HAZAR DEŇZINDE HYZMATDAŞLYK: İETILEN SEPGITLER WE MÜMKINÇILIKLER
«Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» ıylynda ıurdumyzy ösüşlerden-ösüşlere besleıän möhüm wakalaryň şaıady bolıarys. Bu taryhy wakalar halkymyzyň hakydasynda we Diıarymyzyň taryhynda öçmejek yz goıup, dünıä jemgyıetçiliginiň döwletimize bolan gyzyklanmasyny barha artdyrıar. Çünki hormatly Prezidentimiziň alyp barıan içeri we daşary syıasaty milli bähbitlerden ugur alıar hem-de umumadamzat bähbitlerine gönükdirilıär.
Türkmenistanyň sebit hyzmatdaşlygy syıasatynyň özeninde Merkezi Aziıa we Hazar sebitini yklymdaky strategiki durnuklylygyň ygtybarly merkezine, İewropa we Aziıa ıurtlary üçin uzakmöhletleıin hem-de geljegi uly ykdysady hyzmatdaşa, yklym ähmiıetli iri energetika we ulag-üstaşyr merkeze öwürmäge saldamly goşant goşmak meıli durıar diıip aıdyp bolar.
Geçmişde Hazar deňziniň üstünden dürli ugur boıunça söwda-ykdysady gatnaşyklar amala aşyrylypdyr we kenarıakada ıerleşıän halklaryň dost-doganlygyny berkidip, medeniıetiniň, sungatynyň ıakynlaşmagyna mümkinçilik döredilipdir. Hazar sebitiniň ıurtlarynyň arasynda şol taryhy eııamlardan dowam edip gelıän parahatçylykly, özara bähbitli gatnaşyklar Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwründe barha ösdürilıär.
Häzirki wagtda Türkmenistan Hazar deňzi sebitinde netijeli hyzmatdaşlygy ösdürmegiň, köpasyrlyk taryhy-medeni gatnaşyklar arkaly baglanyşıan Hazarıaka ıurtlaryň halklarynyň arasynda dostluk gatnaşyklaryny pugtalandyrmagyň bähbidine mynasyp goşant goşıar. Sebäbi Hazar deňzi sebitinde hoşniıetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny we hyzmatdaşlygyny berkitmek Türkmenistanyň sebitde alyp barıan daşary syıasatynyň möhüm ugrudyr.
Merkezi Aziıa sebitinde okgunly ösıän Türkmenistan bu gün halkara gatnaşyklarynyň hem täze arhitekturasyny kemala getirmäge mynasyp goşant goşıar. Dünıä syıasatynda indi diňe bir Merkezi Aziıa sebiti däl-de, eısem Hazarıaka sebiti hem möhüm syıasy, ykdysady we medeni giňişlik hökmünde ykrar edilıär. Bu gün Hazarıaka sebitini dünıäde dürli ugurlar boıunça halkara hyzmatdaşlygyny ösdürmekde möhüm orun eıeleıän sebitler hökmünde ykrar edilıän Meksika we Pars aılaglarynyň, Ortaıer we Gara deňizleriniň sebitlerinden üzňe göz öňüne getirmek mümkin däl.
Biz Hazarıaka sebitiniň dünıäde şeıle ykrara eıe bolmagy, Hazar deňzinde hyzmatdaşlygyň ileri tutulıan ugurlary we mümkinçilikleri hem-de bu ugurda hormatly Prezidentimiziň ıolbaşçylygynda amala aşyrylıan işler barada giňişleıin gürrüň etmegi maksat edinıäris.
Hazar deňzi: geografiıasy we tebigy baılyklary
Hazar deňzi dünıädäki iň uly yklymiçi suw howdany hasaplanıar. Hazar deňzi İewropa bilen Aziıa yklymlarynyň çatrygynda ıerleşıär. Demirgazykdan Günorta 1200 kilometr uzalyp gidıär. Ortaça ini bolsa 320 kilometr. Fiziki-geografiki şertlere laıyklykda, Hazar deňzi şertleıin 3 bölege bölünıär:
1. Demirgazyk Hazar — deňiz meıdanynyň 25 göterimini tutıar.
2. Orta Hazar — deňiz meıdanynyň 36 göterimini tutıar.
3. Günorta Hazar — deňiz meıdanynyň 39 göterimini tutıar.
Hazar deňziniň umumy meıdany 371 müň inedördül kilometr bolup, iň çuň ıeri 1025 metrdir. Kenarıaka çyzygynyň uzynlygy 7000 kilometre golaıdyr. Minerallaşma derejesi boıunça az duzly bolup, ortaça 13 göterime golaıdyr. Hazar deňzine 130-dan gowrak ululy-kiçili derıa guııar hem-de deňizde 50-ä golaı ada bardyr. Hazar deňziniň ıakasynda bäş sany döwlet ıerleşıär:
