Moskova Notları: Ekim Devrimi’nin Üç Önemli Kadın Figürü Üstünden Rusya’da Devrim ve Kadın
1917 yılında Ekim Devrimi’nin öncülü olan Şubat Devrimi’nin ilk kıvılcımları, ilginç bir biçimde aslında (şu an kullanılan Gregoryan takvimine göre) 8 Mart gününe denk gelen (o zamanlar Rusya’da kullanılmakta olan Jülyen takvimine göre) 23 Şubat günü (St. Petersburg’un o dönemdeki adı) Petrograd’da düzenlenen kitlesel bir miting ile çakılmıştır.
Hem 1905 Devrimi hem 1917 Şubat Devrimi hem de 1917 Ekim Devrimi’nde kadınların ve mücadelelerinin oldukça mühim bir yer tuttuğunu ise belirtmekte fayda var, her ne kadar Rus coğrafyasında siyasal ve toplumsal muhalefet mücadelesi içinde kadınların varlığı çok fazla görünür ve/veya bilinir değilse de. Hâlbuki, hem siyasal kültürü hem de sosyo-kültürel yapısı paternalist ve patriyarkil bir nitelik taşıyan Rusya’da kadınlar Avrupa’daki hemcinslerinin başlattığı mücadele hattını karşılaştıkları tüm zorluklara rağmen Rusya topraklarına taşımayı, onu burada beslemeyi ve büyütmeyi başarmışlardır. Ekim devrimine ve Sovyetler Birliği’nin kuruluşu sürecine doğru giden yolda, Rus/Rusyalı(2) kadınların hem devrimci hareketler içinde hem de kadın hareketleri içinde edindikleri faal ve kayda değer konumları ile çetin koşullar altında hayata geçirdikleri çalışmalarının neticesi olarak oldukça önemli bir paylarının olduğu da aşikârdır.
Ve üçüncü isim de, Inessa Fyodorovna Armand dır. Nadejda Krupskaya ve Aleksandra Kollontay ile, Ekim Devrimi’ne giden süreçte ve sonrasında ismi en çok anılan kadınlardan biridir. Kadın işçilerin sorunları üzerinden kadınlara yönelik mücadele yürütmesinin yanısıra toplumsal cinsiyet rolleri, kadınlık, erkeklik, evlilik, aile, aşk, cinsellik gibi konularda gelenekleri ve toplumsal dayatmaları tümden reddeden ve devrim ile bunların yeniden tanımlanması gerektiğini savunan bir marksist feministtir. Sovyet kadınları için oldukça önemli bir şahsiyet olmasına rağmen, Lenin ile arasındaki yakın ilişki nedeniyle Lenin sonrası dönemde yok sayılan bir isim de olmuştur. 1874 yılında Paris’te sanatçı bir ailede doğar. Gerçek adı Elizabeth d’Herbenville idir. Babasını erken yaşta kaybeder. Annesinin de üç çocuğa bakmakta zorluk çekmesi nedeniyle ananesi tarafından Moskova’ya götürülür. Halası ve ananesi; Fransız kökenli zengin bir Rus işadamının evinde öğretmen olarak çalışmaktadırlar. İnessa da bu evde yaşamaya başlar ve işadamının çocukları ile birlikte aynı itinayla büyür. Liberal bir ortama sahip bu evde iyi bir eğitim alır. Babasının Fransız annesinin İngiliz olmasından dolayı Fransızca ve İngilizce’yi akıcı bir biçimde konuşmasının yanında, Armand’ların evinde aldığı eğitim sayesinde Rusça ve Almanca’yı çok iyi bir biçimde öğrenir. 1893 yılında, evin oğullarından biri olan Aleksandr Armand ile evlenir ve bu evlilikten beş çocuğu olur. Bu arada, aynı zamanda öğretmenlik de yapmaktadır. Politika ile ilgisi ise, eşinin kardeşi Boris Armand’ın devrimci fikirlerinden etkilenmesiyle başlar ve böylece politik okumalarına ağırlık vermeye başlar. Onu, sosyalist ve feminist fikirlere yönlendiren başlıca eser ise Çernişevskiy’nin Ne Yapmalı? kitabı olur. Bu kitap aynı zamanda, İnessa’nın hayatındaki -belki de- en önemli kişi olan Lenin’in de başucu kitaplarından biridir. Ayrıca, yine eşinin kardeşlerinden biri olan Vladimir Armand ile de yakın bir ilişki içinde olan İnessa, Moskova Üniversitesi’nde okuyan Vladimir sayesinde devrimci öğrencilerle tanışır ve devrimci hareketlerle ilk irtibatını kurmaya da başlar. 1903 yılında RSDİP Üyesi olur. 1904 yılında eşinden boşanır ve Vladimir Armand ile bir ilişkiye başlar. Bu arada politik mücadele içine bir hayli de girmiştir. Ekim Devrimi öncesi dönemde siyasal hareketlerin içinde faal bir biçimde faaliyet gösteren tüm isimler gibi; kah Rusya sınırları içinde gizli polis ve cezaevi gölgesi altında kah Avrupa’da diğer sürgün politik şahsiyetlerle geçen bir süreci deneyimler. 