Cuma (Arapça: الجمعة), İslam kültüründe önemli fıkıh, ibadet ve sosyal yönleri olan haftanın yedinci günüdür. Bundan dolayı dini literatürde, gusül, Cuma namazı gibi özel amel ve uygulamaları vardır. Bir çok rivayete göre tarihi önemli olay ve etkinlikler ya bu günde cereyan etmiş ya da edecektir.
İslam kültüründe bugünün önemli bir yer ve konumu vardır. Dolayısıyla her ne kadar bazı İslam ülkelerinde Cuma günü resmi tatil olarak ilan edilmese de günlük faaliyetleri dolayısıyla bu ülkelerde Cuma günü kendiliğinden yarım günlük tatil oluşmaktadır. Hakikatte Cuma günü tatili, (Yahudilerin Cumartesi günkü tatilleri gibi) çalışma ve aktivitelerden elini eteğini çekmek demek değildir, bilakis Cuma günü İslam kültüründe ibadet günü olarak bilinmektedir.
3.6 Tarihi Olaylar
8 Cuma Gece ve Gündüzün Amelleri
Cuma sözcüğü, “toplamak, bir araya getirmek” anlamındaki cem kökünden isimdir. Arapça’da üç şekilde okunur: “جُمُعَه، جُمْعَه و جُمَعَه” (Cumee’, Cum’e’, Cumue’). Kur’an karilerinin çoğu, Cuma suresi olarak adlandırılan Cuma suresindeki ayeti, ‘cumu’e” olarak okumaktadırlar. Farsça’daki karşılığı “adine”, Cahiliyet Arapça’sında ise “Yevmu’l-Arube”’dir (Arube günü).
Bu güne neden Cuma denildiği hakkında söylendiğine göre Hz. Resulü Kibriya Efendimizin (s.a.a) dedelerinden ‘Ka’b bin Luey’ veya başka bir nakle göre ‘Kusay bin Kilab’, halkı bugün bir araya toplar ve onlara konuşma yaparak vaaz ederdi. Bu sebeple, bazıları Arube gününün, Cuma gününe değiştirilmesini Ka’b bin Luay’a nispet vermişlerdir. Bazıları bu isimlendirmeyi Medine Ensar’ına nispet vermiştir. Zira bazı hadislere göre, Es’ad bin Zurare, Hz. Resulullah Medine’ye hicret etmeden önce, halkı Cuma günü bir araya toplamış ve onlara namaz kıldırmıştır. Bundan dolayı, o günden sonra o güne Cuma günü denilmiştir.
Hadislerde bugünün Cuma günü olarak adlandırılmasında başka nedenler de zikredilmiştir. Örneğin: Hz. Âdem’in (a.s) toprağının bir araya getirilmesi, göklerin ve yerin yaratılışının sona ermesi, insanların namaz kılmak için toplanması, tüm mahlûkların bu gün toplanarak, Allah’ın rububiyetine, Hz. Resulullah’ın (s.a.a) nübüvvetine ve Hz. İmam Ali’nin (a.s) velayetine tanıklık ederek misak verdikleri gündür.
Cuma namazı, Cuma günü öğlen namazı yerine cemaatle kılınan iki rekâtlı namazdır. Namazdan önce iki hutbesi (konuşma) bulunmaktadır. Bir çok müçtehide (taklit mercii) göre İmam Mehdi’nin (a.s) gaybeti döneminde Cuma namazı kılınması tehyiri farzdır. Cuma Suresinde, Allah Teâlâ, bu namazın önemine değinmiş, hadisler ise Cuma namazının fakirlerin haccı, günahların affedilmesine ve terk edilmesinin nifak ve perişanlığa neden olacağı söylenmiştir.
