PROF. MUSTAFA DURAK - Demokrat Bakış Dergisi
BİNLERCE KİTAPTAN OLUŞAN BİR KÜTÜPHANEYE SAHİP:
“OKUMAK GELİŞMİŞLİK GÖSTERGESİDİR”
Okuma alışkanlığı Balıkesir’de geçen çocukluk yıllarında başlayan Prof. Mustafa Durak, akamdemik kariyeriyle birlikte okuma tutkusuna yazma eylemini de katmış bir isim. Prof. Durak ile kütüphanesini ve okuma-yazma serüvenini konuştuk.
Sayın Durak, okumaya ne zaman başladınız? İlk okuduğunuz kitabı anımsıyor musunuz? Kitaplarla olan yoğun iletişiminiz ne zaman başladı? Bu konuda yakın çevrenizde örnek aldığınız ya da size yardımcı olan herhangi bir kişi var mıydı?
Doğrusu, yazılı bir kültürün yerleşik olmadığı toplumlarda okuma alışkanlığını edinme belirli dürtülere, yönelişlere bağlıdır. Bu noktada Mme de Stael’in “çocukla oynamasını bilmeyen eğitimci olamaz” sözüne uygun olarak, yakın çevremde yazları küçük çocukların kitap konusunda küçük çapta bit pazarı sayılabilecek, dondurmacısı, muhallebicisiyle kitap sokağı vardı. Bu sokak Balıkesir Ziraat Bankasının yan aralığında, sinema afişleri arasındaydı. Çoğunlukla resimli kitaplar, kaldırımlarda, bir taşın üzerine oturularak, kiralama usulüyle okunurdu. Elbette ikinci el kitapların alışverişi de yapılırdı. Benim için o günler tutkulu okuma günleriydi. En çok Tommiks, Teksas okurdum. Bu seriden okumadığım kitap kalmamıştı. Bu öylesine bir tutkunluktu ki, ders çalışmam gereken zamanlarda, büyükleri yanıltmak için ders kitabının arasında okurdum. İlk ve Orta eğitim yıllarında, okuma konusunda bilinçli bir yönelme ve yöneltim olmadı. Ancak yine de okumadan sayılabilirse, lise birinci sınıfta Fono’dan mektupla İngilizce öğrenmeye başlamıştım. Fono’dan sonra, kendi kendime o günlerde okullarda okutulan, her ders yılı için bir kitap olmak üzere altı kitaptan oluşan Gatenby serisini sözlük ve yardımcı kitaplar yardımıyla bitirmiştim. Ve ardından dil artıran basitleştirilmiş hikaye kitapları ve romanlar geldi. Bu arada kitap edinmeye meraklı bir hale gelmiştim. Ancak yine de belirli bir yönlendirme olmadığı için edebiyat olarak dişe dokunur bir şey yoktu elimin altında.
Bir kütüphane oluşturmaya hangi dönemde başladınız? Kütüphanenizin lik yapıtaşları hangi türden kitaplardı?
Sanırım hiçbir bireysel kütüphane en başında kütüphane kurmak amacıyla başlamaz. Ancak, kitaba karşı bir ilginin kitapseverliğin oluşması önemli bir koşuldur. İnsanın herhangi bir nesneye karşı ilgisini ya da ilgisizliğinin ruhsal ve toplumsal koşulları kendiliğinden oluşuyor. Ve giderek bir öz haline geliyor. Üniversiteye başladığımda özellikle dini kitaplardan oluşan bir kitaplığım vardı. Kitap böceği tenimdeydi. Edebiyat Fakültesi’nde okuduğum yıllarda yine çevrenin etkisiyle iki kanal açıldı önümde: Fransız edebiyatı ve Türk edebiyatı.
Fransız Edebiyatından Albert Camus’nün Yabancı’sı ve Alphonse Daudet’in Küçük Şey romanları alıştırma kitaplarımdı. Türk edebiyatıyla ilgili şiirde bir yoğunlaşma yaşıyordum. Nazım Hikmet sesiyle, söz gücüyle öne çıkıyor ve modelleşiyordu. Bu yüzden Nazım Hikmet’e sıkı bir inceleme borcum bakidir. Hep içimde duyurur kendini.
