Dünyada Demokrasi, Adalet ve Haysiyet Ayaklanmaları: Gezegen için alarm zilleri çalıyor - Hem de deli gibi!
Ortalığın bütün bu karışıklığına, durdurulamayan şiddet dalgasına, çözülemeyen ve çözülemediği gibi çözümsüzlüğü artıyor gibi görünen Kürt meselesine, Türkiye-Suriye sınırının iki tarafından uçuşan bombalarla, top mermileriyle ve havanlarla iki tarafta da çoluk çocuk insanların öldürülmesine, dörtbir yanda esen ve gittikçe kuvvetlenen uğultulu savaş rüzgârlarına – evet bütün bu korkunçluk ve vahamete rağmen, biz gene de eski telden çalalım, iklim vak’anüvisliğine bu ayda da devam edelim istiyoruz, ne dersin ey okur? “Vakayinâme-i İklimiyye”ye yani? Böyle bir “tarihçe”ye ziyadesiyle ihtiyacımız var gibi görünüyor zira. Hatta her zamankinden fazla. Sağda solda böyle bir zahmete katlanmaya hazır kimseye pek raslanmadığı ise aşikâr. Onun için, öyle görünüyor ki, iş Açık Radyo’daki hakir kullarınızın nâçiz omuzlarına düşüyor gene.
Önce iki not: Takdir edersiniz ki bu, zahmetli olmanın yanısıra, biraz da rizikolu bir uğraş. Bundan ötürü, mümkün olduğu ölçüde etliye sütlüye karışmadan; bilmediğimiz, anlamadığımız işlere burnumuzu sokmadan ve –belki de en önemlisi– kendimizden neredeyse hiç yorum katmadan, dümdüz bir döküm çıkarmaya çalışalım istiyoruz ortaya.
İkinci notumuz da şu: Ağustos’tan bu yana art arda yayımlanan iklim kroniklerinin biraz uzun olduğu doğru. Uzunluğun okunurluğu azaltabileceği de doğru (ve gayet doğal). Tehlikenin farkındayız. Ne var ki, öbür tehlike daha büyük! Çok daha büyük! Yani, hayattaki yegâne evimiz olan bu harikûlade gezegeni hızla yıkıma sürükleyen iklim değişikliği ve çevre krizi öylesine büyük bir bela arzediyor ki hepimizin başına, öyle kuru, sıkıcı ve uzun bir yazı yazıp kimseciklere okutamama riskini bile göze almaya değebilir diye düşündük.
Girizgâh notları bitti. Şimdi bakınız ne yapalım. Önce, çok yakın geçmişe, “dün”e bakalım. Yani, sadece son bir –bilemediniz- bir buçuk ay içinde yayımlanmış bilimsel rapor ve analizlerdeki verileri ele alalım. İkincisi, bunu yaparken, sadece dünyanın en saygın kurumlarının açıklamalarına itibar edelim. Üçüncü olarak da, sadece dünyanın en önde gelen uzmanlarının, bilimcilerinin, girişimcilerinin, yazar ve gazetecilerinin, yeni çıkarım ve yorumlarına bakalım. Gerisi, yani yeterince meşhur olmayan, adı sanı pek duyulmamış, “marjinal” kurum ve insanlar dışarıda kalsın; biz de böylece inandırıcılık katsayımızı yüksek tutmaya çalışalım.
Ayrıca, bütün bunları yaparken basit ve yalın bir metodoloji kullanalım: Önce verileri, haberleri, yapılan hesap kitabı, tahmin, yorum ve uyarıları –öyle elimize geçtikleri ya da gözümüze iliştikleri sırayla– bir dizelim. Sonra da, bunları düpedüz “kes-kopyala-yapıştır” yöntemiyle alt alta “yazarak” dipnotlarıyla birlikte sizlere aktaralım.
Aktaralım ki, kişisel, öznel, sübjektif yorumlar, yakınma, ağlama, sızlamalar, mübalağa, spekülasyon, korkutma, çarpıtmalar, yalan dolan, hile hurda, kem göz, velhâsıl bilumum habislikler ... bunların bir tekinin gölgesi bile zinhar aramıza giremesin.
Kısacası ey okur, ne ise hâlimiz, o çıksın fâlimiz...
Haydi bakalım öyleyse: Al gözüm seyreyle salih!
Çöküşe 4 Yıl Kaldı
Eylül başında, dünyanın en büyük buz ve buzul bilimcilerinden biri olan Cambridge Üniversitesi’nden, Profesör Peter Wadhams, dünyanın en saygın yayın kurumlarından biri sayılan BBC’ye verdiği bir demeçte, Kuzey Kutup bölgesinde (Arktik’te) küresel ısınma yüzünden görülen görülen buz erimesinin, insanın “küresel ısınmaya katkısını fiilen 2 katına çıkardığını” açıkladı! Yani, Arktik’teki buz erimesi yüzünden güneş ışınları artık uzaya geri yansımıyor, açık denizin koyu renkli yüzeyi tarafından emiliyordu. Bu erime de atmosfere “insan tarafından 20 yıllık ilâve karbondioksit (CO2) salımına denk” idi.