Ana Madde: Cuma Guslü Cuma guslü, Cuma günü yapılan en önemli müstahap gusüllerden biridir. Hz. Fahri Kainat Efendimiz (s.a.a) Cuma guslü hakkında şöyle buyurmuştur: “Hiçbir zaman Cuma guslünü terk etme; her ne kadar yemek ve içme parandan kısmalı da olsan Cuma guslü için harca; çünkü cuma guslü en üstün ve önemli müstahaplardan biridir.”	Diğer İbadetler
Müstahap namazların yapılması. Örneğin: Cuma gününün nafile namazları, Hz. Peygamber ve Hz. Fatıma’ya hediye namazlar, Cafer-i Tayyar namazı ve A’rabi namazı.
Veliyi Asr İmam Mehdi’nin ferecini beklemek ve zuhuru için dua etmek
Anne ve baba kabirleri başta olmak üzere kabir ziyaretinde bulunmak
Hacamat Cuma namazından önce yolculuğa çıkmak
Kar, kazanç ve dünyevi ihtiyaçların peşi sıra koşmak
İslam kültür ve medeniyetinde, Kur’an’ın işaret ettiği noktalara veya Cuma günü hakkındaki rivayetlerdeki ayrıntılara bakmasak bile Cuma gününün en önemli özelliği; Cuma günü, ay günlerinin yedi güne ayrıştırılmasında son gün veya haftanın tatil günü olarak belirlenmesidir. Medine’de Müslüman toplum oluşmaya başladığı ilk dönemlerde de bugünün dini, sosyal ve ibadi yönlerine ek olarak, rolleri ve din-dışı kapasiteleri (siyasi, medya ve ekonomik) ile de dikkat çekmiştir.
Cuma günü, Yahudilerin Cumartesi gününün (Sebt/Şabat) aksine, asla mutlak tatil günü, işlerden el çekme günü veya Allah’ın yaratma işinden yorulup dinlenmeye geçmesine atıfla bir dinlenme günü olarak değerlendirilmemelidir; bu hakikati ister Cuma gününün İslam kültüründeki özgünlük ve yaratıcılığına bağlayalım, ister sadrı İslam Müslümanlarının derin farklılaşma arzularından kaynaklı istemlerinden kaynaklı bilelim ya da en azından Yahudi ve Hristiyanlardan farklı olduklarını gösterme isteminden kaynaklı kimlik arayış duygusundan kaynaklı bilelim ve hatta onu Yahudilerin ‘altı gün yaratma işinden sonra Allah’ın dinlenmesi’ ifadesindeki alaycılık temasından kaçınmaya tepkimeden kaynaklı İslami sünnetleri yaşatanların basiret ve öngörüsüne bağlayalım.
Cuma gününün İslam’da tatil olmasının ana sebebi gerçekte ibadi şiarların (Cuma namazı) gerçekleştirilmesi idi. Dini kimlik genç Müslümanların toplantılarını çoğaltmakta, pekiştirmekte ve sağlamlaştırmaktaydı ve sonuç olarak bu tatil günleri yaygın tüm toplanma olanaklarına sirayet etmişti; kutlama, eğlence, restorasyon, imar ve kurtarma davranışları da kendi yerinde, İslami toplum kavramının desteği ile yeniden müsait olurdu. Bundan dolayı, Cuma tatilinde, günlük resmi çalışmalar ve bilhassa iş faaliyetleri sürmekteydi ta bu şekilde insanlar Cuma ibadetleri için daha fazla vakte sahip olma olanağına sahip olmaktaydılar, yoksa Müslüman toplumunun Cuma günündeki hareket ve dinamikliği, diğer günlerden daha az değildi.
