T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI EVLİLİK DOYUM ÖLÇEĞİ GELİŞTİRME ÇALIŞMASI METEHAN ÇELİK
Download "T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI EVLİLİK DOYUM ÖLÇEĞİ GELİŞTİRME ÇALIŞMASI METEHAN ÇELİK"
1 T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI EVLİLİK DOYUM ÖLÇEĞİ GELİŞTİRME ÇALIŞMASI METEHAN ÇELİK DOKTORA TEZİ ADANA-2006
2 T.C. ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI EVLİLİK DOYUM ÖLÇEĞİ GELİŞTİRME ÇALIŞMASI Metehan ÇELİK Danışman: Prof.Dr. BANU YAZGAN İNANÇ DOKTORA TEZİ ADANA-2006
3 i ÖZET EVLİLİK DOYUM ÖLÇEĞİ GELİŞTİRME ÇALIŞMASI Metehan ÇELİK Doktora Tezi, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Banu YAZGAN İNANÇ Şubat, 2006, 156 sayfa Bu çalışmanın amacı evli bireylerin evlilik doyumlarını ölçmeye yönelik bir ölçme aracı geliştirmektir. Ölçeğin geliştirilme aşamaları içinde kapsam geçerliği, yapı geçerliği ve ölçüt bağıntılı geçerlik türleri ile iç tutarlık ve test-tekrar test güvenirliği çalışmaları yapılmıştır. Madde havuzunun oluşturulmasında kuramsal temel ve ilgili araştırmalar ve öğretim elemanları ve uzman psikolojik danışmanlardan yararlanılmıştır. Birinci yapı geçerliği çalışmasında 360, ikinci yapı geçerliği çalışmasında 146, üçüncü yapı geçerliği çalışmasında 217, dördüncü yapı geçerliği çalışmasında 301 evli birey örnekleme dahil edilmiştir. Ölçüt bağıntılı geçerlik çalışmasında benzer ölçekler geçerliği için Evlilik Uyum Ölçeği (EUÖ) kullanılmış ve toplam 111 evli bireyden veri toplanmıştır. Ayırt edici geçerlik için ise Beck Depresyon Ölçeği (BDÖ) kullanılmış ve toplam 47 evli bireyden veri elde edilmiştir. Testtekrar test güvenirliği çalışması 70 evli bireyden oluşan bir örneklem üzerinden üç haftalık bir ara ile elde edilmiştir. Yapı geçerliği için gerçekleştirilen açıklayıcı faktör analizleri sonucunda 12 madde kalmış ve 3 faktörlü bir yapı ortaya çıkmıştır. Bu üç faktör doğrulayıcı faktör analizi sonucunda desteklenmiştir. Her üç faktör de alt ölçek olarak kabul edilerek, içeriklerine göre aile, cinsellik ve benlik olarak adlandırılmışlardır. Ayrıca ölçeğin tamamının ve alt ölçeklerinin iç tutarlık Cronbach alfa değerleri, madde-toplam puan korelasyonları ve testtekrar test katsayılarının yüksek olduğu görülmüştür. Ölçüt bağıntılı geçerlik çalışmaları sonucunda elde edilen ilişki değerleri ölçeğin geçerliğini destekler niteliktedir. Anahtar Kelimeler: Evlilik Doyumu, Aile, Cinsellik, Benlik
4 ii ABSTRACT RELIABILITY AND VALIDITY STUDIES OF MARITAL SATISFACTION SCALE Metehan ÇELİK Ph.d Thesis, Department of Educational Science Supervisor: Prof. Dr. Banu YAZGAN İNANÇ February, 2006, 156 pages This study aimed at developing a scale to measure marital satisfaction of marriage people. Content validity, construct and concurrent validity studies were done for development process of the scale. Internal consistency and test-retest reliability calculations were done to test the reliability of the scale. In this study for the first construct validity study, a sample of 360 married individuals were selected with snowball sampling. For the second construct validity study, the scale was given to 146 married individuals. For the third construct validity study, 217 married individuals filled the scale and for the fourth phase of the construct validity 301 married individuals were reached for collecting data. For the convergent validity evaluation Marital Adjustment Scale (MAS) was administered to 111 married individuals. Discriminant validity study was done 47 married individuals and for this study Beck Depression Scale was administered to the sample. Test retest reliability with 3 weeks interval using a 70 married couple sample was found to be.86 with total score. Factor analysis results revealed a three factor scale having 13 items all together. The scale factors were labeled as family (5), sexuality (5) and self (3) respectively. Convergent validity and total scale-subscale corelation values were found to be significantly high. Key Word: Marriage Satisfaction, Family, Sexuality, Self
