Gizemcilik: Sezgisel Arayış Öğretisi | Gri Sayfalar
Gizemcilik veya öteki adıyla mistisizm, dinsel deneyimlerden ortaya çıkmış bir öğretidir. Öğretinin temelinde hayatın anlamını sezgisel yolla keşfetmek yatmaktadır. Bu öğretinin herkes tarafından kabul edilebilen bir biçimi veya anlamı bulunmamaktadır çünkü her dini öğretide gizemcilik farklılık gösteren bir olgudur.
Kinizm ardından gizemcilik öğretisini araştırmak ve elde ettiğim bilgileri seninle paylaşmak istedim. Bu konuyu tamamen ele alabilmem elbette mümkün değil ama başlangıç seviyesinde yeterli bilgiler sunmayı başarabileceğimi düşünüyorum. En önemlisi, bu öğretinin tarihsel gelişimi konusunda bir takım bilgiler paylaşabileceğime inanıyorum.
Gizemcilik dinden dine farklılık gösteren bir olgudur. Burada daha çok gizemciliğin İslami yönünü ele almış olacağım ve diğer dinlerdeki yeri konusunda pek fazla bilgi veremeyeceğim. Ancak merak edenlerin olacağını tahmin ettiğimden yazımın sonuna doğru gizemciliğin diğer dinlerdeki karşılıklarına değinmiş olacağım. Önce gizemciliğin çıkış noktasına ve ardından gizemciliğin İslamiyetteki yerine göz atalım.
Gizemcilik Öğretisinin Tarihçesi
Gizemciliğin tarihçesi konusunda takip edilebilecek tek bir yol bulunmamaktadır. Üzerine basa basa söylediğim gibi her dinin içerisinde gizemcilik öğretisi kendisi farklı bir biçimde göstermiştir. Ben kendime yakın olduğu için daha çok gizemciliğin İslamiyetle ilgili yanına göz atma fırsatını buldum. Diğer taraftan gizemciliğin bir diğer tarihsel özelliği çıkış noktasının tam olarak bilinmemesidir.
Gizemciliğin tarihçesini araştırırken daha çok yakın tarihlerden itibaren bu öğretinin durumuyla ilgili bilgi edinmek mümkündür. Özellikle yazıyla geç tanışan topluluklardaki gizemcilik öğretisinin durumuyla ilgili bilgilere ulaşmak çok kolay değildir. Ayrıca gizemcilik öğretisi konusunda bilgi edinmek için tamamen yazılı kaynaklara bağlı kalmak gibi bir durum söz konusudur.
İslamiyetin ilk dönemlerinde gizemcilik öğretisi kendisini pek fazla göstermemiştir. İlk dönemlerde yoğun bir biçimde peygamberin öğretilerine bağlı kalındığından bu öğreti dahil diğer pek çok öğretinin gizli kaldığını söyleyebilmek mümkündür. Her ne kadar İslamiyet yoğun bir biçimde peygamberin -Hz. Muhammed (s.a.v.)- öğretilerine bağlı olsa bile takribi 8. yüzyıl gibi gizemcilik öğretisi İslamiyet içerisinde gelişmeye başlamıştır.
Yunan filozoflara ait düşüncelerin ve fikirlerin Arapları etkilemeye başlaması insanların Tanrıyı -Allah- arama ve bulma çabalarını hızlandırmıştır. Bununla birlikte en önemli durum hiç kuşkusuz İslam peygamberinin yaşamış olduğu deneyimlerin öğretiye dönüşmesi ve bu öğretilerin gizemcilikle örtüşüyor olmasıdır. İslamiyetin ilk dönemlerinde bu öğreti tüm bu birbirini destekleyen nitelikler doğrultusunda yavaş yavaş gelişmeye başlamıştır.
İslamiyette gizemcilik öğretisinin tam karşılığı tasavvuf öğretisidir. Belki bunu söylemeden önce böyle bir karşılığın olduğunu bilmiyor olabilirsin ama her dinde farklı biçimlerde karşımıza çıkan gizemcilik, İslamiyette tasavvuf olarak karşımıza çıkmaktadır. Dünyanın tamamen reddedilmesi ve daha çok Allah’a olan bağlılığın öne çıkartıldığı öğretinin peygamberin öğretileriyle uyumlu olması tasavvufun gelişimini hızlandırmıştır.
İslami öğretinin temelinde manevi yaşantı vardır. Bu manevi yaşantı atılan her adımda Allah’ın hatırlanması ve ona hayranlık duyulmasını gerektirir. Bununla birlikte İslamiyet inancının içerisinde mevcut yaşantının ebedi yaşantıya ulaşan uzun bir yolculuk olduğuna yönelik derin bir kabullenme söz konusudur. Ayrıca, ilk dönemlerinden itibaren İslamiyet, Müslüman olan kişiler arasındaki dostluğu ve bağlılığı güçlendiren öğretilere sahiptir.
