Tarih Araştırmaları: Kasım 2018
Osmanlı Arşivlerinde Bilal ile Mesdi
Kasım 28, 2018 Mithat Baş 0 Yorum Kategori : mesudiye tarihi , ordu tarihi
Ordu eşkıyaları konusunda yayınlanmış çok az eser vardır. Bazı Ordulu yazarlar tarafından birçok Ordulu eşkıyanın hayatlarını konu edinen makaleler yazılmıştır. Osmanlı Arşivleri Uzmanı Adnan Yıldız, Osmanlı Arşiv belgelerini de ekleyerek Ordulu eşkıya Soytaroğlu hakkında bir makale yazmıştır. Bu eşkıyaların içinde bulundukları sosyal ortam, onları suça iten nedenler, ülkenin yönetimi sırasında karşılaşılan hukuksuzluklar ve eşkıyaların yaşadığı yıllarda kimi zümrelere tanınan ayrıcalıklar incelenmeye ve araştırılmaya muhtaçtır.
Ordu’da eşkıyaları konu edinen ilk roman “Kahramanlar Kahramanı Hekimoğlu” adıyla 1983 yılında Murat Sertoğlu tarafından yazılmıştır. Murat Sertoğlu bu romanda adına türküler yakılan Hekimoğlu İbrahim’in öyküsünü anlatmaktadır. Aynı öykü “Hekimoğlu Efsanesi” adıyla Baha Rahmi Özen tarafından tekrar romanlaştırılmış ve 2013 yılında Hayat Yayınlarınca yayınlanmıştır. Hekimoğlu hakkında Osmanlı Arşivleri Uzmanı Yaşar Celep'in de bir makalesi vardır.
Ordulu eşkıyalardan ikisinin, Bilal ve Mesdi’nin servüvenlerini anlatan bir roman da tarafımdan yazıldı.
Söz konusu roman, 2010 yılında Serüven Kitap tarafından “UMUTLAR TÜKENİNCE” adıyla yayınlandı. Bu romanda yaklaşık yüz yıl önce Ordu yöresinde geçen olaylar konu edilmiş, bu arada I. Dünya Savaşı yıllarında geçen olaylara da yer verilmişti. Seferberlik yılları da denilen o yıkım yılları romanda ayrıntısıyla anlatılmaya çalışılmış, Bilal ve Mesdi adlı iki gencin o yıllardaki serüvenleri de romanın ana konusu edilmişti.
Roman okuyucu tarafından beğenilmiş olmalı ki Altınpost Yayınevi romanın ikinci ve üçüncü baskılarını da gerçekleştirdi. Tarihi bir roman özelliğini taşıyan UMUTLAR TÜKENİNCE adlı romanda kurguya pek yer verilmemiş, gerçek hayat hikâyeleri anlatılmıştır.
Artık Osmanlı Arşivlerine rahatça girebiliyor ve bu romanda adı geçen kahramanların vukuatlarıyla ilgili belgelere ulaşabiliyoruz. Romanın kahramanlarından ikisinin, Bilal ve Mesdi’nin adlarının geçtiği üç belgeyi okuyucularımın bilgisine sunuyorum. (*)
Tarih: 6 Eylül 1327 [19 Eylül 1911]
Mesudiye Kazas’ının Yavadı karyesinden müderris Tevfik Efendi’yi geçen teravih namazından sonra hanesine gitmekte iken kurşunla cerh eden Bilal ve Mesti nam şakilerin bu kere de Çağman karyesinden Herkoğlu Pavli’yi fidye-i necat talebiyle katleyledikleri ve hamilerinden yedi şahsın takip müfrezeleri tarafından derdest ve ciheti-i adliyeye teslim edilip şaki-i merkumanın takibatına da şiddetle devam edilmekte bulunduğu Karahisar-ı Şarki mutasarrıflığından bildirilmesiyle teşedid-i takibat için civar mahallere de tebligat-ı mukteziye icra kılındığı ma'ruzdur.
