AFRİKA DAN AMAZON A TAŞINDI Bir avuç tozun kırılgan gezegenimiz hakkinda söyledikleri Jeffrey Bartholet, Scientific American, Şubat 2012
Download "AFRİKA DAN AMAZON A TAŞINDI Bir avuç tozun kırılgan gezegenimiz hakkinda söyledikleri Jeffrey Bartholet, Scientific American, Şubat 2012"
1 AFRİKA DAN AMAZON A TAŞINDI Bir avuç tozun kırılgan gezegenimiz hakkinda söyledikleri Jeffrey Bartholet, Scientific American, Şubat 2012 Sahra nın güneyindeki Bodele çöküntüsü ürkütücü, terkedilmiş bir yerdir. Rüzgârlar, yanındaki Tebesti dağlarından ve Ennedi plâtosundan uğuldayarak eserek California büyüklüğündeki bir boş yere inerken de hızlanırlar. Orada bir zamanlar büyük bir tatlı su gölü vardı. Ama şu anda ondan geriye yalnızca küçük, çamurlu bir birikinti kaldı. O kırsaldan geriye hemen hemen hiç bir şey kalmamış gibi. Ya da böyle görünecekti. Ama, rüzgârlar, birkaç bin yıldan beri buranın çoğunu su altında bırakmış olan eski göl yatağını süpürdükçe, trilyonlarca küçük parçacıkları, savrulan büyük beyaz bulutlar halinde kaldırıyor. Sonra bu toz bilim adamlarının daha iyi anlamaya çalıştıkları esrarlı bir yolculuğa başlıyor. Araştırmacılar yalnızca bir kaç onyıl öncesine kadar toza fazla önem vermediler. Geri kalan hepimiz gibi, mobilyalarını temizlediler, zaman zaman etrafa saçılan tozları aldılar genellikle ölü böceklerin parçalarını, bitki lifleri ve mutfak kırıntılarını da içeren tanecik karışımları. Dünya atmosferini inceleyen bilim adamları daha fazla insan tarafından üretilmiş olan toz zerreleriyle ilgileniyorlardı kirlenme. Dünyanın etrafında milyonlarca ton toprak ve mineral tozunun her zaman dönüp durması ve iklimi etkilemesi, okyanusları
2 gübreleyerek, diğer yerler arasında Amazon yağmur ormanlarına hayatî önemi olan gıdayı sağlaması çok az kişiyi ilgilendiriyordu. Bu öncülerden biri Joseph M. Prospero ydu. Miami Üniversitesi nde, atmosfer kimyasında emeritüs profesör olan Prospero, Amerika daki toz incelemelerinin büyük babası olarak anılıyordu. O, aynı zamanda 1960 larda ve 1970 başlarında makaleler yayınlayıp, büyük miktarda Afrika tozunun Atlantik üzerinden Amerika ya aktırıldığını yazınca, bazı arkadaşları, bunun bilimin önemli ilgi alanında olmasından şüpheye düştüler. İnsanlar, toz konusunu gülünç buluyorlar, diyordu. Onunki, Barbados ve diğer bozulmamış yerlere ait, hava süzgeçleriyle ne yakalarsa tahlil edip, ölçerek yaptığı yalnız bir girişimdi. Ama sonunda ilgi arttı, çünki uydu fotoğrafları, Prospero nun ve bazı diğerlerinin betimlediklerini bütün açıklığıyla gösteriyordu: Yüzlerce kilometre genişliğindeki muazzam parçacık savruntuları Afrika kıtasından, büyük bir fırtınanın kaldırdığı deniz serpintisi gibi savrulup, Atlantiğin diğer tarafına düşüyorlardı. Aynı zamanda, iklim değişikliğine karyı ilgi arttı ve tozun dünya sıcaklığını değiştirmede anahtar rolü oynadığının farkına varıldı. Prospero, Şu anda toz hakkında o kadar çok bilimsel makale çıkıyor ki, hepsini okumanın olanağı yok, diyor. Sahra tozu hakkındaki yayınlar, bir sayıma göre, tarihleri arasında her dört yılda bir iki katına çıkıyordu. El Paso daki Teksas Üniversitesi nde yardımcı jeolojik bilimler profesörü ve toz hakkında bir veri bankası oluşturmasında yardımcı olan Thomas E. Gill, takip etmede zorluk