Finansman modelleri - Aile doktorlari iÇİn kurs notlari – AŞama – T. C. Sağlik bakanliğI
Hekimlere ödeme modelleri
Çeşitli Ülkelerde Birinci Basamakta Çalışan Doktorlara Yapılan Ödemeler Kanada
Kontrata esas ödeme için bileşenler
BÖLÜM II İLETİŞİM VE DOKTOR HASTA İLİŞKİSİ İLETİŞİMİN TEMELLERİ
özel amaçlı vergiler
doğrudan cepten ödemeler
Genel vergiler: Birçok ülkede genel vergiler önemli birer finansman kaynağıdır. Tek başına bu sistemin benimsenmesi gelişmekte olan ülkelerde sıkıntılar yaratmaktadır. Bu ülkelerde sağlık öncelikli olmaması nedeniyle vergi geliri güvenilir bir kaynak olmamaktadır. Genel vergilerden finanse edilen sağlık hizmetleri genelde tüm bireyler tarafından kullanılmaktadır. Ancak yatırımlarda dağılım her zaman hakkaniyetle olmamakta ve kentsel alanlara yapılmaktadır. Bu nedenle gelişmekte olan ülkelerde kırsal alanda ve gereksinim daha fazla olduğu bölgelerde kişiler hizmetlerden yeterince yararlanamamaktadır (9).
Özel amaçlı vergiler: İçki, sigara, lüks tüketim gibi bazı mallar ile eğlence ve seyahat gibi hizmetlere konulan vergilerdir. Bu ek vergiler belirli bir havuzda toplanıp, öncelikler doğrultusunda çeşitli sektörler arasında dağıtılırlar (1).
Sosyal sigorta: sosyal sigorta primleri temel olarak işveren ve çalışan tarafından ödenir. Sigorta kuruluşu sağlık hizmeti sunar ya da hizmet sunandan hizmet satın alır. Sosyal amacı olan bu sigortalarda çok kazananın daha fazla prim ödemesi beklenir ve risk paylaşımının aynı olması arzu edilir. Ancak uygulamada işverenlerin daha az prim vermek için çalışanlarının maaşlarını düşük göstermesi ya da riski ve dolayısıyla primi az göstermek için sağlıklı kişileri tercih etmesi sigorta sistemini ve çalışanı sıkıntıya sokmaktadır.
Özel sağlık sigortaları: Ulusal sağlık sigortası ya da ulusal sağlık sisteminin bulunmadığı ülkelerde yaygın olarak kullanılır. Sosyal sigorta ya da genel vergilerle finanse edilen sistemlerde kapsam dışındaki hizmetlerden yararlanmak için kullanılan bir kaynaktır (9). Sosyal sigortadan farkı primlerin havuz mantığı ile değil, kişilerin risk ve hastalanma olasılıklarına bağlı ödenmesidir.
İşveren finansmanı: İşveren doğrudan sağlık hizmeti satın alır ya da sunar. Örnek: Madencilik ve metalürji sektöründe olduğu gibi.
Toplumsal finansman: Toplumun ücretsiz iş gücü sağlaması, bağışlarda bulunması gibi.
Katkı payı: Kullanıcıların talebini azaltmak, doğru kişinin doğru basamağa gitmesini sağlamak, gereksiz hizmet sunumundan kaçınmak, elde edilen gelirle hizmetleri geliştirmek için kullanmak için katkı payı kullanılır. Tüberküloz tedavisi ya da aşılanma hizmetlerinin çok kullanılması için katkı payı alınmayabilir. Katı payı miktarını belirlemek güçtür; geliri iyi olanların tüketimini azaltırken, yoksulların hizmetten yararlanmasını azaltmaktadır (9).
Hekimlere ödemelerde mükemmel bir model yoktur. Hekimlere ödeme modellerinin sahip olmaları gereken asgari koşullar şunlardır (10):
etkili ve verimli tıbbi bakım sunmalı,
hekimlerin uygun tıbbi alanda ve coğrafi bölgede çalıştırılmalı,
hizmet sunumu sistemine uyumlu olmalı,
parasal teşviklerle maliyet kontrol altına alınmalı,
hekimler işlerinden tatmin olmalı,
hekimlerin klinik özgürlüğü olmalı,
hasta memnuniyeti olmalı,
hekim ve işverenlerin pazarlık gücü azalmamalı.
Hekimlerin ücretlendirilmelerinde temelde üç model kullanılmaktadır (9):
kişi başına ödeme,
hizmet başına ödeme.
