13 Mayıs 2019 17 Mayıs 2019 Gorgon Dergisi	0 yorum Elea Okulu, Melissus, Parmenides, Presokratikler, Presokratlar, Sokrates Öncesi Yunan Filozofları, Zeno, Zenon
6. Elea Okulu
Heraklitos’a göre yaşamın sürekli gelişmekte olduğu hatta sürekli hareket ve değişim içinde hareketsizliğe ulaştığı doğruysa o zaman Parmenides (MÖ 515-450) için hayat bir durgunluktur. Elea yerleşim yerinden (Bugünkü İtalya sınırlarında olan bu yer, o zamanlar Yunan kolonisiydi) ve Eleaktik felsefenin kurucusu olan Parmenides, Presokratik düşüncenin en önemli ismidir ve Presokratiklerin Batı felsefesinin seyrini belirlemede en etkili olanlarından biridir. McKirahan’a göre; Parmenides, varlığın veya gerçekliğin doğasına dair bir sorgulama olan metafiziğin mucididir (157). Düşüncesinin ilkeleri şiirde kendini gösterebilmiş olsa da mantığın gücü ile ifade edilirler. Dolayısıyla Parmenidesçi varlığın mantığı, varlığın ve düşüncenin doğasına dair bir sorgulamayla dolu büyük bir soydan kıvılcımlanmıştır.
İlk yol, Varlığın Yolu’dur. Yunanca esti (n) sözcüğü, to be fiilinin üçüncü tekil kişisidir. Bunun, bir özneyi ifade etmesi gerekmiyor ve Parmenides’in şiirinde yoktur. Bu nedenle, İngilizceye akıcı olması için “it” kelimesi olarak aktarıyoruz. Parmenides’in to be’yi şiirinde nasıl kullandığı tartışma konusu ama olasılıklar şunlardır: Birincisi, esti’yi varoluşsal anlamda, yani basitçe bir şeyin varlığını işaret etmek amacıyla kullanmış olabilir. İkincisi, tasdik eden (predicative) anlamda esti‘yi kullanmış olabilir; örneğin, tişört kırmızıdır. Üçüncüsü, esti kelimesi “A=B” gibi aynılığa denk gelebilir. Dördüncüsü, gerçek anlamda ya da “X olduğu doğrudur” şeklinde. Son olarak, beşincisi, esti’nin bütün bu anlamlarının bazılarının ya da hepsinin bir kombinasyonu söz konusu olabilir (Sedley 114-115 ve McKirahan, 160-163). Her ne olursa olsun, Parmenides’in zihninde bir bütünlük -varlığın tümü- var gibi görünmektedir. Varlık türlerini birbirinden ayırt eder etmez, bu vesileyle de Görüş ve çoğulluk yoluna girdik.
Düşünmenin doğru yolu; ne olduğunu (what-is) düşünmek ve düşünmenin yanlış yolu ise hem ne olduğunu hem de ne olmadığını düşünmektir. İkincisi yanlıştır ve tanrıça bunu yasaklar; çünkü olmayan şey (hiçlik) varlık değildir. Başka bir deyişle, olmayan bir varlık yoktur; aslını söylemek gerekirse, böyle bir şey düşünülemez çünkü düşünülecek bir şey yoktur. Sadece ne olduğunu düşünebiliriz ve olasılıkla düşünme de bir varlık olduğundan “düşünce ve varlık aynı şeydir.” (F3) Bizi yoldan çıkartan ve yanlış düşünmemize sebebiyet veren sabit algılama alışkanlıklarımızdır. Bizler bir bakıma “iki başlı” ve Görüş yolundaki cahil yolculuğumuzda çaresiziz ve bizler hataya düşerek, olmanın ya da olmamanın aynı olduğunu düşünüyoruz.
Tanrıça, var olanın (what-is) birkaç vasfını isimlendirir. Var olan yaratılmamıştır ve ölümsüzdür, bütündür ve birdir; soğukkanlı, eksiksiz, her yerde (geçmiş ya da gelecek kavramı olmadan) ve devamlıdır. Parmenides, şu ya da bu zaman meydana gelmiş şey veya varlık için yeterli bir sebep olmadığını söylemek için Yeter Sebep İlkesini (Principle of Sufficient Reason) kullanır (McKirahan 167). Bir şey bir zamanlar oluşmuşsa, bu bir zamanlar olmadığını gösterir ki, bu imkânsızdır. Var olanın var olmaması diye bir şey olamaz yani var olan şeyin olması zorunludur. Üstelik var olan hareketsiz olan şeydir, çünkü hareket var olmamayı içerecektir, yani, yerinde veya niteliğinde yaşanılan değişim, olandan olmayana doğru gitmeyi gerektirir. Bundan dolayı, varlık her yerde aynıdır ve “etrafını saran” bir sınır içinde muhafaza edilir (F8.31). Bildiğimiz kadarıyla Parmenides, topla benzetme yapıyor; dengeyi sürdürüyor ve merkezden dışarı, her yöne doğru eşit gerilimi sağlıyor. Böylece tamamlanıyor. Peki, varlığı bir sınırla sınırlandırmak sorun teşkil eder mi? Bu, varlığın dışında bir şeyler olduğu ve varlığın, sınırları dışındakini etkin olarak var olmayan yaptığı anlamına gelmez mi? Görünen o ki, biz faniler bunu bazen yanlışlıkla gruplara ayırsak ya da kabın içindeki bir şey olarak algılasak da, küreyi eksiksiz ve tamamen var olan gibi düşünmeye kararlıyız.
