İş Ahlakının Organizasyonlar İçin Önemi
muhammetdurgun Mayıs 7, 2017 İşletmelerde Sosyal Sorumluluk ve Etik Yorum Yapılmamış
Organizasyonlar küreselleştikçe, kültürlerarası etkileşim arttıkça ve yeni iş ilişkileri ortaya çıktıkça iş ahlakı daha da önemli hale gelmiştir. İş ahlakı kültürüne küreselleşmenin olumsuz sonuçlarına cevap olması yönünden küresel ölçekte gereksinim duyulmaktadır.
Ahlak kavramı bir yandan toplum içinde uyulması gereken kurallar için kullanılırken öte yanda ahlak felsefesine işaret etmektedir. Bu yüzden insan topluluklarınca benimsenen ve bu toplulukların ilişkilerini düzenleyen kural, yasal ve ilkelerin bütününe ahlak denilmektedir.
Ahlak felsefesi veya etik bir disiplin haline dönüşmüştür. Ahlak felsefesinde insanın yapıp etmeleri sorunsal olarak araştırılmakta ve buna dair varlık-nitelikler incelenmektedir. Nasıl yaşamamız gerekir sorusu ahlak felsefesinin temel sorusudur.
İş ahlakı ise ahlak felsefesinin uygulamalı bir alanıdır ve iş hayatının çalışanlar arasında, yöneticilerle çalışanlar arasında ve işletmeyle çevresi arasındaki ahlaki sorunlarını inceler. Son yüz yıldır artan yolsuzluk, kayırmacılık, hırsızlık, çetecilik ve rüşvet iş dünyasındaki ahlaki bilincin arttırılmasını gerektirmiş ve bir disiplin olarak iş ahlakını ortaya çıkarmıştır.
İş ahlakı temel olarak ikiye ayrılmaktadır. Normatif iş ahlakında iş ahlakına uygun olan davranışlar belirlenip, genel ilkeler belirlenir. Bu yüzden ne yapılmalı ve ne yapılmamalı sorularına cevaplar üretilir. Ahlaki sağduyu temel alınarak çeşitli çıkarsamalara ulaşılır.
Betimleyici iş ahlakında ise mevcut ahlaki sorunlar üzerinde durulur ve bu sorunlar kapsamında tutum ve davranışlar ortaya çıkarılır. Bu sebeple psikoloji ve sosyoloji gibi davranış bilimlerinin metodları kullanılır.
İş ahlakının tarihine bakıldığında antik çağlara uzandığı görülecektir. Ticari faaliyetlerin her zaman olduğu düşünüldüğüne bu normaldir. Eski Yunan ve Roma döneminde işletmeciliğe olumsuz gözle bakılırken, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet dinleri iş ve çalışma hayatında dürüstlüğü ve iş ahlakını önermişlerdir.
1900 ile 1920 yılları arasında iş dünyasının ahlakı arar duruma gelmesi liberal anlayışın gücünü kaybetmesi ve sosyalist düşüncenin güçlenmesiyle başlamıştır.
1920 ile 1950 yılları arasında ise iş ahlakı ile alakalı tartışmalar yükselen kapitalizmin eleştirisi ve buna getirilebilecek sosyalist alternatifler üzerinde yükselmiştir. Bu dönemde profesyonelliğin yani mesleklerin sayısı artmış ve işletmelerin artık sahipler tarafından değil bir meslek grubu olarak yöneticiler tarafından yönetilmesi ortaya çıkmıştır. İş ve meslek ahlakı ilkelerinin ortaya konulması, işletme faaliyetlerinde standardizasyonun uygulanması, verilen reklamların gerçeklerle uyuşması gibi konular bu dönemde ele alınmıştır.
1950 ile 1970 yılları arasında ekonomiler büyümüş, refah artmış ve iş ahlakı konusunda büyük karmaşıklıklar meydana çıkmıştır. Artık kitlesel üretim ile meşgul dev işletmeler uluslararasılaşmaya başlamış ve iş dünyasında göz ardı edilemez konuma gelmişlerdir.
