Talep ve Talep Miktarı - AÖF
Buradasınız: Anasayfa > Ekonomi / İktisat > Ders: İktisada Giriş > Talep ve Talep Miktarı
Ders: İktisada Giriş Ünite 3 27 Şubat 2010 Ara Yazar
Talep ve talep eğrisi kavramları ile talebi belirleyen faktörleri açıklayabilmek
Tüketiciler mal ve hizmet piyasasında satın alıcılar tarafında yer alırlar ve sınırlı gelirleriyle her bir maldan ne kadar alacaklarına karar verirler. Karar almada her bir malın fiyatının yanında, tüketicinin geliri, ilişkili malların fiyatları, bekleyişler, zevk ve tercihler gibi faktörler de önemli yer tutar. Ancak herhangi bir mal veya hizmet için talep denildiğinde, genellikle bu malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasındaki ilişki anlaşılır. Bu çerçevede talep, diğer değişkenler sabit varsayılarak (ceteris paribus varsayımı) belirli bir zaman diliminde piyasada tüketicilerin farklı fiyat düzeylerinde satın almaya hazır oldukları mal veya hizmet miktarı olarak tanımlanabilir. Bu tanımlamadaki ceteris paribus varsayımı, tüketicilerin bir malı satın alma arzularının fiyattan başka değişkenlere de bağlı olduğunu ifade eder. İşte bu değişkenlerin sabit kaldığı varsayılarak, sadece iki değişken arasındaki ilişki incelenir. Yine tanımda yer alan belirli bir zaman dilimi (gün, hafta, ay, yıl… gibi) mutlaka belirtilmedir. Aksi, halde talep edilen miktarın az ya da çok oluşu konusunda karşılaştırma yapma olanağı bulunamaz. Talep edilen herhangi bir (X) malı miktarı ve bu miktarı belirleyen tüm faktörler arasındaki ilişki talep fonksiyonu ile gösterilir. Dolayısıyla, X malı için talep fonksiyonunu:
şeklinde özetlenebilir. Bu fonksiyonel eşitlikte, talep edilen X malı miktarı bağımlı değişken olmakta ve sol tarafta gösterilmektedir. Talebi etkileyen değişkenler ise sağ tarafta yer almaktadır. X malının kendi fiyatı (P x ) dışındaki değişkenler [tamamlayıcı malların fiyatları (P C ), ikame malların fiyatları (P S ), tüketicinin geliri (I), tüketici beklentileri (E), tüketicilerin sayısı (N), zevk ve tercihler (Z)] sabit varsayıldığından üzerine tire konulmuştur.
Burada kullanılan ceteris paribus varsayımı altında, yani öteki değişkenlerin sabit olması durumunda talep fonksiyonu şu şekilde yazılacaktır:
Daha basit yazılımda X malı fiyatı (Px) bağımsız değişken ve talep edilen X malı miktarı ise bağımlı değişkendir. Bu iki değişken arasında genelde var olan negatif ilişki Talep Kanunu olarak isimlendirilir. Talep Kanunu, diğer değişkenler sabitken daha yüksek fiyat düzeylerinde talep edilen mal ve hizmet miktarının daha düşük olacağını; daha düşük fiyat düzeylerinde ise tüketicilerin satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarının daha fazla olacağını ifade eder. Bu kanun çerçevesinde, örneğin, yüksek fiyat düzeyinde talep edilen miktarın azalması iki etkiye bağlıdır. Bunlar ikame ve gelir etkileridir.
İkame etkisi, diğer değişkenler sabitken bir malın fiyatı yükseldiğinde öteki malların fiyatlarına kıyasla bu malın nispi fiyatı artar. Tüketiciler bu malın yerine fiyatı düşük olan malları ikame ederler. Bu davranış fiyatı yükselen malın alımını azaltırken, ikame etkisi olarak tanımlanır.
Yukarıda sözü edilen gelir ve ikame etkileri sadece malın fiyatı yükseldiği zaman değil, malın fiyatı düştüğü zaman da çalışmaktadır. Bir malın fiyatı düştüğünde gelir ve ikame etkilerinin nasıl çalıştığını kendiniz ortaya koymaya çalışınız.
Bir malın talep edilen miktarı ile fiyatı arasındaki ilişki bir tablo ya da grafikle de açıklanabilir. Şimdi sırasıyla bunları inceleyeceğiz.
