Gerek Şeyh Hoca Ali'nin son zamanlarında ve gerekse yerine Erdebil Postuna geçen Şeyh İbrahim (1429–1447) zamanında Tekelü ve Karamanoğulları Türkmen Alevilerin büyük bir kısmı geri memleketlerine dönmüşlerdir. Bunlarla birlikte kızı Hanzade'yle, kendi oğlu Şeyh İbrahim'i evlendirmiş Hoca Ali'nin kardeşi Cemaleddin'in oğullarının da Anadolu'ya gelmiş olduğu anlaşılıyor.
Şeyh İbrahim'den sonra, Karakoyunlu Cihangir Şah'ın desteğiyle Cafer tarafından Erdebil dergahından kovulan Şeyh İbrahim oğlu Şeyh Cüneyd'in 7 yıllık Anadolu'daki mücadelesi (1449–1456) yakınlaşmayı daha da artırmıştır. Cüneyd ne Osmanoğullarının lütfünü ve ne de Konya'daki Sünni islam bilginlerinin yardımını görmüştür. Tersine Sünni inançlarına aykırı, Sahabe'lere ilişkin kuşku ve inançsızlığını dile getirmesi yüzünden kentten kovulduğu gibi, arkasından da öldürülmek için kuvvet gönderilmiş. Dedesi Hoca Ali'nin Teke ve Hamidoğulları arasındaki müritlerine ulaşamayan Şeyh Cüneyd, önce güneyde Şeyh Bedreddin müridleri Varsak'lar, daha sonra da kuzeyde Canik'te Çepni Alevileri arasında gizlenerek canını kurtarmıştı.
Hacı Bektaş'ın koyduğu ilkelerle yol-erkan süren Çepni Dede'lerinin koruması altına girdi ve karlıklı tam irşad oldular. Mensup olduğu Safevi soyunun yedinci İmam Musa Kazım yoluyla Muhammed-Ali'ye ulaşması nedeniyle Seyyid'liği, içlerinde bulunduğu toplumca kutsanıp ululanmış ve kendisini bir önder durumuna koymuştu. Trabzon Pontus prensliği topraklarına yaptığı akınlarda büyük başarılar kazanıp, kısa bir zamanda Şeyh Cüneyd "Yirmi bin sofuya sözü geçecek" güce erişince, Akkoyunlu Uzun Hasan padişah elini uzattı ve kız kardeşiyle evlendirdi.
Şeyh Cüneyd Erdebil'e dönmüşse de postta uzun süre kalamamış, Akkoyunlu Uzun Hasan'ın bir yandan Osmanoğulları ve öbür yandan Karakoyunlular'la siyasi mücadeleleri ve savaşları arasında ömrü bitmiş ancak Anadolu Alevileri arasında adi efsaneleşmiş bulunuyordu.
Şeyh Haydar'ı çevresinde bulunan ve onu yönlendirenler (Şah İsmail'i koruyarak, eğitip yetiştirdikten sonra, Safevi Kızılbaş Devlet'ini oluşturanlar da bu kişilerdi. Şamlu Türkmenlerinden Lala Hüseyin Bey, Dulkadirli Dede Abdal Bey, Ustaclu Muhammed Bey, Şamlu Abdi Bey, Bayburtlu Karaca İlyas, Tekelü Saru Ali Bey, Karamanlu Bayram Bey Rumlu Ali Bey, Talişli Dede Bey, Kacarlu Kara Piri Bey vb. idi. Bunların her biri mensup oldukları, Türkmen oymaklarının, -bazılarının Pir, Abdal, Dede sıfatları da gösterdiği gibi- hem inançsal önderi Dedesi, hem de yönetici Beg'leridir. Bunların bazıları, önce sözü edildiği gibi, Hoca Ali'nin Erdebil'e yerleştirdiği Türkmenlerin (Tekelü, Karamanlu.), öbürleri ise Şeyh Cüneyd'in savaşlarına katılarak veya Şeyh Haydar döneminde (Örneğin Azerbaycan'da Tarum bölgesine yerleşmiş Şamlular.) gelmiş bulunuyorlardı.
"Anadolulu Kızılbaş Türkler olmasa, değil Safevi devletinin kuruluşu, Erdebil Şeyhlerinin siyasi gayeler taşıması bile düşünülemezdi. Hatta kaynaklardan açıkça anlaşıldığı gibi, onlar yani Anadolu Türkleri veya onların bir kısmi aşırı dini inançlarını Şeyh ve Şahlarına kabul ettirmeye çalışmışlardır." diyor.
