İş Kanununda Gazeteci Kavramı basın iş kanunu ile düzenlenmiştir. Türk yasa koyucu işçi olarak gazeteciye özel bir önem vermiştir. Gazetecinin hukuki durumunu İş Kanunu dışında ayrı bir yasa ile düzenlemiştir. Kısaca Basın İş Kanunu olarak adlandıracağımız bu yasanın tam adı, 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’dur.
Basın İş Kanunu’nun uygulamada ve yargı kararlarında da yaşama geçirildiğinden söz edilemez. Ülkemiz basın sektöründe var olan oluşum, anılan yasanın uygulanmasını ve sorunların yargı önüne getirilmesini büyük ölçüde engellemektedir. Bu şekilde ortaya çıkan durum, Basın İş Kanununun öğreti ve yargı kararlarında yeterince incelenmediği ve irdelenmediğidir.
Her şeyden önce, söz konusu yasanın temelini oluşturan gazeteci kavramı açıklığa kavuşturulmamış, gazetecinin kim olduğu ve nasıl belirleneceği hususu hukuken tartışılmamıştır. Basın İş Kanunu’nda yapılan gazeteci tanımının yetersizliği ve günümüzde iletişim teknolojisinde yaşanan olağanüstü gelişme, bu tartışmaların bir an önce yapılmasını gerekli kılmaktadır.
Basın İş Kanununa Göre Gazeteci Hakları
Gazetecilik özel ve toplumsal önemi
Gazetecilerin özel konumlarını yasal bir düzenlemeyle belirleyen ilk ülkelerden biri de Fransa’dır. Bu ülkede 1935 yılında, “Gazetecilerin Profesyonel Statüsü Yasası” (Le statut professionnel des journalistes) kabul edilmiştir. Anılan yasa Basın İş Kanunu’muza da modellik etmiştir. Türk yasa koyucusu Basın Kanununda olduğu gibi, Basın İş Kanununda da Fransız yasalarından önemli ölçüde yararlanmıştır (Oğuzman, 1967:858).
Ülkemizde de gazetecilere yönelik çeşitli yasal düzenlemeler
Ülkemizde de gazetecilere yönelik çeşitli yasal düzenlemeler.
Basının işlevini sağlıklı bir biçimde yerine getirebilmesi
Basının işlevini sağlıklı bir biçimde yerine getirebilmesi için kuşkusuz pek çok konuda düzenlemelere gereksinim vardır. Basın kuruluşunun tarafsızlığı, akçalı yönden bağımsızlığı, şeffaf yönetim anlayışı, yayın grubunun ya da dağıtım kurumunun tekel niteliğinin önlenmesi, basın kuruluşları arasında rekabetin kötüye kullanılmasının önüne geçilmesi bunlardan bazılarıdır.
Bu konuda en az bu sayılanlar kadar önemli ve bu sayılanları tamamlayan diğer bir husus da, basın kuruluşlarında çalışanların hukuki statüleridir. Sağlıklı bir basına ulaşmanın yolu, işverenlerine ve diğer güçlere karşı yeterince korunan gazetecilerden geçer (Şuğle, 2001:15-17).
Gazetecilik Mesleği özel kılan hususları
Gazetecilik özel bir meslektir. Mesleği özel kılan hususların başında görülen işin toplumsal işlevi gelir. Bunun yanında mesleğin tehlikeleri, zorluğu, yapılan işin temposu, rekabeti gazetecilik mesleğini yapanların özel olarak korunmalarını gerektirir. Bu konuda önemli bir noktayı, bu korunmanın gerçekten bu işi yapan ve bunu hak eden kişilere verilmesi hususu oluşturur.
Başka bir deyişle, korumanın ya da ayrıcalıklı bir takım hakların gerçek gazetecilik işi görenlere sağlanması gerekir. Burada karşımıza çıkan sorun, söz gelimi, bir gazetenin okuyucusunun önüne getirilmesine katkısı olan yazarından şoförüne, bekçisinden reklam müdürüne işletmenin tüm çalışanları gazeteci mi sayılacaktır, ya da acaba gazetede yazısı çıkan herkes gazeteci olarak kabul edilecek midir?
