Plastik Nedir? Okyanuslardaki Plastik Kirliliğinin Canlılar Üzerindeki Etkileri Nelerdir?
Türkiye'deki Plastik Kirliliği Ne Düzeyde? İnsanların Gıda Güvenliğini Etkiler mi?
Plastik kirliliği özellikle denizlerdeki canlılara zarar verir. Poşetleri denizanası sanıp yiyen deniz kaplumbağaları en büyük zararı gören hayvanlardan biridir.
2. Yazar Canberk Çolak
Her gün kullandığınız ve hayatınızın her alanında yer alan ama ekosisteme en çok zarar veren madde nedir, sorusuna verilen cevap genellikle plastiktir. Karnından kilolarca plastik poşet çıkan balinalar, burnuna plastik pipet takılı kalmış su kaplumbağaları, yuvalarını plastik parçalarıyla yapan kuşlar, renkli plastik parçacıklarını yiyecek zannedip yiyen hayvanlar hepimizi derinden üzüyor ama plastik kirliliğine duyarlı çözümler bulunmamasından kaynaklı gezegenimiz gün geçtikçe daha büyük bir tehlikenin altına giriyor.
Peki nedir bu plastik? Ekosisteme zararlı olduğunu biliyoruz ama plastiği hayatımızdan çıkarmak mümkün müdür? Plastik kirliliğini azaltacak en iyi çözümler nelerdir? Gelin bu soruların cevaplarını yapılan araştırmalara göre bulmaya çalışalım.
Plastik, doğadaki organik ve inorganik bazı elementlerin oluşturduğu monomer adı verilen moleküllerin belirli bir sıcaklık ve basınç altında, katalizör yardımıyla daha kompleks bir yapıya sahip olan polimerlere dönüştürülmesiyle oluşan maddelerdir.
Kelime olarak plastiğin anlamı, yumuşak ve kolay şekil verilebilendir. Plastiği tanımlarken sıkça kullanılan polimer kelimesi ise birçok parçadan oluşan anlamına gelir. Polimerler kısa zincirli moleküllerin kimyasal olarak kesilip birleştirilmesi ile oluşturulan uzun zincirli moleküllerden oluşur.
Petrol rafinerilerinde kullanılan ham petrolün işlenmesi sonucunda artakalan malzemelerden de elde edilir ve yeryüzündeki petrolün yaklaşık olarak %4'lük bir kısmı plastik üretimi için kullanılmaktadır. Plastik üretiminin ucuz ve kolay olması, dayanıklı ve kolayca biçim verilebilen bir madde olması nedeniyle; mutfak eşyaları olarak (Polietilen-PE, Polimetilmetakrilat-PMMA ), yiyecek ambalajı olarak (Polipropilen-PP), otomobil sanayinde (Akrilonitril bütadien stiren-ABS, Polikarbonat-PC), tekstil ürünü olarak (Polyester-PES) ve başka bir sürü farklı ürün olarak karşımıza çıkar.
Plastiğin Kısaca Tarihçesi
İlk sentetik polimer, yani plastik, 1869 yılında John Wesley Hyatt tarafından bir yarışma için icat edildi. Bu yarışmada fil dişinin alternatifini üretene 10.000 dolar ödül verilecekti. Hyatt bu icadı ile büyük popülerlik kazandı, plastik üretimi ve tüketimi hızla artmaya başladı. 1907 yılında, Leo Baekeland tarafından tamamen sentetik bir plastik olan bakalit üretildi. Tamamen sentetik terimi, malzemenin içinde bulunan hiçbir molekülün doğada doğal olarak bulunamayacağı anlamına gelir. Baekeland'ın bu icadından sonra sürekli gelişmeye devam eden plastik endüstrisi, 2. Dünya Savaşı döneminde artan plastik ihtiyacı ile büyük bir ivme kazandı.
Her yıl insanların ihtiyacından milyonlarca ton fazla plastik üretiliyor!
Plastik Kirliliği Nasıl Oluşur?
