BoĢanmıĢ veya Nikâhsız Birliktelik YaĢayan Kadının 4320 sayılı Kanun Kapsamında Korunması- Eray KARĠNCA
Download "BoĢanmıĢ veya Nikâhsız Birliktelik YaĢayan Kadının 4320 sayılı Kanun Kapsamında Korunması- Eray KARĠNCA"
1 BOġANMIġ VEYA NĠKÂHSIZ BĠRLĠKTELĠK YAġAYAN KADININ 4320 SAYILI KANUN KAPSAMINDA KORUNMASI ÖZET Eray KARĠNCA* 1 Türk hukukunda, resmî evlilik dıģı birlikteliklerdeki kadının eģ Ģiddetinden korunması, mahkemelere baģvurulacak kadar önemli ve sık rastlanan bir sorundur. Bu konuda ilk derece mahkemeleri arasında uygulama birliği olmadığı gibi Yargıtay ın ilgili hukuk ve ceza dairelerinin kararları arasında da görüģ birliği bulunmamaktadır. Medeni Kanunun evli kadına, tek eģlilik, baģta miras ve emeklilik hakkından yararlanmak gibi birtakım sosyal haklar olmak üzere, birçok üstünlük sağladığı tartıģmasızdır. Aslında sorun, 4320 sayılı Yasadan nikâhsız birliktelik yaģayan kadının yararlanması halinde Medeni Kanunun, kadına resmi evlilikle sağladığı üstünlüklerin değersizleģip değersizleģmeyeceği noktasında düğümlenmektedir. Oysa koruma kararıyla, Medeni Kanun'un evli kadını koruyan niteliği çiğnenmemekte, nikâhsız kadın açısından boģluk yaratılmamaktadır. Yapılan, sadece binlerce yıldır kadın aleyhine sürüp gelen eģ Ģiddetinden bir grup kadının daha korunmasını sağlamak, kapsamı geniģletmektir. Ne yazık ki AĠHM tarafından kadını aile içi Ģiddetten koruyamadığı için verilen ilk mahkûmiyet kararı Türkiye aleyhinedir. Kararın ardından gösterilen tepkiler, duygusal olup Türkiye nin bu alanda çok yol aldığı ve kararın haksız olduğu biçimindedir. Oysa karar dikkatli okunduğunda Türkiye nin kadını etkili biçimde koruyamadığı için cezalandırıldığı görülecektir. Öte yandan AĠHM kararları bağlayıcı olduğu için mahkemenin özellikle konumuza iliģkin ve ülkemiz hakkındaki kararlarının bilinmesinde yarar vardır. Anahtar Kelimeler: Kadının korunması, boģanan ya da resmi evlilik dıģı birlikte yaģayan kadının korunması, Kadına yönelik aile içi Ģiddet, 4320 sayılı Kanun. GĠRĠġ * Kadına yönelik olumsuz ayrımcılığın en etkili aracı olan aile içinde kadına uygulanan Ģiddete göz yumulması, kadının güçlenmesi ve geliģmesinin önündeki en önemli engeldir. Kadına uygulanan Ģiddet tarih boyunca sokakta yaģanılanla sınırlı görülmüģ; ancak fark edilmesiyle birlikte önemli bir insan hakkı ihlali olarak son on beģ- yirmi yıl içinde dünya gündeminde baģköģelere oturmuģtur. BirleĢmiĢ Milletler çerçevesinde, Kadınlara Yönelik ġiddetin Tasfiye- 507 * 1 Ankara 8. Aile Mahkemesi Hâkimi.
2 508 sine ĠliĢkin Bildirge 2 doğrudan aile içindeki kadına yönelik Ģiddeti irdeleyen ilk metindir. Ardından uluslar arası alandaki çalıģmalar ve kazanımlar artarak sürmüģtür. Türkiye'de de imzalanan uluslararası sözleģmelere uygun olarak Anayasa da, Medeni Kanun ve Türk Ceza Kanununda kadına yönelik ayrımcılığı ve Ģiddeti hoģ gören maddeler büyük ölçüde ayıklanmıģ, yerlerine eģitliği sağlamaya yönelik maddeler konmuģtur. Bu kararlılık, Türkiye Büyük Millet Meclisi nin (TBMM) tarihli ve 853 sayılı AraĢtırma Kararındaki öneriler 3 doğrultusunda, 2006/17 sayılı BaĢbakanlık Genelgesiyle de sürdürülmek istenmiģtir. Hepsinde önemlisi, Ailenin Korunması Hakkındaki Kanunla devlet bu konuda sorumlu olduğunu kabul etmiģtir. 4 Bu yasadan sonra artık Türk hukukunda aile içi Ģiddet, özel ya da mahrem bir alan değildir. Tüm bu geliģmelere karģın, kadını aile içi Ģiddetten koruma konusunda gazetelere yansıyan haberler iç açıcı değildir. Örneğin, kocası tarafından kulağı kesilen kadın, kırk gün sonra aynı kocaya verilmekte 5 ya da küçük çocuklarına porno film seyrettirip bu filmlerde oynatmak isteyen babanın yaģadığı eve, çocuklar ve kadın, boģanma kararının ardından dönmek zorunda kalmaktadır. 6 Buna, Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi nin Nahide Opuz-Türkiye Davası nda kadının etkili korunmadığı gerekçesiyle verdiği mahkûmiyet kararını da eklediğimizde, ülkemizin kadını aile içi Ģiddetten korumak yerine, koruyor muģ gibi yaptığı bile söylenebilir. 7 Uygulamada önemli sorun alanlarından biri, resmi evlilik dıģı birlikteliklerdeki, yani boģanmıģ veya nikâhsız olarak bir erkekle yaģayan kadının, eģ Ģiddetinden korunmasına iliģkindir. TartıĢma, öncelikle 4320 sayılı Yasanın adının, Ailenin Korunması olması nedeniyle aile kavra Bildirge BM tarafından 20 Aralık 1993 tarihinde kabul edilmiģtir. Töre ve Namus Cinayetleri ile Kadınlara ve Çocuklara Yönelik ġiddetin Sebeplerinin AraĢtırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan AraĢtırma Komisyonu. 14 Ocak 1998 tarihinde aile içi Ģiddete uğrayanların korunması amacıyla, 4320 Sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanun çıkarılmıģtır. Sabah Gazetesi, 2 Aralık 2009, s.1 ve 14. Habertürk Gazetesi, Diziyi bırak bu babaya bak (manģet haber), 9 Ekim 2009, s.1. Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi nin 9 Haziran 2009 tarihli Nahide Opuz-Türkiye Davası, (BaĢvuru no: 33401/02)
3 mı üzerinden yürütülmektedir. Bu saptamadan hareketle önce aile tanımının irdelenmesi yerinde olacaktır. Bu ifadeye gerek olmayabilir. I. AĠLE KAVRAMI VE SINIRLARI A. Ailenin Tanımı ve Medeni Kanundaki ÇeĢitleri Hukuki olmaktan önce sosyolojik bir terim olan aile, sözlüklerde: Aralarında evlilik ve kan bağı olan, koca, karı, çocuklar, kardeģler vb.nin oluģturduğu, toplum içindeki en küçük bütün, koca, karı ve çocuklardan oluģan topluluk, özdeģ soydan gelen, evlilikle geniģleyen kimseler zinciri; aralarında kandaģlık ve hısımlık bulunan kimselerin tümü ve aynı evde oturan hısım ve yakınların oluģturduğu bütün 8 Ģeklinde tanımlanmıģtır. Medeni Kanunun 134. maddesi ve devamında ise evlenmenin Ģekil Ģartları düzenlenmiģtir. Buna göre; Birbiriyle evlenecek erkek ve kadın, içlerinden birinin oturduğu yer evlendirme memuruna birlikte baģvururlar. Evlendirme memuru, belediye bulunan yerlerde belediye baģkanı veya görevlendireceği memur, köylerde muhtardır. Buna dayanılarak öğretide: Evlenme, yetkili evlendirme memuru önünde yapılmamıģsa, evlenme yoktur 9 denilmektedir. Ancak Medeni Kanun aslında net bir aile tanımı vermemekte, ele alınan konuya göre aile iliģkisini dar ya da geniģ olarak belirlemekte ve resmi evlilikle sınırlamamaktadır. Yasa, Evlilik Hukuku kısmında aileyi eģler olarak algılarken, velayete iliģkin düzenlemelerinde ise ailenin ana baba ve çocuklardan oluģtuğunu kabul etmiģtir. Buna karģın Ev Düzeni baģlığı altındaki 367. maddesinde ise, aile kavramını çok geniģ olarak belirlemiģtir. Buradaki tanıma göre, ana baba ve çocuklar dıģında, onlarla kan bağıyla veya evlilik bağıyla bağlı olan akrabalar yanında, iģçi, bahçıvan, hizmetçi gibi kiģiler, bir sözleģme iliģkisi içinde bunlarla bir arada yaģıyorlarsa aile kavramı içindedir. Öyleyse, ailenin konuya göre dar ya da geniģ olarak belirlenmesini, ailenin süreç içindeki değiģimini sezen yasa koyucunun uzak görüģlülüğü olarak değerlendirmek de olanaklıdır. Öğretide de: Aile sanki ya PÜSKÜLLÜOĞLU, Ali; Türkçe Sözlük, Yapı Kredi Yayınları, 1. baskı, Ġstanbul, Ekim ÖZTAN, Bilge; Medeni Hukukun Temel Kavramları, Turhan Kitapevi, 9. Bası, Ankara, 2002, s. 389.