Cuma gününün resmi tatil olması, sadrı İslam’ın ilk günlerinde başlamıştır, ancak Abbasi halifesi Mehdi (158-169) Perşembe gününü de divanların dinlenme günü olarak kararlaştırmıştır. Bu yasa Abbasi halifesi Mu’tesim (218-227) tarafından lağvedilmiştir. Abbasi halifesi Mu’tezid (279-289), Cuma gününün daha çok ibadetle geçtiği ve dinlenme ve eğlenceye vakit kalmadığı gerekçesiyle Cuma gününün yanı sıra Salı gününü de tatil ilan etmiştir. Onun emriyle resmi devlet işlerinin olmadığı Salı günlerinin yerine Cuma günleri genel işler ve özel işleri yürütmesi için iki kişiyi görevlendirmiştir.(
Cuma gününün tatil olması Zeydiye gibi İslam mezheplerini kapsadığı gibi Zerdüştlük gibi gayri Müslimleri de kapsamaktaydı ve asla Yahudi kültüründe yaygın olduğu gibi zorlama ve baskı söz konusu değildi. Nitekim Cuma gününün tatil olma yasasını çiğnedikleri ve başka günlerle değiştirme girişimleri Sünni’nin hilafetine karşı çıkan bazı kabileler nezdinde görülmekteydi. Abbasilerin son dönemlerinde de -anlaşıldığı kadarıyla- Yahudilerin nüfuzu ile Müslümanlar Cumartesi gününde pazarları ve alış veriş merkezlerini tatil eder ve o günü eğlence ve dinlenme günü karar kılar, buna karşın, Cuma günleri dükkânlarını açık tutarlardı. Her ne kadar, Ebu Şuca (ö. 488) İbn Harki’ye bu işte Yahudilere benzemeye çalışanların tembih edilme emrini verse de bunun dışında genellikle pazarlar ve alış veriş merkezleri Cuma namazından sonra açılır ve halk hafta sonu alış verişini yapardı. Nitekim kasaplar daha çok Cuma günleri havanlarını keser ve satışa çıkarırlardı. Kadınlar, haftalık yemek ihtiyacını karşılamak için Cuma günleri ekmek pişirirlerdi. Genel olarak, Cuma günleri, çalışanların ücretlerini ve maaşlarını aldıkları gün, ulema ve takvalılar için ibadet günü ve çocuklar için okulların tatil günüydü. Ancak halkın Cuma günlerini yitirdiklerine dair bazı kayıtlar nakledilse de bu kaytıları bunlarla sınırlı ve uzak bölgelere münhasır bilmek gerekir.
Bir çok İslam ülkesinde Cuma günü resmi tatildir. İran ve Arabistan gibi bazı ülkelerde Cuma gününün kimliğine daha çok vurgu yapılmaktadır, ancak Pazar günleri resmi tatil olan bazı İslam ülkelerinde, Cuma günü yarım gün tatil ve daha çok dini bir tatil günü olarak algılanmaktadır.( Türkiye, 1935 yılında Cuma tatilini iptal ederek Pazar gününü resmi tatil olarak ilan etmiştir.
Cuma namazı kılınan şehirlerde genellikle pazarlar da kurulur ve insanlar alış verilerini yaparlardı. Köy ve çevre yerlerden gelenler namazlarını kılar, ibadetlerini yapar ve ihtiyaç duydukları şeyleri alıp evlerine dönerlerdi. Bundan dolayı Cuma namazlarının kılındığı camilerin yakınlarına pazarlar kurulurdu. Cuma Gece ve Gündüzün Amelleri
İmam Sadık'tan (a.s) şöyle rivayet edilmiştir: "Cumanın çok büyük bir hakkı ve saygınlığı vardır. O halde onun saygınlığını zayi etme, o günde Allah Teâlâ’nın ibadetlerinden herhangi birinde kusur yapma, iyi amellerle Allah'a yaklaşmaya çalış ve Allah'ın bütün haramlarını terk et; çünkü o günde Allah Teâlâ ibadet ve itaatin sevabını artırır, günahların cezasını siler, dünya ve ahirette müminlerin derecesini yükseltir. O gecenin fazileti gündüzüyle aynıdır. Cuma gecesini sabaha kadar namaz ve dua ile geçirebilecek durumda isen onu yap. Şüphesiz Âlemlerin Rabbi Allah Cuma gecesi müminlerin iyiliklerini artırıp günahlarını silerek saygınlıklarının fazlalaştırmak için melekleri gökyüzünün birinci katına gönderir. Kuşkusuz Allah Teâlâ bağışı geniş ve kerem sahibidir."
