrlary öz içine alıar. Bu eııam ruhuň taryhy işjeňlik taıdan iň gowşan döwri bolup çykdy. Dyzmaçlygyň ıerine peıwagtlylyk, aıgytlylygyň ıerine oılanyşyklylyk geldi. Munuň özi türkmeniň birwagtky çykyp giden ojagyna dolanan döwri boldy. Indi türkmen geçen taryhyna nazar aılap, onuň üstünliklerine guwanmak, kemterine arman çekmek ıagdaıynda boluberdi. Milletiň ruhy sypatynda taryhy döredijilik alamatlary ıiteňkirledi. Taryhy ıadawlykdan egbarlan türkmen özüniň millet hökmündäki aıratynlyklaryny saklap galmagyň gamyny iıdi. Sansyz hem çylşyrymly taryhy gaıtgynlar – daşgynlar sebäpli synasy bölek-bölek bölünen – tire-taıpalara halkyň iň wepaly ogullary milletiň ruhunda bitewülik sypatynyň ıitip gitmezliginiň aladasyny etdiler. Türkmene taryhy tejribäni paıhas eleginden geçirmek üçin, indiki galkynyşyň gözıetimlerini kesgitlemek üçin pursat hem asuda durmuş gerekdi. Şonuň üçin bu eııamda türkmen kän öıünden çykman, daşaryk seretmän, öz güni bilen boluberdi. Bu döwrüň ruhy ıolbaşçysy Magtymguly Pyragydyr.
Türkmen öz däbi – ıoly üıtgän ıerinde ıeňilıär. Oňa mysal Merw, Maru-şahu-jahan, Mary. 4 müň ıyl mundan ozal gülläp ösen, türkmenleriň ata-baba topragynyň ösen merkezi şäheri bolupdyr. Türkmen hanlyklary döräp, Sanjar soltan bolan döwründe iki milliondan gowrak ilaty bolupdyr. XIII asyryň başynda Çingiz han bu şäheri weıran edipdir. Türkmen halky ony täzeden dikeldıär, XIV asyrda agsak Tamir şäheri ıene weıran edıär. Türkmenler ıene-de dikeldıärler. 1787-nji ıylda Buhara hany tarapyndan bu şäher ıene ıer bilen ıegsan edilıär. Türkmenler ıene-de öz milli döwlet merkezini dikeldıärler. Dünıäde munuň ıaly weırançylygy gören başga şäher barmyka?! Türkmenleriň beıik ruhy şol şäheri ebedi saklaıar, geljekde-de saklar!
İene bir mysal, Astrabat obalarynda ıomut hany Saıyl hanyň tarapdarlary bilen Eıranyň Akat şasynyň tarapdarlarynyň arasynda gazaply uruşda köp adamlar öldürilipdir. Şeıle hem bu uruşda keseki duşmana olja bolmazlygy üçin köp sanly türkmen aıallary öz ärleri tarapyndan öldürilipdir. Muňa garamazdan, 8 müň türkmen aıal-gyzlary, çagalary ıesir düşüpdir. Bu aıal-gyzlaryň köpüsi hem tussaglykda galmazlyklary üçin, namyslaryny goramak üçin öz janlaryna kast edipdirler. Eı, beıik Alla, olaryň jaıyny jennet et, olaryň gaıduwsyz türkmen ruhuny şu günki jynsyna garamazdan, ıaşyna garamazdan, türkmen milletine siňdir!
1914 – 1918-nji ıllarda bolan birinji jahan urşuna gatnaşyp, wepat bolan türkmenleriň sany 80 müňden geçdi, 1917 – 1930-njy ıyllarda baı-kulak diıip sürgün edilenleriň sany 900 müňden gowrak adamdy, şol ıyllar ıat illerde mesgen gözläp, ıurtdan çykanlaryň sany 4 milliondan geçdi. 1930 – 1937-nji ıyllarda milletçi, halk duşmany, basmaçy atlandyrylyp atylanlaryň, sürgün edilenleriň sanyny anyklamak kyn, her gijede obalardan, şäherlerden adamlar sessiz-sedasyz ıiterdiler, olary hatda soramaga-idemäge hem gorkardylar... Türkmen halky şeıle ruhupeslikde ıaşady...
IV. TÜRKMENLERIŇ DÖRDÜNJI EİİAMDA
77 Türkmenleriň Awşar döwleti 1736 – 1796 ı.
78 Türkmenleriň Gajar döwleti 1779 – 1924 ı. 79 Türkmenleriň Jüneıit han 1918 – 1920 ı.
V. Bäşinji kämillik eııamy
Garaşsyzlyk we Baky Bitaraplyk1 eııamy – 1991-nji ıylyň 27-nji oktıabryndan başlanıar.
Munuň özi Milli Galkynyş eııamydyr. Milli Galkynyş, Garaşsyzlyk we Bitaraplyk ıaly anyk taryhy wakalar bilen baglanyşyklydyr.
Diňe bu däl, eısem beıleki eııamlary hem zamanlara we döwürlere bölmegi maksadalaıyk hasaplaıaryn. Aıdaly. Magtymguly eııamyny a) döwletsizlik, b) baknalyk, ç) tabynlyk ıaly zamanlara bölüp bolar.
Bularyň bary «Türkmen taryhynyň» özünde aıan ediler. Men «Türkmen taryhynyň» her kitabynyň soňunda degişli eııamyň ıa-da zamanyň wakalarynyň, seneleriniň görkezijilerini (tablisalaryny) bermegi, şeıle hem haısy döwletiň gürrüňi edilse, şol döwlete degişli suratlary, tapyndylaryň suratlaryny ıerleşdirmegi göz öňünde tutıaryn. Şeıdilende, taryh anyk sypata eıe bolar we ony ıatda saklamak has aňsat bolar, türkmen taryhy üznüksiz bir heňňam bolup, göz öňüne geler durar.