Ülkemizde gazetecilerin çalışma ilişkilerindeki temel sorunları.
Basındaki tekelleşmenin toplum üzerindeki olumsuz etkileri
Gazeteciler bakımından büyük sorun çıkaran hususlardan birisi de, gazetecileri doğrudan ilgilendiren mevcut yasalardan Basın İş Kanunu ile Basın Kanunu arasında, kurulması gerekli olan ilişki ve bütünlüğün sağlanamamış olmasıdır.
Öte yandan, gazetecilere verilecek basın kartlarının koşullarını belirleyen ve böylece gazetecilere kimlik ve pek çok kolaylıklar sağlayan Basın Kartları Yönetmeliği de yukarıda anılan yasalardan büyük ölçüde kopuk olduğu için, ortaya çıkan karmaşa daha da artmaktadır.
Gerçekten de, her ne kadar Basın İş Kanunu’na tabi gazeteci sayılmak için basın kartı sahibi olmak gerekmemekte ise de, uygulamada gazetecilik mesleğini yapabilmek için Basın Kartları Yönetmeliği’ne göre verilen basın kartına sahip olmak önem taşır. Basın kartı, her şeyden önce, kişinin gazeteci kimliğinin ispatı olarak algılanır.
Gazetecilerin mesleklerini yerine getirmesinde bu denli önem taşıyan basın kartı, kanımızca isabetsiz olarak Basın Kartları Yönetmeliği’nde, Basın İş Kanunu’ndan farklı pek çok koşula bağlanmıştır. Deyim yerinde ise, Basın Kartları Yönetmeliği adeta bağımsız, özel bir düzenleme olarak basın kartlarını kendi ölçülerine göre, kendi seçtiği kişilere dağıtmıştır.
Böylece gerçekte gazeteci olup da basın kartı sahibi olmayan ya da bunun tersine, aslında gazeteci olmayıp basın kartı sahibi olan kimseler ortaya çıkmıştır.
Bu durumun gazetecinin niteliğinin belirlenmesinde bir karmaşa yarattığı, uygulamada gerçek gazeteci ile biçimsel gazeteci olarak iki ayrı gazetecinin doğmasına yol açtığı açıktır. Kanımızca, isabetsiz olan bu durumun, aşamalı olarak düzeltilmesi gerekir.
Bu konuda öncelikle, zaman içerisindeki gelişmeler de göz önüne alınarak, gazetecinin tanımı yeniden yapılmalıdır. Daha bu yeni tanıma Basın İş Kanunu’nda yer verilmelidir. Son olarak, bu tanım basınla ilgili diğer mevzuatın da temelini oluşturmalıdır. Başka bir deyişle, Basın Kartları Yönetmeliği’nce verilen basın kartları, Basın İş Kanunu’nun sistemine uygun olmalıdır (Şuğle, 2001:24-27,81-85).
Türk iş hukukunda gazeteci
Gazetecinin Basın Kuruluşunda Çalışması
Buna karşılık diğer bir görüş, bir kimsenin gazeteci niteliğinde sayılabilmesi için, çalıştığı kuruluşun bir basın işletmesi olması gerektiği yönündedir. Gazetecilik kimliğine hak kazanabilmek için yayın kadar yayın yeri de önemlidir. Gazetecilik çalışmasını başka bir takım çalışmalardan, özellikle reklama ve halkla ilişkilere yönelik etkinliklerden ayırmak gerekir. Bu nedenle işverenin ya da editörün kimliği, kişiliği ön plandadır. Güncel olay ya da haberlerin kamu oyuna yayımı işletmenin temel amacı olmalıdır.
Zira, işletmenin asıl işinin yanında ikincil ya da ek iş olarak sunulan yayın çalışmaları, genellikle işletmenin görüntüsüne, ürünlerinin veya hizmetlerinin artırılmasına yönelik destek amaçlıdır. Bu anlamda yapılan çalışmalara gazetecilik değil, başka adlar vermek gerekir (Leloup, 1962:26-30; Derieux, 1988:5; Lacordaire-Michel, 1994:70-71).
