Cenaze | Haznevi.net
You are at:Home»Hanefi Fıkhı»Cenaze
Cenaze ölü demektir. Ölmek üzere bulunan kimseye “muhtazar” denir. Muhtazarın yanında tevhid ve şehadet kelimelerıni okumaya ve ölünün kabri başında yapılacak konuşmaya “Telkîn” denir.
Ölünün yıkanmasına “Gasl-i meyyit”, ölünün yıkanmasından sonra kabre gömülmesine kadar yapılması gereken şeylere ve bunlan temin etmeyede “Techîz” adı verilir. Ölüyü bilinen bezlere sarmaya da “Tekfin” denilmektedir.
İslâm ölülerini hayır ile anmak, onların güzel hallerini söylemek ve kötülüklerini söylemekten kaçınmak müslümanlar için bir görevdir. Bir hadis-i şerifde şöyle buyurulmuştur: “Ölülerinizin güzel hallerini yad ediniz, kötülüklerini söylemekten çekininiz.”
Ölüm haline giren kimseye Kelime-i Tevhid telkîn edilir. Bu bir sünnettir. Şöyle ki: Daha ruhu boğazına çıkmadan yanında Tevhid ve Şehadet kelimeleri okunur; fakat sen de söyle, diye ona zorlanmaz. Hasta da bu kelimeyi bir defa okuyup başka bir şey söylemezse, artık telkîne son verilir. Böylece son sözü tevhid kelimesi olur. Bu telkîni, hastanın hoşlanmadığı bir kimse yapmamalıdır. Bu telkîn, içine tevbeyi de alacak şekilde şöyle yapılabilir: “Estağfirullahel-Azimellezi lâ İlâhe illâ hüvel-Hayyele-Kayyüme ve etübu ileyhi.. Şani Yüce olan Allah´dan mağfiret diler ve ona tevbe ederim ki, O´ndan başka hak mabud yoktur. O, Hayy´dir, Kayyum´dur.”
“Her kimin son sözü ´Lâ İlâhe İllallah´ olursa cennete girer.”
“Bismillâhi ve alâ milleti Resulillâhi. Allahümme yessir aleyhi emrehu ve sehhil aleyhi ma ba´dehu ve es´idhu bilikaike vec´al ma harece ileyhi hayren mimma harece anhü Yüce Allah´ın ismini zikir ile ve Resulüllah´ın dini üzere ölmüş olsun. Ey Allah´ım! Bunun işini kolay et, kendisine ilerisini kolaylaştır, onu cemalinle mutlu kıl. Gitmekte olduğu âlemi ona, içinden çıktığı âlemden daha hayırlı yap.”
Cenaze yıkayan erkek veya kadın yıkayıcı, farz olan yıkama görevini yerine getirmeyi niyet etmeli ve Besmele ile başlamalıdır. Yıkama bitinceye kadar da: “Gufraneke ya Rahman! Ey Rahman olan Rabbim, senin mağfiretini dilerim,” demelidir.
Cenazenin abdest işi tamamlanınca, üzerine ılık ve tatlı su dökülür. Saç ve sakalı taranmaksızın, varsa “hatmî” denilen güzel kokulu bir ot ile yoksa sabun ile yıkanır. Sonra sol tarafına çevrilerek önce sağ tarafı bir defa yıkanır. Böylece sağ ve sol yanları üçer defa yıkanır. Daha fazla yıkanabilirse de israf olmamalıdır. Bundan sonra cenaze hafifçe kaldırılır. Bu kaldırışta cenaze, yıkayıcının göğsüne veya eline ve dizine dayandırılır. Sonra karnı hafifçe ovulur. Bir şey çıkarsa su ile yıkanıp giderilir. Yeniden abdest ve vücudun tamamını yıkamaya gerek yoktur. Fakat şişip dağılmak üzere bulunan bir ölünün üzerine yalnız su dökülerek yetinilir. Ona abdest vermek ve üç defa yıkamak gerekmez.
Birincisi, “Sünnet üzere olan kefenleme”dir ki, erkekler için Kamis, İzar ve Lifafe´den ibaret olmak üzere üç kattır. Kadınlar için ise, bu üç parça ile beraber bir baş örtüsü ile bir göğüs örtüsünden ibaret beş kattır.
