"Owal başda işläp özüni tutıarlar, soňra ıakynyny çekıärler". Gazagystandan ABŞ-a kim gelip bilıär we näme üçin gelıär
Maıami aeroportunyň pasport barlagy bölüminde nobata duran ıolagçylar.
Demirgazyk Gazagystanyň bir kiçijik şäherden bolan gazak gyzy üç ıarym ıyl mundan öň Amerikada bagtyny synamak isledi. Iňlis dilini bilmese-de, okeandan aňyrlygyna uçdy. Häzir Aııa Baltabek Nıu-İorkda immigrant meseleleri boıunça maslahatçy. Ol Azatlyk bilen gürrüňdeşlikde, kimiň ABŞ-da ıerleşmek maksady bilen gelıändigini, näme üçin gazagystanlylaryň öz ıakynlaryny bu ıere “çekıändigini” düşündirdi.
32 ıaşly Aııa Baltabеk Manhettende ıuridiki firmanyň işgäri. Olaryň ofisi Taıms-skwer meıdançasynyň golaıynda. Ol immigrantlar meselesi bilen iş salyşıar hem öz ildeşlerine ABŞ gelmäge, soňlugy bilen bu ıerde ıaşamaga wiza almak meselesinde kömek berıär.
BULAİEWODAN NİU-İORKA İOL
Aııa ABŞ-a girmek wizasyny 2016-njy ıylyň iıunynda aldy. Onuň ıol üçin süışüren puly ıokdy, karz alyp, goşlaryny ıygnady-da, Ştatlara uçdy. Onuň yzynda Demirgazyk-Gazagystan oblastynyň Bulaıewo şäheri, bilimi, ıuridiki işi hem nebit-gaz ulgamynda işlän 7 ıyllyk tejribesi galdy, öňde bolsa nämälimlik bardy.
Aııa owaly Wirjinide ıerleşdi, soňra Nıu-İorka geldi. Onuň sözüne görä, Amerikada maşynsyz ıaşamak kyn, Nıu-İorkda bolsa metro bar. Gazak gyzy ıuridiki ugurdan iş tapmak üçin, goşmaça bilim almaga taııarlandy. Bu ugurdan iş tapmak kyn, immigrantlara-ha asla mümkin däl.
ABŞ-dan bolan ıurist Aııa Baltabek.
— Bize – immigrantlara işe ıerleşmek üçin, öz bilimiňi tassyklatmak gerek; ol ıerde alan bilimiň bu ıerde ıaranok. Elbetde, bu ähli hünärlere degişli däl, ıöne wraçlar, ıuristler bir ıyldan birnäçe ıyla çenli hökman goşmaça bilim almaly. Okamak gymmada durıar, soňra magistratura girip, ekzamen tabşyrmaly. Soňundan BAR, ıagny ıuridiki lisenziıa üçin ekzamen bermeli. Meniň üçin BAR iň agyr bökdençlik boldy, ony tabşyrjak bolup, dört aıymy ıitirdim. Ol ruhy sarsgyn berdi, agramymy, gije ukymy ıitirdim, ıöne günde 10 sagat okadym – diıip, Aııa ıatlaıar.
Ilkinji synanyşykda Aııa Baltabek ekzamenleri üstünlikli tabşyryp, işe durup bilipdir. Aııa esasan rus dilli immigrantlar bilen işleşıär.
ABŞ-dan BAŞPENA ALMAK KIMLERE İEŇIL?
İuridiki ıardamlary berıän onuň iş kompaniıasyna gazagystanlylar az ıüz tutanoklar, olaryň arasynda bosgunlyk statusyny aljak bolıanlaram bar. Olaryň köprägi seks-azlykdakylar diıip, Aııa Baltabek belleıär.
— Aıratyn-da, ıaş ynsanlar, görmegeı hem akylly, ıöne özlerini Gazagystanda örän ıygra tutıarlar. ABŞ-a gelenlerinden soň olar seksual-azlykdan bolany üçin, özlerine ıaşamaga ygtyıar berilıändigini bilıärler. Olar gazak jemgyıetinde özleriniň halanmaıandygyny, jemgyıet tarapyndan, hatda öz maşgalasynda-da gysylıandygyny aıdıarlar. İaşlaryň birnäçesi özüniň geıdigini hossarlaryna açyk aıdyp bilmeıär. Käte olar janyndan irıärler – diıip, Aııa gürrüň berıär.
ABŞ-daky ıurist Aııa Baltabek.