5 iii ÖNSÖZ Bu çalışmada evli bireylerin evlilik doyumlarını ölçmeye yönelik bir evlilik doyum ölçeği geliştirilmiştir. Bu çalışmanın planlanmasında ve gerçekleştirilmesinde birçok kişinin katkısı olmuştur. Çalışma süresince titiz çalışmaları ve yönlendirmeleri ile bana yol gösteren Danışmanım Prof. Dr. Banu İnanç a, özellikle açıklayıcı ve doğrulayıcı faktör analizlerin yorumunda etkili uyarıları ve yönlendirmeleri ile Doç. Dr Ragıp Özyürek e, hem tez izleme jürimde hem de jüri üyeleri arasında bulunan ve çarpıcı, değerli açıklamaları ile bana rehberlik eden Yard. Doç. Dr. Şükrü Uğuz a önemli ve değerli eleştirilerinden dolayı, tezimi okuyup katkıda bulunan jüri üyesi Prof. Dr. Zafer Gökçakan a, tezimin son halini almasında bana değerli vaktini ayırıp beni bilimsel açıklamaları ile yön çizmemi sağlayan Yard.Doç.Dr. Mehmet Bilgin e ölçeğin vücut bulmasında ilk adımlarımı atmamda istatistik analizler konusunda değerli yardımlarını benden esirgemeyen Öğr. Gör. Mediha Sarı ya çok teşekkür ederim. Ayrıca çalışmam boyunca bana sabır ve anlayış gösteren, beni tükenme noktasında her zaman destekleyen ve verilerimin toplanmasında çok büyük emeği olan Yard. Doç. Dr. A. Rezan Çeçen e ve Öğr. Gör. Birsel Aybek e, Ç. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü çalışanlarına ve çalışmaya destek olan Ç. Ü. Araştırma Fonu Saymanlığı na (SOSBE2002D39) ve çalışanlarına teşekkür ederim. Araştırma süresince hiçbir zaman benden desteğini esirgemeyen Aileme teşekkürlerimi sunuyorum. Metehan ÇELİK Şubat, 2006
6 iv İÇİNDEKİLER Sayfa No ÖZET...i ABSTRACT...ii ÖNSÖZ...iii TABLOLAR LİSTESİ...viii ŞEKİLLER LİSTESİ...x BÖLÜM I GİRİŞ Problem Araştırmanın Amacı Araştırmanın Önem ve Gerekçesi Tanımlar...21 BÖLÜM II KURAMSAL AÇIKLAMALAR VE İLGİLİ ARAŞTIRMALAR Kuramsal Açıklamalar Aile ve Evlilik ile İlgili Yaklaşımlar Sistem Yaklaşımı Yapısal Yaklaşım Davranışçı Yaklaşım İletişim Yaklaşım Bilişsel Yaklaşım Stratejik Yaklaşım...35
7 v Yaşantısal Aile Yaklaşımı Gelişimsel Yaklaşım Evlilik Doyumu ve Aile Evlilik Doyumu ve Cinsellik Evlilik Doyumu ve Benlik Ölçek Geliştirme ile İlgili Araştırmalar Evlilik Doyumu ile İlgili Geliştirilmiş Ölçekler Türkiye de Kullanılan ve Geliştirilmiş Ölçekler İlgili Araştırmalar Evlilik Doyumu Evliliği Etkileyen Alanlar...55 BÖLÜM III YÖNTEM Araştırma Modeli Evren Örneklem Örneklem Örneklem Örneklem Örneklem Örneklem Veri Toplama Araçları İşlem Yolu...72
8 vi Analizler Birinci Örneklem İçin Yapılan Analizler İkinci Örneklem İçin Yapılan Analizler Üçüncü Örneklem İçin Yapılan Analizler Dördüncü Örneklem İçin Yapılan Analizler Beşinci Örneklem İçin Yapılan Analizler...75 BÖLÜM IV BULGULAR Geçerlik Çalışmalarına İlişkin Bulgular Kapsam Geçerliği Yapı Geçerliği Birinci Faktör Analizi İkinci Faktör Analizi Üçüncü Faktör Analizi Beşinci Çalışma Analizi Bulgular Ölçüt Bağıntılı Geçerlik Çalışmalarına İlişkin Bulgular Güvenirlik Çalışmalarına İlişkin Bulgular Kişisel Değişkenler Açısından Evlilik Doyumuna Yönelik Bulgular...92 BÖLÜM V TARTIŞMA VE YORUM Geçerlik Çalışmalarına İlişkin Tartışma ve Yorum Yapı Geçerliği Çalışmalarına İlişkin Tartışma ve Yorum Faktör Analizi Sonuçlarına İlişkin Tartışma ve Yorum E.D.Ö. Alt Ölçeklerinin Birbirleriyle Korelasyonlarına Yönelik İlişkin Tartışma veyorum Ölçüt Bağıntılı Geçerlik Çalışmaları İlişkin Tartışma ve Yorum Güvenirlik Çalışmalarına İlişkin Tartışma ve Yorum...111
9 vii 5.3. Evli Bireylerin Bazı Demografik Özellikleri ile Evlilik Doyum Ölçeğinden Aldıkları Puanlar Arasındaki Farklılıklara İlişkin Tartışma ve Yorum Cinsiyet ve Evlilik Yılı ile İlgili Tartışma ve Yorum Cinsiyet ve Evlilik Şekli ile İlgili Tartışma ve Yorum Cinsiyet ve Eğitim Düzeyi ile İlgili Tartışma ve Tartışma ve Yorum Cinsiyet ve Çocuk Sayısı ile İlgili Tartışma ve Yorum BÖLÜM VI SONUÇLAR VE ÖNERİLER Sonuçlar Öneriler Uygulamacılara Yönelik Öneriler Araştırmacılara Yönelik Öneriler KAYNAKÇA EK ÖZGEÇMİŞ...156
