Bulgaristan’da Alevi - Bektaşi Ulu Erenleri ve Üç Büyük OzanEkvator Haber
13 Mayıs 2020 - 16:38
Bulgaristan’da Bazı Alevi – Bektaşi Ulu Erenleri ve Onlarla Anılan Üç Büyük Ozan
İnsan nedir şimdi bildim (Muhyiddin Abdal)
Sevgili Dostlar; Balkan Yarımadası aslında çok geniş, çok kültürlü büyük bir coğrafyayı ifade eder. Bu büyük coğrafyanın bir bölümü Rumeli olarak da nitelendirilir. Yani zaman zaman bir birinin yerine kullanılsa da, Rumeli, Balkanlar’ın bir bölümü için de kullanılan bir tabirdir. Rumeli dediğimiz alan; aslında güney Balkan coğrafyasının ismidir. Batı Trakya (Yunanistan), Kuzey Trakya (Bulgaristan- Makedonya), Türkiye Trakyası olarak söylenebilecek yani İstanbul’dan, batıda Selanik, kuzeybatıda (Makedonya’dan Tuna boylarına) Sofya’ya, kuzeydoğuda da Varna’ya kadar bir alanı ihtiva eden, birbirleriyle daha yoğun ilişkiler ağı olan bir kültür ve inanç atlasının da adıdır.
Özellikle Bulgaristan, Makedonya ve Yunanistan’daki doğal çizgi buradaki erenlerin de, ozanların da etkileşimini daha yoğun kılmaktadır. Osmanlı döneminde sınırlar olmadığı için onlar arasında daha bir büyük temas yoğunluğu vardı. Bugünkü Yunanistan’daki Seyyid Ali Sultan Dergâhı’nın sınırları, yani etki alanı bugünkü Yunanistan’daki alanlar değildi, elbette ki Güney Bulgaristan’daki ve daha kuzeye, geniş bir sahaya da uzanan bir kültür alanını da ifade ediyordu. Aynı şekilde diğer tekkeler arasında da bağlantılar zaten yoğundu.
Sevgili Dostlar; erenlere, ozanlara, dervişlere zaten sınırlar işlemez. Ama burada birçok erenin manevi yönün dışında, fiziki olarak gerçekten de bir tekkeden başka bir tekkeye somut olarak giderek, oralarda belli zamanlar kalarak, hem birer kültür ve inanç taşıyıcıları, yani köprü görevinde olduklarını, aynı zamanda gittikleri yerlerde belli bir zaman yaşamlarını sürdürdüklerini kesin olarak biliyoruz. Nihayetinde ruhsal arayışlarını gidermenin ötesinde yeni bir şeyler öğrenmek, yeni simalar, yeni yerler görmek gibi gezginliklerinin dışında bir tekkede karar kılıp ömrünün sonuna kadar tekkelerde kalan dedeler, babalar, dervişler de çoktur.
Bu durum; ortak kolektif hafızanın (elbette aynı zamanda Alevi- Bektaşi ortak hafızasının) da oluşmasını kolaylaştıran ana bir unsurdur. O yüzden (şimdi isimleri atlayınca onların muhipleri elbette onların isimlerin görmek istiyorlar) eksik de yazmış olsak, bu yörelerde en azından aynı çağda yaşamış eren ve ozanların kesinlikle birbirleriyle temasları, birbirlerine ilgileri vardır.
Bugünkü Yunanistan ve Bulgaristan sınırları içindeki; Seyyid Ali Sultan (/ -Kızıldeli Sultan), Ali Koç Baba (Dede), Şeyh Bedreddin, Otman Baba, Kademli Baba, Akyazılı Sultan, Demir Baba, Balım Sultan, Muhyittin Abdal, Yemini Sultan, Virani Abdal, Sadık Abdal gibi erenler, ozanlar, dervişler ve daha nice yol evlatları birbirleriyle kesinlikle temas halindeydi. Bu büyük isimler; yüz yüze, kesin olarak birbirlerini görmemiş olsalar bile, mutlaka her birisi birbirini şu veya bu şekilde duymuş, tanımış, eserlerini okumuş, varlığını öğrenmişlerdi… Üstelik erenlerin velâyetnamelerini, ozanların şiirlerini, eserlerini ve yaşayan tanıkları ve yöredeki diğer tüm söylenceleri bir araya getirince bu çok rahat bir şekilde görülebilir.
Araştırmalarda ve yorumlarda olaylara bu gözle bakmak daha mantıklı sonuçlar doğurur kanısındayım.
Elbette tüm Bulgaristan’da, Balkanlar’da gerçekten de sayıları yüzlerle ifade edilecek şekilde eren, evliya, veli, baba, dede, derviş, olarak bilinen inanç önderleri yanında özellikle ocak ve tekke-dergâh çevresinde yaşamış onlarca önemli ozan da bulunmaktadır.
Benim de şahsen ziyaretlerimde sık sık duyduğum gibi bazı ozanlarımızın ismi ön plana çıkmaktadır. Bu arada yöre cemlerinde, muhabbetlerinde Pir Sultan Abdal ve Şah Hatayi’nin nefeslerinin çok okunduğunu da belirtmeliyim.
Yöreye birçok kere giden birisi olarak görüp, inceleyip, okuyarak elde ettiğim, derlediğim bazı bilgileri özetle sizlerle paylaşmak istiyorum.
Genel geçer bilgilerle Bulgaristan’daki bazı önemli Alevi- Bektaşi erenlerini anmaya çalıştığım bu çalışmamda üç ozanımızı da eserleriyle zikrederek, onları da, yörede bu kültürü yaşatan canlarımızı da yâd etmiş olayım, dedim.
Muhabbet ehline aşkı niyazlarımla…
Otman Baba Ve Tekkesi
Bulgaristan ve tüm Balkanlar’daki en önemli Alevi- Bektaşi simalardan birisi de hiç şüphesiz, yaklaşık yüz yıl ömür sürüp Haskova’da (Hasköy)’de 1478 yılında Hakk’a nail olan, Otman Baba’dır.
1378’de doğup 1478’de Hakk’a yürüdüğüne inanılan, asıl adı Hüsam Şah olan, Gani Baba da denilen, Oğuz diliyle konuşan, “Kutbül Aktap” yani zamanın kutbu, manevi önderi olan, çok önemli Alevi-Bektaşi erenlerinden Otman Baba’nın hayatını ve kerametlerini onun dervişlerinden Gö’çek (veya Küçük) Abdal’ın yazdığı Velâyetname’den öğrenmek mümkündür.
Büyük evliyaların hayatlarının, menkıbelere dayalı olarak, destansı bir şekilde anlatıldığı Velâyetnameler; adına yazılan eren, metinde ismi geçen yakın bölgede yaşamış diğer erenlerin hayat öykülerini, yaşam tarzlarını, inanç pratiklerini, dünyaya bakışları, o yörenin özellikleri başka türbeler hakkında çok önemli bilgiler vermektedir. Bu yazılı metinler; yöreyle ilgili bizler, ayrıca tarihçiler için de eşi bulunmaz yazılı kaynaklar, dönemin sosyal belki de siyasal olaylarını da bize ulaştıran temel eserlerdendir.
İşte Otman Baba Velâyetnamesi’neki tasvirlerden anladığımıza göre; ela gözlü, iri cüsseli, endamı encamıyla gönülleri, yürekleri titreten Otman Baba; gökteki bulutlara ve yıldırımlara hükmeden, Tanrı Zeus gibi dünyaya hâkim, Zaloğlu Rüstem gibi yiğit, bir o kadar da mert, çok açık sözlü bir erendir.
