Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla ZEKÂT BÖLÜMÜ
Download "Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla ZEKÂT BÖLÜMÜ"
Yonca Si̇mge Ceren
1 Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla ZEKÂT BÖLÜMÜ Ziyad b. Abdurrahman 1 Ebu Süleyman ve Muhammed b. el-hasen yoluyla Ebu Hanife, Ebu Yusuf ve Muhammed in şöyle dediğini haber verdi: Dört 2 otlak devesinde sadaka (zekât) yoktur; beşten dokuza kadar bir koyun verilir. Ondan on dörde kadar iki koyun verilir. On beşten 3 on dokuza kadar üç koyun verilir. Yirmiden 4 yirmi dörde kadar dört koyun verilir. Yirmi beşten otuz beşe kadar iki yaşına girmiş dişi bir deve verilir. Bu sayıya bir ilave olunca otuz altıdan kırk beşe kadar üç yaşına girmiş bir dişi 5 deve verilir. Buna bir ilave olunca altmışa kadar dört yaşına girmiş bir dişi deve verilir. Buna bir ilave olunca yetmiş beşe kadar beş yaşına girmiş bir dişi deve verilir. Buna bir ilave olunca doksana kadar üç yaşına girmiş iki dişi deve verilir. Buna bir ilave olunca yüz yirmiye kadar dört yaşına girmiş iki dişi deve verilir. Bu yüz 6 yirmi sayısına bir, iki, üç veya dört deve ilave olunca bu ilavelerde bir şey yoktur. Bu (develer) yüz yirmi 7 beş olunca beş deve için bir koyun, yüz 8 yirmi deve için ise dört yaşına girmiş iki dişi deve verilir. Yüz otuzdan yüz otuz dörde kadar dört yaşına girmiş iki dişi deve ve iki koyun verilir. Yüz otuz beşten yüz otuz dokuza kadar dört yaşına girmiş iki dişi deve 9 ve üç koyun verilir. Yüz kırktan yüz kırk dörde kadar dört yaşına girmiş iki dişi deve ve dört koyun verilir. Yüz kırk beşten yüz kırk dokuza kadar dört yaşına girmiş iki dişi deve ve iki yaşına girmiş bir dişi deve verilir. Yüz elli deveden, dört yaşına girmiş üç dişi deve verilir. 10 Ebu Süleyman, Muhammed b. Hasan bize Ebu Hanife ve Hammad yoluyla bunları 11 İbrahim in söylediğini haber verdi, dedi. Yüz 12 elli üzerine bir deve ilave olduğu zaman, yüz yirmi 13 üzerine bir ilave olduğunda zekât düştüğünü gördüğün 14 gibi, zekât vecibesiyle karşı 1 Ben Ziyad b. Abdurrahman ı rical, teracim, isnad ve nakil kitaplarında bulamadım. Ey Allah ım! Bu ancak ya yanlış yazıldı-okundu, ters çevrildi (maklub) ya da bazı kelimeleri düştü. En iyisini Allah bilir. 2 Metindeki erbai (dört) kelimesi A nüshasında el-erbai şeklinde gelmiştir. 3 Metindeki hamse aşarate (on beş) kelimesi İmam Ebu Yusuf un el-asar adlı eserinde böyle yazılıdır. H nüshasında hamsete aşarate şeklinde, Z ve A nüshalarında ve el-kâfi adlı eserde hamsete aşara şeklinde gelmiştir. 4 Metindeki kanet kelimesi A nüshasında kane şeklinde gelmiştir. 5 Metindeki binti (dişi) kelimesi el-asar da ibneti şeklinde gelmiştir. 6 Metindeki mietün (yüz) kelimesi H nüshasında yoktur. 7 Metindeki ışrin (yirmi) kelimesi H nüshasında ışrun olarak gelmiştir. 8 Metindeki mietün (yüz) kelimesi H ve M nüshalarında el-mietü şeklinde gelmiştir. 9 Metindeki iki koyun verilir. Yüz otuz dan dört yaşına girmiş iki dişi deve cümlesine kadar olan kısım H nüshasından düşmüştür. 10 Dip nottaki bintü l-mahad (iki yaşına girmiş bir dişi deve): Bu bir senesi bitmiş ikinci seneye başlamış dişi devedir. Anasına izafeten bu adı almıştır; çünkü anası hamile (mahad) olmuştur. Allah Teala doğum sancısı onu bir hurma ağacının dalına götürdü (Meryem 19/ 23) buyuruyor. Binti l-lebun iki seneyi bitirmiş üçe başlamış olan dişi deve. Anası başka bir doğum için memesi sütlü olduğundan bu adı almıştır. Hıkkatün üç yaşını bitirmiş dördüncü seneye başlamış olan dişi deve. Bu deveye binmek ve üzerine yük koymak hak olduğu için bu adı almıştır. el-cezeatü dört yaşını bitirmiş beşinci seneye başlamış dişi deve. Bu da deve sahiplerince malum olan devenin dişlerindeki bir özellikten dolayı bu adı almıştır. Mebsut ta (II, 150) böyle yazılıdır. 11 Ebu Yusuf Asar adlı eserinde böyle rivayet etti. Yüz yirmi sözüne kadar ve sonuna kadar: Sonra farz yeniden başlar. Develer çoğaldığı zaman her bir elli devede dört yaşını bitirmiş bir dişi deve verilir. Bunu İmam Muhammed Asar adlı eserinde İbrahim den o da Abdullah b. Mesud dan rivayet etmiştir. Buhari Hz. Peygamber in sadakalar-zekâtlar hakkında Amr b. Hazm e yazdığı mektubu tahriç etmiştir. Orada develerin ve diğer bütün hayvanların zekâtı anlatılmıştır. Bunu Ebu Davud, Tirmizi, İbn Mace ve diğerleri de tahriç etmiştir. 12 Metindeki mietün (yüz) kelimesi H nüshasında yoktur. 13 Metindeki ışrin (yirmi) kelimesi M ve H nüshalarında el-ışrin şeklinde gelmiştir. 14 Metindeki istakbelteha (sen onunla karşılaştın) kelimesi H nüshasında istakbeleha (o, onunla karşılaştı.) şeklinde gelmiştir ki bu yanlış yazılmadır.
2 karşıya kalırsın. Dört deve ilave olduğu zaman bunda beş oluncaya kadar bir vecibe yoktur. Beş olunca dokuza kadar bir koyun ve dört yaşına basmış üç dişi deve vardır. On olduğu zaman on dörde kadar iki koyun ve üç dişi deve verilir. On beşe ulaşınca on dokuza kadar üç koyun ve dört yaşına basmış üç dişi deve verilir. Yirmiden yirmi dörde kadar dört koyun ile beraber dört yaşına girmiş üç dişi deve verilir. Yirmi beşten otuz beşe kadar iki yaşına girmiş bir dişi deve ile dört yaşına basmış üç 15 dişi deve verilir. Otuz altıdan kırk beşe 16 kadar üç yaşına girmiş bir dişi deve ile dört yaşına basmış üç dişi deve verilir. Kırk altıdan elliye kadar dört yaşına girmiş 17 dört dişi deve verilir. Develerin sayısı iki yüz bir olunca, yüz elli üzerine ilave olduğu zaman 18 vecibeleri ne yaptıysan bundan sonra da öyle yaparsın. Ben dedim: Develerde bir zekât farz olduğu zaman eğer onların içinde bu 19 vecibeyi (karşılayacak biri) yoksa değeri daha düşük veya daha yüksek bir hayvan 20 bulunursa, buna ne dersin? Farz olan zekâtı kıymet olarak alırsın. Eğer dilersen yine (ayni olarak) hayvanlardan birisini alır, kıymet fazlasını ise sahiplerine 21 dirhem olarak ödersin. Eğer dilersen daha düşük bir deve alırsın, farkını ise dirhem olarak alırsın, dedi. Ben dedim: Deve yavruları, inek 22 yavruları ve koyun-keçi yavruları, bütün bunlarda zekât var mı? Hayır, dedi. Niçin? Dedim. Çünkü koyundan zekât, ancak bir yaşında ve daha fazla olanlardan alınır. Deve ve sığırlardan 23 da ancak sana söylediğim bu yaşa veya onun değerine ulaştıktan sonra zekât alınır. Bu Ebu Hanife ve Muhammed in kavlinde böyle değildir. 24 Ebu Yusuf ben dedi: Ben kuzulardan nisap miktarı kadar olduklarında zekât alınması 25 gerektiği görüşündeyim. Kuzulardan zekât karşılığı müsinne (iki yaşını bitirmiş üç yaşına başlamış buzağı) alınmaz; eğer kuzular arasına müsinne varsa 26 ancak o zaman alır ve (hem de zekât olarak) onu alırsın. 27 Kuzulardan (ve oğlaklardan) zekât alınmaz. Yine aynı şekilde buzağılardan ve deve yavruları (dorumlar)dan da zekât alınmaz. Ben dedim: İki kişi arasında (ortak) olan develer hakkında, bunlar beş tane olduklarında, bu iki kişiye zekât 28 düşer mi ne dersin? Hayır dedi. Peki, bunlar dokuz tane olurlarsa ne dersin? Bunlardan da bir şey vermek gerekmez, dedi. Eğer develer on tane olursa 15 Metindeki selas (üç) kelimesi, H ve M nüshalarında el-selas şeklinde gelmiştir. 16 Metindeki ila (e,a) kelimesi, H nüshasında yoktur. 17 Metindeki selas (üç) kelimesi, H ve M nüshalarında el-selas şeklinde gelmiştir. 18 Metindeki şey en kelimesi, H nüshasında sitten şeklinde gelmiştir ki, bu bir yanlıştır. 19 Metindeki zalike (bu) kelimesi, H nüshasından düşmüştür. 20 Metindeki sinteyni kelimesi, A Z ve M nüshalarında da böyle gelmiştir. Yalnız Z ve M nüshalarında noktasız olarak gelmiştir. H nüshasında şey ün diye gelmiştir. Muhtasar da şöyle denilmektedir: Zekât farz olduğu zaman, hayvanlar arasında bu farzı yerine getirecek biri bulunmazsa, daha büyüğü ya da daha küçüğü varsa, vergi memuru dilerse bu zekâtı değer olarak alır. Eğer dilerse ne buldu ise onu alır, bu gerekenden daha büyük ise bu kıymet fazlasını dirhem olarak öder. Eğer daha küçük ise aradaki farkı kıymet olarak alır. Emali de Ebu Yusuf tan rivayet ediliyor ki, o şöyle dedi: Eğer iki yaşına girmiş dişi bir deve vermek gerekiyor ama bulunmuyorsa, üç yaşına girmiş bir erkek deve alır. Serahsi, bu Şafii nin sözüdür, dedi. Her iki tarafın delillerini hatırla. Bak Serahsi, Mebsut, II, Metindeki radette aleyhim (onlara verirsin) kelimesi zidte aleyhi şeklinde geçer. 22 Metindeki el-bakaru kelimesi H nüshasında el-bakaratü olarak gelmiştir. 23 Metindeki la yü hazü kelimesi H nüshasında la yucedu olarak geçer. 24 Metinde böyle yazıyor. Biz de aynen tercüme ettik. Aslında bu Ebu Hanife ile Muhammed in görüşüdür. Yani Ebu Hanife ile Muhammed yalnız başlarına kuzulardan ve oğlaklardan sayıları ne olursa olsun zekât alınmaz görüşündedirler. Kaynaklarda bu böyle ifade edilmektedir. (Çev.) 25 Metindeki tü hazü kelimesi, H ve Z nüshalarında yü hazü olarak geçer. 26 Metindeki tekunü (varsa) kelimesi, H ve Z nüshalarında yekunü olarak geçer. 27 Metindeki fe te huzeha (alırsın) kelimesi, Z nüshasında fe ne huzeha M nüshasında ise fe ye huzeha şeklinde geçer. 28 Metindeki sadakatün (zekât) kelimesi, H nüshasında es-sadakatü olarak geçer.
