PARAD GMA YAYINCILIK. Epistemik Cemaat/Bir Bilim Sosyolojisi Denemesi Hüsamettin Arslan
Download "PARAD GMA YAYINCILIK. Epistemik Cemaat/Bir Bilim Sosyolojisi Denemesi Hüsamettin Arslan"
3 Epistemik Cemaat
4 Epistemik Cemaat/Bir Bilim Sosyolojisi Denemesi Hüsamettin Arslan Bu kitab n yay n haklar mahfuzdur ve Paradigma Yay nc l k a aittir; hiçbir bölümü yay nc n n izni olmaks z n fotokopi ve kompüter dahil hiçbir elektronik ya da mekanik araçla yeniden üretilemez, ço alt lamaz ve yay nlanamaz. 4. Bask, Paradigma, stanbul, Mart 2015 Dizgi-Mizanpaj Hülya Aflk n-bilen Kapak Minyatür Bask Bahri Mutlu Matbaas Davutpafla Cad. Güven San. Sitesi C Blok No: 256 Topkap -Zeytinburnu/ stanbul Sertifika No: ISBN: X Paradigma Doktora Tezleri Serisi: 1 1. Bilgi Sosyolojisi; 2. Bilim Sosyolojisi; 3. Türk Modernleflmesi; 4. Türkiye de Din ve Bilim; 5. Dil; 6. Bilgi; 7. Bilim; 8. Entelektüeller. PARAD GMA YAYINCILIK Alemdar Mah. Ticarethane Sok. Üçp nar Han No: 21/ Ca alo lu/ STANBUL Tel: (0 212) Faks: (0 212) www. paradigmakitap.com
5 Epistemik Cemaat Bir Bilim Sosyolojisi Denemesi Hüsamettin ARSLAN stanbul 2015
7 çindekiler Teflekkür IX kinci Bask ya Önsöz XI Önsöz XXV Girifl Bilim Sosyolojisine Giden Yol Bilginin Varolufl Temeli Dil ve Kategoriler Bilgi Sosyolojisi ve Do a Bilimleri Epistemik Cemaat (Bilimsel Bilginin Sosyolojisi) Bilimsel Epistemik Cemaat Normlar Cemaati Olarak Bilimsel Epistemik Cemaat Lingüistik Cemaat Olarak Bilimsel Epistemik Cemaat Dogmalar Cemaati Olarak Bilimsel Epistemik Cemaat Bilimsel E itim Z mnî Bilgi (Tacit Knowledge) Epistemik Monopol Sonuç Bibliyografya Dizin
9 Teflekkür B u kitap stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümü nde 3 Ekim 1991 tarihinde Prof. Dr. Baykan SEZER, Doç. Dr. Ümit Meriç YAZAN ve Mimar Sinan Üniversitesi Sosyoloji Bölümü nden Doç. Dr. Naci SOY- KAN dan oluflan doktora jürisine sundu um ve kitap halinde yay nlarken sadece önsözünü de ifltirdi im doktora tezimdir. Burada, tez çal flmam s ras nda ilk müsveddelerimi okuyarak bana de erli ikazlarda bulundu u ve çal flmam teflvik etti i için say n SEZER e teflekkür ederim. Tez çal flmam say n Ümit Meriç YAZAN yönetti. Dört buçuk y l süren tez görüflmelerimizde beni sab r ve ilgiyle dinledi, benimle tart flt ve daha da önemlisi s n rs z hoflgörüsüyle bana rahatça çal flabilece im bir düflünce özgürlü- ü ortam sa lad. Bu yüzden, onunla çal fl rken kendimi hep talihli bir ö renci sayd m. Bu kitaba o vesile olmufltur ve bütün bunlar için kendilerine minnettar m. Jürimde yer alan ve asl nda bir felsefeci olan say n Ö. N. SOY- KAN tez savunmam s ras nda de erlendiremedi im tavsiyelerde bulundu; bu tavsiyeleri ve yapt de erlendirme-
10 X Epistemik Cemaat yi hiçbir zaman unutmayaca m. Yine bölümdeki hocalar mdan Doç. Dr. Korkut TUNA ya ve ö rencili im boyunca bana gösterdi i özel ilgiden dolay Doç. dr. Mahmut ARSLAN a çok teflekkür ederim. Afla da adlar n s ralayaca m insanlar olmasayd, bu tezi veya kitab haz rlad m çal flma süreci cehenneme dönüflebilirdi. Bu sebeple Zehra ve Muammer ARSLAN a Nesrin ve fiükrü KARACA ya, Fatma Âdile ve Sait BAfiER e, Yusuf ÖZARSLAN a, Ayflegül ve Can K ZLER e, Ifl n ve Erkan MUMCU ya, Tunç Hakan ÖZER e Ayflegül ve Ali TOPUZ a, Atilla AKAR a, Mustafa KUTLU ya, çok teflekkür ederim. Ayr ca çal flmamdaki eme inden dolay Necla ARI ya, gösterdi i tolerans ve anlay fltan müthifl flekilde etkilendi im ev sahibem Leyla U URLU ya minnettar m. Bu insanlar, benim için kara gün dostlar d r; dört buçuk y ll k uzun bir süre boyunca bana maddi ve manevi destek sa lad lar ve entellektüel kaprislerime katland lar. Bu çal flma benim oldu u kadar onlar n da eseridir.
11 kinci Bask ya Önsöz Yerine Ifl k Neredeyse Gölge de Oradad r Elinizdeki metin doktora tezim ve yay nlanm fl ilk ve tek kitab m. Onbefl y l sonra onu tekrar yay nl yorum. Noktalama iflaretleri ve bir kaç mini fley d fl nda hiçbir de- ifliklik yapmad m. Tez olarak yaz lm fl metinler de ifltirilmemelidir. Sosyal bilimlerde, klasik fikirler ve kitaplar d fl nda, fikirlerin ve kitaplar n ömrü çok k sad r. Türkiye nin flartlar n, Türkiye de bilimi, metnin içerdi i tezi ve fikirleri dikkate alarak, ikinci bir bask y haketti ini düflünüyorum. Epistemik Cemaat bence gündemini koruyor; çünkü at fta bulundu u kontekst de iflmedi. Ayr ca, biraz ukalaca da olsa, belirtmeliyim, ülkemizdeki üniversitelerde yap lm fl ve kaleme al nm fl doktora tezleri dikkate al - narak tezli tezler kategorisine rahatl kla yerlefltirilebilir. Üniversitelerimizde revaçta olan fley tezsiz tezler yazmakt r. E er bir tezin içinde tezi yazan n kendisi yoksa o tez tezsiz tez dir; befl para etmez. Araflt rmac n n tezinde kendisi yoksa tezi de yoktur. Bir tezde tezi yazan n
12 XII Epistemik Cemaat kendisi yeralm yorsa, bahis konusu tez hangi anlamda o kiflinin tezi olabilir! Tezler problemlerin formülasyonlar - d r ve bir problemi formüle ederek teze dönüfltürmek gerçekten zordur. E er bir tezin sat r aralar nda, birikimi, önyarg lar, dünya görüflü, de erleri, gelecek projeksiyonlar, kendi disiplinine yönelik kabülleriyle birlikte yazar n n kendisini göremiyorsan z, o tez tez de ildir. Fakat Türkiye de akademik hayat objektivizm mitinden musdariptir ve herkes sizden objektif bir tez yazman z bekler. Objektif tez, içinde yazar n n yer almad tezdir; çünkü e er yazar metninde yeral yorsa, dogma böyle ifller, tez sübjektif olacak ve bilimsel hiçbir de eri olmayacakt r. Elinizdeki metnin, sahiden varsa, erdemi, yazar n n metnin içinde yer al yor olmas d r ya da elinizdeki metnin erdemlerinden biri budur. Doktoram s ras nda, ilgili hocalar ma ve di er muhataplar ma bilim sosyolojisi alan nda çal flmak istedi imi söyledi imde, bana bilim sosyolojisi diye bir alan olmad n söyleyerek karfl ç kt lar. Türkiye deki sosyoloji bölümlerinde bilgi sosyolojisi ad alt nda bir alt disiplin vard, fakat bilim sosyolojisi yoktu ve bu bak mdan hakl yd lar. Ayr ca, klasik sosyoloji gelene ini çok iyi biliyorlard, ancak 1960 l y llardan sonra Bat sosyolojilerindeki geliflmelerden haberleri yoktu. Buna, e itimleri s ras nda içsellefltirdikleri bir sosyoloji anlay fl da efllik ediyordu: klasik sosyoloji egemen pozitivist söylemin etkisiyle dini, folklorik, mitik vb. bilgi türlerinin sosyolojisinin yap labilece ini, fakat bilimsel bilginin sosyolojisinin yap lamayaca n söylemifl ve hem bilimi hem de bilimsel bilgiyi sosyolojik incelemenin ve elefltirinin kapsam d fl nda tutmufltu. Bu anlay fla göre bilim objektif, evrensel ve nötrdü; nötr, objektif, evrensel ve dolay s yla kesin bilginin sosyolojisi yap lamazd. Bilimsel bilgi bu özelikleri dolay s y-
13 Önsöz Yerine XIII la zaten toplumdan, toplumun kütüründen, tarihinden, sosyal yap lar ndan, sosyal iliflkilerden ba ms zd ve sosyolojisi de yap lamazd. Bilimsel bilgi elefltiriden muaf tutulmal yd. (Günümüz dünyas nda dinler bile kendileri için böyle bir talepte bulunmuyor, dinler için bile böyle bir talepte bulunulmuyor!) ki kere iki dörttü ve bunun topumla nas l bir iliflkisi olabilirdi! Bilim olgulara dayan - yordu ve olgular n nas l toplumla iliflkisi olabilirdi! Hocalar m n tez önerime karfl ç kmalar n anlayabiliyordum. Direndim. Bu yüzden, elinizdeki metnin her ayr nt s bir bak ma, tezimin muhataplar na, 1960 l y llardan bu yana Bat sosyolojisinde bilimi ve bilimsel bilgiyi sosyolojik elefltirinin oda na alan bir sosyoloji disiplininin varoldu- una ikna etme çabam yans t r. Onbefl y l sonra art k böyle bir sorun yok; standart ders kitaplar olmasa da, modern sosyolojide bilim sosyolojisinin hiçbir flekilde ihmal edilmemesi gereken önemli bir yeri var. Bugün art k, okunarak, incelenerek tüketilmesi neredeyse imkâns z bir bilimsel bilginin sosyolojisi, bir bilim sosyolojisi külliyat var. Bilmedi imiz fleyleri yok sayamay z; bilmedi i fleyi kendisi bilmedi i için yok sayan kifli önyarg lar n n kurban d r. Bilmedi imiz fleyler biz bilmiyoruz diye yok de ildir; sadece onlar bilmiyoruzdur ve sadece bilmiyoruzdur. Bugün, tez haz rlama sürecimde karfl karfl ya kald - m tepkileri çok daha normal buluyorum. Her metnin misyonu, aç k ya da z mnî müstakbel muhataplar n ikna etmektir. Bu yüzden bilimsel metinler dahil her metin retoriktir. Bilim, retorik bir faliyettir ve baflka fleyler yan nda retori e de dayan r. Tezler, müstakbel muhataplar n (dan flman, meslektafllar, muhtemel jüriler ve yay nlanacaksa okuyucular) ikna etmelidir. Hiçbir yazar müstakbel muhataplar n dikkate almaks z n tek sat r yazamaz; yegâne muhatab n n kendisi oldu u durumlarda bile.
14 XIV Epistemik Cemaat Aradan onbefl y l gibi uzun say labilecek bir zaman geçti; bu onbefl y l zarf nda, elinizdeki metni yazarken bilmedi im çok fley okudum; bu tezi yazarken sadece ad n duydu um düflünürleri, hatta ad n bile duymad m düflünce geleneklerini ve bu düflünce gelenekleri hakk ndaki metinleri okudum. pucu vermek isterim. Bu kitab yazarken K ta Avrupas düflünce gelene ini, Nietzsche yi, Husserl i, Heidegger i, Gadamer i, Foucault yu, bilim felsefesi, tarihi ve sosyolojisi alan ndaki çok say da yaklafl m ve burada ad n belirtmeyi gerekli görmedi im birçok düflünürü bilmiyordum. Çok daha önemlisi, ö rencisi oldu um Bat düflünce gelenekleri konusunda, bu gelenekleri anlamam kolaylaflt racak bir entelektüel çerçeve den mahrumdum. Bugün onbefl sene öncekinden çok daha genifl bir entelekttüel çerçevem var. Bunu, daha fazla bilginin daha fazla cehalet oldu unu bile bile söylüyorum. Bugün nispeten çok daha iyi durumday m ve ayn flekilde çok daha cahilim. Dolay s yla, Epistemik Cemaat i flimdi yazsayd m, temel entelektüel duruflunu de ifltirecek ölçüde olmasa bile, çok farkl yazard m. Sözün gelifli, ad n epistemik cemaat de il, yorum cemaatleri koyard m. Fakat herhalde onu yazarken kulland m üslubu de- ifltiremezdim. Üslubumuz kiflili imizdir ve hiç kimsenin üslubunu de ifltirme lüksü yoktur. Üslubumuz iç dünyam z n cisimleflmesidir; insan n d fl dünyas n de ifltirme lüksü vard r, ama iç dünyas n de ifltirme, planlayarak rasyonel flekilde düzenleme lüksü yoktur. Üslubum keskin, aforizmatik, ukâla ve dolay s yla rahats z edici. Formun keskinli i, zorunlu olarak içeri in kesinli ini do urmaz. Okflayan bir üslupla da kesinlik imas nda bulunulabilir. Aforizma, dogma ya karfl dogmatiktir, dogma de il. Ayn flekilde, keskin bir üslupla belirsiz bir içerik de dile getirilebilir. Aforizmay seviyorum; hepsi bundan
15 Önsöz Yerine XV ibaret. Yazma tarz m, i ne, f rça kullanan bir üslup de il, çekiç kullanan bir üslup; i nelemiyor, tuval üzerinde yumuflak darbelerle dolaflm yor, çekiçliyor. ne de il, f rça de il, balta ya da k l ç de il, çekiç. Miniçekiç. Yazmak çekiçlemektir. Üslubum, rahats z edici ölçüde protest; kiflili- im gibi. Yukardakilere k zg n, afla dakilere müflfik. Hiç flüphesiz ben de baflka herkes gibi, tercihim olmayan bir kontekstte do dum ve yetifltim. Kontekst, içerik ve üslup metinle, metinde tecessüm eder. Yazar n bireysel tarihini, metninin içeri inden oldu u kadar üslubundan da okumak mümkündür. fiimdi yazsayd m, metnimin ad n yorum cemaatleri koyard m; epistemik cemaat terimi epistemik kavram ndan dolay fazla Anglo-Sakson! Türkiye de resmî müfredat programlar gere inden fazla Anglo-Saksondur; böyle bir e itimin ürünüydüm ve tezi kaleme ald m y llarda ben de fazla Anglo-Saksondum. Bugün bir baflka Bat l gelene i, K ta-avrupas gelene ini, Anglo-Sakson gelene in önemini ihmal etmeksizin tercih ediyorum. Okumak akmakt r; akmak de iflmek. Hiçbir yazar eskiden yazd kitaplar yeniden yazma lüksüne sahip de ildir. Ben de öyle. Fakat metnimi onbefl y l sonra genel, k sa bir de erlendirmeye tâbi tutabilirim. Onbefl y l sonra metnim hakk nda ne düflünüyorum? Yazar n kendi kendisini kavray fl dahil her anlama bir eksik ya da yanl fl anlamad r. Yine de, onbefl y l sonra metnimin yanl fl anlafl lmas n önleyecek ne söyleyebilirim? Yazar n yanl fl anlafl lmalar n önleme lüksü var m d r? Kendi kendimi kavray fl m n ve anlama tarz m n, metnimin nihaî yorumu olabilece ini imâ etme lüksüm var m d r? Hiçbir yazar n böyle bir lüksü olamaz. Nihaî anlama yoktur. Bir yazar, onun kendisini anlad ndan çok daha iyi anlayan baflka yazarlar ç kabilir. Yorumu daha do ru, daha önemli ve anlaml k lan fley, entelektüel
16 XVI Epistemik Cemaat okurunun anlama ve yorumlama kontekstidir. lk söz yazar n, son söz okuyucunundur der Nietzsche. Demek oluyor ki, okuyucusu (yazar de il) olarak, burada metnim için yapabilece im en iyi fley, ona, onbefl y l sonran n kontekstinden bakmak. Yorumlamak, söylenenden söylenmeyeni ç karmakt r. Burada yapabilece im en iyi fley, onbefl y l önce söylediklerimden yola ç karak, söylemediklerim veya söyleyemediklerim konusunda ipuçlar vermek olabilir. Elinizdeki metin en iyi, karfl ç kt bak fl aç s ve entelektüel konum bilindi inde anlafl labilir. Epistemik Cemaat in sat r aralar ndan, Türkiye deki egemen bilime bak fl aç s n n veya egemen bilim ideolojisinin ya da daha anlaml bir söyleyiflle ortodoksi nin elefltirisi oldu u kolayca anlafl labilir. O bilimin ve bilimsel düflüncenin de il, bilim ve bilimsel düflünceyle ilgili bir ortodoksinin, bir bilimsel ideolojinin, literatüre baflvurmak gerekirse Ayd nlanma gelene inin, bilimizmin (scientism), pozitivizmin, Türkiye de müfredat programlar na ve devletin resmî ideolojisine içeri ini arma an eden bir bilim anlay fl n n elefltirisidir. Elinizdeki metin bilime de il, onun egemen kavran fl biçimine; bilime de il, bilimle ilgili egemen bilim ideolojisine muhaliftir. Bu ortodoksi formuna göre, bilim akla, deneye ve gözleme, din inanca dayan r; mit ve din insan n korkular nda temellenir. Mit, din ve metafizik pozitif-negatif skalas nda negatif ( ), teknoloji ve bilim pozitiftir (+). Pozitivizm versus Negativizm. Negativizm reddedilmelidir. Bilme cesareti göster, çünkü insan akl n n bilemeyece i hiçbir fley yoktur. (Tanr n n ya da tanr lar n öfkesini üzerine çekecek bir anlay fl!) Bu ortodoksi formunun müttefiki teknolojik determinizmdir. Bilimle ilgili ortodoksi, daha kufla-
17 Önsöz Yerine XVII t c formülasyonuyla tekno-bilimizmdir (technologism+ scientism). Tekno-bilim ça nda yafl yoruz. Bu ça n sosyal aktörleri yurttafllar, bilim adamlar, mühendisler ve uzmanlar. Bu ortodoksinin, bir tekno-teoloji, bir bilimsel-teoloji oldu u kuflku götürmez. Bu tekno-bilimist teolojiye göre bilim objektif, de erlerden-ba ms z ve uzmanlar n keflfetti i birfleydir; teknoloji teknik makinalar n ve süreçlerin do alar n n ürünüdür. Politik alan ve iktidar alan ile bilimsel-teknik alan birbirinden ba ms z alanlard r. nsan ve toplum hayat tekno-bilime göre dizayn edilmelidir. Bilimsel ve teknolojik geliflme lineer bir süreçtir. Pozitivizmin John Stuart Mill ve Auguste Comte dan Viyana Ekolü pozitivistlerine uzanan evriminde flu düflünce varl n korur: bilimin birli i (unity of science). Bu ortodoks ütopyaya göre, insan bilimleri dahil bütün bilimlerin temelinde matematik+mant k, yani matematiksel mant k vard r ve bu temelde bilim üniterlefltirilmelidir: e er matemati in diliyle ifade edemiyorsan z, bilim de yapm yorsunuz demektir. Bilimin garantörü, bilimsel yöntemdir; bu yöntem rasyonalizmle empirizmin sentezinde cisimleflir. Yaln zca bilimin ve bilimadam n n hakikatine bel ba lanmal d r; bunun d fl ndaki her bilgi ideoloji, hurafe, gelenek ve dindir. Bilim ve teknoloji toplumu belirler ve bunun tersi yanl flt r. Vs. vs. Ve bu ortodoksinin tecessüm etti i kurum, bu ortodoksinin ikamet etti i site öncelikle üniversite ve e itim kurumlar d r. Ayd nlanma n n vurgusunu yapt ayd nlanma n n ya da fl n kayna büyük harflerle Ak l ve Bilim dir. Fakat bugün art k biliyoruz ki, fl k neredeyse gölge (karanl k) de oradad r. Kendi kontekstinde her ça n bir ayd nlanma s vard r. Orataça da ayd nlaman n ve fl - n kayna Tanr yd. Tanr n n fl bile gölgeler ve karanl klar yarat r: din savafllar, engizisyon ve veba. Ayn
18 XVIII Epistemik Cemaat flekilde fl k kaynaklar olarak Ak l ve Bilim de kendi gölgelerini yaratm flt r: ki dünya savafl, Hiroflima ve Nagazaki, Auschwitz ve Gulag, kanser ve AIDS, çevre kirlili i ve gayet tabii açl k. Ifl k neredeyse gölge de oradad r ve her ça n kendi kontekstinde ayd nl k ve karanl k taraflar vard r. Ortaça n bütünüyle karanl k bir ça oldu u fikri modernlerin kendini be enmiflli i, önyarg s ve hurafesidir. Uzak bir gelecekte çocuklar m z bir gün, modern ça- m z toptan karanl k bir ça olarak görürlerse bu da hiç kuflkusuz onlar n kendini be enmifllikleri, önyarg lar ve hurafeleri olacakt r. Kald ki, hurafesiz toplum mümkün de ildir. Hurafeleri olmayan toplum hastad r. Bu kitab flimdi yaz yor olsayd m, ad n yorum cemaatleri koyard m. Epistemik Cemaat homojoniteyi ça r flt r yor. Oysa bu kitab onbefl y l önce kaleme al rken aç kça dile getirmemifl olsam da, bir sosyal yap olarak cemaat in tekil, yekpare ve homojen olmad n n fark ndayd m. T pk toplum gibi, cemaatler de tekil de il ço ul, tek renk kumafltan imal edilmifl bohçalar de il, farkl renklerde kumafllardan imal edilmifl bohçalard r. Bu kitapta genel bir adland rmayla iki ana cemaat oldu unu söylüyorsam da, bu cemaatler homojen, birörnek cemaatler de- ildir. Cemaatler kendi temel önkabullerini, genel vaziyet al fllar n ve normlar n paylaflan, ancak bir çok konuda farkl l klar sergileyen alt-cemaatlerden oluflurlar. Cemaatlerin içinde cemaatler, onlar n içinde daha mini cemaatler, mini cemaatlerin de içinde çok çok daha mini cemaatler vard r. Yine burada belirtmem gereken fleylerden biri, kitab - m n onbefl y l önce yay nland nda, cemaat terimini kulland m için, neredeyse aforoz edilmifl olmas d r. Cemaat terimini kulland m için metnim modern yobazla-
19 Önsöz Yerine XIX r n h flm na u rad. flin asl flundan ibarettir: cemaat terimi ngilizcedeki community teriminin karfl l d r. Cemaat topluluk de ildir. Topluluk terimi cemaatin ça r fl mlar na sahip de ildir. Topluluk gere inden fazla kuru, dolay s yla anlam aç s ndan gere inden fazla yüzeysel ve yoksuldur. Cemaat camia da de ildir. Bir zamanlar n sosyolojisinde bir yasaym flças na kabul gördü ü üzere, toplumlar n cemaatten cemiyete do ru evrildi- i ve de iflti i tezi, bugün art k savunulabilir bir tez de ildir. Bu tez, tam bir Ayd nlanmac ortodoksi formudur; ilerleme kavram nda ve ak l ile gelenek aras nda kurulan karfl tl kta temellenir. Bu karfl tl k formuna göre, ak l gelene in tersidir; cemaat gelenek, cemiyet ak l d r; cemaat de t pk gelenek gibi irrasyoneldir. Gelenek ve dolay s yla cemaat formu reddedilmelidir. Bu ortodoksi formu, art k savunulabilir de ildir. Gelene in bu reddi de art k bir gelene e dönüflmüfltür. Reddetti i geleneklerden fark, gelene i reddeden bir gelenek olmas d r. Gelene in reddi bile bir gelene e dayan yor olmal d r. Dünün toplumlar geleneksel cemaatleri bar nd r - yorlard, bugünün toplumlar modern cemaatleri bar nd r yorlar. Modernleflmenin sergiledi i de iflme istikameti, cemaatten cemiyete, cemaat yap s ndan cemiyet yap s na do ru de il, cemaatten cemaate do rudur. Cemiyet (toplum) neredeyse cemaat (topluluk) orada, cemaat neredeyse cemiyet de oradad r. Ve bu kitapta savunuldu u üzere, modern epistemik cemaat ortaça n cemaatleri ne kadar cemaatse o kadar cemaattir. Cemaat terimini kulland m, çünkü, bilimadamlar toplumunun, kelimenin bütün anlamlar nda, bir cemaat yap s sergiledi ini söylemek istiyordum. Üstelik bunu ilk söyleyen kifli de de ildim. Bat l sosyal bilimciler bunu zaten söylemifllerdi ve yapt m tek fley bunu Türkçe sosyal bilimler literatürüne tafl makt. Bi-
20 XX Epistemik Cemaat lim tam da böyle bir cemaat yap s sergiledi i için günümüzün egemen ve belirleyici kurumlar ndan biridir ve bunda bilim ve modernlik ad na üzüntü yaratacak hiçbir fley yoktur. Elinizdeki metinde Türkiye de topluma fizyonomisini arma an eden temel çat flman n klasik epistemik cemaat, bugünkü tercihlerimle klasik yorum cemaati ile modern ya da bilimsel epistemik cemaat, yine bugünkü tercihlerimle modern yorum cemaati aras ndaki çat flma oldu unu öne sürdüm. Bugün de ayn fikri savunuyorum. Her toplum için bir çat flmalar hiyerarflisi formu öne sürmek mümkündür. Türkiye deki çat flmalar hiyerarflinin zirvesinde sözünü etti im iki cemaat aras ndaki çat flma vard r. Bu önerme ayn zamanda toplumumuzu temelde s n f çat flmas yla, etnik çat flmayla aç klayan tezlerin de reddidir. Toplum için bir çat flmalar hiyerarflisi tespitinde bulunmak, bir önem hiyerarflisi, bir belirleyici unsurlar hiyerarflisi tespitinde bulunmakt r. Türk toplumu için baflka çat flma formlar da tespit edilebilir; benim fikrim, her ne olursa olsun, di er çat flma formlar n n çat flmalar hiyerarflisinde alt basamaklarda kald klar ve temel belirleyici faktör olmad klar d r. Sözünü etti im temel çat flma formu, farkl flekillerde dile getirilebilir ve geleneklerin çat flmas diye de ifade edilebilir. Baflka hiçbir kavram cemaat kavram na gelenek kavram kadar yak n de ildir ve sözkonusu çat flmaya iki ana gelenek aras ndaki çat flma olarak da bak labilir. Keza bu çat flma, Nietzscheci bir yaklafl mla, her çat flman n iktidar çat flmas oldu u gözönünde bulundurulursa, bir iktidar çat flmas olarak da görülebilir. Elinizdeki metni flimdi yazm fl olsayd m, iktidar kavram n srarla vurgulard m. Elinizdeki metin, iktidar kavram na yer vermemesi ölçüsünde eksiktir, fakat ne talihlidir ki, bu eksiklik temel tezini de ifltirmiyor. Türkiye de modernleflme
21 Önsöz Yerine XXI sürecine karakterini arma an eden fley bu çat flmad r. Türkiye de toplumun karakteri bu çat flman n rahminde flekillenecektir. Çat flma kavram metnimin ve entelektüel konumumun daha iyi anlafl labilmesinin de anahtar d r. Toplumu, sosyal olaylar ve dönüflümleri çat flma kavram ndan hareketle yorumlamak, genelde her toplumu motive eden faktörün çat flma oldu u önkabulüne bel ba lamakt r. Bu Heraklitosçu vaziyet al fl, savafltan ekonomik rekabete ve spor müsabakas na uzanan bir skalada farkl çat flma formlar na imada bulunur. Sosyal teorisyenler uzun süredir, toplumu toplum yapan fleyin hem çat flma hem de denge (düzen) oldu unda hemfikirdir; buna göre, çat flma ve denge madeni bir paran n iki yüzü gibidir ve birbirini tamamlar. Epistemik Cemaat de bu temel fikri reddetmiyor, fakat çat flma ile denge aras nda bir önem hiyerarflisi kurduktan sonra çat flma kavram n n alt n çizerek vurguluyorum. Çünkü denge kavram n n tarihsel de iflim süreçlerini aç klayamamak gibi bir kusuru vard r. Toplum ve insan hayat sözkonusu oldu unda, çat flma daha iyi bir yorum ve aç klama anahtar d r. Sosyal problemler çat flma dan do arlar. Sosyal çat flmalar n olmad yerde sosyal problemler de yoktur. Sosyal bilimci sosyal problemlere yönelmelidir. Vs. vs. Kald ki, elinizdeki metinde de görülece i üzere, bilimsel faaliyeti motive eden temel faktör de çat flmad r ve bu çat flma formu elinizeki metinde bilimsel ihtilaf kavram yla dillendirilmifltir. Kavram n bilim sosyolojisindeki mucidi olmad m itiraf etmeliyim. htilaf sosyal bir fenomendir; en az iki kifliyi, iki grubu, iki taraf gerektirir. htilaf, insan n kendi kendisiyle ihtilafa düfltü ü yerde bile sosyal dir. Problemler ihtilaflardan do ar. Demek oluyor
22 XXII Epistemik Cemaat ki, ihtilaflardan do duklar için, problemler de sosyal dir. Her problem sosyal bir fenomendir. Problemler sosyal fenomenlerdir. Do a bilimadam na haz r problemler sunmaz. Do adaki problemler kendinde problemler de il, bizim için problemlerdir. Bilimi sosyal hale getiren temel faktörlerden biri budur. Epistemik Cemaat in özgün yanlar ndan biri, Türkiye de bilim, Türk modernleflmesi, Türkiye de entelektüel gibi konular aras nda anlaml iliflkiler kuran bir deneme olmas - d r. Varsa, erdemi, modern bilime Türkiye nin sosyal prati- inden bakmas d r. Bilime Türkiye den bakmak, Türkiye nin ve Türk toplumunun problemlerinden bakmak demektir. Bunun aç kça dile getirilmedi i durumlarda, dikkatli bir göz bunu sat r aralar ndan okuyabilir. Türkiye de modern bilim Türk modernleflmesi nin, modernleflme incelemelerinin yeterince hakk n verememifl olsalar bile, temel ve hayatî unsurlar ndan biri, belki de en önemlisidir. Bu Bat toplumlar n n modernleflmesi için de geçerlidir. Fakat arada çok temel bir fark vard r: Bat toplumlar (Bat Avrupa demek daha yerinde olur) bilimin ve teknolojinin üreticisi, sahibi, baflka Bat d fl toplumlar ve biz al c s y z. Cumhuriyet rejiminin, ulus-devlet sisteminin ve baflka modern kurumlar n ne kadar al c s isek o kadar al c s y z. Bu tezde, bir sosyal de iflmenin, yani Türkiye de toplumun dönüflümünün istikameti konusunda bilim merkeze al narak flöyle bir ipucu veriliyor: geleneksel epistemik cemaatin erozyonu. Kitab n son bölümündeki diyagramlar bunu gösteriyor. Geleneksel epistemik cemaat modern bilimi, modern teknolojiyi içsellefltirdi i ve politik arenan n güçlü aktörlerinden biri haline geldi i ölçüde erozyona u ruyor. Türkiye de insanlar gündelik hayatlar nda bilim ve teknolojinin otoritesine ne kadar baflvuruyorlarsa o ka-
23 Önsöz Yerine XXIII dar moderndirler. Bilimin dinin ve geleneksel de erlerin do rulu unun tescilinde bir otorite olarak kullan lmas, bunun tipik örneklerinden biridir. Otorite otoriteler hiyerarflisinde, üzerinde otorite kurdu u fleyden, otoriteye ihtiyaç duyan fleyden çok daha yukardad r. Elinizdeki metinde epistemik cemaat de iflimine yap lan vurgu, asl nda bir otorite de iflimine imada bulunur: Tanr n n, Peygamber in ve dininin otoritesinin yerine bilimin, bilimadam - n n ve çok daha genelde teknobilimin otoritesi. Kutsal metinler bile, bilimin onlar do rulad düflünüldü ü ölçüde kutsal. Nihayet, Epistemik Cemaat deki hatalar mdan da sözetmeliyim. Girifl bölümünde flöyle bir cümle yer al yor: Teoriler yoksa olgular da varolamazlar. (x ) fiimdi bu önermeye k smen kat l yorum. Do ru; olgular teori-yüklüdür. Fakat bugün praksisin (marksist anlam yla praksisin de il), teorileri önceledi ini düflünüyorum. Daha do ru önerme flu olabilir: olgular teori-yüklü, teoriler praksisyüklüdür. Praksis yaln zca olgular ve teorileri öncelemez, bilimsel faaliyetin tümünü önceler. Yine Girifl bölümünde konvansiyonalist oldu umu söylüyorum (xii); konvansiyonalizmin bugün de de erini korudu unu düflünüyorum; bugün yazsayd m, kendimi tan mlamak için çok daha genel bir entelektüel ak m n ad n kullan rd m. Fakat, biliyorum, bu kendi kendimizi baflka tarihsel ve sosyal pratiklerin ürünü entelektüel ak mlarla tan mlama iflinin sonu yok; çünkü biz henüz birfley olamam flken ça dafl Bat bir yenisini üretiyor. En iyisi Nietzsche nin tavsiyesine uymak: Kendin ol! Fakat kendisi olmak ne demektir? Bu soruya cevap aray fl, bence, bir insan n bütün bir entelektüel çabas n, bütün hayat n vakfetmeye de er!
24 XXIV Epistemik Cemaat Burada de inmem gereken bir baflka fley, Girifl ve Sonuç bölümlerinde rölativizme/görecili e yapt m vurgudur. Bu vurguyu, bugün afl r buluyorum. fiimdi de, bilgi konusunda rölativist bak fl aç s n savunuyorum; fakat etik rölativizm konusunda derin flüphe ve endiflelirim var. Levinas gibi düflünerek (etik ontolojiyi önceler), ontolojik rölativizmle uzlaflt m söyleyebilir miyim? Bilmiyorum. Bunlar büyük sorular. Big Questions! Marx ve Weber ile pozitivizm aras ndaki iliflki konusunda da hata yapt m düflünüyorum. Özetle, klasik sosyolojinin kurucular ndan Marx ve genelde Marksizm pozitivisttir. (S. 44). Asl nda ortodoks marksizm pozitivisttir demeliydim. Weber konusunda ilk bask da öne sürdü- üm (ss ) bir fikrin de büyük ölçüde hatal oldu unu düflünüyorum. Bugün Alman düflünce gelene i hakk nda metinler okumufl biri olarak, Weber in pozitivistler kamp - na yerlefltirilemeyece ini düflünüyorum. Yine de hatalar m diye niteledi im fleyler, Epistemik Cemaat in temel tezlerine pek zarar vermiyor. kinci bask ya önsözümü, onbefly l önceki çabam anlaml k lacak bir sözle bitirmek isterim: Bütün genç insanlar gibi ben de dâhi olmak için yola ç kt m, ama ac bir tebessüm engelledi. (Lawrence Durell). Hüsamettin Arslan Ekim 2007, stanbu
25 Önsöz Önsözler entelektüel itiraflard r. Dürüst yazar metninin önsözünde kendi entellektüel konumu aç kça ortaya koymal d r. Ancak ben bunu yapmadan önce, okuyucunun veya elefltirmenin bu çal flmay de erlendirmesinde kolayl k sa layacak genel baz de erlendirme kriterleri vermeyi düflünüyorum. Çok sevdi im bir yazar kitaplarla kad nlar, kad nlarla flehirler aras nda analojiler kuruyordu: kitaplar kad nlara, kad nlar flehirlere benzerler. Önemli olan sat r aralar ve ara sokaklard r; önemli olan fley, sat r aralar nda ve ara sokaklardad r. E er bir kitab okurken sat r aralar ndan kulaklar n za metafizik f s lt lar gelmiyorsa, der Car, bilin ki yazar ahmak bir yazard r. Kitaplar metafizik f s lt lar yla kanatlan rlar. Tersi entelektüel sürüngenlik, dar ufukluluk ve muhteva yoksullu udur. Okudu unuz bir metnin entelektüel de erini belirlemek mi istiyorsunuz; hemen yazar n kitab nda kendi cehaletinin fark nda olup olmad na bak n. E er yazar metninde cehaleti konusunda aç k veya z mnî bir k s m ip uç-
26 XXVI Epistemik Cemaat lar vermiyorsa, bilin ki o metin entelektüel de eri düflük bir metindir. Bir kitab n de erini belirlemek mi istiyorsunuz; okuyucu veya elefltirmen olarak, kitab n cehaletinizi surat n za çarp p çarpmad na bak n. E er metni okurken, afl lmas zor kendi cehalet duvar n za çarparak sars nt lar geçirmiyorsan z, bilin ki yazar ve metni pek okunmaya de mez. Okudu unuz metnin de erini belirlemek mi istiyorsunuz; yazar n kitapta ele ald sorunlar bütünüyle çözdü ünü ima edip etmedi ine bak n. E er yazar ele ald sorunlar bütünüyle çözdü ü imas nda bulunuyorsa, bilin ki o metin entelektüel seviyesi düflük bir metindir. Gayet tabii yukardaki genel de erlendirme kriterleri bu çal flma için de geçerlidir. nsan n kendi metninin önsözünde bu tür bir de erlendirme yapmas abes ve okuyucu hakk na sald r olabilir. O sebeple bu de erlendirme iflini okuyucu ve elefltirmene b rakarak, burada, kitab m n nas l anlafl lmas gerekti i konusunda ve kendi entelektüel konumunla ilgili baz ip uçlar vermekle yetinmeyi düflünüyorum. Epistemik Cemaat adl bu çal flma, genelde bilgi sosyolojisi, özelde bilgi sosyolojisinin bir alt-dal olarak do an bilim sosyolojisi veya bilimsel bilginin sosyolojisi disiplini çerçevesi içinde bir denemedir. Epistemik Cemaat daha da genel bir söylefliyle, bir entelektüeller sosyolojisi incelemesidir. Bir aç dan bak ld nda avantaj, baflka bir aç dan bak ld nda dezavantaj olabilecek bir özelli i vard r: bu onun, ülkemizde bilim sosyolojisi disiplininde yap lan ilk çal flma olmas d r. Bütün ilkler zordur ve bu nedenle ne bir mükemmellik iddias tafl r ne de önsözünde kaydedilmeye de er baflka bir meziyeti vard r. Burada kaydedilmeye de er en önemli özelli i, bilim denilen devasa kurumun sosyolojik aç dan nas l ele
27 Önsöz XXVII al nabilece i, bilime ülkemizden nas l bak lmas gerekti i ve bu bak fl aç s yla ele al nd nda ülkemizin ve toplumumuzun pay na düflenin ne oldu u konusunda varsay m kabilinden ipuçlar vermeyi denemesidir. Bu çal flma bir girifl, bir bafllang ç ve bir haz rl kt r. Cevab n vermek istedi i temel soru fludur: Bilim ve bilimsel bilgi nedir; bilimsel bilgi nas l infla edilmekte ve nas l meflrulaflt r lmaktad r? tiraf etmeliyim ki konuyla ilgili araflt rma sürecinin bafl nda Türkiye ve Türk toplumuyla ilgili tarihi bir fenomenden ve bu fenomenle ilgili olarak öne sürdü üm bir varsay mdan yola ç km flt m. Çal flmam motive eden varsay m fluydu: Türkiye de Ondokuzuncu Yüzy l n bafl ndan bu yana bir entelektüel veya epistemik kirlenme, bu epistemik kirlenmenin yol açt bir epistemik kaos veya epistemik bunal m yaflanmaktad r; entelektüel hayat m za fizyonomisini arma an eden temel fenomen bu epistemik bunal md r. Epistemik bunal m kavram n, Türk entelektüel hayat n aç klamakta kilit bir kavram olarak tasarlam flt m; o çal flmam için bir Arflimed noktas yd. Bununla birlikte çal flman n yürütülebilmesi epistemik bunal m n bir araflt rma-inceleme nesnesi veya olgusu, bir sosyolojik olgu olarak belirlenmesini gerektiriyordu. Bafllang çta ortaya koydu um probleme, kuflbak fl, mermer bir da dan bak - yordum; incelemelerim derinlefltikçe önceleri apaç k gibi görünen fenomenler müphemleflmeye bafllad. Sonuç her durumda devasa bir baflar s zl a dönüflüyordu. Bu noktada araflt rman n epistemik bunal m aç klayabilecek bir teorik çerçeveye ihtiyaç duydu unu gördüm. Teoriler yoksa olgular da varolamazlar; bir fenomenler grubunun bir araflt rma-inceleme olgusu (veya nesnesi)
28 XXVIII Epistemik Cemaat haline gelebilmesi için teorik bir çerçevenin varl flartt r. Hem do a bilimlerinde hem de sosyal bilimlerde olgular varolufllar n teorilere borçludurlar. Yukarda belirtti im temel varsay m bir araflt rma-inceleme olgusuna dönüfltürecek teorik çerçeve ihtiyac n gidermek üzere Bat da özellikle 1960 tan sonra yap lan meta-bilim (bilim sosyolojisi, bilim felsefesi, bilim antoropolojisi ve bilim psikolojisi) incelemeleri üzerinde çal flt m. Bu yo un ve zahmetli çal flma sürecinin sonunda, Türkiye de varoldu unu öne sürdü üm epistemik bunal m bir olgu olarak infla etmemi sa layacak teorik cihaz keflfettim. Söz konusu teorik cihaz, elinizdeki kitaba ad n arma an eden kavram olan epistemik cemaat (epistemic communitiy) kavram d r. E er Türkiye de ondokuzuncu yüzy l n bafl ndan bu yana bir epistemik bunal m yafland yolundaki tezim do ru ise, bu bunal m anlaman n biricik flart n n ona epistemik cemaat kavram yla bakmak oldu u da do ru demektir. Epistemik bunal mlar anlamak için epistemik cemaatlere bak lmal d r. Elinizdeki çal flma, epistemik cemaat dikkate al nmad nda içi bofl bir sözler y n na dönüflür. Bu, benim kitab n önsözünde kaydedebilece im biricik ikazd r. Önce epistemik cemaat, sonra epistemik bunal m. Yine de epistemik bunal m konusu bu çal flmada, ilerde ele al nmak üzere tesbit edilmifl varsay mlar halindedir ve bu durum çal flmam n eksik kalan boyutudur. Onu tamamlayamad m; çünkü bu ifli gerçeklefltirmemi sa layacak zamandan ve lojistik destekten mahrumdum. Benim kendi entelektüel konumum konvansiyonalizm çerçevesi içinde yer al r; ben bir konvansiyonalistim. Konvansiyonalizm (conventionalism) kavram Türkçemizde bu güne kadar flu terimlerle karfl lanm flt r: itibariyye, saymac l k veya uzlaflmac l k. Kavram n kökü kon-
29 Önsöz XXIX vansiyon (convention)dur ve kifliler, partiler, taraflararas uzlaflma, anlaflma, uyuflma; üzerinde uzlafl lan ilke, yayg n kabul gören gelenek, teamül ve inanç anlamlar na gelir. Entelektüel literatürde kabul gören anlam yla konvansiyonalizm, bilimsel yasa, teori ve genellemelerin do adan ba- ms z seçime veya tercihe dayal konvansiyonlar (teammüller, gelenekler, inançlar) olduklar yolundaki entelektüel ak m dile getirir. Ben, zaman m za kadar bulunan Türkçe karfl l klar n n kavram karfl lamad klar n düflünerek terimin ingilizcesini kullanmay tercih ediyorum. Ben bir konvansiyonalistim. Bir insan n konvansiyonalist olup olmad n anlaman n pratik yollar ndan biri ona flu soruyu sormakt r: Bilimin Do a da bulundu unu öne sürdü ü yasalar Do a da içkin yasalar m d r yoksa toplumun (veya insan n) Do a ya yükledi i yasalar m d r? Konvansiyonalist bu soruya, bilimin Do a da bulundu unu öne sürdü ü yasalar toplumun Do a ya yükledi i yasalard r, diye cevap verir. Konvansiyonaliste göre genelde bilginin, özel olarak da bilimsel bilginin nihai belirleyicisi do a de ildir. Realistler, bilginin nihai belirleyicisinin, bizim onu kavray fl m zdan ba ms z varolan reel bir dünya oldu unu varsayarlar. Konvansiyonalist bu metafizik varsay m n alt n çizdi i reel dünyay görmezlikten gelmez; fakat onu belirleyiciler hiyerarflisinde tali bir konuma yerlefltirir. Pozitivistler bilginin nihai belirleyicisinin olgular, gözlemler ve deneyler oldu unu; rasyonalistler ak l ve mant k oldu unu savunurlar. Konvansiyonalist tali bir konuma yerlefltirir. ster bilimsel bilgi ister baflka türde bilgi olsun, bilginin nihai belirleyicisi, bilgiyi infla eden insanlar veya toplumdur. Konvansiyonalist olmak, insan n belirleyicili ine, daha yerinde bir söyleyiflle toplumun belirleyicili ine inanmakt r. Bilimsel yasalar, teoriler ve genellemeler konvansiyonlard r. Do a birbirine alternatif tarzlarda
30 XXX Epistemik Cemaat anlafl labilir ve aç klanabilir; bu alternatif tarzlar n birbirlerine oranla daha do ru olabileceklerini söylememizi sa layabilecek hiçbir kriter yoktur. Birden fazla do ru vard r; birbirlerine oranla daha kullan fll ve daha yararl olabilen do rulardan sözedilebilir sadece. Ben bir konvansiyonalistim. Bilimsel yasalar, teorileri ve genellemeleri gelenekler, teamüller, konvansiyonlar olarak görmek, akl ve mant, gözlem ve deneyi (yani pozitivizm ve empirizmin alt n çizdi i Do a y ) nihai belirleyicilik taht ndan indirmek, irrasyonel olana davetiye ç karmakt r. Bu nedenle konvansiyonalist tutum irrasyonalist bir tutumdur. Konvansiyonalist ak l, mant k, gözlem ve deneyden sözetmez, insanî ve toplumsal olandan, yani geleneklerden, teamüllerden ve konvansiyonlardan sözeder. Bilginin nihai belirleyicisi insanî kararlard r. Konvansiyonalist bilginin oluflumunda insanî kararlar, bu oluflum sürecinin temeline yerlefltirir. Konvansiyonalist böylece her türlü evrensellik ve üniversalism e karfl d r. Üniversalist söylem, befleri varl n (bilim adamlar n n, din adamlar n n, büyücülerin vb.) söylemi olamaz; olsa olsa mutlak varl n, Tanr n n söylemi olabilir. Böylece konvansiyonalist ayn zamanda rölativisttir de. Bu çal flma konvansiyonalist bir söylemi savundu u için bir pozitivizm elefltirisidir. Ben bir antipozitivistim. Pozitivist gelenek, bilginin nihai belirleyicisinin, gözlem ve deney oldu unu savunur. Gözlem ve deneyde dile gelen Do a d r ve dolay s yla bilginin nihai belirleyicisinin, gözlem ve deney oldu unu savunur. Gözlem ve deneyde dile gelen Do a d r ve dolay s yla bilginin nihai belirleyicisi Do a d r. Biricik do ru bilgi do a bilimlerinin deney ve gözlem yoluyla ortaya koyduklar bilgidir. Konvansiyonalist gelenek, teamül ve konvansiyonlardan söz ederken,
31 Önsöz XXXI pozitivist gelenek evrensellik, üniversalism ve objektif (nesnel) bilgi den söz eder. Bilgi söz konusu oldu unda yasa dan sözeden söylem pozitivist bir söylemdir. Bilimin Do a da bulundu unu öne sürdü ü yasalar Do a da içkin ve evrensel yasalard r. Evrensel do rular tekelinde bulunduran kurum bilim oldu una göre, hakikatin sözcüleri de bilim adamlar d r. deal veya evrensel durum, bilim adam n n öne sürdü ü durumdur. Böylece, pozitivist söylem bilim adam n peygamber konumuna yükseltir ve buradan da bir do al ahlâk do ar. Bilim adamlar n n Do a da içkin olduklar n söyledikleri evrensel yasalara uymas gereken fleyler sadece do- al fenomenler de ildir; insan, toplum ve toplumsal fenomenler de bu yasalara boyun e melidirler. ilgili yasalara boyun e meyen oluflumlar do al evrim süreci nin do ru çizgisinden sapmay dile getirirler; yanl flt rlar, arkaiktirler ve kabul edilemezler. deal veya evrensel durum, bilim adamlar n n öne sürdükleri durumdur. Pozitivist bilim ideolojisinin en temel normu budur; insan ve toplum bütün boyutlar yla bu norma göre dizayn edilmelidir. Pozitivist bilim ideolojisi, bilimsel bilgide bulundu unu öne sürdü ü yasa ve evrensellik kodlar aç s ndan bak ld nda bir mecburiyet ve zorunluluk unsuru içerir: evrensel olana ve yasa durumundaki fleye boyun e ilmelidir. Bu ideolojide olmas gereken i buyuran biricik otorite bilim veya daha yerinde bir söyleyiflle bilim adamlar cemaatidir. Bu anlay fla bilimperestlik veya bilimizm (scientism) diyoruz. Bilimi, bilim adamlar cemaatini biricik nihai otorite sayan her anlay fl pozitivist veya bilimperesttir. Gayet tabii, monoteismle büyük benzerlik içinde bulunan pozitivist bilim ideolojisi veye bilimperestlik, yukar - da sözünü etti imiz normdan dolay antidemokratt r; fark-
32 XXXII Epistemik Cemaat l olana varolma hakk tan maz. Demokratik tutum farkl olana da yaflama hakk tan yan rölativist tutumda yatar. Bir yöntem olarak pozitivist, evrensel ve üniversal olan yakalamak için farkl l klar görmezlikten gelerek, benzerliklerin alt n çizer; tam tersine relativist, rölativist mant k farkl olana varolma hakk tan d için farkl l klar n alt n çizmekten yanad r. Pozitivist mant k tekdüzeli- in, ayn l n mant, rölativist mant k çeflitlili in ve renklerin mant d r. Rölativist, bilimsel bilgiyi ve bilimi reddetmez; dünyam zdaki biricik bilgi kayna n n bilim olmad n öne sürer. Baflka bilgi kaynaklar ve baflka bilgi sistemlerinin do rular da vard r. Tek do ru yoktur; do rular vard r. Farkl bilgi kaynaklar, farkl bilgi sistemleri ve farkl do rular aras nda bir tercihte bulunmam z sa layacak, kaynaklarüstü ve sistemler üstü hakem konumunda bir otoritenin bulunmad na, bu tür bir üst-karar merciinin varolmad na inan r. tek bir do ru yoktur; do rular vard r. Bu çal flma antipozitivist bir entelektüel tutumu yans - t r ve bu ülkemiz ve toplumumuz aç s ndan önemlidir; çünkü pozitivizm veya pozitivist bilim ideolojisi, tarihî aç dan ülkemize giren ilk Bat l ideoloji, ilk modern ideolojidir. Pozitivist bilim ideolojisinin ülkemize giren ilk modern ideoloji olmas aç klanmas zor bir fley de ildir. Osmanl toplumunun Bat ya aç ld dönemde Bat da pozitivizm=bilim di. Bat ya aç lmak pozitivizme aç lmakt. Bu noktadan bak ld nda, günümüzde Türkiye de önce modern sonra pozitivist, önce materyalist veya sosyalist sonra pozitivist, önce slâmc sonra pozitivist, önce milliyetçi sonra pozitivist olunmaz; tam tersine önce pozitivist sonra modern, önce pozitivist sonra materyalist, önce pozitivist sonra milliyetçi, bat c olunur. Çünkü pozitivizm gelenekten kopman n biricik arac d r. Tarihî süreç
33 Önsöz XXXIII de göstermektedir ki ülkemizde Bat ya ilk aç lanlar kendi toplumlar ndan devrald klar gelene e pozitivist bilim ideolojisiyle karfl ç km fllard r. Pozitivist bilim ideolojisini benimsemek, gelenekten kopman n ön flart d r. Fakat bu kopuflta veya gelene e bu karfl ç k flta ya da bu köklü de- iflim sürecinde, de iflmeyi belirleyen fley rasyonel unsurlar de ildir. Söz konusu de iflme elinizdeki çal flmada alg kal b de iflimi (gestalt switch) diye adland r lm flt r. Bu de iflmede vukû bulan fley, gelene in veya imam n otoritesinin yerine bir baflka gelene in (bilimin veya pozitivist ideolojinin öngördü ü flekliyle bilim adam n n) otoritesinin geçmesidir. Gelenek reddedildi inde, toplumdan devral nan gelenekten ç k larak, gelene in bulunmad bir ortama geçilmemifltir; bir gelenekten baflka bir gelene- e geçilmifltir. Osmanl mparatorlu u nda devletin ve toplumun resmi ideolojisi Sünni slâm d ; e itim kurumlar na ve toplumun dünya görüflüne fizyonomisini arma an eden fley Sünni slâm d. Yukar da sözünü etti imiz alg kal b de iflimi süreci sonunda modern Cumhuriyetimizin kurucular bu klasik resmi ideolojiyi reddettiler ve pozitivizmi benimsediler. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi ideolojisi o nedenle pozitivist bilim ideolojisidir. Modern e itim sistemimizin temelinde pozitivist bilim ideolojisi bulunmaktad r. Türk e itim sistemi Cumhuriyet tarihi boyunca e itim kurumlar nda pozitivist ideolojiye uygun bir insan tipi, bir homo-pozitivismus yetifltirmeyi ideal olarak benimsemifltir. Türkiye de ortalama insan klasik gelene in göbe inde dünyaya gelir (aile) ve sonra pozitivist ideolojiye gönüllü bir geçifl yapar (okul). Böylece klasik gelenekten kopman n yolu okula gitmektir. Yine burada da önce modern, materyalist, idealist, islâmc, milliyetçi olunmaz; önce pozitivist ideolojiyle gelenekten kopulur, yani önce pozitivist sonra
34 XXXIV Epistemik Cemaat materyalist, idealist, modern vb. olunur. Okumufllarla toplum aras ndaki kopukluk veya çat flma (bu güne kadar yanl fl flekilde kuflak çat flmas ve ayd n-halk kopuklu u diye isimlendirilmifltir) klasik gelenekle pozitivist ideoloji aras ndaki çat flmad r. Okumufllarla halk aras ndaki uçurum, pozitivizmle klasik gelenek aras ndaki uçurumdur. Hepimiz pozitivizmi ideoloji olarak benimsemifl bir e itim sisteminin ürünleriyiz. Tarihî geliflim noktas ndan bak ld nda, bu süreçten geçmek zorundayd k. Bu gerçe i reddetmek bir fleydir; tesbit etmek baflka bir fley. Ben bu gerçe i reddetmiyorum; bu çal flmada, dolayl olarak yap ld üzere, pozitivist entelektüel cetlerimizi elefltirmenin yap lmas gereken en do ru entelektüel tutum oldu unu öne sürüyorum. Pozitivist bilim ideolojisi gayet tabiî gönüllü de iflmeyi hedef olarak benimsemifl bir yönetim sistemi için en uygun zemini oluflturuyordu. Cumhuriyetin önderleri, pozitivizm, toplum mühendisli ine kap aralayan elveriflli bir mant k sergiledi i için onu klasik gelene i reddetmenin biricik arac olarak gördüler. Toplum pozitivizmin çizdi i do ru evrim flemas n n d fl ndayd, yanl fl yafl yordu ve de ifltirilmeliydi. Böylece devlet, pozitivist bilim ideolojisini, toplumu de ifltirmek için bir silah olarak kulland. Ben bir konvansiyonalistim. Pozitivizm, dünyam zda mevcut bir y n entelektüel gelenekten biridir yanl zca. Bu çal flmada gelenek bir anahtar terim olarak kullan lm fl ve strateji ile aynilefltirilmifltir. Gelenekler, evreni aç klamak üzere baflvurdu umuz entelektüel stratejilerdir. Gelenek süreklilik kazanm fl stratejidir. Bilgi yöntemlerle infla edilmez; geleneklerin veya stratejilerin yön verdi i süreçlerle üretilir. Bilimsel yöntemler yoktur bilimsel stratejiler ve taktikler vard r.
35 Önsöz XXXV Elinizdeki çal flma gelene i stratejiyle aynilefltirmesi d fl nda, entelektüellerimizin birço unun hofluna gitmeyecek bir olgu yu da gündeme getiriyor. Bu olgu, ülkemizde iki ana entelektüel cemaatin bir arada yaflamaya devam etti idir: klasik epistemik cemaat ve bilimsel epistemik cemaat. Tezim, ister materyalist ister idealist kampta yer al yor olsunlar, kendilerini modern, slâmc, milliyetçi, bat c, kemalist, sosyalist gibi etiketlerle isimlendiren bütün entelektüellerin bilimsel epistemik cemaat içinde yer ald klar d r. Toplumumuzdaki en temel ay r m, klasik epistemik cemaatle bilimsel epistemik cemaat aras ndaki ay r md r; günümüzde kabul etti imiz di er bütün ay r mlar ya tali ya da sahte ay r mlard r. Ana hatlar yla vermeye çal flt m z bu olgu yu görmek, entelektüel tarihimizi aç klamakta ve önümüzü görmekte bize büyük faydalar sa layabilir. Birçok entelektüel, akademisyen ve ayd n bu temel olguyu görmezlikten gelmeyi tercih edebilir. Fakat apaç k olgular görmezlikten gelmek olsa olsa bir tür entelektüel alçakl kt r. Unutmamak gerekir ki en dehflet verici alçalma entelektüel alçalmad r. Nihayet bu çal flma flu önemli soruyu gündeme getiriyor: Kim nerede, ne zaman, hangi epistemik cemaate ba l? Entelektüel tarihimizi aç klamakta bize k lavuzluk edebilecek bu soruyu kendime de yöneltmeyi bir dürüstlük say yorum; ben modern bilimsel epistemik cemaat içinde e itildim ve onun içinde yer al yorum. Hüsamettin ARSLAN stanbul, 1991
37 Girifl Bu kitap, bilimsel bilgi örne inden yola ç k larak yap lm fl bir bilgi sosyolojisi incelemesidir. Ele ald konudan dolay meta-bilim (meta-science) veya bilimin bilimi çat s alt nda yer alan bilimsel bilginin sosyolojisi veya bilim sosyolojisi disiplininin s n rlar içinde de erlendirilmelidir. ncelemenin alt n çizdi i ve mâkul bir aç klamas n yapmak istedi i ana varsay m fludur: Bilimsel bilgi dahil, bütün bilgi türlerinin varolufl temeli epistemik cemaattir. E er epistemik cemaat varl k kazanamam flsa, bilgi de varolamaz; epistemik cemaat genelde bütün bilginin, özel olarak da bilimsel bilginin sine qua non udur. Çal flman n girifl bölümünde söylenmesi gereken fleylerin ilki, kitab n, haz rlama sürecinin bafllang c nda tasarlanm fl bulunan daha kapsaml bir inceleme projesinin yaln zca bir bölümü oldu udur. Çal flmaya bafllarken, Türk entelektüel hayat n n mevcut aç klamalar d fl nda, mevcut aç klamalar ndan daha bütüncü, daha nüfuz edici ve daha teorik bir yorumuna ihtiyaç duyuldu unu düflünmüfl ve
38 2 Epistemik Cemaat entelektüel hayat m z n sergiledi i kaousu gözönünde bulundurarak kitab m bir entelektüel bunal m kitab olarak tasarlam flt m. * lk projemin ad Türkiye de Epistemik * Tez çal flmam n bafllang c nda her yeni bafllayan araflt rmac gibi ben de araflt rma olguma (Türkiyede Epistemik Bunal m) kuflbak fl, mermer bir da dan bak yordum. Afla daki her fley yerli yerinde ve muntazamd. ncelemek istedi im konuya daha yak ndan bakma f rsat buldu- umda, göz korkutucu zorluklarla yüzyüze geldim. Bu zorluklar n en baflta geleni, teorik çerveve problemiydi. Teori olmad nda, olgular n olgu olamayacaklar n n ve dolay s yla insana hiçbir fley söyleyemeyeceklerinin bilincindeydim. Dahas, bir olgu olarak Türkiye de Epistemik Bunal m n bizatihi kendisinin neden bir olgu özelli i tafl - d n n aç klanmas için de teori flartt. Olgular teorilerle infla edilirler; teoriler yoksa olgular da yoktur. Teoriler yoksa yorum veya aç klama da olamaz. Yine apaç k bir hakikattir ki teoriler olgulardan önce gelirler. Teorik çerçeve probleminin üstesinden gelebilmek için Bat da yap lm fl meta-bilim incelemelerine (bilim sosyolojisi ve bilim felsefesi incelemelerine) baflvurdum. Bu konuda bat l lar çok uzun bir yolu arkalar nda b rakm fllard ve söz konusu incelemeler devasa bir külliyat oluflturuyordu. Tez sürem boyunca bu külliyatla u raflt m. Bir bilimsel disiplinin dilini ö renmek, insan n ana dilini ö renmesinden neredeyse daha zordu. Bu çal flmadan da anlafl laca üzere, teorik çerçeve sorununu enformasyon düzeyinde k smen halletti im halde, yaz ya dökme veya kaleme alma düzeyinde halletmeyi baflaramad m. Dolay s yla elinizdeki çal flmada, ilk projemde yer alan Teoriler ve Olgular, Bilimperestlik (Scientism) ya da Pozitivizm ( Scientism ) kavram n n bilimperestlik kavram yla karfl lanabilece i düflüncesinin sayg de er hocam Doç. Dr. Ümit Meriç YAZAN a ait oldu unu ve bu düflüncenin tezim süresince çok zihin aç c bir fonksiyon icra etti ini burada belirtmeyi dürüstlük say yorum. Bilimperestlik terimi yerine benim önerdi- im bilimizm kavram n kullanmak daha mutedil bir tutum olabilir. Yine de Modern Bilimlerin Türkiye ye Girifli ve Türkiye de Epistemik Bunal m bafll klar alt nda vermeyi düflündü üm bölümler yer almad lar. E er bir eksiklik say lacaksa, herbiri ayr bir kitap hacmindeki bu konular n çal flmada yer almamas n n, böylesine kapsaml bir çal flmay yürütebilecek lojistik destekten mahrumiyetime atfedilerek anlay flla karfl lanaca n ümit ediyorum. laveten, bafllang çtaki genifl kapsaml projeme göre kaleme alm fl oldu um ve kitab n Bilim Sosyolojisine Giden Yol bölümünde yer alan Durkheimci bilim anlay fl n n son zamanlarda bilim sosyolojisinde gerçeklefltirilmifl bulunan baz örnek