4 510 Ģayan bir canlıdır ve kavram zaman ile zemine göre değiģiklik göstermektedir. 10 denilmiģtir. Nitekim, Ġsviçre Medeni Hukukçularından yapılan alıntılarda da aile ve aile yararı kavramının belirsizliği ve tanımlanmasındaki güçlükler gözetilerek: Bu kavramın yorumunda hâkimlerin serbestisi hemen hemen tamdır. Hemen hemen diyoruz, zira onların kararlarını gerekçelendirme ödevleri vardır ve bu ödevleri aracılığıyla bir sınır ortaya çıkmaktadır 11 denilmektedir. Bu saptamalar ıģığında ortada geçerli bir aile tanımı olmadığı için, resmî değilse yapılan evlilik yoktur önermesinin, kadınların Ģiddetten korunması söz konusu olduğunda yumuģatılması zorunluluktur. BoĢanma halinde ve yakın yaģam arkadaģlılığında da aile içi Ģiddetin önlenmesi için bir baģvuru yapılmıģsa, bu durumda kanunda boģluk olduğu kabul edilmeli ve hâkim tarafından TMK, 1. maddesinin 2. fıkrası kapsamında kadınların güvenlik içinde yaģama haklarının korunması amacıyla yorumlanarak bu boģluk doldurulmalıdır. 12 Bu açıklamalar göstermektedir ki, Medeni Kanun uyarınca aile kavramı, incelenen somut olaya göre gerektiğinde yargıç tarafından somutlaģtırılmalıdır. B sayılı Yasadaki Aile Kavramının Sınırları Gerekçesinden aile içinde kadına yönelik Ģiddeti önlemek için çıkarıldığı anlaģılan 4320 sayılı yasada aileye iliģkin bir tanım yoktur. Kanun un 1. maddesindeki, Veya evli olmalarına rağmen filen ayrı yaģayan biçimindeki söz diziliminden, yasanın nikâhsız birliktelikleri korumadığı sonucu çıkmamalıdır. Yasanın amacı gözetildiğinde böyle bir ayrımın öngörülmediği, böyle bir kısıtlamanın sözel olarak da yasada yer almadığı görülecektir KOÇHĠSARLIOĞLU, Cengiz, Aile Ve Aile Yararı, Türk Medeni Kanunu nun Yürürlüğe giriģinin 80. Yılı Münasebetiyle Düzenlenen Sempozyum, Editörler, A.Lâle Sirmen, Çiğdem Kırca, Vedat Buz, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, s.57. a.y., dn. 8, s.62. KARĠNCA, Eray, Kadına Yönelik Aile Ġçi ġiddete ĠliĢkin Hukuksal Durum ve Uygulama Örnekleri, BaĢbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü Yayını, Aralık 2008, s. 44. (BirleĢmiĢ Milletler Nüfus Fonu ve Avrupa Birliği nin desteği kapsamındaki eğitim çalıģmasında materyal olarak yazılmıģtır.)
5 Öğretide de Kanun, sözüyle ve özüyle (lafzıyla ve ruhuyla ) değindiği bütün konularda uygulanır (TMK m.1). Nitekim BirleĢmiĢ Milletler Ġnsan Hakları Komisyonu nun 52. oturumunda, özel raportör Radhika Coomaraswamy tarafından hazırlanıp da sunulan, Aile Ġçi ġiddete ĠliĢkin Çerçeve Mevzuatı kapsamına; karılar, birlikte yaģayan çiftler, eski karılar veya eģler, kız arkadaģlar, kadın akrabalar, ve evde çalıģan hizmetlilerin girmesi gerektiği belirtilmiģtir. 13 Aynı belgede devletlerden, aile içi Ģiddetin meydana geldiği iliģkilerin mümkün olan en geniģ tanımlarını kabul etmeleri istenmektedir. Bu yüzden kanaatimce aralarında nikâh akdi olmasa dahi birlikte yaģayanlar da bu kanundan faydalanabilir. Kaldı ki aksinin kabulü halinde ülkemizde hiç de azımsanmayacak miktardaki nikâhsız yaģayanlar korumasız kalacaktır 14 görüģü savunulmuģtur. Yazar, birden çok kadınla evlilik, evlenme halinde (kuma), resmî nikâhlı olanın korunup kumanın korunmamasının, erkeklerle kadınlar arasında eģitsizlik yaratacağını ileri sürmekte ve haklı olarak, korunmadan yararlanmak için sadece insan olmak, yani kadın olmak yeter, demektedir. Ancak kadının Ģiddetten korunması için doğru olan bu yorumun, hemen Medeni Kanun anlamındaki haklara iliģkin olarak geniģletilmemesi gerektiğine değinmek yerinde olur. Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi, ġerife Yiğit-Türkiye kararında bu husus vurgulanmıģtır. Mevcut davada AĠHM, baģvuranın 1976 yılında Ö.K. ile imam nikâhı yolu ile evlendiğini, bu birliktelikten altı çocuğunun dünyaya geldiğini ve ilk beģ çocuğun babalarının nüfus kütüğüne iģlendiğini, ancak en son doğan çocuğun baģvuranın nüfus kütüğüne kaydedildiğini, tespit etmektedir. BaĢvuran ile çocuklarının, 2002 yılında vefat edene kadar Ö.K. ile birlikte yaģadıkları hususunda tarafların herhangi bir itirazı bulunmamaktadır. AĠHM kendisinin, Türk hukukunda imam nikâhının yeri ve rolü ile bunun toplumda doğurduğu sonuçlar hakkında herhangi bir karar verme yetkisi olmadığını vurgulamaktadır. AĠHM nin kanaatine göre baģvuran, Ö.K. ve müģterek çocuklarının AĠHS nin 8. maddesi anlamında aile oluģturacak Ģekilde beraber yaģadıklarının tespit edilmesi yeterlidir. ( ) BaĢvuranın ileri sürdüğü savlardan bağımsız olarak, buradaki esas belirleyici unsur, uzun Metnin Türkçe çevirisi için bkz.; Kadınların Ġnsan Hakları, Ġstanbul Bilgi Üniversitesi Ġnsan Hakları Hukuku, Uygulama ve AraĢtırma Merkezi ve Raoul Wallenberg Ġnsan Hakları ve Ġnsancıl Hukuk Enstitüsü tarafından (23-26 Ekim 2007, Ġstanbul) düzenlenmiģ seminer notları, s Akın, Ali; Kadına Karşı Şiddet Ve 4320 Sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanun Açısından Konuya Bakış; Adalet Dergisi, Ocak, 2008, s
6 512 süreli ve sağlam bir iliģkinin varlığı değil, tüm hak ve yükümlülüklerin akdi olarak belirtildiği resmî bir taahhüdün var olup olmadığıdır. Bağlayıcı bir yasal anlaģmanın yokluğunda, Türk yasama organının sadece resmi nikâhı koruma altına alması mantıksız sayılamaz. 15 demiģtir. Somut olayda, BaĢvuran, çocuklarının babası olan merhum eģinin emekli maaģı ile sağlık sigortasından yararlanma hakkının ulusal mahkemeler tarafından reddedilmesi nedeniyle AĠHS nin 8. maddesi anlamında aile hayatı hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüģtür. C. Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi nin Aile Kurumuna YaklaĢımı Türkiye, uygar uluslar ailesinin üyesi olarak, Birleşmiş Milletler Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi ni (CEDAW) kabul etmiģtir. 16 SözleĢmenin birinci maddesi, Medeni durumlarına bakılmaksızın tüm kadınların sözcükleriyle baģlamaktadır. Ulusal mahkemeler sözleģmenin bu dilini, kapsamını ve Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesince de de facto yani sıkı kiģisel iliģkileri olan kiģilerin de aile sayıldığını dikkate almak zorundadır. Yoksa Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi (AĠHM) nin önüne bir uyuģmazlık getirildiğinde, sözleģmenin ihlal edildiğine karar vermesi iģten değildir. Ġnsan Haklarını ve Ana Hürriyetlerini Koruma SözleĢmesi ĠHAS ın 17 Özel Hayatın ve Aile Hayatı nın Korunması baģlıklı 8. maddesine göre de Herkes, özel hayatına, aile hayatına saygı gösterilmesi hakkına sahiptir. Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi kararlarına göre bu hak devletleri negatif yükümlülüğün yanı sıra pozitif yükümlülüğe de zorlar. Mahkeme yakın yaģam arkadaģlığı yaģayan veya resmen evliyken bo- ĢanmıĢ olan, yani resmî evlilik dıģı birlikteliklerdeki Ģiddet mağdurlarını kararlarında aile olarak kabul etmesine karģın, ailenin öncelikle, eģler ve çocuklardan oluģtuğunu da vurgulamaktadır. 18 Nitekim mahkeme tara AĠHM., ġerife Yiğit- Türkiye Davası, BaĢvuru No: 3976/=5, 20 Ocak 2009 günlü kararı için bkz.; ġerife+yiğit Türkiye+ davası&btng=google'da+ara&meta=lr%3d&aq=f&oq= BirleĢmiĢ Milletler Kadına Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Tasfiyesi SözleĢmesi (Convention for the Eliminiation of All Forms of Discrimination Againts Women) kısa adıyla CEDAW, 3 Eylül 1981 tarihinde yürürlüğe girmiģ, Türkiye tarafından usulüne uygun Ģekilde onaylanarak, 19 Ocak 1986 tarihinde yürürlüğe konmuģtur. SözleĢme, günlü Resmi Gazetede yayınlanmıģ ve tarihli kanunla onaylanmıģtır. Buna karģın, Avrupa Ġnsan Hakları SözleĢmesi nin 8. maddesinin 1. fıkrası anlamında aile, geniģ anlaģılmaktadır. Buna göre aile, ana-baba ve meģru veya
7 fından, Marcky-Belçika davası kararında 13 Haziran 2009) 8. maddenin uygulanması açısından ailenin meģru veya tabii olmasına bakılarak ayrım yapılmaması gerektiğini, 8. maddenin meģru veya tabii aile ayrımı yapmadığını, böyle bir ayrımın ĠHAS daki hak ve özgürlüklerin kullanılmasında doğum bakımından ayrımcılık yapılmasını yasaklayan 14. maddenin de desteklediği gibi herkes kelimesine uygun olmadığını, Elshoz-Almanya davası kararında (13 Temmuz 200) ise aile kavramının, evliliğe dayalı iliģkilerle sınırlı olmadığı ve tarafların evlilik olmadan bir arada oturduğu fiili aile bağlarını da kapsayabildiğini, Johnson-Ġrlanda davası kararında (18 Aralık 1986) çocuklarıyla birlikte yaģayan evli olmayan çiftlerin normalde aile hayatı yaģadığını, söz konusu iliģkinin istikrarlı olma özelliğinden ve diğer yönleriyle evliliğe dayalı bir aileden ayırt edilememesi gerektiği belirtilmiģtir. 19 Bir baģka karara göre de, Devletin, bir kiģinin fiziksel Ģahsiyetinin korunması konusunda pozitif yükümlülüğünü yerine getirmemesi hali, 8. maddenin ihlalidir. 20. ġerife Yiğit/ Türkiye davasının gerekçesinde de Bir iliģkinin aile hayatı olarak kabul edilip edilemeyeceğine karar vermek için çiftin birlikte ya- Ģayıp yaģamadıkları, ne zamandan beri birlikte yaģadıkları ve müģterek çocuklarının olup olmadığı gibi bazı belirleyici unsurların dikkate alınması gerekebilir, denmiģtir. 21 Demek ki yakın yaģam arkadaģlığından gayrimeģru olan çocukları ile olan iliģkileri içermektedir. Avrupa Ġnsan hakları Mahkemesi, evli olmayan anne ile çocuğun arasındaki iliģkiyi de 8/1 anlamında aile yaģamı olarak kabul etmiģ, 8/1 in koruma alanına doğal ailenin girdiği sonucuna varmıģtır. Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi, de facto sıkı kiģisel iliģkileri olan kiģilerin de bu maddeden yararlanabileceğini ifade etmekteyse de bu karardan evliliğe dayanmayan aile yaģamının genel olarak hukuki açıdan evliliğe dayanan aile yaģamıyla eģ tutulması gerektiği gibi bir sonuç çıkarılamaz. görüģü de savunulmaktaysa da bu görüģ, yukarıdaki örneklerle tutarlı değildir.; Kahveci; agm., dn. 30, s. 282 DUTERGE, Gilles; Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi kararlarından Örnekler, Avrupa Konseyi yayınları, Eylül 2007, s ve KĠLKELLY, Ursula, Özel hayata ve Aile hayatına Saygı Gösterilmesi Hakkı, AĠHS nin Uygulanmasına ĠliĢkin Kılavuz, Ġnsan Hakları El Kitapları No1, Avrupa Konseyi Ġnsan Hakları ve Hukuk ĠĢleri Genel Müdürlüğü, Eylül, 2007, s.15 den aktaran, Uğur, a.gm., s. 162 AKIN, Mustafa; Ailenin Korunmasına Dair Kanunda Belirtilmeyen Tedbirlere Hükmedilmesi ve DanıĢmanlık Tedbirinin Uygulanması, Terazi Hukuk Dergisi, Ekim 2007, Sayı 14, s.99. ġerife Yiğit/Türkiye Davası, BaĢvuru No:3976/05, Strazburg, 20 Ocak 2009.; DıĢiĢleri Bakanlığı Çok Taraflı Siyasî ĠĢler Genel Müdürlüğü tarafından Türkçe ye
8 514 kaynaklanan bir nedenle Ģiddete uğranılması halinde, genel hükümlerin Ģiddeti durdurmaya yetmediği hallerde, baģka önlemlerin alınması, örneğin 4320 sayılı Yasanın uygulanması, AĠHM kararları çerçevesinde devletlerin yükümlülüğündedir. Aynı sonuca Anayasa 90. maddede ve usul yasalarımızda yapılan deği- Ģikliklerden sonra da varmak zorunludur. Çünkü 2004 yılında yapılan Anayasa değiģikliği sonrası, genel yetkili mahkemeler verdikleri kararlarda yalnızca Avrupa Ġnsan Hakları SözleĢmesinin hükümlerini değil, aynı zamanda SözleĢme hükümlerinin yorumu niteliğindeki AĠHM kararlarını da göz önünde bulundurmak zorundadır. Özellikle, Türkiye nin 2002 ve 2003 yıllarında CMK ve HMUK da yaptığı değiģikliklerle Strasbourg Mahkemesinin belirlediği ihlal kararlarının ceza, hukuk ve idari yargılama usulünde yeniden yargılama sebebi olarak kabul edilmesi, AĠHM içtihatlarına, iç hukukta normatif bir değer kazandırmıģtır. 22 Bu kapsamda Almanya da birlikte yaģayanlar için yaģam ortaklığı yasası çıkarılmıģtır. YaĢam ortaklığı davalarını görmekle de aile mahkemeleri yetkili kılınmıģtır. Burada hâkimin, yaptığı yargılama sonucu yaģam ortaklığının feshiyle, bunun sonucu olarak da yardım ve destek yükümlülüğü, nafaka, müģterek konut ve ev eģyası gibi sonuçları hüküm altına alacağı belirtilmiģtir. 23 II. BOġANMIġ YA DA NĠKÂHSIZ BĠRLĠKTELĠK YAġAYAN KADININ KORUNMASINA ĠLĠġKĠN ĠLK DERECE YARGI YERĠ KARARLARI BoĢanmıĢ kadınların eski kocalarının Ģiddetinden korunmasına iliģkin tespit edilen ilk karar, Ankara 8. Aile mahkemesi ne aittir. 8. Aile Mahkemesi nin 2007/10-12 DeğiĢik ĠĢ sayılı kararında, boģanmıģ olan eģlerin, boģanma kararından sonra birlikte oturmayı sürdürdükleri belirtilerek, BoĢanmıĢ olsalar bile kimi zaman eski kocaların bazılarının, boģandıkları eģ ve velayetleri altında olmayan çocukları üzerinde baskı ve Ģiddet uygulama eğilimi taģıdıkları gerekçesiyle, istekte bulunan kadın lehine koruma kararı verilerek, erkek evden uzaklaģtırılmıģtır çevrilmiģ olup, gayrıresmî tercümedir.; Bkz.; aihm/ karar/serifeyigit doc BAġLAR, Kemal; Türk Mahkeme Kararlarında Avrupa Ġnsan Hakları SözleĢmesi, ġen Matbaa, Ankara, Nisan 2008, s.6. SĠRMEN- KOÇHĠSARLIOĞLU, KarĢılaĢtırmalı Hukukta Aile Mahkemeleri Ve Türkiye Aile Mahkemelerinin Kurulmasında Yararlanılabilecek Bir Model, Kamu- ĠĢ Hukuku ve Ġktisat Dergisi, c5, S.18, S.104 den aktaran Baktır, s. 103.