3 dedim. O ikisi üzerine zekât gerekir. Develer on dokuz 29 oluncaya kadar her biri üzerine bir koyun vermek düşer. Develer bir artarak (yirmi) olduğunda, yirmi dokuz oluncaya kadar her biri üzerine ikişer koyun vermek düşer. Deve sayısı otuza ulaşınca otuz dokuz oluncaya kadar onlardan her biri üzerine üçer koyun vermek düşer. Kırk olunca, kırk dokuza kadar her biri üzerine dörder tane koyun vermek düşer. Elliye varınca, yetmiş oluncaya kadar her biri üzerine iki yaşına girmiş bir dişi deve vermek düşer. Yetmiş ikiden doksana kadar her biri üzerine üç yaşına girmiş bir dişi deve vermek düşer. Doksan ikiden yüz yirmiye kadar her biri üzerine 30 dört yaşına girmiş bir dişi deve vermek düşer. Yüz yirmi ikiden yüz elliye kadar her biri üzerine beş yaşına girmiş bir dişi deve vermek düşer. Yüz elli ikiden yüz seksene kadar her biri üzerine 31 üç yaşına girmiş ikişer deve vermek düşer. Yüz seksen ikiden iki yüz kırka kadar her biri üzerine dört yaşına girmiş ikişer dişi deve vermek düşer. Sonra farz olan zekâtı yeniden başlatırsın, 32 dedi. Ben dedim: Adamın develeri olsa, fakat onun üzerindeki olan borcu, kıymet olarak bu develeri ihata etse bu kimse üzerine zekât vermek düşer mi, ne dersin? Hayır dedi. Zekât memuru geldiği zaman adam, ona üzerinde bir borç olduğunu söyler ve onun için yemin ederse, bu kabul edilerek 33 zekâttan vazgeçilir mi, dedim. Evet dedi. 34 Ben dedim: Eğer adam vergi memuruna Ben bu develere birkaç aydır sahibim, benim yanımda onlar üzerinden bir yıl geçip zekâtı verilecek duruma gelmemiştir 35 deyip ve bu konuda yemin ederse onun bu sözü kabul edilip 36 zekâttan vazgeçilecek mi? Evet dedi. Ben dedim: Eğer o, vergi memuruna 37 bu develer benim değil dese ve hem bunun üzerine yemin etse, bu kabul edilir ve zekât ondan vazgeçilir mi ne dersin? Evet dedi. Ben dedim: Eğer o vergi memuruna 38 ben bu develerin zekâtını senden başka bir memura verdim, dese, buna bir belge de getirse 39 ve bunun için ona yemin etse, bu sene onlar üzerinde ondan başka bir vergi memuru da tayin edilmiş olsa, onun bu sözü kabul edilip zekâttan vazgeçilecek mi ne dersin? Evet dedi Metindeki tis a aşarate (19) kelimesi nüshalarda tis a aşara olarak geçer. Hâlbuki doğrusu, tis ate aşara veya tis a aşarate şeklindedir. 30 Üç yaşına girmiş bir dişi deve ifadesinden her biri üzerine ibaresine kadar olan kısım, M nüshasından düşmüştür. 31 Beş yaşına girmiş bir dişi deve kelimesinden vermek düşer kelimesine kadar olan kısım, M nüshasından düşmüştür. 32 Metindeki testakbilü (yeniden başlatırsın) kelimesi M nüshasında yestakbilü şeklinde geçer. 33 Metindeki eyukbelü (kabul edilir mi) ifadesi H nüshasında en yukbele şeklinde gelmiştir ki bu bir yanlıştır. 34 El-Muhtasar şerhinde şu ifadeler vardır: Vergi memuru gelip mükellef, bu otlak hayvanlarının üzerinden henüz bir yıl geçmedi veya benim üzerimde bunların değerini ihata edecek kadar bir borç var ya da bu otlak hayvanları benim değildir der ve yemin ederse, bütün bunlar hakkında adam tasdik edilir. Çünkü o bu konularda emin (güvenilir)dir. Ona zekât farz olmuştur, zekât ise halis Allah için olan bir ibadettir. Allah hakkı için vacib-farz olan ibadetlerde her güvenilir kimsenin sözü kabul edilir. O, ortaya koyduğu sebeplere dayanarak kendisine zekâtın farz olduğunu inkâr ederse, vergi memuruna düşen onu tasdik etmektir. Yalnız ona bu sözlerine karşılık yemin ettirir. Ancak Ebu Yusuf tan gelen bir habere göre yemin etmez. Ebu Yusuf, bu kimsenin üzerine yemin düşmez der, çünkü ibadetlerde yemin teklif edilmez. Mesela bir kimse ben namaz kıldım veya ben oruç tuttum dese onun bu sözü yeminsiz olarak kabul edilir. Zahiru r-rivayede ise o der ki, yemin etmesiyle birlikte emin (güvenilir) kimsenin sözü geçerli olur. Diğer ibadetlerde ona yemin teklif edilmez. Teklif edilmez, çünkü onu yalanlayacak birisi yoktur. Hâlbuki burada ise vergi memuru vardır, o onu verdiği bilgilere karşı yalanlayabilir. İşte bu yüzden mükellef bu (zekât) konuda yemin eder. 35 Metindeki ve lem yüzekkiiha (zekatlandırmadı) kelimesi Asl da böyledir. M nüshasında netruküha H nüshasında ise tetruküha şeklinde gelmiştir ki, kelimenin anlamı bana zahir olmadı. Ben bunun bir yanlışlık olduğunu sanıyorum, bence doğrusu ve lem yehul aleyha (onların üzerinden bir yıl geçmedi) olsa gerektir. 36 H nüshasında da metindeki gibi e yukbelü şeklindedir. Hâlbuki bu kelime Asl da tükbalu şeklinde geçer. 37 Metindeki li l-musaddıkı (vergi memuru) kelimesi, M nüshasında el-musaddıku şeklinde gelmiştir. 38 Metindeki li l-musaddıkı kelimesi, üç nüshada böyle gelmiş, H nüshasında ise el-musaddıku şeklinde gelmiştir. 39 Metindeki caehu (ona geldi-getirdi) kelimesi Z ve M nüshalarında cae (geldi) şeklinde geçer. 40 Serahsi, el-muhtasaru l-kâfi şerhinde şöyle diyor: Eğer bu sene ondan başka bir vergi memuru var ise o bir belge getirse de getirmese de onun sözü geçerli olur. Bu, el-camiu s-sağir in rivayeti olup o bunu Muhtasar da anmaktadır. İmam Muhammed, Kitabü Zekat ta belgeyi getirirse diyor. Burada belgeyi getirmiş olan kimsenin tasdik edilmesinin şart olduğuna işaret vardır. Bu
4 Ben dedim: Eğer onlar için 41 bu senede başka bir vergi memuru yoksa ve mükellef Ben bunların zekâtını miskinlere 42 verdim derse, bu ondan kabul edilir ve zekâttan vazgeçilir mi, ne dersiniz? Hayır dedi. Ben dedim: Daha önce size anlattığım olayda sen mükellefi tasdik ettin, şimdi bunda ise tasdik etmiyorsun niçin? Çünkü dedi, develerin zekâtı sadece onlar için tayin edilmiş olan vergi memurlarına verilir. Eğer vergi memurları, insanların bu Ben zekâtı miskinlere verdim sözünü kabul etmiş olsalardı, hiç kimseden zekât alınamazdı. 43 Ben dedim: onun develeri olduğu zaman ihtilam olmamış yetim, deliliği galip olan deli veya 44 ticaret için kendisine izin verilmiş köle üzerinde borcu olduğu halde bunlardan birisi üzerine zekât gerekir mi, ne dersin? Hayır dedi. Niçin dedim. Çünkü küçük çocuk üzerine ve bunak deliye namaz farz değildir. Böylece bunlar üzerine zekât 45 da farz olmaz dedi. Kendisine ticarette izin verilen, üzerinde borcu olan köleye gelince o, zaten bir şeye sahip değildir. Ben mükatep köle de böyle midir dedim. O evet dedi. 46 Ben dedim: üzerinde bir borç olmadığı zaman kendisine ticaret için izin verilmiş olan kölen hakkında ne dersin? Bu kölenin develeri esasında onun mevlasının olur ve böylece onların zekâtı da onun üzerine olur dedi. Hasan b. Ziyad ın Ebu Hanife den nakletmiş olduğu bir rivayettir. Bu rivayetin yönü, o bir haber verdi ve bunun doğruluğu için bir işaret de vardır. Çünkü vergi memuru zekâtı alınca ona beraetname fatura vermesi bir gelenek idi. O bu haberi vermeden önce bu işaret ona uygun ise mesele tamamdır Eğer uygun değilse bu iddia doğru değildir. Bu doğumu haber veren kadına benzer. Eğer ebe doğuma şahit olmuş ise bu doğum kabul edilir, yok eğer ebe doğumu görmemişse bu haber kabul edilmez. Diğer rivayetin yönü ise daha doğrudur. Beraet-fatura bir yazıdan ibarettir, zaten yazı yazıya benzer. Otlak hayvan sahibi ihmal ederek faturayı ondan almayabilir veya aldıktan sonra fatura kaybolabilir. İşte bu sebeple bir hüküm vermek mümkün değildir. O nedenle sonuçta sadece onun yemin etmesiyle beraber sözünün muteber oluşu kalır. II, Metindeki alehim (onlar için) kelimesi H nüshasından düşmüştür. 42 Metindeki Kad a taytü zekateha el-mesakiin ifadesi Muhtasar da Kad defa tüha ila l-mesakin şeklinde gelmiştir. 43 Çünkü zekât mali bir haktır. Onu şer i-hukuki velayet sebebiyle İmam-Başkan toplar. Bu sebeple vergi memuru, onun-toplumun hakkını almada affetme yetkisi yoktur. Bu, üzerinde cizye vergisi borcu olup onu savaşçılara bizzat kendisi veren kimseye benzer. Her iki yönüyle bu mesele hakkında daha geniş bir açıklama Mebsut ta (II, 162) bulunmaktadır. Eğer delil hakkında daha çok bilgi almak istersen oraya bak, derim. 44 Metindeki ev (veya) kelimesi, H nüshasında ve (ve) olarak gelmiştir. 45 Serahsi Mebsut ta (II, 163) diyor ki: Sonra aslından deli, ayık hale gelmedikçe yıl, onun malı üzerine bir vecibe getirmez. Eğer onun deliliği yeni ortaya çıkmış bir şeyse, Hişam Nevadir adlı eserinde zikretmiştir ki, bu konuda senenin çoğuna itibar edilir. Eğer o senenin çoğunda ayık ise zekât kendisine farz olur, değilse farz olmaz. O zekâtı cizyeye benzetti. Zimmî vatandaş gerçekten yılın bir kısmında hasta olmuş, ama eğer o senenin çoğunda sağlıklı ise cizye vermesi gerekir. Eğer o yılın çoğunu hasta olarak geçiriyorsa ona cizye gerekmez. Muhammed ise şöyle der: Eğer o senenin bir kısmında evvelinde veya sonunda ayık ise bu az olsun çok olsun, ona zekât gerekli olur. İbn Semaa Ebu Yusuf tan böyle rivayet etti. O da zekâtı oruca benzetti; ay oruç için ne ise yıl da zekât için odur. Ayın bir kısmanda ayık olmak, ayın tümünde ayık olmak demektir ve ayın tümünü oruçla geçirmek farz olur. İşte o da buna benzer. Hasan b. Ziyad Ebu Hanife den rivayet ediyor ki: Deli ayıldığı zaman bir yıl geçmekle onun üzerine zekât farz olur. Fakat buradaki deliden maksat deliliği kalıcı olan delidir. O bundan sonra kitabında şunu söyledi: Onun deliliği tekrar ortaya çıktığı zaman senenin sonunda belli bir zaman diliminde eğer ayılırsa ona zekât gerekli olur. O deli olduğu halde yıl tamam olursa bu yılın farziyet hükmü inkıtaa uğramış olur. Bu rivayette onun sene sonundaki ayılmasına itibar edilmektedir. Çünkü zekâtın farz oluşu o sırda gerçekleşmektedir. 46 Muhtasar şerhinde deniliyor ki: (Mükatep kölenin kazancında zekât yoktur.) Çünkü o, ayette ve fi r-rikab Tevbe 9/ 60 (ve kölelere) ifade edildiği üzere, kendilerine zekât verilen sınıflar arasındadır. Zira o kendi çalışmasıyla zengin değildir. Gerçekten o kazandığına kendisi sahip olmaz. Çünkü mülkiyet sahibi olmaya engel olan kölelik sıfatı onda mevcut bulunmaktadır. Mülkiyet olmadan da zenginlik sıfatı sabit olmaz. Nami (üreyen) malın, zekâtın vacip olması için sebep teşkil etmesi, ancak mal sahibinin zenginliği vasıtasıyla gerçekleşir. Bu zenginlik özelliği olmadan mal sebep olamaz. Bu, köleyi bir yakınının satın alıp mülkiyet vasıtasıyla onun azat olmasına benzer. Eğer mülkiyet (köleye sahip olma) olmasaydı bu muamele azat sayılmazdı-olmazdı. Bu da onu (akraba kendisi için değil), başkası için aldığı zaman olur. (Serahsi, II, 164)
5 Ben dedim: Adamın benzerlerine zekâtın farz olduğu develeri olsa 47 senenin tamamlanmasına 48 bir gün kala bir takım develere varis olsa veya 49 onları satın alsa ya da otlakta otlar oldukları halde kendisine hibe edilse, kendi develeri ile beraber bunlardan da zekât verir mi, ne dersin? Evet dedi. Ben dedim: Eğer adamın benzerlerine zekâtın farz olmadığı 50 bir develeri olsa ve bir koyun sürüsüne varis olsa veya onu satın alsa ya da kendisine hibe edilse ve yahut onun bir koyun sürüsü olsa da sana anlattığım yollarla bir deve sürüsü kendisine verilse, onlarla bunları (karıştırarak) hepsiyle birlikte mi zekât verir, ne dersin? Hayır dedi. Niçin dedim? Çünkü bu mal onun yanındaki maldan değişiktir. Ancak buna göre bir gün sonra yıl tamamlandığı zaman o mallardan da zekât alınır. Ben dedim: Adamın kendi yanındaki develeri üzerinden bir yıl geçse, sonra o, bir sürü deve elde etse, onun yerine bunların zekâtını verir mi ne dersiniz? Hayır dedi. Fakat onun ilk develeri üzerine zekât 51 ikinci bir defa farz olduğu zaman sonra elde ettiği 52 develeri de diğerleri ile beraber zekâtlarını verir. Ben dedim: Adamın Küfe de veya başka bir şehirde ya da her hangi bir kentte besi develeri 53 veya yük develeri ya da sütü için beslenen fakat çalıştırılmayan develeri olsa 54 bunları evinde beslese, bunlar ister erkek ister dişi olsun, ziraat gibi işlerde kullanılıp 55 beslenseler, ne ve nasıl olursa olsunlar, bunların hepsi kentin dışında, kırda-çölde veya köyde olsun, bunlar çalıştırılsın, yemle beslensin ve üzerlerinde sutaşınsın, bütün bunlar hakkında görüşün nedir? Senin bu vasıflarını saydığın develer için zekât yoktur, dedi Metindeki yekunü (olsa) kelimesi, H ve M nüshalarında da böyle gelmiştir. Asl da ise noktasızdır. Z nüshasında tekunü şeklinde gelmiştir. 48 Metindeki temamü l-havli (senenin tamamlanması) ifadesi Asl da böyle, H, Z ve M nüshalarında ise kable l-havli (seneden evvel) şeklinde gelmiştir. 49 Metindeki ev kelimesi yerine Z ve M nüshalarında ve kelimesi gelmiştir ki, bu bir şey ifade etmez. 50 Metindeki la yecibu (farz olmaz) kelimesi, M nüshasında la tecibu şeklinde gelmiştir. 51 Metindeki ve lakin iza vecebeti z zekatü (Fakat zekat farz olduğu zaman) ifadesi H ve Z nüshasında iza vecebet aleyhi z zekatü (zekat onun üzerine farz olduğu zaman) şeklinde gelmiştir. 52 Metindeki elleti (o develer ki) kelimesi H nüshasında ellezi (o deve ki) şeklinde gelmiştir. 53 Metindeki el-ibilü (develer) kelimesi, Z nüshasında ibilün olarak gelmiştir. 54 Metindeki yekunü (olsa) kelimesi, H ve Z nüshalarında tekunü şeklinde gelmiştir. 55 Metindeki ya temilü kelimesi H ve M nüshalarında ya melü olarak geçmektedir. 56 Hz. Peygamber buyurdu: Saime (6 ay ve daha fazla meralarda otlayan) develerin beş tanesinde bir koyun vardır. Sıfat bir isim, ne zaman özel bir isme yakın olursa, özel isim yerine geçer. Bu durumda mutlak da mukayyet yerine geçer. Çünkü bunlar bir tek olayda ve bir tek hükümdedirler. İbn Abbas tan rivayet ediliyor ki Hz. Peygamber şöyle buyurdu: Yük taşıyan develerde ve ziraatta çalışan develerde zekât yoktur. Yine meşhur bir hadiste de şöyle buyurdu: At sürülerinde, (ziraatta) çalışan develerde ve (çalışan) eşek (ve sığırlar)da zekât yoktur. (Ben derim ki, Taberani bu hadisi Kebir de Abdurrahman b. Semura vasıtasıyla şu ifadelerle rivayet etti. Gerçekten Resulüllah, çalışan merkep ve sığırlarda, at sürülerinde ve çalışan develerde zekât yoktur buyurdu. Bak: Mecmaü z Zevaid, III, 69). Abdülvaris b. Said, el-cebhetü kelimesini deve sürüsü ile en-nahhatü kelimesini de çalışan develerle yorumlamıştır. Kisai, en-nuhhatü deki nun harfinin ötreyle okuyarak bu kelimeyi çalışan develer olarak yorumlamıştır. Ebu Amr ve Ğulam Saleb, bu kelime en-nahhu dan gelir, bu da develeri şiddetli (hızlı) bir şekilde sürmek demektir. Bu da ancak çalışan develerde olabilir. Sonra zekât malı, kendi aynından nemanın (üremenin) talep edildiği bir şeydir; yoksa menfaatinden değil. Görüyorsun ki, oturulan evden ve kullanılan hizmetçi-kölelerden zekât yoktur. Çalışan hayvanların neması da faydalarında aranır. (Gerek şehirde ve gerekse şehir dışında besi için olan hayvanlar da böyledir.) Bunlarda zekât yoktur. Çünkü bunların sahipleri üzerine mali külfetleri büyüktür. Otlak hayvanlarında zekâtın farz olması onlara masrafların hafif olması itibariyledir. Bu sebeple masraf (ve mali) külfet çoğaldığı zaman zekât farz olmaz. Çünkü külfetin hafiflemesinin Allah hakkı olan zekâtın farz olmasında etkisi vardır. Allah resulü buyurdu: Gökyüzünün (yağmurların) suladığı bitkilerde öşür (onda bir zekât-vergi) vardır. Su tulumlarıyla ve büyük dolaplarla sulanan yerlerde ise öşrün yarısı vardır. (Eğer onları senenin bir kısmında otlatır, bir kısmında da yemle beslerse senenin ekserisine itibar edilir.) Çünkü otlak hayvan sahipleri kar-buz zamanlarında onları yemle beslemekten başka bir çare bulamazlar. İşte bu sebeple biz burada azı çoğa tabi kıldık. Şafii, eğer hayvanların yemlenmesi, bu yemleme külfeti, onların
6 Muhammed, Ebu Hanife bize Heysem den o da kendisine söyleyenden, o da Ali b. Ebi Talib den rivayet etti. Hz. Ali dedi ki: Çalışan develerde ve yük taşımada kullanılan develerde zekât yoktur. 57 Ben dedim: adamın otlak develeri olsa 58 bunların hepsi erkek olsa bunlardan zekât gerekir mi, ne dersiniz? 59 Evet dedi Ben dedim: adamın develeri olsa 60 o kendisi üzerine zekât farz olur endişesiyle 61 bundan (yıl dolmadan) bir gün önce bunları koyunla veya sığırla ya da para ile satsa, bununla zekâttan kaçmış olsa ne dersin? O mallar onun yanında iken bir yıl geçmedikçe onun üzerine zekât gerekmez. Ben dedim: adam kendi üzerine zekât farz olmadan önce 62 develerini develer ile satarsa ve bununla zekât vermekten kaçmayı planlarsa? Elinde geriye kalan mal üzerinden 63 tam bir yıl geçmedikçe onun üzerine zekât farz olmaz, dedi. Bu ve bundan evvelki mesele de birbirinin aynısıdır. 64 Ben dedim: eğer onları satsa, ama zekâttan kaçma niyeti yoksa? Elinde olan hayvanlar üzerine bir yıl geçmedikçe onun üzerine zekât vermek farz olmaz, dedi. Ben dedim: Adamın develeri olsa 65 sonra bu develerin üzerinden bir yıl geçmesine bir gün kala eline para 66 geçse sonra develerin zekâtını verse sonra develeri para ile satsa, develeri otlamalarından daha fazla bir külfet derecesine sahipse bunlarda zekât yoktur, dedi. Serahsi nin Muhtasar şerhinde söyledikleri burada ufak değişikliklerle bitti. II, Ben dedim: Bu hadis İmam Muhammed in Kitab-ül-Asar eserinin nüshasından düşmüştür. İmam Ebu Yusuf bu hadisi Ebu Hanife, el-heysem, tahdis eden ravi ve Hz. Ali yoluyla Asar adlı eserinde tahriç etmiştir. S. 87 Hz. Ali, yük taşıyan ve ziraatta çalışan develerde zekât yoktur, dedi. Bu hadisi Hafız Talha b. Muhammed, İmamın Müsned inde Muhammed b. Muhalled, Bişr b. Musa, Ebu Abdurrahman el-mukri, Ebu Hanife, Heysem, Muhammed b. Sirin ve Ali yoluyla tahriç etti; Hz. Muhammed buyurdu ki: Çalışan develerde ve yük taşıyan develerde zekât yoktur. Bak: Camiu l-mesanid, I, 460. Bu hadis mürseldir; İbn Sirin onu Ali den duymamıştır. Ebu Davud onu Züheyr, Ebu İshak, Asım b. Damre, Haris ve Ali yoluyla rivayet etmiştir. Züheyr ben bunu Hz. Peygamberden sanıyorum; O buyurdu ki, onda birlerin dörtte birlerini veriniz. Her kırk dirhemde bir dirhem vardır. O bu hadisi söyledi ve orada çalışan develerde bir şey yoktur ifadesi de vardı. (Muhtasar) Darekutni bunu meczum olarak rivayet ediyor. Fakat orada Züheyr dedi ki sanıyorum ifadesi yoktur. İbn Kattan, eserinde bu sahih bir hadistir. Ondaki raviler sıka ve maruftur. Bununla ben Harisin rivayetini değil, ancak Asım ın rivayetini kastediyorum. Onun sözü son buldu. Bu onun Asım ı güvenilir bulduğunu gösterir. İbn Ebi Şeybe bunu Musannef inde rivayet etti: Ebu Bekir b. Ayyaş bunu Ebu İshak tan merfu olarak rivayet etmiştir. Abdürrazzak bunu Musannef inde mevkuf olarak rivayet etti ve dedi: Sevri bize Mamer, Ebu İshak ve Asım b. Damre yoluyla Hz. Ali nin şöyle dediğini rivayet etti: Ziraatta çalışan sığırlarda zekât yoktur. Tabarani Mecmaı nda Darekutni de Sünen inde Sevvar b. Musab, Leys, Mücahid, Tavus ve İbn Abbas yoluyla merfu olarak rivayet etti: Çalışan sığırlarda zekât yoktur. İbn Adiyy bunu Kamil de rivayet etti ve Sevvar sebebiyle muallel buldu. Bak: Nasbu r-raye, II, 360. Darekutni Sünen inde İbn Cüreyc, Ziyad b. Said, Ebu z-zübeyr ve Cabir yoluyla Hz. Peygamber in şöyle dediğini rivayet etti: Ziraat için yer süren hayvanda zekât yoktur. Hafız Diraye de isnadın hasen olduğunu söyledi. Abdürrazzak bunu mevkuf olarak İbn Cüreyc, Ebu z-zübeyr yoluyla rivayet etti. Hafız bu daha doğrudur, dedi. Bak: Nasbu r-raye ve talikı. 58 Metindeki yekunü (olur) kelimesi Asl da böyledir. H nüshasında tekunü şeklinde ve diğerlerinde ise bu kelime noktasız olarak gelmiştir. 59 Muhtasar şerhinde (zekât, otlak hayvanlarının erkeklerinde ve dişilerinde farzdır). Çünkü naslar-deliller, deve, sığır ve koyun-keçi diye gelmiştir. Bu kelimeler ise erkek ve dişiye delalet ederler. Sonra nema (artma ve üreme) bile her bir nevide bizzat kendilerinden gerçekleşir. Bunların yavrularına gelince onlar eğer dişi iseler, nema onlardan döl-nesil almakla meydana gelir. 60 Metindeki yekunü kelimesi H nüshasında tekunü şeklinde gelmiştir. 61 Metindeki tecibü kelimesi H ve M nüshalarında yecibu şeklinde gelmiştir. 62 Metindeki tecibu kelimesinde iki kıraat vardır. H ve M nüshalarında yecibu olarak okunur. 63 Metindeki ala ma bakıye fi yedihi (elinde geri kalan mallar) ifadesi nüshalarda da böyledir. Sadece M nüshasında ise ala ma fi yedihi (elindeki mallar) şeklinde gelmiştir. Aşağıdaki kıraat-okunuş şekli de bunu desteklemektedir. 64 Serahsi dedi: Kitapta bunu yapmanın mekruh olup olmadığı konusunda bir açıklama yapmadı. Ebu Yusuf a göre mekruh olmaz. Muhammed e göre ise olur. 65 Metindeki yekunü kelimesi, Z nüshasında tekunü ve A nüshasında ise noktasız olarak gelmiştir.
7 satmadan önce eline geçen paralarda zekât farz olur mu? Develeri 67 sattığı günden beri 68 üzerinden bir yıl geçmemiş iken 69 develerin bedeli olan para ile bu paraların da zekâtını birlikte verecek mi ne dersin? Hayır dedi. Niçin dedim. Çünkü o, develeri sattı; eğer sattığı bu develerin bedelinin zekâtını bu sene verirse 70 bir malın zekâtını bir senede iki defa vermiş olur, dedi. Ebu Hanife dedi: Eğer o yiyeceğinin öşrünü eda etmişse, sonra o yiyeceğini para ile satsa, böylece malı üzerinden bir yıl geçse onun üzerine zekât vermek farz olur ve (satımdan elde ettiği) para ile beraber yiyeceğinin bedelinin zekâtını verir. Çünkü o, yiyecek maddesi on yıl kalsa bile onun zekâtını vermez. Ama onun yanında develer (bir yıl) kalsa, onların zekâtını verir. Bu iki mesele birbirinden farklıdır. Ebu Yusuf dedi: 71 Biz, onun yiyecek (maddesinin) bedelinin zekâtını verdiği gibi 72 malı ile birlikte develerin bedelinin zekâtını vermesi gerektiği görüşündeyiz. Çünkü onun bütün paraları tek bir mal haline gelmiş olur. Bu aynı zamanda Muhammed in de görüşüdür. 73 Ben dedim: Adamın babası öldürülmüş, katile yüz deve diyet vermesine hükmedilmiş veya kölesi ile yüz deve vermesi üzerine anlaşma yapmışlar, sonra babasının diyetinden gelen yüz deveyi alsa 74 ya da kölesi ile anlaşmasından gelen develeri alsa, o, bunları almadan önce onun üzerinden bir yıl geçmiş olsa bunların zekâtını verecek mi, ne dersin? Hayır dedi. Niçin dedim. Çünkü bu develer saime (otlak) değildi. Dedim: Eğer bunlar otlak malı olup onları teslim aldığı günden beri onun yanında bir yıl kalmış olsalar bunların zekâtını verecek mi? Dedi: evet. Dedim: 66 Nüshalarda böyledir. Muhtasarda ise onların zekâtını verdi. Sonra onları para ile sattı; böylece paraların üzerinden tam bir yıl geçti, denilmektedir. 67 Metindeki el-ibil (develer) kelimesi asıl nüshadan düşmüştür. 68 Metindeki münzü ( den beri) kelimesi H nüshasında senetün olarak gelmiştir ki bu bir yanlıştır. Doğrusu diğer nüshalarda olduğu gibi münzü dür. 69 Metindeki ve lem yehul aleyhi (üzerinden bir yıl geçmemiş iken) ifadesi nüshalarda da böyledir. Yani onun üzerine bir yıl geçmedi demektir. Ümit edilir ki el-havlü (yıl) kelimesi nüshalardan müstensih tarafından sehven düşürülmüştür. H nüshaısnda ise yehu l kelimesi tehul olarak gelmiştir ki bu bir şey ifade etmez. 70 Metindeki zekka (zekâtını verirse) kelimesi H nüshasında yanlış olarak zekât şeklinde gelmiştir. 71 İkisi (Ebu Yusuf ile Muhammed) dedi: Bunları birbirine katmak cins birliği sebebiyle olmaktadır. Bu ise otlak develerinin bedelinde mevcuttur. Aslından zekât vermek, bedel paranın yanındaki paralara katılıp birleştirilmesine engel olmaz. Bu şuna benzer: Adam hizmetçi kölesinin fıtır sadakasını ödedikten sonra onu dirhem (para) ile satar veya tarlasından çıkan tahıl-yiyecek maddesinin öşrünü ödedikten sonra onu satar ya da otlak hayvanlarının zekâtını verdikten sonra onları besi hayvanı haline getirir ve sonra onları para ile satar. Serahsi nin bu iki şeye delil getirmek için söyledikleri burada sona erdi. 72 Metindeki yüzekki kelimesi, iki çeşit okunmuştur: H, Z ve M nüshalarında da böyle gelmiştir. A nüshasında ise nüzekki şeklinde gelmiştir. 73 Serahsi dedi: Ebu Hanife, Hz. Peygamber in zekâtta iki defa almak yoktur hadisini delil getirmektedir. Oysa otlak hayvanların kendi asıllarından zekât verdikten sonra aynı sene bir de bedellerinden zekâtın farz kılınması demek, iki defa zekât vermek demektir ve çünkü zekâtın farz olması mallık-değer sıfatının bulunması itibariyledir. Aslın mülkiyeti kendisinin olması sebebiyle mallık-(değer ve bedeli) ile birlikte bu farziyet devam eder. Ancak bu değer için mallık mülkiyetinin yenilenmesi gerekir. Mallık mülkiyeti de onun için ayn-malın alış-verişi ile yenilenir. Mal-değer sıfatı bulunmadan ayn-malın zekâtı olmaz. Sonra fazla zekât, fazla zenginlikten dolayı olur. O bu zenginliği alış-veriş ile elde etmedi; çünkü o, bu malın aslı ile hem hakikaten ve hem de dinen zengin idi. Bir hibe veya veraset sebebiyle mal elde etmiş olan kimse ise bundan farklıdır. Çünkü o, bu fazla zenginliği, bu (hibe veya veraset) sayesinde elde etmiştir. Bu, hizmetçi-köleden fıtır sadakasını ödemekten de farklıdır. Zira onda mallık-değere itibar edilmez. Çünkü fitre, zekâtın hilafına olarak, hür bir adama ve her ne kadar hak edilmiş mallık-değer olsa da borç batağına batmış bir köleye de farzdır. Fitrede yıllanma şartı yoktur; hatta bir adam fitre gecesi bir köleye sahip olsa onun fıtır sadakasını ödemek zorundadır. Öşürde de böyle bu yıllanma şartı yoktur. Öşür, mallık-değer itibariyle değil, üretken olan toprağın bir külfeti olarak farz kılınmıştır. Sonra o, yanında bulunan yiyecek maddeleri ile de zengin olmaz. Hatta bunlar onun mülkiyeti altında yıllarca kalsa bile bir şey lazım gelmez. Alış-veriş onu şeran zengin hale sokmuştur. Otlak hayvanlarını evde yiyecekle besleyerek besi hayvanı haline sokması da böyledir. O, şer an bunlarla zengin sayılmaktan çıkmış olur. İşte alış-veriş insana zenginlik vasfını kazandırmaktadır. Alış-veriş ve hibe ile kazanıp elde etmek aynıdır. Açıkladığımız üzere bizim üzerinde olduğumuz (konu) bunun hilafınadır. Serahsi, Mebsut II, Metindeki ye huzü (alsa) kelimesi H nüshasında lem yehuz (almadı) olarak gelmiştir.
8 Eğer bunlar otlak malı değil de çalışan ve yemle beslenen havyalar olsa? Dedi: Bunlardan da zekât vermek onun boynunun borcudur. Ben dedim 75 : Kadın, develer belli edilmeden (kendisine) on deve (mihir verilmek) üzere evlense ve onları bir sene sonra teslim almış 76 olsa, o bunların zekâtını verecek mi 77 ne dersiniz? Hayır, dedi. Niçin dedim? Çünkü bunlar, otlak hayvanı değildir, dedi. Ben dedim: Eğer kadın, kendileri belirlenmiş otlak develer üzerine evlenmiş 78 ve sonra onları bir sene sonra 79 teslim almış olsaydı, onların zekâtını verecek 80 miydi? Evet dedi. Böylece eğer 81 bunlar deve, sığır veya koyun-keçi olsaydı, dedim. Evet dedi. Ebu Hanife bu görüşünden vazgeçti ve bundan sonra onun üzerine zekât yoktur, dedi. Ebu Yusuf ile Muhammed ise ilk görüşlerini bırakmamışlardır. 82 Ben dedim: Adamın otlak develeri olsa, bunları işte kullanmak ve yemle beslemek istese, ama bunları yapmadan onlar üzerine bir yıl geçse ne dersin? Onun üzerine 83 zekât gerekir, dedi. Ben dedim: yine böyle adam onları satmak istese, fakat onları satamadan bir yıl geçse? Evet dedi; onun üzerine zekât vardır. Ben dedim: Adamın elinde on tane deve olsa, iki senedir 84 onların zekâtını vermiyorsa, onun üzerinde ne vardır, ne dersin? Onun üzerinde 85 birinci sene için iki koyun, ikinci sene için ise bir koyun vardır, dedi Metindeki kultü (ben dedim) cümlesi M nüshasından düşmüştür. 76 Metindeki fe la takbiduha (o onları telsi almaz) cümlesi, diğer nüshalarda fe la yakbiduha şeklinde gelmiş, doğrusu ise fe la takbiduha veya fe la takdıyha (o onu ödemez) şeklindedir. 77 Metindeki etüzekkiha (onun zekâtını verecek mi) cümlesi, H nüshasında yüzekkiha şeklinde gelmiştir ki, bu yanlıştır. Diğerlerinde ise noktasız olarak gelmiştir. 78 Metindeki tezevvecet (kadın evlendi) kelimesi H nüshasında tezevveceha (o erkek o kadınla evlendi) şeklinde gelmiştir. 79 Metindeki bade havlin (bir sene sonra) ifadesi, H nüshasında bi gayri havlin (bir yıl olmadan) şeklinde gelmiştir. 80 Metindeki etüzekkiha (onların zekâtını verecek mi) cümlesi, üç nüshada yüzekkiyha şeklinde gelmiş ki bu bir yanlıştır. Doğrusu ise Hindiyye nüshaısnda olduğu gibi tüzekkiha şeklindedir. 81 Metindeki in (eğer) edatı, H nüshasında lev harfi olarak gelmiştir. 82 Muhtasar ve Şerhinde şöyle denilmektedir: (Eğer bir kadın mehir olarak belirlenmemiş develer karşılığında evlense durum yine böyledir) O, bu develeri teslim aldıktan sonra üzerinden bir sene geçmedikçe, kendisine bunların zekâtını vermek gerekmez. Çünkü açıkladığımız gibi, kendi elinde olmayan (başkasında olan)bir hayvan, saime= (otlak hayvanı) sayılamaz. Şayet bir kimse, bir kadınla, mehir olarak, belirlenmiş saime=otlak develer vermek üzere evlense ve develer daha kocanın elinde iken bir yıl geçse; Ebu Hanife nin ilk görüşünr göre kadın bu hayvanlardan nisap miktarı bir kısmını aldığında geçen süre için zekâtını vermesi gerekir. O, daha sonra bu fikrinden dönerek şöyle dedi: Teslimden sonra develer üzerinden bir yıl geçmedikçe kadın üzerine zekât yoktur. Ebu Yusuf ile Muhammed ise şöyle dediler: Kadın bu develerden bir kısmını teslim alsa, bunlar ister nisaba ulaşsın ister ulaşmasın, bunlar üzerinden bir yıl geçmesi sebebiyle bu teslim aldığı kadarının zekâtını vermesi gerekir.) Ebu Hanife nin bu kavlini şöyle anlamak mümkündür. Nikâh akdi sebebiyle kadın ilk başlangıçta mal-değere malik olmuştur. Fakat onun bu mal mülkiyeti ancak teslim ile tamam olur. Bu, alış-verişe konu olan mebiin aksine akile üzerinde olan diyete benzer. Çünkü alış-verişte mal-değer mülkiyeti ilk başlangıçta hemen sabit olmaz. Belki o mal olan asıldan onun bedeline bir dönüş vardır. Bu böyledir; çünkü otlak hayvanlarında zekâtın farz olması onların nemalanmasına (artmasına) bağlıdır. Malı teslim almadan önceki hüküm ile teslim aldıktan sonraki hüküm değişiktir. Çünkü teslim ile malın hepsini teslim almış olurken, teslimden sonrakinin hilafına olarak, duhulden önce boşanmış olan kadın malın (mihrin) yarısını alır. İşte bu yüzden adam bayram günü mihri verilmiş köleye uğrasa, sonra onu duhulden önce boşasa, onu teslim aldıktan sonrakinin hilafına, cariyenin fıtır sadakasını vermek ona düşmez. İşte netice olarak mülkiyetin aslı, akitle hâsıl olmuş olur. Ancak istenilen şeyin tamamı ise sadece malı teslim aldıktan sonra gerçekleşmiş olur. Bunun zekât nisabı (nın sebebi) oluşu asıl maksadın tamamı üzerine kurulur. Yoksa mülkiyetin aslının husulü üzerine değil. Tasarruf ise bunun zıddınadır; çünkü onun infaz ve icrası mülkiyetin aslının sübutu üzerine kurulur. Ebu Yusuf tan satılmış-malın teslim alınmadan önceki durumu rivayet edilir: O, zekâtın nisabı olmaz. Çünkü orada mülkiyet tam değildir. Zira o, malda tasarruf etmeye sahip değildir. İhtisar edilerek alınmıştır. (II, 168) 83 Metindeki aleyhi (onun (adamın) üzerine) kelimesi, H ve M nüshalarında aleyha (onun (kadının) üzerine) şeklinde gelmiştir. 84 Metindeki seneteyni (iki yıl) ifadesi Asl da li sinine (yıllarca), Z ve M nüshalarında ise sinine olarak gelmiştir. 85 Metindeki aleyhi (onun üzerinde) kelimesi, H nüshasından düşmüştür.
9 Ben dedim: Niçin? Dedi: Çünkü onların sayıları ondan aşağıya düşmüştür. Ben dedim. Adamın elinde yirmi beş devesi olsa, iki sene 87 onların zekâtını vermemiş olsa, ne dersin onun üzerine ne gerekir? Dedi: Onun üzerine birinci sene iki yaşını bitirmiş bir dişi deve vermek düşer, ikinci sene ise dört tane koyun vermek düşer. Dedim, niçin? Dedi, onların sayısı yirmi beşten aşağıya düşmüştür. Ben dedim: Adamın sütten kesilmiş yirmi 88 dört tane deve dorumu ve bir tane de iki yaşında devesi olsa bunun üzerine zekât düşer mi, ne dersin? Dedi: evet düşer. 89 Ben dedim: Adamın otlak develeri olsa 90 o bunları ticaret için satın almış olsa, o bunlardan otlak zekâtı mı 91 yoksa ticaret zekâtı mı verecek, ne dersin? Dedi: Onun üzerine ticaret zekâtı düşer. Develeri kıymet olarak değerlendirir 92 sonra her iki yüz dirhem değer için beş dirhem zekât verir. Ben dedim: Adamın çocuk bir ortağı ile beraber elli tane develeri olsa 93 ne dersin? Dedi: Adam kendi hissesine düşen kısım için iki yaşına girmiş bir dişi deve verir, çocuğun üzerine ise bir şey gerekmez. Ben dedim: Eğer onu ortağı çocuk değil de bir deli, bunak, borçlu bir adam veya mükatep bir köle olsa yine böyle midir? Dedi; evet. 94 Ben dedim: Adamın develeri olsa, düşman onu mağlup ederek elinden alsa veya onları birisi gasbetse ve yıllarca elinde tutsa sonra sahibi gaspçıdan onları geri alsa veya müslümanlar onları alıp sahibine iade etseler, sahibi bunların kendilerini almış olarak, geçmiş zekâtlarını verecek mi, ne dersin? Hayır, vermez dedi. Ben niçin, dedim? Çünkü dedi, bunlar düşmanın elinde olduğu müddetçe onun sayılmazlar. Zira düşman bunları selem yoluyla almış olsa bunlar düşmanın malı olur. Onlar bunu satsalar sahibi onu ancak para ile alabilir ve bu alış- 86 Kitapta bu adamın yaptığından dolayı günaha girip girmediği açıklanmamıştır. Ebu l-hasanü l-kerhi bu konuda şöyle diyordu: Zekâtı üzerine farz olduktan sonra edayı tehir ettiği için günahkâr olur. O, bunu Münteka da böyle bildirmektedir. Muhammed in de şöyle dediği rivayet edilmektedir: Kim mazeretsiz olarak zekâtın edasını geciktirirse onun şahitliği kabul edilmez. Muhammed kendi mezhebine göre zekât ile haccı ayırarak şöyle diyor: Zekâtta fakirlerin hakkı vardır; edayı geciktirmek onlara zarar verir. Hâlbuki o bunu yapamaz. Hac ise bunun zıddıdır. Ebu Abdullah el-belhi şöyle diyordu: O zekâtta tehir yapabilir. Çünkü zekât hakkındaki emir vakitle kayıtlı değildir. Bunu Hişam Ebu Yusuf tan Hişam böyle rivayet etti. O onun sözü üzerine zekât ile haccın arasını ayırdı ve dedi ki: Haccı eda etmek belli bir vakte mahsustur. Onu bu vakitten tehir etmek kaçırmak demektir. Çünkü o gelecek seneye kadar yaşayıp yaşamayacağını bilmemektedir. Hâlbuki zekâtı tehir etmekte vakti geçirmek diye bir şey yoktur. Her vakit, onu eda etmeye elverişlidir. Sonra birinci yılda onun üzerine iki koyun vermek düşer. Böylece iki nisabın (on devenin) miktarı on sayısından eksilir, bu suretle ona ikinci yılda sadece bir koyun vermek lazım gelir. Serahsi nin Muhtasar şerhinde söyledikleri burada sona erdi. (II, 169) 87 Metindeki seneteyni kelimesi H nüshasında böyle gelmiştir, doğrusu budur. A, Z ve M nüshalarında ise seneyni şeklinde gelmiştir. 88 Metindeki ışrune (yirmi) kelimesi, H ve M nüshalarında ışriyne şeklinde gelmiştir ki, bu yanlıştır. 89 Çünkü küçükler, kendileriyle beraber olan yaşlılara tabi olurlar. Nitekim Hz. Peygamber Onların (hayvanların) küçükleri büyükleri bir sayılır buyurmuştur. Bu böyledir; çünkü farz olan şey onun malının içinde vardır. Biz bunu vacip kıldığımız zaman vacip nisabın bir cüz ü olmaktan çıkmamaktadır. Ama bunların hepsi küçük oldukları zaman böyle değildir. Adamın elinde yetmiş beş tane deve dorumu (sütten kesilmiş yavru deve) olsa ve bir de yaşlı devesi olsa Ebu Hanife ve Muhammed e göre sadece bu bir deveden zekât gerekir. Çünkü farziyet bu bir deveden dolayı olmaktadır. Ebu Yusuf a göre ise bu yaşlı deve dorumlarla beraberdir. Zekâtın bu dorumlarda farz olması o bir yaşlı deve sebebiyle olmaktadır. Biz bunu anlattık. Serahsi, Mebsut, II, Metindeki yekunü (olsa) kelimesi Asl da böyledir. H ve Z nüshalarında ise tekunü şeklinde gelmiştir. 91 Metindeki istifham hemzesi Asl dan düşmüştür. 92 Metindeki yükavvimuha (değerlendirir) kelimesi, H ve M nüshalarında böyle, Asl da ve Z nüshasında ise ve yükavvimuha şeklinde gelmiştir. 93 Metindeki yekunü (olsa) kelimesi H ve M nüshalarında ise tekunü şeklinde gelmiştir. 94 Serahsi diyor ki: Çünkü karışık hal, yalnızlık hali ile muteber olur. II, 171
10 veriş de geçerlidir. Gaspçıya gelince, sahibi bunları gaspçıdan geri almaya gücü yoktur. Gasp, itiraf edilmiş ve dilediği zaman alınabilir bir borç gibi değildir ki, onun geçmiş zekâtlarını ödesin. 95 Ben dedim: Adamın beş tane devesi olsa 96 senenin tamamlanmasına bir ay kala 97 bunlardan birisi telef olsa, sonra bu bir deve telef olduktan sonra onlar üzerine yıl tamam olsa 98 buna zekât düşer mi, ne dersin? 99 Hayır, zekât vermez, dedi. Ben dedim: Adam bir sene dolmadan önce kendi develeri gibi dışardan bir tane deve elde etse veya yine bir yıl dolmadan evvel onlardan biri doğursa 100 böylece sayıları tam olarak, onların üzerinden bir yıl geçmiş olsa 101 onun zekât vermesi gerekli olur mu, ne dersin? Evet, onlarda zekât vardır dedi. Çünkü onlar üzerine bir yıl geçmiştir, onların sayıları eskiden olduğu gibi yine beştir ve böylece sayıları da tamdır. Ben dedim: Develer onun yanında bir gün kalsa sonra onlardan biri telef olsa, böylece bir gün eksik olarak on bir ay kalsa veya on ay kalsa sonra birisi telef olsa, sayıları tam olarak onların üzerinden bir yıl geçse onların zekâtını verecek mi? Evet dedi. Niçin dedim; hâlbuki o zekâtı farz olan mala senenin birkaç gününde sahip olmuştur. Bunların arasında zekâtı farz olan mala sahip olmamıştır? Dedi: O senenin evvelinde ve sonunda buna (nisaba) sahip olduğu zaman ben bu iki zaman dilimi arasındaki (nisabın) azalmalarına nazar-ı itibara almam. 102 Ben dedim: Adamın develeri arasında kör, zayıf 103 veya topal olanları olsa, mükellefin üzerine 104 sayıya 105 bunlar da dâhil edilir mi, ne dersin? Evet dedi Muhtasar ve onun Serahsi şerhinde deniliyor ki: (Kayıp mallar ve denize düşen ticaret malları da böyledir.) Onlar yıl geçtikten sonra eline geçerse, mükellef üzerine geçmişin zekâtını vermek düşmez. Çünkü (malın) mallık-değerli olmasının anlamı, namiüreyen ve faydalı olmasındadır. Hâlbuki bu yok olmuştur; çünkü burada mal her ne kadar şekli olarak var ise de o manevi olarak tüketilmiş gibidir. (İnkâr edilmiş borç da böyledir) Kitapta bu konuda genel bir cevap verdi. Hişam Muhammed in şöyle dediğini söyledi: Eğer bu borç kadı-hâkimin bilgisi dâhilinde ise kadının bilgisi sebebiyle alınması mümkün hale geldiği için mükellefe geçmişin zekâtını ödemek gerekli olur. Kitabın rivayetinin anlamı ise onun elinde ister bir belge-delil olsun ister olmasın onun üzerine bir zekât yoktur. Çünkü her şahit adalet sahibi olmadığı gibi her kadı-hâkim de adalet dağıtmaz. O düşmanlıkta doğruluktan saparsa önünde zelil olma ihtimali vardır. Böyle o kendisini zelil etmeme hakkına sahiptir. Bizim arkadaşlarımızdan pek çoğu şöyle dediler: Onun aleyhine bir delil bulunursa geçmişin zekâtını vermek ona lazım gelir. Çünkü burada kusur kendisinden kaynaklanmıştır. İbn Semaa Ebu Yusuf ve Muhammed den rivayet ediyor ki: borçlu adam, onunla beraber olduğu zaman borcunu gizlide ikrar eder, fakat açıklıkta inkâr ederse; gizli ve aşikâr olarak onu inkâr etmiş bir adam yerine koyduğu zaman geçmişin zekâtını ödemek onun üzerine gerekmez. (II, 171) Ben dedim: Kayıp malın ve denize düşen malın meselesi nüshalardan düşmüştür. 96 Metindeki yekunü kelimesi Z nüshasında tekunü şeklinde gelmiştir. 97 Metindeki kane kelimesi Z nüshasında kanet şeklinde gelmiştir. 98 Metindeki yehulü kelimesi M nüshasında tehulü olarak gelmiştir. 99 Metindeki eraeyte (ne dersin) ifadesi H nüshasından düşmüştür. 100 Metindeki netcen (devenin yavrulamasıdır. Mağrib de en-netcü (en-netacü) şöyle açıklanmaktadır: Leys ve başkalarından rivayet edildiğine göre bu kelime koyun ve bütün hayvanların doğurması demektir. Sonra da doğmuş olana bu isim verilmiştir. II, Bir yıl geçmiş olsa ifadesi H nüshasında yoktur. 102 Muhtasar ve Şerhinde deniliyor ki: (Senenin evvelinde ve sonunda nisap tam-kâmil olsa, bu iki tarih arasında uzun bir zaman eksilse bile, malın aslı elinden gitmediği müddetçe zekât farz olur. Bu konuda bize göre ister otlak ve isterse ticaret hayvanı olsun fark etmez.) bize göre. Züfer ise şöyle der: Nisap senenin evvelinden sonuna kadar tam olarak (kesintiye uğramayıp devamlı) olursa ancak o takdirde zekât ona lazım gelir. (II, 172) 103 Metindeki ev (veya) kelimesi H nüshasında ve olarak gelmiştir. 104 Metindeki aleyhi (onun üzerine) kelimesi Z nüshasından düşmüştür. 105 Metindeki addü kelimesi çoğu nüshalarda böyledir. Asl da ise aded şeklinde gelmiştir. 106Bu konudaki esas kural, Hz. Ömer den rivayet edilen hadistir. İnsanlar Hz. Ömer e şikâyette bulunarak dediler ki: Zekât memurları yeni doğmuş kuzuları ve dorumları sayıya katıyorlar ama onları zekât olarak almıyorlar. Bunun üzerine Ömer zekât memuruna dedi ki: Yeni doğmuş bir yavruyu sayıya katacaksın; çoban onu omuzuna sırtlamış olarak getirse bile. Biz hamile hayvanları, kesimlik olanları, iki yaşına basmış develeri ve koyunlar arasında kuvvetli koçları size bırakmadık mı? İşte bu, iyi-değerli
11 Ben dedim: Adamın develerinde zekât farz oluyor. Zekât memurunun gözü önünde o bunları satıyor ve şöyle diyor: Elimde (zekât) verecek bir şey yok. Zekât memuru bunların zekâtını onları bizzat elinde tutan müşteriden alabilir mi, ne dersin? Dedi: O muhayyerdir; dilerse satıcı kendisine onların zekâtını verinceye kadar tutar, dilerse müşterinin elinde olanların zekâtını alır. 107 Ben dedim: Eğer müşteri 108 ayrılıp gittiyse, daha sonra zekât memuru gelip müşterinin elindeki 109 (develer)den alır mı 110 ne dersin? Bunu güzel görmüyorum, dedi. 111 Ben dedim: Adamın develerine zekât farz oluyor ama o, yıl tamamlandıktan sonra bunların hepsini infak 112 ediyor, onun bunlardan zekât vermesi gerekir mi, ne dersin? Hayır, dedi. Ben dedim: adam onları istihlak etse ve alıp götürse yine böyle midir? Evet dedi. O develerin bir kısmını infak edip bir kısmı kalsa, bunlar kırk deve olsa, bunların yirmi tanesi telef olup yirmi tanesi kalsa? Dedi: onun üzerine bu yirmi deveden dört koyun zekât vermesi gerekir. Ölenler ve telef olanlar için bir şey vermesi gerekmez. 113 Çünkü bunları o kendisi telef etmiş değildir. mallarla zayıf olanları arasında bir adalettir. Biz böylece Ömer in kavlini almış ve hamile hayvanlar alınmaz demiş olduk. Bak: Muhtasar şerhi, II, Âlimlerimiz Hâkim b. Hizam hadisini delil getirdiler ki, Hz. Peygamber ona bir dinar verip kendisine bir kurbanlık satın almasını söyledi. Hâkim bu bir dinar ile bir koyun satın aldı ve sonra bu koyunu iki dinara sattı. Sonra bir dinar ile bir kurbanlık satın aldı ve diğer dinarı koyunla birlikte getirip Peygambere verdi. Rasülüllah da Allah senin alış-verişini mübarek kılsın diye dua etti. Böylece üzerinde Allah ın hakkı gerekli olduktan sonra kurbanlık bir koyunun satılması caiz olmuştur. Böylece bize göre bu, bir malda Allah hakkının taalluk etmesi onun satımının caiz olmasına engel teşkil etmeyeceği hususunda bir esas-kural oluşturmaktadır. Bak: Serahsi, Mebsut, II, Metindeki Ben eğer müşteri ayrılıp gittiyse dedim cümlesi H nüshasından düşmüştür. 109 Metindeki yedey (iki eli) kelimesi M nüshasında böyle, diğer nüshalarda ise yedü (el) şeklinde gelmiştir. 110 Metindeki e ye huzü (alır mı) ifadesi, M nüshasında e ye huzüha (onu alı mı) şeklinde gelmiştir. 