Türkmen edebiıaty | Filosofiıa | Yşk - köñül guşy
Главная » 2019 » Fewral » 11 » Yşk - köñül guşy
Yşk - köñül guşy
YŞK – KÖŇÜL GUŞY / edebi-filosofik söhbet
(Yşgyň ruhy manysy)
Türkmen halkynyň taryhy-medeni geçmişden ıeten esasy ruhy gymmatlyklarynyň biri yşk düşünjesidir. Klassyky türkmen edebiıatynda, umuman, ruhunda yşk aıratyn bir meseledir.
Biziň köne şahyrlarymyzda yşk üıtgeşik ruhy ahwalat, adamyň özboluşly ruhy ıagdaıy hökmünde aňlanylypdyr. Yşk şol ıagdaı manysynda adam şahsyıeti bilen baglanyşyklydyr.
Yşk – adamyň ruhy kämillik derejesidir. Yşga düşen adam ıönekeı indiwidden ıaşaışyň we ömrüň manysyny gözleıänligi, dünıäniň manysyna meşgullygy bilen tapawutlanıar.
Yşk – ruhy ahwalat hökmünde durmuşyň boş gaıtalanmasyny inkär etmekdir. Adamlaryň köpüsi özleriniň gyzyklanmalary boıunça adatylygyň çäginden çykman ıaşaıarlar. Köpçülik maddy hem ten hajatlarynyň emrine we talabyna boıun bolup ıaşaıar. İürekde üıtgeşik joşgun, köňülde adatdan daşary hesret, akylda bolsa üıtgeşik bir many bolmaıar. Beıle adamlar üçin ömür endige öwrülıär.
Endik – manysyzlygyň gaıtalanyp durmagy. Beıle adamlar üçin ömür hälki bir gezegini, nobatyny geçirmek bolup durıar. Onsoň adam daşyndan – filosofiki manylylygyň nukdaınazaryndan bakanyňda, elde ıasalan bir ıasama gurala çalym edıär. Özüniň şeıle ruhy, has dogrusy, ruhsuzlygy halatynda adam üıtgeşik döredijilik ymtylmalaryndan, ukyplaryndan mahrumdyr. Ömür manydan hem mahrumdyr. Ruhy şahsyıetiň, ruhy iterginiň ıok ıerinde many hem ıokdur.
Many – ruhuň dokunmagydyr we dokmädeligidir. İaşaışyň üzresinden many almak bile ruh ömürden – ıaşaıyş prosesinden kanagatlanma hem karar tapıar, adamyň göwni dokunıar. Yşk adamyň diňe tenini dokundyrmak, doıurmak bilen oňňut edıän endigiň aışy-eşretsiz, ıürekgysdyryjy galasyny zabt edıär.
Türkmeniň ıaşaışa höwesliliginiň aňyrsynda yşk pelsepesi ıatıar. Yşk – ruhanalygyň filosofiki taıdan esaslandyrylmasy we filosofiki taıdan gurnalmasy. Ol türkmen ruhunyň esasy binıatlarynyň biridir. Şonuň üçinem türkmen ruhunyň göze görnüp duran hem göze görünmeıän täsin aıratynlyklaryny aňlamakda yşgyň örän möhüm paıy bar.
Yşgyň durmuşdaky ähmiıeti hakynda aıtmaly bolsa, şeıle diımelidir:
Yşk – göwnüçökgünligiň, lapykeçligiň we umytsyzlygyň ganym duşmanydyr,
Yşk – ruhubelentligiň ıaranydyr, ganaty.
Yşk – ruhubelentligiň egsilmez çeşmesi.
Yşk diımek – ıaşaışa gyzykmak, ömre höwes, durmuşa söıgi diımekdir.
Yşk – ıaşaıyş höwesinden we ömrüň manysyndan ät galan adamlaryň derdine dermandyr. Yşk bilen adam hem, millet hem halas bolıar. Yşk pelsepesini öňli-soňly, akylly-başly işläp bilen türkmen ruhy milletiň uzak döwrüň dowamynda taryhy işjeňligini saklamaga ıardam edipdir. Yşk milletiň içki ruhy hereketlendiriji güıji bolupdyr.
Adamyň – edil şonuň ıaly-da, diıip, özümizdenem goşalyň – milletiň hem daşky janlylyk hereketleri babatda yşk içki iterginiň, wagt hem giňişligiň ıaşaıyş formasy bolan hereketlilik babatda içki ontologik esasyň wezipesini ıerine ıetirıär. Yşk ruhuň hem teniň arabasy üçin fizikleriň «baky dwigatel» diııäni ıaly bir zatdyr. «Köz» aňlatmasyny tükenmez energiıa çeşmesi diıip düşünmeli.
Ruhy ıaşaışyň işjeňliginiň, baıdygynyň hem köpreňklidiginiň esasynda yşk ıatıar. Çuňňur pelsepeler, täsin pikirler, köňlüň düıpli hem aňk ediji dolup-daşmalary şol esasyň bar ıerinde mümkindir. Gadymy ıunan filosofiıasy, Müsür, Tibet, Meksikan piramidalary, azym-azym medeniıetler, beıik poeziıa, sungat hem pelsepe – bularyň bary gadymkylaryň yşgyndan nyşandyr.
Yşk – döredijiligiň ählumumy formasy we formulasy – döredijiligiň umumyfilosofiki kesgitlenmesi. Şu ıerde durmuşdaky bar bolan ıazylan-u-ıazylmadyk kanunlar hakda gürrüň etmegimiz gerek. Kanun – zatlaryň hem hadysalaryň arasyndakyn ählumumy baglanyşyklardyr. Kanun – barlygyň ıaşaıyş hökmürowanlygy. Biz – Adam atanyň ogullary, şol ıazylan hem ıazylmadyk kanunlara esaslanyp ıaşaıarys. Ol kanunlar biziň ahlak gatnaşyklarymyzyň örüsi, ol kanunlary üç topara bölmek mümkin:
1. Hudaıyň kanunlary.
2. Tebigatyň kanunlary.
3. Adamlaryň kanunlary.
Şol üç ugurda hereket edıän ıeke-täk kanun bar, olam yşgyň kanunydyr. Hudaıyň, tebigatyň hem adamyň barlygynyň mazmuny döredijilige syrygıar, olaryň üçüsi-de döredijidir, yşk mynasybetli döredijilerdir.