Otman Baba; Dini konularda büyük bilgi sahibi, yanındaki derviş ve yarenlerinin gözünde herkesin saygı göstermesi gereken ulu bir şeyh, eşi bulunmaz bir insandır. Onun nasıl davranacağını kestirmek güçtür. Dervişleriyle birlikte ta kuzey Bulgaristan’daki Varna’ya kadar gidip Türk illerinde dolaşan Otman Baba bir gezgin inanç önderidir. Kendisine verilen “Hakkullahları”, yani inançtan dolayı kendisine ve postnişini – inanç önderi ve yöneticisi- olduğu Dergâha bağışlanan başta koyun, kuzu gibi hayvanlar olmak üzere, her şeyi toparlayıp dervişleriyle mekânlarına getiren Otman Baba aslında Od-man Baba’dır, yani ateş gibi birisidir. Ama O hiçbir şekilde “muhannete eyvallah etmeyen” yani ağaların, beylerin lütfüne sığınmayan halkına yönelen bir önderdir. (Şevki Koca ve Prof. Dr. Filiz Kılıç (bir ekiple birlikte) Hakkı Saygı’nın (derleme) hazırlayıp yayınladıkları kitaplarda bu mevcuttur.)
Otman Baba yani; Cefakâr, fedakâr, kanaatkâr, adaletli bu ateş gibi adam gücü ve kuvvetiyle de dikkatleri üzerinde toplamıştır. Dervişleriyle yazları öküzüyle çift süren, “kâinatta yaprak kıpırdasa” bilen, ondan haberdar olan, hiç kimseden çekinmeyen, padişaha bile sözünü hiç esirgemeden söyleyen, kimseye minneti olmayan Otman Baba, büyük bir Kalenderi Abdal’dır. Onun ve tüm erenlerin dergâhı halka açıktır, burada açlar doyar, susuzlar kanar.
Ünlü tarihçimiz Prof. Dr. Halil İnalcık’ın da işaret ettiği gibi, Otman Baba’nın İstanbul’un fethi zamanlarında Fatih’le karşılaştığına inanılır. Hatta ve hatta Fatih’e bile meydan okumuştur, gör ki sen mi bu mülkün padişahısın yoksa ben mi bu mülkün sultanıyım, demiştir. Günlerden bir gün sefere çıkan Fatih’in önüne çıkmış fütursuzca ona seslenmiş, nereye gidiyorsun böyle?, demiş; O da sefere, deyince; o savaşta başarısız olacaksın ama ondan sonra başarılı olacaksın, Fatih olacaksın, demiştir. Nihayetinde cezalandırılması yanındaki ulema tarafından engellenmiş, fakat gerçekten bir seferde başarısız olduktan sonra İstanbul’un fethinde başarılı olunca Otman Baba’nın büyüklüğünü takdir etmiştir, büyük han Fatih Sultan Mehmet. (Doğu Batı, Halil İnalcık, Makaleler I, 2005, Sayfa: 139)
Otman Baba Tekkesi
Güney Bulgaristan’da, Haskova yakınlarında Tekke Köyü içindeki ve Otman Baba’nın ismiyle anılan hacimli, Otman Baba’ya çok büyük bir sevgi, saygı ve hürmetin ifadesi olarak mermerden yapılmış türbe (tekke), tüm Bulgaristan’daki en önemli Türk ve Alevi- Bektaşi ziyaretlerinden birisidir.
İlk kez 2000 tarihinde Araştırmacı Yazar, Rahmetlik çok değerli üstadım Ahmet Hezarfen ve Yazar, Yol önderi, Bektaşi Babası Hakkı Saygı’yla birlikte ziyaret ettiğimiz, eğimli bir arazideki türbe, yörede en çok ziyaret edilen mabetlerden birisidir.
Taş duvarla çevrili bir avluya sahip, bu taş duvarın türbeye bakan tarafında bir taş üzerinde Zülfikar kabartması olan türbe alanının hemen yanında eski ocak kalıntıları vardı. Türbeyi ilk girişte taş duvar gibi yakın zamanda yapıldığı anlaşılan bir sundurma aynı zamanda türbe yanında da yine birkaç mezar bulunuyordu.
Akyazılı Sultan ve Demir Baba türbelerinde de görüldüğü gibi Otman Baba Türbesi’nde de, ulu erenlerin yattığı ana türbe binasının girişinde bir bölüm daha var. Her iki bölüm de kubbeli bir yapıyken, Otman Baba türbesinin giriş kısmındaki yapının dört sütün üzerine yükseldiği görülmektedir.
Türbenin içi Hz. Ali ve On İki İmamların resimleri, plastik çiçek demetleri, türbe üstünü örten ve ziyaretçilerin getirip hayır için bıraktıkları havlu, başörtüsü ve diğer giysilerle doluydu.
Otman Baba’nın mezarının dört bir yanı şamdan ve mumlarla çevrilmişti. Daha sonraki yıllarda yaptığımız gezilerde ise; mermerler üzerindeki şamdanların, mumların oradan kaldırıldığını, onlarca resmin de duvarlardan indirildiğini, kendilerince bir çeki düzen verildiğini gördüm. Ayrıca Otman Baba Türbesi yanındaki çok eskiye dayanmasa da, fırınların ve eski müştemilatın kaldırıldığını, türbenin sağ tarafına büyük bir şamdan konulduğunu gördüm.
Bazı kaynaklarda da duyduğum şekliyle yedi köşeli türbe şeklinin yanında, Otman Baba’nın da başına yedi terkli bir başlık giydiği sözleri vardı. Çok ilginç olan ise, türbede mezar taşının üzerinde yeşil renkle boyanmış bir kavuk üzerinde kırmızıya boyalı 7 dilimli yani terkli bir başlığın olması da bir başka husustur.
Sağlam bir şekilde günümüze gelmiş türbe kitabesini Rahmetlik Şevki Koca okumuş, kitabına almıştı.
Son zamanlarda türbenin hemen yakınına, merdivenli bir yoldan gidilen; modern, cemevi benzeri bir bina yapılmış, binanın en üst katına da cem salonu ilave edilerek, burada muhabbetlerin yapılması sağlanmıştır. Nihayetinde bir ziyaretimizde Cem Vakfı organizasyonuyla gelen konuklar burada bağlama eşliğinde muhabbet edip, semah döndüler. Ayrıca misafirhanesi de bulunan bu geniş yapı çok uzun yıllar sonrasında Bulgaristan’da yapımına müsaade edilen bir binadır.
Akyazılı Sultan ve Tekkesi
Mürşid huzurunda darda durana
Oniki İmamın yolun sürene
Arzulayıp size geldim Erenler
Pîr Sultan sıdk ile açtı meydanı
Pest ettiler Akyazılı Sultanı
Otman Baba’nın çağdaşı yani onunla aynı çağda yaşamış ve onunla kuvvetli bağlantısı olan Akyazılı Sultan’ın Dergâhı Bulgaristan’ın Kuzeydoğusunda, Karadeniz sahilindeki Varna şehrinde, Balçık (Batovo) yakınlarındaki Obrociste’deki (Obrochishte) köyündedir.
Alevi Bektaşi inanç sistemi içinde bu dünyanın manevi sahipleri vardır. Velayet makamı Hz. Ali’yle başlamış, kıyamete kadar bu dünyayı bu Velayetin temsilcisi olan nefsi, özü güzel müstakim – dosdoğru yoldan giden “gaybi bilen” “eren ve evliyalar görüp gözetecektir”. 356 olarak isimlendirilen bu erenler silsilesinin başında bir kutup vardır. Bu kutup bu dünyadan sonsuzluk âlemine göçünce, onun yerine alttaki ona en yakın pozisyondaki eren onun yerine geçer. Hep hep böyle olmuştur, devam da eder.
O dönemde tüm yöredeki, bölgedeki en önemli inanç ve manevi yönden rehberlik yapan “kutup” olan Otman Baba, 1478 yılında ölünce, onun yerine 1495 tarihinde postnişin olan Akyazılı Sultan yeni kutup olarak, Otman Baba’nın mirasını devam ettirmiştir.
Akyazılı Sultan da diğer erenler gibi dergâhları dolaşan, tüm yörede inancın canlı bir şekilde yaşaması için mücadele veren, bir yol önderi olarak biliniyor, anılıyor.
