Şalter Nedir | Şalter Nasıl Çalışır | Şalter Parçaları Nelerdir | Viko by Panasonic
Şalter Nedir? Şalter Nasıl Çalışır? Şalter Parçaları Nelerdir?
Şalterler yapılarına, çalışma ortamlarına, gerilimlerine ve akım büyüklüklerine göre çeşitlilik gösterir. Kompakt şalterler, akıma şiddetine dayalı manyetik koruma ve ısıya bağlı olarak termik koruma sağlar. Termik-manyetik devre kesicilerin kullanılmasındaki amaç, termik koruma ile kablonun aşırı akım taşımasını engellemek ve manyetik koruma ile kısa devrelerden sistemi korumaktır.
12.12.2019 tarihli yazı 5642 kez okunmuştur.
Panasonic Viko Viko by Panasonic Elektrik İç Tesisat Şalt Şalter Kaçak Akım
Şalter Nedir? Ne Zaman Devreye Girer?
Devre kesici olarak da bilinen şalterlerin, en önemli fonksiyonu devreyi açma-kapama işlemlerinin yanı sıra, olası kısa devre ve aşırı yük durumlarında koruma sağlamak amacıyla anahtarlama yapmasıdır.
Şalter Nasıl Çalışır?
Termik koruma, adından da anlaşılacağı gibi ısı artışına karşı devreyi koruma sistemidir. Şalterlerin nominal akımın üzerinde (1.05 In ila 1.3 In) uzun süreli (5-120 dk) çalışmaları istenmez. Bu koruma sisteminde bi-metal adı verilen ısıl genleşme katsayıları farklı olan iki metalin preslenerek bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş metal çifti kullanılır. Aşırı akım sonucu ısının artması durumunda bi-metal genleşmeye başlar, ısıl genleşme katsayısı daha büyük olan metal diğerinin üzerine doğru yay gibi bükülerek bir sehim meydana getirir. Bu sehimle bi-metal perdeye temas ederek sistemi tetikler ve kontaklar birbirinden ayrılır. Böylelikle şalter elektriği keserek sistemi korumuş olur.
Manyetik koruma, kısa devre anında oluşan tahribatı en aza indirmek için kontakları hızlıca açarak kontaklar arasında oluşan arkı en kısa sürede kesme üzerine kurulmuş bir koruma sistemidir. Bu sebeple ani açtırma yapabilen elektromanyetik bobin sistemleri kullanılmaktadır.
Manyetik korumanın çalışma prensibi özetle şu şekildedir:
Kısa devre durumunda yüksek akım manyetik çekirdek üzerinde indüklenme meydana getirir, oluşan manyetik kuvvet yay kuvvetini yendiğinde perdeyi hareket ettirerek şalteri trip konumuna getirir ve kontaklar açılarak devre kesilmiş olur. Kontaklar açılırken iki iletken uç arasındaki madde iyonize olarak bir yanma meydana getirir, buna da ark denir. Arkın sıcaklığı 50.000°C gibi çok yüksek değerlere anlık olarak ulaşabilir, bu da şaltere ciddi zararlar verebilmektedir. Arkın etrafında oluşan manyetik alan nedeniyle ark seperatörlere doğru itilir. Böylece arkın boyu uzayarak incelir ve seperatör plakaları arasında bölünerek kopar. Seperatörlerin yan duvarlarında kullanılan malzemenin özelliğinden dolayı arkın oluşturduğu yüksek sıcaklık sonucu bir gaz çıkışı olur. Bu gazın da,arkın söndürülmesinde önemli bir etkisi vardır.
VMP2 Serisi Motor Koruma Şalteri : Üç fazlı motorların lokalize kontrolünü sağlamak için kullanılır. Motorlarda faz hatasına karşı koruma sağlarlar.
Elektronik açtırma üniteli devre kesicilerde aşırı yük ve kısa devre korumaları elektronik açtırma üniteleriyle gerçekleşir. Bu açtırma üniteleri; içinden bara veya akım taşıyan kablo geçirilmiş bir akım trafosu, elektronik devre kartı ve açtırma bobininden oluşur. Aşırı akım veya kısa devre anında baradan geçen akım, trafo üzerinde sekonder bir akım meydana getirir. Bu sekonder akım elektronik devre kartına iletilir ve devre kartı tarafından uyarılan açtırma bobini perdeyi hareket ettirerek mekanizmayı tetikler ve kontaklar birbirinden ayrılarak devre kesilmiş olur. Elektronik devre kesicilerin kısa devre durumlarında daha hızlı algılama ve reaksiyon göstermeleri sebebiyle kesme kapasiteleri yüksektir. Anma ve ani açma akımı ayar sahaları termik-manyetik şalterlere göre çok daha geniştir.