Meniň pikirimçe, yşk gymmatlygyny adamyň bahasyny kesgitlemegiň baş ölçegi edip almaly. Şeıdip alynsa, adamyň manysyna iň düıpli – filosofiki kesgitleme berip bolıar.
Biz «ıagşy adam, ıaman adam» diıip adam ömrüniň hiline baha kesmegiň ölçegine juda bir öwrenişip gidipdiris. Men adama baha berlende «ıagşy, ıaman» diıip däl-de, «yşga düşen adam, yşga düşmedik adam» diıip bölünse, has jüpüne düşerdi diıip pikir edıärin.
Pikirimi esaslandyrmaga synanyşaıyn: yşga düşmek ukyby – ıagşylyk etmäge ukyplylygyň ruhy-filosofiki esasydyr, yşkdan mahrum galmak bolsa ıagşylyga, haıyra adamyň zandy boıunça ukypsyzdygyny hem maıyl däldigini görkezıär. İüregi yşksyz kişi ruhubelentlikden binesip bolıar, kalby bigörklügi hem binyşanlygy bilen tapawutlanıar. Köne şahyrlarymyz şeıle adamyň köňlüni gaty daşa meňzedipdirler, ıaşaışyň baky çeşmesini – suwy daşyň üstüne näçe guısaňam, onda ot gögermeıär, jan fenomeni döremeıär. Onuň gahatlylygy dünıäni daraldıar, mazany alıar. Yşga düşen adamyň ruhy – bereket çeşmesidir. Ol haıyra-da, gözellige-de, döredijilige-de, hereketlilige-de ukyply bolıar. Islendik şer, islendik erbetlik dirilige hem ıaşaışa kast edilmegi bolup durıar. Kalby yşkdan doly kişi erbetligiň, ıamanlygyň asyl köçesindenem geçmez. Onuň ıarany gowulykdyr.
Biz adam ömrüne ıaşlyk – garrylyk diıip baha kesıäris. Munuň asla-da ruhy kesgitleme däldigi görnüp dur. Meniňçe, barlygyň baş kanuny bolan yşgy goşmak bilen – çünki islendik kesgitlemäniň göwnejaılyk derejesi onuň mümkingadar has düıpli, has ählumumy esasa daıanıandygyna baglydyr – adam ömrüni şu üç bölege bölmeli:
yşga çenli ömür;
yşkdan soňky ömür.
Adamyň beden hem ruhy bikemallygyny ıa kämilligini, paklygyny ıa taplananlygyny ahyrky netijede garrylyk – juwanlyk kesgitlemeıär. Siz meniň bu pikirim bilen ylalaşarmykaňyz diııärin. Döretmäge ukyplymy ıa-da ukypsyz – ine, kämilligiň esasy ölçegi şu bolmaly. Bikemallar we ukypsyzlar özleriniň mazmuny boıunça ölümiň ıaranlarydyr, bu gün bolmasa-da, ıakyn günlerde gujagyna doljak rezerwleridir.
Elbetde, klassyky türkmen ruhunda döredijilik diıilıän zadyň sungat däl-de, ruhy-filosofiki düşünjedigini okyjy aňlandyr. Yşga düşen, dörediji şahsyıet – bu alym hem bolup biler, daıhan hem bolup biler, döwlet işgäri hem bolup biler. Gep hünär hakda däl-de, şahsyıetiň ruhy ukyplylygy barada barıar. Dörediji şahsyıetiň esasy ruhy sypatlary iki sanydyr – ıalňyzlyk we dözümlilikdir. Döretmek üçin bolmanda şertli manyda ıalňyzlyk, özüňi wagtlaıyn töwerekden çetleşdirmek gerek bolıar. Ruhuňy dürsemek, içki energiıaňy tijemek, toplamak we ıüze çykarmak üçin ıalňyz bolmak gerek. Beıik Magtymgulynyň:
Köňül aıdar, halkdan galyp,
Gezsem daglar, daşlar bile... –
diıen sözleriniň ägirt ruhy manysy şondan ybaratdyr. Öz-özüň bile ıüzbe-ıüz bolmak döredijiligiň baş psihologik şertidir. Öz-özi bilen ıalňyzlykda galyp bilmeıän, halkyň arasyna miweli, hasylly gaıdyp gelmek üçin halkyň içinden çykyp gitmäni başarmaıan adamdan köp zada garaşmaň. Düıe semremek üçin ıitıändir. Könelerimiziň tenhalyk, hylwatylyk diııänleri şol ıalňyzlyk, wagtlaıyn köňül üzňeligidir. Geň galmaly zat – ıalňyz galmak islegi hatda janly-jandarlara-da mahsusdyr. Durmuşda görensiňiz, sygyr hem gölelejek, düıe botlajak bolanda, daş-töwereginde adam-garanyň, gözüň bolmazlygyny isleıär. Bu ıöne bir gyssanmak däldir. Bu döredijiligiň hem yşgyň kanunydyr.
Hatda Hudaı hem dünıäni ıalňyzlykdan we ıalňyzlykda ıaradypdyr.