Birçok yazılı ve sözlü rivayette geçtiği şekliyle; Otman Baba gibi mücerret, yani hayat boyu evlenmemiş, kendisini tekke yaşamına adamış olan Akyazılı Sultan’ın kendisi gibi hiç evlenmemiş Hacı Dede isimli sürekli ona hizmet eden bir muhibi (dervişi) varmış. Akyazılı Sultan’a candan bağlı ve tümüyle onu mürşit olarak bilip hizmet eden Hacı Dede, Otman Baba’nın çok şiddetli baskılarına boyun eğerek, hiç istemese de, onu isteğine boyun büküp ileri yaşta olmasına rağmen evlenmiş. Bu kadar ısrarın bir nedeni vardır aslında. Öncesini manevi- batini âlemde gören Akyazılı Sultan son görevini yapması gerektiğini biliyormuş. İşte bu evlilikten de Akyazılı Sultan’ın Yol’la ilgili tüm emanetlerini teslim edebileceği Demir Baba dünyaya gelmiştir.
Akyazılı Sultan, Demir Baba’yı eğittikten sonra tüm emanetlerini ona teslim etmiş sonra da sonsuzluk âlemine göçmüştür.
Akyazılı Sultan Tekkesi
1652 tarihinde yöreden geçen ünlü gezgin Evliya Çelebi ünlü eseri Seyahatnamesi’nde Akyazılı Sultan Tekkesi’nin muazzam güzelliğinden ve canlı bir tekke olmasından bahsetmektedir. Hatta bir gün rahatsızlanan Evliya Çelebi, gece oradaki şifalı olduğuna inanılan atkestanelerini kaynatıp içmiş, türbenin yanında yatmış, sabah ise sağlıklı olarak ayağa kalkmış, Akyazılı Sultan’a ve erenleri şükretmiştir.
Sapasağlam ayakta kalan ve döneminin inanç, sosyal ve kültürel yapısı hakkında da önemli bilgiler veren türbesi ve Balkanlar’daki diğer Alevi – Bektaşi mabetleri için Prof. Dr. İrene Melikoff, “Balkanlar’da Anadolu’nun dışında bir yedi köşeli yapı sistemi var. Bu yedi imamlılığın bir işareti mi? Diye eserlerinde soruyordu.
Zaman içinde özellikle son iki yüz yılda Türklerin yöreden çekilmesiyle ilgisizlikten dolayı bakımsız kalmış, yöre Hıristiyanları da oraya daha çok ilgi gösterip, bir Hıristiyan aziz olan Atanosis’in kabri burasıdır, deyip oraya sahiplenmişlerdir.
Şimdilerde ise, uzun yıllar önce bir savaşta Ruslar tarafından yakılan-yıkılan dergâhın ana binasının duvarları ve çok uzaklardan da görülebilen ocağın, uzun bacası, muhteşem türbesi ve 1950’li yıllarda, yani sonradan yapılmış bir taştan şadırvan ayakta kalabilmiştir.
Buraya da ilk Bulgaristan gezimizde 2000 yılında çok değerli üstadım, rahmetlik Araştırmacı – Yazar Ahmet Hezarfen ve Bektaşi Babası, Yazar Hakkı Saygı’yla birlikte gelmiştik.
Geldiğimizde Akyazılı Sultan Türbesi’nin ilk giriş bölümünün üstündeki saç çatı dökülüyordu. Çevresi mermer de olsa kapısı şimdi demir bir kapı olan güvercinlerin yuva yaptığı türbe tavanı yıpranmış ve kirlenmiş olsa da, duvarlar süslemelerle bezeliydi. Ayrıca tavandan ince zincirler aşağı doğru uzanıyordu. Türbe içinde, duvar içine açılmış, belki belli şeylerin konulduğu bir boşluk vardı. Sonraki ziyaretlerde gittiğimizde ise bu boşluğun önüne ahşap bir kapı konulmuş, boşluğun içi de Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın resimlerinin konulduğu küçük bir sergi alanına dönüştürülmüştü.
Aynen Otman Baba Türbesi’nde olduğu gibi mezarın üstü yani sanduka denilen kabrin üstünde yine el örmesi, havlu, çorap vd. ziyaretçilerin koydukları şeyler vardı. Oldukça kalın türbe duvarlarının yanı sıra giriş kapısı içi içe açılan iki kapıdan meydana geliyordu. İlk ziyaretimizde yerlerde fazla bir şey yokken, daha sonradan birçok renkli kilimin ve örtünün türbe zemine konulduğunu fark ettim.
Bahçesinde yoldan görülecek şekilde, dört dilde basit bir levha üzerine yazılmış, Akyazılı ismi görülüyordu: “Le Monastere –Man- Ak Yazala Baba”.
Prof. Dr. Cemal Kafadar, Prof. Dr. Gülru Necipoğlu Kafadar ve Veysel Bayram’la yaptığımız bir ziyarette ise üzerinde bir yazı olmayan, bir mezar ayak taşını da görmüştük. Bu gezimizde Gülru Hocamız, şimdi duvarları ve bacası kalmış tekkenin mimari olarak duvarlarının ısıyı yayacak şekilde yapıldığını, ocağın ana konumuyla birlikte burasının sıradan bir bina olmadığını belirtmişti.
Dergâhın bulunduğu ve çatısının çoktan yıkıldığı görülen ama duvarları hala sağlam olan ana binanın mermer giriş kapısının büyüklüğü çok dikkat çekiciydi. O zaman ise içinde keçiler, hindiler otluyordu.
İlk ziyaretimiz olan 2000 tarihinden sonra ise değişen bir şeyler olmuştu elbette. Akyazılı Sultan Türbesi’nde kısmi bir onarım yapılmış, bir parça da bahçe de çevre düzenlemesine gidilmişti ama bizzat fotoğraflarla da belgelediğim gibi, her geçen gün çevredekilerin evlerinin genişletmeleriyle Tekke arazisi biraz daha yağmalanan Otman Baba’nın türbesi ilgi – alaka ve her daim ziyaretçilerini bekleyip durmaktadır.
Türklerin ve Alevi – Bektaşi toplumunun da ilgisizliği nedeniyle önceden yokken zamanla türbenin yenilenen demir kapısına haç konulmuş, onun büyük bir Hıristiyan aziz olduğu söylenmiş, içeriye yine Hz. İsa ve Meryem Ana ikonaları konulmuştu. (Razgrat Cem Derneği Başkanı Veysel Bayram’dan aldığım bilgiye göre Dergâhın ana binasının çatısı belediye tarafından yeniden yapılmış.)
Yine bir ziyaretimde yörede Kurt Baba gibi başka ziyaretlerin de olduğunu söyleyen, türbenin altındaki dükkâna gelen bir yaşlı Türk kadın, evladım burada eskiden büyük kazanlar vardı, eskiden gelip burada kurban keserlerdi, buraya kağnılarla gelirler, burada kalırlardı, burada bir de küçük bina vardı, o şimdi yıkıldı, demişti.
Tüm herkesin ziyaret edebileceği gibi şimdi yol kenarında bulunan Akyazılı Sultan Türbesi sahipsizlikler içinde.
Akyazılı’ydan Kalan Bir Ritüel
Dem muhabbeti (demli muhabbet); Alevi- Bektaşi kültüründe mevcut olan bir ritüeldir. Geleneksel ibadetin dışında, Alevi – Bektaşi toplumunda aslolan yolun kurallarını, kaidelerini, geçmiş tarihini, erenlerin yaşamlarını, toplumun yaşadığı sorunları, göçleri velhasıl her şeyi muhabbet meydanlarında anlatmaktır, öğrenmektir. Belli bir örgün eğitim olanağı olmayan çağlarda, devlet baskısının olduğu devirlerde, daha doğrusu hemen hiçbir alt yapının olmadığı yüzyıllar boyunca Alevi Bektaşi toplumu muhabbet kültürüyle dedelerden, babalardan, zakirlerden, pir, rehber, çelebi, mürşit denen bilgiye sahip ve bunu anlatabilen kişilerden eğitimini almıştır.