10 viii TABLOLAR LİSTESİ Sayfa No Tablo 1 Araştırmanın Çalışma Evrenini ve Çalışma Grubunu Oluşturmak İçin İncelenen Evlilik Doyumuna Yönelik Yapılan Ölçeklerin Örneklem Sayısı, Örneklem Seçimi ve Örneklemin Demografik Değişkenleri...15 Tablo 2 Beşinci Çalışma Örneklemini Oluşturan Evli Kadın ve Erkeklerin Çeşitli Değişkenlere Göre Dağılımı ve Dağılımın Yüzdelik Değerleri...70 Tablo 3 EDÖ ye Ait Birinci Temel Bileşen Analizi Sonrasında Elde Edilen Faktör Çözümü. Bileşenlere Ait Faktör Yükleri ve Özdeğerler ile, Açıklanan Varyans Yüzdeleri ve Altölçeklerin Cronbach Alfa Değerleri...81 Tablo 4 EDÖ ye Ait İkinci Temel Bileşen Analizi Sonrasında Elde Edilen Faktör Çözümü. Bileşenlere Ait Faktör Yükleri ve Özdeğerler ile, Açıklanan Varyans Yüzdeleri ve Altölçeklerin Cronbach Alfa Değerleri...83 Tablo 5 EDÖ ye Ait Üçüncü Temel Bileşen Analizi Sonrasında Elde Edilen Faktör Çözümü. Bileşenlere Ait Faktör Yükleri ve Özdeğerler ile, Açıklanan Varyans Yüzdeleri ve Altölçeklerin Cronbach Alfa Değerleri...84 Tablo 6 EDÖ ye Ait Dördüncü Temel Bileşen Analizi Sonrasında Elde Edilen Faktör Çözümü. Bileşenlere Ait Faktör Yükleri ve Özdeğerler ile, Açıklanan Varyans Yüzdeleri ve Altölçeklerin Cronbach Alfa Değerleri...87 Tablo 7 EDÖ nün Altölçek ve Toplam Puanlarına İlişkin Korelasyon Matrisi, Aritmetik Ortalamaları ve Standart Sapma Puanları...91 Tablo 8 EDÖ ve Alt Ölçeklerinin EUÖ ve BDÖ ile Korelasyonları...92 Tablo 9 Evlilik Doyum Ölçeğinin Madde-toplam Puan Korelasyon Ranjları, İç Tutarlık ve Test-Tekrar Test Güvenirliği Katsayıları...93 Tablo 10 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Evlilik Yılına
11 ix Göre Aritmetik Ortalama ve Standart Sapma ile n Değerleri...94 Tablo 11 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Evlilik Yılı Kategorilerine Göre İki Yönlü Varyans Analizi Sonuçları...96 Tablo 12 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Evlilik Şekline Yılına Göre Aritmetik Ortalama ve Standart Sapma ile n Değerleri...97 Tablo 13 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Evlilik Şeklindeki Kategorilere Göre İki Yönlü Varyans Analizi Sonuçları...98 Tablo 14 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Eğitim Düzeyine Göre Aritmetik Ortalama ve Standart Sapma ile n Değerleri...99 Tablo 15 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Eğitim Düzeyi Kategorilere Göre İki Yönlü Varyans Analizi Sonuçları Tablo 16 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Çocuk Sayısına Göre Aritmetik Ortalama ve Standart Sapma ile n Değerleri Tablo 17 EDÖ Altölçek Puanlarının Cinsiyet ve Çocuk Sayısı Kategorilere Göreİki Yönlü Varyans Analizi Sonuçları...104
12 x ŞEKİLLER LİSTESİ Sayfa No Şekil 1 Araştırmada Sınanan Üç Faktörlü Model...89 Şekil 2 Çapraz Geçerleme Örneklemi ile Sınanan 3 Faktörlü Modelin Faktör Yükleri ile Çoklu Korelasyon Değerlerinin Kareleri. Faktör Yükü Olarak Tam Standardize Edilmiş Değerler...90
13 1 BÖLÜM I GİRİŞ 1.1. Problem Toplumun temel taşlarından biri olarak nitelendirilen ailenin oluşumunda evliliğin önemi günümüzde giderek artmaktadır. Evlilik, insanın gelişiminde birinci düzeyde rol oynayan ve bir süreç sonucu oluşan en küçük birimdir. Bireyin ihtiyaçlarını karşılayabileceği en doğal ilişki biçimi evliliktir. Kişinin maddi manevi doyum sağlaması, görevlerini iyi bir şekilde yerine getirmesi ve yaşadığı çevreye uyum sağlayarak yararlı bir birey olabilmesinde içinde bulunduğu evlilik ilişkisinin önemli katkıları bulunmaktadır. Kişinin sosyal açıdan gelişmesi için önemli bir etkiye sahip olan evliliğin çok farklı tanımları dikkati çekmektedir. Literatür incelendiğinde farklı yazarların evliliği farklı şekillerde tanımladıkları gözlenmektedir ( Shadish, Ragsdale, Glaser, Montgomery 1995; Moon, Dillon, Sprenkle, 