Adları Yıldızlar Gibi Işıldayan Çerkes Yazarlar
09 Mayıs 2020 Cumartesi Saat 00:43
Anayurt, ana ve ulus adına yaşamını yitirmiş kahramanlar gökyüzündeki yıldızlar gibi parıldarlar. İkinci Dünya Savaşı başladığında küçücük Adıge ülkesinden 80 binden çok genç askere alındı. Bu gençler birçok cephede yiğitçe çarpıştılar: Moskova’yı düşmana vermeme, Leningrad’ı ablukadan kurtarma ve Stalingrad önlerinde Alman faşistleri bozguna uğratma, korkunç Kursk Muharebesine katılma, Belorusya, Ukrayna ve daha başka birçok ülkeyi faşistlerden kurtarıp özgürleştirme ve hepsinden sonra Berlin’i alma gibi görevlere katıldılar. Sovyet bayrağını Berlin’de göndere çekenler arasında Adıgeler de vardı.
Sovyetler bağlamında, 1941-1945 yılları arasında süren İkinci Dünya Savaşına, değişik uluslardan insanlar yanında Adıge ulusunun genç yazarları, gazetecileri, sanatçıları, rejisörleri ve şairleri de katıldılar.
Hızla oluşmakta olan Adıge edebiyatı, diğer gelişmiş edebiyatları örneklenerek, gelişim yolunda önemli adımlar attı. 1930’lu yıllarda, en çok da ikinci yarısında ve 1940’lı yılların başlarında Adıge edebiyatına umut verici, yetenekli genç yazarlar katıldı: Andırĥoye Ĥusên, Jane Kırımız, Vıcıĥu Adılcerıy, Vıcıĥu Ĥalid, Merkiśke Reşid, Kobl Bilevsten, Naç Ŝalih, Çuho Asfar, Dışeç Tığuj, Yahule Sefer, Hadeğale Asker, vb. Bu gençler ulusal edebiyatın ufkunu ve türlerini çeşitlendirdiler ve zenginleştirdiler.
Ancak savaş ulusal edebiyatın gelişimini duraklattı. Adıge yazarlarının çoğu cephedeydi. Perenıko Murat, Ĺevsten Yusıf, Yevtıh Asker, Kestane Dmitriy, Jane Kırımıze, Yahule Sefer, Şevcen Ayub, Pavel Reznikov, Aleksey Kojemyakin, vd cephedeydiler. Bu gençler cepheden göğüslerinde madalya ve nişanlarla geri döndüler. Var güçleriyle edebiyatımıza katkılarda bulunmaya devam ettiler.
Ancak gençlerimizin hepsi savaştan dönmedi, “Sovyetler Birliği Kahramanı” ünvanı verilen Andırĥoye Ĥusên, Vıcıhu Halid, Dışeç Tığuj, Goşeko Seferbıy, Çuho Asfar, vd yiğitçe çarpışırken can verdiler. Alman faşistler Merkiśke Reşid’i 1942’de kendi köyü Natıhuaye’de öldürdüler. Savaşta ağır yaralanan ve ilginç bir şair olma yolunda ilk adımlarını atan Cençete Murat da savaş sonu can verdi.
Bu arada yine eğitimli büyük bir insanın adını anımsatmak isterim. O kişi Şevcen Mıhamod’dur (1012 - 1958). Deneyimli, akıllı ve oturmuş, sezgi ve düşünce yönünden gelişmiş ve bilim sahibi biriydi, bu yönleriyle anılıyor. Çocukluğundan beri toplum sorunları ile ilgilenen, çalışkan ve doğru bir insandı.
Savaş başladığında cepheye ilk gidenlerden biriydi. M. Şevcen yüzbaşı olarak Sovyet Ordusunda iyi bir politik komutan oldu. Sağlığını ülkesinin bağımsızlığı için feda etti. Savaştan ağır yaralı ve sakatlanmış olarak döndü. Yine de umutsuzluğa düşmedi, büyük bir insan olduğu, onu yakından tanıyan daha yaşlı bir Adıge yazarı olan Ĺevsten Yusıf yazılmıştır. Vaktini değerlendiren, toplum yararına işlerde özverili olan biriydi. Uzun yıllar “Adıgeyskaya Pravda” gazetesinin redaktörlüğünü, ardından Adıge Kitap Basımevi’nin müdürlüğünü yaptı.