Bunun belli bir disiplinde olduğu yerler; elbette ocaklar, meydanevleri yani cemler, tekke- dergah, dede, baba, derviş çevresindeki sohbetlerdir. Ama bunun daha da somutlanmış şekli Bektaşi meydanında inanç-ibadet bölümü diyeceğimiz kısmın yanında nefeslerin söylendiği, işte Bektaşilik’le (Alevilik) ilgili konuşmaların yapıldığı, görüş alış – verişinde bulundukları “muhabbet meydanları”dır. Bu yüzyıllardır vardır ve bugün de var. Bunu yok saymak, saklamak, gizlemek, basitlikten başka bir şey değildir. “Demsiz derviş imansız softaya benzer” sözü sadece bir kinaye değildir. Hiç kimse ve hiçbir kurum Alevi – Bektaşi Yolu’ndan üstün değildir. Sözün kısası, Kırıkların Ceminde alınıp cem olunan “engür suyu”, Bektaşi muhabbet meydanında usulünce, sohbeti daha tatlı, verimli, güzel kılmak için “Akyazılı” adıyla alınır. Muhabbete katılan kâmil canlar; usulünce bade, yani rakı ile demlenirler. Bunu sohbete Akyazılı Sultan’ın dâhil ettiğine inanılar. Onun demi devranı yürüsün, derler. “Nûr ola, sırr ola, gittiği yerler gam ve gussa görmeye, Akyazılı Sultan gözcümüz-bekçimiz ola. Yarasın erenler”. Derler.
Demir Baba Ve Tekkesi
Hakk’ın erenleri Demir Baba’dır. (Haydar Cemil Baba)
XVI. Yüzyılda yaşamış, aynen Otman Baba, Akyazılı Sultan gibi adına bir Velâyetname de bulunan Demir Baba, tüm Bulgaristan’da ve Balkanlar’da ismi en çok anılan erenlerden birisidir.
Rumeli’de o güne kadar yaşamış erenler dışında; tümüyle, bir başka yerden, coğrafyadan göçmeden, Bulgaristan’da doğup, yaşayan Demir Baba’nın mürşidi Akyazılı Sultan olmuştur.
Demir Baba, Akyazılı Sultan ve onun mürşidi Otman Baba’yı ve diğer bölgedeki erenleri manevi yönden de, kültürel- inançsal yönden de birbirinden ayırmak mümkün değildir.
Otman Baba’da olduğu gibi öküzlerini çifte süren, yarenleriyle (muhipleriyle) geniş bölgelerde dolaşan, hiçbir şeyden korkmayan “tınmayan”, sürekli hareket halinde olan Demir Baba’nın Tekkesi tarihte hiçbir zaman boş kalmamış, sürekli ziyaretçileriyle tüm kuzey Bulgaristan’da canlı bir çekim merkezi olmuştur. Zaman içinde birçok eren, ozan orayı ziyaret etmiştir. Demir Baba Velayetnamesi’nin bir yerinde şu söylenmektedir: “Doymadum, Kişi neye doyarsa doyar, eyilik ile muhabbete doymaz” didi., demektedir. (Filiz Kılıç – Tuncay Bülbül, Demir Baba Velayatnamesi, (İnceleme – Tenkitli Metin), G. Ü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayınları, 2011, Ankara)
Velayetnamesi’nden de öğrendiğimize göre bir çok yere bu arada bugünkü Yunanistan’daki Kızıldeli Tekkesi’ne de giden Demir Baba, sözünü sakınan, sessiz bir şekilde olayları izleyen bir önder değil, olaylara da müdahale edebilen, sözünü esirgemez bir eren portresi çizmektedir.
Pehlivan Hasan Baba olarak da anılan o dönemin “kutbu” Demir Baba, aynı zamanda yörede yiğitliğin de temsilcisi-sembolü olarak kabul edilmektedir. Hatta onun Bulgaristan’ın kurucularından birisi, yani büyük bir han olduğu iddia edilmiş, kemikleri yerinden alınmış, Sofya’da incelenmiş, bir müzeye konulmuş, uzun yıllar sonrasında ise tekrar yerine getirilmiştir.
Kendi ismiyle anılan ve yaşadığı dönem hakkında, o dönemdeki erenler hakkında çok önemli bilgiler veren Demir Baba Velâyetnamesi’nin birçok yerinde ise Demir Baba’nın ismi Timur Baba olarak da geçektedir.
Demir Baba aynı zamanda mazlum halkların öcünü alan yerel destan kahramanlarıyla bütünleştirilerek, bir halk önderi olarak da anılmaktadır. Diğer erenlerden ziyade Demir Baba yörede bir nevi Sarı Saltık benzeri bir halk önderi olarak kabul görmektedir. Buna göre Demir Baba aynı zamanda haksızlığa hiç tahammülü olmayan, kendi gücüne güvenen, yiğit bir savaşçıdır. O azla yetinse de, kesinlikle hiçbir haksızlığa boyun bükmez, yiğit ve çok usta bir güreşçi, mazlumun yanında bir halk öncüsüdür. Nihayetinde Demir Baba bu haliyle çok önemli bir halk edebiyatı motifi olarak da, Bulgaristan Türk Kültürü’nde benzersiz bir yere sahip bir karakterdir. Nihayetinde bir araştırma konusu olmak üzere aynı yörede halk hareketleri oldukça çok olmuştur. Aynı zamanda yakın zamanda yani yüz yıl önce geçmiş olsa da Civan Aliş Destanı’da yine bu yörede yazılmıştır.
Demir Baba Tekkesi Ve Bazı Gelenekler
Demir Baba’nın Türbesi; Razgrat yakınlarında Kemaller (İsperih) İlçesi, Mumcular (Sveştari) Köyü’ne yakın Dipsiz Göl denilen yerdedir. Yaklaşık iki yüz merdivenle inilen, bir büyük kayanın üzerinde yükselen Demir Baba Türbesi, tüm Balkanlar’daki en eşsiz Türk eserlerinden birisidir.
Demir Baba Türbesi’nin bulunduğu yer gerçekten de arkeolojik olarak da ilk çağdan beri bilinen bir yerdir. Bu geniş coğrafya bir gölün kuruması veya buradaki suların çekilmesiyle, geçirimli kayaç yapısıyla mağara oluşumuna da, insanoğlunun yerleşimine açık, elverişli bir yerdir. Türbenin çok yakınındaki bir arazide, Kubrat Belediyesinin UNESCO ile işbirliği içinde sürdürdüğü çalışmalar sonucunda, Trakyalara ilişkin çok önemli anıt – mezar ve yerleşimlerin de olduğu tespit edilen Demir Baba Tekkesi’nin bulunduğu alanın, aynı zamanda, inançlarının farklı olmasından dolayı büyük çileler çeken, binlercesi yakılarak yok edilen Bogomillerin de yaşadıkları söylenmektedir.
Demir Baba’nın o dönemde Osmanlı’da belli bir yasak olmaması, gerçekten de yiğit bir halk önderi olarak da bilinmesine rağmen tekkesini böylesine farklı, biraz da tenha bir yerde kurması da ayrıca üzerinde durulması gereken bir husustur. Belki de o tarihte Osmanlı her ne kadar Bektaşi Tekkelerine iyi gözle baksa da, bu durum her şeye rağmen bu Osmanlı’dan bir korunma içgüdüsü mü vardı? Ama öyleyse yöre için gerçekten de zor bulunan mermerlerin buraya getirilmesi ve böylesine bir türbenin yapılması neyi ifade ediyordu? Bir de dikkat çeken husus Demir Baba Tekke binalardan geriye fazla bir şey kalmaması neyle açıklanabilir? Acaba bir kısmı ahşap olan bu yapılar, yine araştırmalarımızdan, yerel olarak söyleşilerden elde ettiğimiz bilgilerde olduğu gibi daha yakın zamana kadar var olan değirmenler gibi bazı binalar sellerle ve doğal afetlerler mi yok olmuştur?
Merdivenleri inerken her iki yanındaki dallarda nice nice umutların bağlandığı ipler, sizi hayaller ötesi bir yolculuğa götürür gibi. Sonrasında merdivenlerin çok düzenli bir şekilde yanlarındaki korunaklarla yaşlıların imdadına yetişen yolun sonunda sizi bir pınar bekliyor. Bu küçük göze, cam gibi dibinden kaynayan billur suyuyla bir şifa kaynağı, mihmanlara, buraya gelip içenlerin dertlerine derman, Demir Baba’nın abu hayat suyudur. Bu gözenin üstü basit bir çatıyla kiremitleşmiştir.
