Download "İKİYE BÖLÜNEN ULUS. Prof. Dr. Rahmankul BERDİBAY Ahmet Yesevi Ü, Öğr. Üyesi. Kazak Türkçesinden Aktaran: Salih KIZILTAN."
1 9 İKİYE BÖLÜNEN ULUS Prof. Dr. Rahmankul BERDİBAY Ahmet Yesevi Ü, Öğr. Üyesi Kazak Türkçesinden Aktaran: Salih KIZILTAN Karaçay ve balkarların dillerinin, adetlerinin ve hatta kaderlerinin bize yakın olduğunu eskiden beri gönlünde duyanlardan biriyim yıllarında, Kuzey Kazakistan'daki İliç (şimdiki Makta-ral) ilçesinde, orta okul müdürlüğü yaptığım sırada, okulumuzda okuyan bir çok Karaçay öğrencimiz vardı. Bunlar arasında çok başarılı olanlar vardı. Kazakça türkü, şarkı söyleyen, Kazakça okuyan ve anlaşan bu öğrencilerin Kazaklardan hiçbir farkı yoktu. Eğer, uzun zaman bir arada yaşama imkanı olsaydı, Kazak ve Karaçay, bir halk haline gelebilirdi, diye düşünüyorum. O yıllarda, Appayev Hanbi adında bir dostum vardı. Bu şahıs, çok kabiliyetli ve marifetli biriydi. Kendisinin her şeyden haberi olurdu. Yeni çıkan bir şarkıyı hiç kimse duymadan o, öğrencilere öğretirdi. "Kafkaslardan göçüp geldiğimde, ilk önceleri çok yabancı bir yere gelmiş gibi hissettim. Fakat kısa zamanda, Kazak halkını tanıdım ve onlarla kaynaştım. Bir gün, radyoda Kazak müziği dinlerken birden dalıp çok eskilere gittim ve sanki geçmişi yeniden yaşadım. Önceden hiç duymadığım Kazak sazı, yüreğime dolup içime sindi. Böylesine bir etkilenmeden sonra kendimi Kazak müziğini öğrenmeye ve öğretmeye adadım." Hanbi Appayev, görev yapmış olduğu Kirov orta okulunda, müzik grubu kurarak bir çok şarkıcı ve küycü* yetişmesine sebep oldu. Öğrencileri, şehirler arası yarışmalara katılarak pek çok ödül kazandılar. Eğer, bazı kıskanç kişilerin iftiraları yüzünden ölmeseydi, Hanbi Appayev, sahasındaki meşhurlardan biri olabilirdi. Benim idarecilik yaptığım İliç Ortaokulu da Akbayev, Batşayev, Bo-luvrov, Kapayeva, Özdenova gibi onlarca Karaçay öğrenci eğitim gördü. Onların daha sonraki durumları ne oldu, bilmiyorum. 50'li yıllarda, Karaçayların yurtlarına geri gönderilmelerinden sonra bu öğrencilerle irtibatımız kesildi. Müslüman Kafkas halkları, yurtlarından zorla çıkarıldıklarında Karaçaylar Kazakistan'a, Balkarlar Kırgızistan'a yerleştiler. Karaçaylar ve Balkarlar, o dönemde kendilerini barındıran Kazakları ve Kırgızları hiçbir zaman unutmadılar, hep kardeş ve dost olarak bildiler, Balkarların ünlü şairi Kaysın Kuliyev, bir çok şiir ve destanlarında, hatıralarında o zor dönemde, kendilerine kucak açanlara karşı duyduğu memnuniyeti, çok vazıh bir şekilde anlatır. Karaçay Balkar yazarlar, Bilal Appeyev ve Eldar Gürtuyev'le sohbet ettiğimizde, onların
2 10 Kazak-Kırgızlar hakkında sarfettikleri çok sıcak ve candan sözler, bana, bütün halkın ortak duygusu gibi geldi. Molda Musa'nın dediği gibi "Köy uzak olsa da gönül yakın." Bir zamanlar, Kazak mekteplerinde okuyan Karaçaylı çocuklar, ana yurtlarına döndüklerinde de Kazak dilinde basılan gazete ve dergilere abone olarak, onları okumaya devam etmişlerdir. İkiz Karaçay-Balkar kardeşlerin son zamanlarda gözden uzak gönülden yad olmalarının asıl sebebi, hem yurtlarının uzak olması hem de aramızdaki manevi bağın koparılmış olmasıdır. Açıklamalı sözlüklerde, siyasi haritalarda Karaçay ve Balkarlar, iki ayrı ülkede yaşayan iki ayrı halk olarak gösterirler. Fakat bunun tarihi gerçeklere ters ve kasıtlı bir ayırım olduğu şüphesizdir. Dünya halklarının dillerini inceleyen bir çok araştırmada, Karaçay-Balkarların dillerinin aynı olduğu açık olarak gösterilmiştir. Büyük Sovyet Ansiklopedisinde, (Moskova 1973, 11. cilt) A. K. Borakov'un, Ş.M. Akbayev'in, M.A. Habiçev'in eserlerinde bu mesele, ilmi deliller ile ispatlanmıştır. Bunlarla beraber, Karaçay- Balkarlar, etnik yönden eski Kıpçakların ataları ile Kuzey Kafkasyadaki başka halkların karışması sonucu ortaya çıkmışlardır. Maalesef bütün bir ulus, son asırlarda ikiye ayrılarak ömür sürmeye mecbur edilmişlerdi. Bunun asıl sebebi, kuzey komşusu Rus'un sömürü siyasetine bağlıdır. Rusya'nın başkalarını tahakküm altına alma, istila etme ve sömürme siyasetini belirleyen 1. Petro'dur. Sonrakiler, bu siyasetten hiç ayrılmadan devam etmişlerdir. Rus Çarlığı sadece etrafındaki memleketleri değil, kendisine çok uzak memleketleri de istilaya girişmiştir. Kuzey Kafkasya'yı ve Kırım'ı almaya çok eskiden karar vermiş ve bu amaca ulaşmak için durmadan çalışmıştır. Sonuçta bu hedeflerinin bir çoğuna ulaşmıştır. Sömürgeciler, Kuzey kafkasya'daki müslüman halkların arasını açmanın zor olduğunu bildikleri için, dilleri farklı ulusları bir araya getirerek, aralarında birtakım huzursuzluklar çıkarıp onları birbirlerine düşürmek suretiyle kendi emirleri altına almaya çalışmışlardır. Dillerine göre aynı gruba giren Adıgey, Çerkez, Kabarları üç ayrı halk olarak bölmüşlerdir. Eğer bunlar bir idare altında toplanırlarsa, nüfus olarak büyük bir memleket olabilirlerdi. Karaçay ile Çerkez'e ve Kabar ile Balkar'a ayrı ayrı idareler kurdurmasının asıl sebe- bi, bu halkları kendi aralarında Rusça konuşturup geçmişlerini ve köklerini unutturmak istemesidir. Dağıstan ve az nüfuslu Nogayların Çarlık ve Sovyet devirlerinde, ayrı bir memleket kuramamalarının asıl sebebi de budur. Güçlü her zaman güçlüdür. Rusya kendine bağladığı halkları sömürerek kendini besledi. Bu kadar açık bir zulmü de "güçsüz halklara yardım" diye gösterdi. Her halk, Allah'ın verdiği zenginliklerden özgürce faydalanmayı, kendine göre yaşamayı arzular. Fakat, dünya üzerinde, başkalarına hükmetmeden, onlara baskı yapmadan duramayan zalim güçler, güçsüzleri emri altına almayı ve onlara zulmetmeyi adet haline getirmiş bulunuyorlar. Bizim sözünü ettiğimiz kardeş ulus da Rusya'nın kursağında hazmedilmektedir. Eğer, Yaratıcımız korumaz ve yardım etmezse, bu ulusların bağımsızlıklarına kavuşmaları şimdilik zor görünüyor. Başkalarına boyun eğmenin, sömürge olarak yaşamanın ne kadar zor olduğu nu anlatmaya gerek yok. Rus idaresi altında cefa gören halkların çoğunun müslüman olduğunu söylemek gerekir. Bu durum Sovyet döneminde de böyleydi yılında ana vatanlarından sürülen Kırım tatarları, Karaçay ve Balkanlar, Çeçenler ve İnguşlar gibi halkların tamamının müslüman olması tesadüf müdür? Faşist Almanlarla yapılan savaşta her halktan ihanet edenler olmuştur. "Malın âlâsı dışında, insanınki içindedir" diye atalarımız boşuna söylememiş. Savaş sırasında düşmana teslim olan Vlasovşılar, Ruslar ve Ukraynlar yüzünden bu halkların hepsine hain diyemeyiz. Her halktan er de çıkar hain de. Birinin suçu yüzünden diğerini cezalandırmak büyük bir adaletsizliktir. Kırım ve Kuzey Kafkasya'dan sadece müslüman halkların sürgün edilmesi bize, farklı bir düşmanlığı göstermektedir. Bu mesele tarihte hala açıklığa kavuşturulmamıştır. Sovyet hükümetinin bir grup halkı horlamasının ve her türlü kötü muameleye layık görmesinin resmi olmayan ve açıklanmayan asıl sebebi müslümanlara karşı duyduğu kin ve nefrettir. O halklar, bütün bu zulümlere sadece müslüman oldukları için maruz kaldılar. Bu da bir anlamda "haçlı seferlerinin" bir türü değil mi? Biz Kuzey Kafkasya'ya gittiğimizde yerli halktan görmüş oldukları zulmü dinledik. Kendilerine ait yerlerin, evlerin ve malların zorla ellerinden alındığı anlattılar. Stalin'in "astığı astık, kestiği kestik" olduğu zamanlarda Beriya adlı zalim Gürcü kuman-
3 11 dan tarafından müslümanlar yurtlarından, yuvalarından sürgün edilerek onların yerine "Büyük Gürcistan devlet'i kurulmak istendiğini zulmü bizzat yaşayanlar anlattılar. Müslümanlara karşı yürütülen kasti ve şehit düşmanlık sadece eski dönemler için değil, günümüz için de söz konusudur. Bu durumun artarak devam etmesi çok korkunç görünüyor. Gelişmişlik ve çağdaşlık örneği olmayı hiç bırakmayan, bu sahada gövde gösterisi yapan Batılılar arasında meselenin doğruluğunu veya yanlışlığını düşünmeden her konuyu İslam'a leke sürmek için iyi bir fırsat olarak değerlendirenler hiç de az değil. Dünyanın her tarafından hızla yayılan terörizme İslamı da bulaştırmaya çalışıyorlar. Bunu anlamak için fazla uzağa gitmeğe gerek yok. Bir çok dilde yayın yapan "Azatlık Radyosu'nun hergünkü haberlerini bir kez dinlemek yeter. Londra, Paris, Newyork, Moskova serserilerinin işledikleri suçları sıradan suçlar olarak değerlendirip müslüman ülkelerdeki bozuklukları İslam terörizmi diye adlandırmak doğru olmaz. Böyle yapılarak İslamın özüne leke bulaştırılmaya çalışılmaktadır. Bu arada biz de, batıdan çıkan teröristleri Hristiyan veya Yahudi diye isimlendiremeyiz. Kötü yola düşmüş kanun tanımazların suçunu İslam'a veya Hristiyanlık'a maletmek doğru değildir. Herhangi bir dini hedef alarak onu durmadan karalamak dinler arasına ateş atmak demektir. İslam'ı devamlı karalama alışkanlığı Rus basınında eskiden beri devam edegelmiş bir adettir. Bunun nedeni de bellidir. Çünkü İslam dinini doğru olarak yaşayan toplumlarda Avrupai kültür değerleri yayılma ve gelişme imkanı bulamamakta, bağımsızlık, hak ve hürriyet kalesi çok sağlam olmaktadır. Bu durum başkalarını köle, kendilerini efendi olarak görmeye alışmışların işine gelmemektedir. İslamın batılıları rahatsız eden yönü işte budur. Malesef, bizim bazı aydınlarımız, İslamla ilgili çarpıtılmış fikirlere iman edercesine inanarak din düşmanlarımızla beraber olmaktadırlar. İslam dininin mükemmelliğini hiç dile getirmeden sadece bazı şahısların ferdi hatalarını İslamiyete mal ederek sürekli uygulanan karalama ve yerme kampanyasının insanlığa ve adalete sığmadığını, Birleşmiş Milletler'in ve Unesco'nun toplantılarında özel olarak dile getirerek bozguncuları durduracak bazı kararların alınması zamanı çoktan gelmiştir. Milletleri mensup oldukları dinlere göre ayırmak insanlık adına iyi sonuçlar vermez. Bu du- rumda insanı insan olarak değerlendirmek yerine belirli bir dinin mensubu olarak değerlendirip onu yadırgamak söz konusudur. Bunun bir hata olduğunu batılı fikir adamları bilmiyorlar demek istemiyoruz. Fakat onlar İslamiyet hakkındaki kalıplaşmış ön yargıların ve sabit fikirlerin dışına çıkamıyorlar. Dünyada birisine karşı yapılan haksızlığı görüp buna karşı sessiz ve tarafsız kalmaktan daha kötü bir şey olamaz. Bugün Çeçenistan'a karşı Rusya'nın sergilediği zulüm kabul edilebilir gibi değil. Bunun büyük bir hata olduğunu herkes bildiği halde, hiç kimse "bu zulmü durdur!" diye müdahale etmiyor. Bu durum adaletin ayaklar altına alındığını gösteriyor. Eğer böyle bir zulüm Rusya'nın veya Ermenistan'ın başına gelseydi Batı dünyası şimdi yaptığı gibi oturup uzaktan seyretmez anında müdahale ederdi. Bu konuda Kazak halkının tarafsız düşüncelerini dile getirebilen Profesör Altan Ayımbetov gibi değerli insanlarımızın varlığına şükrederken, devletimiz adına resmi bir açıklamanın yapılamamış olması üzüntü vericidir. Karaçay ve Balkarların folklor ve edebiyat mirası ile Kazak medeniyeti arasında kökü çok eskilere uzanan benzerlikler ve ortaklıklar vardır. Bunları incelemek, araştırmak ve ortaya çıkarmak sadece edebiyatçıların değil, bütün aydınların da görevidir. Karaçay ve Balkarların eski manevi eserleri denilince ilk akla gelen Nard destanıdır. Nard destanı, Kuzey Kafkasya halkları (Osetin, Adıgey v.b.) arasında çok geniş olarak yayılmış olan bir mirastır. Bu destanda, adı geçen halkların çok eski zamanlardaki dünya görüşleri, sosyal yapıları ve ülküleri yer almaktadır. Kabile döneminden başlayarak feodalizm devrine kadar geçen çok uzun dönemdeki başlıca olaylar bu destanda anlatılmaktadır. Bu destanda tarihimitolojik, tarihi kahramanlık olaylarının bir demeti yer alır. Bu destanın asıl değeri halkın huzur ve bağımsızlık için iç ve dış düşmanlarla yaptığı mücadeleleri anlatmasından gelmektedir. Bununla birlikte, Nartlarla ilgili efsanelerde halkın çok eski devirdeki türlü inançları hakkında bilgiler de verilmektedir. Kazakların tarihi destanları ile Nart destanı arasındaki tipolojik benzerliklerin ve farklılıkların araştırılması başlı başına bir inceleme konusudur. Kazakçadaki "Narttay (Nart gibi)" sözünün kökünü incelemek bile çok ilginç olurdu. Nart destanı, Karaçay ve Balkarların dünya destan kültürüne önemli bir hediyesidir.
