Işın Kaynakları, Dalga Boyu Seçiciler, Örnek Kapları, Dedektörler - PDF
Download "Işın Kaynakları, Dalga Boyu Seçiciler, Örnek Kapları, Dedektörler"
1 1 OPTİK SPEKTROSKOPİSİ CİHAZLARI IŞIN KAYNAKLARI Işın Kaynakları, Dalga Boyu Seçiciler, Örnek Kapları, Dedektörler Spektroskopik çalışmalara uygun olması için, bir kaynağın kolay algılanabilecek ve ölçülebilecek yeterli güçte bir ışın demeti üretmesi gerekir. Ayrıca çıkışı da kararlı olmalıdır. Bir kaynağın ışın gücü, tipik olarak, onu besleyen elektrik gücü ile üstel fonksiyonla değişir. Bu nedenle istenilen kararlılıkta ışın gücü almak için düzeltilmiş güce gereksinim vardır. Veya, bazı cihazlarda, kaynak çıkışı bir referans demeti ve bir örnek demeti olarak ikiye bölünür. Birinci demet doğrudan bir transdusere gider, ikinci demet önce örnekten geçer ve sonra kıyaslama transduserine gelir. (Bazı cihazlarda bir transduser bulunur, ve örnek ve referans demetleri ile sırayla ışınlandırılır.) İki transduser çıkışının oranı analitik parametre olarak kullanılır. Böylece kaynak çıkışındaki dalgalanmalar büyük ölçüde yok e- dilmiş olur. Dalga boyu, nm Spektral bölge (a) Işım kaynakları Sürekli x10 3 4x10 3 7x x10 4 4x10 4 VAC UV Görünür Yakın IR IR Uzak IR Ar lamba Xe lamba H 2 veya D 2 lamba Tungsten lamba Nernst glower (ZrO 2 + Y 2 O 3 ) Nikrom tel (Ni + Cr) Globar (SiC) Hat Hallow katot lamba Lazerler Optik spektroskopide kullanılan sürekli ve hat kaynakları
2 2 Termal Işık Kaynakları 8 h 3 1 Planck kanunu: (T) = J s/m 3 I = ρ c/4 J/m 2 c 3 e h /kt -1 Stefan Boltzmann kanunu: I = x 10-8 T 4 W/m 2 Wien displacement kanunu: maks T = m K Kirchhoff kanunu: Termal dengede bir cismin (veya yüzeyin) emissiviyesi, onun absorbtivitesine eşittir. Siyah cisim: emissivite = 1 Gri cisim: emissivite < 1 10 UV Görünür IR (a) Şiddet maks. maks K 5000 K 4000 K 3000 K 0 irspectroscopy/method.php dalga boyu, (nm) ksenon ark (b) Relatif enerji SPECTROSCOPY University of the Philippines Manila karbon ark tungsten nerst glower dalga boyu, (nm) 6000 K 4000 K 3000 K 2000 K (a) Siyah cisim, ve (b) termal ışın kaynakları spektrumları
3 3 Sürekli Kaynaklar 1. Termal Işın Kaynakları IR Bölge Termal Işın Kaynakları a. Nernst glower nm IR moleküler absorbsiyon b. Globar (SiC) nm IR moleküler absorbsiyon c. Nikrom tel nm IR moleküler absorbsiyon Görünür Bölge Termal Işın Kaynakları a. Tungsten (W) filament lambalar b. Tungsten halogen lambalar 2. Gaz Deşarj Lambalar nm nm görünür/ yakın-ir moleküler absorbsiyon UV/görünür/yakın-IR moleküler absorbsiyon a. H 2 ark lambalar nm UV moleküler absorbsiyon b. D 2 ark lambalar nm UV moleküler absorbsiyon c. Ksenon ark lambalar nm moleküler fluoresans d. Civa ark lambalar < nm görünür, UV Hat-Kaynakları 1. Gaz (buhar) deşarj lambalar (civa, pen-ray, sodyum) 2. Hollow katot lambalar (HCL) 3. Elektrotsuz deşarj lambalar (EDL) UV/ görünür UV/görünür UV/ görünür 4. Lazerler UV/ görünür /IR atomic absorbsiyon, atomic fluoresans, Raman atomic absorbsiyon, atomic fluoresans atomic absorbsiyon, atomic fluoresans Raman, moleküler absorbsiyon, moleküler fluoresans