İlk avludan bakınca karşınızda iki katlı bir bina çıkıyor. Altı tümüyle taştan yapılan ve bir bekçinin evi olarak kullanılan yapının ikinci katının yarısı çok sağlam ahşap bir oda, diğer taraf da yine sağlam bir başka odadan oluştuğu görülüyor. İsteyenler, gelen ziyaretçiler, binanın önündeki balkonda dinlenebiliyor. İşte bu bina ile sanki bin yıllık doğal bir mabede giriş kapısının arasında taş bir blok var. Yine bu kapının diğer tarafı da büyük ve biçimle kesilmiş taşlarla duvara duvar bloğuna dayanıyor. İşte karşınızda tüm muhteşemliğiyle, gönüller titreten Demir Baba Türbesi.
Demir Baba Türbesi; Akyazılı Sultan Türbesi ve Otman Baba Türbelerinde olduğu gibi iki ana bölümden oluşuyor. Kabrin olduğu ana yapının önünde bir giriş kısmı var. Her üç yapıda da bu ilk girişlerin kubbe şeklinde çatılarının olduğunu ve bu bölümlerin de ana yapı kadar gösterişli ve sağlam yapılar olduğunu görürsünüz. Otman Baba Türbesi’nin önündeki bu giriş bölümü mermer sütunlardan oluşmaktadır. Demir Baba Türbesi önündeki ilk giriş bölümünün çatısı ise oval değil, dik şekildedir.
Demir Baba Türbesinin içinde ve yanındaki başka yerlerden getirilerek yapılmış duvarda, yaşam, evren, inançla ilgili çok önemli semboller-simgeler bulunmaktadır; yaşamı simgeleyen Lotus (nilüfer) çiçeği, evrenin dönüşünü simgeleyen Çarklar, ölümsüzlük ve mezarlıkları temsilen Selviler, türbe içinde bir Zülfikar kabartması ve daha niceleri. Tüm türbelerin aslında sanat tarihçileri tarafından da iyice bir incelenmesi gerekmektedir.
Buradaki simgelerle ilgili birçok gelenek olarak, söylence vardır. Örneğin gözlerini kapatan insanların, duvardaki bir taş blokta oyuk olarak bulunan iki deliğe doğru yürüyüp, gelip parmaklarını hedefe yerleştirenlerin dileklerinin yerine geleceğine inanılmaktadır.
Demir Baba Türbesi aslında bir kayalık zemin üzerinde yükselmektedir. Bu kaya parçalarından birisi tam da Demir Baba’nın mezarının bulunduğu ana türbenin dış bölümünde yer almakta, bu kayanın üstüne dümdüz yatanın ağrılarının geçtiğine inanılmaktadır. İnsanlar hala gelip bu taş blok üzerine sırt üstü yatmaktadırlar. Bu taşın üstünde ise bezler bağlanmış bir küçük pencere, bu pencerenin üstünde ise yine çiçek ve diğer semboller kazılıdır. Merdiven şeklinde bir taş blok, yine bir başka taş blok türbenin altından yükselmektedir. Demir Baba’nın fındıklarını kırdığı söylenen, büyük yuvarlak taşı kaldırmak ise hayli çok zordur.
Ahmet Hezarfen ve Hakkı Saygı’yla birlikte 2000 yılında ilk geldiğimizde türbenin için oldukça bakımsız bir haldeydi. Ama mumların yakılması için basit ama sağlam demirden yapılmış sehpalar üzerinde mumlar yanıyordu. Hz. Ali’nin resmi yanında kadınların el işleriyle yaptıkları ve tüm Bulgaristan’da çok yaygın olduğunu gözlemlediğim gibi kanaviçe şeklinde işlenen her türden hayvan, çiçek işlemeleri burada da vardı. Kuşların yanında köpek tasvirleri de vardı. Anadolu’da gittim hem Alevi evlerinde, hem de türbelerde kadınların el işlerinin çok bol bir şekilde buralarda, yaşamın içinde yer almaları çok ilginç. Hemen aklıma geldi, Tokat’ta Keçeci Baba da bunu bol miktarda görmüştüm.
Aynı zamanda Demir Baba yöredeki Hüseyin Baba (Voden Milli Parkı içinde Ostrovo (Adaköy) Yakınları) ve Yunus Abdal’la (Yonkovo – Yunus Abdal Köyü (Aynı zamanda Yazar Ahmet Hezarfen’in köyü olan burasıyla ilgili Hezarfen’den derlediğim bayağı bilgi oluştu.) da ilişkilendirilmektedir. Bunların üçünün kardeş olduğunu söyleyen yöre insanı aslında bu erenler arasında bir bağlantı kurmaktadır. Yöre insanı bu üç velinin birbirleriyle “bilezer”, “kafadar” yani müsahip gibi geçindiklerini de söylemektedirler.
Aynı zamanda bir pehlivan olan Demir Baba; gücün, çalışkanlığın, bilincin bir simgesi olarak bugün de Bulgaristan Türk halkının, Alevi – Bektaşi topluluklarının gönlünde yaşamaya devam etmektedir.
Gerek Demir Baba Türbesi yakınlarında, gerekse de, türbe alanına inmeden önce şimdi ağaçlarla kaplı alanda Veysel Bayram’la gezilerimizde birçok mezara denk gelmiştik.
Ahmet Hezarfen ise büyük bir aşk ve heyecanla halk inançlarını bana anlatıyordu, tepeden türbeyi gören bir düzlükte halkın gelip ziyaret ettikleri “Demir Baba’nın ve Öküzlerinin Ayak İzleri”ni. Kayalar içine oyulmuş gerçekten de ayak şeklindeki bu boşluklar tarihin de, coğrafyanın da halka bir armağanı gibi. Yöre insanı Demir Baba’ya duydukları saygı ve sevgiden dolayı halk gelip bu izleri ziyaret ediyorlarmış. Bu arada Ahmet Hezarfen’in Demir Baba’yla ilgili yazıları ve çevirilerinin de olduğunu hatırlatalım. Bu arada benim de Balkanlar’la ilgili ilk okuduğum yazılardan birisi 1990’larda Cem Dergisi’nde yayınlanan Ahmet Hezarfen’in Demir Baba’yla ilgili yazısıydı.
2005’de, Veysel Bayram’ın yardımıyla, yöreye birlikte yaptığımız bir gezide Prof. Dr. Cemal Kafadar ve Prof. Dr. Gülru Necipoğlu Kafadar; bu türbenin ve çevredeki kalıntıların benzersiz olduğunu, buradaki sembollerin sadece Alevi-Bektaşi dünyası için değil, Türk kültür tarihi açısından da çok önemli olduğunu söylemişlerdi.
Veysel Bayram’la birlikte yaptığımız bir gezimizde yine halkla sohbet ederken, Demir Baba sizce neler yapmıştır? Deyince yöreyi ziyaret eden yaşlı bir teyze “be evladım o çalışmış, kazanmış. Öyle olmak lazımdır, boş durmadan çalışmak, kazanmak lazımdır.” Demiştir.
Dünyaya biraz daha gerçekçi bakan Rumeli insanı, efsaneler kadar, gerçekçilikle olaya bakmakta, çalışmanın önemini her daim dile getirmektedirler. (Her zaman Dersim Yöresi ve Deliorman Bölgesi’nin karşılaştırmalı olarak çalışılması gerektiğini söyler dururum. Ey Alevi Bektaşi kurumları, iş adamları bu konuda çalışma yapacak genç bilim insanlarını destekleseler, neler neler ortaya çıkar, kim bilir?)
Demir Baba yörede öyle derin bir etkiye sahiptir ki, kendisiyle bir söyleşi de yaptığım Bulgar Ressam Todor Todorof onun menakıpnamelerinden ve yaşadığı coğrafyadan çok etkilenip birçok çok önemli ve güzel resim de yapmıştır.
