İletişim Nedir? Ögeleri ve Çeşitleri Nelerdir? | Paratic
2017-02-22 13:18:08 May 25, 2017
Sözlüklere baktığımızda iletişim; “duygu, düşünce ya da bilgilerin her türlü yolla başkalarına aktarılması” gibi ifadelerle karşımıza çıkıyor. Peki, gönderici ve alıcı olmak üzere iki taraf arasındaki bilgi alışverişi süreci olarak da tanımlanabilecek iletişim hakkındaki diğer detaylar neler?
Mesela; iletişimde kullanılan gösterge çeşitlerini ve onların etkili iletişim için ne kadar önemli olduğunu biliyor musunuz? Ya da iletişimin temel ögelerinden, unsurlarından ne kadar haberdarsınız? Eminim ki pek çok kişi iletişim nedir sorusuna bir şekilde cevap verebilir. Ancak bu kavramın detayları hakkında çok fazla bilgi sahibi olunduğunu sanmıyorum.
Yani çoğunluk, hayatın bir gereği olan iletişimin ne olduğundan veya diğer detaylarından bihaber olarak iletişim kuruyor. Oysaki iletişim tüm varlıklar arasında olan bir şey ve bu kavramın en azından ana hatlarına bakarak fikir edinilmesi gerektiğini düşünüyorum. Gelin, aşağıdaki başlıklarda iletişim nedir, ögeleri unsurları nelerdir, hep birlikte öğrenelim. Belki de daha önce hiç düşünmediğiniz, iletişim kurmak için ne gibi yollar vardır, iletişimde kullanılan ögeler nelerdir, kaç farklı şekilde iletişim kurulabilir, gibi soruların cevaplarına kısaca değinelim.
İletişim Ne Demektir? Kısaca Tanımı
Evet, iletişim! Yani insanlık tarihi kadar eski olan bir olgu! Zamanın ilerlemesiyle birlikte teknikleri değişse de iletişim insanoğluyla birlikte doğmuş ve yine onunla birlikte gelişmiştir. Örneğin; mağara taşlarına çizilen şekiller iletişimin varlığına verilebilecek en eski örnekler arasındadır. Buna ek olarak; duygu ve düşünceleri anlatmak için yapılan danslar, ateşle, dumanla, güvercinle haberleşmeler, duyguları anlatmak için yapılan besteler, resimler ve dahası hep iletişim için başvurulan yollardır. Kısacası; iletişim her zaman var olmuştur ve olacaktır.
İletişimin Temel Ögeleri ve Unsurları Nelerdir?
İletişimin temel ögeleri ve unsurları nelerdir sorusuna da kısaca cevap vermeliyiz. Zira iletişim denildiğinde akla ilk gelenler arasında bu konu var. Ve iletişimin temel unsurlarının; gönderici, alıcı, ileti, şifre, bağlam, dönüt, kanal, filtre biçiminde sıralandığını görüyoruz.
Gerçi aşağıda bu terimlerin ne anlama geldiğinden bahsedeceğiz. Ancak olayı daha iyi anlamanız için unsurların iletişimde nasıl rol aldığına değinmek istiyorum. Buraca iletişimi başlatan öge kaynak diğer bir adıyla göndericidir. Zaten iletişimin olmazsa olmaz 3 unsuru (gönderici, ileti, alıcı) arasında da kaynak bulunmaktadır. Kaynağın hedefe göndermek istediği mesaj ise iletidir. Kanal içinse iletişim için kullanılan yoldur diyebiliriz. Geri bildirim ise hedefin verdiği tepki, yani mesajı alıp almadığının göstergesi biçiminde ifade edilebilir. Bağlam da iletişimin meydana geldiği ortamdır.
İşte iletişimin unsurları ve kısaca açıklamaları:
Gönderici (Kaynak): Gönderici iletiyi oluşturan ve bir kanal ile karşı tarafa ulaştıran kişidir. Yani a kişisi b kişisiyle iletişim kurmak istiyorsa, gönderici a, hedef ise b kişisi olmaktadır. Ve burada göndericinin duygu ve düşüncelerini doğru bir şekilde ifade edebilmesi, iletişimin diğer unsurlarının da doğru bir şekilde işlev görebilmesi için mutlak önem taşımaktadır.
