1 T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ E-İMZA GÜVENLİĞİNİN ARTIRILMASINA YÖNELİK KONUM DAMGASI SİSTEMİ ÖNERİSİ VE UYGULAMASI Mustafa ÖZLÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ Bilgisayar Mühendisliği Anabilim Dalını Ocak-2011 KONYA Her Hakkı Saklıdır
4 1 ÖZET YÜKSEK LİSANS TEZİ E-İMZA GÜVENLİĞİNİN ARTIRILMASINA YÖNELİK KONUM DAMGASI SİSTEMİ ÖNERİSİ VE UYGULAMASI Mustafa ÖZLÜ Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bilgisayar Mühendisliği Anabilim Dalı Danışman: Yrd. Doç.Dr. Mesut GÜNDÜZ 2011, 78 Sayfa Jüri Yrd. Doç.Dr. Abdurrahman SAVAŞ Yrd. Doç.Dr. Mesut GÜNDÜZ Yrd. Doç.Dr. Ahmet BABALIK Elektronik İmza; sahip olduğu kimlik doğrulama, bütünlük ve inkâr edilemezlik özellikleri ile ıslak imzaya eşdeğer olmasının yanı sıra sanal ortamda ihtiyaç duyulan güvenlik, güvenilirlik ve hukuki açıdan geçerlilik ihtiyaçlarına da cevap veren bir teknolojidir. E-imzanın artan kullanım oranları ile birlikte bir takım güvenlik problemleri ortaya çıkmıştır. Bu güvenlik problemleri şifreleme sistemleri, e- imza uygulamaları, servisler veya altyapılara ilişkin olabildiği gibi ıslak imzada karşılaşılabilen, sahte imzaya karşılık gelebilecek yetkisiz kullanım, yetkisiz imzalama problemleri de olabilmektedir. Bu tez çalışmasında, e-imzanın yetkisiz kullanımına karşı, elektronik olarak imzalanan belgelerin güvenliğini artıracak yeni bir sistem önerilmiştir. Küresel yer belirleme sisteminden de yararlanacak olan bu sistem e-imzalı belgelerin nerede imzalandığının tespit edilmesine ve e-imza kullanımın konum açısından sınırlanabilmesine olanak sağlamıştır. Çalışma kapsamında önerinin gerçekleşebilirliğini ortaya koymak için geliştirilen e-imza güvenliğinin artırılmasına yönelik konum damgası sistemi uygulaması başarılı sonuçlar vermiştir. Anahtar Kelimeler: Elektronik İmza, Küresel Yer Belirleme Sistemi, Veri Güvenliği
5 2 ABSTRACT MS THESIS LOCATION STAMP SYSTEM PROPOSAL AND APPLICATION FOR DEVELOPING ELECTRONIC SIGNATURE SAFETY Mustafa ÖZLÜ THE GRADUATE SCHOOL OF NATURAL AND APPLIED SCIENCE OF SELÇUK UNIVERSITY THE DEGREE OF MASTER OF SCIENCE IN COMPUTER ENGINEERING Advisor: Assist. Prof.Dr. Mesut GÜNDÜZ 2011, 78 Pages Jury Assist. Prof.Dr. Abdurrahman SAVAŞ Assist. Prof.Dr. Mesut GÜNDÜZ Assist. Prof.Dr. Ahmet BABALIK Electronic Signature; with its authentication, integrity and non reputation features and besides being equivalent with wet signature, is a technology responding to the needs for internet security, reliability and legally acceptability. The usage of e-signature and with the development of the rates brought few security problems with it. These security problems can be about code system, e-signature applications, and services or can be about substructures. Besides they can be about fake signatures looks like wet signature, responding to unauthorized usage, unauthorized signature problems. In this study, unauthorized usage against e- signature s and to increase the safety of electronically signed documents a new system is suggested. The system which will be able to utilise the Global Positioning System so the user will be able define the geographical coordination s which its e- signature document has been signed and the location of the e-signature usage can be limited. In order to show the materialisation of the suggestion and improve e- signature safety, the applications of the Location Stamp System has been developed and has came out with successful solutions. Keywords: Data Security, E-Signature, Global Positioning System
6 3 TEŞEKKÜR Bu tezin yazımının süresince beni yönlendiren, yakın ilgi ve önerileriyle yol gösteren ve desteğini esirgemeyen danışmanım, Sayın Hocam Yrd. Doç.Dr. Mesut GÜNDÜZ e teşekkür ederim. Eğitim hayatım boyunca yardımlarını ve desteklerini esirgemeyen sevgili anneme, babama ve eşime sonsuz teşekkür ederim. Mustafa ÖZLÜ KONYA-2011
