Batana bat mı demek lazım?
Dün açıklanan verilere göre TÜFE yüzde 24.5, ÜFE de yüzde 46 artmış. Üretici rakamlarının neredeyse iki katı olması demek, üreticinin aslında çok daha yüksek olması gereken zamları en azından şimdilik sineye çektiğini, tam olarak ürünlerine yansıtmadığını gösteriyor. Zaten artan bu fiyatlarla kesilen talep nedeniyle ürünlerini satmakta sıkıntı çekerken, bir de enflasyonu tam yansıtsa hiç satış yapamamaktan çekindiği için enflasyon farkının yarısını cepten karşıladığını görüyoruz. Bunu yapmak zorunda. Çünkü üreticilerin de yapması gereken ödemeleri var. Eğer bir gelir döngüsü sağlayamazlarsa, onlar da üretime devam edemezler. Edemedikleri gibi bir çoğu da yok olur.
Eskiden gıdada kendisine yeten bir ülke idik. En azından gıda üretimini kendimiz yapardık. Fakat yıllardır gıdada da neredeyse her şeyi ithal etmeye başladık. Neden? Çünkü orada da büyük rant var. Getir dışarıdan sat içeriye. Üretmeye ne gerek var üreticiden daha fazla kazanıyorsun. Üreticinin elinden üretimini maliyetinin az üstünde, hatta altında al üretici yaşayabilir mi? Mümkün mü bu? Ama aynı ürünlerin raf fiyatlarına bakınca üreticiye verilenin neredeyse 5-10 katı hatta bazen daha da üstü fiyatları görürsünüz. Demek ki, aracılar, ithalatçılar, toptancılar, perakendeciler, marketçiler artık adına ne derseniz üreticiden tüketiciye kadar olan aşamada araya üretmeden giren her kimse hepsi bu işten ciddi bir gelir elde ediyor. Olan yazık üreticiye ve bu yanlış politikalar nedeniyle enflasyondan kurtulamayan halka oluyor. Tabii enflasyonun yarattığı krizler nedeniyle de devlete oluyor.
Hal böyle olan bir ortamda kurlar sert ve kontrolsüz şekilde yükselince, üstüne bir de Brent petroldeki son yükselişler eklenince iğneden ipliğe her alanda inanılmaz zamlar yağmak durumunda kaldı. Eski benzer kur krizlerinde AB ülkeleri ve ABD ile ilişkiler iyi olduğu için bu tip krizleri çabuk atlatırdık. Ama kaç yıldır da tüm bu ülkelerle ilişkilerimiz başta ABD olmak üzere çok kötü bir seyir izliyordu. Eğer dış borcunuz yüksekse, ya bu borcu bir an önce kapatacak tedbirleri uygulamaya alıp, periyodik şekildeki ödemelerle yıllar içinde borcunuzu azaltacaksınız, ya da bu borçla devam ediyorsanız bu ülkelerle ilişkileriniz iyi olacak. Ama ABD hadi net bir şekilde farklı bölgesel çıkarlar için üstümüze geliyor tamam bu belli. Ama bu ortamda bizim diğer tüm AB ülkeleri ile de ilişkilerimizi böyle bozmamız doğru muydu? Kötü ilişkilerle ülkenizde yatırım yapan ya da yapabilecek fonları korkutunca, vadesi gelen dış borçlarınızın çevrilmesi işte böyle sorun oluyor.
Sitemde herkese açık olan strateji yazılarımdan en eskilerine gidin. Aslında asıl 2008 yılında yazdığım yazılar daha önemliydi ama olsun sitede en eski 2010 yılına giden yazılarda da üretim açığına dikkat çektiğimi, yüksek faiz düşük kur politikasının ülkeyi ithalat cennetine çevireceğini, faiz yüksek kurlar ise gereğinden fazla düşük diye döviz cinsinden borçlanmaya gidenlerin günü gelince hızla artacak kurlar nedeniyle büyük kriz yaşayacaklarını kim bilir kaç kez yazdığımı görebilirsiniz. Hatta o kadar ki, 2001'de 1.65 olan Dolar kuru, 2008 yılına geldiğimizde 1.15 seviyesine inince, eğer böyle sürerse tüm ekonomi ithalatçı olur. Üretim ve üretici biter. Bu nedenle bu kur rejimi değişmeli kurların yükselmesi lazım. Şu an dünyada para bolluğu olduğundan gelen döviz nedeniyle arz-talep dengesi bu işi çözemez. Bu nedenle kur rejimini kendimiz değiştirmeli kur çıpası ya da sabit kur gibi bir rejime geçmeliyiz diye yazıyordum. Nitekim ne oldu görüyorsunuz. 2001 yılında 130 Milyar Dolar civarındaki dış borç şimdi 457 Milyar Dolar oldu ve artmaya da devam ediyor.