4 4 1. Termal Işın Kaynakları IR Bölge Termal Işın Kaynakları a. Nernst Glower Nernst glower infrared spektroskopide kullanılır; çalışma aralığı ~ nm dir. Nerst glower (ZrO 2, Y 2 O 3, ThO 2, CsO gibi), nadir toprak metal oksitlerinin ergitilip sıkıştırılmasıyla hazırlanmış 1-2 mm çapında ve 20 mm kadar uzunluğunda, silindir şeklinde bir malzemedir. Silindirin iki ucuna, akım geçmesi için platin teller kaynatılmıştır. Malzemenin elektrik direnç katsayısı negatiftir, ve önce kırmızıya dönünceye kadar dış bir kaynakla (elektrikle) ısıtılır ve sonra istenilen sıcaklığın sağlanması için yeterli miktarda akım geçirilir. Sıcaklığın artmasıyla (~2000 K) direnç azalacağından kaynak devresi akımı sınırlayacak şekilde dizayn edilmelidir; aksi halde, glower hızla çok ısınır ve bozulur. platin glower reflektör Enerji ergitilmiş Zr, Th ve Cs oksitler karışımı sıcaklık: 1800 K 10 platin Pt elektrotlar platin tel ısıtıcı Dalga boyu, m Nernst Glowerin şematik diyagramı ve 2200 K sıcaklıktaki spektrumu
5 5 b. Globar (SiC) IR spektroskopide en çok kullanılan ışın kaynaklarından olan globarların dalga boyu aralığı, genellikle nm dir. Globarlar ~1100 K sıcaklıkta çalışan silisyum karbürden yapılmış ve bir dış ısıtma devresine gerek olmayan kaynaklardır. Bu da Nerst globar gibi elektrikle ısıtılır, ancak direnç katsayısının pozitif olması avantajına sahiptir. Ark oluşmaması için, elektrik bağlantı noktalarının su ile soğutulması gerekir. Globar da Nernst Glower gibi siyah cisim emisyon eğrisi verir, ancak çeşitli dalga boylarındaki relatif enerjilerinin değişik olması nedeniyle bu iki kaynağın eğrilerinde biraz farklılık vardır. Genellikle daha yüksek dalga boylarında globarın enerjileri Nernst gloweren daha yüksektir. Bu kaynaklar arasındaki seçim uygulamanın özelliklerine göre yapılır. Globar ve Nerst glowerin spektral enerjileri 5 m nin altındaki bölgeye kadar birbiriyle kıyaslanabilir seviyededir. Bu bölgede Globarın verdiği ışının şiddeti daha yüksektir silikon karbür çubuk sıcaklık: 1500 K Güç, mw/m 2 /nm dalga boyu,, m c. Nikrom Tel Nikrom tel (veya akkor tel) kaynak infrared spektroskopide kullanılır; çalışma aralığı ~ nm dir. Bu kaynağın şiddeti, Globar veya Nerst glowere göre biraz düşüktür, fakat kullanım süresi onlardan daha uzundur. Kaynak sıkıca sarılmış spiral şeklinde akım geçirilerek ısıtılan bir nikrom (Ni+Cr) veya rodyum teldir, Seramik bir silindire kaynatılmış rodyum bir tel de benzer özellikte bir kaynak görevi yapar.