7. Taryh miras hökmünde
1881-nji ıylda Gökdepe galasynyň synmagy gaıduwsyz türkmen halkynyň 110 ıyllap ykbalynyň küle çökmegine sebäp boldy.
1 2001-nji ıylyň 19-njy oktıabrynda İaşulularyň XI Ählitürkmen maslahatynyň, Halk maslahatynyň, Umumymilli «Galkynyş» hereketiniň bilelikdäki Mejlisiniň agzalarynyň biragyzdan ses bermegi esasynda türkmeniň bäşinji kämillik eııamyny – Beıik Saparmyrat Türkmenbaşy eııamy diıip atlandyrmak karar edildi (red.).
110 ıyl! Bu taryh üçin hem az pursat däl. Bu döwürde türkmeniň ruhuna düıpli ıara salyndy. Garaşsyzlyk şol ruhy göıdüklikden, baknalyk keselinden saplanmagyna eşrepi melhem boldy.
Baknalyk milletiň özi üçin däl-de, özge biri üçin ıaşamagydyr. Özüniň düıp manysy boıunça bu erbet hadysadyr. Çünki, munda millet özüçe bary-ıoguň elindäki bir serişdä öwrülıär. Milletiň ähli gujury, güıç-kuwwaty onuň özüne däl-de, gapdala sarp edilıär. Onuň durmuşy özüniň däl-de, özgäňki bolıar.
Emma bu belanyň diňe ıarysydyr. Baknalykda milletiň şu güni bilen birlikde geçmişi-de talaňa düşıär. Milletiň üstünden agalyk edıänler ony öz geçmişinden üzüp aıyrıarlar we onuň geçmişine-de eıe çykıarlar. Bu, ylaıta-da, geçmişi beıik milletiň baknalykda maňlaıyna ıazylan ıazgytdyr. Beıle milleti geçmişsiz diıip yglan etmek häzirki baknalygy mümkingadar uzaga çekdirmek maksadyndan gelip çykıar. Şol maksady amal etmek, esasan, iki usulda bolup geçdi: birinjiden, milleti asla geçmişsiz bir zat hökmünde görkezmek. Ikinjiden, eger şol geçmiş göze dürtülip duraısa-da, ony bu millete asla dahylsyz zat hökmünde görkezip, geçmişi başga-başga toplumlaryň adyna bermek usuly.
Şeıle edilende, miletiň üstünden agalyk sürmek akyl-ruhy taıdan has amatly bolıar hasap edipdirler. Täze agalar şeıdip bakna milletde täze ıaramaz aňyıeti döredıärler. Bu aňyıetiň düıp manysy şundan ybaratdyr: sen öň hiç kimdiň, seniň taryhy ıaşaışyň indi başlanıar. Munuň sakasynda bolsa biz durıandyrys, munuň üçin sen bize ömürbaky minnetdar bolmalysyn! Ilkibaşda täsirsiz ıaly bolup görünse-de, şeıle ıörelgäniň täze nesilleriň aňyna ıuwaş-ıuwaşdan siňmegi netijesinde, öz-özüne göwni ıetmeıän toplum kemala gelip ugraıar. Bu ruhy täsire düşen adamlar oňa ynanyp, soňabaka özüni «adam edenlere» minnetdarlyk duıgusy bilen ıaşamaga endik edip gidıärler. Olar hatda şondan soň özüni başgaça göz öňüne getirmek ukybyndan mahrum bolıarlar. Bu köki kesilen jemagatdyr. Ruhy baknalygyň düıp manysy we maksady milleti kiçeltmek, onuň taryhy örüsini daraltmak, ony özüňe meňzeş, ıöne özüň babatda ikinji derejeli halaıyga öwürmekdir.
Milletiň buısanjyny elinden alman, baılygyny almak mümkin däl.
Milleti ruhy taıdan çökermän, ony maddy taıdan talamak uzaga gidıän talaňçylyk däl. Muňa Lenin hem-de bolşewikler örän oňat düşünipdirler we talaňçylygyň birinji, gödek usulyny ıöreden patyşa hökümetini ıykyp, baknalygyň täze görnüşine geçipdirler. Şu manyda Sowet Soıuzy diıilıän döwlet Russiıa imperiıasynyň gönüden-göni dowamy bolup durıardy.
Siz, bir müddet okamagyňyzy goıuň-da, sowet ıyllary içinde söz ussatlarymyzyň döreden çeper eserler ummanyny göz öňüne getirmäge çalşyň! Döredilen eserlerem, şol eserleri döredendigi üçin abraıly atlara, derejelere mynasyp bolan döredijilik ussatlaram az däldir, ıöne tas bir asyrlap diıen ıaly döwür içinde döredilen kitap dagynyň içinden pähim-parasady, mertligi, tüıs türkmen-dä diıdirıän edim-gylymlary, gahrymançylyklary bilen özlerine imrindirıän, kalbyňy dokundyrıan, beıikligi, mähremligi bilen ıüreginde baky orun alıan Oguz han Türkmen, Gorkut ata Türkmen, Görogly beg Türkmen, Jelaleddin Meňburny, Ärtogrul gazy, Osman beg, Alp Arslan, Mälik şa, Uzyn Hasan ıaly merdana gahrymanlara gabat gelen dälsiňiz. Sowet döwrüniň çeper eserlerindäki gahrymanlar ownukçyl, maıdaçyl, gybatkeş, içi kitüwli ıarym gahrymanlar boldy, beıle gahrymanlaryň halkyň kalbynda ruhubelentlik döretmejekdigi, ruhy galkynyşa, gahrymançylyga hyjuwlandyrmajakdygy düşnüklidir. Çeper eserlerde türkmen halkynyň nadan, çarwa edilip görkezilmegine halk öwrenişip ugrapdy. Halk bu töhmeti hakykat hökmünde kabul edipdi, bu gaty gynançly hadysadyr. İolbarsa «sen towşan» diıip ynandyrmagy başarmak aňsat däl. Geçmişde beıik-beıik döwletleri gurup, köşki-eıwanlarda dünıäniň 72 dilini bilip ıaşan, ylmyň, dünıäniň ençeme açyşlarynyň gözbaşynda bolan türkmen halkyna sen sowatsyz, sen çarwa, seniň taryhyň ıok diımek üçin nähili derejede ynsapsyz bolmalydygy hakda oılananymda gyzyl imperiıanyň içki mazmuny has-da aıdyňlaşıar.
