Hint Okyanusu’ndaki Cennet-1
Uzaklardayız. Hint Okyanusu’ndaki Seyşeller ada topluluğunun en büyük adası olan yeşillikler cenneti Mahe adasında. Neden mi buradayız? Huzuru aradığımız için, kafamızı dinlemek, belki de bir iç yolculuğa da çıkmak için. Kısa bir süre de olsa bir doğa cenneti olan bu adaya sığınıyoruz.
Son yıllar bizim için acılarla doluydu. 2015 de ölümü en acı bir biçimde yaşadım, annem (Nazan İpşiroğlu) gitti. Ölüm çok doğal bir şey. Ama yaşı kaç olursa olsun çok sevdiğimiz birinin ölümünü yaşadığımızda içimizde bir şey var durumu kabul etmek istemeyen, direnen, öte yandan acıya yenilmeden sapasağlam ve güçlü kalmak isteyen, tıpkı kök salmış bir ağaç gibi. Çünkü sevgi ve empati güçlü olmayı koşulluyor. Bir acı seline kapılıp gittiğiniz anda sevgi enerjisi de kesintiye uğruyor, sadece kendimizi, kendi duygularımızı dinlemiş oluyoruz. Bunun ne kendinize yararı vardır, ne de sevdiğinize. Bir ay sürece anneme eşlik ederken hiç bilmediğim, tanımadığım başka bir ben ile karşılaştım. Lao Tse “Başkalarını tanımak akıllılıktır, ama kendini tanımak bilgeliktir” diyor, bu bilgelikten henüz çok uzaklarda bile olsam, bazı şeylerin bilincine vardım belki de.
Öte yandan uzun bir süredir, 2016 darbe girişiminden sonra ise başdöndürücü bir hızla ülkemin adım adım nereye doğru gittiğini izliyorum dehşet içinde. Bir felaket olayını hazmedemeden yenisi geliyor. Bu zehirleyici havada değil hareket etmek soluk almakta bile zorlanıyoruz. Önümüz ister hayır ister evet çıksın karanlık, kapkaranlık, aydınlık bir geleceğe giden bütün yollar tıkanmış gibi. Bütün dünyada olumsuza doğru bir gidişat var. Trump’ın Amerika’nın başbakanı oluşu, savaşlar, göçler, sığınmacılar, giderek artan yoksulluk ve sefalet, İslam kökten dinciliğine karşı ırkçı ve faşizan eğilimler, birbirini izleyen terör olayları, biz de bütün bunların bir parçasıyız...
Yazmak, yazarak yaşadıklarımla hesaplaşmak, yakınlarım, sevdiklerim, dostlarım, arkadaşlarımla beraber olmak, anı bütün yoğunluğuyla yaşamak hiç bir şey yeterince yardımcı olamıyor acıların dinmesine...Huzursuzluk, sabırsızlık, öfke, hüzün, kaygı, korku bütün enerjimizi alıp götürüyor. Bir süredir yaşadığımız şu karabasanın dışına çıkmak istiyoruz Burada acaba bu kadar özlemini çektiğimiz huzuru bulabilecek miyiz?
Denge ve Dinginlik
İki gündür Mahe Adası’ndayız. Hava 28 derece. Deniz 28 derece, yumuşacık ipek gibi.
Deniz deniz kokuyor mis gibi, çok hafif, yumuşak, insan bir iki kulaç attığında ok gibi ilerliyor, oysa deniz suyunun tuzu belki de yağmurlardan dolayı neredeyse hiç yok. Gözlerim, burnum, genzim keskin tuzlu suyla yanmıyor. Bu başka bir deniz, yüzerken suyla, dalgalarla mücadele etmiyor insan, bir balık gibi süzülüyor yumuşacık suda. Dalgalar bile güler yüzlü, insanı çılgınca oradan oraya savurmuyor. Gündüz 28 derece, gece 28 derece. Gece olunca atkı taşımak gerekmiyor. Akdeniz'in yakıcı sıcağında buz gibi suya atlamayı sevenlere yaramaz. Akşam rüzgârında sıcak denize girmek isteyenlere de yaramaz.