Kuzey Kutup Bölgesi’nde eriyen buzlar konusundaki ürkütücü haberler ay boyunca kötüleşerek devam etti. ABD’nin ve dünyanın en önde gelen araştırma ve gözlem kuruluşlarından Ulusal Kar ve Buz Veri Merkezi (National Snow and Ice Data Center [NSIDC]), Arktik buzlarının erime oranı üzerine 20 Eylül 2012 tarihinde bir rapor yayımladı. Buradaki yeni verileri yorumlayan dünyanın önde gelen bilimcileri ve çevre kampanyalarının direktörleri, alarm seviyesini yükselttiler ve iklim değişikliğinin gittikçe ciddileşen ve büyüyen tehlikeli gerçekliği konusunda dünyayı seferber olmaya davet eden yeni bir çağrı yayımladılar. NSDIC raporları şunu gösteriyordu: Kuzey Buz Denizi’nde buzların erimesinde bu yıl rekor seviyeye ulaşılmış olması bir yana, erime daha önceden bilim insanları tarafından hiç tahmin edilmemiş seviyelere erişmişti. Saygın merkezin tecrübeli Direktörü Mark Serreze, gelen veriler karşısında şok geçirdiğini ifade ediyor ve “artık bilinmeyen, belirsiz sularda kulaç attığımızı” söylüyordu.
Dünyanın önde gelen iklim bilimcilerinden biri, belki de birincisi sayılan, NASA Goddard Enstitüsü direktörü ve New York Columbia Üniversitesi Yeryüzü Bilimleri Bölümü öğretim üyesi Dr. James Hansen, ortaya çıkan bu yeni gerçeklik durumunu “gezegende âcil durum” olarak adlandırıyordu. “Kamuoyunun bunu idrak etmesi zor,” diyordu Hansen, “Çünkü insanlar başlarını pencereden çıkartıp dışarı baktıklarında görünürde fazla birşey olmuyor gibi.” Ne var ki, “bilimin bu konuda billur gibi berrak” olduğunu söylüyordu Hansen. Arktik’te olup bitenler konusunda bilimcinin anladığı ile ortalama insanın anlayabildiği arasındaki büyük mesafeden yakınıyor, sonra sakince şu cümleyi ekliyordu:
“Fosil yakıtların tümünü yakarsak, felakete yol açacağımız kesin.”
Kuzeyde deniz buzları görülmemiş seviyelere düşerken, Kutup okyanusları ve buzları fiziği uzmanı Profesör Wadhams, bir kez daha konuştu ve Arktik’te yaz ayları buzlarının ömrüne 4 yıl biçti! Kuzey enlemlerinde gelişen bu oluşumu “Küresel bir felaket” olarak niteleyen Profesör şöyle dedi: “Nihaî çöküş şu anda oluyor ve bu süreç muhtemelen 2015’le 2016 arasında bir yerde sona erecek.”
Cevap: Petrole Hücum!
Bunun sonuçlarının “fecî” olacağını belirten Wadhams, en büyük olumsuz sonucun küresel ısınmanın hızlanması olacağını tespit ediyordu. Arktik denizlerin kıta sahanlıklarının permafrost tabakası (sürekli donmuş haldeki karalar) olduğunu, deniz suyunun ısınmasıyla bu tabakanın çözülüp eriyeceğini ve çok güçlü bir sera gazı olan metan gazının muazzam miktarlarda açığa çıkacağını, bunun da küresel ısınmaya büyük bir ivme kazandıracağını öngörüyordu Profesör.
Önde gelen çevre kuruluşu Greenpeace’in uluslararası direktörü Kumi Naidoo bu yeni veri ve bulgular üzerine New York’ta düzenlediği bir kamusal tartışma forumunda, sera gazı salımlarını sınırlama çabalarını Kuzey Kutbu’nu kurtarma çabalarını “çağımızın tayin edici çevre muharebesi” olarak niteledi. Naidoo, insanın sebep olduğu iklim değişikliğinin giderek artan kanıtlarıyla bir arada ele alındığında, NSIDC’nin Kutup raporunun “İnsanlık tarihinde belirleyici bir kritik ânı (moment) temsil ettiğini” açıkladı insanlara: “Yalnızca 30 yıl içinde gezegenimizin uzaydan görünüşünü değiştirdik. Pek yakında Kuzey Kutbu yazları tümüyle buzdan arınmış olacak. İklim değişikliğinin temel sebepleriyle uğraşmak yerine siyasi liderlerimizin bu cevabı da, buzun erimesini seyredip ganimeti yağmalamaya ve paylaşmaya girişmek oldu.”
Yeryüzünün en etkili çevre ve iklim örgütlerinden 350.org’un kurucularından, yazar, akademisyen, aktivist ve –ünlü Time dergisinin tanımlamasıyla– dünyanın en iyi yeşil gazetecisi Bill McKibben, Kuzey Kutbu’ndaki buzların hızla erimesi karşışında küresel tepkinin, ihtiyaç duyulan tepkinin tam anlamıyla zıddı olduğunu belirtti. Tam olarak şöyle dedi McKibben: “Alarm, panik ya da bir âciliyet duygusu ile harekete geçecek yerde, bu duruma karşı ‘hadi şimdi oraya dalalım, petrol çıkaralım’ şeklinde tepki verdiler. Yüzyüze geldiğimiz en büyük tehlike ile başetme konusundaki âcizliğimizi bundan daha iyi ortaya koyan bir örnek daha bulunamazdı doğrusu.”
