Master plan çalişmalari
Yüklə 86.14 Kb.
ölçüsü 86.14 Kb.
DİVRİĞİ HALKI TARAFINDAN GERÇEKLEŞTİRİLECEK PROJELER NO : 1
MEYVE AĞAÇLARININ KORUNMASI, GELİŞTİRİLMESİ VE MEYVE BAHÇELERİNİN TURİZM HALKASINA KATILMASI
- Sevgili Divriğili Hemşerilerimiz, İstanbul’da oluşturduğumuz ‘’Dünya Mirası Divriği Çalışma Grubu’’ olarak güzide kentimiz Divriği’nin kültürel mirasının fark edilmesi, korunması ve tanıtılması amacı ile çalışmalar yürütmekteyiz. Divriği kentinin turizm potansiyelini doğru planlamayla ortaya çıkarmak, çalışmalarımızın nihai hedefidir.
Bu hedef doğrultusunda yapılacak çalışmaların bütüncül olarak ele alınması durumunda Divriği kenti bulunduğu coğrafyada, diğer kentler arasından sıyrılıp bölgenin yıldızı olma şansına sahiptir.
Sizlere kentimizdeki Mevcut Kültür Varlıklarıyla ilgili kısa bilgiler vermek istiyoruz;
Divriği Külliyesi, UNESCO tarafından Dünya Mirası listesinin ilk 500 eserinden biri olarak kabul edilmiştir.
Şu anda dünyanın birçok ülkesi kendi tarihi eserlerinin UNESCO tarafından Dünya Mirası listesinde yer almasını sağlamak için sırada beklemektedir. Ancak Dünya Mirası listesinde yer alan eserlere sahip kentlerin turizm açısından birincil kentler durumuna yükselmek için kentin turizm alt yapısının tamamlanmış olması gerekir. Çalışma grubumuz bu amaçla kurulmuştur.
Selçukluların Anadolu’yu fethinden sonra yaptırdıkları ilk 16 camiden biridir. Bu cami 1151 tarihinde Mengücek Bey’i I. Süleyman Şah tarafından yaptırılmış, oğlu Şahin de kapı cephesini inşa ettirmiştir. Mengücekoğulları’nın Divriği’ye hediyelerinden biri olan bu cami, son restorasyona kadar Anadolu da el değmemiş yani orijinalliğini koruyan tek eserdi. Son restorasyonda yapının orijinalliği kısmen kaybolmuştur bu da bize tarihi eserlerin restorasyonlarında daha dikkatli olmamız gerektiğini göstermektedir.
Anadolu’da Türkler tarafından yaptırılan tek kaledir. Kaleyi ve camiyi yaptıran Ahmet Şah ve ustaları da Divriği Külliyesini yapan ustalardır.
Surların yapılışı 1234-1237 arasında 3 yıl sürmüştür.
Anadolu da Selçuklu döneminden ayakta kalmış tek şeref burcudur. Yoğun Burç da denen bu tarz kuleler hükümdara mahsustu. Aslan heykelleri ve kitabesi vardır.
Anadolu da Selçuklu döneminden kalma en özgün ve en fazla sayıda kümbet Divriği’dedir.
Osmanlı Taş Çeşmeleri
Kentimizde 19 adet Osmanlı Taş Çeşmesi vardır. Bu çeşmelerde eskiden Ahmet Şah suyu ve Pireyip suyu akmaktaydı. Grubumuz bu çeşmeleri restore ederek eski sularının akması için çalışmalar yapmaktadır.
Naci Demirağ Çeşmeleri
1940 yılının başında Naci Demirağ tarafından Fransa’da döktürülüp getirtilen ve şehrin değişik yerlerine yerleştirilen Naci Bey suyu çeşmeleri, Türkiye’nin herhangi bir kentinde bulunmayan özelliklere sahiptir. Bu çeşmelerin yeniden yapılması için çalışmalar devam etmektedir.
Divriği Evleri Ve Konakları
Divriği’de kentin ev ve yerleşim düzeyenin gelişmişliğini ortaya koyan, 300 dolayında evin, yaklaşık 150 kadarı tescillidir. Bu ev ve konakların restorasyonlarının tamamlanarak turizme açılması çalışmalarımız devam ediyor.
Kesdoğan Kalesi olarak bildiğimiz Urartu Kalesi M.Ö. 8.yy’dan kalmadır ve Divriği turizmi için önemli bir öğedir. Ulaşım projesi ile ilgili çalışmalarımız devam etmektedir.
Divriği maden alanları ve Cürek yerleşkesi önemli bir endüstri mirasıdır. Bu alan açık hava müzesi, kongre merkezi ve akademik yerleşke olarak değerlendirilecek ve turizm halkasına katılacaktır.
Kanyonlarımız, Demiryolu, Köprü Ve Tünellerimiz
Değerini yeni yeni anlamaya başladığımız kanyonlar, demiryolu, köprü ve tünelleri Avrupa’nın herhangi bir kentinde olsaydı haftada birkaç turizm uçağının inip kalktığı bir bölge olması kaçınılmazdı. Bu bölgenin turizm halkasına katılması için çalışmalarımız devam etmektedir.