6 6 Görünür Bölge Termal Işın Kaynakları a. Tungsten (W) Filament Lambalar Görünür ışık ve yakın-infrared ışın için en çok kullanılan kaynak tungsten filament lambalardır. Bu kaynağın enerji dağılımı bir siyah cisme yakındır ve bu nedenle de sıcaklığa bağımlıdır. Enerji pikleri, artan sıcaklıklarda daha kısa dalga boylarına doğru kaymaktadır. Ultraviyole ışın elde edilebilmesi için çok yüksek sıcaklıklarda uyarılan bir kaynağa gereksinim vardır; örneğin, tungsten/halojen lambalar nm de çalışabilen ve UV, görünür ve yakın IR absorbsiyonda kullanılabilen bir kaynaktır. Absorbsiyon cihazlarının çoğunda, tungsten filament çalışma sıcaklığı ~ K dolayındadır. Bir tungsten lambanın çalışma aralığı nm dir. Spektrumun yakın IR bölgesinde şiddet maksimum değere ulaşır. Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi maksimum değer yaklaşık 1200 nm dolayındadır. Görünür ışık bölgesinde, bir tungsten lambanın enerji çıkışı çalışma voltajının yaklaşık dördüncü kuvveti ile değişir. Bu nedenle kararlı bir ışın kaynağı için voltajın yakından kontrol edilmesi gerekir. Bu amaçla sabit voltaj transformerleri veya elektronik voltaj regülatörleri (voltaj düzenleyiciler) kullanılır. Veya, lamba 6 V luk bir pil ile çalıştırılır, pil iyi koşullarda bulundurulursa oldukça kararlı bir voltaj alınır ~1200 nm Enerji, W/cm 2 /nm Bir tungsten flament lamba ve spektrumu
7 7 b. Tungsten-Halojen Lambalar Tungsten-halojen lambalar görünür ve yakın UV bölgede ( nm) çok kullanılan ışık kaynaklarıdır. Lamba filamenti, halojen olmayan lambalardan daha yüksek sıcaklıklara ( ~ 3500 K) kadar yükseltilebilir. Halojen lambalarda az miktarda iyot veya brom gibi bir halojen bulunur. Çalışma sırasında meydana gelen uçucu tungsten halojen bileşiği, tungsten üzerinde birikerek yüksek sıcaklıkta tungstenin yanmasını engelleyen bir deposit oluşturur. Güç, W/m 2 /nm (0.5 m de) Dalga boyu, m product.aspx?id=378263&lang=1033 Bir tungsten halojen lambanın spektrumu 100 fluoresans lamba Relatif şiddet 50 halojen lamba ark lambası Çok kullanılan bazı fluoresans, halojen ve ark lambaların spektrumları
8 8 2. Gaz Deşarj Lambalar Ark lambalar sürekli ışın kaynaklarıdır. İki tip ark lambası vardır; doğrusal ve kısaark lambalar. Doğrusal ark lambalar silindir şeklindedir; delik çapı 4-7 mm, ark uzunluğu 5-15 cm dolayındadır. 1-3 atm. gazla doldurulur. Bu lambalar, spektral emisyon şekilleri lazer çubukların aborbsiyonlarıyla kıyaslanabilir olduğundan, katı-hal lazerler için pompa kaynak gibi davranırlar. Aşağıdaki şekilde doğrusal bir ark lamba ile katı-hal lazer pompalama için tipik bir sistem gösterilmiştir. pompa kavite ark lamba ayna ayna lazer çubuk Bir katı hal lazerin sürekli ark lamba pompalama konfigürasyonu Kısa-ark lambalarda elektrotlar arasındaki mesafe daha kısadır, 1 mm den daha azdır. Bu nedenle de nokta kaynaklar gibi davranırlar. (a) (b) Tipik bir doğrusal (üstte) ve kısa (altta) ark lamba şemaları Ark lambalar çeşitli gazlarla doldurulabilir; örneğin, kripton, ksenon, civa, ve civaksenon gibi.
9 9 a. Hidrojen Ark Lambalar Ultraviyole bölgede sürekli bir spektrum, hidrojenin (veya deutöryumun) elektrikle uyarılmasıyla elde edilir. Kullanılan ceketle nm dalga boyu aralığı emisyonu sınırlandırılır. İki tip hidrojen lambası vardır. Bunlardan yüksek-voltaj lambaların potansiyeli V arasındadır ve aluminyum elektrotlar arasında bir elektrik deşarjı (boşaltması) yaparlar; yüksek şiddette ışın üretilmesi halinde lambaların su ile soğutulması gerekir. Düşük-voltaj lambalarda, ısıtılmış oksit-kaplı bir filament ile bir metal elektrot arasında ark oluşturulur. Isıtılan filament, 40 V kadar bir voltaj uygulandığında bir dc akım veren elektronlar çıkarır; sabit şiddetler elde edilmesi için bir düzeltilmiş güce gereksinim vardır. Hidrojen deşarj lambalarının en önemli özelliği iki elektrot arasındaki açıklığın şeklidir; bu, deşarjı dar bir alana sıkıştırır. Sonuçta mm çapında yüksek şiddette bir ışın topu üretilir Şiddet MgF kuvartz (a) MgF 2 ve kuvartz pencereli hidrojen deşarj lambanın nm aralığındaki e- misyon spektrumları
