* Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştınnaları Enstitüsü Öğrt. Üyesi. UYGUR KÜLTÜRÜNDE SAÇ ÖRGÜLERİVE ANLAMLARı Dr. Gülzade TANRIDAGLI*
Download "* Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştınnaları Enstitüsü Öğrt. Üyesi. UYGUR KÜLTÜRÜNDE SAÇ ÖRGÜLERİVE ANLAMLARı Dr. Gülzade TANRIDAGLI*"
Fidan Nergis Ataman
1 ~A,,-.~Ü.:..'T~u~"r~ki~"y,-"a,,-t",A"-,ra""ş",tı.!..!rm",a",l",-sr,-,I-,,E~n~şt~it~ü.:l.!şU~D~er.JSg~iş,,-i-"S"'-syI..!I--'lC!.4--'E"'r'-"z"'-ur'-'u'-"m...2""O!!>O"'O ---=-,47- UYGUR KÜLTÜRÜNDE SAÇ ÖRGÜLERİVE ANLAMLARı Dr. Gülzade TANRIDAGLI* "!tür bir toplumun dili, müziği, örf ve adetleri, giyim kuşamından, emekleri ve süslenme biçimlerine kadar bir çok ayrıntıları içerir. Bir toplumun kültürünün temeli bu ayrıntılardan oluşur. Bir bütünü oluşturacak olan bu ayrıntıların incelenmesi de o toplumun kültür değerleri açısından önemlidir. Bugün Çin sınırları içinde (bir özerk bölge olarak Çince Şinciang diye adlandırılan) Doğu Türkistanda yaşamakta olan Uygurlar köklü bir medeniyete sahip bir Türk topluluğudur. Kapalı bir toplum olmaları da geleneklerini devam ettirebilmelerinde en etkin sebeplerden biri olmuştur. En eski tarihi Türk izlerini devam ettiren, siyasi baskılar ve zor şartlara göğüs gererek, sahip oldukları kültür varlıklarını koruyan Uygurların saç gelenekleri de uzun yıllara dayanır ve kültürlerinde önemli bir yer tutar. Uygurların "Sümbül saç" diye adlandırdıkları uzun ve gür saçlar Uygur hallunlarının güzellik sembolüdür. Nitekim Uygur kızlarının uzun saç bırakma ve onu tanelere ayırarak örme adeti çok eski dönemlerden kalmadır. Asırlardır devam eden bu adetlerde bir takım kurallar şekillenmiş ve bu saç örgüleri sayılarına göre ayrı bir anlam kazanmıştır: Uygurlarda evlenmemiş kızların saçı onbir, onbeş, on yedi, yirmi bir, hatta kırk bir tane olarak tekli örüıür. Asla çift örülmez. Evlenmemiş kızların bir de kahkül saçı olur. Ense kısmındaki saç ustura ile devamlı kazılif. (günümüzdeki modem saç modalarında da görüldüğü gibi). Amaç evlenene kadar daha gür saçlara sahip olmaktır. Bu kazıma evleneceği güne kadar devam eder. Evleneceği günün bir gün öncesi son kez kazılif. Evlendiğİninertesi günü veya bir kaç gün sonra gelin kızın alnındaki kahkül saçı ortadan ikiye ayırılarak arkaya taranır. On beş, on yedi veya yirmi bir taneye bölerek ördüğü uzun saçları ise evlendikten sonra iki tane yani bir çift olarak örülmeye başlar. Saçının çift örülmesi ise evli olduğuna işarettir. Mesela Uygur yazarı Zordun Sabır'ın İzdiniş romanında bir hanıma ait şöyle kısa bir tasvir vardır: "O ince, orta boylu idi. İki tane örülmüş kalın uzun saçı kalçasından geçiyordu. Bu saçlar kunduz tüyü gibi kara ve parlaktı." Bu cümlede * Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştınnaları Enstitüsü Öğrt. Üyesi.
