İKONA: DEĞERLİ BİR MANEVİ MİRAS
On emirde, “puta tapmayacaksın” diyen bir söz; “Kendine yukarıda gökyüzünde, aşağıda yeryüzünde ya da yer altındaki sularda yaşayan herhangi bir canlıya benzer put yapmayacaksın” (Mısır’dan Çıkış 20:4). Ama Ortodoksluk’ta kullanılan ikonayla alakalı, On emir’de kayıtlı put olarak yanlış anlayanlar olduğundan Ortodoksluk’ta ikonaya bir put olarak tapılmadığını açıklama gereği vardır. (Ortodoksluk’ta bir put olarak tapınıldığı yanlış anlamasından kaçınmak için aynı resim kullanılmaz.) Bu soruna dair 8.yy büyük ilahiyatçılarından Aziz Şamlı Yuhanna (749 yılı) aşağıdaki: “Bedeni olmayan, görünmeyen Tanrı’yı çizmek imkansız bir iştir. Görünmeyen Tanrı nasıl çizilebilir? İncil’de Tanrı’ya dair şöyle denmekte. Henüz Tanrı’yı gören yoktur. Ama babasının kucağındaki tek oğlan olarak Tanrı’yla aynı olan O kişi Tanrı’yı bildirmiştir (Yuhanna 1:18)... Tanrı’nın bedeni yoktur ve görünmediğinden çizilemez; ama üçlü teslisten birisi olan RAB’bimiz İsa, bedene bürünerek insanlarla beraber yaşamıştır, bu nedenle Tanrı’nın ikonası yapılabilmiştir. İkonanın yapıldığı malzemeye tapmak değil, bunları yaratan yaratıcıya saygıyla ibadet etmektir... Ayrıca Yeni Ahit’te aşağıdaki gibi bir söz vardır... Eski İsrailliler Tanrı’yı göremediler. Ama hepimiz yüzünden büyük dalgalara atılarak ayna gibi RAB’bimiz İsa’nın görkemi yansır. Ve biz hepimiz peçesiz yüzle Rab`bin yüceliğini görerek yücelik üstüne yücelikle O`na benzer olmak üzere değiştiriliyoruz. Bu da Ruh olan Rab sayesinde oluyor. (II.Kor.3:18)” demiştir.
1. Leonid Ouspensky ve Vladimir Lossky, The Meaning of Icons, trans. G.E.H. Palmer ve E. Kadloubovsky (Crestwood, N. Y., 1982), p.25.
3.Damaskos’daki Aziz Yuhanna, Logos A'. Pros tous diavallontas tas hagias ikonas, 17 (İkonalara karşı gelenlere dair delil) PG94, 1248C.
Sıcak balmumu çizim yöntemiyle (balmumu karıştırılan rengin ısıtılmış demirle eritilerek yapıştırıldığı resim yöntemi) yapılmış taşınabilir ikona olarak Mısır Sina’daki bir Ortodoks kilisesinde tutulmakta olan özgün bir eserdir.
RAB’bimiz İsa’nın görünüşlerinin ilahi ve güzel bir şekilde çizildiği, şimdiye kadar bulunan eserler arasında en eski olanıdır. Bu ikonada Efendimiz İsa, solunda değerli taşlarla süslenmiş İncil’i tutmakta ve sağ eliyle kutsamaktadır. İki gözü birbirinden farklı ifadeye sahiptir, bu RAB’bimiz İsa’nın iki çeşit özelliğe (insani yapı ve Tanrısal yapı) sahip olduğunu gösterir.
Hem Tanrı hem de İnsanoğlu olan RAB’bimiz İsa, tamamen bir Tanrı olarak (sert bakan sağ göz) « Adaletle yargılayan tek kişi » (Yakup, 4: 12), tüm insanlığı yaptıklarına göre hesaba çekecektir.
RAB’bimiz İsa, tamamen bir İnsanoğlu olarak (sakin bakan sol göz) « Sadece günahlarımızı değil tüm dünyanın günahını da affetmek için kurban » (I.Yuhanna mektubu 2: 2) bu dünyaya gelmiş ve insanoğlunu kurtarmak için kendi kanını dökmüştür.