Burada yaz ve kış yok. Sadece yaz var. Frankfurt’un kara kışında akşamleyin uçağa bindik, sabahleyin gözlerimizi açtığımızda kendimizi pırıl pırıl bir yaz gününün içinde bulduk. güneşin doğuşu ve batışı da hep anı saatte sabah, altıda doğuyor, akşam altıda batıyor.
Karşıtlıkların olmaması tekdüzelik mi yaratıyor? Hayır sadece denge ve dinginlik. Her tür duygular fırtınasından, iniş çıkışlardan uzaktayım. Bembeyaz kumsalda yürüyüş yapmak da ayrı bir keyif. Kum da deniz gibi yumuşacık, sıcak, insanı içine çekmiyor, tersine taşıyor, rahat bir halının üstünde yürür gibi. İnanılmaz bir huzur. Bu ülkenin büyüsü mü bu, yoksa kendi ülkemden fersah fersah uzak olmanın inanılmaz rahatlığı mı?
Burası sanki gerçek olmayan bir yer...Tam bir cennet...Kuşlar var, kırmızının farklı tonlarında. Bir tanesi öylesine parlak bir kırmızı ki sanki biri onu boyamış gibi. Simsiyah kocaman çekik gözlü. Adı Madagaskar kuşu. Kötü bir huyu var ama, sarılı kırmızılı sarmaşık çiçeklerini parçalayıp saplarını emiyor.
Bir de sapsarı pençeli sapsarı gözlüklü kurşuni renkli kuşlar var, bazen cıvıldıyorlar bazen de tuhaf çığlıklar atıyorlar. En sevdikleri oyun rüzgârlı havalarda palmiye ağacının dallarına konup sallanmak. Güvercinler de çok evcil, bizimkilerin üçte biri kadarlar, bej kahverengi kanatlarında modern bir ressamın elinden çıkmışçasına gümüşi zarif desenler var. Kuşlar insanlardan pek korkmuyorlar. Dahası güvercinler kedi gibi insanların ayaklarının altında dolanıyorlar, terasta çay içerken gelip masadan bir şeyler aşırıyorlar.
Bisküit istiyorlar, muz, ananas gibi meyvelere tenezzül bile etmiyorlar. Gökyüzünde kanatları bembeyaz siyah bir kuş da dikkatimi çekti, ama yabanıl bir kuş, insanlara pek yanaşmıyor. Zararlı hayvanlara gelince sözgelimi akrepler, yılanlar, fareler yok buralarda. Belki adayı insanların korkusuzca yaşayabilecekleri bir cennet yapabilmek için kökleri çoktan kurutulmuş. Mahe Adası'nda yeşilliğin ve mavinin, turkuaz, açık mavi, lacivert bin bir çeşidi var. Kırmızı ve sarı kuşlar yeşil ve maviliğin içinde küçük noktalar gibi....
Ya insanlar? Tam bir çok kültürlü toplum, Hint, Afrika, Avrupa, Uzakdoğu asıllılar bile var. Ama çoğunluk melez ya da siyah. Siyahları utanarak birbirine karıştırıyorum . Genç yaşlı, kadın erkek gibi kategorileştirmeleri saymazsak onları birbirinden ayırt etmek pek kolay değil.
Bugün siyah garson elinde bir takım kağıtlarla yanıma geliyor. "Şu kişileri bulmam gerekiyor acaba bunlar siz misiniz?" Resimde sarı kıvırcık saçlı zayıf yüzlü yaşlıca bir İngiliz kadın ve açık renk gözlü, gözlüklü, sıkılmış limon yüzlü, kibar görünüşlü bir bey var.
Gülüyorum."Bize benziyorlar mı?"
Siyah garson mahcup bir biçimde yüzüme bakarak gülmeme katılıyor."Karıştırdım Madame" diyor ."Özür dilerim".
"Özür dileyecek bir şey yok ki"diyorum. "Ben de karıştırıyorum".
Seyşeller Cumhuriyeti Hint Okyanusunda Afrika’nın doğusunda, Madagastar’ın ve Mauritius’un kuzeyinde yer alan bir adalar topluluğu. En büyük adası bizim kaldığımız Mahe. Bugünkü nüfusu 90. 000. Mahe adası deniz yüzeyinden dokuz metreye kadar yükselen ve kimi kez tuhaf biçimler alarak kıyıya doğru inen granit kayalardan oluşuyor. Zaman içinde bu bölgede bembeyaz kum bir alanla çevrelenmiş irili ufaklı mercan adacıklar da ortaya oluşmuş, değişik, alışılmadık bir manzara...