10 Relatif şiddet Hidrojen lambanın nm aralığındaki spektrumu Relatif şiddet versuche/english/v27-2.html Hidrojen lambanın nm aralığındaki spektrumu
11 11 b. Deutöryum Ark Lambalar Hidrojen yerine deutöryum kullanılması durumunda oluşan ışık topu biraz daha büyük olur. Yüksek-voltaj ve düşük-voltaj D 2 lambalarının ikisi de nm aralığındaki UV bölgede sürekli bir spektrum verirler. Bu bölgede cam kuvvetli absorbsiyon yaptığından tüplerin kuvartzdan yapılması gerekir. Deuteryum lambanın maksimum şiddeti ~225 nm dolayındadır Enerji, W/cm 2 /nm UV bölgede çalışan bir deuteryum lambası ve spektrumu Relatif şiddet deuteryum lambası tungsten lamba teaching/qcanalytic1_files/ QCanalytic1.ppt Bir tungsten ve deuteryum lambanın spektrumları
12 ksenon Çeşitli lambaların relatif çıkışları Relatif şiddet tungsten deutöryum c. KsenonArk Lambalar Ksenon ark lamba, genellikle moleküler fluoresans çalışmalarda kullanılan sürekli bir ışık kaynağıdır; lamba, bir ksenon atmosferinden akım geçirilmesiyle şiddetli ışın üretir. Spektrum nm aralığında süreklidir ve ~500 nm'de şiddetli piki bulunur. Bazı cihazlarda lamba, yüksek basınçta (10-20 atm.), bir kapasitörden düzenli deşarjlar yapılarak aralıklı olarak çalıştırılır; böylece yüksek şiddetler elde edilir. 1.0 Relatif şiddet products/spectraloutput.asp Bir ksenon lambanın emisyon spektrumu
13 13 d. Civa Ark Lambalar (Yüksek Basınç) Civa ark lambalar ultraviyole (kuvvetli) ve görünür bölgelerde ışık verirler.emisyon spektrumu <300 nm dalga boylarına kadar uzanır. Çok yüksek basınçlarda bile (100 atm. gibi) bazı elektronik geçiş bantları tamamen yok edilemez. Lambada, oda sıcaklığında az miktarda argon veya ksenon gibi uyarıcı bir gazla sıvı civa bulunur. Deşarj uyarıcı gazla başlar, lamba ısındığında civa buharlaşır ve beş-on dakikalık ısınma periyodundan sonra civa emisyon spektrumu tamamlanır Relatif şiddet Yüksek basınç civa ark lambası 1.0 Relatif şiddet course04_mod05/mod04_05.htm Sürekli bir civa ark lambanın emisyon spektrumu
14 14 HAT KAYNAKLARI Hat kaynakları birkaç ayrı hat emitleyen kaynaklardır; atomik absorbsiyon spektroskopisi, Raman spektroskopisi, refraktometre, ve polarimetrede kullanılırlar. 1. Gaz (Buhar) Deşarj Lambalar Hat kaynakları olarak kullanılan gaz deşarj lambaları düşük basınçlarda çalışır; düşük basınç çarpışma etkileşimimi azaltacağından spektrum hat şeklini alır. Bir buhar lambası düşük basınçta bir gaz element içeren şeffaf bir zarftır. Zarf içindeki bir çift sabit elektrot arasına bir potansiyel uygulandığında elementin özel hat spektrumu uyarılır. Metalin iyonlaşması elektronlar ve iyonların meydana gelmesini ve böylece iletimin oluşmasını sağlar. Yeteri kadar metal buharı üretilmesi için bir ön ısıtmaya gereksinim vardır; bir kere başlatıldıktan sonra akım kendi kendini besler. En çok kullanılan gaz deşarj lambaarı civa buharı, spektroskopik cihazların dalga boyu kalibrasyonunda kullanılan civa-kalem (Hg pen-lamp), be sodyum buharı kaynaklardır. Ayrıca, HPLC de UV dedektörü olarak da kullanılırlar. a. Civa Buharı Lambası (Düşük Basınç) Düşük basınç civa lambalar çok kullanılan bir UV hat kaynağıdır; bunlar, kısa dalga boyunda (~254 nm dolayında) ışık emitlerken, yüksek basınç civa lambalar tüm UV-görünür bölge spektrumunda ışık emisyonu yapar. Bu kaynaklar, fluoresans ve germisidal (ozon verir) lambalarla aynı grupta bulunur.