2 -48- G. TanrıdalHı: Uygur Kültürlinde Sac Örgllleri ve Anlamları evli kelimesi geçmemesine rağmen tasvirin evli bir hanırna ait olduğunu saçının iki tane örüldüğünden anlamamız mümkündür. Genç kadının saçını bu şekilde örebilmesi için düğünü takibeden bir kaç gün içinde "Saç Koşak Toyu" diye adlandırdıkları saç düğünü (töreni) yapılır. Bu törenden soma evli kadın saçını iki tane örmeye başlar. Çocuk sahibi olunca da "balaçuk saç" diye adlandırılan bir modeli uygular. Örülen uzun saçın bitimine genç kadının sahip olduğu çocuk sayısını ifade eden minik örgüler eklenir. Süs olarak ceviz topuzu da yapılabilir. Kocasından ayrılan genç dul kadın "cuvan" diye adlandırılır. Onlar ceviz topuzu saç koymakla birlikte saçını beş, yedi veya dokuz... tane olarak tekli sayıyla örerler. Bu dujluk göstergesidir. Torun sahibi olmuş kadınların balaçuklu saçı veya çeviz topuzu saçı olmaz. Uzun saçını iki tane örerek onu "saç tenge" dedikleri altın veya gümüşten yapılmış pujlarla birleştirirler. Saçını bir tane ören hanımlar başkaların gözünde kendine koca arayan kadın olarak görülür ve bu kadına iyi gözle bakılmaz. Uygur hanımlarının saç örgülerine bakarak onların kız, evli, çocuk sahibi olmuş, dul veya boşanmış, veya torun sahibi olmuş kadın, ya da ahlaksız dul kadın olduklarını anlamak mümkündür. Bu yüzden Uygurlarda hanımların saçları ve saç bakımı çok önemlidir. Hanımların saçlarının gür, uzun oluşu gurur ve övünç kaynağı olur. Güzellik ölçülerinin önde gelen unsurlarından biri saçtır. Meşhur Uygur yazarı Abdurrahim Ötkür İz romanında güzel bir kadını şöyle tasvir eder: "Dağ kaplanı Timurlu uyuşturmak için, onu güzel bir kadınla evlendirmek ve eğlendirmek Yang Zenşing'in planlarının bir parçasıdır. Timur başkanlık sarayındaki rahat, lüks hayatın ve evlendirildiği uzun saçlı cilveli hatunun güzelliği ile onun pamuk gibi parmaklarını oynatıp çaldığı dutarının büyüsüne kapılır. Timur bir süre bu şekilde kendisi de farkında olmadan uyur." (İz, s.375) Burada kadının güzelliğini ifade etmek için sadece saçlarının uzun olduğunu anlatmakla yetinmiştir. Tasvirdeki bu dikkatten Uygurların güzellik anlayışında uzun örgülü saçların önemini anlamak mümkündür yıllarında Doğu Türkistan'da Uygur halkına baş olup, Çin ordusuyla savaşan milli kahraman. Timur'u savaş meydanlarında yenemeyen Çinliler eskiden olduğu gibi "tatlı dili"yle onu tuzağa düşürür ve Timur savaşı kaşbeder.