Eskiden sadece balta girmemiş ormanlardan oluşan, dev kaplumbağaların, timsahların, vahşi kuşların yaşadığı bu ada 18. Yüzyılda Fransızların bir kolonisiymiş. Fransızlar buraya yerleştiklerinde köle olarak Afrikalıları ve Hintlileri getirmişler. Ada 19.yüzyılda da İngiliz'lerin eline geçmiş. İngilizler diğer koloniler gibi burayı tahrip etmemişler tersine sosyal devlet anlayışına uygun olarak büyük yatırımlar yapmışlar. 1812 de de adadaki bütün kölelerin özgürleşmesini sağlamışlar. Afrika, Avrupa ve Asya kökenlilerin karışımından oluşan bu adanın yerlileri çok kültürlü bir topluluğu oluşturuyor.
Ada ancak 1976 da sosyalist bir cumhuriyetin kurulmasıyla tam bağımsızlığına kavuşmuş. İngiltere’nin dışında Fransa, Amerika, Çin, Sovyetler Birliği ve diğer Doğu blok ülkeleri de seksenli yılların sonlarına, yani sosyalizmin çökmesine değin bu adaları desteklemişler. Diğer Afrika ülkeleriyle kıyaslanamayacak kadar zengin bir ülke. Öncelikle turizmden, biraz da tarımdan geçiniyor. Ancak yeşilliklerin çok yoğun olduğu bu adada tarım bölgeleri kısıtlı olduğundan halkın temel ihtiyaçları yine de yeterli olarak karşılanamıyor, bu da pirinç vb. temel gıda maddelerin yurt dışından getirilmesini koşulluyor. Gıda maddelerindeki fiyatlar da ithal oranına göre artıyor. Bu açıdan adadaki yaşam çok ucuz değil.
Anlatılanlara göre bu ülkeye diğer ülkelerin çeşitli projelerle yatırım yapmalarının en önemli nedenlerinden biri paranın doğru yerlere akması ve diğer Afrika ülkelerinde sık sık rastlanan yalan dolan rüşvet gibi olaylara pek rastlanmaması.
Adalılar İngilizce, Fransızca ve Fransızcadan türetilmiş bir diyalektiği andıran kreol dilini konuşuyorlar. Ama Seselwa diye tanımladıkları bu dil de farklı gruplara ayrılıyor. Küçük bir burjuva kesiminin konuştuğu Fransızcaya çok yakın olan kreolca, halkın konuştuğu dil, köylülerin dili, Afrika kökenli köylülerin dili, medya ve politikacıların İngilizce sözcüklerin de karıştığı kreol dili. İlk okulda ilk dört yıl bütün dersler Seselwa yapılıyor, sonraki yıllarda ise sadece aile birliği ve vatandaşlık dersleri bu dilde sürdürülürken İngilizce ve Fransızca dilbilgisi geliştiriliyor.
Ülkenin en ilginç yanı çevrecilik bilincinin çok yüksek olması. Çevrecilik, doğaya saygı anayasanın da önemli bir maddesini oluşturuyor. Bu açıdan da eko turizm çok gelişmiş. Ada on iki ay boyunca sürekli yeşillik ve çiçek içinde.
Ne var ki vahşi kapitalizmin egemen olduğu bir dünyada böyle bir cennetin olabileceğine ve bunun yaşatılabileceğine inanmak kolay değil. Adaların yüzde kırkı sit alanı olarak şimdiye değin koruma altında kalmış olsa bile kapitalizmin bu ülkenin geleceğini de nasıl tehlikeye soktuğunu tahmin edebiliriz. Kitle turizmi bu tehlikenin önemli bir ayağını oluşturuyor. Yılda yaklaşık 200. 000 turistin geldiğini göz önüne alacak olursak tehlike çanları çoktan çalmış bile.