7 4 İÇİNDEKİLER ÖZET...1 ABSTRACT...2 TEŞEKKÜR...3 İÇİNDEKİLER...4 KISALTMALAR GİRİŞ KAYNAK ARAŞTIRMASI MATERYAL VE YÖNTEM ELEKTRONİK İMZA E-imza nedir? Elektronik imzanın altyapısı Elektronik imzanın özellikleri Elektronik sertifika ve nitelikli elektronik sertifika Elektronik imza nasıl kullanılır Elektronik imza oluşturma araçları Elektronik imza kullanım alanları ve yararları Elektronik imza ve güvenlik KÜRESEL YER BELİRLEME SİSTEMİ Küresel yer belirleme sistemi nedir? GPS nasıl çalışır? GPS in bölümleri GPS kullanım alanları KONUM DAMGASI SİSTEMİ ÖNERİSİ Konum damgası sistemi önerisi KONUM DAMGASI SİSTEMİ UYGULAMASI KDS uygulaması hakkında KDS uygulaması özellikleri ve veritabanı KDS masaüstü uygulaması KDS web uygulaması ARAŞTIRMA VE TARTIŞMA SONUÇ VE ÖNERİLER Sonuçlar Öneriler KAYNAKLAR...57 EK-A. ELEKTRONİK İMZA KANUNU...60 EK-B. TÜRKİYE DE ELEKTRONİK İMZAYA İLİŞKİN DÜZENLEMELER..70
8 5 EK-C. KDS UYGULAMASINDA KULLANILAN SINIFLAR...72 ÖZGEÇMİŞ...75
9 6 KISALTMALAR AAA Açık Anahtar Altyapısı A-GPS Assisted Global Positioning System Yardımlı Yer Belirleme Sistemi API Application Programming Interface Uygulama Programlama Arayüzü BSI British Standarts Institute - İngiliz Standartlar Enstitüsü CBS Coğrafi Bilgi Sistemi CEN Comité Européen de Normalisation Avrupa Standartlar Komisyonu CWA CEN Workshop Agreement - CEN Çalıştay Kararı DES Data Encryption Standard - Veri Şifreleme Standardı EC European Commmision Avrupa Komisyonu E-İMZA Elektronik İmza E-POSTA Elektronik Posta ESHS Elektronik Sertifika Hizmet Sağlayıcı ETSI European Telecommunications Standarts Institute - Avrupa Telekomünikasyon Standartları Enstitüsü GPS Global Positioning System Küresel Yer Belirleme Sistemi KAMU SM Kamu Sertifikasyon Merkezi KDS Konum Damgası Sistemi MD Message Digest Mesaj Özet Algoritması NAVSTAR Navigation Satellite Timing and Ranging OCS Operating Control System PKCS Public Key Cryptography Standard - Açık Anahtar Alt Yapısı Standardı PKI Public Key Infrastructure - Açık Anahtar Altyapısı PPS Precise Positioning Service - Duyarlı Konum Belirleme Servisi SMTP Simple Mail Transfer Protocol - E-posta Gönderme Protokolü SSH Secure Shell - Güvenli Kabuk SPS Standart Positioning Service Standart Konum Belirleme Servisi SSL Security Socket Layer - Güvenli Soket Katmanı VPN Virtual Private Network - Sanal Özel Ağ WWW Wolrd Wide Web - Dünya Çapında Ağ ZD Zaman Damgası
10 7 1. GİRİŞ Elektronik İmza, internet ortamının hızlı gelişimine paralel olarak hayatımızda her gün daha fazla yer bulan, sanal ortamda yapılan işlemlerde ihtiyaç duyulan güvenlik, güvenilirlik ve hukuki açıdan geçerlilik ihtiyaçlarına da cevap veren bir teknolojidir. Artan kullanım oranlarıyla birlikte güvenliğe ilişkin çeşitli problemler de ortaya çıkmakta, bu teknoloji çeşitli tehditlere ve saldırılara maruz kalabilmektedir. Bu saldırıları önlemek ve güvenliği artırmak için şifreleme algoritmaları ile ilgili bir takım çalışmalar yapıldığı, fakat yetkisiz kullanıma ilişkin çalışmaların yetersiz olduğu görülmüştür. Günümüzde elektronik imzaya ilişkin güvenlik önlemleri genelde içerik ve özet fonksiyonları için bir takım şifreleme algoritmalarından ibarettir. Fakat bu algoritmalar kırılamaz değildir, hatta bazıları kırılmıştır. Bu yüzden e-imza gibi sonuçları itibariyle ıslak imzaya eşdeğer olan ve büyük önem arz eden bir yapıya ilişkin güvenliği sadece şifreleme algoritmalarından ibaret olarak düşünmemek, alternatif güvenlik tedbirleri düşünmek ve tasarlamak ve hayata geçirmek gerekmektedir. Bu çalışmada amaç hukuki açıdan ıslak imza ile aynı sonuçları doğuran elektronik imza ile imzalanan dosyaların yetkisiz kullanımına karşı elektronik olarak imzalanan, konum bilgisi eklenmiş dosyanın geldiği konumun ve imzalanan dosyanın açılabileceği konumun belirlenerek gönderim hedefinin doğrulanması suretiyle güvenlik özelliklerinin artırılmasıdır. Bu bağlamda elektronik imzalı belgeye, elektronik imzalama işleminin nerede gerçekleştiğine ilişkin küresel yer belirleme sisteminden elde edilen konum bilgilerinin eklenmesi ve bu bilgilerin doğrulanabilmesi önerilmektedir. Bu sayede elektronik imza işlemin gerçekleştiği yer de ispatlanabilir olacaktır. Elektronik İmzanın güvenliğini artırmaya yönelik gerçekleştirilen bu çalışmanın ikinci bölümünde kaynak araştırmasına yer verilecektir. Materyal ve metod bölümünde çalışmamızın temellerini oluşturan elektronik imza ve küresel yer belirleme sistemi ana hatlarıyla ele alınacak, bölümün devamında metod olarak önerdiğimiz Konum Damgası Sistemi ve bu sistemin gerçeklenebilirliğini gösteren yazılım uygulamaları anlatılacaktır. Dördüncü bölümde araştırma ve tartışmalara yer verilecek olan çalışma sonuç ve öneriler bölümü ile son bulacaktır.
11 8 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI MARCO ve arkadaşlarına göre (1998) elektronik ortamda üretilen, saklanan ve iletilen bilgilerin güvenilir olması için güvenlik özelliklerini sağlayacak şekilde saklanması ve iletilmesi gereklidir. Çünkü elektronik ortamda servis ve protokollerin sağladığı kolaylıkları yanında; sahtecilik, aldatma, mesaj başlığını/içeriğini değiştirme, yeniden oluşturma gibi yöntemler kullanılarak ve farklı kaynaktan, farklı içerikli mesaj gönderilerek alıcı ve göndericinin yanıltılması mümkün olabilmektedir. Saygı ve Yeşil in (2006) de işaret ettiği gibi, e-imza kullanımının yaygınlaşması, elektronik imzaya karşı duyulan güvenin tesis edilerek toplumda kabul edilmesine de bağlıdır ve elektronik imzanın güvenliği, ele alınması gereken hususlar arasındadır. Bu nedenle elektronik imza güvenliğinde önemli olan algoritma ve parametrelerle ilgili bir araştırma yapılması gerekmektedir. Spalka, Cremers ve Langweg (2002) sınırlı da olsa bazı kötücül yazılım türlerinin e-imza oluşturma sürecine olan olumsuz etkilerini ele almışlardır. Çalışmalarında Almanya daki e-imza oluşturma uygulamalarının (IOU) en tehlikeli kötücül yazılım türlerinden biri olan Truva atları ile nasıl sekteye uğratılabileceğini örnekler ile gözler önüne sermişlerdir. WANG ve arkadaşlarının tespitine göre (2005) tüm dünyada standart olarak kullanılmakta olan elektronik imza şemaları, genelde MD Ailesi ne mensup özet fonksiyonlarını kullanmaktadır. MD ailesinin en önemli temsilcileri olan MD4, MD5, RIPEMD, RIPEMD-160, SHA-0, SHA-1, SHA-256 ve SHA-512 özet fonksiyonları aynı yapıtaşlarını kullanmakta ve küçük farklarla birbirlerinden ayrılmaktadır. WANG ve arkadaşları son yıllarda yaptıkları çalışmalarla bu özet fonksiyonlarının bir kısmının kriptografik olarak güvenli olmadığı ortaya çıkarmışlardır. CEN (Comité Européen de Normalisation Avrupa Standartlar Komisyonu) elektronik imza güvenliği ne bir çok standardı ortaya koymuştur. Türkiye de bu standartlara dayanarak TÜBİTAK Kamu Sertifikasyon Merkezi (2005), Bilgi Teknolojileri İletişim Kurumu nun yayınladığı Elektronik İmza ile İlgili Süreçlere ve Teknik Kriterlere İlişkin Tebliğ in (2005) kapsamında kamu kurumları için e-imza güvenliğine ilişkin bir dokuman oluşturmuştur. Bu dokümanda güvenli elektronik imza oluşturma ve doğrulama yazılımlarının sağlaması gereken şartlar kontrol listesi olarak verilmiştir. Bu dokümanda güvenli elektronik imza oluşturma ve doğrulama yazılımlarının sağlaması gereken şartlar
12 9 kontrol listesi olarak verilmiştir. Doküman iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde güvenli elektronik imza oluşturma yazılımlarının sağlaması gereken özellikler belirtilmiştir. İkinci bölümde güvenli elektronik imza doğrulama yazılımlarının sağlaması gereken özellikler belirtilmiştir. Kontrol listesi hazırlanırken CWA (Cen Workshop Agreement) ve CWA dokümanları referans alınmıştır. Listede CWA e göre sağlanması zorunlu olan, opsiyonel ve koşullu olarak sağlanması gereken özellikler belirtilmiştir. Zorunlu olarak belirtilen özelliklerin yazılım tarafından sağlanması gerekmektedir. Kontrol listesinde bilgilenme amaçlı istenen, yazılımla ilgili diğer bilgiler de mevcuttur. Tebliğe göre aşağıdaki bileşenlerin aksi belirtilmedikçe ve özel bir durum olmadıkça güvenli elektronik imza oluşturma yazılımı içerisinde bulunması CWA e göre zorunludur. 1. Kullanıcı Belgesinin Sunulması (Signer s Document Presentation) Bileşeni 2. İmza Özellikleri Görüntüleyici (Signature Attribute Viewer) Bileşeni 3. İmza Sahibi Etkileşimi (Signer Interaction Component) Bileşeni 4. İmzalanacak Veri Formatı (Data To Be Signed Formatter) Bileşeni 5. İmza Sahibi Kimlik Doğrulama (Signer Authentication) Bileşeni 6. Veri Özetleme (Data Hashing) Bileşeni 7. Güvenli Elektronik İmza Oluşturma Aracı İletişimcisi (SCDev/SCA Communicator) 8. Güvenli Elektronik İmza Oluşturma Aracı Kimlik Doğrulama (SCDev/SCA Authenticator) Conditional Aşağıdaki bileşenlerin için ise aksi belirtilmedikçe ve özel bir durum olmadıkça güvenli elektronik imza doğrulama yazılımı içerisinde bulunması CWA e göre zorunluluğu vardır. 1. İmza dosyası içeriğindeki bilgilerin elde edilmesi 2. İmzanın doğrulanması ve doğrulama verilerinin elde edilmesi 3. Doğrulama verilerinin eklenerek gelişmiş imza formatının oluşturulması 1980 li yıllarda ABD tarafından Küresel yer belirleme sistemi (GPS - Global Positioning), Rusya Federasyonu tarafından GLONASS (Global Navigation Satellite System) geliştirilmiştir. Kennedy (2002), GLONASS ve GPS sistemlerinin birbirlerine çok benzeyen sistemler olmasına rağmen GPS dünyada daha yaygın olarak kullanılmakta olduğunu tespit etmiştir.
13 10 Enge ye (2003) göre GPS, uydu sinyalleri yardımıyla, herhangi bir yer ve zamanda, her türlü hava koşullarında, global bir koordinat sisteminde, yüksek duyarlılıkta, ekonomik olarak, anında ve sürekli konum ve zaman bilgilerini belirlemeye olanak veren yüksek doğruluklu küresel konum belirleme ve navigasyon sistemidir. GPS hem askeri hem de sivil kullanım alanları olan bir sistem olup, çoğunluğu sivillerden oluşan 20 milyon kullanıcısı mevcuttur. Doğru ve Uluğtekin (2005), günümüzde navigasyonun gelişmekte olan konum belirleme ve iletişim tekniklerini, sayısal haritaları, bilgisayar ve avuç içi araç teknolojilerini kullanan, özel olarak tasarlanmış navigasyon sistemleri aracılığı ile yapılmakta olduğunun altını çizmişlerdir. Bu sistemlerin navigasyonu, daha ilgi çekici ve kolay bir hale getirdiğini söylemişlerdir. Aynı zamanda bu gelişmeler ile navigasyon, günlük hayatın parçası olan sıradan bir aktivite olmaktan çıkıp birçok teknolojiyi içinde bulunduran bir pazar haline geldiğini vurgulamışlardır. Çınar a (2004) göre radyo navigasyon araçları ile elektronik sinyaller yayarak daha karmaşık türde navigasyon yapmak mümkündür. Bu sinyallerin islenmesi ile kullanıcı, konumunu belirli doğruluk sınırları içerisinde belirleyebilmektedir. Kahraman ve Seke ye göre (2004) sabit alıcı gözlem yaptığı tüm uydulara ait uydu-alıcı uzaklıklarını (kod ya da faz pseudorange) hesaplayarak bu değerleri kendi duyarlı konumundan yararlanarak hesapladığı (olması gereken) pseudorange'ler ile karşılaştırır. Aradaki farklar gözlem hatası olarak yorumlanır ve bu farklar konumu belirlenecek olan noktalardaki hareketli alıcı /alıcılar tarafından kaydedilen gözlemlere düzeltme olarak getirilerek hareketli alıcının konumu doğru olarak belirlenir. Söz konusu düzeltmeler hareketli alıcılara, alıcılar arasındaki uzaklığa bağlı olarak portatif telsizler, yer istasyonları ve uydular vasıtasıyla yayınlanmaktadır. Avcı, Doğru ve Kılıç a göre (2002) günümüzde Loran ve Global Konum Belirleme Sistemi (GPS) saatleri uyuşumu sağlanarak kombine sistemler oluşturulmuştur. Böylelikle kullanıcının, iki uydu ve bir Loran istasyonu kullanarak konum belirlemesine olanak sağlamıştır. Kahveci ve Yıldız a (2005) göre GPS sistemlerinde radyo vericileri, yüksek yörüngelerde dolaşarak daha fazla kapsama alanı sağlayan uydulara yerleştirilmektedir. Uydular referans noktaları gibi hareket etmekte ve üç boyutlu konumlamanın yapılabilmesi için uydulara olan mesafeler ölçülmektedir.