Türkmen halky syıasy taıdan azat boldy. Onuň aňynyň azatlygynyň serişdelerini we usullaryny Saparmyrat Türkmenbaşy Ruhnamada berdi.
Taryhy ıazmak – geçmişi dikeltmekdir, geçmişi janlandyrmakdyr. Meniň bir göräımäge adaty bir pikir bolup görünıän şu pikirimiň düıp manysyna düşünmek gaty bir aňsatdyr hem öıdemok. Hawa, onuň birbada ıoň bolan «manyly» bimanylyk, barypıatan dogry, ıöne hiç hili täzeligi bolmadyk pikir azatlygy bolup görünmegi mümkin. Biz dogry, şol «dogrulygy» bilenem hiç bir täzeligi açmaıan pikir adatylygyndan bez bolupdyrys. Janlylyk ıaşaıyş barlygynyň möhüm bir häsiıetidir.
Janlylyk – daş-töwerek bilen arabaglanyşygyň saklanmagydyr, ölüm hem, degişlilikde, şol arabaglanyşygyň kesilmegidir.
Janlylyk hadysasynyň şeıle kesgitlemesi ıaşaışyň ähli manylarynda-da – biologiki, jemgyıetçilik, tebigy we ruhy manylarynyň barysynda-da dogrudyr. Aıdaly, sözüň biologiki manysynda janlylyk islendik bedeniň daşky gurşaw bilen madda hem güıç-kuwwat çalşygynyň üznüksizligidir. Haçan-da şeıle üznüksizlik kesilende, beden ölüm diıilıän şum hadysa sezewar bolıar. Diımek, bu ıerden adamzadyň örän gadymy döwürlerden bäri iş edinip gelen haly-hakykaty bolan «jan» düşünjesine biz täzeçe kesgitleme berip bilıäris: jan – munuň özi organizmiň daş-töwerek bilen aragatnaşyk etmek ukybydyr. Ölüm bu ukybyň kesilip, kimdir biriniň biologik ıaşaıyş ulgamyndan çykandygyny alamatlandyrıar.
Fiziki janlylyk hem islendik maddanyň fiziki kanunalaıyklyklar içinde ıaşamasydyr. Aslynda «Fiziki janlylyk» jümlesiniň bir tarapdan, bimanylyk bolup görünmegi mümkin. Çünki hiç bir maddanyň ıa-da jisimiň fiziki ıaşaıyş ulgamyndan daşarda dowam etmegi mümkin däl, hiç bir zadyň tebigy kanunlara boıun egmezligi mümkin däl. Şu nukdaınazardan, fiziki janlylygy biologik janlylyk düzgüninden kesgitlemek nädogrudyr. Sebäbi ählumumy barlygyň – fiziki barlyk, biologiki barlyk, jemgyıetçilik barlyk, ruhy barlyk ıaly giňişlikleri tebigaty boıunça biri-birinden tapawutlanıarlar. Onsoň janlylyk häsiıeti bularyň hersinde şol tebigata laıyklykda üıtgeşik ıüze çykıar. Aıdaly, jandar biologik janlylykdan mahrum bolup biler, emma ol hiç mahal fiziki manyda ıok bolup, «ölüp» bilmez, ıaşaıyş diňe bir görnüşden beılekisine – biologik usuldan fiziki usula geçip biler.
İok bolmak mümkin däl, diňe öwrülmek mümkin.
Taryhy ıaşaışyň janlylygyny dikeltmek – munuň özi gaıybana geçmiş bilen şu günüň arabaglanyşyklaryny ıola goımakdyr. Men bu ıerde taryhy ıaşaıyş babatynda iki sany jümläni girizmekçidirin: taryhy wagtyň çäginde hemişelik ölüm hem-de wagtlaıyn ölüm bolup biler. Eger geçmişden galan närseler bilen hiç hili arabaglanyşyga girip bolmaıan bolsa, onda bu ıerde hemişelik, gutarnykly ölüm bardyr. Bu geçmiş biziň aňymyz, ruhumyz üçin öňli-soňly ıapyk barlykdyr. Ol biziň üçin durmuşy-jemgyıetçilik – ruhy manydan mahrum, onuň diňe tebigy manysy galypdyr.
