Edebiyatın üç deryası – Alınteri
“1963′lerde yaşananları ben, ancak böyle dökebildim 1976′larda şiire. On üç yılda özümsemişim o olayları, on üç yıl sonra damıtabilmişim. O günleri yaşayıp da ozanlığa soyunanlar, elbette ki benden daha iyi yapabileceklerdir bu işi. ‘El elden üstündür, taa arşa kadar’ demiş eskiler,” diyor Hasan Hüseyin, “Haziranda Ölmek Zor” şiirini yazdıktan sonra.
İşçilerin, köylülerin anlatıcısı: Orhan Kemal
Orhan Kemal Adana’nın Ceyhan ilçesinde doğdu, Çırçır Fabrikası’nda (Milli Mensucat) işçilik ve kâtiplik yaptı. Fabrika işçiliği ona işçi sınıfının duygu ve düşünce dünyası, tepkileri, öfkeleri, açmazları, hayal kırıklıkları, gelecek hayalleri konusunda ileri dönük tam bir fikir depoluğu sağladı.
1938’de Niğde’de askerliğini yaparken “Maksim Gorki ve Nazım Hikmet’in kitapları okumak”, “yabancı rejimler lehinde propaganda ve isyana muharrik” suçundan 5 yıl hapis cezası aldı.
1940’ta hayatını değiştiren adamla tanıştı: Nazım Hikmet! Bursa Cezaevi’nde tanıştığı Nazım Hikmet‘in toplumcu görüşlerini benimsedi ve kendisinden Fransızca, felsefe ve siyaset dersleri aldı.
1943’te cezası bitti ve Adana’ya döndü. Toprak taşıma, TCDD’de Hamallık ve gündelik işlerde, hallerde çalıştı, amelelik yaptı, geçim zorluğunu aşamadı. Bu arada kısa hikayeler yazıp, gazetelere gönderiyordu. 1950’de ailesiyle İstanbul’a yerleşti. Artık ölümüne kadar kitap ve makale yazacak, başka bir iş yapmayacaktı.
Edebiyat denince Sait Faik’le birlikte akla gelen ilk büyük ustadır. Hayata, insana, işçi ve emekçiye bakarken toplumsal gerçekçidir, bunları yansıtırken gözlemciliğinin bütün birikimini eleştirel bir sınıf duyarlılığıyla aktarır. Orhan Kemal, eserleriyle, toplumsal hayatın değişim dönemlerini birey-toplum ilişkileri çerçevesinde gerçekçi bir biçimde dile getirmiştir.
Tarla ırgatlarından fabrika işçilerine uzanan, çalışanları, işsiz insanları, ekmek kavgası veren yoksulların yaşamını anlatan yazar, şiir, roman, öykü, oyun ve senaryo olmak üzere beş farklı alanda eser verdi.