Hacı Bektaş Veli'nin gerek Molla Said tarafından türkçeleştirilmiş Makalat'i ve gerekse Vilayetname ellerindedir. Şah İsmail'in Alevi-Bektaşi eğitimi bu kitaplar üzerinden yapılmıştır. Büyük Dedesi Şeyh Sadreddin'in hazırlattığı Şeyh Safi'nin düşünceleri ve safavi tarikatının ilkelerini içeren Safvatu's Safâ ve özellikle 1359'da Makalat-ı Şeyh Safi adıyla Türkçeye çevirttiği 4.Babı da eğitim kitapları arasındadır. Hiç kuşkusuz Kathryn Babayan'ın ısrarlı olduğu Ebu Müslim Horasani'nin Menkıbeleri de büyük rol oynamıştır. Ayrıca Fazlullah'in Seyyid İmadeddin Nesimi'nin yapıtları ve Yunus Emre'nin şiirleri, Şah İsmail'in yetişmesinde Hacı Bektaş'ınkiler kadar etkilidir. Sonraları yazmış olduğu şiirlerinde Yunus Emre'ye özenmiş, ona birçok benzekler yapmıştır. İkisi de aynı "yol içre niyazbenddir" ve Hacı Bektaş'ın, "Doğruluk dost kapısında" kuldur:
Ki suret tebdil edip olma ugru
Yakin bil dogrulıg dost kapusıdır
Hakikat âlemnin dapusıdır
Ancak Hü deyin Şah'ın demine
Gümansiz ol bulir ilahi devlet
Yunus ol kapıda keminde kuldur
Kızılbaşlık toplumsal bilinci, Şah İsmail'le birlikte siyasal bilince dönüştürülmüş, yani Aleviliğin devlet siyaseti olmuş, artık Şeyhlikten Şahlığa geçilerek, başkenti Tebriz olan Safevi Kızılbaş devleti kurulmuştu.
Alevi inanç ve felsefesi, Görülüp-sorulma, Dar ve Musahiblik kurumlarıyla bu devletin yaşamına geçirilmişti. Safevi sarayında Cem törenleri yapıldığı, meydan açılıp, bu meydanda kusurların-kabahatlerin ortaya dökülerek, düşkünlerin cezalandırıldığı bilinmektedir. Daha önce de sözettiğimiz Venedik Cumhuriyeti adına Şah Tahmasb'ın (1524-1576) sarayını elçi olarak ziyaret eden Michele Membre günlüğünde, tanık olduğu bu törenler hakkında bilgi vermektedir.
Çün hüsn ileyim Seh-i Horasan
Hem Hüsrev-i Tebriz taht-i İran
Sürh ab gerek kim ola demgün
Bağdad mihi menim lebim semr
Ahsın vatanımda Şadd ı-Bagdad
Safevi tahtına oturduktan sonra, on yıllık bir dönem içinde Şah İsmail, Ceyhun'dan Bağdat'a uzanan bir imparatorluk oluşturmuştu. 1503'de orta ve güney İran'ı, 1504'de Hazar denizi kıyılarını, 1505-7'de Diyarbakır'ı alarak Doğu Anadolu'yu, 1508'de Bağdat'la birlikte güneybatı İran'ı tam egemenliği altına aldı. 1512'de Ceyhun'un doğusuna kadar ilerledi; Herat, Meşed ve Tus'u alarak tüm Horasan'a hakim oldu.
Hiç kuşkusuz, Anadolu, Suriye, Azerbaycan ve İran gibi geniş bir coğrafyayı kapsayan büyük Kızılbaş ihtilalinin sonucuydu Safevi devletinin kuruluşu. Şeyh Cüneyd'in, Karakoyunlu beyi Cihanşah'ın desteğiyle amcası Şeyh Cafer tarafından 1448'de Erdebil'den sürgün edilmesiyle başlayan bu ihtilal, ancak üçüncü kuşakta tamamlanmıştı. Yarım yüzyıllık uzun bir mücadelenin sonunda Alisoylu Safavi hanedanını başa geçirerek bir devlet kurmuşlardı. Şamlu, Tekelü, Ustaçlu, Rumlu vb. Alevi (Kızılbaş) Türkmen boylarının oluşturduğu gözünü budaktan esirgemeyen korkusuz ihtilal birlikleri, Dede-beglerinin komutası altında Şah İsmail'e, on yıl gibi kısa bir dönemde içinde bir çok ulus, değişik din ve inançtan toplulukların yaşadığı bir imparatorluk sunmuşlardı.