Bu yaşanırken de, mortgage krizi esnasında dünyada faiz yokken bizim faizimiz için gelen sıcak paranın son 5 yıldır yaşananlar yüzünden devamlı geri çıkması ve son dönem patlayan döviz kuru nedeniyle ülke olarak yabancı para cinsinden iyice fakirleşmiş durumdayız. Şimdi göreceksiniz bir çok değerimizi yabancı gelip kendine göre yok paraya satın alacak. Bunu da yine başarı diye yazacağız. Özelleştirmeler yerine yenilerini yapabilirseniz ya da yapılmasını desteklerseniz sorun değildir. Ama bunu yapamazsanız gördüğünüz gibi ana üretim ve hizmet kaynaklarınızın yabancılaşmasına neden olur.
Sadece devlet ya da devleti yönetenler mi suçlu? Hayır herkes suçlu. Asgari ücret almasına rağmen, tüketim tuzağı ile sağlanan 24 ay taksit imkanı ile asgari ücretinin 2-3 katı cep telefonu alanlar da, sadece kendilerini borç batağına soktukları için değil, ülkeye yılda 11 milyar dolarlık dış ithalat faturası çıkarttıkları için de suçlu.
İşte bu nedenle diyorum ki, acaba batana bat mı demeliyiz? Kaynakları doğru kullanmayıp, israf ekonomisine yatıran, kazandığında bunun nemasını kendisi yaşarken, kaybettiğinde yükü devlete ve tabii tüm topluma yıkmaya çalışanlara, TL geliri varken kendi kararı ile döviz borçlananlara, bol parayı görüp asıl işinin dışına taşanlara,kendi işinde bile direk üretimi etkilemeyen lüks binalara yatırım yapanlara, artık ''Yok arkadaş, hesabını yanlış yaptıysan şimdi kendin bat!'' mı demeliyiz? Çünkü kaç yıldır içeriden dışarıdan bir çok kişi ve kurum böyle bir kur krizi geleceğinin uyarılarını yapmasına rağmen, hala bakıyoruz ki bir çok kişi, kurum, şirket ve devlet hala döviz ve TL borcu içinde tedbir almadan devam ediyorlar. Şirketlerde hala döviz açık pozisyonu olanlar bunun hedge mekanizmalarını bile devreye almıyorlar. İyi de sonunda kriz gelip de çatınca bu sefer kurtar beni devlet baba demek ne denli doğru?
Ama maalesef batacak olana bat demenin de çok farklı faturası olacağı için bunu her zaman ve herkese yapmak öyle kolay değil. Umarım artık bu işten herkes bir ders alır da, yapılması gerekenler gecikmeden yapılmaya başlanır. Yoksa herkesin kralın çıplak olduğunu görmesi yakın! Ama özellikle uyarıyorum; yeni bir faiz artışı kesinlikle çözüm olmaz. Hatta çözüm olmadığı gibi de yıkım olur. Şu ana kadar sıkıntısına dayanan bir çok kesim yeni bir faiz artışı yapılmaya kalkılırsa, buna dayanamaz. Bu nedenle artık TCMB'dan yeni bir faiz artışı talebinde bulunmak, ya da beklentisinde olmak yanlış olur. Devlet, şirketler ve kişiler olarak küçülerek bu krizi atlatmaya bakacağız. Yaptığımız son hata olarak görüp varlıklarımızın ciddi bir kısmı kaybedip, çok ciddi tasarruf ekonomisi uygulayarak, gerçekten üreterek, ara malını da içeride ürettiğimiz katma değerli ihracatımızı arttırarak, kamusal israftan kaçınarak bu krizden çıkmayı bilmeliyiz. Türkiye bu güce sahip bir ülkedir. Yeter ki, bu yanlış gidişten bir an önce dönelim. Her seferinde tekrarlanan yapısal reformlar ve reform paketleri değil de, gerçekten yapılacak ve yapılması gerekenleri bir an önce uygulamaya sokalım.
Bu arada inmesini beklediğim bu destek seviyelerinden teknik yeni öngörülerim başlamıştır. Devamı da gelecektir.