DÜNYA AYAKLARIMIZIN ALTINDAN KAYMADAN ÖNCE
‘’Her yıl tatillerde şehirden köye giderlerdi. İlk başta börtü böcekten huylanırdı ama zamanla alışır toprağa oturup müzik dinlerdi. Ne tarafa baksam renkleri görüyorum binalar yerine diye düşünürdü. Emeğin ve çalışmanın karşılığını toprakta görüyordu. Hayret ediyor, taptaze meyvelerin günden güne büyümesini izliyordu. Babaannesi göstermişti ona bunu. ‘’Ne kadar emek verirsen o kadar karşılığını alırsın, doğa sana geri dönüş yapar’’ derdi babaannesi ve garip bir bağ kurardı bahçesiyle. Tek tek onlara su verir, çapa yapar, onları büyütmek için çabalardı. En çok zevk aldığı şey ise ailesine yetiştirdiği meyve sebzeleri yedirmekti. Telefonda o gün ne ektiğini anlatır heyecanla ailesinin geleceği günü beklerdi. İşte ondan görmüştü bu duyguyu. Çünkü babaannesi elindeki suyu bile boşa dökmez, ağaçların çiçeklerin dibine dökerdi. O da kendi annesinden öyle görmüştü. Meyveleri topladığı sepeti koluna taktı ve ailesinin büyüdüğü, sevindiği, üzüldüğü topraklarda gezinmeye başladı…’’
Dünya ayaklarımızın altından kaymadan önce bazı şeylerin kıymetini bilmek gerekiyor. 5 Haziran Dünya Çevre Günü adına Hacettepe Üniversitesi Biyoloji bölümü, Ekoloji anabilim dalında görev yapan Doç. Dr. Çağatay Tavşanoğlu ile yangın ve bitki ekolojisi hakkında güzel bir röportaj yaptık. Doç. Dr. Tavşanoğlu bu konu hakkında merak edilen soruları yanıtladı;
Yeta’ nedir? Buradaki çalışmalarınızdan bahseder misiniz?
-Yeta Hacettepe Üniversitesi Biyoloji bölümünde bulunan yangın ekolojisi ve tohum araştırmaları laboratuvarıdır. Burada yangın ekolojisi ve tohumlarla ilgili çalışıyoruz. Çalışmalarımızda doğada yangının rolü öne çıkıyor. Özellikle Akdeniz’de yangınlar çok oluyor; Antalya, Muğla gibi şehirlerde. Asıl nokta biz nerede müdahale etmeliyiz? İşte yangın ekolojisi bilimi burada ön plana çıkıyor.
Yangın ekolojisi ve bitkiler arasında nasıl bir ilişki var?
-Ekoloji canlılarla çevreleri arasındaki ilişkileri kapsar. Araştırdığımız konu bitkilerin yangından sonra kendini nasıl yenilediği. Çünkü genel bir yargı var. İnsanlar yangının ormanı tamamen yok ettiğini düşünüyor. Bizim ormanı tekrar yerine getirmemiz için harekete geçmemiz gerekiyor. Aslında doğa bunun çaresini bulmuş, çünkü genelde yangının çok sık görüldüğü yerler milyonlarca yıl yandığı için tohumlar aracılığıyla doğa kendini yenilemeye başlamış durumda.
Yangının biyoçeşitlilik üzerindeki etkisi nedir?
-Özellikle sürekli yanan yerlerde canlılar buna uyum gösterdiği için yangın biyoçeşitliliği arttıran bir etmen oluyor. Örneğin; bir hektar büyüklüğündeki ormana bakıyorsunuz 50 tane bitki türü buluyorsunuz; çalılar, ağaçlar… Orman yandıktan sonra gidiyorsunuz özellikle ilkbaharda, orada 350 tür buluyorsunuz. Çoğunlukla yıllık, küçük boylu sadece bir sene çiçek açıp sonra tekrar tohum olarak toprağa giden türler. Dolayısıyla baktığınızda yangın büyük bir kütleyi yok ediyor ama aynı zamanda toprakta bulunan ve belki 50 yıl boyunca yangını beklemiş olan türlerin üremesini sağlıyor. Özellikle Amerika ve Avustralya gibi yerlerde yangını biyoçeşitlilik arttırmak için kullanıyorlar. Yangının sıcaklığı tohumun çatlamasına neden oluyor ve tohum kabuğu su alabilir duruma geliyor. Bu sayede tohumlar çimleniyor.