B. S. Amoretti, Alevi-Bektaşilik ve Ehl-i Hak'in değişik söyleminden başka birşey olmadığını söylediği, Kızılbaşlık konusundaki geniş açıklamalarının sonunda teşhisini koyuyor:
"Bu dinsel inanç tipinde merkezi figür, Tanrısal sırların hazinesi ve dünyasal otoritenin sahibi sıfatıyla Ali'dir. Ancak sufi fikirleri kadar, Zeydi sosyo-politik deneyimlerini andıran bu toplumsal örgütlenme, görmüş olduğumuz gibi, 15. yüzyılda Oniki İmamcı Şlikle doldurulmuştur."
Ayrıca Moojan Momen'in, "Gerçekte Safeviler, Oniki İmamcı Şii olduklarını ileri sürerken, bir Zeydi-imamcılığı biçemi temelinde iktidar eğilimi (claiming power on the basis a Zaydi-style Imamate) ortaya koyuyorlardı." sözlerini dikkate almak gerekir. Neden, İsmail'in bu dinsiz eğilimine bir protesto olmadığı, sorusunu soran yazar, açıklamasını Söyle sürdürüyor:
"Bu eğilime, Ulema tarafından yanıt verilememesindeki neden bu sıralarda tanınmış pek az İran kökenli Oniki İmamcı ulemanın variğidir. Kum, Nişabur, Tus, KaSan ve Rey gibi İran'daki eski Şii dinbilimi merkezleri artık önemini yitirmiş ve pek az ulema yetiştiriyor ve hiçbiri ehliyetli değildi. Zaten İsmail'in kendi Kızılbaş güçleri arasında, Oniki İmamcı Şzm hakkında derin bir bilgisizlik içinde olduğu gözükmektedir. Öyle ki Tebriz alınıp, Oniki İmamcı Şlik devlet dini olarak ilan edildiği zaman, İsmail'in ordusunda Oniki imamcı Şlik üzerine tek bir kitap bile yoktu. Tebrizli bir Kadı'nın kitaplığında bulunmuş olan Allame el-Hilli tarafından yazılmış bir kitabin kopyası, yeni devlet dini üzerinde yol gösterici olmuştu. Şlik propagandasını yapmakla görevli yönetim birimine atanmış Sadr'ların hiçbiri bu dönemde, Oniki imamcı Ulema olarak yetişmiş elemanlar değildi. Suriye, Irak ve Bahrein'de oturan Oniki İmamcı Ş Arap alimleri vardi. Sadece bu ulemadan bazıları, Safevi dinsel eğilimine bilgince ve yetkin muhalefet yapabilirlerdi. Bunlar İran'a getirtildi. Özellikle Şah İsmail'in haleflerinin yönetimleri süresinde, bunların sayılarında büyük artış görüldü."
Şu halde 13. yüzyılda Anadolu Alevileri Oniki imamcı sayılmazlardı. 940 yıllarında Zeydi Aleviliği'nin Orta Asya'da Türklerin arasında yaygın olduğunu Abu Dulaf'ın seyahatnamesinde anlattıklarından biliyoruz. Anadolu'ya gelen Türkmenlerin Zeydi Aleviliği inancında olduklarını söylemek yanlış olmasa gerektir. Ayrıca zaten Anadolu'da Malatya-Arguvan yöresinde 8. yüzyılın sonlarından itibaren İmam Zeynelabidin oğlu Zeyd'in torunları yaşamakta ve geniş bir nüfuz alanı oluşturmuşlardı. Bugün Anadolu'daki en eski Seyyid Ocakları ve Zeyd soyundan gelenler Arguvan, Erzincan ve Isparta-Ulugbey'de oturmaktadırlar.
Zeyd'den inen Ali soylu ve Fatımi İsmaili dai'leri listesinde adı geçtiğini saptadığımız Seyyid Ebu'l Vefa'nın (Ö.1017) kurduğu yolun Irak, Suriye, Anadolu ve Daylam çok yandaşlarının olduğunu biliyoruz. Hünkar Hacı Bektaş'ın da bağlandığı Baba İlyas (Ö. 1240) ve onun piri Dede Garkın da Vefaiyye yolundandı. Silsilenamelere bakılırsa Ebu'l Vefa'nın 7. ve 8. kuşaktan torunları Seyyid Salih ve oğlu Seyyid İmad 13. yüzyılda yaşamıştır. Geniş ve etkili bir Alevilik inanç alanı oluşturmuşlardı. Bugün Anadolu'daki en eski Seyyid Ocakları ve Zeyd soyundan gelenler Arguvan, Erzincan, Tunceli ve Isparta-Ulugbey'de bulunmaktadırlar.
