Saray Terbiyesinin Halka Aktarıldığı Okul: Enderun - İnsan ve Hayat Dergisi
Anasayfa/Araştırma/Saray Terbiyesinin Halka Aktarıldığı Okul: Enderun
Ruveyda Okumus Temmuz 2017
Enderun, hem saray hizmetlerine bakan hem de adab-ı muaşeret, ilim ve sanata vâkıf olan saraylıların yetiştiği bir mektepti. Enderun’dan yetişenler zaman içerisinde devlet yönetiminde sadrazam, vezir, serasker, nişancı, kaptan paşa, yeniçeri ağası, beylerbeyi, vali, kadı ve surre-i hümayun emini gibi çeşitli kadrolarda yer almışlardır.
Topkapı Sarayı’nda bulunan Enderun-ı Hümayun, hem saray hizmetlerine bakan hem de devlet idaresine personel sağlayan bir kurumdu. Osmanlı’da Enderunlu olmak bir ayrıcalıktı ve eğer buraya mensup olanlar üstün hizmet gösterirlerse sadrazamlığa kadar yükselebilirlerdi. Böyle olunca Enderun, düzen ve disiplinin sıkı sıkıya uygulandığı bir mektepti. Kabiliyetleri doğrultusunda yetişen ve saray terbiyesi alan Enderunluların içinden devlet adamı, musikişinas, şair gibi pek çok farklı alandan kimseler vardı. Kendi zamanı içinde görevini layıkıyla icra eden Enderun-ı Hümayun, değişen şartlar ile birlikte tarihteki yerini almıştır. Fakat bugün bile Enderun usulü teravih, Hırka-ı Şerif ziyareti, Mevlid-i Şerif kıraati vs. gibi günlük hayatımızda ve kültürümüzde çeşitli yansımaları bulunmaktadır.
Enderun bir saray okulu idi. Sarayın ciddiyeti, derinliği ve disiplini Enderun’da eğitim alanlara yansımış oradan, bütün Osmanlı tebaasına sirayet etmişti. Topkapı Sarayı, sarayın avluları, odaları ve görevlileri Enderun eğitiminin alındığı ayrı ayrı halkalardan oluşuyordu. Yapılan merasimler, alaylar, bayramlaşmalar ve tertip edilen kandil geceleri terbiyenin ve adabın halkla buluştuğu yerlerdi.
Fatih Sultan Mehmet tarafından inşa ettirilen Topkapı Sarayı uzun yıllar devletin yönetim merkezi idi. Bab-ı Hümayun (birinci kapı), Babüsselam (ikinci, orta kapı) ve Babüssaade (üçüncü kapı) adlı üç ana kapı, dört avlu ile Harem ve Hasbahçe’den oluşurdu. Bu kompleksin içinde bîrun, enderun ve harem kendi kuralları, ahlakı ve adabı ile yaşardı.
Kurallara hazırlık “Bîrun”
Bîrun, Topkapı Sarayı’nın Bab-ı Hümayun ile Babüssaade kapısı arasında kalan kısmıdır. Burada sarayın divanhâne (kubbealtı), defterhâne ve dış hazine binası bulunmaktadır. Bu dairelerde çalışanlar sarayda ikamet etmez, akşam olunca evlerine dönerdi. Birun’un sorumlusu Birun Ağası idi. Birun halkının görev ve sorumlulukları Enderun ve Harem bölümü kadar ağır değildi. Burada bulunan ulema sınıfında padişah hocası, hekimbaşı, cerrahbaşı, kehhalbaşı, müneccimbaşı ve hünkâr imamı vardı. Eminler sınıfında şehremini, arpa emini, matbah-ı amire emini, darphane emini ve ıstılab-ı amire emini bulunmaktaydı. Ağalar zümresinde de rikab-ı hümayun (üzengi) ağaları, kapıcıbaşı, kapıcılar kethüdası, çavuşbaşı, yeniçeri ağası, mirahur ağası, çaşnigirbaşı, cebecibaşı, topçubaşı, arabacıbaşı ve altı bölük ağaları vazifeliydi.
Birun Topkapı’ya gelenlere saray ikramının yapıldığı yer idi. Halk belli günlerde burada pişirilen yemekleri yerdi. Elçiler ve saraya ulaşmak isteyenler bu birinci kapıda kayda alınır ve saray kurallarına hazırlanırdı. Buradaki görevde yükselme ve tayin işlerine sadrazam bakardı.