Yşga düşeniň ikinji sypaty – öz-özüňe dözümlilik. Döredijilik çaga dograndaky ıaly ejirlilik bilen baglanyşykly. Öz-özüne dözüp bilmeıän, özüňi döwüp, gysaja salyp bilmeıän, özüni awundyryp, howaıy höwesini gynap bilmeıän adam döredip hem bilmez. Şu pikirimi ıekeje bir mysal bilen baglanyşdyraıyn. İazyjy romanyny bir däl, iki däl, üç däl, käte on-on bäş gezek hem göçürıär. Galyň kitaby göçürip çykmagyň nähili hupbatly işdigini bir göz öňüne getiriň, on-on bäş-ä diımäıin, galyň kitaby bir gezek göçürip çykmak hem size gaty garaňky hem güzaply görner. İöne bu iş ıazyjy üçin garaňky hem däl, güzaply hem däl, ıazyjy işinden, güzapdan köpleriň tapmaıan zadyny tapıar – lezzet alıar. Çaga dogurmak hem aňsat däl, ıöne onuň lezzetine diňe aıallar düşünıär. Erkek kişilere bu lezzet düşnüksiz.
Köne şahyrlarymyzda yşk epitetleri aıdylıan ejir bilen baglanyşykly.
Yşk ody – yşk ody bilen men öz ıüregimi, synamy daglaıan, özümi ıandyrıaryn, şol oda bolsa buzdan sowuk dünıä çoıunıar:
Ejiri – maňa,
Höziri – ile.
Yşk derıasy – yşk derıasy möwç urup alyp barıar, onuň joşgunynyň, hyrujynyň, möwjüniň netijesi iliň paıydyr.
Yşgyň owazasyn diňle daşyndan,
Jan jebrinden gorksaň, barma başyndan.
Yşk mekanynyň baş görnüşi – çolalyk. Eger adam ıalňyzlykda öz-özi bilen ıüzbe-ıüz bolıan bolsa, çolalykda ol dünıä bilen pete-petleşıär. Dünıä bilen ikiçäk galıar. Men hemişe köne şahyrlarymyzda, ylaıta-da sopy şahyrlarda dünıädäki kosmiki aňlaışyň ölçegleriniň barlygyna haıran galardym.
Nesimini ıa Magtymgulyny okanyňda, birhili, asman gämisini münüp, Zemine ıokardan garaıan ıaly geň duıgyny başdan geçirıärsiň. Emma ol wagt hiç hili asman gämisi bolmandyr ahyryn?! Oılanyp otursaň, beıle ruhy ahwalat, ruhuň Asmana çykyp howalanmagy wagtyň hem giňişligiň çäkleriniň juda kiçelmeginiň hasabyna bolıar eken. İöne şeıle kiçeliş daşky dünıäniň täzeden gurnalmagy arkaly – tehnika arkaly däl-de, içki dünıäniň – ruhuň metamorfozasy arkaly gazanylıan eken. Başgaça aıdylanda, demir guş däl-de, köňül guşy asmana galıar:
Köňül guşy uçup gitse her ıana
Mätäç etme, ganat, guıruk, ıelege.
Munuň aňyrsynda-da çagalyk ıatyr. Adam sähralar, daglar, düzler bilen ıüzbe-ıüz galıar. Olaryň keşbinden many okaıar. Aıdyşlaryna görä, Mäne baba ıedi ıyllap ıalňyzlykda Haweran düzlüginde sergezdan gezipdir. Onuň ruhy ahwalatynyň özünden ondan dokuz ıüz ıyl soň Gäwers düzlerinde gezen Gurbannazar Ezizowyň, Akmyrat Şirowyň ruhlaryna juda meňzeşdigine üns berdiňizmi?! Türkmen sährasy häzirki şahyrlarymyz üçin hem yşgyň asyl meıdany bolmagynda galıar.
Düınki ıagan ıagyşdan soň, dünıäniň ıüzi durmuşa täze çykan gyzyňky deıin durlanypdyr hem terlenipdir. Gök asman çüışe ıaly ıaldyraıar. Terlikden soň ıylylyk paılaıan Günüň barha ötgür tyglary janly-jandary oıarypdyr. Hažžyklar, suwluganlar, mör-möjekler üçin dünıä hezillik. Bularyň diline hem ruhuna düşünip ugran adam indi bu ıerde ozalkysy ıaly keseki hem bigäne däl, ol özüni öz mekanynda duııar. Bu ıerde ne üstüňe abanıan howp, ne-de bir duşman bar. İedi ıyllap bu sähra, bu jandarlara dogan bolup gezen Mäne baba «yşk hem azatlyk – birdir» diıen beıik pelsepäni döredipdir. Ol ıaşaışyň manysyna, sähranyň diline düşünip, azat bolupdyr. Ölüm gorkusyndan, dargursak pikirleriň şumlugyndan azat bolupdyr. Eısem, şu setirler hem ölümden azatlyk dälmi näme!
Adam ölüm diıip tapypdyr bir zat.
Gül bolup bahara getirmek şöhrat,
Daň säherler pyntyk bolup ıarylmak.
Yşk şeıdip bakylyk sapagny berıär.
Yşk adamy azat edıär.
Elbetde, yşgyň filosofiki hakykatlarynyň adaty durmuşyň diline geçirip bolmaıandygy yşgyň gündelik, praktiki zerurlygyndan mahrumlygynyň delili bolup bilmez. Ruh näçe çuňlaşdygyça, ol durmuş zerurlyklaryna jogap bermäge şonça-da ukyplydyr.
Türkmen ruhunda yşk – her pursat hem mydama Allatagalanyň ıadynda bolmak – Hudaı bilen bile bolmak diılip düşünilipdir. İöne yşgyň aıratyn ıiti syzylıan aıry-aıry pursatlary bolupdyr. Bu pursatlar, esasan, üçdür. Gussaıy pursatlar – iki dünıäniň serhetleriniň has ıiti duıulıan pursatlarydyr. Bular säher, iňrik garalan wagty we gije ıarydyr.