Demek ki Anadolulu Kızılbaşlar , M. Momen'in Safeviler için teşhis ettiği gibi, Zeydi imamcılığı ile birlikte Alamut İsmaili Aleviliği (batıni) inanç geleneğinden geliyorlardı. Ama bu Oniki İmamları tanımaya ve yüceltmeye, kutsal saymaya engel değildi ve olmamıştır.
Şah İsmail'i kuşatmış Ehl-i İhtisas Kurulu kuruluşundan (1494-5) Şah Vekilliğinin yitirip, ayrıcalık ve sorumluluklarının azaltıldığı yıla (1508) kadar geçen dönemde, Küçük Asya'daki en güçlü devlet durumunda olan Osmanoğulları'ydı. . Bayezid'in yönetimindeki Osmanlılar Arnavutluk'a kadar bütün Balkanlara hükmetmekle birlikte, bugünün Anadolu'sunun ancak dörtte biri ellerindeydi. Batı ve güneybatı Anadolu, Trabzon'a kadar kuzey kıyılar, Kayseri'ye kadar Orta Anadolu'ya hakimdi.
Gerek Osmanlı topraklarında ve gerekse Beyliklerdeki kırsal bölgelerde yaşayanların ezici çoğunluğu, çeşitli Türkmen boylarına mensup Alevilerdi. Anadolu'da istikrarlı bir merkezi yönetimin bulunmaması, Beyliklerin ve Osmanlının ağır toprak ve vergi yazımlarıyla halkı canından bezdirmesi, inançlarından ötürü zulüm ve baskılar Türkmenleri, başlarda değinildiği gibi, Safevi Cüneyd ve özellikle Şeyh Haydar'la birlikte Kızılbaş ihtilalinin içine sokmuştu. Karamanlu, Tekelü, Şamlu, Ustaçlu ve Rumlu Türkmenlerin büyük bir kısmı daha o zamandan İran ve Azerbaycan'a göçederek, Şeyh Haydar'ın ilk Kızılbaş ordusunu oluşturmuşlardı.
Zeydi-Alevi, İsmaili Alevi inanç ve ihtilalci geleneğinden gelmiş bu yığınlar 13. yüzyılda Babai başkaldırı siyasetiyle Anadolu'yu sarsmıştı. Kökü, 1420'de bastırılmış Bedreddinilik ihtilalci siyasetine dayanan Kızılbaş hareketi 1450'lerde Şeyh Cüneyd'in Anadolu'da Varsak Bedreddinileri ve Çepni Alevileriyle birlikte çıkış yaptığı mücadeleyle başladı. Oğlu Şeyh Haydar'ın, rüyasında Ali'den aldığı buyrukla yarattığı 12 dilimli kızıl renkli Haydari Kızılbaşlık ihtilalci siyasetinin simgesi oldu. Büyük yengi ve yenilgiler, dağılmalar, toparlanmalarla Anadolu'dan dalga dalga kalkan Kızılbaş Türkmenler, yarim yüzyıllık sürekli ihtilal sonucu Kızılbaş Safevi devletini kurmuşlardır.
Bu devlet, bakmak istemediğimiz ulusalcı gözle değerlendirilirse, Osmanlı'dan daha fazla Türk idi. Kızılbaş Safevi devleti, aşağıda açıklayacağımız gibi 1533-34 yıllarına kadar bir İran devleti olmamıştır; İnanç ve felsefesiyle, eyalet valilikleri dahil geniş yönetim kadrolarıyla ve ordusuyla tam bir Kızılbaş Türkmen devletidir. Osmanlı bunu çok iyi biliyordu, ama siyasetini "Erdebilli Kızılbaş Pelid (pis çocuk)" üzerine kurmuştu. Amaç İran devletini ortadan kaldırmak ve ele geçirmek değil, hayran oldukları dilini ve kültürünü benimsedikleri Farsları (İranlıları) sapkın-dinsiz (rafizi-mülhid) Kızılbaşlardan kurtarmaktı; Ortodoks İslamlığı (Sünnilik ve Şiilik) güçlendirmekti.