Maaş biçimindeki ödemelerin hekim motivasyonunun düşmesine, daha az hizmet üretilmesine ve aşırı sevklere yol açmasına neden olmaktadır. Modelin yönetimi ise hizmet başına ödemelerde zor olmaktadır. Kişi başına ödemenin ise diğer iki modele göre daha iyi olduğu bildirilmektedir (maliyet kontrolü çok iyi, hizmet kalitesi fena değil, modelin yönetimi çok kolay, hekim tatmini iyi, hasta tatmini çok iyi). Kişi başına ve hizmet başına ödemelerde daha kaliteli hizmet için bir ödüllendirme mekanizması bulunmamaktadır, gereksiz girişimlerde ve acımasız rekabette artış bulunmaktadır. Hizmet başı ödeme sistemlerinde idari giderler daha fazla olmaktadır. Hizmet başı ödeme sisteminde sevk oranları daha düşüktür. Bu bağlamda sıklıkla karma modeller tercih edilmektedir (9).
Temel ödeme (basic funding): Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Japonya, Güney Kore, Belçika, Almanya, Norveç, Birleşik Amerika, Fransa’da uygulanmaktadır.
Kişi başına ödeme (capitation fees): İngiltere, Danimarka, Hollanda, İtalya, Finlandiya, Endonezya, İrlanda, Kostarika’da uygulanmaktadır.
Bir kişi için farklı hizmetlere karşılık yapılan ödeme (integrated capitation): İngiltere’de uygulama çabaları var, Amerika Birleşik Devletleri’nde HMO uygulamalarında kullanılıyor.
Ağırlıklı kişi başı ödeme (weighted capitation):
Hizmet karşılığı ödeme (fees for service):
Hedefe yönelik ödeme (target payment):
Dönemsel ödeme (part-time)(sessional payment):
Maaş (salary): Doğu bloğu ülkeleri, Finlandiya, İsveç, Yunanistan ve Portekiz’de uygulanıyor.
Hastaların ödemeleri doğrudan kendilerinin karşılaması (out-of-pocket)
Tablo 2. Primer sağlık bakımı hedeflerine ulaşmada farklı ödeme sistemlerinin karşılaştırılması
Doktor ücretlerini ödeme sistemleri
Yapılan işe göre ödeme
Kişi başı ödeme
Entegre kişi başı ödeme
Tablo 3. Ödeme sistemlerinin hizmet sunucu hasta ve doktor üzerindeki etkileri
Bekleyen hastalar ile uğraşmak
Az bulunur olma
Sağlık bilgilendirme sistemi
Tablo 4. Ülkelere göre sağlık harcamalarının finansmanı ve sağlık göstergeleri
Düşük/orta geliri olan ülkeler
Yüksek geliri olan ülkeler
Kişi başı yıllık gelir
400-2 800 $
Kişi başı yıllık sağlık harcaması
5 yaş altında görülen ölümlerin tüm ölümlere oranı
15-60 yaş arasında görülen ölümlerin tüm ölümlere oranı
Hastalıkları görülme yüzdesi
Enfeksiyon hastalıkları %47
Kronik hastalıklar %38
Kronik hastalıklar %81
Enfeksiyon hastalıkları %7
1000 kişiye düşen doktor sayısı
1000 kişiye düşen hasta yatağı sayısı
Optimum düzeyde sağlık bakımı sağlayabilmek için birinci basamakta yapılması gerekenler şöyle sıralanabilir:
Bireylerin ve toplumun sağlığını geliştirecek maliyet etkin sistemi kurmalı ve çalışanlarını ödüllendirmelidir,
Tesis, tıbbi ekipman, kayıtlar ve personel yönünden yeterli ve kolay ulaşılabilir olmalıdır,
Hükümetler fonları daha fazla aile hekimi/genel pratisyen ile diğer topluma dayalı birinci basamak ve halk sağlığı hizmetlerine yönlendirmelidir,
Bireysel ve toplumsal ihtiyaçlar belirlenerek kaynaklar bunlara yönlendirilmelidir,
Tüm topluma kaliteli sağlık hizmeti verilebilmeli ve bu hizmeti maliyet etkin bir şekilde verenler ödüllendirilmelidir,
Herkesin; çoğu kişide çoğunlukla görülen sağlık problemlerinin büyük çoğunluğuna cevap verebilecek aile hekimi/genel pratisyeni olmalıdır,
Doktorlara ayrılan kaynak optimum tıbbi bakımı sağlamaya yönelik olmalıdır.