Usta bir gazeteciydi, edebiyat alanında çalışanlara yardımcı oluyordu. M. Şevcen dil kurallarını iyi biliyor ve yazıyordu. Son yıllarında kısa öyküler yazmaya başlamıştı ve başarılıydı, bunu yayımlanmış öykülerinden anlıyoruz. Geride bıraktıkları çoksa da ömrü, 46 yıl gibi kısa sürdü. Ne denebilir?! Ulus, bu örnek evladının adını hala gururla anıyor ve yaşatıyor.
Tek kızı Afesıj Lübov dilbilimleri doktoru, onun oğulları da dedeleri gibi, adil ve aydınlık kişiler olarak yollarına devam ediyorlar.
“Adıge mak” gazetesinde çalışmış olup İkinci Dünya Savaşına katılmış olan yazarlar:
Perenıko Murat: (1912 – 1970)
Adıgey’in Tevçoj ilçesinin Pçıhałıkuaye köyünde yetim bir çocuk olarak 1912’de doğdu ve yetim olarak büyüdü. Krasnodar Öğretmen Enstitüsünde okudu. Üst edebiyat kurslarını bitirdi. Savaşa katıldı, kendisine madalyalar ve nişanlar takıldı.
1946 yılından başlamak üzere Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsünde ve Adıge Kitap Basımevi’nde çalıştı. Adıgece “Sotsialistiçeske Adıgey” gazetesinde birkaç yıl çalıştı. Son yıllarında Adıge radyosu müdür yardımcısı idi.
Yazıları 1929 yılından beri yayımlanmıştır. Adıgece ve Rusça şiirlerinin yer aldığı kitaplarını da yayımlamıştır. Şiirlerinin bazıları şarkı olarak bestelenmiştir. Perenıko Murat Rus şair ve yazarlarından Adıgeceye çeviriler de yapmıştır.
1934 yılında Rusya Yazarlar Birliği üyeliğine alınmıştır.
Şhapleko His (Ŝhapĺeko His):(1918 – 1982)
Pçıhałıkuaye köyünde doğdu ve okudu. 1941’de Moskova’daki Lunaçarski Tiyatro Enstitüsünü (ГИТИС) bitirdi. 1943 yılında Harkov’daki tank okulunda okudu.
His’in, tiyatro alanında fazla çalışma fırsatı olmadı, İkinci Dünya Savaşı başlayınca savaşa götürüldü, tank takımı ve birliği komutanı oldu, Berlin’e girenlerdendi. Yiğitçe savaştığı için üç kez Kızıl Bayrak nişanı ve yedi kez de madalya ile onurlandırıldı. Savaş sonrası birkaç işte çalıştı. 1950’de “Sotsialistiçeske Adıgey” gazetesinde göreve başladı, 1980 yılına değin orada çalıştı, ilçe muhabirleri ile ilgili bölümün müdürlüğünü yaptı.
Kestane Dmitriy: (1912 – 1985)
Adıgey’in Krasnogvardeyski ilçesinin Bjeduğhable köyünde 9 mayıs 1912’de doğdu. 1934’te Krasnodar’daki Devlet Öğretmen Enstitüsünü bitirdi, Adıgey’in değişik okullarında öğretmenlik yaptı, Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü edebiyat ve tarih bölümünde çalıştı.
1942 – 1946 yılları arasında Kızıl Ordu’da görev yaptı ve savaşa katıldı. Kendisine değişik ödüller verildi. Yazıları 1932 yılından beri yayımlanmaya başlanmıştır. Adıgece kısa öykü, deneme ve uzun öykülerinin yer aldığı çok sayıda kitabı yayımlandı. Ünlü yazarın yapıtları okullarda, öğretmen okulunda ve enstitüde okunuyor ve inceleniyordu. Yine inceleniyor. Rusça yazıları gibi, çevirileri de başarılıdır. 1941 yılında Sovyetler Birliği Yazarlar Birliği’ne alınmıştır.