çektiğini söylüyor. Gizli bir konu olduğunu sanırsın, ama toz hakkında her hafta 50 ile 100 kadar yayın görüyorum. Bütün bu incelemeler bize ne söylüyor? Tozun hikâyesi, aslında, gezegenimize ne olduğunu anlama mücadelesidir. O, dünya ekosisteminin bir bölgesindeki bir etkinin nasıl diğer bölgeleri büyük çapta etkileyeceğini gösteriyor. Virginia Üniversitesi nde çevre incelemeleri profesörü ve Amazon daki Afrika tozu hakkındaki bir makaleyi birlikte kaleme almış olan Robert J. Swap, Bilimsel gereçlerimiz bizi bir cevap bulmaya ne kadar cesaretlendiriyorlarsa, ortaya o kadar soru da çıkartıyorlar ve toz incelemesinin bir sonuca götürdüğünü söylüyor: Doğanın karmaşıklığına saygı duymalıyız. Bu karmaşıklığı anlamanın bir yolu, Sahra dan Atlantiği aşıp gelen bir avuç farazî parçacığı izlemeliyiz. Yol boyunca, toz parçacıklarımız bir kere sonraki hedeflerine varınca, (son hedef diye bir şey yok), etraflarındaki dünyayla nasıl etkileşime girdiklerini inceleyebiliriz. Bodele yle başlıyoruz, çünki dünyanın en tozlu yeri olarak ün salmış. Geniş Sahra ve hemen yanındaki Sahel bölgesi de katkılarından geri kalmıyor: Afrika tozu, güney ve doğu Amerika üzerinden her yaz taşınıyor ve Florida ya yağan tozun % inden sorumlu. Miami ye yağınca da, oranın sakinleri araçları üzerinden, aslında Afrika dan gelen bu uzak mesafe teslimatını siliyorlar. Bahama adaları veya Florida Keys de bir yürüyüş yaparsan, Afrika toprağı üzerinde yürümüş olursun.
3 Dünya, her yıl yaklaşık iki milyar ton toz saçıyor ve bunun yarıdan fazlası Afrika çöllerinden ve kuru ülkelerden geliyor. Çin in saçtığı toz Hawaii ve Kuzey Amerika nın batısına göç ediyor; Patagonya tozunu Antarktika ya gönderiyor. Grönland a düşen tozun çoğu Asya dan geliyor, ama kuraklık 1930 arda Amerika nın Toz Torba sını ürettiği zaman, o toz Grönland ın buzullarına da gitti. Afrika nın havada asılı tozunun çoğu, Atlantik üzerinden, ticaret rüzgârlarıyla batıya doğru, yaklaşık 40 milyon tonluk bir kütle halinde, içinde, demir ve fosforla yaşamı desekleyecek malzemeyle birlikte, 6400 km lik bir yolculukla, her yıl amazon yağmur ormanlarına halı gibi serilir ve bunun yarısı Bodele den gelmiş olabilir. (Bodele: Çad daki bir çukurluk yukarıdaki şekilde görünüyor.) Bodele tozu kalkmadan önce jeolojik bir bekleme odasındadır. Her bir katman sıyrıldıkça, açığa yeni bir katman çıkar. Toz parçacıklarını yüzeyden kaldırmak ve onları sağa, sola çarptırmak için gerekli rüzgâr hızı yüzey durumuna ve iklim şartlarına bağlıdır, ama genel olarak, alt sınırı, saniyede dört ilâ 12 metredir. Parçacıklar savrulmaya başlayınca, dierlerini de gevşetirler. En küçükleri yukarı kaldırılır. Toz bir kere de havya çıkınca, karışmaya başlar önce Bodele den diğer savrulan parçacıklarla, sonra Afrika nın diğer her hangi bir yerinden gelen toz ve pislikle. Sonunda, Atlantiği geçen muazzam bir toz cephesi haline gelir. Prospero yla Miami Üniversitesi ndeki bürosunda karşılaşınca, bilgisayarında peyk fotoğraflarıyla bu olayı gösterdi ve başanı salladı. Bir tür karışıklık, dedi ve Afrika ve Atlantik teki değişik renkteki toz savruntularını gösterdi. Burada ne olduğunu, kantitatif olarak parmakla gösteremezsiniz. Her şey karmakarışık. Kuzey Afri-ka nın tümü her zaman savrulu-yor.