İkincisi, “Kefen-i Kifayet”dir ki, erkekler için İzar ile Lifafe olur. Kadınlar için de bunlarla beraber bir baş örtüsü olur.
Üçüncüsü, “Kefen-i Zaruret”dir ki, hem erkekler için, hem de kadınlar için yalnız bir kattır. Bu durumda ölü, bulunabilen bir parça elbiseye sarılır. Fakat bir zaruret bulunmadıkça böyle bir kat kefen ile yetinilınez.
Cenaze namazının rükünleri kıyam ile tekbirdir. Sünnetleri de, hamd ve sena etmek, salât ve selâm getirmek, hem ölüye hem de diğer müslümanlara dua etmekten ibarettir. Duanın rükün olduğunu söyleyenler de vardır. Namaz şöyle kılınır: Cenazeye karşı ve kıbleye yönelik olarak saf bağlanır, niyet edilir. İmam olan zat, ellerini namazda olduğu gibi bağlar. Cemaat da gizlice tekbir alarak ellerini bağlarlar. Bu tekbir bir bakıma bir rükündür, bir bakıma da bir şarttır. Bu tekbirin arkasından hem imam, hemde cemaat “Sübhaneke”yi okurlar. (Buna: “Ve celle senaüke”yi de eklerler). Sonunda ellerini kaldırmaksızın “Allahü Ekber” diye imam aşikâre tekbir alır. Cemaat da, ellerini kaldırmaksızın gizlice tekbir alır. Bundan sonra hepsi gizlice “Allahümme Salli ve Allahümme Barik” dualarını okurlar. Tekrar aynı şekilde “Allahü Ekber” diye tekbir alınır. Bu defa da ölüye ve diğer müminlere gizlice dua edilir. Bu duadan sonra yine “Allahü Ekber” denilip tekbir alınır ve arkasından önce sağ tarafa, sonra da sol tarafa imam yüksek sesle, cemaat da gizlice selâm verirler. Böylece namaz tamamlanmış olur. Bu vacib olan selâm ile ölüye, cemaata ve imama selâm verilmesine niyet edilir. Bazılarına göre bu selâmda ölüye niyet edilmez.
“Allahummeğfir lihayyina ve meyyitina ve şahidina ve ğaibina ve zekerina ve insana ve sağirina ve kebirina. Allahümme, men ahyeytehu minna feahyihi alelislâm. Ve men teveffeytehu minna feteveftihi alel-iman ve husse hazelmeyyite birrevhi verrahati velmağfireti verrıdvan. Allahümme in kâne muhsinen fezid fi ihsanihi ve in kâne musi´en fetecavez anhü ve lakkıhi´l-emne vel-büşra velkeramete vel´zülfa. Birahmetike ya erhamerrahimîn!…”
Anlamı: “Allah´ım! Dirilerimizi, ölülerimizi, mevcut olanlarımın, gaib olanlarımızı, erkeğimizi dişimizi, çocuklarımızı ve büyüklerimizi mağfiret buyur. Allab´ım! Bizden yaşattıklarını İslâm üzere yaşat, bizden öldürdüklerini de iman üzere öldür. Özellikle bu ölüyü kolaylığa, rahata, mağfirete ve rızana erdir.
Allah´ım! Eğer bu ölü muhsin ise (iyilik etmiş kimselerden ise) ihsanını artır. Eğer günahkâr ise, onu bağışla, ona güven ile sevinç ve iyilik ver, onu rahmetine yakın kıl; ey merhamet edenlerin en merhametlisi!…”
Ölü, erkek çocuk ve aslen mecnun ise: Yukarıdaki duada geçen: Ve men teveffeytehu minna feteveffihi alel-iman” cümlesinden sonra şöyle dua edilir:
[“Allahümmec´alhü lena feretan. Allahümmec´alhü lena ecren ve zuhren. Allahümec´alhülena şafı´an müşeffe´a…”
Anlamı: “Allah´ım! Onu bize, önden gönderilmiş bir sevab sebebi kıl, onu bize bir hazırlık yap, onu bizlere bir şefaatçi ve şefaatı kabul edilmiş yap.”]
