“oda da biri vardı.” “birisi bana seslendi.” “uçurumdan düştüm.” Uykudan uyandıktan sonra ya da uyku arasında bu sözleri çoğu kez dile getirmiş olabilir ve bu durumdan çok korkmuş olabilirsiniz. Sebeplerini bir inceleyelim.
Uyku sırasında bilinçsiz olduğunuza aldanmayın, beyniniz çalışmaya devam ediyor. Siz uyurken her biri kendine özgü beyin dalgalarına sahip birçok döngü gerçekleşiyor. Bu uyanıkken normal işlevlerinizi sürdürebilmeniz açısından çok önemli. Normal bir gece uykusu, her biri yaklaşık 90 dakikalık döngüler halinde tekrarlayan 4 ana evreden oluşuyor.
İlk üç evre yavaş göz hareketleri veya NON-REM uykusu yani REM olmayan başlığı altında toplanıyor. Bu evreler şöyle kısaltılmaktadır: N1, N2, N3.
N1evresi: uykuyla uyanıklık arasındaki evre. Bu evrede beyniniz TETA dalgaları üretmeye başlar. Bu sırada hipnogolojik halüsinasyon adı verilen garip bir deneyim yaşayabilirsiniz. Örneğin gerçekte var olmayan şeyler görebilir veya duyabilirsiniz. Mesela bir ışık parlaması görebilir, yanınızda insanların olduğunu zannedebilirsiniz. Veya birinin size seslendiğini duyabilirsiniz. Kapı veya telefon çalıyormuş gibi gelebilir. Ya da uyumadan hemen önceye kadar tekrar eden bir şeyi yaptıysanız, hipnogolojik evrede o şey tekrar ortaya çıkabilir. Örneğin tüm gününüzü bir teknede geçirdiyseniz, uykuya dalarken karada olmanıza rağmen hala denizdeymişsiniz hissine kapılabilirsiniz. Bir de tetris etkisi denen bir durum vardır. Uyumadan hemen önceye kadar uzun süre tetris oynadıysanız gözünüzün önünde aynı yöne hareket eden tetris kutucukları belirebilir. Bu evrede yaşanan bir diğer yaygın etki de düşme hissi. Ve bu düşme hissi, hipnik sıçrama adı verilen şeyi tetikler. Hipnik sıçrama bazı geceler uykuya dalarken yaşadığımız ani kas seğirmelerine verilen ad. Yani bu N1 uykunun ilk ve en hafif evresi.
N2 evresi: bu uykunun biraz daha derin bir evresi. N1 evresindeki bir insanı uyandırmak çok kolayken, N2 evresindeki birini uyandırmak daha zordur. Bu evrede TETA dalgaları artış gösteriyor. Ayrıca uyku iğcikleri ve K-komplekslerinde de bir artış gözlemleniyor. Buradaki hızlı ritmik beyin faaliyetine Uyku İğciği deniyor. Uyku evrelerinin amaçlarına ve beyin dalgalarının uyku evreleri üzerindeki işlevine dair bilmediğimiz çok fazla şey vardır. Ama bazı araştırmacılara göre; uyku iğcikleri birtakım bilimsel süreç veya algıları engelleyerek rahat bir uyku uyumamızı sağlıyor. Mesela beynin bazı bölgelerinde meydana gelen uyku iğcikleri insanların gürültüye rağmen uyuyabilme yetisiyle ilişkilendirilebilmektedir. K-kompleksi ise; yine buna benziyor ama aslında farklı tür bir beyin faaliyeti. Kortikal (kabuksal) uyanmayı bastırarak bizi uykuda tutmaya yaradığı düşünülüyor. Ayrıca uykuya dayalı hafıza pekiştirme sürecinde de rol oynadığı sanılıyor. Bu teoriye göre kısa süreli hafızanın, uzun süreli hafızaya dönüşmesi uykuda gerçekleşiyor. İlginç olan, K-kompleksleri doğal olarak ortaya çıkabildiği gibi yapay olarak da tetiklenebiliyor. Mesela uykusunun bu evresinde olan birine hafifçe dokunup elinizi derisi üzerinde hareket ettirirseniz, bir K-kompleks faaliyeti tetiklemiş olursunuz. Beyin bu dokunuşun tehditkâr olmadığına kanaat getirir, uyarımın işlemesini durdurur. Böylece kişi uyumaya devam edebilir.
N3 evresi: bir diğer adı da yavaş dalga uykusu. Çünkü tahmin edebileceğiniz gibi bu evredeki beyin dalgaları yavaş. Bunlara DELTA dalgaları deniyor. Frekansları 0,5 ile 2 hertz arasında değişiyor. Yani bu beyin dalgaları saniyede yarım ila iki salınım yapıyor. N3 uykusuna girdiğinizde dış dünyayla tüm alakanız kesiliyor. Hani şu “top patlasa duymaz.” Durumu gerçekleşiyor. Eğer uykunuzda konuşuyor veya yürüyorsanız, bunlar hep bu evrede gerçekleşiyor.
Son olarak REM uykusundan bahsetmemiz gerekirse, REM: İngilizce hızlı göz hareketlerinin kısaltması demektir. Bu evreye bu ismin verilmiş olmasının nedeni ise; bu evrede gözleriniz, göz kapaklarınız ardında hızla hareket ediyor. Ayrıca diğer kasların büyük çoğunluğu da felç oluyor. Bu felç aslında iyi bir durum, çünkü rüyalarınızın büyük bir kısmını REM uykusunda görüyorsunuz. Eğer kaslarınız felç olmasaydı, rüyalarınızda karşılaştığınız durumlara göre tepkiler verebilirdi. REM uykusunda beyniniz çok aktif ve uyanık fakat vücudunuzun hiçbir şey yapmasına izin vermiyor. Normal ve bölünmemiş gece uykusunda bu döngü 4 veya 5 kez tekrarlanıyor. Her döngünün tamamlanması yaklaşık olarak 90 dakika sürüyor.
Evrelerin süresi kısmen yaşınıza ve kısmen de ne zaman uyuduğunuza bağlı. Genelde ilk birkaç saatin çoğu yavaş dalga uykusu yani N3 ile geçer. Uyanmaya yaklaştıkça REM uykusu ağır basıyor. Küçük bir ipucu: eğer rüyalarınızı hatırlamak istiyorsanız; saatinizi her zamankinden biraz daha önceye kurun. Mesela; 15 dakika önceye, böylece REM uykunuzun ortasında uyanırsınız ve rüyanızı hatırlama ihtimaliniz artar.