Karanlık Dünyaların Kurgusu: Distopya
Distopya basit bir şekilde ütopya kavramının zıttı olarak ele alınır. Kara ütopya ya da anti-ütopya gibi de adlandırılabiliyor. Ama ilk kullanımı itibariyle “kötü bir yer” anlamını karşılar.Şimdiye kadar birçok distopya eseri verilmiştir. Ortak özellikleriyse var olmayan kâbus gibi bir toplum ve devlet sistemini kurgulamalarıdır. Bu eserlerin bazıları yaşadıkları toplumun abartılı bir yansıması olduğu için kendi ülkelerinde yayımlanması çok uzun seneler boyu mümkün olmamıştır.Distopik eserlerin başkahramanları genelde bulundukları sistemi sorgulayan, bazı etkenlerin sonucunda özgürlük arayışına giren, devletin çizdiği sınırların ötesinde bir arayışa giren tipler olur. Bu kurgulanan devletler öyle bir yapıdadır ki bireyleri tek tek ele almaz; bireylerin birleşiminden oluşan bir toplum vardır ve bu toplumun her bireyi devlet için çalışan tek tip insanlar olmalıdır.Böylesine farklı distopyaları kurgulayan muazzam hayal gücüne sahip birkaç yazarı ve eserlerini sizinle paylaşmak isterim. Biz – Yevgeni Zamyatin Roman totaliter devlet yapısını kurgulayarak distopik bir gelecek dizayn eden ilk örnektir. Öyle ki daha sonraki distopik eserlerin arkasındaki yazarlara –Aldous Huxley, George Orwell– ilham kaynağı olmuş ve bir başlangıç noktası oluşturmuştur.Romanda tek bir devletten oluşmuş bir dünyadan bahsedilir. İsimleri olmayan, doğumundan itibaren numaralarla adlandırılan bireyler toplumu oluşturur. Şehirdeki her ev tamamen camdan yapılmıştır, herkesin ne yaptığı görülür ve devlet tarafından takip edilir. Şehrin çevresinde camdan surlar vardır ve doğa şehirden dışlanmıştır. Burada yabaniler yaşar fakat surları aşmak yasaktır.Devlet o kadar otoriter haldedir ki cinsel hayatı dahi onlar kontrol eder. Seks pembe biletlerle belirlenen zamanlarda yapılmak zorundadır. Doğan çocuklarsa devletin malı sayılır, aile kavramı yoktur.Romandaki başkahraman D-530 tanıştığı bir kadın sayesinde surların arkasındaki yaşama göz atma şansı yakalar ve bulunduğu sistemi sorgular.Aşkı ve karanlık bir devleti D-530 üzerinden anlatan eser distopya akımının öncüsü sayılabilir. Cesur Yeni Dünya – Aldous Huxley Roman 26. yüzyılda geçmektedir. Ütopya olarak düşünülebiliyorsa da bana göre Aldous Huxley çizdiği ince bir ütopik kabuğun altında kocaman bir distopya yaratmış.Bu dünyada herkes olabildiğince mutludur. Toplumda bir kast sistemi vardır. İnsanlar Alfa, Beta, Gama şeklinde sınıflara ayrılır fakat hiç kimse alt tabaka olmaktan gocunmaz. Çünkü tüm insanlar laboratuvar ortamında kuluçka yöntemiyle geliştiriliyor ve ilk andan itibaren şartlandırılarak ilgi alanları belirleniyor. Öyle ki temizlikçi olan alt tabaka dahil herkes işini tutkuyla yapıyor, çünkü gelecekteki meslekleri kuluçkadan itibaren belirlenmiş oluyor.