Bir Köse Abdi Köyü varmış. Bu köy Bektaşi köyüymüş. Oradan Ahmet Güve diye birisi bizim köye geliyor ve anlatarak, örnek olarak, herkesi Bektaşi yoluna çeviriyor. 80/100 hane Bektaş oluyor. (9 Mayıs 2004, Mumcular, Zeynel Abidin Ruhani (82))
Demir Babalar hiçbir zaman ölmezler, halkın ve sevenlerinin gönüllerinden silinmezler, yok olmazlar…
Onların yaktıkları çerağlar sonsuza kadar sönmeden yanacaktır…
Demir Baba’yı bilinçlerinde, ruhlarında, özlerinde yaşatanlara bin selam olsun…
Demir Babaların halka aşıladıkları umut, sevgi, cesaret, direnç duygularını da yeryüzünde hiçbir kuvvet yok edemez…
Demir Babaların demi devranı yürüsün…
Hakk deyip, hakça bir düzene, bölüşüme doğru yürüyenlere aşk olsun…
Yeryüzünü Hak Adalet Özgürlük İnsanlık bilinci kaplasın…
Adaletin Yılmaz Savaşçısı Demir Baba’nın yolundan gidenlerin;
Kılıçları her daim keskin olsun ki, ikiyüzlü riyakârların önlerindeki kirli perdelerini yırtsın,
Attıkları aşk okları paslı kalpleri tam hedefinden vursun ki, gönüllerdeki ikilikler ortadan kalksın birlik olsun,
Kalemleri kuvvetli olsun ki, doğruları görüp gerçekleri yazsınlar…
İlimleri gür olsun ki, insanlığı aydınlatsınlar…
Tarihte gül bahçesi olan tekke ve dergâhlarımız tekrar Alevi Bektaşi toplumuna verilsin ki, bu meydanlarda; nice nice Kırklar Cemi yürüsün, Akyazılı – Kızıldeli aşkına muhabbetler sürülsün…
Hü, gerçek erenlerin demine, devranına!
Hü, yarınlarımızın aydınlığına!
Hü, yeryüzü insanlığının gerçek barışına, dostluğuna, kardeşliğine!
Hü, doğruyu eninde sonunda görüp bu kutlu yola sahip çıkacak olduğuna inandığım gençlerimizin ve çocuklarımızın bilinçlerine, yüksek ahlak ve zekâlarına, erdemlerine, inançlarına!
Dostlara bin muhabbetlerimle…
Bulgaristan’da Bazı Alevi – Bektaşi Ulu Erenleri ve
Onlarla Anılan Üç Büyük Ozan (3. Bölüm)
1396 yılındaki Niğbolu (Nikopol) Savaşı’na katılıp üstün başarılar gösterdiğine inanılan, sancaktar olarak da anılan, savaşın kazanılmasında büyük yararlılıkları görüldüğü kayıtlarda geçen Ali Koç Baba Bulgaristan’da anısı hala çok canla yaşayan bir büyük Alevi – Bektaşi ulusudur. Otman Baba ile olduğu kadar Kızıldeli (Seyyid Ali Sultan)’la da ilişkilendirilen Ali Koç Baba’nın da Bulgaristan Türk ve Alevi – Bektaşi kültür dünyasında önemli bir yeri vardır.
2010’da yöreye yaptığımız kültürel gezide gördüğümüz gibi; bugün Çingenelerin sahip çıktığı, önünde kurumuş büyük bir ağaç da bulunan, Ali Koç Baba’nın (Dede) türbesi, Niğbolu’da (Nikopol), bizzat gidip gördüğümüz gibi Tuna boyundaki bir tepededir.
Ali Koç Baba’nın soyu ve kültürü ise bugün farklı bir coğrafyada yaşamaktadır. Ali Koç baba’nın oğlu Hüseyin ve onun çevresinden olan topluluk Orta Bulgaristan’daki Gerleva (Karlıova) Bölgesi’de, Kotel İlçesine bağlı Yablonovo (Alvanlar) Köyü’ne yerleşmişler daha doğrusu bu köyü kurmuşlardır. Köy dense de yaklaşık bin hanelik bir büyük belde olan Alvanlar’ın yakınlarında Alevi olan Veletler ve Küçükler köyleri de bulunmaktadır. Burası zamanla Balkanlar’daki (Rumeli) en büyük Alevi yerleşim yeri olmuştur.
Anadolu’daki klasik ocak sisteminin bir benzeri burada uygulanmaktadır. Ocak, dede, dedeevi varlığını sürdürmektedir. Araştırma gezilerimde gördüğüm gibi Anadolu’da olduğu gibi köydeki mezarlık içinde dedelerin mezarları ayrı olarak defnedilmiştir.
Yörede ve özellikle ona bağlı topluluklar ve onu yolundan giden inanç önderleri tarafından; Ali Koç Baba (Dede) bir seyyid olarak kabul görmekte, onun oğulları tarafından Alevi Yolu’nun devam ettirildiğine inanılmaktadır.
Alvanlar başlı başına bir çalışma sahasıdır. Burada birçok türbe, ziyaret bulunmaktadır. Halen geleneksel çizgide inancını yaşatan geniş bir kitlenin de bulunduğu Alanlar, belki de Balkanlar’daki en büyük Alevi köyüdür.
Bugün de yine hem Bulgaristan’da, hem de oradan Türkiye’ye gelip yerleşen aynı kökenden insanlar başta Çorlu Sağlık Mahallesi’nde aynı şekilde cemlerini sürdürmektedirler.
Bir Geziden Anılar
İlk önce Hazır (Hızır) Nazır Baba Türbesi’ni ziyaret ediyoruz.
İki ulu çınarın arasında bulunan türbenin içinde Alevi ulularının resimleri var. Önünde geniş bir boşluk bulunan Türbenin önünde kurbanlar kesilip, lokmalar dağıtılıyormuş. İnsanlar da buraya çeşitli dileklerde bulunmak için geliyorlarmış. Hüseyin Aşık, Veli ve İbrahim Beylerden aldığım bilgilere göre, Türkler’in Balkanlar’a ilerleyişleri döneminde buraya gelen bu erenler, kutsal insanlarmış, vefat ettikten sonra buraya defnedilmişler. O nedenlerle onların meftun oldukları bu alan kutsal bir alanmış. Şimdi bile bu kutsallığına inanılan büyük çınar ağaçlarından düşen dal parçalarını alıp yakmıyorlarmış. Bunu yapanların evlerine uğursuzluk geleceğine inanmaktalar. Yöre insanının türbe hakkında fazla bir bilgiye sahip olmadıkları anlaşılıyor.
Kırcaali Şehri’ne ismini veren ve yakın bir zamana kadar kentte yol ortasında türbesi de bulunan sonrasında ise, türbesinden kalanlar bir caminin avlusuna atılan Kırca Ali’nin de, ilk Osmanlı akınlarıyla birlikte yöreye gelen bir Alevi derviş, bir eren olduğuna inanılmaktadır.
Bu aslında Balkanlar’da çok yaygın bir şeydir. Aslında tüm Rumeli’deki yerleşimlerin temellerinde Alevi- Bektaşi toplumu yer almakta, onlara önderlik yapan, dede, baba, ozan, âşık, derviş, eren, velilerin belli yerleşim yerlerinin aynı zamanda kurucuları olduğu bilinmektedir. Örneğin yine Razgrat’ta bir belediye olan İsperih (Kemaller)’in kurucusu Kemal Baba da bir erendir.
Sevgili Dostlar; daha yazsak çok uzayacak, Bulgaristan’da daha nice türbe, tekke, dergâh, ocak merkezi mevcuttur.