Okyanuslar, Dünya üzerinde geniş yer kaplar ve çok fazla çeşitlilikteki canlıya ev sahipliği yapar. Diğer canlıların da yaşaması için gereken ekosistemi oluşturur. Dünya yüzeyinin %72'sini kaplayan okyanuslar aynı zamanda Dünya üzerindeki su kaynaklarının %97'den fazlasını oluşturur ve soluduğumuz oksijenin %70'inden fazlasını barındırır.
Plastik kirliliğini en çok denizlerde ve etkilerini de deniz canlılarında görürüz. Fabrika atıkları, şehirlerden nehir ve kanalizasyonlar yoluyla denizlere dökülen atıklar, çöp yığınlarından kurtulup yolunu deniz sularında bulan atıklar, tuvaletlere atılan atıklar, polyester içeren tekstil malzemelerinin yıkanması ile kanalizasyona karışan mikroplastik atıklar denizlerin kirlenmesine sebep olur.
Çok dayanıklı ve esnek bir madde olan plastik doğada bozunmadan çok uzun süre durabilir. Örneğin plastik bir şişe deniz ortamında 450 yıl bozunmadan kalabilir. Zaman içinde çok küçük parçalara ayrılır ama yok olmaz, mikroplastik kirliliği olarak karşımıza çıkar. Büyük plastik parçalarını temizlesek bile mikroplastikler yüzünden denizlerimizi ve karaları plastikten arındırmak mümkün olmayacaktır. Bundan sonraki çözümler daha fazla kirlenmesini engellemek yönünde olmalıdır.
Mikroplastik kirliliğinin en büyük sorumlularından bazıları araba lastikleri ve sentetik tekstillerdir. Araba lastiklerinden dökülen çok küçük plastik parçacıklar ve yıkadığımız sentetik tekstil ürünlerinden çıkan parçacıklar kanalizasyonlar aracılığıyla nehirlere ve denizlere karışır.
Birleşmiş Milletler'in açıkladığı sayılara göre; dünya çapında en az 800 canlı türü okyanus molozlarından etkilenmektedir ve bu molozların %80'e yakını plastikten oluşur. Her yıl üretilen yaklaşık 200 milyon ton plastiğin, 8 milyon tondan fazlası okyanuslara dökülmektedir. Eğer bu hızda devam ederse, 2050 yılında, okyanuslardaki tüm canlılardan daha fazla plastik atık olacağı düşünülmektedir.
Okyanuslardaki Plastik Kirliliği Canlıları Nasıl Etkiliyor?
En son yapılan araştırmalara göre deniz canlılarının sindirim sistemlerinden alınan örnekler ve kan örneklerinden; deniz kaplumbağalarının neredeyse %100’ünde, balinaların %59’unda, deniz ayılarının %36’sında, deniz memelilerinin genelinin %43'ünde, deniz kuşlarının %40’ında plastik izine rastlanmıştır. Her yıl 100.000 deniz memelisi ve kaplumbağası, 1 milyon deniz kuşu plastik kirliliği yüzünden ölmektedir. Okyanus canlılarının ölmelerinin en büyük nedeni plastikleri yemeleridir ama deniz canlıları plastikler yüzünden boğularak, enfeksiyon kaparak ya da dolanıp takılarak da hayatlarını kaybedebilmektedir.
Okyanuslardaki plastik kirliliği 2000 metre derinliğe kadar etkisini gösterebilmektedir.
Ayrıca okyanuslardaki plastik atıklar deniz canlıları için hastalık yapıcı organizmaların, yani patojenlerin büyümesini de desteklemektedir. 26 Ocak 2016 tarihinde Science dergisinde yayınlanan çalışmaya göre bilim insanları, plastik atıklarla temas halinde olan mercanların hastalığa yakalanma oranını %89, temas halinde olmayan mercanların hastalığa yakalanma oranını %4 olduğunu belirlemiştir.
Plastiğin İnsanlar İçin Zararları Nelerdir?
Okyanuslardaki plastik kirliliği son yıllarda devletler için, bilim insanları için, sivil toplum kuruluşları için önemli bir çevre sorunu konusu haline gelmiştir. Bununla birlikte, tüketici ürünlerinde kullanılan plastiklerin üretimi konusunda, devletler yeni kurallar belirlemeye başlamıştır. Ancak bu kurallar plastik kirliliğini azaltmaya veya tümden ortadan kaldırmaya yetmemektedir. Dolayısıyla, okyanuslarla birlikte denizlerdeki ve hatta nehirlerdeki canlılar da bu kirlilikten payını almaktadır.
