PERSLER ZAMANINDA ÇEMİŞGEZEK
M.Ö. 700 tarihlerinde Persuvarların basında Hakhamaniş veya Ahamenes. adlı bir Prens bulunuyordu. Pers Kralları (M.Ö. 700 - 675) Hakharnaniş'i hanedanlarınınm atası saydıklarından bu sülale tarihde bu namla anılmaktadır.
Esasen Asur ve Babil çökmüş, Medlerin ordusunda çıkan isyanlar, Perslerin işine yaramış ve meydanı Persuvarlılara bırakmıştı.
Pers hükümdarları arasında cüretli ve meharetli bir kumandan olduğu kadar, geniş görüşlü, enerjik bir devlet adamı olarak, Kuraş II (Kuruş) baş da gelir. Yakın şarkın muzaffer hükümdarlarının tecrübe ve başarılarını örnek alan Kuraş önce disiplinli bir ordu kurdu. Bu ordu ile her şeyden evel Medleri (M.ö. 550) maglüp etti. Bunun üzerine Doğu ve Orta Anadolu'yu istila ettikten sonra Lidyalılarla savaştı. iki tarafın ordusu Kızılırmak doğusunda kArsılaştı, ilk çarpısma neticesiz kaldı, üç aylık bir mütarekeden sonra Bogazköyde (Potrium) baslıyan ikinci çarpışmada Persler büyük zafer kazandılar.
Kral Krezius*, payitahtma kadar takibedildi, 14 günlük bir muhasaradan sonra Gediz Rahillnrinde bıllıman Sardis şehri, Persler tarafından zaptedilerek Lidya devleti ortadan kaldırıldıktan sonra bütün Doğu ve Orta Anadolu Perslerin eline geçti (M.Ö. 541).
Bu suretle tabiidir ki, Harput ve havalisi 'de Perslerin idaresine geçmis oldu (1).
Gerçi bunlar, bu muazzam topraklan istila ettilerse de müstakil bir hükümet ve ordu ancak Keyhusrev II (Siros - Kiros) zamanmda kurabildiler.
Bu hükümdar, ordusuyla hangi tarafa gittiyse o ülkenin halkını, zulüm ve şiddetle değil, bilAkis halka iyi muamele ve adalet dairesinde hareket etmekle bölge halkının sevgi ve itimadmı kazanmıstı. Bu yüzden birçok küçük Kralıklar, Prenslikler, kabileler kendiliklerinden Keyhusrevin idare ve bimayesine iltica ediyorlardı. Tecrübeli Med kıumandanlannın bir cogunu ordusuna kabul ederek bunların secaat, tecrübe ve bilgilerinden istifade etmesini de bildi (2).
Batı Anadolu, kAmilen İranilerin idaresine geçmişti. Lidya ve Rum Alemi münkariz olmuş gibiydi. Keyhusrev, kendini bütün hükümdarların varisi bilir ve öyle hareket ederdi.
Keyhusrevden sonra Daranın cülusu, Yunanlılar ve sonra küçük hükümetler için pek tehlikeli oldu. İranlılarm en azametli ve haşmetli devirleri Dara I. in (M.ö. 521) zamamdır. Dara tahta oturur otunnaz, mülkünde yeni bir idari taksimat, yani (Satraplıklar) ihdas ederek işe başladı. Doğu, Orta ve Batı Anadolu bu hükümdarın idaresine geçti. Harput ve havalisi, Van Satraplıgma baglanrmştı. Bu sırada ülkesi Hindistan'dan Ege ve Trakya topraklarma, Kafkaslardan Mısır, Trablus, Habeşistan dahil Afrika ortalarına kadar genişlemişti,
Bu hükümdarlar Kiyaniyan sülalesinden geldikleri için kendilerine de Kiyaniyan denildi.