Çokça “سبحان الله و الحمدلله و لا اله الاالله والله اكبر” "Subhanellahi vel-hamdulillahi ve la ilahe illallah-u vellahu Ekber" söylemek ve çok salavat getirmek. Şu şekilde salavat getirmek çokça tavsiye edilmiştir:
"Alllahumme salli ala Muhammed ve âl-i Muhammed ve accil ferecehum ve ehlik aduvvehum min'el-cinni ve'l-insi min'el-evveline ve'l-ahirin" Anlamı: "Allah'ım! Muhammed ve Ehlibeyt'ine sâlat et. Onların ferecini çabuklaştır; ilklerden sonlara kadar onların cinlerden ve insanlardan olan düşmanlarını helak et."
Şuara, Neml, Kasas, Secde, Yasin, Sad, Ahkaf, Vakia, Fussilet, Duhan, Tur, Kamer ve Cuma. Eğer bunların hepsini okumaya fırsat bulunmazsa, Vakiâ ve ondan önceki sureleri okumak. Cuma'nın akşam ve yatsı namazlarının birinci rekâtında Cuma Suresini, akşam namazının ikinci rekâtında İhlas Suresini ve yatsı namazının ikinci rekâtında ise A'la Suresini okumak.
Cuma gecesi okunması rivayet edilen duaları okumak; bu gecede okunması rivayet edilen dualar oldukça fazladır. Sahih senetle İmam Cafer Sadık'tan (a.s) şöyle rivayet edilmiştir: "Kim Cuma gecesi akşam namazının nafilesinin son secdesinde yedi defa aşağıdaki duayı okursa, dua biter bitmez bağışlanır."
Nar yemek; İmam Sadık (a.s) her Cuma gecesi nar yerdi; narı uyumak istediği zaman yemek daha iyidir; çünkü uyumak istediği zaman nar yiyen kimsenin sabaha kadar güvende olacağı rivayet edilmiştir. Narın bütün tanelerini toplayıp yemek için yere bir bez parçası sermek ve narı kimseyle paylaşmamak daha uygundur. Şeyh Cafer b. Ahmed-i Kummî "Arus" adlı kitabında İmam Cafer-i Sadık'tan (a.s) şöyle rivayet etmiştir: Kim sabah namazının nafilesiyle farzı arasında yüz defa سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّي وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ "Subhane rabbiye'l-azim-i ve bi-hamdihi Esteğfirullah-e rabbi ve etubu ileyh" derse Allah Teâlâ cennette onun için bir ev diker.
Cuma gününün amelleri oldukça fazladır. Onlardan en önemlileri şunlardan ibarettir: Sabah namazının birinci rekâtında Cuma Suresini, ikinci rekâtında İhlas Suresini okumak.
Anlamı: “Allah'ım! Bu Cuma günü söylediğim her söz veya ettiğim her yemin ya da ettiğim her nezir, Senin meşiyyetine bağlıdır (gerçekleşmesi senin irade ve isteğine bağlıdır). O halde senin meşiyyetin ne ise gerçekleşsin ve senin meşiyyetin olmayan ise gerçekleşmesin.”
Bir rivayette şöyle geçer: "Kim Cuma günü ve yine diğer günlerde öğle ve sabah namazından sonra اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَجِّلْ فَرَجَهُمْ "Allahumme salli ela muhammedin ve âl-i Muhammed ve eccil ferecehum" (Allah'ım! Muhammed ve Ehlibeyt'ine sâlat et ve onların ferecini çabuklaştır.) derse, Hz. Mehdi'yi (a.f) görmeden ölmez. Kim bu salavatı yüz defa söylerse, Allah Teâlâ onun otuzu dünya hacetlerinden ve otuzu da ahiret hacetlerinden olmak üzere altmış hacetini reva eder."
Sabah namazından sonra er-Rahman Suresini okumak ve "Fe-bi eyyi âla-i rabbikuma tukezziban" (Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz) ayetinden sonra, "Rabbim! Senin nimetlerinden hiçbirini yalanlamıyorum" demek.