Kaçak akım korumalı devre kesiciler ile toprak kaçak akımlarına karşı yapılan korumada kaçak akım kaçak akım algılama rölesi, toroidal akım trafosu kombinasyonu ile algılanıp uyumlu açtırma bobini ile devre kesiciler kumanda edilerek sağlanan koruma kaçak akım korumalı devre kesiciler ile kompakt bir çözüm olarak sağlanabilir.
Şalter Parçaları Nelerdir?
► Gövde ve Kapak
► Kurma Kolu
► Seperatör (Ark Söndürme Hücresi)
► Termik bara
► Test butonu
► Açtırma Bobini (Aksesuar)
► Yardımcı Kontak (Aksesuar)
► Uzatmalı Kurma Kolu (Aksesuar)
► Motor Mekanizması (Aksesuar)
► Düşük Gerilim Bobini (Aksesuar)
► Alarm Kontağı (Aksesuar)
1. Gövde ve Kapak: Gövde ve kapak malzemesi olarak cam elyaflı polyester reçinesi (BMC) kullanılır. Bu malzeme, günümüzde elektriksel ve mekanik değerlerinin yüksek olması nedeniyle tercih edilmekte ve 160 °C’lik sıcaklığa sürekli olarak dayanabilmektedir.
2. Kurma Kolu: Devre Kesicinin konumunu gösteren 3 pozisyon mevcuttur:
► Kurma kolu ON pozisyonunda iken devre kesicinin kontakları kapalı pozisyondadır ve devre kesici üzerinden akım geçmektedir.
► Kurma kolu OFF pozisyonunda iken devre kesicinin kontakları açık pozisyondadır ve devre kesiciden akım geçmemektedir.
► Kurma kolu orta pozisyonda (TRIP) iken devre kesici herhangi bir arızadan dolayı veya uzaktan açtırma bobinine sinyal göndermek suretiyle açmıştır. Bu durumda devre kesiciyi yeniden işletmeye almak için önce kurma kolunu OFF pozisyonunda aşağı doğru bastırılır ve “klik” sesini duyulur. Daha sonra kurma kolunu yukarı ON pozisyonuna doğru hareket ettirerek devre kesici kapatılır.
3. Kontaklar: Kontaklarda kullanılacak olan malzeme akımın değerine göre belirlenmektedir. Devre kesicilerde genellikle gümüş, grafit, nikel, volfram alaşımlı kontaklar kullanılır. 2 tip kontak yapısı vardır:
a. Sabit Kontak: Sabit bara üzerinde bulunan kontaktır. Yüzey formu genellikle düz olan sabit kontaklar genellikle hareketli kontağa göre daha yumuşak malzemeden imal edilmektedirler. Yumuşaklığı gümüş-grafit alaşımları ile sağlanmaktadır.
b. Hareketli Kontak: Hareketli bara üzerinde bulunan kontaktır. Genellikle şekli bombeli ve sabit kontağa göre daha sert yapıdadır. Bunun sebebi sabit kontak üzerinde iz yaparak temas yüzeyini artırmaktır. Sertliği gümüş-wolfram alaşımları ile sağlanmaktadır.
4. Perde: Şalter mekanizmaları, mekanizma tekniğindeki Toggle Mekanizması ile çalışır. Şalterlerdeki bu mekanizma perdenin küçük bir kuvvet ile hareket ettirilmesi sonucunda büyük yay kuvvetlerini devreye sokarak şalterin kontakları açması ile devreyi kesmesi prensibiyle çalışır. Bu sebeple perde şalterin açma yapması için anahtar görevi görmektedir. Termik, manyetik, düşük gerilim bobini, açtırma bobini gibi şalteri açtırıcı mekanizmaların tamamı perdeyi hareket ettirerek açtırma mekanizmasını tetikler.
5. Bi-metal: Bi-metal, ısı karşısında uzama katsayıları farklı olan plaka halindeki iki metalin birleştirilmesiyle oluşan bir malzemedir. Devre kesicinin içinden geçen akım termik barada bu malzemeyi ısıtmaktadır. Bu ısının etkisiyle, bi-metaldeki genleşme katsayısı yüksek olan metal, genleşme katsayısı düşük olan kısım üzerine doğru eğilir. Kesici içinden geçen akım arttığında termik barada oluşan ısı da arttığı için bi-metal daha fazla ısınır ve daha çok eğilir. Sonrasında perdeyi hareket ettirir ve açtırma mekanizmasını tetikleyerek kesicinin açmasını sağlar.