1. Türkmenistan — 1200 kilometr.
2. Azerbaıjan — 955 ki lometr.
3. Gazagystan — 2320 kilometr.
4. Russiıa Federasiıasy — 695 kilometr.
5. Eıran Yslam Respublikasy — 724 kilometr.
Hazar deňziniň özboluşly biologik baılyklary bardyr. Deňziň ummasyz gazylyp alynıan tebigy baılyklaryndan başga-da, ösümlik we haıwanat dünıasi onuň hazynalary hasaplanylıar. Çünki deňziň biologik dürlüligi özüniň ıokary derejede endemikligi hem-de ekologik hadysalaryň we ulgamlaryň ajaıyp sazlaşyklylygy bilen tapawutlanıar. Hazar deňziniň we oňa ıanaşyk ıerleşen tebigy gurşawyň ıaşaıyş formalarynyň köpdürlüligi ol ıerde dürli ekologik ulgamlaryň barlygyna şaıatlyk edıär. Ol ekologik ulgamlar umumy hem-de ıerli çäkleriň fiziki we klimatik tebigaty bilen sazlaşykda bolup, taryhy ösüşi başdan geçiripdir.
Uçup geçıän guşlaryň köpüsi Hazar bilen baglanyşykly baı batgalyk ıerlerde we köp sanly derıa aıaklarynda gyşlamak ıa-da höwürtgelemek üçin amatly şertleri tapıarlar. Guşlaryň uçup geçıän esasy ıollary Hazar sebitinde kesişıär. Her ıyl deňziň bu etraplarynda millionlarça guşlar gyşlaıar.
Gojaman Hazaryň bekreler maşgalasyna degişli balyklary iň tapylgysyz hazynalaryň biridir. Balyklaryň bu toparyna doky, bekre, tirana ıaly gymmatly görnüşler degişlidirler. Geçmişde balyklaryň bu görnüşleri şu sebitlerde örän köp bolupdyr. Käbir ylmy çeşmelerde ıazylyşy ıaly, 1836-njy ıylda S.Kareliniň ıolbaşçylygyndaky topar Esenguly aılagynda syıahatda bolup, bu ıerdäki ıalpak suwlarda bekre balyklarynyň juda köp mukdarda toplanandyklaryny görüpdirler.
Hazar energiıa serişdelerine hem baıdyr. Alymlaryň hasaplamalaryna görä, Hazarda nebitiň 70 milliard barrel möçberde, tebigy gazyň 15 trillion kub metr çaklanylıan gorlary bardyr. Munuň özi bu sebitiň dünıäniň iri energetika merkezleriniň biridigini aıdyň tassyklaıar.
Syıasy jähet: Bitaraplyk, diplomatiıa we hukuk esaslar
Bitarap Türkmenistan dünıäniň syıasy, ykdysady we hukuk giňişligine üstünlikli goşulmak bilen, baı ylalaşdyryjylyk we döredijilik kuwwatyny tutuş adamzadyň bähbidine gönükdirmäge çalyşıar. İurdumyzyň daşary syıasaty «Bitarap Türkmenistanyň daşary syıasat ugrunyň 2017 — 2023-nji ıyllar üçin Konsepsiıasyna» laıyklykda üstünlikli amala aşyrylıar. Türkmenistanyň daşary syıasatynda Merkezi Aziıa hem-de Hazar sebitinde döwletara gatnaşyklary sazlaşykly we durnukly ıola goımak, durnukly durmuş-ykdysady we ynsanperwer ösüş üçin esasy şert hökmünde sebitleıin parahatçylygy we howpsuzlygy, hyzmatdaşlygy üpjün etmek meselelerine aıratyn ähmiıet berilıär. Munuň özi, bir tarapdan, Türkmenistanyň hemişelik Bitaraplyk hukuk derejesi bilen baglanyşyklydyr, beyleki bir tarapdan, howpsuzlygy we durnuklylygy üpjün etmek durnukly ösüş boıunça ählumumy meseleleri çözmegiň hökmany şerti bolup durıandygy bilen düşündirilıär.
Türkmenistanyň bitaraplyk hukuk ıagdaıynyň mümkinçiligi sebitde ıaragsyzlanmaga, suw-energetiki meseleleri çözmäge, ulag we energetika ulgamlarynda özara ıardam bermegi işjeňleşdirmäge, ekologiıa howpsuzlygyny üpjün etmäge, ençeme durmuş meselelerini çözmäge ukyplydyr. Bu ugurda ıurdumyz parahatçylyksöıüjilik, hoşniıetli goňşuçylyk, milli we umumy gyzyklanmalaryň deňeçerliginde deňhukukly özara peıdaly hyzmatdaşlyk ıörelgelerine esaslanıan syıasaty durmuşa geçirıär. Bu syıasat Hazarıaka döwletleri babatda hem şeıledir. Hazar bilen baglanyşykly meseleler hormatly Prezidentimiziň ıolbaşçylygynda durmuşa geçirilıän Türkmenistanyň daşary syıasat ıörelgesiniň ileri tutulıan ugurlarynyň biridir.
