Dünya tarihi /1549–1559/ Osmanlı'nın Trablus'u alması, Kanlı Mary'nin Protestan katliamı, Babür'de Ekber ve Rusya'da IV. Ivan dönemi
Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin elli dokuzuncu bölümü
Yeni Dünyada Cizvit koleji, Osmanlı’nın Trablus’u alması
Kanlı Mary ile Felipe evliliği, Mary’nin Protestan katliamı, Servetus’un yakılması
Augsburg Antlaşması, Babür’de Ekber dönemi, Korkunç Ivan’la genişleyen Rusya
Çinlilerden Portekizlilere Macau jesti, Cateau-Cambrésis Barış Antlaşması,
Dokuz yaşındaki VI. Edward'ın (1537-53) İngiliz tahtına çıkması babasının yapmış olduğu dini düzenlemelerde bir kopma meydana getirdi. VIII. Henry'nin İngiltere Kilisesi (bkz. 1534) sadece papalık otoritesini reddetmesi açısından Protestandı. Hükümete vekalet eden Koruyucu Lord Protestan Somerset dükünün etkin yönlendirmesi altındaki VI. Edward ve Canterbury Başpiskoposu Thomas Cranmer (1489-1556) 1549 tarihli Teklik Yasasıyla yasal statü tanınan yeni ve ateşli bir Protestan kilisesi kurdu.
Katolik ibadetinin çan çalma dahil birçok görünür biçimi yasaklandı. Bu durum Cranmer'in kullanımı zorunlu tutulan Book of Common Prayer'ın yayımlanmasıyla daha da güçlendirildi.
Yeni Dünyada Cizvit koleji, Osmanlı'nın Trablus'u alması
Portekizli ilk Genel Vali Tomede Sousa'nın 1549'da Brezilya'ya gelişinde yanında Portekiz Kralı III. Joao'nun özel isteğiyle gönderilen, Manuel de Nobrega'nın (1517-70) başkanlığındaki beş Cizvit vardı. Cizvitler (bkz. 1533-34) Portekiz'in Brezilya'yı sömürgeleştirmesinin başından beri merkezi bir konumdaydı.
Nobrega yeni koloninin başkenti Salvador'da ilk ayini yönettikten sonra Yeni Dünyadaki ilk Cizvit Kolejini kurdu. O ve arkadaşları okullar ve şapeller kurarak ve daha önemlisi gayretlerini yerlilerin çocukları üzerinde yoğunlaştırarak dinamik misyonerler olduklarını gösterdiler. Nobrega Portekizli sömürgecilerin gaddarlıkları karşısında Hintlileri tutarlı bir tavırla savundu.
Kuzey Afrika kıyıları 16. yüzyıl boyunca Hristiyan Batı, özellikle İspanya ve Osmanlılar arasındaki Akdeniz hakimiyeti mücadelesinde ana savaş alanlarından biri oldu. İspanya Barbar korsanlarının İtalya'yla Habsburgların iletişimi kesen yıkıcı akınlarını durdurmak zorundaydı. 1551 yılında Trablus'un bazı Fransız gemilerinin yardımıyla Osmanlılar tarafından alınması Türkler için önemli bir zaferi temsil ederken, Habsburg stratejik ümitlerine vurulan ağır bir darbeydi. Şehri geri almak için yapılan çabalar başarıya ulaşmadı.
Kanlı Mary ile Felipe evliliği, Mary'nin Protestan katliamı, Servetus'un yakılması
İtalya Savaşlarının (bkz. 1505-12) son bölümü 1552'de başladı. Fransa Osmanlılarla ve Saksonya Kralı Maurice başta olmak üzere bir dizi Alman Protestan hükümdarla ittifak içindeydi. İngiltere İspanyolları desteklemek için 1557'de geç ve talihsiz bir katkıda bulunacaktı. Bu katkı, VIII. Henry'nin kızı Mary'nin 1553'te kraliçe olması ve V. Karl'ın oğlu, gelecekteki İspanya Kralı Felipe'ylE 1554'te evlenmesiydi.