Birinci basamakta çalışacak aile hekimleri/genel pratisyenler için daha etkin ve verimli hizmet temini için kaynak ayırımında:
Sosyal ve ekonomik faktörler, artan sağlık bakımı giderleri, yeni tıbbi gelişmeler ve globalizasyonu göz önüne almak,
Sağlık harcamalarının giderek kısıtlandığı bir dünya da hizmet sunumunda daha etkin metotlar kullanmak,
Primer, sekonder ve tersiyer sağlık bakımı aşamalarını birbirlerinin tamamlayıcısı olarak görmek,
Lisans ve lisansüstü eğitimi aile hekimi/genel pratisyenler ile diğer uzmanların eğitimini eşit düzeyde verecek şekilde düzenleyecek kaynak yaratmak,
Sağlıklı yaşam tarzını ve kendi kendine bakımı teşvik etmek,
Primer sağlık bakımını tamamen karşılamak,
Profesyonel yaklaşımla kalite geliştirme programları uygulanması göz önünde bulundurulmalıdır.
Alma Ata deklarasyonunda (1978) temel sağlık hizmetlerinin olmazsa olmazları tanımlanmıştır, ancak kaynakları kısıtlı ülkelerde bunların uygulanmasında zorluklar ortaya çıkmıştır:
Güvenilir su ve temel sanitasyonun
Yeterli ve besleyici gıda
Sağlık eğitimi ve geliştirilmesi için uygun politika üretimi
Güncel aşılama programı
Enfeksiyon hastalıklarından korunma ve kontrol
Anne ve çocuk sağlığı bakımı
Yaygın görülen hastalıkların ve kazaların tedavisi
Zihinsel sağlık bakımı programları temel sağlık gereksinimleri olarak kabul edilmelidir.
Tablo 5. Temel kişisel ve toplumsal sağlık hizmetlerinin maliyeti ve beklenen yararları
Yıllık ortalama gelir
Kişi başı/yıl $
Kişisel gelire oranı
Hastalık yükünde beklenen azalma
Düşük gelir gurubu
Orta gelir grubu
Çeşitli Ülkelerde Birinci Basamakta Çalışan Doktorlara
Kanada: Nüfusun %80’i şehirlerde oturmakta ve 1000 kişiye 2 doktor düşmektedir. Uzman/pratisyen oranı %50’dir. Milli gelirin %10’u sağlığa harcanmakta ve sağlık harcamalarının hemen tamamı vergilerden karşılanmaktadır. Sağlık harcamalarının %70’i devlete, %30’u ise özel sektöre ödenmektedir. Doktorlara ödeme yapılan işe göre (fee for service) dir.
A. B. D: Hükümet sigorta şirketleri ve idari bakım organizasyonlarından oluşan 3000’den fazla kuruluşça sağlık harcamaları karşılanmaktadır. İhtiyacın %20 fazlası doktor ve hastane olduğu bildirilmektedir. Toplumun %85’i sağlık sigortası kapsamındadır. Uzman/pratisyen oranı 4/1’dir. Birinci basamak hizmetlerinin %40’ı uzmanlarca verilmektedir. Aile hekimleri doktorların %13’ünü oluşturmaktadır. GP’lerin çoğu hastanelerde de hizmet vermektedir, hatta doğumların 1/3’ü GP’lerce yaptırılmaktadır. Doktorlara yapılan ödeme %24 Medicare, % 11 Medicaid, %18 kişi başı, %36 sigorta şirketleri ve %11’i sigorta dışı ödemelerden yapılmaktadır.
Güney Afrika Cumhuriyeti: Toplam nüfus 40,5 milyon, Aile hekimliği eğitimi de veren 8 tıp fakültesi 16’sı üniversitelere ait 34 hemşirelik okulu var. Çalışma yaşındaki (15-65) nüfusun %33,9’u işsiz durumdadır. Hasta doktor oranı 1/564-1/150 000 arasında değişmektedir. Bunların dışında 250 000 civarında geleneksel iyileştiriciler bulunmaktadır. Kamuda çalışan doktorların özel çalışanlara oranı 2/3 civarındadır. Bölgesel sağlık otoritelerine giderek daha fazla otonomi sağlama çalışmaları yürütülmektedir. Sağlık harcamalarının genel bütçedeki payı %10 civarındadır. Bunun 2/3’lük kısmı personel harcamalarında kullanılmaktadır. Özel sektör sağlık harcamalarının %50’sinden sorumludur. Kar amacı gütmeyen yardım kuruluşları sağlık harcamalarının %18’ini karşılamaktadır. Özel sektörde hastalar kendi harcamalarını kendileri karşılamaktadır (out-of-pocket). Sosyoekonomik durumu düşük olanların yılda en az bir kez aile hekimine başvurma oranı %40’lardadır. Özel çalışan bazı aile hekimleri hastalarının ilaçlarını kendileri satarak ek gelir sağlayabilmektedirler. Özel sektörün bürokrasiden uzak daha fazla gelir getiren yapısı eğitim hastanelerinde çalışanları zorlamaktadır.
