Renkli Kozanın Dönüşü
Datça’da çoktan unutulmaya yüz tutmuş ipek böcekçiliği geleneği genç gönüllülerin elinde yeniden doğuyor. İşte geleneğe dönüşün başarı öyküsü.
Datça’da ipek böcekçiliğinin yeniden canlanmasının ilginç bir öyküsü var. Her şey, İstanbul’da uzun yıllar bankacılık yapan Müberra ve Yaşar Aydoğan çiftinin Datça’ya yerleşmesiyle başlamış. “Buranın havasını, suyunu tüketiyorsak bir faydamız da olmalı” diye düşünüp yöredeki ipek böcekçiliği geleneğini yaşatmaya karar vermişler. Bursa’dan getirdikleri ipek böceklerini dut yapraklarıyla besleyerek kozalardan ipek elde etmişler. Sonra kendi yaptıkları el tezgâhlarında çeşitli giysiler dokumuşlar. Bununla da yetinmeyip bu yıl ilk kez yöreye özgü sarı ve yeşil koza üretmişler. Eski Datça’da asırlar sonra yeniden başlattıkları ipek böcekçiliği zanaatını Hızırşah, Kızlan ve Sındı köyleriyle Reşadiye Mahallesi’ne yaymışlar. Bütün bunları yaparken köylerdeki eski zanaatkârların deneyiminden faydalanmışlar.
Datça’da 1980’li yıllarda itibaren turizmin hareketlenmeyle başlamasıyla ipek dokumacılığı da hızla unutulmuş. Bu gerçeğin farkına varan Aydoğan çifti, kaymakamlığa Datça El Sanatlarını Yaşatma Projesi’ni sunmuş. Datça köylerini dolaşarak yaşlı zanaatkârları ipek üretmek için ikna etmişler. Yerel yönetimlerin desteğiyle eski okullarda kurulan atölyelerde ipek dokunmaya başlanmış. Yörede ipek üreten zanaatkârlara bu işin püf noktalarını soruyoruz. Şu bilgileri not alıyoruz: İpek böceğinin dişisi 200 ile 500 arası yumurta bıraktıktan sonra ölüyor. Yumurtalardan çıkan minik tırtıllar dut yaprağıyla besleniyor. Yeterli olgunluğa erişen böcekler yemeyi bırakıp incecik ipek liften çevresine koza örüyor. İpek böceğinin içinden çıkabileceği kadar gelişmesini beklemeden kozalar kaynatılıyor. Ortaya çıkan ipek yumakları çıkrıkla çözülerek çile haline getiriliyor. Bir kozadan yaklaşık bir kilometre kesiksiz iplik çıkabiliyor. Bu iplikler tezgâhlarda dokunarak pek çok giyim eşyasına dönüştürülüyor.
ÜÇ BİN DUT FİDANI
İlkbahar aylarıyla birlikte Datça’da tatlı bir telaş yaşanıyor. İpek böcekleri nisan ayında beslenmeye, mayıs sonunda koza örmeye başlıyor. Haziran başında ise imece usulüyle gelep adı verilen ipekten çile çıkarma işi yapılıyor. Datça köylerinde bu yıl da bütün bu işlemler yüzlerce kişinin katılımıyla yapılmış. Ortaya çıkan sonuç harika. 330 kilogram kozadan yaklaşık 70 kilogram iplik elde edilmiş. Bu işin öncülüğünü yapan Yaşar Aydoğan, Datça’da 25 yıl öncesine kadar hemen her evde ipek böceği yetiştiriciliğinin yapıldığını anlatıyor ve ekliyor: “O dönemde ipek köyün en önemli gelir kaynaklarındandı. Çeyizler ipekten yapılırdı. Ancak zamanla Datça ipeği unutulmaya yüz tuttu. Şimdi gönüllü arkadaşlarımızla birlikte bu eski geleneği yeniden canlandırmaya çalışıyoruz” Yeni hedef ise Datça’da sınırlı sayıda ailenin yaptığı ipek böcekçiliğini yaygınlaştırmak. Bu amaçla bölgede üç bin adet ücretsiz dut ağacı fidanı dağıtılmış. Geçtiğimiz yıl Hızırşah Köyü’nde açılan ipek böcekçiliği kursu mezunlarını vermiş bile. Ne diyelim bu hayırlı işe emeği geçen herkese teşekkürü bir borç biliyoruz.
Bal, badem ve balığı ile ünlü Datça’nın artık ipek dokumaları da meşhur. Eski Datça’daki dükkânlarda renk renk şallardan peştamallara kadar pek çok el işi ipek dokuma satışa sunuluyor.
Bir zamanlar Datça’da hemen her çeyizde bulunan ipekli dokumalar geleneksel ahşap aletlerle üretiliyor.