9 Kadın dilekçesinde iģsiz güçsüz ve içkiye düģkün olan eski eģi, zor durumda kaldığı için ve çocuklarının ısrarını kıramayarak eve aldığını, ancak birkaç ay sonra adamın kendisine yine Ģiddet uygulamaya baģladığını ileri sürmüģtür. Ankara 10. Aile Mahkemesi nin gün ve 2007/23 değiģik iģ sayılı kararında ise, Somut olayda resmî bir birliktelik ve aile bulunmadığından tedbir talebi reddedilmiģtir. Buna karģın aynı kiģiler ve aynı olaya iliģkin olarak 5. Aile Mahkemesi nin 2007/216 esas sayılı dosyasında görülmekte olan velayet davasında, ara kararıyla tamamen zıt bir karar verilmiģtir. Kararda, istekte bulunan kadının evlenmek amacıyla birlikte yaģadığı (niģanlısı olan) erkek tarafından aralarındaki iliģkiyi bitirmek istemesi üzerine Ģiddete uğradığı belirtilerek, 4320 sayılı Yasada Değişiklik Yapılmasına İlişkin 5236 sayılı Yasadaki değişiklik ve gerekçesi incelendiğinde bu durumda yaşayan kişilerin de korunma kapsamına alındığı gerekçesiyle kadın niģanlısı olan birlikte yaģadığı erkeğin Ģiddet uygulamalarından korunmuģtur. 24 Mevcut sistemimize göre, bu tür farklı kararların verilmesi kaçınılmazdır. Çünkü yasada, yalnız resmî evlilikler korunur ya da resmî olmayan birliktelikler korunmaz biçiminde açık bir düzenleme olmadığı gibi bu konuda içtihat birliğini sağlayacak bir üst mahkemeye gitme olanağı da yoktur. 25 Her ne kadar Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bir dosyada inisiyatif alarak, bu kapsamdaki kararların temyiz incelemesine aykırı olduğuna iliģkin önceki kararlarına ters düģme pahasına, esasa iliģkin olarak inceleme yapmıģsa da ilerde tartıģılacağı üzere bu yorum HMUK un 427. maddesine aykırıdır. Uygulama birliğinin olmayıģı, hukuki istikrar ve yeknesaklık ilkesine aykırı olmakla birlikte, sorunun öğretideki yorumlar çerçevesinde çözülmesi olanaklıdır. Bu nedenle Yargıtay kararlarından önce öğretinin tutumun anlaģılması yerinde olur. A. Koruma Kararının Resmî Evlilikle Sınırlı Tutulması Gerektiğini Savunan GörüĢler Nikâhsız birlikteliklerin bu yasa kapsamında korunmayacağı görüģünün öğretideki dayanakları Ģu baģlıklarda toplanabilir: KARĠNCA, age. s.44,45. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi , E.2002/14276, K. 2003/344 S.K.; KAÇAK, Nazif, Yeni Türk Medeni Kanunu, Birinci Baskı, Ankara, 2004, s ; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, ,.2004/
10 1. BoĢanma halinde kanunun uygulanmasını gerektirecek menfaat kalmamıģtır. 2. BoĢanmıĢ olan eģler baģka yasal olanakları kullanabilirler ve yasada 5636 sayılı Yasayla yapılan değiģikliğin içermediği iliģkiler bu kapsama sokulamaz. 3.Serbest birleģmelerdeki tarafların bu kanun kapsamında korunacağının kabul edilmesi, hukuk düzenince tanınmayan bu iliģkinin dolaylı olarak tanınması gibi istenmeyen bir sonucu ortaya çıkarır Resmî evlilik yoksa ortada hukuki anlamda aile de yoktur. Öyleyse adı ailenin korunması olan bu yasayla aile bireyi sayılanlar dıģındakilerin korunması olanaklı değildir. 27 Bu görüģlerin temelinde, 4320 sayılı Yasayı Medeni Yasanın bir parçası gibi görme alıģkanlığı vardır. Bu kararların nikâhsız birliktelikleri özendireceği gibi, imam nikâhlıları koruyarak, laik hukukun yaralayabileceğinden de endiģe edilmektedir. Ancak yukarıda vurgulandığı üzere 4320 sayılı Yasa, kendine özgü niteliğiyle Medeni Yasanın bir parçası değildir Serbest birleģmeler hukuki bir kavram olmaktan öte yalnızca toplumsal açıdan önem taģıyan sosyolojik bir olgu olarak karģımıza çıkmaktadır. Serbest birleģmelerdeki tarafların da bu Kanun kapsamında korunacağının kabul edilmesi, hukuk düzenince tanınmayan ve taraflarına hiçbir hak bahģetmeyen bu iliģkinin, 4320 sayılı Kanun aracılığıyla dolaylı olarak hukukça tanınması gibi istenmeyen bir sonucu ortaya çıkaracaktır. ; Kahveci, a.g.m., s.282. Ancak yazar, 5636 Sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra, serbest birleşmelerden doğmuş, fakat baba ile soybağı kurulmamış olan ve bu kanunun 1. maddesi anlamında aynı çatı altında yaşayan çocukların korunması ilkesinden hareketle, bu Kanun kapsamında korunmalıdır. görüģündedir ve bu yorumun, serbest birleģmelerin hukuken korunduğu anlamına gelmeyeceğini, çünkü önemli olan hususun çocuğun korunması olduğunu dile getirmektedir. Bu yorum, yukarıda açıkladığımız üzere, anneyi korumadan çocuğu korumak mümkün olmadığından amaca uygun değildir. Kahveci, a.g.m., s.283 Öncelikle bir aileden söz edebilmek için Medeni Kanun anlamında kurulmuģ bir evliliğin mevcut olması gerekir. Aile gibi bir arada yaģıyor olsa bile nikâhsız birlikteliklerin bir görünümü olan sadece dini nikâha dayanan birliktelikler, 4320 Sayılı Kanun un tam anlamıyla kapsamında sayılamazlar. Birlikte yaģayan çiftler arasında resmi nikah olmadığından aralarındaki birliktelik evlilik olarak adlandırılamayacağı için birlikte yaģayan eģler 4320 Sayılı Kanun kapsamında korunamazlar. Erdem, agm., s.51.; Aynı görüģte bkz. ATEġ, Mustafa; 4320 Sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanun ve Bu Kanundaki Değişiklikler Üzerine Düşünceler, Ankara Barosu Dergisi, Y: 65, S: 3, Yaz 2007, s.162.