Hormatly Prezidentimiziň parasatly ıolbaşçylygynda, Türkmenistan abraıly halkara guramasy bolan BMG-niň mejlislerinde Hazar meselesi boıunça başlangyçlaryň birnäçesi bilen çykyş etdi. Meselem, BMG-niň Baş Assambleıasynyň 66-njy mejlisinde hormatly Prezidentimiz Merkezi Aziıada we Hazar sebitinde parahatçylygy we durnuklylygy saklamak boıunça Türkmenistan döwletimiziň alyp barıan dowamly başlangyçlarynyň has-da ilerlemegi üçin Merkezi Aziıanyň we Hazar sebitiniň parahatçylykly ösüş baradaky Maslahat beriji Geňeşini döretmegi, Hazar deňziniň ıagdaıyny we ekologiıasyny öňküden hem gowulandyrmak üçin Forumyň Aşgabatda geçirilmegi barada teklipleri hem orta atdy. Mundan başga-da, BMG-niň Baş Assambleıasynyň 69-njy mejlisinde Merkezi Aziıada hemişelik esasda hereket etjek parahatçylyk we howpsuzlyk forumyny döretmegi hem teklip etdi. Bu başlangyçlaryň aıratyn gyzyklanma eıe bolmagy ıurdumyzyň halkara giňişliginde abraıynyň barha ıokary göterilmegine esas berdi. BMG-niň Baş Assambleıasynyň 73-nji mejlisinde eden çykyşynda hem hormatly Prezidentimiz Hazar meselesiniň üstünde durup geçdi.
İurdumyz Hazar meselesi babatda ähli kenarıaka döwletleriniň tagallalaryny birleşdirip, bäştaraplaıyn duşuşyklary geçirmegi gazandy we netijede, 2002-nji ıylda Aşgabatda birinji Hazar sammiti geçirildi. Bu sammit kenarıaka ıurtlarynyň hyzmatdaşlygynyň esasy ugurlaryny kesgitlemäge, Hazarda özara gatnaşyklary ıola goımak bilen baglanyşykly köpsanly meseleleriň çözgüdine özara kabul ederlikli çemeleşmeleri işläp taııarlamaga itergi berdi. Onuň netijeleri 2007-nji ıylda Tähranda we 2010-njy ıylda Bakuwda geçirilen Hazar sammitleriniň üstünlikli bolmagyny hem şertlendirdi. 2014-nji ıylda bolsa Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň IV sammiti geçirildi. Öňde agzalan dört forumyň netijeleri boıunça gazanylan ylalaşyklaryň Hazarda hil taıdan täze gatnaşyklar üçin ygtybarly binıadynyň döredendigini bellemek zerurdyr. Hazar deňzi boıunça köptaraplaıyn gepleşikleriň oňa gatnaşyjy ıurtlaryň gyzyklanmalaryny nazara almak, deňhukuklylyk we birek-birege hormat goımak esaslarynda ıola goımak meseleleriniň anyklygy umumy çözgütlere ıetmäge, anyk netijeleri we ylalaşyklary gazanmaga hem mümkinçilik berdi.
Şeılelikde, 2003-nji ıylyň noıabrynda Hazar deňziniň gurşawyny goramak barada Çarçuwaly konwensiıa (Tähran konwensiıasy) işlenip taııarlanyldy we oňa gol çekildi. 2014-nji ıylda Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň Astrahan şäherinde geçirilen IV sammitiniň netijeleri boıunça «Hazar deňziniň gidrometerologiıasy babatda hyzmatdaşlyk etmek hakynda», «Hazar deňzinde adatdan daşary ıagdaılaryň öňüni almak we aradan aıyrmak babatda hyzmatdaşlyk hakynda», «Hazar deňziniň suw biologik serişdelerini gorap saklamak we rejeli peıdalanmak hakynda» Ylalaşyklara gol çekildi. Bu ylalaşyklaryň ählisi Türkmenistanyň başlangyjy esasynda 2010-njy ıylda Azerbaıjan Respublikasynyň paıtagty Baku şäherinde geçirilen Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň III sammitinde öňe sürüldi. Hormatly Prezidentimiziň Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň sammitlerine gatnaşmagy, şeıle hem Hazar meselesiniň dürli ugurlary, şol sanda degişli şertnamalaıyn-hukuk binıadynyň döredilmegi bilen baglanyşykly meseleler boıunça netijeli başlangyçlary bu ugurda ägirt uly işleriň durmuşa geçirilıändiginiň beıanydyr. Munuň özi Hazar deňzinde bäştaraplaıyn hyzmatdaşlygyň möhüm ugurlaryny ösdürmäge hem oňaıly mümkinçilikleri döredıär.
Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň V sammiti diňe bir sebit ähmiıetli däl, eısem dünıä ähmiıetli taryhy wakalara beslendi. Bu sammitde Hazar deňziniň hukuk derejesini kesgitleıän esasy resminama, şeıle hem Türkmenistanyň öňe süren başlangyjy esasynda «Hazarıaka döwletleriniň Hökümetleriniň arasynda söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk hakynda» Ylalaşyk hem-de «Hazarıaka döwletleriniň Hökümetleriniň arasynda ulag ulgamy hakynda» Ylalaşyk kabul edildi. Bu resminamalar Astrahan şäherinde geçirilen Hazarıaka döwletleriniň IV sammitinde hormatly Prezidentimiziň başlangyçlary esasynda işlenilip taııarlanyldy.
Hazaryň hukuk derejesi: taryhdan şu güne
Hazarda hyzmatdaşlygyň ugurlaryny giňeltmekde we ösdürmekde esasy mesele onuň hukuk derejesi bilen bagly boldy. Taryha nazar aılasak, Hazaryň hukuk ıagdaıy, taryhy ıagdaılara görä, 1723-nji ıylda Sankt-Peterburgda baglaşylan rus-eıran, 1732-nji ıyldaky Reşt, 1813-nji ıyldaky Gülüstan, 1828-nji ıyldaky Türkmençaı şertnamalary, 1881-nji ıylda Hazar deňziniň gündogaryny çäklendirmek hakynda rus-eıran konwensiıasy, 1921-nji ıyldaky rus-eıran şertnamasy esasynda Russiıa we Eıran tarapyndan kesgitlenipdi we ady agzalan hukuk namalar arkaly düzgünleşdirilipdi. 1940-njy ıylda SSSR bilen Eıranyň arasynda baglaşylan söwda we deňizde ıüzmek hakynda şertnama boıunça, diňe şol iki döwletiň baıdagyny göterıän gämilere Hazarda ıüzmek hukugy berilıärdi. 1990-njy ıyllaryň başynda SSSR-iň dargamagy bilen, Hazaryň kenarynda jemi Eırandan başga 4 sany garaşsyz döwlet döredi we Hazaryň tebigy baılyklaryndan peıdalanmak özara ylalaşykly hem-de bähbitli hereketleri talap edıärdi. Munuň üçin Hazaryň hukuk ıagdaıyny kesgitlemek zerurdy. Hazaryň hukuk ıagdaıyny kesgitlemek bäş döwletiň bähbitlerini göz öňünde tutmagy, hyzmatdaşlygy dürli ugurlarda ösdürmegi hem-de taraplaryň tagallalarynyň birleşdirilmegini talap etdi. Şonuň üçin hem çärıek asyrdan gowrak wagtyň dowamynda Türkmenistan Hazar deňzi boıunça duşuşyklaryň we forumlaryň, şol sanda İörite iş toparlarynyň, Hazarıaka döwletleriniň wekilçilikli toparlarynyň gatnaşmagynda, bu meselelere bagyşlanan halkara maslahatlaryň geçirilıän merkezine öwrüldi.
Hazar deňziniň halkara-hukuk derejesi hakynda gepleşikler 1992-nji ıylyň fewral aıynda Tähranda geçirilen Kenarıaka döwletleriň birinji maslahatyndan başlandy. Soňra bu gepleşikler hemişelik hereket edıän gepleşikler guralynyň — Hazarıaka döwletleriniň daşary işler ministrleriniň orunbasarlarynyň derejesinde İörite iş toparynyň döredilmegine esas berdi. İörite iş toparyny döretmek barada çözgüt 1996-njy ıylyň noıabr aıynda ıurdumyzyň paıtagty Aşgabatda geçirilen Hazarıaka döwletleriniň daşary işler ministrleriniň duşuşygynda kabul edildi. Şeılelikde, Hazar deňziniň hukuk derejesi hakynda Konwensiıa kabul edilıänçä çärıek asyrdan gowrak gepleşikler, İörite iş toparlarynyň ygtyıarly wekilleriniň 50-den gowrak mejlisi, Hazarıaka döwletleriniň Daşary işler ministrleriniň sekiz duşuşygy geçirildi.
Mundan başga-da, Hazarıaka döwletleri tarapyndan esasy resminamanyň — Hazar deňziniň hukuk derejesi hakynda Konwensiıanyň taııarlanylmagy bilen bir hatarda sebit hyzmatdaşlygynyň aıratyn ugurlary boıunça hem resminamalaryň işlenilip düzülmegi alnyp baryldy. Meselem, 2003-nji ıylyň noıabrynda gol çekilen Hazar deňziniň deňiz gurşawyny goramak boıunça Çarçuwaly Konwensiıa (Tähran konwensiıasy) — ilkinji bäştaraplaıyn resminama boldy. Bu Konwensiıa boıunça Nebit dökülmelerine garşy göreşmek boıunça (Aktau teswirnamasy), İerasty çeşmelerden gelıän hapalanmalardan goramak boıunça (Moskwa teswirnamasy), biologiki köpdürlüligiň goralyp saklanmagy boıunça (Aşgabat teswirnamasy) we Serhetüsti daşky gurşawa ıetirilıän täsire baha bermek ıaly dört sany Teswirnama kabul edildi. Tähran konwensiıasy 2006-njy ıylyň 12-nji awgustynda güıje girdi we şunuň bilen baglanyşykly her ıylyň 12-nji awgusty Hazar deňziniň güni hökmünde bellenilıär.