Ayşe: “Matematik sınavı yarın mıydı, Ahmet?” diyorsa, iletişimdeki gönderici veya kaynak Ayşe’dir.
Alıcı (Hedef): İletinin ulaştırılmak istendiği kişi ya da grup ise iletişimdeki alıcı unsudur. Diyelim ki; duygu ve düşünceleri ifade etmek için sözlü iletişim kullanılacak. Burada alıcı karşı tarafı dinleyen kişi olacaktır. Ama yazılı iletişim kullanılacaksa alıcı okuyucu olacaktır.
Ahmet: “Bugün şunları şunları yaptım. O kadar çok yoruldum ki…” diyorsa, duyguyu ve düşüncelerini anlatmak istediği x kişisi alıcı konumunda olacaktır.
İleti (Mesaj): İleti ise göndericinin hedefe ya da alıcıya aktarmak istediği mesajdır. Ve burada yalnızca sözcükler değil duygu, düşünceyi anlatmak için kullanılan her şey, iletiyi ifade etmektedir. Yani sesinizin tonu da ileti olabilir, el kol hareketiniz de! Çünkü iletiler, karşı tarafa aktarılmak istenen mesajın ses, hareket, mimik gibi ögelerle kodlanmış halidir.
Şifre: Şifre ya da kod da iletişimin unsurları arasındadır. Çünkü duygu, düşünce veya bilginin karşı tarafa aktarılma sürecinde sözcüklerin yanı sıra farklı kodlar da kullanılmaktadır. Resim, dans, jest, beden dili hareketleri, ses tonu gibi!
Bağlam (Ortam): Bağlam ise iletişimdeki diğer unsurların bir araya geldiği ya da meydana getirdiği ortamdır. Ve bağlam iletişimde çok önemlidir. Çünkü kullanılan bir şifrenin ne anlama geldiği bağlama göre değişebilir. Örneğin; iki ev hanımı alışveriş yaptıktan sonra yolda karşılaşıyor ve “pazarda fiyatlar çok yüksek” diyorlarsa, sebze-meyvenin pahalılığından bahsediyorlardır. Ama aynı cümle iki iş adamı arasındaki iletişimde kullanılıyorsa, burada konunun sebze-meyve olmadığı rahatlıkla anlaşılabilir. Yani bağlamın iletişimdeki yeri göz ardı edilmemelidir.
Dönüt (Geri bildirim): Hedefin kaynağa verdiği tepki ise geri bildirim ya da dönüt olarak ifade edilmektedir. Ve ortada bir geri bildirim yoksa iletişimin anlamı da yok demektir. Çünkü iletişimde amaç aktarılmak istenen iletiye karşı bir cevap alabilmektir. Tüm bu bilgilerden sonra, iletişimin unsurlarının bulunduğu bir örnekle, öğrendiklerimizi pekiştirelim derim.
Ayşe, arkadaşı Fatma’ya “Ödevini yaptın mı?” diye soruyor. Fatma da arkadaşının sorusuna karşılık olarak “Hayır, yapamadım.” diyor. İşte burada gönderici Ayşe, alıcı ise Fatma’dır. Kaynağın hedefe ulaştırmak istediği ileti ise ödevini yapıp yapmadığı sorusudur. Burada şifre ya da kod ise göndericiyle alıcının kullandığı ortak dil olan Türkçedir. Bağlam sınıf, Fatma’nın arkadaşına verdiği cevap ise dönüt niteliğindedir.
Kanal (Gönderme Biçimi): Mesajın kaynaktan hedefe ulaştığı yol ise kanaldır. Kanal; söz, yazı, rakam, beden dili hareketleri gibi araçlar olabilir.
Filtre: İletişimin unsurlarından bir tanesi de filtredir. Yani hedefin mesajı kendine göre yorumlama biçimidir. Örneğin; birinin x olarak algıladığı şey diğeri tarafından y olarak algılanabilir. Çünkü kişinin değerleri, yaşayış biçimi, kültürel algıları algılama biçimini de değiştirmektedir. İşte bu nedenle; filtre iletişimde önemli bir yere sahiptir.
İletişimde Göstergeler Nelerdir? Neden Önemlidir?