Her bitki yangından sonra yenilenme sürecine girer mi?
-Her bitki girmez. Bu özellikle bulundukları ortama göre değişir. Sık yanan yerlere örnek verirsek Akdeniz bu özelliği taşıyor. Bugün sizin orman dediğiniz yer muhtemelen 50 ya da 100 yıl arasında bir tarihte yanmış ve tekrar yenilenmiştir. Akdeniz’de yaşayan bitkilerin çoğu adaptasyona sahip. Bitkinin üst tarafı yanıyor ama bitki ölmüyor, kökleri toprağın altında duruyor. Uzun yıllar boyunca yangına maruz kalmayan bitkiler böyle bir adaptasyon geliştirmemişler. Dolayısıyla burada yangın olduğunda toprak çıplak kalıyor, yenilenme gerçekleşmiyor.
Tohumun çimlenme sürecini nasıl takip ediyorsunuz?
-Araziden gidip tohum topluyoruz burada benimle çalışan öğrenci arkadaşlarımla birlikte. Tohumları fırınlara atıyoruz çünkü toprağın altında olsalar bile sıcaklığa maruz kalıyorlar. Sıcaklığa maruz kalmayan tohumlarla karşılaştırıyoruz. Görüyoruz ki normalde çimlenmeyen tohumlar fırında ısıya maruz kaldığında çimlenmeye başlıyor. Böylece tohumun nasıl topraktan çıktığını anlıyoruz. Yangın sırasında çok miktarda duman çıkıyor. Dumanın içinde bazı kimyasal maddeler olduğu anlaşıldı ve o kimyasallar bazı tohumların çimlenmesini sağlıyor. O yüzden bizde burada bitki materyali yakıyoruz, duman oluşturuyoruz.
Onu damıtarak duman suyu haline getiriyoruz sonra da onu tohumlara veriyoruz. Duman suyu vermediğimiz tohumlarla karşılaştırıyoruz. Dumanla çimlenen bitkileri saptıyoruz böylece. Bu yöntemlerle 100’e yakın tür tespit ettik.
Sizce bu konu hakkında insanların üzerine düşen görevler nelerdir?
-Yapmamız gereken anlamak. En büyük eksikliğimiz bir şeyler bilmeden doğaya müdahale etmek. 100 hektarlık kadar büyük bir alanın ağaçlandırıldığını gördüm. Normalde doğru bir yöntem değil. Bu baskılar bizi yanlış yönlendiriyor. Özellikle basının baskısı. Çünkü ağaçlandırmanın iki yolu var; biri kendi haline bırakarak uzun yıllar boyunca beklemek ya da biyoçeşitliliği yok eden dozerlerle alanı sürüp oralara ağaç dikmek. Böyle olunca topraktaki tohumlar bir dahaki yangından sonra ortaya çıkamayacak, çünkü artık orada tohum kalmamış oluyor. Yangın ekolojisi konusunda daha yaygın bilgi olsa bu konuda dikkatli davranılabilir.
-Bizim ülkemiz biyoçeşitliliği yüksek olan bir yer. Her gün hala yeni bitki türleri bulunuyor. Bilimsel araştırmalar yapıldıkça bunun değerini daha çok anlayacağız. Bilgi birikimiyle doğayı daha iyi anlayabiliriz, var olan biyoçeşitliliği koruyabiliriz. Yangınların %85’i insanlardan kaynaklanıyor. Bu yüzden önemli olan bilinçli olmak ve yangından sonra nasıl davranacağımızı bilmek.
Doç. Dr. Çağatay Tavşanoğlu’na bu güzel sohbet için teşekkür ederiz.