Biz de bu görüşe katılmaktayız. Öncelikle bu görüş, gazetecilere getirilen özel düzenlemeler ve ayrıcalıklı hükümlerin nedeni olan basının önemi ve adeta bir kamu hizmeti gören gazetecilerin korunması gerektiği yolundaki anlayışa uygundur. Gazetecilik özü itibariyle güncel olay ve haberlerin kamuoyuna iletimidir. Bu anlamda gazeteciyi buna uygun bir yapının içine yerleştirmek, temel amacı enformasyon sunmak olan bir organizmanın parçası yapmak isabetli olacaktır.
Basın İş Kanunu’nun sistematiği
Öte yandan Basın İş Kanunu’nun sistematiği de bu yöndedir. Anılan yasanın 1. maddesinin 212 sayılı yasa ile değiştirilmeden önceki metninde “benzeri yayım müesseseleri” ibaresi yer almaktaydı. Halen de geçerli olan 3. maddede de, yasa kapsamına giren mahiyetteki müesseselerin bildirim yükümünden söz edilmektedir.
Dolayısıyla yasa koyucunun gazete ve mevkute deyimlerinden maksadı, gazete ve mevkute işletmeleridir. Belirtelim ki, gazetecinin çalışmasını münhasıran bir gazete veya mevkutede yerine getirmesi şart değildir. Birden fazla gazete işletmesinde çalışan bir kimse de, diğer koşulları taşımak kaydıyla gazeteci sayılır (aynı yönde bir başka tartışma, yayının basın yayını olup olmamasıyla ilgilidir, bkz. Şuğle, 2001:49-56).
Basın İş Kanunu’nun 1. maddesi
Basın İş Kanunu ve Gazetecinin Çalışmasının İçeriği
Basın İş Kanununda Bir basın çalışanın gazeteci sayılabilmesi
Öte yandan enformasyon, bir haberin ya da bilgi ögesinin soruşturulmasından ve/veya keşfinden yazımına ve kamunun bilgisine sunulmasına kadar geçen uzunca bir süreci oluşturur. Bu sürenin içinde, haber ya da bilgi ögelerinin araştırılması, toplanması, sınıflandırılması, geliştirilmesi, yorumlanması, redaksiyonu gibi, çeşitli aşamalar yer alır. İşte gazetecilik işi, bu aşamaların herhangi biriyle veya birkaçıyla doğrudan ilgili çalışmalardır.
Diğer bir deyişle, gazeteci bütün bu aşamaların hepsini tek başına gerçekleştirip, bir haberi bulup, araştırıp, geliştirip, yorumlayıp, yazabilir, yani baştan sona ortaya koyabilir, ya da örneğin sadece son işlem olan konuyu yazma işlemini (redaksiyon) gerçekleştirmekle yetinebilir. Basın İş Kanunu’nda yer alan, fikir ve sanat işlerinde (çalışma) ifadesi, ancak bu işlerin bu aşamalardan herhangi birinde yapılmasıyla anlam bulur (Derieux, 1988:3; Tokgöz, 1981:51).
Gazetecinin İş Kanunundaki işçi tanımı dışında kalması
Gazetecinin hakları konusunda Basın İş Kanunu 1. maddesinde gazetecinin tanımı yapılırken olumsuz bir unsur da getirilmiştir. Buna göre, anılan yasanın kapsamına girmek ve gazeteci sayılmak için, diğer şartların yanında, “İş Kanunu’ndaki işçi tanımı dışında kalma” şartı da aranmaktadır. Böyle bir ifadenin yasada yer almasının nedeni olarak, Basın İş Kanunu’nun yürürlüğe girdiği tarihte, bugün yürürlükten kalkmış olan 3008 sayılı eski İş Kanunu’nun uygulanması gösterilmektedir.
Buna göre, anılan iş yasasının getirdiği düzenleme, bedenen çalışan ya da bedeni çalışması fikri çalışmasına üstün olanları kapsamına almakta, fikir çalışanlarını ise kapsam dışı bırakmakta idi. Böylece, örneğin bir gazetede çalıştığı halde, bedenen çalışan ya da bedenen çalışması fikri çalışmasına üstün gelenlerin gazeteci sayılmayacakları ve Basın İş Kanunu’nun kapsamına giremeyecekleri vurgulanmış oluyordu (Tuncay, 1989:38; Şakar, 1995:36-37).