Divriği Bahçeleri ve Meyveleri
Anadolu’nun birçok kentinde meyve ağacı kültürü gelişmiştir. Bu kentlerimizde çok miktarda meyve üretilmektedir. Divriği meyve bahçelerinin diğer kentlerdeki bahçelerden bazı farkları vardır,
Meyve çeşitliliği çok geniş bir yelpazeyi içermektedir.
Bir meyvenin kendi içinde çeşidi beklenenin çok ötesindedir. Örneğin, en az 15 çeşit erik vardır. Diğer meyve ağaçlarında da aynı durum söz konusudur.
Sevgili Hemşerilerimiz yukarıda 12 madde de özetlediğimiz kültür varlıklarımızın dışında; değirmenler, sahra (piknik) yerleri, hanlar, hamamlar, Divriği pilavı ve benzeri 55 proje üzerinde çalışmalarımız devam etmektedir. Sırası geldikçe bu konularda yapacağımız çalışmaları sizlerle paylaşacağız ve yardımlarınızı isteyeceğiz. Birlikte yapacağımız çalışmaların birincisi meyve bahçelerinin ve meyve ağaçlarının 40 yıl önceki çeşitliliğine ulaştırılması ve turizm halkasına eklenmesi projesidir.
Bu amaçla sizlerden;
Bahçenizde bulunan meyve ağaçları listesini istiyoruz
Meyve ağaçlarının bulunduğu bahçenizin kaç m2 olduğunu tespit etmenizi istiyoruz
Mevcut meyve ağaçlarının meyve mevsimindeki resimlerini istiyoruz
Bu sosyal sorumluluk projesi Divriği Belediyesi Başkanlığı tarafından yürütülecektir.
Mektup ekinde size verilen formu doldurup Divriği Belediyesi Başkanlığı’nın belirleyeceği kişi ya da kuruma ulaştırmanızı istiyoruz. Bu konuda yapılacak değerlendirme sonuçları tarafınıza bildirilecektir.
Yapacağımız çalışmalarla bu ağaçların Divriği ekonomisine katılmasını sağlayacağız ve zamanla bu meyvelerden elde edeceğimiz Divriği’ye özgü ürünlerin (dut pekmezi, pestil, reçel, kurutulmuş meyveler, turşu vb.) üretilmesini sağlayacağız. Bu ürünlerin turizm açısından değer kazanmasını amaçlıyoruz.
Değerli Hemşerilerimiz, kentimizde bulunan bazı bahçeleri turizm halkasına katmak istiyoruz, kentimizi ziyaret edecek turistler belirli bir ücret karşılığında bu bahçeleri ziyaret edecekler ve bahçelerden alışveriş yapacaklar. Bu aktivitenin gerçekleşmesi için gerekli alt yapı düzenlemeleri konusunda çalışıyoruz.
Son olarak, Divriği meyveleri konusunda kendisinden bir yazı yazmasını istediğimiz Divriğili hemşerimiz FATMA PEKŞEN’in yazısını ekte bulacaksınız. Acaba meyvelerimizi bu yazıda anlatıldığından daha iyi anlatabilmek mümkün müdür. Yorumu size bırakıyoruz. Kendisine bu projenin olgunlaşmasındaki yardımlarından dolayı teşekkür ediyoruz.
BEN BİR ELMA AĞACIYIM
Rahmetli Cem Karaca’nın o tok sesiyle söylediği, sözleri Nazım Hikmet’e ait olan bir şarkı vardı, hatırlarsınız: “Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda…” Hâlâ da söylenmekte….
Ben de bugünlerde bunu “ben bir elma ağacıyım Divriği bağında” şekline uyarladım, mırıldanıp duruyorum. Gözümün önüne allı yeşilli, sarılı pembeli elmalar geliyor. Baharda çiçeğe durup, güzün sonuncusunu kopardığımız zamana kadar geçirdiği evreyi hatırlıyorum.
Gönlümüzdeki, hatıramızdaki, hayalimizdeki Yeşil Divriği’nin meyveli bahçeleri canlanıyor. Tadı, kokusu, biçimi, rengi ile cümbüş yapan meyve bolluğu, bereketli ağaçlar geliyor.
Odunundan meyvesine, serinliğinden gölgesine kadar her halinden yararlanılan ağaçların çeşitliliği başlı başına zenginliktir. Kızdığınız birisine “kızılcık sopası ile girişme” yollu gözdağı da ağaç zenginliğinden kaynaklanır, yeşil donlu fasulyelere dikilecek olan ince sırıklar da. Avlu ile bahçeyi ayıran cağlar da ağacın bolluğundandır, erişte kavrulurken yakılacak olan çırpılarla, “ireyhan maşarasının” üstüne örtülecek olan dallar da.
Mevsiminde tazesini, uzun kış aylarında da ezmesini, reçelini, pestilini, kesmesini, sarucunu, şurubunu, sirkesini, çirini, kakını, tükettiğimiz, manilerimize, masallarımıza katık ettiğimiz bu has ürünleri ortaya getirmek belli başına bir sanattır; bilgelik ister.
Şehir Mahallesi adı verilen kale eteklerini, Çarşıbaşı’nı, Camii Kebir’in etrafını saymazsak, Divriği’nin evlerinin ekserisi bahçelidir. Güllü, zambaklı, asmalı avlular, ayazlar, cağlarla, bahçe kapısıyla ayrılan bağlar, bahçeler, içinde bin bir teferruatı yaşatan güzellikler numunesidir.