Säher. Çolalyk. İalňyzlyk. Dünıäde senden başga hiç kim ıok. Älem oıanypdyr, adamzat, hamana, ıok ıaly uklap ıatyr. Şeıle gussaıy pursadyň tötänligi şundan ybaratdyr: ol Adam atanyň pursadydyr. Adam ata jennetden İer ıüzüne kowlup, säher bilen oıanıar. Dünıäde entek ıekeje, birje Adam bar. Şol wagt onuň gursagynda nähili duıgular elendikä?! Ümsümlik. Gijäniň perdesi entek doly syrylyp ıetişmänsoň, dünıäde bir reňk – gara bilen agyň aralygyndaky reňk bar. Jennetiň reňbe-reňliginden soň bu reňk, has dogrusy, reňksizlik, jennetiň owazlaryndan soň bu ümsümlik onuň gursagynda bir erbetligi wada berıän, bir ıaramazlyga yşarat edıän duıgyny döredıär. Galagoplugyňa duıgudaşlyk eçilıän ıüreksiz hem hasratyňa ses bermeıän sessizje şemal şum habarçy bolup ıüzüňe durıar. Onuň şumlugyndan bu ıerde wagtyň hem ölümiň, garrylygyň hem mejalsyzlygyň bardygy hakyndaky habar okalıar.
Düınki urgudan ıüregi entegem ıerine gelmedik, gaıta gabadyndaky dünıäniň düşnüksizliginden hem syrlylygyndan howsalasy artan Adam birden başyny ıokary galdyrdy. İokarda-da ıarym tegelek reňksiz gapakdan başga dadyňa ıetişjek zat görünmedi. Birdenem onuň gözi jennetden kowulmagyna sebäp bolan bugdaıa menzeş ıylpylda düşdi. Onuň şuglasy şeıle ıitidi, onuň manysy şeıle bir aňyrdan hem alysdan gaıdıardy weli, Adam Alladan bir yşaratdyr, ilçidir öıdüp, nädip dyza çökenini hem bilmän galdy. Bu säher wagty dogıan Kerwengyran ıyldyzydy.
Şeıle gussaıy pursatlarda adam ata-babalaryň ıürek duıgularyna gaıdyp barıar.
Säher wagty perişdeler, gijäniň ıarynda bolsa öwlüıäler gezıärler. Bu şahsyıetler şol pursatlarda ıaşaışyň hem bakylygyň ruhy manylarynyň açylıandygyny aňladıarlar. Baryp beıik alym al-Gazaly perişdeler älemiň ählumumy kanunalaıyklyklarynyň şahsyıetleşmegidir diıen manydaky bir pikiri aıdypdyr. Degişli pursatlarda adam dünıäniň manysyny akyl bilen däl, ruh bilen alıar. Iňrik dünıäniň gapysyny ıapıar, gije älemiň derwezelerini açıar. Çäkli İeriň üstünde oturan adam çäksiz älemi görüp, göwnüni bölıär. Ol bakylyk ideıasyny döretdi. Ol ruhy ideıa bolsa edil merduwan kimin adamyň hakyky bakylygyna menzil boldy. Gije özüniň garaňkylygy bilen syrlylygy hem gorkunçlygy, säher özüniň çolalygy bilen nury hem imany wada berıär.
Yşk derdiniň ıitileşip,
Yşk odunyň tutaşıan,
Yşk derıasynyň joşıan
Yşk söwdasyna sataşyp,
Yşk jamyny ele alyp,
Yşk şerabyn eňterdim,
Serhet bozıan jenaıatçy kimin
Bu dünıäden o dünıälere gadam goıdum.
Şondan soň ata-babalarymyzdan galanlary bilen bir hatarda, özümiň hem ruhumda ontologik giňişlikler we gussaıy pursatlar peıda boldy. Olardan diňe käbirlerine ıüzleneıin.
Şeıle meıdanlar hem pursatlar birsydyrgyn akyp duran durmuşyň çygryndan çykan wagtlaryň peıda bolıar. Men köne şahyrlarymyzyň eserlerindäki sähra, çöl, dag, düz ıaly ontologik meıdanlary agzapdym. Emma şolar bilen hakykatda gabatlaşmagyň özi kalbymda hiç hili syrly, täsirli duıgyny döretmändi. İöne öň adyny eşitsem-de, özüni görmedik bir giňişligim ruhuma ontologik esaslary berdi.
Bu şeıle bolupdy. Entek döredijilige ıaňy girişip ugran döwürlerim – diňe üıtgeşik eserler ıazmaly, üıtgeşik eserleri ıazmak üçin bolsa türkmen tebigatynda täsin zatlar kän diıen pikir bilen türkmen tebigatyny, taryhyny ürç edip öwrenıärdim, ana, şo döwürde mende türkmen elguşlary hakynda bir delje zatlary ıazmak höwesi döredi. Dünıäde guş bilen aw etmäge ilki bolup türkmenleriň başlandygyny taryhdan öwrenenimden soň, elguşly – torguşly obalardan, etraplardan bolsa dostlarym bile guş görmäge gitdim. Ilki dag etekleri, soňra meıdan, ondan soňam niredesiň gum diıip gidiberdim. Baryp-ha gadymy Uzboıuň ıakalaryna çenli gidäısek nädersiň. Bilmedim, şol ıerlerde ıurt tutunyp öten atalarymyň ruhy gozgadymy ıa tebigy giňişlikleriň üıtgeşik utgaşygy täsir etdimi, garaz, Uzboı bilen duşuşyk meniň ruhum üçin üıtgeşik bir hadysa bolup ornady.
Bu ıerde bar zat öňkiniň tersinedi. Aslynda dünıä diımek taraplaryň gapma-garşylykly utgaşygydy: ileri bilen gaıranyň, ıokary bilen aşagyň, çep bile sagyň, barlyk ginişlik jähetinde-de garşylyk esasynda gurnalıar. Bu – adamyň dünıäni görüş usuly. «Gorkut atada»: «garşymda ıatan...» diıen jümle köp gaıtalanıandyr, göräımäge, agramly many bolmasa-da, onuň döredıän täsiri giňişligiň göze, beınä edıän täsirinden gelip çykıar.