4 12 Kardeş halkın masallarında, efsane ve menkıbelerinde, halk şiirlerinde Kazak Halk edebiyatı ürünleriyle çok ciddi yakınlıklar olduğu dikkati çekmektedir. Bu duruma atasözlerinden örnek vermek yeterli olacaktır. "Ata yurdu koruyan büyür korumayan küçülür", "Yerinden ayrılan yedi yıl ağlar yurdundan ayrılan ömür boyu ağlar.", "Yurdunu satmaktansa ölmek iyidir", "Yer dağsız, ülke düşmansız olmaz", "Alimden eser kalır, demirden pas kalır", "Bilim aklın çırası", "Söz gümüş, şiir altın", "Yazdaki işe güzden hazırlan", "Eli usta (olan), altın tabakla su içer", "Sözün kısa, elin usta olsun", "Rahvan alın teri kurumaz", "Tay beslemeyen ata binemez", "Koyunu Allah yarattı, keçi yolda katıldı", "aslandan aslan doğar", "Ayının yavrusu ayıya ay gibi görünür", "Kurtun yavrusu karnında ulur", "Aslan aç, tilki tok", "Karınca kaza kaza dağı deler", "Suyu dayanma, düşmana inanma", "Yoldan çıksan da, elden (ülkeden) çıkma", "Şımarık kız ere yaramaz", "Akıl azdırmaz, bilim geriletmez", ("Karaçay Nart Sözle" adlı kitaptan, Çerkessk 1963). Biz bu ata sözlerini asıl şekilleriyle ele aldık. Bu ata sözlerinin Kazakça'da sadece manalarının değil kuruluş kalıplarının da aynı olması, bir kökten çıktıklarını gösteriyor. Edebiyatın her sahasında görülen bu benzerlikler, halklarımızın ortak bir hazineye sahip olduklarının isbatıdır. Bilindiği gibi, dil gerçeği hiçbir tarihi belgeden daha az önemli değildir. Sonuç olarak, kökümüzün ve ülkümüzün bir olduğu Karaçay-Balkarlarla maddi ve manevi ilişkilerimizi geliştirmenin kardeşlik görevimiz olduğunu unutmamalıyız.
5 13 ÇÖN TAŞ * B.D. ABDIRRAHMANOV Bişkek Emn.. Md. B. Başkanı Kırgız Türkçesinden Aktaranlar Nurgül MOLDOLİYEVA Arslan KÜÇÜKYILDIZ-Tuğba EKİCİ Bübüra Abıkanova 1928 yılında Kırgızistan'ın Alamüdin bölgesinde doğmuş ve halen başkent Bişkek şehrinde yaşayan bir emekli idi. Bübüra Hanım bir vesileyle çevresindekilere, çocukluğunda gördüğü, bildiği ama halkın henüz bilmediği, dikkat etmediği bazı olayları anlatmadığına pişman olduğunu söylemiş. Bunu öğrendiğimde kendisiyle tanışmak ve onun, yüreğini senelerdir sızlattığını söylediği sırlarını öğrenmek için onunla buluştum. ** Bübüra Abla'nın bana anlattıklarına göre babası Abıkan Kıdıraliy ( ) 1932'den 1940'a kadar, şimdi "Çön Taş" Kayak Merkezi olarak bilinen, o zamanki GPU-MVD ***'nin misafirhanesi olarak kullanılan binada çalışmış. Babası, yazları misafirhane için getirilen hayvanlara bakıp, kışın da bu eve bekçilik yapıyormuş senesi kış aylarında misafirhanede Kıdıraliyev ailesinden başka kimse olmamasına rağmen, A. Kıdıraliyev ailesini günlüğüne Kaşka-Suu Köyündeki bir arkadaşının evine götürmüş. Ailesine onları oraya niçin götürdüğüne dair hiçbir bilgi vermemiş. Kıdıraliyev ailesi geri döndükten sonra Küçük Bübüra misafirhane yanındaki iki katlı kerpiç fabrikasının temeline kadar yıkıldığını, geceleri köpeklerin orada toplanarak havladıklarını fark etmiş. Bahar gelince oraya insan yaklaşamaz duruma gelmiş. Çünkü oradan çok kötü kokular yükseliyormuş. Taş-Töbö (Taş Tepe) köyündeki okulda dersler başladığında B. Abıkonava sınıf arkadaşlarından gün boyunca geceleri eski kerpiç fabrikasına arka arkaya kamyonların geldiğini duymuş. Kamyonlar geldiğinde köy halkının evinden dışarı çıkmasının yasaklandığını ve polisler tarafından nöbet tutulduğunu öğrenmiş. Bübüra Ablanın ailesi baba Kıdıraliyev'in karakterinde tuhaf değişiklikler hissetmişler. O geceleri eski kerpiç fabrikasına gidip gömülen ölülere Kur'an okuyormuş ve eve döndüğünde de hep ağlıyormuş Karakterindeki bu değişikliklerin sebepleri kendisine sorduklarında "eski kerpiç fabrikasının yıkıntıları altında birçok ölüler bulunuyor" diye
6 14 cevaplandırmış. Bu ölülerin arasında yakın akrabası Ş. İmanaliy' in de olma ihtimalinden bahsetmiş. A. Kıdıraliyev bu korkunç olayları ailesine anlatmış ama ailesinin bu olayları başkalarına anlatmasını yasaklamış. Fakat 1973 yılında A. Kıdıraliyev ölüm döşeğinde yatarken, kızı Bübüra'ya o zamanki Stalin yönetiminin kurbanlarının gömüldüğü yeri hiç kimseye söyleyemeden ve gösteremeden öleceğine pişman olduğunu söylemiştir. İşte bu yüzden bütün ülkede siyasi suçlamalarla öldürülmüş insanların suçsuz ve boş yere öldürüldüklerini ispatlama işi, bir komite tarafından ele alınırken Bübüra Hanım KGB ile işbirliği yaparak öldürülenlerin hepsinin gömüldüğü yeri göstermeye hazır olduğunu bana söyledi. Hiç suçları yokken öldürülmüş bazı insanların, Çön Taş köyünün etrafına gömüldüğüne dair söylentiler yayılmıştı ama, onların gömüldüğü yeri tam olarak kimse göstermemişti. Zaten, bazıları ispatlanması zor diye düşünerek bununla uğraşmayı istememişlerdi. Komitenin yöneticileri bu işi bir kere daha gözden geçirmeye karar verdiler. İlk olarak dosyalarından 1930 yılında öldürülenlerin gömüldükleri yeri aradık. Arşivden bu insanlar hakkındaki evraklar bulunamadı. Bununla birlikte ölüler şehrin dışına gömüldü diye kayıtlar vardır. Elbette bu durum bize nasıl bir yol takip edeceğimizi gösterdi. Bu kadar bilgiyle bu işi öylece durdurmak mümkündü. Ölülerin gömüldüğü yeri aramak benim görevim de değildi. Fakat ben insanlık görevimi üstün tutarak elimden gelen herşeyi yapmaya çalıştım. Haber aldım, bilgi verdim. Sonunda Bübüra Hanım ile baharın sonunda buluşmaya karar verdik. Nisan ayının sonunda komitenin memurları ile Bübüra Abla'yı Çön-Taş'a götürdük. Oraya yaklaştığımızda Ablamızın çok heyecanlandığı dikkatimizi çekti. Çünkü bundan 53 sene önce o korkunç olayı yaşadığı yere geri dönmüştü. Yarım asır boyunca bu acı olayın sırrını ağır bir yük olarak taşımış ve oldukça zorlanmıştı. Bübüra Abla olayı bana anlattığında ben O'na inanarak elimden gelenin hepsini yapacağıma söz verdim ve o da bana inandı. Çön-Taş kayak merkezine geldik. Bübüra Abla bizi çocukluk yıllarının geçtiği yerlere götürdü. Orada zamanın İç İşleri Bakanlığının misafirhanesinin yaya yolunu, çamaşırhanesini, buz parçalarından yapılmış buzhanenin yerini ve Lostmanov'un odasını gösterdi. O sırada Bübüra Abla'nın neler düşündüğünü kim bilebilir? Belki anne babasını hatırladı, belki de 38'li yılları hatırladı, bilinmez ama çok düşünceli ve üzgün olduğu her halinden belli oluyordu. Bübüra dağdan gelincik toplayarak eski kerpiç kırıklarının bulunduğu yere koydu. Şehre dönerken kimsenin ağzını bıçak açmıyordu. Bübüra Abla gelişmelerin gidişatından kendisini de haberdar etmemizi rica etti. Bu tespitten sonra cesetleri aramak üzere yapılacak kazılar için hazırlık yapmaya başladık. Komitede kazı işleriyle uğraşabilecek tecrübeli kimse yoktu. Bunun için Kırgızistan Devlet Üniversitesinin tanınmış arkeologu M.İ. Moskalev'e başvurmamı tavsiye ettiler. Kazı yapılmasının gerektiğine bazı meslektaşlarımın gönüllü olmadıklarını öğrenince yöneticilerimden izinsiz Moskalev ile Çön-Taş'a gitmeye ve ne olduğu belli olmayan yeri kazmaya mecbur oldum. Bu işlere artık alışmış olan arkeolog gönüllü çalışarak kısa zamanda kerpiç ocağının bir bölümünü buldu. 30 cm derinlikten insan cesedi bulundu. Kafatasında iki kurşun deliği vardı. Bu şüpheleri ortadan kaldıran önemli bir delil sayıldı. Burada daha çok insanın cesedinin bulunacağını tahmin ettik. Bu gelişmeler üzerine şehre dönüp yöneticilere durumu anlattıktan sonra onlarda bu olayla ilgilenmeye başladılar. Ertesi gün bölüm başkanı ile birlikte kazılacak olan yere gittik. Sonunda bu iş herkesin ilgisini çekmiş ve işçiler toplanmıştı. Elde edilen bilgilere göre Adalet Bakanlığınca bulunan cesetlerin gerçek suçlarının soruşturulması görevi verilmesi gerekiyordu. Ama bu görevi vermek istemedik. Sovyetler Birliği'ndeki ve ülkedeki siyasi durum ile KGB çevresindeki dedikodulardan dolayı komite tarafından çok temiz işlerin yapılması gerekiyordu. Bunun için komitenin çalışmalarının önemini gösteren iş-