Adap ve Terbiye Merkezi “Enderun”
Topkapı Sarayı’nda Babüssaade’den üçüncü avluya girince Enderun kısmı başlar. Babüssaadenin önünde padişahların tahta çıkma (cülus) töreni, bayramlaşma (muayede) merasimi hep bir adaba göre yapılırdı. Enderun kısmında Arz Odası bulunurdu. Bu oda yabancı devlet elçilerinin, sadaret değişikliğinde sadrazam, şeyhülislam, kazasker ve defterdar gibi devlet erkânının padişah tarafından belli kurallarla kabul edildiği yerdir. Üçüncü avlunun sağ köşesinde Enderun mektebi ve onun yanında eczane vardır. Buradan itibaren avlunun sağ kenar uzantısında seferli koğuşu ve Hazine-i Hümayun yer almaktadır. Üçüncü avluda, Babüssaade’nin karşısına düşen yerde ise, kiler koğuşu, hazine koğuşu, has oda, ağalar mescidi (Bugün Topkapı Sarayı Yazma Eserler Müzesi) ve kuşhane (padişah yemeklerinin pişirildiği küçük mutfak) vardır.
Arz odasının arka tarafında beyaz mermerden üzeri kubbe ile örtülü güzel ve müstakil bir bina olan Sultan Üçüncü Ahmed (Enderun) Kütüphanesi mevcuttur. Bu kütüphane 1719’da Sultan Üçüncü Ahmed tarafından Enderun’da inşa ettirilmiştir. Üçüncü Ahmed, saray hazinesinde dağınık olarak bulunan kitapları bu kütüphaneye getirterek Enderun’un istifadesine sunmuştur. Ayrıca kütüphane için bir vakfiye düzenlenmiştir. Burada bulunan kitaplar, Ağalar Camii’nin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi olmasıyla birlikte, 1966’da bu kütüphaneye taşınmıştır.
Eğitimli kadınlar yeri: Harem
Harem ise divan meydanının solunda, Kubbealtı’nın arka kısmında Topkapı Sarayı’nın Haliç’e ve Boğaz’a bakan kısmıdır. Çeşitli odaları, sofaları, daireleri, taşlıkları ve çeşmeleri bünyesinde barındırır. Harem’in idaresinden Valide sultan sorumludur. Harem’de padişah eşleri, kız kardeşleri ve kızları yaşardı. Buraya alınan cariyeler Enderun’dakiler gibi titiz bir eğitimden geçirilirdi. Harem’deki hizmetlilerin ihtiyaçlarından ve nezaretinden darüssaade (kızlar) ağası yetkilidir.
Devşirmelerin Enderun’da Terbiyesi
Devşirme sistemi ile saraya alınan, uzun müddet terbiye ve hizmet gördükten sonra devletin muhtelif makamlarına namzet olarak yetiştirilen çocuklara iç oğlan denirdi. Osmanlı sarayında iç oğlan istihdamı Yıldırım Bayezid zamanında başlamakla birlikte esas teşkilat halini Fatih döneminde almıştır. Devşirilen çocuklar önce Müslüman Türk ailelerin yanında yetişir, burada Türkçeyi ve İslamî bilgileri öğrenirlerdi. Ardından Edirne, Galata ve İbrahim Paşa saraylarında eğitim alırlardı.
Enderun’da Verilen Eğitim
Edirne, Galata ve İbrahim Paşa saraylarında eğitimlerini başarıyla tamamlayan iç oğlanlar seçilerek Enderun-ı Hümayun’daki Küçük ve Büyük odalara alınırlardı. Buraya gelen talebelerin sayısı 17. yüzyılın başında altı yüze kadar çıkmıştır. İç oğlanlara elbise, ayakkabı, çamaşır vs. ihtiyaçları saray tarafından temin edilir ve üç ayda bir maaş verilirdi.
Enderun’da talebeler Arapça ve Farsça öğrenir, dini ilimleri (ilmihal, tecvid, akaid vs.) tahsil ederlerdi. Ayrıca hüsn-i hat, inşa, coğrafya, tarih, hesap ve siyakat yazı öğrenirlerdi. Güreş, atlama, koşu, ata binme, cirit, ok atma, silahşörlük, ağırlık çekme gibi sporlarla bedeni terbiye de görürlerdi. Bütün bu eğitimler hem saraydaki hocalar, hem de saray dışından belli zamanlarda istihdam edilen ulema ve danişmendler tarafından verilirdi. İç oğlanlarına disiplin sağlamak amacıyla lalalar görevlendirilmişti.
Enderun’da eğitim Küçük ve Büyük Odalar, Doğancı Koğuşu, Seferli Koğuşu, Kiler Koğuşu, Hazine Koğuşu ve Has Oda olmak üzere altı kademe üzerine kurulmuştu. Buradaki eğitimi tamamlayamayanlar “çıkma” diye adlandırılır ve çeşitli askerî birliklere katılırlardı.
Ekim 2017, 03:19
Başarının en önemli kaynaklarından ikisi disiplin ve eğitim’dir. Enderun da her ikisi de mevcut olduğundan dolayı devlet olarak uzun yıllar bunun etkisini görmüştür ama sanırım disiplinden uzaklaşıp liyakatin azalması ve Avrupa’da yapılan keşiflerin önemsiz görülmesi sebebiyle geri kalınmış. Hala daha eğitimde çok geriyiz ve sanırım eğitimde daha ileriye gidip belli bir disiplin sağlayamadığımız sürece ne istediğimiz ekonomi nede refah seviyesini yakalayamayacağız.