Hazar sammitleriniň geçirilmegine hut Türkmenistanda 2002-nji ıylyň aprelinde Aşgabatda badalga berildi. İokary derejedäki bäştaraplaıyn duşuşyklar soňra Tähranda (Eıran Yslam Respublikasy), Bakuwda (Azerbaıjan Respublikasy), Astrahanda (Russiıa Federasiıasy) we Aktau şäherinde (Gazagystan Respublikasy) geçirildi.
Şeılelikde 2018-nji ıylyň 12-nji awgustynda Gazagystan Respublikasynyň Aktau şäherinde geçirilen V Hazar sammitiniň çäklerinde, Hazarıaka döwletleriň Baştutanlarynyň gatnaşmagynda, Hazar deňziniň hukuk derejesi hakynda Konwensiıa gol çekildi.
Hazar deňziniň hukuk derejesiniň kesgitlenmegi bu sebite köp möçberde maıa goıumlaryň çekilmegine, çäkleriň takyk kesgitlenilmegine, Hazaryň baılyklaryndan rejeli we netijeli peıdalanmakda döwletleriň jogapkärçiliginiň artmagyna, ekologiıa meseleleriniň çözülmegine ıardam berer. Hazarıaka döwletleriniň döwlet Baştutanlarynyň V duşuşygynyň jemleıji resminamasynyň mazmunynda hormatly Prezidentimiz tarapyndan öňe sürlen 2019-njy ıylda Türkmenistanda birinji Hazar ykdysady forumyny geçirmek barada başlangyç hem beıan edildi. Şeılelikde, Birinji Hazar ykdysady forumynyň Dawos ykdysady forumy ıaly dünıäniň beıleki abraıly ykdysady ugurly maslahatlarynyň birine öwrüljekdigine uly ynam döredıär.
Söwda-ykdysady, ıangyç-energetika we ulag babatda sebit hyzmatdaşlygy
Hormatly Prezidentimiz BMG-niň Baş Assambleıasynyň 73-nji maslahatynda eden çykyşynda: «...Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň Hazar deňziniň hukuk derejesi hakyndaky Konwensiıa gol çekmegi Hazarıaka sebitini halkara ähmiıetli ulag-üstaşyr we energetika strategik geçelgeleriniň birine, giň maıa goıum, söwda, ykdysady iş we goşulyşmak merkezine öwürmek üçin giň mümkinçilikleri açıar» diıip belledi.
Hormatly Prezidentimiz Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň IV sammitinde eden çykyşynda kenarıaka döwletleriň şäherlerinde mejlisleri geçirmek bilen, hemişelik hereket edıän Hazar ykdysady Forumyny döretmek hakynda teklibi öňe sürdi. Häzirki wagtda, bilermenleriň çaklamalaryna görä, 2025-nji ıylda Hazarıaka sebitiniň döwletleriniň, energiıa serişdeleri hasaba alynmanda, eksportda 4 milliard ABŞ dollary möçberinde girdeji gazanjakdyklaryny belleıärler. Şunuň bilen baglylykda hem Hazar ykdysady forumy söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy işjeňleşdirmekde uly ähmiıete eıe bolup, Hazarıaka ıurtlarynyň dünıä bazarlaryna çykmagynda söwda-ykdysady gatnaşyklary ösdürmegiň mümkinçiliklerini giňeltmäge ıardam berer.
Häzirki wagtda hyzmatdaşlygyň ıangyç-energetika mümkinçilikleri hem bimöçberdir. Çünki Hazar deňzinde nebitiň we tebigy gazyň baı gorlary ıerleşıär. Şonuň üçin hem bu sebit dünıäniň iri energetika merkezine öwrülıär. Dünıäniň we sebitiň energetika howpsuzlygyny üpjün etmekde energiıa serişdeleriniň ygtybarly üpjünçiligi zerurdyr. Şu nukdaınazardan köp şahaly geçiriji ulgamlary döretmek, energiıa serişdeleriniň eksportyny diwersifikasiıalaşdyrmak Türkmenistanyň energetika diplomatiıasynda möhüm orun eıeleıär. Şunuň bilen baglylykda Hazaryň hukuk derejesiniň kesgitlenilmegi dürli ugurlar boıunça täze energiıa «köprülerini» emele getirmäge ıardam berer. Energiıa serişdeleriniň durnukly we ygtybarly üstaşyr geçirilmegi barada Türkmenistanyň başlangyçlary BMG-niň Baş Assambleıasynyň ıörite Rezolıusiıalary bilen ykrar edilendir. Munuň türkmen energogöterijilerini dünıä bazarlaryna ulaglaryň dürli görnüşleri bilen çykarmaga, şeıle hem Hazar sebitiniň infrastrukturasynyň ösmegine oňaıly täsir etjekdigi gürrüňsizdir.
Hormatly Prezidentimiziň belleışi ıaly, Hazarıaka döwletleriniň çägi Aziıa bilen İewropany birikdirıän, «Gündogar — Günbatar» we «Demirgazyk — Günorta» ugurlary boıunça ulag üstaşyr we söwda gatnaşyklarynyň netijeli hereketini üpjün edıän tebigy-geografiki giňişlik bolup durıar. Hazarıaka döwletleriniň portlarynyň döwrebaplaşdyrylıandygyny, ulag ulgamyna sanly tehnologiıalaryň ornaşdyrylıandygyny, ulag infrastrukturasynyň kämilleşdirilıändigini göz öňünde tutup, bilermenler 2030-njy ıyla çenli bu ugur boıunça ıük dolanşygynyň 30 million tonna ıetjekdigini çaklaıarlar. Şunuň bilen baglylykda, häzirki wagtda Hazar, Gara we Baltika deňizleriniň arasynda täze ulag ugurlaryny döretmek, Hazar sebitini İakyn Gündogar we Ortaıer deňzi, Günorta hem-de Günorta-Gündogar Aziıa bilen baglanyşdyrıan ulag ulgamyny döretmek boıunça uly işler amala aşyrylıar...
Täze taryhy eııamda Türkmenistan ulag geçelgeleriniň sanyny artdyrmak bilen, awtomobil hem-de demir ıollaryň, howa we deňiz ugurlarynyň gerimini giňeldıär hem-de ählumumy parahatçylygyň, durnukly ykdysady ösüşiň berkidilmegine ıardam berıär. Munuň özi Beıik İüpek ıolunyň häzirki döwre laıyk derejede täzeden dikeldilıändigini aıan edıär. Sebäbi bu sebit «Bir guşak, bir ıol» ählumumy Konsepsiıasynyň hem möhüm düzüm bölegidir.
Kenarıaka ıurtlaryň ulag ulgamlarynyň özara goşulyşmagynyň, sebit we dünıä derejelerinde multimodal ıük daşamalaryny utgaşdyrmagy üpjün etmegiň möhümdigini nazara almak bilen, Türkmenistan Hazar deňzinde ulag ulgamynda hyzmatdaşlyk etmek hem-de Hazar sebit ulag-logistiki merkezi döretmek hakynda Ylalaşygyň taslamasyny işläp taııarlamak boıunça başlangyç bilen çykyş edip, Hazarıaka döwletleriniň Baştutanlarynyň V sammitinde bular boıunça degişli resminamalar kabul edildi.
BMG-niň Baş Assambleıasy hem türkmen tarapynyň başlangyjy esasynda ulag boıunça üç Kararnamany: 2014-nji ıylda «Durnukly ösüş üçin halkara hyzmatdaşlygyüpjün etmekde ulag-üstaşyr geçelgeleriniň orny», 2015-nji ıylda «Durnukly multimodal üstaşyr geçelgeleriniň döredilmegine ıardam etmek maksady bilen, ulaglaryň ähli görnüşleriniň arasynda hemmetaraplaıyn hyzmatdaşlygy üpjün etmegiň ıolunda» hem-de 2017-nji ıylda «Durnukly ösüş ulgamynda maksatlara ıetmek üçin ulagyň ähli görnüşleriniň arasynda gatnaşyklary pugtalandyrmak» atly Kararnamalary kabul etdi.
İurdumyz dünıä ykdysadyıetiniň möhüm bölegi, häzirki wagtda ösüşiň esasy hereketlendirijisi bolan ulag-aragatnaşyk pudagynda halkara hyzmatdaşlygyň giňeldilmegine uly goşant goşıar. Bu ulgamda örän uly kuwwata eıe bolan Türkmenistan iri halkara we sebit ähmiıetli taslamalaryň birnäçesini: Owganystan — Türkmenistan — Azerbaıjan — Gruziıa — Türkiıe (Lazurit geçelgesi) ugruny; Türkmenistan — Owganystan — Täjigistan ugruny; Demirgazyk — Günorta ulag geçelgesini we beılekileri öňe sürıär. Şolaryň amala aşyrylmagy Merkezi Aziıa ıurtlarynyň goňşy sebitleriň arasynda ykdysady we söwda hyzmatdaşlygyny häzirki zaman derejesine çykarmaga, uzak geljekde sebitara gatnaşyklaryna kuwwatly itergi bermäge, Merkezi Aziıany, Hazar, Gara deňiz hem-de Baltika sebitlerini, Orta we İakyn Gündogary, Günorta hem-de Günorta-Gündogar Aziıany birleşdirıän, täze geoykdysady giňişliginiň keşbini döretmäge mümkinçilik berer. Netijede, Hazarıaka döwletleriniň gatnaşyklaryny hil taıdan täze derejä çykarar hem-de halkara ykdysady gatnaşyklary ulgamyna goşulyşmagyny, ıurdumyzyň multimodal gatnaşyklary ulgamyndaky ornunyň ıokarlanmagyny şertlendirer.