111 Serahsi nin Muhtasar ve şerhinde şu açıklama vardır: (Zekât memuru alış-verişten sonra gelirse kıyas (kural) şöyledir: Memur zekâtı satıcıdan alır, onun otlak hayvanların bizzat kendilerinden alma imkânı yoktur). Çünkü onlar müşterinin mülkü olmuş, onun üzerine ise zekât yoktur. Fakat satıcı fakirlerin haklarını yok ettiği için onu tazmin etmesi gerekir. (Fakat istihsan ederek şöyle dedi: Onlar (alıcı ile satıcı) alış-veriş mahallinden (meclisten) ayrılmadan önce zekât memuru orada hazır bulunursa o muhayyerdir; dilerse zekâtı develerin bizzat kendilerinden alır ve müşteri, bedelden tuttuğu kadarını satıcıdan ister, dilerse satıcıdan alır. Memur eğer onlar ayrıldıktan sonra gelirse zekâtı satıcıdan alır. (Onun bunu develerin bizzat kendilerinden alma imkânı yoktur.) Bu böyledir, çünkü âlimler, alıcı ile satıcı ayrılmadan önce mülkiyetin zail olup olmadığı konusunda ihtilafa düşmüşlerdir. Hz: peygamberin Alıcı ile satıcı birbirinden ayrılmadıkları müddetçe muhayyerdirler buyurmasının zahiri anlamı budur. Bu gösteriyor ki, satıcının mülkiyeti henüz son bulmamıştır. Vergi memuru müctehiddir; dilerse hadisin zahirine itibar ederek zekâtı malın aynindenkendisinden alır, dilerse zahiri kıyasa dayanır, bey (alış-veriş) akdi gerçekten kendi başına mülkiyetin zevalini gerektirir ve zekâtı malın-ayninden alır. İbn Semaa Muhammed den naklediyor ki, bu hayvan sürülerinin nakline itibar edilir. Eğer memur müşteri sürüyü naklettikten sonra gelirse o, bir şey almaz; eğer nakil olmadan önce orada hazır bulunursa muhayyer olur. Çünkü o mallar ancak nakil ile gerçek olarak müşterinin kefaleti altında olur. Hatta bunlar nakilden önce telef olsa sonra hak iddia edilse, nakilden sonraki halin zıddına olarak, müşteri bir şey tazmin etmez. Bu durum öşür vergisine uymaz. Çünkü yiyecek-ürün sahibi, malını sattığı zaman sonra vergi memuru gelse, (alan ve satan) ister ayrılsınlar, ister ayrılmasınlar; müşteri malı ister nakletmiş olsun ister nakletmiş olmasın, memur öşrü malın-bizzat kendisinden (aynından) alma hakkına sahiptir. Çünkü bunda vacip olan, aynıyla yiyecek-ürünün onda biridir. Bunda mülkiyete itibar edilmez. Zekâtta ise vücub, mülkiyet üzerinedir. Hata zekât ancak malike itibar edilerek gerekli olur. Onun için iki olay birbirinden farklıdır. II, Metindeki tünfiku (infak ediyor) kelimesi M nüshasında yünfiku şeklinde gelmiştir. 113 Serahsi Muhtasar ve şerhinde diyor ki. (Develerin yarısı telef olursa geri kalanlar hissesine düşen kadar mükellef zekât verir. (Nisap üzerine fazla bir mal bulunmadığı zaman) burada bir ihtilaf yoktur. Bir kısım mal, malın tümü ile beraber muteber olur. Nitekim nisabın tümü telef olduğu zaman zekâtın tümü de sakıt olur. Bir kısmı telef olduğu zaman da yine miktarınca sakıt olur. II, 175
12 Ben dedim: Onlarda zekât farz 114 olduktan sonra eğer onları hapsederse, onlar da ölürse 115 onları hapsetmesi sebebiyle 116 öldükleri için onun tazmin etmesine ne dersin? Hayır, etmez, dedi. Ben dedim: Adamın develeri olsa 117 onların zekâtını önceden verse veya onlardan senelerin zekâtını verse ve bunu önceden verse, o Allah ile kendi arasındaki bir şeyde bunu yapabilir mi, ne dersin? Evet dedi, bunların hepsini yapabilir. 118 Ben dedim: Adamın develeri, mandaları, sığırları, koyunları ve atları olsa, o bunları ticaret için satın almış olsa, ticaret için satın almış olmakla beraber bunlar meralarda otlayan hayvanlar olduğu halde o bunların zekâtını ticaretin zekâtı olarak mı, yoksa otlak hayvanların zekâtı olarak mı verecek, ne dersiniz? O bunların zekâtını ticaret zekâtı olarak verir dedi. Ben dedim: Eğer bunlar kırk koyun ise, bunlar iki yüz dirhem gümüşe denk değilse ve onun bundan başka bir malı da yoksa veya beş devesi olsa bundan başka bir malı olmasa ve bunlar da iki yüz dirhem gümüşe denk değilse, ya da otuz sığırı varsa bundan başka bir malı da yoksa? Dedi: Bu hayvanlar ticaret için olduklarından bunlardan mükellef üzerine zekât düşmez. Ben dedim: Eğer bunlar otuz koyun, yirmi sığır veya dört deve ise, bunlar ticaret için olup bir yılı da tamamladıklarından ancak değerleri iki yüz dirheme ulaşınca onun üzerine zekât düşer, öyle mi? (Evet) onların zekâtını verir, dedi. 119 Ben dedim: Adam develeri ticaret için satın alsa 120 sonra fikir değiştirip onları otlak hayvanı yapsa, onları satın aldığı günden beri tam bir yıl geçmiş olsa onun bunlarda başka bir malı da olmasa, onları otlak hayvanı yaptığından beri altı ay geçmiş olsa ne dersin? Onları otlak hayvanı yaptığı günden sonra tam bir sene geçerse onun üzerine onların otlak hayvanı olarak zekâtlarını vermek düşer dedi. 114 Metindeki vecebe (farz oldu) kelimesi H nüshasında vecebet şeklinde gelmiştir. 115 Metindeki matet (ölürse) kelimesi H ve M nüshalarında mate şeklinde gelmiştir. 116 Buradaki hapisten maksat, hayvanları yemek ve içmekten engellemek demek değildir. Bu hapis bir istihlaktir; zaten o bununla tazmin etme duruma düşer. Onun bu hapisten maksadı, memurun talebini uzaklaştırmaktır. Bunun yorumu şudur: O bu hapsi yapmakla kimsenin ne mülkünün ve ne de gücünün elinden alınmasına sebep olmuştur. İşte bu sebeple zekâtı tazmin etmemektedir. Zekâtın verileceği yer-kaynağın muhayyerliği hakkında da onun bir tercih hakkı vardır: O dilerse otlak hayvanından, dilerse başka şeylerden verebilir. Böylece o, başka yerden vermek için otlak hayvanlarını hapsetti. Bu suretle de o tazmin eder duruma düştü. Mebsut, II, Metindeki yekunü (olsa) kelimesi Z nüshasında tekunü şeklinde gelmiştir. 118 Çünkü zekâtın vücup sebebi gerçekleşmiştir ki o da maldır. Vücup sebebi kesinleştikten sonra zekâtı (peşin) ödemek caizdir. Bu misafirin durumuna benzer; o, ramazan ayında oruç tutsa ve vaktin evvelinde namaz kılsa, eda farziyeti sonra olsa bile veya nemanın gerçekleşmesi için vücup gecikmiş olsa bile, vücup sebebi mevcut olduğu için caiz olur. Nema meydana gelince senenin evveline istinat eder ve böylece önceden vermek sahih olur. Onun için biz diyoruz ki: Nisabın kemalinden evvel zekâtı önceden vermek caiz değildir. Çünkü vücup sebebi ancak nisabın kemalinden sonra tahakkuk eder. Bize göre nisabın kemalinden sonra iki senelik zekât vermek caizdir. Şafii ise der ki: Ancak bir senelik vermek caizdir. Ona göre önceden vermek senenin sonunda olur, evvelinde değil. Bu meselenin tüm delilleri için bak: Serahsi, Mebsut, II, Otlak hayvanlarında nisabın tam olmasına bakılır, bunların değeri iki yüz dirhem gümüşten düşük olsa bile bunlardan zekât vermek farz olur. Eğer bunlardan maksat ticaret ise, kıymetlerine bakılır, sayıları tamam olsa bile değerleri iki yüz dirhemden az ise zekât farz olmaz, Çünkü Hz. Peygamber otlak hayvanlarında değerlerine değil, sayılarının tamam olmasına itibar etmiştir. Zira otlak hayvanlarında nema-üreme onların bizzat kendilerinden-aynlarından istenir. Ticaret mallarında ise nema onların bizzat mallıkdeğerli olmalarında aranır. Bunun için biz bu iki durumda nisaba, onda nema-üretim meydana gelmesi yönüne itibar ettik. (Eğer onların değeri iki yüz dirhemden aşağı düşerse, onlarda ticaret zekâtı vacip olmaz.) Çünkü nisap noksandır. (Eğer sayı tamam olsa bile otlak zekâtı da yoktur.) Çünkü burada nisap sayı yönüyle muteber sayılmaz. Eğer denilse ki, eğer onlarda ticaret zekâtı vacip olmazsa, ticaret niyetinin varlığı ile yokluğu bir olur ve böylece otlak hayvanının zekâtı farz olur. Biz buna şöyle cevap veririz: Açıkladığımız üzere zekâtın verilmesinde hayvanların manen otlak kabul edilmesindense ticaret niyetine itibar edilir. Bir mana ifade etmeyen şekil ise zekâtın farz olması için yeterli değildir. Bak Şerhu l-kâfi, II, Daha önceki paragrafta Onun bundan başka bir malı da yoksa cümlesinden buraya kadar olan kısım H nüshasından düşmüştür.
13 Ben dedim: Eğer o bunları ancak zekâttan kaçırdı ise, onları otlak yaptığı günden beri tam bir yıl geçtiyse, onların zekâtını otlak hayvanın zekâtı olarak mı verir? Evet dedi. 121 Ben dedim: Beni Tağlib Hristiyanları 122 hakkında ne dersin, onlardan olan bir kimsenin devesinden zekât alınır mı? Evet dedi. Onlardan nasıl alınır 123 dedim. Onlardan kimin dört devesi varsa bir şey alınmaz. Onlar beş deve olunca iki koyun verir. Onlara zekât iki kat 124 uygulanır. Ben, onların koyun, sığır ve mandalarından yine aynı böyle mi alınır 125 dedim. Evet dedi: Bize ulaştı ki, Hattab oğlu Hz. Ömer (r.a.) zekâtı onlar üzerine iki kat yaptı. Ben dedim: onlar üzerine zekât nasıl iki kat yapılır? 126 Dedi: onlardan birisinin develerine bakarsın 127 eğer onlar bir 121 Serahsi, Mebsut ta der ki: (Develeri ticaret için satın alsa, senenin bir kısmı geçtikten sonra zekâttan kaçmak için onun aklına bunları otlak hayvanı yapmak gelse, onları otlak hayvanı yaptığı zamandan beri tam bir yıl dolmadıkça onun üzerine zekât düşmez.) Çünkü mükellef, onlar için ticareti terk etmeye niyet etmiştir. O gerçekten bu vakitte ticareti bıraktı ve niyeti fiiline yaklaşmış oldu. Otlak hayvanının zekâtı ile ticaret malının zekâtı aynı cinsten değildir. O sebeple bunlardan birisini diğeri üzerine bina etmek mümkün değildir. İşte bundan dolayı biz yılın, onun hayvanları otlak yaptığı zaman ile başladığını söyledik. II, Serahsi Muhtasar şerhinde der ki: Tağlib Oğulları Hristiyan Araplardan bir topluluktur. Onlar Rum-Bizans a yakın bir yerde idiler. Hz. Ömer onlar üzerine cizye vergisi koymak isteyince bundan kaçındılar ve dediler ki: Biz Arap (ırkındanız), cizye ödemekten nefret ediyoruz. Eğer sen bizim üzerimizden cizyeyi kaldırmazsan biz de Rum-Bizanslılardan sizin düşmanlarınıza katılırız. Eğer dilersen siz nasıl birbirinizden alıyorsanız bizden de vergiyi öyle koysan ve alsan olmaz mı, öyle yaparsan biz veririz. Hz. Ömer bu konuda sahabe ile istişare etti. Ömer ile onlar arasında memurluk yapan şahıs Tağlipli Kürdus idi. O dedi ki: Ey müminlerin emiri! Sen bizimkilerle anlaşmaya bak; çünkü siz onlarla savaşırsanız onlara güç yetiremezsiniz. Böylece Ömer müslümanlardan aldığının iki katını almak üzere onlarla anlaşma yaptı. Artık Hz. Osman dan sonra bu anlaşmaya karşı çıkan olmadı. Bu sebeple bu anlaşma ümmetin evvelinden sonuna kadar devam etti. Eğer Hz. Ali bunların sayıca azalıp önemlerini kaybettiklerini görünce onlarla yapılmış olan bu antlaşmayı bozmak istemedi mi diye bir itiraz edilecek olursa biz buna şöyle cevap veririz: Evet o bu konuda sahabe ile gerçekten istişare etti. Fakat Hz. Ali, bu antlaşmayı bozmaya kimsenin hakkı yoktur diye sahabilerle ittifak etti. İmam Muhammed Nevadir de bu antlaşmanın başlangıçta bir sıkıştırma ve zorlamadan ibaret olduğunu ancak bunun icma ile ve Peygamberimizin şu hadisi ile teyit edildiğini zikretmiştir. Gerçekten bir melik Ömer in dili ile konuşur. ve buyurdu: Ömer nerede dönüp dolaşırsa hak da onunla beraber döner ve dolaşır Biz bunu bildikten sonra şunu söylüyoruz: Müslümandan nisabın altında olan maldan bir şey alınmaz. Onlardan da alınmaz. Şeriatın takdir ettiği her maldan nisaba sahip olan müslümandan ne kadar alınırsa, onun iki katı bunlardan alınır. Çünkü antlaşmanın gereği budur. 123 Metindeki yü hazü (alınır) kelimesi Z nüshasında tü hazü şeklinde gelmiş, Asl da da noktasız olarak gelmiştir. 124 Metindeki yüdaafu (iki kat uygulanır) kelimesi Z nüshasında tüdaafu şeklinde gelmiştir. 125 Metindeki e fete huzü (alınır mı) kelimesi, Z nüshasında tü hazü M nüshasında ise e feye huzü şeklinde gelmiştir. 126 İmam Ebu Yusuf Asar adlı eserinde (s.91) bu haberi şöyle açıklar: Yusuf, babası, Ebu Hanife, el-heysem, o da kendisine haber veren adam kanalıyla bildirdi ki: Hz. Ömer, haraca bedel olarak Beni Tağlib Hıristiyanlarına zekâtı iki kat yaptı. Ebu Yusuf, bunun aynısını Kitabü l-harac da da senet ve metin olarak yazmıştır.(s.69). Ancak orada ani l-heysem (Heysem den) ifadesi düşmüştür. Ebu Yusuf dedi: İsmail b. İbrahim b. Muhacir bize şöyle anlattı: Babam, Ziyad b. Hudayr dan dinlediğini bize şöyle aktardı: Ziyad b. Hudayr dedi ki: Hz. Ömer in öşür vergilerini almak üzere buraya gönderdiği ilk kimse benim. O bana hiçbir kimseyi teftiş etmememi emretti. Malını bana getirip arzeden müslümanlardan kırk dirhemde bir dirhem, antlaşma yapmış zimmîlerden yirmi dirhemde bir dirhem ve antlaşması olmayanlarda da on dirhemde bir dirhem aldım. Bu arada bana Beni Tağlib Hristiyanlarına karşı sert davranmamamı emretti ve dedi ki: Onlar Arap milletinden bir kabiledir, ehl-i kitaptan değildirler, o sebeple müslüman olmaları ümit edilir. Hz. Ömer Beni Tağlib halkına, çocuklarını hıristiyanlaştırmamalarını emretti dedi. Ebu Yusuf bu bölümün evvelinde dedi ki: Bazı üstatlar bana Seffah ve Davud b. Kürdus yoluyla rivayet ederek Ubade b. Numan ın Hz. Ömer e şöyle dediğini haber verdi: Ey Müminlerin Emiri! Beni Tağlib in üstün savaş gücünü şüphesiz bilirsiniz. Aynı zamanda onlar düşmanla hudut komşusu oluyorlar. Bu sebeple eğer onlar sana karşı düşmana yardım ederlerse artık onlarla baş edemezsin. Eğer onlara bir şeyler vermeyi uygun bunu görürsen hemen yap. Bunun üzerine Hz. Ömer, onlarla bundan böyle çocuklarından hiç birini vaftiz ettirmemeleri, hıristiyan yapmamaları ve kendilerinden zekâtın iki katı vergi alınması ve kişi başına alına cizyenin kaldırılması üzerine antlaşma yaptı. Ubade, onlar bunları yapmadılar böylece onlara verilen taahhüt de uygulamadan kaldırıldı, dedi. (s.68). Nasbu r-raye (II, 362) de Beyhaki, Ubade b. Numan et-tağlibi nin uzun bir hadiste yaptığı şu açıklamayı kaydediyor: Gerçekten Hz. Ömer onlarla yani Beni