İletişim nedir başlığı altında incelememiz gereken bir diğer konu da göstergelerdir. İşte bu nedenle, hemen göstergenin tanımını yaparak ayrıntılara geçelim. Öncelikle göstergenin; kendisi dışında başka bir şeyin yerini alabilen, onu düşündürebilen görüntü, nesne, sözcük ya da olgu olarak kısaca açıklanabileceğini söyleyeyim.
Mesela; vazo kelimesi bir vazonun göstergedir. Ya da bir markanın amblemi, o markayı ifade ettiği, akla direkt onu getirdiği için o markanın göstergesi niteliğindedir. İsimlerimiz de aynı şekilde bizi ifade ettikleri için göstergemiz sayılırlar. Yani Ahmet kelimesi Ahmet’i ifade ettiği için gösteren, Ahmet ise gösterilen konumundadır. Her gösterge, gösteren ve gösterilenden oluşur. Gösterge nedir, kısaca bahsettiğimize göre gelin iletişimde kullanılan gösterge çeşitlerini inceleyelim.
Yazı ya da söz ile gerçekleştirilen her türlü etkinlik dil göstergesiyle alakalıdır. Örneğin; kedi, köpek, masa, insan, kısacası iletişim kurarken kullandığımız bütün kelimeler dil göstergeleridir. İletişimde en çok kullanılan gösterge çeşidi olan dil göstergeleri, az sonra göreceğimiz dil dışı göstergelere göre çok daha etkili ve kullanışlıdır. Çünkü insanın duygu ve düşüncelerini ifade edebileceği en iyi araç dil göstergesidir.
Dil dışı göstergeler ise dil göstergelerine göre daha çeşitlidir. Çünkü dil dışı göstergelerde, sözcüklerden çok daha fazlası kullanılabilmektedir. Mesela; resim gibi! Ya da işaret, jest, mimik gibi! Zaten dil dışı göstergelerin çeşitlerini öğrendiğinizde, ne demek istediğimi daha iyi anlayacaksınız.
Belirti (Doğal Gösterge): Amacı olmayan, istem dışı gelişen doğal göstergeler olarak tanımlan belirti, gösteren ile gösterilen arasındaki ilişkiden doğmaktadır. Örneğin; havanın sisli olduğunu gören birinin “güneş açacak” demesi, belirti göstergesinden yararlanmasıdır. Ya da dumanın görülmesi ateşin varlığını göstermektedir. Uzun lafın kısası; belirtiler doğal olan şeylerdir.
Simge: Simgeler ise anlamı toplumlara, kültürlere göre değişen göstergelerdir. Benzerlik ya da yakınlık ilişkisi içerisinde soyut bir gösterilene göndermede bulunan görsel biçimdir. Kalbin aşka, kare kedinin (bazı toplumlarda) uğursuzluğa, terazinin adalete göndermede bulunması gibi!
Belirtke (Sosyal Gösterge): Belirtkeler ise sosyal göstergelerdir. Yani belirtke; bilgi verme, iletişim kurma, uyarma gibi amaçlarla kullanılmaktadır. Örneğin; trafik levhaları insanlar tarafından üretilmiş ve yine insanlara bilgi vermek amacıyla kullanılmıştır. Garaj önüne koyulan bir tabela da belirtkedir, kapıya asılan bir “rahatsız etmeyin” kartı da!
İkon (Görsel Gösterge): Dil kullanmadan karşı tarafa bilgi aktaran en basit görsel araçlardır. Resimler, heykeller, şehir planları ikonlara verilebilecek örneklerden birkaçıdır. Ve burada gösteren ile gösterilen arasında bir benzerlik ilişkisi vardır.
İletişimin Türleri ve Çeşitleri Nelerdir?
İletişimin unsurlarını ve iletişim içinde kullanılan göstergeleri birlikte inceledik. Şimdi ise iletişim çeşitleri nelerdir? İletişimin kaç farklı türü vardır, sorularını cevaplayacağız. Ve iletişimin kendi içerisinde ikiye ayrıldığını söyleyerek hemen konuya giriş yapıyoruz. Bunlar kişi içi iletişim ve kişiler arası iletişim olarak belirtilmiştir.