Bahçe sahibi olmak belli bir kültürün ürünüdür. Yeşilin dilinden anlamayı gerektirir. Evlada bakar gibi itina ister. Bilgelik ister.
Zati kültürümüzde ağaçlar meyveler hayatımızın her safhasına ayrı biçimde girmiştir. Özellikle de sözlü kültürümüze… Sevgilinin çehresinde iyice barizdir bu husus. “Elma yanaklı, kiraz dudaklı, üzüm gözlü”dür o. Dal gibidir, çitil gibidir, fidan gibidir.
Doğum, ölüm, önemli günler dahi ağaçların belirlediği takvimle hesaplanır. Gül açımı’nda gelin olunur, dutlar kazana girdiği vakit kardeş askere gider, erikler çiçek açtığı vakit kaynata ölür. Yurdun diğer yerlerinde olduğu gibi Divriği’de de bu takvim işler durur.
Bahçelerdeki ağaçlar içinde gül, dut, erik, elma, kayısı, armut, kızılcık ve vişne en çok bulunan meyve ağacı olmakla birlikte, nazlı olduğu için daha az rastlanan “çefteli” (şeftali) tek tük nar, ıhlamur, fındık ve badem ağaçları da vardır. Akasya, söğüt, servi, kavak, çalı/iğde, kuşburnu, dargun/dağdağan, sürsülük gibi ağaçlar da bahçeleri süsleyen ağaçlardandır.
Armut: Nazlı ve kıymetli bir ağaçtır. Her bahçede bulunmaz. Divriği’de yetişen armut türleri şunlardır: “Kış armudu”, “yaz armudu”, “ekmek armudu”, “küpdüşen armudu” dağlardan toplanarak nefis reçeli yapılan “dağ armudu” ve daha çok turşusu yapılan “tırhik armudu”.
Taş armudu: Bahçelerde yetişen bir armut cinsi olup çok serttir. Güzden toplanıp samanlığa ya da kilere konulan taş armutları ancak nisan ayında yumuşar ve yenir.
Armut ağacının nazlı ve değerli olması sebebiyle, bebeklikte bakımları kızlara göre daha zor olduğunda erkek çocukları, armut “çitil”ine (fidanına) benzetilir. Sahip olduğu şeylere şükreden bir kadın şöyle söylemiş:
"Armutlu bağ bende, guzu lengeri bende, peşkir sinisi bende, üç oğlan bende, galeme giden gişi (memur koca) bende, daha ne isdiyem?"
Yaşlı ve zayıf kimseler armut gahına benzetilir. Yaşı dolmuş ve ölen ya da ölüm bekleyen kimselere de “olmuş armut” benzetmesi yapılır. Armut için söylenen pek çok sözlerimiz vardır, bunlar gerekli yerde kullanılır. “Armut piş ağzıma düş”, sözü ile zahmet çekmeden nimete kavuşmak isteyenler, “Üzümün çöpü, armudun sapı” diyerek, her şeye kusur bulanlar eleştirilir. İyi şeylere layık görülmeyenler için de “armudun iyisini” kimlerin yediği çok bilinen sözlerdir.
Asmalar: Divriğili'nin en fazla önem verdiği, bahçelerin has gelinidir nazlı asmalar. Sarılıcı özelliği olduğu için istenilen şekilde boy atan asmalar dermiş ki; “Elimden tutan olsa göğe çıkarım” dermiş. Asmanın bakımı, yaprakların toplanması, saklanması ve yemeği başlı başına bir konudur. Eğer kış çetin geçmemiş, asmalar üşümemiş ise, budanan ve gübrelenen asmalar, nisan yağmurları ile coşarlar. Asmalar, “bağrıbütün”, “kırlangıç kanadı”, “tüylü” gibi yaprak biçimleri, “kızıledip”, “aküzüm”, “karaüzüm” gibi üzüm türleriyle çeşit çeşittirler. Avuç içi kadar yerde bile yetiştirilir. Avludan ayaza, bahçeden tarlaya, câmi avlularından, dükkân önlerine kadar dikilir; göl tabir edilen yuvalarında bakılır, sulanır. Bahar geldiğinde, üç gözü bırakılıp kalanları budanınca, “daldırma” ya da “hazaralama” yoluyla çoğaltılınca, fideler halinde güneş gören him diplerine dikilmeye başlanınca coşar da coşar. Kesilen kalın dalından akıttığı gözyaşı misali özsudan medet umar çoluk çocuk. Saç diplerine sürerek gümrahlaşmasını, uzamasını bekler.
Asma yapraklarını toplamaya “derim” denir. İlk derim, mayıs ayında olur. Önlüğünü bağlayan evin hanımı yaprakları döşürürken, bir yandan da “eşkın”ını (taze sürgününü) yer. İlk derim, dolu yırtığı olabilir, düşüncesi ile sarma yapmakta kullanılır. İkinci derim ise basılır. Basmak, salamuraya koymak demektir. Yapraklar sabah erkenden toplanır, evde sofra bezi üzerinde destelenir. Destelenen yapraklar, sapları içe gelecek şekilde bağlanır. Bahardan güze kadar, toplanan yapraklar her toplamada, ayrı ayrı destelenir. Gorlu yani tertipli kadınlar, “dolu yırtığı”, “bağrı bütün”leri (sağlam) ve “nezük” (nâzik) olanları ayrı ayrı bağlarlar. Özellikle yaprakların nazik olanları tercih edilir ve bunlar için, “pürpürüm gibi”, “mebrun” (atkı iplikleri pamuk, çözgü iplikleri yarı ipek yarı pamuk olan dokuma türü olup, “yumuşak, ipeksi” anlamında kullanılır) ve “baş akı” (tülbent) gibi benzetmeler yapılır. Dolu yırtıkları, iç ve son yirmi otuz yıldır Divriği'de de yapılan “kısır” yerken sofraya gelir.