Diğer değişkenler sabitken, belli bir piyasada belli bir zaman diliminde tüketicilerin değişik fiyat düzeylerinde satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarlarını özetleyen tabloya talep tablosu denir. Tablo 3. 1’de örnek bir CD talep tablosu gösterilmektedir. Bu tabloda, 5 ayrı fiyat düzeyinde Barış’ ın satın almaya hazır olduğu CD miktarları yer almaktadır. a noktasına karşı gelen 1 TL fiyat düzeyinde talep edilen CD 125 adetken, b noktasına karşı gelen 2 TL fiyat düzeyinde bu miktar 100 adet olmuştur. Fiyat düzeyi 3’e yükseldiğinde ise, c noktasına karşı gelen 75 adet CD talep edilmektedir. d noktasında ise 4 TL’ye karşı gelen 50 adet CD talep edilmektedir. Fiyatların 5 TL olduğu e noktasında ise talep edilen mal ve hizmet miktarı 25 adettir.
Barış’ın CD Talep Tablosu: Tabloda çeşitli fiyat düzeylerinde Barış’ın satın almak istediği CD miktarları görülmektedir. Dikkat edilirse, CD fiyatı yükseldikçe satın alınmak istenen miktar azalmaktadır. Talep kanunun gereği ortaya çıkan bu durum daha önce gelir ve ikame etkileri aracılığı ile açıklanmıştı.
Yukarıda bir tablo halinde gösterdiğimiz CD fiyatı ile Barış’ın satın almak istediği CD miktarı arasındaki bu ilişki bir grafik üzerinde de gösterilebilir. Şekil 3. 1’de sözel olarak ifade ettiğimiz fiyat düzeyleri ve bu fiyat düzeylerine karşı gelen mal ve hizmet miktarları gösterilmektedir. Her satır belli bir fiyat düzeyinde talep edilen mal ve hizmet miktarlarını ilişkisel olarak sunmaktadır.
Diğer değişkenler sabitken, değişik fiyat düzeylerinde talep edilen mal ve hizmet kombinasyonlarını birleştiren eğri talep eğrisi olarak isimlendirilir. Talep eğrisini çizdiğimiz grafikte dikey eksende değişik fiyat düzeyleri yer almaktadır. Yatay eksende ise talep edilen mal ve hizmet miktarları gösterilmektedir. Şekil 3. 1’te yatay eksende arz edilen CD miktarı dikey eksende ise adet başına CD fiyatı gösterilmektedir.
Barış’ın CD Talep Eğrisi: Barış’ın CD talebi için çizilen bu eğri Tablo 3. 1’den yararlanılarak elde edilmiştir. Örneğin CD fiyatı 1 TL olduğunda Barış 125 adet CD satın almak istemektedir. Buna göre, fiyat ekseninde (dikey eksen) 1 TL düzeyinden bir izdüşüm çizebiliriz. Bu fiyattan satın alınmak istenen miktar 125 adet olduğu için, miktar ekseninde 125 adet düzeyinden bir diğer izdüşüm daha çizebiliriz. Bu iki izdüşümün kesişme noktası bize a ile işaretlenen noktayı verir. Tablodaki b,c,d ve e noktalarını da benzer şekilde grafiğe aktararak bu noktaları birleştirdiğimiz zaman D ile gösterilen talep eğrisini elde ederiz.
Talep eğrisi, genellikle fiyat ve talep edilen mal ve hizmet miktarı arasındaki negatif ilişkiden dolayı aşağıya doğru eğimli bir eğri biçimindedir. Bu görünüm talep kanunu ile de desteklenmektedir. Gerek ikame ve gelir etkisi, gerekse azalan marjinal fayda prensibi talep eğrisinin neden negatif eğimli olduğunu tutarlı biçimde ortaya koymaktadır
Talep konusuna ilişkin yukarıdaki açıklamalarımızı tek bir birey için tanımlamaya çalıştık. Piyasada tek alıcı değil, pek çok alıcı olduğuna göre, bu alıcıların belli fiyatlar karşısında talep etmeye hazır oldukları mal ve hizmet miktarının toplamı piyasa talep eğrisini verecektir. Piyasa talep eğrisi bireysel talep eğrilerinin her fiyat düzeyi için yatay toplamı olarak elde edilir. Piyasa talep eğrisi, bireysel talep eğrilerinin tüm özelliklerini taşımaktadır.