Fakat saltanatımn son yıllarmda Batıdan küçük Rum hükümetlerinin, Güneyde Samilerle ittifak akt etmeleriyle her iki ateş arasında kat.:lan ordusu maglüp olmuş ve İrana çekilmeğe mecbur kalmıştır (3). i. Ardaşir III. (Artaxurx) (M.Ö. 358 - 338) zamanında ise Harput ve havalisinin manen İran hükürndarlıgı camiasına dahil ve fakat bir Ermeni beylifi tarafından idare edildiğini görmekteyiz.
Şimdi tam bu sıralarda İranla Makedonya Kralı Büyük İskenderi kafi karşıya butayoruz.
İskender, küçük ve fakat iyi talim ve terbiye görmüş ordusunu, Rumeline kadar geçmiş bulunan İran kuwetleri üzerine sürerek bunları Rumeli'nden atmıs (M.ö. 334) ve Anadolu'da Adana bölgesine kadar sürmüştü. Burada daha büyük İran kuşetleriyle kar$ılaştı ise de, her nevi emri kumanda ve disiolinden rnahrum olan 600.000 kiüik İran kuwetleri, İskenderin tecrübeli kumandanları idaresindeki ordularma maglüp oldu. Bu hezimet üzerine İskender, 50.000'e yakın ordusuyla Nusaybin, Musul Erbil yoluyla İran topraklarmın ilerisine yürüdü (M.ö. 331). Baharında Dicle ile Büyük Zap suları arasında bekleyen 2. nci İran ordusuyla karsı karşıya geldi, bir gün akşama kadar çetin savaşlar oldu. Neticede yine iranlılar maglüp oldu. Simdi Doğuda bulunan bütün beylikler. krallıklar, birer birer mecbur! olarak İskenderin tabiiyetini kabul ediyorlardı.
Bu sırada Harput ve havalisi de bir Ermeni beyinin idaresi altmda İskenderin eline geçmiş bulunuyordu (4).
Ari kökenli bir kavimdir. Ülke yönetimi merkezi ve mutlak monarşiye dayanıyordu.
Ülke toprakları Satraplık denen eyaletlere ayrılır ve başlarına merkezden bir vali gönderilirdi. İlk divan teşkilatını kurdular. Mezopotamya'dan aldıkları çivi yazısını kullandılar. İlk posta ve istihbarat teşkilatını kurdular. Mısır, Mezopotamya ve Anadolu kültüründen etkilendiler. Zerdüştlük (Mecusilik) denen bir dine inanıyorlardı.
(1) Ord. Prof. Şemseddin Günaltay, Yakın Şark c. IV, s. 5-7.
(2) Kadi'i Perk Cemıp Doğu Anndolu'nun eski zanıanlan, s. 117 ve dv.
(3) Ş. Texier, Küçük Asya. Çeviren All Suat, c. 3, s. 12B.
(4) Kadri Perk Cenup Doğu Anadolu'nun eski zamanlari, s. 129 ve dv.
M. Ö. IV. yüzyılda Çemişgezek ve çevresi, Pers ordusunun İskender karşısında uğradığı yenilgilerden sonra Makedonya egemenliğine girmiştir. İskender'in yönetimi altında iken kurulan Kapadokya Kıallığı'nın Çemişgezek civarına da hakim olduğu ancak İskender'den sonraki Makedonya hükümdarının Kapadokya Krallığı'nı ortadan kaldırarak tekrar Makedonya egemenliğini sağladığı anlaşılmaktadır. Fakat, M. Ö. III. yüzyılda yeniden canlanmış olan Kapadokya Krallığı'nm Malatya ve Tunceli yörelerini de ele geçirdiği görülmektedir.
PERSLER (M.Ö. 9. ve 7. yy)
BÜYÜK İSKENDER VE Roma İmparatorLUĞUNDAN DA ESKİ ,BİR ANTİK ÇAĞ İmparatorLUĞU
EFSANEVİ VE İYİ RUHLU ÖNDER KYROS'UN İLK KRALI OLDUĞU BU BÜYÜK DOĞU İmparatorLUĞU ANTİK ÇAĞIN TAM ANLAMAYILA ANLAŞILMASI İÇİN İNCELENMEYE DEĞER KÜLTÜREL VE SİYASAL BİRİKİMLER SUNUYOR BİZE.ÖZELLİKLE YUNAN TOPLULUKLARIYLA KURDUĞU İLİŞKİLER ÖZELLİKLE KLASİK ARKEOLOJİYLE İLGİLENENLER İÇİN ÖNEMLİ BİLGİLER İÇERİYOR.
