Direkli Kaya’da oturmuş balıkçıları dinliyoruz. Kayık şimdi Küçük Liman’ın korunaklı sularında yorgunluk atıyor. “Yeraltında da, yerüstünde de dertliyiz” diyor Emin Özbek. Amasra’nın deneyimli balıkçılarından Özbek’in tüm hayatı bu suların içinde, üzerinde, kıyısında geçmiş; teni tuz ve güneşten yanmış; zekâsı yörenin güzelliğinden süzülmüş. “Yeraltı” derken Amasra’nın önemli ama kahırlı kömür madenini kastediyor. “Yerüstü”nün derdi ise daha da büyük. “Termik santrale karşıyız” diyor Balıkçı Emin, “gök duman olsun istemiyoruz”. Emekli öğretmen Osman Güdük “Karadeniz kıyısında rüzgâr ve dağ arasına sıkışmışız” diye destekliyor arkadaşını. Sözleri yörenin değerleriyle sorunları arasındaki çelişkiyi, daha iyi bir yarın dileğini çok iyi özetliyor.
Oysa turizm tam da son yıllarda Amasra’da tekrar yükselişe geçmişti, “rüzgârla dağ arasına sıkışan” küçük şehrin umudu olmuştu. Doğal potansiyelin ve tarihi kalıntıların kazandırdığı haklı ün Amasra’yı bir çekim merkezi yaptı; önce yabancı ülkelerden, birkaç on yıldır ise daha çok Türkiye’den gelen ziyaretçiler yaz aylarında Amasra manzarasının ayrılmaz parçası haline geldi. Amasralılar, buranın Türkiye’de ev pansiyonculuğunu başlatan ilk yerlerden biri olmasıyla gurur duyuyor. “Ama üzerinden dumanlar geçen bir yere kim gelir” diye soruyor Abdullah Uysal ve ekliyor: “Bütün hayatım Amasra’da geçti. Birçok şeyin elden gittiğini ama doğanın bir yandan da ısrarla her şeye direndiğini gördüm. Peki, bundan sonra ne olacak? Santrali planladıkları yer ilçeye kuş uçumu bir kilometre bile değil.”
Kömür yakıp elektrik üretecek santral hayatın her alanını etkileyecek. Amasralının soluduğu hava, balık tuttuğu deniz, gölgesinde oturduğu ağaç, çocuğunu büyüttüğü ve geleceğini emanet edeceği yer… İlçenin sokaklarından yükselen soru işaretlerinin çokluğuna şaşmamalı.
İlçe merkezinin hemen dışında bulunan taş kömürü madeni, Amasra’nın kaderinde her zaman söz sahibi oldu; madencilik önemli bir ekonomik etkinlikti, hayatlar onun getirdikleri ve götürdükleriyle yoğruldu, babalar orada çalıştı. Amasralıların çoğunun özgeçmişinde onun adı mutlaka geçiyor. Türkiye Taş Kömürü İşletmesi’ne bağlı maden 1980’lerde 5 bin işçi çalıştırıyordu, bunun önemli bir kısmı çevre köylerden, hatta Bartın’dan geliyordu. İlçenin ilgisinin sanayiye yönelmesinin, turizmin önünü tıkadığı söylenebilir. Kömürün altın yıllarında şehrin çehresi de değişti, yerleşim hızla büyüdü, o yıllara dek daha çok yabancılardan oluşan Amasra ziyaretçilerinin sayısı azaldı.
Ama 1990’larda madenciliğin hacmi daralmaya başladı, günümüzde sektörde yaklaşık bin kişi çalışıyor ve bunların yarısı bile Amasra ilçe merkezinden değil. Amasralıların çoğu madenciliğin öneminin farkında. Sanayinin gelişmesine değil, termik santralin buraya yapılmasına karşılar; 2000’li yıllarda tekrar canlanan turizmin her soruya yanıt veremeyeceğinin bilincindeler. Termik santralin Amasra’ya faydası olacağını düşünenler de özellikle bunun üzerinde duruyor; ilçenin iş olanakları, ticari canlılığı, ekonomik geleceğinin garantisi için böyle bir yatırıma ihtiyaç olduğunu söylüyorlar. Turizm yılın birkaç ayında ilçeye hareket getiriyor ve bir sonraki yıl ne olacağı belirsiz. Sonuçta kara kömür bir taraftan umuda işaret ederken bir taraftan endişenin kaynağı oluyor. İlçenin zengin maden varlığı santrali buraya çeken bir mıknatıs adeta. Proje sahibi firma, taşıma masraflarını kabartmamak için tesisi de Amasra’ya kurmak istiyor.