Yağmurun Arındırıcı Gücü
Seyşeller'de sosyal devlet anlayışı yerleşmiş. Sosyal sistem söylendiğine göre iyi. Adada yaşayan herkesin kendi arazisi ve evi var. Olmayanlara devlet bir ev vermek zorunda. Adalıların yıllık gelirlerinin yüzde yirmi beşiyle devlete borçlarını ödemeleri yeterli. Asgari en düşük gelir 500 Euro. Günlük yaşam çok ucuz olmasa bile bu az sayılmaz. Çünkü sağlık ve eğitim parasız, yakıta ihtiyaç yok, elektrik, su, vergi vb. giderler çok düşük. Ancak son yıllarda hayatın iyice pahalanmasıyla bir çok adalı iki meslek edinerek aşırı çalışmak zorunda kalıyor. Yine de dikkatimizi çeken adada tek dilencinin bile olmaması.
Sımsıcak insanlarla dolu bu cennet ülke hakkında okuduklarım çoğunlukla iç açıcı da olsa da yine de soru işaretleri de oluşuyor insanın kafasında. Yıllardır tek parti sistemiyle yönetilen Seyşeller Cumhuriyeti’nde insanların yüzde kırkının okuma yazması olmaması çok düşündürücü sözgelimi. İngilizler on yıllarca adaya yatırım yaparlarken asgari rahatı sağlamak için her şeyi düşünmüşler ama eğitime gereken önemi vermemişler. Bu kolonyal bir yaklaşımın bir sonucu belki de.
Eleştirel yazılarda yönetenler in medyayı ve hukuk sistemini ele geçirmiş olduğu, herkesin hükümet için çalıştığı, karşı sesler anında yok edildiği söyleniyor. Hapishane koşulları da çok kötüymüş, insan hakları sürekli zedeleniyormuş. Kadına ve çocuğa karşı şiddet, özellikle de aile içi şiddet ise yoğunmuş. Bir de insan ticaretinin yaygınmış . Bunları okurken içim kararıyor. Yağmurdan kaçarken doluya mı tutuldum?
Çocukluk ve gençlik yıllarında sürekli gördüğüm bir rüya vardı: Kaçış...Hep birilerinden, bir şeylerden kaçıyordum...Ben kaçıyorum beni kovalıyorlar. Öylesine hızlı koşuyorum ki bir anda ayaklarım yerden kesiliyor, yükselmeye başlıyorum, evet uçuyorum, peşimdekileri geride çok geride bırakarak...Uçabilmek, uçmak ne güzel bir duygu! Kimi kez kovalayanlardan kurtulmak için kendimi denize bırakıyorum. Dalgalar beni alıp götürürken uzaklaşmanın mutluluğunu yaşıyorum. Yıllar oldu bu rüyayı görmeyeli...Yaşadıklarıma uyum sağlamanın bir göstergesi mi? Belki...Yine de kaçmak, uzaklaşmak duygusu bir özlem olarak hep var içimde...
Sağanak başlıyor, bardaktan boşalırcasına. Gökyüzünün ve denizin büyüleyici renkleri kurşuni bir tabakanın içinde yitip gidiyor. Yağmurda sıcak denizde yüzmek farklı bir yaşantı. Sonra şemsiyelerin altında çıplak ayak sıcak, hala sımsıcak olan kumsal da yürümek, yürümek yürümek...
Yağmurdan kaçarken doluya tutulmak özdeyişini unutuyorum. Çünkü yağmur bütün olumsuz düşünceleri de alıp götürüyor.
Eski püskü, iyice dökülen bir otobüste keskin virajları hızla dönerek buranın başkenti Victoria'ya gidiyoruz. Her virajda otobüs gıcır gucur sesler çıkararak sallanırken, oturduğumuz yerden fırlamamak için sımsıkı minderleri patlamış koltuğumuza yapışıyoruz.
Otobüste tek beyaz biziz. Gözüm iki günde siyahlara öyle alıştı ki beyaz birilerini gördüğümde yadırgıyorum, dahası ne kadar çirkin olduklarını düşünüyorum. Gözümün önünde tuhaf bir anı canlanıyor: Köln trenindeyim. Karşımda siyah bir aile. Üç, dört yaşlarındaki çikolata renkli küçük kızın elinde sarı saçlı bir bebek var, siyah bir kalemle bebeğin yüzünü boyuyor. Acaba küçük kız da benim gibi beyazların ne kadar suratsız olduklarını mı düşünmüştü?