7 15 lerin yapılması için çok çaba harcamamız gerekti. Komite Başkanı Asankulov bunu açıkça anlamıştı. İlk günlerde kazı işinin yapıldığı yere halkın ileri gelenler ve basın çağrıldı. Bunun birinci sebebi sonradan bizi suçlamamaları içindi. İkinci sebep de komitenin çalışmalarını topluma duyurmaktı. Devlet komisyonu düzenlendi. Ama komisyon cesetleri tekrar gömmek için kurulmuş gibi oldu. Kazma işinin ilk gününde çağrılanların önünde yedi kişinin cesedi bulundu. Cesetlerin karışıklığına bakıldığında burası insanın gömüldüğü bir mezar değil cesetlerin gelişi güzel atıldığı bir yere benziyordu. Ertesi gün kazma işlerini işçiler yaptı. On kişinin cesedi daha bulundu. Benim için bunların hepsini yazmak değil, hatırlamak bile çok acıdır. O günlerde üzgündüm ve çok derin düşüncelerin kucağındaydım. Geceleri kafatası görüntüleri gözümün önünden gitmiyordu. Sanki "niçin bizi yattığımız yerde huzursuz ediyorsunuz" diyorlardı. Ben onlara "Sizleri saygıyla, törenle, size yakışır bir şekilde görmek istiyorum" diyebilmek istiyordum. Buna benzer hislere bu kazıya katılanların hepsi kapıldı. Birkaç gün sonra komiteye yargıtaydan ve NKVD'nin (İç İşleri Bakanlığı) memurları katıldı. Bulunan cesetlerin toplam sayısını baş kemiklerini sayarak hesapladık. Cesetler gelişi güzel gömüldüğü için başka kemikler ile hesaplamak mümkün değildi. İkinci gün baş kemiklerinin birinde altın dişler bulundu ve bu özellikte on tane baş kemiği daha bulundu. Altın dişlerin cesetler üstünde bulunması cesetlerin yüksek görevdeki insanlara ait olduğunu ispatlıyordu. Çünkü 30'lu yıllarda altın dişleri herkes yaptıramıyordu. Bu gelişmeleri duyanlar, vurulan babalarının, akrabalarının dişlerini hatırlamaya çalıştılar. Mesela, Çon-Taş'ta ceseti bulunan C. Abdırahmanov'un kızları, babalarının altın dişleri olduğunu söylediler: Kazının yapıldığı yer daha derin kazıldıkça cesetler daha çok bulunmaya başlandı ve yanlarında bulunan eşyalar bu insanların 30'lu yıllarda vurulanlar olduğunu ispatladı. Mesela bulunan eşya- lar arasında 201i 30'lu yıllarda kullanılan 3, 15, 20 demir kuruşlar, sigara dipleri vardı. Ayrıca demirden yapılmış bardaklar, tencereler, kaşıklar, hapistekilerin vurulmaya, eşyaları ile birlikte getirildiklerini ispatlıyordu. Bir cesete dikkatlice bağlanmış bir torba farkedip çok heyecanlandık. Onu yavaşça açtığımızda içinde gri bir kerpiç parçası ile tahtadan yapılmış bir kaşık çıktı. Kerpiç parçasına benzeyen şeyin hapisteyken yakın bir akrabası tarafından verilmiş ekmek parçası olduğu anlaşıldı. Demek ki merhum ekmeği yemeye fırsat bulamadan öldürülmüştü. Siyasi yönden bakıldığında o merhumların içinde devlet büyükleri, parti yöneticileri de vardı. Bunu 30'lu yıllarda yöneticilerin giydiği askeri üniformaların orada yatan bazı cesetlerin üstünden çıkması ispatlıyordu. Bazı kafataslarında kalan saçlar ve antropolojik işaretler ile bunların Moğol ve Avrupa ırkından olan insanların cesetleri olduğu anlaşıldı. Sonunda bunları suçlama belgeleri bulundu ve bu belgeler ile 137 insanın soyadları ispatlandı. İçlerinde Kırgızlar, Ruslar, Almanlar, Uygurlar ve Koreliler vardı. Bu insanlar farklı farklı insanlardı. Ama bir kadere bağlanıp Stalin rejiminin kanlı değirmeninde ezilip bir ocağın içine gömüldüler. Siyasi sisteme göre onlar "Halk düşmanı" sayılmış ve buna göre cezalar verilmişti. Bugün NKVD'nin yöneticilerinin 30'lu yıllarda hapsedilen insanlara kendilerinin ortaya çıkardıkları "karşı inkılapçı birliğinin üyesiyim" dedirtmek için işkence yaptıkları bizim için bir sır değildi. Bunun için insanlara işkencenin çeşitli yolları denenmiştir. 53 sene sonra Çon-Taş'ta bulunan cesetler vardı. Çıkarılan cesetler hemen orada incelendi. Moskalev vurulanların yaklaşık olarak yaşını, ırkını, bazı özelliklerini hemen tanımlamaya başladı. Sıradaki ceset çıkarılırken Moskalev merhumun ayak kemiğinin ölmeden önce kırıldığını farketti. Ama diğer ayak kemiğinin kırığı ölmeden önce düzelmişti. Demek ki bu insan hapsedilene kadar topallıyordu. Sonradan gazeteci Ş. Camansariev
8 16 kendi abisi Asanbay Camansariev'in -137 merhumundan birisi- topalladığını söyledi. Bunlar Stalin rejiminin acınacak kurbanlarıydılar. Bu işler yapılırken NKVD' nin kadroları hep değiştirilmiş ve "gerekli-özel" elemanlar göreve getirilmiştir. Böylelikle yapılan işleri sessiz ve derinden yapmışlardır. Amirlerinden korkan yöneticiler kendi canlarını korumak için herşeyi yapmaya razı olmuşlardı. Çizgiden çıkmış bu birliğin amacı sözde "Halk düşmanlarını" aramaktan başka birşey değildi. Ürettikleri maddelerin sayısını abartarak gösteren bazı fabrikalar gibi NKVD de aksi inkılap birliklerini, casusları, zararlıları çok göstermeye, planlarını önemli ve etkili göstererek kendilerini öne çıkarmaya çalışmışlardı. Bunların neticesinde Çek' lerin kerpiç yapmak için kurdukları 3,5x3,5m. ölçüsündeki ocak, vilayet komitesi sekreterlerinin, halk komiserlerinin, işçilerin mezarı olmuştu. İki metre derinliğe inildiğinde artık giysilerin uçları görünmeye başladı. Ayrıca kibrit kutuları, sigara ve sigara kutuları bulundu. Bulunanlar bozulmadan bugüne gelebilmişti. Bu arada ocaktan alınan bir avuç toprak incelemeye alındı. Bu derinlikten değişik ve çok pis kokuların geldiğini farkettik. Bu durumda işe devam etmek tehlikeli idi. Arkeolog bu kokunun bir ölünün bozulup çürümesinden ya da bulaşan herhangi bir hastalıktan kaynaklandığını tahmin etti. Vurulanların arasında sibir ülseri ve uçuk gibi hastalıkların olup olmadığını kimse bilemezdi. Böyle hastalıkların mikropları uygun şartlarda uzun süre ölmeyebilirdi. Durum böyle olunca kazma işini bırakıp durumu yöneticilerimize bildirdik. Ertesi gün tahlil merkezinden doktorlar gelerek ocağın içinden toprak örneği aldılar. Ama sonucu üç haftadan önce alamayacaktık. Bu ekip için çok uzun bir süre idi. Kendi aramızda anlaşarak, doktorun tavsiyelerine ve emniyetin kurallarına uyarak işe devam etme kararı aldık. Kazının bu aşamasında suçlamaların yazıldığı ilk belge olan yazılmış ve yırtılmış bir kağıt bulduk. Bu, Ç.Abdırrahmanov'u suçlama belgesi idi. Bence bu araştırmamızdaki mühim bir olaydı. Önemli bir suçlama belgesi bulunmuş ve bu özel belge 53 sene boyunca toprağın altında olmasına rağmen çok iyi korunmuştu. Böyle bir olayla karşılaşmayı hiç beklemiyorduk. İnsanların toplu gömüldüğü yerlerde dahi mesela, Beyaz Rusya'daki Kuronatı'da bile böyle belgeler bulunamamıştı. Bu suçlama belgeleri B. Abıkanova'nın ölülerin buraya gömüldüğüne dair anlattıklarını tamamen ispatlıyordu. Sonradan böyle suçlama belgeleri bulunduğundan şüphelenenler de oldu. Biz bulunan eşyaların ve belgelerin kanıt olması ve belge olarak kalması için bulunan herşeyi video kasete aldık. Bundan sonra bulunan ikinci belge ise Törekul Aytmatov'u suçlama belgesi idi. Abdırrahma-nov'u suçlama belgesi yazılmış yırtılmıştı ama Aytmatov'u suçlama belgesi tam olarak saklanmış hatta birkaç kağıda birden yazılmıştı. Merhumu Sosyal-Turan Partisindendir ve casusluk yapmıştır vb. suçlarla suçlamışlardı. Bu birkaç suçlama belgesini bulmakla işimiz kolaylaştı. Bu belgeleri KGB'nin arşivindeki belgeler ile Çön-Taş'taki gömülen başka insanların adı-soyadını karşılaştırmak için kullandık. Ocağın içinden iki hafta sonra en son cesetler çıkarıldı. Kazma işi uzun sürdü ama, sonucu tarih için büyük rol oynadı. Dipnotlar * Çön-Taş: Büyük, Ulu Taş (harfi nazal olarak okunacaktır.) ** Bübüra Hanım bildiklerini ilk olarak köylerinin muallimine anlatmış daha sonra KGB yetkilisi çıkıp gelince çok korkmuş yine de büyük bir cesaretle bildiklerini anlatmıştır. Kendisinin bana anlattığına göre bu kerpiç fabrikasının üzerinde göğe doğru uzanan yemyeşil, nur diye adlandırdığı çok güzel bir ışık görmüşlerdir. (A. Küçükyıldız'ın notu) *** GPU -MVD (Sonraki dönemlerde NKVD): İç İşleri Bakanlığı **** KGB Emniyet Müdürlüğü
9 17 TÖREKUL AYTMATOV Nurgul MOLDOLIYEVA Arslan KÜÇÜKYILDIZ Tuğba EKİCİ Kırgız Türkçesinden Aktaranlar "Baba, ben sana an t dikemem. Senin nereye gömüldüğünü bile bilmiyorum. Bu çal şmam babam Törekul Aytmatov sana armağan ediyorum. Anne, sen bizi yetiştirdin. Senin uzun ömür yaşaman dileyerek, annem Nagima Aytmatov bu çal şmam sana da armağan ediyorum." Dünyaca ünlü yazarımız Cengiz Aytmatov'un "Ana Tarlası" adlı eserini elimize alıp ilk sayfasını açtığımızda yukardaki, çok duygulandırıcı sözlerle karşılaşıyoruz. Yazarımız bu eserini babası ve annesine armağan etmiş. 53 sene boyunca annesi, kendisi ve kardeşleri babalarının ölüp ölmediğinden habersiz olarak acı içinde yaşadılar. Törekul Aytmatov 1903 sonbaharının bir ayında Talaş ilinin şimdiki Kara Buura (önceki Kürküröö) ilçesinin Şeker Köyünde çiftçi bir ailenin çocuğu olarak doğmuş. Hemşehrilerinin söylediklerine göre, babası çalışmayı çok seven, usta kopuzcu, dikiş makinasını köyüne ilk getiren terzi, okuma yazma bilen biriymiş. Aytmat ailesinin (Cengiz Aytmatov'un dedesinin ailesi) altı çocuğu olmuş. Adlarını, Ayımkül, Törekul, Karagız, Gülayım, Rıskulbek, Toyçubek koymuşlar. Aytmat ile ağabeyi Birimkul iki dost gibi geçinen, birbirine saygı gösteren iki insan olmuşlar. İkisi yılları arasında Kürküröö nehrine, hem hayatlarının düzelmesi için, hem de köye hizmet olsun diye bir değirmen kurmuşlar. Ama bu değirmen aradan uzun zaman geçmeden yanmış. Başka çare bulamayan baba Aytmat (Cengiz'in dedesi) ailesinin geçimi için oğlu Törekul'u ve abisinin oğlu Alimkul'u alarak Maymak'taki demiryolu inşaatında işçi olarak çalışmış. Şimdiki Maymak istasyonunun yanındaki tünelin yanındaki tünelin şantiyesine katılmışlar. Demiryolunda çalışan Rus işçileri Törekul'u çok sevmişler. Aytmat'a oğlunun zeki ve anlayışlı olduğunu söyleyerek O'nun Oluya-Ata'daki Rus okulunda okumasını tavsiye etmişler. Aytmat onların tavsiyelerine uyarak oğlu Törekul'u ve yeğeni Alimkul'u okula verir. Okul Müdürlüğü Aytmat'ın ustalığını öğrenince O'nu da işe alırlar. Bu okulda ayrıca Rıskulbek ve Gülayım'da okumuşlardır senesinde Aytmat'ın eşi Ayımkan kızlarını da yanına alarak köye göçmüş. Aytmat ise çalışarak ve üç oğlunu okutarak Oluya-Ata'da kalmış.
