Erzurum Kongresi, 101 yaşında
Milli Mücadele'nin dönüm noktası olarak bilinen Erzurum Kongresi, 101 yaşında.
Anadolu düşman işgali altındaydı. Özellikle Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu illerinin bölüşülmesi ihtimali büyük endişe yaratıyordu. O zor günlerde, bölgede bir kongre toplanması fikri gündeme geldi.Peki olaylar nasıl gelişti? Osmanlı Devleti ve Batı Emperyalistlerle Başlayan Mücadelesi nasıl oldu? ve daha sonra 1.Dünya Savaşı gidişi? Savaşın ardından gelen Mondros Ateşkes Antlaşması İmzalandı.
Erzurum Kongresinin toplandığı ilk bina 1864'de Mıgırdiç Sanasaryan tarafından yaptırılmış ve Sanasaryan Koleji (Ermeni Kız Yatılı Okulu) olarak eğitim vermiş Cumhuriyet öncesinde bina satın alınarak devlete kazandırılmıştır. Bina 1924 sonlarında esaslı bir yangın geçirmiş ve ahşap kısım tamamen yanmıştır. Yangından sonra onarılan bina, Gazi İlkokulu olarak 1926'da hizmete açılmış, zaman içerisinde Yapı Sanat, Güzel Sanatlar Lisesi, Sosyal Bilimler Lisesi olarak varlığını devam ettirmiştir. Okulun bir salonu 1960'da Atatürk ve Erzurum Kongresi Müzesi olarak ziyarete açılmış, 2011-2013 yılları arasında TBMM tarafından yapılan restorasyon sonrasında Kültür ve Turizm Bakanlığına devredilmiştir. Günümüzde Kongre Müzesi ve Resim Heykel ve Galerisi Müdürlüğü olarak hizmet vermektedir.
1. 22 Mayıs 1919’da Samsun Raporuyla, Karadeniz de Rumların değil Türklerin soykırıma uğradığını İstanbul hükümetine ileterek ve halktan bunun gizlendiğine dair üzüntüsünü belirtiyordu.
2. 28 Mayıs 1919’da Havza’da genelge yayınlayan Mustafa Kemal Paşa tüm Anadolu’yu işgalleri protesto etmeye silahlarını teslim etmemeye, direnişe kurtuluşa çağırıyordu. Tıpkı Bilge Kağan’ın asırlar ötesinden (‘’ Ey Türk! Silkin ve kendine gel. Senin ırkın esarete alışkın değil…) gibi seslenmesi. Ve İstanbul İzmir Adana ve daha nice yerlerde öylesine protestolar ve tepkiler dışa vurulmaya başlıyor ki, itilaf devletleri İstanbul hükümetine yoğun baskılar kuracaklardır.
3. Hükümetin geri dön emirlerine kulak asmayan Mustafa Kemal Paşa Amasya’ya geçer ve 22 Haziran 1919 da İhtilal beyannamesi olan Amasya Genelgesini ilan eder. Bu öyle bir genelgedir ki İtilaf devletlerini çılgına çeviren, İstanbul Hükümetini aleni yok sayan, Anadolu halkını yüreklendiren Bağımsızlık ve Egemenlik manifestosuydu.
1. Vatan bir bütündür bölünemez. (Bu madde ile sadece Doğu Anadolunun Ermenilerden değil tüm yurdun bütün işgalcilerden kurtarılacağı belirtiliyordu. Kongre bu madde ile Ulusal bir karekter kazanıyordu.)
2. Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı, millet hep birlikte direniş ve savunmaya geçecektir. (Mustafa Kemal Paşa,mu hususla Yurdun esaretten halkla beraber topyekün bir mücadele ile kurtarılacağı vurgulanıyordu.)
3. Doğu illerinin ve bütün vatanın bağımsızlığı, Osmanlı Hükümet tarafından sağlanamazsa, geçici bir hükümet kurulacaktır. Bu hükümet milli bir kongre tarafından seçilecek, kongre toplanmışsa seçimi Temsil Heyeti yapacaktır.( artık Osmanlı Hükümeti teslimiyetçi olduğu, Anadolu’yu temsil gücünün kalmadığı, İstiklal mücadelesi Temsil Heyeti tarafından yürütüleceği vurgulanıyordu.)
4. Milli kuvvetleri (Kuva-yi Milliyeyi) etkili, milli iradeyi hakim kılmak esastır.( Bu maddeyle, hem halkın direnişi artırılmaya çalışılıyor hem de ileride kurulacak Cumhuriyet idaresinin ilk söylemini oluşturuyordu.
5. Hrıstiyan unsurlara (azınlıklara) siyasi hakimiyetimizi ve sosyal dengemizi bozucu haklar ve ayrıcalıklar verilemez. Ancak bu vatandaşların can, mal ve ırzları her türlü saldırıdan korunacaktır. ( Kapitülasyonlara ilk kez resmen karşı geliniyor. Azınlık hareketleri sonucunda yıkılan bir İmparatorluğun yaşadıklarını yaşamamak için alınan en büyük önlemdir.)
a. Mandanın ve himayenin reddedilmesi, ilk kez ulusal bağımsızlığın koşulsuz olarak gerçekleştirilmesine karar verildiğini gösteriyor.
b. İlk kez milli sınırlardan bahsedilmiş ve Mondros Ateşkes Antlaşmasının imzalandığı anda Türk vatanı olan topraklarının parçalanamayacağı açıklanmıştır.
c. İlk amaçlı Toplanış şekli bakımından bölgesel olmasına karşın aldığı kararlar bakımından milli bir kongredir.
d. Erzurum Kongresi Sivas kongresine bir ön hazırlık çalışması niteliğindedir.
e. İlk kez başkanlığını Mustafa Kemal'in yaptığı dokuz kişilik bir Temsil Heyeti oluşturuldu. Bu Temsil Heyeti bir hükümet gibi görev yapacaktır. (Temsil Heyeti'nin görevi TBMM'nin açılmasına kadar devam edecektir.)
f. Erzurum Kongresinin bir önemi de Batı Anadolu'da Yunan kuvvetlerine karşı mücadele eden Kuva-yi Milliye üzerinde büyük moral etkisi yaptı.
g. Erzurum Kongresi Mustafa Kemal'in sivil olarak görev aldığı ilk yerdir. Bölgesel bir kongredir.
Son Osmanlı Mebusan Meclisinde kabul edilecek olan Misak-ı Milli bağımsızlık kararlarının ruhunu oluşturan Erzurum Kongresi kararları şunu göstermiştir ki :
Artık Anadolu da hiçbir şey eskisi gibi olmayacak. Hiç bir işgal kabul olunmayacak. Mondros Mütarekesi İmzalandığında İşgal edilmemiş olan topraklar milli sınırlardır.1071 Malazgirt zaferinden beri var olduğumuz bu coğrafya ebediyette kadar Türk coğrafyası kalacaktır.
Velhasıl itilaf devletleri Kurtuluş Savaşı sonunda imzaladıkları Mudanya Ateşkesi ve Lozan Barış Antlaşması ile bu gerçekliği kabul etmiş oluyorlardı.
Anahtar Kelimeler: Erzurum Kongresi yaşında