Basılacak desteler, dibine, arpa ya da nohut atılan küp ve plâstik bidon içine sıkıca yerleştirilir ve üzerine tuzlu su konur. Daha ince yaprak elde etmek isteyenler, bağlanmış yaprakları, sıcak suyun içine daldırıp, hemen çıkarırlar ve bir tahta üstüne alarak, üzerlerine sini, onun üstüne de bir ağırlık koyarak suyunu sızdırırlar. Kaynamış soğumuş su ile tuzlu su hazırlanır ve dizili yaprakların bulunduğu kaba boşaltılır. Ağzına tülbent konup, taş dizilir ve sık sık kontrol edilir.
Ayva (Heyva): Ekmek ayvası genel adı ile bilinen bu meyvenin çiçekleri bile yenir. Ayvanın gahı, reçeli, kompostosu yapıldığı gibi, tepesi kesilen ayvanın içine, birkaç adet tane karabiber, karanfil, bahar gömülür ve külde pişirilerek yenirse çok şifalı olduğu söylenir. Ayva öksürük, yöresel adı “yelpeme” olan bronşit gibi rahatsızlıklarda da önerilir. “Ayva dolması” ise seçkin bir yemektir. Bahara kadar dayanan meyve olan ayva, güzel koksun diye dolap içlerine, giyeceklerin, havluların arasına konur ve eşyalar mis gibi kokar. Hamilelere, çocukları güzel olsun diye ayva yemeleri önerilir.
Ceviz (Cövüz): Geleneksel tatlılarımızın malzemelerinden biri ve son derece yararlı bir yiyecektir. Divriği'nin ince kabuklu cevizleri ünlüdür l3akin, Divriği cevizlerini çoğaltmak için yapılan çalışmalar sonuç vermemiştir. Çünkü yanlış bir inanışa göre ceviz dikenin ömrünün az olacağı, dikenin meyvesini yiyemeyeceği düşüncesi bu değerli yiyeceğin az yetişmesine sebep olmaktadır. Cevizi çok seven kargaların, kuşların da cevizin yetişmesinde dahli çoktur!
Cevizin özelliğine göre, ince kabuk, kalın kabuk, çetin, yağlı, yavan gibi tanımlamalarla türleri belirtilir. Ceviz hasadı, cevizin üzerindeki yeşil kısımlar çatlamaya başlayınca yapılır. Sırıklarla çırpılan cevizler toplanır ve gogoflanır. “Gogof” cevizin üzerindeki yeşil kısımdır ve “gogoflama” bu kavlamış yeşil kısımların çıkarılıp, cevizlerin ana kabuğunun bırakılmasıdır. Gogoflama işi toplandıktan sonra hemen yapılmalıdır, durursa cevizler kararır ve acır. Gogoflama işleminden sonra güneşte kurutulan cevizler, torbalarına konularak kilerdeki yerlerine kaldırılır.
Cevizin yeşil yaprakları dişlere sürülerek beyazlaması sağlanır. Dolaplara konulan yaprakları güvelerin gelmesine engel olur. Cevizin yeşil kabukları yün boyamada kullanılır. Eskiden çocuk bezleri de boyanırmış. Ceviz sadece tatlılarda değil, içli köftede, kıymalı yufka böreğinde, hedik üzerine ekilerek, kavurga ve çemiçle de yenir. Tandır ekmeği ya da bazlama arasına ceviz konularak yenirse insanı tok tutar.
Eskiden parmak arasına alınarak ezilen cevizden çıkan yağ ile saçlara şekil verilirmiş ve bu işleme de “çöğenleme” denilirmiş. Çöğenleme, sahra, düğün, nişan gibi toplantılarda gelinlere yapılırmış. Kabuğu ile külde pişirilen cevizin içi yenirse öksürüğü geçireceği söylenir. Ceviz hasadı yapanlar yakınlarına, komşularına “eyilik” (iyilik) gönderirler. Cevizler, Divriği'ye, Eskibeyli ve Kesme köylerinden getirilerek de satılır. Buralarda yabanî ceviz ağaçları da bol bulunmaktadır.
“Çetin ceviz” zor insanların, “Ceviz çuvalı” ise neşeli kimselerin sıfatıdır. “Ağzı yok, karnı tok” bilmecesinin karşılığı cevizdir. Temiz olmayan kimseler için, “Onun evinden ceviz ve yumurtadan başka şeyler yenmez” denir!
İnanışa göre, ceviz ağacı, Kadir gecesinde, ağaçlar secde ederken, altından geçenin suretini içine alırmış. Bu inanış, ceviz ağacı altından geçenin resmini çekermiş şeklinde ifade edilmektedir ki, bahçelerindeki ceviz ağacı kesildikten sonra, yıllar önce ölmüş babaannesinin suretini, ağacın damarlarından oluşmuş suretini gördüklerini torunu söylemiştir.