15 Relatif şiddet Bir düşük basınç civa lambanın hat spektrumu b. Hg-Kalem-Lambalar (Pen-Ray) Spektroskopik cihazların dalga boyu kalibrasyonunda ulanılan çeşitli lamba tipleri arasında (Xe, Ar, Ne ve Kr) en hassas ve ekonomik olanı pen-ray hat kaynaklarıdır; sıcaklığa karşı hassas değildir ve yaşam süresi 5000 saat dolayındadır. Civanın buharlaşmaya başlaması için lambanın 2 dakika, tam kararlı hale gelmesi için 30 dakika ısıtılması yeterlidir; bu sürenin sonunda ortalama şiddet sabittir. Civanın tamamı buharlaştıktan sonra spektrumda sadece civa hatları görünür, argon hatları kaybolur. Güç, W/cm 2 /0.5m Bir düşük basınç civa(argon) lambanın hat spektrumu
16 16 c. Sodyum Buharı Lambası Alçak basınç sodyum lambası, katı sodyum ile az miktarda neon ve argon gazı içeren bir gaz deşarj tüpüdür. Lamba çalıştırılmaya başlandığında gazdan küçük bir akım geçer ve zayıf bir kırmızılık oluşur; birkaç dakika sonra sodyum buharlaşır. Sodyum buharı sarıdır; tam monokromatik emisyon özelliğindedir ve nm de bir çift bant verir Relatif şiddet Bir alçak basınç sodyum lambası spektrumu
17 17 2. Hollow Katot Lambalar (HCL) Hallow katot lambaları çok sayıda elementin hat spektrasını verir. UV, görünür, atomik absorbsiyon ve atomik fluoresans spektroskopide kullanılır Bunlarda kapalı bir cam tüp içinde tungsten bir anot ile silindirik bir katot bulunur. Cam tüp 1-5 torr basınçta helyum, neon veya argon gibi gazlarla doldurulmuştur, katot, spektrumu alınacak metalden yapılmıştır. (-) izolasyon diski kuvartz veya pyreks pencere (+) hollow katot anot ince katot malzemesi Elektrodlar arasına bir potansiyel uygulandığında gaz iyonlaşır ve iyonların elektrodlara doğru hareket etmesiyle 5-10 ma dolaylarında bir akım doğar. Eğer potansiyel yeteri kadar büyükse gaz halindeki katyonların kinetik enerjisi katot yüzeyinden bazı metal atomlarını çıkarabilecek ve bir atomik bulut yaratabilecek seviyededir; bu işleme "püskürtme" denir. Püskürtülen metal atomlarının bir kısmı uyarılmış haldedirler ve bilinen şekilde kendi karakteristik ışınını yayarlar. Sonunda metal atomları katot yüzeyine veya tüpün cam duvarlarına geri düfüzlenir. Katodun silindirik yapısı ışını tüpün belirli bir bölgesinde yoğunlaştırır; bu dizayn geri dönen metal atomlarının cam duvarlar yerine katoda yönelmelerini de sağlar. Hallow katot lambanın verimi geometrisine ve çalışma potansiyeline bağlıdır. Yüksek potansiyeller, dolayısıyla yüksek akımlar daha büyük şiddette ışın yaratırlar. Bu avantaj, emisyon hatlarında Doppler genişlemesi etkisinin artışı nedeniyle kısmen azalır. Ayrıca, yüksek akımlar atom bulutundaki uyarılmamış atomların sayısını da artırır; bunlar ise uyarılmış atomlardan çıkan ışını absorblama yeteneğindedirler. Bu kendini-absorblama, özellikle emisyon bandının merkezinde, ışının şiddetini düşürür. Hallow katot tüpleri çeşitli şekillerde üretilir. Bazılarının katotları bir kaç metal karışımından hazırlanır; bu tip lambalarla bir elementten daha fazla elementin analizi yapılabilir.