Eger geçmişden galan närse, biziň akyl ıetirmegimiz üçin, ıagny biziň özümiz bilen onuň arasynda ruhy baglanyşyklary dikeltmek üçin açyk bolsa, onda bu wagtlaıyn ölen geçmişdir. Arabaglanyşyklary dikeltmek arkaly biz geçmişiň biologiki we jemgyıetçilik-durmuşy wagt taıdan öten barlygyny häzir hem dowam edıän şu günüň hadysasyna öwrüp bilıäris. Munuň özi gaıtadan dirilikdir. Çünki, geçmiş biziň şu günümize goşulıar. Ol gaıtadan göz açan çeşme kimin biziň şu günki ıaşaışymyzyň hiline täsir edip, ıaşaışyň täze bir mümkinçiligini döredıär. Geçmiş şu günüň düzümine girıär. Şu günüň bolsa dirilikdigini kim inkär edip biler?!
Geçmiş taryhyň aňlanylmadyk, janlanmadyk, häzirki ıaşaıyş tarapyndan hasaba alynmadyk halatynda şu günüň mazmuny bir hili bolıar, geçmişiň janlanan halatynda bolsa ol mazmun başga hili bolar. Şu manyda şu gün geçmişe, geljek hem şu güne doly we bütinleı baglydyr.
Baglydyr, emma garaşly däldir. Çünki dürli barlyklaryň erkinlik, azatlyk häsiıeti deň däldir: fiziki barlykda hiç hili erkinlik ıok, biologiki barlykda belli bir derejedäki erkinlik; jemgyıetçilik-ruhy barlykda has uly derejedäki erkinlik bar. Geçmiş bile baglanyşyp-baglanyşmazlyk şu günüň öz erkine baglydyr. Eger ol öz erkindäki bu mümkinçiligi ulanyp bilse, onda ıaşaıyş has dokmanyly we dokmäde bolıar.
Men indi bu kanunalaıyklyklary milli taryhyň jähetine geçirip, gürrüňimi dowam edeıin. Geçmiş bilen baglanyşmak, janlylyk nukdaınazaryndan, nähili geçmiş türkmeniň geçmişi, nähili miras türkmeniň mirasy hasap edilip bilner? Türkmeniň şu günki barlygyndan ugur alyp, janlandyryp bolıan, özara baglanyşyga we gatnaşyga girip bilıän geçmiş türkmeniň mirasydyr. Janlandyrmak üçin iki tarapyň özara meňzeşligi, umumylygy gerek. Milli taryh meselesinde munuň özi gan-beden, süňňi, medeni, dil, ruhy we gaıry umumylyklar hem-de birlikler, ıakynlyklar manysynda göz öňüne gelıär. Men bu umumylyklary umumylaşdyryp, bir jümlede – taryhy ıaşaıyş umumylygy şekilinde bermek isleıärin.
Miras manysy – eıe çykmakdyr. Meniň mirasym diımek – meniň şu zatlara eıe çykmaga doly hakym bar diımekdir. Emma bu diňe hukuk meselesi däldir. Janlylyk babatda ıaňky aıdylanlardan çen tutsaň, miras meselesi ukyp meselesidir. Şonuň üçinem «meniň mirasym» diıen ıörelge «meniň düşünıän, meniň janlandyryp bilıän zadym» diıen manyny berıär. Ata bilen ogly biologik taıdan atanyň ogluň damarynda akıan gany birleşdirıär. Türkmeniň bäş müň ıyl mundan ozalky geçmiş ıaşaışy bile şu gününi bu iki tarapyň taryhy ıaşaıyş birligi birleşdirıär. Aıdaly, Altyndepe – gadymy oguz türkmen döwleti bilen özümiziň gönümel hem wagtyň irginsiz iş netijesinde gyıtaklaıyn häsiıete geçen baglanyşyklarymyzyň bardygy üçin, biz ol beıik medeniıeti öz taryhy mirasymyz hasaplaıarys.
8. Mirasdüşerlik ıörelgesi
Akyl ıaşaışyň hyzmatkäridir.
İaşaışa dahylsyz, ıaşaışa hyzmat etmeıän akyl bimanylykdyr, howaıylykdyr. Beıle akyl howaıylygynyň üstesine zyıanlydyr hem. Bu zyıanyň sebäbi-de, ilki bilen, onuň howaıylygy bilen baglanyşyklydyr. Men bu hili zyıana ruhy zyıan diııärin. Çünki, janly durmuş bilen dahylsyzlygy zerarly beıle akyl durmuşa täsir etmek ukybyndan mahrum bolıar. Ol adamlary haısydyr bir howaıy zatlara we meselelere güımäp, olaryň aňyny gerekmejek güımenjelere baglap goııar hem-de aňyň durmuşy aňlamak başarnygyny küteldıär. Şeıdip, durmuş bir tarapa, akyl başga bir tarapa gidıär we olaryň arasynda nälaıyklyk döreıär. Beıle nälaıyklykdan gutulaımak soň hyllalladyr. Howaıy akyl jemgyıet üçin öz bikemallygy sebäpli dert tapynan adam pisint bir zatdyr.
Howaıy akyl durmuşyň synasynda altynjy barmak ıaly artykmaç bir närsedir.
Zyıanyň ikinji tarapy howaıy akylyň jemgyıeti maddy çykdajylara getirıänligi bilen baglanyşykly.
Biziň taryh ylmymyz howaıylykdan halas bolmak üçin täze bir ylmy ıörelgäni – mirasdüşerlik ıörelgesini özüniň baş ıörelgesi hökmünde yglan etmeli we ony mydama berjaı edip durmaly.
Mirasdüşerlik ıörelgesiniň düıp manysy şundan ybarat: bäş ıa-da ondan hem köp müňıyllyk taryhyň mazmunyny diňe türkmeniň häzirki durmuşy bilen baglanyşykly närseler tutmaly. Başgaça aıdanyňda, taryh ylmy bütin milli geçmişi şu günki milli ıaşaıyş bilen baglanyşykly bitewi hem-de tebigy taryhy proses hökmünde düşündirmegi başarmalydyr.