11 ve kadının nikâhsız eģinin Ģiddetinden korunmasıyla laik hukuk sistemi zarar görmez, aksine güçlenir. 28 Hukukça tanınmayan iliģkilerin dolaylı tanınması eleģtirisi ise, Türk Medeni Kanununun 118. vd. maddelerinde düzenlenmiģ olan niģanlanma, evlenme vaadiyle yapılan hukukça tanınmıģ bir sözleģme olduğu için yerinde değildir. NiĢanlılık döneminde yakın yaģam arkadaģlığı Ģeklinde iliģki yaģayan bir kadının, bu iliģkiyi sonlandırmak istemesi üzerine Ģiddete uğraması halinde, niģanlılığın hukuken kabul edilmeyen bir iliģki sayılarak korunmaması tutarlı olmaz. Aileyi resmî evlilikle sınırlandırıp aynı yastıkta yıllarca uyuyanları, ortak çocuklar yapıp çocukların dününü, bugününü ve geleceğini biçimlendirenleri aile saymamak en azından gerçeklerle bağdaģmaz. Kader birliği edip birlikte yaģıyorlarsa, ortak çocukları varsa ortada bir aile vardır. B. Yargıtay Kararlarında Nikâhsız Birliktelik YaĢayan Kadınların EĢ ġiddetinden Korunması 4320 sayılı Yasa uyarınca aile mahkemelerince verilen koruma kararlarının hukuki denetiminin ancak o mahkemeye yapılacak baģvuru üzerine olanaklı olduğu, temyiz ya da itiraz olanağının olmadığı yukarıda açıklanmıģtı. Buna karģın Yargıtay ilgili dairesi nikâhsız birliktelik yaģayan kadınlar için ayrım getirmiģ ve bir kararında konuyu tartıģarak, boģanmıģ kadınların bu korumadan yararlanamayacağını Ģu gerekçeyle açıklamıģtır. Metin aynen Ģu Ģekildedir: Yasanın görüģmeleri sırasında dile getirilen, boģanmıģ olan veya resmi nikâh olmaksızın bir erkekle birlikte yaģayan kadınların, yasadaki koruma önlemlerinden yararlandırılmasına iliģkin bu yorumun, imam nikâhlı birliktelikleri artıracağı ya da Avrupa ülkeleri ve Amerika BirleĢik Devletleri nde yaygın olduğu üzere, birlikte yaģamayı teģvik edeceği yolundaki endiģe ise, bu düzenleme iliģkinin baģlangıcını değil, sonucunu etkileyeceği için yerinde değildir. Çünkü bu yolda verilecek olan tedbir, zaten yaģanmakta olan birliktelikler için söz konusudur ve nikâhsız birliktelikleri teģvik etmek bir yana, tam tersine bu birliktelikten kurtulmak isteyen kadına, iliģkiden kurtulma çabasında katkı sağlayacaktır. Aslında bu karara en çok gereksinme duyan toplum kesimi onlardır ve hiçbir kadın, 4320 Sayılı Yasa var, evlenmesem de olur, başıma bir şey geldiğinde bu yasa beni korur, diyerek nikâhsız bir iliģki yaģamak istemeyecektir; Karınca Eray, Ailenin Korunmasına Dair Kanunda 5636 sayılı Kanunla Yapılan DeğiĢikliler, Terazi Dergisi, Yıl 2, sayı 10, Haziran 2007, s.119, 121.
12 518 N. B. nin telefonla hakaret edildiğine dair Ģikâyeti üzerine ÖdemiĢ Cumhuriyet BaĢsavcılığı, tarihinde Ģüpheli E.B. hakkında 4320 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Yasanın 1. maddesinde yazılı tedbirlere hükmedilmesini talep etmiģtir. ÖdemiĢ 2. Asliye Hukuk Mahkemesi, Aile mahkemesi sıfatıyla tarihinde; E.B. nin eģi N.B. e karģı 1 ay süreyle Ģiddete yönelik davranıģlarda bulunmamasına, evden uzaklaģtırılmasına, eģine aylık 125 TL. tedbir nafakası ödemesine karar vermiģ, bu karar davalı Enes tarafında temyiz edilmiģtir sayılı Kanun aile içi Ģiddeti durdurma, özellikle kadını ve çocuğu koruma amacıyla çıkarılmıģtır. Aile Mahkemesi tarafından, bu kanun uyarınca verilen kararların kısa süreli, geçici tedbir niteliği de göz önünde bulundurularak temyiz ve itiraz yolunun kapalı olduğu yerleģmiģ Yargıtay uygulamasıyla sabittir. Ancak temyiz yolu kapalı olan kararlar; bu yasanın uygulanabileceği kiģiler, resmî olarak evlilik birliği devam edenler hakkındaki kararlardır. Somut olayda; tarafların tarihinde boģandıkları dosyadaki nüfus kaydından anlaģılmaktadır. BoĢanan kiģiler hakkında 4320 sayılı Kanuna göre tedbirlere hükmedilemez. Bu nedenle karar Yasanın açık olarak ihlali niteliğinde bulunduğundan, bozulması gerekmiģtir. 29 Yargıtay bu kararda, boģanan kadının 4320 sayılı Yasa uyarınca korunmasını yasanın açık ihlali olarak değerlendirdiği için HMUK 427. maddeye aykırı olarak esasa iliģkin denetim yapmaktadır. Öte yandan Yargıtay ın ilgili hukuk dairesinin temyize konu edilemeyeceği halde, durumdan görev çıkararak incelediği bu kararlara iliģkin görüģ ve eleģtiriler, aile mahkemelerince verilenlere iliģkindir. Sulh ceza mahkemelerince koruma kararının çiğnenmesi halinde ilgili ceza dairesince verilen kararları kapsamamaktadır. Nitekim nikâhsız birliktelikler için aile mahkemelerince verilen koruma kararlarının uygulanmayacağına iliģkin Tufanbeyli Sulh Ceza Mahkemesi tarafından verilen bir karar hakkındaki Yargıtay'ın ilgili ceza dairesinin bozma kararında ise esasa girilmiģtir. Kararda 4320 sayılı Yasada aile kavramının tanımlanmadığı açıklandıktan sonra, ayrıntılı olarak nikâhsız birlikteliklerin Anayasa, ĠHAS ve AĠHM kararları ve CEDAW çerçevesinde aile kavramı tartıģılarak, koruma kapsamından yarar- 29 Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, günlü ve Esas No: 2009/170, Karar No: 2009/9471 sayılı kararı, (Karar kartonundan alınmıģtır).