Savaş sonrası D. Kestan Adıge Yazarlar Örgütü Başkanı oldu. “Zekoşnığ” dergisinin redaktörü, Adıge Kitap Basımevi baş redaktörü idi, Adıge ülke gazetesinde de (şimdi “Adıge mak”) çalıştı.
Kestene Dmitriy Adıge ülkesi ve Krasnodar Kray halk meclislerinde milletvekillikleri de yaptı.
Jane Kırımız: (1919 – 1983)
7 mart 1919’da Afıpsıpe köyünde doğdu, 1938’de Adıge Öğretmen Okulunu, 1957’de Adıge Devlet Öğretmen Enstitüsünü, 1957 – 1959 yılları arasında da Moskova’daki Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü’nü bitirdi.
Savaşa katıldı, ödüller aldı. 1944’te ağır yaralı olarak terhis edildi. 1944 – 1957 yılları arasında “Sotsialistiçeske Adıgey” gazetesinde çalıştı. 1959 – 1973 yılları arasında Adıge il yürütme komitesinin (valilik) radyo komitesi müdürlüğünü yaptı. 1973 – 1983 arası Adıge Yazarları Örgütü sekreterliğini yaptı. Yazıları 1936 yılından beri yayımlanmıştır. Adıgece ve Rusça şiirlerinin, kısa öykü ve denemelerinin yer aldığı 20’yi aşkın kitabı yayımlanmıştır. Güfteleri içinden 100 kadarı besteciler tarafından şarkı olarak bestelenmiştir. Ayrıca iyi bir çevirmendi.
Jane Kırımıze 1949’da Sovyetler Birliği Yazarlar Birliği üyeliğine alınmıştır.
Şairler ve yazarlar dışında Adıgece yayımlanan “Sotsialistiçeske Adıgey”, 1991 yılından beri de “Adıge mak” gazetesinde şevk içinde çalışmış yazarlarımız da vardır:
Haçemıze Reşid:(1915 – 1988)
Tahtamukay ilçesi Penehes köyünde 1915’te doğdu. Köy okulunu, ardından Adıge Öğretmen Okulunu bitirdi. Adıge Kitap Basımevinde ve Adıgey maliyesinde çalıştı. 1939 – 1941 arasında “Sotsialistiçeske Adıgey” gazetesinde çalıştı. Askere alındı ve 1943 yılına değin cephede kaldı, yaralandı ve terhis edildi. 1943 – 1947 yılları arasında değişik işlerde çalıştı. Ocak 1947-1985 arası gazetede çalıştı.
Ĥuaj İsmail:(1916 – 1992)
Ĥuaj İsmail Şevgenovski (Şevcen) ilçesi Hatığujıkuaye köyünde doğdu. Ülke basınında uzun yıllar çalışmış olanlardan biridir. Adıge ili hazırlık okulunda ve Adıge Öğretmen Okulunda okudu. Ardından Rostov’daki İçişleri Halk Komiserliği (NKVD) Halk Güvenliği okuluna alındı. Savaşa subay olarak katıldı, değerli ödüllerle savaştan geri döndü. Pedagoji enstitüsünü bitirdikten sonra değişik işlerde çalıştı. 1952’den emekli oluncaya değin “Sotsialistiçeske Adıgey” gazetesinde çalıştı. “Adıgeyskiy Pravda” ile “Sotsialistiçeske Adıgey” gazeteleri birleşince dokuz on yıl kadar da redaktör yardımcısı olarak çalıştı.
Ĥuşt Ĥalid, Şoce Mıhamçerıye, Tsey Askerbıy, Natho Çemal (Kemal), Aşıne Hazret de İkinci Dünya Savaşına katılmış ve gazetede çalışmış olan kişilerdendirler.