Uzboıda täsirler köp boldy, başga bir dünıä, dünıäniň giňişlik babatda özge utgaşygyna gabat geldim. Öňler meıdanyň gutarıan ıerinde gum başlanıardy, gumuň gutarıan ıerinde meıdan başlanıar. Dünıäniň öňki görnüşinde ilerde dag, gaırada düzlük ıatardy, indi ilerde meıdan, gaırada bolsa gyr görünıär. Hatda bu ıerdäki ıagdaı beıik Geraklitiň: «hemme zat akıar, bir giren derıaňa ikinji gezek girip bolanok» diıen pähimini ıalana çykarıardy. Uzboı akanok, onuň şorlan uıgun suwuna bolsa bir däl, on gezek hem girip-çykyp bolıar. Dünıä hakyt çepbe çöwrülen ıalydy. İöne maňa gyr aıratyn täsir etdi. Ol hem dagdy, hem başga bir zatdy. Dag beıikligi, abanjaňlygy bilen zompa öňüňden çykaııar, birdenem onuň içine girip gidıärsiň. Gyr welin golaılaşdygyňça, şol yza – alyslyga tarap çekilip barıar.
Begarslanyň gyry, Gaplaňgyr – bu ıerler maňa unudylan, bu gün bize ıat elipbiıde ıazylan juda gadymy kitaplar bolup göründi. Meniň umumy ıagdaıym fantastiki kitaplardaky geçmişe dolanan adamyňka çalym edıärdi. Gyryň üsti bilen gussaıy hakykata dahylly boldum: gyr – dag bile sähranyň bir zatda amala aşmagydy, dag – beıiklik, sähra – giňişlik, gyr bolsa beıiklik bile giňişligiň bir pursatda, birden ıüze çykmagydy. Munuň özi, soň görüp otursam, täze hakykatyň bäri ujundaky, serhetindäki ruhy hadysasy eken.
Beıle alyslygyň ruhy manysy adamy bakylyga dahylly edıänliginden ybarat. Göıä sen wagtyň bitewi hem janly keşbini gören ıaly bolıarsyň. Yşk adama durmuşyň geldi-geçer taraplaryny aňlamaga, baky ruhy gymmatlyklaryň manysyna düşünmäge, tagamyny almaga puryja berıär. Ana, şonda günama-teşwişiň juda bir ownuk zat bolup görünıär. Bäş şaıyny aňryma artyk geçireıin diıip, durmuş gyltymyna kowalaşyp ıörenligiň üçin hakyt ıüzüň gyzıar. Onuň sebäbi adam ruhy belentlige galıar, onuň kalby nurlanyp, akyly durlanıar. Adam ömrüniň maksady metamorfoza, ruhuň çuňňurlygyndaky düıpli üıtgeşiklikler yşgyň ontologik meıdanynda bolup geçıär.
Emma mundan tapawutlylykda gussaıy (ekzistensial) pursatlar haısy hem bolsa bir giňişlige bagly däl. Ol adamyň içki ruhy özgermelerine bütinleı baglydyr.
Şeıle bir ahwal başyňyzdan geçdimi: diıeli, haısydyr bir sebäp bilen ıat şähere düşıärsiň, sen öň bu şäherde bolaňok, ömrüňde ilkinji sapar şu ıerde. Hatda myhmanhananyňam nirededigini bileňok. İat köçe bilen barıarsyň. Köçeler, duralgalar, jaılar – bularyň bary saňa ıat, keseki, bigäne. Türkmende «ıadyrgamak» diıen söz bar, seniň häzirki kalbyň ıagdaıy hut şoňa laıyk gelıär – ıadyrgaıarsyň. Munda düışüň alasarmyklygy, iňkise goııan nätanyşlygy bar. Öňüňden çykıan, duşuňdan geçıän adamlaryňam hereketi, ıüz-keşbi, boluşlary saňa juda ıat. Hamana, olar başga bir toprakdan ıaradylan ıaly. Nirä barıanyňam bilmän, birhili bimaksat, bimatlap barıarsyň, hem göze görünmeıän adam ıaly, özüňiň hiç kimiň gözüne ilmeıändigiňi duııarsyň. Bu ıat köçäniň ugrunda özgeleriň saňa gözüňi egletjek öz giňişligiň, öz barlygyň ıok. Gün ıaşyp barıar, yzda – ıagtylyk, öňde – garaňkylyk, ıol uzak, garaňkylygyň içi bilen çala sudur bolup güman hem iňkis görünıär. Gündizlikde bu ıerleriň ıatdygynyň, hiç ıeri tapmaıanlygyň üstesine-de, garaňky hem düşüp, abanyp gelıär. Şeıle bir içiň gysıar...
Gün batyp barıan çagtlary ıat şähere düşüp gördüňizmi?! Eger oňatja oılansaň, yşga dahylly bolan awara kalbyň üçin şu dünıäniň özi ıat şäheri, bütin ömrüň özi Günüň batyp-batyp barıan çagtyny ıada salıar. Şeıle gussaıy (ekzistensial) pursatda ömrüň öňi-ardy görnüp gidıär, seniň özüň öz deňiňden bir demiň içinde geçip gidıärsiň. Pursadyň psihologik-ruhy täsinligi: seniň özüňi özüňden aıyrıar. Beıik Allatagalanyň dünıäni ıaradyp, öz-özüni gapdalyndan synlaışy ıaly, öz-özüňe başga birine sereden ıaly seredıärsiň hem şu pursada çenli özüňe iň ıat, iň nätanyş adamyň özüň ekeniňdigiňi bilip galıarsyň. Eger dünıäler biri-birini gaıtalaıan bolsa, hamana, İeriň ekiztaıy bolan başga bir planetada öz ekiztaıyňa duşan ıaly bolıarsyň.