Bizim tarihçilerin aksine İranlı tarihçiler de, bu dönemi İran tarihi içinde görmek istememektedirler. Gulat saydıkları Kızılbaşlığı, Oniki İmamcı Şliğe vurulmuş bir darbe ve dinsizlik olarak görmektedirler.
Osmanlı tarihyazıcıları ve resmi tarihin yere batırdığı, lanetlediği Kızılbaşlığın, genelde Anadolu Türk tarihi içerisinde, özelde Aleviliğin siyaset tarihinde çok başarılı, çok seçkin ve onurlu bir yeri vardır. Onuncu yüzyılın başlarından bu yana, yani Zeydi Hazar Devletinin yıkılışından sonra, 150 yıllık Alamut İsmaili-Alevi devletinin ardından, yaklaşık 250 yıl sonra ilk kez, Alevilik inanç ve düşüncesinden doğan Kızılbaşlık siyaseti, yarım yüzyıl süren silahlı mücadele sonunda iktidara taşınmıştı. Başlarda Karakoyunlu, Akkoyunlu, Gürcü, Timuroğulları vb. feodal devletler kesin yenilgiye uğratılarak Erdebil çevresi temizlenip, Şah İsmail önce dergahta Mürşid postuna oturtulmuş. Burada yapılan Cem'lerde ikrar meydani açılıp, Dar-Didar görülerek çok önemli kararlar alınmıştı.
Hacı Bektaş Dergâhı, Hünkâr'ın ilk ardası Abdal Musa Sultan (Öl. 1360'lar) ile birlikte siyasi özelliğini yitirmiş görülüyor. Osmanoğullarını terkedip, Teke yöresini ele geçirip, Elmalı'da tekkesini kurmuş olan Abdal Musa yetiştirmesi Seyyid Ali Sultan'ın (Öl.1402-20), ustasının tersine savaşçı kişiliğini Sultanların emrine vermiş olduğu ve fetihlerde bulunduğunu Menakibname'lerden öğrenmekteyiz. Onun I. Murad ve Yıldırım Bayezid ile ilişkelerinin çok iyi olduğunu, birincisinin Hünkâr'ın türbesini tanınmış mimar Yanko Madyan'a inşa ettirdiğini aynı kaynaklar söylemektedir. Seyyid Ali Sultan'ın Daha sonraları, fethinde bulunduğu Dimetoka'da tekkesini kurup, oraya yerleştiği biliniyor.
Ayrıca son yıllarda ele geçen kendisine elden verildiği anlaşılan bir Musa Çelebi (ö.1413) fermanından Seyyid Ali Sultan'ın yaşadığı ve Bedreddini desteklemiş olduğu anlaşılıyor. Onun ölümündün sonra oğlu Rasul Bali 1441'e kadar Hacı Bektaş Dergâhı'nda postnişinlik yapmıştır. Küçük kardeşi Mürsel Bali bu sırada babasının kurduğu Dimetoka'da Seyyid Ali Sultan tekkesinde hizmet görmektedir. Rasul Bali'nin ölümüyle Hacıbektaş'ta Pir Dergâhı'nda postnişin olan Mürsel Bali (1384–1438) 44 yıl bu makamda kalmış fakat yaşamı süresince Dimetoka'daki Dergâh'ın işleriyle de ilgisini sürdürmüştür. Bir ayağı Hacı Bektaş Dergâhı'nda bir ayağı Dimetoka'da olan Mürsel Bali'nin, olasıdır ki ömrünün büyük bölümü Dimetoka'da geçmiş. Ancak yılın belirli zamanlarında Hacı Bektaş Dergâh'ına uğramıştır. Osmanlı padişahları, Seyyid Ali Sultan ve oğullarını, Rumeli ve Balkanları fetih ve İslamlaştırma siyasetinin içine sokmuşlar ve Hacı Bektaş Dergâhı'nın dünyasal işlevini yoketmeyi yeğlemişlerdi. Siyaset gücü çok zayıflamış Hacı Bektaş Dergâhı'na bağlı Anadolu Alevileri Erdebilli Cüneyd ve Şeyh Haydar'ı bağırlarına basmakta tereddüd etmediler. (İsmail Kaygusuz, Görmediğim Tanrıya Tapmam, Kızılbaşlık ve Materyalizm, Genişletilmiş 2.Baskı, Su Yayınları, İstanbul,2009'dan)