Mamırıko Nuriyet, Adıge mak, 15 Nisan 2020
Cherkessia.net, 8 Mayıs 2020
Родинэм, Ным, цIыфыбэхэм апае зищыIэныгъэ зытыгъэхэ лIыхъужъхэм апсэхэр арых жъуагъохэу огум къыщепсыхэрэр.
Хэгъэгу зэошхор къызежьэм Адыгэ хэку цIыкIум икIыхи, фронтым нэбгырэ мин 80-м нахьыбэ кIогъагъэ. Ахэр лIыгъэ зэрахьэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэуагъэх: Москва пыим езымыгъэштагъэхэм, Ленинград блокадэм къизыщыжьыгъэхэм, Сталинград дэжь нэмыц техакIохэр хьапэ-сапэ щизгъэфагъэхэм, Курскэ дугам щыкIогъэ зэошхом хэтыгъэхэм, Белоруссиер, Украинэр, нэмыкI къэралыгъуабэр фашизмэм къыIэпызыхыжьыгъэхэм ыкIи а зэкIэми яшъхьэтеIулIэжьэу, Берлин зыштагъэхэм, Советскэ Союзым и Къэралыгъо Быракъ Плъыжь ащ щызIэтыгъэхэм ахэтыгъэх лъэпкъышхо дэдагъэу, ау зэо зэпымычыжьхэм аужъгъэигъэ адыгэхэр.
Адыгэ литературэу псынкIэу зызыштэнэу ежьэгъагъэм, нэмыкI литературэ нахь чъэпхъыгъэхэм акIырыплъызэ, хэхъоныгъэ лъэбэкъу дахэхэр ышIыщтыгъэх. Джащыгъум, я 30-рэ илъэсхэм, анахьэу ащ ия II-рэ кIэлъэныкъо ыкIи я 40-рэ илъэсхэм яублэгъум, адыгэ литературэм гугъэпIэ инхэр къэзытыщтыгъэхэ тхэкIо ныбжьыкIэ куп къыхэхьэгъагъ: Андырхъое Хъусен, Жэнэ Къырымыз, Уджыхъу Адылджэрый, Уджыхъу Хъалид, Меркицкэ Рэщыд, Кобл Билъэустэн, Нач Шъалихь, Цухъо Асфар, ДышъэкI Тыгъужъ, ЯхъулIэ Сэфэр, ХьэдэгъэлIэ Аскэр, мыхэм анэмыкIхэри. Лъэпкъ литературэм иидейнэ-художественнэ гъэхъагъэхэр ыкIи ижанрэ-тхэкIэ шапхъэхэр мыхэм агъэбаигъэх.
Ау Хэгъэгу зэошхом лъэпкъ литературэм игуIэтыгъо-хэхъогъу зэпигъэугъ. Адыгэ тхакIохэм янахьыбэр фронтым кIуагъэ. Ахэм ащыщыгъэх Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Кэстэнэ Дмитрий, Жэнэ Къырымызэ, ЯхъулIэ Сэфэр, Шэуджэн Аюбэ, Павел Резниковыр, Алексей Кожемякиныр, мыхэм анэмыкIхэри. Зэо ужым орденхэр ыкIи медальхэр ахэлъхэу ахэр къэкIожьыгъэх ыкIи творческэ IофшIэнышхом падзэжьыгъ, шIур алэжьыгъ.
Ау заом зэкIэри къикIыжьыгъэп, лIыгъэ зэрахьэзэ щыфэхыгъэх апэрэу хэгъэгум итхакIохэмкIэ щытхъуцIэ лъапIэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэр зыхэкIодэгъэ уж къызыфагъэшъошэгъэ Андырхъое Хъусен, Уджыхъу Адылджэрый, Уджыхъу Хъалид, ДышъэкI Тыгъужъ, Гощэкъо Сэфэрбый, Цухъо Асфар. Фашист хъункIэкIо-техакIохэм тхакIоу Меркицкэ Рэщыдэ икъуаджэу Натыхъуае 1942-рэ илъэсым щаукIыгъ. Зэо ужым уIэгъэ хьылъэу телъ хъугъэхэм арылIыкIыгъ усэкIо гъэшIэгъон хъунэу щытыгъэ Джэнчэтэ Мурат.