İşin kötüsü de neydi biliyor musun, ey okur: En büyük meselemiz, buzların erimesiyle başlamıyordu bile! Dünyanın sürdürülebilirlik iletişimi ve sosyal sorumluluk konularında uzmanlaşmış önde gelen kuruluşlarından EarthPeople şirketinin başkanı olan gazeteci ve yazar Anna M. Clark, ana meseleyi ekonomi, imalat ve üretim ilişkileri üzerinden şöyle tanımlıyordu: “İnsanlar, tarihte varolmuş malların tümünden fazlasını yalnızca 1950’den bu yana ürettiler. [...] bizim bu malları tüketmemizin –ki doğal sermayenin hayli verimsiz bir kullanım şeklidir bu– çevre üzerindeki sonuçları upuzun bir liste oluşturur: Sayacaklarımın üstüne bir işaret atıp geçin: Akıllara durgunluk veren boyutta bir orman tahribatı – işaretleyin. Durmadan artan sera gazı salımları – işaretleyin. Sıcaklıkların, deniz seviyelerinin, aşırı hava olaylarının sıklık oranlarının durmadan artması – işaretleyin, işaretleyin, işaretleyin.”
İşaret ve kontrol listesinin neredeyse sonsuz uzunlukta olduğunu söylemek de abartma olmaz. ABD Federal hükümetlerinde çeşitli görevlerde bulunmuş, jeolog, yazar ve gazeteci John Atcheson, önümüze oluk gibi gibi akan veri yığınını listeleyip işaretliyordu:
“Arktik buzlarının ölçülmüş en düşük seviyesine düşmesi – işaretle.
Şimdiye kadar ölçülmüş en sıcak kış, bahar, yaz, yıl, onyıl – işaretle.
50 yılın en yaygın kuraklığı (ve bunun sürüp gitmesi) – işaretle.
Tarihte şimdiye kadar kayıtlara geçmiş en feci seller – işaretle.
Milyarlarca yıldan beri ortaya çıkmış en sıcak denizler – işaretle.
Şimdiye kadar ölçülmüş en asitli okyanusların oluşması – işaretle.
Tek bir yıl içinde atmosfere salınan en fazla sera gazı – işaretle.
Ölçülen en büyük permafrost erimesi (ve metan salım rekoru) – işaretle.
İlginç bir not ekleyelim buraya, parantez olarak: Son zikredilen her iki yazar da yerleşik medyanın (bilhassa Amerikan medyasının) gezegen boyutundaki bu büyük trajedi konusunda herhangi bir ciddi yayın yapmamasındaki ek trajediyi ayrıca ele alıp kuvvetle eleştirmekteler. Mesela, Clark’ın makalesi, ana mesajı daha başlıktan çakmış bile: “Amerika’nın İklim Değişikliği Konusunda Çarpıtılmış Haberlerle Zehirlenmiş Atmosferi”. Atcheson ise “Bildiğimiz Dünyaya Sonsöz Yazmaktayız” başlıklı yazısını şu cümle ile noktalıyordu: “Peki ya basın? Onlar harıl harıl sonsözü yazmakla meşguller canım.”
İmdi, Kuzey Kutbu’nun buzları gözümüzün önünde inanılmaz bir hızla eriyip giderken, bilim insanlarının gözleri bu sefer hemen başka bir yere, o canalıcı “devrilme noktaları”na (tipping points) çevriliveriyordu. Devrilme noktası diye adlandırılan bu “durum”, bir eşik aslında: Eşik bir kez aşıldı mı, artık bir daha geri çevrilemiyor; üstelik başka alanlarda çok temel, köklü değişimlere yol açıyor. Avustralya hükümetinin küresel ısınma bilimi konusundaki baş danışmanı olan tanınmış iklim bilimci Will Steffen, Avustralya’nın en önde gelen medya gruplarından birine ait büyük internet haber sitesine verdiği demeçte şöyle diyordu: “[Devrilme noktası], bölgesel seviyede sıcaklığın artmasına yol açan, ama bununla kalmayıp, başka sistemler üzerinde akış etkisi (flow-on effect) doğuran bir tetiktir.”
Eşik ya da devrilme noktalarını birdenbire önemle yeniden gündeme getiren bu Avustralya gazetesinde, ABD’nin ve dünyanın en önde gelen bilim kuruluşlarından biri, hatta birincisi sayılan Ulusal Bilimler Akademisi’nin (National Academy of Sciences), son derece saygın yayın organı Proceedings dergisinde (PNAS) 8 yıl önce yayımlanmış bir araştırmaya atıf yapılıyordu. Britanya’daki ünlü Tyndall İklim Değişikliği Araştırma Merkezi’nin direktörü, Almanya hükümetlerinin iklim başdanışmanı ve Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi üyesi Hans Joachim Schellnhuber, daha 2004 yılında, bir düzine kritik noktanın (eşik/devrilme noktası) saptanması için yapılan araştırmanın başında bulunuyordu. “Dünyanın Aşil Topukları” diye de adlandırabileceğimiz bu eşiklerin kavranmasının, ayrıca tetiklenmeyi önlemek için zamanında harekete geçme yönünde küresel bir efor harcanmasının mutlak bir zorunluluk olduğu raporda önemle belirtilmekteydi. Ne yazık ki, böyle bir gelişme olmadı; küresel değil, bölgesel bir efor dahi harcanmadı.
Bilim insanlarını asıl kaygılandıran, olayların böylesine müthiş bir hızla gelişiyor olması. Bu eşiklerin aşılmasını önlemenin bilinen bir tek yolu var, o da sözkonusu değişikliklere yol açan insan kaynaklı sera gazı salımlarını kesmek. Alanın çığır açan araştırmalarından birinde, ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi NASA’nın iklim bilimcilerinden Andrew A. Lacis şu tespiti yapıyordu: “Küresel ısınmanın etkisini önlemekte, atmosferdeki Karbondioksit (CO2) seviyesini düşürmek için insanların doğrudan çaba göstermesinden başka geçerli bir alternatif yoktur.”