Sahi bu ince uzun güzel insanlarla karşılaştırdığımda ( tabii otobüsteki yan yana üç koltuğu kaplayacak kadar aşırı şişman olanları saymazsak ki, onlar da sürüsüne bereket) ne kadar zavallı bir görünümümüz var. Oysa beyazlar kendilerini her zaman daha üstün saymışlar, daha güzel, daha zeki, daha akıllı bulmuşlar.
Tabii zekanın da bin bir çeşidi var, buraya uygarlığı getiren İngiliz kolonyalistler yerlilerden belki daha bilgili ve akıllıymışlar. Ama bir çok konuda da onlardan çok şey öğrenmişler. Sözgelimi binbir çeşit baharatı ve otlarıyla, çeşitli deniz ürünleriyle ünlü Seyşeller mutfağını herhangi bir Avrupa ülkesinin mutfağıyla kıyaslamak mümkün mü? Deniz ürünleri, sözgelimi baş parmak büyüklüğündeki midyeler, yengeçler gerçekten olağanüstü. Sadece ekolojik ve taze olmaları değil hazırlanışları da buralıların ağızlarının tadını bildiklerini gösteriyor.
Burada çok bol olan taze patates ve muzla da bin bir çeşit yemek ve tatlı yapıyorlar. Şekerkamışı plantajları olduğu için hiçbir kimyevi maddenin karışmadığı rom da üretiyorlar. Yüzde yüz ekolojik Takamaka romu çok ünlü. Taze naneli, yeşil limonlu, buzlu Mochito Kuba’da içtiklerimi hiç aratmıyor. Biraları da çok lezzetli.
Adalıların en önemli özellikleri güler yüzlülükleri, yardım severlikleri, sakinlikleri ve inanılmaz iletişimsellikleri, leb demeden leblebiyi anlamları. Gürültülü insanlar hiç değiller ama birbirleriyle sohbet etmekten ya da gülmekten de hoşlanıyorlar. Genellikle kendi havalarındalar, turistlere kayıtsızlar, bir şey satmak ya da iletişim kurmak için çaba harcamıyorlar, ama bir şey sorduğumuzda da ellerinden gelen yardımı da esirgemiyorlar.
Yol boyu irili ufaklı palmiyeler, muz, vanilya, tarçın, badem ve hindistan cevizi ağaçlarından oluşan yeşilliğin bin bir çeşidi gözüme çarpıyor. Buranın özellikle muzları çok ünlü. Parmak büyüklüğünde bu sulu muzların inanılmaz lezzetli bir tadı var.
Dikkat çeken bir nokta da sokaklarda, kıyıda, denizde tek bir çöpün bile olmaması, her yer tertemiz. Önlerinden dere akan irili ufaklı kulübemsi evler yeşilliklerin içinde kayboluyor...Bazı evler gecekondular gibi atık maddeler ve tenekelerden yapılmış, çok yoksul ve külüstür görünüyorlar.
Başkent Victoria küçük ve oldukça yoksul görünümlü bir taşra kenti. Seyşeller nüfusunun üçte biri burada yaşıyor. Victoria'nın bir hastanesi bir de 2009 da kurulmuş yepyeni bir üniversitesi var. Üniversitede 200 öğrenci işletme, hukuk, Fransızca ve İngilizce dallarında okuyorlar. Şehirdeki dükkanlar tıpkı eski sosyalist ülkelerde olduğu gibi irili ufaklı, kapalı, karanlık deliklerden oluşuyor. Vitrinleri olmadığı için ne dükkanı olduğu pek anlaşılmıyor bile, kepenkler kapandığında ise dükkanlar tam hiçliğe karışıyor. Reklamlara da hiç rastlamıyoruz. Lokanta ya da kahve ise parmakla sayılacak kadar az olduğu gibi oldukça da külüstür görünümlü. Ne dükkanların ne de kahvelerin albenili var. Buna karşılık lüks görünümlü kocaman bankalar göze çarpıyor.
Süpermarketlere gelince pirinç, un, şeker, hindistan cevizi, sabun, su, taze patates, muz, Cola gibi temel erzağın dışında başka hiç bir şey yok. Bizim mahalle bakkallarında bile daha çok şey bulunur. Haftada bir cumartesileri pazar kuruluyor, taze balık, meyve, sebze, baharat satılıyor. İnsanlar sabahın köründe alışverişe gidiyorlar, bir iki saat içinde de pazar boşalmış oluyor.