Bir Not: Bu arada velâyetnamelerin, Faziletname gibi edebi bir eser görünse de, aslında bizlere önemli bilgiler de veren o dönemlere ilişkin kitapların çok ama çok iyi analiz edilmesi gerekir. Bu da bir uzmanlık işidir. Ben bu yazıyı daha önce yazmıştım. Fakat yeni okuma şansım olan Tarihçi Dr. Rıza Yıldırım tarafından kaleme alınan Bektaşiliğin Doğusu isimli eserinde de görüldüğü gibi, çok dikkatli uzman okumaları bu eserler bize çok çok önemli tarihi bilgileri ulaştırmaktadır. Yani bu eren ve evliyalarla, ozanlarla ilgili başka kaynakların bize verdiği bilgiler kadar eldeki mevcut eserler de bizlere o dönemin kültürel / inançsal ve sosyal yaşamıyla ilgili son derece önemli bilgiler verebilmektedir. Tabii önemli olan bu alanda çalışacak mahir tarihçilerin, edebiyatçıların yetişmiş olmasıdır. (Rıza Yıldırım, Hacı Bektaş Veli’den Salım Sultan’a Bektaşiliğin Doğusu, İletişim Yayınları, 2019, İstanbul)
Odman Baba, Akyazılı Sultan ve Demir Baba Tekkeleri Çevresinde Yaşamış
Üç Büyük Alevi – Bektaşi Ozan
Rumeli Erenlerinden iki büyük sima olan; Odman Baba ve Akyazılı Sultan inancı çevresinde yetişen bir büyük Alevi – Bektaşi (Hurufi) ozanı Muhyiddin Abdal’dır.
Rumeli dediğimiz yörede hayli dolaşmış, Edirne’yle şimdi Bulgaristan’da kalan Alevi Bektaşi inanç merkezleri arasında yaşam sürmüş, bu Tekkelerdeki Bektaşi erkânıyla yetişmiş, içindeki taşkın insan, doğa, Tanrı sevgisini ölümsüz dizeleriyle dile getirmiş Muhyittin Abdal; Türk ve Alevi – Bektaşi kültür dünyasında, gönüllerde silinmez, ölümsüz izler bırakmıştır.
Yüzyılın ikinci yarısı ile XVI. Yüzyılın ilk yarısında yaşadığı söylenen Muhyiddin Abdal’ın şiirlerini çok değerli Halkbilimci İbrahim Aslanoğlu derleyip, onun ismiyle bir kitapta yayınlamıştır.
Muhyittin Abdal; Haskova’da Dergâhı bulunan ve 1478’de Hakk’a nail olmuş Kalenderi Otman Baba’nın Dergâhı ve Varna yakınlarında Tekkesi ve Türbesi bulunan Akyazılı Sultan Tekkesi’de bulunmuştur. Muhyiddin Abdal, Bektaşiliğin tarikat olarak kurumsallaşmasını sağlayan, Yunanistan’daki Seyyid Ali Sultan (Kızıldeli) Tekkesi’nde yaşamış, Hacı Bektaş’ta 1516’da Hakk’a nail olan, Pir’i Sani, Pir Balım Sultan’ın da etkisiyle şiirler yazmıştır.
O da diğer- Alevi Bektaşi ozanları gibi, taşkın bir Ehlibeyt sevgisiyle şiirler yazarken, dünya güzelliklerini de şiirlerinde konu etmiş, varlığın yaratandan dolayı güzelliğini, onun bir eseri olduğunu sürekli dile getirmiştir.
Muhyiddin Abdal’ın türbesi Edirne Lala Paşa ilçesinde askeri bir alanda olup, ziyaret etmek oldukça güçtür. Geçtiğimiz yıllarda Prof. Dr. Engin Beksaç ve Mustafa Çetin Dede’yle birlikte Lala Paşa İlçesinde aynı isimle anılan Muhittin Baba Tepesi’ne, yani türbenin en azından yakınına kadar gidip orayı gördük. Bir albayın da bulunduğu bazı askerler tarafından korunan ve türbenin de olduğu alana giremedik. Ziyaret ve çekim için yıllardır izin çıkmasını bekliyoruz.
Varmağıl bir yere gel olmayınca,
Sana bir mürşit kamil olmayınca.
Senin yolun varub menzile ermez,
Gönülden gönüle yol olmayınca.
Kişi alçak kapulardan geçemez,
Eğilip ham kaddi dal olmayınca.
Ol aşıka zehi aşık demezler,
Akuban gözyaşı sel olmayınca.
Men kulum dimekle kişi kul olmaz,
Özü miskin nefsi kul olmayınca.
Özü vahdet cismi sohbet bula mı,
Kişinin müşkili hal olmayınca.
Cahilin sohbetinde can bite mi,
Sohbeti has özü bal olmayınca.
Boyun çeküp göz kırpmak kar eylemez,
Dilbere söyleyüp dil olmayınca.
Muhyiddin demekle olbulunmadı,
Çöp kımıldar mı hiç yel olmayınca.
Anadolu’da, Kerbela’da ve farklı coğrafyalarda da bulunmuş ama daha çok Rumeli’de Bektaşi tekkelerinde hayat sürmüş, buralarda eğitim almış, tasavvuf yönünden kendisini çok geliştirmiş, o dönemin ulu erenleriyle ilişkilendirilen en önemli Alevi – Bektaşi ozanlarından birisi de Yemini’dir.
Hayatı hakkında çok ciddi kaynakların bulunmadığı Yemini ile ilgili yazıların çok büyük kısmı birbirinin kopyası olan yığma bilgilerdir. Kendi eserlerinden ve dönemin konumuzla da ilgili olarak yazılı Velâyetnameleri’nde ismi geçen ozanı en iyi şekilde eserleri yansıtmaktadır.
Yemini Akyazı Sultan’ın döneminde yaşamış, aynı zamanda onun halifesi olmuş, bir dönem Demir Baba Dergâhı’nda da kalmış, Aleviler – Bektaşilerce çok bilinen Faziletname isimli kitabı 1519’da yazmıştır. (Daha doğrusu tercüme etmiş- derlemiş, bir mesnevi şeklinde yeniden kaleme almıştır.)
Asıl adının Mehmet olduğu söylenen Yemini’nin adı, Demir Baba Velâyetnamesi’nde “Hafız Kelam Yemini” olarak geçer.
Yazılı kaynaklarda ve Bektaşi geleneğinde Demir Baba ile Yemini’nin bilgi yönünden birbirlerini sınadıkları daha doğru Demir Baba’nın Tekke’ye gelen Yemini’nin Alevilik – Bektaşilik konusundaki bilgilerini sorguladığı, onu biraz zorladığı ama sonunda Yemini’nin de tahmininin çok ötesinde çok derin bilgilere ve sırlara vakıf ulu bir eren olduğunu anladığı, sonunda onu takdir ettiği anlatılmaktadır.
Yemini; şiirinin içeriği ve sanat gücüyle, başka ozanları da etkilemiş, şiirlerinde taşkın Ali sevgisini ortaya koymuş büyük Alevi- Bektaşi Ulu Ozanlardandır.
Tüm bunlarla birlikte; Tarihçi Rıza Yıldırım’ın bu konularla ilgili olmak üzere kaleme aldığı yeni yayınlanan son derece önemli eseri Bektaşiliğin Doğuşu’nda da söylediği gibi, Faziletname sadece Hz. Ali’nin üstün vasıflarını dile getiren bir edebi metin değil, tüm diğer tarihi eserler gibi, dönemi, o dönemdeki düşünce yapısı, erenlerin durumu, tarihsel olaylarla da ilgili son derece önemli bilgiler veren tarihi bir eserdir.
Nebîler serveri çünkim Muhammed Mustâfa geldi
Velâyet rehberi sultan Ali-yel-Murtezâ geldi
Emîneyn ü Saîdeyn ü Sehîdeyn ü seh-i evlâd
Hasen hulk-i Rizâ ile Hüseyn-i Kerbelâ geldi
Çü Zeynel Abidîn oldu atası âl ü evlâdın
Muhammed Bâkir u Ca’fer kamuya rehnümâ geldi
İmâm-ı heftümîn oldu yakın bil Mûsi-i Kâzım
İmâm-ı hestümin ba’de Ali Mûsâ Rizâ geldi
Takî takvâ-yı dînin bil esâsı hem binâsıdır
Nakî devrân-ı âlemde kamu derde devâ geldi
İmâm-ı Askerî oldu peder Mehdî-i devrâna
Hudâ’nın fazlı erişti şükür sâhib livâ geldi
Yemînî ehl-i din oldur Ali’ye etmeye inkâr
Velâyet ehline Hayder imâm u pîsüvâ geldi
Alevilerin-Bektaşilerin büyük ozanlardan birisi olarak her zaman andıkları Virani Sultan, Hurufiliğin etkisiyle özellikle Hz. Ali başta olmak üzere On İki İmamları yücelten, onları eserlerinde eşsiz bir şekilde anan şiirler yazmıştır.
