Deniz: Parasal önlemlerle ilgili yol haritası şart - Standard Kıbrıs
27 Haziran 2020,Cumartesi
Sendikal Platform ve sağlık örgütleri bu akşam eylemde
Ekonomik örgüt temsilcileri ve bürokratlardan oluşturulan Ekonomik Kurul işbaşı yaptı
ABD’de artan vaka sayısı nedeniyle, eyaletler arası karantina uygulaması başlatıldı
Lübnan’da ekonomik kriz protestoları sürüyor
Dünya genelinde vaka sayısı 9,5 milyona yaklaştı
Djokovic kaş yapayım derken göz çıkardı. Covid-19 testi pozitif çıktı
Ekonomist ve iş insanı Derviş Kemal Deniz parasal önlemlerle ilgili bir yol haritası çizilmezse ekonomik çarkların istenilen düzeyde dönmesinin mümkün olmayacağına dikkat çekti.
Standard Kıbrıs’a COVID-19 pandemisinin ülke ekonomisi üzerindeki etkilerini değerlendiren Deniz, “Ekonomik durumun iki önemli bacağı vardır. Bunların birincisi ekonomi ayağı, diğeri de parasal ayağı. Ekonomi ayağı bilhassa devlet bütçesi de dahil ekonomik yapı ile ilgili iken, parasal ayağı ülkede dönen nakit yani para ile ilgilidir. Dikkat edilecek olursa hükümet gerek ekonomik gerekse parasal önlemler açısından kaynak eksikliği dolayısı ile büyük sıkıntılar yaşamaktadır” dedi.
Geçmişte ülkemizde Ekonomi Bakanı olarak da görev yapan Deniz, parasal açıdan KKTC Merkez Bankası’ndaki ve yerel bankalardaki kaynaklar dışında herhangi bir kaynağa bu aşamada ulaşımı olmayan KKTC’nin likidite konusunda sorun yaşadığının çok açık bir şekilde ortada olduğuna işaret etti.
Deniz, bugünlerde kamuoyunda vergilerin artırılması, birikimlerden vergi alınması gibi önlemlerin konuşulduğuna işaret ederek, oldukça ilgi çekici bir konuya işaret etti. Deniz bu konuda şunları söyledi:
“Tüm özel sektörde faaliyet gösteren kişi veya kurumları siyaset yolu ile zenginleşen kesimlerle aynı kefeye koyup, onlardan yılların siyaset kefaretinin ödenmesini talep etmek, alın teri ile bir şeyler yapan küçük-büyük birçok iş insanının yaptığı doğru şeyleri görmemek demektir.”
Derviş Kemal Deniz’in Standard Kıbrıs’tan Melek Arabacıoğlu’nun sorularına verdiği cevaplar şöyle:
EKONOMİK DARALMA SOSYAL SORUNLARI DA TETİKLEYECEK
STANDARD: Koronavirüs önlemleri çerçevesinde alınan karantina tedbirleri nedeniyle ekonomide çarklar neredeyse durdu. İlk tahlilde mevcut durum hakkında neler söyleyebilirsiniz?
Derviş K. DENİZ: 15 Mart tarihinden 4 Mayıs’a kadar elzem ihtiyaçları karşılayan (gıda, ilaç vs) işyerleri dışında hemen hemen tüm işletmelerin faaliyetleri durduruldu. Bu da sorunuzda da ifade ettiğiniz gibi ekonomide çarkların durması durumudur. Bunun etkisi çok önemlidir. Öncelikle büyük sermaye birikimi olmayan küçük çaptaki işyerleri ve bu işyerlerinde çalışanlar için kazanç ölçüleri küçük ve sadece hayatı idame ettirme boyutunda olduğu için birikimlerinin olmaması, bu gibi işletmelerin günlük kazançlarının durması ile bu kişiler bir veya iki ay içerisinde büyük bir mali sıkıntı içine girmiştir.
Daha büyük işyerlerinin de durumu da işletmelerin birikimlerine dayanmaktadır. KKTC’de ekonominin küçük ölçeği sermaye birikimini büyük ölçüde kısıtladığından orta veya büyük işletmelerin birçoğu da faaliyetlerini kredi kullanarak kendilerine bir döner sermaye sağlamak sureti ile yürütmektedirler. Bu da işletmelerin büyük bir çoğunluğunun kredi kullanmak sureti ile faaliyetlerini sürdürdüklerini göstermektedir. Bu aşamada bu işletmelerin büyük bir bölümünün kapalı olması da gerek işveren gerekse çalışanın arzu edilen kaynağa ulaşamaması demektir.
Yukarıda saydığım işletmelerin kapalı olması dışında açık işletmelerin de büyük bir kısmı istenilen düzeyde gelir elde etme imkanına sahip değillerdir. Bunun sebebi de likit sıkıntısı içindeki bir toplumun sadece elzem yani hayatlarını sürdürecekleri maddeleri almak için paralarını harcamalaradır. Çok iyi bilinmesi gereken, temel gıda maddelerinin satışının büyük miktarlarda olması bu maddeleri satanların büyük karlar ettiği manasına gelmemektedir. Genelde bu gibi maddelerin satış karları çok düşük olduğu için faaliyetlerini sürdüren işletmeler de masraflarını tam olarak karşılayamamaktadırlar.
Yukarıda belirtiğim durumları birleştirirsek ve bunlara bir de kapanan işyerlerinin birçoğunun çalışanlarına ödeneksiz izin verdiğini de dikkate alırsak, Kıbrıs’ın Kuzeyinde çarkların dönmediği, sadece temel tüketim maddelerinin satıldığı ve istenilen likiditenin olmadığı bir ortam yaşanmaktadır.
Gelişen bu durumda da devlet özel sektörün çalışıp kendine vergi veya harç yolunda verdiği kaynaktan istenilen düzeyde girdi alamamaktadır. Nitekim hükümet edenler kaynak arayışını sürdürürken mevcut kaynakların da kısıtlı olduğunu sık sık dile getirmektedir.
Gelinen aşamada önemli bir ekonomik daralma söz konusudur. Bunun biraz daha devam etmesi halinde sosyal sorunları da tetikleyeceğini hepimiz görmemiz gerekir.
TEKRAR KAPANIR MIYIZ KORKUSU İNSANLARIN ALIŞVERİŞLERİNİ SINIRLI TUTMALARINA NEDEN OLACAK
STANDARD: İşyerleri yavaş yavaş açılıyor, Sizce nereden başlamak gerekir?
Derviş K. DENİZ: Alınan önlem ve kısıtlamaların yavaş yavaş ortadan kalkması ekonomik çarkların dönmeye başlaması açısından çok önemlidir. Tüm gelişmiş ülkeler de açılma yönünde planlar yapmaktadır.
Bana göre açılımı yapmak ekonomik açıdan doğru bir karar olsa da beraberinde riskleri de getirmektedir. Öncelikle bilmemiz gereken sağlıklı bir ekonomik yapıya sağlıklı insanlarla ulaşabiliriz. Açılım sonrasının riskleri ile ilgili sağlıkta uzman doktorların verdiği mesajlar bu riski açıkça ortaya koymaktadır. Açılım sonrasında yaşanabilecek bir bulaşma riskinin sadece işyerlerinin çok daha uzun süre kapatılmasına değil sağlık sistemimizi de çıkmaza sokabilecek koşullara yol açabileceğini de hepimiz bilmemiz gerekir. Zaten işyerlerinin açılışı sonrası büyük bir ekonomik aktivitenin beklenmemesinin kökeninde yatan insanların sağlık ile ilgili endişelerine dayalıdır. Bugün zaruri ihtiyaçları dışında alışveriş yapmayan insanlar sağlık koşullarının tam anlamı ile salgına imkân vermeyeceğini anlayana kadar harcamalarını sadece temel ihtiyaç maddelerine yöneltmeye devam edeceklerdir. Tekrar kapanır mıyız korkusu insanların alışverişlerini sınırlı tutmalarını devam etmelerine neden olacaktır.
Bu nedenle uzmanların hazırlayacağı yol haritasına uyularak hareket edilmesi çok önemlidir. Korkum işyerlerinin kademeli açılması planına tam anlamı ile uyulmamasıdır. Birçok işyeri açılma kapsamı dışında olsa da bu açılımı fırsat bilerek sırası gelmeden de faaliyete geçebilir.
Bunlara dayalı olarak sağlık uzmanlarının ve bilhassa sağlık kurulu ile Bakanlığın çizdiği yolun çok dikkatli takip edilmesi gerekmektedir. Yoksa açılma ile kapanma çok kısa sürelerde birbirini takip edebilir.
EKONOMİK ÖNLEMLERİN BAŞARILI OLMASI DEVLETTEN ÇOK ÖZEL SEKTÖRÜN İÇİNDE BULUNDUĞU LİKİDİTE SORUNUN ÇÖZÜMÜNE BAĞLIDIR
STANDARD: Ekonomi Bakanlığı da yapmış deneyimli bir iş insanı olarak ekonominin düzlüğe çıkması, en azından çıkmış olduğu raya döndürülmesi için neler yapılmasını tavsiye edersiniz?
Derviş K. DENİZ: Ekonomik durumun iki önemli bacağı vardır. Bunların birincisi ekonomik ayağı, diğeri de parasal ayağı. Ekonomik ayağı bilhassa devlet bütçesi de dahil ekonomik yapı ile ilgili iken parasal ayağı ülkede dönen nakit yani para ile ilgilidir. Dikkat edilecek olursa hükümet gerek ekonomik gerekse parasal önlemler açısından kaynak eksikliği dolayısı ile büyük sıkıntılar yaşamaktadır. Parasal açıdan KKTC Merkez Bankası’ndaki ve yerel bankalardaki kaynaklar dışında herhangi bir kaynağa bu aşamada ulaşımı olmayan KKTC’nin esasen likidite konusunda sorun yaşadığı çok açık bir şekilde ortadadır. Bu nedenle dikkat edilecek olursa devlet yapısının devamı için ekonomik önlemler üzerinde yoğunlaşılmaktadır. Devlet harcamalarını yapabilmek için de vergi ve fonlardan para toplaması gereklidir. Devletin para toplayacağı kesim de uzun süre kapalı kalmaları nedeni ile devlete herhangi bir para ödememiştir. Neticede yaşanan bu durgunluk ve zoraki kapanma devletin gelirlerini de yüzde 75 oranında düşürmüştür. Buna dayalı olarak da devlet bir yığın kesinti yapmak zorunda kalmış olup özel sektöre destekleri de kısıtlı yapmaya çalışmaktadır.
Ekonomik açıdan devletin daha fazla gelire ulaşması ve özel sektöre verilen desteklerin azalması hedeflenen yol haritası olsa da bu küçük ekonomide ve salgın tehlikesinin durduğu bir ortamda ekonomik aktivite istenilen şekilde ivme kazanmayacağı görüşündeyim. Gelmek istediğim nokta, parasal önlemlerle ilgili bir yol haritası çizilmezse ekonomik çarkların istenilen düzeyde artması mümkün olmayacağıdır.
Ekonomik önlemlerin başarılı olması bana göre devletten çok özel sektörün içinde bulunduğu likidite sorunun çözülmesine bağlıdır. Devletin likidite kaynağı özel sektörün yapacağı ödemelerle gerçekleşir. Özel sektör ödeme yapmazsa hiçbir devlet memuru veya emekli maaş alamaz. İşte bu kadar önemli bir konumda olan iş insanlarının yarın işyerlerini açıp, para kazanıp devlete olan görevlerini yerine getireceklerini beklemek sadece hayaldir. Buna dayalı olarak işyerlerinin açılışından sonra karşılaşılacak sorunlara iyice bakmak gereklidir.
STANDARD: İşyerleri yavaş yavaş açılıyor, bu süreçte iş insanlarının karşılaşacağı sıkıntılar nelerdir?
Derviş K. DENİZ: İşyerleri açıldıktan sonra iş insanlarının karşılaşacağı sıkıntıları sayarsak bunlar;
– Üç aydır ertelenen kredilerin tekrar faizi ile ödenmeye başlaması,
– Yeni sipariş ile mal getirme ve bunun için para ihtiyacı,
– Personel maaşları,
– Bugüne kadar ertelenen Vergi, sosyal sigorta, ihtiyat sandığı, telefon, elektrik, masraflar, kira gibi giderler olarak görülebilir.
Dikkat edilecek olursa bunlar işyerlerinin sağlıklı çalışması için elzem olan giderler. Bana göre birçok işletme bu faturayı gördüğünde şimdiden korkmakta, açılmanın birkaç hafta içinde bu sorunları çözemeyeceğini bilmektedir ve bu da iş insanları arasında büyük bir tedirginlik yaratmaktadır.
Bu duruma tek çözüm likidite sorunun aşmaktan geçmektedir.
STANDARD: Likidite nasıl sağlanacak?
Derviş K. DENİZ: Türkiye dışında hiçbir ülke ile diplomatik ilişkisi olmayan bir devletin paraya uluslararası alanda ulaşması mümkün değildir. Böyle olunca da likidite ihtiyacını devlet sadece Türkiye’den sağlayabilmektedir. Ancak, bu sağlanacak destek de devlet yatırımları ve devlet çalışanlarının ödenmesi dışına çıkmamakta özel sektör ile ilgili olarak kaynak devlete ait mali kurumlar üzerinden yapılabilmektedir.
Ekonomi ve bankacılık çevreleri finansmana erişimde karşılaşılan sorunları çok iyi bilmektedir. Kaynak arayışında Türkiye’nin veya dünyanın farklı mali kurumları olsun belirli kurallar ve sınırlamalar mevcuttur. Kimse ben yarın sabah para isterim de alacağım diyemez. Ancak hükümetler kendilerine olduğu gibi özel sektöre de finansman kaynağını bulmak zorundadır.
Bu konudaki çıkış yolu KKTC’de faaliyet gösteren bankalardan uzun vadeli düşük faizli kaynak bulunması ve bu kaynağın iş insanlarına ilk iki senesi ödemesiz ve faizsiz olacak şekilde kredi olarak verilmesidir. Kaynak bankalarca verilirken bankaların erteleyecekleri faizleri de devlet tarafından karşılanmalıdır.
Ancak bu şekilde iş insanları personelini ödemek, mal tedarik etmek masraflarını ve mevcut banka taksitlerini ödemeye başlayabileceklerdir.
Devletin bu aşamada çarkların dönmesi buna dayalı olarak kredilerin taksitlerinin, vergilerin, maaşların, masrafların ve tedarikçilerin zamanında ödenmesi için önümüzdeki iki yıl içinde özel sektörün ihtiyaçlarını tespit edip kredilendirme ihtiyacını buna göre belirlemelidir. İhtiyaç belirlendikten sonra da kaynağın nereden alınacağı için girişimler yapılmalıdır.
Kaynağın boyutu yukarıda saydığım ihtiyaçlar çerçevesinde tespit edilip gerek Türkiye’den gerekse Avrupa’dan sağlanmalıdır. Daha önce de belirttiğim gibi finans ancak mali kurumlardan alınacağından Türkiye mali kurumları ile devlet direk görüşürken, Türkiye dışındaki ülkelerle Ticaret Odası gibi uluslararası kabul görmüş kurumlar aracılığı ile görüşülmesi gerekecektir.
Yukarıda sayılanları borç ile borç kapatma olarak görme yerine, uzun vadeli döner sermaye katkısı olarak görmekte fayda var. Devletin işletmelere ve çalışanlara sağlayabileceği desteklerin kısıtlı olması bu yola girmek dışında bir seçeneğe imkân vermemektedir.
Bir de uçuşların olmadığı bu dönemde Güneyle görüşülüp kapıların açılması da bana göre çok önemlidir.
BU BÜYÜK MÜCADELEDE HALA FIRSATÇILIK PEŞİNDE OLAN VARSA BU TOPRAKLARI SEVMİYOR DEMEKTİR
STANDARD: İzlenen ekonomi politikalarına eleştirel gözle bakarsanız, neler söyleyebilirsiniz?
Derviş K. DENİZ: Bugüne kadar ekonomi ile ilgili yapılanlara bakacak olursak, yapılması gereken ancak yapılmayan veya yapılanmayanlara yukarıda kısmen değindim. Bugünlerde kamuoyunda vergilerin artırılması, birikimlerden vergi alınması gibi önlemlerden konuşulmaktadır.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde bilinmesi gereken bir gerçek de sermaye birikiminin çok zor yapılabildiğidir. Bu nedenle zorla geliştirilen sermaye üzerine gitmek bana göre yanlış bir politika olacaktır. Ülkemizdeki esas sorun bugünkü hükümetin yarattığı bir sorun değil gelmiş geçmiş hükümetlerin yarattığı bir sorundur. Siyasetin kim iktidarda ise onun çevresinin faydalandığı bir yapıya dönüşmesi, çeşitli hükümet dönemlerinde hükümet olanaklarından faydalanan ve bunun faydasını gören sermaye çevrelerinin gelişmesini sağlarken, gerçekten ticaret ve emek ile uğraşanların gerçek piyasa şartlarında ne kadar zor para kazandıkları ve ne kadar zor para birikimi yaptıklarının göz ardı edilmesine neden olmuştur.
Tüm özel sektörde faaliyet gösteren kişi veya kurumları siyaset yolu ile zenginleşen kesimlerle aynı kefeye koyup onlardan yılların siyaset kefaretinin ödenmesini talep etmek alın teri ile bir şeyler yapan küçük büyük birçok iş insanına yapılan doğru şeyleri görmemek demektir.
KKTC’nin çalışan, emeğini kazanan ve biriktirebilirse biriktirebilen insanlara ihtiyacı vardır. İçinde yaşadığımız bu dönemin herkese geçmiş ile hesaplaşma fırsatı verdiğine inanıyorum. Eğer bu yapılmadı ise yukarıda saydığım sıkıntıların aşılmasında önümüzde çok daha büyük sıkıntılar olduğunu da söylemeliyim. Kıbrıs’ın kuzeyinde yaşadığı için ne kadar şanslı olduğumuzu söylemeye başladık. Dünyanın çeşitli yerlerinde gördüğümüz ölümler ve hastalıklara baktığımızda hepimiz dünyadan büyük ölçüde kopuk olan KKTC’de yaşadığına şükretmektedir. Bunun için ülkemize sahip çıkmaya ve fırsatçılara imkân vermemeye önem göstermeliyiz. Bu büyük mücadelede hala fırsatçılık peşinde olan varsa bu gibi kişilerin bu toprakları sevdiğini söylemek doğru olmaz.
Etiketler: Derviş Kemal DenizDevletEkonomiKKTC Merkez Bankasılikidite sorunuözel sektörSTANDARDSTANDARD Kıbrısyerel bankalaryol haritası
Pandemi, öncelikli riskler arasına girecek
Türkiye Bankalar Birliği ekonomiye destek sağlamak amacıyla devreye girdi
Güney Kıbrıs’taki testler iyimserlik havasını bozdu. “Açık olan sektörler her an kapanabilir”