14 11 3. MATERYAL VE YÖNTEM Bu çalışmada ana materyaller elektronik imza ve küresel yer belirleme ele alınmıştır. Yöntem olarak ise Konum Damgası Sistemi önerilmiştir. Bu bölümün alt bölümlerinde bu konulara ilişkin bilgilere yer verilecektir ELEKTRONİK İMZA E-imza nedir? Türkiye de 2005 te yürürlüğe giren 5070 Sayılı Elektronik İmza Kanunu, Elektronik İmza yı: Başka bir elektronik veriye eklenen veya elektronik veriyle mantıksal bağlantısı bulunan ve kimlik doğrulama amacıyla kullanılan elektronik veri olarak tanımlamıştır (5070 Sayılı Elektronik İmza Kanunu, 2004) (EK-A). 13 Aralık 1999 tarihli Avrupa Birliği 99/EC /93/EC sayılı Elektronik İmza Direktifi nde ise elektronik imza, doğrulama yöntemi olarak hizmet veren ve başka bir elektronik veriye eklenmiş veya mantıksal olarak ilişkilendirilmiş elektronik biçimindeki veri olarak tanımlanmıştır. Tanımdan da anlaşılacağı gibi bir Elektronik İmza nın bilgi bütünlüğü, kimlik doğrulama, inkâr edilemezlik özelliklerine sahip olması gerekmektedir. Elektronik imza ve el ile atılan ıslak imza kanunen eşdeğerdir ve elektronik imza ile oluşturulmuş veriler senet hükmündedir (5070 Sayılı Elektronik İmza Kanunu, 2004) (EK-A). Bu yüzden elektronik imza güvenliği büyük önem arz etmektedir. İlter (2005) elektronik imza, elektronik ortamda muhatapların kesin olarak tespit edilmesini sağlaması ve güvensizlik duygusunu ortadan kaldırması sebebiyle e-devlet ve e-ticaret uygulamalarının gerçekleştirilmesinde hayati öneme sahip unsurlardan birisidir. DUMORTIER ve arkadaşlarına göre (2003) bu nedenle, elektronik imza ile ilgili hukuki düzenlemeler dünya genelinde son yıllarda yürürlüğe konulmaya başlanmıştır. Türkiye de Elektronik İmza Kanunu, Avrupa Birliği nde Elektronik İmza Direktifi ile elektronik imzaların hukuki açıdan tanınmasına imkân sağlamıştır Sayılı Elektronik İmza Kanunu na göre e-imza kanunların resmi şekle veya özel bir merasime gerek duyduğu hukuki işlemler olan, noterlik işlemleri, tapu işlemleri, evlenme merasimleri, veraset ve intikal ile teminat sözleşmelerinde uygulanmamaktadır. Yakın tarihlerde ortaya çıkan bir takım güvenlik gereksinimlerden ötürü elektronik imza ile ilgili birçok yasal düzenleme gerçekleşmiştir (EK-B).
15 Elektronik imzanın altyapısı 5070 sayılı Kanunda belirtilen hükümler ve kullanılan terminoloji dikkate alındığında ilgili şartların günümüzde Açık Anahtar Altyapısı (AAA) ile sağlanabileceği görülmektedir. Saygı ve Yeşil (2006) AAA nın, sayısal imzanın dayandığı teknoloji olan açık anahtar şifrelemesinden (asimetrik şifreleme) doğduğunu belirtmişlerdir. Buna göre açık anahtarla şifrelenen bir veri, sadece bu anahtarın gizli olanı kullanılarak deşifre edilebilir. Gizli anahtar kişiye özeldir ve sadece o kişi tarafından bilinir ve kullanılır. Bu anahtar çiftinin diğeri olan açık anahtar ise farklı şekillerde kullanıcılara duyurabilir. Duyuru işlemi, bir web sitesinden ya da e-posta ile yapılabilir. Gizli anahtarların, güvenliği yüksek ortamlarda üretilmesi ve korunmaları gereklidir. Bunun için akıllı kart gibi donanımlar kullanılır. Türkiye de E-imza ile ilgili düzenleyici kuruluş olan Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu na göre (2005), bir AAA tipik olarak kök sertifika otoritesi, alt sertifika otoritesi, kayıt otoritesi, elektronik sertifikalar, güvenlik politikaları, güvenen taraf gibi bileşenlerden oluşur. Sertifika otoriteleri, gizli anahtarlara karşılık gelen açık anahtarların kişinin kimlik bilgileriyle ilişkilendirildiği elektronik sertifikaları üretir ve yayınlar. AAA kullanılarak oluşturulan bir elektronik imzanın kimden geldiğinin belirlenmesi, imzalanmış metnin elektronik ortamdaki doğruluğunun ve bütünlüğünün sağlanması, atılan imzanın imza sahibi tarafından inkâr edilememesi sağlanmış olur Elektronik imzanın özellikleri 5070 Sayılı Elektronik İmza Kanunu na göre elektronik imza; bir bilginin üçüncü tarafların erişimine kapalı bir ortamda, bütünlüğü bozulmadan (bilgiyi ileten tarafın oluşturduğu orijinal haliyle) ve tarafların kimlikleri doğrulanarak iletildiğini elektronik veya benzeri araçlarla garanti eden harf, karakter veya sembollerden oluşur. İTO (2009) yaptırdığı çalışmada, bir elektronik mesaj veya iletiye eklenen ve göndereni eşsiz bir şekilde tanımlayan veya kopya ve/veya taklit edilmesi çok zor olan bir sayısal kod olarak tanımlanan sayısal imza (elektronik imza) da bulunması gereken en önemli özellikleri şöyle sıralamıştır;