Kanımca bu vurgulama, yasa koyucunun gazeteciyi tam ve isabetli bir biçimde tanımlayamamasının tedirginliğinden gelen, gereksiz bir vurgulamadır. Zira eski iş yasasının dönemi ele alındığında, bu yasa zaten fikir çalışması üstün gelenleri kapsamı dışında bırakmakta idi. Buna karşılık Basın İş Kanunu’nun fikir ve sanat işlerinde çalışanları kapsamına aldığı göz önüne alınırsa, bu iki yasanın zaten ayrı iki çalışmayı düzenlemiş oldukları ortadadır.
Bu nedenle, Basın İş Kanunu’ndaki, İş Kanunu’ndaki işçi tanımı dışında kalan ifadesi, bir tekrar hükmünden başka bir anlam taşımamaktadır. Nitekim, fikir işçilerini de kapsamına alan yeni İş Kanunu düşünüldüğünde, günümüzde de bu iki ayrı iş yasası çakışmamaktadır. Çünkü, Basın İş Kanunu, özel türde bir fikir veya sanat işçiliğini esas almakta, diğer bir deyişle konusunu, fikir işçiliği içinde özel bir yeri olan gazetecilik mesleği oluşturmaktadır (Basın İş Kanunu’nda İş Kanunu’na yapılan bu yollamayı değerli bulan görüş için bkz. Tuncay, 1989:38).
Basın İş Kanunu istisnalar başlıklı 2. maddesi ile getirilen hükümde, 1. maddenin kapsamında bulunup da devlet, vilayet, belediyeler ve iktisadi devlet teşekkül ve müesseseleriyle sermayesinin yarısından fazlası bu teşekküllere ait şirketlerde çalışan memur ve hizmetliler hakkında bu kanun hükümlerinin uygulanmayacağı belirtilmektedir.
Esasen bu sayılan yerlerin çoğunun kamu tüzel kişiliğine sahip olması ve buralarda çalışanların çoğunlukla memur olmaları nedeniyle, bu hükmün gereksiz yere getirildiği düşünülebilir. Ancak belirtelim ki, memur ve idari sözleşmeli personel yanında, kamu tüzel kişileri, işçi statüsündeki kişileri de çalıştırabilir. Dolayısıyla yasanın anılan bu 2. maddesi hükmü, bu yerlerde iş sözleşmesi ile çalışan ve çalışması gazetecilik çalışması niteliğinde olanlar bakımından uygulama alanı bulmaktadır. Sözü edilen bu kişiler özel hukuka tabi olmalarına, gazetecilik çalışması yapmalarına rağmen Basın İş Kanunu’na tabi olamayacaklardır (Tuncay, 1989:30; Özek, 1962:67).
Basın İş Kanununda Gazeteci Kavramı ve Sonuç
Basın İş Kanunu muzdaki Türkiye’de yayınlanma koşulu, gelişen teknoloji nedeniyle belirsiz bir hale dönüşerek tanımlamayı zorlaştırmış ve çalışan gazeteciler arasında gereksiz bir ayırıma yol açmıştır, kaldırılması isabetli olacaktır.
Gazeteci sayılabilmek için çalışılan yerin bir basın işletmesi, ortaya çıkan yayının bir basın yayını olması gerekir. Bu anlamda kamuoyuna sunulmayan yayınlar, reklam amaçlı yayınlar ya da işletme içi yayınlar veya güncel olay ve ek haberlere ilişkin olmayan yayınlar basın yayını, bunların yayımlanmasında emeği geçenler gazeteci sayılamaz.
Basın İş Kanunu na göre gazeteci sayılmak
Basın İş Kanunu na göre gazeteci sayılmak için gazetecilik işini yapmak yeterlidir. Bu konuda herhangi bir eğitim yapmış olmak aranmaz. Gazeteci, fikir veya sanat işinde çalışan kişidir. Bu iki işten birinde yapılan çalışma yeterlidir. Esasen gazeteciliği belirleyen ölçüt, bu çalışmaların güncele yönelik enformasyon üretimine ilişkin olmasıdır.