Mirasdüşerlik diıen ylmy ıörelgäniň birnäçe jähetlerini görkezip geçeıin.
Birinjiden, munuň sap ahlak jäheti bar. Bize iliň zady gerek däl, çünki, türkmen ozaldan «iliň zady bilen zatly bolup bolmaz» diıen akyla gulluk eden milletdir. Emma biz öz zadymyzyň hem eıesiz goıulmagy ıa-da başganyň adyna berilmegi bilen ylalaşyp bilmeris. Bilşiňiz ıaly, sowet döwründe, hamana, türkmeniň öz topragyna başga bir ıerden gelendigi baradaky pikirler hem öňe sürlüpdi. Milli buısançdan mahrum käbir ıöwsel alymlarymyz hem muňa goşulypdy. Hususanam, türkmeniň uzak Gündogardan gelip çykan halkdygy baradaky pikirler ıoň boldy. Sowet döwründe ony inkär etmäge bogny ysan adam tapylmady. Sebäbi ol taglymaty resmi aňyıet alyp göterdi. Çünki, oňa geregi hem şoldy. Eger şeıle edilse, bu halky assyrynlyk bile dürtgeläp durmaga, oňa «nämäniň nämedigini» ıatladyp durmaga puryja bolıardy. Munuň özi türkmeni ruhy ynamsyzlykda, ruhy gowuşgynsyzlykda, ruhy ikirjiňlenmede saklamagyň bir görnüşidi, kapasasydy.
Göz öňüne getirip görüň, niredendir bir ıerden göçüp gelen adamyň ıüzi aşak bolar ıaly, oňa «nireden gelendigini» ıatladyp dursaň, adamyň ruhy-ahlak ıagdaıyna nähili täsir edıär?! Hatda SSSR-iň dargap ugraıan döwürlerinde türkmene muny ıatladan – açyk hem gödeňsi hereket eden käbir kişiler hem bolupdy. Olar özleriniň «gelmişekdigini» gizlemek, has dogrusy, aklamak üçin şeıle peslige ıüz urdular. Eıse näme, degişli taryhy «taglymat» hut şeıle pursatlara peılenip hem döredilipdi ahyryn!
Elbetde, hiç bir, hatda iň bolgusyz pikir hem boş ıerden döremeıär. Türkmeniň aslynyň başga ıerdendigi baradaky «taglymatyň» hem öz gowuşgynsyzja «esaslary» bardy. Ol gowuşgynsyzlyk resmi aňyıet tarapyndan hossarlyk edilensoň-a, hasam döşüni gaışardypdy. Türkmeniň orta asyrlarda döräp, ondan ozal başga ıerden gelenligi baradaky assyrynlyk bile goldanıan «taglymaty» şol döwürde iki sany netijä getirdi: Türkmenistan we türkmenler diıilıän düşünjeler, taryhy geografiıa bilen häzirki geografiıa biri-birinden aırybaşgalaşdyryldy. 30-njy ıyllarda çap edilen iki kitapdan ybarat bolan bir taryhy işiň ady muňa şaıatlyk edıär. «Türkmenleriň we Türkmenistanyň taryhyndan maglumatlar». Bu söz düzümi häzir gaty geň görünıär. Mundan türkmeniň ıaşaıan ıurdy haçandyr bir mahal özüniňki däldi diıen many gelip çykıar. Şonuň üçinem Türkmenistanyň yslamdan öňki taryhy türkmenler bilen baglanyşdyrylmandy. Gadymy taryh hakynda gürrüň edilende, ol döwür başgalara degişli ıaly manyda ıa-da eıesiz döwür ıaly manyda gürrüň edilıärdi. Bu pikir türkmeniň öz beınisine-de guıulıardy.
Şonuň üçin hem bu nädogry ıörelgäni ıalana çykarmak üçin türkmeniň gadymy taryhyny hem, ondan öňki taryhyny hem mirasdüşerlik jähetinde beıan etmek gerek. Diňe şeıdip, biz käbirlerimizde göıdük galan milli buısanç, taryh babatda ruhubelentlik duıgusyny janlandyryp bileris.
Ikinjiden, mirasdüşerlik ıörelgesiniň ylmy-gollanma ähmiıeti bar. Meniň başda taryhy miras barada aıdan pikirlerimiň hemmesi meseläniň hut şu ylmy-gollanma tarapyny kemala getirıär. Akyl-paıhas arkaly islendik nämälim barlygy açmagyň özi onuň janly durmuş bilen arabaglanyşygyny dikeltmekden ybaratdyr. Türkmende «Okadym diıme, bildim diı» diıen ajaıyp pähim bar. Şonuň äheňine eıerip, men şeıle diııärin: öwrendim diıme, açdym diı! Hakyky ylmy usulyıet – açyp bilıän, düşündirip bilıän ylmy usulyıetdir.
Türkmeniň iň irki medeni taryhy bolan ezeli oguz türkmen döwletini – İaňykendi alyp göreliň. Baryp, bäş müň ıyl ozal ıaşan ata-babalarymyz üıtgeşik binagärlik, heıkeltaraşlyk, nakgaşlyk sungatyny döredipdirler. Olaryň özboluşly dini ynançlary, öz seždegähleri, dessurlary duıgy-düşünjeleri bolupdyr.