Şu anda kütüphanenizde yaklaşık en kadar kitap var? Bu kitapların konulara göre dağılımı nedir? Kütüphanenizin büyük bölümünü hangi tür kitaplar oluşturur?
Kayıt düzeni oluşturulmadığı için tam sayı vermek olanaksız. Ama tahmini olarak on bin civarında. Dil ve edebiyat başta olmak üzere tiyatro, felsefe, psikoloji, eğitim, tarih, arkeoloji kitapları sayılabilir.
Bir de elbet kitaplığınızın düzeni önemli. Dağınık mıdır? Yoksa her zaman mutlaka düzenlenmiş biçimde mi? Düzenlemeyi kim yapar? Periyodu nedir?
Düzen. Eğitin tem sorunu. Galiba en geç, Anaokulunda verilmesi gereken bir eğitim. Düzenli bir kütüphane, düzenli bir yaşam. Şaşırtmayan bir insan demektir. Güven vericidir. Düzensizlik algılamayı güçlendirdiği için kimseye hoş görünmez. Ancak ben yine de bu konuda kendi dağınıklığımı şöyle savunmak istiyorum. Düzen ve düzenlilik kütüphanecinin işidir. Okurun hele hele bir yazarın işi değil. Rahmetli Adnan Benk’in evindeki kitaplığını ve çalışma masasını görünce imrenmiştim. “Hocam, kitaplığınız ve çalışma masanız ne kadar düzenli!” dediğimde şöyle yakınmıştı: “Mustafa, eğer bir kitaplık ve çalışma makası çok düzenli ise çalışılmıyor demektir.” Jean Perrot’un odasını hazırlıyorum. Çok düzenli değildi. Ama o karmaşa içinde kendince bir düsenin olduğunu söylerdi. Aradığını bulabilecek bir düzen. Ben bu noktada iki iddada bulunacağım: üreten bir dağınıklığın tebelleş sorunu düzendir ve dışarıdan çok düzenli görünen bir kütüphanenin veya çalışma masasının sahibinin yaratıcılığından kuşku duyarım. Yani düzen ve düzensizlik içinde yuvarlanıp gidiyorum. Ama düzen de düzensizlik de rahatsız ediyor beni. Sevinmeli miyim, üzülmeli miyim bilemiyorum, benim kütüphaneme başka bir el pek uzanmaz. Her şey bıraktığım gibidir. Yani düzenlemeyi ben yaparım. Belirli bir periyodu da yoktur. Sürekli karıştırıyorsanız, sürekli düzenlemeniz gerekir. Düzensizliğimin alışkanlık boyutundan yakınıyorum elbette ama meraklı, sürekli araştıran, karıştıran birinin de çok düzenli olması beklenmemeli.
Ödünç kitap verir misiniz? Alır mısınız? Gidip de gelmeyen çok kitabınız var mıdır?
Ödünçlerde yitmiş kitaplarım elbette var. Ama başkalarından kitaplar da vardır raflarımda. Bu, kaybı tam sağlamasa da kütüphane sahibi olanların titizlendiği ama asla ibrenin sıfırı göstermediği bir konudur.
İmzalı ya da armağan edilmiş kitaplarınız çok mudur? Bu kitaplardan söz edebilir misiniz?