1. Kişi içi (Kişisel) İletişim
Kaba tabirle, kişinin kendisiyle iletişim kurması olarak tanımlanabilir. Yani bir nevi kişinin kendi kendine konuşmasını, çözüme ulaşmak için kendisine mantıklı sorular sormasını ve doğru kararlar verebilmek için iç sesine kulak vermesini ifade etmektedir. İçsel ya da kişisel iletişim olarak da karşımıza çıkan bu iletişim türünde amaç kişinin kendine yönelmesi, isteklerinin farkına varmasıdır.
Ama bu iletişim bilinçli bir şekilde gerçekleşebileceği gibi bilinç dışı da gerçekleşebilmektedir. Yani bilincin onay verdiği bir eyleme bilinçaltı hayır diyebilmekte ve bu da kişinin kendisiyle bir çatışma içerisine girmesine yol açmaktadır. Kısacası; kişi içi iletişimde bu tarz çatışmalar olabilmektedir. Önemli olan çatışmaların farkına varmak ve kişinin kendisiyle en doğru şekilde iletişim kurabilmesidir.
2. Kişiler Arası İletişim
İletişimin bir diğer türü ise kişiler arası iletişimdir. Yani kaynağın başka alıcının başka biri olduğu iletişim çeşididir. Ve isminden de anlaşılabileceği gibi bu iletişim türünde göndericinin de alıcının da insan olması gerekmektedir. Yani bir hayvanla ya da bitkiyle insan arasında kurulan ilişki kişiler arası iletişime örnek gösterilemez. Ve kişiler arası iletişim de kendi arasında sözlü-sözsüz olarak ikiye ayrılmaktadır. Bunlar dışında kalan iletişim türleri (yazışmalar, mesajlaşmalar) kişiler arası iletişimin içerisinde yer almamaktadır.
Kişiler arası iletişimin alt grupları sözlü ve sözsüz iletişim:
A. Sözlü İletişim Nedir?
Sözlü iletişim, bireylerin dil ile gerçekleştirdiği iletişim olarak tanımlanmaktadır. Ve kendi içinde dil, dil ötesi şeklinde iki farklı gruba ayrılmaktadır. Günlük hayatta en çok kullandığımız iletişim şeklidir. Sözlü iletişimin iki temel ögesi vardır. Bunlar; konuşmak ve dinlemektir. En az iki kişi arasında gerçekleşen sözlü iletişimde, konuşmayı yapan da dinleyen de belli başlı kurallara dikkat etmelidir.
Konuşan, aktarmak istediği bilgiyi net bir şekilde ifade edebilmeli, dinleyici (Bakınız: İyi Bir Dinleyici Olmak için Dikkat Edilmesi Gereken 5 Nokta) de karşı tarafın ne söylemek istediğini tam olarak anlayabilmek için dikkatini ona vermelidir. Aksi takdirde, sözlü iletişim eksik ya da yanlış bir şekilde gerçekleşmiş olur.
Sözlü iletişimin, alt sınıfları olarak belirtilen dil ve dil ötesi iletişime gelirsek ise şunları söyleyebiliriz. Dille iletişimde önemli olan şey kişinin ne söylediğiyken, dil ötesi iletişimde nasıl söylediği önemlidir. Yani dille iletişimde kullanılan sözcüklerin ne anlama geldiği belirleyicidir Dil ötesi iletişimde ise yapılan vurgu, kullanılan ses tonu, sesin yüksekliği gibi nitelikler önemlidir.
B. Sözsüz İletişim Nedir?
Sözsüz iletişim ise isminden de anlayabileceğiniz gibi sözler yerine hareketlerin, jestlerin, mimiklerin bilgi aktardığı iletişim türüdür. Günlük hayatta farkında olarak ya da olmayarak kullandığımız sözsüz iletişimde önemli olan unsurlar; baş hareketleri, yüz ifadeleri, jestler, mimikler, gözler, kişiler arasındaki alan olarak belirtilebilir. Kısacası; sözsüz iletişim içerisinde yapılan hemen her hareket bir anlamın, bir mesajın yansıması niteliğindedir. Aşağıdaki başlıklarda da sözsüz iletişim içerisinde kullanılan en yaygın ve en önemli ögeler bulunmaktadır.