Bu durum deniz ürünlerini tüketen biz insanları da etkiler çünkü insanların tükettiği deniz ürünlerinin yaşadığı ortamlarda çeşitli plastikler ve plastiklerden yayılan çeşitli kimyasallar bulunur. Bu yüzden insanlar, tükettikleri besinler ile farkında olmadan zararlı kimyasallara maruz kalır.
Plastiklerden direkt olarak gelen zararlı elementler kurşun, kadmiyum ve cıvadır. Bu elementler balıkların çoğunda bulunmaktadır.
Bazı plastiklerde bulunan dietilheksil ftalat (DEHP) kanserojendir. Bu kimyasal maddelerin meme ve prostat kanseri, erken ergenlik, düşük doğum ağırlığı, şeker hastalığı, metabolizma bozuklukları, üreme sorunları ve cinsel isteksizlik gibi hastalık ve sorunlara yol açtığına dair kanıtlar bulunmuştur.
Bu kimyasallara bir diğer örnek olarak bisfenol-A (BPA) maddesi verilebilir. BPA'nın, insan vücudunda endokrin sistemini etkilediğini gösteren birçok çalışma vardır. Suya ya da plastik şişelere konulan sıvılara karışan BPA, AB ülkelerinde ve Türkiye'de biberonlarda ve çocuk ürünlerinde, Japonya'da ise konserve kutuların iç yüzeylerinde kullanımı yasaklanmıştır. Ancak BPA plastik üretiminde kullanılan zararlı kimyasallardan yalnızca biridir ve BPA kullanımının yasaklandığı ülkelerde alternatif olarak kullanılan maddelerin zararları tam olarak bilinmemektedir.
Tabii bu, buzdağının sadece görünen tarafıdır; çünkü plastik kirliliğinin etkilerini ortaya çıkaracak ve bütün dünyayı ve insanlarını kapsayan araştırmalar yapmak mümkün değildir.
Denizlerdeki plastik kirliliği önü alınamaz bir sorun haline gelmiştir.
Plastik, Küresel Isınmaya da Neden Oluyor!
Plastiğin başka bir zararı ise küresel ısınmaya katkıda bulunmasıdır; çünkü plastik büyük oranda petrolden üretilmektedir. Plastik üretmek karbon kirliliğine neden olur. Manoa'daki Hawaii Üniversitesi'nden araştırmacı Sarah-Jeanne Royer, plastiklerin güneş ışığına maruz kaldığında metan ve etilen gibi sera gazlarını saldığını tespit etmiştir. Her iki gaz da küresel ısınmaya katkıda bulunur. En fazla salınımı sağlayan ise LDPE'dir (Düşük yoğunluklu etilen). Royer bu plastik türü için şunları söylüyor:
Çevrede en çok üretilen, tüketilen ve atılan plastik türüdür. Örneğin bira kutularının etrafındaki plastik halkalar, restoranlarda kullanılan çatal ve bıçaklar, bazı plastik torbalar... Plastiği aşırı kullanıyoruz, oysaki tek kullanımlık plastik yerine çok kolay çözümler bulabiliriz.
Nehir kenarında bulunmuş plastik çöplerden bazıları...
Çoğu plastik atık, denizlerde mikroplastik denilen çok küçük boyutlardaki plastik parçalarına ayrışır. Böylece canlıların vücutlarına girme ihtimali daha çok artar, dolayısıyla temizlenme olanağı daha da azalır. Mikroplastiklerin insan vücuduna nasıl bir olumsuz etkisi olduğuna dair birçok araştırma devam etmesine karşın bu etkiler henüz tam olarak bilinmemektedir.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 21 Ağustos 2019 tarihinde, ''Mikroplastiklerin insan sağlığına etkileri nelerdir?'' konusunda yeni araştırmacılar aradığını duyurmuştu. Henüz mikroplastiklerin tam olarak etkileri bilinmemesine karşın, üretiminde kullanılan sentetik kimyasalların etkileri göz önünde bulundurulduğunda bu maddelerin vücutta birikmesinin çok ciddi etkileri olabileceği söylenebilir.