Peki neden yazıyordu Orhan Kemal, daha önemlisi nasıl yazıyordu? Kendi sözcükleriyle dinleyelim:
Ben, masa başından çok, fazlaca gezer dolaşırım. Yani iş, masa başına geçip yazmaya kaldığı zaman mesele çoktan hallolmuştur. Gezer dolaşırım. Gezip dolaşırken kafam boyuna çalışır. Ya yıllarca önce beni şiddetle ilgilendirmiş bir konuyu düşünmekteyimdir ya da hemen o gün kafama bir şey takılmıştır. Ama daha çok yıllarca önce kafama takılan, beni zaman zaman şu ya da bu vesileyle kendisi üzerinde düşündüren bir konudur da, nasıl yazsam diye, biçimi üzerinde dururum. Öyle ya, öz belirgin. Biçim? Çünkü daha önce çeşitli biçimlerde bir şeyler yazmışsınızdır. Daha önce yazdıklarınızda kullandığınız biçimlerden ayrı, başka, çok başka olmalıdır. İşte gezip dolaşırken beni düşündüren noktalar bunlardır:
Yukarıdaki öz ve biçim çözümlenmişse, hele bir de nasıl başlayacağım kafamda satırlaşıvermişse, değme keyfime. Bir kol çengi, sırasına göre canımın o an çektiği İstanbul’un artık hangi lokanta ya da meyhanesiyse atarım kapağı. Fazla içmem. Neşemi sürdürmek, daha iyi düşünmek için pek pek iki duble. Bu iki duble içilirken, konu kendi kendini yazar da yazar. Size bir Örnek: Bereketli Topraklar Üzerinde’nin ilk yazılışında Adana’daydım. Kafamda bu. Öz ve biçimini tespit etmişim de romanı yaşıyorum. Köse Hasan’ın ölüm sahnesine takılmıştım. O sırada tam Seyhan kıyısındayım. Kendi kendime mırıldanarak, Hasan’ın hemşehrisine vasiyetini en iyi biçimde vermek için nasıl dedirtmeliyim diye bir, beş, on tekrarlar yapıyorum. Birden istediğim klişe düştü kafama: ‘-Kardaşlar, beraber tuz epmek yidik. Ola ki, benim size hakkım geçmiştir. Benim iflahım kesik…’ falan der ya? Oralara gelince bir an Köse Hasan oldum sanki. Elimde kızım için satın aldığım saç tokası. Hemşehrilerime bunu kızıma götürmelerini vasiyet ediyorum. Öyle dokundu ki, başladım ağlamaya. Çevremde insanlar. Görmelerinden de çekiniyorum. Açtım adımlarımı ama, hemen kâğıda kaleme sarılıp o pasajı notladım.
Çoğunluk geceleri, sabaha karşı saat dörtte kalkar, kahvemi kendi elimle pişirir, makinemin başına geçerim. Üç, dört, beş, bazan hızımı alamam altı saat durmamacasına çalıştığım olur. Hele âşıksam! O zaman iş değişir. Parmaklarım yazı makinemin tuşlarında rüzgârlaşır. Rüzgârlaşır, çünkü yazdıklarımı sevdiğime götürüp okutacağım. O okur, ben onun sesinden kendi yazdıklarımı zevkle dinlerim. İnanır mısınız, o okuduğu zaman yazdıklarım benden çıkar. Sanki o yazmış da bana okuyor!
‘Sokakların Çocuğu’ baştan başa o yılların verisidir. Bir de, evet bir de ‘Bir Filiz Vardı!’ Dikkat ederseniz, bu iki kitapta üslûp tamamen değişiktir.
Bir de ‘Müfettişler Müfettişi’ni yazarkenki acı günlerim… Bunu özellikle belirtmeliyim. Beş yaş küçüğüm aşağıda, komada, can çekişiyor, ben yukarda, odamda Cumhuriyet gazetesinde tefrika edilecek olan bu romanımı yazmak zorundayım! Bir yanda ölüm, ötede komedi, mizah. Kitabın sonlarındaki ölüm sahneleri, yani romanın kahramanı olan zâtın annesinin ölümünde, sanırım, içinde bulunduğum ruh halinin de payı vardır.
Çoğu zaman öz ve biçim iyice belirlenmiş, hatta yazılmaya da başlanmış olabilir. Olabilir ama, attığım taş istediğim kuşu vuramamıştır. Yâni, ‘Bayram haftası’ demek istedim, yazdıklarımdan ‘Mangal tahtası’ çıkar. O zaman, bir iç huzursuzluğudur başlar. Günler, haftalar, bazan aylar… sonunda kaldırıp atar, unutmaya karar veririm. Ne mümkün? Zaman zaman, başını çıkarır içimden, bana kendini gösterir. Yıllardan sonra, hiç ummadığım, hatta onu düşünmediğimi sandığım bir an kafama düşüverir. İstediğim olmuş, attığım taş istediğim kuşu vurmuştur.