13 lanması gerektiği savunulmuģtur. Hayli kapsamlı olan gerekçenin ilgili bazı kısımları Ģu Ģekildedir: Dosya kapsamına göre sanık M.D. nin nikâhsız olarak mağdure ile evlenip aynı çatı altında birlikte yaģadıkları ve bir çocuklarının da olduğu anlaģılmaktadır. Bir baģka ifadeyle hukuken evli görünmeseler de fiilen normal bir evliliğe dayalı ve bütün yönleriyle aileden ayırt edilemez Ģekilde, istikrarlı bir aile hayatı yaģadıkları görülmektedir. Bu durumda ĠHAS ın 8. maddesi ve AĠHM nin yerleģmiģ kararlarına göre taraflar arasında korunmaya değer bir aile hayatı olduğunda kuģku bulunmamaktadır. Sanık M. D nin aynı çatı altında nikâhsız olarak birlikte yaģadığı eģine karģı tehdit ve Ģiddet içeren eylemleri nedeniyle mahkemece tarih ve 2004/8 D. ĠĢ sayılı kararla 4320 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanunun 1/a maddesi gereği 4 ay süreyle Ģiddet ve korkuya dayalı davranıģlarda bulunmaması yönünde yüzüne karģı tedbir kararı verilmiģ, tarihinde tekrar eģine etkili eylemde bulunması sonucu koruma kararına aykırı davranmaktan hakkında 4320 sayılı Kanunun 2. maddesi uyarınca kamu davası açılmıģtır. Açıklanan nedenlerle hukuka ve yasaya uygun olduğu görülen tedbir kararına karģın S.Ç. yi darp etmek Ģeklinde ortaya çıkan eylemin mağdur ve tanık beyanına, doktor raporuna, sanığın tevilli savunmasına göre atılı suçu oluģturduğu gözetilmeden yazılı Ģekilde beraat kararı verilmesi yasaya aykırı 30 görülmüģtür. Kadına yönelik eģ Ģiddetini amaca uygun biçimde tartıģan bu güzel ve açıklayıcı kararın ilgili hukuk dairesince verilmiģ olunması yeğlenirdi. Çünkü ceza mahkemelerinin bu biçimde aile mahkemesi kararlarının içerik denetimini yapmalarına olanak yoktur. Sulh ceza mahkemesinin yetkisi, ancak kusurlu eģ ya da aile bireyinin, aile mahkemesince verilen tedbirlere aykırı davranıp davranmadığını saptayıp yaptırım uygulamaktır. Nitekim karģı oy yazısında son cümlede sanık hakkında 4320 sayılı Yasaya göre mahkemece verilen karara karģı muhalefet nedeniyle dava açılmıģ olup mahkeme kararı yanlıģ da olsa verilen tedbire uyma zorunluluğu nedeniyle suçun sübutu halinde mahkûmiyet kararı verilmesi gerektiği belirtilmiģtir. KarĢı oy yazısındaki diğer gerekçeler ise Ġnsan Hakları SözleĢmesine bu kadar geniģ üstünlük tanımanın, örneğin Yargıtay 7. Ceza Dairesi, günlü ve Esas No: 2006/3351, Karar No: 2009/4849 sayılı kararı, karar kartonundan alınmıģtır.
14 520 miras hukukunun dıģında uygulamaya sebebiyet verebileceği, Anayasanın 90. maddesinin AĠHM kararlarına değil, ĠHAS a üstünlük tanıdığı ve Anayasanın 174/1 ve 4. maddesi uyarınca resmî nikâhın inkılâp kanunları içinde sayıldığı biçimindedir. Bu gerekçeler, ilgili bölümlerde ele alınmakla birlikte tekrara düģmek pahasına da olsa birer tümceyle yanıtlanacaktır. Öncelikle miras hakkı konusunda AĠHM, ġerife Yiğit/Türkiye kararında karģı oydakinin tam tersi bir tutum almıģtır. Anayasanın 90. maddesindeki düzenlemenin ĠHAS a üstünlük tanıdığı görüģü doğru olmakla birlikte, sözleģmenin yorumunda AĠHM kararlarının da iç hukukumuzda örnek oluģturacağı kuģkusuzdur. 31 Öte yandan konunun devrim yasaları ile ilgisi yoktur. Nikâhsız birlikteliklerdeki kadının Ģiddetten korunması devrim yasalarına ve özellikle kadını güvenceye alan resmi nikâh yükümlülüğüne aykırılık oluģturmaz. Bunlar elma ve armut gibi birbirinden farklıdır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi nin çoğunluk kararındaki görüģ, kadının eģ Ģiddetinden korunması için çağdaģ ve modern bir anlayıģı yansıtmakla birlikte, ceza mahkemelerinin, aile mahkemelerince verilen tedbirlere iliģkin kararları sanki bir üst merci gibi tartıģarak yorumlamalarına yol açacağı için hatalıdır. Yargıtay Ceza genel Kurulu da, kararı bu nedenle bozmuģtur. 32 C. Avrupa Ġnsan Hakları Mahkemesi nin Kadına Yönelik ġiddet ve Ayrımcılık Konusunda Türkiye ye ĠliĢkin Kararları AĠHM kararları bağlayıcı olduğu için mahkemenin, konumuza iliģkin ve ülkemiz hakkındaki mahkeme kararlarının bilinmesinde yarar vardır. AĠHM tarafından kadını aile içi Ģiddetten koruyamadığı için verilen ilk mahkûmiyet kararı Türkiye aleyhinedir. Kararın ardından gösterilen tepkiler, duygusal olup Türkiye nin bu alanda çok yol aldığı ve kararın Farklı görüģ için bkz.; UĞUR, H. agm. S.162; yazara göre Yargıtay özel dairesi konuya doğal (tabii-ideal) hukuk düģüncesi veya kanunların uygulanması ve yorumlanmasında tereddüt olduğunda amaçsal-objektif- ruhsal yorumlardan değil; Anayasa hükmü gereği, usulüne göre yürürlüğe konulup iç hukukumuzun uyulması zorunlu bir parçası haline gelen, böylece pozitif hukuk normu olan uluslar arası sözleģmeler ile kararları taraflar bakımından uyulması zorunlu olan AĠHM nin kararları ıģığında konuya yaklaģarak sonuca varmıģtır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, Esas No: 2009/7-131, Karar No:2009/284, günlü kararı. (Karar kartonundan alınmıģtır.)
15 haksız olduğu biçimindedir. 33 Oysa karar dikkatli okunduğunda Türkiye nin kadını etkili biçimde koruyamadığı için cezalandırıldığı görülecektir. Karar özeti Ģöyledir: BaĢvuran Nahide Opuz, 1972 de doğan bir Türk yurttaģıdır ve Diyarbakır da (Türkiye) yaģar da Opuz, annesinin eģinin oğlu olan H.O. ile birlikte yaģamaya baģlar. Opuz ve H.O. Kasım 1995 te evlenir ve 1993, 1994 ve 1996 da üç çocukları olur. ĠliĢkilerinin baģlangıcından beri ciddi tartıģmalar yaģamıģlardır ve Ģu anda boģanmıģlardır. Nisan 1995 ve Mart 1998 arasında H.O. nun ihlal edici ve tehdit edici davranıģlarına iliģkin olarak makamlara ihbar edilen dört ayrı olayı gerçekleģmiģtir. O olaylarda çeģitli yaralamalar yanında, kavga süresince H.O bıçak çekmiģ ve arabasını iki kadına doğru sürmüģtür. Bunların ardından kadınlar, hekimlerce muayene edilmiģ, kanama, çürük, ezik, sıyrık, çizik dâhil çeģitli yaralamaların bulunduğuna iliģkin raporlar tutmuģ, her iki kadın da tıbben yaģamlarını tehlikeye düģüren yaralamalara maruz kaldığı yönünde rapor almıģtır: baģvuran sözü edilen yaralamanın sonucu, annesi ise arabayla gerçekleģen saldırının sonucu olarak. H.O. aleyhine ölüm tehditleri, güncel, ciddi ve acı veren bedensel zarar ve öldürme giriģimi nedeniyle ceza takibi baģlatılmıģtır. Bıçak olayında delil yetersizliğinden kovuģturma yapılmamasına karar verilmiģtir. H.O. iki kez tutuklanıp devam eden duruģmalarda serbest bırakılmıģtır. Fakat baģvuran ve annesi bu yargılamaların her birinde Ģikâyetlerini geri aldığı için Ceza Kanununun 456/4. maddesine göre Ģikâyete bağlılık nedeniyle kovuģturmaya devam edilmemiģtir. Araba olayına iliģkin yargılama, baģvuranın annesinin yaralarının ciddiyeti