"Ve âfâkî malûmat nefse geldiği vakit, enede bir musaddık görür." cümlesini açar mısınız? | Sorularla Risale
Afaki malumat; bizim dışımızdaki varlık ve hadiselerle ilgili bilgiler anlamındadır. Ene kendisine manay-ı harfiyle baksa, kâinata da manay-ı harfiyle bakar, keza ene, manay-ı ismiyle baksa, aleme de aynı gözle bakar.
Mesela; ben kendime malikim diyen, kâinatı da kendi kendine malik zanneder. Kendisine, Allah'ın bir eseri olarak baksa, alemede Allah'ın eseri olarak bakar. Bu bakış açısı varlıklar için kullanıldığı gibi, olay ve hadiseler için de kullanılır. Mesela; afakta bir deprem meydana gelse, enenin durumuna göre şekil alır. Ya tesadüfi ve anlamsız bir olay olarak görecek veya kendisine sunulan bir mesaj yumağı olarak algılayacak, çok dersler çıkaracak. Bir çiçeğe bakarken, eğer manay-ı harfiyle baksa, bir çok dersler çıkaracak, onu bir eser olarak görecek ve müessir'i bulacaktır. Şayet manay-ı ismiyle baksa, o çiçeği anlamsız ve tesdüfen ortaya çıkmış basir bir eşya oalarak algılayacak. Zira kendi nefsinde, dışındaki malumatı tasdik edecek bir tastik edici kalmamıştır. Âdeta kör bir adamın, muhteşem bir resim tablosuna bakması ve hiç bir şey görmemesi, anlaması gibi ve burnun koku alma özelliğini kaybeden bir insanın etrafında binlerce çeşit çiçeğin hiç bir anlam ifade etmediği gibi...
Yirmi Dördüncü Söz'de geçen şu ifdeler de konumuzu aydınlatan ifadelerdir.
"Ehl-i felsefenin en büyük bir maksadı, ehl-i usûlü'd-din ve ulemâ-i ilm-i kelâmın makâsıdı içinde görünmeyecek bir derecede küçük ve ehemmiyetsizdir. İşte onun içindir ki, mevcudâtın tafsîl-i mahiyetinde ve ince ahvallerinde ehl-i hikmet çok ileri gitmişler. Fakat hakiki hikmet olan ulûm-u âliye-i İlâhiye ve uhreviyede o kadar geridirler ki, en basit bir müminden daha geridirler. Bu sırrı fehmetmeyenler, muhakkikîn-i İslâmiyeyi, hükemâlara nispeten geri zannediyorlar. Halbuki, akılları gözlerine inmiş, kesrette boğulmuş olanların ne haddi var ki, verâset-i nübüvvet ile makâsıd-ı âliye-i kudsiyeye yetişenlere yetişebilsinler." (1)