Para; belirli bir kıymetin değerini ölçmeye ve saklamaya yarayan araçtır ve kelimenin kökeni Farsça <pare> kelimesinden gelmektedir.
Paranın icadı ile ilgili olarak pek çok rivayet olmasına rağmen en yaygın düşünce elbette M.Ö VII. yy da Anadolu’da Lidyalıların altın ve gümüş alaşımı, üzerinde aslan ve boğa motiflerinin yer aldığı, şekil olarak fasulyeye benzeyen madeni para olduğudur. Resmi evraklara göre V. yy da ilk kez Çinliler tarafından kullanıldığı da söylenmektedir.
İnsanlar paraya neden ihtiyaç duydular?
Toplumların paraya olan ihtiyacı; üretime başlaması ve ürettiği malı takas etme ihtiyacı hissetmesi ile yani ticaret ile birlikte başlamıştır. Takas sırasında eş değer kıymette ürünlerin aynı anda takasa konu olması ticareti yavaşlatan, zaman zaman engelleyen bir unsurdu ve artı değerini saklamak isteyenlere ise ciddi bir problemdi. Kıymetli maden parasından evvel insanlar tarafından kullanılan ortak mübadele araçları vardı elbette. Bunların en yaygın olanları; deniz kabukları, hayvan kürkleri, deri, tuz, kakao tohumları gibi kolay taşınabilen ve kolay bozulmayan mallardı. Ancak elinde iyi kalite bir tilki kürkü bulunan kişinin daha az maliyetli ürünler için takasa girmesi oldukça zordu. Ya da iyi mahsul almış bir çiftçinin malının değerini saklaması ve malının güvenliğini sağlaması takas ile mümkün olmamaktaydı. Bu ihtiyaçlardan sebeple para; ticareti kolaylaştırması ve sahip olunan değerin saklanması için toplumlar tarafından kullanılmaya başlandı.
Altın nasıl bulundu?
Antik çağda insanlar akarsu yataklarında parlamasıyla fark edilen altın madenini buldular (Aurum: Latince’ de ışıldayan parlayan simge; AU). Akarsu yataklarını takip ederek ise maden dağlarına ulaştılar. Buldukları bu madeni havanda döverek suya karıştırdılar, sudan daha ağır olan bu elementi diğer maddelerden ayrıştırarak erittiler ve altına şekil verdiler. Bu şekillerle hükümdarlarına taçlar yaptılar. Fark edildi ki bu ürünler oldukça dayanıklı, paslanmayan ve doğada serbest halde bulunabilen bir madendi. Nadir oluşu ve işçiliği ile de kıymetini koruyabilir ve uzun yıllar saklanabilirdi. Ayrıca bir birim paranın değeri alaşımdaki altın oranı ile kolayca ayarlanabiliyordu. İşte bu sebeple ilk para basımı altın madeni ile olmuştu.
İlk kâğıt para kullanımı M.Ö 600 lü yıllarda Çin’de kullanılmaya başlanmıştır. Senetler halinde olan bu ürün kağıt para formunun ilk örneklerinden olmuştur. Moğol İmparatoru Kubilay Han askerlerinin maaşlarını kağıt para ile ödemiştir. Avrupa Kıtasında ise para basımı 1660 lı yılları bulmuştur. İsveç’te resmi kâğıt para tedavülü başlamış ve tüm Avrupa’ ya yayılmıştır. İsveç kâğıt para üzerine resim basılması ve dolayısıyla paranın standartlaştırılmasını gerçekleştirmiştir. Amerika’ da 1690’lı yıllarda kullanılmaya başlanmıştır. Tarihte madeni para üzerinde gerçek bir kişinin resminin basıldığı ilk kişi ise Büyük İskender olmuştur. Osmanlı’ da ise ilk akçe Bursa’da Orhan Gazi tarafından 1327 yılında basılmıştır. İlk kağıt basımı ise Osmanlı’ nın son dönemlerinde Sultan Abdülmecid tarafından 1840 yılında para yerine geçen kağıt anlamına gelen <Kaime-i Nakdiye-i Mutebere> olarak hazine bonosuna benzer şekilde çıkarılmıştır ve 1927 yılına kadar tedavülde kalmıştır. Kağıt para basımının matbaacılık faaliyetlerinin gelişmesi ile yakından ilgili vardır. Matbaacılık faaliyetleri ilk olarak Doğu Asya’da başlamış Tun-Huang mağarasındaki buluntular, matbaayı Çinlilerden alan Uygurların 9. yüzyıldan itibaren baskı yaptığını göstermektedir.
300 Milyon Dolarınız olsa ne yapardınız?
Dünyanın en pahalı tablosu 300 Milyon Dolarlık değeri ile Fransız Ressam Gauguin’ in resmetmiş olduğu 1892 yılında çizmiş olduğu <İki Tahitili Kız> yağlı boya tablosu. 2015 yılında İsviçreli bir aileden Katar Emirliğine geçen tablo bir sanat eseri olma özelliğinden çok iyi bir değer saklama aracına dönüşmüş durumda. 300 Milyon dolarınızı bir odada saklamak isteseydiniz standart bir koltuk takımı büyüklüğünde bir alana ihtiyacınız olurdu. Yanınızda taşımak isteseydiniz en büyük banknotlardan hazırlanmış balyaları taşırken yaklaşık olarak 300 kg hacimli bir bavula ihtiyacınız olurdu. Oysa bahsedilen tablo yaklaşık 101x77 cm ebatlarında ve yaklaşık olarak 1-1.5 kg ağırlığında.
İnsanlar tarihler boyunca sahip olma, sahip olduğunu koruma eğiliminde olmuştur. Artı değerini saklarken hep en nadir veya biricik ürünlere eğilim göstermiş, dolayısıyla yükte hafif pahada büyük malları tercih etmiştir. Kripto para?
Günümüz insanı bunu bir tık daha öteye taşıyarak artık kripto paralar üretmeye başlamıştır. Dijital dünya insanının para birimi de artık dijital olmaya başladı dersek yanlış söylemiş olmayız. Herhangi bir kısıt olmadan herkesin katılabildiği açık bir teknoloji sistemler üretilmeye başlandı. Transferlerin herhangi bir aracı olmadan doğrudan yapıldığı sistemler geleceğin para biri olarak görülmekte. Şuan 21 Milyon Dolar üst limitli olan Bitcoin’ in hacmi günden güne artmakta.
İnsanlığın altın sikkeler ile başlayan para serüveni şifreli kripto paralar ile son bulabilir mi?