Gündogary öwrenijileriň ykrar edişi ıaly, Orta Aziıa halklarynyň içinde Magtymguly Pyragy ıeke–täk türkmeniň milli şahyrydyr. Gyrgyz halkynyň beıik ıazyjysy Çingiz Aıtmatow „XVIII asyr beıik Magtymgulynyň asyry“ diıipdi. Şol sebäpli Magtymgulynyň döredijiligi tutuş Orta Aziıa, Gündogar, galyberse hem, dünıä haklarynyň poıeziıasynyň altyn hazynasyna girdi diımäge doly esas bar.
Orta Aziıa syıahata gelen Wamberi türkmenleriň Magtymgula hormatyny şeıle beıan edipdir: „Islendik jedelli mesele ıüze çykanda, şol mesele boıunça Magtymguly işanyň goşgusyndan delil tapsalar, hemme oturanlar Magtymgulynyň pikiri öz pikirlerine garşy bolsa–da, ikirjiňlemezden ony çözgüt hökmünde kabul edipdirler“ Dogrudanam, halkymyzyň Magtymgula hormaty çäksiz bolupdyr. Şonuň üçinem ata –babalarymyz bu beıik akyldarymyz hakyndaky gürrüňdir–rowaıatlary nesilden –nesle geçirip, şu günlerimize gelip ıetipdir. Bizem şu gezek halk içinden beıik akyldaryň ömür ıoly, döredijiligi hakynda çöplän gürrüňdir–rowaıatlarymyzdan Magtymgulyny özleriniň halypasy hasaplan nusgawy şahyrlarymyzyň Pyragy hakynda aıdan gürrüňlerini okyjylara hödürlemegi makul bildik.
Milli golıazmalar institutynyň uly ylmy işgäri
„İar–ıardan başga zat galmady”
Bir gezek Kemine obadaşlarynyň haıyşy boıunça olara goşgularyny okap beripdir. Kemine goşgusyny diňleıjileriň arasynda ıaşlaryň–ıetginjekleriň kändigindenmi ıa özüniň okasy gelipmi, garaz şahyr söıgi temasyndan ıazan goşgularyny kän aıdypdyr. Märeke dargandan soň, obanyň üç–dört sany abraıly ıaşulylary Keminä „Şahyr, goşguňa sag bol, ıöne göwnümize bolmasa, gelin–gyzlary wasp edip, has köp goşgy okan ıaly bolduň. Oňa derek ıaşlarymyza pent bolar ıaly öwüt–ündew goşgulary köp ıazyp, gelin–gyzlary azrak wasp etseň gowy bolmazmy?!” diıipdirler.
Kemine obasynyň sylagly ıaşulularynyň bu haıyşyna şeıle jogap beripdir; „ İaşulular, maslahatyňyza sag boluň, menem başarsam öwüt–ündew häsiıetli goşgulary köp ıazjak. Emma halypamyz molla Magtymguly türkmeniň söz bossanynyň hoşasyny çöpläpdir. Öwüt–ündew häsiıetli goşgularyňda
Namar kimdir biler bolsaň,
Ne diıseň diır „baş üstünde”...
Aıalsyza mydar bolmaz,
Dönse hökmi Süleımana
diıip, molla Magtymgulynyňky ıaly ajaıyp pikirleri aıdyp bilmejek bolsaň, beıle goşgulary düzeniňden düzmäniň ıeg. Garaz, halypamyz Magtymguly söz bossanynyň hoşasyny çöplänsoň, bize onuň çöplän hoşasyndan gaçyp galan däneleri çöplemek galıar. Şonuň üçin bize goşgy düzenimizde, esasan, gelin–gyzlarymyzy taryp edip, ıar–ıar diımekden başga söz galmady. Eger ony unamaıan bolsaňyz, biz indiden beıläk märekede goşgy okamagymyzy goıarys”
İaşulular Kemineden bu jogaby eşidip, „Molla Kemine, sen bize Magtymgulynyň beıikligini gaty gowy düşündirdiň. Bizden öıke etme. Öz bileniňi edip, täze goşgular döredip, halky begendir hem märekä goşgularyňdan aram–aram okap ber” diıipdirler. Şondan soň molla Keminä goşgy okaışy hakynda nägileligini bildiren bir adamam bolmandyr.
„Gelin–gyzlarymyzy hyıaly wasp edäımesek...”
Nusgawy şahyrymyz Mollanepes:
Nazar kylsa, dişleriňe.
Dowzah meni ıakabilmez,
İanyp men ataşlaryňa...
diıen setirler bilen başlanıan täze goşgusyny märekä okap berende, diňläp oturanlaryň biri: „Molla Nepes, sag bol hezil berdiň, ıöne bu goşgyňda aşyk gyzyňy öte geçip, hyıaly derejede wasp edipsiňiz, mollam, sen ussatlyk bilen „Zöhre–Tahyr” dessanyny ıazdyň, onlarça gowy goşgularyň bar. Gelin –gyzlarymyzy hyıaly wasp etmän, durmuş bilen baglanyşdyrybam taryp edip bilersiň ahyry” diıipdir.
Mollanepes diňleıjisiniň bu nägileligine şeıle jogap beripdir: „Siziň bu aıdanlaryňyza düşünıän. İöne molla Magtymguly;
Golun dişläp, uz ıörişläp,
Biziň Meňli hanym gelıär
ıaly setirlerinde gelin–gyzlarymyzy durmuş bilen baglanyşdyryp wasp edip bolıan ähli sözleri aıdypdyr. Molla Magtymgulydan soňky şahyrlarymyzyň gelin–gyzlarymyzy wasp etjekleri, olary hyıaly wasp edäımese başga çäresi ıok”
„ Halypam molla Magtymgulynyň gaıraty nusga”
Bir gezek nusgawy şahyrymyz Seıitnazar Seıdi pederlerimizi gaırata çagyryp:
Tä janym çykynça dönmenem begler.