Klasik dönem incelemesi için Perslerin karakterini bilmek önemlidir. Perslerin Yunanlılarla olan siyasi münasebetleri çok geniş bir konudur.
Coğrafi alan: Batıda Ege denizinden Pencap bölgesine uzanan,Amu Derya'dan Arabistan’a uzanan, Mısırı, Tarakyayı içeren geniş alan.
Tarih yaşı: M.Ö. 9. ve 4.yy
Kurucusu: Büyük Kyros
Yıkılış nedeni: Büyük İskender’in fetihleri
Anadolu’da ilk görüldükleri tarih: M.Ö. 546-Lidya istilası
Kullandıkları yazışma dili: Aramice (Babil’den etkilenmişler).Çivi yazısını kullanan son önAsya halkı olması önemlidir.
Kendi dilleri: Proarien dil grubuna bağlı özgün persçe.
Dini: Mazdeizm(Ahura Mazda adlı tanrının tapınımı söz konusu)
Önemli merkezleri: Eski Med başkenti EKBATANA (Kyros dönemi)
PASARGAD (Kyros dönemi)
Eski elam başkenti SUSA (Dareios dönemi)
Bir pers kenti olan PERSEPOLİS (PARSA)
ÖNEMLİ ARKEOLOJİK KALINTILAR
-Pasargad anıt ve yazıtları
-Kyros sarayı(Taht-ı mader-i Süleyman)
-Kyros'un mezarı(Kabr-i mader-i Süleyman)
-Taht-ı tavus ateşgedeleri
-Kyros kabartması (mezarı yakınında)
-Taht-ı cemşid yazıtları
-Persepolis kral mezarları
-Nakş-ı rüstem (Dareios ve üç kralın daha mezarının bulunduğu kaya mezarlık)
-Nakş-ı Rüstem ateşgedesi
-Susa sarayları (Dareiosun apadana sarayı)
-Dareiosa ait mühür
Persler ya da diğer bir söylenişiyle Parslar bugünkü İran topraklarında ilk kez devletlerini kurmuşlardır. İran halkı olarak bilinen Medlerle de sıkı bağları vardır. Başkentlerinden biri olan Persepolis arkeolojik açıdan önemli kalıntılar verir ve incelenmeye değerdir. Dareios'un ünlü Apadana sarayı ihtişamıyla batının klasik üslubunu kıskandıracak kadar özgündür.
Persler Elam ve Medlerden sonra bir anlamda İran antik çağını oluşturmuşlardır. Askeri ve idari teşkilatlanmalarının üstünlüğü sayesinde büyük başarılar elde etmişlerdir.
Persler tarihte iki büyük hanedanlık kurmuşlardır;Akamanış(ahemeni,akamenid) ve Sasani Hanedanlıkları.Antik çağda İmparatorluk kuran hanedanlık Ahemenilerdir. Burada Ahemenilerin arkeolojik,kültürel ve tarihsel değerlendirmelerini bulacaksınız.
Ahemeni hanedanlığı Büyük İskender ve Roma'dan önce antikçağın en büyük İmparatorluğunu kurmuştur. Bu gücün kaynağı askeri açıdan düzenli birliklerden oluşan düzenli ordularıydı.
