Çeşmeler Türkmeniň mesgeni Noıabr 06, 2015
Bir gezek Daşoguz şäherinde bir günümi boş geçirmeli boldum. Wagt ıitirmezlik üçin, bir hojalyga gideıin, bir zat ıazaryn, ıazmasam hojalyk bilen tanşaryn diıen karara geldim. Welaıat resmileri maňa Sadulla Rozmetowyň hojalygyna gitmegi maslahat berdiler.
Daşoguz etrabynda, aıratynam şäheriň töwerek-daşynda gadymy horezimliler oturıarlar. Olaryň medeniıeti-de, dilleri-de häzirki türkmenlerden tapawutly.
O döwürler hojalyga “TSSR-iň 40 ıyllygy” kolhozy diıilıärdi. Oňa Sosialistik Zähmetiň Gahrymany Sadulla Rozmetow ıolbaşçylyk edıärdi. Garaşsyzlykdan soňra ol Sadulla Rozmetow adyndaky daıhan birleşigi boldy.
Hojalyga aılanyp ıörşüme bularyň hakykatdanam işi örän gowy ıola goıandygyna göz ıetirdim. Ekin meıdanlary, pagtaçylyk göze ıakymlydy.
Geň galdyran zat, hojalygyň gonamçylygy-da tertibe salnypdyr. Köne gonamçylygyň üstüne gum döküp, ony ep-esli beıgeldipdilerler, daşyna giň haıat aılapdyrlar. Merhumlary başly-barat däl-de, bir tertip bilen jaılaıan ekenler.
Adamlaryň gurply ıaşaıandygy tamynyň daşyndan görnüp duran oba köçelerine, giň ekin meıdanlaryna aılanyp ıörşümize günortana ıetdik.
– Garyndaşlaryňy görjekmi? – diıip, meni hojalyga aılap ıören adam garaşmadyk soragymy berdi.
– Elbetde, görjek. O nähili garyndaş? – diıip geň galdym.
Ol sesini çykarmady.
Biz gara baglyga bürenip oturan obalardan saılanyp, ekin meıdanlaryndan çykyp, gök çägeli boşluga sowuldyk. Çägäniň derdinden, maşyn zordan ıöreıärdi.
Ep-esli gidemizsoň, gök çägäniň üstünde oturan syrgyn hatar göründi.
Maşyn sesine bir adam daş çykdy. Biz bilen salamlaşyp, içeri girip, çaılaşmagy teklip etdi. Günortan bolansoň, onuň çaıyndan ıüz öwrümedik.
Çaı başynda ol özüniň ıomutdygyny, gadymdan bäri özbekleriň arasynda, şu gök çägäniň üstünde oturıandyklaryny gürrüň berdi hem şu syrgynyň ählisiniň türkmendigini aıtdy.
Geň galmakdan ıaňa, näme diıjegimi bilmedim. Sebäbi bu tanymal hojalykda, asla tutuş Daşoguz etrabynda beıle çägeli ıeri gündiziň günortany eliň çyraly aılanyp tapmak kyn düşer. Ine, şeıle ıer bar ekeni. Hut şol çägäniň üstünde-de türkmenler mekan tutupdyr. Bar ıer ekin meıdany, töwerek-daş gara baglyk, bular bolsa çägäniň üstünde otyrlar. Hiç biriniň işiginde ıeke düıp agaç ıok.
Men myhman oturan tamy, özümize hyzmat edıän adamlary göz astyndan synlaıan. Hakykatdanam bular meniň garyndaşlarym.
Türkmen diňe ol ıerde däl, ähli ıerde çöli – çägäni özüne mekan saılapdyr.
Türkmenistandan daşardaky iň köplükde ıaşaıan ildeşlerimiz, Eırandaky türkmenleri ıatlasak, olaryň topragynyň esasy ady Deşt-i-Gürgen („Gürgen çöli“). Ol topragyň ikinji bir ady Türkmensähra. Bilşimiz ıaly, sähra sözi-de çölüň medeniıetli görnüşidir.
Şol toprakda dünıä inen edebiıatçy alym Aşyrpur Meredow Aşgabatda ıaşan ıyllarynda, bütin ömrüne: „Deşt-i-Gürgen“ diıip gaıtalap geçdi. İogsam bolmasa, onuň obadaşlary bu topragyň Türkmensähra diıilmegini isleıärler. Ol welin „Deşt-i-Gürgen“ diııärdi. Megerem, göwni şol çölde bolarly.
Çägelik ıeri, çölüstany özüne Watan diıip saılan türkmenler oňa guwanıar. Çagalaryna çöl ıa-da çölüň ot-çöpi bilen baglanyşykly atlary dakıarlar.
Owganystanly belli edebiıatçy alym Muhammet Salyh Rasyk geň ıagdaıy gürrüň berdi.
Geçen asyryň başlarynda bolşewikleriň gurmak isleıän kollektiw hojalygyndan gaçyp, Owganystana baran türkmenlere ekin ekip, hasyl alyp bolaıjak ıerlerde oturmagy teklip edipdirler. Olar mundan ıüz öwrüp, Owganystanyň demirgazygyndaky iň ıowuz, ot-suwsuz hem çöllük ıerleri saılap alypdyrlar.
„Bize şu ıer bes, malymyzy bakaly, bala-çagamyzy ösdürip ıetişdireli, soňra yzymyza dolanarys“ diıip, adam barmaz çöllükde mekan tutup galıarlar.
– Aglaba türkmen şindizem çöllük hem gurak ıerlerde oturıar. Suwlak ıerleri başga milletler eıeläp gitdi – diıip, Muhammmet Rasyk gynanç bilen gürrüň berıär.
Owaldan-ahyra bu milletiň mesgeni çäge bolsa gerek. Beıik akyldarymyz Magtymguly Pyragy hem türkmeniň Watanyny giň çöl hasaplapdyr.
Hyzyr gören çölde iller ıaıylsyn,
İurt binamyz gaıym bolsun, goıulsyn.
Bu şahyryň arzuw edişi ıaly boldy.