En iyi 100'e giremeyen devler | NTV
Adalet Ağaoğlu, Ayşe Kulin, Elif Şafak gibi yazarlar Newsweek'in tartışılan 'Tüm zamanların en iyi 100 kitabı' listesini ntvmsnbc'ye yorumladı.
09.07.2009 - 12:36
Newsweek 'Tüm zamanların en iyi 100 kitabı' listesini yayımladı ama listede Dostoyevski, Franz Kafka, Anton Çehov, Albert Camus, Montaigne, Honoré de Balzac, Victor Hugo, gibi dünya edebiyatının büyük isimlerinin olmaması eleştiriliyor. Adalet Ağaoğlu, Elif Şafak ve Ayşe Kulin listeyi ntvmsnbc'ye yorumladı:
İDEOLOJİLERE GÖRE YAPILIYOR
Zaten bu tarz listelerden haz etmiyorum çünkü edebiyatı kategorize etmeyi doğru bulmuyorum. Bazı isimler var, bazı isimler yok. Edebiyatta bunu sevmiyorum. 'Kadın yazar' sınıflandırmasına da bu yüzden karşı çıkıyorum. Sonuçta bu listeler, sınıflandırmalar, ideolojilere göre yapılıyor.
'NEYİ SATABİLİRİZ' ANLAYIŞI ÖN PLANDA
Kategorize edildiği zaman 'kime göre, neye göre ve kimler tarafından' yapıldığı önem taşıyor. Zamanında Kafka'nın Rus edebiyat çevrelerince görmezden gelinmesi bile ideolojilerin ne kadar belirleyici olduğunu gösteriyor. Yani tamamen siyasal güdümler ve 'neyi satabiliriz' anlayışı ön planda.
Batı'nın etnik temelli bir bakışı var. Sonuçta böyle listeleri ideolojiler ve siyaset belirliyor. Bir de ırksal dayanışmalar var tabii. Etnik gruplar arasında dayanışma var. Mesela bizde, o dayanışmayı göremiyoruz. Çünkü biz bizi sevmiyoruz.
DOSTOYEVSKİ'NİN OLMAMASINA ÇOK ŞAŞIRDIM
Dostoyevski'nin, Camus'nün, Kafka'nın olmamasına tabii çok şaşırdım. Gösteri sanatlarıyla ilgilenen genç dünayaya çok yakın durmuyorlar mı acaba...
BATI NE YAPARSA, O ÖNE ÇIKARILIYOR
Ayrıca bir gerçek var, Batı ne yaparsa, Doğu'da ve bizde o öne çıkarılıyor. Medya Batı neyi beğenirse onu beğeniyor. Batı ne yazarsa, neyi severse onu alıyoruz. Mesela ben başarılı bir kitap yazdığım zaman hemen Batı'ya benzetiliyordum. Yani 'Bizde de bunun gibiler var' demeye getiriyorlardı.
EDEBİYATIMIZ BİLİNMEDEN AB DE BİZİ ANLAYAMAZ
Aslında herkes kendi kültürüne sahip çıkmalı. Mesela Türkiye Cumhuriyeti edebiyatı, şiiri bilinmediği sürece Avrupa Birliği de bizi anlayamaz. İnsanımızı kavrayabilmek için Türkiye edebiyatını çok iyi bilmek gerekiyor.
TAVSİYE LİSTELERİ OLARAK GÖRMEKTEN YANAYIM
Sanat ve edebiyatta "en iyiler" listeleri her zaman için sorunlu ve eksik olmuştur. Ben bu listeleri "otorite listeleri" olarak değil, "tavsiye listeleri" olarak görmekten yanayım. Öyle bakarsak, bu tür listeler faydalı olabilir. Yoksa herhangi bir edebi eserin ne denli iyi olup olmadığına karar verecek tek bir otorite vardır; o da okurdur...
AMERİKAN EDEBİYATI ÖN PLANDA
Newsweek'in hazırladığı listede çok kıymetli kitaplar var elbette ama bariz şekilde Amerikan edebiyatının ön plana çıktığı bir liste bu. Bu bize dünyanın başka yerlerinden gelen yazarların işlerinin ne kadar zor olduğunu bir kez daha gösteriyor. Bugün Amerika'da okunan kitapların sadece yüzde 2'si çeviri kitaplar. Onlar da ağırlıklı olarak Fransızca, İspanyolca ve Japonca.
'DOĞULU' YAZARIN İŞİ BAŞTAN ZOR
Amerika'daki edebiyat çevreleri dış dünyaya kapalı olabiliyor. Yani bir "Doğulu" yazarın işi baştan zor. Türkiye'den gelen bizlerin ise işi daha da zor. Ne tam "Avrupa edebiyatı"na ne "egzotik doğu edebiyatı"na giriyoruz. Bu tür listelerin en sınırlı tarafı, evrensel değil, belli Batı merkezci olmaları.