Kütüphanemde arkadaşlardan, yazarlardan armağan edilmiş kitaplar vardır. Ama armağan kitaplar konusunda Balıkesir’in emektar gazetecilerinden Cahit Albayrak’ın ölümünden önce armağan ettiği tiyatro ile ilgili yarım raflık kitap ve dergiyi anmam gerek. Rahmetli Cahit Albayrak, yaşlanmış ve okumadan düşmüştü, eşi Hikmet hanımın gözleri görmez olmuştu. Kitaplarını meraklılara dağıtmak istiyorlardı. Bir kısmını bana önerdiler. Seve seve kabul ettim. Armağan kitaplar konusunda şunu söylemeliyim. Bu kitapların çok önemli özelliği, o kitaplardan birini gördüğünüzde ya da ele aldığınızda çağrışım hemen tetikleniyor. Armağan eden kişiyle ilişkilerinize sıçrıyorsunuz. Kitabın dışında bir koridor açıyor. Genel olarak armağan nesnesinin işlevi budur ya. İmzalı kitap konusuna gelince, imza günlerinin yazarı olmayı istemezdim. Kitabın fetişleşmesi, Pazar ekonomisini öne çıkarması, gerçekten içinizden gelerek kendinse imzaladığınız insanlarla öylesine verişlim bir daha hiç hatırlamayacağınız birileri birbirine karışacak gibi geliyor bana. Belki de içe dönük ruhsal yapım, insanlarla karşı karşıya gelmekten çekinen yapım öne çıkıyor. Benimki bir kendini avunma, korunma isteği. Yıllarca önce öğrencilik yıllarımda Balıkesir’de Hasan Baba çarşısında eski ve yeni kitapların satıldığı bir kitapçıda bir şiir kitabına uzandı elim. Kitabın kapağına açtığımda Balıkesir’de kendisi de şiir kitapları yayımlamış, deneyimli bir öğretmene armağan edilmiş olduğunu gördüm. Kitabın şairi bu kitabı bilhassa o kişiye imzalamıştı. Benim için tam bir düş kırıklığıydı. Şiir kitabının ikinci el olarak elden çıkarılması ve özellikle kendi adına imzalanmış bir kitabın satılması üzmüştü beni. Bu durum hem şairi, hem de kendisine imzalanan kişinin kendi adını bit pazarına düşürmüyor muydu? Yıkılmıştım. Elbette genel olarak hangi değerimize ne denli bağlı kalabildiğimiz de sorulabilir.
Bir eğitimci ve okur-yazar olarak topluma okuma alışkanlığının kazandırılmasının yolları nelerdir sizce?
Okuma alışkanlığı bir yazılı kültür sorunudur. Ve edinilmesi çaba isteyen devingen bir süreçtir. Bu yüzden bir gelişmişlik göstergesidir. Kişinin giderek toplumun yalnızca şimdiye değil, tarihe ve geleceğe de ilgi duyması anlamına gelir. Bu konuda bütün dünyada şimdinin öne çıkarılması söz konusudur. Şimdinin öne çıkarılması aslında insan türünün kıyametine giden yoldur. Kendi bindiği dalın kesilmesidir. Çemberlerin, dengeyi kaçırmadan şimdiyi merkeze alarak içerde geçmiş, dışarıda gelecek biçiminde kurulmasını sağlamak gerekir. İnsan varlık olarak yalnızca şimdide tüketmek anlamına gelmez. Azgın kapitalizmin tüketici, tükettirici yanının tarih ve gelecek anlayışıyla, artık günümüzde unutulmuş, unutturulmuş sosyalizmle dengelenmesi gerekmektedir. Yazılı kültür yalnız bireyin, bir ulusun değil; insanın, insanlığın bilincidir.
