İttihat ve Teavün Cemiyeti, 1908 yılı (4 Teşrinisani) Ağustos’unda İstanbul da kuruldu. Cemiyetin kurucuları arasında Mareşal Merted Abdullah Paşa, Mareşal Berzeg Zeki Paşa, Ahmet Cavit Therkhet Paşa, Loh Ahmet Hamdi Paşa, Ahmet Mithat Efendi (Hagur), Gazi Muhammed, Fazıl Paşa (İmam Şamil’in Oğlu), General Pooh Nazmi Paşa, General Şhaplı Osman Paşa, Met Çunatuko İzzet Paşa gibi o dönemin üst düzey bürokrat ve aydınları bulunuyordu.
Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti’nin ilk merkezi Koska’daki binadır. Dernek merkezi daha sonra Aksaray’daki (1913-1917 ), Fatih Sarıgüzel’deki ve Divanyolu’ndaki binalara taşınmıştır.
Misyonunu “Kafkasya davasına ve Kafkasyalılara hizmet” olarak tanımlayan, fikir ve çalışmalarının temelini Bağımsız Kafkasya’ya kitlesel geri dönüş üzerinde temellendiren cemiyet, bu eksende geniş bir faaliyet alanı oluşturmuştu.
1. Politik çalışmaları yürütmesi için Şimali Kafkasya Cemiyeti (Kuzey Kafkasya Derneği) kuruldu.
2. Qhuaze (1911-1914) adıyla dünyadaki ilk Adigece gazete yayınlandı.
3. Batı ve Orta Kafkasya’da okullar açıldı.
Bu okulların öğretmen, kitap v.b. ihtiyaçları karşılandı. Öğretmen olarak gönderilen Tsağo Nuri, Bütbe Mustafa, Neğuç Yusuf Suat, Hıdzelt İbrahim, Dığune Akif, Gusar Muhammed Zahed , Tletseruk Harun v.b. kişiler Kafkas halkının eğitimi ve ulusal bilinçlenmesinde etkin bir rol oynamışlardır. 1910 yılında Kafkasya’ya gönderilen ilk öğretmen olan İbrahim Xıdzelt, Kuban bölgesinde Penexes köyünde altı sınıflı özel bir okul açmıştır. Okuldaki dersler Adigece okutuluyor, üçüncü sınıftan itibaren Rusça dersler de veriliyordu. Taxhtemquey’da da bir ilk okul açılmıştı. Okullar büyük törenlerle açılıyordu. 1919 yılında Nalçik’e gönderilen Tsağo Nuri, burada bir lise bir de öğretmen okulu açmış ve Kafkasya’da yayınlanan ilk Adigece gazete olan “Adige Makh”(Adige Sesi)ı yayınlamıştır.
4. Çeşitli alanlarda verimli çalışmaların yapılabilmesi için birçok değişik cemiyetin ve komitenin kurulması teşvik edildi. Bu dönemde kurulan diğer cemiyetler şunlardır. İstanbul’da Kafkasyalılar Arasında Neşr-i Maarif Cemiyeti (İstanbul’da Kafkasyalılar Arasında Eğitimi Yayma Derneği), Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti (Çerkes Kadınları Yardımlaşma Derneği), Kafkas Teali Cemiyeti (Kafkas Yükselme Derneği), Kafkasya İstiklal Komitesi, Türkiye’deki Kuzey Kafkasya Siyasi Göçmenleri Komitesi.
5. Kafkasya’nın bağımsızlığı konusunu Milletler Cemiyeti’ne taşımak ve destek sağlamak düşüncesiyle çeşitli resmi ziyaretler yapıldı. Uluslararası konferanslara aktif katılımlar sağlandı, Kafkasya Davası anlatıldı.
6. Cemiyet, özellikle Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra, tüm Kafkas diasporası adına üzerine düşen belirleyici görevi eksiksiz yerine getirdi. Lobi gücünü yeni kurulan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin tanınması ve destek verilmesi yönünde kullandı. Bunun sonucunda, Osmanlı İmparatorluğu Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’ni resmi olarak tanıdı ve yetkililerce karşılıklı dostluk ve yardım anlaşması imzalandı. Bunun peşi sıra yine Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti üyesi Met Çunetıko Yusuf İzzet Paşa’nın komutanlığında Kafkas diasporasından oluşan bir Osmanlı kolordusu Kafkasya’ya gönderildi.
Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti, Türkiye Cumhuriyeti’nin Lozan Antlaşması’nı imzalanmasından bir ay sonra Ağustos 1923’te kapatıldı.
1. Gurbetteki Kafkasya’dan Belgeler, Sefer E. Berzeg, Şafak Matbaası, s: 5-6, Ankara 1985.
2. “Şimali Kafkas Cemiyeti” ve Şubelerine Gönderdiği 1919 Tarihli Bir Talimatname, Berat Bir, Kuzey Kafkasya Dergisi Sayı: 68-69-70 s: 12-14 İstanbul.