10 18 Babası Törekul'u Rus okulundan önce yılları arasında mollaya, mektebe verir. Orada okuma yazmayı öğrenir yılında Oluya-Ata'daki Rus okuluna girip iki sene içinde rahatlıkla Rusça okumayı yazmayı öğrenir yılları arasında Oluya-Ata'da bir senelik meslek okulunu bitirir senesinde yüksek okulda okumaya başlar yılında babasının ölümü üzerine ailesine bakmak için köye döner. Törekul Aytmatov köye döner dönmez 4 yıllık eğitiminden dolayı önce Şeker Köyündeki köy şurasının sekreteri, sonradan Kürküröö ilçesindeki mntıka yürütme komitesinin sekreteri olarak çalışır. Törekul, Şeker Köyünde iken başlayan Sovyet iktidarının siyasetini anlatma çalışmalarına katılıp Kırgız halkının parlak hayatı için çalışmaya başlamıştır. O zamanlar Kırgız Yerinde (Kırgızistan'da) gençler Komsomol Birliği'ne katılıp Sovyet iktidarının siyasetini desteklemeye başlamışlardı. Yeni olan her şeyle ilgilenip gücünü, aklını halkının geleceğine armağan etmek isteyen Törekul, Komsomol Birliğine üye olup çalışmalara faal bir şekilde katılır. 1921'de Taşkent'te düzenlenen Sırdarıya ilinin komsomollarının kurultayına Talas ilinin delegesi olarak katılır. Ama bazı nedenlerden dolayı kurultay olmaz. Törekul Sırdarıya ilindeki Özbek komsomol üyelerinin çalışmalarını görmek maksadıyla o ilde birkaç hafta kalır. Ayrıca Taşkent'teki Sovyet okulunun gençlerinin çalışmaları ilgisini çeker, o okulun öğretmen ve öğrencileri ile sıkı ilişkiler kurar. Talas'a dönecekken okulun öğretmenlerinin ve Kürküröö ilçesinin isteği üzerine okulda okumak üzere katılır. Onun kabiliyeti öğretmenleri takdir görür. Ayrıca Rus dilinde rahat konuşabilmesi ve yazabilmesi üç ay sonra Moskova şehrindeki doğu işçilerinin kominist üniversitesine başarılı öğrenci olarak gönderilmesine neden olur senesinin Ekim ayından itibaren Törekul'un özel hayatında büyük değişiklikler başlar. O Moskova'da üniversitede okurken eğitim seviyesinin yükselmesi için çok çalışır. Ayrıca Sovyet Devleti Hükümeti tarafından yapılan ekonomi, siyaset ve milliyetçilik meseleleri hakkında toprak-su reformu yaygınlaştırma işlerinde, Kırgızistan'da medeni ve eğitim alanındaki işleri gerçekleştirme konusunda düşünce ve fikirlerini geliştirir yılları arasında Moskova'daki üniversitesinin Sovyet Gençler Birliğinin üyesi olan Kırgız Kazak, Türkmen, Özbek, Tatar ve Tacik öğrencileri arasında başarılı çalışmalar yaparak birkaç defa teşekkür almıştır. Bunu arşivdeki belgelerden alıyoruz. Törekul Aytmatov Moskova'da okulunu bitirip Kırgızistan'a geri döndükten sonra Kırgızistan bölge komitesinin propaganda bölümünde çalışarak, bölgelerinde medeni merezleri kurmaya, önceden kurulanları geliştirmeye, siyasi terbiye işlerini gerçekleştirmeye, kütüphane, okul, hastahane, sinema açmaya önem vermiştir yılında Bişkek'teki ilk eğitim okulu Kırgız Eğitim Enstütüsünün açılışına katılarak, Enstütünün Kırgız kadrolarını daha çok okutmasını istemiştir yılından itibaren onun katılması ile Kırgız dilindeki okullar için ilk defa okul kitaplarını çıkartma işi gerçekleşmiştir. O sene Kırgız öğrencileri kendi ana dillerinde 14 çeşit dersin 76 bin kitabını aldılar. Bu kültür alanındaki büyük bir başarıdır. Kırgızistan bölge komitesinde propaganda bölüm başkan yardımcısı olarak çalışırken, 12 Nisan 1926'da onun isteği ile bölümde toplantı yapılır. Toplantının konusu, Kırgız alfabesinden Latin alfabesine geçme meselesidir. Törekul Aytmatov milli basın yayın organının düzenleyicilerinden olmuştur, yine aynı sene siyasi dergiyi Kırgız dilinde çıkarma meselesi ortaya çıkmıştır. Ama maddi problemlerden dolayı iş durur. Bunun üzerine T. Aytmatov, K. Tınıstanov, C. Trusbekov ve A. Başiyov derginin Kırgız dilinde çıkması için halktan maddi destek istemişler, kendileri de bu işe öncü olarak katılmışlardır. Kırgızistan komitesi sekreterliği 14 Ekim 1926'da "Kominist" dergisini Kırgız dilinde çıkartma kararı alır. Ekim inkılabının dokuzuncu yıl törenine bu derginin ilk sayısı çıkarılır. T. Aytmatov bu derginin sahibi olarak kalır. Aynı zamanda T. Aytmatov "Erkin Too" gazetesinin başarılı yazarlarındandır. Ekim inkılabının onuncu yıl töreni için "Kızıl Kırgızistan" adlı 1000 tane kitabın çıkarılmasına da faal bir şekilde katılmıştır. Kitapta Kırgızistan'ın ekonomisi, sosyal yükselişi halk eğitimi, komsomol, kadın hareketleri v.b. hakkında bilgiler yer almıştır. Kitabın ön sözünü K. Tınıstanov yazmış, Rusçaya ise T. Aytmatov çevirmiştir.
11 19 VKP (Sovyetler Birliği Kominist Partisi Bolşeviklerin) Kırgızistan Bölge komitesinin ikinci sekreterliğine seçildiğinde, o bölge parti birliğini ülküsel örgütleme ile birlikte, eğitime ve kültüre önem vererek hareket etmiştir. Bölge komitesinin ikinci genel toplantısında ilk ve orta dereceli okullar hakkında alınan kararların yapılma durumlarını bildiren raporunu açıklayarak, öğrencilere verilen büyük hatalarına, yüksek eğitimli öğretmenlerin yokluğuna dikkatini yoğunlaştırmıştır. Okul kitaplarına, yüksek eğitimli öğretmenlerin yokluğuna dikkatini yoğunlaştırmıştır. Okul kitaplarının ve okul malzemelerinin Kırgızca çıkarılmasına, eğitim seviyesinin yükselmesine de çok önem vermiştir. Törekul Aytmatov'un siyasi ve idare çalışmalarında Kırgızistan'ın güneyindeki yılları arasında yapılan toprak-su reformu büyük önem taşımaktadır senesinin Kasım ayında Kırgızistan'ın güneyinde toprak-su reformunu gerçekleştirme kararı alındığında Törekul Aytmatov tecrübeli bir organizatör ve Kırgız çiftçilerinin hayatını anlayabilen kişi olarak VKP Bölge komitesinin sekreterliğini yaparken, toprak-su reformu komisyonunu yönetmeye başlar ve işin başına kendisi geçer. O zamanın ağır şartlarına rağmen, ülke ekonomisini düzeltip, yükseltmeye çalışarak toprak-su reformunun halkın daha iyi yaşaması için yapıldığını halka anlatmıştır. Zenginlerinin topraklarının fakirlere dağıtılmasında etkili bir rol oynamıştır. Ama bazı kötü niyetli Kırgızlar Toprak-su reformu bir kandırmadır, Sovyetler Birliği bütün Kırgızların toprağını, malını ve silahlarını ellerinden almak için bu reformu gerçekleştiriyorlar diye propaganda yapmışlardır. Özbeklerin yaşadığı bazı yerlerde çiftçiler arasında Kırgızlar Özbeklerin yerini alacaklardır diye söylentiler yayılır, bu yüzden Özbekistan'la birleşin diye dedikodular çıkarırlar. Bütün bu olaylar reformun yürümesine engel olmuştur. Buna rağmen Törekul Aytmatov ve arkadaşları gece gündüz demeden çalışırlar. onun yönettiği Calal-Abad vilayet komitesinin memurları, merkezde ve başka yerlerde toprak-su reformuna hazırlık yaparak reformu gerçekleştirme işlerinin propagandasına etkili bir şekilde katılırlar. Ve bu reforma karşı aksi propaganda yapanların yönetici- leri partiden atılarak cezalandırılırlar. Törekul Aytmatov vilayet komitesinin başkanı olarak yapılan işler hakkında ülkenin toprak merkez komisyonuna bilgi verir ve propaganda işini ustalıkla yapar. Gün geçtikçe toprak-su reformuna katılan çiftçilerin sayısı da artar yılları arasında Calal-Abad komitesinin başkanı olarak çalışmış. Bu yıllarda Kırgızistan ve Kırgızlar için yararlı ve önemli işler yapmıştır yılları arasında Aravan-Burin mıntıka komitesinin sorumlu sekreterliğini yapar. onun arkadaşları da E.Esenamanov (Kırgız Muhtar Cumhuriyetinin Toprak Halk Komiseri), S. Tatlıbekov (Milli Eğitim Halk Komiserinin Yrd.), T. Coldoşev (Milli Eğitim Halk Komiseri), N.A. Şeblanov (Parti Bölge Komitesinin Tarım Bölümü Bşk. Kurman-Gali Karakeev (VLKSM Kırgızistan Bölge Komitesinin Bölüm Bşk.), M. Tuganbaeva (Kırgız Muhtar Cumhuriyetinin İcra Merkez Komitesinin Bşk. Yrd.) v.b. Toprak su reformunu gerçekleştirmede, Kırgızistan'ın gelişmesinde de büyük rol oynamışlardır. Törekul Aytmatov ve arkadaşları her yeri gezip halk ile konuşarak, onlara yeni hayat şartlarını anlatmışlardır yılları arasında Törekul Aytmatov'u STP (Sosyal-Turan Partisi) Derneğinin üyesi diye suçlamışlardır. STP Derneğinin amacı, Kırgızistan'da Sovyet yönetimi yıkarak, Kırgızistan'ı Sovyetler Birliği'nden ayırıp, İngiltere'nin yolgös-termesi ile burjuvazi-milliyetçi bir devlet kurmakmış. Sözde, bu amacı Törekul Aytmatov desteklemiş. Bu suçlamaların hepsinin yalan olduğu ve sorgu hakimlerinin önceden hazırladığı suçlamalar olduğu kesindir. STP Derneğinin varlığını ispatlayan deliller olmadığı için genellikle herkes bunu NKVD'nin organlarının çıkardığı boş şeyler olduğu söylemektedir. Ama arşivde bulunan belgeler bunu kanıtlamaktadır. 30'lu yılların başında parti yöneticileri parti yönetiminin güvenilir olup olmadığını düşünmeye başlarlar. Aynı görüşü paylaşan A. Sıdıkov, T. Arabaev, A. Şaodanov, T. Sopayev, v.b. toplanırlar. Onlar ülkenin gelişmesi hakkında kendi fikirlerini söylerler ve bunun hakkında "bayanname-muhtıra" yayınlarlar. Bu evrakların hepsi onlar hapsedilmeden önce ortadan kaybolur. Demek ki 1931'den itibaren onların içinde bir casus vardır ve bu derneğin toplanmasından