Onuň tejribesine görä, LGBT wekillerine hem-de dini garaıyşlar boıunça yzarlanıanlara ABŞ-dan bosgunlyk hukugyny almak, syıasy gysyşlar sebäpli status aljak bolıanlardan has ıeňil.
— Owaly bilen syıasat diıseň, onuň sowallary köp. Ikinjiden, syıasy gysylyşy subut etmek kyn, ABŞ-yň migrasiıa gullugy biziňkileriň käte aldadıandygyny bilıär. Her näme diıseňem, Gazagystanda durmuş asuda, uruş ıok, adamlar açlykdan ölenoklar. Şu meselede Ukrainadan bolanlaryňky ıeňilräk. Ol ıerde uruş barıar. ABŞ-yň migrasiıa gullugynyň işgärleri başpena soraıan adamyň öıünden urşuň 500 kilometrlik uzakda barıandygyna seretmeıär. Elbetde, beıleki tarapdan, ıurduň niresinde uruş gitse-de, ol aıylganç bela. Şu meselede Gazagystan bilen Russiıadaky ıagdaı durnukly saıylıar – diıip, Aııa deňeşdirıär.
— Eger hakykatdanam ony syıasy matlaplary üçin öz ıurdunda yzarlaıan bolsalar, muny subut etmeli – diıip, ıurist Aııa dowam etdirıär. – Eger ol adam saklanyp, oňa garşy güıç ulanylan bolsa, medisina barlagynyň netijelerini görkezip bolar. Ol adam mitinge gatnaşan bolsa, öz fotosuratyny görkezse has oňat. Şeıle hem öz ömür ıoluňy ıazyp, kim we haçan ony yzarlanma duçar etdi, syıasy gysyşlar haçandan başlandy – bulary ıazyp beıan etmeli. Ol takmynan 30-50 sahypa bolar. Ol hatda hakykatdanam öz ıurdundaky ıaşaışyň erkin däldigini görkezmeli. Şeıle hat bosgunlara gowy ıardam edıär.
İöne adamlaryň ABŞ-da galmak maksady bilen bosgunlyk statusyny aljak bolıanlary-da bar. Şonda olar syıasy başpena usuly iň elıeterlisi diıip düşünıärler, munda ıuridiki hyzmatlara az-owlak tölegler bolıar.
— Meselem, bir wiza bilen ABŞ-a gelenleriň statusy saklanmaıar. Soňra wizanyň möhleti gutaranda, olar howsala düşüp başlaıarlar. Näme etmeli? Şondan soň öz ıurdunda gysylıandygy üçin däl, eısem çykgynsyz ıagdaıdan gutuljak bolup, syıasy statusa arza berıärler. Aslynda Gazagystandan gelenleriň köpräginiň owal başda syıasy bosgunlyk statusyny almak maksady ıok, ıöne ıurdunda onuň üçin geçelgeleriň barysy ıakylan, ABŞ-da bolsa ıaşamak üçin gazanç edip bilmeıär – diıip, ıurist Aııa bu meseläni dowam etdirıär.
— Gazagystanlylar owal başda ABŞ-a okamaga ıa-da dürli maksatlar bilen gelıärler, aıratynam Work and travel (studentlere berilıän halkara alyş-çalşygy, ABŞ-da 1 - 4 aı aralygynda açyk işlemäge we gezelenç etmäge rugsat) bilen gelip, soňra bu ıurtda galmaga giň mümkinçiligiň bardygyny bilıär.
IMMIGRANTLAR TÄZE İURDA NÄHILI UİGUNLAŞİAR?
Öňki sowet giňişliginden bolan käbir immigrant Nıu-İorkyň rus dilli raıonlary bolan Bruklinde hem Braıtonda ıerleşıärler. Aııanyň pikirine görä, iňlis dilini bilmeıän, ıöne ABŞ-da ıaşamak isleıän GDA ıurtlaryndan bolan migrantlara owal başda şol sebitlerde ıaşamak ıaman däl. Emma iňlis dilini-de öwrenmegiň möhümdigini ıurist gyz belleıär.
— İerli ıaşaıjylar bilen işleşmek üçin, iňlis dilini bilmek hökman. Iňlis diliň bolmasa, rus dillileriň arasynda işlärsiň, ol ıerde iş haky az bolar, hal-ıagdaıyňy gowulandyryp bilmersiň – diıip, Aııa Baltabek belleıär.
Aııanyň özi ABŞ-a gelende, owaly Wirjinä gidip, Angliıadan bolan immigrantyň öıünde ıaşapdyr. Munuň dogry çözgüt bolandygyna ol ynanıar, sebäbi iňlis dillileriň arasynda bolansoň, ol dili çalt öwrenip, işlemäge mümkinçilik tapypdyr.