ii. Görüş Yolu
i. Plüralizme Karşı Argümanlar
iii. Sonsuz Bölünebilirlik ve Harekete Karşı Argümanlar
Sonsuz bölünebilirlik düşüncesi, Zenon’un argümanlarının çoğunda kilit bir rol oynamaktadır. Sözgelimi, harekete karşı argümanlarına bir göz atalım. Hareket halindeki bir cismin yirmi fit bir mesafeyi zıplaması imkânsızdır. Bunu yapabilmesi için, öncelikle cisim önce yolun ortasına gelmelidir ya da on fit mesafeye varmalıdır. Ancak oraya ulaşabilmesi için hareket eden cisim beş fit yol almalıdır. Ancak oraya ulaşabilmesi için cisim, iki buçuk fit sonsuza kadar (ad infinitum) yol almalıdır. Bundan dolayı, mekân sonsuz bölünebilir olduğundan, bu yapılamaz çünkü yapabilmek için sınırlı bir zamanımız vardır. Bu neticeye göre muhtemelen kimse aslında bir yolculuk yapamadı. Aristoteles, bu argümana büyüklüklerine gönderme yaparak ve iki “sonsuz” duyu olduğunu belirterek kusur buldu: Uç noktalara atıfla sonsuz bölünebilirlik ve sonsuzluk vardır (Graham 261). Sınırlı bir süre içinde sonsuz bir nicelikten geçemeyiz ancak sonsuz bölünebilir bir alandan geçilebilir; çünkü zaman da sonsuz biçimde bölünebilir. Eğer uzay ve zamanın bölünebilirliği arasında bir paralellik varsa o zaman sonsuz bir bölünebilir alan aralığına geçiş yapabiliriz; çünkü yapılacak hareketin her kısmını ölçmek biraz zaman alacaktır.
Peki Melissus, bizlerin dünyada değişime ve değişiklikleri açıkça gözlemliyoruz itirazımıza cevabı nedir? Melissus savında sadece tek bir şey olduğunu iddia ediyor. Eğer gerçekten toprak, ateş ve farklı türde metaller varsa, o zaman onun (the one) gibi ya da var olan gibi olmalıdır – yani her biri, ilk önce onları algıladığımız gibi olmalı örneğin bunlar sadece ateş ve toprak, başka hiçbir şeyden söz edilemez. Fakat sıcak bir şeyin soğuduğuna tanıklık ettiğimizde ise gayet basit bir biçimde bunu doğru olarak gözlemlemediğimiz ortaya çıkıyor. “Çünkü gerçekseler değişmeyecekler yalnızca her biri olduğu gibi kalacak.” Melissus, ters giden gözlemlerimizle ilgili ne olduğunu açıklamıyor. Metal çürümesi/aşınmasını gözlemlediğimizi düşünmek gibi yanılgıya nasıl kapılıyoruz? Ne yazık ki, bu soruya tatmin edici bir cevabı yok. O, doğru gözlemlersek – gözlemini yaptığımız şey gerçekse- hiçbir şeyin değişmeyeceğini söylüyor. En azından maddelerin olduğu gibi kaldığı bir gerçeklik fikrine tutunmak istiyor. Belirli bir alevin sönmesine rağmen, ateşi görürsek o zaman ateş her zaman vardır. Bu veya başka bir ateşin söndürülmesi, ateşi söndüremez.
 Bazı kaynaklarda Zeno veya Elealı Zenon olarak da geçmektedir. (çn)
 Bazı kaynaklarda Samoslu Melissus veya Elealı Melissus olarak da geçmektedir. (çn)
 Monism, felsefî terminolojide “tekçilik” ya da “bircilik” olarak bilinmektedir. (çn)
Gorgon E-Dergisi 7. Sayısı →
29 Mayıs 2018 Gorgon Dergisi 0