İnsanlar rahatlamak istediklerinde devletin verdiği bağımlılık yapmayan uyuşturucuları kullanıyor, haz düşkünü bir toplum haline geliyorlar. Sanat, aile, felsefe gibi kavramlardan uzak bir toplum.Bu toplumun içinde aykırı özelliklere sahip olan Bernard-Marx az sayıdaki ilkel yaşam süren insanlardan birini topluma kaybettikleri değerleri göstermek adına Londra’ya getiriyor ve bir sorgulama süreci yaşanıyor. Hayvan Çiftliği – George Orwell George Orwell’ın oyun uyarlamaları hala sahnelerde yer alan başyapıtıdır. Bir çiftçinin yönetimine karşı ayaklanan çiftlik hayvanlarını konu edinir.Kitap aslında bir masal kitabı gibi sadedir fakat yoğun politik hiciv barındırır. Orwell’ın Stalinizm eleştirisi olan eserde çiftlikteki hayvanlara daha mutlu ve barışçıl bir ortam vaadinde bulunan domuzların çiftlik sahibini kovması anlatılır. Daha sonra ise çiftçi yönetiminden daha baskıcı bir yönetim baş gösterir. Çiftlik için belir“Tüm hayvanlar eşittir ama bazıları daha eşittir.”George Orwell eserinde Stalin, Lev Troçki, Lenin gibi tarihi kişileri çiftlik hayvanlarında sembolleştirmiş ve sade bir anlatımla abartılı bir eleştiri yaratmıştır. Hala popülerliğini koruyan eser Orwell’ın parlayan yıldızıdır. 1984 – George OrwellDistopik eserlerin arasında belki de en meşhur olanıdır. Orwell, Zamyatin’inden esinlenerek diktatör bir Okyanusya ülkesi yaratır. Ülkede herkes Okyanusya’nın yöneticisi “Big Brother” tarafından izlenmektedir. Her evde bazı üst tabaka kişiler haricinde kapatılamayan kameralı ve mikrofonlu televizyonlar vardır. Televizyonlarda gün boyunca Okyanusya’nın kazandığı zaferler, üretimdeki artış miktarı, ekonominin büyüme oranı gibi haberleri okuyan bir kadın konuşur. Okyanusya bir savaşın içindedir ve haberlere göre kazanıyordur da ama herkesin tek bilgi kaynağı devletin yayınladığı bu haberlerdir. Bazı düzen karşıtları ortada bir savaş olmadığını, devletin bu yalan haberi kazanca çevirdiğini söylerse bu kişiler bir gün ortadan yok olur ve kimse nereye gittiklerini bilmez.Düşünce polislerinin olduğu ülkede eğer Big Brother’a karşı kötü düşüncelere sahipseniz tutuklanırsınız. Devlete bağlılığı aşılayan bir okul eğitimi verilen küçük çocuklar anne babalarını acımadan ihbar ederler, hatta casusluk yaparlar.Böyle baskıcı, tutsak ve belirsiz bir hayatın sürdürüldüğü Okyanusya’da Winston adlı bir adamın devletin düzenine karşı artan şüpheleri okuyucuyu karanlık tünellere sürükler. Düşünce suçu işleyenlere uygulanan çiftdüşün tekniğiyle zihin kontrolü uygulanır ve insanı tüm şüphelerinden arındırıp her şeyi kendisinin kurduğuna inandırılır. Her şeyin aslında zıttını ifade ettiği kara ütopyanın meşhur söylemi şudur:“Savaş Barıştır, Özgürlük Köleliktir, Bilgisizlik Kuvvettir.” Distopya edebiyatın bizlere verdiği bir karanlığa yolculuk biletidir.Fahrenheit 451, Metropolis, The Lobster... Daha nice kitap ve film var ki bize yaşadığımız dünyanın kurallarını sorgulatıyor; belki geleceği belki geçmişi belki de şimdiyi düşündürüyor. Yaşadığımız dünyadaki gerçekleri abartılı bir dille anlatan yazarlar, ufak kıvılcımların doğuracağı yangınları gözlerimize sokarak içimize korku salan ustalar...Distopya kabusların sanata aksetmesidir.