YayınlayanAltan Kimyacıoğlu Değiştirilmiş 1 yıl önce
2 Sertlik Nedir? Bir malzemeye kendisinden daha sert başka bir malzemenin batmasına, çizmesine (kalıcı şekil değiştirmesine) karşı gösterdiği dirence sertlik denir. Sertlik, malzemelerin plastik deformasyona karsı gösterdiği direnç olarak tanımlanır. Sertlik deneyleri malzeme ve imal edilmiş parçaların çabuk ve tahribatsız olarak kontrolünü sağlayan çok önemli mekanik deneylerden biridir. Teknolojide yaygın olarak kullanılan sertlik ölçme yöntemleri, numune üzerinde elde edilen kalıcı iz büyüklüğünün ölçülmesi esasına dayanan yöntemlerdir.
3 Sertlik Ölçme Yöntemleri
Statik sertlik ölçme yöntemleri Brinell Rockwell Vickers Knoop Yukarıda sıralanan sertlik ölçme yöntemlerini birbirinden ayıran özellikler batıcı uç, yükleme kuvveti ve ölçme değeriyle sertlik değerinin meydana getirilmesidir.
4 Brinell Yöntemi ile Sertlik Ölçme
Bu ölçme, sertlik ölçme cihazı yardımı ile deneyi yapılacak malzemenin yüzeyine belirli bir yükün, belirli çaptaki sert malzemeden yapılmış bir bilya yardımıyla belirli süre uygulanmasından ve sonuç olarak meydana gelen izin çapının ölçülmesinden ibarettir. Malzeme üzerine çeşitli çaplarda bilya uçların 1 ile 3000 kg arasında çeşitli yükler kullanılarak uygulanması sonucu malzeme üzerinde oluşan izin çapı üzerinden hesaplanmaktadır.
5 Numune yüzeyini mekanik yolla temizleme ve parlatma:
Sertlik deneyinde ilk işlem olarak sertliği ölçülecek malzemenin yüzeyini ölçüm yapmaya elverişli hâle getirmek gerekmektedir. Sertliği ölçülecek malzeme yüzeyinin oksitlerinden, girinti ve çıkıntılardan arındırılmış olması gerekmektedir. En önemlisi yüzeyin pürüzsüz ve parlak olması istenir. Parça yüzeyine göre aşağıdaki temizleme yöntemlerinden biri kullanılarak parça yüzeylerinin temizleme işlemi yapılır. Yüzey oksitlenmeleri, kirler ve benzeri yabancı maddeler tel fırçalarla temizlenmelidir. Girintisi ve çıkıntısı fazla olan, parlak ve düzgün olması istenilen yüzeyler zımpara taşında taşlanmalı ve parlatılmalıdır. Bu işlem için zımpara taşı veya taşlama makineleri kullanılır.
6 Numune yüzeyini mekanik yolla temizleme ve parlatma:
Zımparalama 2 aşamada gerçekleştirilir: 1. aşamada; kaba taşlama yapılır. Bu işlem sonucunda parça yüzeyi düzgün hâle getirilir. 2. aşamada kaba taşlamadan dolayı yüzeyde meydana gelen çizilmeler veya izler ince taşlama yapılarak giderilir.
7 Malzeme cinsine göre uygulanan yük, bilya çapı ve uygulama süresi:
Yükün uygulama süresi, yumuşak metaller dışında genellikle saniyedir. Yumuşak metaller için bu süre 30 saniye ve daha fazla olabilir.
8 Malzeme cinsine göre uygulanan yük, bilya çapı ve uygulama süresi:
P= Uygulanacak kuvvet (Kgf) C=Numunenin malzemesine göre değişen katsayısı D=Bilya çapı (mm) Pratikte 10 mm çapındaki bilye için uygulanan yükler bakır, pirinç gibi metaller için 500 kgf, dökme alüminyum için 1500 kgf ve demir, çelik gibi sert metaller için 3000 kgf’dir.
9 Malzeme cinsine göre uygulanan yük, bilya çapı ve uygulama süresi:
10 Malzeme cinsine göre uygulanan yük, bilya çapı ve uygulama süresi:
Malzemenin üzerine uygulanacak yük değeri, sertliği ölçülecek malzemenin cinsine ve bilya çapına göre seçilmektedir. d/D = 0.20 – 0.70 oranı sağlandığı durumlarda uygulanan yük değeri doğru kabul edilir (D=Bilya çapı, d= İz çapı).