18 18 Relatif şiddet helyum II serisi hatları lightsources/model629lightsource.htm (a) Relatif şiddet nm hidrojen gaz deşarjı hat spektrumu 20 (b) nm Ne (%90 ve He (%10) gazı hat spektrumu (c) nm Bir hallow katottan elde edilen: (a) helyum II serisi hatları, (b) hidrojen gaz deşarjı hat spektrumu, (c) Ne (%90 ve He (%10) gazı hat spektrumu
19 19 3. Elektrotsuz Deşarj Lambalar (EDL) Elektrotsuz deşarj lambalar UV, görünür, atomik absorbsiyon ve atomik fluoresan spektroskopide kullanılan ışık kaynaklarıdır. EDL lambalar hallow katot lambaya benzer. Hallow katot lamba atomik absorbsiyon spektroskopik uygulamalarda çok yeterli bir ışık kaynağı olmasına karşın, bazı hallerde kullanılması olanaksızlaşır. Çok uçucu maddelerle çalışmalarda hallow katot lambanın düşük şiddeti ve yaşam sürecinin kısa oluşu sorun yaratır. Bu durumda, elektrotsuz deşarj lambaları gibi, daha parlak ve daha kararlı kaynaklar gerekir EDL, birkaç torr basınçta bir inert gaz ile az miktarda analizi yapılacak metal (veya matal tuzu) içeren, sızdırmazlık sağlanmış bir kuvartz tüptür. Bir radyo frekansıyla veya mikrodalga güçlü bir sarımla önce inert gaz (örneğin, argon) iyonilaştırılır; iyonlaşan argon metale çarpar ve metalin atomlarını uyarır. Elektrotsuz deşarj lambaların çıkışı, hallow katot lambalardan daha yüksektir; yine de kullanımı onlar kadar yaygın değildir. radyo frekansı sarımı metal tuzunun bulunduğu ampul kuvartz pencere radyo frekansı sarımı lamba seramik tutucu
20 20 4. Lazer Kaynaklar CO nm Nd YAG 1060 nm kripton 647 nm He-Ne 633 nm KTP 532 nm pulslu boya 577 veya 585 nm Argon 488 ve 514 nm infrared kırmızı turuncu sarı yeşil mavi viyole ultraviyole potassium+titanyl+phosphate+laser ayarlanabilir boya nm Çeşitli lazer tiplerinin elektromagneik spektrumdaki relatif konumları İlk lazer 1960'da yapıldı. O zamandan bu güne kadar kimyacılar yüksek resolusyonlu spektroskopide, yaşam süreci s olan kinetik çalışmalarda, atmosferdeki fevkalade küçük maddelerin saptanması ve tayin edilmesinde, ve izotopik seçici reaksiyonların incelenmesinde bu kaynakların kullanıldığı çok sayıda yöntem geliştirdi. Lazer kaynakları, ayrıca, Raman spektroskopisi, emisyon spektroskopisi ve Fourier transform infrared spektroskopisi ile yapılan birkaç rutin analitik yöntemde de önemli kaynaklardır. Lazer (Laser) sözcüğü "Light Amplification by Stimulated Emisyon of Radiation" (uyarılmış ışın emisyonu ile ışığın kuvvetlendirilmesi) tarifindeki kelimelerin baş harflerini bir araya getirerek türetilmiştir. Işığı-kuvvetlendirme özelliği nedeni ile lazer çok dar, ve fevkalade kuvvetli ışın demetleri üretir. Uyarılmış emisyon işlemiyle yüksek derecede monokromatik (band genişlikleri 0.01 nm veya daha az) ve çok ahenkli (uyumlu) bir ışın demeti elde edilir. Bu eşsiz özellikleri ile lazerler spektrumun ultraviyole, görünür, ve infrared bölgelerinde kullanılan önemli kaynaklardır. Bir kaynaktan gelen ışının oldukça az sayıda dalga boyu veya bandlar içermesi zorunluluğu lazerleri de sınırlamıştı (ilk lazerler). Son zamanlarda bulu-
21 21 nan boya lazerleri ile bu sınırlama çözülmüştür; lazer kaynağının "ayarlanabilir" olmasıyla, çalışma aralığı içindeki herhangi bir dalga boyunda dar bir ışın bandı alınabilmektedir. Şekilde tipik bir lazer kaynağı kısımlarının şematik görünümü verilmiştir. Sistemin kalbi bir "lazerleyici ortam" dır. Bu ortam yakut gibi bir katı kristal, galyum arsenür gibi bir yarı iletken, bir organik boya çözeltisi, veya bir gaz olabilir. Lazerleyici malzeme bir dış kaynaktan gelen ışınla aktiflendirilir veya "pompalanır", böylece oluşan özel enerjili birkaç foton, ayni enerjili bir fotonlar şelalesinin üretimini