4 Binlerce yıl bir şey yapmamış olan toz, bir kere havaya çıkınca birdenbire dünya iklimini değiştirmeğe başlıyor. Güneşten gelen ışımayı ve yerden uzaya yansıtılanın bir kısmını emerek atmosferin ısınmasına sebeboluyor. Ve, diğer ışımayı gerisin geriye uzaya yansıtarak bir soğutucu etki yaratıyor. Işımanın hangi oranının yansıtılıp, hangisinin yutulduğu, tozun kimyasal bileşimine, mineralojisine ve boyutuna ve aynı zamanda ışığın dalga uzunluğuna bağlıdır. Toz, çoğunlukla uzaydan gelen kısa dalgalı ışımayı yansıtır ve yer yüzüne inen uzun dalga boyluyu yutar. Parçacıklar kurumla karışmışlarsa, daha da fazla ısı yutarlar. Başka fatörler de etkili. Okyanuslar gibi karanlıkça yerlerden geçen toz, gezegeni soğutur, çünki, aksi halde yüzeyde yutulacak olan ışığın bir kısmını yansıtır. Ama, buz ve kum gibi açık renkli yerlerden geçen tozun ısıtıcı bir etkisi vardır, çünki genel olarak yüzeye göre daha fazla ısı yutar. Toz kar veya buz üzerine düşerse daha da fazla ısıtır. California Üniversitesi nden profesör Charlie Zender, Her hangi bir aerosol, her hangi bir toz veya kirlilik yüzeyi koyulaştırır, diyor. Sabahleyin karlı bir alanda yürür ve bir kar parçası üzerine biraz pislik koyar da, bırakıp öğleden sonra tekrar gelirseniz, karın bu kısmı içeri çökmüş olur. Konuştuğum birkaç bilim adamı, atmosfer tozunun genel etkisinin belki de gezegeni soğuttuğunu, ama sera gazlarının ısıtıcı etkisini karşılayabilmek için yeterli olmadığını söylediler. Havada asılı toz iklimi dolaylı olarak da etkiler. Örneğin, bulut oluşumunda hayatî önemi olan bir kımı vardır. Havadaki nem, kendi başına damlacık oluşturmaz. Partiküllere yapışması gerekir. Bilim adamları, tozun hangi ölçüde yoğuşma çekirdeği oluşturduğu hakkında aynı fikirde değiller. Cor-nell Üniversitesi nde atmosfer model-leri geliştiren Natalie Mahowald, su ve buzun toz üzerinde yoğuştuğuna kesinlikle inanıyor. NOAA daki Geo-fizik Dinamiği, Akışkan lâboratuva-rından Paul Ginoux, tozun buz için bir yoğuşturucu olduğunu kabul edi-yor ama, suyun ancak çoğunlukla kirlenmeden gelen sülfatlarla karış-ması halinde yoğuşacağına inanıyor. Mahowald ve Ginoux en azından bir noktada birleşiyorlar: Bulut olu-şumu hakkında muazzam bilgi eksiğimiz olduğu hakkında. Atmos-ferde minik parçacıkar asılı kalırsa, büyük yoğunlukta su damlaları oluşumuna yardımcı olabilirler, ama damla-cıkların çok küçük olmaları dolayısıyla, yere yağmur şeklin-de düşmeleri pek olası değil. Küçük damlacıkların oluşturduğu bulutlar, bü-yük damlacık bu-lutlarından daha parlak ve böylece gerisin geriye daha fazla ışıma yansıtı-yorlar. Eğer toz parçacıkları ısı emerlerse, çektikleri nem daha hızlı buharla-şır. Bulutlar o kadar uzun dayanmazlar. Mahowald, Toz, atmosferin geri kalanının yaptığına bağlı olarak, yağışı daha çok veya az olanaklı yapabilir, diyor. Sandığınızdan daha karmaşık. Ginoux, en iyi bilgisayar simülâsyo-nunun bile işe yarar tam bir teşhis yapamıyacağını söylüyor: Fiziksel süreç-leri biliyoruz, ama ne olduğunun belirli bir doğrulukla değerlendirilmesi çok zor. Bulutların dünya iklimi üzerindeki önemini aşırı belirtmek zor ve, yağmur veya kar oluşturdukları için değil. Her hangi bir zamanda dünya yüze-