İngiltere: Genel pratisyenlik 55 yıl önce kurulmuştur. Halkın %97’sinin ortalama 12 yıl bağlı kaldığı bir GP’si vardır. Her bir GP’ye 1800 hasta düşmektedir. İkinci basamağa sevk oranı %10’dur. NHS’te sevk yapılmadan ikinci basamağa başvuru yapılamamaktadır.
Belli hizmetlerin verilmesi için ‘terms of service’ adı verilen belirli hizmetlerin verilmesi için kontrat karşılığı ödeme yapılmaktadır. İngiliz tıp birliğinin genel pratisyenler komitesi terms of service dahil olan hizmetlerin pratisyenler yararına belirlenmesi için hükümetle görüşür. Ülke çapında her GP’nin kontratı aldığı ücret birbirinden farklıdır.
Kontrata esas ödeme için bileşenler:
Hesaba katılan temel ücretler; 7 yıldan fazla çalışanlar ve post graduate hizmete katılanların ücreti daha fazladır
Kişi başı ödeme; 65 yaş altı için ödenen ücret, 65-74 yaş ve 75 yaş üzeri için daha fazla ödeme ile 5 yaş altı ve yeni kayıt yapılan her kişi için ek ödeme yapılır
Yapılan işe göre ödeme; aşılama, gebe, anne ve çocuk bakımı için yapılan ödemedir.
Hedef ödemeler; çocukluk aşıları, servikal sitoloji gibi belli hizmetlere yapılan ek ödemeleri içerir.
İşlem başı ödeme; bazı küçük cerrahi işlemler ve sağlığı geliştirme faaliyetleri için belli tavanı bulunan ek ödeme yapılmaktadır.
Diğer ödemeler; lisans ve lisans üstü eğitimler ile uzak mesafede oturan hastası olan GP’lere ek ödeme yapılmaktadır.
Personel ödemeleri; çalıştırılan yardımcı personel için ek ödeme alınmaktadır.
Özel çalışma; özel hasta bakımı, iş yeri hekimliği, sigorta raporları, ve danışmanlık hizmetleri için ek ödemeler alınabilmektedir.
Danimarka: Nüfusun % 70’ i şehirlerde yaşamaktadır ve 65 yaş üzeri nüfus genel nüfusun %14’üdür. Doktorların ¼’ü GP’dir. Doktor başına 370 kişi düşmektedir. GP uzmanlık eğitimi 1 yılı birinci basamakta 4 yılı hastanede toplam 5 yıl sürmektedir.
Sağlığa ayrılan paranın %80’i vergilerden elde edilmektedir. GP’ler gate keeper rolündedir ve verdikleri hizmetin büyük çoğunluğu uzman muayenesi dahil ücretsizdir. Birinci basamakta GP’lere gelenler nüfusun %70’ini bulmaktadır. Doktor başına 1600 kişi düşmektedir Ödemeler GP’lere kişi başı, yapılan iş ve verilen özel hizmete göre yapılmaktadır. GP’lerin %66’sı grup pratiği yapmaktadır. Bunlar 2-7 kişilik gruplar halinde çalışmaktadır. İkinci basamağa sevk oranı %10’lardadır. Tüm doktorlar için 18 aylık intörnlük mecburidir.
Doğu Bloku Ülkeleri: Bu ülkeler Sovyet modeli, kendi kendini yöneten Yugoslavya modeli ve ultra ortodoks Arnavutluk modeli olmak üzere üç grupta incelenebilir. Sağlık hizmeti herkese eşit oranda ve ücretsiz sunulmaktadır. Özel sektör yasaktır ve doktorlar maaş alır. Personel bol ücretler düşük ve motivasyon azdır. Hastalar üst düzeyde değilseler doktor seçemezler. Bu sistemde ömür ortalaması Avrupa ülkelerine göre 10 yıl geriden gelmekteydi. Yugoslavya dışında başka sağlık sistemlerinden haberdar olmayı önleyen kısmi izolasyon hakimdi. Temelde bu bloktaki ülkelerde iki temel uygulama vardı.