nedeniyle devam etmiģtir ve H.O. üç ay hapse mahkûm edilip cezası sonra para cezasına çevrilmiģtir TBMM Kadın Erkek Fırsat EĢitliği Komisyonu BaĢkanı Güldal AkĢit: Ġnsanı çok mutlu eden, sevindirici bir karar değil. AĠHM nin ilk kez bir ülke hakkında böyle bir karar vermiģ olması ve onun da Türkiye olması bizim için üzücü. Ancak Ģunu belirtmek isterim ki bu müracaat 2002 yılında yapılmıģ ve o günkü Ģartlara göre değerlendirilerek verilmiģ bir karar den bu yana kadın hakları konusunda hükümet olarak, sivil toplum kuruluģları olarak çok Ģey yapıldı. Duyarlılık artırıldı. Bunlar görmezden gelinerek Türkiye hiçbir Ģekilde sorumluluklarının bilincinde değil bunların üzerine gitmemiģ gibi bir karar verilmesini talihsizlik olarak değerlendiriyorum. Bence itiraz edilmesi gereken ve düzeltilmesi gereken bir karardır. Polislerden tutun askerlere kadar pek çok kiģiye eğitimler verildi. Bir tek talihsiz olaya göre değerlendirip ceza öngörmek Türkiye ye haksızlıktır. ; günlü Radikal Gazetesi.; RadikalHaber Detay& ArticleID=940070&Date= &CategoryID=97
16 Ekim 2001 de baģvuran yedi kez H.O. tarafından bıçaklanmıģ ve hastaneye götürülmüģtür. H.O. bıçak yarası nedeniyle yargılanmıģ, sekiz taksit halinde ödeyebileceği TL (yaklaģık 385 Avro değerinde) para cezası verilmiģtir. Polise verdiği ifadesinde sıklıkla evliliğine karı- Ģan annesi hakkında tartıģtıklarını eģiyle kontrolden çıkan bir tartıģmaları olduğunu belirtmiģtir. Olayın ardından baģvuranın annesi H.O. nun tutuklanmasını istemiģtir, devam eden baskısı ve ölüm tehditleri nedeniyle, Nisan 1998 de, Ekim ve Kasım 2001, ġubat 2002 de baģvuran ve annesi, H.O. nun tehditleri ve saldırıları hakkında soruģturma makamlarına Ģikâyette bulunmuģ, yaģamlarının hâlen tehlikede olduğunu belirtip H. O. nun tutuklanmasını ve hakkında hemen dava açılmasını istemiģtir. Bunun üzerine H.O. sorgulanmıģ, ifadesi alınmıģ ve serbest bırakılmıģtır. Sonunda de kızıyla Ġzmir e taģınmaya karar veren anne, nakliye kamyonunda seyahat ederken H.O. kamyonu kenara çekmeye zorlamıģ, yolcu kapısını açarak ateģ etmiģtir. BaĢvuranın annesi hemen ölmüģtür. Mart 2008 de H.O. cinayet ve ruhsatsız silah taģımaktan dolayı suçlanmıģ ve yaģam boyu hapse mahkûm edilmiģtir. Temyiz yargılaması süresince serbest kalan H.O. Öldürdüğünü, çünkü eģini ve çocuklarını annenin ondan uzaklaģtırdığı ve eģini ahlâksız yaģama sürüklediği için onurunun zedelendiğini belirtmiģtir. Nisan 2008 de baģvuran, H.O. hakkında baģka bir Ģikâyette bulunmuģtur. Yetkili makamlardan H.O. nun serbest kaldığından beri yeni erkek arkadaģı aracılığıyla yeniden tehdit etmeye baģlayan eski eģinden korunması için önlemler alınmasını istemiģtir. Mayıs ve Kasım 2008 de baģvuranın temsilcisi AĠHM yi hiçbir önlem alınmadığı yönünde bilgilendirmiģ ve mahkeme bir açıklama istemiģtir. Makamlar eski eģin fotoğrafını ve parmak izini tutuklama emriyle birlikte polis karakollarına dağıttıklarını belirtmiģtir. Bu arada Ocak 1998 de aile içi Ģiddete karģı koruma için özel önlemler öngören 4320 sayılı Ailenin Korunmasına Dair Kanun Türkiye de yürürlüğe girmiģtir. Mahkeme, 15 Haziran 2002 de AĠHM ye yapılan baģvuru hakkında, oybirliğiyle Ģu sonuçlara varmıģtır: -Yerel makamlar H.O. yu, hukuka aykırı davranıģları konusunda tekrar tekrar uyardığı halde baģvuranın eski eģinin baģvuranın annesini öldürdüğü dikkate alındığında AĠHS nin 2. maddesi (yaģam hakkı) ihlal edilmiģtir.
17 -Makamların baģvuranın eski eģinin hukuka aykırı ve sömürücü davranıģına karģı baģvuranı korumaması hesaba katıldığında 3. madde (eziyet ve insanca olmayan davranıģların yasaklanması) ihlal edilmiģtir. -BaĢvuran ve annesinin toplumsal cinsiyet temelinde ihlale maruz kaldığı hesaba katıldığı takdirde 14. madde (ayrımcılığın yasaklanması) 2. ve 3. maddelerle birlikte okunduğunda ihlal edilmiģtir. Bu durum özellikle Türkiye de aile içi Ģiddet olaylarında yargısal sistemin genel edilgenliği ve çoğunlukla kadınları etkileyen saldırılarda bulunanlarca yararlanılan cezadan bağıģıklık göz önünde bulundurulduğunda kadınlara karģı ayrımcılıktır. -SözleĢmenin 41. maddesine (salt giderim) göre, mahkeme baģvurana maddi manevi zararı nedeniyle Avro ve giderler için Avro ödenmesine karar vermiģtir. 34 Kararın özü, kadını koruyan yasaların varlığına karģın Türkiye nin kadını eģ Ģiddetinden etkin biçimde koruyamadığına iliģkindir. Ancak gözden kaçırılmaması gereken bir nokta da Nahide ye yönelik eģ Ģiddetinin boģanmadan sonra da yıllar boyu sürdüğüdür. Bu süre içinde kadının korunması yalnızca genel hükümler çerçevesi içinde kalmıģ, Ailenin Korunması Hakkındaki 4320 sayılı Kanun hükümlerinin iģletilmesi yoluna olasılıkla arada resmî nikâh olmadığı için- hiç gidilmemiģtir. Türkiye deki bir kısım anlayıģın aksine AĠHM kararında ise, boģanma olgusu hiç dikkate alınmamıģtır. Kararda açıkça görüldüğü üzere kadının eģ Ģiddetinden korunması için evliliğin halen sürüp sürmediği, resmi nikâhın olup olmadığı, aileyi de facto (fiili) birliktelik olarak algılayan mahkeme açısından önemli değildir. Buna karģın AĠHM nin, Medeni Kanun çerçevesinde hak taleplerine iliģkin olarak evlilik kurumuna bakıģı, kadının eģ Ģiddetinden korunmasıyla aynı değildir. Çünkü burada evlilik kurumunun çiftlere tanıdığı özel statüden yararlanmak isteği vardır. Bunun Anayasa yanında, CEDAW, ĠHAS ve diğer uluslararası belgelerdeki ayrımcılık yasağına aykırılık oluģturduğu ileri sürülemez. Nitekim, mahkemenin dinî ve resmî nikâhın Türk hukukundaki yeri ve rolünü irdelediği ġerife Yiğit/ Türkiye kararı Opuz- Türkiye Kararı, (BaĢvuru no /02) 9 Haziran2009; Kararın kısa özet çevirisi KAHDEM ÇalıĢma Grubu Üyesi, Atılım Üniversitesi AraĢtırma Görevlisi Sn. Özge Yücel tarafından yapılmıģtır: showthread. php?p=266024#post266024
