OSMANLI MODERNLEŞME DÖNEMİNDE TAŞRADA ÖĞRETMEN EĞİTİMİ: BAĞDAT DÂRÜLMUALLİMÎNİ
Bu makalede Osmanlı modernleşme döneminde taşrada eğitim veren ibtidâî mekteplerine öğretmen temin etmek amacıyla vilâyetlerde açılan birçok öğretmen okullarından biri olan Bağdat Dârülmuallimîni ele alınmıştır. Bağdat Dârülmuallimîn'in açılışı, idari kadrosu, görev yapan öğretmenler, bunların tayini, öğrencilerin kabulü, öğrenci potansiyeli, okulun programı, verilen dersler, mezunlarının atanma durumları anlatıldı. Ayrıca bu okul ile Bağdat Vilâyetindeki ibtidâî mekteplerin öğretmen ihtiyacının mahallinden temin edilmesine imkân sunulmaya çalışıldığı ortaya konuldu. Üstelik taşrada yenilikçi anlayışı benimsemiş olarak yetiştirilen ve mezun edilen öğretmenlerin ne şekilde ve nerede istihdam edildikleri, karşılaştıkları sorunlar, şahsi ve eğitim ile ilgili istekleri üzerinde duruldu. Bu araştırma sırasında ilk öğretmen okulu olan İstanbul'da açılan Dârülmuallimîn hakkında birçok çalışma bulunurken, taşrada açılan öğretmen okulları ile ilgili eserlerin sınırlı olduğu görüldü. Buradan hareketle bu araştırmanın amacı, taşrada öğretmen eğitimi uygulamalarına ilişkin olarak, Bağdat Dârülmuallimîni ışığında öğretmen yetiştirme ile ilgili yeni bilgiler ortaya koymak ve literatürü zenginleştirmektir. Araştırmada doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Veriler, konu ile ilgili arşiv belgeleri, maarif salnâmeleri, Bağdat vilâyet salnâmeleri ve literatür taraması neticesi ulaşılan tetkik eserlerden elde edilmiştir. Ayrıca elde edilen bulgulara göre; Bağdat Vilâyetindeki ibtidâî mekteplerin usûl-i cedide üzere eğitim ve öğretim yapabilecek öğretmen ihtiyacının aynı vilâyette açılan öğretmen okuluyla mahallinden temin edildiği görüldü. Böylece bu öğretmenler vasıtasıyla Bağdat Vilayetinde eski usulde eğitim veren sıbyan mekteplerinin ıslah edilmesi mümkün olacaktır. Üstelik İstanbul'da açılan Dârülmuallimîn'in Osmanlı ülkesindeki tüm vilâyetlerde yer alan yeni usuldeki ilkokulların öğretmen ihtiyacını karşılaması mümkün değil iken, taşrada açılanlar ile bu açığın bir nebze de olsa kapatılması yoluna gidildiği, bölgede modern eğitimin yaygınlaştığı görülmüştür. Kısaca Bağdat Dârülmuallimîni, taşrada ilk 1875 yılında kurulan Bosna, Girit ve Konya vilâyetlerindeki Dârülmuallimîn-i Sıbyan mekteplerinden yaklaşık 25 yıl sonra diğer taşra öğretmen okulları gibi yenilikçi anlayışı benimsemiş mahallinde öğretmen eğitimini sağlamak amacıyla açılmıştır. Hayatta kaldığı süre zarfında da bu işlevini en iyi şekilde yerine getirmeye çalışmıştır.
Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Bağdat, Eğitim, Taşra, Öğretmen Eğitimi, Dârülmuallimîn-i Sıbyan (İlk Öğretmen Okulu)
TEACHER EDUCATION IN THE PROVINCES IN MODERNIZATION PERIOD OF OTTOMAN: BAGHDAT DARULMUALLIMIN INSTITUTION
In this study Baghdat Darulmuallimîni, which was a teacher educational institution for the provincial primary schools (Ibtidâî) in the modernization period of Ottoman Empire was analysed. Establishment of the institution, stuff, teachers who worked at, nominations of the teachers, acceptance of the students, student capacity of the institution, teaching programme, subjects which were taught, designation of the alumni of the institution were handled. In addition to these in the study via this school the authorities' aim of providing teacher for Ibtidâî Schools from its own province and alumni of the school who were educated with reformist ideas. How and where these teachers employed, their personal and educational difficulties and wishes were also shown up. During the research process of this study it was found out that there were a lot of researches on Darulmuallimîn Institution of Istanbul but studies on provincial teacher educational institutions were very limited. In this context, in the light of Baghdat Darulmuallimîn Institution it was aimed to find out new information about teacher training in the provinces and to enrich the literature on Baghdat Dârulmuallimîn Institution. The research applies "Document analysis" was used as the instrument of data collection. Analysed document related to the study obtained from archive documents, the Maarif Salnâmes, the Salnâmes of Baghdat Province and other reached literature (secondary sources) during research of the study. According to the findings of gathering documents which were analysed Baghdat Dârulmuallimîni provided teachers who were trained to teach according to reformist approach (usul-i cedide) at Ibtidai Schools. By afford of teachers from the Institution former primary schools (Sıbyan Schools) of the Baghdat province was designed according to the modernist values. In addition to these it was impossible to supply teachers for all school of the Empire from Dârulmuallimîn Institution of Istanbul so province Dârulmuallimîn educated and provided teachers from the province, by the help of these Institutions insufficiency of the teaching stuff was minimized and the modern education became widespread the region. To sum up Baghdat Dârulmuallimîni was opened approximately 25 years after opening of provinces Bosnia, Crete and Konya Darulmuallimîn-i Sıbyan Institutions. Like the other Province Darulmuallimîn Institutions, Baghdat Darulmuallimîn Institution opened and functioned to train and provides teachers in the province teachers who were trained according to modernist teaching aspect. Baghdat Darulmuallimîn Institution fulfilled its service in its best way during its functioning period.
Keywords: Ottoman Empire, Baghdat, training, provincial, teacher training, Darulmuallimîn-i Sıbyan