İaňykent ıaşaışy barada ıazylan işleriň bir täsinligi bar: olarda san, maglumat kän-de, olaryň açary we açylyşy ıok. Elbetde, beıik eždatlarymyzyň maddy durmuşy barada takyklanylan, göz ıetirilen açyşlar bar. Sebäp diıeniňde, bular ıaşaışyň diňe daşky ıüze çykmasy ahyryn. Şonuň üçin hem bu meselede islendik «ıüňi ıeten» arheolog öndümli pikirleri orta atyp biler. Emma bu döwrüň bitewi taryhyny dikeltmegiň hötdesinden gelindigi däl. Arheologlar ruhy ıaşaıyş, ruhuň täsinlikleri meselesine gelende, gümmi-sümmä uraııarlar. Olaryň bar edip bilıäni: ezeli oguz-türkmen döwletiniň – İaňykendiň ruhy durmuşy umumyadamzat jähetini takmynyrak ıüze çykaryp bilıär. Şonuň üçinem olaryň pikir ıöretmesine bu taryhy beıleki ıurtlaryň taryhy bilen deňeşdirmek häsiıetlidir. Bu aňsadyna bakmak bolıar.
Men munda deňeşdirme arkaly umumylaşdyrmakdan hem beter aıratynlyklary düşündirerden ejiz gelmek ıagdaıyny görıärin. Näme üçin beıle bolıar? Sebäbi dürli sebäplere görä, İaňykendiň ruhuny şu günki ıa düınki türkmen ruhy bilen baglanyşdyrmak arheologlaryň, beılekileriň küıüne-de gelenok, hawa, hawa, olaryň küıüne-de gelenok. Sebäbi olaryň islendiginiň aňynyň jümmüşinde aňlanylmadyk pikir-duıgy ıatyr: «Bu zatlar küje, türkmen küje!» Emma netijäniň sebäp arkaly düşündirip bolşy ıaly, sebäbiň manysy-da netijäni hasaba alanyňda, aıan bolıar. Çünki, sebäp bilen netijäniň arasynda birtaraplaıyn däl-de, ikitaraplaıyn baglanyşyk bolıar. Ezeli oguz türkmen döwletini – İaňykendi şu günki türkmen bilen açyp bolar, şu günüň türkmeniniň hem köküni İaňykentden tapyp bolar!
Şeılelikde, mirasdüşerlik ıörelgesiniň ylmy-gollanma manysy taryha düşünmek we taryhy düşündirmek üçin baglanyşyklary ıüze çykarmakdan ybaratdyr. Bu baglanyşyklaryň baş ugry hem geçmiş bilen şu günüň diahron baglanyşygynyň tekizliginde ıatıar.
Üçünjiden, mirasdüşerlik ıörelgesini taryhy düşündirmegiň baş usulyna öwürmegiň ruhy-amaly jäheti bardyr.
Biz XX asyryň dowamynda türkmeniň gadymy taryhyny, esasan hem, arheologiıasyny öwrenen gaıry ıerli alymlara minnetdardyrys. Olar öz döwürdeş türkmen alymlaryndan hünärmenlik derejesi ep-esli ıokarda duran adamlardyr. Şonuň üçin hem türkmeniň häzirki dünıä belli arheologik ıadygärliklerini olarsyz göz öňüne getirmek mümkin däl. Ol ıadygärlikleri açmagyň özi hem ylmyň şondan soňky ösüşiniň esasydyr we badalgasydyr. Emma taryh ylmy indi başlanıar.
Meşhur arheologlar arheologiıa medeniıetlerini açdylar, ulgamlaşdyrdylar, belli-belli ylmy netijelere geldiler. Bu zatlaryň barynyň kim üçin, näme üçin we nähili rumy-amaly ähmiıeti bar? Ylmyň netijesini näme bilen baglanyşdyrmaly diıen sowal bar. Aslynda munça zady näme üçin öwrenmeli diıen mesele bar. Şu meseläniň goıulmadyk ıagdaıynda ylym we onuň netijeleri düşnüksizligi döredıär. Edilen işleriň şol wagtky aıan bolan ruhy-amaly ähmiıeti barada şuny aıdyp bolar: degişli alymlar ıadygärliklere kämahal umumyadamzat mirasy, köplenç hem şol wagtky SSSR-iň umumy mirasy hökmünde garaıarlar. Şonuň üçin hem olaryň dilinde «SSSR-de iň ilkinji», «SSSR-de iň gadymy» ıaly netijeleıin umumylaşdyryjy jümleler kän gabat gelıär. Bu günki gün bu jümleleriň manysyndan nähili derek galandygyny hemmämiz bilıäris. Taryhy şeıle öwrenişde türkmen milli aňynyň hiç hili dahyly we gymmatlyk erki ıokdy. Şonuň üçin hem ol işler biziň üçin taryh däl-de, taryha badalga, ylmy maglumat itergisidir. Türkmeniň taryhy, ilki bilen, türkmeniň özüne gerek.
Taryhyň ruhy-amaly ähmiıetiniň bolmagy üçin mirasdüşerlik ıörelgesi ony öwrenmegiň esasynda goıulmaly. Munuň özi türkmen taryhy türkmen aňy tarapyndan öwrenilmeli diıildigidir. Oňa türkmen bolup seredeniňde, onuň içki manylary açylar. Häzire çenli bolsa degişli mirasyň türkmen bilen baglanyşygy, birinjiden-ä, mesele hökmünde hem goıulmady (sebäbi arheologlar Merkezden türkmeniň däl-de, «SSSR-iň mirasyny» öwrenmek üçin iberilıärdi – ylmy işiň maksady onuň açyşlarynyň mazmunyny, ylmyň usullaryny we netijelerini deslapdan kesgitleıär. Çünki aňa gözleıän zadyny tapmak mahsusdyr). Ikinjiden, göze dürtülip duran zatlar biygtyıar deňeşdirmelere iteräıende-de, meňzeşlikler daşky baglanyşyga syrykdyrylıardy: «Türkmenler şu arheologik medeniıetleriň ıerleşıän çäklerinde ıaşaıarlar, diımek, olar munuň mirasdarlary» ıa-da «ıadygärliklerde tapylan tapyndylaryň käbirleri häzirki türkmen durmuşyndaky zatlara çalym edıär, diımek, mirasdüşerlik bar». Biz duıgynyň däl-de, akylyň adamlary, şonuň üçin hem biziň milli mertebe we buısanç duıgymyz daşky çalymdaşlyga däl-de, içki baglanyşyklara esaslanyp biler.