Yşk adamy öz-özünden aıyrıar hem öz-özi bilen duşurıar. Aıaldan tapawutlylykda, erkek ikä bölünip bilmez. Yşk erkegi ruhy manyda ikä bölıär.
Yşk bizi başga-başga dünıälere alyp gidıär. Şeıdip edil sungat ıaly, giňişlikleriň içine siňip, çümüp gidıärsiň. Şeıle pursatlar birgiden romana ruhy hörek berıär. Her bir hakyky romanda ginişligi hem wagty, görnüş gatnaşyklary, duıgular hem syzgylar ulgamy boıunça täze bir dünıä bolmaly.
Her kime birhili, meniň özüm-ä daşky dünıäniň syıahatlaryndan, öz içki dünıäme syıahat etmäni, dünıä başdan geçirmelerinden ruhy başdan geçirmeleri has oňat görıärin. Yşgyň ruhy meıdanlary we pursatlary durmuşy ähmiıetliligi tarapdan alanyňda, adamda ajaıyp ahlagy terbiıeläp biler. «Adam, adamkärçilik» diıilıän zatlar juda çylşyrymly hem terbiıelenmesi juda hupbatly gymmatlyklardyr. Olary gury öwüt-ündew, akyl bermeler bilen kemala getirmek mümkin däl. Ruhy gymmatlyklaryň emele gelmegi üçin iki sany – daşky hem içki, durmuşy hem ruhy şertler gerek. Jemgyıetde ıola goılan amatly maddy hem durmuşy gurluşlar onuň daşky şerti bolup hyzmat edıär. Mundan başga-da ruhy gymmatlyklar diňe ruhuň öz çylşyrymly dilini özleşdirip, ol dilde gürläp bilıän ruhy potensial, intellekt bar ıerinde döräp hem hakykata öwrülip bilıär. İüzleı öwüt-ündewler, akyl bermeler, sadalaşdyryp aıdylanda, pys geçıär, çünki bular düıpli sütünleri bolmadyk akylyň öz ejizliginden ıaňa boş güımenjelere gümra bolmagyndan başga hiç zat däldir.
Yşk – ruhuň içki baılyklaryny kesgitlemegiň, tertipleşdirmegiň, aňlamagyň ıoly bilen milli ruhy gymmatlyklary ıüze çykarmakdyr. Yşk hakykata, barlygyň düıbüne ıetmegiň usuly bolup durıar. Şol ıolda köne şahyrlarymyz yşgyň serişdelerini, ıagny ruhy-filosofiki hakykata ıetmegiň serişdelerini aıdyňlaşdyrypdyrlar. Müň ıyla ıetıän taryhly edebiıatymyzda yşgyň baş serişdesi diıip şerap, şerap içmek görkezilıär.
Yslamyň uly günä hasaplan şerabynyň şeıle serişdä öwrülmegi birbada geň galdyrıar. Köne edebiıatymyzda şerabyň şeıle uly orun tutıandygy biziň milli medeniıetimiziň ruhy-filosofiki dilinden bihabar adama düşnüksiz bolup görünıär. Şerap orta asyr şahyrlarymyzda-da, dessanlarymyzda-da, XVIII-XIX asyr klassyky edebiıatymyzda-da juda köp duş gelıär.
Talyp ıyllarymyz filosofiıadan öwrenipdik: mukdar ösüşi hökman hil ösüşine geçäımeli diıip. Şonuň üçinem şerap motiwiniň uly orny, köp gaıtalanmagy yşk, ruh bilen baglanyşykly dürli many ulgamyny emele getiripdir. Şerap örän köp manylary aňladıan simwola öwrülipdir. Alymlar üçin bu ıerde toplap kitap ıazmaga zat kän. Türkmen ruhunyň many baılygyny, eden ruhy açyşlaryny, milli ruhumyzyň inçeligini, gözelligini hem näzikligini, köpgyraňlylygyny ıüze çykarmak üçin şerap motiwi amatly badalga bolup bilerdi. Bu ıerde türkmen ruhunyň birgiden özboluşly meıdany ıatyr. Barlyga akyl ıetirmek, dünıäni ruhy taıdan açmak işinde ala-böle şerabyň simwol bolup hyzmat etmeginiň tebigy sebäpleri bar. Ilkinji nobatda bolsa, sözüň asyl manysyndaky şeraby içen adamyň ıagdaıy bilen hakykata akyl ıetirıän, yşga düşen adamyň ıagdaıynyň meňzeşräkdigidir. Ruhy yşga düşen adam özüni serhoş ıalyrak duııar. Çünki onuň psihikasy adaty özüni duıuşdan has hyjuwlylygy bilen tapawutlanıar. Ruhy hala düşmek adamy aňk edıär, täze ruhy, many we duıgy açyşlary, ruhy hakykata galtaşmakdan döreıän täsirler adam akylyny göçme manydaky serhoşluga salıar.
Iň umumy suratda, şerap manysy – azatlykdyr. Ruh erkanalyga çykıar. Serhoş adam özgeler hem öňküler tarapyndan gurlan akyl hem ruhy endiklerden we däplerden boşaıar, ol hakykaty özüçe görıär. Ol özüniň ruhy dünıäsini döretmek bilen umumy kabul edilen, hatda eldegrilmesiz dogmata öwrülen pikirleriň dünıäsinden azat bolıar. Diımek, şerap ruhy-filosofiki düşünje hökmünde adamyň, onda-da akyl ıollarynda öz ıörelgesini tapan ruhy kämil adamyň «meni», kämilligi bilen baglanyşyklydyr.
Tutuş müňıyllyk ruhy baılyklarymyzyň simwoliki diline öwrülen şerabyň içki manylaryny aıyl-saıyl etmek, kesgitlemek maňa gutarnykly suratda başardar öıdemok. İöne onuň ruhy gymmatlyklarymyzyň bir hadysasy hökmündäki aıratyn taraplary, milli ruhumyzy baılaşdyryjy bir närse hökmündäki köpmanylylygy meni biperwaı goıanok. Onsoň men dürli şahyrlarymyzyň, eserlerimiziň «şerabyny» ruhyıet nukdaınazaryndan kesgitlemäge synanyşyklar etdim. Netijede bolsa şerap motiwiniň şu aşakdaky umumylaşdyryjy manylary bar diıen pikire geldim.