Ceviz Maşarası: Güzden cevizler, bütün olarak, açılmış bir çukura gömülerek üstü kapatılır. Mart ayında bu cevizler patlayarak fide verirler. Maşarasında 3-4 sene duran bu ceviz çitilleri eşilip hazırlanan yeni yerlerine alınırlar. 3-4 sene sonra meyve vermeye başlayan cevizin, ilk çıktığı toprakta yani ceviz maşarasında kalması halinde ürün vermeyeceği görüşü vardır.
Dut: Eskiden, özel dutluklarda yetiştirilen, sıradan bahçelerde bile, kırk elli ağaçtan az olmayan bir meyve ağacıydı. Ne yazık ki Divriği'de artık eskisi kadar dut ağacı kalmamıştır. Kırk gün süren bastık yapımındaki zorluktan mı, artık o çalışkan kadınlar kalmadığı için mi, herhalde en önemlisi, Divriği'de su sorunu nedeniyle dut ağaçları azalmış olmalı, bahçelerde “yemelik” denilen bir iki ağacın dışında dut ağacı kalmamıştır. “Ak dut”, “kara dut” gibi iki yaygın türün dışında bir de “Egin (Eğin) dutu” vardır. Eğin dutunun çekirdeksiz olduğu söylenerek çemiç için Eğin dutu tercih edilir. Dut Hz. Fatıma'nın mihri olarak bilinen kutsal bir meyvedir. Dut ve ceviz Divriği'de çok önem verilen ve birbirlerini tamamlayan iki yemiştir.
Dut meyvesi çok besleyici olduğu için, yaşlılar savaş ve kıtlık zamanlarında dut ve ceviz ile vücudun birçok ihtiyacının temin edildiğini anlatırlar.
Dut meyvesi ilk defa yenirken, üç İhlâs bir Fâtiha okunup, Hz. Fatıma'nın ruhuna bağışlanır. Geleneksel Divriği düğünlerinde, kına gecesinde evlenecek kızı, bahçedeki ulu bir dut ağacının altına getirirler. Kıza kınası yakılır. Kına gecesine katılan hanımlar hep bir ağızdan, evlenme bölümünde verdiğimiz kına türküsünü söylerler.
Kıza kınası yakıldıktan sonra, ailenin büyüme çağında olan bir erkek çocuğu ağaca çıkar ve dut dallarını silkeler, dutlar gelin olacak kızın başına dökülür. Bu uygulamadaki düşünce, dutun bolluk, bereket ve çoğalma sembolü olmasındandır.
Dut ağaçlarında, dutları yiyen “dut kuşları” vardır ki, yemeği acele yiyenlere de bu yüzden “dut kuşu” denilir. “Hasanağa” diye bilinen bir böcek türü ile “tut bociği” denilen bir başka böcek, dut dallarının istenmeyen misafirleri de olabilir.
“Başında otunan dutu bitirmek” deyimi, birisi tarafından zora koşulmak anlamında şöyle kullanılır: “Etmediklerini bırakmadılar, başımda dutunan otu bitirdiler!”
İki adamın kollarının zor kavuştuğu dut ağaçları debbağlık (derileri tabaklamak) için de kullanılırdı. İki kuvvetli kişinin sımsıkı tutarak dut ağacına sıkı sıkı sürerek inceltip şekil verdikleri hayvan derilerini tabaklayarak kullanılacak hale getirdikleri bilinmektedir. Deriyi çeşitli yöntemlerle işleyen debbağlara, Divriği'de “sepici” de denirdi.
Divriği halk takviminde “tutun son sallamı” diye bilinen Ağustos ayının ortaları, bir olayın, doğum / ölüm gibi dönüm noktalarının da belirlenmesine yardımcı olur; tıpkı “soğan sökümü”, “yaprak dökümü”, “zemheri”, “harman vakti” gibi.
Dut Maşarası: Yaşlı dutun meyvesi toplanarak kâmustan sürtülür. Alta suyu geçer üstte kalan dut tohumu kurutulup, önceden hazırlanmış maşaraya serpilir. Fide verip biraz boylanan çitiller önce seyreltilir sonra da yerindeyken aşı yapılır. Bu dikime hazır fideler satışa da çıkartılabilir mal sahibince, sadece kendine de saklanabilir. Seyreltilip aşılanan çitiller, bahçede ya da tarlada eşilen çukurlara dikilir. Aşısız dutun meyvesi küçük ve lezzetsiz olur.
Dut ağacı hazaralandıktan sonra, yeni çıkan yaprakları toplanıp haşlanarak etli sarma yapılır. Yaprağının tadının acı olmadığı bilinir. Şimdilerde eskisi kadar büyük dutluklar olmasa da bahçelerde, avlularda birer ikişer ağaç halinde dutlar bulunur ve daha çok taze iken tüketilmektedir. Eğin dutundan elde edilen çemiçlerin, Arapgir, Eğin, İliç tarafından gelen pekmezlerin pazar bulduğu ürünlerin satın alınmasıyla artık eskisi kadar dut hasılı yapılmamaktadır.