6 Eylül 1327
Sivas Vali Vekili Alaeddin
Bu belgeden anlaşıldığına göre Bilal ve Mesdi işledikleri suçlardan dolayı aranmaktadırlar. Aslında Yavadı karyesinden Tevfik Efendi’nin yaralanması Mesdi’nin vukuatıdır. Çağman Köyüne akrabalarının yanına gitmek için yola çıkan Aliçinli Pavli’nin öldürülmesi ise Bilal’ın vukuatıdır. Her iki eşkıya hapisten kaçtıktan sonra birlikte “kıra çıkmaya” karar vermişler ve birlikte dağda gezmeye başlamışlardır. 1911 yılında Bilal 18-19 yaşlarında, Mesdi ise 30-35 yaşlarındadır. Belgede adı geçen eşkıyaların “fidye-i necat” yani “ya can, ya mal” şeklinde soygun yaptıklarını tehdit ettikleri ve müfrezelerce şiddetle takip edildikleri de belirtilmektedir.
Tarih: 13 Eylül 1327 [26 Eylül 1911]
Mahreci : Mesudiye
Mesudiye tevkifhanesinden firar edip de altı mahdan beri kazamız civarlarında icra-i şekavet ve birçok katl ve fidye-i necat ahzına devam eden Mesdi ve refiki Bilal haklarında sancak ve vilayetimize vuku bulan müracaatlarımız üzerine derdestine ve civar kazalardan müfreze çıkarılmış ise de kuralarda bulunan himayedaranının ellerinden ahzına muvaffak olamıyorlar. Müfreze icra-yı takipte iken bir taraftan fidye-i necat ahzı ve katl el-an devam etmekte müfrezeler takipte iseler de henüz bir semere hasıl olamamış mal ve canımız tehlikede hanelerimizden taşraya çıkamıyoruz. Bu canilerin derdesti ancak hamilerinin elde edilmesine mütevakıftır. İcabının icrası babında artık şu sevgili vatan muhafızı şanlı ordumuzda dahlinden başka çaremiz kalmamıştır ferman.
Tüccardan Yor [Yorgi]
Tüccardan Kuzme oğlu Aron
Belgeden anlaşıldığına göre Bilal ile Mesdi halen yakalanamamışlardır. Mesudiyeli gayrimüslim tüccarlar, bu “canilerin” yakalanmaları için Dersaadet’e (İstanbul’da) İçişleri Bakanlığına şikâyet dilekçesi vererek Bilal ve Mesdi’yi koruyan ve barındıran kişilerin de cezalandırılmalarını istemekte, müfrezelerin bunları yakalayamadıklarından bahsetmekte ve ancak bu eşkıyaların “şanlı ordu” tarafından yakalanabileceklerini belirtmektedirler.
Belgede dikkat çeken bir özellik de şikâyetçilerin tamamının gayrimüslim olmalarıdır. Halbuki Bilal ve Mesdi yaptıkları soygunlarda bu tür bir ayırım yapmamışlardır. Buradan Mesudiye kazası merkezindeki bu tüccarların diğerlerinden daha varlıklı oldukları ve kendilerini can ve mal emniyetinden yoksun gördükleri algısını çıkarmak mümkündür.
Tarih: 23 Eylül 1327 [6 Ekim 1911]
C[evap] 17 Eylül 1327 373 numara mezkûr kopyası müteala olundu eşkıya-yı merkume takip olundukları ve hamilerinden yedi şahsın derdest ve cihet-i adliyeye teslim edildikleri ve 6 Eylül 1327 telgrafla arz olunan Bilal ve Mesdi olup kemal-i şiddetle takiplerine devam olunmakta olduğu ma'ruzdur.
Fi 22 Eylül 1327
Sivas Valisi Alaeddin
Bütün bunların sonunda ne olmuştur?
Ne olacak Bilal ve Mesdi’nin aileleri jandarma baskısına ve işkencelere maruz kalmışlardır. Bilal’ın ağabeyinin evi, iki defa jandarma tarafından baskına uğramış, bir defasında ailenin 18 koyunu birden kesilerek el konulmuş, ikinci defasında ise 12 koyun ve bir çift öküzleri jandarma tarafından kesilmiştir. Bilal’ın iki ağabeyi ve yengesi İpek işkence altına alınmıştır. Bilal’ın bu iki ağabeyi Mehmet ve Ahmet 1914 yılında askere alınmışlar ve Sarıkamış cephesinde can vermişlerdir.
“Kemal-i şiddetle” takip edilen Bilal ve Mesdi ailelerine yapılan zulümlere daha fazla dayanamamış ve kendi istekleriyle yıllar sonra teslim olmuşlardır. Fakat onların bu masum teslimiyetleri hayatlarına mal olmuş, Mesdi Karahisar’a (Şebinkarahisar) götürülürken yolda kaçıyor bahanesiyle vurularak öldürülmüş, Bilal ise Karahisar hapishanesinde isyan çıkardı bahanesiyle zehirlenerek öldürülmüştür.