12 20 NKVD haberdar olmuştur. Fikirler gelişipte dernek "Parti" olarak toplanmaya başladığında onlar tutuklanır. 1934'te hepsi yargılanır ve 1938 yılında hepsi vurulur yılları arasında STP Derneğini açıkça milliyetçilikle suçlarlar. 31 Ağustos 1937'de "Pravda" gazetesinde "Burjuvazi- Milliyetçiler" diye suçlayıcı makale yayınlanır. Bu makalede Kırgızistan'ın parti ve devlet yöneticileri "milliyetçiler" diye suçlanırlar. 5 Eylül'de Kırgızistan Kominist Partisi Merkez Komitesinin genel toplantısında bu mesele incelenir ve karşı devrimci milliyetçileri yok etme kararı alınır. Bu toplantıda Halk Komiserler Birliği Bşk. B. İsakeev Kırgızistan Bölge Komitesinin ikinci sekreteri M. Cenbaev, Toprak Halk Komiseri E. Esenamanov, Kırgız Muhtar Cumhuriyetinin İcra Merkez Komitesi Sekreteri A. Ailçinov'lar görevinden atılırlar. 13 Eylül'de "Pravda" gazetesinde B. Modakov'un "Kominist Partisi Kırgızistan Merkez Komitesinin kokmuş siyaseti" adlı makalesini yayınlar. Bu makalede Kırgızistan Merkez Komitesi "halk düşmanlarını" yok etmek için kesin acımasız savaşı gerçekleştirme hakkında Sovyetler Birliği Kominist Partisinin ve Stalin'in isteklerini yerine getirmemiştir denilmektedir. Bu nedenle Kırgız Muhtar Cumhuriyeti Merkez Komitesi Bşk. A. Orozbekov ile Kırgızistan Bolşevikler Kominist Partisi Merkez Komitesinin ikinci sekreteri M. Cenbaev partiden atılırlar. Moskova'da Kızıl Professure Enstitüsünde okuyan Tö-rekul Aytmatov'un particiliğinin araştırılması için onu Kırgızistan Kominist Partisi Merkez Komitesine çağırırlar. Törekul Aytmatov sorguda ve mahkemede suçlamaların hepsine itiraz eder. Halk düşmanları diye suçladıkları birlikte çalıştığı arkadaşları ve arkadaşları ve Moskova'daki karşı devrimci çalışmalar hakkında birşeyler anlatması için ne kadar zorlasalar da o kesinlikle birşey anlatmamış ve "Ben Moskova'da hiçbir zaman karşı devrimci çalışma yapmadım" diye cevap vermiştir. T. Aytmatov'a karşı suçlamada bulunanları Kırgızistan İç İşleri Halk Komiseri Lastmanov kendisi özel olarak sorgulamıştır. Bu Kırgızistan'ın İç İşleri Halk Komiserliğinin, Törekul Aytmatov'u suçlamaya çok önem verdiğini göstermektedir. Sorgulamada, zorla, baskıyla alınmış ifade- lerden başka T. Aytmatov'u suçlayacak başka hiçbir delil yoktur. 3 Kasım 1938 yılında Törekul Aytmatov Kırgızistan Cumhuriyetinin İç İşleri (KGB) Halk Komiseri Albay Lastmanov ve baş askeri savcı yardımcısı tecrübeli hukukçu Suits tarafından hazırlanan suçlama evraklarıyla tanışır. Ama suçlamaya karşı çıkar. Bu suçlama 4418 numaralı dosyanın ikinci sayfasında saklanmıştır. NKVD'nin üçüncü bölümü T. Aytmatov hakkında bilgi ve suçlamaları hazırlamış: "O 1903 yılında Kirov ilçesinin Şeker Köyünde, meşhur, zengin bir ailenin çocuğu olarak doğmuş. Kırgızistan'lı ve SSCB vatandaşı, Sovyetler Birliği Kominist Partisi üyesi, şimdi Moskova'da Kızıl Professure Enstitüsünde okuyor. Ayrıca Kırgızistan'da gizlice düzenlenmiş ama varlığı devam etmeyen milliyetçi bir ulusun ulu üyelerinden. Bu partinin amacı da silahlı güç ile Sovyet yönetimini yıkıp, onun yerine millî bir devlet kurmakmış. O yüzden, T. Aytmatov milliyetçi partinin vazifesi ile kendi çalıştığı iş organlarında cumhuriyetin ekonomisine zararlı işler düzenleyen bir turancı imiş. 5 Kasım 1938 yılında SSCB mahkemesinin askeri heyetinin toplantı davasının kapalı (gizli) celse mahkemesi yapılır. Orada Başkan, kıdemli askeri hukukçu Alekseyev, üyeler kıdemli askeri hukukçu Zaytsev ve 1. derece askeri hukukçu Baldırev, sekreteri 1. derece askeri hukukçu Batner hazır bulunurlar. Toplantı saat 23.05'de açılmıştır. Salonda mahkeme heyetinden ve suçlananlardan başka kimse yoktur. Saat 23.25'de mahkeme sonuçlanır. Karar olarak T.Aytmatov en ağır cezayı alır ve kurşuna dizilir, ona ait eşyalarda müsadere edilmiştir. İşte böylece T. Aytmatov hiç suçsuz yere SSCB İcra Merkez Komitesinin sözde suçlamalarıyla 5 Kasım 1938 yılında Frunze şehrinde öldürülmüştür. Bu durum Törekul'un ailesinden ve akrabalarından saklanmıştır. Ailesinin, babalarının kaderini bilmek için yaptığı birkaç başvurudan sonra 22 Kasım 1938 yılında karısı Nagima Aytmatov'a "kocanız yargılanmış ve mektup yazma hakkına sahip olmadığı uzak bir kampa gönderilmiştir" diye haber bildirilir. O zaman ki yönetcilerin hiçbiri gerçeği söy-
13 21 lememiştir. Çünkü hepsi kendi hayatlarını kaybetmekten korkmuşlardır. Törekul'u tutuklama kararı 27 Kasım 1937'de mektup ile Moskovaya gönderilir. Çünkü o zaman Törekul Moskova'da yaşamaktadır. O zaman Cengiz 9, İlgiz /, Lyutsiya 3 yaşında, Roza ise/ aylık çocuktur. Törekul birgün eve erken gelmiş ve karısı Nagima'ya çocuklar ile birlikte Talas'a gitmesini söyler. Nagima suçlama olaylarını duyduğu için Talas'a hep birlikte gitmelerini tavsiye eder, ama Törekul "milliyetçi" diye yapılan suçlamanın yalan olduğunu, eğer onu tutuklarlarsa Nagima'yı da tutuklayacaklarını ve çocukları da yetimler evine verirlerse, sonra bulamayacaklarını söyleyerek onları gönderir. Törekul kısa zamanda kendisinin de geleceğini ve Frunze'ye uğramadan doğru Şeker'e gitmelerini söyler. Nagima kocasını, çocuklarda babalarını son kez gördüklerini anlayamamışlardır. Törekul Aytmatov tahmin ettiği gibi 1 Aralık 1937'de Moskova şehrindeki Vorovskiy sokağındaki 25 numaralı evin 15. dairesinde tutuklanır. Törekul Aytmatov'un karısı Nagima Aytmatov 7 Aralık 1904'te Issık-Göl'de Karakol şehrinde çok zengin ünlü ticaretçi Hamza Abduvaliyev'in ailesinde doğmuştur. Hamza'nın sekiz çocuğu olmuştur. İsimleri Zaynap, Şarif, Şabircan, Muhammedecan, Gülşah, Nagima, Asıma, Abdulla'dır. Ailede anne babalarına saygı göstermenin yanı sıra, küçükler büyüklerine, büyüklerde küçüklerine saygı göstererek büyürler. Abduvaliyev'in ailesinde çocukların terbiyesine çok önem verilmiştir. Çocuklarını kız erkek ayırmadan, önce müslüman okulunda okutmuşlar, ondan sonra Rus okuluna göndermişlerdir. Sovyet yönetimi geldiğinde Hamza durumu değerlendirerek malını mülkünü kendi isteği ile devlete verir. Bulundukları Karakol şehrinden aile dağılır. Biri Taşkent'e, biri Fergana'ya, biri Hargalan'a gider. Nagima, 1925'te Rus okulunu bitirir. Ondan sonra tıp fakültesinde okumak ister, ama zenginsin zenginin kızısın diye evraklarını almazlar. 1925'de stenografi kursunu bitirir ve Törekul'la evlenir. Törekul güneyde toprak-su reformunu gerçekleştirmede çalışırken Nagima da CalalAbad vilayetinde kadınlar derneğini kurmaya çalışmıştır. O zaman Kırgız kadınlarının çoğu okuma-yazma bilmiyorlarmış. Kadınlar derneği üyeleri ve Nagima köyleri gezerek kadın hakları konusunda propaganda yaparlar. Nagima, Törekul nereye gitse onunla beraber gitmiştir. Nagima ve çocukları Törekul'dan habersizken savaş başlamış. Köyde okuma yazma bilen, Rusça ve Kırgızca gazeteleri okuyabilen, okuduğunu anlatabilen herkese saygı ile davranan tek insan Nagima'dır. O sıralarda Nagima dört çocuğa tek başına bakmaktadır ve sağlığı kötüleşmiştir. Her yere mektup yazıp kocasını ne kadar araştırsa da olumlu cevap alamaz. Hasta olduğu halde çocuklarını büyütmüş, onların iyi bir insan olarak yetişmesi için gece gündüz çalışmış Törekul belki şimdi eve dönecek diye umutla yaşamıştır. Bir gün Nagima, Çan-Kap köyüne Kavkaz'dan sürülüp gelmiş Yunanlıların arasında falcı bir kadının olduğunu duyar. Ona gider Ayvazita Nagima'ya kahve falı bakar ve ona şunları söyler: "Kocan hapisteymiş, dört çocuğun ile başka yerde başınızdan zor günler geçmiş. Bu köyden on yıldan evvel gidemezsin. Büyük oğlun büyüdüğünde seni burdan götürecek, çocuklarının hepsi iyi insanlar olacaklar, ayrıca büyük oğlun bütün dünyada tanınan, halkına gerekli iyi bir insan olacak. Kocan yaşıyor ama uzakta kısa zamanda dönmez, bu yüzden çocuklarını kendin büyüteceksin. Ayvazita'nın söylediği gibi çocukları iyi insanlar olurlar. Cengiz ise şimdi bütün dünyada bilinen bir yazardır, ama Törekul hakkında söyledikleri yanlış çıkar. Belki'de Nagima'nın umudunu söndürmek istememiştir senesi Aytmatov'lar için önemlidir. Onlar 53 sene boyunca babalarının mezarlarını bilmeden yaşamışlardır. Cengiz'in "Ana Tarlası" eserindeki önsöze cevap 53 sene sonra bulunur: 1991 senesinde Çön-Taş'da bulanan cesetlerin içinde Törekul'un da cesedi ve suçlama belgesi bulunur...