Hazaryň ekologiıasy we syıahatçylyk
Häzirki wagtda hyzmatdaşlygyň möhüm ugry hökmünde ekologiıa we medeni-ynsanperwer ugurlary hem görkezmek bolar. Hormatly Prezidentimiziň aıdyň kesgitleışi ıaly, Hazar deňziniň daşky gurşawynyň, ekologiıasynyň goraglylygyny üpjün etmek Hazarıaka döwletleriniň öňünde durıan esasy wezipeleriň biridir. Türkmenistan bu ugurda öz üstüne alan borçnamalaryny takyk ıerine ıetirıär hem-de Birleşen Milletler Guramasynyň daşky gurşawy goramak boıunça maksatnamasy, Bütindünıä ekologiıa gaznasy we beıleki halkara edaralarydyr guramalary bilen bilelikde tebigaty goramak boıunça iri taslamalary durmuşa geçirıär. Hazaryň ekologiıasyny gorap saklamak boıunça ıurdumyz birnäçe anyk teklipleri öňe sürdi.
Hazar ekologik konwensiıasynyň 20-nji maddasyna laıyklykda, kenarıaka döwletleriniň her biri Hazar deňziniň we onuň töwereginiň biodürlüligini gorap saklamak, dikeltmek üçin maksatnamalary hem-de taslamalary ıerine ıetirmäge we meıilleşdirmäge borçludyr. Bu ugurda hormatly Prezidentimiziň alyp barıan giň möçberli il-ıurt bähbitli syıasaty dünıä ıurtlaryna nusgalykdyr. İurdumyz Hazar ekologiıa maksatnamasyny (HEM) durmuşa geçirmäge işjeň gatnaşıar. Hazar deňziniň türkmen kenarynda degişli ministrlikleriň we pudaklaıyn dolandyryş edaralarynyň işlerini utgaşdyrmak, Milli Hazar hereketleriniň meıilnamasyny üstünlikli durmuşa geçirmek maksady bilen, ıurdumyzda Hazar deňziniň meseleleri boıunça Pudagara topar döredildi.
Hazar deňziniň tebigy baılyklaryny gorap saklamak örän möhüm meseledir. Hazar deňzi sebiti uglewodorod serişdelerini çykarmagyň we ibermegiň örän iri dünıä merkezleriniň biri hökmünde çalt depginler bilen ösıär. Bu şertlerde Türkmenistan umumy wezipäni çözmegi — energetika pudagynda hakyky ykdysady bähbitleri, halkara hyzmatdaşlygynyň hakyky şertlerini Hazaryň biodürlüligini gorap saklamak zerurlygy bilen utgaşdyrmagy, ekologiıa deňagramlylygynyň bozulmazlygyna ıol bermezligi möhüm hasaplaıar.
İurdumyz Hazar deňziniň giňişligini gorap saklamaga we baılaşdyrmaga gönükdirilen anyk çäreleri hem durmuşa geçirıär. Şeıle çäreleriň hatarynda «Awaza» milli syıahatçylyk zolagynda geçirilmegi däbe öwrülen «Hazar deňzi — durnukly ösüş we dolandyryş» atly sebit okuw maslahatyny görkezmek bolar. Okuw maslahatyna Azerbaıjanyň, Eıranyň, Gazagystanyň, Russiıanyň we ıurdumyzyň dürli ministrlikleriniň hem-de pudak edaralarynyň ıolbaşçylary we esasy hünärmenleri, daşky gurşawy goramak, ummanlary öwrenmek, deňiz hukugy ulgamlarynda halkara bilermenler, köpçülikleıin habar beriş serişdeleriniň wekilleri gatnaşıarlar. Okuw sapaklaryny BMG-niň ıöriteleşdirilen agentlikleri — İUNESKO-nyň Hökümetara okeanografiıa toparyna (IOC UNESKO), Halkara deňiz guramasyna (IMO), BMG-niň Ösüş maksatnamasyna (UNDP), şeıle hem Halkara deňiz guramasynyň howandarlygynda hereket edıän Deňiz hukuklarynyň halkara institutyna we Hazaryň ekologiıa maksatnamasyna wekilçilik edıän daşary ıurtly hem-de ıurdumyzyň bilermenleri geçirdiler. Bu sebit okuw maslahatynyň geçirilmegi ıurdumyzyň sebit we halkara hyzmatdaşlyk meselelerinde işjeň orun eıeläp, parahatçylygy hem-de durnuklylygy berkarar etmek, Hazar deňziniň sebitinde netijeli özara gatnaşyklary ösdürmek, Hazarıaka döwletleriniň halklarynyň arasynda dostlukly gatnaşyklary pugtalandyrmak işine uly goşant goşıandygynyň aıdyň beıanydyr.