11 Bilya çapları ve çeşitleri:
Bu deney prensip olarak sertleştirilmiş çelik veya tungsten karbürden yapılmış bir bilyeler kullanılır. En fazla kullanılan bilya çapları :0.625; 1.25; 2.5; 5 ve 10 mm’dir. Malzeme kalınlığına göre kullanılması gereken bilya çapları aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
12 Yükü Malzemeye Doğru Olarak Uygulama
Brinell sertlik ölçme yönteminin sağlıklı yapılabilmesi için şunlara dikkat edilmelidir; •Sertliği ölçülecek malzemenin kalınlığı minimum olarak iz derinliğinin sekiz katı olmalıdır.(k=8h) •Ölçüm yapılacak bölgenin kenardan uzaklığı minimum bilye çapının 2,5 katı kadar olmalıdır. Ayrıca iki iz arasında bilye çapının 4 katı kadar mesafe bırakılmalıdır. •Sertlik ölçümünde en az üç ölçüm yapılarak aritmetik ortalama alınmalıdır. •İnce saçlar üst üste konularak ölçüm yapılmalıdır. •Sertliği ölçülecek parçanın yüzeyi düz, parlatılmış olmalıdır. Eğer parlatma pratik olarak mümkün değilse hassas isleme veya taslama yapılmış yüzeyler tercih edilebilir. •Isıl işlem görmüş parçaların yüzeyinden talaş kaldırıldıktan sonra ölçüm yapılmalıdır.
13 Rockwell Yöntemi ile Sertlik Ölçmek
Rockwell sertliği, koni ya da küre biçiminde bir ucun belli bir yük altında bir malzeme üzerinde oluşturduğu izin derinliğinden yararlanarak ölçülen sertlik değeridir. Malzeme üzerine elmas konik veya çeşitli çaplarda çelik bilye uçların 15 ile 150 kg arası çeşitli yükler kullanılarak uygulanması sonucu malzeme üzerinde oluşan iz derinliği üzerinden hesaplanmaktadır.
14 Malzeme Cinsine Göre Batıcı Ucun Şekli ve Uygulama Basıncı
Rockwell sertlik ölçme yönteminde batıcı uç olarak tepe açısı 120 ° olan basık elmas, konik ya da küresel çaplı çelik bilya kullanılır. Bunlar arasındaki fark deney esnasında uygulanan kuvvet değerleridir.
15 Malzeme Cinsine Göre Batıcı Ucun Şekli ve Uygulama Basıncı
Bu yöntemde standart bir batıcı uç genelde 10 kg gibi küçük bir yük malzeme yüzeyine bastırılır. Oluşan izin dip noktası başlangıç noktası olarak alınır. Daha sonra yük yüksek bir değere çıkartılıp tekrar önceki değerine indirilir.
16 Malzeme Cinsine Göre Batıcı Ucun Şekli ve Uygulama Basıncı
Rockwell sertlik değeri standart skalalardan birine göre ölçülür ve batma derinliğine karşı gelen birimsiz bir sayı ile gösterilir. Bir malzemenin Rockwell cinsinden ölçülen sertlik değeri 100 rakamını aşarsa batıcı uç olarak bilye kullanılmamalıdır. Benzer şekilde ölçülen sertlik değeri 20 rakamının altında ise batıcı uç olarak koni biçimindeki elmas uç tercih edilmemelidir. Rockwell sertlik skalalarından en fazla kullanılanları B ve C skaları olup B skalası dökme demiri, pirinç, bronz ve alüminyum alaşımlarının sertliklerinin ölçümünde, C skalası ise sertleştirilmiş çelik ve karbürlerin sertliklerinin ölçümünde kullanılırlar.
17 Yükü Malzemeye Doğru Olarak Uygulama
Ölçüm yapılacak malzemenin yüzeyi kimyasal yollarla ve zımpara ile temizlenerek parlatılmalıdır. Deney sonuçlarının güvenilir olması için ölçümün, oda sıcaklığında ve normal atmosfer basınçlı bir ortamda gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ölçümü yapılacak malzemenin cinsine ve kalınlığına göre, basıncın değeri ve batıcı ucun cinsi tablolardan tespit edilir.