1. Ruhy-jemgyıetçilik manysy. Bu hili many geçmiş türkmen jemgyıetindäki, ylaıta-da jemgyıetiň ruhy-akyl bölegindäki pikir göreşleri bilen baglanyşyklydyr. Jemgyıetiň hem, ruhuň hem ösüşi şeıle: köne bilen täze, dogma bilen janly pikirleriň arasynda garşylyk bar. Şu pikir, ruh göreşinde «şerap» täze bir pikir ıörelgesiniň, janly, durmuşa täze şertlerde zerur pikiriň manysyny berıär. Dogmatiki hem möwriti öten ruhy ıörelgeleriň gadagan etmek, öňki dar çygyrda saklamak meıli bolıar. Gadaganlyk diılende bolsa yslam medeniıetinde, ilki bilen, şerap ıada düşıär. Ruhuň teıinde bolıan çylşyrymly, göreşli hadysalaryň ontologik hakykatyň dilinde sözlemek häsiıeti bar. Şeıdip, «täze pikiri gadagan etmek – şeraby gadagan etmek», «täze pikiri, ruhy ıöretmek – şerap içmek» ıaly pikir ulgamlary döreıär. Şoňa laıyklykda-da «men şerap içıärin» diıen jümläniň şeıle jemgyıetçilik-ruhy manysy kemala gelıär: men könemöwrit, durmuşa zat bermeıän, gandala öwrülen pikir galyplaryny ret edıärin, şu jähetde «şerap içeliň» diıen çagyryşyň: «jemgyıetçilik ruhuna täze ıörelgeleri ornaşdyralyň, ruhumyzyň, durmuşymyzyň ıüzüni täzeläliň» diıen manysy bar. Şerap motiwiniň şeıle mana gelmegi türkmen ruhy durmuşynyň ösüşe ukyply, täzelige seslenip we täzeligi kabul edip bilıän ruhy taıdan baı durmuş bolandygy görkezıär.
Özem şerap içmek yslam kabul edilenden soňky asyrlarda has-da ıörgünli bolupdyr: Ibn Sinanyň, Biruniniň, Omar Haııamyň, al Farabynyň, Enweriniň eserlerinde has köp duş gelinıär. Asyl şerap içmek – hyjuwlanmak özbaşdak edebi akym bolupdyr. Bu edebi akymyň düıpli öwrenilmegi gerek.
2. Sopy-mistiki manysy. Şeıle many «şerabyň» many köpdürlüliginde iň köp ıüze çykıan manydyr. Çünki sopyçylyk edebiıatymyzyň çeperçilik gazananlarynyň agramly bölegini kemala getirıär. Sopynyň wysaly – Hudaıyň didaryna sataşmak, Hudaıa gowuşmak. Sopular Hakyň jemalyny, Nowaıy aıtmyşlaıyn, meıde görıärler. Bu ıerde, esasan, psihologik meňzeşlik işleıärmikä diııärin. Magtymgulynyň goşgularynda sopynyň serhoşlugy anyk hem hertaraplaıyn beıan edilipdir. Şu jähetden aşygyň joşgunlylygyna aıratyn üns çekmeli. Ruhy meıi içen sopy şahyr esrik, däli inere meňzeıär. Munuň özi onuň Hakyň didaryna gowuşmak isleginiň, hyjuwynyň, hyrujynyň juda güıçlüdigini görkezıär. Bu hyjuw anyk milli durmuş üçin hem miwesiz, haıyrsyz bir boşluk bolupdyr diımäge diliň barmaz. Bir tarapdan, bu çuňňur hem çylşyrymly psihologik ahwalat türkmen ruhunyň baılaşmagyna, çuňlaşmagyna ıardam edipdir. İene bir tarapdan bolsa, hyjuwlylyk durmuşa ruhubelentlik gatnaşygy, taryhy işjeňligi kemala getiripdir.
3. Ak pata manysy. Weliler, erenler tarapyndan şahyra meı içirilişi biziň köne awtorlarymyzyň ählisinde diıen ıaly duş gelıän sıužetdir. Meı içmek, şahyrlyk ukybyny hem hukugyny erenlerden almak türkmeniň sungata gatnaşygynyň milli aıratynlygyny görkezıär. Patasy bolmadyk adamyň şahyr bolmagy mümkin däl. Bu babatda türkmende özboluşly aňlatma hem döräpdir. Çyn, zandy şahyrlara biz «hakdan içen» diııäris. Hakdan içmek bolsa Hakyň dostlary bolan erenleriň elinden şerap içmekdir. Özem köplenç bu waka şahyryň düışünde bolup geçıär, çünki erenler öz tebigaty boıunça gaıypdyrlar, ıagny durmuşda bar, ıaşaıan kişiler däl, olar ruhy reallykda ıaşaıandyrlar. Onsoň düış ikinji bir dünıä, ruhy, gaıyp reallyga geçmegiň ıoly manysynda aňlanylypdyr. Dogry, bu meselede dürli sebäplere, daşky jemgyıetçilik täsirlere görä, käbir üıtgeşiklikler hem ıüze çykypdyr. Aıdaly, bagşylar düışlerinde Babagambardan ıa-da Aşyk Aıdyňdan şerap içmezden pata alıarlar. Bu ıerde kämahal şerabyň ornuny Gurhandan alnan aıatlar tutıar. Bu taıda ruhy jähetden uly üıtgeşiklik ıok – pata serişdeleriniň ikisiniň hem ruhy manysy birdir. Akmyrat Şirow «Erem bagy» eserinde, ine, edebiıatyň tarp meıdanyny – erenlerden ak pata alyp, meı içmegi örän şahyrana, inçelik bilen beıan edipdir.