Okyanuslarda milyonlarca canlı mikroplastiklere maruz kalıyor.
Türkiye'de de Plastikler Büyük Bir Sorun!
Diğer ülkelerde olduğu gibi Türkiye'de de durum pek iç acıcı değildir. Greenpeace Akdeniz, ''Tek kullanımlık plastikler yasaklansın.'' projesi kapsamında Ege, Akdeniz ve Marmara denizlerinden toplanan birçok balığın ve midyenin midesini ve sindirim sistemini inceledi. Raporda yer alan ve sitelerinde yayınladıkları bulgular şöyle:
Gelelim Plastiğin Yararlarına...
Plastiğin bu kadar yaygın olarak kullanılmasının birçok nedeni var. Bu nedenle de vazgeçmesi ve yerine yeni ve evrensel bir çözümü yerleştirmekte zorlanmaktayız. Plastiğin endüstriyel olarak neden bu kadar çok tercih edildiğini özetleyecek olursak:
Plastik; ucuz, hafif ve dayanıklı. Başka hiçbir madde bu özellikleri bir arada bulundurmamaktadır.
Plastik; binaların, köprülerin yapımında kullanılır ve dayanıklılığı ve ucuzluğu sayesinde tercih edilir.
Otomobil sanayinde kullanılarak daha güvenli, daha ucuz ve daha performanslı araçlara binmemizi sağlar.
Yiyecekleri ve kimyasal maddeleri korumak için çoğu durumda en kolay çözümdür.
Spor malzemeleri olarak karşımıza çıkar.
Sağlık alanında, hastanelerde kullanılan malzemelerin başında gelir.
Kullandığımız bilgisayarlar, telefonlar plastik yoğunlukludur.
Elektriği iletmeyen plastik sayesinde elektrikli aletleri güvenle kullanabiliriz.
Plastiğin en güzel taraflarından biri de dönüştürülebilir olmasıdır.
Sonuç olarak, daha bir sürü farklı şekilde karşımıza çıkan plastiğe bağımlıyız. Ancak bu, "kolaya kaçmak" için bir neden olarak görülmemelidir. Eğer gezegenimize ve canlılara zarar verdiğinde hemfikirsek, bu ürünün yerini alacak teknolojileri ivedilikle geliştirmek zorundayız.
Plastik Kirliliğini Azaltmanın Yolları...
Öncelikle plastik poşet, pipet, tek kullanımlık çatallar ve bıçaklar, plastik su şişesi, tek kullanımlık kahve bardağı gibi tek kullanımlık bazı plastik ürünlerden vazgeçmemiz gerekiyor. Bu tek kullanımlık ürünlerin hepsine alternatif çözümler vardır. Plastik poşet en çok kullandığımız, dolayısıyla ekosisteme en çok zarar veren plastik ürünlerin başında gelir.
ABD’de plastik poşet üretmek için her yıl 12 milyon varil petrol kullanılıyor ve tabii bu petrolü plastiğe dönüştürme sırasında enerji gerekiyor ve benzin gibi yakıtlar kullanılıyor. Yakılan bu maddeler zehirli gazlar çıkararak küresel ısınmaya katkıda bulunur.
Bunların yanında dönüştürülemeyen her poşet doğada ve denizlerde kirliliğe sebep olur. Plastik poşetleri denizanası zanneden su kaplumbağaları her gördüğü plastik poşeti yemeye kalkıyor. Tek kullanımlık plastik pipetler küçük ve masum görünseler de denizlerde en büyük kirliliği yaratan plastik ürünlerden biridir. Amerika'da her gün 500 milyondan fazla plastik pipet kullanıldığı tahmin ediliyor.