1970 ile 1990 yılları arasında artık iş ve meslek ahlakına yönelik bir dizi düzen getirme girişimlerine başlanmıştır. Bu girişimler işletme okullarında da gözlenmiş ve iş ahlakı merkezleri kurulmuştur. İş ahlakı ile ilgili dersler müfredatlara eklenmiştir. Organizasyonların politikalarına ahlaki boyut eklenmiştir. Kişisel güç ve karizmanın önemi bürokratik yetkinin öneminin önüne geçmiştir. Son olarak iş ahlakı alanında Avrupa İş Ahlakı Ağı (1987) gibi uluslararası organizasyonlar kurulmaya başlanmıştır.
1990’dan itibaren iş ahlakı küresel bir hüviyet kazanmıştır. İşletmelerin çevreye verdikleri zararlar, kültürel çeşitliliğin üstesinden gelme, ayrımcılık gibi konular iş ahlakı konularına eklenmiştir.
Tarihsel Türk ticari faaliyetlerde Ahilik kurumunun önemi iş ahlakı açısından da çok önemlidir. Ahiler insana değer, önem ve rol vermede bireylerin toplumu oluşturması ve bireyin olgunlaşmasının toplumun refah düzeyini yükselteceği gerçekleri etkili olmuştur.
Ahilik kurumuna göre bir insanın Ahi olabilmesi için özür dileme, sebat etme, vakarlı olma, güvenilir olma, samimi olma, sabırlı olma, cömert davranma, acıma duygusuna sahip olma, koruyucu olma, utangaç olma ve bilgili olma özelliklerini bulundurması gerekmektedir. Bu da iş ahlakı yönünden ne kadar ileride olduklarını göstermektedir.
Gelişimi yukarıda bahsettiğim gibi olan iş ahlakının evrensel ilkeleri bulunmaktadır. Bu ilkeler her işletmede uygulanabilecek olup şöyle özetlenebilir:
Hiçbir şekilde paydaşları (müşteri, personel, toplum vd.) aldatmamak ve onlara saygılı olmak
Kişilere fiziksel, ruhsal veya cinsel tacizde bulunmamak
Doğruluk, dürüstlük ve adalet ilkelerini benimsemek ve uymak
Çevreye zarar verecek faaliyetleri yapmamak
Yolsuzluk, rüşvet, torpil, nepotizm gibi uygulamaların önüne geçmek
Verimlilik kıstaslarını yerine getirirken ahlaki sınırları aşmamak
Günümüz işletmeleri iş ahlakı ile ilgili olarak birçok sorunla karşılaşmaktadır. Bu sorunların başında şunlar gelmektedir:
Personel işe alma ve işten çıkarmalarda ayrımcılık yapılması,
Organizasyon içi ahlaki olmadığı düşünülen uygulamaların ifşa edilmesi veya örgütsel sadakatin korunması,
Haksız şekilde işten çıkarmalarda bulunulması,
Cinsel tacizin olması,
Müşterileri aldatma veya yanıltmaya yönelik uygulamalarda bulunulması,
Haksız rekabet davranışları sergilenmesi,
Hissedarların yanıltılması veya haklarının çıkarlar doğrultusunda gözetilmesi,
Doğal çevreyi kirletici veya yok sayıcı uygulamaların yapılması
Meslekleşmenin artmasıyla beraber iş ahlakının önemli kısmını meslek ahlakı oluşturur hale gelmiştir. Klasik olarak askerlik, akademisyenlik, hukuk, tıp gibi meslekler ilk akla gelse de bir işin meslek olabilmesi dört koşulu yerine getirmesi gerekir:
Entelektüel boyuta ve belirli bir uzmanlaşmaya sahip olma
Fedakâr davranışlar sergileme
Bütün üyeleri kapsayan organize bir kuruma sahip olma
Toplumla arasında güç ve ayrıcalıkları içeren özel ilişkilere sahip olma
Son olarak mesleklere ilişkin de ahlaki ilkeler belirlenmiştir ancak bu meslek ahlakı ilkelerinin genel ahlaki kabullerden bir farkı olmayıp, sadece belirli mesleki faaliyetler üzerinde özelleşmiştirler.
Ayrıca iş ve meslekler üzerine kapsamlı inceleme için şu yazılarıma bakabilirsiniz:
Etiketlendi: ahlak felsefesi iş ahlakı meslek ahlakı
← Durumsallık Yaklaşımı: Koşul-Bağımlılık Teorisi
Kaynak Bağımlılığı Teorisi →