Bill McKibben da, The Progressive dergisine verdiği çok yeni bir mülakatta, bu canalıcı gerçekliği azıcık daha az bilimsel, azıcık da daha dramatik bir dille kulaklarımıza ‘fısıldamaktaydı’: “Gerçekten hızlı davranmazsak, işler çok çok çok çok çok çok daha kötü olacak. [...] Aynı yolda devam edersek, dünya yıkılacak.” 
Atalet ve/ya Felç
Buna karşılık, belki hepimize birden inanılmaz gelecek, ama siyasetçilerden ve siyasi liderlerden bu yönde herhangi bir kıpırtı olduğuna dair bir emare görünmüyordu ortalıkta. Guardian’ın birçok uluslararası ödül almış yazarı aktivist George Monbiot, “Arktik Buzları ile Birlikte Zengin Ülkeler Dünyasının Kendini Beğenmişliği de Eriyip Gidecek” başlığı ile önemli bir tespit yaptığı makalesinde, ortadaki genel ‘atalet’, hatta ‘felç’ durumunu şöyle özetlemekteydi: “Hükümetlerimizin hiçbir şey yaptığı yok. Haziran’daki zirve esnasında çevre krizine cevap verirmiş gibi yapma zahmetine bile katlanmadıkları gibi, şimdi de, üzerinde durduğumuz buzların erimesini aptal aptal seyretmekten başka birşey yapmıyorlar. Hiçbir şey yapmamaktan da kötüsünü yapıyorlar aslında. Hükümetlerimizin bu erime karşısındaki şaşmaz tepkisi, eriyen buzun açığa çıkardığı petrolle balıkların ele geçirilmesini [ve bir de] bu felakete yol açmış olan şirketlerin şimdi de kâr uğruna buralara üşüşmesini kolaylaştırmaktan ibaret.”
Arktik’teki rekor erime felaketi Ağustos sonunda bilim insanları tarafından duyurulduğunda ne oldu? İtiraf etmeliyiz ki, bu olay, mütevazı Açık Radyo’muz gibi bazı önemli istisnalar dışında dünyadaki radyo, televizyon, gazete ve dergilerin ezici çoğunluğunda haber değeri kazanmayı başaramadı. Örneğin Britanya’da manşetler Heathrow hava limanına üçüncü bir uçak pisti yapılması çağırısına odaklanırlarken, günün hararetli tartışma konusu Britanya’nın yeni pistlerinin ve havalimanlarının nerelere yapılabileceği üzerine yapılmaktaydı. Monbiot, bunların yapılmasında sakıncalar olabileceği konusunda bir tartışmanın asla gündeme gelmediğini yazıyor ve şunu ekliyordu: “Kutuptan gelen şoke edici bu haber ile sera gazı salımlarımızı artırma konusundaki bu azmimiz arasında bağlantı kuran da pek yoktu.”
Türkiye’de de benzer bir duruma rastlamak mümkündü. Haziran’da başlayıp Ağustos’ta iyice ivme kazanan, Kuzey Kutup buzlarının bir ‘ölüm sarmalı’ içinde çöküp gitmekte olduğu yolundaki haberleri hiç duymamışa benzeyen gazete, televizyon ve haber ajanslarının bu tarihlerdeki başlık ve manşetleri, sık sık, Başbakan’ın –ve evet!– İstanbul’a da 3. bir hava limanı yapılması, –ve evet!– 3. Boğaz Köprüsü’nü de içine alan Otoyol projesinin de hızlandırılması yolundaki talimatı ile bezenmekteydi.
İroni ve Ekonomi
Burada bir ironi olduğu kesin. Ölümcül bir ironi. ABD’nin başta Pulitzer olmak üzere çeşitli ödüller almış, kitapları satış rekorları kırmış önemli gazeteci ve yazarlarından Chris Hedges, bu olayı şöyle anlatıyordu: “Durum ne kadar kötüleşirse, kendi kendimizi aldatma haline o kadar çok gömülüyoruz. Kendimizi küresel ısınma diye birşey olmadığına dair ikna ediyoruz. Ya da küresel ısınma olduğunu kabul ediyoruz belki, ama ona adapte olabileceğimiz konusunda ayak diriyoruz. Bu tepkilerden her ikisi de ebedi iyimserlik konusundaki manyaklığımızı ve şahsî rahatlığımızı her ne pahasına olursa olsun korumadaki kararlılığımızı tatmin ediyor. [...] gerçekler bize nâhoş geldiğinde, onları yok sayıveriyoruz. Ama hakikat yakında ifritler gibi tepemize inecek, hem o kendini beğenmişliğimizi, hem de sonunda hayatlarımızı paramparça edecek.”
Ortalıkta insanı “ifrit edecek” kıvamda ironilerden de geçilmiyor zaten: BM, Kasım ayında iklim “zirve”lerinden sonuncusunu petrol-doğal gaz zengini Arap Emirlikleri’nden Katar’ın Doha kentinde gerçekleştirmek üzere tüm hazırlıklarını tamamlamış görünüyor. Tuhaflık şurada ki, gezegenin ve atmosferinin kirlenmesinin önünü almak için neler yapılacağının konuşulacağı en önemli uluslararası toplantıya ev sahipliği yapacak olan Katar, dünyayı en çok kirleten ülkeler sıralamasında birinci sırada geliyor!
