﻿ Kazakistan'da Eğitim, kazakistan üniversitesi ahmet yesevi | Çokbilgi.com - Türkçe ve Edebiyat Güncesi
Kazakistan'da Eğitim ve Üniversite
Kazakistan’ın siyasi, sosyal ve ekonomik gelişiminin çok yönlülüğü egemenlik yıllarında yer almış kültürel süreç seviyesiyle belirlenen toplumun manevi gelişimi ile tamamlanmaktadır. Kazakistan’ın çağdaş kültür süreci anlamının altında, eğitim, bilim ve kültürün çeşitli alanlarındaki, günümüzde gelişmekte olan sanat türlerini kapsayan geniş oranda değişiklik, köklü yenilenme yatmaktadır.
Madem ki egemen Kazakistan tarihî şartlarından dolayı çok etnikli bir devlettir, kültür süreci de millî kültürlerin karşılıklı etki ve faaliyetlerine bağlı olmaktadır. Kazakistan toplumunun günümüzdeki durumu, belirli kültür ve yaşam dönüşümünü göstermektedir. Kazakistan tecrübesi, çeşitli milli psikoloji, kültür ve geleneklere sahip halkların birlikte yaşayabileceğine ve dostluk ve manevî yakınlık ilişkilerine dönüşen, yapıcı bağların kurulabileceğine şahit olmuştur.
Kazakistan’da 1980’li yılların ikinci yarısında oluşan kültür süreci, bir yandan Sovyet totaliter sisteminin krizini, o dönemki sınıf, particilik, sosyalist realizm ilkelerinin kültleşmesinden ayrılmasını yansıtmaktaydı. Ülkenin kültürel gelişimi yeni bağımsız devletin oluşumundaki zorluklarla nitelendirilmekteydi. Kazakistan’da 1986 yılının Aralık olaylarından sonra, Kazak halkının “milliyetçilikle” suçlanması, kültür sorunlarının çözümünde iz bıraktı. Diğer yandan, 1980’nin sonu ve 1990’ın başlarındaki kültürde, pekişen çoğulculuk, çeşitli mülkiyet formları, siyasi-toplumsal yenilenme ve düşünce çeşitliliğinin ilk adımlarının yansıdığı görünmektedir.
1990’da Kazakistan İlimler Akademisi’nin 32 ilmi kurumu, Fizik-Matematik İlimler, Toprak İlimleri, Kimya-Teknoloji, Biyoloji, Sosyal Bilimler ve Merkezi-Kazakistan bölümü şeklindeki altı bölümde birleştirildi. Bu alanda çalışanların toplam sayısı 10994 olup, bunlardan, bilimsel görevliler 4475’i bilimsel görevliler, 244’ü doçent ve 1798’i doktor unvanına sahiptir. Fakat, Kazakistan ilminde belirli başarıların yanı sıra, büyük sorunlar da yaşanmıştır.
Makine, radyo-elektron, radyo-teknoloji ve otomatik makine dallarında, ilmî kadronun hazırlanma temposu ve ilmî kurumların örgütlenmesi aksamıştır. Akademi, yüksek okul/üniversite ve fabrikada arasındaki koordinasyonun zayıflığı, konu çeşitliliğine, bilim güçlerinin dağılmasına, onları önemli yönlerde kullanmak için gerekli etkileşimin sağlanmamasına, paralelliğe ve ilmî çalışmaların aynılarının yapılmalarına neden oldu. İlmî hazırlıkların etkinliğinde ani düşüş yaşandı. Mesela, 1985’te yürürlüğe giren bir ilmî hazırlığın ekonomik etkinliği, 1980’le kıyaslandığında iki kat azalmıştır. Ülkenin hiçbir ilmî kurumu, ülkede bu düşünceyle kurulan üretim tesislerinde yer almadı.
1991’den sonra eğitim sistemi belirli bir kriz yaşmaktaydı. 1 Ocak 1993’te, Kazakistan’da 154 bin kişilik, 303 ilkokul kapatıldı, ayrıca, lise ve ortaokul sayıları da azaldı. Aynı dönemde devlet dışı eğitim kurumlarının (ilk, orta ve lise, yüksekokul-üniversite) oluşumu süreci başladı.
Bir sıra yüksekokul kurumları hisse senetleriyle halka açılmaktadır. Ülkenin önde gelen devlet ve özel yüksekokulları, günün talebine uyarak, yeni mesleklere yönelik eğitim başlattılar. Yeni eğitim merkezlerinde, devletin iç ve dış siyasetine uygun ihtiyaçları karşılayacak kadrolar hazırlanmaktadır. Bağımsızlık yıllarında ülkede yeni yüksekokullar açıldı. Bunlardan bazıları, Türkistan’da H. A. Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi, Uralsk/Oral’da Kültür Enstitüsü, Astana’da Avrasya Devlet Üniversitesi, Almatı’da Kazak-Amerikan Üniversitesi’dir. Eğitim sisteminin uluslararası bağlantıları genişledi. 1991’den itibaren 1000’e yakın Kazak öğrencisi, lisans, master, doktora sahasında yurt dışında eğitim görmektedir.
Egemen devlet sürecinin oturmaya başlamasıyla beraber, manevî yaşamın tüm boyutlarında tek tip ve şematik yapıyı aşmaya yardımcı oldu. Orta ve lise eğitiminde çoğulculuk kök salmaktadır. Özel okullar faaliyet göstermeye başladılar. 2001’den itibaren orta ve lise eğitiminin 12 yıllık temel eğitim dönemine geçme programı hayata geçirilmeye başladı. “Atamura” şirketi, Ç. Ç. Velihanov, Tarih ve Etnoloji Enstitüsünün 5 ciltlik akademik yayını olan “Kazakistan Tarihini”, aynı zamanda “yeni nesil okul kitapları” diye adlandırılan bazı okul eğitim kitaplarını neşretmede yardımda bulundu.