5 yinin yaklaşık %60 ı bulutla kaplı. Bir tahmine göre, kısa dalga bulut zorla-ması ndaki % 5 lik bir artış, 1750 ve 2000 yılları arasındaki sera gazı artışını karşılamaya yeter. Tozun, dünyanın var oluşundan beri onun etrafında dönüp durduğu bir gerçek. Ama şu anda neden daha önce olduğundan daha etkili olsun? Maho- wald, gezegenin üzerinde, bütün geçmiş tarihi boyunca olandan, hareket ha-linde daha fazla toz var, diyor. Öyle görünüyor ki, 20 yüzyılda tozu dünyanın çoğunda iki katına çıkarttık, diyor, 20 yüzyıl artışına neyin sebep olduğunu kesin olarak bilmiyoruz, ama insan etkinliği bu değişimi desteklemiş olabilir. Reno Nevada daki Çöl Araştırma Enstitüsü nden Joseph R. McConnell, tam da bu soru ve etkiler üzerinde çalışıyor. Cevap bulmak için Grünland ve Antarktika buzuna gömülmüş olan tozu inceliyor. Zamanda ne kadar geri gitmek istediğine bağlı olarak, 20 metreden üç kilometre derinliğe kadar buz çekirdeleri çıkartıp, onları lâboratuvarına uçurtuyor. İki tane $ lık makinesi var yüksek çözünürlüklü kütle spektrometreleriyle buz içinde bulduğu elementleri inceliyor. Bu elementlerin içinde aluminyum ve tozda, ama deniz suyunda bulunmayan seryum, ender toprak elementleri veya yanardağ püskürmelerinden ve orman yangınlarından çıkanlar bulunuyor. Makinalar şöyle işliyor: Buz çubuklarından çıkan su, güneş yüzeyi kadar sıcak 6000 Kelvin olan bir plâzma içine püskürtülüyor. Bu, hemen hemen her şeyi buharlaştırıyor ve biz de, her geri kalmış elementin iyonize olmuş atomlarını, kütle ve elektrik yüküne göre sayıyoruz, diyor McConnell. Çok duyarlı. Bazı element yoğunlukları bir kuvadrilyonda bir. Bunu, geçen yüzyıllardan kalan sığ buz çekirdeklerinde kullandık ve şu anda da son buzul çağının daha derindeki buz çekirdeklerine uyguluyoruz. McConnell in ölçmeğe çalıştığı şey, zaman içindeki toz seviyeleri, böylece neyin onları havalandırıp, tekrar yere inmelerine yol açtığını bulmayı umuyor. Elde ettiği sonuçlardan, Patagonya daki çölleşme ve toprak kullanımı, 20 yüzyılın başlarındaki koyun sürüsü otlatmak dahil, bu sürede Antarktika daki toz seviyesinin iki katına çıkmasına yol açtığını görüyor. Sebep ve sonuç için daha basit bir süreci ileri sürmek çok aşırıya kaçmak olurdu: Toprağın aşırı kullanılması çölleşmeye götürerek daha fazla toz oluşturur ve o da iklim değişikliğini tetikler. McConnell, bir çok toz üreticisi var, diye uyarıyor. İklimin kendisi de bu üreticilerden biri, ama onun rolü tamamen anlaşılmış değil. Toprağın nemini azaltıp çölleşmeye götüren yükselen sıcaklıklar,
