SAĞLIKLI KENTLERDE ÇEVRE
Download "SAĞLIKLI KENTLERDE ÇEVRE"
1 SAĞLIKLI KENTLERDE ÇEVRE Proje Koordinatörleri ve Meclis Üyelerine Yönelik Eğitim Toplantısı Ocak 2013 Prof. Dr. Feza KARAER ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ - Müh.Mim.F.,Çevre Müh.Böl.
2 Kentsel Sağlık Günümüzde sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı, temel insan hakkı olarak kabul edilmektedir. Dünya nüfusunun giderek artan bir kısmının kentlerde yaşıyor olması gerçeği de kentsel sağlık konusunun hem yerel politikada hem de genel sağlık koşulları çerçevesinde önemini artırmaktadır.
3 Tanımlama Sağlıklı kent, Bölge yaşayanlarına, fiziksel yapılanmadan sosyal hizmetlere, teknik altyapıdan iktisadi yaşama, estetik duygulardan kültürel değerlere değin yaşamın her alanında her türden kolaylığı ve olanağı sağlayan ve sunan yerleşmelerdir.
4 Tanımlama Sağlıklı kent, Kent planlamasında insanın refahına ve sağlığına destek veren, kent ortamının ve hayat kalitesinin iyileştirilmesine çalışan ve bunları uygulamaya geçiren yerleşim alanlarıdır.
5 Çözüm = Plan Sağlıklı kentte, yalnızca bugünün gereksinimlerinin karşılanmasıyla yetinilmemeli Yarının kuşaklarına nasıl bir çevre bırakılacağı sorusu bugünün yatırımlarına da yön vermelidir. Çevresel Sürdürülebilirlik Planlı Kentleşme
6 Sürdürülebilir Kalkınma - Çevre Sürdürülebilir Kalkınma ve Çevre konusundaki tarihsel sürece bakıldığında, çevre hakkı konusunda uluslararası düzeydeki ilk hukuki belge BM İnsan Çevresi Deklarasyonu dur (1972). Sağlıklı ve insan onuruna yaraşır bir çevrede yaşama ilkesi
7 Sürdürülebilir Kalkınma - Çevre Sürdürülebilir Kalkınma ilk kez Ortak Geleceğimiz Raporunda (1987) bir kavram haline gelmiştir. Kavram ekonomik, sosyal ve çevresel olmak üzere 3 boyutludur. Sürdürülebilir olmak bu boyutlarda, arakesitlerde yer almayı gerektirmektedir.
8 Sürdürülebilir Kalkınma - Çevre Buna bağlı olarak da, kalkınma, eşitlikçi, sosyal ihtiyaçlara cevap veren-yaşam kalitesini artıran, ekosistemin fonksiyonlarının / faydalarının farkındalığında olan bir yapıda sürdürülmelidir. Sürdürülebilir Kalkınma kavramı her ne kadar 3 ayaklı bir kavram olarak tanımlansa da ekonomik sürdürülebilirlik, sosyal sürdürülebilirlik, ve çevresel sürdürülebilirlik birbirlerinden ayrı, kendilerine has spesifik değerleri ve arakesitleri olan kavramlardır.
9 Sürdürülebilir Kalkınma - Çevre 2002 Yılında yapılan Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi içinde tartışılan önemli bölümleri; sağlık, doğal kaynakların yönetimi ve korunması oluşturmaktadır. Ayrıca, tüm ülkeler kaynak kullanımında ve üretim süreçlerinde etkinliğe yönelik, kaynak tahribatını azaltan, kirliliği önleyen programlar geliştirmeyi prensip olarak kabul etmişlerdir.
10 Çevresel Sürdürülebilirlik Ulusal ve yerel kalkınma planlarında, altyapı yatırımlarında, yetkililerin sürdürülebilir kalkınmayı ön plana alması gerektiği, Arazi kullanımı, altyapı, ulaştırma ve ürün dağıtımında politikalar oluşturularak sürdürülebilir kalkınmayı destekleyen yaklaşımların benimsenmesi gerektiği, Çevre üzerindeki olumsuz etkilerin en aza indirgenmesi, atığın önlenmesi, tekrar kullanımın en üst seviyeye çıkarılması, alternatif çevre dostu malzemelerin kullanımı, geri dönüşümün gerektiği, Kimyasalların ve tehlikeli atıkların akılcı yönetiminin gerekli olduğu vurgulanmıştır.