Kazakistan ilminin gelecekteki gelişimi için, “İlim” kanununun kabul edilmesi büyük önem taşır. İlim kanunun kabul edilmesi gerçeği Egemen Kazakistan Cumhuriyeti’nin oluşumunda önemli bir işarettir. Bu, ülkedeki sivil toplum ve hukuk devleti oluşumunda atılan yeni bir adımdır. Devletin, ilme ve ilmî kadrolara özen göstermesinin, bağımsızlığın onuncu yıldönümüne denk gelmesi sembol oldu.
İlmî sahada faaliyet gösteren Kazakistan aydınlarının toplumsal ve ekonomik statülerinin belirlenmesi kanunu özel önem taşımaktadır. Bununla birlikte kanun ile ilim adamının entelektüel mülkiyeti garanti edilir. İlim adamına, ilim ve ilmî-teknik incelemelerin uygulanması konusunda gelir sağlama hakkı tanır. Bundan sonra, ilim adamına, ilmî ve teknik alanda, işveren statüsü ve hakkı da tanınmaktadır. Bu yeni “İlim” kanunu, ilim adamlarının maddi ve sosyal güvence sorunlarına önemli değişiklikler getirmektedir.
Kabul edilen yeni kanun ışığında, Milli İlimler Akademisi, Kazakistan Cumhuriyeti’ndeki, ilmî ve teknik faaliyetlerin, özü ve organizatörü haline gelmiştir.
Daha sonra, ilmî ve teknik faaliyetlerin sonuçları, entelektüel mülkiyet hakkıyla donatıldı. Artık, bir haber taşıyıcısında kaydedilen herhangi bir ilmî araştırma veya inceleme sonuçları entelektüel mülkiyet hakkına tabii olmaktadır. Bilim adamına entelektüel mülkiyetin öznesi olma hakkı tanınarak belirli ilmî ve teknik araştırma sürecinde alınan neticenin, sahibi ya da eser ortaklığı unvanı verilmektedir.
Yeni kanuna göre, ilmi ve teknik faaliyet neticelerine şahsi katkıda bulunmayan, sadece teknik yardım veren ya da organizatörlük yapan kişiler kategorisi, entelektüel ilmi mülkiyet hakkına sahip kişiler listesinden çıkartılır. Eğer bir ilim adamına belirli bir ilmi kuruluş tarafından araştırma önerisi verilmiş ise ve aralarında herhangi bir başka durum söz konusu değilse, neticeyi kullanma hakkı ilmi kuruluşundur. Yukarıda söz edilenlerin hepsi, ilmi araştırmacılara devletin ciddî bir garanti ağı oluşturduğunun en bariz kanıtıdır. Ancak, bu durumda ilim adamlarının sorumluluğunu arttırmaktadır.
Kazakistan Milli İlim Akademisi’nin yapısı ve ilmi araştırma konuları zamanın ruhuna ve yeni taleplere uygun olarak yapılandırılmaktadır. Bu çerçevede, yeni araştırma enstitüleri kuruldu. İlmi Akademi’nin dalları genişlemektedir. İlmi derece ve unvanlarının verilmesini ve ilmi tezlerin kalitesini kontrol etmeyi amaçlayan Kazakistan Yüksek İlmi Kontrol Komisyonu da bir başka önemli kuruluştur.
Toplumda milli ve manevî anlayış, istikrarın temelleşmesi ve sosyal adaletlilik gibi konularda uygulanan devlet yöntemleri ülkenin tarihine geçti. Üstelik bağımsızlık döneminin her yılını Kazakistan toplumunun can alıcı, önemli güncel sorunlarına adamak geleneksel hale geldi. Böylece, Cumhurbaşkanı kararnamesine göre, Kazakistan’da 1997, “Milletlerarası anlaşma ve siyasî sürgün kurbanlarını anma yılı” olarak ilan edildi; Daha sonra, 1998, “Halkların birliği ve milli tarihi yılı”; 1999, “Birlik ve nesillerin tutarlılık yılı”; 2000, “Kültüre destek yılı”; 2001, “Kazakistan Cumhuriyeti’nin Bağımsızlığının ve Egemenliğinin 10. yıl dönümü” olarak belirlendi.
Kazak diliyle ilgili tasarruflar sorunu birinci dereceden önem kazandı. Kazakistan Cumhuriyeti Anayasası’na ve “dil Kanunu’na” uygun olarak, Kazak dili, devlet dili olarak ilan edildi. Bağımsızlığın ilk yıllarında 654 ana okulu, 292 temel eğitim okulları açıldı. Devlet dilinin rolü, haber medyada belirli ölçüde artmaya başladı.
Kazakistan’da, günümüzde, toplam temel eğitim okul sayısı 8610 olup, bunların 3379’u Kazak, 72’si Özbek, 16’sı Uygur, 3’ü Tacik, 1’i de Türk dilinde eğitim vermektedir. Üstelik Karma okul sayısı da, 2299’a çıkmıştır. Rus dilinde eğitim veren okulların sayısı ise 2840’a kadar azalmıştır. Kazak dilini öğrenenler için baskı sayısı 5 milyon tane olan 78 kitap yayınladı. Fakat yinede, Kazak dilinin canlanma süreci hakkında yorum yapmak için hâlâ erkendir, bu konuda devlet siyaseti yeterince tutarlı değildir.