Her iki eşkıyanın ailelerinin dramlarını UMUTLAR TÜKENİNCE adlı romanımdan okuyabilirsiniz. Bu romanda Ordu’yu ve yüz yıl önceki kendi geçmişinizi bulacaksınız.
(*) BOA, D.H.H. 37/45
Âşıklık Geleneği ve Âşık Veysel
Kasım 27, 2018 Mithat Baş 0 Yorum Kategori : tarih , Türk kültürü
Duygu, sevgi, hoşgörü ve gönül dünyası zengin olan Türk insanıyla bütünleşen âşıklık geleneği, Türklerin yaşadığı coğrafyalardan başka hiçbir ülkenin bahçesinde yeşermemiştir. Bu sadece Türk milletine özgü bir gelenektir. Beşikte annenin dudağında ninni, kadınların dilinde mani, elini kulağına koyduklarında türkü, kahramanlık duygularında koçaklama, yakınlarının ya da sevdiklerini ölümünde ağıt olarak gönüllerden çağlayıp, aşk ve tabiat güzelliğinden ilham alarak Türklerin duygu hazinesinde günümüze kadar taşınmıştır. Türk Halk Edebiyatının Anadolu’da duru bir Türkçe şeklinde kökleşmesinin nedeni Türkmen ozanların varlığındandır.
Âşıklık geleneği diğer kültürel değerlerde olduğu gibi belirli bir işlevi yerine getirmek, bir ihtiyacı karşılamak üzere geleneksel kültürün yarattığı bir kültür değeridir. Halk şiirinde âşıkların şiirlerini dörtlük düzenine göre söylemeleri gelenektendir. Yine dörtlük üzerinde hece ölçüsünü ve bu ölçünün yedili, sekizli, onbirli olanlarını kullanmaları geleneğin belirgin özelliklerindendir.
Âşıklık geleneği, özellikleri pek değişiklik göstermeyen, ancak dini, coğrafi ve tarihsel olarak adına ozan, kam, âşık, halk şairi gibi uygulayıcı kimselerin tarih boyunca meydana getirdikleri kültürel oluşumdur. Bu geleneği devam ettiren icracı âşıklar, sazlarıyla, sözleriyle ve yazarak eserler üretmişlerdir. Bazen de doğaçlama yoluyla bu özelliklerden birkaçını birden taşıyan ve âşıklık geleneğine bağlı olarak şiir söyleyen âşıklar, genellikle sazlarıyla şiirlerini türküleştirmişlerdir. Âşıklar kendilerini halk sanatçısı olarak ifade ederler.
Âşık ezgilerini ünlü Alman müzikolog Kurt Reinhard şu şekilde tanımlamaktadır:
“Âşık ezgileri, konuşma uslûbunun ağır bastığı ezgiler ve ezgilerin ağır basıp konuşma üslûbunun gerilediği iki gruptan oluşur. Konuşma üslubunun yaygın olarak benimsendiği örneklerde ezgi yavaşlar ve konuşma ritmine ayak uydurur. Ezgi çok kere güftenin arkasındadır, bu üslûpta önemli olan sözlerin anlaşılması olduğu için ezgiden zaman zaman feragat edildiği olur. Sözlerden ziyade ezgilerin ağır bastığı tiplerde ise bir hece birden fazla nota ile seslendirilir, ezgilerin zenginlik kazandığı bu tipte ise güfteler bir ölçüde daha zor anlaşılır durumdadır."
Kökeni Orta Asya Türk kültüründe kopuz eşliğinde şiir söyleyen ozanlara dayandırılan Âşıklık geleneği, 15. Yüzyılda tasavvufun etkisiyle yeni bir kimlik kazanmış, bu dönemden itibaren “ozan” tanımlamasının yerini “âşık” tanımlaması almaya başlamıştır. 19. Yüzyıldan itibaren de sanayileşme ve kentleşme süreci sonucu önemli kırılmalara ve dönüşümlere uğramıştır. 20. Yüzyıldan itibaren Âşık Veysel, Âşık Mahzuni Şerif ve Neşet Ertaş gibi ozanlarda bu değişim ve dönüşüm daha da belirginleşmiştir.
Türkmen âşıklar, âşıklık geleneğini geçmişten günümüze taşıyanlardır.