14 22 ÇUVAŞ TARİHİ'NDE UFUK TURU Yrd. Doç. Dr. Yakup DELİÖMEROĞLU Ahmet Yesevi Ü. Öğr. Üyesi 1. İlk Dönemler Çuvaşların ataları Bulgar ve Suvarlar (Sibir, Sabir) da diğer Türk halkları gibi, bugün yaşadıkları bölgeye orta Asyadan gelmişlerdir. Araştırmalara göre eski Bulgarların kökeninde Ogur-Onogurlar yer almaktadır. Bu kabileler Tanrı Dağları ve İrtiş Nehri civarında yaşıyorlardı. Ogur sözünün daha çok "r" Türkçesi kullanılan bölgede yaygın olmasına dikkat ederek, Ogur ifadesini "z" Türkçesi ile söylediğimizde çok ilgi çekici bir durumla karşılaşmaktayız: r Türkçesindeki r sesinin, z Türkçesinde z sesiyle değiştiğini bilerek "Ogur ifadesinin z Türkçesinde Oğuz" olarak bulmak mümkündür. Bulgarlar ve Suvar kabilelerinin Orta Asyadan neşet ettikleri kültür ve unsurlarından açıkça görülmektedir. Bu durum aynen Çuvaş diline de yansımıştır. Çuvaşların Altay ve Güney Sibiryada yaşayan Türk halklarıyla oldukça ortak noktalara sahiptirler. Bunlar arasında dilde ve etnografıde özellikle Hakaslar, Uygurlar, Altaylar, Şor ve Tuvalılara benzerlikler fazladır. Ortak noktalar yaşam şekillerinde yemeklerde, giyimde, kullanılan aletlerde, kadınların kullandığı nakış ve stillerde, Şamanist inançlarda, mitolojide ve müzikte göze çarpmaktadır. Çuvaşların dini çoğunlukla Sayan-Altay Türklerinin eski dinlerini içerir. Milattan Önce III. asırda Hunlar, batıya doğru göç etmeye başladılar. Bu göçle beraber Hun kabilelerinden birisi olan Onogurlar da MÖ. II. asırda Farsça konuşan halklara komşu ülkelere geldiler. Burada İranlılar at ile gördükleri bu halka Suvar adını verdiler. Bu söz Farsçada atlı anlamına geliyordu. Tarihi kaynaklara göre Suvarların yaptıkları esas iş hayvancılıktı ve göçer bir hayat yaşıyorlardı. 2. Büyük Bulgarya Devleti MS. III. asırda Onogurlar, Sırderya nehrini izleyerek daha batıya Aral Denizi yakınlarına göçmüşlerdir. III. Asrın sonları ile IV. asır başlarında ise Onogur-Bulgar-Suvar kabileleri İdil Nehrinin alt bölgesine yerleşmeye başlamışlardır. Burada yavaş yavaş Kafkas ve Azat Denizi civarları Türkler tarafından ele geçiriliyordu. Araştırmalara göre V. Asrın sonlarında İdil (Volga) ve Özü (Dinye-per) nehirleri arasında bölge Hunlar tarafından fet-
15 23 hedildi. Hun devletinin idaresindeki Türk halklarından Bulgar-Suvar-Onogurlarda bu fethlere paralel olarak yerlerini değiştiriyorlardı. Tarihçilere göre Bulgar adı Kafkasyadaki bu fetihlerden sonra ortaya çıkmıştır. Onogur ve Sabir kabileleri Kafkaslara yerleştikten sonra burada Hunlara bağlı bir beylik kurmuşlar ve Tamans (Fanagorii) yarım adası bunun ilk merkezi olmuştur. Araştırmalara göre Kuzey Kafkasyadaki bu dönem Onogur-Bulgar-Suvar kabilelerinin ilk yerleşik hayata geçmelerinin de başlangıcını oluşturdu. Bu dönemde erken feodal ilişkiler gelişmeye başlamıştır. Bu süreçte 630'lu yıllarda Atilla'nın torunlarından Han Kubat (Kurt Han) önderliğinde bölgedeki diğer Türk halklarıyla da birlikler tesis edilerek "Büyük Bulgar Devleti" kurulmuştur. Büyük Bulgar Devleti kısa zamanda tüm Kafkasyaya hakim olmuş ancak Han Kubat'ın ölümünden sonra kabileler arasında iç çekişmeler başladı ve 6501i yıllarında Büyük Bulgar Devleti dağıldı. Han Kubat'ın ölümünden sonra eski Türk geleneklerine göre Kubatın oğulları Asparuh (İspe-rih), Kotgar ve Batbay Büyük Bulgaryayı kendi aralarında paylaştılar. Bulgar halkı o dönemde üç gruba ayrılıyordu: Ulu Bulgarlar (Kutrigur, Kurto-gur), Kara Bulgarlar ve Gümüş Bulgarlar (Utigor, Utogor). Han Kubat'ın oğulları töre gereği bu boyların başına geçtiler. Asparuh, Ulu Bulgarlar; Kotgar, Kara Bulgarlar ve Batbay ise Gümüş Bulgarların idaresini aldı. Üç kısıma ayrılan Büyük Bulgarya dağıldı. Hemen yanlarında güçlenen Hazar Türk Devletinin idaresine girmeye başladılar. 3. Hazarlar Hazar Türk Devleti Doğu Avrupada kurulan Türk devletlerindendi yılına kadar, yaklaşık beş asır bölgede hüküm sürdüler. Başlangıçta Gök Tanrı dininde olan Hazarlar, yıllar arasında Müslüman, 800 yılından sonra ise Yahudi oldular. Bu dönemler resmi dinler olmuş ama aslında halkta Şaman, Yahudi, Hristiyan ve Müslüman Türkler bir arada yaşamışlardır. 14. ve sonuncu Hazar Hakanı Yusuf 965 yılında İslâm'ı tekrar resmi din ilan etmiş ise de artık devlet dağılmak üzereydi. Tarihte ilk ve tek Yahudi Türk devleti olan Hazarlar, 732 yılında İslâm'ı kabul edip 68 yıl Müslüman kaldıklarına göre bir yandan da ilk Müslüman Türk Devleti de sayılabilirler. Hazarlar tarihte büyük etki bırakan Türk Devletinden oldular. Bugün onların yaşayan en önemli hatıraları, Arapların onlardan dolayı adını verdikleri Hazar Denizidir. Bu denizin adında Büyük Türk Hakanlığının hatırası yaşamaktadır. Yine bugün az sayıda Kırımda yaşayan Yahudi Türkler Karayimler de Hazarlardan kalmadır. Hazarlar Museviliği Karay Mezhebindendiler ve Türkçe Tevratları vardı. Karayim, Türklerinin adının terkibi de Türkmen adını terkibe benzetmektedir: "Ben Karay'ım" söylenişini andırmaktadır. Kafkaslardaki Karaçay Türklerinin de Hazarlardan kalma olduklarını ileri sürenler vardır. 4. Bulgarlar Hazar İmparatorluğunun güçlenmesiyle Kara Bulgarlar ve Gümüş Bulgarlar Hazar idaresine girdiler. Ulu Bulgarlar ise Asparuh önderliğinde Tuna boylarına göç ederek Tuna Bulgar Devletini kurdular. Bulgarların bu göç dönemlerinde mi yoksa daha sonraki bir dönemde mi olduğu bilinmeyen küçük bir grubunun göçü ise Anadoluya olmuştur. Çukurova bölgesine gelen bu Türk grubu hala burada yaşamaktadır ve "Bulgari" denen küçük bir sazlarının adı da onlardan Anadolu kültürüne bir renk olarak kalmıştır. Hazarlar büyük bir medeniyet oluşturmuştu. İslam Devleti ve Bizans İmparatorluğu gibi medeni devletlerde onların sistemlerinden yararlanmak ihtiyacını hissediyorlardı. Hazar İmparatorluğunun bu yüksek medeniyetinin Bulgarlar ve Suvarlar üzerinde büyük tesirleri olsa gerektir. Bulgarlar bu büyük medeniyeti ve daha sonra da İslâm'ı orta İdil bölgesine taşıdılar Tuna Bulgar Devleti veya Ulu Bulgarlar Asparuh 659 yılında Hazarların baskısına dayanamayıp halkı "Ulu (Kutrigur, Kurtogur) Bulgarları" alarak Balkanlara göçederek Tuna Bulgar Devletini kurdu. Büyük Bulgaryanın dağılmasında kabilelerin iç çekişmeleriyle beraber komşuları Hazar Devletinin güçlenmesi de önemli rol oynadı. Bu dönemde Araplarla meşgul olan Bizanslı-
16 24 lar 679 Bulgarların üzerine yürüdüler ise de yenildiler. Böylelikle Balkan Dağları ile Tuna arasındaki bölge Bulgar Türklerinin hakimiyetine geçti. Daha sonra bölgede güçlenen Bulgar Türkleri bazı Bizans İmparatorlarının tahttan inmelerine ve çıkmalarına da müdahil oldular. Bölgede güçlendikçe bazı dönemlerde Bizansla dost yaşadılar diğer yandan büyük savaşların yaşandığı dönemler de oldu. 22 Temmuz 811 günü Bulgar Türk orduları Vrbiş-ki Geçile'de Bizans ordularını İmparator da dahil olmak üzere ortadan kaldırdılar. Tarihte ilk defa Bizans İmparatoru düşman karşısında hayatını kaybediyordu. Bundan cesaret alan Bulgar Hanı Kurum Han, İstanbul'u kuşattı ancak Hanın 13 Nisan 814'de ölümü kuşatmanın yarım kalmasına sebep oldu. Tuna Bulgar Devletinin başkenti 809 yılına kadar Pliska/Presav (Çatalar Köyü) idi; bu yılda Sofya'ya taşındı. Tuna Bulgarları Balkanlara gelerek buradaki Slav halkı teşkilatlamış ve o döneme kadar devlet nizamı bilmeyen bölge Slâvları daha sonra devleti ele geçirmişlerdir. Tuna Bulgarlarının adları buradaki Slav halkta kalmıştır. Bugün Slav Bulgarlar arasında yaşayan Şeb adlı bir grubun müzikleri, dil ve adetlerinin Türklere yakınlığı sebebiyle Slavlar arasında eriyen Türk Bulgarların devamı olduğu düşünülmektedir. Tuna Bulgarlarının kitabelerinin birinde Tervel Han "Bulgarlar üzerine Tanrı tarafından hükümdar olarak gönderilen Han" olarak anlatılmaktadır ki bu düşünce tarzı Orhun Abidelerindeki Göktürk dönemi düşünce tarzının aynıdır. Kitabelerin dili Çuvaşçaya çok yakındır. Tuna Bulgarları ile İdil Bulgarları arasındaki bağ açıktır.tuna Bulgarları daha sonraki yıllarda tebaalarının dil ve kültürleri tesirinde kalarak Slavlaşmışlardır. Ancak isimleri bu yeni kavmin adı olarak devam etmiştir. Bugün tarih araştırmacıları Bulgar Çarlarının özellikle XI. asıra ait yazılarını Çuvaş dili ile çözebilmektedirler. Bu yazılardaki adlar da Çuvaşların Hristiyan olmadan önceki adlarıyla aynıdır Kara Bulgarlar Han Kubatın diğer oğlu Batbay ise halkı "Kara Bulgarlarla" birlikte Hazarlara boyun eğdi. Burada "kara" sözünün anlamı üzerinde de bir parça durmakta yarar vardı. Bugün hakim anlamı ile "siyah" manasına bir renk adı olan kara sözü eski Türkçede, büyük, kalabalık anlamlarını da taşıyordu. Bu ikinci anlamıyla bugün dahi yer yer varlığını gösteren kara özellikle Karadeniz, karabudun, karakol, karasevda ifadelerinde ikinci anlamını yani büyük veya kalabalık manasını taşır. Karabudun, halkın renginin siyahlığını değil kalabalık oluşunu, yine Karadeniz sözündeki kara denizin rengini değil büyüklüğünü, karakol sözünde ise teşkilatın büyüklüğünü ifade etmektedir. Buradan hareketle Tuna boylarına göç eden Ulu Bulgarların, Kafkasda kalan Kara Bulgarlara göre sayıca daha küçük bir grup olduğunu söylemek mümkündür ve nitekim tarihi bilgiler de bu yöndedir. Batbayın hakimiyetindeki Bulgarların, daha sonraki yıllarda bugün Kafkaslarda yaşayan Türk halkı Balkarları oluşturdukları ileri sürülmektedir İdil Bulgar Devleti veya Gümüş Bulgarlar Han Kubat'ın üçüncü oğlu Kotgar ise halkı "Gümüş Bulgarlar"la birlikte 670 yılında kuzeye göçe başladı ve Orta İdil bölgesine yerleşti. Gümüş Bulgarlar Orta İdil boylarına Hazar Hakanına bağlı olarak gelip yerleşmişlerdi. İdil Bulgar Devleti ilk kurulduğunda Hazar İmparatorluğuna bağlıydı ve Bulgarların Hanına "İlteber" denmekteydi. Bulgar İlteber'i Hazar Devletine vergi ödüyordu ve toprakları Hazar İmparatorluğunun sınırları içindeydi. Çuvaş halkı arasında anlatılan efsanelere göre Çuvaşlar İdil bölgesine Kafkaslardan, "Aramazi" dağlarından gelmişlerdir. Bulgar ve Suvar halklarının Kafkasda yaşayan diğer Türk halklarıyla sıkı kültür, tarih ve gündelik hayata ait ortaklık ve benzerlikleri bulunmaktaydı ve bu durum bugünde devam etmektedir. Özellikle Balkar, Nogay ve Kumukların geleneksel kültürleriyle bugünkü Çuvaşların geleneksel kültürleri arasında düğün, akrabalık ilişkileri, dünyanın yapısı konusundaki bazı inançlar, şimşeğe ve gök kuşağına kutsallık atfedilmesi, bazı özel metal ve ateşe dair inançlar, efsanelerde hazine koruyan yılanlar gibi pek çok ortak özellik bulunmaktadır. Orta İdil bölgesi araştırmaları, bölge tarihini şu şekilde ayırmaktadır: 1. Bulgar öncesi dönem, VIII. Asra kadar,
