Organik Tarım ve Gelişimi ~ h zafer can
(2005 yılı ve öncesi... Sonraki gelişmeler eklenmemiştir!)
Organik tarımın tanımı ve genel özellikleri
Organik tarımın tarihsel gelişimi
Organik tarımın gelişiminde avrupa ülkelerinin katkısı çok büyük olmuştur. Avrupa ülkelerinde organik tarımın başarılı olmasının ve sürekli gelişmesinin sebepleri doğru ve isabetli planlama, üreticilere sağlanan maddi avantajlar, üretici ve tüketicilere yeterli bilgi akışı, ürün çeşitliliği, başlangıçta ulusal ve daha sonra ab’ye yönelik semboller ve yasal koruma olarak özetlenebilir. Avrupa da organik tarımın en hızlı ve planlı geliştiği ülkelerin başında italya gelmektedir. İtalya da organik tarımın hızlı bir gelişme göstermesi ise özellikle yerel yönetim desteği, iç pazarın hızlı gelişimi, özellikle okul kantinleri, hastaneler gibi özel tüketici gruplarına etkin bilgi akışı ile organik ürün tüketiminin arttırılması, eko-turizm ve ab’nin araştırma programlarından etkin biçimde yararlanılması gibi faktörler etkili olmuştur. 5 kasım 1972 tarihinde fransa’da kurulan ıfoam (uluslararası organik tarım hareketi) organik tarım konusunda bilgi üretmek, bilgi paylaşımı sağlamak, uluslararası ortamda organik tarım hareketinin devamlılığını sağlamak, ıfoam organik standartlarını oluşturmak ve revize etmek ve organik ürünlerin kalite kriterlerini garanti etmek gibi faaliyetlerde bulunmaktadır. 2003 yılı rakamları ile 100 ülkeden toplam 750 üye dünya çapında organik tarım hareketi olan ıfoam şemsiyesi altında birleşmiştir. Ifoam bölgesel gruplarla çalışmaktadır. Bu çalışma grupları agribiomediterraneo (akdeniz ülkeleri), avrupa birliği, asya, almanca konuşan ülkeler, orta ve doğu avrupa ülkeleri ve latin amerika ülkeleridir. Her grup içinde yer alan ülkeler ortak iklimsel ve sosyal yapıya sahiptirler. Ülkemiz de akdeniz ülkeleri grubunda yer almaktadır.
Türkiyede organik bahçe bitkileri yetiştiriciliği
akdeniz ülkeleri içinde avrupa ülkeleri ve diğer ülkeler olmak üzere iki farklı grup yer alıyor olmasına rağmen, yüksek üretim potansiyeli, dış pazara yönelik gelişme, benzer ürün deseni ve iklim koşulları nedeni ile yoğun rekabet ortamı gibi benzerlikler bulunmaktadır. Ortak ürün olarak zeytinyağı örnek olarak gösterilebilir. Benzer coğrafik ve sosyo-ekonomik koşullar ise beraberinde benzer problemleri getirmiştir.
Ülkemizde organik tarımın başlangıcı 1984 yılına dayanmaktadır. Bir çok akdeniz ülkesinde olduğu gibi ülkemizde de organik tarım avrupa’lı alıcılardan gelen talepler sonucunda gelişmeye başlamıştır. Bu sebeple ülkemizde de iç pazar gelişmemiştir. 1985-90 yılları arasında geleneksel ihraç ürünlerinden oluşan ekolojik ürün yelpazesi göze çarpmaktadır. 1994 yılında ise yasal çerçeve çizilmeye başlanmıştır. 1999 yılında toplam üretim içinde organik üretimin payı %1 civarına ulaşmıştır. Üretim halen dış satıma yöneliktir ve iç pazarda kıpırdanmalar gözlenmektedir. Önceleri ithalatçı ülkelerin bu konudaki mevzuatına uygun olarak yapılan üretim ve ihracata, 1991 yılından sonra avrupa topluluğu yönetmeliği doğrultusunda devam edilmiştir. Avrupa birliği 2092 / 91 sayılı yönetmeliği 14 ocak 1992 tarihinde yayımlamıştır. İhracat için uyum zorunluluğu getirmektedir. Avrupa birliğindeki bu gelişmelere uyum sağlamak üzere tarım ve köy işleri bakanlığı çeşitli kurum ve kuruluşların işbirliği ile yönetmelik hazırlama çalışmalarına başlamış ve " bitkisel ve hayvansal ürünlerin ekolojik metotlarla üretilmesine ilişkin yönetmelik" 24 aralık 1994 tarih ve 22145 sayılı resmi gazete' de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Daha sonra adı geçen yönetmeliğin bazı maddelerinde değişiklik yapılarak ekolojik tarım faaliyetleri sırasında yapılacak kusur ve hatalara karşı uygulanacak yaptırımların da yönetmelikte yer alması sağlanmıştır. Düzeltme metni 29 haziran 1995 gün ve 22328 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe konmuştur. 1 aralık 2004 tarihinde ise 5262 no lu “organik tarım kanunu” kabul edilmiştir. Türkiye’de organik tarımın sağlıklı ve dengeli gelişimini gerçekleştirmek, ilgili birimleri bir araya getirmek, eğitim ve araştırmaları desteklemek ve organik tarım ile ilgili tüm birimler arasında bilgi akışını sağlamak amacı ile 1992 yılında ekolojik tarım organizasyonu (eto) derneği kurulmuştur. Eto, özellikle organik tarıma yeni başlayacak olan üreticiler için önemli bir bilgi alma merkezi konumundadır.