Dikdir serim düşmen duşman astyna,
İanyp duran nar men sönmenem begler
diıen setir bilen başlanıan goşgusyny okap beripdir welin märeke şahyryň „berekellasyny” ıetiripdir. Duranlaryň içinden biri bolsa :’ Şahyrymyz sag bol, goşgyň göwnümize teselli bolıar, kalbymyza gaırat berıär. Sen bu goşgyňda lalada watan namysynyň nämedigini düşündirpsiň. İöne sen bu zatlary nireden alıaň, özüňe kimi nusga edinıäň?!” diıipdir.
Seıitnazar Seıdi bu sowala şeıle jogap beripdir. „Adamlar watan mukaddes toprak, ony är gaıratymyz bilen goramak gerek. Meniň özüme halypam molla Magtymgulynyň gaıraty nusga, ol:
Gorky ede –ede ryswamyz çykdy,
Takdyr näme bolsa görülsin indi.
Degme, gan joş urup dökülsin indi.
diıip, watany–topragy goramak üçin pederlerimizi gaırata çagyrypdyr. Molla Magtymguly diňe bir watançylyk temasyndaky goşgularynda däl, adaty öwüt –ündew häsiıetli goşgularynda hem halkymyzy gaırata çagyrıar. Onuň „Geçme namart köprüsinden, goı aparsyn sil seni“ ıaly setirleri adamzada pent bolan ganatly jümle ahyry“
Seıitnezar Seıdiniň Magtymguly hakynda aıdanlary bilen onuň göşgusyny diňlemäge gelen adamlaryň hemmesem baş atyp ylalaşypdyrlar.
Ikisiniňem jogaby deň çykypdyr.
Gökdepe söweşine gatnaşan nusgawy şahyrymyz Annagylyç Mätäjä döwürdeş ıetginjekleriniň bir topary şeıle sowal bilen ıüzlenipdirler: „Mätäji aga, halkymyz Gökdepe söweşinde uly duşmana garşy durmakda taryhda nusga alarlyk gaırat görkezdi?! Size beıle etmäge näme gaırat berdi“
İetginjekleriň bu sowalyna Mätäji şeıle jogap beripdir: „İigitler, dogrudanam bize sürnüp gelen duşman güıçlüdi, ıowuz duşmana garşy durmaga iteren zat halkymyzyň gaıraty boldy. Soňra bolsa molla Magtymgulynyň:
Gurudar Gulzumy derıaıy–Nili ,
Teke , ıomut, ıazyr gökleň alili,
Bir döwlete gulluk etsek bäşimiz
ıaly ganatly jümleleri ilimizi Watan goragyna aıaga galmakda birleşdirdi.. Hut şonuň üçinem Gökdepe söweşinde uly duşmana mynasyp gaıtawul berendiris. Dogry, biz ol söweşde ıeňildik, emma biziň ruhumyzy syndyrmak olara başardan däldir. Şol sebäplem türkmen bu günki günem namys astynda galan däldir. Namysy–ary, üstesine–de Magtymguly ıaly ruhy ıardamçysy bolan halk ıeňilmezdir“
Şol ıetginjekler ıene bir gün Gökdepe söweşine gatnaşan şahyrymyz Öweztagan Kätibä hem Mätäjä beren sowallaryny beripdirler welin haıran galmaly ıeri, Kätibi hem başgarak sözler beıan etse–de, bu sowala edil Mätäjiniň jogaby ıaly jogap beripdir. Ol Gökdepe söweşinde güıçli duşmana garşy gaıduwsyz söweşmek üçin, halkyň gaıratynyň esas, Magtymgulynyň watançylyk goşgularynyň bolsa ruhy ıardamçy bolandygyny nygtapdyr .
Beren sowallaryna iki şahyrdan şol bir jogaby alan ıetginjekleriň içinden sowatly biri „Bä, hakykat aıry–aıry sözler bilen aıdylsa-da, onuň jogaby bir hem anyk bolıar eken“ diıipdir
It ata–är daıa
Nusgawy şahyrymyz Gurbandurdy Zelili märäkäniň öňünde goşgularyny okap, ol:
Zelili diır, bar zatdan ölümdir gaty,
Ölümden–de gaty kişi minneti,
diıen goşgusy bilen bu gezeki poıeziıa okaşlygyny bes edipdir .
Zeliliniň goşgusyny diňlän märekeden bir ıigit „Şahyrym dilleriňe güller bitsin, hezil edindik. İöne men bir zady bilmek isleıän, molla Zelili, nädip ussat şahyr bolduň?!“ diıipdir. Zelili özüne berlen bu oňaısyz sowala sypaıçylyk bilen näme diıjegini pikir edip durka, märekäniň içinden sylanıan bir ıaşuly ol sowala şeıle jogap beripdir: „Haı inim oňarmadyň görnüp duran zady görmediň. Gurbandurdy Zelili daıysy molla Magtymgula çekip, ussat şahyr boldy. Türkmen it–ata, är–daıa diımänmidir“
İaşulynyň beren jogaby bilen sowal berenem doly ylalaşyp, her kim öıli–öıüne gaıdypdyr.