Ankara-Moskova-Washington ekseninde İdlib gerilimi – KAFKASSAM – Kafkasya Stratejik Araştırmalar Merkezi
2018’in eylül ayıydı.
Erdoğan ile Putin, Suriye’nin İdlib kentinde silahlardan arındırılmış bir bölgenin kurulması için el sıkışmıştı.
3 buçuk milyon insanı bulan olası göç dalgası ile olası sivil ölümlerinin ö@nüne geçileceği umut ediliyordu.
Silahlı örgütler ile Suriye ordusu arasındaki hatta 15-20 kilometre genişliğinde bir alan oluşturulsa da, Soçi’de kâğıt üzerinde onaylanan o anlaşma havada kaldı.
Bir başka deyişle uzun süreli dengeler üzerine kurulduğu şeklinde yorumlanan mutabakat bir nevi öteleme anlaşması kimliğine büründü.
Anlaşmanın sarsılmasında en önemli etkenlerden biri de Suriye ordusunun bölgedeki faaliyetleri adım adım artırması oldu.
Rusya ve İran’ın desteğiyle ayakta kalan Beşar Esad’a göre Türkiye’nin sınırındaki İdlib kaos ve terörü sonlandırmanın anahtarıydı, 2011’den bu yana devam eden iç savaş sırasında hala ayakta durabilen Şam yönetimi için bu değişmedi.
İdlib rejime karşı mücadele yürüten silahlı radikal dinci grupların elinde kalan son yer, kimilerine göre ise bir nevi muhaliflerin son kalesi hüviyetinde.
Suriye Müdahale Koordinatörlüğü’ne göre son 4 günde 27 bin sivilin daha yerinden edildiği İdlib ile ilgili Kremlin sözcüsü Dmitriy Peskov’un dediği gibi Ankara ile Moskova’nın kendi ‘endişe paketleri’ var.
Washington’ın da bölge ile ilgili atacağı adımlar olabilir.
Dahası bölgedeki tabloya ABD dışında İsrail’in dâhil olacağını iddia edenler de var.
Suriye Dışişleri Bakanlığı’nın 6 Şubat’ta yaptığı “Türkiye, İsrail ile birlikte hareket ediyor” açıklaması gibi.
İsrail aynı tarihte Şam’a hava saldırısı düzenlemiş, eş zamanlı olarak Türk Silahlı Kuvvetleri unsurları sınırı geçmişti.
O iddialar tartışıladursun, kesin olan bölge ile ilgili Türkiye-Rusya hattında gittikçe artan bir güvensizlik olduğu.
Rusya, örgütün Suriye’yi El-Kaide’nin İslami bir emirlik haline getirme hedefini güttüğünü öne sürüyor.
İdlib’de HTŞ’ye bağlı en az 20 bin militanın bulunduğu biliniyor.
Ki; Rusya ile Suriye, İdlib’i bu örgütten arındırma saikiyle sahada.
Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un “Türk meslektaşlarımız bölgede işbirliği yaptığı muhalifler ile HTŞ’li teröristleri birbirinden ayırma sözü verdi ama ne yazık ki bu teröristler İdlib’deki bölgede hüküm sürüyor” sözleri gibi.
İki başkent arasında ipler gerginleşirken, ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun “İdlib ile ilgili adımları koordine etmesi için Jeffrey’i Ankara’ya yolladım. NATO müttefikimiz Türkiye’nin yanındayız” açıklaması da bir o kadar dikkat çekici.
Türkiye’nin son dönemdeki en büyük rahatsızlık nedeni Suriye ordusunun Türk Silahlı Kuvvetleri unsurlarına yönelik düzenlediği saldırılar.
O saldırılarda resmi açıklamalara göre 1’i sivil 12’si asker 13 kişi hayatını kaybetti.
Bu Soçi’deki İdlib mutabakatının anlamını resmen yitirdiğinin bir fotoğrafı gibi Ankara’nın önünde duruyor.
Zaten Erdoğan da konuyla yaptığı ilk açıklamada bunun sonuçları olacağını, hayati rol oynayan askeri gözlem noktalarının yerlerinde kalacağını belirtmişti.
