DENEYSEL DESENLER Deneysel Araştırmalarda Kontrol Kontrol Edilmesi Gereken, İstenmeyen Değişkenler - PDF
1 DENEYSEL DESENLER Deneysel araştırma yaklaşımı, neden-sonuç ilişkilerini belirlemeye çalışmak amacı ile, bir veya birden fazla bağımsız değişkendeki değişimin bağımlı değişkendeki etkisini incelemek üzere kontrol edilmiş ortamlarda uygulanan bir tekniktir. Genellikle ürünün, erişinin ve öğretim yöntemlerinin değerlendirilmesinde kullanılan deneysel yöntemde araştırmacı, bir araştırma ortamı oluşturmaktadır. Bu çoğu yapay bir durumdur. Oluşturulan bu ortam içinde araştırmacı, ilgili olduğu olay, değişken ve etkenleri ayarlamak, değiştirmek, ortadan kaldırmak gibi yollarla istediği duruma getirmekte, yani kontrol etmektedir. Bilimsel araştırmaların gerektirdiği gibi, deneysel araştırma süreci de objektif bir gözlem gerektirir. Yapılan gözlem sonuçlarına göre bir neden sonuç ilişkisi belirleneceğinden, gözlemci gözlem sonuçlarını etkileyecek her şeyden uzak durmak zorundadır. Araştırmaya konu olan olay ve olgular gözlenebilir ve ölçülebilir nitelikte olmalıdır. Eğer bunu sağlayamazsak sonuçlar çıkarmamız da mümkün olmayacaktır. Deney değişkenimizin bağımlı değişken üzerindeki etkisini gözlemek istediğimiz için, bağımlı değişkeni etkileyebilecek çalışma dışı değişkenlerin sıkı bir şekilde kontrol edilmesi gerekmektedir. Eğer bu değişkenler kontrol edilmezse bağımlı değişkendeki değişkenliğin nereden geldiği belirlenemeyecektir. Deneysel Araştırmalarda Kontrol Deneysel araştırmalar iç tutarlılığa sahip olmalıdır. İç tutarlılığın anlamı bağımsız değişkenimizdeki değişimin bağımlı değişkendeki değişime sebep olduğunun belirlenmesidir. Eğer bağımlı değişkendeki değişim yalnızca bağımsız değişkendeki değişime bağlı ise, iç geçerlik sağlanmış demektir. Eğer gözlenen sonuçlar yalnızca bağımsız değişkenden kaynaklanmıyor da başka değişkenler de etkili oluyorsa, iç geçerlik problemimiz var demektir. İstenmeyen değişkenlerin kontrolü derken istenmeyen tüm değişkenlerin etkisini tamamen kontrol altına almak anlaşılabilir. Bazı değişkenler için bu laboratuar ortamlarında sabit tutma yoluyla mümkündür. Ama sosyal bilimlerde bir çok değişken için bunu sağlamak pek mümkün değildir, örneğin; zeka, geçmiş yaşantılar, zaman içinde verilen pekiştireçler vb. Bağımsız değişkendeki değişmelere karşın istenmeyen değişkeni sabitlemek kontrol için yapılan uygulamalardan biridir. Kontrol Edilmesi Gereken, İstenmeyen Değişkenler
2 1) Zaman Deneysel uygulama yapılmadan önce öntest puanları ve deneysel uygulama yapıldıktan sonra sontest puanları alınmaktadır. Bu iki ölçme arasında zaman akıp gitmektedir. Zaman akıp giderken bu zamanda olan bazı olaylar bağımlı değişkenin etkilenmesine sebep olabilir. Örneğin deney değişkenimizdeki değişime göre bireylerin tutumlarında değişim olmasını bekliyor olabiliriz. Öntest- sontest arasındaki geçen zamanda olan olaylar bireyin tutumlarının düzeyinin ve yönünün değişmesine sebep olabilir. 2) Olgunlaşma Olgunlaşma belirli bir zamanın fonksiyonu olarak oluşan bireyin içsel durumlarının değişmesi anlamına gelir. Bu değişiklik hem biyolojik hem de psikolojik süreçleri içerir, örneğin yaş, öğrenme, yorgunluk, can sıkıntısı, özlem gibi belirli dış olaylarla ilgili olmayan fakat bireyin içinde yerleşik durumlardır. Bu durumlar deneysel sonuçları etkileyebilecek ve iç tutarlılığı bozacak şekilde etkili olabilir. 