Şu an buradasınız: Makale > Türkiyede Kütüphanecilik Eğitiminin Yeniden Yapılanması Makale No : M- 1713
A. Yaşar Tonta Kütüphanecilik Türkçe
Makale No: 1713 Hit : 5883 Hata Bildirimi Tavsiye Et
Kütüphanecilik eğitimi köklü değişimlerin yaşandığı dinamik ve rekabetçi bir çevrede verilmektedir. Rekabetçi bir çevrede hayatta kalma şansı büyüklük, çeşitlilik ve esneklikle doğru orantılıdır. Mevcut kütüphanecilik bölümleri küçük ve sayıca çok azdır. Daha büyük ve çeşitli bir pazara seslenerek kütüphanecilik eğitimi programları büyüyebilir, çeşitlenebilir ve gerek bireysel gerekse topluca yaşama şanslarını artırabilirler. Öğretim üyesi ve öğrenci sayılarının az olması diğer dezavantajlardan birisidir.
Van House ve Sutton (1996) kütüphanecilik eğitiminin hayatta kalabilmesi için bir dizi öneri getirmişlerdir. Yazarlara göre bireysel bir kütüphanecilik eğitim programının yaşayabilmesi için önce durum saptaması yapılmalı, yararlı bir dizi stratejiye karar verilmeli, meslek mensupları, ana örgüt ve diğer paydaşlar değişimin gerekli olduğuna ve seçilen stratejinin doğru olduğuna ikna edilmeli ve daha sonra da bu değişim zamanında gerçekleştirilmelidir.
Kütüphanecilik eğitimi “bilgi” merkezli olmalı, verilen eğitim sadece kütüphaneler üzerinde değil, diğer kurumlar üzerinde odaklanmalıdır. Mevcut kurumlara (örneğin, kütüphaneler) ve araçlara (örneğin, Kongre Kütüphanesi Konu Başlıkları) sıkı sıkıya bağlı argümanlar gerekli “soyutlama”dan yoksundur. Benzeri bir biçimde, kütüphaneciliğin mesleki alanının çok gevşek olarak belirlendiği argümanlar da zayıftır. Çünkü bu argümanlarla kütüphaneciliğin topluma yaptığı spesifik katkılar gösterilemez.
Van House ve Sutton’a (1996) göre türlerde değişim ve diğer türlerle karışarak yeni türler meydana getirme hayatta kalmak için izlenen bir başka stratejidir. Yeni derecelerin (arşivcilik, bilgi yönetimi, vd.) verilmesi, bilgisayar, iletişim, bilişsel bilim vb. gibi diğer alanlarla ortak programlar yürütülmesi, öğretim üyesi değişimi, ortak araştırma projeleri yürütülmesi izlenebilecek yöntemlerden bazılarıdır. Mesleki eğitimde karma bir yapıya gidilmesi (hybridization) yeni beceriler ve yeni uzmanlık alanları kazandırır.
Diğer alanlarla ve akademik disiplinlerle işbirliğinin artması kütüphanecilik eğitimine ek yükler getirmektedir. Bunlardan birisi kalitedir. Üniversite içinde kalite hem rekabetin hem de işbirliğinin anahtarıdır. Akademik birimler güçlülerle işbirliği yapmak isterler, zayıflarla değil. İşbirliği yapan tüm katılımcıların işbirliğine katkıda bulunmaları beklenir. Bu tür bir işbirliğinin gerçekleşebilmesi için herşeyden önce kütüphanecilik eğitimi başka disiplinler tarafından kaliteli olarak algılanmalı, üniversitede yürütülen ortak eğitim ve araştırmalara değer katmalıdır.
Hızlı değişim ve uyum sağlama esneklik gerektirir. Kütüphanecilik eğitimi programları çeşitli dersler ve uzmanlık alanlarıyla ilgili denemeler yapmalı, başarısız olan denemelere son vermeli ve yoluna devam etmelidir. Bu, hem öğretim üyeleri hem de sunulan dersler açısından esneklik gerektirir. Olası stratejilerden bazıları yarım zamanlı öğretim üyeleri istihdam etmek, derslerin sunulmasında yenilikçi mekanizmalar (uzaktan eğitim, dağıtık eğitim, vb. gibi) kullanmak ve öğrenci kabulünde ve müfredatta esnek olmaktır.
