Kıbrıs köylülüğünün felâket yılları, 1930'lardan başlayarak, 2. Dünya Savaşı başlarına kadar geçen süredir. Adanın her zaman devam eden kuraklık belâsı, o yıllarda fakr-ü zaruretin, açlık düzeyine varmasına neden olmaktaydı. Öte yandan, kuraklık ve açlık kadar önemli bir başka belânın elinde, köylülük dinine falan bakmaksızın inim inim inlemekteydi: Tefecilik
Köylü, tohumluk şu bu ihtiyacını da karşılayan bir miktar insandan, borcunu hasatta ödemek üzere nakit para da alıyor, sene kurak geçince, bir sene sonraki hasatta ödemeye gittiğinde, aldığı üç kuruş borcun faizi ile bin kuruş olduğunu, tarlayı satsa o borcu ödeyemeyeceğini görüyor ve tarladan da oluyordu. Ünlü İngiliz diplomat Sir Ronald Storrs, o dönemde Kıbrıs Valisi idi
Anılarında, bu durumu anlatırken, meclisin çoğunluğunun da bu tefecilerden oluştuğunu aktarır. Adanın en büyük "müksüzleşme" dönemidir bu
Küçük ve orta boy tarımsal işletmelerin çoğu, bu dönemde el değiştirmiştir. Elbette Türk köylünün de bundan hali kalması, düşünülemez. Bizim mülksüzleşmemizin tarihi budur
Hani şimdi dilimize pelesenk ettik ya! Bir zamanlar toprağın çoğu da bize aitti, Rumlar elimizden aldı, diye
Ha işte o "alma" böyle oldu
Benim kuşağımdan herkes, nenesinden, dedesinden bu şekilde elinden alınmış bir tarla hikâyesi dinlemiştir. Örneğin bizim Elye köyünde, tarlaların çoğu, bu şekilde komşu Rum köyü, Petre'deki tefeci Kameno'nun eline geçmiştir. Türk olsun, Rum olsun, adadan göçün yolu da o dönemde açılmıştır.
Sömürge yönetiminin valisi, bu mülksüzleşme ve fakirleşme sürecini kendine dert etmiştir. İşe bakın! Osmanlı döneminde de defalarca sadrazam, adanın insazlışmasına karşı önlemler uygulamıştır ama konumuz o değil
Konuya dönersek tefecilerin meclisin çoğunluğunu da ele geçirmiş olmalarına karşın, İngiliz Vali, halkı onların elinden kurtarmak için, köylüyü kooperatifleşmeye hem teşvik etmiş, ve hem de köy kooperatiflerine, kâr amacı gütmeden köylüyü borçlandırıp, uygun şartlarda borcu hasatta ödenmeleri için, büyük oranda yardımcı olmuştur. Bu meyanda, tarımsal girdilerin de tüccarlar tarafından değil, bu köy kooperatifleri tarafından ithal edilip, çok ucuza köylüye satılmasını sağlamak üzere, kaynaklar yaratmıştır.
İlginçtir, yabancı valinin halkı düşünen bu önlemleri düzenlemek üzere meclise getirdiği öneriler, yerli milletvekillerince reddedilmiştir. Storrs, bu durumu "vekiller ya doğrudan tefeciydi ya da tefecilerin avukatı" diye anlatır. O da boş durmaz, gidip Londra'dan bir Order in Councill yâni Kraliyet Emirnamesi çıkarır. Hadi, karşı gelin de göreyim!
Sömürge Valisi'nin bu girişimini, her zaman olduğu gibi, önce Rumlar anlayarak kooperatifleşmeye girişmişler, onların başarılarını gören Türk köylüler de 1940'ların başından itibaren, kendi köy kooperatiflerini kurmaya başlamışlardır. Her köyün bir "kooperatif kredi şirketi", onun bir yönetim kurulu ve adı "şirket"le özdeşleşen bir kooperatif kâtibi vardı uzun yıllar! Bir yandan Rum köylünün ama öte taraftan da Türk köylünün mülksüzleşme, toprağını hepsi de Rum olan tefecilere kaptırma süreci, böylece son bulmuştur.
Yanlış hatırlamıyorsam, 1940'ların ortalarından itibaren de bir yandan Rum; öte yandan da Türk kooperatifleri, birbirlerinden bağımsız, birleşmeye, bütünleşmeye girişirler. Bizim tarafta, "Kıbrıs Türk Kooperatif Merkez Bankası" oluşturularak, köylerdeki küçük "kooperatif kredi şirket"lerinin, ekonominin içinde yutulmaması sağlanır. Eğer elimizdeki toprağı, 1974'e kadar tutabilmiş, hepsini de Rum tefecilere kaptırmamışsak, bu sayede tuttuk, bunun için kaptırmadık
Mecliste iken, önemli bir Türkiye yetkilisinden, "bütçenizin kara deliklerinden biri de Kooperatif Merkez Bankası'dır" denildiğini işittiğimde, bunları anlatacak zaman ve koşulları bulamamıştım. O banka, İngiliz Sömürge döneminde, kâr etsin diye değil; köylünün topraksızlaşmasını önlesin diye, sömürge bütçesinin de desteği ile kurulmuş bir bankadır. Kuruluş amacı budur, yapısı budur
Şimdi bize ağır geliyor? Eğrisi varsa, ki bana göre vardır; düzeltelim ama Ronald Storrs kadar olsun, dersimizi çalışalım.
Adamı döve döve sömürgeleştirmezler