Shemshko modeli: Devlet bütçesinden finansman sağlanır. Sağlık merkezlerinde uzmanlar tarafından sadece tedavi edici hizmetler verilir ve bu hizmet mahalli ve bölgesel idareler tarafından kontrol edilirdi. Rus etkisi altındaki ülkelerde uygulanırdı.
Štampar modeli: Bu sistem WHO’nun ilk başkanı (Adrija Štampar) tarafından önerildi. Yugoslavya’da yaygın kullanıldı. Bu modelde içerisinde mutlaka bir GP içeren ve bunun dışında diş hekimi , pediatrist, jinekolog, okul sağlığı uzmanı, iş yeri hekimliği uzmanı, bölge hemşiresi ve fizyoterapi uzmanından oluşan standart kadrolu sağlık merkezleri vardı. Finansman genel bütçeden sağlanmaktaydı.
Doğu bloku ülkelerinde son yıllarda yapılan düzenlemelerde desantralizasyon hakim oldu ve özel sektörün ağırlığı arttı. GP’ler maaşlı çalışanlardan sağlık sistemleri için çalışan antlaşmalı tek ya da grup pratiği yapan doktorlara dönüştü. Bu düzenlemelere rağmen herkesi kapsayan sigorta sistemleri rüyası ortadan kalktı.
Estonya: Dünya Bankası ile Estonya’nın birlikte yürüttüğü projede (1995-1999) GP’nin rolü belirgin şekilde tarif edildi. Doktorlar bağımsız çalışan anlaşmalı kişiler haline geldi. Doktorlara yapılan ödeme temel ücret, kişi başı ödeme ve yapılan işe göre ödeme şekline dönüştü. Finansman herkesin mecburi olarak ödeme yapacağı sağlık bakımı sigorta şirketlerinden sağlanmaya başlandı.
Slovenya: Štampar modelini kendine adapte etti. Lisans düzeyinde tıp eğitiminde aile hekimliği yer almaya başladı. Sağlık merkezlerinde birinci basamak hizmeti diğer uzmanlarla çalışan GP’lerce sağlık merkezlerinde birlikte verilmektedir. GP’lerin gate-keeper rolü giderek pekişmektedir. Tek başına çalışanlar bu sistemde giderek zorlanmaktadırlar.
The World Health Report 2000. Health Systems: Improving Performance. Geneva: WHO 2000.
Savage M, Shisana O. Health service provision in a future South Africa. In: Spence J, ed. Change in South Africa. London, The Royal Institute of International Affairs, 1994.
Londoño JL, Frenk J. Structured pluralism: towards an innovative model for health system reform in Latin America. Health Policy, 1997, 41(1):1–36.
Barnum H, Kutzin J. Public hospitals in developing countries: resource use, cost, financing. Baltimore, MD, The Johns Hopkins University Press, 1993.
Newell KN. Health by the people. Geneva, World Health Organization, 1975.
Sanders D et al. Zimbabwe’s hospital referral system: does it work ? Health Policy and Planning, 1998: 359–370.
Wilton P, Smith RD. Primary care reform: a three country comparison of ‘budget holding’. Health Policy, 1998; 44(2):149–166.
Tatar F. Sağlık hizmetleri finansman kaynakları. Toplum ve Hekim. 1996;11:72.
Uz H. Sağlık Hizmetlerinin Finansmanı ve Sağlık Hizmeti Sunanlara Ödeme Modelleri. İçinde: Hayran O, Sur H, Ed. Sağlık Hizmetleri El Kitabı. İstanbul:Yüce. 1998:s.91-112.
Uz H. A Comparative Evaluation of the Payment System for Family Practitioners in the Turkish Health Care Reform. Health Policy Report. London. 1994.
Alis ÖZÇAKIR9, Nezih DAĞDEVİREN10, Süleyman GÖRPELİOĞLU11
Kişilerin yakın ve uzak çevreyle ilişkilerinde çok yönlü ve önemli bir konu olan iletişim, günlük yaşamın temelidir. Jacques Salome, iletişimi “paylaşmak” olarak tanımlamaktadır. Birçok otorite tarafından genel kabul gören bir başka tanımlamada; “İletişim; katılanların bilgi/semboller üreterek birbirlerine ilettikleri ve bu iletileri anlayıp yorumlamaya çalıştıkları bir süreçtir.” denmektedir.