Мыщ дэжьым джыри зы лIы гъэсэгъэ ин ыцIэ къетIомэ тшIоигъу, ар Шэуджэн Мыхьамод (1912 – 1958). Шъырытэу, цIыф гъэтIылъыгъэу, гулъыти, гупшыси, шIэныгъи зыIэкIэлъыгъэу ары дэгъоу зышIэщтыгъэхэм къызэраIотэжьыгъэр. ИкIэлэгъум къыщегъэжьагъэу общественнэ Iофхэм ахэлажьэу, чанэу, шъыпкъагъэрэ зэфагъэрэ зыхэлъыгъ.
Заор къызежьэм апэу фронтым Iухьагъэхэм М. Шэуджэныр ащыщыгъ. Капитанэу, коммунистэу Шэуджэн Мыхьамодэ Советскэ Дзэм политическэ IофышIэ дэгъоу щыщытыгъ. Ипсауныгъэ хэгъэгум ишъхьафитыныгъэ къэухъумэгъэным хилъхьагъ. Заор заухым, тыркъошхохэр телъэу, сэкъат хъугъэу къыхэкIыжьыгъ. Ау ар гумахэмэ зэращымыщыгъэр, цIыфыгъэшхо зэрэхэлъыгъэр лIыр дэгъоу зышIэщтыгъэ адыгэ тхэкIо нахьыжъэу Лъэустэн Юсыф къытхыжьыгъ. Уахътэм уасэ фишIэу, цIыфхэм апаемэ зэмыблэжьэу щытыгъ. Илъэсыбэрэ хэку гъэзетэу «Адыгейская правда» зыфиIорэм иредакторыгъ, нэужым хэку тхылъ тедзапIэм идиректорэу Iоф ышIагъ. Ар журналист IэпэIэсагъ, литературэм иIофышIэхэм яIэпыIэгъушхуагъ. Шэуджэным бзэ хабзэхэр, художественнэ амалхэр дэгъоу ышIэщтыгъэх ыкIи ыгъэфедэщтыгъэх. Ежьми художественнэ рассказым зыщиушэтэу ыужым ригъэжьэгъагъ, ар дэгъоу къыдэхъущтыгъ, къыхэутыгъэхэу иIэхэм ар къыуагъашIэ. ТхакIоу, журналистэу Шэуджэн Мыхьамодэ гупшысэкIэ амал дэгъухэри, гъэпсыкIэ-шIыкIэ дахэхэри зэрэхэлъыгъэхэр ахэм ахэолъагъох. ШIагъэу иIэр бэми, къыгъэшIагъэр макIэ, илъэс 46-рэ. Сыдэу пшIына?! Ауми, лъэпкъым къыхэкIыгъэ лIышIум ыцIэ непи раIо.
Ыпхъу закъоу Афэсыжь Любовь филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, ыкъохэри, ятэжъ фэдэу, лъэгъо зафэм рэкIох.
Гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредакцие Iоф щызышIагъэхэу зэошхом хэлэжьагъэхэр
Теуцожь районымкIэ къуаджэу ПчыхьалIыкъуае 1912-рэ илъэсым къыщыхъугъ, ибэу къэтэджыгъ. Краснодар дэтыгъэ кIэлэегъэджэ институтым щеджагъ, Апшъэрэ литературнэ курсхэр къыухыгъэх. Заом хэлэжьагъ, ащ орденхэмрэ медальхэмрэ къыщыфагъэшъошагъэх.
1946-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым, хэку тхылъ тедзапIэм ащылэжьагъ. Хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» илъэс заулэрэ Iоф щишIагъ. Аужырэ илъэсхэм хэку радиокомитетым итхьаматэ игодзагъ.