Amasra’nın çağırısına çok uzaklardan kulak verenlerin biri Japon Yuko Akiyama. Üniversitede tarih bölümünde okuyan ve Ortadoğu konusunda uzmanlaşan Akiyama, İstanbul’da bir yıl yaşamış ve Türkçeye çok hâkim. Şimdilerde Kahire’de Japonca dersleri veren Akiyama tatil için de Türkiye’yi seçmiş. “Amasra’ya ilk kez geliyorum” diyor, “doğal bir yer arıyordum, buldum”. Kayalıklarda köpüren Karadeniz’i gösteriyor, “birkaç gün için gelmiştim ama bu manzaradan ayrılmak çok zor, ayrıca insanlar çok efendi”. Konuyu Amasra’ya yapılacak termik santrale getiriyorum. Akiyama “buraya mı” diye şaşırıyor, “bu mantıklı mı?”
Yuko Akiyama ve nicelerini buraya çeken şey Amasra’nın coğrafi ve tarihi dokusunun özgünlüğü kuşkusuz. Konumu ve doğal limanları Amasra’yı yüzyıllarca Karadeniz’in önemli noktalarından biri yaptı; bulgular şehrin tarihinin 3 bin yıl öncesine kadar gittiğini gösteriyor. Surlarla çevrelenen ve “Kale İçi” olarak bilinen yarımadanın iki yanına yerleşen Küçük Liman ve Büyük Liman günümüzde de işliyor; ayrıca ikisi de şehir içinden denize girme olanağı veren birer kumsala sahip. Kale İçi, Kemere Köprüsü’yle Boztepe’ye bağlanıyor. Yine tarihi surların çevrelediği Boztepe aslında bir adacık, onu karayla birleştiren tek şey taştan gökkuşağı Kemere. Bu ikili dışında Amasra yerleşimi anakarada Karadeniz’in yeşil dağlarının eteklerine doğru uzanıyor.
Amasralılar hala Amastris’in özel deniz banyosunu Direkli Kaya’da yaptığını anlatıyor. Küçük liman tarafındaki bu kayalık, adını ince zarif kuleciğinden alıyor. Bu taş yapının antik limanı aydınlatma ve gözetleme amacıyla yapıldığı tahmin ediliyor. Kemere Köprüsü’nü, Boztepe’nin heybetli zirvesini, sahildeki lokantalarla parkları ve ille de Karadeniz’i görüyor Direkli Kaya. “Direk” her gün tepesinden geçen güneşi izliyor, pat pat eden kayıkları dinliyor, yosunun ferah kokusunu içine çekiyor. Dünya denizle, Karadeniz Amasra’yla daha güzel.
Ve balıkçılarla dostları Direkli Kaya’nın gölgesinde birbirlerine hikayeler anlatıyor, geçmişten ve gelecekten bahsediyor, zekaları yörenin güzelliğinden süzülmüş. Süleyman Çil, madenin muhasebe bölümünden emekli ama Amasra’nın her çocuğu gibi denizden iyi anlıyor. “Balıklar azaldı artık” diyor, “orkinos ise hiç kalmadı.” Ama en çok fokları özlüyor Çil, “eskiden o kadar çoklardı ki, aç kalınca kıyıya çıkarlardı, neredeyse evlerin kapısını çalıp balık isterlerdi.”
Amasra’nın doğal ve kültürel özelliklerinin bir kısmı zamanın değirmeninde, insanoğlunun ellerinde ufalandı. Ama geriye kalanlar da az değil ve bu konuda müteşekkir olmamız gereken kişilerden biri Amasra Müzesi’nin eski müdürü Fikret Uysal. Seksenini aşmış bu çalışkan, açık fikirli, sevecen kadın dikkatli tavrıyla birçok arkeolojik kalıntının korunmaya alınması sağladı. “Her yeri karış karış taradık. Toprak altına ulaşmak içinse tek imkan inşaat kazılarıydı. Bir şeye rastladıklarında bize haber verirlerdi ve derhal gidip kaydeder müzeye alırdık.”