3) Araçlaşma Araçlaşma bağımlı değişkenin ölçülmesindeki zaman içinde olan değişikliklerdir. Ölçtüğümüz bağımlı değişkenin ölçülmesinde zaman içinde yenilikler olması bir diğer kontrol edilmesi gereken değişkenlerdendir. ölçme işlemindeki bu araçlaşma deney değişkenimizin etkisini incelediğimiz sonucu etkileyebilir. 4) İstatistiksel Gerileme Bir çok psikolojik çalışma göstermiştir ki öntest- sontest uygulamalarında öntest bakımından uçta bulunan bireyler herhangi bir deneysel işleme girmeden merkeze doğru kayma eğilimi gösterirler. Bu merkeze yönelme deneysel uygulamadan kaynaklanıyormuş gibi görülebilir. 5) Seçme Yanlılığı Seçme yanlılığı bireyleri deney ve kontrol gruplarına atarken yapılır. Bir deney değişkeninin bağımlı değişkendeki etkisini görmek istediğimizde deneysel uygulamamızı yaparız. Deney grubu lehine bir sonuç alındığında bunu hemen deney değişkeninden kaynaklandığını düşünürüz. Oysa başta gruplara atama yaparken tüm bağımlı değişkeni etkileyebilecek değişkenleri göz önüne alarak bir atama yapıldı mı? Bu sebeple grupları seçmede yanlı davranılması deney sonucuna karışabilecek istenmeyen etkilerden biridir.
3 6) Denek Kaybı Oluşturulmuş deney gruplarından denekler kaybedilebilir. Bu deneklerin kaybedilmesi karşılaştırma yapılacağında karşılaştırma sonuçlarını etkileyebilir. DENEYSEL DESENİN TEMEL ÖGELERİ Erden (1998), deneysel desenlerde gruplar ve ölçme aracının sayısı ve uygulama zamanı olmak üzere iki temel ögeden söz etmektedir. 1. Gruplar: Deneysel desende genellikle deney ve kontrol grubu olmak üzere iki grup vardır. Deney grubu değerlendirilecek eğitim programının uygulandığı gruptur. Eğer denenecek program ya da işlem birden fazla ise deney grubunun sayısı da artabilir. Kontrol grubu ise, araştırmayı etkileyecek tüm özellikler açısından mümkün olduğu kadar deney grubuna benzeyen, karşılaştırma olanağı sağlayan gruptur. Kontrol grubu denk ve denk ve denk olmayan kontrol grubu olmak üzere ikiye ayrılır. a. Denk kontrol grubu: Kontrol grubunun deney grubuna denk sayılabilmesi için iki grup öğrencilerinin de aynı evren içinden şans yöntemiyle seçilmesi gerekir. Böylece gruplar etkisi bilinen ve bilinmeyen bir çok değişken açısından eşitlenmiş olur ve iki grup arasındaki farkın sadece uygulanan işlemden kaynaklandığı söylenebilir. Grupların 15 kişiden az olduğu durumlarda şans yöntemiyle seçkisiz atama, grupların yeterince denk olmasını sağlamada yetersiz kalabilir. Böyle bir durumda deneklerin seçildiği evren önce araştırmayı etkileyebilecek özelliklere göre gruplanmalı, sonra her gruptan seçkisiz şans yöntemleriyle kontrol ve deney gruplarına denekler seçilmelidir. b. Denk olmayan kontrol grubu: Kontrol ve deney gruplarının şans yöntemleriyle atanamadıkları durumlarda, deney grubuna benzer özellikler gösteren başka bir grup bulunur. Bu tip kontrol grubuna denk olmayan kontrol grubu denir. Denk olmayan kontrol grubu desenlerde öntest verip iki grubun denkliğinin kontrol edilmesi gerekir. 2. Ölçme Aracının Sayısı ve Uygulama Zamanı: Deneysel desenlerde aynı ölçme araçlarını uygulama sayısı ve zamanları da desenin adı ve niteliğini belirleyen önemli bir değişkendir. Deney öncesi verilen testlere öntest, deney sonrası verilen testlere son test denir. Öntest öğrencilerin programın başında denel işlemle kazandırılmak istenilen davranışlara ne kadar sahip olduklarını gösterir. Sontest denel işlem sonucu öğrencilerin kazandırılmak istenilen davranışları ne kadar kazandıklarını gösterir.