Категория: Taryhy makalalar | Просмотров: 40 | Добавил: Has | Теги: Osman ÖDE | Рейтинг: 0.0/0
1 Kiparis (10.01.2019 00:56)
Gajar çyndanam türkmenleriň döwletimikä gy. İaman şoňa kän ynanyp bilemokda. Gajarlar nädip türkmen bolıandygyna. Bilıäniňiz bar bolsa anyk düşündirip beräıseňiz
2 Has (10.01.2019 01:04)
Gajarlar türkmenligine türkmen welin, tire-taıpa çylyk pikiri bilendir belki, belki-de Türkmenistanyñ çäginde ıaşan kowumdaşlaryna duşmançylykly syıasat ıöredenligindendir, garaz halanyp barlanok, şaıy-sünni mezhep aıralygynyñ barlygyna hem göz ıummasak, onda siziñ näme üçin olaryñ aslynyñ türkmenden gelip çykandygyna ynanmak islemeıändigiñ sebäplerini düşündirse bolar...
3 Has (10.01.2019 07:47)
Hem yene bir zat bar: Sefewi döwletini guran türkmen taıpalary (soñra gyzylbaşlar) döwlet guransoñ tä guran döwletleri synıança (Owşarlara çenli) eıranlaşdy. Hernäme-de bolsa taryhçylar türkmeniñ döreden imperiıalarynyñ içinde Sefewileri türkmen milliligine ıakyny hasap edıärler. Hatda Osman imperiıasy hem öz milliligini Sefewiler ıaly saklap bilmändir. Mysal üçin Osmanly soltany İawuz Selim bilen Sefewi döwletini guran Şa Ysmaıyl Hataıy garşylyklaıyn hat alşanda, İawuz Selim parsça, Ysmaıyl Hataıy arassa türkmençe ıazypdyr.
Gajarlaryñky bolsa Sefewilere görä-de däl, olar eııäm häkimiıetiñ başyna geçıänçä belli bir derejede millilikden daşlaşyp, eıranlylaşyp başlan türkmen taıpasy.
4 Has (10.01.2019 08:01)
Imperial bähbitlere esaslanyp gurlan döwletleriñ hiç biri-de milliligi saklap bilmeıär. Çünki imperiıa döwletlerinde millilik ikinji we hatda üçünji plana düşıär. Muña türkmenleriñ guran Tulunylar, Simjuriler, Ihşidiler, Gaznawylar, Seljuklylar, Akgoıunlylar, Garagoıunlylar, Mamlıuklar, Teımirliler (Teımirleñiñ guran imperiıasy), Babyrlylar (yewropalylaryñ atlandyryşy ıaly beyik Mogollar dowleti dal), Osmanlylar, Sefewiler, Owşarlar, Gajarlar döwletleri hem doly degişlidir.
5 Has (10.01.2019 08:10)
Onsoñam türkmeniñki hemişe şo bir türkmen häsiıeti-dä, özünkiden gaçypdyr, kesekinem goldapdyr, ösdüripdir. Seljuklylardan mysal alsak, olaryñ köşgünde işlän wezir-wekilleriñ ählisi araplar, parslar, deılemliler we ş.m.. Olañam gaçgyny türkmen, ıigreneni özüniñki, ıadyñda bolsa Alparslany-da Garahanly türkmen begi İusup Horezmi öldürıändir.
Osmanly türkmenleriniñ guran döwletinde-hä bu hasam şeıle, eıelenen ıurtlaryñ kiçijik çagalaryny (köplenç ene-atasy ölüp yesir düşen ya-da yetim hristian çagalary) yorite mekdep gurup okadypdypdyrlar, köşk emeldarlaryny taııarlapdyrlar (Enderun we ş.m mekdepler) Olardan ıokary dowlet işgarlerini tayyarlap olara gyzlaryny beripdirler, ozleri heley alanda türkmenden dal-de yewropa ıurtlaryndan yesir duşen durli milletlerden bolan gyrnaklardan alypdyrlar we ş.m...
A öz türkmenlerine bolsa Osmanly oligarhiıasy ıigrenç bilen "Etraki-bidrak!" (akmak türk[men]ler) diıipdirler...
6 Has (10.01.2019 08:12)
Nedir şada-da şeıle. Hatda Nedir şanyñ kakasynyñ ogluna "Türkmene ıagşylyk edäımegin, ili bir ursañ öz türkmeniñi iki ur" diyip wesyet edenmiş diyen rowaıatam bar... ))
7 Kiparis (10.01.2019 09:49)
Alp Arslany öldüren İusup Narzemi bolmaly. Narzem galasynyň häkimi. Türkmenmi dälmi bilemok. Sefewinem gowy ıatlatdyň-la, şo Ysmaıyl şanyň ejesi Akgoıunly hökümdarynyň gyzy eken, olam türkmen diııär welin, diňe şol eje tarapy türkmen bolany üçin Şa Ysmaıyly türkmen edıärmikäler. Köp ıerde okamda kakasy türkmen diıip ıazylan ıerine dälde ejesi türkmen diıen ıerine gabat gelıän.