İklim değişikliği politikaları konusunda dünyanın en büyük uzmanlarından biri kabul edilen ve Britanya hükümetinin bilim danışmanlarının en kıdemlisi olan Bob Watson, BBC’ye verdiği demeçte, son üç iklim zirvesinin sonuçlarına baktığında, Doha toplantısı konusunda aşırı iyimser olmasının pek güç olduğunu söylüyordu. Dahası, yeryüzünü 2 derecelik sıcaklık artışı ile sınırlama konusundaki hedefin tutturulması umudunu “pencereden fırlatıp atmış” olduğumuzu da ekliyordu Profesör Sir Bob: “Eğer böyle hareket etmeye devam edersek, 5 derecelik bir artışı bile ihtimal dışı görmem. Böyle bir artış ise dünya halkları için hayli ciddi sonuçlar verecektir – hele en yoksullar için daha da ciddi...”
Ne kadar ciddi? Ayın son günlerinde üstümüze çığ gibi yağan yüzlerce sayfalık araştırma raporlarına bakılırsa, çok! Okyanuslar üzerine yıllardır en ayrıntılı ve zahmetli çalışmaları ile bilinen Oceana kampanya grubu iklim değişikliğinin ve okyanuslarda buna bağlı asitlenmenin dünyanın dört bir yanındaki balık stoklarını mahvettiğini açıklayan bir rapor yayımladı. Bir ironi daha isterseniz, şunu söyleyebiliriz: Burada en yüksek risk altında bulunan ülkelerin bir kısmının petrol ve/ya doğal gaz zengini –ve elbette siyasi bakımdan istikrarsız– ülkeler olduğunu da eklemişler rapora.
Hemen ardından, 20 ülkenin sponsorluğunda DARA adlı büyük kalkınma araştırması kuruluşunca yayımlanan bir analiz ise daha da ciddi, hatta şoke edici nitelikte idi. İklim değişikliği konusu dünya ülkelerinin hükümetleri tarafından gözardı edilmeye devam ederse, bunun sonucunda ortaya çıkacak felaket sadece 18 yıl içinde 100 milyon insanın canını alacak, dünya gayri safi hasılasının yüzde 3.2’sini silip süpürecek, en az gelişmişlerde yüzde 11, Çin’de 1.2 trilyon $ toplam kaybın en büyük bölümünün, ABD ekonomisinin yüzde 2’sinin kaybına, Hindistan’da YİGSH’nın yüzde 5’inin yokolmasına yol açacaktı. Bu, trilyonlarca dolar kaybına yol açacak; açlık-kanser-permafrost çözülmesi-deniz yükselmesi-ev içi ve dışı hava kirlenmesi-balıkların, biyolojik çeşitliliğin, orman varlıklarının tükenişi gibi binbir korkunç olay dünyada mahşerin 4 atlısı gibi kol gezecekti.
Evet, bildiniz: Bunların hepsine ayrı ayrı birer işaret daha koymamız lâzım. Haydi hep beraber o zaman – işaretleyelim!
Avrupa Birliği’nin “hükümeti” sayabileceğimiz Avrupa Komisyonu’nun iklim eylemleri konusundaki “bakanı”, yani komisyon üyesi Connie Hedegaard, artık içinde bulunduğumuz bu yeni durumu, geçen ay ortasında yazdığı bir makaleye koyduğu başlıkla özetleyivermiş: “‘Aşırı’ Havalara Alışalım, Bu Artık Yeni Normal”. Daha önce, Danimarka’nın eski Çevre Bakanı olan Hedegaard, bilim dünyasının daha sıcak bir gezegenin daha aşırı havalara yol açacağı konusunda bizi yıllardır uyardığını, o aşırı havaların da gelip çattığını şöyle belirtiyordu: “Sıcak dalgaları, seller, kuraklıklar ve orman yangınları, gitgide ısınan dünyanın yeni gerçekliğidir.”
Alışabilir miyiz bilinmez, ama derin bir nefes alıp bu cesur yeni dünyanın “yeni gerçekliği”ne ilişkin yeni verilerinden bazılarına biraz daha bakalım isterseniz: Saygın bilim dergisi Nature Climate Change’de yayımlanan yeni bir araştırmada okyanuslar ısındıkça iklim değişikliği yüzünden balıkların boylarının neredeyse dörtte bir oranına kadar küçüleceği saptandı. İşaretledik! Dünyanın en saygın bilim dergilerinden National Academy of Sciences Journal’da yayımlanan çok taze bir raporda Avustralya’daki dünyanın en büyük ve en zengin deniz yaşam alanına ev sahipliği yapan mercan kayalığı Büyük Bariyer Resifi’nin (Great Barrier Reef), mercan örtüsünün yarısından fazlasının son yirmibeş senede yokolduğu, mercan örtüsünden geriye kalanın yarısından fazlasının da gelecek 10 yıl içinde ağarıp gideceği saptandı. İşaretledik!.
İklim değişikliğinin denizler üzerindeki etkisini araştırmak için 2,5 sene boyunca deniz üstünde 112 bin kilometre kateden Tara araştırma gemisindeki araştırmacılar, Güney Kutbu’nda daha önce insan eli değmemiş tamamen bâkir bir deniz olduğu sanılan Güney Denizi’nde insanlığın bıraktığı muazzam plastik çöplüğü ile karşılaştılar! Seferin düzenleyicisi, Tara Oceans adlı kuruluşun bilimsel koordinatörü Chris Bowler, bu plastik yığınını dünyanın ta öbür ucunda bulmanın, dünyada artık insan elinin uzanmadığı yer kalmadığını gösteren önemli bir kanıt olduğunu söyledi ve sonra şöyle dedi: “Bu aşamada fazla birşey yapmak için artık çok geç. Zira bu nesneler binlerce yıl boyunca ortalıkta dolanmaya devam edecek.” İşaretledik!