Tavsiye İçerik: En Çok Kullanılan Beden Dili ve Anlamları [Kadınlar ve Erkekler için Vücut Dili]
Yüz İfadeleri: Hepinizin bildiği gibi, yüz bedende en çok ilgi çeken yerdir. Mesela; biriyle tanıştığınızda onun eline, koluna değil ilk olarak yüzüne bakarsınız. Ve sözsüz iletişimde yüz ifadelerine ya da mimiklere bakarak pek çok farklı anlam çıkartılabilir. Onun kızgın mı, sinirli mi, sevecen mi olduğunu takındığı ifadeden anlayabilir, iletişiminizi yorumladığınız mesaja göre sürdürebilirsiniz.
Jestler: Toplumlara ya da kültürlere göre anlamı farklılaşan jestler olduğu gibi evrenselleşmiş jestler de bulunmaktadır Ve bedensel jestler pek çok farklı anlama gelebilmektedir. Mesela; bir kişinin size sönük oturması sizi dinlediğini ya da sizden hoşlandığını gösterebilir. Elini kolunu nereye koyacağını bilememesi, parmaklarını masaya vurması gibi jestler ise sizden çekindiği ya da sizi umursamadığını gösterir. Bağlama göre farklılaşabilen jestler, bir ortamda karşı tarafa olumlu mesaj verirken bir diğerinde olumsuz mesaj verebilir.
Giyim Kuşam: Giyim kuşam da sözsüz iletişimin önemli unsurları arasındadır. Çünkü kılığınız ve kıyafetiniz, sizin hakkınızda insanlara fikir vermektedir. Özellikle de ilk izlenimde giyim-kuşam fazlasıyla önemlidir. Sonuçta; kimse kılığından kıyafetinden hoşlanmadığı bir insanlar iletişim kurmak istemez. İşte bu nedenle dış görüşünüze her zaman dikkat etmelisiniz.
Alan (Uzaklık): Sözsüz iletişimde alana (uzaklık) bakarak da farklı anlamlar çıkarılabilir. Örneğin; bir kişinin karşısındaki kişiye yakınlaşması, ondan hoşlandığını ya da ona yakın olduğunu gösterir. Ama karşılaşan iki kişinin aralarında fazla mesafe varsa, bu ikisinin arasında samimi bir ilişki olmadığını ve mesafeli yaklaşıldığını göstermektedir.
Göz İfadeleri: Bağlamla alakalı olarak kurulan göz temasıyla farklı mesajlar verilebilir. Örneğin; iki sevgili bakışlarıyla birbirlerine duydukları aşkı ifade edebilirler. Ya da tartışmakta olan iki insan gözleriyle ne kadar öfkeli olduklarını anlatabilirler. Yani göz kontağı olumlu ya da olumsuz duyguları yansıtabilir. Göz temasından kaçınılıyorsa ise bu karşı tarafla ilgilenilmediği, utanıldığı ya da korkulduğu gibi anlamlara gelebilir. Yani gözler sözsüz iletişimde fazlasıyla önemlidir. Çünkü bakışlarla pek çok farklı şey sözlü iletişime gerek kalmadan karşı tarafa iletilebilir.
Bedensel Temas: Sözsüz iletişimde sıklıkla kullanılan yöntemlerden bir diğeri de bedensel temastır. Çünkü kuracağınız bedensel temasla karşı tarafa bir sürü farklı mesaj verebilirsiniz. Örneğin; karşınızda sevmediğiniz, küçük gördüğünüz bir insan varsa ve onunla tokalaşmak durumundaysanız elini parmağınızın ucuyla sıkabilirsiniz. (İnceleyebilirsiniz: Bırakmak İstenen Etkiye Göre Nasıl Tokalaşılır?) Ya da yanınızdaki üzgün arkadaşınızın omzuna, sırtına dokunarak ona yanında olduğunuz mesajını verebilirsiniz.
Baş Hareketleri: Baş hareketleriyle de karşı tarafa değişik mesajlar iletilebilir. Örneğin; başınızı sizinle konuşmaya çalışan kişi yerine farklı bir yöne çeviriyorsanız, bu onunla konuşmak istemediğiniz mesajını vermektedir. Ya da sözlü iletişim sırasında karşı tarafı başınızı ara ara sallayarak diliyorsanız, bu konuyla ilgilendiğinizi ve söylediklerini anladığınızı ifade etmektedir.