11 Sürdürülebilir Kalkınma - Çevre BM Milenyum Kalkınma Hedefleri (2010) küresel düzeyde 2015 kadar elde edilmesi gereken 8 politika hedefini belirlemektedir. Bu politika hedefleri 60 göstergeyle, 21 ölçülebilir alt hedefe bölünmüştür.
12 Çevresel Sürdürülebilirlik Çevresel Sürdürülebilirliği sağlamak için 4 Hedef, ve 13 gösterge belirlenmiştir. Hedef 1: Sürdürülebilir Kalkınma prensiplerini ulusal politika ve programlara entegre etmek, çevre kaynaklarının kaybını önlemek, Göstergeler: Orman tahribi: ormanlık alan yüzdesi,1990 ve 2010 İklim değişikliği: CO 2 emisyonları, 1990 ve 2007 Ozon tabakası korunumu: ozon incelten maddelerin tüketimi, ve Montreal protokolü yenilenmesi,
13 Çevresel Sürdürülebilirlik Hedef 2: Biyoçeşitlilik kaybının azaltılması, (2010 itibariyle kayıp hızında önemli bir azalma) Göstergeler: Ormanla kaplı alan yüzdesi, CO 2 emisyonları, Ozon incelten maddelerin tüketimi, Balık stoğu oranı, Kullanılan toplam su kaynakları oranı, Korunan kara ve deniz alanları oranı, Nesli tükenmekte ve tehdit altındaki tür oranı,
14 Çevresel Sürdürülebilirlik Hedef 3: Sağlıklı içme suyuna sahip olamayan nüfus oranının 2015 itibariyle yarı yarıya azaltılması, Göstergeler: Gelişmiş içme suyu kaynaklarını kullanan nüfus oranı, Kanalizasyon ve altyapı imkanlarına sahip nüfus oranı.
15 Çevresel Sürdürülebilirlik Hedef 4: En az 100 Milyon gecekondu sakininin yaşamında 2020 kadar önemli iyileşme elde etme, Gösterge: Gecekonduda yaşayan kentsel nüfus oranı
16 Sürdürülebilir Kalkınmanın Ölçülmesi Kavramlardan yerel uygulamalara geçildiğinde göstergelere dayalı Kentsel Sürdürülebilir Kalkınmanın ölçülmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Kentlere-belediyelere uygulanan farklı 17 çalışma araştırılarak, belirlenen 188 adet kentsel sürdürülebilir kalkınma göstergesi, sosyal-ekonomik ve çevresel arakesit noktalarında yer alan 29 göstergeye indirgenmiştir. (Tanguay,G. 2010)
17 Sürdürülebilir Kalkınmanın Ölçülmesi Elde edilen 29 gösterge arasında çevresel açıdan en çok kullanılan göstergeler sırasıyla; Kişi başına günlük su tüketimi, Ekolojik ayak izi, Doğa korumaya tahsis edilen alan Yenilenebilir kaynaklardan elde edilen enerjinin yıllık tüketimi Çevre sertifikalı iş dünyası Geri dönüştürülen atık miktarı (ton/kişi/yıl) PM10 konsantrasyonu (konut alanlarında ortalama yıllık partikül madde konsantrasyonu) Sera gazı emisyonları (ulaşım hariç) (ton CO 2 / yıl) 55 db üzerinde gürültüye maruz nüfus yüzdesi Su kaynakları kalitesi (Mükemmel su kalitesine sahip su kaynağı yüzdesi) Çöp deponi alanlarına gönderilen evsel atık miktarı (ton/yıl)
18 Çevre Yaşam kalitesi Ekosistem fonksiyonları Sosyal Sürdürülebilir Kalkınma Adil Ekonomi
19 Amaç Kent planlamasındaki sağlıklı yaklaşımın amacı, sürdürülebilir kalkınma çerçevesi içerisinde sağlıklı bir ekonomi, sağlıklı bir çevre ve sağlıklı bir toplum yaratmaktır.
20 Temel Sorunlar Günümüzde kentlerde yaşanan sorunlar çoğunlukla, konut ve altyapı yetersizlikleri, çevre ve toprak kirliliği, işsizlik, eşitsizlik, iş, mal ve hizmetlere erişimdeki zorluklar, doğal kaynakların yanlış kullanımı gibi temel sorunlardır.