Kuşkusuz değişimin önünde engeller de olacaktır. Mesleklerin ve mesleki örgütlerin çoğu zaman statükoda çıkarları vardır. Geçmişte başarılı olan meslek mensupları değişime karşı çıkacaklardır. Halk, üniversite ve okul kütüphanelerinde çalışan kütüphanecilerin çoğunlukta olması nedeniyle kütüphanecilik eğitimi de bu kişilerin bakış açılarına göre şekillenmektedir. Farklı görüşleri olan profesyoneller genellikle derneklerde aktif olarak görev almamakta, bu nedenle de farklı görüşler dile getirilememektedir. Kütüphaneciler ve öğretim üyeleri mevcut yapıya “yatırım” yapmışlar ve çeşitli ilişkiler kurmuşlardır. Bu kimseler saygınlıklarını farklı bir çevrede denemekten kaçınacaklardır.
Van House ve Sutton (1996) mesleki değerlerin ciddi bir biçimde yeniden gözden geçirilmesini önermektedirler. Daha önce de değinildiği gibi, yazarlar kütüphanecilik eğitiminin yaşamasının mevcut programların yaşaması anlamına gelmediğini söylemektedirler. Kütüphanecilik alanı değişmektedir. Alanın sınırları, oyuncuları, sermayesi ve rekabet kuralları değişmektedir. Kütüphaneciliğin öneminin artması ve bu meslekte sermaye (para, güç, prestij) birikimi potansiyeli görmeleri nedeniyle diğer meslek ve disiplinler de bu alana girmek istemektedir. Kütüphanecilik eğitimi hakkındaki tartışmaların çoğu kütüphanelerle ilgilidir. Ancak kütüphanecilik eğitimi sadece kütüphanelerle sınırlanmamalıdır. Bilgi yönetimiyle ilgili olarak yeni ortaya çıkan sorunların ve yeni kurumların da kütüphanelere benzediğini öne sürmek, daha büyük, daha esnek, kamu nezdinde daha fazla görünürlüğü ve belki de saygınlığı olan ve daha rekabetçi mesleklere karşı güçlü bir tez değildir. Kütüphaneciliğin yeni alanlarda da otorite kazanması bilgiyle ilgili yeni sorunları çözebilmesine bağlıdır. Kütüphanecilik mevcut uzmanlığını kullanarak yeni sorunları çözmek için daha iyi araçlar geliştirmeli ve bu sorunlara daha iyi çözümler bulmalıdır. Van House ve Sutton, kütüphanecilik eğitiminin kamu sektöründen ve kütüphanelerden oluşan yaşama alanının (ekolojisi), bu mesleği, alanlarında otorite kurmak için rekabete daha alışık olan mesleklere ve eğitim programlarına karşı dezavantajlı duruma sokabileceğine dikkat çekmektedirler. Yazarlar, köklü değişimlere hızlı yanıt verilmezse, kütüphanecilik eğitiminin de çok sevilen, ama nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalan pandaların durumuna düşebileceği uyarısında bulunmaktadırlar.
Türkiye’de Kütüphanecilik Eğitiminin Yeniden Yapılanması
Bu bölümde, yukarıdaki değerlendirmeler de dikkate alınarak, ülkemizde kütüphanecilik eğitiminin gelişmesi ve yeniden yapılanması ile ilgili bazı görüşler öne sürülmektedir.
Bilindiği gibi, ülkemizde üniversite düzeyinde kütüphanecilik eğitiminin hemen hemen yarım yüzyıllık bir tarihi geçmişi vardır. Halen Ankara, İstanbul ve Hacettepe Üniversitelerinde kütüphanecilik eğitimi verilmektedir. Son yıllarda yapılan değişiklikler sonucu arşivcilik ve “dokümantasyon-enformasyon” eğitimi de ilgili üniversitelerin kütüphanecilik bölümleri altında örgütlenmiştir. Bunun yanı sıra, Marmara Üniversitesinde de bir süredir sadece arşivcilik eğitimi veren bir bölüm faaliyetlerini sürdürmektedir.