4 Testlerin uygulanma zamanı araştırmanın amacına bağlıdır. Programın etkililiğini değerlendiren bir araştırmada, öğrencilerin erişi düzeylerinin belirlenmesi gerekir. Bunun için de öntestli bir araştırma deseni kullanılmalıdır. İki programın bir ögesinin etkililiğini karşılaştıran bir çalışmada öntest vermek mümkün değilse öntestsiz araştırma deseni kullanılır. Bir araştırmanın planlanmasında bir çok nokta hakkında daha başlangıçta karar verilmesi gerekmektedir. Bunlar arasında çok önemli olan ve araştırmanın temeli olacaklardan bazıları şunlardır: İşlemlerin ve deneysel değişkenin tanımlanması Araştırma evreninin tayini ve tanımlanması Örneklemin seçilmesi Ölçüt, bağımlı değişken ya da değişkenlerin tayini Kontrol edilecek etkenlerin yani; istenmedik değişkenlerin saptanması, açıklanması ve her birinin hangi düzeyde kontrol edilebileceğinin belirtilmesi Araştırmaya uyacak belirli bir desenin seçilmesi (Kaptan, 1993). Seçilen bir desenin geliştirilmesinde esas alınacak noktalar şu şekilde belirtilmiştir: Araştırmanın her sorusuna cevap vermede ya da her hipotezini test etmede atılacak adımlar gösterilmelidir. Tüm araştırmalar şaşırtıcı, karıştırıcı değişkenlerini yok etmek durumundadır. Bu değişkenler yok edilmeli, tahmin edilmeli veya randomizasyon süreciyle hesaba katılmalıdır. Hatasız bir desen geliştirilmesi beklenemez, bu sebeple desenin olası hata kaynaklarına karşı uyanık olunmalıdır. Araştırmanın desenini tartışmada onu bazı istatistiksel ya da mantıksal bakımdan isimlendirmek, belki de sınıflandırmak deseni tartışmada anlamlı olacaktır. Böylesi bir sınıflama araştırmacının niyetinin tam olarak okuyucuya ulaşmasına yardımcı olacağı gibi, araştırmacının olası hata kaynaklarını tanımlamasına da katkıda bulunur.
5 DENEYSEL DESEN DÜZENLEMELERİ Deneysel desenlerde gruplara göre iki ana şekilde deney düzenleme şekli vardır. Bunlardan biri grup-içi, diğeri ise gruplar-arası deney düzenekleridir. Grup içi deney düzeneğinde yalnızca bir grup ve deney değişkenimiz vardır. Gruplar arası deney düzeneğinde gruplar ve deney değişkenimiz vardır. a) Gruplar Arası deney düzeneği En az iki grubumuz vardır. Deney ve kontrol grubu olarak isimlendirilebilir. Gruplar arası deney düzeneği korunmalı yani güvenlidir, çünkü bir deney değişkeninin diğerini etkilemesi gibi bir durum söz konusu değildir. Çünkü gruplardan birine deney değişkeni uygulanırken diğerine uygulanmaz. Bu sebeple deney değişkeninin etkisinin devam etmesi gibi bir durum söz konusu değildir. Herhangi bir gruplar arası deney düzeneğinde herhangi bir yolla mümkün olduğunca az farklı olacak şekilde uygulama gruplarının belirlenmesini sağlamak gerekmektedir. Gruplara bireyleri atarken tesadüfi olarak yapılmadığı takdirde hipotezimize göre sonuçları etkileyebilecek şekilde bir atama yapılması söz konusudur. Bireylerin ya tesadüfi(randomize) olarak atanması, ya da bire bir eşleştirme yapılması gerekmektedir. b) Grup İçi deney düzeneği grup içi deney düzeneği genelde daha verimlidir, çünkü her birey farklı deneysel durumlarında kendisi ile karşılaştırılmaktadır. Bu sebeple bir deney değişkeninin durumu diğerini etkileyebilecektir. Çünkü aynı grup her iki uygulamayı da almaktadır ve uygulamaların öncelik, sonralığına göre birbirini etkilemesi söz konusudur. İlk uygulanana deney değişkeninin etkisi ikinci uygulamada da devam ediyor olabilir. İlk uygulamanın etkisinin devam etmesini minimize etmek için uygulamaların sırasını tesadüfî olarak atamak bir yoldur. Dengelemek (Counterbalancing) öncelik sonralık sırasını dengeleyerek karıştırıcı etkinin en aza indirilmesi sağlanabilir. İki uygulamadan birincisi öncelikle ilk yarıya uygulanır, ikinci yarıya ikinci sırada uygulanır, ikinci uygulama ise öncelikle ilk uygulamanın yapılmadığı gruba uygulanır, kalanlara ikinci olarak uygulanır. Bir araştırmanın deneme sayılabilmesi için şu üç koşulu karşılaması gerekir. 1) Denemeci durumu (değişkenleri) değiştirebilmeli (manipule edebilmeli) 2) Değiştirmeler kontrollü olmalı 3)Denemeci, durumu değiştirmesini etkisini gözleyebilmeli (etki-tepki işleyişi izlenebilmeli)
6 TÜRLERİ Deneme modellerinin pek çok türü vardır. Bazı sınıflandırmalar denenmek istenen değişken sayısı ve düzeyine göre, bazıları ise denemede kullanılan grup sayısı ve değişkenlerin kontrolünde alınan önlemlere göre yapılmaktadır. Campbell ve stanley (1963) in geliştirdiği denemeye katılan grup sayısı, kontrol önlemleri ve bağımlı değişken üzerinde yapılan gözlemlerin zaman ve sayısını dikkate aldığı anlaşılan bir sınıflandırma, alanyazında ve uygulamalarda büyük kabul görmüştür. Buna göre, deneme modelleri üç grupta ele alınmaktadır. 1) Deneme öncesi (pre-experimental) modeller 2) Gerçek deneme (true-experimental) modelleri 3) Yarı deneme (quasi-experimental) modelleridir. DENEME ÖNCESİ MODELLER Deneme öncesi modeller gerçek anlamda bir deneme modeli niteliği taşımazlar.bu modellerin bilimsel değerleri oldukça sınırlıdır. Bu sınırlılıklar içinde kullanılabilen modellerden üçü: 1) TEK GRUP SON TEST MODEL G 1 X O 12 Gelişi güzel seçilmiş tek bir gruba bağımsız değişkenin uygulanması ve etkinin bağımlı değişken üzerinde gözlenmesi tek gözlemli modeli oluşturur. Modelin varsayımı O 12 gözleminin X bağımsız değişkeninin etkisini yansıtmasıdır. Fakat deney öncesi durum bilinmediği için bu sayıltıya fazlaca güvenilemez. Değişmenin (varsa) X değişkenden mi, öğrencilerin düzeyinden mi olduğu belirlenemez. 2) TEK GRUP ÖN TEST VE SON TEST MODEL ön test son test G 1 O 11 X O 12 Gelişi güzel seçilmiş bir gruba bağımsız değişken uygulanır ancak bu kez hem deney öncesi hem de deney sonrası ölçme söz konusudur. Modelin sayıltısı, son test puanlarının (O 12 ) ön test puanlarından (O 11 ) daha büyük ise bunun X bağımsız değişkeninin etkisi olduğudur.
7 Bu modele ilişkin olarak denenen değişkenin etkili olup olmadığını (bağımsız değişkenin-bağımlı değişken üzerindeki etkisi) ön test ve son test ortalamaları arasındaki farkın manidarlığını test edilmesiyle mümkündür. Bunun için tek bir grup ve bu grup üzerinde yapılan iki ölçme söz konusu olduğu için ilişkili gruplarda t testi kullanılır. Eğer dağılım normal değilse veya örneklem küçükse nonparametrik bir yöntem olan Wilcoxon işaretli sıralar testi kullanılır. 3) KARŞILAŞTIRMALI EŞİTLENMEMİŞ GRUP SON TEST MODELİ G 1 X O 12 G 2 O 22 Gelişi güzel seçilmiş ve başlangıçta benzerlikleri bilinmeyen iki grup bulunur. Gruplardan biri deney, diğeri kontrol grubu olarak kullanılır. Modelin varsayımı, deney grubunda elde edilen puanların O 12, kontrol grubunda elde edilen puanlardan (O 22 ) daha yüksek olması durumunda, bu durumun X bağımsız değişkeninden kaynaklandığının kabul edilmesidir. Bu desende kullanılacak istatistiksel yöntem; deney ve kontrol grupları ortalamalarının karşılaştırması için, (Gruplar birbirinden bağımsız ve farklı olduğu için) ilişkisiz gruplar için t test tekniği veya bunun nonparametrik karşılığı Mann - Whitney U testi kullanılabilir. TAM DENEME MODELLERİ Bu modeller bilimsel değeri en yüksek olan modellerdir. Kontrol grupları kullanarak bunların avantajlarını sağlamakla birlikte, gruplarında random seçilmesi, atanması ve eşitlenmesi yoluyla buradan kaynaklanabilecek hataları en aza indirgerler. 1) ÖN TEST SON TEST KONTROL GRUPLU MODEL G 1 R O 11 X O 12 G 2 R O 21 O 22 Modelin varsayımı O 22 ile O 12 arasında oluşacak farkın X bağımsız değişkeninden kaynaklanmasıdır. Sosyal Bilimlerde en çok kullanılan araştırma şeklidir. Bu tür desenlerde gruplardan gelebilecek hata (seçme etkisi) önlenir. Gruplar
8 eşitlenir. Kontrol ve deney grubundaki denekler random yolla seçildiği için merkeze yönelme etkisi, araştırma ve kontrol grupları aynı zamanda test edildiği için zaman hatası da önlenir. Bu modelde istatistiksel analizler; her iki grupta da (deney ve kontrol) olan ön test ve son test arasındaki farklar arasındaki fark ilişkisiz t testi ile test edilebilir. (Ortalamalar arası farklılıkların farkı) veya önce deney ve kontrol grubunun ön test ve puanları karşılaştırılır (t testi) eğer önemli bir fark yoksa son test puanları t testi ile (ilişkisiz) karşılaştırılır. Ön test puanlarını birlikte değişen olarak alıp son test puanlarıyla kovaryans çözümlenmesi yapılabilir. Kavaryans analizinde deney ve kontrol gruplarında ön test puanları etkisi, farklılığı, son test puanlarından ayıklanmış olacaktır. Bu sebeple bu teknik ön test son test için son derece idealdir. 2) SON TEST KONTROL GRUPLU MODEL G 1 R X O 1.2 G 2 R O 22 Yansız atama ile oluşturulmuş iki grup bulunur. Bunlardan birisi deney, diğeri kontrol grubudur. Gruplara yalnızca son test uygulanır. Modelin varsayımı deney ve kontrol gruplarında yapılan ölçmeler arasındaki farkın X bağımsız değişkeninden kaynaklandığıdır. Çoğu denemelerde ve sosyal bilimlerde ön testin uygulanması gereksiz veya zordur. Bu durumda deney öncesi benzerliği sağlamak hem ekonomik hem de yeterli sayılabilir. Böylece deney öncesi ölçmenin iç ve dış geçerlik üzerindeki olumsuz etkileri önlenebilmektedir. (deneklerin yanlı davranması gibi) Bu desen için kullanılacak istatistiksel analiz yöntemi, deney ve kontrol gruplarından elde edilen son test puan ortalamalarının ilişkisiz t testi ile veya nonparametrik olan Mann -Whitney U testi ile test edilmesidir. 3) SOLOMON DÖRT GRUP MODELİ G 1 R O 11 X O 12 G 2 R O 21 O 22 G 3 R X O 32 G 4 R O 42
9 Bu model kontrollü ön test son test model ve kontrollü son test modelin birleşiminden oluşmaktadır. Bu model iç ve dış geçerliği en yüksek model olarak kabul edilmektedir. İstenmedik etkilerin ve hata kaynaklarının çoğu yok edilmiştir. Bu modelde istatistiksel analiz olarak, X in (bağımsız değişken)etkisinin saptanması için çeşitli karşılaştırmalar yapılır. Bu karşılaştırmalar da ilişkili ve ilişkisiz t testleri kullanılabilir (O 11 ile O 12 O 12 ile O 22 - O 32 ile O 42 - O 32 ile O 21 ) Tüm bu karşılaştırmalarda deneme grubu lehine farklılık ve son test şeklinde farklılık bulunması iç tutarlılığın belirtisi olup X bağımsız değişkeninin etkinliği olarak yorumlanabilir. Solomon 4 grup modeli 2X2 faktöryel model olarak ta düşünülebilir ve böylece ölçme ile bağımsız değişken etkileşimi de görülebilir. Kontrol Deney Ön testsiz O 42 O 32 Ön testli O 22 O 12 Böylece ön testin yapılıp yapılmamasının deney ve kontrol gruplarındaki son test puanlarını nasıl etkilediği görülebilir istatistiksel yöntem olarak varyans analizi kullanılabilir. YARI DENEME MODELLERİ Yarı deneme modelleri bilimsel değer açısından gerçek deneme modellerinden sonra gelir gerçek deneme modellerinin gerektirdiği kontrollerin sağlanamadığı yada onların bile yeterli olmadığı bir çok durumda yarı deneme modellerinden yararlarıdır. 1) ZAMAN DİZİSİ MODELİ G 1 O 1 O 2 O 3 O 4 X O 5 O 6 O 7 O 8 Gelişi güzel seçilmiş bir grup üzerinde, gözleme yöntemiyle bağımlı değişken ölçülmekte ve ölçmelerin ilk yarısında bağımsız deney değişkeni x uygulanır. Bağımsız değişken uygulamasından sonraki ölçmelerde önceki ölçmeler gibi süreli olarak yapılır. Eğer bağımsız değişken etkili olmazsa, x den sonraki ölçmeler ayrı bir düzey yada yön alır. Bu tür araştırmalarda işlemden önceki ve işlemden sonraki
10 gözlemler arasındaki fark yada farkları karşılaştırmak suretiyle işlemin etkisi incelenmektedir. Bu tür araştırmalar daha çok fizik ve biyoloji bilimlerine uymakla beraber bunlar insan davranışlarına da uygulanabilir. Bu tür araştırmaları yürütmek oldukça kolaydır. Fakat bunların yorumlanması ve analizi zor ve karmaşıktır. Bu araştırmalarda zaman etkisi kontrol edilemez. Bu araştırmalarda ölçme, olgunluk ve araştırmayı terk etmek gibi durumlardan doğacak etkiler ise kontrol altına alınmış olmaktadır. Bu model çok gruplu olarak ta uygulanabilir. G 1 O 1 O 2 O 3 O 4 X O 5 O 6 O 7 O 8 G 2 O 1 O 2 O 3 O 4 O 5 O 6 O 7 O 8 Modelde bağımsız X değişkenin etkisini görebilmek için elde edilen veriler grafikleştirilir. 2) EŞİT ZAMAN ÖRNEKLEMLİ MODEL G 1 X 1 O 1 X 0 O 2 X 1 O 3 X 0 O 4 X 1 O 5 X 0 O 6 Gelişi güzel oluşturulmuş bir grup üzerinde çalışılır ve bir dizi ölçme yapılır. Ancak burada, aynı grup, eşit zaman aralıkları ve yansız seçimle belirlenen bir sırada deney X 1 ve kontrol X 0 grubu olarak kullanılır. Her uygulamadan sonra, bağımlı değişkenin değeri ölçülür. X 1 ve X 0 değişken düzeylerinden sonra yapılan ölçmeler ayrı ayrı gruplandırılarak deney ve kontrol grupları oluşturulur. Bu puan gruplarının karşılaştırılması X 1 ile X 0 ın etkinliklerinin göstergesi olarak alınır. Varyans analizi tekniği verilerin analizinde kullanılabilir. 3) EŞİTLENMEMİŞ KONTROL GRUPLU MODEL G 1 O 1.1 X O 1.2 G 2 O 2.1 O 22 Bu model, ön test son test kontrol gruplu modele benzer, aralarındaki tek ve en önemli ayrılık, burada grupların (deney ve kontrol) gelişi güzel oluşmasıdır.
11 Bu tür bir araştırmada iç geçerliliği tehdit edebilecek zaman olgunluk, araç vb. kaynaklardan gelebilecek hatalar kontrol edilebilmektedir. Bu modelin istatistiksel teknikleri de ön test - son test kontrol gruplu modelle aynıdır. 4) ÖN TEST SON TEST AYRI ÖRNEK GRUP MODEL (Çapraz Test Model) G 1 R O 11 G 2 R X O 22 Yansız atama ile oluşturulmuş iki grup söz konusudur. Bu gruplardan birisi ön test diğeri son test için kullanılır. Son testin olduğu gruba deney değişkeni düzeyi uygulanır. Bu model, özellikle deney öncesi ölçmenin bağımlı değişkeni etkileme olasılığının yüksek olduğu durumlarda tercih edilir. Modelin geçerliği büyük ölçüde grupların yansız atama ile oluşturulmasına dayanarak, ayrı gruplar üzerinde yapılan ön test ile son testin aynı grupta yapılmış gibi işlem görebileceği var sayımına dayanır. Bu modeldeki aksaklıklardan en önemlisi zaman etkisinin kontrol edilemeyişidir. Eğer veriler soruşturma yoluyla toplanmışsa araç hatasının da büyük olacağı beklenir. 5) ROTASYON MODELİ G 1 X 1 O X 2 O X 3 O X 4 O G 2 X 2 O X 4 O X 1 O X 4 O G 3 X 3 O X 1 O X 4 O X 2 O G 4 X 4 O X 3 O X 2 O X 1 O Rotosyan modeli, birden çok grup zaman ve deney değişkenlerinin eşit sıra, zaman ve yansızlık ilkesine göre etkileşimlerinden oluşur. Buna göre her grup eşit sürelerle ve yansız bir sıra içinde X bağımsız değişkenlerinin etkisi altında bırakılır. Her X den sonra bir ölçme yapılır. Bağımsız deney değişkenlerinin gruplara her uygulanışından sonra yapılan ölçmeler, o değişkenin etkisi olarak kabul edilir. X lerin karşılaştırılmasında bu ölçmeler, gruplandırılarak, birlikte değerlendirilir.