21 Sağlıklı Kentler Birliği Bu sorunları aşmak amacıyla sağlıklı kent planlaması kavramı doğmuş ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Sağlıklı kentler projesini başlatmıştır. 6 Dünya Sağlık Örgütü Bölge Ofisinde 66 Ülkede 220 Dünya kentinde 55 Avrupa kentinde devam etmekte olan bir harekettir.
23 Sağlıklı Kentler Birliği 1996 Habitat II 2002 Johannesburg Yerel Yönetimler Zirvesi WHO (DSÖ) nün 2000 Milenyum yılı Deklarasyonu Sürdürülebilir kentler yaratmak
24 Sağlıklı Kentler Birliği Belfast Deklarasyonu 2003 Uluslararası birlikteliği ve ilişkileri güçlendirmek için kentler ve bölgeler arasında kaynakların, bilginin ve tecrübelerin paylaşılması gerektiği, Diğer bölgelerde sağlıklı kentler hareketini destekleyerek sorumluluğunun bilincinde olmak, her bölgenin küresel olarak erişilebilir olmasında öncülük edebilmek gerektiği belirtilmiştir.
25 Sağlıklı Kent Göstergeleri Sağlık Durumu Yaşam Biçimleri Yaşam Koşulları Sosyo-ekonomik Koşullar Fiziksel ve doğal Çevre Eşitsizlikler Fiziksel ve sosyal altyapı Halk sağlığı hizmetleri ve politikaları
26 Sağlıklı Kent Göstergeleri Kişilerin bulunduğu sosyal, fiziksel ve doğal çevre ile yaşam biçimleri, sağlığın başlıca belirleyicileridir.
27 Fiziksel Çevre Hava Kalitesi Bu gösterge, şehirdeki hava kalitesinin değerlendirilmesini sağlamalıdır. Belirtilen hava kirleticileri tek tek değerlendirilmelidir.
28 Fiziksel Çevre Hava Kalitesi Kriter: Sağlık Faydaları: Potansiyel negatif planlama etkileri: Pozitif planlama etkileri: Planlama politikaları/teklifleri daha iyi bir hava kalitesini destekleyip güçlendiriyor mu? İyileştirilmiş hava kalitesinin sonuçları, ağır akciğer hastalıkları(kronik bronşit ve astım) ve kalp rahatsızlıkları ile mücadele eden hastaların hastanelere daha az başvuru yapmaları olacaktır. Gençlerde artan astım hastalığı atmosferdeki artan hava kirliliğinden etkilenmektedir. Alt yapı yatırımları ve alan kullanımı planlamasının ve ulaşım karar alma sürecindeki etkilerinin, sağlık masrafları üzerindeki sonuçlarını göz önüne almak önemlidir. Yollardaki araçlar, şehirlerde kirlilik yaratan faktörlerin başında gelmektedir. Planlama, enerji etkin binaların desteklenmesi, kirlilik yaratan sınai alanlardan konut alanlarının ve diğer yoğun nüfuslu aktivite alanlarının ayrılması konusunda etkindir. Daha az kirlilik yaratan toplu taşıma şekilleri, ulaşım bilinci kampanyaları ile sürdürülebilir ulaşım imkanlarının arttırılması, ve trafiğin sağlık üzerindeki etkileri hakkında daha fazla bilgi verilmesi yararlı olacaktır.
29 Fiziksel Çevre Su Kalitesi Tüm insanlar gibi kentlerde yaşayanların da temel gereksinimlerinden biri sudur. İnsanların temel ihtiyaçlarından olan su ve konut sorununun su havzalarına zarar vermeden çözülebilmesi için rasyonel bir planlamaya gereksinim vardır. Bir toplumda refah düzeyinin artışına paralel olarak kişi başına tüketilen su miktarı da artmaktadır. Sağlıklı bir kent, sağlıklı bir yaşam ortamı oluşturabilmek için mutlaka kirlenmiş suları arıtarak kentten uzaklaştırmalıdır.