16 13 Yazılı dokümanlarda kullandığınız imzalar gibi, e-imzalar da günümüzde e- posta veya elektronik verilerin yazarlarını/sahiplerini tanılamada kullanılmaktadır. Elektronik İmzalar, Elektronik Sertifikalar kullanılarak yaratılır ve doğrulanırlar. Bir bilgiyi imzalamak, güvenli bir alışverişi gerçekleştirmek için kendi özel Elektronik Sertifikanıza ihtiyaç vardır. Günümüzde uluslararası yasama organları e-imzaları ıslak imzalar gibi yasal olarak bağlayıcı ve uluslararası çapta kabul edilebilir kılmak için yasalar çıkarmışlardır. Gen Bilim (2006) E-imza özelliklerini 4 başlıkta incelemiştir, bunlar; Kimlik kanıtlama Kimlik kanıtlama, iletişimin kaynağı veya başlangıcı ile ilgilidir. Mesaj kimden geldi veya gelen mesaj hakiki bir mesaj mı yoksa sahte bir mesaj mı sorularına cevap alınmasını sağlayan AAA sisteminin bu fonksiyonu, dijital sertifika ile birlikte sağlanmaktadır Bütünlük Bütünlük fonksiyonu iletişimin doğru ve eksiksiz şekilde tamamlandığını gösterir. Alıcının aldığı doküman, göndericinin gönderdiği dokümanla aynı mı, gönderim işlemi tamamlandı mı ve doküman depolanma veya gönderilme sırasında değişime uğradı mı gibi sorular bu başlık altında yanıt bulmaktadır İnkâr edilemezlik İnkâr edilemezlik fonksiyonu iletilen mesajın göndericisi tarafından iletildiğinin kanıtlanmasına yarar. Mesajı gönderen, mesajı göndermediğini ve bu mesajın kendisine ait olmadığını bu fonksiyon sayesinde iddia edemez.
17 Gizlilik Veri güvenliği iletişim ağlarında çok önemli bir role sahiptir. İş planları, finansal işlemler, fikri mülkiyet, kişisel veriler, üçüncü kişilere ait bilgiler gibi hassasiyeti olan verilerin güvenliğinin en yüksek düzeyde sağlanması gerekir. İletişim ağlarında güvenliği sağlamak için matematiksel bir işlem olan şifreleme kullanılmaktadır. Veri güvenliğinde iki tür şifreleme tekniği kullanılmaktadır. Bunlar, simetrik ve asimetrik şifreleme teknikleridir Elektronik sertifika ve nitelikli elektronik sertifika Elektronik sertifika 5070 Sayılı Elektronik İmza Kanunu na göre Elektronik imzanın doğrulanması için gerekli olan veriyi ve imza sahibinin kimlik bilgilerini içeren elektronik kaydı ifade eden sertifikalara Elektronik Sertifika adı verilmektedir. Elektronik sertifikalar, kanuna uygun olarak faaliyette bulunacak elektronik sertifika hizmet sağlayıcılarından (ESHS) belirli bir ücret karşılığında temin edilmektedir. Elektronik sertifika hizmet sağlayıcısının sertifika üzerindeki elektronik imzası, sertifikanın bütünlüğünü ve doğruluğunu garanti edecektir. Elektronik sertifikalar, atılan imzanın doğruluğunun teyit edilebilmesi için gereklidir Nitelikli elektronik sertifika 5070 sayılı Elektronik İmza Kanununun 9 uncu maddesinde belirtildiği şekilde; nitelikli sertifika olduğuna dair bir ibareyi, sertifika hizmet sağlayıcısının (ESHS) kimlik bilgilerini ve kurulduğu ülke adını, imza sahibinin teşhis edilebileceği kimlik bilgilerini, sertifikanın geçerli olduğu süreyi ve sertifikanın seri numarasını barındıran elektronik sertifikalara Nitelikli Elektronik Sertifika NES adı verilmektedir. Türkiye de sağlanan elektronik imza hizmeti Nitelikli Elektronik Sertifika ile olmaktadır. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından ESHS olarak yetkilendirilmemiş birçok yerli ve yabancı firma bireysel e-imza hizmeti vermektedir.