2.Kyros ya da Büyük Kyros ile başlayan Pers istilası kısa zamanda çok büyük bir İmparatorluğun kurulmasına önayak oldu. Ahemeni hanedanından olan II. Kyros tarafından kurulan (M.Ö. 556-530) ve geniş topraklara yayılan Pers İmparatorluğu ,kralların tahta çıkışı sırasında yaşanan bunalımlara ve ardı arkası kesilmeyen ayaklanmalara rağmen , olağanüstü bir istikrar gösterdi. Ege denizinden Pencap bölgesine, Amu Derya'dan Arabistan'a kadar büyük bir alanı kapsayan Pers İmparatorluğu 2.Kambyses (M.Ö. 530-522) döneminde Mısır'ı,1.Dareios (M.Ö. 522-486) döneminde Trakya'yı ve doğuda İndus vadisini çevreleyen toprakları İmparatorluklarına katmışlardı.
Çok çeşitli halkları barındİran İmparatorluk Büyük Kral olarak adlandırılan ana yönetici tarafından başkent Susa'dan yönetiliyordu. Susa aynı zamanda İran’ın en eski uygarlığı olan Elamlıların da başkentiydi. Kentin tarihi M.Ö. 4000' e kadar gider. M.Ö. 3000 de Elam başkenti olan Susa, M.Ö. 6. yy da I.Dareios tarafından idari başkent yapıldı. Susa Antik çağda Kral yolu olarak bilinen 2700 km’lik yolun son durağıdır. Kral yolu Lidya devletinin başkenti Sardes'ten başlar.
Perslerde Devlet Yönetimi
Devletin bünyesi ve idare tarzı hakkında eski yunan kaynaklarında verilen bilgiler pek yeterli olamamaktadır. Yine de bu konu hakkındaki bilgiler arkeolojik kalıntılarla birlikte artmaktadır.
Irkları,dinleri,gelenekleri,coğrafyaları birbirinden farklı milletleri tek bir devlete mensup etmeyi başarmışlardır. Devletin asıl söz sahibi "Büyük Kral" dır. Perslerdeki büyük kral kavramı Mısır firavunları gibi yeryüzünde bir tanrı değildi. Fakat alelade bir insan da değildi. Büyük kral bir anlamda tanrı elçisiydi.(yani tanrıları Ahura Mazda'nın elçisi )Büyük karla kendisini Ahura Mazda'nın rızasıyla yönetimi ele geçirmiş sayar. Eski çağ devletlerinde görülen Kral-Tanrı ilişkişini bu devlette de görmek mümkündür. Büyük kral Ahura Mazda'nın adaletini yeryüzünde yaymakla görevlidir. Kral ordularında başıydı. Kral av sporuyla ilgilenirdi .
Pers Saray Teşkilatı ve Geleneği
Ahemeni saraylarının üslubu çok ihtişamlıydı. Saray teşkilatlanmaları Medlerden etkilenmiştir. Kral kıyafetleri de bu etkiyi taşır. Kral kıyafetleri çok pahalı,ağır,erguvani kumaşlardandı. Taht-ı cemşid adlı arkeolojik kalıntı -ki bu bir kabartma- büyük kral uzun saçlı,uzun,gür sakallıydı. Kraliçe kralın baş kadınıydı.
Yönetim Birimleri Teşkilatlanması
İmparatorluk satraplık denilen büyük idari birimlerden oluşuyordu. Bu satraplıklar büyük kral tarafından saptanırdı. Satraplık sayısı 23-30 arasındadır. Satraplıklar içte özerk dışta büyük krala bağlı eyaletler olarak da tanımlanabilir. Yunan sitelerinde bu dönemde pers yandaşı Tiranlar sitede söz sahibi olsalar da bağlı oldukları satrabın boyunduruğu altındalardı. Satraplar genelde Pers soyundandı.
23 Önemli Pers Satraplığı,
1- Parsa -Pers satraplığı
2- Uvaja -Elam satraplığı
3- Babirus -Kalde satraplığı
4- Athura -Asur satraplığı
5- Arabaya -Fenike satraplığı
6- Mudraya -Mısır satraplığı
7- Deniz halkları satraplığı (Kilikia,Kıbrıs)
8- Yauna satraplığı(Likya,Karia,Pamphlia,sahil yunan kolonileri,Iyonya ve Aiolya)
9- Çparda (Lidya,Mysia)
12- Katpaluka (Kappadokia)
13- Parthava (Hirkanya ve Partya)
14- Zarangiye (Zaranka)
15- Haraiva (Ariya)
16- Uvarazmiya (Harezm)
17- Bakhtris (Bakteriyana)
18- Sughda (Suydiyana)
19- Gandara (Kandahar)
20- Sakalar (Şeyhun ötesindeki Türk illeri)
21- Thatguslar (Sattagideler)
22- Hrauvatisler (Arakhosya)
23- Makalar (Hormuzd geçit bölgesi)
Perslerin mazdeizminden bahsetmek gerekir.