Geleneksel kütüphanecilik (ve arşivcilik) eğitim programlarının yanı sıra, son yıllarda bazı üniversitelerde bilgisayar ve “enformatik” mühendisliği (örneğin, Bilkent Üniversitesi) bölümleri açılmıştır. Bu üniversitelerde “enformatik” konusunda verilen dersler “hesaplama” geleneğine (Buckland, 1999) daha yakın sayılabilecek derslerden (veri tabanı yönetim sistemleri, uzman sistemler, vd.) oluşmaktadır.
Kütüphanecilik eğitimini dolaylı yönden ilgilendiren bir başka gelişme de Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) bütün üniversite öğrencilerine bilgisayar okur yazarlığı kazandırmak ve bilgi teknolojilerine aşinalık sağlamak amacıyla aldığı üniversitelerde “enformatik enstitüleri” açılması kararıdır. Orta Doğu Teknik Üniversitesinde birkaç yıl önce kurulan bir Enformatik Enstitüsü halen yüksek lisans düzeyinde eğitim vermektedir. Kurulan enstitülerin sayısı henüz sınırlıdır. Ancak bu sayının önümüzdeki yıllarda giderek artacağı söylenebilir.
Ülkemizde son yıllara gelinceye dek kütüphanecilik eğitiminin genel olarak temelde basılı kaynaklarla ilgili kütüphanecilik işlemlerinin öğretilmesine dayandığını söylemek mümkündür (Tonta, 1987: 94). Basılı olmayan ve fakat bilgi içeren diğer materyaller, bilgisayar uygulamaları, ağlar, bilgi teknoloji uygulamaları, Internet, web tasarımı vb. gibi konular ise programlarımızda nispeten daha az yer bulabilmektedir. Bunun temel nedenlerinden birisi ülkemiz kütüphanelerinin ve bilgi merkezlerinin bu tür gelişme ve teknolojilerle yeni yeni tanışmaya başlamalarıdır kanısındayız. Çakın (2000) halen verilen kütüphanecilik lisans eğitiminde bilgi kaynaklarının kurumsal bağlamda sağlanmasına ve düzenlenmesine dayanan geleneksel yaklaşımın egemen olduğunu vurgulamaktadır.
Ülkemizde kütüphanecilik eğitiminde halen egemen olan geleneksel yaklaşımı değiştirmek amacıyla son yıllarda bazı girişimlerde bulunulduğu gözlenmektedir. Yakın geçmişte kütüphanecilik bölümü başkanları zaman zaman bir araya gelerek gelişmeleri değerlendirmişler ve eğitim programlarında yer alan dersleri gözden geçirmişlerdir. Bu toplantılarda kütüphanecilik bölümlerinin adlarına kütüphanecilik mesleğini daha iyi yansıttığı düşüncesiyle “bilgi”, belge”, “bilgibilim” gibi yeni takılar eklenmesi yönünde bazı görüşler ortaya çıkmıştır. Örneğin, Hacettepe Üniversitesi (H.Ü.) Kütüphanecilik Bölümü bölüm adını “Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü” olarak değiştirmeye karar vermiştir. Söz konusu değişiklik önerisi üniversitenin yetkili kurullarında karara bağlanmak üzeredir. Öneri YÖK tarafından da benimsendiği takdirde H.Ü. 2001-2002 öğretim yılından itibaren bölüme yeni adı altında öğrenci kabul etmeye başlayacaktır.
Yurt dışında olduğu gibi ülkemizde de kütüphanecilik bölümleri öğretim üyesi ve öğrenci sayıları bakımından oldukça küçüktür. Bölümlerin bilgisayar ve ağ alt yapılarında son yıllarda nispeten bir iyileşme gözlenmesine karşın, programlarda yer alan dersler henüz tam anlamıyla gözden geçirilerek yeni gelişmeler programlara yansıtılamamıştır. Kütüphanecilik bölümlerinin üniversitelerin diğer bölümleriyle ilişkileri çoğu zaman servis dersleri ile sınırlıdır. Üniversitenin diğer bölümlerine mensup öğretim elemanlarıyla yürütülen ortaklaşa araştırma projesi yok denecek kadar az sayıdadır. Kütüphanecilik bölümlerinin değişime ayak uydurma çabalarının bölüm adlarının değiştirilmesi gibi “kozmetik” bazı değişikliklerle sınırlı kalmaması, kütüphanecilik bölümlerinin eğitim-öğretim ve araştırma programlarının yeniden yapılanması gerektiği kanısındayız. H.Ü. Kütüphanecilik Bölümünde gerçekleştirilen yeniden yapılanma çalışmalarının (Çakın, 2000) bu açıdan iyi bir başlangıç oluşturduğu düşüncesindeyiz. Ülkemizde kütüphanecilik eğitiminin devamı açısından benzer çalışmaların diğer kütüphanecilik bölümlerinde de en kısa sürede tamamlanmasını dileyerek, yeniden yapılanma ile ilgili birkaç noktayı biraz daha ayrıntılı olarak tartışmanın yararlı olacağını düşünüyoruz.