8 Kiparis (10.01.2019 09:53)
Ine gajarlar köpçilikleıin Mara göçürlip, şo ıerde 1-2 asyr ıaşaıan bolmaly. Soňra häzirki biziň türkmenşerimiz bilen oňuşman 19njy asyryň başlarynda öıdıän ıalňyşmasam Eıran şasy gajarlary marydan alyp gaıdıar. Gajarlary döredeniňem kakasy gajar, ejesi ıomut türkmenlerinden diıip berıär. Gajaryň nädip türkmen bolıanynam bilıän bolsaňyz ıazaıyň
9 Has (10.01.2019 10:38)
Elbetde, Şa Ysmaıylyñ özi türkmenem bolsa, şejeresini On iki ymamlardan Musa Käzime daıandyrypdyr. Muña şo döwrüñ syıasy şertleri bilen baha bermek gerek. Şaıylaşan we Eıranda gurlan döwlet yerli halkyñ goldawyny almak üçin gelip çykyşyndan ıûz donderipdi. Şeıle-de sünni döwlet bolan Osmanlylar bilen yslam dunyasinde iñ tasirli dowlete owrulmek yaly syıasy bahbitleri hem bolupdyr. Hut şo sebaplem taryhy falşiwileşdirıän kabir toparlar, esasanam taryhy bulaşyklyk doretmek maksady bilen ulanyan taraplar ony kürt, arap, pars, azerbayjan etjek bolşup durlar. Muña garamazdan rus alymlary Bartold, Petruşewskiı, fransuz alymy Massinion onuñ azerbayjanly türkmendigini açykdan açyk subut etdiler. Şol döwûr Yspyhanda yaşap giden fransuz syıahatçysy Jean Şarden hem Sefewilerde pars diliniñ şygyr we edebiyat dilidigini, arap diliniñ Gurhan dilidigi u.n mukaddes saıylıandygyny, gepleşik dilinde welin türkmen diliniñ azeri şiwesinde geplenilyandigini yatlamalarynda yazyar. Hatda XVII asyrda Sefewileri syyahat eden nemes alymy Engelbert Kempfel hem Sefewi köşgünde türkmen dilini bilmezligiñ uly aıyp hasaplandygyny yazypdyr. Muňa meñzeş yatlamalar italyan syyahatçysy Petra de Walleniň, Žowanni Frensesko Žemmelliniñ yatlamalarynda-da duş gelıär. Hataıynyñ türkmen dilinde yazylan permanlarynyñ asyl nusgalary hazirki wagta çenli saklanylyp gelinyar. Şu yerde bir zady ayratyn bellemek gerek: Hataıynyñ diliniñ azeri şiwesine golaılygy üçin azerbayjanlar ony turkmen dal-de azerbayjan hasaplayarlar. Yone şu yerde bir zat yatdan çykarylyar. Yslamyıetiñ Orta Aziya ıaıylyp başlanan dowrunden tä Osmanlylar we Sefewileriñ ymykly dõwletleşen döwrüne çenli Günbatara yzygiderli göçlerde bolan oguz-türkmen taıpalary iki şaha bölündi: Birinji şahasy Anadoly türkmenleri (hazirki türkler), ikinji şahasy Azerbayjan turkmenleri (hazirki azerbayjanlar).
Şeıle-de hazirkizaman türk sefewişynasy Ysmaıyl Onarlynyñ "Şa Ysmaıyl" atly kitabynda Hataıynyñ asly yokardaky yaly Musa Käzime dayandyrylıanam bolsa, onuñ hakyky türkmendigi, Anadolynyñ alawy tûrkmenleriniñ Hajy Bekdaş, Pir Soltan Abdal, İunus Emre ıaly türkmen pirlerindendigi, onuñ aıaly Gülzar hanymyñ hem Jelaleddin Meñburnynyñ neslindendigi, hatda Jelaleddin Horezmşadan galan kabir gymmatly goş-golamlaryñ Şa Ysmaıyla gowşurlandygy aıdylıar. Şa Ysmaıylyñ özüniñ türkmenligini aıdıan şygyrlary-da bar. Gelejekde olardan nusgalar goyarys saıtda. Öz türkmen alymlarymyzyñ Şa Ysmaıyl barada giñişleıin ylmy makala yazanlar az dal. Olardan Abdyrahman Mülkamanowyñ, Jumadurdy Annaorazowyñ makalalary saıtda bardyr.
10 Has (10.01.2019 11:02)
Siziñ Maryda ıaşady diyen gajarlaryñyz aslynda gajarlaryñ diňe bir bölegidir we Sefewi hokumdary Şa Apbas I olary kopçulikleyn yaşayan yerleri bolan Azerbayjandan çykaryp bir bolegini Astrabada, bir bolegini Mara göçüripdir. Gajarlar Anadolynyñ gyzylbaşlary emele getiren alawy türkmenlerindendir we olar Sefewi turkmen döwletini guran yedi turkmen taıpasyndandyr (yagny: baharly, begdili, owşar, ustaçly (üstitäçli), şamly).
Gajarlar Şa Apbas dowrune çenli Garabag we Yerewan sebitlerinde yaşapdyrlar.
11 Has (10.01.2019 11:15)
Diňe gajarlar däl, ähli oguz-türkmen taypalarynyñ gelip çykyşy, taypama-taypa, tireme-tire, urugma-urug, oımakma-oımak www.turkmensani.net saıtynda jikme-jik gorkezilyar. Gaty gyzyklansañ şoña giräı. )
12 Kiparis (10.01.2019 11:50)