Müze müdürlüğünü 1985’e kadar sürdüren Fikret Hanım, Amasra’ya her açıdan el atmış. Şehir merkezinde bulunan ve 1970’lerde kesilen anıtsal ıhlamur ağacını kurtarmak için yaptıklarını anlatırken içinin hala sızladığı gözden kaçmıyor. Amasra’daki önemli etkinliklerin organizasyonunda da görev almış Fikret Uysal. Örneğin şehrin anahtarının Cenevizlilerden Osmanlılara geçişinin kostümlü oyuncularla canlandırılmasında…
Cenevizliler, Amasra’yı 13. ve 15. yüzyıllarda mesken tuttu, Karadeniz ticaretinde bir istasyon olarak kullandı; surlarda Ceneviz armaları hala görülüyor. Anadolu’nun Karadeniz kıyılarını ele geçirmenin önemini fark eden Fatih Sultan Mehmet ise 1460’ta yöreye geldi ve Amasra için ünlü “çeşm-i cihan” benzetmesini yaptı. Cenevizlilerin, şehrin anahtarını isteyen Fatih karşısında fazla şansı yoktu; hem karadan, hem denizden kuşatma altındaydılar ve eski güçlerinden eser kalmamıştı. Sonuçta Amasra savaşsız şekilde Türklerin eline geçti. Süleyman Çil, bu olayın canlandırıldığı etkinlikleri gülerek anıyor, “hoş şeylerdi, ben hep Cenevizli olurdum, kıyafetlerim hala bir yerlerde duruyor…”
Amasra 2008 Temmuz’unda ise “Barış Akarsu Kültür ve Sanat Festivali”ne ev sahipliği yaptı. Sanatçı Akarsu daha 28 yaşındayken bir trafik kazasında hayatını kaybetmiş ve doğum yeri Amasra büyük üzüntü yaşamıştı. Hemşerileri şimdi onu onuruna düzenledikleri festivalle ve şehir merkezine diktikleri heykeliyle anıyor. Barış’ı sevenler tüm Türkiye’den toplanıp onun adıyla dernekleşiyor. Üzerinde durdukları konulardan biri de termik santral kuşkusuz. Barış’ın babası Selahattin Akarsu “oğlum yaşasaydı eline mikrofonu alır, santrale karşı bağırırdı” derken hem üzgün hem tepkili.
Festivalde termik santrale karşı duyarlılık yaratmaya çalışan isimlerden biri de Bartın Amasra Çevre Birlikteliği. İlçedeki çok sayıda sivil toplum kuruluşunu aynı amaç etrafında bir araya getiren birliktelik, kamuoyunu bilgilendirmeye çalışıyor; imza toplayarak Amasra’nın sesini duyuruyor. Birliktelik, geçimini turizm, kömür üretimi, balıkçılık ve tarımdan sağlayan Amasra’nın, termik santralle anılmasını “cinayet” olarak adlandırıyor. Birlikteliğin sözcüsü Hüseyin Çoban, Zonguldak, Karabük ve Bartın valiliklerinin hazırladığı “Çevre Düzeni Planı”nı hatırlatıyor. Buna göre Amasra “tarım ile su ürünleri üretim alanı ve turizm bölgesi”. Ve termik santral projesi bu karara tamamen aykırı.
Türkiye çapında birçok kuruluş, bilim insanı, hatta siyasetçi de termik santralin Amasra’ya yapılmasına karşı. Ama tansiyon tesisin kurulacağı Tarlaağzı mevkiinde her yerdekinden yüksek. Tarlaağzı köyünün erkekleri, santralin yapılacağı yamacın dibinde, kıyıdaki balıkçı barınağında hararetli hararetli konuşuyor. İçlerinden bir Yatağan’a yaptığı bir yolculuğu hatırlatıyor: “İlçeye birkaç kilometre kala ağaçlar ölmeye başladı, bembeyazdılar. Yatağanlılara da vaatler verilmiş. Hani nerede şimdi?” Şirketin santralde son teknolojilerin kullanılacağı, çevreye zarar vermeyeceği sözleri herkesi inandırabiliyormuş gibi görünmüyor.
Karadeniz’in, tarihin, kültürlerin çocuğudur Amasra. Sahil yerleşimlerine has tatlı gündelik hayatı, yaşlı genç kimsenin yüzünden eksik olmayan tebessümü vardır. Ama doğa buralarda her zaman merhametli değildir. Necdet Sakaoğlu, Çeşm-i Cihan Amasra kitabında şehrin tarihini yaprak yaprak önümüze seriyor. Geçtiğimiz yüzyıldan aktardığı olayların bir kısmı fırtınalarla ilgili. Karadeniz, 1931’de öyle korkunç bir şekilde patlıyor ki Büyük Liman batmış gemiler yüzünden kullanılmaz hale geliyor. Daha da kötüsü 1937’de geliyor; kabaran dalgalar Amasra’da çıkarılan ve mendirekte Kastamonu Müzesi’ne gönderilmeyi bekleyen tarihi eserleri denize sürüklüyor. Hiçbir olay “aksilik” adını daha çok hak edemezdi. Ve ne Türkiye’nin, ne Amasra’nın daha fazla aksiliğe tahammülü yok. Sonuçta burası sadece Karadeniz’in değil, tüm Anadolu’nun en güzel kıyılarından biri.