1909’da Vladimir’in ölümü sonrası, 1910 yılında Paris’e gider. O dönemde hem Bolşeviklerden hem de Menşeviklerden oluşan ciddi bir kitle de Paris’tedir. Siyasal mücadelesi içinde eserlerini okuduğu ve hayran olduğu Lenin ile Paris’te tanışır. Bu tanışmadan sonra hemen hemen hiçbir zaman da ayrılmazlar artık. Yaygın bir kanıya göre, Lenin ile aralarında romantik bir aşk ilişkisi gelişmiştir. Fakat, bu sav doğru olsun ya da olmasın; Lenin’de İnessa’nın oldukça önemli bir yeri olduğu açıktır. Ayrıca, Lenin’in İnessa’ya verdiği bu değerin yanında, İnessa ve Krupskaya yakın bir arkadaşlık ilişkisi de sürdürebilmiş iki kadındır. 1917 yılında Ulyanovlar ile birlikte İnessa Armand da Rusya’ya döner. Ekim Devrimi öncesi ve sonrasında İnessa Bolşevik Parti’nin altında, Lenin’in yanında devrim için mücadele yürütür. Ekim Devrimi sonrasında ise Sovyetler Birliği’nin inşası için çeşitli görevler alır. 1918 yılındaki I. Tüm-Rusya İşçi ve Köylü Kadınlar Kongresi’nin düzenlenmesinde başı çeken isimlerden biri olur. 1919 yılında kurulan Jenotdel’in başına geçer. 1920’de Kafkasya bölgesine yaptığı bir seyahat sırasında koleraya yakalanır ve hayata veda eder. Cenazesi Moskova’da yapılır. Mezarı da, Clara Zetkin’in ve Nadejda Krupskaya’nın da mezarlarının bulunduğu Kremlin Duvarı’nın Kızıl Meydan’a bakan tarafta ve Lenin’in mozolesinin iki yanında konumlandırılmış nekropolistedir.
-Boris Andreyeviç Pilnyak, 1930, Volga Nehri, Hazar Denizine Dökülür / Борис Андреевич Пильняк, Волга впадает в Каспийское море, 1930 г., http://ruslit.traumlibrary.net/book/pilnyak-ss06-04/pilnyak-ss06-04.html. “Yoldaşlar! – dedi İvan. – Dün gece uyumadım ve kadınlar üzerine düşündüm. Siz de düşünün, yoldaşlar. […] Kadınların nasibine düşenler oldukça çetin, daha erken yaşlanıyorlar, kuvvetleri daha az, çocuklar sürekli kollarında, ama ücretleri aynı. Kadınlar bizden daha iyiler, erkekler. […] Kadınlar hakikaten de kendi kendileri için ayağa kalktılar.”
-Rusça’da “Rus” kelimesine karşılık gelen iki kelime mevcuttur. İlki “russkiy” (русский) idir ve esas olarak ırksal olarak “Rus” olma halini anlatır ve köken olarak da Slav/Ortodoks nitelikleri de barındırabilir içnde. İkincisi ise, “rossiyskiy” (российский) idir ve esasında “Rusyalı” manası gelip Rus coğrafyasında yaşayan tüm halkları belirtmektedir. Misal; Rusya Federasyonu’nun Rusçasında bu ikinci kelime kullanılmaktadır: “Rossiyskaya Federatsiya” (Российская Федерация) şeklinde. Bu yazıda da, kullanılan “Rus” sözcüğünden anlaşılması gereken de bu ikinci kelimedir.
-Daha çok isim ve ayrıntılı bilgi için bkz.: Norma C. Noonan & Carol Nechemias, 2001, Encyclopedia of Russian Women's Movements, Westport, CT: Greenwood Press; Marianna Muravyeva and Natalia Novikova, 2014, Women’s History in Russia: (Re)Establishing the Field, Newcastle: Cambridge Scholars Publishing; Barbara Evans Clements, 2012, A History of Women in Russia : From Earliest Times to the Present, Bloomington: Indiana University Press; Linda Edmondson, 1992, Women and Society in Russia and the Soviet Union, Cambridge: Cambridge University Press; Richard Stites, 1991, The Women's Liberation Movement in Russia: Feminism, Nihilism, and Bolshevism - 1860-1930, Ann Arbor, Michigan: MPublishing; Natalia Lʹvovna Pushkareva, 1997, Women in Russian History: From the Tenth to the Twentieth Century, trans. Eve Levin, Armond, New York: M.E. Sharpe; Barbara Alpern Engel & Clifford N. Rosenth, 1992, Beş Kızkardeş: Beş Narodnik Kadının Anıları, İstanbul: Ataol Yayıncılık.
-Nikolay Çernişevski, 2011, Nasıl Yapmalı?, çev. H. İlhan, Ankara: Alter Yayıncılık, s. 503-504.
Gönderen Moskova Notları zaman: 09:39
Etiketler: Bolşevik Devrimi, Çarlık Rusyası, Dünya Kadınlar Günü-8 Mart, Ekim Devrimi, Lenin, Rus devrimleri, Rus Kadınları, Tarih, Toplumsal yaşamda kadınlar, Vladimir İlyiç Lenin