başlatır. Pompalama, bir elektrik akımı ile veya bir elektrik deşarjı ile yapılabilir. "Gaz laserler"in aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi, dış ışın kaynakları yoktur; bunun yerine güç kaynağı, gaz dolu bir hücredeki bir çift elektroda bağlanır. paralel olmayan ışın ayna aktif lazerleme ortamı lazer demeti ışın kısmen geçirgen ayna pompalama kaynağı güç kaynağı Chem%204414/Chapter%207.ppt#20 Tipik bir lazer kaynağının şematik görünümü Bir lazer, normal olarak bir osilatör gibi çalışır; üretilen ışın, bir çift ayna aracılığı ile ortamdan sayısız kere ileri-geri gider gelir. Her geçişte yeni fotonlar oluşur ve büyük bir kuvvetlenme meydana gelir. Tekrarlanan geçişlerle yüksek derecede parelel bir demet elde edilir (paralel olmayan ışın birkaç kez yansıdıktan sonra ortamın kenarlarından kaçarak uzaklaşır). Kullanılabilir bir lazer demeti elde edebilmek için aynalardan biri yeteri kadar ince bir yansıtıcı madde ile kaplanır; böylece demetin bir bölümü yansıtılmaz, fakat geçirilir. Lazerin etkisi dört işlemin incelenmesiyle anlaşılabilir,
22 22 pompalama, kendiliğinden emisyon (fluoresans), uyarılmış emisyon, ve absorbsiyon. Olayı açıklamak amacıyla, lazer malzemesinin yapıldığı moleküller, iyonlar, veya atomlardaki çeşitli elektronik enerji seviyelerinden sadece ikisi üzerinde duralım; şekilde görüldüğü gibi, iki elektronik seviyenin enerjileri ve E x dir. Şekilde, yüksek elektronik seviyede, birbirinden biraz farklı titreşim enerji seviyelerinden bir kaçı da (,,, E, gibi,) gösterilmiştir. Düşük elektronik halin (E x ), ilave seviyeleri ise, gerçekte bulunmasına rağmen, şekilde gösterilmemiştir. Pompalama Lazer olayı için gerekli olan pompalama işlemi, bir lazerin aktif taneciklerini bir elektrik deşarjı, bir elektrik akımı geçirilmesi, şiddetli bir ışın kaynağıyla karşılaştırma, veya bir kimyasal tanecikle etkileştirerek uyarma işlemidir. Pompalama sırasında, aktif taneciklerin birkaç yüksek elektronik ve titreşim enerji seviyeleri oluşur. Şekil-a1 diyagramında bir atomun (veya molekül) enerji seviyesine yükselmesi gösterilmiştir; ikinci bir tanesi, birinciden biraz daha yüksekte bulunan titreşim seviyesine uyarılmıştır. Uyarılmış "titreşim" hallerinin yaşam süresi kısadır; s sonra, saptanamayacak miktarda bir ısı çıkışı ile, en düşük uyarılmış titreşim seviyesine (a3 diyagramındaki ye) relaksasyon olur. Lazer malzemelerinin bazı uyarılmış hallerinin yaşam süreleri karşıtı olan uyarılmış titreşim hallerinden oldukça uzundur (10-3 s veya daha fazla). Uzun-yaşam hallerine "yarı kararlı" hal denir. (1) (2) (3) pompalama enerjisi E x Uyarma Kısmi relaksasyon Yarı kararlı uyarılmış hal (a) Pompalama (elektriksel, ışın, veya kimyasal enerjiyle uyarma) E x
23 23 Kendiliğinden Emisyon (Fluoresans) Fluoresansın incelenmesinde de anlatıldığı gibi, uyarılmış bir elektronik haldeki bir tanecik kendiliğinden ışın emisyonu ile, fazla enerjisinin bir kısmını veya hepsini kaybedebilir. Bu işlem, aşağıdaki diyagramda gösterilmiştir. Fluoresans ışının dalga boyu iki elektronik hal, ( E x ) arasındaki enerji farkı ile doğrudan ilişkilidir. Ayni zamanda, fotonun emitlendiği an ve yön de uyarılmış her elektron için farklıdır. Yani kendiliğinden emisyon rasgele bir işlemdir; buna göre, b1 diyagramındaki taneciklerden biri tarafından üretilen fluoresans ışın, ikinci tanecik tarafından üretilenden yön ve faz bakımından farklıdır (b2 diyagramı). Bu nedenle kendiliğinden emisyonla "ahenksiz" ışın alınır. (1) (2) (3) E x h c = - E x (b) Kendiliğinden (spontane) emisyon E x Uyarılmış Emisyon Lazer davranışın temeli olan uyarılmış emisyon Şekil-c'de gösterilmiştir. Burada uyarılmış lazer tanecikleri ile, kendiliğinden emisyonla çıkan fotonlarla ayni enerjideki ( - E x ) fotonlar (dış bir kaynaktan üretilen) çarpıştırılır. Bu tip çarpışmalar uyarılmış taneciğin "hemen" daha düşük enerji haline geçmesine, ve aniden işlemi uyaran fotonun enerjisine tam eşit enerjisine bir foton emitlenmesine yol açarlar. Çok önemli bir nokta, "emitlenen foton, olayı başlatan fotonla ayni fazdadır. Yanı, uyarılmış emisyon gelen ışınla tümüyle ahenklidir". (1) (2) (3) h c = - E x E x E x (c) Uyarılmış (stimulated) emisyon