Allah’tan korkma ve beraberinde Allah’a büyük bir aşkla bağlılık, günün birinde onunla bir araya gelebilme arzusu insanın kendisini bir kenara bırakıp Allah’ı aramaya başlamasını teşvik etmiştir. Tüm öğretilerin içerisinde Allah’ın her zaman bir ışık olarak görülmesi, ona ulaşmak isteyenlerin söz konusu ışığı takip etmesi ve sonunda Cennet ile mükafatlandırılması gibi olguların her birisi tasavvufun çok daha güçlü bir biçimde gelişmesini sağlamıştır.
Diğer Dinlerde Gizemcilik
Gizemciliğin diğer dinlerde kendisini farklı biçimde gösteren bir öğreti olduğunu en başından ifade etmiştim. Örneğin Hindu inançları arasında gizemcilik Jainizm ve Budizm içerisinde kendisini gösterir. Yoga olarak bilinen zihinsel disiplin başlı başına bu öğreti ile örtüşen bir olgudur. Buna ek olarak bu öğretinin bazı niteliklerine Hinduizm inancında rastlamak da mümkündür.
Asya ülkelerinden devam edecek olursak Çin ve Japonya gibi ülkelerde etkin olan Daoizm ve Konfüsyüsçülük öğretilerinde gizemciliğin belirli yönleriyle karşılaşmak mümkündür. Bu ülkelerde yine Budizm öğretisinin veya inancının bulunduğu unutulmamalıdır.
Yahudilik inancı içerisinde bu öğreti M.Ö. 1. yüzyıl dolaylarında gelişmeye başlamıştır ama en büyük atılımı Orta Çağ döneminde gerçekleştirmiştir. Özellikle Kabalacılık fikrinin ortaya çıkmasıyla bu öğreti büyük bir önem kazanmış ve hızlı bir biçimde gelişimini sürdürmüştür.
Hristiyanlık inancında gizemciliği mistisizm adıyla sıkça görebilirsin. Mistisizm öğretisinin gelişmesinde Hristiyanlık büyük bir yere sahiptir. Hatta pek çok düşünceye göre Antik Yunanın gizemcilik mirası Hristiyanlık yoluyla bugünlere taşınmıştır.
Gizemcilik konusunda sunduğum bu bilgilerin yeteri kadar işe yarar olup olmadığından emin değilim ama daha fazlasını öğrenmek senin elinde diyebilirim. Aşağıda sunmuş olduğum kitap önerilerine göz atarak gizemcilik veya mistisizm konusunda daha fazla bilgi edinmeyi başarabilirsin. Bu kitaplar söz konusu öğreti hakkında derinlemesine bilgi sunabilecek niteliktedir.
Gizemcilik – Kitap Tavsiyeleri
Gizemcilik konusunda derinlemesine bilgi edinmeni sağlayacak ilk kitap Abdüllatif Tüzer tarafından yazılmış ve Dergah Yayınları tarafından yayınlanmış olan Dini Tecrübe ve Mistisizm isimli kitaptır. Bu kitap bu öğreti konusunda yazılmış olan en kapsamlı Türkçe kaynaklardan birisidir. Araştırmak istediğin konu gizemcilik ise bu kitaba mutlaka göz atmalısın.
Dergah Yayınları: Dini Tecrübe ve Mistisizm – Abdüllatif Tüzer
Bu öğreti konusunda kapsamlı bilgi edinmeni sağlayacak ikinci kitap Maurice Blondel tarafından yazılmış ve Dergah Yayınları tarafından Türkçeye çevrilerek yayınlanmış olan Mistisizm isimli kitaptır. Kitap oldukça kısadır ve bu konuda aradığın bilgilere ulaşmana yardımcı olacak niteliktedir. Eğer ilk kitaba ek farklı bir bilgi kaynağı arıyorsan bu kitaba göz atabilirsin.
Dergah Yayınları: Mistisizm – Dergah Yayınları
Bu öğreti konusunda bilgi edinmeni sağlayacak üçüncü ve son kitap önerim Kenan Erzurumlu tarafından yazılmış ve Bilgeoğuz Yayınları tarafından yayınlanmış olan Geçmişten Günümüze Mistisizm ve Tasavvuf isimli kitaptır. Adından anlaşılabileceği üzere bu kitap gizemciliği tasavvuf özelinde ele almaktadır. Eğer ihtiyaç duyduğun bilgiler bu yöndeyse bu kitaba mutlaka göz atmanı öneririm.
Bilgeoğuz Yayınları: Geçmişten Günümüze Mistisizm ve Tasavvuf – Kenan Erzurumlu