18 Yükü Malzemeye Doğru Olarak Uygulama
Bu işlemden sonra deney malzemesi ve batıcı uç sağlam bir şekilde ölçüm cihazındaki yerlerine takılır ve yükleme işlemine geçilir. Sertliği ölçülecek numune tabla üzerine konulduktan sonra malzemeye ön yükleme kolu vasıtasıyla 10 kg’lik ön yük uygulanır. Bu sayede baskı ucu malzeme üzerine oturur ve onu yerinde tutar. Daha sonra büyük olan yük olan 90 kg uygulanır uygulanan toplam yük her iki yükün toplamı olan 100 kg eşittir. Bu ölçüm Rockwel B için geçerlidir. Bu ölçüm sonucunun güvenilir ve doğru olması için ölçümün, numunenin en az üç farklı noktasına uygulanması gerekir. Ölçüm yerinin parça kenarına uzaklığının, iz çapının en az 2,5 katı ve izler arasındaki mesafelerin 2-3 mm olması gerektiği unutulmamalıdır.
19 Vickers Yöntemi ile Sertlik Ölçme
Vickers sertlik ölçme yöntemi, sertliği ölçülecek malzeme yüzeyine, tabanı kare olan piramit şeklindeki bir ucun belirli bir yük altında batırılması ve yük kaldırıldıktan sonra meydana gelen izin köşegenlerinin ölçülmesinden ibarettir.
20 Vickers Yöntemi ile Sertlik Ölçme
Ölçme ve değerlendirme kriterleri aynı Brinell yöntemindeki gibidir. Bu yöntemi “Brinel”den ayıran özellik kullanılan ölçme ucunun farklı olmasıdır. Bu yöntem, daha sert malzemelerin ölçümlerinde veya daha hassas ölçümler için tercih edilir. Yüzeyin temizlenmesi ve parlatılması aynı brinel sertlik ölçümü için hazırlanan numune olduğu gibi yapılmaktıdır.
21 Malzeme Cinsine, Kalınlığına Göre Uygulanan Yük ve Süresi
Vickers sertlik ölçme yönteminde tepe açısı olan elmas kare piramit uç kullanılır. Malzeme üzerine 136° piramit elmas ucun 0.01 ile 100 kg arası çeşitli yükler kullanılarak uygulanması sonucu malzeme üzerinde oluşan izin köşegenleri arası mesafe üzerinden hesaplanmaktadır. Bu yöntemde sertliği ölçülecek parçanın cins ve boyutlarına göre 1, 2, 3, 5, 10, 20, 30, 40, 50, 62.5 ve 125 kg yükleme kuvvetlerinden biri kullanılır. Pratikte genel olarak ve 50 kg yükleme kuvvetleri uygulanır. Deney yükünün uygulama süresi normal şartlarda saniye kadardır. Malzeme cinsine göre bu süre artabilir.
22 Yükü Malzemeye Doğru Olarak Uygulama
Deney parçası deney cihazı üzerine sağlam bir şekilde bağlanmalı, uç sıkıca yerine tutturulmalı ve deney cihazı ani titreşimlerden korunmalıdır. Deney için uygulanacak yük ve uygulama süresi belirlendikten sonra, baskı ucu mengenede bağlı olan numune üzerine getirilir. Baskı ucu yavaş yavaş belirlenen süre kadar numune yüzeyine dik bir şekilde uygulanır. Bu uygulamadan sonra yük numune üzerinden kaldırılarak deney bitirilir. Deney sonuçlarının güvenilir olması için bu uygulamanın numunenin üç farklı noktasına uygulanması gerekir.
23 Knoop Sertlik Ölçme Knoop metodu, Vickers gibi çokça kullanılmamasına rağmen, Vickers metoduna alternatif olarak, bilhassa seramik gibi sert ve kırılgan malzemelerde, çok ince kaplamaların sertliğinde kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Ve bu tip uygulamalarda en ideal metoddur.
24 Knoop Sertlik Ölçme Test metodu Micro Vickers test metoduna benzer. Sadece, farkı kullanılan ucun, uzun kenar açıları birbirine karşı 172º 30 dak. kısa kenar açıları birbirine karşı 130º olan rombik –esaslı piramit elmas uç olmasıdır
25 Knoop Sertlik Ölçme Bu ucun şeklinden dolayı da, Vickers metodunun yaklaşık yarısı kadar penetrasyon yaptığı ve oluşan izin ebadı, yaklaşık 3 kat daha büyük olduğu için, için, seramik gibi sert ve kırılgan malzemelerde, çok ince kaplamaların sertliğinde, Vickers e göre daha hassastır.