Kes-kopyala-yapıştır tekniğiyle kaleme aldığımız işbu “alarm yazısı”nın son girdisi de –gerçekten ender raslanır bir tesadüf sonucu– Türkiye basınından geliyordu: “Ada Ülkelerinden Kaçmak İçin 10 Yıl Kaldı” gibi çarpıcı bir başlıkla verilen haberde, dünyanın önde gelen iklim bilimcilerinden Michael Mann’ın, Ulusal Kar ve Buz Veri Merkezi’nin (NSIDC) şoke edici son verilerine göre Kuzey Buz Denizi’ndeki buzulların beklenenden daha hızlı eridiğini, “şimdiye kadar yapılan hesapların çoğunun öne kaydırılmak zorunda kalınacağını” bir bilimsel kongrede ortaya koyduğu yazılıydı. Ünlü iklim bilimci Maldivler, Kiribati ve Tuvalu gibi ada ülkelerinde deniz seviyelerinin gelecek 10 ila 20 yıl içinde yükseleceğini, buralarda yaşayanların tahliye olmaktan başka çaresi kalmayacağını dünya âleme açıklıyordu. Teksas’taki kongrede Mann, ada sakinleri için suların yükselmesinin aynı zamanda, tuzlu deniz suyunun da karışmasıyla içilebilir temiz sulara ulaşmakta güçlük yaşanacağı anlamına geldiğine de dikkat çekiyordu.
Dünyanın öbür ucunda Hind Okyanusu’nda ya da Pasifik’teki minnacık adalarda yaşayan bir avuç insan için fazla gürültü patırtıya değmez diye düşünülebilir elbette. Ne var ki, Malazgirt Zaferi’nden belki de 1,000 yıl daha önce oralara gelip yerleşmiş, oraları yurt bilmiş olan bu insanlar, şimdilerde komşu anakaralarda “yeni” ülke kurmak için arsa bakmak durumunda olduklarından, olayı önemsiyorlar – ve işaretliyorlar!
Dünyanın geri kalanına: Ülkem için yeni bir yer bulabilir misiniz lütfen!
İşbu yazıda işaretleyip kayda alacağımız bir rapor daha var elimizde, şimdi onu da rapor edelim ve bu ayki raporlama işimize şimdilik son verelim isterseniz: Dünyanın önde gelen yardım kuruluşlarından Oxfam International, geçen Eylül başlarında “Aşırı Havalar, Aşırı Fiyatlar” başlıklı bir rapor yayımladı. Rapor, küresel ısınma ile aşırı hava olaylarının birleşmesi sonucu, önümüzdeki birkaç onyıl içinde gıda fiyatlarında yıkıcı fiyat şokları yaşanacağı uyarısı yapılıyordu. Daha önceki analizlerinde 2030’a kadar buğdayda (2010 tabanına göre) yüzde 120’lik, mısırda da yüzde 177’lik bir artış öngören raporda, şimdi mısır fiyatlarının 2030’da yüzde 500 gibi inanılmaz bir artış göstereceği hesaplanmıştı! Oxfam İklim Değişikliği Politikaları danışmanı Tim Gore, aşırı hava ve iklim olaylarının muazzam potansiyel etkisinin bugünkü iklim değişikliği tartışmalarında eksik olduğunu esefle kaydediyor ve şöyle diyordu: “Gıda fiyatlarının fırlamasından hepimiz etkileneceğiz elbette, ama en yoksulların en ağır darbeyi yiyeceği kesin. ... Dünya, iklim konusundaki ataletin doğuracağı fecî sonuçlara uyanmak zorunda.”
“Uyanma zorunluluğu” konusunda, Time dergisi tarafından, iklim değişikliği konusunda dünyanın en etkili blog yazarı olarak nitelenen fizikçi ve yazar Joe Romm’un ünlü Nature bilim dergisinde yayımlanan şu kehanetini de hatırlamakta yarar olabilir: “Hızla kötüleyen iklim karşısında yüzyılın ortasında 9 milyar insanı beslemek, insan türünün şimdiye kadar yüzyüze geldiği en büyük meydan okuma olabilir.”
Hem Halk Hareketini, Hem de Geleceği Kurmak
Tarihin gelmiş geçmiş en büyük meydan okuması karşısında meydana nasıl çıkacağız peki?
Sonuç olarak, hattı harekâtımızın hangi doğrultuda olduğu gayet net aslında, ey okur: Mâhut “meydanın” dört bir yanına aynı anda yürümemiz gerekiyor. Ve bunu yapabiliriz!
Yakın zaman önce hem gezegeni, hem de bedenleri iyileştirme yollarının tartışıldığı bir “Yiyecek Devrimi Zirvesi”nde dünyanın önde gelen sağlık, beslenme ve ekoloji düşünürlerini, aktivistlerini bir araya getiren ve dünyada sağlıklı beslenme konusunun en önde gelen yazar ve aktivist isimlerinden ikisi olan baba oğul John Robbins ve Ocean Robbins’e mülakat veren Bill McKibben, aynı anda “dört koldan” ilerleme zorunluluğunu şöyle dile getiriyordu: “Bu noktada artık açıkça görülüyor ki, mevcut sistemi kendi araçlarına bırakırsak sistemin değişiklik filan yapacağı yok. Bizim çaba gösterip onu itmemiz lazım ve bunu yapmak mümkün [...] Mümkün olan şeyler arasında siyasi değişim talep edecek büyük halk hareketleri yaratmak da var... ama aynı zamanda, yerel düzeyde ne gibi değişimler yaratabileceğimizi düşünmek de var; yani fosil yakıtlardan sonraki dünyanın kurum ve yapılarını inşa etmek de var. İkisini birden yapmak zorundayız bunların.... Yani, ‘ya o, ya o’ durumu değil: ‘hem o, hem o’ seçimi var burada.”