18 524 oldukça çarpıcıdır. AĠHM'nin Aile Kurumuna YaklaĢımı bölümünde kısmen değinilen kararın gerekçesi Ģöyledir: BaĢvuran, eģi Ö.K. ile 1976 yılında gelenek ve göreneklere uygun bir Ģekilde imam nikâhı kıyarak evlenmiģtir ve bu birliktelikten 1977 ile 1990 yılları arasında altı çocukları dünyaya gelmiģtir. Ö.K. nin 2002 yılında vefat etmesinden sonra baģvuran, yetkili makamlara müracaat ederek merhum eģinin emekli maaģı ile sağlık sigortasından yararlanma talebinde bulunmuģtur. Bu talep, önce Hatay ĠĢ Mahkemesi nin 21 Ocak 2004 tarihli kararıyla reddedilmiģtir. Daha sonra temyize gönderilen bu karar, baģvuran ile Ö.K. arasındaki nikâh resmileģtirilmediği ve dolayısıyla yasal geçerliliği olmadığı gerekçesiyle 3 Haziran 2004 tarihinde Yargıtay tarafından onanmıģ ve baģvuranın merhuma ait haklardan yararlanamayacağı açıklanmıģtır. AĠHM ne göre de hâlihazırda, yürürlükteki ulusal kanunlara göre bir imam tarafından kıyılan imam nikâhı üçüncü Ģahıslar ve devlet nezdinde herhangi bir yükümlülük oluģturamaz. BaĢvuranın ileri sürdüğü savlardan bağımsız olarak, buradaki esas belirleyici unsur, uzun süreli ve sağlam bir iliģkinin varlığı değil, tüm hak ve yükümlülüklerin akdî olarak belirtildiği resmî bir taahhüdün var olup olmadığıdır. Bağlayıcı bir yasal anlaģmanın yokluğunda, Türk yasama organının sadece resmî nikâhı koruma altına alması mantıksız sayılamaz. Bu bağlamda AĠHM, daha önceki kararlarında da evlilik kurumunun evli çiftlere özel bir statü tanıdığının genel kabul gördüğüne hükmettiğini anımsatmaktadır. Ölüm yardımları konusunda resmî nikâhlı çiftler ile evli olmayan çiftler arasında gözlemlenen farklı uygulamaların meģru bir amacı gözettiğini, geleneksel resmi nikâhla kurulan ailelerin korunması gibi haklı ve makul bir dayanağının olduğunu belirterek, istemi reddetmiģtir. 35 SONUÇ KuĢkusuz asıl olan yasal evliliklerdir. Ancak kadına yönelik Ģiddet söz konusu ise ve bu durum, eģ gibi yaģamaktan kaynaklanıyor ise uygar ülkelerin, kadına resmî nikâhın yoksa ben bu Ģiddete dolaylı da olsa göz yumarım, özel koruma yöntemlerinden yararlandırmam, demeleri söz konusu değildir. 35 Bkz.; ġerife Yiğit/Türkiye Davası,; serifeyigit doc
19 AĠHM, Türkiye nin laik devlet niteliğinin bir gereği olarak vatandaģlarına evlilikte resmî nikâh zorunluluğu getirmesine saygı göstermektedir. Zaten aksi tutum, erkeğin çok eģliliğini, birden fazla kadınla evliliğini önleyerek kadın lehine bir kalkan oluģturan uygulamanın zayıflatılmasına yola açar ki, bu mahkemenin kuruluģ amacıyla ve bugüne değin yerine getirdiği iģleviyle bağdaģmayacaktır. Ancak, kadının eģ Ģiddetinden korunmasında resmî nikâhın aranmamasının bununla ilgisi yoktur. ġiddete karģı korunma, kadın haklarının evrensel geliģimine ve Medeni Yasanın, kadını koruyan ruhuna da uygundur. Diğer yandan çağdaģ dünyada fiili nedenlerle kabul edilen birlikte yaģama olgusu, hızla hukuksal çerçeve içine alınmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti de kuruluģundaki lâik niteliği gereği, ġeriat Hukukunun uzantısı olan imam nikâhlı evliliklere soğuk yaklaģmakta haklı olmakla birlikte, kadına yönelik eģ Ģiddetinin önlenmesi konusunda bu toplumsal olguyu ve AĠHM nin ölçütlerini görmezden gelmemelidir. -Nitekim bu tür birlikteliklerden doğan çocukların tanınması, eģin haksız fiil sonucu ölümü hallerinde sağ kalan resmi nikâhsız eģe destekten yoksun kalma tazminatı ödenmesi bu kaçınılmazlığın sonuçlarıdır. Görmezden gelme ya da yok sayma, hukuken olanaklı gibi görülse de toplumsal ve bireysel bedellerinin ağır olduğu ortadadır.- Mahkeme, (AĠHM.) ayrımcılık ve Ģiddet söz konusu ise kadının evli, dul, boģanmıģ ya da bekâr olup olmamasına hiç bakmamaktadır. Nitekim Nahide Opuz / Türkiye kararında da kadının boģanmıģ olup olmadığının üstünde durmamıģtır. Çünkü kadına yönelik Ģiddet, olumsuz ayrımcılığın en önemli aracıdır. Üstelik korunma isteyen kadın, burada resmi nikâhın sağladığı pozitif hak ve olanaklardan yararlanmayı değil, sadece en temel insan hakkı olan Ģiddete uğramadan yaģamayı istemektedir. Öyleyse burada aile olup olmadığının saptanması için sadece uzun süreli ve sağlam bir iliģkinin olması yeterlidir. Bunun dıģındaki istekler içinse, AĠHM nin, ġerife Yiğit/ Türkiye davası kararında belirttiği üzere ölçüt, Tüm hak ve yükümlülüklerin akdî olarak belirtildiği resmi bir taahhüdün var olup olmadığıdır. Bu durumda kadının, eģ Ģiddetinden korunma istemi değil, bağlayıcı bir yasal anlaģmayla evli kadınların sahip olduğu bir takım pozitif haklardan yararlanma istemi, hukuken kabul edilemez. Ġç hukukumuz açısından 4320 sayılı Kanunun sözüyle evlilik dıģı iliģkileri koruma kapsamına almadığı doğrudur, ancak yasa bunu yasaklayan bir düzenleme de içermemektedir. Nihai amaç olarak da kadına karģı Ģiddeti önlemek amacıyla çıkarılmıģtır. Öyleyse, yasanın, benzer 525
20 526 iliģkiler nedeniyle ezilen, Ģiddete uğrayan daha çok sayıda kadını kapsamına almasında hukuki ve toplumsal yarar olduğu ortadadır. Yasada boģanan kadınlar için tedbirlere hükmedilemez diye bir düzenleme yoktur. Yargıtay bu sonuca, Ancak temyiz yolu kapalı olan kararlar; bu yasanın uygulanabileceği kiģiler, resmî evlilik birliği devam edenler hakkındaki kararlardır. diyerek varmaktadır. Oysa yasada resmî evlilik birliği devam edenler diye bir söz dizimi yoktur. Ne var ki yasada boģanmıģ ya da nikâhsız birliktelikleri içerdiğine iliģkin bir anlatım da yoktur. O halde sorunun çözümü için, TMK, 1. md. uyarınca yasanın söz ve amaç olarak yorumuna ve bu konudaki evrensel düzenlemelere bakmak gerekmektedir. KuĢkusuz resmî evlilik denilince akla ilk Medeni Kanun gelmektedir ki kararın gerekçesinde yer almamakla birlikte, Yargıtay ın da onlarca yıllık uygulama birikiminden süzülüp gelen bir alıģkanlıkla önceliği Medeni Kanuna verdiğini düģünmek gerekir. Medeni Kanunun evli kadına tek eģlilik, baģta miras ve emeklilik hakkından yararlanmak gibi birtakım sosyal haklar olmak üzere, birçok pozitif avantaj sağladığı tartıģmasızdır. Aslında sorun, 4320 sayılı Yasadan nikâhsız birliktelik yaģayan kadının yararlanması halinde Medeni Kanunun bu niteliğinin ihlal edilip edilmeyeceği noktasında düğümlenmektedir. Gerek 1926 tarihli Kanun gerekse aynı ruhta hazırlanan yeni Medeni Kanunun, eski hukukun içerdiği Ģeriat hükümleri ve iki hukukluluğa tepki niteliği ve laik karakteri anımsandığında, Yargıtay ın, bu sorumluluğu gözetmesi doğası gereğidir. Ne var ki bu hassasiyet konumuz açısından önem taģımamaktadır. Çünkü koruma kararıyla Medeni Kanunun evli kadını koruyan niteliğini çiğnenmemekte, bir boģluk yaratılmamaktadır. Tam aksine bu yasanın çıkarılıģındaki evrensel gerekçelere ve ilkelere uygun davranılmaktadır. Yinelemek gerekirse nikâhsız kadının eģ Ģiddetinden korunmasıyla evli kadının statüsünde onun aleyhine hiçbir değiģiklik olmadığı gibi nikâhsız birlikteliklerin desteklenmesi ya da onlara birtakım hukuki avantajlar sağlanması da söz konusu değildir. Yapılan, sadece binlerce yıldır kadın aleyhine sürüp gelen eģ Ģiddetinden bir grup kadının daha korunmasını sağlamak, kapsamı geniģletmektir. Bunun için ayrı bir yasal düzenleme, kafalardaki karıģıklığı önlemek açısından yararlı olmakla birlikte, zorunlu değildir. Çünkü burada nikâhsız yaģayan kadın, yasalarca desteklenmeyen birlikteliği sürdürmek için değil, aslında -somut olaylarda görüldüğü gibinikâhsız birliktelikten kurtulmak için korunmak istemektedir. Zaten ço-