Cumhuriyetin İlk Yıllarında Maarif ve Çorum'da Okullaşma -2-
Çorum'da Maarif durumuna ait (kaynaklarda)mevcut bilgiler:
Evliya Çelebi, Seyahatnamesinde Çorum'u anlatırken (yedi medrese, on bir subyan okulu vardır) diyor.
'Tezkire-i Makamat' isimli eser sahibi Çorumlu Ali İzzet Efendi de 1892 yılında Çorum'da 10 sübyan mektebi, 1 Rüştiye,10 Medrese,2 Kütüphane bulunduğunu bize aktarıyor.
1871 yılında Çorum'a ilk defa bir Rüştiye açılmıştır.
1900 yılında Çorum'da İdadi açılıyor. (1908 Salnamesinde bu okulun 1 Müdür ve 7 Muallimi, 1 Hizmetlisi kayıtlı.)
1902 yılında resmi olarak Edeb ve Mahmudi adlarıyla kız ve erkek mektepleri açılıyor.
1913 yılında Çorum merkezde Reşadiye, Saadet, İrfan, Namık Kemal, İttihat, Tefeyyüz, Terakki, Hürriyet adlarıyla açılan 8 ilkokulla birlikte Karapınar, Abdalata, Ovasaray, Seydim köylerinde de birer resmi ibtidai (ilkokul) açılıyor.
Tarih 19 Aralık 1921. Çorum'da bir yıldır görev yapan Liva Meclis-i Umumisi bugünkü adıyla İl Genel Meclisi toplanmış. Bir yıllık icraat raporunu görüşüyor. 1921 yılının genel olarak nasıl geçtiği, programlarında yer alan hususların ne ölçüde gerçekleştirildiğini, nelerin yapılamadığını görüşüyorlar.
Meclis-i Umumiye Çorum Mutasarrıfı Bahaddin Bey başkanlık yapıyor. Bahaddin Bey, Maarif konusunun müzakeresi sonunda şunları söylüyor:
"1921 senesine ait Meclisin ve Encümenin kararları, ahvali umumiye nazarı itibara alınırsa yine muvaffakıyetle ve ekseriyetle tatbik edilmiş olduğu anlaşılmakta ve geçen sene bütün livada 25 mektep bulunduğu halde bu sene biri Dar-ül Muallimin olmak üzere 26 mektep daha ilaveten tesis edildiği ve fakat muallimsizlik yüzünden 10 mektebin açılamadığı beyan edilmektedir. Bu da milletimizin geleceği için şayanı şükran bir ilerleme demektir." (Çorum Gazetesi: Sayı:34 - 19 Aralık 1921)
Bu belge bize 1921 yılındaki okul sayımızı çok açık bir şekilde göstermektedir. Bütün Livada yani bütün il ve ilçelerde mevcut 25 okula ilaveten 26 okul daha açılmıştır. Ancak açılan okullardan 10 tanesine öğretmen bulunamamıştır.
1922 yılı tarihli belgelerde Çorum'da 69 ilkokul açık ve toplam öğrenci sayısı 4 bin kırk altı.
Rahmetli Recep Rahmi Tankaya Öğretmenimiz (1895-1981), Bayburt'un Balahor köyünde doğmuş. Rusların Bayburt'u işgali sonucu Çorum'a gelen muhacirlerden idi. Memleketinde medrese tahsili yapmış, aşar kâtibi, öğretmen vekili olmuş daha sonra Kastamonu Öğretmen okulunda kurs görerek öğretmenlik diploması almış. Öğretmenlik, köy okulları gezici müfettişliği görevinde bulunmuş son olarak Cumhuriyet İlkokulu öğretmeni iken emekli olmuştu. Ceza evi fahri öğretmenliği, yanında Diyanet İşleri Başkanlığından aldığı "fahri vaizlik" belgesiyle de camilerde dini nasihatlerde bulunurdu. Kızılay Kurumu, Türk Hava Kurumu üyelikleri ve yöneticiliklerinde bulunmuştu. Noter'e verdiği vasiyetnamesinde evi dahil neyi varsa Kızılay'a bağışlamıştı. 6 tane yayınlanmış kitabı vardır. Çorum yerel basınında da pek çok makalesi yayınlanmıştır. Rahmetle anıyorum
Rahmetli, Yalçın sinema salonunda yapılan bir Çorum Gecesi programında sahneye davet edildi. Hatıralarından bahsetmesi istendi. "Nerden nereye" diye başladığı konuşmasında Vekil öğretmen olarak Seydim köyüne gittiğinde nasıl bir okul ile karşılaştığını şöyle anlatmıştı.
"Seydim'e yürüyerek gittim. Öğretmen olarak geldiğimi söyledim. Bana okulu gösterin, dedim. Gösterdiler. Çatısı yok, çorak. Kapısı sökük. İçeri girdim, taban-zemin- toprak, başımı kaldırdım, tavana baktım tavan mertek. (Mertek: yuvarlak ağaçlar yan yana dizilir ve üzerine hasır serilir, toprakla örtülür.) Bu hatırayı o yıllardaki köy okullarımızın nasıl bir binaya sahip olduklarını vurguladığı için aktardım.
Hatırasına devam etti. Kastamonu'ya Öğretmenlik diploması almaya nasıl gittiğine sözü getirdi ve Salur Köyü önünden geçen Kızılırmak'a ulaştığını ve köprü olmadığı için ırmağı salla geçtiklerini ve sala atıyla bir adamın bindiğini ve atının üstünden inmediğini, niçin inmediğini sorduklarında da adamın "benim acele işim var!" cevabını verdiğini anlatmıştı.
Öğretmen tedariki için yapılan çalışmalar- Ehliyetname imtihanları:
1921 yılı içinde Öğretmen yetiştirmek için Çorum'da bir Dar'ül Muallimin (Öğretmen Okulu) açılmıştır. Okulun öğrenim süresi 3 yıldır. Bu açılan okuldan ancak 3 yıl sonra faydalanılacaktır. Hali hazırda ki öğretmen açığını kapatmak için ehliyetname imtihanı adında birçok defa imtihan açılmıştır.
10 Temmuz 1922 tarihli Çorum Gazetesinde yayınlanan şu ilan:
Mekatib-i ibtidaiyeye muallim muavini veya muallimesi olabilmek arzu edenler için Ağustos'un 12 inci günü merkez Dar'ül Muallimininde bir ehliyetname imtihanı küşat edilecektir.
İmtihanda muvaffak olanlar münhal yahut muavineliklere tayin olunacaklardır. Talip olanlar atideki vesâik-i resmiyelerini kendi el yazılarıyla muharrer istidaya raptederek şimdiden makam-ı mutasarrıfiye müracaat etmelidir.
Nüfus tezkeresi, Aşı ilmühaberi
Muallimliği ifaya mani alil ve emrazdan ari, arızayı bedeniyyeden salim olduğuna dair tabip raporu,
Hüsnü hal ashabından olduğuna ve hiçbir suretle mahkûm edilmediğine dair Meclis İdare mazbatası, mahalle heyet-i ihtiyariyesi ilmühaberi,
Bir vazife-i resmiye veya hususiyede bulunmuş ise ilişiği olmadığına dair vesika. (Çorum Gazetesi Sayı: 64, 65, 68, 69,81, 82' ye bakınız.)
Bu ilan metni ve benzerleri Çorum Gazetesinin ileriki tarihli nüshalarında da değişik imtihan tarihleriyle (Maarif Müdürlüğü tarafından da açık okullara öğretmen alınacağı şeklinde) yayınlanmıştır. (Sürecek)