Kütüphanecilik Eğitiminin Misyonu
Bilindiği gibi, kütüphaneler bilgi kaynaklarını seçip düzenleyerek kullanıcıların hizmetine sunmakla yükümlüdür. Genelde kütüphaneler çoğunlukla basılı ya da kâğıt üzerindeki bilgileri kullanıcı hizmetine sunma konusunda uzmanlaşmıştır. Ancak basılı bilgi kaynaklarını toplama, hizmete sunma ve koruma kütüphanelerin tek işlevi olamaz. Kütüphaneler ya da daha genel bir deyişle bilgi sistemleri metin türünde ve bibliyografik bilgilerin yanı sıra sayısal ve grafik verilerin düzenlenmesi, bu tür bilgilere erişim sağlanması ve bu bilgilerin günlenmesi ve yaşatılması için kullanılan elle ya da bilgisayarla yapılan işlemleri de kapsamaktadır. Bu tür sistemlere örnek olarak müzeler, çevrimiçi (online) kataloglar, havayolu/otel/sinema yer ayırtma (rezervasyon) sistemleri, ses ve görüntü arşivleri verilebilir.
Kütüphanecilik eğitimine bu açıdan yaklaşıldığında, temel amacın kütüphanelerde ve diğer bilgi merkezlerinde bilgi sistemlerini tasarlayıp kuracak, gerekli bilgi hizmetlerini verecek ve bu tür merkezleri yönetecek kişileri yetiştiren dinamik ve yeniliğe açık bir program geliştirmek olduğu ortaya çıkmaktadır.
Dijital kütüphane dermeleri ve hizmetleri yaratmak ve yönetmek için kütüphanecilerin sahip olması gereken becerileri Tennant (1999) şöyle sıralamaktadır: Görüntüleme teknolojileri, optik karakter tanıma, işaretleme (markup) dilleri, kataloglama ve “metadata”, dizinleme ve veri tabanı teknolojisi, kullanıcı arabirimi tasarımı, programlama, web teknolojisi ve proje yönetimi. Tennant bir kişinin bu becerilerin tamamına sahip olmasının beklenemeyeceğine işaret etmekte, söz konusu becerilerin bir kısmının kütüphanecilik okullarında öğretilebileceğine, bir kısmının ise işyerinde öğrenilebileceğine dikkat çekmektedir.
Bu açıdan bakıldığında kütüphanecilik bölümlerinin misyonu “bilginin bulunması, düzenlenmesi, depolanması, erişimi ve kullanıma sunulması konusunda bilgili; etkin bilgi sistemleri tasarlayan, kuran ve işleten; karmaşık ve hızla değişen bilgi dünyasında liderlik yapabilecek ‘bilgi profesyonelleri’ni eğitmek” olarak tanımlanabilir.
Dikkat edilecek olursa, bu misyon cümlesinde, çok önemli olmasına rağmen, farklı formatlardaki bilgilerden (basılı kitap ve dergiler, haritalar, resimler, fotoğraflar, elektronik belgeler, bilgisayar programları, istatistik ve sayısal bilgiler, sanat eserleri. vd.) ve bilgi teknolojilerinden söz edilmemektedir. Çünkü belirleyici olan bilgilerin nasıl “paketlendiği” (kitap, dergi, rapor, ses kaydı, film, web sayfası, vd.), nerelerde kullanıma sunulduğu (kütüphane, arşiv, müze, “siber” kütüphane, vd.) ve bilgi sistemlerinde hangi teknolojilerden yararlanıldığı değildir. Bilgi teknolojisi de diğer teknolojiler gibi -önemli- bir araçtır. Amaç ise bilgi teknolojilerinden yararlanarak kullanıcıların gereksinim duydukları her tür bilgiye erişim sağlamaktır.