1929-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ытхыхэрэр къыхиутыщтыгъэх. АдыгабзэкIи урысыбзэкIи усэхэр зыдэт тхылъхэр къыдигъэкIыгъэх. Иусэхэм ащыщхэр орэдышъом ралъхьагъэх. Пэрэныкъом урыс поэтхэм, тхакIохэм атхыгъэ произведениехэм ащыщхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх.
1934-рэ илъэсым щегъэжьагъэу усакIоу Пэрэныкъо Мурат Урысыем итхакIохэм я Союз хэтыгъ.
Къуаджэу ПчыхьалIыкъуае къыщыхъугъ, щеджагъ. 1941-рэ илъэсым Москва дэт театральнэ институтэу Луначарскэм ыцIэкIэ щытыр (ГИТИС) къыухыгъ. 1943-рэ илъэсым Харьков дэт танк училищым щеджагъ.
Хьисэ исэнэхьат бэрэ рылэжьэнэу хъугъэп, Хэгъэгу зэошхор къызежьэм театрэм чIэкIи, заом Iухьагъ, танк взводым, ротэм якомандирыгъ, Берлин нэсыгъ. Бланэу зэрэзэуагъэм къыкIэкIуагъэх Бы-ракъ Плъыжьым иорденищрэ медалиблымрэ. Зэоуж илъэсхэм Хьисэ IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм аIутыгъ. 1950-рэ илъэсым ищыIэныгъэ хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» рипхыгъагъ, ащ 1980-рэ илъэсым нэс Iоф щишIагъ, районым щыIэ собкорэу, корреспондентэу, отделым ипащэу щытыгъ.
АдыгеимкIэ Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Бжъэдыгъухьаблэ жъоныгъуакIэм и 9-м, 1912-рэ илъэсым къыщыхъугъ. 1934-рэ илъэсым Краснодар къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыщиухыгъ, Адыгеим иеджапIэхэм кIэлэегъаджэу, Адыгэ шIэныгъэ- ушэтэкIо институтэу бзэм, литературэм ыкIи тарихъым афэгъэзагъэм Iоф ащишIагъ.
1942 – 1946-рэ илъэсхэм Дзэ Плъыжьым хэтыгъ, Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ. Тын зэфэшъхьафхэмкIэ игъэхъагъэхэр хагъэунэфыкIыгъэх. Ытхыгъэхэр 1932-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыхиутыщтыгъэх. Ащ къыщегъэжьагъэу адыгабзэкIэ рассказхэр, очеркхэр, повестьхэр зыдэт тхылъыбэ къыдигъэкIыгъ. ТхэкIо цIэрыIом ипроизведениехэр гурыт еджапIэхэм, кIэлэегъэджэ училищым ыкIи институтым ащызэрагъашIэщтыгъэх ыкIи джыри ащызэрагъашIэх. Ытхыхэрэр урысыбзэкIи къыхиутыгъэх, зэдзэкIынымкIэ IофшIэгъэ дэгъу иI. Кэстэнэ Дмитрий СССР-м итхакIохэм я Союз 1941-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэтыгъ.
Зэо ужым Д. Г. Кэстанэм Адыгэ тхэкIо организацием пэщэныгъэ дызэрихьагъ. Альманахэу «Зэкъошныгъэм» иредакторыгъ, Адыгэ тхылъ тедзапIэм иредактор шъхьаIэуи ыкIи ипащэуи щытыгъ, хэку гъэзетми ныбджэгъуныгъэ дыриIагъ, Iофи щишIагъ.
ТхакIоу Кэстэнэ Дмитрий Адыгэ хэкум ыкIи Краснодар краим янароднэ депутатхэм я Совет идепутатэу ащыхадзэу хъугъэ, лъэуж дахэ къыгъэнагъ.
Гъэтхапэм и 7-м, 1919-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ къыщыхъугъ, 1938-рэ илъэсым Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым, 1957-м – Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым, 1957 – 1959-рэ илъэсхэм М. Горькэм ыцIэ зыхьырэ Литературнэ институтым иапшъэрэ курсхэм ащеджагъ.