4. Akyl ıetiriş manysy. «Şerap içmek arkaly adam özüne öň mälim bolmadyk hakykatlara akyl ıetirıär» diıdik. Aslynda şerap adamda täze duıgulary, heıjana salıan täsirleri döredıär. Ruhy gymmatlyklarymyzy döredijiler şerabyň şu tarapyny göçme manyda teswirläpdirler. Şerap simwoliki manyda dünıä hem durmuşa akyl ıetirmäge kömek edıär.
5. Ylmy açyş manysy. Şerabyň bu manysy ulamalarda, pelsepeçilerde köp duş gelıär. Gadymy ıunan alymy Arhimed suwa girip, «Ewrika-ewrika!» – «Tapdym!» diıip gygyran bolsa, türkmen alymlary bu ahwalaty şerabyň üsti bilen aňladypdyrlar. Farabynyň, Ibn Sinanyň, Omar Haııamyň eserlerinde şerap ylmy açyşyň badalgasy manysynda ulanylıar.
6. Ömrüň lezzeti manysy. Ömrüň lezzetini bilmek, jan saglygynyň gadryny bilmek biziň milli klassykamyzda esasy pikirleriň biridir. Dessanlarymyzda, ylaıta-da söıgi baradaky dessanlarymyzda aşyklar aışy-eşretde şerap içmek bilen meşgul bolıarlar. Durmuşa söıgi hem, zenana söıgi hem özüniň manysy boıunça şerap täsirine ıakyndyr. Şerap içen adam mest bolıar. Mestlik bolsa türkmen dilinde oňyn manylarda – gurgunlyk, abadanlyk, bolçulyk manylarynda hem gelıär. Magtymguly:
Bir käse meı içip, jana noş kyldym...
Her käsede doly şerap tapmaz sen... –
diııär. Diımek, şerabyň gürrüňi edilıän manysynyň giňden ıaıranlygy faktdyr.
7. Erkanalyk manysy. Biziň watançylyk, harby-gahrymançylyk temasyndaky eserlerimiziň dilinde şeıle çeperçilik many bar. «Görogly» eposynda baş gahryman Görogly Alynyň elinden şerap içıär. Munuň özi häsiıetli bir zatdyr. Hezreti Aly – Şahymerdan gahrymançylygyň, mertligiň piri hem simwoly. Şuňa laıyklykda Görogly erkanalyk ugrundaky göreşler üçin ak pata alıar. Görogly eli boş wagty ıigitleri bilen şerap içıär. Elbetde, muňa asyl manysynda düşünenler hem tapylar, munuň ontologik esasynyň bolan bolmagy-da ähtimal. Emma bu ähtimallyk türkmen ruhunyň beıik ıüze çykmasy bolan «Görogly» eposynda asyl manysynda galmak üçin ıeterlik esas däldir. Türkmen ruhy asyl manydaky şeraby kult edinmändir. Şonuň üçin hem, meniňçe, bu ıerde şerabyň göçme manysy bardyr. Şerap munda erkanalygyň miwesi, azatlygyň gymmaty manysyny berıär.
Şerap ruhy yşgyň aırylmaz bölegi, jäheti. Aslynda şeraby günä hasaplap gadagan eden yslam medeniıetinde şerabyň şeıle giň ruhy ähmiıete eıe bolmagy oılanmaga köp zat berıär. Şunuň üsti bilen ruhuň ıaşaışynyň bir täsin kanunalaıyklygyny bellemek mümkin: maddy gadaganlyk ruhy ösüşe getirıär. Gadagan edilen hakykat ruhy ıaşaıyşda özüniň dowamatyny tapıar. Elbetde, men «Gadagan edilen miwe has süıji» diıen hemmä belli pelsepäniň däl-de, indi açylmaly pelsepäniň gürrüňini edıärin. Hemmä belli pelsepe maddanyň madda ıa-da ruhuň ruha gatnaşygyna degişli, meniň agzaıan kanunalaıyklygym bolsa madda bilen ruhuň arabaglanyşygyna, maddy hakykatyň ruhda dowam edişine degişlidir.
Şu ıerde bir zady bellemeli: şerabyň ruhy manysy, hakyky şeraby gadagan eden yslamyň esasy sütüni bolan Gurhanyň özi tarapyndan esaslandyrylandyr. Gurhanda jennet hakynda gürrüň edilende, şerap agzalıar. Muny yslam alymlary simwoliki manyda ıa-da o dünıäniň reallygy manysynda teswirleıärler. Magtymgulynyň:
Şeraban tehuran kimge jan bardyr,
Köňül gözgi kimin nury-enwerdir –
diıen setirlerindäki jümle Gurhanda duş gelıär. Gurhany Kerimiň 76-njy süresiniň 21-nji aıatyndaky «şeraban tehuran» diıen bölegini «olara arassa şerap berer» diıip terjime edıärler. Diımek, göçme, ruhy many-da şerap Gurhandan gaıdıar. İeri gelende aıtsam, beıleki mezhepler şeraba garşy çyksalar hem, hanafy mezhebi oňa oňyn garaıar, garşy çykmaıar.
Bakylyk bakylykdan gaıdıar.
Dirilik dirilikden gaıdıar.
Jan jandan kemala gelıär.
Ruh ruhdan uç alıar.
Materialistleriň aıdyşy ıaly, materialdan ruh döremeıär. Materiıadan diňe kölege düşıär. Ruh bolsa kölege däldir. Ruh, türkmen ruhyıetiniň açyşlaryna, biziň ruhy gymmatlyklarymyza gulak salsaň, diňe ruhdanam döräp bilıär.
Категория: Filosofiıa | Просмотров: 13 | Добавил: Has | Теги: Osman ÖDE | Рейтинг: 0.0/0