17 25 2. Erken Bulgar dönemi VIII-X. asır, 3. Bulgar dönemi XI-XIII. asır 4. IV. Atın Ordu dönemi ve sonrası XIII-XV. asır ortaları ve sonrası Orta İdilde Bulgar Öncesi Dönem İdil-Kama bölgesinin etnik haritası Bulgar ve Suvar kabileleri buraya gelmeden önce çok karışıktı. MÖ.I. bin yıl ve MS. 500 yıllarına kadar İdilin son kıyılarında Hun Türkleri ile Udmurt, Mari ve Komilerin ataları yaşıyorlardı. İdilin sağ kıyılarında ise Mordva, Çeremiş ve Burtasların ataları yerleşikti. Ayrıca IV-V asırlarda Batı Sibiryadan bazı Ogur kabileleri de buraya göç etmişlerdi. İdil bölgesindeki ilk Türk grubu Hunlardı 374 yılında burada Balamir önderliğinde İdil Hun Devletini kuran Hunların bir kısmı, devletin yıkılmasından sonra da burada yaşamaya devam ettiler. Kalanlardan daha büyük bir kitle ise Avrupaya doğru yollarına devam etti. Batı Hun İmparatorluğunu kuracak olan bu kitlenin Büyük Hanı Atilla da İdil boyunda dünyaya gelmişti. Eski Türklerde doğan bebeğe doğduğu yere göre de ad verilirdi. Atilla'ya da İdil kenarında doğduğu için "İdilli" manasına gelen bu adı verdiler. İdil nehrinin Çuvaşça adı olan Atil Büyük Türk Hakanının adına yansıdı. İdil bölgesinde kalan Hunlar daha sonra Bulgar Devletinin içinde yer aldılar. 961 yılma ait Hazar Türk Hakanı İosif in (Yusuf) dönemi vergi kayıtlarında Bulgar devletinin Hazara bağlılığı neticesi Bulgar, Suvar, Çeremis (Mari), Arisu, Burtas gibi Orta İdil Bölgesi halklarının da adları sayılmaktadır. Bugünkü İdil-Ural Tatarları ve Çuvaşlar, kısmen Hun Türkleri, Suvar (Sibir) ve İdil Bulgarları ile XIII.yy'da Türkistan'dan bu bölgeye gelen Kıpçak (Kuman) Türklerinin torunlarıdır. Bir Türk boyu olan Bulgarlar VI. asır'da İdil-Ural bölgesine yerleşmeye başlamış, VII. asır'da İdil- Bölgesi tamamen bir Türk memleketi haline gelmiş oldu Orta İdilde Erken Bulgar Dönemi İdil bölgesinde yaşayan halkların durumu, Türk Bulgar ve Suvarların Kuzey Kafkasyadan bu- raya göç etmeleriyle değişmeye başladı. Bulgarlar kendi hakimiyetlerindeki Esegel, Temtüzi ve Bersula (Barsili) kabileleriyle Orta İdilin iki tarafındaki bölgelere yerleştiler. Aşağı Kama boyunda merkezlerini kurdular. Bulgarların Başkentleri Bulgar adını taşıyordu. Bulgar şehri İdil nehrinin 6.5 km ötesinde olup şehrin mahalleleri nehre dayanıyordu. Burası bugün Tataristan'ın Başkenti olan Kazan'ın güneyine düşmektedir. Bazı görüşlere göre de Bulgarlar bölgeye geldiklerinde önce İdilin sağ kıyılarına yerleştiler. Suvarlar ise İdilin kollarından Utke nehri yakınlarına yerleştiler. Bulgar Türkleri, Kazan şehrinin yakınlarında, Kama ve İdil nehirlerinin birleştiği noktadan 100 km kadar güneyde İdilin sahilinden 6.5 km kadar içeride bulunan, bugün de bünyesinde pek çok tarihî kalıntı bulunduran Bulgar şehrini başkent yapmışlardı. Bulgarlar Orta İdil bölgesini hakimiyetleri altına aldılar. Bulgarların sayılarının kalabalık olması, gelişmiş bir kültürel yapıya sahip olmaları bölgedeki hakimiyetlerini kolaylaştırdı. Bulgarlar Devletinin yerleşme sahası 59 kuzey paraleline kadar hatta bir dönem 65 kuzey paralelindeki Arkhangelsk şehrinin bulunduğu Kuzey Buz denizine kadar genişledi. Ancak Bulgar kabilelerinin yerleşim yerleri 59 paraleli geçmemiştir. Bulgarlar burada yerleşik hayata geçtiler ve Bulgar Devletinin her yanında şehirler belirmeye başladı. Böylelikle Bulgarlar Türk tarihinin de Hazarlar gibi ilk yerleşik halkından olma özelliğini kazandılar. Büyük şehirler kurdular. Gerçi bu şehirler nüfus bakımından İslam Dünyasının dev şehirleri yanında sönük iseler de Batı ve Orta Avrupanın en büyük merkezleri durumunda bulunuyorlardı. Bulgar şehrinden sonra en önemli şehir Suvar idi. Bulgarın 40 km güneybatısında kurulan Suvar şehrinin nüfusu bir ara 'i bulmuştu. O dönemde İstanbul hariç hiçbir Hristiyan şehrinde bu kadar kalabalık nüfus yoktu. Yine Biler (Bilyarsk) ve İbrahim şehirleri de önemli merkezlerdi. Bulgarlar Orta İdil Boyuna geldikten sonra Hazar İmparatorluğuna bağlı idiler. Bulgar Devleti 195 yıl Hazarların İlteberi olarak burada yaşadıktan sonra 965 yılında bağımsız oldu. Bu tarih aynı zamanda Hazar İmparatorluğunun yıkılma tarihidir. Yani Bulgarlar 195 yıl Hazar Türklerine bağlı kaldıktan sonra bu devletin yıkılmasıyla kendi bağımsız devletlerini kurdular. 272 yıl ba-
18 26 ğımsız yaşayan Bulgar Türk Devleti 1237 yılında Battı Hanın buraya gelmesiyle Altın Ordu Devletine bağlandı. İdil Bulgar Devleti 63 yıl da Altın Ordu'ya bağlı olarak varlığını sürdürdü İdil Bulgarlar n n İslâm' Kabulü Bulgarlar, Hazar İmparatorluğunun tebaası arasında değişik dinlerden insanların olmasından etkilendiler. 732 yılından itibaren 68 yıl süren bir dönem resmen Müslüman olan Hazar hanedanı daha sonra Yahudi olsa da halk arasında farklı dinlerin yaşanmasına karşı değillerdi ü yıllarda Hazarların başkenti Etil (Astrahan) halkı arasında Müslüman vardı. Bulgar halkı arasında da İslam hızla yayılıyordu. Bulgar Hanı Almas, daha Hazar Devletine bağlı olduğu dönemde 921 yılında Hazar Müslümanlarından Abdullah Başto'yu Halife Muktedire elçi olarak gönderip Müslüman olacağını bildirdi ve Halifeden İslâm'ı yayacak tebliğciler, mimarlar istemişti. Halifenin sarayında bu haber büyük bir sevinç uyandırmıştı çünkü o döneme kadar İslam orduları en kuzeyde Kafkaslara kadar gelebilmişler daha yukarıya hiç çıkılamamıştı. Beklenmeyen ve çok kuzeyde bir halkın İslam Dinini kabulü İslâm'ın merkezinde sevinçle karşılandı. Halife'de bir heyet teşkil ederek, 2 Nisan 921'de Bağdat'tan yola çıkardı. İçlerinde bu seyahati kaleme alan İbni Fadlan'ın da bulunduğu heyet 12 Mayıs 922 de Bulgar ülkesine vardı. Bulgar Hanı Almas Müslüman olarak Cafer adını aldı. Böylelikle halk arasında yaygın olan İslam resmen de kabul edilmiş oldu. Bulgar Hanının resmen İslâm'ı kabulü Türk tarihi için önemle üzerinde durulması gereken olaylardandır. Böylelikle Almas Cafer Han, Karahanlı Hanı Sattık Buğra Han'dan 20 yıl daha önce İslâm'ı resmen kabul eden Türk Hanı olmuştur. Gerçe daha önce Hazar Hanı da 732 yılında bu dini kabul etmişse de hanedan 68 yıl Müslüman kaldıktan sonra din değiştirmiştir. Dolayısıyla Hazarların İslâm'ı kabullerinin tarihi sonuçları gereken önemde değildir. Almas Cafer Hanın İslâm'ı Karahanlılardan daha önce kabulünde ise Bulgar Devleti tam bağımsız değildi, Hazarlara bağlıydı. Bulgarlar İslâm'ı resmen kabul edişlerinden 43 yıl sonra bağımsız olabilmişlerdir. Bu nedenlerle Karahanlı Sultanı Sattık Buğra Hanın İslâm'ı kabulü bakımından çok önemlidir. Diğer yandan Almas Cafer Hanın Bulgar Hanı olarak İslâm'ı kabulü "Türklerin İslâm'ı kılıç zoruyla kabul ettikleri" yolundaki iddialara güzel bir cevaptır. Çünkü İslam topraklarıyla hiç sınırı olmayan, İslam ordularının gelebildiği Kuzey Kafkasyadan binlerce kilometre uzakta yaşayan bir devlete Müslümanlardan kaynaklanan bir askeri tehlikenin bulunması mümkün değildir. Bu nedenle Bulgarların tehdit altında Müslüman olduklarını söylemek mümkün değildir. Onlar İslâm'ı, diğer Türk boyları gibi, kendi iradeleriyle kabul etmişlerdir Bulgar Dönemi Bölgede Bulgar devletinin güçlenmesiyle kabileler arasındaki birlik de artıyordu. Bulgar Türk kültürü bölgeyi hakimiyeti altına alıyordu. Böylece Altın Ordu öncesi Bulgar döneminde değişik kabilelerin bir kimlikte birleşme süreci tamamlanmış oluyordu. İdil Bulgarları bölgede bir yerleşik hayat oluşturmakla kalmayıp Başkentleri Bulgar Şehrini de önemli bir ticaret merkezi haline getirdiler. Rusların ve bazı Avrupa kavimlerinin Türkistan ve Sibirya ile olan ticaretlerinin özellikle kürk ticaretinin vazgeçilmez istasyonlarından biri Bulgar Şehri idi. Bulgarlar kendileri de ticaretle yoğun olarak uğraşıyorlardı. Bulgarların tüccar bir halk olmaları, Mekke-Medine'den neşet edip İran ve Türkistana doğru yayılma eğilimindeki İslam diniyle erken dönemde tanışmalarında önemli rol oynadığı düşünülmektedir. O dönemde İslam topraklarıyla sınırları olmamasına rağmen gerek buralara giden Bulgar tüccarlar ve gerekse önemli bir ticaret merkezi olan Bulgar Şehrine gelen Müslüman tüccarlardan İslam dinini öğrenmelerinde etkili oldu. X. asırda İslam dinin kabulü Bulgar topraklarında yeni hareketlenmelere sebep oldu. Kültürel olarak daha önce başlayan yerleşik hayat süreci iyice pekişerek devam etti. İslam dini özellikle şehirlerde hızla yayılırken köylerde halkın eski dini Göktanrı dini veya Şamanizm devam ediyordu. İslâm'ı kabul etmeyen kabileler ve özellikle Suvarların ekseriyeti Beyleri Vırıg (Varah) önderliğinde Bulgar merkezinden daha kuzeye doğru göç etmeye başladılar.