Listede elbette Rus edebiyatından daha çok isim görmeyi beklerdim. Tabii günün birinde Ahmet Hamdi Tanpınar'ı da bu listede görsek ne güzel olur.
BENİM LİSTELERİM RUH HALİME GÖRE DEĞİŞİR
Benim ilk 10 kitabım sürekli değişir. Ruh halime göre... Bugünkü ilk 10 kitabım ile bir hafta sonrakiler aynı olmayabilir. Okumak ucu açık bir süreç; devamlı bir akış. Listeleri yap boz gibi görmekten yanayım.
HEP AYNI ŞEY, BATI'NIN BAKIŞI
Edebiyatta bu tarz listeleri açıkçası çok doğru bulmuyorum. O yüzden listeye bakmayı bile çok gerekli görmüyorum. Çünkü bu tarz listelerde her zaman aynı şeyi, Batı'nın bakışını görüyoruz.
DÜNYANIN MERKEZİ OLDUKLARINI ZANNEDİYORLAR
Batı'da öyle bir inanış var ki; bütün kültürlerin onların hakimiyeti altında olduğunu zannediyorlar. Dünyanın merkezi olduklarını, her zaman en iyi olduklarını zannediyorlar. Müzik Batı müziği, edebiyat Batı edebiyatıdır...
MİLYONLARCA İNSAN İKİ ÇUBUKLA YEMEK YİYOR
Bilmiyorlar ki dünyada milyonlarca insan iki çubukla yemek yiyor. Milyonlarca insan kendi kültürünü yaşıyor. Ama Batı, bu kültürleri hiçbir zaman görmüyor bile...
BÖYLE LİSTELER BANA İTİCİ GELİYOR
Gerek Newsweek'in listesi olsun gerek Türkiye'de yayınlanan kitap listeleri olsun bu bana oldukça itici geliyor. Yani birileri oturuyorlar bir takım kitapları bir takım yazarları seçiyorlar. Bunu neye göre yapıyorlar, hangi ölçüde belirliyorlar? Bana hiç sevimli gelmiyor. O yüzden böyle listeler beni hiç ilgilendirmiyor.
DOSTOYEVSKİ GİBİ BİR DEVİN OLMAMASI BÜYÜK EKSİKLİK
Tabii genellikle Anglo-Sakson yazarların listede yeraldığını görüyoruz. Bu yaklaşım yine bir bölgeci bir yaklaşım. Esas olarak Batılı yazarlar burada yer alıyor ve bunlar içinde de Dostoyevski gibi bir dev, dünya edebiyatının en büyük yazarlarından biri yok. Bundan büyük bir eksiklik olamaz.
AMERİKAN OKURUNUN BEĞENİSİNE NİYE GÜVENEYİM
Baştan hatalı doğmuş bir listedir. Nasıl bir sıralama yaptılar, nasıl bir seçim yaptılar bilmiyorum ama Amerikan okurunun beğenisini yansıtan bir liste olabilir. Ama Amerikan okurunun beğenisine de ben niye güveneyim yani, beni niye ilgilendirsin.
YAŞAR KEMAL HİÇ KUŞKUSUZ LİSTEDE YER ALMALI
Türk yazarlardan Yaşar Kemal de hiç kuşkusuz listede yer almalı. Yine Sait Faik, Ahmet Hamdi Tanpınar, Nazım Hikmet, Edip Cansever... Türkiye'den bu yazarların mutlaka yer alması gerekir. İran edebiyatından yazarların da yer alması gerekir.
...AMERİKA'NIN GÖZÜYLE BAKIYORUZ
O kadar çok yazar var ki ama bu tümüyle Amerikalılar'ın bakış açısı. Ve ne yazık ki acı olan artık biz dünyaya, edebiyat da dahil olmak üzere herşeye Amerika'nın gözüyle, Batı'nın gözüyle bakıyoruz. Problem buradan kaynaklanıyor. Pek çok yazarımız Batı'daki referanslardan yola çıkarak Tükiye'deki o okuru etkilemeye çalışıyor. Bu da doğru bir şey değil.
BU TARZ LİSTELER HER ZAMAN TEPKİ TOPLAR
Bu tarz listeler hiçbir kesinlik taşımadıkları, edebiyat ya da diğer konularda belirleyicilikleri olmadığı halde, kısa bir süre için tartışmaya yol açarlar. İster başına “Dünyanın” sözcüğünü koyun ister “Türkiye’nin”, “En iyi”ler listeleri her zaman olumlu/olumsuz tepkiler toplamıştır.