Kullandığınız bir ürünü doğaya fırlatıvermek ne kadar kolay değil mi? O ürün hiçbir şekilde doğal olmasa da ve doğada yüzlerce yıl sonunda ancak çözünebilecek olsa da... Fırlatılan tek bir plastik ürünün, pet şişenin yok olana kadar kaç canlıyı yok edeceğinin farkında mısınız? Üşengeçlikten vazgeçin. Atıklarınızı ve çöplerinizi ilgili geri dönüşüm ve çöp kutularına atın. Görselde verilen malzemeleri kesinlikle doğaya savurmayın. Emin olun ki dün hiçe saydığınız bu doğanın birikmiş öfkesi, yarın tüm zekamızı da, teknolojimizi de, bilimimizi de aşacak şekilde bize geri dönecek. Buna cüret edecek kadar cesur musunuz? Biz değiliz.
Başka bir örnek ise tek kullanımlık kapaklı kahve bardaklarıdır. Bütün dünyada bir gün içinde yaklaşık olarak 1,6 milyar kez bu bardaklarla kahve içildiği tahmin ediliyor. Bu bardakların üretimi sırasında çok fazla enerji harcanıyor ve kullanılan yakıtlar yüzünden ortaya çıkan sera gazları küresel ısınmaya katkıda bulunuyor. Aynı zamanda bu bardaklar dönüştürülemediği için çöplüklere, oralardan da doğaya ve denizlere karışıyor. Porselen ve cam bardakların üretimi sırasında kullanılan enerji çok fazladır ve bu bardakları yıkamak için kullanılan deterjanlar doğaya zarar verir ancak en az 200-300 defa kullanılmalarıyla birlikte tek kullanımlık bardaklara göre zararları göreceli olarak azalmaya başlar. Yani eşyalarımızı mümkün olduğu sürece uzun kullanmamız gerekiyor ki ekosisteme verdiğimiz zarar minimuma inebilsin.
Tek kullanımlık plastik ürünlerden bazıları. Bu ürünler doğaya en çok zarar veren ürünlerdir.
Doğaya yapacağımız en büyük yardımlardan biri de dönüştürülebilecek her plastiğin dönüşmesini sağlamaktır. Eğer aldığımız plastik ürünlerin üzerinde dönüştürülebilir işareti varsa dönüştürme yollarını bulmamız gerekir. Bazı ülkelerde herkesin dönüşüm kutusu evinde olur ve normal çöp toplanır gibi toplanır, bazı ülkelerde şehrin belirli yerlerine dönüşüm kutuları konulur. Eğer bulunduğunuz bölgede bunlar yoksa araştırıp dönüşüm yollarını bulmaya çalışabilirsiniz. Bir plastik şişeyi dönüşüm kutusuna atmak varken normal çöp kutusuna atmak, o şişeyi doğaya ve denize atmaktan farksızdır.
Doğaya yapacağımız en iyi katkılardan biri geri dönüşümdür.
Çözümlerden biri de mikroboncuk denilen, çapları 1 mm'den daha küçük olan plastik parçacıkları içeren ürünleri almamaktır. Mikroboncuklar genellikle kozmetik ürünleri olarak, diş macunu olarak ve biyomedikal araştırmalarda kullanılıyor ve ana maddesi genellikle polietilendir. ABD, Kanada, Fransa, Yeni Zelanda, İsveç, Tayvan ve Birleşik Krallık ülkelerinde mikroboncuk üretimi farklı boyutlarda yasaklanmış durumdadır.
Diş macunlarında, cildimizi temizlemede kullandığımız vücut ve yüz ürünlerinde çok küçük ama çıplak gözle görülebilen mikroboncuklar ekosistem için büyük bir tehlike yaratıyor. Kullandığımız ürünlerdeki mikroboncuklar kanalizasyon yoluyla nehirlere ve denizlere karışıyor ve yiyecek zincirinin zararlı bir parçası haline geliyor.
Ve son olarak çöplerimizi doğaya ve denize atmamak da çözümler arasındadır. Deniz kenarında bıraktığınız her çöp denize karışmaktadır. Plastik ürünlerin doğada bozunma süresinin yüzyıllarca sürdüğünü düşünürsek attığımız her plastik parçası ekosisteme verdiğimiz bir zarar olacaktır.