Kuşkusuz bu tür programlar geliştirilirken mezunları istihdam edecek potansiyel kurumların isterleri de göz önüne alınmalıdır. Kütüphanecilik bölümlerinden mezun olanların başka disiplinlerden (bilgisayar, işletme, eğitim, vb.) mezun olan kimselerle rekabet halinde olacağı unutulmamalıdır. Ancak böyle bir rekabet düţünülerek başka bölümlerde kolayca edinilebilecek uzmanlık bilgi ve becerilerinin kütüphanecilik bölümlerinde verilmesi yanılgısına da düşülmemelidir. Çünkü, kütüphanecilik bölümleri, çok isteseler bile, örneğin bilgisayar bölümleri mezunları kadar iyi mühendis ya da bilgisayar programcısı yetiştiremezler. Kaldı ki böyle birşeye hiç gerek de yoktur. Kaynakları daha verimli alanlarda kullanarak kütüphanecilik eğitim programlarında uzman olduğumuz konulara (bilginin organizasyonu, bilgi erişim, ve bilgi hizmeti verme) ağırlık vermeli, bilgisayar programcılığı, kullanıcı arabirimi tasarımı vb. gibi konularda ise bu tür öğretim yapmak üzere kurulmuş olan bölümlerle işbirliğine gitmeliyiz. Bu tür bir yaklaşım, hem sınırlarını çizmekte zorlandığımız bilgi piyasasında kütüphaneciler olarak kendimize özgü bir yer edinmemizi sağlayacak, hem de diğer disiplinlerle olan ilişkilerimizi geliştirmemize ve ortaklaşa eğitim programları ve/ya da projeler yürütmemize yardımcı olacaktır kanısındayız.
Öte yandan, ülkemizde –ve diğer birçok ülkede- kütüphanecilik bölümlerinin mesleki derecelere kabul ve iş pazarına giriş üzerinde tekel güçleri olmadığı unutulmamalıdır. Dolayısıyla kütüphanecilik bölümlerinin gelişen pazarlarda (emerging markets) ortaya çıkan bilgi yönetimi ile ilgili işleri yapabilmek için giriş koşulları dikte edebilmesi söz konusu değildir. Bu nedenle de diğer disiplinlerden alınan dersler (tıbbi dokümantasyon, yönetim bilgi sistemleri, web tasarımı, vd.) giderek daha fazla önem taşıyacak ve kütüphanecilik bölümü mezunlarını daha pazarlanabilir hale getirecektir düşüncesindeyiz.
Yukarıda verilen misyon cümlesi çerçevesinde kütüphanecilik eğitim programlarında yer alması gereken temel (çekirdek) dersler belli başlı üç kategori altında toplanabilir:
1. Bilgi kaynakları ve bilgi hizmetleri: Bu kategoride basılı, elektronik olarak ve ağ aracılığıyla erişilebilen bilgi kaynaklarının yapıları, içerikleri, türleri; bu kaynakları arama, bulma ve değerlendirme yöntemleri ve söz konusu bilgi kaynakları aracılığıyla sunulan bilgi hizmetleri ile ilgili temel dersler yer alabilir. Kullanıcı gereksinimlerinin saptanması ve bilgi hizmeti sağlamayla ilgili toplumsal konular da bu kategori altında verilebilir.
2. Bilginin düzenlenmesi: Bilginin entellektüel ya da otomatik olarak düzenlenmesiyle ilgili ilkeler, sistemler ve yöntemler bu kategoride yer almaktadır. Bilgi analizi, bilginin düzenlenmesi, bilgi erişim, bilgi sistemleri tasarımı, web tasarımı ve Internet aracılığıyla içerik sunumu ile ilgili temel dersler bu kategoride düţünülebilir.