3 ...;:ıa"-.~ü-'--'t-"--,,!urc-"ki,,,'y..."a,,-t.!..!a",ra",s",tl,,-,rm...,..,al""a...,rı...e""n""st"'it""u",su...d=er"""g""is... i -"'S""ay.ı.:I""I""4-'E""r:.:;z""u'-'ru:.:,m:.:...:;20""O"'O -49- Uygur hanımlarının saç bakımında da kendilerine has yöntemleri vardır. Asırların birikimi ve tecrübeleriyle saçı korumanın çeşitli yöntemlerini keşfederler. Tamamen bitkilere dayanan bu yerli yöntemleri Doğu Türkistan'da yaşayan bütün Uygur hanımları günümüzde de uygulamaktadırlar. Bir kaç örnek vermek gerekirse: Saçı beslemek ve rengini koyulaştırmak için kullandıkları yöntem şudur: badem ve şeftali çekirdeğini ateşte yakarak yarı yakılmış çekirdeği küllenmemiş haliyle melhem haline getirirler ve saçlarına sürerler. Bu melheme "Yağlakar 2 " derler. Uygur hanımları Yağlakar'ın saçlarını gürleştirdiğine, canlandırdığına inanırlar. Yağlıkar'ı sadece saçlarına değil, kaşlarına da sürerler. Hatta yeni doğmuş kız bebeklerin kaş ve saçlarına sürerek onların da büyüdüklerinde kara kaş ve kara saçlı olmalarını sağlarlar. Bunu şu şekilde uygularlar: Yeni doğan kız bebeklerin saçları kırkıncı gününü doldurduğu günden itibaren kazınır. Bir yaşına hatta iki üç yaşına kadar sık aralıklarla defalarca kazınarak yağlakar sürülür. Saçlarının çabuk uzaması için kullandıkları bitkilerin başında ise zeytin yağı gelir. Yılın dört mevsiminde her zaman kullandıkları ve hiç vaz geçemeyecekleri bir de jöle kıvamında melhem vardır ki, adı "yelim 3 "dir. Yelim dedikleri bu melhem iğde ağacının son baharda salgıladığı sıvısıdır. iğde ağacı postunun yarık delikleri aralarından kazıyarak çıkardıkları bu sıvıyı doğal jöle yerine kullanırlar. Bu Uygur hanımları için en yaygın kullanılan doğal saç besleyicisi ve kremidir. Saçları ortalama kalçalarına ve hatta dizlerine kadar uzun olan Uygur kızları için bu uzun saçlara bakmanın ve onu her gün teker teker örümenin pek kolayolmayacağıda bir gerçektir. Yelim hanımları bu sıkıntıdan kurtarır. Saçın dağılmasını önlediği için yelim kullanıldığında haftada iki kere tarayıp örmek yeterli olur. Yolculuğa çıkan bir Uygur hanımının yanına alacağı ilk eşya yelimdir. Uygur yazarı Zordun Sabır'ın köy hayatını anlatan ve koyu milll örf adetleri işleyen Gülemhan adlı kısa romanında şöyle bir iradeye rastlarız: "Aznehan etrafındaki kadınlara hava atarak dedi ki: 'Sonbaharda olacak düğününe kadar kızımın saçını üç günde bir yelim sürerek güzelce tarayıp tertemiz yıkadıktan sonra ayakkabısızyere bastırmayacağım."(s.50) öreceğim..ei ve ayaklarını 2 Yağlakar-745 senesinde Ötüken'de devlet kuran ve 9 uruğdan meydana gelen bir birlik olan Uygurların bir uruğunun adıdır. Burada bahsettiğimiz konuyla pek ilgisi yoktur ama kelimenin eskiliğini görmemiz açısından yararlı olabilir. 3 Köylü Uygur hanımları yilimi son baharda toplar/ar. Topladıkları yi/imi ceviz büyüklüğünde veya yumruk büyüklüğünde biriktirerek kurutur/ar. Kullandıkları zaman ceviz büyüklüğündeki yilimi bir çorba kasesi suyun içine bir gün öncesi akşamdan koyarlar. Ertesi gün kullanacakları zaman bir kase dolu kahverengi koyu jöle kıvamına gelen yilimi saçlarına sürerek örerler.
4 -50- G. Tanrıdağlı: Uygur KÜıtüründeSaç Örgüleri ve Anlamları Bu satırlardan evlilik yaşına gelene kadar fakirlikten hala ayakkabısız dolaşan bir köylü genç Uygur kızının evlilik hazırlıklarının (annesi tarafından) önce saç bakımıyla başladıgını görüyoruz. Yelim'i kullanmak sadece köy hanımlarına has degildir, şehir hanımlarının da genel kullandığı saç bakım ürünüdür. Günümüzde çağdaş teknolojinin verdiği imkanlar sayesinde Doğu Türkistan piyasasında da çok daha hoş ambalajlı saç bakım ürünleri her gün çoğalmakta. Çinlilerin ürettikleri bu türden ürünler çok zengin çeşitleriyle satılmaktadır. Ama bu tür ürünleri Uygur hanımları kendi yerli usullerine tercih etmemişlerdir. Çünkü çeşitli miktarda kimyevi madde içeren bu ürünlerin kendi köylü yöntemlerinden daha iyi olmadığını anlamışlardır. Ürünlerinin burada pek rağbet görmediğini gören Çinli pazarlarnacılar son bir kaç yıldan beri yelim'i ham madde yaparak (belki de sadece ismini kullanarak) saç bakım ürünleri üretmeye başlamışlardır. Bu ürünlerin ambalajına muhakkak büyük harflerle Uygurca "Yelim" adını yazmayı da ihmal etmemişlerdir. Aynı şey Uygur hanımlarının doğal kaş, kirpik ve saç besleyicisi olan yeşil bitki "osma" için de geçerlidir. Asma: Bir çeşit yeşil ot olup Uygur hanım ve kızların doğal kaş ve göz kalemi sayllır. 4 Bu doğal kalem kullanıldığı zaman izi en az bir hafta silinmez. Uygurlar bu hiç bir yan etkisi olmayan asmanın kaşları ve kirpikleri beslediğine ve sık sık kullanıldığı takdirde yeni kaş ve saç çıkardığına da inanırlar. Bunu küçük kızlardan 70'li ninelere kadar herkes kullanabilir. Kaşlara osma kullanmayı kutsal bildikleri için kullanan kadına kimse makyajlı hafif kadın gözüyle bakmaz. Hatta büyüklerinden gördüğü bu adeti sevaptır diye yaparlar. Osma'yı kışın kullanmak için hayvan (daha çok keçi) yagıyla asma suyunu karıştırarak muhafaza ederler. Mesela Zordun Sabır Gülemhan romanında yine, osma'dan şöyle söz eder: "Azrrehan keçi yağında melhem haline getirilmiş osmayı kaşlarına sürmüş. Saçlarına ise yere değecek kadar cala takmış ve saç pulları asmıştı."(s.99) "Cala" ve saç pulları'nın ne olduğuna gelince: Saçı gür ve uzun olmayan Uygur hanımlarının saçının örgülerinin devamına siyah iplikle kendi saç kalınlığında saç örüyüp ekleme adetleri de vardır. Türkiye'de saç bağı dediğimiz bu suni saça cahi saç derler. Ama bu saç bağını hanımlar ancak evlendikten sonra kullanabilirler. Bunu genellikle yaşı ilerlemiş, saçı azalmış orta yaşın üstündekiler daha çok kullanırlar. Asıl amaç güzellik için yani saçını daha uzun göstermek içindir ama bazı kadınlar bilinçsiz halde ninelerinden veya yaşlılardan gördükleri bu adeti 'sevap olur' diye de uygularlar. Kaşgarlı Mahmud'un Divanı'nda bu çeşit suni saçın iki türü 4 Osma adlı bu yeşil bitkinin suyu önce küçük bir tabağa sıkılır. Suyunun rengi koyu yeşil olur. Ona önceden hazırlanan pamuk uçlu kibrit çubuk batırılarak kaşa ve kirpiğe sürülür, 3-5 dakika bekletildikten sonra suyla durulanır. artığı saça sürülür.
5 ~A",",~Ü:.:..'... T... ür...ki y...,a... t-'-'a,...r"'as"'tı,...rm"'-"'al"'a""rı""e""n""s tit""u""su... ' ""D""er""'g... is"-i... S:.::.a"-'yl""ı'-'4~E""r...z"'u""ru"-'m...,.20""O'-"O' :.,S1- tanıtılmıştır: Biri, saça eklenen saç bağı, ikincisi suni kahküı. Kaşgarlı Mahmut hanımların kullandıkları bu çeşit suni saçların çupurdan yapıldığını yazmaktadır. Saç örgülerinin sayılarının 7,9,11,17,41, olmasının sebebi ise Uygurlar bu sayıların uğurlu olduklarına inanırlar. Yani Uygurlarda "dokuz" rakamının uğurlanması Şamanizm döneminden kalmadır S. Eski Türklerde LO (i i), ve 40 (41) rakamları en büyük rakam sayılarak sonsuzluğun sembolü olduğundan saç tanelerinin sayısı da bu uğurlu rakamlara dayanmaktadır. Uygurlarda, erkek çocuklara has "Niyaz saç" denen kuyruk saç bırakma adeti vardır: çok hastalanan bünyesi zayıf veya çok esirgenen tek erkek çocuklara uygulanır. Onları ölmesin, nazar değmesin diye tepesinin sağ tarafından bir bölük elma kadar yerde saç bırakılır ve uzatılır. (Bu saçın haricindeki saçlar kazınır). Çocuk yedi yaşına gelip, sünnet olana kadar örülü haldeki bu saçla dolaşır. Sünnet olduğu gün sünnet resmiyetinin yanısıra küçük bir dua töreniyle bu saç kesilir. Buna "Niyaz saçı" denir. Bu çocukların adı da genellikle Niyaz koyulur. Bir de erkek çocukları doğduktan soma fazla yaşamayarak hep ölen yani çocukları durmayan ailelerin, daha soma tekrar erkek çocukları olduğunda 'bu da ölüp gitmesin, dursun(kalsın)' diye adını Dursun (Doğu Türkçesinde Tursun) koyarlar ve bu çocuğa da Niyaz saçı bırakılır. Bu Niyaz saç, erkek çocuklarında bir çeşit hastalıklardan kötülüklerden koruyan nazar boneuğu rolünü oynamaktadır. Uygur yazarı A,Ötkür'ün tarihi romanı iz' de anlatıldığına göre milli kahraman Timur'un tek erkek evladı olan Basıt da Niyaz saçı olanlardandır ve bu Niyaz saçı daha soma onu ölümden kurtulmasına sebep olmuştur: i 9 i 3'te Timur Çinlilerle yaptığı savaşı kaybedince Çinliler Timur'un bütün sülalesini kurutmak amacıyla ailesindeki tüm erkekleri teşhir ederek öldürür. Ama Timur'un Niyaz saçlı oğlu Basıt'ı mahalledekiler saklamayı başarır ve gizlice oralardan uzak bir dağa götürürler. Verilen bilgilerden bir oğlunun da olduğunu öğrenen Çinliler onu aramaya geldiklerinde mahalledekiler onlara Timur'un, (kendilerinin teşhire götürdükleri) kız çocuklarının dışında erkek evladı olmadığını söylerler. Bunun üzerine, daha önce barış elçisi olarak geldiğinde Timur'un ailesini gören Çinli başkan, onun çocuklarını hatırlamaya çalışır. Timur'un en küçük çocuğu Basıt'ı saçlı haliyle hatırlar ve onu kız sanarak erkek evladının gerçekten olmadığı kanısına varır. Yanlış bilgi olduğuna inanarak Basıt'ı aramaktan vazgeçer. Basıt böylece ölümden kurtulmuş olur. Belgesel nitelikli tarihi romanda yazılan bu olay gerçek hayattan 5Eski Uygur Şamanistlerinin ilkel tasavvurundaki Gökteilri itikadında "yedi yıldız ilahesi" kavramı vardır. Bu yedi yıldız ayrı ayrı isimlerle her biri ilahlaştırılmıştır. Bu yedi yıldızın her biri bir hayatlık alemi sayılmış, ona Fani alem (toprak) ve yer altı alemi (ruhlar mekanı) da eklenerek bütün kainat dokuz hayatlık alemiden oluştuğuna inanmışlardır.
6 -52- G. Tanndağlı: ljygur Kültüründe Saç Örgüleri ve Anlamlan alınmıştır. Yazar romanında Basıt'ın doğduğu an ve onun Niyaz saçı için şöyle yer veriyor: "Timur'un istediği gibi, oğluna Basıt adı verildi. Ama Timur'un annesi bu yeni doğan erkek torunu için 'Bu da öbür erkek torunlar gibi ölüp gitmesin, sağ salim büyümesi için Niyaz kılalımı dedi ve doğumunun 'kırkıncı gün saç alma töreni'nde bebeğin sağ tepesinden elma kadar yerin saçını kesmeyip bıraktırdı. Beş seneden beri Basıt'ın bu 'Niyaz saçı' ancak. bir karıştan fazla uzamıştı. Bazen çocuklar Basıt'ın Niyaz saçına 'kız çocuğu' diye tak.ılırlardı. Böyle zamanlar o da kendini savunur onlara şöyle cevap verirdi: 'Kız çocuğun saçı bir tane örülmez ki, daha fazla olur tamam mı, Benimki ise tektir." "Fare kuyruğu gibi bir örüm Niyaz saçını omuzunda sallayıp, yaramazlık yapmakta olan sevimli Basıt'a bakıp herkes güıüştü."(s.253) Bu romanların dışında Uygurların şiir ve türkülerinde, hikayelerinde de saç motifi sık sık tekrarlanır. Halk arasındaki atışmalardan örnek: Kız-Erkek atışması: 6 Uygurcası: Erkek: Saçıflnı uzun dediler, Canım uzun saç yar yar. Aç saçıflm men bir körey, Can uka canım yar yar. Kız: Saçımm körüp nime kılasız, Ah aka canım yar yar. Köl boyuda mecnun talnı, Könnep miydıniz yar yar? Türkçesi: Erkek: Saçını uzun dediler, Canım uzun saçlı yar yar7. Aç saçını ben bir göreyim, Canım kardeşim yar yar. Kız: Saçımı görüp de ne yapacaksın, Ah ağabeyciğim yar yar. Göl başında söğüt dalını, Görmemiş miydin yar yar? "Kadın bir estetik abidesidir." diyor bir bilim adamı. Dünyanın her yerinde kadın kadındır ve süs]enmeyi sever. Uygur hanımları da süslerine düşkündürler ve kendilerine has bir moda yaratmayı bilirler. Yarattıkları giyim ve süslenme tarzı çevreleri ve komşu ülke hanımları özellikle de Çinli hanımlar tarafından beğenilir, benimsenir ve taklit edilir. Nitekim Çin tarihinin en parlak dönemi olan Tang devrinde Uygur kıyafetlerinin Çin'de yüz sene moda olduğu Çin kaynaklarında kaydedilmektedir. 6 Bu koşuk Özbek ve Uygurlar arasında yaygın söylenen bir türküden alınmıştır. 7 Yar: Bildiğimiz yar, sevgili.
7 ----,=!A,,-.U~ :...T!..!iıo!.!. r,.!!,ki!ıy~atc..;:a~r~a~şt... ır"",m!.!!.a!..!!la.:..:rı,-,e~n",-st,,-,it!.!!.ü,,-,siı,--, D""e","r...,gi~si,--,S",,'a'-'y... ı o.,:14'--"'e.:..:rz""u.:..:ru""'-rn"--"'zo""o"'o --=-53- Sonuç olarak: - Uygur kadınının saçları ve saç bakımı - Uygurlarda erkek çocukların saçları - Uygur romanında halk arasında saç motifi gibi başlıklar esas alınarak yapılan bu çalışma bize bir kez daha saçın Uygur kadınının en belirgin özelliği olduğunu göstermektedir. Saç adeta kadının şahsiyetini tamamlar, sosyal statüsünü belirler. Toplum, saçlarına bakarak kadın ile ilgili bazı yargılara varmaktadır. Bu sebeple de günümüzde dahi her Uygur kadını saçına özel bir itina gösterir. Bibliyoğrafya: Rahman Abdülkerim, Hamidullah Reveydül1ah, Huştar Şerip. Uygur Örp Adetleri Ürümçi: Şincang Yaşlar Ösmürler Neşriyatı, Ötkür, Abdurrahim. 1z, (tarihi roman) Ürfunçi: Şinciang Halk Neşriyatı, ı 985. Ötkür, Abdürrahim. Uyganğan Zemin-I, (roman) Ürümçi: Şincang Halk Neşriyatı, Sabır, Zordun. Gülemhan, (kısa roman) Pekin: Milletler Neşriyatl, Sabır, Zordun. İzdiniş - I, (roman) Ürümçi: Şincang Halk Neşriyatı, Sabır, Zordun. İzdiniş -2, (roman) Ürümçi: Şincang Halk Neşriyatı, Timur, İsmaiL. İdikut Uygur Edebiyatı (Edebiyat Araştırmaları) Ürümçi: Şincang Halk Neşriyatı, Çin Yazarlar Cemiyeti Şincang Şubesi, Toy Saçkusı (şiir kitabı) Ürümçi: Şincang Halk Neşriyatı, Aziz, Seyfettin. Uygur 12 Makamı Hakkında (müzik tarihi Araştırmaları) Kaşgar: Uygur Neşriyatı.