Жанэр Хэгъэгу зэошхом хэтыгъ, зэо наградэхэр къылэжьыгъэх. 1944-рэ илъэсым уIэгъэ хьылъэ къытыращи, дзэм къыхэкIыжьын фаеу хъугъэ. Жэнэ Къырымызэ 1944 – 1957-рэ илъэсхэм хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иотдел ипащэу Iоф ышIагъ. 1959 – 1973-рэ илъэсхэм Адыгэ хэку исполкомым ирадиокомитет итхьамэтагъ, 1973 – 1983-рэ илъэсхэм Адыгэ тхакIохэм яорганизацие исекретарыгъ. Ытхыхэрэр 1936-м къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Иусэхэр, рассказхэр, очеркхэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи – тхылъ 20-м ехъу къыдэкIыгъэх. Иусэ гущыIэхэм арылъ орэди 100 фэдиз композиторхэм аусыгъ, зэдзэкIын IофшIэными екIущтыгъ.
Жэнэ Къырымызэ СССР-м итхакIохэм я Союз 1949-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэтыгъ.
УсакIохэм, тхакIохэм ямызакъоу адыгабзэкIэ къыдэкIырэ адыгэ лъэпкъ гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим», ыужым, 1991-м щегъэжьагъэу, «Адыгэ макъ» цIэу зиIэ хъугъэм зиIоф зикIасэу, щыIэныгъэр гъунэнчъэу зилъэпIэ нэбгырабэмэ Iоф щашIагъ. Ахэр:
Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу Пэнэхэс 1915-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Къоджэ еджапIэмрэ Адыгэ кIэлэегъэджэ училищымрэ ащеджагъ. Адыгэ тхылъ тедзапIэм, финансхэмкIэ хэку отделым ащылэжьагъ. 1939-рэ илъэсым къыIухьи, 1941-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ нэс хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» Iоф щишIагъ. Ащ ыуж дзэм ащагъ, 1943-рэ илъэсым нэс Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ, уIагъэхэр телъэу ащ къыхэкIыжьыгъ. 1943 – 1947-рэ илъэсхэм IофшIэн зэфэшъхьафхэр ыгъэцэкIагъэх. 1947-рэ илъэсым ищылэ мазэ къыщыублагъэу 1985-рэ илъэсым нэс хэку гъэзетым Iоф щишIагъ.
Исмахьилэ Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. Хэку печатым илъэсыбэрэ Iоф щызышIагъэхэм ащыщ. Адыгэ хэку опытнэпоказательнэ еджапIэм чIэсыгъ, Адыгэ педучилищым щеджагъ. Ар къызеухым НКВД-м щынэгъончъэнымкIэ и ГъэIорышIапIэ иеджапIэу Ростов дэтым агъэкIуагъ. Хэгъэгу зэошхом офицерэу хэлэжьагъ, тын лъапIэхэр иIэхэу къыгъэзэжьыгъ. Пединститутыр къызеухыжьым ыуж IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм аIутыгъ. 1952-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу пенсием окIофэкIэ хэку гъэзетым иредакцие Iоф щишIагъ. АпэрэмкIэ, редакторым игуадзэу, етIанэ гъэзетитIур («Социалистическэ Адыгеимрэ» «Адыгейскэ правдэмрэ») зызэхагъэхьажьхэм пшъэдэкIыжь зыхьырэ секретарыгъ, аужырэ илъэс зыбгъупшIым редакторым игодзагъ. 1984-рэ илъэсым пенсием кIуагъэ.
Илъэсыбэрэ хэку гъэзетым иредакцие Iоф щашIагъ Хэгъэгу зэошхом чанэу хэлэжьагъэхэу ыкIи ащ къыхэкIыжьыгъэхэу Хъущт Хъалидэ, Шъоджэ Мыхьамчэрые, Цэй Аскэрбый, Натхъо Чэмал, Iэшъынэ Хьазрэт.