KOMPLO MANTIĞIYLA DİDİKLENİR DURUR
Oylamaya katılanların niteliğinden listeyi hazırlatan yayın organına, siyasi eğilimlerden uluslar arası siyasete kadar pek çok şey, bazen komplo mantığıyla didiklenir durur. Oysa, popüler kültürün her alanı bu tarz “En İyiler” listeleriyle doludur.
'EN İYİLER'İN 'YÜKSEK KÜLTÜR'E DE SIÇRAMASI
Sanıyorum aklımızı karıştıran, “En İyiler” listelerinin “yüksek kültür” ürünlerine de sıçraması; en iyi yazarların, en iyi sanatçıların, en iyi kitapların da sıralanması. Oysa kültür endüstrisi için bir kitabın değerini belirleyen “yüksek”liği ya da “alçak”lığı değil satış potansiyelidir. Bu Listede kitapların ikinci planda kaldığını da eklemeliyim.
AMERİKAN EDEBİYAT TARİHİNİN ETKİSİ ANLAŞILIR BİRŞEY
Listeye Anglo-Sakson beğeninin ve Amerikan Edebiyat tarihinin etkisi olduğunu düşünüyorum. Bu da anlaşılır bir şey. Herkes kendi toplumundan, kendi okuma alışkanlıklarından ve beğenisinden hareketle yapar seçimini. Oylamaya seçilen “otorite”lerin dünyanın bütün edebiyatlarını, bütün kültürlerini tanımalarının mümkün olamayacağını düşünürsek, seçimin herkesin kendi okuma perspektifiyle sınırlı olduğu daha kolay anlaşılacaktır. Mesele Türkçe yazılan edebiyatın varlığından bile habersiz okuyucuların Yaşar Kemal ya da Orhan Pamuk isimlerini zikretmesi elbette mümkün değildir.
SONUÇTA BU BİR SEÇİM...
Böyle bir liste yapsam bir çoğu aklıma bile gelmeyecek, önemli bulduğum başka kitaplar onların yerini alacaktı. Elbette bu da bir seçim ve başkalarınınkinden daha kesin bir doğruluk taşımıyor. Kültürel alanda kesin doğruluklar yoktur zaten. Kimilerinin başyapıt saydığı edebiyat şahaserlerini sevmek, onları şimdiye kadar okumamış olmanın utancıyla okumak zorunda da değiliz. Tersine, okumaya, tanımaya ve sevmeye, herkes kendisi için en uygun yazardan başlamalı, herkes bir yazının, bir şarkının, bir anlatının, bir incelemenin hoşuna giden noktasına bağ­lanmalı ve buradan yola çıkarak benzerlerini aramalıdır. Yani hiç kimsenin herkes için geçerli hazır bir okuma listesi olamaz.
LİSTEYİ OKUYUCUNUN KENDİSİ TAMAMLAYACAK
Listeyi tamamlayacak olan okuyucunun kendisidir. Öyle ki, kimi okuyucu aradığının dilsel güzellik, metaforlarla, imgelerle zenginleştilmiş metinler olduğunu farkedecek, bu türden eserler veren yazarlarla dolduracaktır listesini. Bir ülke edebiyatına yakınlık duyanlar kadar edebiyatta ulusal motifleri tercih edenler ya da romanın belli türlerinden hoşlananlar da olacaktır. Her ne olursa olsun, kazanan edebiyatla daha doğrusu okuma pratiği ile sevgi ilişkisini kurabilenlerdir.
NEYİN KLASİK OLDUĞU...
Neyin klasik olup olmayacağı sorusu basit gibi görünmekle birlikte, cevaplayanın edebiyat anlayışını ortaya koymasıyla hem çok kapsamlı hem de üzerinde fikir birliğine varılması güç bir soru. Kaldi ki, şimdi bizim klasik dediğimiz isimlerin bir avuç insandan başkasının ilgisini çekmediğini, yani toplumun büyük bir kesimi için klasik olmadıklarını da görüyoruz.
Bir çok yazarın kalıcılığını sağlayan milli eğitim müfredatında yer almalarıdır. Ama elli yıl sonra bu müfredatın nasıl bir hal alacağını, giderek kısırlaşan Türkçenin yarım asır sonra ne hale geleceğini, küreselleşme karşısında yerel kültürün ne ölçüde yaşayacağını tayin etmek hiç kolay değil.
İşte, İngiliz Daily Telegraph ve The Guardian gazetelerinin de bulunduğu, sadece İngilizce yazılan ve İngilizce’ye çevrilen kitaplara yer veren, 10 farklı 'en iyi kitap' listesinin tercihlerine dayanarak oluşturulan liste: