Turbalıklar, sulakalanların etrafındaki bitkilerin su altında oksijensiz kalarak çok yavaş bir şekilde çütümesi sonucu meydana gelen doğal yaşam alanlarıdır. Oluşum süresi binlerce yıl süren turbalıklardaki bitki kalıntıları, binlerce yıl sonra da tanımlanabilmektedir. Bu şekilde, turbalıklardan çıkarılan bitki örneklerinin ait olduğu dönemleri, insanoğlunun o yöreye ne zaman geldiği ve hangi tarihlerde hangi ürünleri yetiştirdiğine dair önemli bilgiler sağlarlar.
Sulakalanlarda hafriyat ve çöp dökümü
Sulakalanlar, kıyılar ve vadiler gibi doğal alanlar, ne yazık ki çoğu kez, hafriyat (inşaat molozları ve kazılardan çıkan topraklar), çöp gibi katı atıkların döküm alanı olarak seçilirler. Bunun yanında, bir de sulakalanlar ve kıyılarda hafriyat dökümü, “doldurarak alan kazanma” gibi bir amaçla yapılmaktadır. Pek çok sulakalan ve başta ülkemizin Karadeniz sahilleri olmak üzere kıyılar, bu şekilde hafriyat dökülmesi yoluyla doldurulmuş ve yerleşim alanlarına dönüştürülmüştür.
Usulsüz tarım uygulamaları
Usulsüz” terimi bizim konumuz içinde, sulakalan ekosistemlerine zarar verebilecek uygulamaları tanımlamaktadır. Bunların başında da, sulakalanların tarımsal atıkların deşarj (boşaltım) yeri olarak kullanılması gelmektedir (Tuz Gölü, Kızılırmak, Menderes, Göksu Deltaları).
Kıyı kumulları binlerce yıl süren süreçler sonucu, farklı biçimlerde oluşmuş, son derece dinamik ve değerli doğal ekosistemlerdir. Kumullar sadece üzerlerindeki canlılara yaşam alanı sunmakla kalmaz, aynı zamanda kıyı şeridini kıyı erozyonuna karşı korurlar.
Kum, çakıl alımı
Kum ve çakıl gibi malzemeler akarsular tarafından taşınarak, kıyıları beslerler. Ancak barajlar gibi yapılar nedeniyle bu malzemeler yenilenebilir olma özelliklerini yitirmişlerdir. Kum ve çakıl ocakları daha çok kıyılarda ve nehir yataklarında kurularak, kendini yenileyebilme özelliğini yitirmiş olan bu ekosistemleri tahrip ederler.
Hayvancılık sulakalanların insanlara sunduğu en önemli değerlerden biridir. Özellikle yaz aylarında otlakların kurumasıyla, sulakalanlar ve çevresindeki otlaklar (sazlıklar, su basar-ıslak çayırlar) hayvanlar için son derece verimli beslenme ortamları oluştururlar.
Yeraltı suyunun aşırı kullanımı
Türkiye’nin tatlı su potansiyelinin yaklaşık %10’luk bölümünü yeraltı suları oluşturur. Yeraltı suları aynı zamanda sulakalanları besleyen önemli kaynakların başında gelmektedir. Pek çok işlevi olmasıyla birlikte, özellikle denizin etkisini azaltarak kıyıdaki ve lagünlerdeki tuzlanmayı önler. Kıyılardaki aşırı yeraltı suyu çekimi bu işlevi sona erdirir ve tuzlanma başlar.
Doğal su sistemine müdahaleler
Hemen hemen tüm sulakalanlar kendilerinden çok uzakta kaynaklanan yerüstü ve yeraltı suları ile desteklenirler, bu kaynakların sınırlarını kapsayan coğrafya, sulakalanın havzası olarak nitelendirilir. Havza içinde su sistemine yönelik herhangi bir müdahale havza boyundaki suya bağımlı olarak yaşayan tüm canlıları ve alanları etkileyecektir.
Sulakalanlarda yanlış arazi kullanımı/kurutma
Sulakalanlarda yanlış arazi kullanımının en tipik örneği, kurutularak ya da doldurularak elde edilen tarım, endüstri ve yerleşim alanlarıdır. Sulakalanda dozer, kepçe gibi kazıcı ağır iş makinaları gördüğünüzde bilin ki orada yanlış arazi kullanımı gerçekleşiyordur.
Sulakalan ekosistemlerindeki suyun temizliği, sistemdeki balık, bitki ve omurgasız canlıların sağlıklı popülasyonlarını destekleyen en önemli unsurdur. Bu türlerin çeşitliliği ve bolluğu da alandaki kuşlar için bulunmaz besin kaynakları oluşturur ve kuşların varlığını destekler. Ayrıca sulakalandaki bitkilerin bolluğu, sisteme giren tortuların tutulmasına ve kirliliğin arıtılmasına destek olacaktır.
Sulakalanlarda sazlıkların kesilmesi ve yakılması
Canlılar için üreme, beslenme ve barınma alanları oluşturan sazlıklar, sulakalanların en üretken ve değerli bölümlerini oluşturur. Sazlıklar aynı zamanda sulakalan çevresinde yaşayan insanlar için son derece önemli bir gelir kaynağıdır.