Aşağıdaki Tablo 3. 2’de iki alıcının olduğu bir piyasada bireysel talep tablolarından hareketle piyasa talep tablosunun elde edilişi açıklanmaktadır. Şekil 3. 2’de ise, bu tablonun grafik üzerinde gösterilmesine yer verilmektedir.
Bireysel Talep Tablosundan Piyasa Talep Tablosuna Geçiş: Piyasa talep tablosu bireysel talep tablolarının her fiyat düzeyi için yatay toplamı olarak elde edilir. Örneğin 1 liralık fiyat düzeyinde piyasa talebini belirleyebilmek için örneğimizdeki iki bireyin, Barış ve Cansu’nun bu fiyat düzeyinde satın almak istedikleri CD miktarını toplarız. Bu da piyasa talebi olarak 245 adet CD satın alınmak istendiğini ifade eder. Diğer fiyat düzeyleri için de aynı işlemi tekrarladığımızda piyasa talep tablosuna ulaşılır.
Bireysel Talep Eğrisinden Piyasa Talep Eğrisine Geçiş: Piyasa talep eğrisi bireysel talep eğrilerinin her fiyat düzeyi için yatay toplamı olarak elde edilir. Piyasa talep eğrisi, bireysel talep eğrilerinin tüm özelliklerini taşır. Tıpkı bireysel talep eğrisini elde ederken yaptığımız gibi, piyasa talep tablosundan yararlanarak piyasa talep eğrisini grafiğe aktarabiliriz.
Talep Eğrisi Boyunca Hareketlenme
Piyasa talep eğrisi, değişik fiyat düzeylerinde tüketicilerin satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarlarını göstermektedir. Bu noktadan hareket edildiğinde, fiyatta bir değişmenin meydana gelmesi talep eğrisi boyunca hareketlenme anlamına gelmektedir. Bir malın fiyatındaki değişim -örneğin fiyat P 1 ‘den P 2 ‘ye arttığında- talep eğrisi boyunca hareketlenmeye neden olacaktır. Örneğimiz için düşünecek olursak, diğer değişkenler sabitken, CD’nin fiyatı 2 TL’den 3 TL’ye yükseldiğinde talep edilen CD 190’dan 135 adete düşmektedir. Fiyattaki bu değişme eğri boyunca, yukarıya doğru (eğri üzerinde b noktasından c noktasına doğru) bir hareketlenmeye neden olmaktadır. Bu durum aşağıda yer alan Şekil 3. 3’de görülebilir.
Piyasa Talep Eğrisi Boyunca Hareketlenme: İncelenen malın fiyatında meydana gelen bir değişme talep eğrisi üzerinde yukarıya veya aşağıya hareket edilmesini gerektirmektedir. Şekle göre, CD fiyatı 2 liradan 3 liraya çıkınca satın alınmak istenen CD miktarı 190 adetten 135 adete düşmekte ve aynı talep eğrisi üzerinde b noktasından c noktasına (yani yukarıya) doğru hareket edilmektedir.
Elinde bir miktar tasarrufu bulunan Ahmet Bey bunu Telefon AŞ isimli iletişim şirketinin hisse senetlerini satın alarak değerlendirmek istemektedir. Bu şirkete ait hisse senedinin alabileceği çeşitli fiyat düzeylerine göre Ahmet Bey’in satın almak istediği miktar da değişiklik göstermektedir. Bu durum yukarıda yer alan Ahmet Bey’e ait talep tablosundan izlenebilir. Ahmet Bey’in talebini etkileyebilecek diğer tüm faktörlerin sabit kaldığı varsayımı altında, Ahmet Bey’e ait bireysel talep eğrisini tablonun altında yer alan diyagram üzerinde çizebilir misiniz?