18 15 Ama bunların hukuken bir değeri yoktur. Sadece kimlik tanımlamaya yarar, yani bir nevi kartvizit görevi görürler. Türkiye de ESHS ler tarafından sağlanılan Nitelikli Elektronik Sertifika (NES) Güvenli Elektronik imza ile aynı anlama gelmektedir Elektronik imza nasıl kullanılır İTO (2009) çalışmasına göre elektronik imza sertifikaları bir imzalama işlemi için imza sahibi tarafından güvenli elektronik imza oluşturma aracı ve bu araca erişimi sağlayan bir şifrenin girilmesi sayesinde imza sahibinin iradesi ile kullanılabilmektedir. Nitelikli Elektronik Sertifika (Güvenli Elektronik İmza) Hizmet Sağlayıcıları elektronik imza kurulumunu yaptıktan sonra kullanıcılara e-imzalarını kullanabilmeleri için Güvenli Elektronik İmza Oluşturma Araçları ile gelirler. Bu araçlar, Flash belleğe benzeyen Token adı verilen Akıllı Çubuklar veya akıllı kartlar ve bunları destekleyen yazılımlar şeklinde kullanıcılara sunulabilir. Hizmet Sağlayıcısı, kullanıcıya (e-imza sahibine) sertifikasını kredi kartı gibi bir donanım (akıllı kart) üzerinde veriyor ise kullanıcı kart ile birlikte bu kartın okuyucusuna da ihtiyaç duyacaktır. Bu kart okuyucu sertifika satın alınırken beraberinde verilebilir veya kullanıcının kendisinin alması gerekebilir. Böyle bir araç temini gerçekleştirileceği zaman kart okuyucusu ile ilgili bilgilerin de doğru şekilde elde edilmesi daha sonra ekstra bir masrafla karşılaşılmasını önleyecektir. Gelişmiş elektronik imzanın unsurlarını taşıyan bir elektronik imzanın, nitelikli elektronik sertifikaya dayanması ve güvenli imza oluşturma araçları ile oluşturulmuş olması gerekmektedir. Bu gerekliliğe Türk hukukunda, güvenli elektronik imza kavramı denilmiştir. Buna göre güvenli elektronik imzada bulunması gereken özellikler şunlardır: Münhasıran imza sahibine bağlı olmalı, Sadece imza sahibinin tasarrufunda bulunan güvenli elektronik imza oluşturma aracı ile oluşturulmuş olmalı, Nitelikli elektronik sertifikaya dayanarak imza sahibinin kimliğinin tespitini sağlamalı, İmzalanmış elektronik veride sonradan herhangi bir değişiklik yapılıp yapılmadığının tespitini sağlamalıdır.
19 Elektronik imza oluşturma araçları İmza oluşturma araçları; elektronik imza oluşturmak üzere kullanılan yazılım veya donanımı ifade etmektedir sayılı Kanun da güvenli elektronik imza oluşturma araçlarına değinilmiş ve aşağıdaki özelliklerin sağlanması şart koşulmuştur: Ürettiği elektronik imza oluşturma verilerinin kendi aralarında bir eşi daha bulunmaması, Üzerinde kayıtlı olan elektronik imza oluşturma verilerinin araç dışına hiç bir biçimde çıkarılamamasını ve gizliliğini sağlaması, Üzerinde kayıtlı olan elektronik imza oluşturma verilerinin, üçüncü kişilerce elde edilememesi, kullanılamaması ve elektronik imzanın sahteciliğe karşı koruması, İmzalanacak verinin imza sahibi dışında değiştirilememesi ve bu verinin imza sahibi tarafından imzanın oluşturulmasından önce görülebilmesi. Kullanılacak donanım/yazılımın özellikleri ve standartları kurum tarafından yapılacak düzenlemelerle belirlenecektir Elektronik imza kullanım alanları ve yararları E-imzanın, elektronik iletişim de daha güvenli bir ortam oluşturabilecek olması nedeniyle gerek kişiler ve kurumlar gerekse serbest piyasa da olumlu etkiler ortaya çıkaracağı düşünülmektedir. Elektronik imzanın sağlayacağı yararlar İTO (2006) genel olarak şöyle sıralanmıştır; Güvenilir bir kimliklendirme ve onay mekanizmasıyla güvenli olarak elektronik ortamlarda işlemlerin yapılabilmesine katkılar sağlayacaktır. İş ve işlemler hızlıca yapılabilecektir. İş maliyetleri düşecek, verimlilik artacaktır. İş takipleri kolaylaşabilecektir. Elektronik ortamlarda meydana gelebilecek güvenlik zafiyetleri ve açıklar ortadan kaldırılabilecektir.