24 24 Absorbsiyon Absorbsiyon, uyarılmış emisyon işlemine rakip bir işlemdir. Burada, enerjileri tam ( - E x )'e eşit olan iki foton, d3'deki gibi yarı-kararlı uyarılmış hale geçerek absorblanırlar; d3'deki diyagram, a3'deki diyagramla aynidir. (1) (2) (3) h c = - E x E x (d) Absorbsiyon E x Yerleşimin Tersyüz Olması ve Işığın Kuvvetlendirilmesi Bir lazerde ışığın kuvvetlendirilmesi için uyarılmış emisyonla üretilen fotonların sayısının absorbsiyonla kaybolanlardan daha fazla olması gerekir. Bu koşul sadece daha yüksek enerji halindeki taneciklerin sayısının daha düşük haldekinden fazla olmasıyla gerçekleşebilir; bu durum, normal enerji halleri dağılımının tersine dönmesi, yani "yerleşimin tersyüz" olması demektir. Yerleşimin tersine dönmesi pompalama işlemiyle meydana getirilir. uyarılmış emisyon absorbsiyon absorbsiyonla ışığın zayıflatılması h c = - E x (a) E x uyarılmış emisyonla ışığın şiddetlendirilmesi uyarılmış emisyon (b) E x absorbsiyon Işının, (a) normal bir yerleşimden, ve (b) tersyüz bir yerleşimden, geçişi
25 25 Üç - ve Dört - Seviyeli Lazer Sistemleri Şekilde çok kullanılan iki lazer sisteminin basitleştirilmiş enerji diyagramları verilmiştir. Üç-seviyeli sistemde lazer ışını, uyarılmış halinden temel E 0 haline geçişle üretilir; dört-seviyeli bir sistemde ise geçiş halinden, E x halinedir (E x, temel hal E 0 dan daha büyük bir enerjiye sahiptir). Ayrıca, E x ile E 0 arasındaki geçişin hızlı olması da önemlidir. E h hızlı ışımasız geçiş E h tersyüz olma E x E 0 E 0 (a) üç seviye (b) dört seviye hızlı geçiş İki tip lazer sistemi için enerji seviye diyagramları Dört-geçişli sistemde, lazer hareketi için gerekli olan yerleşimin tersyüz olması durumuna daha çabuk ulaşılır. Bunu daha iyi açıklamaya çalışalım: Lazer taneciklerinin büyük bir kısmı, her iki sistemde de (oda sıcaklığında), temel-hal olan E 0 enerji seviyesinde bulunur. Bunların %50'den fazlasını üç- seviyeli sistemin seviyesine çıkarmak için, yeterli miktarda enerjiye gereksinim vardır. Tersine, dört-seviyeli sistemin seviyesindeki lazerleyici taneciklerin sayısının E x seviyesindekilerden daha fazla olması için sadece yeteri derecede pompalama işlemi kafidir. Ancak bir taneciğin E x halindeki yaşam süresi kısa olduğundan E 0 'a geçiş hızlı olur; bu nedenle de E x halindeki tanecik sayısı E 0 ve ' ye kıyasla ihmal edilebilir. Bu durum, dört-seviyeli lazer durumunda pompalama enerjisinin az miktarda artırılmasıyla yerleşimin tersyüz haline ulaşılır.
26 26 Bazı Tipik Lazer Dalga Boyları Lazer tipi Argon fluorür (UV) 193 Kripton fluorür (UV) 248 Ksenon klorür (UV) 308 Nitrojen (UV) 337 Argon (mavi) 488 Argon (yeşil) 514 Helyum neon (yeşil) 543 Helyum neon (kırmızı) 633 Rodamin 6G boya (ayarlanır) Yakut (CrAlO3) (kırmızı) 694 Nd:Yag (NIR) 1060 Karbon dioksit (FIR) Yararlanılan Kaynaklar Principles of Instrumental Analysis, D.A.Skoog, D.M. West, II. Ed
ATOMİK SPEKTROSKOPİ. Ref. e_makaleleri, Enstrümantal Analiz
1 ATOMİK SPEKTROSKOPİ Ref. e_makaleleri, Enstrümantal Analiz Atomik spektroskopi, elektromagnetik ışının atomik tanecikler tarafından absorbsiyonu (soğurulması), emisyonu (yayımlanması) ve fluoresansı