14 müslümanın olduğu zaman kendilerine zekâtın farz olduğu mallardan ise, işte bunlardan zekât iki kat alınır. 128 Ben dedim: Koyun, sığır ve manda da böyle midir? Evet dedi. Ben dedim: Onlardan birinin develeri olsa, ama eğer bunlar bir müslümanın olduğu takdirde onlardan zekât alınmasa, o adam üzerine de bir şey yok mudur? Evet dedi: onun üzerine hiçbir şey yoktur. Ben dedim: sığır, koyun ve mandalarda da böyle midir? Evet dedi. Ben dedim: Onlardan birinin hiçbir malı yok, onlardan bir şey alınır 129 mı? Hayır dedi. Ben dedim: onlardan biri küçük veya büyük olsa, onun develeri olsa, ama onu bütün malını içine alacak kadar çok borcu olsa, ondan bir şey alır 130 mısın? Hayır dedi. Ondan 131 bir şey almam. Ben dedim: Deve onlardan bir kadının olsa, adamdan alındığı gibi bu kadından da vergi alınır mı? Evet dedi. 132 Ben dedim: Azat edilmiş bir kölenin develeri olsa 133 zekât onun üzerine de mi iki kat 134 düşer? Hayır dedi. Ben niçin, dedim. Çünkü dedi, Hz. Ömer Beni Tağlib ile böyle anlaştı. Onların azat olmuş köleleri benim yanımda müslümanların azat olmuş kölelerinden daha çok hürmete layık değildir. Mesela bir müslüman, Hıristiyan olan kölesini azat ediyor biz ondan haraç vergisi alıyoruz. 135 Biz Beni Tağlib in azat edilmiş kölelerinin kişi başına cizye ve topraklarına haraç Tağlib Hristiyanlarıyla zekâtın iki kat yapılması üzerine anlaştıkları zaman onlar dediler ki: Biz Arap milletiyiz; acemlerin ödediği vergiyi vermeyiz. Fakat sizin birbirinizden aldığınız ve sadaka (zekât) denilen şeyi bizden alınız dedi. Hz. Ömer, hayır olmaz dedi; bu müslümanlar için farz olan bir ibadettir. Cizye ismini bırak bu isimle bizden al ve dilediğin kadar da artır dediler. Ömer de öyle yaptı. Böylece onlara zekâtın iki kat yapılmasından hem Ömer hem de onlar memnun kaldılar. Bu ifade, bazı varyantlarda dilediğiniz ismi verin şeklindedir. Yine Davud b. Kürdus hadisiyle rivayet ediliyor ki, o, Ömer (r.a.) Beni Tağlib ile onlar üzerine zekâtı iki yapma hususunda antlaştılar. Onlar kimseyi orada müslüman olmaktan alıkoymayacaklar, çocuklarını vaftiz ettirmeyecekler. Bunu İbn Ebu Şeybe Musannef inde rivayet etmiştir: Ali b. Müshir, Şeybani, Seffah b. Mutırr, Davud b. Kürdus ve Hz. Ömer yoluyla bunu zikretti ve şunu ilave etti: çocukları hıristiyan yapmayacaksınız. Bunu Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam, Kitabü l-emval adlı eserinde Ebu Muaviye ve Şeybani yoluyla rivayet etti ve şunu ilave etti: her bir yirmi dirhemden bir dirhem vereceksiniz. Sonra dedi: Said b. Süleyman bize Heşim, Muğire, Seffah b. Müsenna eş-şeybani, Zür a b. Numan veya Numan b. Zür a- yoluyla haber verdi: O, Ömer b. el-hattab a sordu. Ömer de ona Beni Tağlib hıristiyanları hakkında konuştu. Numan, Hz. Ömer onlardan cizye almaya önem veriyordu, onlar memlekette dağılıp yayılmış idiler, dedi. O Ey Emirulmüminin! dedi. Beni Tağlib Arap milletinden bir topluluktur, cizye vermekten nefret ederler. Onların tarlaları ve hayvanlarından başka bir malları yoktur. Onlar sayı bakımından düşmanı yenerler. Bu sebeple onlar yüzünden düşmandan vazgeçme. Bundan sonra Ömer onlarla kendilerine zekâtı iki kat yapmak üzere anlaştı ve çocuklarını hıristiyan yapmamayı da şart koştu. Ebu Ahmed Hamid b. Zencuye en-nisai Kitabü l-emval adlı eserinde rivayet ediyor ki: Ebu Numan, Ebu Avvane ve Muğire Hz. Ömer in Beni Tağlib Hristiyanlarından cizye almak istediğini ve bu sebeple onların memlekette dağıldıklarını bildirdi. Abdurrazzak Musannef inde ehl-i kitap bölümünde dedi. Abdullah b. Kesir, Şube, Hakem b. Uteybe ve İbrahim en-nahai yoluyla Ziyad b. Hudayr ın -Ziyad b. Hudayr o zaman hayatta idi- şöyle dediğini haber verdi. Gerçekten Hz. Ömer onu vergi memuru olarak görevlendirdi ve Beni Tağlib hıristiyanlarından onda bir almasını, Arap hıristiyanlardan ise onda birin yarısını almasını emretti. İbn Sa d ın Tabakat ında Ziyad b. Hudayr ın Ömer den Ali den ve Talha b. Ubeydulah dan rivayette bulunduğu söylenmektedir. 127 Metindeki tenzuru (bakarsın) ifadesi, H ve Z nüshasında yenzuru M nüshasında ise nenzuru şeklinde gelmiştir. 128 Metindeki fe yü hazü (alınır) kelimesi Z nüshasında fe tü hazü şeklinde gelmiştir. 129 Metindeki e te huzü kelimesi A ve M nüshalarında e ye huzü H nüshasında ise e ne huzü şeklinde gelmiştir. 130 Metindeki e te huzü kelimesi H ve M nüshalarında e ye huzü şeklinde gelmiştir. 131 Metindeki minhu (ondan) kelimesi Z ve M nüshalarında minhum (onlardan) şeklinde gelmiştir. 132 Muhtasar ve Şerh inde şöyle denilmektedir: (Onların kadınlarından adamlarından alındığı gibi alınır.) ve Hasan b. Ziyad Ebu Hanife den rivayet eder ki: Onların kadınlarından alınmaz. Çünkü bu vergi cizyeye karşılıktır. Hâlbuki kadınlar üzerine cizye vergisi yoktur. Bu rivayetin zahiri yorumu şudur: Bu bir sulh (anlaşma) malıdır ve onda kadınlar aynı erkekler gibidir. Hz. Peygamber Muaz a dedi ki: Her ergen kişi başına bir dinar veya onun bedeli olan bir yemen elbisesi al. Bu vergi akıle üzerine gereken diyete benzer. Diyetten kadınlar üzerine bir şey yoktur. (II, 179) 133 Metindeki yekunü (olsa) kelimesi Z nüshasında tekunü şeklinde gelmiştir. 134 Metindeki tüdaafu kelimesi H nüshasında yüdaafu şeklinde gelmiştir. 135 Metindeki ne huzü (alırız) kelimesi H ve M nüshalarında ye huzü şeklinde gelmiştir.
15 vergisi koymayı 136 terk 137 etmeyiz. 138 Fakat mallarını bırakır 139 ve onlardan bir şey almayız. Onların malları aynı zimmî halkın malları durumundadır. Ben derim: Beni Tağlib den alınan malların onların fakirleri arasında dağıtılmasına 140 ne dersiniz? Hayır dedi. Niçin dedim? Çünkü bu bir sadaka değildir; o haraç mertebesinde bir vergidir. O mallar müslümanlar için olup onların beytü l-maline (hazineye) dâhil edilir. Ben dedim: Pek çok malın bedeli olan develeriyle birlikte aşirin (yol üzerinde ticaret öşrü yani ticari vergileri toplayan memur) yanına uğrayan bir müslüman bunlardan hiçbir şey ticaret için değildir derse ve yemin de ederse, onun bu yemini kabul edilir de vergi almaktan vazgeçilir 141 mi ne dersin? Evet dedi. Ben dedim: Zimmî de böyle midir? Evet dedi. Harbi (kimse) 142 hakkında ne dersin? Harbi kimseye gelince, o, senin andığın mallardan bir şeyle (aşire) uğrarsa 143 bu mallara bir kıymet biçilir ve ondan onda bir (vergi) alınır. Ben dedim: Haricilerden bir grup adalet sahibi müslümanlardan bir grup üzerine galip gelerek onların develerinden zekât alsa sonra İmam (Halife) ve ehl-i adalet onları mağlup etse, bu zekâtı onlardan alınmış kabul etsek 144 olur mu, ne dersin? Evet dedi. 145 Ben niçin, dedim? Çünkü dedi, onlar, onların bunu kendilerine yapmalarına engel olmadılar. Ben dedim: Devenin zekâtı ne yapılması 146 lazım gelir? Her beldenin zekâtı o beldenin fakirlerine taksim 147 edilmesi gerekir dedi. O bunu bu beldenin dışına çıkaramaz Metindeki yudau (konulur) kelimesi, A ve Z nüshalarında nüüdau (biz koyarız) şeklinde gelmiştir. 137 Metindeki netrukü (bırakırız) kelimesi H nüshasında yetrukü (bırakır) şeklinde gelmiş, M nüshasında ise noktasız gelmiştir. 138 Metindeki fe leyse kelimesi M nüshasında ve leyse şeklinde gelmiştir. 139 Metindeki ühmilü (bırakırım) kelimesi H nüshasında ehlün şeklinde gelmiştir ki, bu yanlıştır. Doğrusu diğer nüshalarda olduğu gibi ühmilü şeklindedir. 140 Metindeki e tüksimuha (onları taksim eder misin?) cümlesi H nüshasında e nüksimuha şeklinde gelmiştir. 141 Metindeki e yukbelü minhu ve yekuffü (ondan kabul edilir ve vazgeçilir mi) cümlesi Z nüshasında e tukbelü ve nekuffü şeklinde gelmiştir. 142 Harbi: Müslümanlarla aralarında bir sözleşme ve anlaşma bulunmayan müslüman olmayan bir ülkenin vatandaşı demektir. (Çev. Bak. Ö.N.Bilmen Hukukı İslamiyye ve Istılahatı Fıkhıyye Kamusu, III, 388) 143 Metindeki emma l-harbiyyu fe innehu iza marra cümlesi M nüshasında emma l-harbiyyu iza marra şeklinde gelmiştir. 144 Metindeki e yahsebune kelimesi Z nüshasında e tahsebune şeklinde gelmiştir. 145 Fakat onunla Allah arasındaki meselede fetva ikinci defa ödemek şeklinde verilir. Çünkü onlar bizim mallarımızı zekât mahallinde değil, malın helal-mübah olduğu yerde alıyorlar ve bu malları zekâtın sarf yerlerine harcamıyorlar. Bu sebeple mal sahibine gereken şey üzerine farz olan zekâtı Allah için yeniden ödemektir. Çünkü baskıncılar ondan malı zulümle almışlardır. Fakat zamanımızda sultanların o zalimlerden aldığı zekât, öşür, haraç ve cizye gibi vergilere gelince İmam Muhammed kitapta bu konulardan söz etmemektedir. Belh ulemasından pek çoğu, isyan eden kimseler hakkında olduğu gibi, kendisiyle Allah arasında olan mallar (zekât) hakkında ikinci defa tekrar ödemeyi fetva verdiler. Çünkü onların aldıkları bu malları zekâtın sarf yerlerine harcamadıklarını çok iyi biliyoruz. Ebu Bekir el-a meş sadakalar (vergiler) hakkında şöyle diyordu: Âlimler tekrar ödeme hakkında fetva verdiler. Haraca gelince onda tekrar yoktur. Çünkü haraçta hak, savaştan doğar. Onlar savaştılar; hatta düşman başkaldırınca onlar dar-ı İslam dan uzaklaşmış olurlar. Zekâtlara gelince onlar fakir ve miskinlerindir. Onlar ise malları bu sarf yerlerine harcamazlar. Sahih olan kavle göre bütün mal sahipleri zekâtı kendi sarf yerlerine vermeyi niyet ettikleri zaman üzerlerinden borç kalkmış olur. Çünkü onların ellerindeki olan mallar, müslümanların mallarındandır. Onların üzerlerinde ödemeleri gereken başkalarının hakları kendi alacaklarının üstündedir. Eğer onlar borçlarını ödeseler ellerinde bir şey kalmaz ve fakir durumuna düşerler. Hatta Muhammed b. Seleme, Horasan Valisi Ali b. İsa b. Yunus b. Mahan ın sadaka-zekât almasının caiz olduğunu söyledi. O Belh te emir idi, yemin kefareti vermesi gerekti. Bu kefaret için ne yapması lazım geldiğini fıkıhçılara sordu. Onlar da üç gün oruç tutması lazım geldiğini söylediler. Bunun üzerine ağlamaya başladı ve maiyetindeki kimselere şöyle söyledi: Onlar bana diyorlar ki, senin üzerinde sahip olduğun mali imkândan daha çok ödemeler var. Senin kefaretin yemin kefareti yani hiçbir şeye sahip olmayan kimsenin kefaretidir. İşte adamdan alınan vergiler de verirken kendisinin öşrü ve zekâtı olsun diye niyet ettiği zaman böyledir. Bizim söylediğimiz usul sebebiyle caizdir. Bak Şerhu l-muhtasar, II, Metindeki yusnaa (yapılması) kelimesi, Z nüshasında nasnau şeklinde gelmiştir. 147 Metindeki yaksimü kelimesi H nüshasında taksimü şeklinde gelmiştir.