6 artan toz miktarının sebebi olabilir, ama bu kısa süreli bir olay olurdu. Uzun süre içinde, tozlu periyotlar soğumayla ilişkili. McDonnell, Antaktika tozunun daha az olduğunu gösteren deliller görüyor, örneğin, 10. ve 13. asırlarda orta derecede ısınma ve Kuzey Atlantik bölgesinde daha az yağış daha fazla toz ve 13. ve 19. asırlarda bir hafif soğuma periyodu. Orta Grönland ın buz kayıtlarının incenmesinde, 1930 lara kadar üç asır boyunca bir artma ve 1930 dan sonra esrarlı bir azalma görülüyor. Ama, Afrika dan gelen farazî parçacıklarımız dünya üzerinde her hangi bir yerdeki en büyük ve en ısrarcı toz göçü atmosferde hayatî bir rol oynamadı. Onlar, aynı zamanda, hem okyanus, hem de kara üzerinde muazzam bir gübre püskürtüsü gibi etki ettiler. Ççoğu toz parçacığı, batıya doğru gittikleri zaman Atlantiğe düştü. Onlar burada, atmosferde yaptıklarından farklı bir iklim ayarlaması yaptılar, ama bunun aynı zamanda soğutucu bir etkisi de vardı: Demir sağlayıp, karbondioksit emip, ölünce derinlere götüren fotoplânktonların üremesine yardımcı oldular. Karbon burada atmosferden yüzyıllar boyunca ayrılmış olarak kalır. Aeolian Research dergisinin 2011 sayısında, okyanus, yer yüzündeki kayalarda tutulmayan karbonun yaklaşık % 85 ini içerir ve okyanus fotoplânktonları, jeolojik zamanlardan beri çoğu ayrılmış karbondan sorumludur, deniyor. Ama, okyanusun büyük bölgelerinde yüksek yoğunluklu azot ve fosfor gübreleri varsa da, aynı zamanda oralarda demir kıtlığı da var ve bu, gelişebilecek plânktonların sayısını sınırlıyor. Rüzgârın taşıdığı Afrika tozu işte burada yüksek demir içeriğiyle sahneye çıkıyor. Demirin karbon devrindeki önemli rolü ve tozun dolaylı rolü bir kaç yıl önce keşfedilince, heyecan çok arttı. Öyle ki, bazı bilim adamları çok hırslı jeomühendislik projeleri rüyaları görmeye başladılar. Düşünce şuydu: Güneydeki okyanusların ve pasifiğin kuzey batısının büyük alanları, plânkton üremesinin azaldığı, çok besleyici, az klorofilli bölgeler olarak adlandırılıyordu ve biz insanlar oraya büyük miktarda demir boşaltabilirdik. Plânktonlar, böylece deli gibi gelişip, karbondioksit yutacak, ölüp, okyanus dibine çökerek. Sera gazı etkisine elveda! Bu yaklaşımdaki tehlikeleri görmek çok uzun zaman almadı. Prospero, bir çok istenmeyen sonuçlar var, diyordu. Bunların arasında şu andaki su kütlesindeki mikroorganizma türünün dağılımının çok önemli değişimi var. Bunun kötü bir şey olması gerekmez, ama etkisini öngörmek olanaklı değil; yeni ekosistemler, çoğunlukla yerini aldıklarındakiler kadar çeşitli ve üretken değillerdir. Aynı zamanda, demir demir açısından fakir, ama diğer gıdalar açısından zengin yerlere dökülürse, yeni plânkton türleri derinlere yalnızca karbondioksit değil, aynı zamanda azot ve fosfor da indirirler. Bu gıdalar, okyanusun ihtiyaç duyulan diğer yerlerinde bulunmayacaklar. Başka yeni bulgular demir çözümünü daha fazla zayıflattı. Mahowald, okyanus kimyasını görüşümüz şeklinde tamamen yeni bir değişme oldu. 10 yıl önce düşündüğümüz şey, şu anda gördüğümüzden tamamen farklı. Büyük ortaya çıkışlardan biri, her toz türü, demir sağlama bakımından aynı değil.