Organik üretimin çok az bir kısmı taze tüketime yöneliktir ve ağırlık kuru meyve üretimindedir. Bunun yanında, dondurulmuş, konserve ve konsantre üretim de göreceli olarak çok düşük bir orana sahip olmakla birlikte hızla gelişme göstermektedir. Taze meyve üretimi açısından elma üretimi dikkat çekicidir ve elma yanında armut, ayva, kayısı, kiraz, greyfurt ve şeftali üretimi de yapılmaktadır. Bunun yanında biber ve domates üretimi dışında taze sebze üretimi çok düşüktür.
Ülkemizde organik tarımın genel özellikleri incelenecek olursa; organik üretimin ihracata yönelik olduğu ve son yıllara kadar tümüyle bitkisel ürünlerden oluştuğu, kurutulmuş meyveler, sert kabuklu meyveler, ve baklagiller gibi kuru ürünlerin ağırlıkta olduğu, bunun yanında işlenmiş ürünlerin payının giderek arttığı görülecektir. Ülkemizde organik tarım kuru meyve dışsatımı ile başlamıştır ve henüz kuru üretim dışında önemli bir gelişme kaydedilememiştir. Bunun en önemli sebebi kuru ürünlerde hasat sonrası işlemlerin ve özellikle depolama ve taşıma işlemlerinin çok daha kolay olmasıdır. Ancak taze organik ürün yetiştiriciliğinde önemli darboğazların yaşanıyor olması ekonomik açıdan bir kayıptır. Taze ürünlere olan talep gittikçe artmakta olmasına rağmen ülkemizde henüz bir gelişme kaydedilememiştir. Özellikle meyve ve sebze üretiminde kullanılan tekniklerin geliştirilip üreticiye aktarılamaması önemli sorun teşkil etmektedir. Üretim alanlarının parçalı ve küçük olması yanında üreticiye yeterli teknik bilginin ulaşamıyor olması ve eğitim faaliyetlerinin yetersizliği sebebi ile teknik bir takım sorunlar yaşanmaktadır. Özellikle toprak organik maddesinin korunması ve hastalık ve zararlılarla mücadele konularında yaşanan sorunlar sebebi ile ciddi verim düşüklükleri yaşanmakta, geçiş sürecinin iyi değerlendirilememesi sebebi ile de üretici özellikle sofralığa yönelik taze meyve ve sebze üretimine pek yanaşmamaktadır. Pazarın ve pazar taleplerin belirlenmesi, öncelikli ürünlerin belirlenmesi, organik üretime uygun yörelerin saptanması, katma değeri yüksek (işlenmiş gıda veya gıda dışı) ürünlerin seçilmesi, çiftlikte katma değer yaratma (ayıklama, paketleme, minimum işleme vb.), üreticiden yerel tüketiciye dek eğitim, yerel girdilerin geliştirilmesi (kompost, tohum, gübre, tuzak, faydalı böcek vb..), ortak girişimlerle maliyeti düşürme (kontrol, sertifikasyon ve danışmanlık, tanıtım gibi giderlerin paylaşılması), pazara çeşitli ve istenen miktarda sürekli mal temini, ortak marka yaratma, araştırma ve ürün geliştirme gibi konulara ağırlık verilmesi, farklı kurumların işbirliği ve bilgi akışının sağlanması ile ülke çapında hızlı, planlı ve atak etkin bir organizasyonun geliştirilmesi, ülkemizde organik yetiştiriciliğin arzu edilen konuma gelmesi açısından üzerinde durulması gereken konulardır.