1990). Evlilik, bireyin hayatının birçok yönünü etkileyen önemli bir kurumdur. Kişinin, evlilik doyumu veya temel ilişkileri, onun yaşamdaki mutluluğunu etkileyen önemli bir etkendir. Evlilik ilişkisinin irdelenmesi hem kuramsal hem de terapötik amaçlar açısından son derece önemlidir. Glen (1990) evliliğin, bireyin yaşam süresini uzattığını, psikolojik ve bedensel sağlığını koruduğunu, mutluluğunu arttırdığını belirtmektedir. Evlilik, toplumlarda farklı yapılar gösterebilen, aile kurmayı ve türün devamını sağlayan iki insanın kalıcı bir beraberlik için bir araya gelerek oluşturdukları, birbirlerine ve çocuklarına karşı ortak sorumluluklarını yerine getirmeye söz verdikleri, birbirine bağlı sistemlerden oluşan evrensel bir kurumdur (Saxton, 1982, s.216). Bir yaşam biçimi olarak evlilik olgusuna, birbirinden çok farklı kültürlerde evrensel düzeyde rastlanabilmektedir. Bu durum evliliğin, kişisel ve toplumsal olarak çeşitli işlevlerinin olmasından kaynaklanmaktadır. Evlilik kavramı, aile kavramına göre daha belirgin bir kavramdır. Aile bir grup veya örgüt, evlilik ise karşı cinsten iki kişinin birlikte yaşamak, yaşantıları paylaşmak, çocuk yapmak ve yetiştirmek gibi amaçlarla oluşturdukları birlikteliktir. Evlilik, kurumlaşmış bir yol, bir ilişkiler sistemi, bir kadınla bir erkeği karı-koca olarak birbirine bağlayan, doğacak çocuklara belli bir statü sağlayan,
14 2 toplumsal yönden devletin kontrol, hak ve yetkisi bulunan yasal bir ilişki biçimidir (Özgüven, 2001, s.60). Evlilik, yasalarla belirlenen, iki kişi arasındaki yakın ilişkinin meydana getirdiği birlikteliktir (Jacobson ve Gurman, 1995). İki insan birlikte olmaya başladıkları andan itibaren, daha önceki yaşam biçimlerini (zamanı, mekanı, vb. paylaşmaya ilişkin bir takım durumlarda) değiştirmeye ve yeni etkileşim biçimlerini denemeye başlamaktadır. Bu etkileşim biçiminin tutması oranında, bir çift, yani iki kişilik bir psikolojik sistem oluşabilmektedir (Gülerce, 1996). Psikolojik sistem içerisinde bireyler duygusal ihtiyaçlarını karşılamaktadırlar. Glenn (1991), evliliği bireylerin mutluluğunu sağlayan ve kişiliklerinin gelişmesinde önemli rol oynayan bir birim olarak tanımlamaktadır. Fowers (1993) ise evliliği bireyin benliğini başkasının benliği ile birleştirmesine imkan veren, kişiliğinin gelişmesini ve mutlu olmasını sağlayan bir kurum olarak görmektedir. Smith (1994) evliliğin ailenin oluşumunda ilk basamağı oluşturduğunu belirterek, ailenin sağlıklı veya sağlıksızlığını anlayabilmek için evliliğin incelenmesi gerektiğini ifade etmektedir. Gladding (2002), evlilik ve aile kavramlarının birbiriyle ilişkili olduğunu söylemekte, aynı zamanda aralarında farklılığın da olduğunu belirtmektedir. Ayrıca evlilik evresinde eşlerin birbirlerini tanımaya, anlamaya, ihtiyaçlarını gidermeye çalıştıklarını ve bu evrede bireylerin birbirlerini yücelttiğini belirterek, aile kavramında eşlerin haricinde çocuklar ve ailenin diğer büyüklerinin de ele alındığını vurgulamaktadır. Başka bir tanımda ise evlilik ailenin kurulmasında ilk evreyi oluşturan eşler arasındaki ilişki biçimi olarak ifade edilebilir. Evlilik ve aile ögeleri arasındaki ilişkilerin nasıl ortaya çıktığını açıklamak için yapılan bazı araştırmalar, bu ögelerin bazen içiçe olduğunu, bazen aralarında hiçbir ilişkinin olmadığını, bazen evlilik ilişkisini etkileyen faktörlerin sadece eşleri etkileyebildiğini, bazen de eşler arasındaki ilişkiyi etkileyen faktörlerin ailenin diğer ünitelerini de etkilediğini belirtmektedir (Everett, 1990). Terry ve Kottman (1995), sağlıklı ailelerdeki çiftlerin uyumlu ve doyum sağlayıcı evliliklerinin olduğunu belirterek, eşler arasındaki etkili iletişimin, destek ve onayın, aile ile ilgili görev ve sorumlulukların yerine getirilmesinin, çocuklarla ilgilenebilmenin, karşılıklı saygı ve değer vermenin, boş zamanları birlikte paylaşmanın, problemlere birlikte göğüs