7 Öyle anlaşılıyor ki, atmosferdeki biyokütle yakılmasından veya diğer kirlenmelerden oluşan asitler, tozla etkileşip, demiri daha eriyebilir yapıyor. Eğer yakıt veya artık yakarsak, atmosfer ve okyanuslardaki demire katkımız oluyor. Mahowald, Okyamuslardaki çökelti demir, insan katkısı dolayısıyla iki katına çıkmış olabilir. Aynı zamanda, okyanuslardaki çökelti demir, daha önce düşünülenden iki kat daha fazla. Okyanus sığlıklarından çok daha fazlası geliyor. Böylece, atmosferik demir, önceleri sandığımızdan daha az önemli hale geliyor. Seyahat, Atlantiği geçen parçacıklar için bir hafta veya biraz daha uzun sürebilir. Yaazları, Miami üzerinde Afrika pusunu görmek veya Amazon daki yağmurdan sonra aracınızın üzerinde bu tür partiküller bulmak artık normal oldu. Virginia Üniversitesi nden Swap, işte bu şekilde daha 1980 lerde toz nakli konusuna ilgi duydu. Brezilya da ihtisas yaparken bir kaç günlük yağmurdan sonra, beyaz Volkswagen lerinin üzerinde toz birikmeğe başladığını gördüler. Swap, Denizden 1000 mil içerdeydik ve burada deli gibi yağmur yağıyor, günde 7,5 veya 12,5 santim, diye hatırlıyor. Yağmurdan sonra arabalarımıza bakınca, kırmızı toz buluyoruz. Ve düşüncemiz, burada ne oluyor? Bu soru, uzun zamandır Amazon hakkında düşündürüyordu. Bu çanak yağmurlarla sürekli hırpalanan ve büyük olasılıkla da uzun zaman önce asıl gıda maddelerini kaybetmiş olan eski topraklardan ibaret. Öyleyse, Amazon nasıl tazeleniyor? Bu kadar verimli kalmayı nasıl başardı? Bazıları kendini, bitkilerin çürümeleriyle tazelediğini düşünüyor. Diğerleri bu kadar verimli olmasının olanaksız olmadığını düşünüyor ve şaşırıyor. Amazon un verimliliğinin Afrika tozunun gelmesiyle oluğu, ok geçerli bir hipotez, diyor, Amerikan Jeolojik Teftiş Heyeti nde bilim adamı olan Daniel Muhs. Yoksa Amazon bitki ve hayvan türlerindeki bu inanılmaz farklılığı, böylesine sıcak, nemli ve yaşlı, zeminin bu derece asitle aşındığı bir ortamda nasıl destekleyebilecekti? Yeni araştırmalar başka bölgelerde de bu şekilde kıtalararası toz birikimini teyit etti. Muhs, Karayipler deki birkaç adadan jeokimyasal parmakizleri aldı. Afrika tozu bazı yerlerde zeminin tek kaynağı; diğerlerinde kısmî kaynağı, diyor. Bazı adalar kireç, mercan kayalıkları ve kumdan yapılmış, ama en üst toprakları, hiç alâkası olmayan alçı ve aluminyum silikatlar açısından zengin. İki olası kaynak var, diyor Muhs: Karayipler deki faal yanardağların külü veya Afrika dan gelen toz. Barbados dahil bazı yerlerde, toprakta her ikisi de var. Bahama ve Florida Keys gibi yerlerde neredeyse tamamen Afrika - dan. Muhs, Barbados taki farklı zamanlardaki deniz dibi kayalıklarındaki çalışmamız, bu sürecin (Afrika dan toz naklinin) yüzlerce, hattâ binlerce yıldır sürdüğünü gösteriyor, diyor. Bu süreç daha ne kadar zaman sürecek? Burada, toz parçacıkları arasındaki yolculuğumuz hakkında bilmeniz gereken son bir şey var: Onların yalnızca dünya iklimi üzerinde çok önemli etkileri yok, aynı zamanda dünya ikliminin de onlar üzerinde engin etkileri var. Prospero, Toz, diğer aerosollardan farklı çünki, atmosferdeki toz diğer insan yapısı kirlilikten farklı olarak iklimin kendine bağlı, diyor. Eğer iklim değişikliği yağışı ve rüzgâr hızını etkili-