Cenaze namazında öteden beri nakledilen duaları bilmeyenler, kolaylarına gelen başka uygun duaları okuyabilirler. Bunlar arasında: “Rabbenâ âtinâ fıddünya haseneten…” âyetini okusalar kâfi gelir.
[“Allahümmeğfir-lî ve lilmeyyiti ve li-sairi´l-müminine ve´l-müminât.”
Anlamı: “Ey Allah´ım! Beni ve bu ölüyü ve diğer erkek ve kadın müminleri bağışla…”]
(Cenaze namazının farziyeti icmâ ile sabittir. Bu icmâ´nın delili de: “Ve salli aleyhim Müslüman cenazeler üzerine namaz kıl,” âyeti kerimesi ile Hazret-i Peygamberin uygulamasıdır. Malikî fıkıhı alimlerinden Aliyyü´l-Adevî, haşiyesinde diyor ki: Cenaze namazının Mekkede mi, yoksa Medine´de mi meşru kılındığı üzerinde bazı fıkıh alimlerinin tereddüdü vardır. Bazı hadis-i şeriflerin zahirine bakılırsa, Medine-i Münevvere´de meşrû kılındığı anlaşılmaktadır. Resul-ü Ekremin Medine-i Münevvere´de Bera ibni Ma´rur´un kabrini ziyaret ederek üzerine ilk cenaze namazını kılmış olduğu rivayet edilmektedir.)
Ölünün alnına veya sargısına veya kefenine, kendisinin iman üzere, ezelî ahd üzerinde sabit olduğuna dair “Ahidname” denilen bazı mukaddes kelimeler yazılması takdirinde Yüce Allah´ın mağfiretine kavuşulacağı umulur, denilmiştir. Fakat kelime-i tevhid gibi mübarek kelimelerin mezar içinde kalıp zamanla çiğnenmesi veya cenazeden akacak sıvılar içinde kalması düşüncesi ile yapılması benimsenmemektedir.
Fakat kabrin yeri yumuşak veya ıslak olup da, lâhit kazılması mümkün olmazsa, dere gibi çukur kazılır. Buna “Şakk Yarma” denilir. Gerek duyulursa, iki tarafı kerpiç ve tuğla gibi bir şeyle örülür. Sonra ölü bunların arasına konulur. Üzerine de, ölüye dokunmayacak şekilde kerpiç veya tahtalar ile tavanımsı bir örtü yapılır.
Cenaze, kıble tarafından kabre konur. Sağ tarafı üzerine kıbleye döndürülür. Bağı varsa çözülür. Sırt üstü yatırılmaz. Cenazeyi kabre koyanlar, “Bismillâhi ve alâ milleti Resulillâh” [“Yüce Allah´ın ismi ile ve Resulüllah´ın milleti (dini) üzerineseni gömüyoruz.”] derler.
Bir kimse: “falan zat beni yıkasın, namazımı kıldırsın veya kabre koysun,” diye vasiyet ederse onu yerine getirmek gerekmez. Ancak veli olanlar buna rıza gösterirlerse, vasiyet yerine getirilir.
Hazret-i Ebû Bekir efendimiz (Radıyallahu Anh), kendisine bir mezar kazıp hazırlayan bir adama şöyle buyurmuştur: “Kendin için kabir hazırlama, kendini kabir için hazırla.”
Bir müslüman kabrinde gömüldükten sonra orada, bir deve boğazlanıp paylaşılacak kadar bir zaman bekleyip Kur´an okumak güzel görülmüştür. Çok kez “Mülk, Vakıa, İhlâs ve Muavvizeteyn sûreleri, sonra Fatiha ile Bakara sûresinin başı okunur. Sevabı da, cenazenin ve diğer iman sahiblerinin ruhlarına bağışlanır; Ölünün bağışlanması için Yüce Allah´a dua edilir. Cenaze toprağa gömülür gömülmez din kardeşlerinin hemen oradan dağılmaları uygun değildir. Cenazenin ruhu, onların bulunuşu ile alışkanlık kazanır, yöneltilecek sorulara hazırlanmış olur ve Yüce Allah´ın mağfiretini gözetlemiş bulunur.