Aııa Baltabek öz hünäriniň ABŞ-da ähli ugurlarda, ähli graždanlar üçin gerekli hünärdigini aıdıar. “Men öz işim boıunça türmelere-de girip gördüm. İogsa-da, ol ıer edil kinodaky ıaly. Türmede oturanlar bilen görüşmek üçin, hökman ıurist bolmagyň gerek. İurist hemmelere gerek” diıip düşündirıär. Aııa immigrantlara, şol sanda gazaklara-da nähili jenaıatyň häsiıetlidigini aıdıar.
— Bu köp ıagdaıda dükanlardan her dürli harytlary ogurlamak bilen bagly. Beıleki ıagdaı bile ıaşaşıan aıaly ıa-da äri tarapyndan polisiıanyň çagyrylmagyna degişli. Grin-kart bilen gelıän maşgalalar haısydyr bir kynçylyk sebäpli dawalaşıarlar, soňy bolsa urşa ıazıar. Umumylykda kriminal ıagdaıa düşıänleriň köprägi ogurlyk ıa aıallaryň arza-şikaıaty esasynda bolıar. Bu ıagdaı täze gelenleriň köpüsinde duşıar – diıip, ıurist aıdıar.
İuristiň bellemegine görä, dükandan ıa biriniň öıünden zat ogurlanyň üçin türmä basmaıarlar, ıöne dürli kynçylyk ıüze çykıar, sud derňewi bolıar, bu bolsa immigrantyň terjimehalyna tegmil düşürıär.
– Eger bolan işe baş galdyrmasaň, beıleki statuslary aljak bolanynda päsgelçilik döreıär. Şonuň üçinem ıüze çykan ıaramazlygy wagtynda aıdyňlaşdyrmak gerek. İöne köpler muňa el salgap, soňra kösenje galıarlar – diıip, Aııa belleıär.
ÖZÜNI TUTAN GAZAGYSTANLY İAKYNLARYNY ÇAGYRİAR
İurist gyzyň şahsy tejribesine görä, ABŞ-a gelen watandaşlary seırek ıagdaıda özlerini ıaramaz ugurda görkezıärler. Aslynda gazagystanlylar iş orunlarynda hem jemgyıetde zähmetsöıerligi bilen tanalıar, olaryň hünäri özleşdirmäge bolan ukyplary-da gowy.
— Boıun almak gerek, gazagystanlylar mydama biri-birine kömek edıärler, öz golaılary barada alada galıarlar. Olar soňlugy bilen öz ıakynlaryny ABŞ-a çekmek isleıärler. Aıratyn-da, Ştatlara 10 ıyl öň gelenler, ıagny özüni tutup, aıak üstünde durup bilıänler garyndaşlaryny çekmäge çalyşıarlar. Ol wagta çenli olar ABŞ-yň graždanlygyny hem alıarlar. Migrantlar ilki bilen ıaşamaga hukuk berıän hukugy almaga çalyşıarlar, soňra graždanlyk üçin, onsoň öz garyndaşlaryny çekıärler – diıip, Aııa düşündirıär.
Azatlyk Radiosynyň gürrüňdeşi häzir ABŞ-da ıaşamaga hukugy bolan statusa eıe, indi graždanlyk hukugyny almagy göz öňünde tutıar, şony alyp bilse, öz uly doganyna ABŞ-dan ıuristlik derejesini almaga kömek etmekçi. “Şonda biz bu ıerde ıuridiki kompaniıa açyp bilerdik” diıip, öz planlaryny aıdıar.
Aııa Baltabek diňe bir Manhettendäki iş ofisinde däl, öz Instagramy bilen ABŞ-a gelen emigrantlara-da konsultasiıa berıär. Onuň sözüne görä, iň köp berilıän sorag grin-karty («ıaşyl karta» şahsyıetiň kimligini görkezıän identifikasiıa kartasy, ol ABŞ-yň graždanlygy bolmadyklara işlemäge mümkinçilik döredıär) edinmek bilen baglanyşykly meseleler. Şeıle hem Aııa ABŞ-a gelmek isleıänlere maslahat berıär.
— Iň esasy zat – ABŞ-a geljek bolsaň, ilkinji edinıän wizaňa, onuň statusyna örän jogapkärli çemeleşmeli. Şeıle hem ilkinji gezekde migrant bolmak üçin däl-de, özüňi turist hökmünde görkezmegiň möhüm. Eger ABŞ-a girip bilseň, işiň deň ıarysyny bitirdigiň – diıip, Aııa belleıär.