Şehir denizi herhalde hiç sevmiyor ki iyice dışlamış. Turistik yatların kalktığı küçük bir liman ve şık bir yat kulübünün dışında hiçbir şey yok. Bir süre limanın iç kapayıcı çevresinde dolaştıktan sonraVictoria’nın dar sokaklarına dalıyoruz. Çarşıya doğru giden nispeten daha genişçe bir yolun iki kenarında renk renk büyük teneke bidonlar çarpıyor gözümüze. Bidonlara alacalı bulacalı renklerde çiçek, meyve, sürüngen hayvanlar, balık, kuş, kaplumbağa ve göz resimleri yapılmış, aralarında teller, paslı teneke parçaları, paçavralar gibi atık malzemelerden yapılmış figürler var, elinde bir mızrak olan bir savaşçı, dev bir kaplumbağa...
Otobüslerin kalktığı garajın orada ise göz alıcı renklerde silme duvar resimleri var. Günlük yaşamdan yarı soyut yarı gerçekçi görüntüler, siyah insan figürleri, dans edenler, müzik yapanlar, ellerinde renk renk şemsiyelerle yağmurdan kaçanlar, yolda bekleyenler...Bazı resimlerin altında felsefi ya da öğretici yazılar göze çarpıyor. Özellikle uyuşturucuya karşı uyarılar dikkatimi çekiyor. Yazılardan biri belleğime yerleşiyor: “Bir şeyi beğenmiyorsan değiştir, değiştiremiyorsan kendi duruşunu değiştir”.
Victoria’da sanatın pek gelişmemiş olduğu söylense de gördüklerimiz tersini söylüyor. Ama el sanatları Karayip’te sözgelimi Kuba’da olduğu gibi gelişmemiş. Tahtadan yapılmış turistik eşyalar ya da encik boncuğun hiç biri güzel değil.
Yolda yürürken yan yana çeşitli ibadet yerleri görüyoruz : Bir kilise, bir camii, az ötede de bir Hindu tapınağı....Fal, büyü gibi batıl inançlar da yaygın. Farklı kökenlerden gelen farklı dinleri olan insanların barış içinde yaşadıkları bir ülke burası. Masal gibi geliyor kulağa.
En önemlisi de ataları ister tüccar olsun ister korsan, ister köle ister sürgün adalıların hepsinin eşit haklara sahip olması. Siyahlar ve beyazlar arasında da ayrımcılık yok. Din çatışması da yok. Yalnızca kilisenin çevresindeki yüksek dikenli tellere anlam veremiyoruz. Adada çoğunluk katolik. Pazarları düzenli olarak kiliseye gidiyorlar. Şehrin çıkışındaki mezarlığın renk renk çiçeklerle dolup taşması da adalıların dinlerine bağlı olduğunu gösteriyor.
Hindu tapınağı ise doksanlı yıllarda yapılmış. İçerisi de tapınağın dış görünümü kadar renkli. Renkli ve tombul Buda figürlerinin önünde yanan irili ufaklı mumlar ve tütsüler. Bütün tapınağı saran hoş bir koku var. Bir Hindu keşiş dua ediyor. Her yerde küçük meyve tabakları içinde çeşit çeşit meyveler. Huzur verici, hoş bir atmosfer.
Seyşeller’de kadın erkek ilişkileri çok rahat. Bir çok çiftin nikah koymadan bir arada yaşaması, erkeğin bir kaç sevgilisinin olabilmesi, kadınların farklı erkeklerden çocukları olması cinsel açıdan kurallar ve yasaklarla kısıtlanmamış özgür bir yaşamın içinde olduklarını gösteriyor. Ayrıca eşcinsel kültürü olmasa bile eşcinsellere karşı onları dışlamayan bir bakış var. Aslında bundan kısa bir süreye kadar eşcinsellik İngiliz kolonyal sistemin etkisiyle yasal olarak hapisle cezalandırılıyordu ama bu kağıt üstünde kalmıştı. Geçen yıl bu madde değiştirilerek eşcinsellik yasal olarak kabul edilmiş.