Kaynaklardan öğrendiğimize göre; Anadolu ve başka yerlere, özellikle Irak Necef’e de uğramış, Kerbela’yı ziyaret etmiş, sürekli gezgin bir ozan olarak kendisini yetiştirmiş, bir büyük Alevi- Bektaşi Ozanı, ereni de Virani’dir.
Virani Sultan XVI. Yüzyılda yaşamış, çağının en önemli kutbu sayılan Demir Baba’yla görüşmüştür. Virânî’nin yazdığı divanı dışında; İlm-i Câvidân, Virânî Baba Risâlesi, Buyruk ve Fakrnâme isimleri eserleri de kaleme almıştır.
Özellikle en önemli Alevi – Bektaşi ocak ve dergâh merkezlerinden Yunanistan’daki Seyyid Ali Sultan Dergâhı’ndaki Seyyid Ali – Kızıldeli Sultan için yazmış olduğu benzersiz şiiri hem ona, hem de Bektaşilik konusundaki derin sevgi ve bilgisini göstermektedir.
Bir rivayete göre Kuzey Bulgaristan’daki Demir Baba Tekkesi’nde hayli zaman geçiren Virani Sultan, güneye Otman Baba Tekkesi’ne giderken, orta Bulgaristan’da yani Ali Koç Baba evlatlarının bulunduğu Kotel İlçesine bağlı bir yerde Hakk’a nail olmuştur. Acaba, Virani Sultan’ın kabri; bazı kayıtlarda yer aldığı gibi Hafızzade Türbesi’nde mi, yoksa Alvanlar yakınlarında mıdır veya nerededir?
Dolayısıyla büyük ozanlarımızdan; ne Virani’nin, ne de Yemini’nin türbelerine henüz ulaşamadık.
Esrar-ı Huda’ya âlemdir Ali
Virani‘yem düştüm şimdi derdine
Yakın Çağın Ozanı
Can dostlar; hakkında bazı araştırmalar da bulunan, kitaplar da yazılan, 1900’lü yılların başında İstanbul’da doğmuş, hayatının önemli bir kısmı İstanbul’da geçen, bir vesileyle Balkan topraklarına giden Haydar Cemil Baba, Balkanlar’da derin izler bırakmış bir büyük Bektaşi değerimizdir. Aslen Arnavut kökenli olup, tüm eserlerini Türkçe kaleme almış ve belli bir eğitimden geçmiş Haydar Cemil Baba, Haydari mahlasıyla hemen her alanda oldukça fazla şiirler de yazan, son dönem önemli Bektaşi babalarından ve şairlerinden birisidir.
Konuyla ilgili yazılar yazan gerek Bedri Noyan Dedebaba, gerek Turgut Koca Baba, gerekse de bu konuda bilimsel araştırmalar yapan; Prof. Dr. Şükrü Elçin, Prof. Dr. Filiz Kılıç, Doç. Dr. Orhan Kurtoğlu, Prof. Dr. Tuncay Bülbül, hocalar da onun İstanbul’da iyi bir eğitim almış, kendisini olağanüstü bir şekilde yetiştirmiş, çok donanımlı bir insan olduğunu yazmaktadırlar.
Kendisiyle 9 Mayıs 2004 Razgrat’ta bir söyleşi yaptığım ve yörede Haydar Cemil Baba’yı son tanıyan ve onun muhibi olan, şimdi rahmetlik olmuş, Zeynel Abidin Ruhani (82), söyleşimizde Haydar Cemil Baba’nın 1962’de öldüğünü söylemişti.
Bulgaristan Razgrat Yonkovo (Yunus Abdal) Köyü doğumlu Araştırmacı – Yazar Ahmet Hezarfen, 1946 yılında kendisinin öğretmenlik yaptığı Deliorman’daki Kızılburun köyündeyken Haydar Cemil Baba’yla tanıştığını hem yazılarında, hem de kendisiyle yaptığım söyleşilerde bana iletmişti. Ahmet Hezarfen; Haydar Cemil Baba’nın, Tutrakan’da Denizlerli Ali Baba Tekkesi’nde postnişinlik yaptığını, Mustafa Efendi’nin sohbetlerinde çok bulunduğunu, Onun felsefi konulara giren çok birikimli bir insan olduğunu belirtmekteydi.
Makamını ziyaret ettiğim, Bulgaristan’da son muhibbiyle söyleşi yaptığım ve bir başka yazımda biraz daha geniş söyleyeceğim gibi somut olarak Makedonya’daki Bektaşiler üzerinde de derin etkiler bıraktığını gördüğüm Haydar Cemil Baba’yı bu vesileyle sevgi, saygı ve muhabbetle anıyoruz…
Zeynel Abidin Ruhani bu yöredeki ve Haydar Cemil Baba’nın kabrinin bulunduğu Denizlerli Ali Baba Türbesi hakkında bilgiler aktarmıştı. “Bura’ya Lefkoşe’den İbrahim Baba, Şahkulu’ndan Cemali Baba (2 yıl kalıyor. Braedvari’de kalıyor.), Şahkulu Sultan’dan Kamber Baba (Tırnovo Suhundol Bektaşi Köyü’dür. Babanın kabri de şimdi oradadır) ve benim pirim olan Haydar Babalar buraya gelen babalar oluyorlar.
Denizler (Varnentsi) Köyünde’deki Ali Baba Türbesi’nde biliyorsunuz dört yatır vardır. Bunlar ilk pencere kenarından kapıya göre şöyle sıralanmaktadır: Ali Baba, Veli Baba, Süleyman Bali, Haydar Cemil Bali. (Haydar Baba). Bu son üçü Ali Baba’nın postnişinleridir. Hekim Ali ismini birisi uydurmuş. Hekim diye bir laf yakın zamana kadar hiç söylenmezdi. Orası Denizlerli Ali Baba, diye anılırdı. Maalesef şimdi sayımız çok azaldı. İnsanlar dağıldı.”
Geniş bir bahçe içindeki türbeyi Rahmetlik Yazar Ahmet Hezarfen ve Bektaşi Babası Hakkı Saygı’yla birlikte (2000), sonradan ise Veysel Bayram’la (2001) ziyaret etmiştik.
Bahçe içinde çeşitli mezarların bu arada üstünde yedi köşeli teslim taşı kabartması olan mezar taşının da bulunduğu türbe alanı içindeki Denizlerli Ali Baba Tekkesi’nin giriş bölümü ve dış cephesi tahtalardan oluşuyor. Üstü ise yarım oval kiremitlerle kaplı. İçeride dört kabir var.
Şimdilerde yörede etkinliklerin de yapıldığı türbe alanın onarılıp yenilendiği bilgisine ulaşmıştım.
(Şiirler: Mehmet Çavuş, 20. Yüzyıl Bulgaristan Türkleri Şiirleri (Antoloji) sayfa 81/82’de, 2. Baskı, Yaylacık Matbaası, İstanbul, 1998)
Konuyla İlgili Okuduğum Ve İlgili Kişilere Önereceğim Kitapların Kısa Bir Listesi (eski bir liste) (Okuduğum ve ekleyeceğim aslında hayli eser daha var)…
İbrahim Aslanoğlu, Kul Himmet, Ekin Yayınları, 1997, İstanbul
İbrahim Aslanoğlu, Teslim Abdal, Ekin Yayınları, 1997, İstanbul
Şah Hüseyin Şahin, Yemini, Fazilenet – Name, (İmama Ali’nin Erdemleri), 2013, Ankara
Cemal Canpolat, Osmanlı’nın Manevi Temelini Oluşturan Gerçek Dervişler, Babalar ve Bektaşi Dergâhları, Markiz Yayınları, 2011, İstanbul
Dr. İrene Melikoff’un Tüm Kitap ve Makaleleri…
Refik Engin’in Kitapları, Makaleleri (refikengin.com)
Doç. Dr. Haşim Şahin’in Kitapları, Makaleleri
AleviAlevi BektaşiAlevilikBulgaristan AleviBulgaristan AlevilikBulgaristan Bektaşi