Hazaryň türkmen kenarynyň syıahatçylyk we dynç alyş mümkinçilikleri hem aıratyn bellenilmäge mynasypdyr. Çünki syıahatçylyk, ilki bilen, ıurduň at-abraıynyň, halkyň medeniıetiniň, däp-dessurlarynyň dünıä ıaıylmagy üçin oňaıly serişdedir. Taryhda toplanan tejribeleriň tassyklamalaryna görä, syıahatçylyk halklaryň arasynda hyzmatdaşlygyň, birek-birek bilen tanyşmagyň, dostlaşmagyň, doganlaşmagyň serişdesi bolmak bilen, bütin dünıäde parahatçylygyň höküm sürmegine goşant goşıar. Türkmenistan 1993-nji ıylyň 8-nji sentıabrynda Bütindünıä Syıahatçylyk guramasynyň doly hukukly agzasy boldy. Türkmenistanda halkara syıahatçylygyň ösmegi üçin syıahatçylyk işiniň hukuk, ykdysady, durmuş we guramaçylyk esaslaryny kesgitleıän, ykdysadyıetiň ıokary girdejili pudagy hökmünde syıahatçylygyň emele gelmegi we syıahatçylyk hyzmatlarynyň bazarynyň ösmegi, ilatyň iş bilen üpjünçiligi, syıahatçylaryň we syıahatçylyk işiniň subıektleriniň hukuklarynyň we kanuny bähbitleriniň goralmagy üçin kanunçylyk esaslar yzygiderli kämilleşdirilıär.
Hazar deňzinde syıahatçylygy ösdürmek döwrüň esasy meseleleriniň biridir. Bu ugurda Gahryman Arkadagymyzyň tagallasy bilen döredilen «Awaza» milli syıahatçylyk zolagy aıratyn arassa deňiz suwy we gowy dynç alyş kenarlary, ıakymly howasy bilen meşhurlyga eıe bolan hem-de syıahatçylygy ösdürmäge hemme şertler döredilen dynç alyş mekany hökmünde ykrar edilıär. Bu zolakda döwrebap myhmanhalar, sport merkezleri, saglygy dikeldiş edaralary, degişli infrastruktura, seıilgähler we dynç alyş zolaklary döredildi.
Türkmenistanyň dynç alyş we şypahana dürdänesi bolan Awazanyň toplumlaıyn, ıagny syıahatçylyk, şypahana, erkin ykdysady zolak hökmünde kämil maddy-tehniki binıadynyň döredilmegi daşary ıurt syıahatçylarynyň ıurdumyza bolan gyzyklanmasyny artdyryp, Hazarıaka sebitinde döwletimiziň ıöredıän parahatçylyksöıüjilik, hoşniıetlilik we döredijilik syıasatynyň amala aşyrylmagynyň täze bir alamatyna öwrüldi.
Hazar sebitinde ähli ugurlardaky gatnaşyklar barha ösdürilip, ikitaraplaıyn we köptaraplaıyn resminamalar bilen berkidilıär. Hazar deňzinde bäştaraplaıyn hyzmatdaşlygyň hukuk binıady yzygiderli kämilleşdirilıär. Hazar deňziniň hukuk derejesi hakynda Konwensiıanyň kabul edilmegi munuň aıdyň güwäsidir. Munuň özi döwletimiziň dünıä jemgyıetçiliginiň öňünde parahatçylygyň, howpsuzlygyň, ösüşiň gazanylmagy ugrunda elmydama täze-täze başlangyçlar bilen çykyş edip, ählumumy ösüşiň möhüm meselelerini çözmekde täsirli çäreleri ulanıandygyny görkezıär. Bu işleriň ählisi sebitiň halklarynyň bagtyıar durmuşynyň ıagty geljegine gönükdirilendir. Ählumumy parahatçylygyň, howpsuzlygyň we durnukly ösüşiň ugrunda halkara hyzmatdaşlygyny ösdürıän Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, işleri elmydama rowaç bolsun!
Türkmenistanyň Zähmet we ilaty durmuş taıdan
goramak ministrliginiň usulyıet
müdirliginiň başlygynyň orunbasary.
«Watan» gazeti, 2019-njy ıylyň 30-njy iıuly № 92 (13070);
1-nji awgusty № 93 (13071); 3-nji awgusty № 94 (13072).