Aslında Suriye ordusunun varlığı geçen yıl bu zamanlardan bu yana Ankara’yı iyice öfkelendirmeye başlamıştı.
Mayıs 2019’da kente düzenlenen kara operasyonu bu rahatsızlığın iyice yükselmesinin açık örneğiydi.
22 Ekim 2019’da Suriye Devlet Başkanı Esad’ın İdlib’in güney kırsalındaki Hubeyt kasabasında kendi askerlerini ziyaret edip, Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan “Toprağımızı çalan hırsız” diye bahsetmesi o rahatsızlığı iyice perçinledi.
TSK’nın ateşkes gözlem noktasının da içinde bulunduğu Han Şeyhun’da hâkimiyet kuran rejim güçleri daha sonra dört gözlem noktasını daha kuşatma altına aldı.
Ki; o gözlem noktaları Astana’da Türkiye-Rusya-İran arasında sağlanan anlaşma çerçevesinde kurulmuştu.
Son 9 aya bakıldığında ise İdlib’in dört büyük ilçesinde çok sayıda yerleşimin Esad’ın eline geçtiği görülüyor.
Buna Şam yönetimi için kritik öneme sahip iki yolun, yani M4 ile M5’in kesiştiği Serakib de dâhil.
MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli “Türk milleti gerekirse Şam’a girmeyi planlamalı” derken asker kökenli yardımcısı Hidayet Vahapoğlu’nun “İdlib Türkiye’nin başına yeni bir bela açabilir” demesine engel olmadı.
İdlib’in getirdiği sorular ve sorunlar
Örneğin, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ilk saldırı sonrası sarf ettiği “Rejim şubat ayına dek çekilmeli” sözlerinin karşılığını bulmadığı noktada ne olacağı gibi.
Kimi uzmanlar ise Ankara’nın İdlib’den en az yarayla geriye çekilme formülünü arayacağını öne sürüyor.
Bir başka soru/n başından bu yana Putin’in onayı olmadan hareket etmemeye özen gösteren Esad’ın TSK unsurlarına yönelik saldırısının aslında Ankara-Moskova ilişkilerinde bir çıkmaza işaret ettiği ile alakalı.
Türk askerlerini Suriye ordusuna sızmış YPG’lilerin öldürdüğü gibi uçuk istihbari iddiaların dahi dillendirildiği bir ortamda, Rusya resmi haber ajansı TASS’ın Türkiye’nin İdlip’te El Nusra’yı desteklediği ile ilgili haberler yayınlaması dikkat çekti.
Baskın görüş Esad’ın Putin’siz iş tutamayacağı yönünde.
Duran’a göre Erdoğan’ın önerdiği gibi AB ve ABD’nin devreyi girmesi gerekiyor.
İstanbul Şehir Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nün eski üyesi, “Merkel elini çabuk tutmalı. İdlib’de Rusya’yı dengeleme yükünü sadece Ankara kaldıramaz. Denge çöktüğünde Avrupa’da ciddi zarar görür” diyor.
Türkiye’nin Rusya heyetiyle yürüttüğü İdlib müzakereleri sonuç vermemişken, ABD Başkanı Donald Trump’ın Suriye Özel Temsilcisi James Jeffrey’nin Ankara ziyareti de dikkat çekiyor.
Kuşkusuz tüm bunlar yaşanırken Türkiye’nin gözlem noktaları etrafındaki askeri varlığını arttırması da mühim.
Asker, zırhlı araç, tank ve top sevkiyatı yapılıyor.
Bu görüşe göre siyasi-ekonomik ve askeri anlamda daha ağır bir yükün Türkiye’nin omuzlarına binmesi de cabası.
Kremlin Sözcüsü Peskov’un da 11 Şubat’ta “Soçi mutabakatının uygulanması gerekir” yönündeki çağrısı son gelişmelerin ardından kimi analistlere göre tuhaf bulundu.
Turan’a göre ise ABD’nin Türkiye’nin Suriye politikasını bütünüyle desteklediğini söylemek namümkün:
Aslında Türkiye’nin baş düşman ilan ettiği YPG ile Fırat Nehri’nin doğusunda ABD çok yakın işbirliği içinde. Bu işbirliğini zayıflatacağına ilişkin bir emare de yok. Fırat’ın batısında ise Rusya Esad rejimiyle işbirliğini sıkı tutmakta, bundan vazgeçecek gibi gözükmemekte.