30 Fiziksel Çevre Su Kalitesi Kriter: Sağlık Faydaları: Potansiyel negatif planlama etkileri: Pozitif planlama etkileri: Planlama politikaları/teklifleri daha kaliteli su ve daha iyi sağlık imkanlarını destekleyip güçlendiriyor mu? Su kalitesi ve sağlığı koruma, sağlık ve hastalıkların önlenmesinde büyük öneme sahiptir. Planlamanın su ve atık su arıtma kalitesi üzerinde dolaylı etkisinin bulunmasına karşın, negatif sonuçları yerel kaynakların kullanımından vazgeçilmesi olabilir. Kent planlaması yeni inşa alanlarının uyması gereken zorunlulukları belirleyebilir. Yerleşik alanlarda suyun arıtılması ve yüzeysel su kaynaklarına arıtılarak deşarj edilmesi gibi yaptırımlar pozitif etkiler yaratılabilir. Taşkın alanlarında inşaat yapılmasına izin verilmemesi zirai, ulaşım amaçlı ve endüstriyel proseslerde suyun kirletilmesinin önüne geçilmesi pozitif etkilerdir.
31 Fiziksel Çevre Toprak ve Katı Atıklar Sağlıklı kentlerde çevresel riskler oluşturabilecek bir diğer kirletici türü katı atıklardır. Türkiye de kentsel katı atıkların bertaraf edilmesinde kullanılan en yaygın yöntemler vahşi depolama veya akarsulara boşaltımdır. Katı atıkların vahşi depolama yöntemiyle bertarafı sadece bunların biriktirilmesine yaramaktadır, sağlık açısından son derece olumsuz etkiler yanında, biriken atıklardan oluşan metan gazı patlamaları, su kaynaklarına sızmalar, besin zinciri yolu ile tüm ekosistemin etkilenmesi bu sorunları daha da yaygınlaştırmaktadır.
32 Fiziksel Çevre Toprak ve Katı Atıklar Kriter: Sağlık Faydaları: Potansiyel negatif planlama etkileri: Pozitif planlama etkileri: Planlama politikaları/teklifleri toprak ve maden kaynaklarının korunmasını destekleyip güçlendiriyor mu? Endüstriyel atıklar ve etkin atık yönetimi sistemleri ile insan sağlığı ve çevre sağlığı büyük bir şekilde geliştirilebilir. Planlama, toprak kaybının intansif tarım veya ormanların yok edilmesi ile veya maden kaynaklarının yoğun bir şekilde kullanımı ile oluştuğu gerçeğini değiştiremez. Ancak bu konular hakkında bir toplum bilinci yaratabilir. Planlama yoluyla iyi kalitede toprakların bulunduğu tarım alanlarında yerleşimlerin yapılması önlenebilir. Geri dönüşümlü ve yenilenebilir materyallerin inşaat proseslerinde kullanılması. Organik maddelerin kullanılması. Şehirlerde, gıda üretimi için kullanılabilecek açık alanların ve yerel bölgelerin korunması. Kahverengi alanların ve terkedilmiş yerlerin inşaat artıkları alanları olarak kullanılması.
33 Sağlıklı Kent Prensipleri Zagreb Deklarasyonu 2008 Tüm otoriteler Sağlıklı Kentler Prensiplerini, eşitlik, katılımcılık, dayanışma değerleri ve sürdürülebilir kalkınma çerçevesinde benimsediklerini belirtmişler, sağlıklı kamu politikaları ile çevre sağlığı konularına vurgu yapmışlardır. Kamu sağlığı için tehdit oluşturabilecek iklim değişikliğinin kentlerde yaşayanları ve kentsel çevreyi nasıl etkileyeceği sorusu ise incelenmesi istenen konu olarak belirtilmiştir. Sürdürülebilir kalkınma ve sağlık konularının entegre edilmesinin önemine değinilerek, yeni teknolojilerin kullanımının kent sağlığını nasıl etkileyeceği de sorgulanmıştır.
34 SONUÇ Sağlıklı ve sürdürülebilir kentler yaratmak için kişilerin, toplumların, hükümetlerin çevre kalitesinin korunmasının, kalkınmanın ayrılmaz bir parçası olduğunu kabul eden bir anlayışa ulaşması gereklidir. Bu anlayışa ulaşılmadıkça çevrenin hızla kirlenmesi ve tahrip olması, kent sağlığının bozulması kaçınılmaz olacaktır.
35 Prof. Dr. Feza KARAER