15 3 germenin, eşlerin aileye ekonomik anlamda katkıda bulunmasının ve bir meslek sahibi olmalarının evlilikteki psikolojik doyumu etkilediğini vurgulamaktadır. Duvall (1957), aile yaşamının incelenmesinde sekiz dönem olduğunu belirtmektedir. Bu dönemlerin ilk düzeyini evliliğin oluşturduğu belirtilerek ailenin oluşumunda evliliğin önemli bir faktör olduğunu vurgulamaktadır. Duvall in yaşam döngüsü modeli geçmişte, o anda ve gelecekte evliliğin ve ailenin gelişimsel olarak her aşamada nasıl tanımlanabileceğini belirtmektedir (Akt; Nystul, 1999). Kovacs (1988), aile yaşamının süreç içerisinde nasıl değiştiğini anlayabilmek için aile yaşam döngüsünün önemli bir model olduğunu belirtmiş ve aile sistemi içerisinde sistemin başlangıç noktasını evliliğin oluşturduğunu ifade etmiştir. Duval ın Aile Yaşam Döngüsü Düzeyleri Ailenin Yaşam Dön. Düzeyi Ailedeki Pozisyon Ailenin Gel. Görevleri Düzeyin Süresi 1.Çocuksuz evli çiftler Karı-Koca Uyumlu ve doyum sağlayıcı 2 yıl bir evlilik oluşturmak. 2.Çocuklu aileler Karı-anne, koca-baba Çocuğun gelişimi için ona cesaret (30 aylık bebeğe sahip) kız çocuk veya erkek çocuğu, vermek. 2-5 yıl ya da her ikisi. 3.Okulöncesi çocuğu olan Karı-anne, koca-baba Çocuğun ilgi ve ihtiyaçlarını aileler. (30 ay ve 6 yaş). Kızçocuk-kızkardeş, karşılamak (okul öncesi çocuğu). 3-5 yıl Erkekçocuk-erkekkardeş 4.Okula giden çocukları Karı-anne, koca-baba Okul başarısı için çocuğu cesaretlen- 7 yıl olan aileler. (6-13 yaş). Kızçocuk-kızkardeş dirme. Okula giden çocuğu olan aile- Erkekçocuk-erkekkardeş lerle uyum sağlama. 5.Ergenlik çağında çocuğu Karı-anne, koca-baba Yetişen çocukların ebeveynleri olarak olan aile (13-20 yaş). Kızçocuk-kızkardeş ilgi ve kariyer oluşturmalarını sağlama, Erkekçocuk-erkekkardeş sorumlu bir özgürlük anlayışı oluşturma 7 yıl 6.Değişen aile yapısı Karı-anne-büyükanne Okul, askerlik, evlilik ve iş için gençleri (İlk çocuk evden ayrılmış, Koca-baba-büyükbaba desteklemek. 8 yıl son çocuk ayrılıyor). Kızçocuğu-kızkardeş-hala Erkekçocuğu-erkekkardeş-amca
16 4 7.Orta yaşlı ebeveynler Karı-anne-büyükanne Evlilik ilişkisini yeniden düzenlemek, (Boş yuva, emeklilik) Koca-baba-büyükbaba soybağlarını devam ettirmek Aile üyelerinin yaşlılığı Dul erkek- dul bayan Yalnız yaşamaya alışma ve emekliliğe (Eşlerden birinin ölümü) Karı-anne-büyükanne uyum sağlama, yaşlılıkta ihtiyaçları Koca-baba-büyükbaba giderebilme (Akt:Nystul, 1999) Bentowim, Barners ve Cooklin (1987), evliliği, birbiriyle etkileşim halinde olan, aralarında yakın ilişkilerin bulunduğu bireylerden oluşan dinamik bir birim olarak tanımlamaktadır. Framo (1996) evliliği, birbirlerine derin duygularla bağlanan, birbirlerinin sevgi, bağlılık, ait olma, mutlu olma gibi psikolojik ihtiyaçlarını karşılayan bir birim olarak tanımlamaktadır. Ailenin oluşumunu sağlayan evlilik, üyelerinin manevi ve maddi ihtiyaçlarını giderebilen, üyelerinin güvende olmasını sağlayan, üyelerin birbirine karşılıksız olarak yardım ettiği ve sempati duyduğu önemli bir yapıdır (Sayger, Homrich, Horne, 2000). Hansen ve L Abate (1982) evliliği, eşler arasında birliğin olduğu, üyeleri arasında açık ve güvenilir ilişkinin bulunduğu, bireylerin doğal olabildiği ve kişisel farklılıkların yaşanabildiği, etkili bir iletişimin varolduğu, üyelerin maddi ve manevi ihtiyaçlarının giderilebildiği, yakınlık, kızgınlık ve cinsellikle ilgili duyguların yaşanabildiği bir sistemler bütünü olarak tanımlamaktadır. Cutlar ve Radford (1999), aralarında iyi bir ilişki bulunan, çocuklarının geleceğini, güvenliğini düşünen ve geleceğe iyimser bakan, açık iletişim kuran evlilik sisteminin sağlıklı bir aile yapısını temsil ettiğini belirtmektedirler ve birbirlerine karşı sorumluluk duygusu taşıyan, birbirlerini sosyal açıdan destekleyen, birlikte isteyerek zaman geçiren, üyeler arasında açık iletişim olan, kriz durumunda birbirine kenetlenen bireylerin oluşturduğu sistemi evlilik olarak nitelemektedirler.