Elma (Alma): Çiçek açtığı günden itibaren, göz zevkini okşayan ve daha çağla iken yenmeye başlayan bir meyvedir. Dalından, toplandıktan sonra bol bol yenen ve fazlası kış için kerevetler üzerine istif edilen elma, meyveler içinde baş sırayı alır. Eskiden herkes kendi elmasını kendi yetiştirirdi. Şimdilerde ise Güneyevler (Erşün), Güresin ve Gedikbaşı (Karakeban) köylerinden traktörler dolusu gelen elmalar da satılır oldu. Daha önce yer verildiği gibi, gahı, kompostosu, reçeli ve en önemlisi taze yenen elma, aşurelere bile konur. “Pekmezli elma tatlısı” ise eski günlerin hatırasını yaşatan bir tatlıdır. Toyhânelerin, kış odalarının, “muşabah” (müşebbek) adı verilen meyve koymaya mahsus kafesli dolaplardan gelen mis gibi elma rayihası, eski evlerde, doğal bir oda parfümü yerine geçen eski zaman kokusu olarak hatırlardadır.
Divriği'de yetiştirilen elma türleri şöyledir: “Misket”, “yaz elması”, “kış elması”, “sarı elma”, “şeker elması”, “muradoğlu elması”, “çıt çıt elma”, “tahsir elması”, “kabak elması”, “tıs elma” ve sallandığında çekirdekleri cıngıl cıngıl ses çıkaran; “cıngıllı elma”. Muradoğlu elmasının, Divriğili Muradoğlugil denilen bir aileden yayılmış olduğu, sadece Divriği'ye has bir elma türü olduğu söylenir.
Atalarımızın; “Elmayı soy ye, armudu say ye” dedikleri bu meyvenin “haşelek” denen artıkları, kabukları bile atılmaz, yundu içine konur ve hayvanlara verilir. Şifalı bir meyve olarak bilinen elma için Divriği'de şöyle bir söylence de vardır:
“Lokman Hekim'in yaşadığı devirde adamın biri hamamda yıkanırken ağzını soğuk su musluğuna dayayıp çok miktarda su içmiş. Bunu gören Lokman Hekim; ‘Bu adam, hamamdan evine ya gider, ya gidemez, ölür.’ demiş. Bunu duyan bir başkası su içen adamı takip etmiş ama adam ölmemiş! Lokman Hekim'e sorunca da şu cevabı almış: ‘O adam, mutlaka elma yemiştir.’ demiş.” Sivas'ta da şöyle bir söz vardır ki bu söylence ile ilgilidir: “Hamamdan gelince, ya bir elma yemeli ya da elma çuvalına dayanmalı!”
Efsanelerde Tarsus'ta yaşadığı söylenen Lokman Hekim'in efsanevî ilâcı da elmadır. Lokman Hekim'in, Tarsus'taki heykelinde bir elinde elma, diğerinde kitap bulunmaktadır.
Erik: En bol olan ağaçtır. Fazla özen göstermek istemeyen, zahmetsiz bir ağaç ve de meyvesi boldur. Hatta “kız çocukları erik sürgünüdür, çabuk büyür, oğlan kısmı armut çitili gibi nazlı büyür.” denir. Eriğin, çiri, ezmesi, bastığı ve reçeli yapılır. Bir zamanlar erikler öyle bol olurmuş ki toplamaktan, çir, ezme, bastık yapmaktan arta kalanlar hayvanlara yem olarak verilirmiş. Eskiden hastalar için erik, dalı ile asılarak muhafaza edilir ve uzun bir müddet dayanırmış. Erik bağırsakları çalıştıran bir meyve olduğu için yemekte aşırıya kaçılmaz. Divriği'de Erikli bir köyün adı ve bir de aile lakabıdır.
Kara erik çağala (çağla)
Ye ki yaran sağala (iyileşe)
Lili yâr, lili yâr... diye başlayan mâruf Divriği türküsüne de giren eriğin; tür tür, renk renk şu çeşitleri vardır:
“Karakemas” ve “alkemas” eriği adından da anlaşılacağı üzere, aynı türün meyvelerinin rengine göre adlandırılmasıdır. Çıtır çıtır yiyimi olan, reçeli, kompostosu, çiri, hoşafı, ezmesi de yapılabilen karakemas üzümü andırır.
“Kış eriği”, morumsu ve ekşi lezzette bir erik türüdür. Bu erikten yapılan ekşi bastık, ekşi aşı yapmak için kullanılır.
“Ötürgen eriği”, (ya da kimilerine göre Ötüken eriği) damlara serilerek çekirdeği ile kurutulan bu tür erik, kabızlığa karşı el altında tutulan bir ilâç gibidir ve rastgele yenmesi tavsiye edilmez.
“Üzüm eriği”, “ırbıh (ibrik) eriği”, “batlıcan eriği”, “kül eriği”, “dombul erik”, “alaca erik”, “ak erik”, “kara erik”, “sarı erik”, bir adı da “aluçar” olan “can eriği”, “ucukara eriği”, “cicik eriği”, “ekmek eriği”, “öveleme eriği” ve “gög erik” diğer türleridir.