Piyasada fiyat dışındaki değişkenlerde meydana gelen değişmeler talep eğrisinin sağa veya sola kaymasına neden olur. Diğer bir ifadeyle, malın fiyatından başka faktörler talepte değişmeye yol açar. Talep eğrisinin kaymasına neden olabilecek temel faktörler şunlardır:
– Tüketicilerin gelirindeki değişme
– İlişkili malların fiyatlarındaki değişmeler
– Tüketicilerin zevk ve tercihlerindeki değişmeler
– Tüketicilerin beklentilerindeki değişmeler
– Potansiyel alıcıların sayısındaki değişmeler. Bu faktörlerden birinde meydana gelecek olan değişme, talep eğrisinde kaymaya neden olacaktır. Talep eğrisinin bir bütün olarak yer değiştirmesi, yani sağa veya sola kayması aşağıda yer alan Şekil 3. 4’de gösterilmektedir.
Piyasa Talep Eğrisinde Kaymalar: Talep eğrisini elde ederken yaptığımız diğer şartlar sabitken varsayımı gereği sabit kabul ettiğimiz faktörlerden biri veya birkaçı değişirse talep eğrisi bir bütün olarak sağa veya sola kayar. Örneğin, talebi belirleyen faktörlerden tüketicilerin gelirinde meydana gelecek bir değişiklik talep eğrisini sağa veya sola kaydıracaktır. Tüketicilerin gelirindeki artış her bir fiyat düzeyinde satın alınmak istenen miktarı arttıracağı için D talep eğrisi sağa doğru kayarak D 1 konumuna gelir. Aksine gelirde ortaya çıkan bir azalma talep eğrisinin sola doğru kayarak D konumundan D 2 konumuna gelmesine yol açar.
Artık bu faktörlerde meydana gelecek değişmelerin talep düzeyini ve talep eğrisini nasıl etkileyeceğini incelemeye geçebiliriz.
Tüketicilerin Gelirindeki Değişme: Diğer değişkenler sabitken tüketicinin gelirinde meydana gelecek olan bir değişme, fiyat düzeyleri değişmese bile tüketicinin talep edilen mal ve hizmet miktarını değiştirecektir. Aynı fiyat düzeylerinde talep edilen mal ve hizmet miktarındaki değişmeler yeni bir talep eğrisi anlamına gelecektir. Tüketicinin gelirinde meydana gelecek olan bir artış, normal malların talep miktarının artmasına neden olacaktır. Bu talep eğrisinin sağa-yukarıya kaymasına neden olur.
Tersi durumda ise, yani tüketicinin gelirindeki bir azalma talep edilen mal ve hizmet miktarının her fiyat düzeyi için azalmasına neden olacak ve talep eğrisi sola-aşağıya kayacaktır. Gelir arttığında talebi artan, gelir azaldığında talebi azalan mallar normal mal olarak adlandırılır. Bazı mallar vardır ki, kişilerin geliri arttığında bu malların talep edilen miktarı azalır. Gelirin artmasına karşın, talep miktarı azalan bu mallar düşük mallar olarak tanımlanmaktadır. Gelirdeki değişimin mal gruplandırılmalarında nasıl yol gösterici olduğu, esnekliklerin işlendiği bölümde ayrıntılı olarak incelenecektir.
İlişkili Malların Fiyatları: Bazı mal ve hizmetler vardır ki, bunların fiyatlarında meydana gelecek olan bir değişme, diğer malın talebinin değişmesine neden olmaktadır. Dolayısıyla ilişkili malların birinin fiyatında meydana gelecek olan değişme o malın talep eğrisi boyunca hareketlenmeye neden olurken, diğer malın talep eğrisinde kaymaya neden olmaktadır. İlişkili mallar, ikame ve tamamlayıcı mallar olarak ikiye ayrılmaktadır.
Eğer ilişkili mallardan birinin fiyatında düşüş meydana geldiğinde ilişkili diğer malın talebi artıyorsa, bu mallar tamamlayıcı mallar olarak tanımlanmaktadır. Örneğin, otomobil fiyatlarında meydana gelecek olan bir düşüş talep edilen otomobil miktarını artıracaktır. Bu durum araba talep eğrisi boyunca aşağıya doğru bir hareketlenme anlamına gelmektedir. Oysa bu değişme, otomobil lastiği talebini arttıracaktır. Otomobil lastiğine ilişkin yeni talep eğrisinin sağa kaymasına neden olacaktır.