Trump’ın özel temsilcisi James Jeffrey’in öne çektiği Ankara ziyareti ile ilgili “ABD Başkanı’nın özel temsilcinin Türkiye’ye gelişine dünden çok farklı bir anlam yüklemek mümkün değil” tespiti yapıyor Öztürk.
O iddia çatı yapısını Türkiye’nin terör örgütü olarak kabul ettiği YPG’nin oluşturduğu Suriye Demokratik Güçleri ile ilgili:
Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) siyasi kanadının eş başkanı geçen haftaki şehit haberinden sonra Hmeymim üssünde Rus heyeti ile görüştüğü, ardından Şam’a gidip burada Şam istihbaratı ile bir araya geldiği iddia ediliyor. Eğer PYD’nin Moskova’da ofis açması, Suriye’deki Rus generallerin tıpkı ABD’li generaller gibi YPG’liler ile görüştüğünü hatırlarsak Suriye’de ABD’nin Suriye Kürtlerine yönelik izlediği politika ile Rusya’nın izlediği politikanın örtüştüğünü görüyoruz. Irak’ta peşmerge bugün hangi noktadaysa Suriye’de de Kürtlerin ve SDG’nin aynı noktaya taşınmak istendiğini görmek gerek. Rusya bu konuda ABD’nin yanında.
Öztürk’ün sözlerini ABD’nin Suriye’nin doğusunda Türkiye’nin terör örgütü olarak nitelendirdiği PYD ile petrol bölgesinden çıkmak istemediği şeklinde okumak pekala mümkün.
ABD’nin derdi hem Rusya’yı hem İran’ı dengelemek ve durdurmak.
Dolayısıyla bu bağlamda Türkiye’nin kilit bir konumu var.
Rusya’nın 2015’te sahaya girmesi sonrası Washington’ın etkisi arttı.
ABD’nin tek isteği Suriye’de İsrail adına bir tampon alan ya da devletçik oluşturmak.
Şimdi ise Rusya’nın bu alanda genişlemesini istemiyor.
Yine de ABD Suriye Özel Temsilcisi Jeffrey’nin Ankara’daki yoğun diplomasi trafiğine girişmeden önce “Bugün İdlib’de bizim müttefikimiz Türkiye’nin askerleri, tehditle karşı karşıya ve bu tehdit, Rusya ve Esad hükümetinden geliyor” yönündeki sözleri kriz ortamında Beyaz Saray’ın yaşananları ele alış şekline dair bazı ipuçları veriyor.
Karşılıklı bağımlılığın fazlaca olduğunu, tamamen bir kopma meydana gelmeyeceği notunu ekleyen Turan, işler iyice sarpa sarar ise Türkiye’nin uğruna Amerikan yaptırımlarını bile göze aldığı S-400 hava savunma sistemlerini ekarte edebileceği şerhini de düşüyor.
Prof. Dr. Nurşin Ateşoğlu da iki taraf için zor bir dönem olduğu vurgusu yapıyor, Ortadoğu’daki ittifakları ‘esnek’ birlikteliklere benzetiyor:
Suriye özelinde Rusya ve Türkiye’nin süregelen ilişkilerinin zarar gördüğü ortada. Zaten Ortadoğu’da uzun süredir hep vekâlet savaşları süregeliyor, şu anda rejimin arkasındaki vekiller iki ülke. Hava desteğini veren Rusya ve kara desteği veren İran. Ortadoğu genelinde Suriye özelinde var olan ortaklıklar her an değişmeye muktedir. Yani ittifaklar esnek birliktelikler. Rusya-Türkiye ilişkileri bir testten geçiyor. Bu kırılganlık uzun süreli mi olacak göreceğiz. Ama iki taraflı kayıp söz konusu olabilir.
Nurşin Ateşoğlu buradan hareketle “Bu dönemde NATO’nun önemli bir üyesini yanında tutmayı ve ticari-ekonomik-askeri-siyasi alanlarda Türkiye ile işbirliği yapmayı Moskova’nın çok ciddi değerlendirmesi gerekiyor. Bana göre Rusya şu an bir taktik hata içerisinde, umuyorum pozisyonunu değiştirir. Pozisyon değişikliği de Esad rejiminin çatışmacı tutumunu engellemekten geçer” diyor.
Sorunun yönetilemeyecek boyuta geldiğini ifade eden Akgün, “Bu artık Cenevre’de mi çözülür, Astana’da mı çözülür bunu bir şekilde çözüme kavuşturmak gerekiyor” tespiti yapıyor.
Cumhurbaşkanı Ukrayna’ya gittiği zaman Kırım’a ilişkin açıklamaları oldu.
Ukrayna’ya yönelik hem bir hibe söz konusu hem Ankara Kiev’e alamayacağı kadar modern silahlar satarak da yardımda bulunuyor.
Aşağı yukarı eş zamanlı olarak Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun Gürcistan’ın NATO üyeliğine istinaden açıklaması oldu.
Türkiye’nin İdlib stratejisini, kriz yönetimi ve stratejinin genel kuralları açısından doğru bulmuyorum. Strateji güçlü aktör ile zayıf aktörün karşı karşıya kaldığı noktada zayıf aktörün askeri gücünü öne çıkarmamasını gerektirir. Peki, Türkiye Suriye’de sadece rejim kuvvetleri ile mi karşı karşıya? İşte bu da bir başka soru. Eğer Ankara sadece rejim kuvvetleri ile karşı karşıya olduğunu düşünüyorsa o zaman başımızı kuma gömmüş gibi oluruz.
Bir anlaşma vardı. Çatışmasızlık bölgesi altı taneydi. Bunu ihlal eden zaman zaman İran ve çoğunlukla rejim yüzünden bu noktaya gelindi. İdlib son kale. Burada sadece ÖSO yok. Türk ve Rus gözlem noktaları yok. Üç kere göç etmiş, daha başka yere gidecek hali kalmamış Suriye halkı var. Rejimin istediği Türkiye’yi buradan çıkarmak, Türkiye de buna direniyor. Daha fazla göçü kaldırması mümkün değil Türkiye’nin. Türkiye’nin bekasına yönelik bir sınır güvenliği meselesi de var. Suriye rejimine yönelik savaş mahiyetinde bir karar almadık. İhlal edilen alanların geri alınması ve Soçi’de verilen kararları geri döndürmeye çalışıyoruz.
Türkiye’nin gözlem noktalarının Suriye ordusu tarafından kuşatılması sonrası Rusların Esad güçleri ile bahsi geçen noktalar arasında tampon bölge oluşturmasını Moskava’nın iki ordu arasında çatışma istemediği şeklinde yorumlayanlar var.
O noktaya gelmemesi için elden gelen yapılacaktır. HTŞ’nin kendini tasfiye ettiği iddia ediliyor. Eğer bu iddia doğruysa durum değişiyor. Çünkü rejim ne diyor? Ben terörle mücadele için bunu yapıyorum. O zaman Suriye’nin yaptıklarının meşruiyeti ve bir anlamı kalmıyor. Diplomasiyi son ana kadar kullanmak lazım. Uluslararası hukuku gözeterek yürütmek ve bu işi ateşkes konumunu getirmek lazım.
İfade edilen odur ki; bu güçler Suriye Milli Ordusu’na iltihak ederek Esad güçlerine karşı savaşıyordu, Türkiye de bunu hoş görüyordu. Türkiye’nin bu ilişkiyi nasıl yöneteceğine karar vermesi lazım. Çünkü bu gruplar İdlib’den çekilip Türkiye’ye gelecek olurlarsa Türkiye için çok ciddi sorun oluşturacaklardır. Türkiye’nin izlediği politikayı çok ciddi bir şekilde değerlendirerek kendi iç barışını da sarsmayacak bir yol bulması lazım. Bu yol da bu cihatçıların Türkiye’ye gelmesini cesaretlendirmekten geçmemektedir.
12 Şubat 2020, İdlib ile ilgili diplomatik gelişmelerin yaşanacağı bir başka gün olarak kayılara geçecek.
Etiketler: Ankara-Moskova-Washington ekseninde İdlib gerilimi