Tarihi süreç içerisinde Dede Korkut, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan, Köroğlu, Erzurumlu Emrah, Kul Himmet, Dadaloğlu, Bayburtlu Zihni, Davut Sulari, Murat Çobanoğlu ve Ali İzzet bu geleneğin önemli temsilcilerindendir.
Onların 20. Yüzyıldaki en önemli temsilcisi olarak Âşık Veysel öne çıkar.
Âşık Veysel” adıyla ünlenen Veysel Şatıroğlu, 1894 yılında Sivas’ın Şarkışla İlçesi’ne bağlı Sivrialan Köyü’nde dünyaya gelmiştir.
Onun kendi ağzından verdiği doğum tarihi dörtlüklere de yansımıştır:
Âşık Veysel’in sülalesine yörede “Şatıroğulları” denilmektedir. Avşar boyunun Şatır obasına mensupturlar. Babası “Karaca” lakaplı Ahmet adında bir çiftçidir.
Veysel Şatıroğlu’nun ilk soyadı “Ulu”dur. 1. Sivas Halk Şairleri bayramında Veysel Ulu olarak geçmektedir. Sonraki yıllarda soyadını “Şatıroğlu” olarak değiştirmiştir.
Veysel'in dünyaya geldiği sıralar, çiçek hastalığı Sivas yöresini kasıp kavurmaktadır. Veysel'den önce, iki kız kardeşi çiçek yüzünden yaşamlarını yitirmişlerdir.
Sol gözünü çiçek yüzünden kaybeden Veysel, babasının sebep olduğu bir kaza sonucu sağ gözünü de kaybetmiştir. Dünyası tamamen kararmıştır. Oğlunun gözleri görmediği için arkadaşları ile oynayamayıp yalnız kaldığını gören babası Ahmet, oyalanması için ona bağlama almıştır. Amacı, Veysel'in dertlerini birazcık da olsa unutacağı bir uğraş buldurmaktır. Veysel’in babası şiire meraklı ve tekkeyle içli-dışlıdır. Halk ozanlarından da şiirler okuyup, ezberleterek avutmağa çalışmaktadır oğlunu. Ayrıca yöre ozanları da zaman zaman babası Şatıroğlu Ahmet'in evine uğrayıp çalıp söylemektedirler. Veysel onları merakla dinlemektedir.
Veysel’in babası Karaca Ahmet, Ortaköy Bektaşi Tekkesinde Mustafa Abdal Baba’ya bağlıdır. Mustafa Abdal Baba’nın Karaca Ahmet’e ‘Veysel’e saz öğretelim, ileride Zakir olur’ sözleri ve bir de Karaca Ahmet’e söz vermesi ve sazın ilk derslerini de Sivrialan’da bir Bektaşi aydını olan Molla Hüseyin’den alması, Veysel’in ilk yönelimlerini de ortaya koyuyordu.
Âşık Veysel’in hayatı Ahmet Kutsi Tecer ile tanıştıktan sonra değişmeye başlamıştır.
1931 Yılında Sivas Lisesi edebiyat öğretmeni olan Ahmet Kutsi Tecer ve arkadaşları "Halk Şairlerini Koruma Derneği"ni kurmuşlardır. Bu dernek 5 Aralık 1931 tarihinde de üç gün süren Halk Şairleri Bayramı'nı düzenlemiştir. Böylece Veysel'in yaşamında önemli bir dönüm noktası işlemeye başlamıştır.
Âşık Veysel’in plağa okuduğu ilk türkü, Emlek yöresinin ünlü ozanlarından Âşık İzzeti’nin “Mecnunum Leylam’mı Gördüm” şiiridir.
Âşık Veysel’in plaklara okuduğu bu türkü halk arasında çok benimsenmiş, kısa sürede Anadolu’nun hemen her yöresinde Veysel’in sesi dinlenir olmuştur.
Veysel artık yurt çapında tanınmıştır. Âşık Veysel’in bu tanınmasında “Cumhuriyet Destanı” adlı şiirinin büyük etkisi olmuştur:
Köy enstitülerinin kurulmasıyla birlikte, Ahmet Kutsi Tecer'in katkılarıyla enstitülerde, sırasıyla, Arifiye, Hasanoğlan, Çifteler, Kastamonu, Yıldızeli ve Akpınar Köy Enstitülerinde saz öğretmenliği yapmıştır.