17 5 Evlilik tüm insan topluluklarında görülmektedir. Günümüz toplumlarında insanların tamamına yakını en az bir kez evlenmiştir (Kammeyer, 1990). Evlilik çok yaygın bir yaşam tarzıdır. Evlilik evrensel bir yaşam tarzı olarak görülse de ülkeler açısından evlenme oranları değişebilmektedir. Hindistan gibi farklı kültürleri içinde barındıran bir ülkede kadınların %99 dan fazlasının evli olduğu bilinmektedir. Amerika Birleşik Devletleri nde ise çoğu insan evli olmakla beraber, 18 yaşındaki her 4 insandan birinin evli olmadığı belirtilmektedir (Fuhrman, ve Funder 1995). Evlilik evrensel bir yapı gösterse de günümüzde artık büyük değişimler geçirmektedir. Trent ve South (1992), son on yıl içinde her 100 kadından 24 ünün, her 100 erkekten 26 sının eğitim ve iş kariyeri elde etmek için evlilik düşünmediklerini belirtmiştir. Evlilik kurumu evrensel bir kurum olarak görülse de farklı toplumlarda bu kurumun değişik özellikler taşıdığı dikkati çekmektedir. Genel olarak geleneksel bir anlayışın hakim olduğu evlilik kurumu giderek eşitliğin hakim olduğu modern bir yapıya dönüşmektedir. Bu farklılığı görebilmek için geleneksel ve modern evliliklerin hangi özellikleri içerdiğine bakmak yararlı olacaktır: Geleneksel evlilikler -Günlük ve geleneksel roller vurgulanmıştır -Eşler evlenmeden birlikte yaşayamazlar. -Kadın kocasının soyadını alır. -Erkek egemen, kadın pasiftir. -Kadının ve erkeğin rolleri kesin ve katıdır. -Sadece erkek evin geçimini sağlar. -Erkek cinsel ilişkiyi başlatır kadın uyum sağlar. -Çocuklarının bakımını sadece kadın üstlenir. -Eğitim sadece erkek için önemlidir. -Ailenin oturacağı yeri erkeğin mesleği belirler. Modern Evlilikler - Arkadaşlık üzerine temellendirilmiştir. -Evlenmeden önce eşler birlikte yaşayabilirler. -Kadınlar kendi soyadlarını kullanabilirler. -Eşler hem pasif hem de egemen olabilir. -Her iki eşin de rolleri esnektir. -Evin geçimini her iki eş de sağlayabilmektedir. -Her iki eşte cinsel ilişkiyi başlatabilir. -Ebeveynler çocuklarının bakımını paylaşırlar. -Eğitim her iki eş için de önemlidir. -Ailenin ikamet edeceği yeri her iki eşin mesleği belirler. (Rathus, Nevid, Rathus, 1998).
18 6 Aileye bir sistem olarak bakıldığında içinde bir takım alt sistemlerin varolduğu görülmektedir. Evlilik ise eşlerin oluşturduğu ve ailenin oluşmasına temel olan bir alt sistemdir. Bu sistem içerisinde eşlerin evlilik ilişkilerinden aldıkları doyum önemli bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Gibson (1993), evlilik terapisi için başvuran eşlerin para, cinsellik ve çocukları ile ilgili şikayetlerden çok, aralarındaki ilişkinin ortaya çıkardığı tatminsizlikten şikayet ettiklerini belirtmiştir. Aile bir bütündür ve evlilik ailenin temellerinin oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle sanayileşme ve endüstrileşme olgusu evliliğin yapısını değiştirmiş olup bu değişim değişen toplumda yaşamı sürdürmek ve uyum sağlamak açısından evliliğin yapısının anlaşılmasının ve iyi bir şekilde değerlendirilmesinin önemini arttırmaktadır. Olson (1993), ailenin yapısının iyi bir şekilde değerlendirilmesi açısından eşlerin evlilik ilişkilerinin anlaşılmasının önemini belirtmektedir. Farley (1990), aile sisteminin anlaşılmasında evliliğin irdelenmesinin aile içindeki zorlukların, problemlerin çocuklar ve ebeveynler arasındaki sorunların anlaşılmasını kolaylaştırabileceğini ifade etmektedir. Evlilikteki sorunların, çatışmaların fark edilmesi ve anlaşılması eşler arasındaki evlilik doyumunun tatmin edici olması açısından önemlidir. Bu nedenle evlilik ve aile danışmanları evliliğin ve ailenin değerlendirilmesinde çok yönlü bir bakış açısına sahip olunması gerektiğini vurgulamaktadır. South ve Lloyd (1995), evliliğin birçok faktörden etkilendiğini belirterek evliliğin değerlendirilmesinde kültür, cinsiyet, cinsel uyum, çocuk sayısı, evlenme biçimi ve eğitim gibi değişkenlerin dikkate alınmasının önemli olduğunu ifade etmektedir. Fincham ve Bradbury (1987) evlilik doyumu ve kalitesi ile ilgili yapılan aile araştırmalarının çok geniş bir alanı kapsadığını belirterek özellikle kalite ve doyum faktörlerini tanımlamada, ölçmede ortak bir görüşün olmadığını bundan dolayı hem evlilik ilişkisinde hem de eşlerin birbirine karşı gösterdikleri tutumlarda uzman değerlendirmesi açısından sorunlar yaşandığını ifade etmektedir. Ayrıca evliliğin olumsuz fiziksel ve psikolojik etkilerinin eşler arasında özel problemler yarattığını bu problemlerin belirgin hale getirilmesi için uygun ölçme araçları ile değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.