Ahura MAZDA natürist kültüne bağlı olan perslerin en büyük tanrısıdır. Yeri ve göğü yaratan odur. Kral onun lütfu ile kral olmuştur. Krala iktidarı veren ve düşmanlara karşı yardım eden odur.
Kurban kültü vardır ve dağlarda kurulmuş ateşgedeler bir anlamda tapınaktır. Çeşitli tanrılar ele geçirilmiştir. Persepolis kabartmalarında Ahura mazdanın tasviri önünde mukaddes ateş yandığı görülür. Bu gösteriyor ki ahemeniler devrinde büyük ve ihtişamlı tapınak yapıları yoksa da kült yerleri ,sunaklar ve tanrı tasvirleri vardı.
Ahura mazda Asurlulardaki gibi insan şeklinde tasvir edilmiştir. Krallık sanatkarları Ahura mazdaya bir sembol atfetmişlerdi. Bu sembol Hitit krallarından önce firavunların,sonra da Asur krallarının almış olduklarını bildiğimiz Kanatlı güneş kursudur.
Pers halkı ışığa,ateşe,suya,toprağa,rüzgara tapınırdı.
Perslerin Andolu Sahnesine Çıkışı
M.Ö. 547 de Lidya karlı Kroisosun Persli Kyrosa yenilmesi ve Kyrosun lidyayı ele geçirmesiyle Pers istilaları başlamıştır. Daha sonra yunan kentlerini de alan Kyros, Lidyanın egemenliğine son vermiştir. Sikkeyi icad eden Lidlerin ortadan kalkmasıyla sikke basımı Perslerin etkisine girmiştir. Persler önceleri Lid sikkeleri(Kroisosun sikkeleri) basmışlar daha sonra I. Dareios döneminde kendi özgün sikkelerini basmaya başlamışlardır.
Pers - Yunan Siyasi ilişkileri
Perslerin Anadolu'yu istila etmesinden itibaren Persler ve yunanlılar arasında birçok savaş ve siyasi ilişki olmuştur. Bunların bazıları ;
-Ünlü Milet ayaklanması M.Ö. 499
-Ünlü yunan tarihçisi Ksenephonunda katıldığı,Genç Kyros’un abisini tahttan indirmek için düzenlediği ve 10.000 yunan askerinin katıldığı On binlerin dönüşü adlı tarihi eser(Ksenephonun yazdığı) de uzunca anlatılan sefer.
Özellikle kral yapıları yani saraylar çok görkemlidir. Bu bakımdan Perslere özgü bir saray sanatından bahsedebiliriz.
Bu saray sanatı doğunun yani Mısır, Asur ve Anadolu’nun bir yandan da batının yani yunanın etkisi altındadır. Persepoliste ve Susada örneklerini gördüğümüz pers saraylarının mimarisinde taş sütunlar önemlidir. Sütunlu saraylarına Apadana adı verilirdi.
Sütun başlıkları Mısır,Asur,Yunan başlıklarından alınmış çeşitli motifler kapsamakla beraber ,üst kısımlarında çift boğa başlarıyla süslenmiştir. İskitlerin hayvan üslubundan etkilenmişlerdir.
Saray duvarlarında heykeltraşlık eserleri olarak genellikler kabartmalar görülür.
Ahemeni sarayları eski doğu mimarlığının son örnekleri sayılabilir. Çünkü Büyük İskender istilasıyla yakın doğuya yayılan Grek mimari üslubu,eski doğu mimarlığını unutturmuştur.