3. Yönetim ve mevzuat: Yönetimin temel ilkeleri, bilgi merkezlerindeki işlemlerle ilgili uygulamalar, derme geliştirme, lisans ve kontrat hukuku, işbirliği, bilgi merkezlerinin otomasyonu, bilgi teknolojisi yönetimi ile ilgili temel dersler bu kategori altında yer alabilir.
Yukarıdakilere ek olarak “Bilgi Teknolojisi” ile ilgili dersler dördüncü bir kategori olarak düţünülebilir. Bilgi merkezlerini ve bilgi sistemlerini etkileyen teknolojiler, bu teknolojilerle ilgili iţlemler, hizmetler ve bilgi teknolojileri yönetimi konusundaki dersler bu kategori altına sokulabilir. Ancak bilgi teknolojileriyle ilgili konuların ders programlarında yer alan bütün derslere gerektirdiği kadar “yedirilmesi” kanımızca daha yararlı bir yaklaşım olacaktır. Çünkü yabancı ülkelerde bilgi teknolojileri ve bilgisayar okur yazarlığı ile ilgili dersler bir zamanlar kütüphanecilik bölümlerinden mezun olabilmek için mutlaka alınması gereken dersler (“exit requirements”) statüsündeyken, zamanla bu dersler kütüphanecilik bölümlerine girebilmek için ön koşul (“entry requirements”) haline gelmiştir. Nitekim H.Ü. Kütüphanecilik Bölümünde de yeni anabilim dallarının kurulmasıyla birlikte 1990’ların ortalarında öğretilmeye başlanan bilgisayara giriş, Internet ve programlama dersleri yeniden yapılanma çalışmaları sırasında yeniden gözden geçirilmiştir. Halen öğrencilerin azımsanamayacak bir kısmı kelime işlem, tablolama ve veri tabanı yönetim sistemleri gibi belli başlı bilgisayar yazılım programlarını ve Internet’i kullanmasını üniversiteye başlamadan önce öğrenmektedirler. Büyük bir olasılıkla birkaç yıl içinde kütüphanecilik programlarında bu tür giriş düzeyindeki derslerin öğretilmesine gerek kalmayacağı kanısındayız (7). Kuşkusuz, bilgi sistemleri tasarımı, Internet aracılığıyla bilgi hizmetleri sunulması, web tasarımı, elektronik kütüphaneler gibi dersler bu kapsamda yer almamaktadır.
Gerek yurt dışındaki birçok kütüphanecilik programında, gerekse ülkemizdeki kütüphanecilik bölümlerinde temel derslerin yukarıdaki kategorilerde anılan işlevler çerçevesinde oluşturulduğu görülmektedir (Bilginin Organizasyonu, Bilgi Hizmetleri ve Yönetim gibi dersler). Bu sınıflama çerçevesinde temel derslerin yanı sıra seçmeli dersler açılabilir ve söz konusu derslerin içerik tanımları hazırlanabilir. Her ne kadar bilgi kaynakları ve yapılan işlemler bilgi merkezlerinin (kütüphane, arşiv, bilgi merkezi, müze, vd.) niteliğine göre bir miktar farklılık gösterse de, yukarıda çizilen çerçeve ışığında farklı adlarla ya da farklı bölümler altında geliştirilecek programlarda yer alan dersler saptanabilir. Kullanıcı gereksinimlerinin saptanması, gerek basılı gerekse elektronik bilgilerin organizasyonu, bilgi erişim, sistem çözümleme, yeni bilgi sistemleri tasarlama, planlama, kurma ve kullanma, bu sistemleri yönetme, bilgi ekonomisi, proje yönetimi, bilgi teknolojisi yönetimi vb. gibi dersler kütüphanecilik eğitim programlarında yer alabilir. H.Ü. Kütüphanecilik Bölümünün yeni programında önerilen bazı derslerin (Çakın, 2000: 16-17) bu konuda mütevazı bir başlangıç oluşturduğu kanısındayız. Ders programları zaman zaman gözden geçirildikçe bu tür derslerin sayısının artacağını söylemek mümkündür.
Yukarıdaki değerlendirmelerden de anlaşılacağı üzere, kütüphanecilik mesleği ve dolayısıyla kütüphanecilik eğitim programları bir yandan bilgisayar, iletişim, Internet vb. gibi alanlardaki teknolojik gelişmelerle başa çıkmaya ve bu mesleklerden gelen rekabete yanıt vermeye çalışmakta, bir yandan da ekonomik ve toplumsal yaşamda bilginin stratejik öneminin artmasıyla birlikte oluşan yeni bilgi gereksinimlerini tatmin etmeye çalışmaktadır. Kütüphanecilik eğitiminin söz konusu çevresel değişimlere ayak uydurabilmesi ve hayatta kalabilmesi için yeniden yapılanması ve “bilgi sorunu”yla ilgilenen diğer disiplinlerle yakın ilişki içerisinde olması gerekmektedir.
Kütüphanecilik eğitiminde yeniden yapılanma sorunu Kuzey Amerika ve Avrupa'daki kütüphanecilik okullarının gündemlerini 1990'lardan itibaren daha yoğun bir biçimde işgal etmeye başlamıştır. Internet aracılığıyla erişilebilen bilgi kaynaklarının hızla artması ve söz konusu kaynakları düzenleme gereği kütüphanecilik eğitim programlarında "dijital kütüphaneler", "ağ aracılığıyla (networked) bilgi erişim" gibi dersler açılmasına yol açmıştır. Özellikle dijital kütüphaneler konusuna diğer disiplinler tarafından büyük ilgi gösterilmektedir. Kütüphaneciler, kütüphaneciliğin bir meslek olarak varlığını devam ettirebilmesi için sadece basılı kaynaklarla ilgili bilgi sorunlarına değil, ağ aracılığıyla erişilebilen bilgi kaynaklarıyla ilgili bilgi sorunlarına da çözüm üretmek zorunda olduklarının farkına varmışlardır. "Internet'in kataloglanması", "dijital nesnelerin tanımlanması", "filtreleme" vb. gibi konularda Kongre Kütüphanesi, OCLC, CNI (Coalition for Networked Information) gibi kuruluşlarda çalışan kütüphanecilerin öncülüğüyle çeşitli projeler geliştirilmiş ve söz konusu projeler diğer bilim dallarından da destek görmüştür. Anglo-Sakson kütüphanecilik eğitimindeki bu dönüşüm (transformation) halen büyük bir hızla devam etmektedir.
Ülkemizdeki kütüphanecilik eğitim programlarında da anılan dönüşümün sancıları yaşanmaktadır. Kütüphanecilik eğitiminin misyonu ve eğitim programlarında yer alması gereken temel dersler, dünyadaki genel yönelimler (trends) de dikkate alınarak, gözden geçirilmektedir.
Yeniden yapılanma çalışmalarının biçimsel değişikliklerle sınırlı kalmaması ve ders programlarının bilgi teknolojileri, Internet, yönetim vb. gibi alanlardaki son gelişmeleri yansıtacak şekilde değiştirilmesi gerekmektedir. Kütüphanecilik mesleğinin sadece kitaplarla ilgili ve kurumsal olarak sadece kütüphanelerdeki bilgi sorunlarına çözüm bulan bir meslek olmadığı, olmaması gerektiği hatırlanmalıdır. Kütüphanecilerin bilginin düzenlenmesi, yönetimi ve bilgi sistemleri tasarımı alanındaki uzmanlıkları kütüphaneler dışında kalan kurumlarla da paylaşılmalıdır. Kütüphanecilik mesleğinin ve dolayısıyla kütüphanecilik eğitim programlarının geleceğinin geleneksel olmayan ortamlardaki ve kurumlardaki bilgi sorunlarına da çözüm bulmaktan geçtiği gerçeğini gözden uzak tutulmamalıdır. Teknolojik ve toplumsal gelişmeler yakından izlenmeli, söz konusu gelişmelerin bilgi yönetimi üzerindeki olası etkileri incelenmeli ve yeni yüzyılda karşılaşacağımız bilgi sorunlarına çözüm bulabilmek için stratejik araştırmalar yapılmalıdır. Kütüphanecilik mesleğinin ve kütüphanecilik eğitim programlarının önünde pandalarınkinden daha fazla seçenek bulunduğu bir gerçektir. Bu seçenekleri değerlendirebilecek entellektüel kapasiteye sahip olan kütüphanecilerin, değişime ayak uydurabildikleri takdirde bilgi toplumunda anahtar bir rol oynayacakları kanısındayız.
1. Bu yazıda "kütüphanecilik" terimi çoğu zaman "bilgi araştırmaları" (information studies), "bilgibilim" (information science), "arşivcilik", "dokümantasyon", "bilgi yönetimi" gibi terimleri de içine alan şemsiye bir terim olarak kullanılmıştır. Aynı şekilde "kütüphaneler" ve "kütüphaneciler" terimi her tür kütüphane, arşiv, müze, bilgi/belge merkezi ve bilgi sistemlerini de içerecek şekilde kullanılmıştır.
2. Buckland burada “bilgibilim” (information science) terimini kullanmaktadır.
3. Bilgi teknolojileriyle ilgili gelişmeler ve bu gelişmelerin kütüphanecilik alanındaki etkileri hakkında daha ayrıntılı bir tartışma için bkz. Tonta (1999).
4. Van House ve Sutton (1996) bir mesleğin kendi alanındaki sorunları çözmek için geliştirdiği hizmet modellerini ve araçlarını “bilgi tabanı” (knowledge base) olarak nitelendirmektedirler.
5. Buckland (1996) “disiplinlerarası” sözcüğünün güç ifade eden bir terim sanıldığını, ancak bunun pek doğru olmadığını öne sürmektedir. Buckland’a gore bu terim “disiplinler arasında” (yani hiçbir disipline mensup olmayan) çağrışımını uyandırmaktadır.
6. Bu konudaki bazı çalışmalar ve değerlendirmeler için bkz. Ceppos (1992), Galvin (1995) ve Buckland (1996, 1999).
7. Bu açıdan bakıldığında, esas olarak üniversite öğrencilerine bilgisayar okur yazarlığı kazandırmak üzere kurulan enformatik enstitülerinin de misyonlarını çok iyi tanımlamaları gerektiği kanısındayız.
Buckland, Michael. (1996). The “liberal arts” of Library and Information Science and the research university environment. In: Second International Conference on Conceptions of Library and Information Science: Integration in Perspective, 1996. Proceedings. (75-84). Ed. P. Ingwersen and N.O. Pors. Copenhagen: Royal School of Librarianship.
-------. (1999). The landscape of information science: The American Society for Information Science at 62. Journal of the American Society for Information Science 50(11): 970-974.
Ceppos, Karen F. (1992). Innovation and survival in schools of library and information science. Journal of Education for Library and Information Science 33(4): 277-283.
Çakın, İrfan. (2000). Bilgi profesyonellerinin eğitiminde yeniden yapılanma: Hacettepe Üniversitesi örneği. Türk Kütüphaneciliği 14(1): 3-17.
Galvin, Thomas J. (1995). Convergence or divergence in education for the information professions: an opinion paper. Bulletin of the American Society for Information Science 21(6): 7-14.
The Knowledge Economy. (August 1999). (A submission to the New Zealand Government by the Minister for Information Technology’s IT Advisory Group. August 1999). [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.knowledge.gen.nz/Report/KnowledgeEconomy_report.pdf [08.02.2000].
Melton, Marissa. (1999). The modern M.L.S. degree. U.S. Online News [Çevrimiçi] Elektronik adres: http://www.usnews.com/usnews/edu/beyond/grad/gbmls.htm [23.03.1999]
Saka, Osman. (Eylül 1999). Ülkemizde yeni bir bilim dalı: Medikal enformatik. Biliţim Dergisi (71): 34-35.
Tennant, Roy. (January 1999). Skills for the new millennium. Library Journal 124(1): 39.
Tonta, Yaşar. (1987). Kütüphanecilik eğitiminde gelişmeler ve Türkiye. Kütüphaneciliğimiz Üzerine Görüşler 1987 içinde (85-97). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
-------. (1999). Bilgi toplumu ve bilgi teknolojisi. Türk Kütüphaneciliği 13(4): 363-375.
Tsichritzis, Dennis. (June 1999). Reengineering the university. Communications of the ACM 42(6): 93-100.
Van House, Nancy and Stuart Sutton. (Spring 1996). The Panda Syndrome: an ecology of LIS education. Journal of Education for Library and Information Science 37(2): 131-147.