16 Ben dedim: Beni Tağlib halkından bir hıristiyan yanında ticaret için olan koyunlarla birlikte vergi memuruna uğradığında benim üzerimde bunların değerini içine alan bir borç var dese ve bir de bunun üzerine yemin etse, o tasdik edilerek vergi almaktan vazgeçilecek mi, ne dersin? Evet dedi. Hıristiyanın söylediği kabul edilir ve ondan vergi alınmaz. 149 Ben dedim. Vergi memuru adama gelip koyunlarının zekâtını alacağı zaman adam ona benim üzerimde bu koyunların değerini aşan bir borç var dese, adamın üzerinde bir sorumluluk kalır mı, ne dersin? Hayır, dedi, o, buna yemin ettiği zaman sözü kabul edilir. Ben dedim: Beni Tağlib halkından hıristiyan bir çocuğun develeri, koyunları veya sığırları 150 olsa onun üzerinde iki kat zekât mı var, ne dersin? Hayır 151 dedi. Niçin dedim. Çünkü o çocuktur, dedi. Büyük olanların üzerine iki kat yapılır. Ben dedim: Haricilerin ordusunda olan bir adam develerinin, sığır veya koyunlarının zekâtını bir veya iki yıl vermemiş olsa, sonra kendileri ile beraber olduğu bu isyankâr grup tövbe etse bu adam ve onun grubu vermedikleri bu geçmiş senelerin 152 zekâtını ödeyecekler mi, ne dersin? Hayır dedi. Niçin dedim. Çünkü dedi, onlar öyle bir topluluktur ki, bizim hükümlerimiz onların askerlerinde uygulanmaz. 153 Ben dedim. Onların üzerinde Allah ile kendi aralarında olan şeyde geçmiş yılların 154 zekâtını ödeme yükümlülüğü var mı? Evet dedi. 155 Ben dedim. İsyan etmiş bir toplum bir adamı adalet toplumuna elçi olarak gönderse, bu elçi vergi memuruna malları ile uğrasa, (aşir) bu şahıstan zekât alınır mı, ne dersin? Evet, alır dedi. Eğer o, deve ile geçse yine böyle mi olur? Evet, yine zekat alınır, dedi. 156 Ben dedim. Savaş diyarında 157 müslüman olmuş bir topluluk, üzerlerine namazın farz olduğunu bildikleri gibi zekâtın da farz olduğunu bilerek orada yıllarca kalırlarsa, bunu tasdik edip mallarında, develerinde, sığır ve koyunlarında 158 zekât olduğunu bilip tanırlarsa, fakat onu yıllarca eda etmemiş olsalar sonra bu develerini, sığır, koyun ve mallarını İslam diyarına getirirlerse, onların bu mallarından geçmiş seneler için bir şey alınır mı 159 ne dersin? Hayır dedi. 148 Çünkü Hz. Peygamber sana yakın olana sonra sana yakın olana buyurmuştur. Bir adam ona benim iki komşum var, hangisi daha layıktır diye sorunca buyurdu ki: Kapısı sana en yakın olana (ver) Eğer zekatı bunlardan başkalarına verirse caizdir, ancak mekruh olur. Bak Şerhu l-muhtasar, II, Metindeki yusaddikuhu ve yeküffü anhu cümlesi H nüshasında e neküffü anhu ve nüsaddikuhu? Kale neam nüsaddikuhu ve neküffü anhu şeklinde gelmiştir. Diğer nüshalarda ise yeküffü ve yüsaddikuhu şeklindedir. Buradaki zamir aşire (vergi memuruna) gider. 150 Metindeki ğanemün ev bakarun (koyunları veya sığırları) ifadesi Z nüshasında bakarun ev ğanemün şeklinde gelmiştir. 151 Muhtasar ve Şerhinde (Onların çocuklarından bir şey alınmaz) Çünkü müslüman çocukların otlak hayvanlarından zekât alınmaz; böylece onlardan da alınmaz. Bak, II, Metindeki sinin (yıllar) kelimesi, Asl da seneteyni (iki yıl) şeklinde gelmiştir. 153 Metindeki lem tekün kelimesi M nüshasında lem yekün olarak gelmiştir. 154 Metindeki ma kelimesi H nüshasında böyle, diğer nüshalarda ise lima şeklinde gelmiştir. 155 Çünkü hakkın sebebi bulununca, hak lazım hale gelir. Artık onu eda etmekten başka çare yoktur. İmamın-Devletin zahiri mallardan zekât alma hakkı bulunmadığı zaman bu hak mükellefin kendi hakkına dâhildir. Zaten Bâtıni mallar da buna benzer. Şerhu l-muhtasar, II, Çünkü isyan eden-saldıran halk da müslümandır. Nitekim Allah, Eğer müminlerden iki taife birbiriyle savaşırlarsa dedikten sonra Eğer onlardan birisi diğerine saldırırsa buyurmuştur. (Hucurat 49/ 9) Hz. Ali dedi ki: Kardeşlerimiz bizim üzerimize saldırdı Diğer müslümanlardan kendilerine lazım olan zekâtı vergi memuru yolda kendi yanından geçen mallardan alır. Saldırgan toplum da aynı böyledir. Bak. Serahsi, Şerhu l-muhtasar, II, Ehli İslam ile aralarında mütareke ve musaleha olmayan gayri Müslimlerin ülkesine dar-ı harb, bu ülke vadandaşına da harbi veya ehli harb debir (çev.) 158 Metindeki ğanemihim (koyunları) kelimesi H ve M nüshalarında ağnamihim şeklinde gelmiştir. 159 Metindeki yü hazuu kelimesi (nüshalarda) böyledir. Ancak bunun doğrusu yü hızuune şeklindedir.
17 Niçin dedim. Çünkü dedi hüküm onların aleyhine cereyan etmez. 160 Kendileri ile Allah arasında olan şeyde bunları ödemek onların üzerlerine düşmez mi dedim. Evet, düşer, dedi. 161 Ben dedim. Adamın develeri olup memur ona gelip develerin 162 zekâtını almak isterse, mükellef, ben bu develerin zekâtını başka bir memura verdim dese ve bunun için bir beraatname takdim etse ve yemin de etse, o yıl gerçekten onlar için ondan başka bir vergi memuru daha var idiyse, memur bu durumda (mükellefin beyanını) kabul eder ve zekât almaktan vazgeçer. Bunun üzerine yıllar geçtikten sonra zekât memuru bu işin yalan olduğunu anlar 163 ve adam da meseleyi açıklarsa, (yani diğer memura da vermediğini itiraf ederse) memur geçmiş senelerin zekâtını alır mı, ne dersin? Evet, alır dedi. 164 Ben dedim. Eğer vergi memuru meseleyi fark etmezse, mükellef bunu fakirlere kendisi verse olur mu? Evet, olur dedi. KOYUNLARIN ZEKÂTI Muhammed dedi: Ebu Hanife şöyle söyledi: Sayıları kırktan az olan otlak koyunlarında zekât yoktur. Onlar kırk otlak koyunu olunca, 40 tan 120 ye kadar, 1 koyun verilir. Bu bize Hz. Peygamberden ulaşmıştır den 200 e kadar 2 koyun verilir. 201 den 300 e kadar 3 koyun verilir. 300 den sonra artışta 100 e ulaşıncaya kadar bir şey yoktur. Bu artışın rakamı 100 e varınca 3 koyun ile beraber 1 koyun daha verilir. Çünkü koyun çoğaldığı zaman her 100 koyunda 1 koyun verilir. Ben dedim: Koyunlara ne dersin, vergi memuru, mükellef üzerine onlardan küçük rakamları da hesaba 166 katacak mı? Evet dedi katacak. Ben dedim: Hangi vasıftaki koyunlar zekât olarak alınmaz, ne dersin? Doğumu yaklaşmış olan koyun, yemeklik-kesimlik olan, hamile olan koyun ve üreme için olan koçlar zekât olarak alınmaz, dedi. Muhammed dedi: Ebu Hanife bunu bize Ömer b. el-hattab tan nakletti Serahsi, Şerhi nde der ki: Çünkü onlar bu vakitte İmamın (devletin) himayesi altında değillerdi. II, Ancak üzerine zekâtın farz olduğunu bilmezse onun üzerine ödeme yükümlülüğü düşmez. Fakat Züfer düşer dedi. Kıyas Züfer in dediği şeklindedir. Çünkü adam İslam ı kabul edince onun bütün ahkâmın kabul etmiş olur. Onun ahkâmı bilmemesi günaha girmesinde mazeret sayılır. Ama vücub sebebi oluştuktan sonra bu vacibin düşmesinde mazeret olamaz. Fakat biz burada istihsan yaparak şöyle diyoruz: Şeriatın hitabının teveccühü onun mükellefe ulaşmasına bağlıdır. Baksana Kuba halkı kıble Beytü l- Makdis ten Ka be ye çevrildikten sonra hala namazlarını beyt-i makdise doğru kılmışlardı. Bu kendilerine tebliğ edilmediği için caiz görülmüştür. Bu böyledir, zira sorumluluk güç ile uyumludur; bu tebliğ kendisine ulaşmadan evvel onu uygulama konusunda bir sorumluluktan bahsedilemez. Bu durumda hitap sanki onun hakkında henüz gelmemiş sayılır. Böyledir, çünkü hitap savaş diyarında yaygın değildir. Zira İslam ahkâmı, yaygın olması ulaşma yerine geçeceği için, savaş diyarında yaygın değildir. Serahsi, II, Metindeki ibilihi (develeri) kelimesi M nüshasında ibilün şeklinde gelmiştir. 163 Metindeki ittalaa kelimesi çoğu nüshalarda böyle, H nüshasında ise talaa şeklinde gelmiştir. 164 Çünkü zekâtı alma hakkını doğuran sebep mevcuttur. Bu sebeple diğer insan haklarında olduğu gibi bu yalan yeminle ortadan kalkmış olmaz. Vaktin geçmiş olması da sabit olduktan sonra zekâtı alma hakkını düşürmez. İşte bunun için memur bu zekâtı alır. Bak Serahsi, II, Bu tebliği İmam Ebu Yusuf Kitabü l-harac adlı eserinde (s. 43) Zühri, Salim ve Abdullah b. Ömer yoluyla iletiyor: Rasülullah zekât hakkında bir kitap yazdırdı ve onu kılıcının yanına koydu ve nereye giderse onu yanında götürürdü. Ravi, Hz. Peygamber in bu kitabı vasiyet ettiğini söyledi. Hz. Ebu Bekir, vefat edinceye kadar bununla amel etti sonra da Hz. Ömer onu uyguladı. Ravi bu kitapta şunların bulunduğunu söyledi: 120 ye kadar her 40 koyunda 1 koyun vardır. 120 den 200 e kadar 2 koyun. 200 den 300 e kadar 3 koyun verilir. Bundan sonra her 100 koyunda 1 koyun verilir. Bu böyle devam edip gider. Yalnız burada sayı 100 e ulaşmadıkça bir şey yoktur. O kitapta deve ve sığır da zikredilmektedir. Din imamları, hadis imamları Hz. Peygamber in bu hadisini mufassal olarak nakletmişlerdir. Bak. Nasbu r-raye II, Metindeki e yahsebu (hesap yapacak mı) cümlesi Z nüshasında e tahsebu şeklinde gelmiştir. 167 Muhammed bu hadisi Kitabü l-asar adlı eserinde senediyle birlikte zikreder: Ebu Hanife bize Ata b. Saib, Hasan ve Ömer b. el- Hattab yoluyla rivayet ediyor ki Hz. Ömer, Said i veya Sa d b. Malik i vergi memuru olarak gönderdi. O gelip Hz. Ömer den cihat için izin istedi. Ömer ona (bu görevinle) sen cihatta değil misin dedi. Sa d: İnsanlar, benim kendilerine zulmettiğimi iddia ediyorlar, (cihat-
18 Ben dedim: Ruba nedir? Yavrusunu besleyip büyütmekte olan koyundur, dedi. Ben dedim: Ekile 168 nedir? Yemeklik için beslenen hayvandır, dedi. Ben dedim: Mahıd nedir? Karnında yavrusu olan hayvandır, dedi Ben dedim ki, koyunların zekâtında sekiz-dokuz aylık davar (el-ceza ) 169 alsak olur mu? Hayır, olmaz, dedi. Niçin dedim? Dedi 170 zekâtta ancak iki yaşındaki 171 ve ondan daha yukarı olan mal alınır. 172 Çok yaşlı olan ve eksikli-kusurlu 173 olan hayvanlar zekât olarak alınmaz. 174 sevabı) nereden olacak? Ömer: bu da nereden çıktı? Sa d: İnsanlar benim için yeni doğmuş kuzu ve oğlakları da hesap edip sayıya katıyorsunuz. Ömer: Çoban onu sırtlayıp omuzunda getirse dahi onları say. Yoksa sen hamile hayvanları, yeni doğum yapmış olan, kesimlik olan hayvan ve damızlık için ayrılan koçları onlara bırakmadın mı? Muhammed biz bu hadisi alıyoruz dedi. Mahıd, karnında yavrusu olan; ruba, yavrusunu besleyip büyüten koyun, ekile ise yemeklik-kesimlik için beslenen hayvanlardır. Zekât memuru hayvanların ancak vasat-orta yollu olanlarından alır; büyük ve değerli ile çok zayıf ve değersiz olanları almaz. Vasat halli olduğu belli olanlardan yukarıya doğru alır. (s. 57) İmam Ebu Yusuf bunu Asar adlı eserinde de açıklamıştır. (s. 87) Yusuf bize babası, Ata b. İclan ve Hasan yoluyla haber verdi: Gerçekten Ömer Süfyan b. Malik i Basra ya vergi memuru olarak gönderdi. Süfyan orada bir müddet kaldı ve sonra cihada katılmak için Ömer den izin istedi. Ömer ona yoksa sen cihatta değil misin? dedi. Cihat nerde? biz nerde? Çünkü insanlar benim hakkımda o bize zulmediyor diyorlar. Onlar niçin böyle söylüyorlar? Onlar, hem küçük kuzuları ve oğlakları bizim için sayıyor, hem de onları bizden almıyor! diyorlar. Ömer, onlar için onları say; çoban kuzuları omuzunda sırtlanmış olarak getirse bile onları sayıya kat dedi. Yoksa sen yeni doğurmuş olan koyunu, hamile koyunu, kesimlik için ayrılmış olanı ve damızlık için beslenen koçu kendilerine bırakmıyor musun? Ebu Yusuf bunu Kitabü l-harac adlı eserinde de nakletmiştir. (s. 47) Bunu Talha b. Muhammed de Ebu Yusuf, Ata b. İclan el-basri ve Hasan yoluyla Ömer b. el-hattab ın Süfyan ı vergi memuru olarak gönderdiğini söylüyor. Bak. Camiu l-mesanid, I, Ekile kelimesinin açıklamasında Serahsi şunları söyledi: Yunus dedi ki, bu ekule kelimesidir. ekile ye gelince bu yemi ve yiyeceği çoğaltılmış olan besi hayvanıdır. Fakat halkın geleneğinde yemek için beslenen hayvana el-ekiletü derler. Burada Muhammed in bu kelimeyi kullanmasının amacı, halkı bilgilendirmektir. O daha kolay anlamaları için ve hadisin ifadesine de uymak için onların dilinde bilinen-kullanılan bir kelimeyi seçti. Yoksa o bu kelimeyi ona güçlük çıkarsın diye kullanmadı. Serahsi, Şerhu l- Muhtasar, II, 173 Mağrib de ise şöyle denir: eküüle yemek için beslenen hayvandır. Doğru olan ifade budur. İbn Şemil den, bir kabilenin eküüle olarak kullandığı lehçe kimi zaman ekile olabilir diye rivayet edildi. Eğer bu doğru ise, Muhammed in bu kelimeyi besili ve semiz anlamında el-ekile şeklinde kullanması mazur görülür. Çünkü bu kelime (ekile), Ebu Yusuf un Harun Reşid e yazdığı risalede Hz. Ömer den nakledilen bir hadiste birkaç defa geçmektedir. Ebu Yusuf orada dedi: ruba, yanında yavrusu bulunan hayvandır, ekile ise sahibinin yemek amacıyla beslediği koyundur. Ben derim ki, ekile kelimesi Emirulmüminin Hz. Ömer in sözüdür. İmam Muhammed ise onu sadece rivayet etmektedir. O onun kendi sözü değil ki, mazur görülsün. Ebu Ubeyd Kasım b. Sellam bu hadisi Kitabü l-emval adlı eserinde (389) naklettikten sonra şöyle söylüyor: Bu kelime hadiste el-ekile şeklinde geçer. Arapçada ise el-eküle şeklindedir. Eküle demek, yemeklik için ayrılan hayvan demektir. Ekile de ancak yırtıcı hayvanların yediğidir. Ben dedim: Bu hadisi İbn Ebi Şeybe Musannef inde, Ebu Yusuf da Harac adlı eserinde rivayet etmişlerdir El-cezeu, iki yılını doldurmamış hayvanlara, beş yaşındaki deveye, iki yaşındaki sığır ve koyuna dört yaşındaki ata denir. Çoğulu, ciza ve cüz an olarak gelir. Ezheri bu kelimeyi bir yaşındaki keçi, sekiz aylık koyun diye açıklar. İbn Arabî de icza, bir vakittir yoksa bir yaş değildir, demiştr. Öyleyse bir yaşını doldurmamış keçi-koyun yavrusu (el-anak), bir yıl için hapsedilir; belki o, yıl tamamlanmadan evvel bolluk-bereket olsun için hapsedilir. Böylece o semirir, uzuvları gelişir, işte buna cezatün denir. Koyundan iki taze kuzu arasında kalırsa altı aydan yedi aya kadar hapsedilir. İki yaşlı arasında olduğu zaman ise sekiz aydan on aya kadar hapsedilir. Bak, el-mağrib, I, Metindeki kale kelimesi H nüshasında kultü kale şeklinde gelmiştir. Burada kultü kelimesi fazlalıktır, müstensihin bir yanılgısıdır, diğer nüshalarda gelmemiştir. 171 Metindeki es-seniyyü kelimesi, ön dişlerini atmış, beş yaşını bitirmiş ve altı yaşına başlamış deve demektir. Çatal tırnaklı hayvanlardan ikinci yılı tamamlamış üçüncü yıla girmiş olan hayvana denir. Bütün tırnaklı hayvanlarda üçü tamamlamış dört yaşına başlamış olan hayvan. Bu bütün hayvanlarda ceza dan (yani 2 yaşına girmiş koyun, 3 yaşına girmiş sığır ve at ve 5 yaşına girmiş deveden) sonra ve rubaiden (ön dişleri ile azı dişleri arasındaki dişler dökülmeden) önce olur. Bu kelimenin çoğulu sünyan ve sünae gelir. el-mağrib de böyledir. Bak. I, Metindeki la yü hazü kelimesi Asl da ve Z nüshasında böyledir. Ancak H nüshasında la tü hazü şeklinde gelmiştir. 173 Metindeki uvar (avar da denir) kelimesi, el-mağrib de açıklandığı üzere ayıplı-kusurlu olma demektir. II, 62. Ben dedim. İbn Ebi Şeybe Musannef inde Zekâtta Caiz Olan Şeyler ve Memurun Almaması Gereken Şeyler bahsinde şu hadisi nakletti. Abbad b. el- Avvam bize Süfyan b. Huseyn, Zühri ve Salim yoluyla İbn Ömer in şöyle dediğini haber verdi: Hz. Peygamber zekât kitabı yazıp onu kılıcının yanına koydu veya vasiyetinin yanına dedi- Vefat edinceye kadar onu zekât memurlarına göstermedi. Hz. Ebu Bekir