19 7 Vaugh ve Baier (1999) evlilik doyumunu ölçmek için varolan ölçme araçlarının geçerlik ve güvenirlik açısından eleştirildiğini belirterek evlilik ve aile ilişkisini etkileyen faktörleri geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçen ölçme araçlarına ihtiyaç duyulduğunu belirtmektedir. Heyman, Sayers ve Bellack (1994) evlilik doymunu eşler arasındaki ilişkinin uyumu, kalitesi, ilişkiden aldıkları mutluluk ve bu kavramların bir ahenk içinde ilişkide devam etmesi olarak açıklamaktadır. Cohen (1985) evlilik doyumunu ifade eden uyum, ilişkinin kalitesi ve mutluluğun evlilikte önemini ifade ederek bu kavramların ilişkide problem haline gelmesi durumunda uygun ölçeklerle sağlıklı bir şekilde tanımlanması ve değerlendirilmesi gerektiğini ve bu değerlendirmenin evlilik terapisine terapi sürecinin verimliliği açısından yarar sağlayacağını belirtmektedir lu yıllardan bu yana evlilik doyumu, uyumu ya da kalitesi gibi kavramları ölçmeye ve değerlendirmeye yönelik bir çok ölçek geliştirilmiştir (Norton, 1983). Evlilik ilişkisinde ilişkiyi etkileyen birçok boyut vardır, eşlerin bu boyutları nasıl algıladıkları ve nasıl tepki verdikleri önemlidir. Ayrıca eşlerin zarar verici bir ilişkiye sahip oldukları konusunda hemfikir olmamaları ve var olan problemleri görmezden gelmeleri terapi açısından güçlükler ve sınırlılıklar yaratmaktadır. Terapiye gelen ailelerin ilişkilerini daha gerçekçi ve kabul edici bir şekilde görmeleri, anlamaya çalışmaları açısından evliliğin belirli boyutlarına odaklanmış, çiftlerin ihtiyaçlarını ortaya koyabilecek, evlilik doyumunu ölçen ölçeklerin geliştirilmesi gerekmektedir (Sabatelli ve Ronald 1984). Guidubaldi ve Cleminshaw (1985) çiftlerin genel yaşam doyumlarının ve yaşam tarzlarının evlilik doyumlarını etkileyen önemli bir faktör olduğunu vurgulamış, eşlerin evlilik doyumlarının ve çocukların sosyalleşmesinin eşlerin davranışları ile ilgili olduğunu belirtmişlerdir. Ayrıca eşlerin ebeveyn rollerini sürdürmelerinin evlilikten aldıkları doyumun yüksek olması ile ilgili olduğunu vurgulayarak doyumu yüksek olan eşlerin ebeveyn rollerini sürdürürken çocuklarına karşı daha açık ve ilgili olduklarını belirtmiştir. Öte yandan evlilik doyumunu etkileyen bu tip faktörlerin (çocuk, çocuk yetiştirme tutumu) zorluklar yaratarak eşler arasındaki evlilik doyumunu düşürdüğünü ifade ederek bu faktörlerin bilimsel olarak değerlendirilmesi gerektiğini, bunun için de evlilik ile ilgili ölçeklerin geliştirilmesine ihtiyaç duyulduğunu açıklamışlardır.