Yazar ve aktivist John Robbins de, aynı mülakat esnasında, o vazgeçilmez ve hayatî hareket tarzını şöyle tanımlıyor: “Kişisel düzeyde de harekete geçmeliyiz, topluluk (cemaat/community) düzeyinde de; ulusal düzeyde de eylemli olmalıyız, küresel düzeyde de.”
Dar zamanda kısa paslaşmalar zamanıdır yani, ey okur – kelimenin tam anlamıyla.
James Hansen, Gus Speth, Wendell Berry, David Suzuki, Bill McKibben, Arundhati Roy, Naomi Klein, Darryl Hannah, Mark Ruffalo, Chris Hedges, Medea Benjamin, Kumi Naidoo... ve daha yüzlercesi, binlercesi, saymakla bitmeyecek kadar insan direniş için ortalığa dökülmüş durumdalar artık. Daha önce benzerine pek rastlanmamış bir durum bu: Pek çoğu, tartışmasız bir şekilde kendi alanlarında dünyanın önde gelen isimleri sokakta, eylemdeler: En üst düzey iklim bilimciler (Hansen), sayısız ödüllü genetik bilimci, yazar ve yayıncılar (Suzuki), çok ödüllü hukuk âlimleri (Speth), Nobel Barış Ödüllü aktivistler (Jody Williams), Özgürlük Madalyası sahibi çevre örgütçüleri (John Adams), Pulitzer Ödüllü gazeteciler (Hedges), edebiyat, yayıncılık ve örnek vatandaşlık dallarında pek çok ödül almış yazar, akademisyen ve aktivistler (Berry, McKibben, Roy, Klein), oyunculuk, yönetmenlik ve çevre aktivizmi dallarında birçok ödül almış, kimi ikon statüsü kazanmış oyuncular (Margot Kidder, Tantoo Cardinal), yerli halk ve kabilelerin saygın reisleri, önde gelen dinî liderler... hepsi başkaldırmış, sivil itaatsizlik eylemlerine geçmiş haldeler.
Onların yanıbaşında kimler var? Kimi 90’ına merdiven dayamış emekliler, kimi 18’inden gün almış öğrenciler, dünyada küresel ısınmayı pek kimsenin bilmediği zamanlarda (ta 1992’de) örgüt kurup, harçlıklarını biriktirip, biraz da aileden maddi destek alarak çıkardığı yol parasıyla Birleşmiş Milletler Yeryüzü Zirvesi’nde dünya ülkelerinin temsilcilerini iklim değişikliği felaketine karşı uyaracak konuşma yapmaya giden 12 yaşındaki çocuklar (tam 20 yıl sonra bu sefer genç bir “anne” olarak yeniden Rio’da konuşacaktır!)... Sokaktaki insanlar yani, sıradan dünya yurttaşları...
Bu insanları, şan-şöhret-para-prestij-gelecek kaygısı-fişlenme korkusu-ileride iş bulamama endişesi dinlemeden ve bunların hepsini riske atarak, şiddet kullanmadan sivil itaatsizlik eylemlerine girişmeye sevkeden sihirli kavram nedir? Ünlü aktris Daryl Hannah ile –kendi arazisinde kendi ‘mülkiyet hakkına tecavüz’ suçlamasıyla!– gözaltına alınan “Büyük büyüknine” Eleanor Fairchild’ı, o narin bedenlerini devasa iş makinelerinin önüne atmaya, polis tarafından itilip kakılarak, bileklerine plastik kelepçeler vurulup hapishanelere tıkılmaya, en değerleri şeyleri olan kişisel özgürlüklerini dahi feda etmeye iten şey nedir?
Ya da, genciyle yaşlısıyla bir yığın çevre ve iklim aktivisti ile bir grup toprak sahibini karayollarının ortasına, kamyonların yoluna yatma, aylarca ağaçların dallarında tüneyip petrol şirketlerinin dev ağaç kesme makinelerinin kepçelerinin karşısında polisin biber gazlarına ve binbir itip kakmasına karşı çıkmaya yönelten dürtü nedir? Nereden geliyor bu cesaret? Hiç tükenmeyen, sürekli canlı kalan bu umut ve kararlılığın kaynağı nedir?
Bu karmaşık soruya ancak kısmî ve parçalı cevaplar verilebilir. Mesela, zift kumları petrol boru hattına karşı geçen yıl büyük bir başarıyla gerçekleştirilen dev sivil itaatsizlik eyleminin örgütleyicilerinden Bill McKibben, kodeste geçirdiği 72 saati şöyle tarif ediyordu: “Dünyanın sonu değildi; ama dünyanın sona ermesi, dünyanın sonudur.”
Üç kişiden üç özlü paragraf alıntısı ile biter bu yazı. Guardian gazetesi, 2008’de başlatmış olduğu “İklim Değişikliği Faciasına 100 Aylık Geriye Sayım” yayın kampanyasının 50. ayı sonunda, yani “Devre Arası”nda 50 uzmana “Gezegeni felaketten kurtarmak için 50 ayınız kaldığı söylense, neler yapardınız?” diye sormuştu. Cevaplardan şu üçünü sizin için seçtik:
Bill McKibben (Doğa’nın Sonu kitabının yazarı ve 350.org kurucusu): “Daha yoğun çalışmak zorundayız – önümüzdeki 50 ay boyunca doğrudan doğruya fosil yakıt şirketlerini hedef alacağız; onların işletme modelleri gezegenin iklim sistemini yıkmaları anlamına geliyor. Yani, ya biz ya onlar. Biz sağ kalalım derim.”