Kayısı: Yaz bahçelerinin ve Divriği mutfağının süsü, sarı kızlarıdır. Aşılı olana “aşlak”, aşısız olanına “berge” denir. Datlı, ekşi, “gurutmalıh” yani “çirlik” ve “ezmelik” olarak değerlendirilen bergenin; akberge, datlıberge, yanaklıberge, çirberge, gılikberge, samanbergesi, badembergesi ve harman zamanı olgunlaştığı için harman bergesi gibi cinsleri vardır. Aşlak ile reçeli yapılan, aşure, hoşaf gibi yiyeceklere konan ve “aşlak kavurması” denilen bir meyve tatlısı da yapılır ki, cevizle aşlak bir lezzet şölenidir. “Alyanak” ve “şekerpâre” gibi türleri ile köylerden, özellikle Güresin, Güneyevler (Erşün) ve Kayaburun’unkiler (Odur) ünlüdür.
Meyve ağaçlarından sızan usâreye Divriği'de “hıc” denir. Kaysı hıcına ses çıkarılmazken, özellikle erik hıcının kız ve erkek çocuklarına, kellik yaptığı söylenerek, yenmemesi öğütlenir.
Hıc denilen ağaçların öz suları olan bu maddenin en fazla olduğu ağaç kayısıdır. Ağacın gövdesinden, akik bir yüzük taşı gibi akmış olan hıc, yumuşaksa baş ve işaret parmağı ile yerinden oynatılarak yenir. Kurumuşsa bıçakla alınabilir ancak. Toplanan hıclar bir kabın içindeki suya konularak tutkal bile yapılır, eskiden okul çocuklarının el işi dersinde gerekli olur diye, hıclar toplanarak böyle değerlendirilirdi.
Kayısı çağlalarını yiyen gelinlerin bu hareketi görmemezlikten gelinir, yakınları ve konu-komşu fısıltı ile bu durumu, gelinin oğlan doğuracağına yorarlar!
Kızılcık: Meyvesi en geç olan, çiçeği ilk açan, hatta çiçeklerinin üzerine kar yağan bir ağaçtır. İnanışa göre erken çiçek açtığı için, şeytan dibinde bekler, meyvesini önce kendi yemek istermiş. Bunun için de beti bereketi olmaz denilir. Toplanırken elleri kolları daladığı, kızılcık biti de kaşındırdığı için zahmetle toplanır. Reçeli, ezmesi ve şurubu yapılır.
Vişne ve Kiraz: Bahçelerin süsü olan bu ağaçlardan meyve toplamak oldukça zordur. Vişne, reçeli ve şerbeti en fazla yapılan bir meyvedir. Kiraz zamanı kısa olan bir dönemdir ve arkasından dut gelmektedir. Kiraz ağacının ağzından şöyle bir söz söylenir: “Kiraz dermiş ki peşimden dut gelmese, yiyenin boynunu çöpüme döndürürüm!”
Kırmızı ve tatlı kiraz ile alaca renkli olan “sultanî” kiraz türleri vardır. Kiraz ağacından yapılan ağızlıklar da makbuldür.
Üzümler: Divriği merkezde “ak üzüm”, “kara üzüm”, “kızıledip üzümü” gibi üzüm türleri yetişmektedir. Olgunlaşan üzümler, özel olarak dikilmiş olan üzüm torbasına konur, ağzı bağlanır ve böylece arı ve kuşlardan muhafaza edilir. İyice tatlanana kadar torbada durur. Tatlanan üzümler kerevetlere alınarak muhafaza edilir, üzümü olmayanlara “iyilik” gönderilir. Yenileri torbaya konarak tatlanmaya bırakılır. “Sabırla koruk helva olur”, sözüyle, zaman ve çalışma ile arzuya kavuşulur anlamındaki bu atasözümüz, eskiden üzüm pekmezi ile helva yapıldığı günlerde söylenmiştir.
Eskibeyli (Norşun), Kesme gibi köylerden de satılmak üzere üzümler getirilir. Kesme ve Adatepe (Pingan) köylerinde üzüm ile cevizli sucuk/köme yapılır. Kesme ve Zımara’da üzüm pekmezi de yapılır. Buraların dut kurusu da meşhurdur.
Derelerde yetişen bir üzüm türü olan “dereyaprağı” da toplanır, basılır. Fırat boylarındaki köylerden toplanan dereyaprağı da ilçeye getirilerek satılır. Dereyaprağının üzümüne de “kuş üzümü” denir. Arapgir üzümü “Köhnü üzümü” de Divriği'de satılan en makbul üzümdür ki, tadının güzelliği ve saplarının kırmızılığı ile özel bir türdür. Komşu ilçe Arapgir’den eşeklere iki taraflı yüklenmiş, tepe üstü çevrilmiş kesik piramidi andıran “üzüm sandığı” içinde Divriği Çarşısı’na getirilen bu üzümler daha şehre girmeden esnaf ve meraklılar tarafından yolda karşılanır ve kısa yoldan müşterinin evine ya da dükkânına yönlendirilirdi.
Meyve Endürme (Toplama)
Eğer ağaç genç ise, siftah meyve verecekse, aile efradı bunu dört gözle bekler. “İlk muğal” adı verilen bu meyve, bir tek dahi olsa dilimlenerek aile bireylerince tadına bakılır, neşe ile yenilir. Hatta evli kızlara bile pay bırakıldığı olur.
“Çiçek fırtınası”ndan ve “don”dan canını kurtaran meyveler olgunlaşırsa ve eğer dalın kırılma ihtimali varsa, altına “çatal ağaç” ile destek verilmesi alınan önlemlerden birisidir.