Okuma alışkanlığı devletin, insanlığın sorunu olarak ele alınmadıkça çözülemez. Zira okuma alışkanlığı ancak çevrede, özellikle örnek alınan kişilerde olasıdır. Okumanın değerinin düştüğü, düşürüldüğü bir ortamda bir bitki üretimi gibi alanın ıslah edilmesi gerekir. Desteklenmesi, beslenmesi gerekir. Meraklı ve araştırıcı zihniyetin öne çıkarılması, hedeflenmesi gerekir. Okumanın bir meslek edinme değil bir kendini edinme olduğunu, yaratıcı zekayla buluşma, kaynaşma zemini olduğunu hissettirmeliyiz. Kendilerini başka yollardan gerçekleştirmiş olanların, bu yollarda ısrar edecekleri de açıktır. Kaldı ki, bugün bu konuda en önemli sorun, eğitim işiyle geçinen kişilerin okuma alışkanlıklarının olmayışıdır; okumanın bir iş edinme, diploma alma için araç olarak görülmesidir. Bu konuda yaşadığım şu olayı anlatmalıyım: Eğitim Fakültesi, sınıf öğretmenliği bölümü son sınıfta, yazılı anlatım dersine giriyordum. Öğrencilerimden, kendilerinin seçebileceği üç kitap okumalarını istedim. Tek koşul roman ya da öykü kitabı olmasıydı. Öğrencilerden biri tepkiliydi. “Hocam ben kitap okumam” dedi. Şaşırıp kalmıştım. Elbette gerekli yanıtı verdim. Bugün bir araştırma yapılsa edebiyat öğretmenlerinin evlerinde çıkabilecek kitap listesi dağılımı, bırakın öbür dalları edebiyat ve Türkçe öğretmenleri için bile okuma alışkanlığı ve okumaya eğilim konusunda genel durumun, ne yazık ki, pek de iç açıcı çıkmayacağı kanısındayım. Bu konuda ben merkezli yazarların, yazmaması gereken yazarların katkısını da tartışabilirdik. Okuma bir gereksinim olarak ortaya çıkmadıkça, okuma alışkanlığı sorunundan ve genel olarak İNSAN dikkate alınmadıkça da sağlıklı okumadan söz edilemez.
Benim okumalarım, genelde yazma düşüncesinden pek ayrılmıyor. Bir yazı konusunun çevresinde genişleyen okumalar oluyor. Yani herhangi bir kitabın salt okuma amacıyla okunması gerilerde kaldı. Böyle bakıldığında iyi bir okur değilim. Araştırıcı, karıştırıcı bir okurluk benimki. Bu okumanın ne alt, ne de üst aşaması. Sadece bir biçimi. Şu an şiir eleştirisi ile ilgili bir yazı hazırladığım için, Yücel Kayıran’ın iki yazısını ve bunlara getirilen eleştirileri okuyorum. Ve konuyla ilgili yazı ve kitapları elimin eriminde tutmaya çalışıyorum.
Son olarak internetteki e-kitaplarla ilgili görüşünüz nedir?
İnternet, zekanın, sermaye ile çatışmasında kendine yarattığı bir alan gibi geliyor bana. Ancak birikim arttıkça yeni sermayedarlar türedi. Şimdi paranın tanrılaştığı ve zekanın hizmetkarı aynı anda da isyankarı oynadığı bir alan. Başka bir tanımla, bizim bir varmış, bir yokmuş olarak çok yakından bildiğimiz ifadeyle anlatılabilecek sanal bir dünya. Ama öyle bir sanal dünya ki, gerçeğin önüne geçebiliyor. Araştırıcılar için büyük bir kolaylık. Şu an internet aracılığıyla bilgisayarımda oluşturduğum kütüphane çok farklı bir boyutta gelişiyor. Ve bilginin gerekliliği, kullanılırlığı, sürekliliği sorunlarını gündemine taşıyor. Bilgisayar ve internet olanaklarının, bağımlılaştırma yarattığı biliniyor ama özgürleşme ve bağımsızlaşma konusunda da yararlanılabilecek önemli bir zemin aslında. Bibr yoğun disket neredeyse bir kitaplık barındırabiliyor. Cebinizde binlerce kitap bulundurabiliyorsunuz. Kitapların ağırlığı ortadan kalkmış oluyor. Yerleştirme, mekan sorunu yok. Aradığınızı bulma sorununuz yok. Ne istersek, ne kadar istersek alabileceğimiz bir araç. Bizi hep isteklerimizin biçimlendirdiğini unutmadan. Evet gerçekleşmeyen isteklerim yön gösterse de sonunda gerçekleşen isteklerim kadarım. Uzmanın üstün yanlarının değerleri üzerinde tartışılmaz.