19 27 Bulgar Devletinin güçlenmesiyle bölgedeki Bulgar hakimiyeti de kesinleşti ve genişledi. Bulgar Devleti en güçlü olduğu dönemde bugünkü Samara, Ulyanovsk illeri, Tataristan, Çuvaş, Mari ve Udmurd Cumhuriyetleri ile Başkurdistanın batı bölgelerini hakimiyeti altına aldı. Türk toplulukları arasında yerleşik hayata ilk geçen ve ticareti bir geçim kaynağı haline getirenler Bulgar Türkleri'dir. Kuzey ticaretini ellerinde bulunduran Bulgarlar, Ortadoğu ve Türkistan ile Avrupa arasındaki ticaretin bir bölümüne hakim oldular. Bulgarların tüm bu bölgelere sattıkları malların başlıcaları her çeşit kürk başta olmak üzere, Slav köleleri, canlı hayvan, kehribar, bal, fındık, işlenmiş deri, kılıç, zırh, çizme vb. idi. "Bulgari" denen Bulgar meşinleri dünyaca meşhurdu. Türkistanda makbul çizmeler Bulgardan gelenlerdi. Madencilik, madeni eşya üretimi ve özellikle silah yapımında gelişmişlerdi. Bulgar şehrinde yapılan kazılar buranın medeniyet düzeyini de ortaya koymaktadır. Bulunan eserler bugün Kazan müzesinin salonlarını doldurmaktadır. Mimari eserler de çok önemlidir. Şehrin harabeleri bugün Kazanın 6.5 km güneyinde görülmektedir yılında Çar Petro burayı ziyaret ettiğinde pekçok Türk mimari eseri ayakta duruyordu. Fakat 1767'de II. Katerina'nın ziyaretinde çoğu yıkılmıştı. Ruslar özellikle Rus Rahipleri, bu mimari şaheserleri yıktırıp taşlarından manastır yaptırmışlar ve büyük bir taassupla Bulgar-Türk eserlerini imha etmişlerdir yılında Bulgar Şehrini ziyaretimizde Ulu Camiinin temelerinin yanında kurulan Manstırın dökülen sıvalarının altında Bulgar-Türk mezar taşları görünmekteydi. Bulgar şehrinin kuzeyinde iki büyük cami ile bir muhteşem hamam ortaya çıkarılmıştır. Rus bilgini Berezin "bu hamam Isfahan, Kahire hatta İstanbul'a yakışır güzelliktedir" diyerek bu mimari eseri övmektedir. Şehirde bir çok saray harabesi de bulunmaktadır. Bunların önemlileri Aksaray ve Karasaray'dır. Aksarayın döşemeleri cilalı taştan olup bu döşemelerin altında ısıtma tertibatı vardır. Son derece soğuk geçen kış aylarında bu tesisatla saray ısıtılırdı. Karasaray, Aksaraydan daha iyi korunmuştur. İdil Bulgarları dönemine ait arkeoloji araştırmalardan çıkan sonuçlara göre Bulgarlar yazı kullanmasını biliyorlardı. Müslüman olmadan önce eski Türk alfabesini, ilk müslümanlıkları döneminde buna ilave olarak Arap alfabesini daha sonra ise yalnızca Arap alfabesini kullanıyorlardı. Gene Bulgar Şehrinde ve başka şehirlerde Bulgar Hanlarının bastırdıkları pekçok para bulunmuştur. Bunların en eskisinin tarihi 918'dir. Bulgarlardan kalma sulama tesisatları, su yolları sistemi de ayrıca önemlidir. Ruslar pek çok şey gibi sulama sistemini de Bulgarlardan öğrenmişlerdir. Bulgarlar, tüccar kavimlerin genellikle yaptıkları gibi barış politikaları güdüp, tüm komşularıyla iyi geçinmişlerdir. Mecbur kalmadıkça savaş yapmamışlardır. Ruslarla ilk Türk ticaret anlaşmasını da Bulgarlar 1016 tarihinde imzalamışlardır. Bu refah devresinden sonra Bulgar Türk Devleti Moğol istilasına uğramıştır. Mısır ve Hindistan dışında bütün Türk ülkelerini ele geçiren Moğollar, üstün Türk kültürü ile karşılaşınca yarım asırda Türkleşmişlerdir. Türkleşen Moğollar 1237 yılında Cengiz Hanın torunu ve Altın Ordu Devletinin kurcusu Batu Hanın komutasında Bulgari yi ele geçirmişlerdir. Bulgari yi ele geçirmelerine rağmen Bulgar Hanını tahttan indirmemişler, tabiliğini kabul edip tahtta bırakmışlardır. Fakat Bulgar Devleti ve Şehri önemini kaybetmişlerdir. Altın Şehrini yapmıştır. Bu Bulgar şehrinin ticari önemini kaybetmesine neden olmuştur. Altın Ordu Hanı Ulu Mu-hammed Hanın 1437'de Kazan Şehrini, Bulgar Şehrinin 6,5 km yakınına kurması ve burayı Başkent yapmasıyla Bulgar Şehri bir kat daha önemini yitirmiştir. 5. Alt n Ordu Dönemi İdil Bölgesinde Bulgar Türkleri aracılığıyla gelişen Türk kültür yapısı 1236 yılında Bulgar Devletinin Altın Ordu hakimiyetine girmesiyle yeni bir etkilenmeye girdi. Bu tarihten itibaren İdil Bulgar Devleti Altın Orduya bağlı olarak yaşamını sürdürdü. Altın Ordu İmparatorluğu bölgeyi ele geçirmekle yalnızca kültürel olarak değil aynı zamanda etnogenetik yapının da değişmesine yol açtı. İdil Bölgesine XI-XII. asırlarda da az miktarda gelmiş olan Kıpçak Türkleri Altın Ordu İmparatorluğu
20 28 ile yoğun şekilde yerleşmeye başladılar. Altın Ordu öncesinde Bulgar Devletinin paralı askerleri olarak hizmetine giren Kıpçaklar, Altın Ordu döneminde de orduyu ellerinde tutuyorlardı. Altın Ordunun az sayıdaki Moğol asıllı idarecilerine göre daha yüksek bir kültür seviyesine sahip olan Kıpçaklar, kısa sürede Altın Ordu Devletini bir Kıpçak Devleti haline dönüştürdüler. Dillerini ve kültürlerini devlet içindeki yüksek seviyelerini de kullanarak bölgeye yerleştirmeye başladılar. Kıpçakların kendi lehçelerinin Altın Ordunun Devlet haline getirmeleri Bulgar Türk lehçesinin gerilemesine ve Kıpçak tesiri altında kalmasına neden oldu. Bu etkileşim daha sonraki yıllarda Tatar ve Başkurt lehçelerinin oluşmasına büyük etki gösterdi. Kıpçak ve Bulgarların aynı dine mensup olmaları dil ve kültür alanındaki etkileşimi kolaylaştırıyordu. Oysa eski dinlerini korumak amacıyla daha kuzeye çekilen Suvar ağırlıklı Bulgar kitleleri Altın Ordu ile ayrı dinde olduklarından bu etkileşimi çok az yaşıyorlardı ki bu grup daha sonraki yıllarda Çuvaşlar olarak kendini tanımlayacaktı. Anayurtları Altaylar olan Kıpçak Türk kabileleri VI-VII. asırlarda buradan çıkarak İrtiş ve Tuna Nehirleri arasında büyük fetihler yapmışlardı. X-XIII. asırlarda büyük kabileleriyle birleşerek Kıpçaklar, tüm Türk Dünyasında siyasi ve etnogenetik olayların gelişmesinde önemli etkiler yaptılar. Altın Ordunun orta İdil bölgesine tam hakimiyetiyle Bulgar kökenli Türkler, Ural bölgesine, kuzeye Kazan nehiri civarlarına göç ettiler. Böylelikle Bulgar Türkleri bölgedeki bugünkü Tatar, Başkurt ve Çuvaş halklarını kökenlerine yerleştiler. Hatta bazı bölgenin Fin- Ogur halkları arasında asimile olarak Urtmurd Mari gibi halkların yapısına da girdiler. Altın Ordu Devletinin XV. yy'ın ikinci yarısında yıkılmasıyla, onun kalıntıları üzerine kurulan Kazan ( ), Sibir ( ), Kasım ( ), Astrahan ( ), Kırım ( ) Hanlıkları ve Nogay Orduları bölgedeki Türk halklarını bugünkü kimliklerinin oluşması sürecini hızlandırdı. Orta İdil Bölgesinin daha sonraki yıllardaki tarihine damgasını vuran Kazan Hanlığı oldu. İdil Bölgesinde Tatar, Başkurt ve Çuvaş kimlikleri bu dönemin etkileriye daha sonraki yıllarda teşekkül etti. 6. Kazan Hanl ğ Kazan Hanlığı'nın sınırları içinde Türk topluluklarından Çuvaşlar, Başkurtlar, Fin kavimleri Udmurt (Ar veya Votyak), Mari (Çirmiş) ve Modovinler (Mukşi) bulunuyordu. Bu halklar, aynı zamanda eski Bulgar Devleti'nin de sakinleri idi. Kazan Hanlığının XV. asırda teşekkülünden sonra Kazan Nehri civarındaki ve Arsk bölgesindeki Şamanist Bulgarlar (Çuvaşlar), Aniş ve Sivil Nehirleri arasındaki bölgeye göç ediyorlar. Kazan Nehri civarında kalanlar ise XVII. asırda Müslüman olarak Kazan Tatarlarının oluşumuna katıldılar. İdil Nehrinin sağ bölgesinin güney ucundaki Şamanist Bulgarlar ise XIV-XV. asırlarda bugünkü Çuvaşistan'ın Kuzey Doğusundaki Kubni ile Sivil nehirleri arasındaki bölgeye göçtüler. Bütün bu hareketler sonunda Şamanist Bulgarların iki esas yerleşim bölgesi oluşmuş oldu. Bunlardan birincisi İdilin sağ tarafında orman ağırlıklı bölgedeki Kubna ve Kira nehirleri boyunca yerleşim alanları idi. Diğer bölge ise Kıpçak ve Müslüman Bulgarların da bulunduğu Kazan nehri boylarıydı. Kazan Nehri boyunca yaşayan Şamanist Bulgarların (Çuvaşlar) büyük çoğunluğu sonraki yıllarda Müslümanlığı kabul ederek bugünkü Tatarların oluşumuna katıldılar. Kazan Hanlığı döneminde Kazanın doğu bölgelerine "Çuvaş Vilayeti "deniyordu. Kazan vilayet bölgelerine göre, XV. asır sonlarında ve XVII. asır başlarında Kazan vilayeti sınırlarında yaklaşık 200 Çuvaş yerleşim yeri bulunmaktaydı. Daha önce de belirtildiği gibi Çuvaşların büyük kısmı özellikle İdilin sağ tarafında doğu bölgelerinde yaşayanlar Müslümanlığı kabul ettiler. Kazan Nehri boyundaki Çuvaşların bir kısmı ise XVI. Asrın sonlarında bugünkü Çuvaşistan'ın kuzey, kuzeydoğu ve merkez bölgelerine yerleştiler. Bu grupların bir kısmı XVII. asırda tekrar bugünkü Tataristan ın merkez bölgelerine döndüler. Bu arada Altın Ordu döneminde Bulgar halkının başlayan göçleri sırasında küçük de olsa bazı Müslüman gruplar Şamanist halklar arasına göç ederek tekrar eski dinlerine dönüyorlardı. Çuvaş adı ilk kez Bulgar Devleti zamanında İslamı kabul eden halkla eski dininde kalan halk kesimlerini ayırt etmek için kullanılmaya başlandı. Bu dönemki anlamıyla Çuvaş sözünün "eski dinli, eski dindeki" anlamına geldiği biliniyor. Kazan
bilig bilig Sayı-4/Kış '97 Sahibi Ahmet Yesevi Üniversitesine Yardım Vakfı Adına Nam k Kemal ZEYBEK Genel Yaym Yönetmeni Himmet KAYHAN Yazı İşleri Müdürü Grafık-Tasarım Teknik Koordinatör İlker TASLACIOĞLU