BOSGUNLYK HUKUGY – SYİASY AKT
Gazagystanyň Milli ykdysadyıet ministrliginiň statistika baradaky komitetiniň maglumatyna görä, şu ıylyň dokuz aıynyň dowamynda, Gazagystandan 34 müň adam çykypdyr. Ol geçen ıylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 8% köpdür. Hususan-da, Gazagystanyň şäher ilatyndan 28,8 müň adam, oba ilatyndan 5,4 müň adam gidipdir.
Migrantlaryň esasy akymy goňşy ıurtlara tarap bolsa-da, Günbatar döwletlerinde, şol sanda ABŞ-da hemişelik ıaşamaga isleg bildirıänler hem az däl. Geçen dokuz aıyň dowamynda, Gazagystandan 190 graždanin Demirgazyk Amerika gelipdir we diňe 69 adam yzyna gaıdypdyr.
Emmigrasiıa üçin gazaklar dürli ıollary, şol sanda syıasy gaçybatalgany saılap alıarlar diıip, Gazagystanyň Ynsan hukuklary bıurosy mälim edıär.
— Soňky wagtlarda Günbatar ıurtlaryndan başpena almak üçin maslahat soraıanlar köpelıär. Olaryň bir bölegi hakykatdanam Gazagystanyň syıasy durmuşyna öz täsirini ıetirmek üçin göreşen adamlar, olara indi howp abanıar. Kim syıasy iş bilen meşgullanan bolsa, olar üçin syıasy bosgunlyk ıoly açyk. Şeıle hem dini ynanjy arkaly ıurduň ıörite gulluklaryndan howatyr edıän adamlar bar. İöne biziň ıanymyza Gazagystanda mundan artyk ıaşamagyň manysynyň ıokdugyny aıdyp gelıärlerem az däl, olar ykdysady-durmuş kynçylyklaryny sebäp edip görkezıärler. Ol adamlar (durmuşyň) nirede gowy boljagyny gözleıärler. Elbetde, bar adam başpena almagyň nämedigine düşünip barmaıar. Beıleki birleri bolsa ol ıurda migrant hökmünde baryp, edil beıleki baran kesekiler ıaly, öz gününi dolandyrmak maksady bilen ıaşamak isleıär. İöne bosgunlyk hukugy bolanlara sosial hem pul kömekleri ıaly, aıratyn ıardam berilıär. Şonuň üçinem käbirleri gelip, özüniň ‘gysylıandygy’ barada dürli bahanalary aıdyp başlaıarlar. Ol, hamana, bir gezek mitinge çykypdyr, indi bolsa ıurtdan çykyp, bir ıere gaçmak isleıär, aslynda ony yzarlaıan ıok. Biz öňräkden bäri bu ıagdaı bilen ıüzbe-ıüz bolup gelıänimiz üçin ony bilıäris – diıip, Gazagystandaky Ynsan hukuklary bıurosynyň direktory Denis Jiwaga aıdıar.
Denis Jiwaga bosgunlara hem graždanlygy bolmadyklara ıuridiki meselelerde ıardam berıän proıekte ıolbaşçylyk edıär.
Ol şeıle hem gazagystanlylaryň käbiriniň hiç bir delilsiz syıasy gaçybatalga almaga synanyşıandygyny aıdıar. Şonuň üçin Günbatar ıurtlarynyň migrasiıa gulluklary onuň bıurosyna ıüz tutup, Gazagystanyň hakyky ıagdaıy barada informasiıa bermegini soraıarlar.
— Ol ıa beıleki sebäplere garamazdan, bosgun statusynyň berilmegi halkara Konwensiıasyna laıyklykda, ynsanperwer akty bolup durıar. Bu iş birnäçe ıurtlarda, hatda Günbatar döwletlerinde-de syıasy akt saıylıar – diıip, Gazagystandaky Ynsan hukuklary bıurosynyň wekili aıdıar.
ABŞ üçin wiza almak Merkezi Aziıa ıurtlarynyň adamlaryna asla ıeňil däl. ABŞ-yň Döwlet departamentiniň maglumatyna görä, şu ıylda ABŞ-a girmäge wiza almak islän gazagystanlylaryň 42,58%-niň arzasy yzyna gaıtarylypdyr. Bu bolsa geçen ıyldakydan 3% köpdür. İöne Gazagystan beıleki Merkezi Aziıa döwletleriniň arasynda iň az haıyşy kabul edilmedik ıurtdyr. Goňşy Özbegistanda hem Gyrgyzystanda bu görkeziji degişlilikde 68,06 we 67,75% deň.