19 Ben dedim: Hepsi yaklaşık bir yaşında olan koyun(kuzu)lardan zekât alınır mı, ne dersin? Hayır dedi. Ben niçin dedim? Çünkü dedi, koyunların zekâtında ancak iki yaşını bitirmiş ve daha yukarı yaşta olanlardan alınır. 175 Amir eş-şabi den 176 koyunlar 177 hayvanlar hakkında bize ölünceye kadar onunla amel etti ve sonra Ömer de onu uyguladı: Çok yaşlı hayvan zekât olarak alınmaz ve özürlü-sakat olanlar da alınmaz. Ebu l-ahvaz, Ebu İshak, Asım b. Damre ve Ali den rivayet ediliyor ki: Çok yaşlı olan hayvan zekât olarak alınmaz, sakatözürlü olan hayvan da alınmaz. Abdüsselam b. Harb, Hasif, Ebu Ubeyde ve Abdullah tan rivayet ediliyor ki: O dedi: Vergi memurunun yaşlı, sakat ve küçük (oğlak) hayvanları alma hakkı yoktur. Abdüsselam, Leys, Nafi ve İbn Ömer den rivayet ediliyor ki: Vergi memuru yaşlı, sakat ve küçük hayvanları ancak istediği takdirde alabilir. Veki, Musa b. Ubeyde ve Süleyman b. Yesar dan rivayet olunuyor ki: sakat-arızalı bir hayvan zekât için yeterli olmaz. Kesir b. Hişam ve Cafer b. Meymun dan rivayet ediliyor ki: O dedi: Zayıf hayvan, gözü kör olan, uyuzlu olan ve topal olup da sürüye tabi olamayan hayvanlar zekât olarak alınmazlar. S. 17 Yeni Doğmuş kuzu-oğlak Sürü Sahibi için Sayıya Katılır bahsinde İbn Uyeyne, Bişr b. Asım b. Süfyan babasından naklediyor ki, Hz. Ömer onun babasını Taif e memur ve mücahid olarak gönderdi. O zekât topluyordu; onların gıda maddelerini de vergiye dâhil etti. İnsanlar ona sen mademki gıdaları vergilendiriyorsun, öyleyse o gıda mallarından al! dediler. Onlardan ayrıldıktan sonra Ömer in yanına geldi. Ona insanların söylediklerini anlattı. Ömer ona onlar için gıda mallarını da vergi kalemine al, velev ki çoban bu malı elinde taşıyor olarak getirse bile. Sen onlara yeni doğum yapmış bir koyunu, kesimlik için ayrılmış olanı ve damızlık için olan koçu almayıp kendilerine bırakacağını bildir. Bir iki ve üç yaşını doldurmuş koyun, keçi, sığır ve develeri al. Böylece değerli mallarla gıda malları arasında bir adalet sağlamış olursun. Ebu Üsame Nehhas b. Kahim ve Hasan b. Kahim (İbn Hacer buna müslüman dedi) den rivayet ediliyor ki, Dayan b. Abdullah ı zekât için gönderdi ve ona yeni doğmuş olanlarla yaşlı olanların arasında olan hayvanları al dedi. S Metindeki la yü hazü kelimesi Asl da ve Z nüshasında böyledir. Ancak H nüshasında la tü hazü şeklinde gelmiştir. 175 Serahsi nin Muhtasar ve Şerhinde deniliyor ki: (Zekâtta koyunlardan sekiz-dokuz aylık kuzular zekât olarak alınmaz. Ancak iki yaşını bitirmiş ve ondan yukarı olanlar alınır.) Cüz a, bir yılını bitirmiş iki yaşına basmış olan koyundur. Seniyye ise iki yılını bitirmiş üç yaşına basmış olan koyundur. Hasen Ebu Hanife den onun keçiden ancak seniyye alınır, koyunlardan ise cüz a alınabilir dediğini rivayet etti. Bu aynı zamanda Ebu Yusuf ile Muhammed in de görüşüdür. Bu konuyu Tahavi Muhtasar ında ele alarak şöyle diyor: Kurban edilemeyecek durumda olan bir hayvan zekât olarak da alınmaz. Hz. Peygamber in Bizim hakkımız ancak bir ve iki yaşını bitirmiş olanlardadır hadisinin yorumu şudur: 8 9 aylık koyun kurban edilebilir. Bu zekât alma şartlarında en çok istenen bir şeydir. Bunun kurban olmada caiz olması, onun zekât olarak alınmasının daha uygun olduğunu gösterir. Zahir rivayet olan ve mevkuf olarak Hz. Ali ye ve merfu olarak Hz. Peygambere dayanan hadisin yorumu ise zekâtta ancak iki yaşına başlamış ve daha yukarı olan hayvan alınır. Sonra bundan daha aşağı yaşta olan bizzat kendisi eksik demektir. Nitekim böyle olan (yani 8 9 aylık) bir keçiyi almanın caiz olmadığı görülmektedir. İki yaşından aşağı olan keçi alınmadığı gibi, zekâtta ancak baliğ olan alınır. Bu koyunda da böyledir. Bu kurbanlık için de bir kıyastır. Fakat bu konuda özel bir nas-delilin bulunması dolayısıyla kıyas terk edildi. Bu ise şudur: Koyunun semiz-besili olup iki yaşındakiler arasına katıldığı zaman özel bir dikkat bulunmadıkça onun fark edilemez olmasıdır. Bu gibi olan koyunlar, kan akıtmaktan amaçlanan maksadın gerçekleşmesinde iki yaşındaki koyuna yaklaşmış olurlar. Burada iki yaşından aşağı olan bir koyun, kan akıtmaktaki asıl maksadı bütün yönleriyle iki yaşındaki koyun kadar gerçekleştiremez. Çünkü üremenin faydası bununla sağlanmaz. Bak. II, İsnad ettiği raviyi bulamadım. 177 İmam Ebu Bekir Ahmed er-razi el-cassas, İmam Tahavi nin Muhtasar ındaki Yük hayvanlarında, henüz memeden kesilmiş deve yavrularında ve sığır yavrusu buzağılarda Ebu Hanife ve Muhammed in görüşüne göre zekât yoktur; Ebu Yusuf ise bunlarda kendilerinden bir tane zekât vardır dedi sözünü açıklarken dedi ki. Züfer bunlarda bir müsinne (3 yaşına girmiş bir buzağı) vardır, dedi. Ahmed ise şöyle dedi: Kuzulardan (zekât) istemek için senenin başında adamın 40 tane koyunu bulunması gerekir. Böylece üreme ve kazanma sebepleriyle senenin tamamlanmasına bir iki-ay kala adamın 40 tane kuzusu olmuş, sonra buzağıları ölüp sadece kuzuları kalmıştır. Zaten kuzuları istemek sadece burada sahih olur. Çünkü bu kuzular onun mülkiyetinde bir yıl kalmış olsalar, yaşlanmış olurlar. Yaşlı olduktan sonra onlar üzerine bir yıl geçmiş olsa hepsi için bir müsinne (yaşlı) verilir. Burada Ebu Hanife nin lehine olan delil, Ebu l-haseni l-kerhi nin bize naklettiği hadistir. O dedi ki, İbrahim b. Musa bize Yakub ed-devraki ve Muhammed b. Hişam, Heşim, Hilal bin Habbab, Meysere Ebu Salih yoluyla Süveyd b. Gafle nin şöyle dediğini haber verdi: Bize Hz. Peygamber in vergi memuru geldi. Ben ona gittim, yanına oturdum ve şöyle diyordu: Benim ahdimdedir ki, süt emenden almayacağım. Bu hadis iki manaya delalet eder. Birisi küçük hayvanlardan hak almayı kaldırır. Diğeri ise bu küçükler zekât olarak alınmazlar. Böylece bunlardan bir tanesi zekât olarak alınır diyenlerin sözü ile müsinne (yaşlı) alınır deyenlerin sözü ortadan kalkmış oldu. Yine Hz. Peygamberin Beşten aşağı olan develerden ve kırktan daha az olan koyunlardan bir şey alınmaz hadisi de sütten kesilmiş deve yavrularını (dorumları) ve küçük koyunları (kuzuları) dışarıda bırakır. Çünkü metinde geçen deve ve koyun kelimeleri, dorum ve kuzuya delalet etmez. Bu haberin zahirine göre onlardan hak alma vücubu ortadan kalkmıştır. Yine Hz.
20 böyle ulaştı. Develerin ve sığırların zekâtlarında ancak benim sana yaş ve değer olarak, şöyle değil, ancak böyle diyerek sıfat ve özelliklerini söylediğim hayvan alınır. Ben dedim. İki adamın kendi aralarında kırk tane koyunları olsa bunlardan zekât verilir mi ne dersin? Hayır, verilmez, dedi. Ben dedim: Onların aralarında yetmiş dokuz tane koyun olsa onlarda zekât var mıdır? Hayır, yoktur, dedi. Ben ya seksen olursa? Evet dedi. Onlardan her biri üzerine, koyunlarının sayısı iki yüz kırk koyun oluncaya kadar, birer koyun vermek düşer. Bunların sayısı iki koyun artınca 178 onların her biri üzerine, onların koyunlarının sayısı dört yüz koyun oluncaya kadar, ikişer koyun vermek düşer. Koyunların sayısı iki adet artınca 179 onların her biri üzerine, onların koyunlarının sayısı altı yüz oluncaya kadar, üçer koyun vermek düşer. Koyunların sayısı sekiz yüz oluncaya kadar, altı yüz üzerine olan adet artışlarında 180 bir şey lazım gelmez, ama koyunlarının sayısı sekiz yüz olunca her birinin dörder koyum vermesi gerekir. Ben dedim. Yine arttığı zaman? Koyunların sayısı bin oluncaya kadar olan artışlardan bir şey vermek lazım gelmez. Ben dedim: Adamın koyunları olsa 181 ve bu koyunlarının değerini kapsayacak kadar onun borcu olsa onun bu koyunlar için zekât vermesi gerekir mi, ne dersin? Hayır, dedi. Ben dedim. Vergi memuru ona geldiği zaman 182 mükellef yemin ederek ona borcunu bildirse, onun bu beyanı kabul edilerek zekâttan vazgeçilir mi? Evet, dedi. Ben dedim: Ben bu koyunların yakın bir zamanda elde ettim; onları aldığım günden beri benim yanımda henüz bir yıl tamam olmadı dese ve bunun üzerine yemin etse, ondan bu 183 kabul edilir ve zekâttan vazgeçilir mi? Evet dedi. Ben dedim. Eğer o, memura Ben bu koyunların zekâtını senden başka bir memura ödedim dese, buna bir belge de getirse ve bunun için memurun önünde yemin etse, bu yıl mükellefler için ondan başka bir vergi memuru da bulunsa, onun bu beyanı kabul edilerek, zekâttan vazgeçilir mi, ne dersin? Evet, dedi. Peygamber, Enes (r.a.) den rivayet edilen hadisinde 40 koyunda bir koyun vardır, 5 devede 1 koyun vardır buyurdular. Buna göre kim bu şekilde zekât istese onu veriniz, ama kim de bundan daha fazla isterse onu vermeyiniz. Bu sebeple hadiste bildirildiği üzere fazla zekât almak ortadan kaldırılmıştır. Kim bir kuzu alırsa, usulüne uygun almamış olur; kim de kuzular için yaşlı bir koyun alırsa o da fazlasını istemiş olur. Böylece Hz. Peygamber in sözü, yanlış uygulanmış olur. Çünkü ibil (deve) ve ğanem (koyun) kelimesi, yaşlı olanlardan ayrı olarak buzağı ve kuzulara delalet etmez. Ve yine bu hadis ile beyan (ictihad) ya da ittifak (icma) yolu dışında nisabı tespit etmek yoktur. Bu sebeple kuzuların ve dorumların (ve buzağıların) nisap olarak sayılması, -çünkü böyle bir şey yoktur ve bu konuda ihtilaf vardır- Caiz değildir. Kaynağa bak; çünkü orada fazla bilgi var. Ben dedim. Kerhi den rivayet edilen hadise gelince, Ebu Davud onu Müsedded, Ebu Avvane, Hilal b. Habbab, Meysere Ebu Salih yoluyla Süveyd b. Ğafle nin şöyle dediğini rivayet etti: Ben Hz. Peygamberin vergi memuru ile beraber yürüdüm veya yürüyen kimse bana haber verdi, dedi. Hz. Peygamber zamanında şu emir ile karşılaştık: Süt emen yavruyu alma, ayrı olanları birleştirme ve beraber olanları da ayırma Su ancak koyunlar geldiği zaman geliyordu. Bunun üzerine adam, mallarınızın zekâtlarını veriniz. Dedi: onlardan bir adam büyük hörgüçlü deveyi kasketti. Dedi: Ben ey Ebu Salih! dedim. Kûma ne demektir? Hörgücü büyük olan deve, demektir. Onu almaktan çekindi, dedi. Ben senin benim en iyi devemi almanı istiyorum dedi. Dedi: onu almaktan çekindi. Ona bundan daha aşağı olan birini sundu. Bunu kabul etmekten de çekindi. Sonra ona daha da aşağı olan birisini takdim etti. Artık bunu kabul etti ve dedi ki, Ben onu alacaktım, fakat Rasülüllah ın bana gelip sen gidip adamın aleyhine onun en güzel devesini seçtin demesinden korkuyorum. Ebu Davud, buna benzer bir hadisi Heşim, Hilal b. Habbab dan rivayet etti. Ancak orada ayırmasın buyrulmuştur. Bak. Sünen I, 229; Kerhi hadisi ihtisar etmiştir. 178 Yani eğer koyunların sayısı iki adet artarsa demektir. Bu şaateyni (iki koyun) kelimesi, cer harfinin kalkmasıyla mensup olmuştur veya o mefuldür. Böyle terkipler bu kitapta çokça gelmektedir. Dikkat et. 179 Metindeki fe iza kelimesi A ve Z nüshalarında da böyledir; ancak H ve M nüshalarında fe in şeklinde gelmiştir. 180 Metindeki fe ma kelimesi Z nüshasında zadet şeklinde gelmiştir. 181 Metindeki yekunü (olsa) kelimesi, Asl da böyledir. H nüshasında ise tekunü şeklinde gelmiştir. 182 Metindeki fe iza caehu (ona geldiği zaman) ifadesi çoğu nüshalarda böyledir. H nüshasında ise cae (geldi) şeklindedir. 183 Metindeki zalike minhu (ondan bu) ifadesi H nüshasında minhu zalike şeklinde gelmiştir.
gelmiştir. 30 Bu şu meseleye zıttır: Bu kendisine sadaka verilen kimsenin zengin bir kimsenin kölesi veya mükatebi olduğu ortaya
Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla TEK VE ADİL OLAN ALLAH A HAMDOLSUN 1 TEHARRİ (İKİ ŞEYDEN DAHA LAYIK ve UYGUN OLANI ARAMAK) BÖLÜMÜ 2 Ebu İsmet 3 bize Ebu Süleyman yoluyla Muhammed in şöyle dediğini
ALIŞ-VERİŞ ve SELEM (PARA PEŞİN MAL VERESİYE) BAHSİ
Rahman ve Rahim Olan Allah ın Adıyla Bir ve adil olan Allah a hamd olsun ALIŞ-VERİŞ ve SELEM (PARA PEŞİN MAL VERESİYE) BAHSİ 1-Ahmed b. Hafs 1 dedi: Muhammed b. el-hasen, Ebu Hanife, Atıyyetü l-avfi 2
TİCARET YAPMASINA İZİN VERİLEN BİR KÖLE İLE ÖZGÜRLÜK ANLAŞMASI YAPILMASI
Rahman ve rahim olan Allahın adıyla TİCARET YAPMASINA İZİN VERİLEN BİR KÖLE İLE ÖZGÜRLÜK ANLAŞMASI YAPILMASI Ben dedim: Bir adam kölesine ticaret yapması için izin verdi ve sonra onun üzerinde hiçbir borcu