Şeyh Sultan Zaviyesi Kazısı | Hasankeyf Arkeolojik Kazıları
Dicle Nehri’nin güney sahiline bakan bir yamaca kurulan Şeyh Sultan Zaviyesi, 2011 yılı Hasankeyf kazılarının son çalışma alanı olmuştur. Nehir tarafındaki bir bölümü heyelanla aşağı uçmuş olan zaviyenin büyük bir bölümü de kum ocaklarının altında kalmıştır. Ön araştırmalarda kilise olduğu sanılan yapılar kazılarla ortaya çıkarılarak kimliği sonradan tespit edilmiştir. Zaviye, küçük bir avlu etrafına yerleştirilmiş türbe, derviş hücreleri, mutfak ve kiler odalarından oluşmaktadır. En sağlam ünitesi olan türbe defineciler tarafından tahrip edilmiş, diğer kısımları ise su basman seviyesine kadar yıkılmıştır . Zaviye, malzeme ve yapı tekniğine göre XV. yüzyıla işaret etmektedir.
Türbenin güneybatısında yer alan, üst örtüsü ve cephe duvarları tamamen yıkık bir vaziyette günümüze gelebilen zaviyenin planını ortaya çıkarabilmek için çalışmalar doğu – batı yönünde ilerleyerek gerçekleştirilmiştir.
Avlu etrafında yer alan mekânlar bulundukları yöne göre K1, K2, G1, G2, G3, G4a ve G4b olarak adlandırılmıştır.
Zaviye; Şeyh Sultana ait olduğu düşünülen türbenin güneyinde, kuzey – güney yönünde genişletilmiş 9.60 x 8.00 m. ölçülerindeki iç avlunun çevresine yerleştirilen yapılar topluluğundan oluşur. Dikdörtgen planlı avlunun girişi batı yönündedir. Avlunun kuzeydoğu köşesinde kubbeyle örtülü olduğu düşünülen türbe yer alır. Kuzeyinde ise dikdörtgen planlı K1 ve K2 mekânları bulunur. Doğu bölümünde; 4.40 x 8.00 m. ölçülerinde, kuzey – güney doğrultusunda uzanan ve avlu zemininden daha yüksekte kalan bir bölüm yer alır. Bu bölümün, 4.40 m. batısında mekânı sınırlayan duvara ait olduğu düşünülen tek sıra taş dizisi bulunmaktadır. Avlunun güneyinde; G1, G2, G3, G4a ve G4b olarak adlandırılan mekânlar yer alır.
Bu alanda çalışmalar doğu – batı yönünde ilerleyerek gerçekleştirilmiştir. Başlangıç kodu +510,81 m. olan alanda, duvar takibi yapılarak gerçekleştirilen seviye inme çalışmalarında +508,49 m. koduna inilmiştir. Avlunun doğu duvarından 4.40 m. uzunluğunda batıya doğru uzanan ve 8.00 m. genişliğinde tek sıra moloz taş ile örülmüş bir sekiye rastlanmıştır. Avlunun orta kısmında 3.80 x 4.60 m. ölçülerinde kesme taş döşeli havuza ait zemin döşemesine rastlanmıştır. Avlunun kuzeybatı köşesinde üç sıra kesme taşın altında havuzla bağlantılı olduğu düşünülen bir künk parçası tespit edilmiştir. Batı duvarında; kuzeybatı köşeden 4.30 m. uzaklıkta, 0.90 m. genişliğinde avlu girişine ait kapı açıklığı tespit edilmiştir. Avlu kapısının güney köşesinde batıya doğru 1.80 m. uzunluğunda ilerleyen tek sıra taştan oluşan bir duvar kalıntısı tespit edilmiştir.
Türbe; Zaviyenin kuzeydoğu köşesinde yer alan ve mevcut izlerden kubbeli bir mekân olduğu anlaşılan Şeyh Sultan Türbesi, kareye yakın dikdörtgen planlıdır. Türbenin girişi mekânlar arasındaki bir geçitle avluya bağlanmıştır. Üst örtüsü ve kuzey duvarı tamamen yıkılmış olan yapının doğu, batı ve güney duvarlarının bir bölümü günümüze gelebilmiştir.
Bu bölümde yapılan kazı çalışmalarında; türbenin üst örtüsüne ve yıkılan duvar örgülerine ait moloz yığınları tahliye edilerek zemin tespiti yapılmıştır.
İç avludan türbeye geçiş, birbirine açılan üç farklı mekândan sağlanmıştır. K1 mekânının kuzey duvarında yer alan 0.90 m. genişliğindeki açıklıktan, kuzey – güney doğrultusunda uzanan 6.00 m. uzunluğundaki mekâna geçilmektedir. Mekânın batı duvarı tamamen yıkılmış olduğu için planı hakkında net bir bilgi elde edilememiştir. Mekânın doğu duvarının 4.30 m. kuzeyinde bulunan 0.90 m. genişliğindeki kapı açıklığı ile türbenin kuzeyinde yer alan, doğu – batı doğrultusunda uzanan 4.10 m. uzunluğundaki üçüncü bir mekâna geçilmektedir. Kuzey duvarı tamamen yıkılmış olan mekânın güney duvarında zeminden iki basamakla yükseltilen, 0.80 m. genişliğindeki kapı açıklığı ile kriptanın bulunduğu mezar odasına geçiş sağlanmıştır .
