Dünün Oyuncuları Bugünün Araştırmacıları | KAFA AYARI
Üniversite koridorlarında bir profesör soruyor: “Benim çocuk internet’te bir oyuna kapıldı, gece gündüz oynuyor, ne yapmak lazım?” Bilgisayar oyunlarıyla büyüyen bir kuşak için kritik bir soru. “Bırakınız oynasınlar, bırakınız eğlensinler” mi demeli? Yoksa “hemen yasaklayın, kızın, klavye ve fare tutan ellerine vurun” mu?
Evde kendi odasına kapanıp çıkmayan ergenlik çağında bir gencin kapalı dünyasından içeri girmek nasıl mümkün olacak? Ne yaptığını anlamak için ne yaptığına bakmak yeterli mi?
Bu soruya verilecek en iyi yanıtı bir arkadaşımdan dinledim: İnternet’te Ultima Online oynayan kardeşinin hayat karşısındaki duyarsızlığını gören sorumluluk sahibi arkadaşım, kendisi de sıkı bir bilgisayar oyuncusu olmasının verdiği beceriyle aynı oyuna katılmış. Açtığı karakterle kardeşinin yanında gezdiği en kıdemli oyuncuya meydan okumuş. Defalarca alt edildikten sonra artık üstü başı paralanmış halde olan arkadaşımın oyun dünyasının büyüsünü bozacak sözleri ve soruları karşısında çaresiz kalan bu kıdemli karakter ve kardeşi pes etmek zorunda kalmışlar.
Peki oyun sadece çocukları mı ilgilendiriyor? Oyunları sadece “müdahale” edilmesi gereken sapkın uğraşlar olarak görmek zorunda mıyız? Hiç de değil! Yıllar önce bir arkadaşım, şehir planlama ve yönetme simülasyonu olan SimCity oyunuyla epey vakit geçirmiş olacak ki ciddi bir gözlemde bulunmuştu. Oyun belli bir şehircilik modelini bize dayatıyormuş: Oyunun başından itibaren ızgara modeline göre kurulan bir şehirle uğraştığımızı fark etmiş. Ayrıca çabuk gelişmesini istediğimiz bir şehir için pahalı olan alternatif enerji kaynaklarını tercih etme olanağının oyunda mümkün olmadığını söylemişti. İncelikli bir nokta yakalamak ve oyunda neler döndüğünü anlamak için tepeden bilgisayar ekranını gözetlemek yerine oturup biraz oynamak gerekiyor.
Oynayarak Araştırmak ve Genç Oyun Araştırmacıları
Oyunları anlamanın akademideki yolları oyun araştırmalarından geçiyor. Oyun araştırmaları literatürü son yıllarda ciddi bir ivme kazandı. Bu konuda yapılan ampirik çalışmalar kadar kuramsal çalışmaların da yaygınlaştığını görebiliyoruz.
Türkiye’deki dijital oyun araştırmaları da bu zenginleşmeden nasibini alıyor tabii ki. Bu nispeten yeni araştırma alanında yurt içinde ve yurt dışında akademik eğilimler nasıl şekillenecek? Oyunları araştırırken çocukların gizli dünyasına uzaktan bakıp onları disipline etmek isteyen ebeveynler gibi mi davranacağız? Oyunları olduğu gibi kabul edip eleştirellikten uzak meselenin çevresinde mi dolanacağız?
Oyun araştırmacısı Espen Aarseth’e göre, bir oyunu analiz etmek için en önemli kaynak oyunun kendisi. Oynayarak analiz ile oynamadan analiz arasındaki farka işaret ediyor Aarseth. Oynamadan analiz yöntemleri arasında başkalarının oyunlarını izlemek, tanıtım yazılarını okumak, forumları takip etmek, oyun üreticileri ve oyuncular ile mülakatlar gerçekleştirmek yer alıyor. Oynayarak analiz ise incelenecek filmi izlemek gibi ele aldığımız oyunu oturup oynamayı gerektiriyor. Aarseth’e göre oyun araştırmalarında oynayarak analiz öncelikli ama oynamadan analiz yöntemleriyle de desteklenmesi gereken bir yöntem.
Ebeveyn olmanın getirdiği bilgi ve deneyim belki oyun başından kalkmayan çocuklara nasıl davranılacağı konusunda pratik bir cevap sağlayabilir. Fakat konu araştırmaya gelince bu alana ait kuramsal tartışmaları takip etmek ve oyun araştırmaları alanının yöntemlerini öğrenmek önem taşıyor. Oynayarak analiz de bu alana özgü yöntemlerden sadece biri.
Oyun ile kültür arasındaki ilişki, oyun araştırmalarında hem oynayarak analizin hem de kuramsal düşüncenin ve ampirik çalışmalardan gelen gerçek bilginin bir aradalığına işaret ediyor. Sadece bilgisayar oyunları değil herhangi bir oyunun kurallarının, oynanışının, oyun materyallerinin, oyun alanının ve öğelerinin incelenmesi, oyunculardan elde edilen bilgiler ve oyun araştırmalarının kavramsal araçları ile birlikte sağlıklı sonuçlar elde etmemizi sağlayabilir.
Oyunlar kültürün önemli bir parçası. Hatta oyun araştırmaları alanının temel metinlerinden birini kaleme alan Johan Huizinga’ya göre belki biraz daha eski ve biraz da temel bir dürtü oynamak. Dijital oyunlar ise nispeten yeni bir alan. Bu konudaki araştırmalar da yeni ve araştırmacıların çoğunluğu genç ve oyun oynayarak yetişmiş kişiler. Yıllarla biriken, bu oyun oynama deneyiminden gelen bilginin gücünü es geçmemek gerekiyor.
Oyun araştırmaları bu genç araştırmacılarla birlikte bir dönemi kapatıp ele aldığı konu hakkında sadece akademik bir ilginin ötesinde gerçek, hatta yaşamsal bir ilişki kuran, tutkulu bir kuşağın geçişine şahit olacak. Bu kuşak, bizim kuşağımız oynadığı oyunlarla arasına eleştirel bir mesafe koyduğu ve oyun deneyimlerini soyutlayıp araştırmalarla destekleyebildiği oranda bilimsel olarak bu alanı kavrayacaktır.
Bu noktada oyun araştırmaları literatürünü takip etmek bir ihtiyaç olarak karşımıza çıkıyor. Ne yazık Türkiye’de çoğunluğu yabancı dillerdeki oyun araştırmaları metinlerine, sınırlı sayıdaki kaynak dışında, ulaşmak büyük bir sıkıntı. Oyuncu ve oyun üreticilerine yönelik araştırmalar, saha çalışmaları ne yazık ki alana dair kuramsal bilgi açığını kapatmak konusunda yeterli değil. Yine de az sayıda insanın kendi olanaklarıyla da olsa dijital oyun kuramı konusunda çalışma yapıyor olması umut veren bir gelişme olarak düşünülebilir.