20 8 Geçmişte yapılan (1986 ve 1995 yılları arası) evlilik doyumu ile ilgili çalışmalar genellikle evlilik doyumunu kavramsal düzeyde değerlendirmeye çalışmıştır ( Sabattelli ve Waldron, 1995). Gladding (2002) evlilik doyumunun yapısını kavramsal olarak ölçen çalışmaların, çiftlerin kendi yaşamlarındaki rolleri, görevleri ve evlilik ilişkilerini nasıl algıladıklarını açık bir şekilde gözler önüne sermediğini belirterek, bu durumunda evlilik doyumunu gerçekçi bir şekilde irdeleyen ölçeklerin olmamasından kaynaklı olduğunu vurgulamaktadır. Evlilik doyumunu değerlendirmeye çalışan çalışmalar ebeveynlerin çocukları ile ilişkilerinin kalitesini, çocukları ile birlikte iken yaşadıkları mutluluğu irdeleyen soruların cevaplanması şeklinde değerlendirmektedir (Wright ve Fhicten, 1983). Evlilik doyumunu ölçen ölçekler genel olarak ebeveynlerin davranışsal olmayan yönlerini değerlendirmek üzere hazırlanmış olup bu ölçekler özellikle ebeveynlerin çocuk yetiştirmede uyguladıkları otoriter, izin verici tarzları, tutumları ve bilişsel anlayışı değerlendirmeye yöneliktir. Bu nedenle evlilik doyumunu etkileyen farklı unsurların ölçümünde kullanılabilecek ölçeklerin geliştirilmesi önemli olmaktadır (Sabatelli ve Waldron, 1995). O Rourke ve Cappeliez (2002) çiftler arasındaki doyumu sağlıklı, nesnel bir şekilde değerlendirmek için uygun ölçeklere ihtiyaç duyulduğunu belirterek özellikle eşlerle görüşerek onların evlilik ilişkileri ile ilgili bilgi toplamaya yönelik öz-bildirim tarzındaki değerlendirmelerin evlilik doyumuna dair yanlı ve ön yargılı değerlendirmeler olduğunu ifade etmektedirler. Bu nedenle eşler arasındaki doyumu nesnel bir şekilde psikometrik olarak ortaya koyabilecek ölçek geliştirme çalışmalarına gerek olduğunu vurgulamaktadırlar. Waldron ve Sabatelli (1997) evlilik doyumunu kavramsal düzeyde değerlendirmenin sadece eşlere evlilik ilişkilerindeki sorumlulukları, rolleri hakkında sınırlı bir perspektif sağlayacağını vurgulayarak bu sınırlılığın evlilik doyumu ile ilgili yapılacak çalışmalarda ölçüm hatalarına, geçerlik ve güvenirlik hatalarına neden olacağına ve yapılan çalışmaların sonuçlarının genellenmesinde sakıncalar yaratacağına dikkati çekmektedirler. Crane, Middleton ve Bean (2000) aile ve evlilik ilişkilerini değerlendirmede daha çok öz-bildirim tekniklerinin kullanıldığını ve bu yöntemlerin evlilik ve aile ile ilgili ölçümlerde
21 9 avantaj sağladığını belirterek bu yöntemin aile ve evlilik terapistlerine problem odaklı bilgi vermekten çok çiftlerin problemlerine yönelik genel bilgi sağladığını ve böyle değerlendirmelerin sağlıklı bir sağaltım sağlamadığını vurgulamıştır. Bu nedenle aile ve evlilik alanında terapistlere problem odaklı bilgiler sağlayacak psikometrik ölçüm araçlarına ihtiyaç duyulduğunu ifade etmektedir. Holman ve Larson (1994) evliliğin aile kurmanın ilk basamağı olduğunu ve bu birim oluşturulmadan önce kişilerin kendilerini evliliğe hazır hissetmeleri gerektiğini, bireylerin hazır olma durumlarının farklı açılardan değerlendirilerek onları evliliğe sağlıklı bir şekilde hazırlamanın önemini vurgulamaktadır. Ayrıca evlenecek olan çiftlerin ilişkilerinin değerlendirilmesinin evlilik ilişkilerinde uyum ve doyum sağlaması açısından, birbirlerini daha iyi tanımaları ve kabullenmeleri yönünden gerekli olduğunu bunun için gerek evlilik öncesi ilişkiyi gerekse evlilik ilişkilerini değerlendirecek geçerli ve güvenilir ölçeklerin geliştirilmesinin anlamlı olduğunu belirtmektedir. Aile ve evlilik terapistleri çalışmalarında evliliğin farklı boyutlarında (yakınlık, güç, ebeveynlik vb.) var olan problemleri kısa sürede belirlemek ve tedaviyi hızlandırmak, aileye uygun eğitim programları hazırlamak için birçok ölçek kullanmaktadırlar. Bu nedenle aile ve evlilik terapilerinde ilişkiyi değerlendiren ölçeklerin kullanılması ve geliştirilmesi son derece önemlidir (Touliatos, Perlmutter ve Straus, 1990). Günümüzde çiftlerin ilişkilerini değerlendiren ölçeklerin kullanılması aile danışmanları tarafından giderek kabul gören bir anlayış olmakla birlikte özellikle ailenin değiştirilmesi gereken yönlerinin daha kolay belirginleşmesi açısından ölçek kullanımı büyük yararlar sağlamaktadır (Thomas ve Olson 1993). Gladding (2002) evlilik danışmanının problemli eşlere problem alanlarını en iyi ve açık bir şekilde göstermek, eşlerin neye ihtiyaçları olduğunu ortaya çıkarmak ve ilişkileri hakkında kesin güvenilir bilgi elde etmek için evlilik ve aile danışmanlığında ölçek kullanmanın ve bu alanla ilgili yeni ölçeklerin geliştirilmesinin önemini vurgulamaktadır. Evlilik doyumu ve aile ile ilgili yabancı yazın incelendiğinde evlilik doyumu ile ilgili ölçek çalışmalarının yoğun olduğu ve bu alanda ölçek kullanmanın terapistlere sağaltım açısından büyük avantaj sağladığı dikkati çekmektedir. Ülkemizde aile ve evlilik ile yapılan