Ayrılıkların, hasretlerin, mapuslukların şairi: Nazım Hikmet
3 Haziran 1963 ve ardından 2 Haziran 1991; Kavga şiiri için iki önemli tarih. Biri Nazım’ı diğeri Ahmed Arif’i sonsuzlaştıran iki tarih.
Nazım Hikmet, “Mavi Gözlü Dev” olarak anılır. Sovyetler Birliği’nde yaşadığı ilk dönemlerde Mayakovski’den etkilenerek Türkiye‘de serbest şiiri ilk kullanan şair oldu. Şiirlerinde nelerden bahsettiğini ise Nazım şöyle özetledi: “Hem bir tek elmadan hem süpürülen topraktan hem zindandan dönen insan ruhundan hem kitlelerin daha güzel günler için savaşından hem bir tek insanın sevda kederlerinden bahseden şiirler yazmak istiyorum; hem ölüm korkusundan hem ölümden korkmamaktan bahseden şiirler yazmak istiyorum”.
20. yüzyılın ilk yarısında yaşamış olan dünyanın en büyük şairleri arasında anıldı. Komünist Parti üyesiydi, 1925 yılından başlamak üzere şiirleri ve yazıları yüzünden birçok kez yargılandı. İstanbul, Ankara, Çankırı ve Bursa cezaevlerinde 12 yılı aşkın süre kaldı. 1950 yılında bir af yasasıyla salıverildi. Ancak sürekli izlendiği ve çürüğe ayrıldığı halde 48 yaşında yeniden askerlik yapmaya çağrılması ve öldürüleceği yolundaki duyumlar üzerine yurtdışına çıktı. 25 Temmuz 1951′de Bakanlar Kurulu tarafından Türkiye vatandaşlığından çıkarılmasına karar verildi.
Moskova yakınlarındaki yazarlar köyünde ve daha sonra da eşi Vera Tulyakova ile Moskova’da yaşadı. Memleket dışında geçirdiği yıllarda Bulgaristan, Macaristan, Fransa, Küba, Mısır gibi ülkeleri dolaştı, buralarda konferanslar düzenledi, savaş ve emperyalizm karşıtı birçok eyleme katıldı. Yaşamı boyunca her an, içerde dışarıda yurtdışında yüzlerce şiir yazdı.
“Daha ne kadar yaşarım kimbilir?” dedikten 2 yıl sonra, 3 Haziran 1963 sabahı saat 06:30′da gazetesini almak üzere 2. kattaki dairesinden apartman kapısına yürüdü ve tam gazetesine uzanırken geçirdiği kalp krizi sonucunda hayatını kaybetti.
Umudun ve inancın şairi: Ahmet Arif
Umut, korkusuzluk, inanç… akla ve yüreğe dair ne varsa dile gelmiştir şiirlerinde…
“Adiloş bebenin ninnisi” olup düşmanı, sabrı ve unutmamayı salık vermiş, “de be aslan karam” deyip zindana, zulme inatla direnenleri anlatmış, “sevdan beni” olup, inancın yüceliğini göstermiştir bize. Ve biz biliriz ki güzel günlere olan inançtır şiirlerinde buram buram kokan… “Anadolu” gibi vefalı, üretkendir şiirleri, Bedrettin gibi direngen…
Sık şiir yazmaz Ahmet Arif, bu nedenle şiir çevrelerinde ilk başlarda çok da bilinmez. Ama ilk ve tek kitabı olan “Hasretinden Prangalar Eskittim”i çıkarmasıyla birlikte kitlelerce tanınır ve benimsenir. Kürdistan‘ın doğasını, tarihini, insanını, onun cesaretini anlatan şiiri, toplumcu gerçekçi şiirin özgün bir kolu olarak değerlendirilir.
2 Haziran 1991’de kaybettiğimiz büyük usta, umudu ve baş eğmezliği simgeleştirdiği dağlarından, aynı yalınlık ve açıklıkla sesleniyor bize: