— Gijä galanlary nädıändigimi bilmeıärmiň? — diıip, gala tarap gamçysyny uzadypdyr.
İazykly Gurban gaıtargy berip bilmän, ıuwdunyp durmuş. Patyşa at üstünden gamçysy bilen guluň ıalaňaç ıagyrnysyna yzly-yzyna saıgylap:
— Senden soralıar! Gijä galanlary nädıändigimi bilmeıärmiň? — diıip, gamçyny şol eňterip durmuşyn.
Gurban näçe mert durjak bolsa-da iki elini gamçynyň öňüne tutanyny duıman galypdyr. Indi ol gyzyp duran kebzesini gaşap, näme bolsa şol bolsuna urupdyr.
— Bilıän. Gowy bilıän! — diıipdir.
Onda patyşa dergazap bolup:
— Bilıän bolsaň näme üçin işe gijä galdyň? Häziriň özünde seni laıyň içine ataryn — diıipdir.
Gurban biçäre patyşa ıüzlenip:
— «Almany ıokary zyň, ıere gaçıança ıa pelek!» diıipdirler, ygtyıar sizde, bizem guluňyz — diıipdir.
— Biderek samahyllamany hem öwrendim diısene. Heı, ıasawullar! Hany tizden tiz almany getiriň, bu hyzmatkär Gurbanyň diıeniniň ıalandygyny gözüne görkezeıin — diıipdir.
İasawullar derrew bir sebet akly-gyzylly almany getirip, patyşanyň dergähinde goıupdyrlar.
Tylla-kümüş esbabyny jugurdadyp, başyny silkeläp, oınaklap duran bedewiň üstünde oturan patyşa egilip, bir ullakan, ıalkym saçyp duran gyzyl almany alypdyr-da, ıokary zyňyp:
— Ine, alma pelege sary gitdi — diıip, tiňkesini asmana dikipdir.
Zyňylan alma aşak gelıärkä, patyşanyň atynyň çat maňlaıyna degipdir. Duıdansyz zarba zähresi ıarylan çus bedew ürküp, çarpaıa galıar-da, öňe bir towusıar. Beıle zada garaşman oturan patyşa patlap ıere gaçypdyr. Onuň kellesi dagyň gara daşyna degip, tapba jany çykypdyr.
Isgenderiň «aldy-aldysy» bir aı öňüňden, «geldi-geldisi» iki hepde öňüňden eşidiler eken. «Geldi-geldisini» eşiden handyr patyşa bada-bat akyldarlaryny, emeldarlaryny köşge ıygnap, maslahat geçirer eken.
Hökümdarlar ilki-ilkiler Isgender bilen söweşipdirler. İigitler her daban ıer üçin janyny orta goıupdyrlar. Meıit meıde çaknyşyp, depeler döräpdir, suw ıerine gan akypdyr. Her gezek, Alla tarapyn Isgender söweşde üstün çykypdyr. Basyp alan ıerini dine salyp, beıleki ıurtlary basyp almaga ıöriş edipdir.
Onuň batyrlygy, edermenligi, akyl-paıhasy, keramatlydygy hakda rowaıatlar aıdylyp çar tarapa ıaırapdyr. Men-men diıen hökümdarlar Isgenderiň öňünde baş egipdirler. Ahyry hökümdarlar pida çekmezligiň tärini tapypdyrlar. «Isgender pylan ıurdy alypdyr» diıenden halta-halta gyzyl-kümüşleri, gymmatbaha zer matalary alyp, bir günlük ıolda goıupdyrlar. Al-elwan geıimli gyzlary, syrdam atly ıigitleri hödürläpdirler. İurduň patyşasy wezir-wekilleri, gojalar bilen Isgenderi garşylap, sowgatlary, gyzlary, ıigitleri, atlary peşgeş berer eken.
Isgender atdan düşmän, hatar-hatar haltadaky gyzyl-kümüşi, owadan gyzlary, edermen ıigitleri, gamyş gulak, ıyndam bedewleri, nurana gojalary görüp, göwni hoş ıagdaıda ıurduň adalatly patyşasyny sorar eken. Patyşa tagzym bilen ıurdunyň adyny we öz adyny aıdar eken. Isgender atda oturan ıerinde:
— Sen şalygyňy ediber — diıip, esgerleriniň birini patyşa görkezip:
— Şu pajyňy ıygnar. Sowgadyňa eıeçilik eder — diıip, galanyň daşyny aılanyp geçip gider eken.
Günlerde bir gün «Isgender patyşa Sarahsy alypdyr» diıen habar Nusaıa ıaırapdyr. Ertesi «Isgender patyşa Abywerdi alypdyr» diıen habar gelipdir.
Nusaıyň pähimli dana patyşasy bar eken. Ol Isgenderli gürrüňi akyl eleginde eläp, emeldarlaryny, wezir-wekillerini, dana gojalary köşgüne çagyrypdyr:
— Isgender aňyrsy birki günden Nusaıa geler. Heniz bu patyşanyň ıeňlen ıeri ıok. Alla Isgender tarapynda, ol alan ıurduny dine salyp gelıärmiş. Nusaı uly ıurt. Nätsek gowy bolar?! — diıip, patyşa dana kişilere ıüzlenipdir.
Oturanlaryň bir topary:
— Nusaı güıçli ıurt, batyr ıigitlerimiz bar. Olar nijeme söweşde Nusaıy duşmandan halas etdi, il-ıurduň namysyny gorady. Isgender güıçli bolsa, biz hem peslärli däl. Henize çenli ıeňlen ıerimiz ıok. Söweşeliň, belki ıeňeris — diıipdir.
— Uruş pidasyz bolmaz. Iliň edişi ıaly, altyn-kümüş ıygnap, gyzlarymyzy, ıigitlerimizi sowgat berip, janymyzy aman saklalyň — diıip, beıleki topar öz teklibini orta atypdyr.
Jedel uzaga çekipdir. Her kim bir zat diıipdir. Maslahatyň arasynda ıaşy togsany sermäp barıan bir goja bar eken. Ol ertirden bäri gürrüňe goşulman, bir çetde aıdylanlary akyl eleginden geçirip otyr eken. Ol ahyry hiç kimiň oılanmadyk teklibini orta atypdyr:
— Patyşam, aıdylan teklipler erbet däl. Urşulsa, iki tarap hem egsik däl, köp gan döküljek. Altyn-kümüş, ıigit-gyz hödürlesek, namysa galarys. Patyşam, men şeıle teklibi aıdasym gelıär. Ertir irden şäherde hiç kim galmasyn, halaıyk daga-daşa, çöle siňip gitsin. Bir özüm Nusaıy Isgenderden halas edeıin — diıipdir.
— Sen dünıäni alyp gelıän Isgenderi nädip ıeňjek? — diıip, patyşa gojanyň aıdanyna geň galypdyr.
— Patyşam, ony size aıtsam «Tamda gulak bar» diıenleri bolar, älem eşider. Isgenderem siziň ıaly dana patyşadyr — diıipdir.
İarygije patyşanyň permany bilen Nusaı boşap, gugaryp galypdyr. Aıagy ıer tutıan raıat daga-daşa, çöle siňip gidipdir.
Nusaıda ıeke özi galan dana goja Gün derek boıy galanda galadan çykyp, Isgenderiň geljek ıolunyň ugruna Güne garap oturyberipdir.
Isgender Nusaıyň howalasyny, şan-şöhratyny, edermen halkynyň söweşlerde görkezen gahrymançylygyny eşidip: «Nusaı näderkä, uruşarmyka, mal-dünıä berermikä?» diıip, leşgerlerini söweşe taııarlap gelıär eken. Änewden geçipdir. Ne leşger bar, ne-de altyn-kümüş, hiç zat ıokmuş. Uzakdan Nusaıyň sudury göze ilipdir. Daş-töwerekde iňlär siňek ıokmuş. Isgender ömründe geň ıagdaıa düşüpdir. Şeıle uly şäherli patyşalykda iňlär siňegiň ıoklugy ony iňkise goıupdyr. Leşgerbaşyny çagyryp, leşgerleri saklapdyr. Diňçileri ugradypdyrlar. Az salymda olar Nusaıda janly-jandaryň ıokdugyny, diňe bir garrynyň galadan çykyp oturandygyny aıdypdyrlar.
Isgenderde müň leşgeriň güıji bar eken. Ol bu habary eşidenden garra tarap at salypdyr. Özüne göwni ıetıän patyşa aty bilen geläge-de garrynyň öňünde Güne böwet bolup duruberipdir. Isgenderde müň akyldaryň akylam jemlenenmiş. Ol garrynyň ıönelige galadan çykyp oturmandygyny bada-bat aňyp:
— Eı garry, men ıüzlerçe ıurdy aldym. Men-men diıen patyşalar maňa boıun sundy, paç berdi. İöne ömrümde seniň ıaly ıeke garryny çykaran ıurda duş gelmedim. Mertlik menden galsyn, aıt dilegiňi — diıipdir.
— Eı jahan patyşasy, meniň artykmaç dilegim ıok. Men häzir Güne çoıunyp otyryn. Bir dilegim, Günüň öňünden aırylsaň bolıar — diıipdir.
Garrydan bu sözi eşiden Isgender garryň aıdan sözüne düşünip, yzyna gaıdypdyr-da, goşunyna Nusaıyň daşyndan aılanyp geçmäge perman beripdir.
Leşgerbaşy Isgenderiň Nusaıdan aılanyp geçmeginiň sebäbini soramaga ejap edipdir. Emma danalaryň danasy Aristotel Isgender Jahangirden bu wakanyň sebäbini sorapdyr. Isgender Aristotele şeıle diıipdir:
— Aristotel, men ömrümde senden soň ikinji dana kişä duşdum. Ol ıeke söz bilen ıurduny, halkyny, ar-namysyny halas etdi.
— Patyşam, men düşünmedim. Ol nähili Nusaıy halas etdi? — diıip sorapdyr.
Isgender munuň sebäbini şeıle düşündiripdir:
— Garrynyň Nusaıdan sesıetim arada ıöne ıere oturmandygyny aňdym-da: «Dilegiňi aıt» diıdim. Ol: «Bir dilegim bar. Güne çoıunyp otyryn, öňümden aıryl» diıdi. Men bada-bat onuň: «Eı Isgender, sen dünıäni alyp, güne perde bolup bilmersiň» diıenini aňyp, yzyma dolandym. Nusaıdan şonuň üçin aılanyp geçdim — diıipdir.
Isgender geçip gidenden soň, dana goja Nusaı ilatyny gala çagyrypdyr. Nusaıy ıeke özi halas eden bu dana goja ıüz töweregi ıaşap dünıäden ötüpdir. Onuň Nusaıy Isgenderden halas edişi baradaky gürrüňler rowaıata öwrülip, nesilden nesle geçipdir.
Çeşme: Türkmen galalary hakynda rowaıatlar. A.: Türkmenistanyň milli medeniıet «Miras» merkezi, 2004.