Gus Speth (Çevre hukuku profesörü, UNDP eski başkanı, Dünyanın Kenarındaki Köprü kitabının yazarı): “Sonunda vardığım görüş: Şu anda esas ihtiyacımız olan şey, sokaklara yayılmış devasa bir kitle protesto eylemi – küresel bir Tahrir Meydanı.”
Kumi Naidoo (Greenpeace International Direktörü, çocuk yaşta apartheid’a karşı mücadeleye katılmış ve ömrü böyle geçmiş “sürekli eylemci”): “İnsanları gittikçe artan sayıda sokaklara çıkıp barışçı sivil itaatsizlik eylemlerine katılmaya çağırıyoruz. Eylemin sözden daha çok ses getirdiği özlü sözü doğru ve ne hazin ki, siyasi liderlerimizin bize kulak vermesini sağlayacak tek yol bu gibi görünüyor.”
İşaretleyelim, ey okur – üçünü de.
 BBC News online, 5 Eylül 2012;
ayrıca bkz.: Ömer Madra, “Ölüm Sarmalı”, AR Eylül 2012 bülteni, 1 Eylül 2012
 CommonDreams.org, 20 Eylül 2012
 John Vidal, “Arctic Expert Predicts Final Collapse…,” The Guardian online, 17 Eylül 2012;
 Agy; ayrıca bkz.: Ömer Madra, “Ölüm Sarmalı”, AR Eylül 2012 bülteni, 1 Eylül 2012
 Greenpeace.org/canada, 19 Eylül 2012
 John Vidal, “Arctic ice shrinks 18% in a year...,” The Guardian online, 19 Eylül 2012
 Anna M. Clark, “America’s Miasma of Misinformation on Climate Change,”
The Guardian online, 23 Eylül 2012
 John Atcheson, “We Are Writing the Epilogue to the World We Knew,”
CommonDreams.org, 31 Ağustos 2012
 Ben Cubby, “Tipping into New Climate Territory as Scientists Put Fears on Ice”, 23 Eylül 2012
The Sunday Morning Herald online, 23 Eylül 2012
 Bkz: Ömer Madra - Ümit Şahin, Küresel Isınma ve İklim Krizi, Agora, 2007, (2. basım), s. 266-67
 Nakleden Joe Romm, “It’s ‘Extremely Likely That at Least 74% of Observed Warming Since 1950’ Was Manmade...,” Thinkprogress.org/climate, 5 Aralık 2011 (vurgular benim – ÖM)
 Nakleden Matthew Rothschild, “Bill McKibben: Go After the ‘Outlaw’ Fossil Fuel Companies,” The Progressive online, 21 Eylül 2012
 George Monbiot, “Along with the Arctic Ice, the Rich World's Smugness Will Melt”, The Guardian online, 27 Ağustos 2012
 George Monbiot, “The Day the World Went Mad,” The Guardian online, 29 Ağustos 2012
 Örneğin, bkz.: NTVMSNBC.com, Radikal.com, Sabah.com vb. haber portalları, gazeteler.
 Chris Hedges, “Life is Sacred,”, TruthDig.com, 3 Eylül 2012
 “Australia Seventh-Worst Polluter on Earth: Report”, ABC News online,16 Mayıs 2012
 Pallab Ghosh, “Science Adviser Warns Climate Target ‘Out the Window’,” BBC News, 23 Ağustos 2012
 Suzanne Goldenberg, “Report Warns of Global Food Insecurity As Climate Change Destroys Fisheries,” The Guardian online, 24 Eylül 2012
 Örneğin bkz.: “100 Million Dead, Trillions of Dollars Lost from Climate Change by 2030....”, CommonDreams.org, 26 Eylül 2012
 Connie Hedegaard, “Get Used to ‘Extreme’ Weather…”, The Guardian online, 19 Eylül 2012
 Alister Doyle, “Climate Change to Shrink Fish…”, Reuters, huffingtonpost.com, 30 Eylül 2012
 “Studies Confirm Climate Change Causes Further Destruction...”, CommonDreams.org, 2 Ekim 2012
 Zoe Holman, “Plastic Debris Reaches Southern Ocean…,” The Guardian online, 27 eylül 2012
 Bkz.: yukarıda dipnot 2
 “Küresel Isınma Beklenenden Erken Geldi...Kaçmak İçin 10 Yıl Kaldı” Milliyet online, 7 Ekim 2012
 Joe Romm, “Oxfam Warns Climate Change and Extreme Weather Will Cause Food Prices to Soar,” thinkprogress.org/climate, 27 Eylül 2012
 Joseph Romm, “Desertification: The next Dust bowl”, 27ekim 2011
 Bill McKibben Interview at www.foodrevolution.org, Haziran 2012
 Örneğin bkz.: “Protest Against Keystone XL Pipeline Spreads Across North America”,
 “Severn Cullis-Suzuki Returns to Rio 20 Years After Stopping the World,”
; ayrıca “Dünyayı Durduran Konuşma” için bkz:
 “Tar Sands Blockade: Along with Landowner, Actress Daryl Hannah arrested”,
CommonDreams.org, 5 Ekim 2012
 Green Groups: “We Stand With Those Who Stand Against Tar Sands Pipeline: An Open Letter”,
 Matthew Rothschild, “Bill McKibben: Go After the ‘Outlaw’ Fossil Fuel Companies,”
The Progressive online, 21 Eylül 2012
 “50 Months to Save the World – Interactive,” The Guardian online, 1 Ekim 2012
Gönderen Ömer Madra zaman: 05:15