Bazı mallar vardır ki, söz konusu bu malların birbirleriyle olan ilişkileri yukarıdakilerin tam tersidir. Yani malların birinin fiyatında meydana gelecek olan bir değişme diğer malın talebinde aynı yönde etki meydana getirebilmektedir. Bu tür mallar ikame mallar olarak tanımlanır. Yani, ilişkili mallardan birinin fiyatında meydana gelen bir artış, diğer malın talebinde artışa neden oluyorsa, bu mallar ikame mallar olarak tanımlanır. Bunları rakip mallar olarak tanımlamak ta mümkündür. Örneğin, hindi eti fiyatında bir artış varsa, bu hindi eti talep eğrisi boyunca yukarıya doğru hareketlenme anlamındadır. Ancak insanlar fiyatı artan hindi eti yerine tavuk etine yöneleceklerdir. Bu gelişme karşısında tavuk eti talep eğrisi sağa kayacaktır. Sonuç olarak ilişkili malların fiyatındaki bir değişme ilişkili oldukları malların talep eğrilerinin kaymasına neden olacaktır.
Tüketicilerin Zevk ve Tercihleri: Tüketici zevk ve tercihleri de talebin önemli bir belirleyicisidir. Kişilerin bir malı diğerlerine oranla ne kadar tercih ettikleri, fiyat ne olursa olsun, talep miktarını etkileyecektir. Zevk ve tercihlerdeki bir değişiklik mallara olan talebi etkileyecektir. Örneğin tüketicilerin sağlıklı beslenme konusundaki tercihleri, belli gıda maddelerine yönelik talebi değiştirmektedir. Konserve yiyecekler yerine taze olanlarının tercih edilmesi, hormonsuz ürünlere yönelme… gibi nedenlerle bu mallar için talep eğrilerini sağa kaydırabilecektir. Tercihler değiştikçe talep eğrisi değişir. Firmalar basın yayın yoluyla yaptığı reklamlarla tercihleri etkilemek için çok para harcarlar. Reklamın amacı ürünün talep eğrisini sağa kaydırmaktır.
Tüketicilerin Beklentileri: Geleceğe ilişkin beklentiler de tüketici davranışlarını etkiler. Örneğin, bir malın gelecekte fiyatının yükseleceğinin beklenmesi, genellikle, tüketicileri şimdiden o malı satın almaya teşvik edecektir. Örneğin, ülkede bir siyasi kriz yaşanması ihtimali, tüketicileri, bazı malların fiyatlarının gelecekte daha yüksek olacağı beklentisine itmektedir. Bu durumda fiyatlar değişmese dahi malların talep miktarı artmaktadır. Benzer şekilde bireyler ileride ucuzlayacağına inandıkları şeylerin alımını erteleyeceklerdir. Dolayısı ile bu yöndeki beklentiler ilgili malın talep eğrisini sola kaydıracaktır.
Piyasadaki Tüketicilerin Sayısı: Talep eğrisinde kaymalara neden olan bir başka unsur, potansiyel alıcıların sayısıdır. Belirli bir malı talep eden daha fazla tüketici, ürüne olan toplam talebin artması demektir. Tüketici sayısı arttığı zaman, ürüne yönelik talep eğrisi artık her fiyat seviyesinde daha fazla miktarda mal talep edildiğini göstermek üzere sağa doğru kayacaktır. Eğer tüketici sayısı düşerse talep eğrisi sola doğru kayacaktır.
Daha önce Ahmet Bey’e ait bireysel talep eğrisini çizerken, talebi belirleyen fiyat dışındaki tüm faktörleri sabit kabul etmiştik. Sıra Sizde 1’i incelerken çizdiğimiz D talep eğrisi veri iken, ülkede yaşanan siyasi istikrasızlık nedeniyle Ahmet Bey’in ileriye dönük beklentilerinde iyimserlikten kötümserliğe doğru bir dönüşüm olduğunu kabul edelim. Bu yeni ortamda Ahmet Bey’e ait talep tablosunun yukarıdaki şekilde değiştiğini görüyoruz. Buna göre Ahmet Bey için yeni talep eğrisini çizebilir misiniz?
Daha önce verilen talep tablosundan yararlanarak çizdiğiniz talep eğrisini de aynı grafik üzerinde gösterirseniz, Ahmet Bey’in beklentilerindeki değişimin talep eğrisinin konumunda nasıl bir değişime yol açtığını açıklama olanağı elde edeceksiniz.