Ortodoks Kutsallığının İzahı 2
Tüm Evrenin İdarecisi
Kilisenin iç kısmındaki kubbe (dome) Bizantin kilise kümbeti gökyüzünü simgelemekte olup, tüm evrenin hakimi olan RAB’bimiz İsa buraya çizilmiştir. Kore’deki Aziz Nikolaos Manastır Kilisesinin iç kısmındaki kubbede tüm evrenin hakimi Yüce Baba ve her şeyin yaratıcısı, ayrıca dünyanın kurtarıcısı olan RAB’bimiz İsa bulunmaktadır. Tüm evreni görebilen RAB’bimiz İsa’nın bakışları burada vurgulanmıştır, aynı bakışlar toprağa bakmaktadır. Bu, RAB’bimizin dünyayı yöneterek kendi tasarrufuyla tüm evreni koruduğu anlamına gelmektedir.
Tüm evrenin hakimi, her zaman Doğu’dan Batı’ya bakmaktadır, bu adalet güneşinin Doğu’dan doğarak Batı’dan batmasını simgeler. Bu görünüşü, sert yüz ifadeli bir dünyanın hakimi olarak; ama aynı zamanda da sakin ve sevgi dolu bir yapıdadır.
Tüm evrenin hakimi, iç elbise üzerine havludan dış elbise giymektedir. (Bkz. Mezmurlar, 104: 6-7: Engini ona bir giysi gibi giydirdin, Sular dağların üzerinde durdu. Sen kükreyince sular kaçtı, Göğü gürletince hemen çekildi.)
RAB’bimiz sağ eliyle kutsamakta ve diğer eliyle İncil’i tutmaktadır. Yüksek noktaya çizilmiş RAB’bimiz İsa, kesintisiz olarak dünyayı kutsamakta, kiliseye gelen insanlara Tanrı’nın bereketiyle Efendimiz’in öğretileri uygulanırsa kurtarılacaklarını belirtmektedir.
Tüm evrenin hakiminin etrafına melekler çizilmiştir. Onlar sürekli olarak RAB’bimizi övmekte ve ibadet etmektedirler. Bunun hemen altında Eski Ahit dönemindeki peygamberler çizilmiştir. Yayılan havlu şeklinde Mesih’e (Kurtarıcı) dair içerik bulunmaktadır.
Ortodoks Kutsallığının İzahı 3
Meryemana’ya Müjdeli Haber
Meryemana’ya müjde ikonası, açıklanmamış büyük bir mistik Tanrı sözünün vücut bulmasında bakire Meryem’in katkısını ifade etmektedir. Dikkatlice bakılırsa, ikonanın yapımcısının Luka İncili’nde anlatılan içeriği baz alarak bu ikonayı oluşturduğu anlaşılabilir.
“Elizabet'in hamileliğinin altıncı ayında Tanrı, melek Cebrail'i Celile'de bulunan Nasıra adlı kente, Davut'un soyundan Yusuf adındaki adama nişanlı olan bir kıza gönderdi. Kızın adı Meryem'di. Onun yanına giren melek, «Ey Tanrı'nın lütfuna erişen kız, selam! Rab seninledir» dedi. Söylenenlere çok şaşıran Meryem, bu selamın ne anlama gelebileceğini düşünmeye başladı. Ama melek ona, «Korkma Meryem» dedi, «sen Tanrı'nın lütfuna eriştin. Bak, gebe kalıp bir oğul doğuracaksın, adını İsa koyacaksın. O büyük olacak, kendisine `en yüce Olan'ın Oğlu' denecek. Rab Tanrı O'na, atası Davut'un tahtını verecek. O da sonsuza dek Yakup'un soyu üzerinde egemenlik sürecek, ve egemenliğinin sonu gelmeyecektir.»
Melek ona şöyle cevap verdi: «Kutsal Ruh senin üzerine gelecek, en yüce Olan'ın gücü senin üstüne gölge salacak. Bunun için doğacak olana kutsal, Tanrı Oğlu denecek. Bak, senin akrabalarından Elizabet de yaşlılığında bir oğula gebe kalmıştır. Kısır bilinen bu kadın şimdi altıncı ayındadır. Tanrı'nın yapamayacağı hiçbir şey yoktur.»