1534'ten beri Protestan olan İngiltere hükümdarının Avrupa'daki en militan Katolik hükümdarın oğluyla evlenmesinin basit bir açıklaması vardır. Kardeşi VI. Edward atak bir Protestan olmuşken Mary Katolik – ve Papalık- üstünlüğünün bütünüyle geri getirilmesine kararlı, en az onun kadar atak bir Katolikti. On yıldan daha kısa süre içinde İngiltere bir dini uçtan diğerine savruldu. Mary 1555'ten itibaren önde gelen Protestan şahsiyetlerinin 283'ünü canlı canlı yaktırarak sistematik bir zulmün aktörü oldu. Bundan dolayı da daha sonraları Kanlı Mary ismiyle canavarlaştırıldı.
İspanyol ilahiyatçı ve radikal hümanist Michael Servetus'un Ekim 1553'te Cenevre'de Fransız din reformcusu John Calvin'in (1509-64) açık emriyle kazığa bağlanarak yakılma yoluyla infazı Reformun (bkz. 1516-18) hassas bir dönemini belirledi. Servetus, Calvin'in kader anlayışını -tüm olayların Tanrı'nın takdiri olduğu, sadece Tanrı'ya teslim olanların (genellikle Calvin'in belirlediği şekilde) sonsuz kurtuluşa erecekleri- reddettiği için Calvin'in gözünde "tiksindirici küfürler" işlemekten suçlu, fikirlerini kuvvetle ifade eden bir kişiydi.
Servetus'un ölümü hakkında dikkat çekici olan, Protestanlığın heretiklik konusunda hiçbir şekilde Katoliklikten daha toleranslı olmadığını ilk defa ortaya koymasıydı. Bu olayın yansımaları tatsız bir şekilde kaygı uyandırıcıydı.
Augsburg Antlaşması, Babür'de Ekber dönemi, Korkunç Ivan'la genişleyen Rusya
İtalya Savaşlarının son aşaması V. Karl'ın Kutsal Roma İmparatorluğu içindeki Protestanlığı benimsemiş uyruklarına kendisini askeri yollarla hiçbir zaman kabul ettiremeyeceğini açıkça ortaya koydu. Böylece Karl istemeyerek de olsa Kutsal Roma imparatoru veliahdı kardeşi Arşidük Ferdinand'ın bir uzlaşma antlaşması müzakere etmesine izin verdi ve söz konusu antlaşma üzerinde Eylül 1555'te mutabakat sağlandı.
Augsburg Antlaşmasının esası her hükümdarın kendi dinini uyruklarına kabul ettirmesine izin veren bir formüle –cuius regio eius religio– (ülke kiminse din onundur) dayandı. Bu tür bir hoşgörü büyük bir açılım anlamına geldi. Ancak seçim yalnızca Katolik ve Luthercilik arasındaydı; Kalvencilik dahil edilmedi.
1556'da 14 yaşındaki Ekber'in Babür tahtına çıkması hanedanın talihinde belirleyici bir olay oldu. Babası Hümayun Babür gücünün Afgan ve Hindu ilerlemeleri karşısında önemli ölçüde azalmasına tanıklık etmişti. Tahtına yönelik ciddi bir Hindu saldırısını Kasım 1556 tarihindeki İkinci Panipat Muharebesinde savuşturan Ekber, Babür gücünün muazzam ölçüde artması sırasında iktidarda oldu.
Roma'nın tek meşru halefi, dolayısıyla Hristiyanlığın koruyucusu oldukları iddiaları Rusya'nın fetihle genişlemesinin yalnız arzu edilir değil aynı zamanda kaçınılmaz olduğu inancına götürdü. "Korkunç" lakabıyla tanınan IV. Ivan (1530-84) döneminde bu tür ihtiraslı iddialar önemli ölçüde arttı. Batıdaki gayretleri Litvanya askeri gücü tarafından boşa çıkarılsa da güneydeki gayretleri çarpıcı biçimde başarılıydı. Kazan Hanlığını esasen 1552'de ele geçirmişti. 1556'da zayıflamış Astrahan hanlığını yıkarak daha da kayda değer bir atılım gerçekleştirmeyi başardı. Rusya artık yalnızca Orta Asya ticaret yollarının hakimi konumunda değil, aynı zamanda kendisini doğuda Sibirya'ya doğru ilerlemeye hazır gördü.