Plastik kirliliği hergün büyüyen bir sorundur. Önlemler alınmadığı takdirde deniz canlılarının türleri tehlike altına girmekte, bu kirlilikten etkilenmiş canlıları tüketen diğer canlılarda birçok sağlık sorunlarına neden olmaktadır. Bu sorunun baş sorumlusu insanlar olduğuna göre çözümü de insanlar üretmelidir. Günlük hayatımızda kullandığımız plastik ürünlerini azaltarak ve çöplerimizi ayrıştırıp gerekli geri dönüşüm merkezlerine ileterek çözüme yönelik ilk adımı atabiliriz.
Surfers Against Sewage, et al. The Problem With Plastic Pollution. (2019, Mart 21). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Surfers Against Sewage | Arşiv Bağlantısı
Plastic Pollution Coalition , et al. Defining The System Of Plastic Pollution. (2019, Mart 21). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Plastic Pollution Coalition | Arşiv Bağlantısı
G. Andrews. Plastics In The Ocean Affecting Human Health. (2019, Mart 21). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Teach the Earth | Arşiv Bağlantısı
M. Isola. Plastic Contributes To Global Warming As It Breaks Down, Researchers Find. (2018, Kasım 07). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Yale Climate Connections | Arşiv Bağlantısı
N. Tomasovic. Advantages Of Plastic. (2014, Mayıs 28). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Udemy | Arşiv Bağlantısı
E. Folk . How To Realistically Reduce Plastic Pollution In Everyday Life. (2018, Haziran 25). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Ecologist | Arşiv Bağlantısı
Greentumble, et al. The Negative Impact Of Shopping Plastic Bags On The Environment. (2018, Mayıs 07). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Greentumble | Arşiv Bağlantısı
Quebec Government, et al. Life Cycle Assessment (Lca) Of Reusable And Single-Use Coffee Cups. (2019, Mart 21). Alındığı Tarih: 21 Mart 2019. Alındığı Yer: Quebec Government | Arşiv Bağlantısı
Wikipedia. Microbead. (2019, Mart 23). Alındığı Tarih: 23 Mart 2019. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
S. Reddy. Plastic Pollution Affects Sea Life Throughout The Ocean. (2018, Eylül 24). Alındığı Tarih: 28 Ekim 2019. Alındığı Yer: Pew | Arşiv Bağlantısı
Conflicts in Chemistry. The Case Of Plastics. (2019, Ekim 28). Alındığı Tarih: 28 Ekim 2019. Alındığı Yer: Science History | Arşiv Bağlantısı
T. Lonne. How Ocean Pollution Impacts Marine Life—And All Of Us. (2016, Nisan 18). Alındığı Tarih: 02 Kasım 2019. Alındığı Yer: Marine Safe | Arşiv Bağlantısı
K. T. Smith. How Plastic Pollution Is Affecting The Ocean Wildlife. (2018, Mayıs 16). Alındığı Tarih: 02 Kasım 2019. Alındığı Yer: Azo Cleantech | Arşiv Bağlantısı
M. Smith, et al. (2018). Microplastics In Seafood And The Implications For Human Health. Current Environmental Health Reports, sf: 375-386. | Arşiv Bağlantısı
Diken. Türkiye’de Iki Balıktan Birinde, 10 Midyenin 9’Unda Mikroplastik Bulundu. (2019, Ekim 25). Alındığı Tarih: 28 Ekim 2019. Alındığı Yer: Diken | Arşiv Bağlantısı
J. Watts. Microplastics In Water: No Proof Yet They Are Harmful, Says Who. (2019, Ağustos 22). Alındığı Tarih: 28 Ekim 2019. Alındığı Yer: The Guardian | Arşiv Bağlantısı
Greenpeace Türkiye. Türkiye’deki Deniz Canlılarında Mikroplastik Kirliliği. (2019, Ekim 28). Alındığı Tarih: 02 Kasım 2019. Alındığı Yer: Greenpeace Akdeniz | Arşiv Bağlantısı
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/08/2020 00:28:35 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7698
Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Kimya> Diğer Kimya Bilimleri> Petrokimya
Bilim Ağacı> Uygulamalı Bilimler> Çevre Bilimleri> Çevre Teknolojileri
Bilim Ağacı> Doğal Bilimler> Biyoloji> Ekoloji> Deniz Ekolojisi
Plastik Gıda Güvenliği