6. Limitör: Birbirine paralel ve ters yönde akım taşıyan iki iletken arasında manyetik bir itme kuvveti meydana gelmektedir bu sebeple şalter sabit barası U formunda yapılarak akımın yönü değiştirilir ve sabit bara ile hareketli baranın kısa devre anında birbirini itmesi ve kontakları hızlıca ayırması sağlanır. Kısa devre esnasında her geçen saniye enerji birikimi artacağından (E=I2.t) şalterdeki tahribat da artacaktır bu sebeple kontakların mümkün olduğunca hızlı bir şekilde ayrılması istenir. Kısa devre anında limitör, birbirini tetikleme prensibine göre çalışan ve bu sebeple ataletsel olarak daha yavaş kalan kurma mekanizmasına göre daha kısa sürede kontakları ayırmaktadır. Bu nedenle aynı fiziksel özelliklere sahip limitörlü ve limitörsüz iki şalter kısa devre testine tabi tutulduğunda limitörlü olanın daha kısa sürede devreyi kestiği ve daha az tahribata maruz kaldığı görülmektedir.
7. Seperatör (Ark Söndürme Hücresi): Enerji altında çalışan şalterin devreyi kesmesi esnasında, hareketli kontak sabit kontaktan ayrılırken akım kontaklar arasında hava üzerinden akmaya devam eder ve buna ark (elektrik atlaması) adı verilir. Ark söndürme hücreleri de, oluşan bu arkı en kısa sürede parçalara ayırarak devre kesiciye zarar vermesini engeller.
8. Bara: Genellikle bakır, pirinç ve alüminyumdan imal edilen şalterlerin iletken parçalarıdır. Kesit alanları, akım taşıma kapasitesi ve kullanılan malzemenin özgül iletkenliği göz önünde bulundurularak hesaplanır. Sabit kontak ve hareketli kontakların montajlandığı parçalara da sırasıyla sabit bara ve hareketli bara adı verilir.
9. Termik Bara: Bi-metalin perçinlenerek aşırı akım durumunda ısıtıldığı parçadır. Termik baranın kesit alanı şalter içindeki diğer iletkenlere göre daha azdır. Bunun sebebi kesit alanınını azaltarak o bölgede bir direnç noktası oluşturmak ve oluşan ısı etkisiyle bi-metalin devreye girmesini sağlamaktır.
10. Terminal: Şalterin faz ve nötr hat giriş-çıkışlarında kablo bağlantısının sağlandığı bölümlerdir.
11. Test (Trip) Butonu: Açma mekanizmasının çalışmasını kontrol etmek amacıyla kapak üzerinde bulunan butondur. Test butonuna basıldığında perde devrilir, bu da mekanizmayı tetikleyerek devre kesicinin kontaklarının ani olarak açılmasını sağlar.
12. Açtırma Bobini (Aksesuar olarak): Devre kesiciye açtırma kumandasını verir.
13. Yardımcı Kontak (Aksesuar olarak): Devre kesicinin açık ya da kapalı konumuna göre elektriksel sinyalizasyonu beslemek için kullanılır.
14. Uzatmalı Kurma Kolu (Aksesuar olarak): Döner kol yardımıyla devre kesiciye pano kullanımlarında kapağı açmadan açma – kapama işlemini yaptırmak için kullanılır.
15. Motor Mekanizması (Aksesuar olarak): Kompakt şalterler ile yapılan bağlantı ile uzaktan açma – kapama yapmak için kullanılır.
16. Düşük Gerilim Bobini (Aksesuar olarak): Gerilim düşümü seviyesi %35 ile %70 arasında iken devre kesici perdesini tetikleyerek açtırma işlemini gerçekleştirir.
17. Alarm Kontağı (Aksesuar olarak): Devre kesicinin açma – kapama durumunu gösterecek uyarıyı sağlar.
YAZARIN DİĞER YAZILARI Elektrik Sigortası İle Kaçak Akım Rölesi Arasındaki Farklar Termik Rölelerin Yapısı ve Çalışma Prensipleri Kaçak Akım Rölesinin Önemi | Kaçak Akım Rölesi Neden ve Nerelerde Kullanılmalıdır?