Şeyh Tusî şöyle diyor: Cuma günü sabah namazından sonra yüz defa İhlas Suresini okumak, yüz defa Muhammed (s.a.a) ve Ehlibeyt'ine (a.s) salavat getirmek, yüz defa istiğfar edip bağışlanma dilemek ve Nisâ, Hud, Kehf, Saffat ve Rahman surelerini birer defa okumak sünnettir.
Ahkaf ve Mü'minun surelerini okumak. İmam Cafer Sadık'tan (a.s) şöyle rivayet edilmiştir: "Kim Cuma gecesi veya gündüzünde Ahkaf suresini okursa dünyada bir korkuyla karşılaşmaz ve kıyametin de büyük korkusundan güvende olur."
Güneş doğmadan önce on defa Kâfirun Suresini okumak ve duasının kabul olması için dua etmek. Hz. Resulullah'ın (s.a.a) sünnetlerinden biri olan Cuma guslü; Peygamber Efendimizin (s.a.a) Hz. Ali'ye (a.s) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Ey Ali! O günlük yiyeceğini satıp aç kalarak su satın alma pahasına olsa bile her Cuma günü guslet; çünkü hiçbir sünnet bundan daha büyük değildir."
İmam Cafer-i Sadık'tan (a.s) şöyle rivayet edilmiştir: "Kim Cuma günü gusledip şu duayı okursa, gelecek Cuma gününe kadar onun için temizlik olur" Yani günahlardan temizlenir veya amelleri manevî temizlik taşır ve kabul olur: اَشْهَدُ اَنْ لا اِلـهَ إلاّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اَللّـهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَاجْعَلْني مِنَ التَّوّابينَ واجْعَلْني مِنَ المُتَطَهِّرينَ.
Anlamı: "Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilâh yoktur; tektir; ortağı yoktur. Şehadet ederim ki, Muhammed O'nun kulu ve elçisidir. Allah'ım! Muhammed ve Ehlibeyt'ine sâlat eyle ve beni tövbe edenlerden ve temizlerden kıl."
Güzel koku kullanıp temiz elbiseler giymek.
Dünya işlerini bırakıp vaktini dini meseleleri öğrenmekle geçirmek; İmam Cafer-i Sadık'tan (a.s) bu konuda şöyle rivayet edilmiştir: "Her haftanın Cuma gününü dini meselelerini öğrenmekle geçirmek için diğer işleri bırakmayan Müslüman'a yazıklar olsun."
Bin defa salavat getirmek. İmam Muhammed Bâkır'dan (a.s) şöyle rivayet edilmiştir: "Cuma günü hiçbir ibadet benim yanımda Muhammed ve Ehlibeyt'ine salavat göndermekten daha sevimli değildir."
Hz. Resulullah (s.a.a) şöyle buyurmuştur: “Cuma günü günlerin efendisidir. Aziz ve celil olan Allah nezdinde kurban ve fıtır
kullarına bir kerameti ve bağışı vardır. Onlar bir araya toplanınca Rab Tebarek ve Teala onlara tecelli eder. Onlara bir nazar
edince hepsi “Secdeye kapanır.”
Hz. Fatıma (s.a) şöyle buyurmuştur: “Cuma günü öyle bir vakit vardır ki, Müslüman bir kul o vakitte Allah’tan bir hayır dilerse Allah onu ona bağışlar, o vakit de, güneşin yarısının batmaya koyulduğu andır.”
Cuma gününün fazileti, özellikleri, adap ve gelenekleri hakkında çok sayıda doğrudan kitaplar telif edildiği gibi bazı kitapların zımnında da bu konulara değinilmiştir. O kitaplardan bazıları şunlardır:
"http://tr.wikishia.net/index.php?title=Cuma&oldid=85108" adresinden alındı.	Kategori: Önemli Gün ve Aylar	Gezinti menüsü
فارسیEnglish	Bu sayfa son olarak 13 Ocak 2017, 12:43 tarihinde güncellenmiştir.