Mezar odasında yapılan çalışmalarda caslı zemin tabakası tespit edilmiştir. Zemin tabakasının altında yer alan kripta bölümünün daha önce yapılan kaçak kazılarla açıldığı ve kriptanın tuğla örgülü tonoz örtüsünün kırılarak cenazeye ait iskeletin tahrip edildiği görülmüştür.
Avlunun kuzeydoğusunda yer alan K1 Mekânı, 4.40 x 6.00 m. ölçülerindeki mekân doğu batı doğrultusunda dikdörtgen plandadır. Mekânın doğu duvarının 2.90 m. uzaklığında, 0.90 m. genişliğinde türbeye geçişin sağlandığı açıklık yer alır.
K2 olarak adlandırılan mekân zaviyenin kuzey duvar ile batı duvarının birleştiği kuzeybatı köşesinde, K1 mekânının batısında yer alır. 4.40 x 10.80 m. ölçülerindeki mekân doğu – batı doğrultusunda dikdörtgen plandadır.
Mekânın doğu duvarından batıya doğru 4.70 m. mesafede, 0.80 m. yarıçapında bir adet ocak tespit edilmiştir. Ocağın dışı casla sıvanmıştır.
Bu mekânda seviye inme çalışmaları sırasında çok sayıda sırlı sırsız seramik tespit edilmiştir. Ayrıca ocak kısmının bulunduğu alanda yanık izleri ve kül kalıntıları ile üçayak parçaları bulunmuştur.
G1 mekânı; zaviyenin doğu duvarı ile güney duvarının birleştiği güneydoğu köşesinde yer almaktadır. Avludan moloz taş ile ölürmüş düzgün olmayan 0.70 m. kalınlığında bir duvar ile ayrılmıştır. Kuzey – güney doğrultusunda uzanan mekân 2.90 x 6.00 m. ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Duvar kalınlığı 0.70 m. dir. Zemin tespiti yapılan mekânda caslı ve sıkıştırılmış topraktan yapılmış iki farklı zemine ulaşılmıştır. Ayrıca bu yapının içinde mekânın orta kısmında zeminde tuğla ile örülmüş ve casla sıvanmış bir ocak tespit edilmiştir. Bu ocak dışında mekânın kuzey duvarına dayandırılmış iki adet ocak tespit edilmiştir.
G2 Mekânı; Avlunun güney bölümünde, G1 ve G3 mekânlarının arasında yer alır. Kuzey – güney doğrultusunda, 2.00 x 6.10 m. ölçülerinde dikdörtgen plana sahiptir. Duvar kalınlığı 0.70 m. olup casla sıvanmıştır. Başlangıç kotu +510,81 m. olan mekânda seviye inme çalışmaları sonunda +509,10 m. kotuna inilmiştir. Güney bölümünde yer alan diğer mekânlarda olduğu gibi zemini dolgu toprak ile yükseltilmiştir.
G3 Mekânı (Eyvan); Avlunun güneyinde, havuzun paralelinde yer alan dikdörtgen planlı G3 mekânı 4.40 x 6.10 m. ölçülerindedir. Duvar kalınlığı 0.70 m. olup casla sıvanmıştır. Bu mekân avlu zemininden dolgu toprak ile yükseltilmiş olup önüne tek sıra moloz taştan yapılmış bir seki yer alır. Mekânın güney duvarının orta bölümünde 1.10 m. genişliğinde mihrap nişi tespit edilmiştir. Mihrap nişinin yer aldığı bu mekânın mescit olarak kullanılmış olduğu düşünülmektedir.
G4 Mekânı; G4a ve G4b olarak adlandırılan iki bölümden oluşmaktadır.
G4a Mekânı; Avlunun güney batı köşesinde, G3 mekânının batısında, G4b mekânının güneyinde yer alır. 1.60 x 3.00 m. ölçülerinde, doğu – batı doğrultusunda dikdörtgen planlılıdır.
G4b Mekânı; G4a mekânının kuzeyinde yer alan mekân, sonradan eklendiği tahmin edilen ince bir duvar ile G4a mekânından ayrılır. 3.00 x 5.15 m. ölçülerinde, doğu – batı doğrultusunda dikdörtgen planlılıdır. Seviye inme çalışmaları sonunda kuzey duvarında 0.80 m. genişliğinde girişin sağlandığı kapı açıklığı tespit edilmiştir. Mekânın güneydoğu köşesinde bir adet ocak tespit edilmiştir.