«Ben Rab'bin kuluyum» dedi Meryem, «bana dediğin gibi olsun.» Bundan sonra melek onun yanından ayrıldı. (Luka 1:26-38)
Bu durumda, Meryemana’nın müjde olayında ana rol oynayan burada tanımlanan bu iki kişiyi inceleyelim.
a) Başmelek Cebrail. Melek Cebrail meleklerin başı olarak, Nasıra’daki temiz ve alçakgönüllü genç kıza Kutsal Ruh’tan ötürü Tanrı’nın annesi (Tanrı’yı doğuran (Theotokos)) olacağı müjdesini aktaran Tanrı’nın aslanıdır. Onun görünümü sakin gökyüzü gibi bir güzelliğe sahiptir. Melek Cebrail toprağa basmaktadır, aynı zamanda açık bacakları ve yukarıya doğru açılan kanatlarıyla bizlere henüz onun yükselişinin bitmediğini göstermektedir. Ayrıca sol elinde gökyüzünün aslanı olarak kralın hakimiyetini gösteren asayı tutmaktadır, sağ eli Azize Meryemana’nın kulağına fısıldayan bir harekette ve büyük melek selamı vermektedir, “Selam, ey Tanrı`nın lütfuna erişen kız! Rab seninledir”
b) Tanrı’yı doğuran (Theotokos). Tanrı’nın annesi asil bir şekilde işlemeli bir tahtta oturmaktadır. Onun oturma şekli büyük melekle buluşmaktan doğan bir ihtişamı göstermektedir. Ortodoksluk’ta Tanrı’yı doğuran (Theotokos) “Heruvimlerden daha saygın ve Serafimlerden kıyaslanmaz ölçüde yüce olan” bir kişi olarak takdis edilmektedir.
İkona yapımcısı, Meryemana’nın görünüşünde müjdeli haber anındaki iç dünyasındaki psikolojik oluşumu göstermeye gayret etmiştir. İlk önce başmeleğin ortaya çıkışı elbette Tanrıdoğuranı (Theotokos) ürkütür ve düşünceye dalmasına yol açar. Bu sebeple yüzünde merak ve şaşkınlık ifadesi vardır.
Şaşkınlıkla beraber bilgeliğini sağ el avuç içini açarak göstermektedir. Merak uyandıran bu el hareketi “henüz evlenmeden nasıl olur da çocuk doğururum?” der gibi. Tanrı’nın annesi olduğuna dair melek Cebrail’in kendinden emin oluşundan şüphelenmemiş ve bundan endişe duymamıştır. Ama bilge bir şekilde “Bu beden bakiredir. Nasıl olurda böyle bir şey olabilir?” diye sormuştur. Burada Tanrıdoğuran (Theotokos) esas olarak Havva’dan farklıdır. Havva, kendisinin bencilliğine kapılarak şeytanın emrettiği gibi, emin olunmayan şeyleri kabul etmiştir. Ama; ikinci Havva olan Tanrıdoğuran bunun aksine, alçakgönüllülükle, Tanrı’nın sözüne şartsız boyun eğerek, Tanrı aslanının sözünü nasıl bir yöntemle gerçekleştireceğini öğrenmek için sormaktadır. Başmelek, bütün bu olanların Kutsal Ruh’un lütfu ve Tanrı’nın kudretiyle gerçekleştiğinden bahsederken; O kız, tüm gönlüyle bu dünyanın kurtuluşunun başlangıcı olan şu sözle; bunu kesin olarak kabul etmektedir: «Ben Rab'bin kuluyum, bana dediğin gibi olsun.» Çünkü “Sözün beden alması sadece Yüce Baba ve Kutsal Ruh’un kudretiyle gerçekleşen bir şey ... aynı zamanda bakirenin isteği ve inancı olmasındandır.” (Nikolaos Kavasilas)
11-4-2014 tarihinde yazιldι.
15-4-2014 tarihinde güncellenmiştir.