8 yorsa, çok büyük etkisi vardır. Toz, rüzgâr ve yağıştaki küçük değişimlere çok duyarlıdır. Tam en son bir geri besleme çevrimidir. Bu tür ilişkilerin kanıtı buz çekirdeklerinde ve diğer kayıtlarda görülebilir. Buzul çağları, buzul çağı arasındaki zamanlara göre çok daha tozluydu. Muhs, Ama biz halâ yumurta ve tavuk olayını çözmeğe çalışıyoruz, diyor. Buzul çağı mı daha fazla toz üretti, yoksa daha fazla toz mu buzul çağını başlattı? Burada bir çok değişik geri besleme var. Kısa zamanda çok karmaşıklaşıyor. İşte bu, iklim değişikliği hakkındaki bilimsel çözümleri demirdeki gibi biyomühendisliğin başarısı gibi basit, zarif çözüm rüyalarını bu kadar zor hale getiriyor. Muhs, Bütün geri besleme içindeki geribeslemelerle, daha ne kadar çok öngörülmemiş geribeslemelerle karşılaşacağız?, diyor. Prospero, daha şimdiden bazı beklenmeyen garipliklerin farkına vardı ve 1980 lerde, Barbados ve Miami deki toz yoğunlukları büyük ölçüde Kuzey Amerika daki kuraklık ve yağışla ilişkiliydi. Ama bütün bunlar 1990 başlarında değişmeğe başladı. Prospero, Artık bir ilişki hiç yok gibi ve ne olduğunu bilemiyoruz, diyor. Endişesi, tozun, karmaşık dünya sistemlerinin raydan çıktığının bir başka işareti olması ve gelecek için yapılacak öngörüleri olanaksız hale ve geleceği de gittiçe belirsiz hale getirmesi.
Çöl Tozuyla Seyahat. Afrika dan Amazon a
Kadir Demircan Afrika dan Amazon a Çöl Tozuyla Seyahat Elbiselerimizin, otomobillerimizin üzerindeki, içtiğimiz meyve suyundaki tozun nereden geldiğini hiç düşündük mü acaba? Büyüklükleri bir saç kılının
Sera gazları iklimi değiştiriyor!
Sera gazları iklimi değiştiriyor! SERA ETKİSİ NASIL OLUŞUYOR? SERA GAZI TÜRLERİ NELER? SERA ETKİSİNİ HANGİ FAKTÖRLER ETKİLİYOR? SERA ETKİSİNİNİN NASIL FARKINA VARILDI? SERA GAZLARINI KONTROL ALTINA ALMA
Volkanİzlanda Yanardağ 190 yıllık uykusundan uyandı
Volkanİzlanda Yanardağ 190 yıllık uykusundan uyandı İzlanda'nın küçük buzullarından birisi olan Eyjafjallajökull Buzulu altındaki yanardağ geçtiğimiz Mart ve Nisan aylarında iki defa püskürdü. Gelişen
topraksuenerji-kuzey Çin'de kuraklık çok büyük bir tehdit oluşturuken hükümetin aldığı önlemler de bu tehlikenin daha da artmasına neden oluyor.
Kuzey Çin Kuruyor! 12 Ekim 2013 topraksuenerji-kuzey Çin'de kuraklık çok büyük bir tehdit oluşturuken hükümetin aldığı önlemler de bu tehlikenin daha da artmasına neden oluyor. Perkin'deki Carnegie-Tsinghua
Kar tanelerinin büyüleyici yapıları ve gizli hayatları(hurriyet gazetesi /Bilim 19.02.2004)r tanelerini çıplak gözle inceleyen kişitli çimlere
Kar tanelerinin büyüleyici yapıları ve gizli hayatları(hurriyet gazetesi /Bilim 19.02.2004)r tanelerini çıplak gözle inceleyen kişitli çimlere Kar taneleri veya daha bilimsel adıyla kar kristalleri de
Enerji kaynaklarının dünyaya verdiği zararların kimyasal olarak etkileri nelerdir?
Enerji kaynaklarının dünyaya verdiği zararların kimyasal olarak etkileri nelerdir? Çağımız insanının vazgeçilmez gereksinimlerinden söz ederken akla gelen ilk konulardan biri de enerjidir. Ancak enerji