Âşık Veysel, büyük bir kısmı Sivas ilinde bulunan Emlek yöresinin ürünüdür. Bu yöre köylerinin tamamına yakınının Alevi olması sebebiyle geçmişte olduğu gibi bugün de cem ayinleri canlı olarak yaşatılmaktadır. Veysel bu ayinlerde zakirlik yapmıştır.
Veysel, her ne kadar Alevi-Bektaşi kültürünün yaygın olduğu bir ortamda yetişmişse de şiirlerinde sadece yetiştiği bu ortamın özellikleri değil, daha kapsayıcı bir yol izlemiştir. O hem Hacı Bektaş-ı Veli için, hem de Mevlana için şiirler okumuştur. Hacı Bektaş-ı Veli için okuduğu şiirde ondan medet dilemektedir:
Medet mürüvvet edip kapına geldim
Hemen hemen aynı duyguları Mevlana için de taşımış olmalı ki, onunla ilgili duygularını şöyle belirtmektedir:
Kabul et Allah aşkına
Bu fakiri divaneyi
Veysel; ailesinin, yakın çevresinin ve içinde yaşadığı topluluğun Alevîlik görüş ve düşüncesinde olmasına rağmen, hiçbir zaman Alevî-Sünnî gibi bir ayrımcılık içine düşmemiştir. “İnsanlık Davası” başlığını taşıyan şiirinde:
Tanrıyla ilgili şiirlerinde büyük derinlik ve tasavvuf kokusu vardır:
Hayyam’a bürünmüş kadehte, meyde
Neyzen’e görünmüş kamışta, neyde
Ne sen var, ne ben var bir tane Gaffar
Âşık Veysel’in Tanrı anlayışı, tıpkı Alevi-Bektaşi felsefesinin etkisindeki ozanlar gibidir. Yunus Emre ve Nesimi gibi bazen Allah’a söyleyeceği sözler de vardır:
Yaşadığı çağın koşullarını seslendirmiştir. Güzellikleri ve çağdaşlığı övmüş, tehlike ve kötülükleri yermiştir. Çağcıldır Veysel.
Yine Veysel meydan okumasını da bilmiştir. Aynen Pir Sultan gibi taşın kendisine dosttan geldiğini bilir. Ona göre tedbirini alır.
Acı sözü sevdiğimden işittim.
Veysel, kırk yaşından sonra yazdığı tüm şiirlerinde güncel konulara ve Cumhuriyet devriminin yayılması ve tanıtılmasına katkıda bulunan şiirler yazmış ve okumuştur.
Şairin, “Uyan Bu Gafletten” başlıklı şiirinde geçen:
Destekle fakiri okut yetimi,
Bu hayırlar dinimizce kötü mü?
İdrâk eyle hidrojeni, atomu,
O aynı zamanda bir Atatürk hayranıdır.
Veysel’e göre Atatürk büyük bir komutan olmanın yanında memleketi inşa eden, toplu iğneyi bile satın alan bir milleti fabrikalara kavuşturan, dışa bağımlılığı kaldıran, insanlara yeni iş alanları yaratan, onlara aş ve iş vermesini sağlayan büyük bir devlet adamıdır. Atatürk’ün bu özelliklerini “Ağlayalım Atatürk’e” adı şiirinde şu dörtlüklerde belirtmektedir:
Geldi ecel kan ağladı
Âşık Veysel, son konserini 15 Ağustos 1971 tarihinde Hacı Bektaş ilçesinde vermiştir. Yaşlı ve hastadır. Konseri bitiremeden sahneden ayrılmak zorunda kalmıştır. Sahnede son söylediği türküsü “Benim sadık yârim kara topraktır” idi.
Ölmeden önce de son şiirini mırıldanmıştı:
21 Mart 1973 günü, doğduğu köy olan Sivrialan'da, şimdi adına müze olarak düzenlenen evde hayata gözlerini yummuştur. Geride yukarıda belirtilen şiirlerin dışında “Uzun ince bir yoldayım”, “Benim sadık yârim kara topraktır”, “Güzelliğin on par’etmez” gibi ünlü şiirlerini de kapsayan 150’den fazla esere sahiptir.
Âşık Veysel, genç kuşaklara şu nasihatlerde bulunuyordu:
"Onlara söyleyişim şu olacak; çok çalışmak, azimli olmak, kendini yetiştirmek ve fikir sahibi olmak. İnsanlar iki şeyle anılır, biri nefretle, biri rahmetle. Nefretle anıldıktan sonra hiç anılmasın."
Biz de kendisini rahmetle anıyoruz.