Çin'de 1513'ten beri ticaret istasyonları kurmaya çalışan Portekizlilerin niyetleri hakkında her zaman kuşku duyan Çinliler arasındaki gerilimler 1540'larda yumuşayarak 1552'de Çinlilerin Portekizlilere Çin'in güney kıyılarındaki Macau'da bir ticaret istasyonu kurmalarına izin vermesi noktasına gelmişti. Bu Portekizlilerin arzu ettiği dayanak noktasını sağladı. 1557 yılına gelindiğinde bu geçici düzenleme daimi hale gelmişti. Zaman içinde Macau Portekiz, daha sonra İspanyol küresel ticaret sisteminde mühim bir bağlantı haline gelecekti. Macau, 1999'a kadar Portekiz'e bağlı kaldı.
1557'de İngiltere Kraliçesi I. Mary kocası II. Felippe tarafından Fransa'yla yeniden başlanan savaşa İspanya'nın yanında katılmaya ikna edildi. Calais'nin Ocak 1558'de doğrudan kaybedilmesiyle bu karar yıkıcı sonuçlara yol açtı; 1360 yılından beri İngiliz toprağı olan Calais ülkenin Avrupa'daki son tutunma noktasıydı. Mary çocuk sahibi olamamıştı ve Kasım 1558'de öldüğünde yerine Anne Boleyn'ın kızı, Protestan üvey kardeşi I. Elizabeth geçti.
Nisan 1559'da imzalanan Cateau-Cambrésis Barış Antlaşması İtalya Savaşlarının kesin olarak sona ermesini belirledi. Antlaşmanın kısa süreli bir başarı olduğu ortaya çıktı. Habsburg İspanyası kesin galip devlet ve İtalya'nın (Fransa ve Papalık aleyhine) mutlak hakimiydi. Fransa ise Calais dışında Metz, Toul ve Verdun'u elinde tuttu.
Antlaşma hükümlerine göre II. Felipe Hollanda'nın ihtilafa askeri ve mali katkılarının aslında İspanya'nın İtalya hedeflerini iletmeye yaradığını üstü kapalı olarak ortaya koyuyordu. İspanya Hollanda'sında gelecekte ihtilaf çıkması az çok kesinleşmişti. Daha az kesin olarak tahmin edilebilen bir sonuç ise Fransa Kralı II. Henri'nin (d. 1519) üç ay sonra antlaşmayı kutlamak için düzenlenen bir yarışmada ölmesiydi. Bunun ardından çocuk kralların art arda tahta çıkması Fransa'yı acı bir iç savaşa sürükledi.
Çar IV. Ivan Sibir Hanlığında yerleşmelerinin başlamasıyla Rus genişleme siyasetini sürdürdü. Ivan'ın 1552'de Kazan'ı ele geçirmesi doğuda Sibirya ve Uralların yolunu açmıştı. Kolonilerin kurulmasına önderlik edenler arasında Ivan tarafından çeşitli mülk ve vergi muafiyetleri verilen Strogavov gibi aileler vardı. Kazaklar tarafından korunan Sibirya'ya 1570'lerde geniş çaplı göçler başladı ve yerel kabilelerle ticaret bağlantıları kuruldu. Sibir Hanlığı nihayetinde 1582'de ele geçirilerek Rusya'nın büyüklüğünü önemli ölçüde artırdı.