20 17 Elektronik ortamlara güven artacak dolayısıyla elektronik ortamlarda yapılabilecek iş ve işlemlerde artışlar meydana gelecektir. e-ticaret hacimleri artacaktır. E-imzanın, bankalar ve finans kurumları, şube ağına sahip sigorta şirketleri, kamu kurum ve kuruluşları, holdingler ve diğer büyük şirketler, üniversiteler, yüksek iletişim ve bilgi güvenliği gereksinimi olan organizasyonlar başta olmak üzere orta ve uzun vadede yaygın bir uygulama alanı bulacaktır. Gerek kamusal gerekse ticari alandaki muhtemel e-imza uygulamaları arasında aşağıdakiler sayılabilir (İTO,2006): Kamusal Alandaki Uygulamalar: Her türlü başvurular (Sınavlar, Pasaport vb.), Kurumlar arası iletişim (Emniyet Müdürlükleri, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Müdürlükleri vb.), Sosyal güvenlik uygulamaları, Sağlık uygulamaları (Sağlık personeli, hastaneler, eczaneler), Vergi ödemeleri, Elektronik oy verme işlemleri. Ticari Alandaki Uygulamalar: İnternet bankacılığı, Sigortacılık işlemleri, Kâğıtsız ofisler, E-Sözleşmeler, E-Sipariş Elektronik imza ve güvenlik Güvenlik hayatın her noktasında büyük önem arz etmektedir. E-imza nın hukuki sonuçları itibariyle ıslak imzaya eşdeğer olarak kabul edilmesi, E-imza güvenliğinin önemini artırmıştır. Elektronik imzada, güvenliğin temel prensipleri, elektronik ortamda
21 18 saklanan ve iletilen bilgilerin güvenilir olması için verinin gizliliğinin, bütünlüğünün ve kullanılabilirliğinin sağlanması yanında, üretici / göndericinin kimliğinin doğrulanması olarak tanımlanabilir. Bu kapsamda elektronik ortamda üretilen, saklanan ve iletilen bilgilerin güvenilir olması için güvenlik özelliklerini sağlayacak şekilde saklanması ve iletilmesi gereklidir. Levi (2004) ye göre elektronik ortamda servis ve protokollerin sağladığı kolaylıkları yanında; sahtecilik, aldatma, mesaj başlığını/içeriğini değiştirme, yeniden oluşturma gibi yöntemler kullanılarak ve farklı kaynaktan, farklı içerikli mesaj gönderilerek alıcı ve göndericinin yanıltılması mümkün olabilmektedir. Canbek ve Sağıroğlu a göre (2005,2007) e-imza özetleme fonksiyonları veya açık anahtar altyapısı gibi, günümüz bilgi işlem güç ve kapasitesi ile çözülmesi veya kırılması neredeyse imkânsız olan şifreleme algoritmaları kullanılmaktadır. E-imza; şifrelenmiş bilgilerin şifresini kırmak veya çözmek için yapılan, kaba kuvvet, sözlük, ortadaki adam, salt şifreli metin, bilinen düz metin, seçilen düz metin veya şifreli metin saldırıları gibi kriptoanaliz yöntemlerinin kullanıldığı kriptografik saldırılara karşı son derece etkin bir korunma sağlayabilmektedir Zaman damgası Zaman Damgası E-imza Kanunu nun 3.maddesinde Bir elektronik verinin, üretildiği, değiştirildiği, gönderildiği, alındığı ve / veya kaydedildiği zamanın tespit edilmesi amacıyla, elektronik sertifika hizmet sağlayıcısı tarafından elektronik imzayla doğrulanan kayıt olarak tanımlanmaktadır. Zaman damgası elektronik ortamda doküman ve sözleşme gibi elektronik verilerin, belirli bir zamandan önce var olduğunu kanıtlamak için kullanılır. Elektronik ortamdaki işlemlere güvenilir zaman bilgisi eklenebilmesini sağlayan zaman damgası, üzerinde zaman bilgisi olması gereken elektronik başvuru, tutanak, sözleşme ve benzeri her türlü elektronik veri üzerinde kullanılabilir. TÜBİTAK UEKAE (2007), Kamu Sertifikasyon Merkezi ne göre, Zaman Damgası, elektronik kayıtların veya belgelerin zamanının tespiti için eşsiz bir olanak sağlamaktadır. Bir elektronik imzanın atıldığı zamanın tam olarak belirlenmesine ve e- imzalı elektronik verilerin arşiv amaçlı olarak uzun dönemli saklanabilmesine olanak sağlayan bu teknoloji, günümüz uygulamalarında giderek daha çok önem kazanmaktadır. Zaman Damgaları belli bir verinin belirtilen bir tarihte var olduğunu