Resul-i Ekrem Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), bir cenaze gömüldükten sonra hemen geri dönmezdi. Bir müddet mezarı başında durur ve cemaata karşı şöyle buyururdu: “Kardeşiniz için Yüce Allah´dan mağfiret isteyiniz ve kendisine sükûnet ihsan buyurmasını dileyiniz. O, şimdi sual görecektir.”
Mükellef çağına girip de gömülen bir müslümanın mezarı başında “Telkîn” verilmesi meşru görülmüştür. Şöyle ki: Mezara gömüldükten hemen sonra, iyi hal sahibi bir kimse kalkıp ölünün yüzüne karşı durur. Ona hitaben: Ya falan; Yebne filane! (Ya Osman! Ya Zeyneb´in oğlu, gibi) diye üç kez seslenir. Ölünün ve anasının adlarını bilmezse : Ya Abdellah; Yebne Havva! denilir. Sonra da şöyle söylenir.
Kabirden çıkan toprağın fazlasını kabrin üzerine atmak mekruhtur; fakat İmam Muhammed´e göre bunda bir sakınca yoktur. Definde bulunanların kabir üzerine üçer avuç toprak atmaları ilk defasinda: “Minha halaknaküm (sizi topraktan yarattık)”, ikincisinde: “Ve minha nuîdüküm (sizi toprağa çevireceğiz)”, üçüncüsünde: “Ve minha nuhricüküm taretenuhrâ (diğer bir defa daha sizi topraktan diriltip çıkaracağız)”, demeleri müstahabdir.
(Malikîlere göre bir ölü gömülmeden önce de, sonra da başka bir yere, şu şartlarla götürülebilir: Ölü taşınırken durumu bozulmamalı, hürmete aykırı ve haraketi mucib bir hal olmamalı. Ayrıca naklini gerektiren bir sebeb olmalı. Su basması korkusu, ailenin ziyaret edebilmesi için yakın olma düşüncesi ve gideceği yerin bereketi gibi bir sebeb bulunması… Bu üç şarttan hiç biri bulunmazsa, taşınması haram olur.
Taziyelerin kabristanda veya ölünün kapısı önünde yapılması bidat ve mekruh görülmektedir. Taziyenin tekrarı da mekruhtur. Böyle bir musibete uğrayana: “Allah Tealâ size güzel sabır ve bol mükâfat ihsan buyursun,” gibi sözlerle taziye edilir, teselli verilir. Musibete uğrayan kimse de: “İnnâ lillahi ve innâ ileyhi râciun – Biz Allah´dan geldik ve Allah´a döneceğiz,” diye Allah´a teslimiyet göstermelidir.
İşte İslâm dininin mala verdiği kıymet! İşte her davranışın bir şuura ve bir yarara dayanmasını isteyen bu İlahî dindeki büyük hikmet!…
Resul-i Ekrem (sallallahu aleyhi ve sellem) Efendimiz bir kabristanda bulunan iki mezar sahibinin azab çekmekte olduklarını anlamışlar. Mübarek ellerine aldıkları yapraksız bir yaş hurma dalını ikiye bölüp bir kısmını bir kabrin ve diğerini de öbür kabrin başına dikmiş ve: “Umulur ki, bunlar kuruyuncaya kadar, bu kabir sahiblerinin çekmekte oldukları azab hafifleyecek,” buyurmuşlardır. Bunun içindir ki, bazı yerlerde kabirlerin üzerlerine Mersin ağaç dallarını koymak âdet olmuştur. Fakat bu hususta asıl olan, yaş ağaçların dikilmesidir. İmam Buharî´nin hadis kitabını açıklayan merhum Aynî´nin dediği gibi, “Kabirlerin üzerine sadece yaş dalları, güzel kokulu çiçekleri ve yeşillikleri koymak bir şey değildir. Sünnet olan ağaç dikmektir.” Ağaçların sağlık bakımından da yararları bilinmektedir.
“Esselâmü aleyküm, ey müminler yurdunun sakinleri! Bizler de inşallah sizlere kavuşacağız. Yüce Allah´dan bizim ve sizin için afiyet (her türlü kederden selâmet) dilerim.”
Kur´an okuyacak kimsenin, kabir kenarında oturmasında, tercih edilen görüşe göre, kerahet yoklur. Oturup “Yasîn” suresini okumak da çok sevabdır. Bu yüzden Allah Tealâ´nın ölülerimize kolaylık vereceği, okuyana da, ölüler sayısınca sevab yazılacağı İmam Ali´den ve Hazret-i Enes´den (Radiyallahu Anhüma) rivayet olunmuştur.
Bir kimseye, öldüğü ev içindeki bir yere gömmek mekruhtur. Çünkü böyle bir işlem ancak Peygamberlere özel olan bir iştir. Yer altında mahzenler yapıp ölüleri oralara tabutlarla koymak, birçok sakınca sebebiyle mekruh görülmüştür. Bu yerlere “Füseka” denilir.
Cabir İbni Abdullah (Radıyallahu Anhüma) demiştir: “Uhud savaşında ilk şehid olan zat, benim babam idi. Onu, diğer bir şehidle (Amr İbnu´l Cümuh ile) beraber bir kabirde bırakmaya gönlüm razı olmadı. Altı ay sonra kabri açtım. Babamı, kulağından başka, sanki kabre koyduğum gündeki gibi taptaze bir halde buldum ve onu çıkarıp başka bir kabire yalnızca gömdüm.”
Şehidlik büyük bir derecedir. Allah yolunda canını veren bir müslümana “Şehîd” denir, çoğulu Şüheda´dır.
Bu gibi şehidler birer kâmil şehiddir. Hem dünya, hem de âhiret bakımından şehiddirler. Bunlardan her birine “Hükmî Şehid” denir. Bu gibi şehidlerin hükmü, yıkanmaksızın, yalnız namazları kılınıp elbiseleri ile gömülmektir.
Bu, İmam Azam´a göredir. İki İmama göre, bu şekilde öldürülmüş olan bir müslüman, henüz mükellef ve tahir bulunmamış olsa da, yine ona aynı işlem yapılır. Savaş halinde öldürülen büluğ çağına ermemiş müslüman bir çocuk veya cünüb bulunmuş olan bir islâm askeri gibi…
2) Kalbinde nifak bulunduğu halde görünüşte müslüman sanılan ve savaşta müslümanların safında bulunurken düşman tarafından öldürülen bir şahıstır. Bu da bir “hükmî şehid” dir. Buna da dünya ahkâmı itibariyle şehid denir. Bunun da görünüş hali esas alınarak yıkanmaz, üzerine namaz kılınıp elbisesi ile, gömülür.
Yine, gayri müslimlerle veya yol kesici şakilerle savaşırken yaralanıp savaş bittikten sonra bir tarafa çekilerek biraz yeyip içtikten, konuştuktan, uyuduktan, ilâç kullandıktan veya aklı başında olarak üzerinden bir namaz vakti geçtikten sonra vefat eden bir müslüman da, bu hükme girer. Bu şekilde ölen bir mümine “Mürtes” denir.
Bütün bunlara, âhiret ahkâmı bakımından “Şehid” denir. Bu yönden her birine “Hakikî Şehid” denilmektedir. Bunlar din görevlerine bağlı kimseler ise âhiret ahkâmı bakımından birer hakikî şehiddirler. Fakat dünya ahkâmı bakımından şehid sayılmazlar. Bunun için diğer ölüler gibi yıkanırlar, kefenlenirler. Namazları kılındıktan sonra da mezarlarına diğer müslümanlar gibi gömülürler.
Şehidlik büyük bir nimettir. İnsanın iyi hal üzere yaşayıp şehid olarak ölmesi, onun hakkında pek büyük bir saadettir. Bir hadis-i şerifte şöyle buyurulmuştur: “Şehidliğe ermesini Yüce Allah´dan ihlâsla dileyen kimseyi, Yüce Allah şehidler derecesine eriştirir; isterse döşeğinde ölsün…”
Allah Tealâ Hazretleri, hepimizi; din görevlerini gereği üzere yerine getirmeye muvaffak kılsın, güzel niyetlere sahib olan ve şehidlerden sayılan iyi kulları arasına katsın amîn…
“Sonuç müttakilere ve hamd Alemlerin Rabbına mahsustur.
“Her kim sıdk ile Allah´dan şehid olmayı dilerse yatağında ölse dahi Allah onu şehidlerin durağına eriştirir.” –