Meyveler genellikle merdivenle ve yardımlaşma ile toplanır. “Endürecek ya da hartkapan” denilen, bir sırık ucuna çakılmış kafes biçimli özel meyve toplama aracı ile en yüksek dallardakiler bile rahatlıkla alınabilir.
Ağaçlardan meyve “hasıl günleri”, “meyvenin düğün günü”dür. Bol bulunan herhangi bir yiyecek için de bu tabir kullanılır. Yaşlılar çocuklara, “İki gün sonra bulamazsınız, düğünüyken yiyin!” derler. Eriğin, kayısının, elmanın düğünü olur.
Meyve toplama işine “meyve endürme” (indirme) denir. Üçayaklı denilen merdivenle meyveler birer birer toplanır. Kendiliğinden dökülenler olduğu gibi, ucuna çengel takılmış sırıklarla dalları eğilerek de meyve toplanır. Kiraz, dut silkelenerek, ceviz çırpılarak hasat edilir. Bunun için toplayanlara; “Cin dalına çıkıp da düşmeyesiz!” uyarısında bulunulur. “Cin dalı” ağaçların üstteki uç dallarıdır. Armut, ayva, elma gibi meyveler tek tek toplanır.
Ulaşılmayan dallardaki meyvelere “endürecek” denilen âletle uzanılır. Bu uzun bir sırığa çakılan, çemberle yapılan kafes yapısında, bardak şeklinde ve ağzı açık olan bir düzenektir. Meyve içine alınıp, sırık olduğu yerde döndürülürse meyve çıt diye sapından kırılır ve kafese düşer. Zedelenmeden indirilen meyveler çürümezler.
Divriği bahçelerinde ne kadar bol bulunursa bulunsun, meyve satılması rastlanan bir durum değildi. Toplanan meyvelerden eve ve yakınlara ayrılır; meyvesi olmayanlara “eyilik” (iyilik) yani ikram olarak gönderilirdi. Para ile satılmaya, -ağacın dibinde çürüse bile- nadir rastlanırdı.
Ağaçlarda bol meyve olursa, “Irıhtım gibi yere yıhılıyı” tabiri kullanılır. (Rıhtım, komşu ilçe Eğin’de, damların bir kısmına dere taşı ile döşenen, meyve sebze, tarhana, pestil vs. kurutmaya yarayan kısma verilen addır.)
Meyve vermeyen ağacın gövdesine tesbihlerin kopan ipi bağlanır. Meyve vermesi için “ağacı korkutma” işlemi şöyle yapılır. İki kişi ağacın yanına gelir, birinin elinde balta olur, ağaca, “Seni keseceğim!” der ve hafifçe vurur. Yanındaki adam da “Hele kesme, belki bu yıl meyve verir” diyerek engeller. Böylece “ağacı korkutmuş” olurlar. Kimi yörelerde ağaç korkutma Kadir Gecesi’nde yapılmaktadır.
Bahçeye, eve, ağaca, bostana nazar değmesin diye, çeşitli nazarlıklar, köpek veya at kafası, dağ keçisi boynuzu asılır. Mavi poşet, mavi plastik parçası gibi cisimler de aynı amaçla kullanılır. Zaten ağaçlar çiçeğe durduğunda, bu inceliği bilenler pıtırak gibi çiçek dökmüş ağaca, “Maşallah, Allah devamına erdirsin” derler.
“Bir kavak / ağaç, bir evlat” sözüyle anlatılan, mühimsenen ağaçlarımızın kadrini, kıymetini iyi bilmemiz gerekiyor. Ki, artık meyvenin hakikisini bulmak bile zor. Son yıllarda Mary Işın’ın gayretleriyle, -Muğla’dan başlanmak suretiyle- Türkiye’nin meyve haritası çıkarılıyor. Yabancı fide ve tohumların, toprağın canına nasıl okuduğu herkesin malûmu. Aklı erenler, sandık gözlerindeki, dolap içlerindeki tohumların kıymetini bilin, onları gözünüz gibi koruyun diyorlar. Yamru yumru, dişleri tam dolmamış mısırları, yabancı kökenli, dişlerinin hepsi dolu ama ilaçla büyütülmüş koçanlara tercih edin diyorlar. Organik tarımın gerekliliğini artık herkes biliyor. O eski Anadolu buğdaylarının kalitesi ile dışarıdan gelen buğdayın kalitesi aynı değil. İri, diri görünümlü ama lezzeti düşük meyvelerle bahçelerimizin öz meyvelerinin lezzeti aynı değil.
Dişlere bayram ettiren, damaklara çeşni bırakan, Divriğili atalarımızdan yadigâr kalan elmalara, eriklere, armutlara, cevizlere, kaysılara yeniden kucak açmanın zamanı artık. Cıngıllı elmalar, ıbrıh erikleri, harman bergeleri bahçelerimizi tamamen terk etmeden sahip çıkmalı, yeniden yetiştirmenin, çoğaltmanın yollarını aramalı, mevcutlara da gözümüz gibi bakmalıyız diye düşünüyorum.
DİVRİĞİ’DE ZİRAAT MÜDÜRLÜĞÜ TARAFINDAN
50 BAHÇEDEKİ MEYVA AĞAÇLARI ENVANTER LİSTESİ