Mart 1549 / Brezilya'nın ilk koloni başkenti Salvador da Bahia kurulur
27 Temmuz 1549 / Cizvit Francis Xaiver Japonya'ya varır
1549 / İngiltere'de ilk Common Book of Prayer basılır
1549 / Cizvitler Brezilya'da misyonerliğe başlar
1550 / Helsinki İsveç Kralı I. Gustav tarafından kurulur
1550 / Protestan muhafeletinin merkezi Magdeburg V. Charles tarafından kuşatılır
1550 / Georgio Vasari'nin Lives of the Most Excellent Italian Painters kitabının yayımlanması
21 Nisan 1551 / Japon savaş beyi Oda Nobuhide'nin ölümü (d. 1510)
1551 / Osmanlılar Trablus'u tekrar alır
1552 / Fransızlar Saksonya Kralı Maurice'le Almanya'dan atılan V. Charles'a karşı ittifaka girer
1552 / Portekizliler Macau'da ticaret kolonisi kurar
2 Aralık 1552 / Francis Xaiver'in ölümü (d. 1506)
9 Nisan 1553 / Fransız yazar Francois Rabelais'nin ölümü
6 Temmuz 1553 / İngiltere Kralı VI. Edward'ın ölümü (d. 1537)
19 Temmuz 1553 / I. Mary'nin tahta çıkmasıyla Katolik inancı İngiltere'ye yeniden gelir
27 Ekim 1553 / Michael Servetus (d. 1511) Protestan Cenevre'de heretiklik suçlamasıyla yakılır
1553 / Safevi-Osmanlı Savaşı (1555'e kadar)
1554 / Fas'ta Saadi hanedanı kurulur
1554 / Bati Afrika'da Katsina Songhay İmparatorluğundan bağımsızlığını kazanır
23 Ocak 1555 / Kuzeybatı Çin'de Shaanxi depremi yaklaşık 830.000 kişinin ölümüne yol açar.
12 Temmuz 1555 / Roma'da Papa IV. Paul'un emriyle Yahudi gettosu kurulması
25 Eylül 1555 / Lutherci prenslere Augsburg Antlalmasıyla din özgürlüğü verilir
25 Ekim 1555 / V. Charles süreç içinde tahttan feragat eder (1558'e kadar)
27 Ocak 1556 / Ekber'in (1542-1605) Hint Moğol tahtına çıkması
21 Mart 1556 / Eski Canterbury Başpiskoposu Thomas Crammer'ın heretiklik suçlamasıyla infaz edilmesi
31 Temmuz 1556 / Cizvit tarikatının kurucusu Loyolalı Ignatius'un ölümü (d. 1491)
5 Kasım 1556 / Ekber Hinduları İkinci Panipat Muharebesinde mağlup etti
1556 / Ruslar Astrahan Hanlığını ele geçirir ve Hazar Denizine erişir
1556 / İsveç kralı III. Johann Finlandiya hükümdarı olur
1557 / İngiltere İspanya'yla ittifak yapar ve Fransa'ya savaş ilan eder
10 Ağustos 1557 / İspanya Fransızları St. Quentin'de bozguna uğratır
1 Eylül 1557 / Fransız kaşif Jacques Cartier (d. 1491) öldü
1557 / Portekizliler Çin'de Macau'nun mülkiyetini alır
7 Ocak 1558 / Fransızlar İngilizlere karşı saldırıda bulunur ve Calais'yi ele geçirir
21 Eylül 1558 / Kutsal Roma İmparatorlu V. Charles'ın (d. 1500) ölümü
17 Kasım 1558 / I. Elizabeth'in I. Mary'nin ölümünün ardından İngiltere tahtına geçmesi
1558 / Korkunç İvan Sibir Hanlığının fethine başlar
2-3 Nisan 1559 / Cateau-Cambresis Antlaşması İtalyan savaşlarını sonlandırır
30 Haziran 1559 / Fransa kralı II. Henri turnuva sırasında hayatını kaybederek Fransız monarşisini krize sokar
10 Temmuz 1559 / II. Francis Fransa kralı olur
1559 / V. Charles'ın kızı Parma hükümdarı Margaret Hollanda valisi olur
1559 / İspanyol yerleşimi Mobile Bay, Alabama'da kurulur
Dünya tarihi /1697–1703/ Zenta Muharebesi, Büyük Kuzey Savaşı, Tarımda devrim, 47 Ronin İsyanı, Prusya Krallığı kuruluyor