DEMİRLİ HAMMADDELERİN İNDİRGENMESİ DENEYİ - PDF
Download "DEMİRLİ HAMMADDELERİN İNDİRGENMESİ DENEYİ"
1 DEMİRLİ HAMMADDELERİN İNDİRGENMESİ DENEYİ 1. DENEYİN AMACI Demirli hammaddelerin katı indirgeyici yardımıyla katı halde direk indirgenmesinin görülmesi ve reaksiyonlarıyla birlikte indirgenme davranışının incelenmesi 2. TEORİK BİLGİLER Demirin üretimi için kullanılan demir içeren şarj hammaddelerin özü, belirli bir oranın üzerinde demir mineralini bünyesinde bulunduran cevherlerdir. Bu cevherler genellikle oksitli haldeki demir mineralleri içerirler. Doğada demir, en çok oksitli halde özellikle manyetit (Fe3O4) ve hematit (Fe2O3) halinde bulunur. Bu oksitli halde maddelerin demirden daha yüksek oksijen afinitesine sahip CO, H2, C vb indirgeyiciler yardımıyla yapısındaki oksijenin azaltılıp alt oksitlerine veya tamamen metalik hale dönüştürülmesi indirgenme olarak adlandırılır. İndirgenme işlemi teknolojik anlamda sıvı ham demir üretimi ve sünger demir üretimi olmak üzere iki farklı şekilde yapılabilir. Birinci yöntem yüksek fırında kok kullanımı ile indirgenmenin gerçekleştirildiği yöntemdir. Bu yöntemde, tüyer bölgesinden fırına verilen sıcak hava sayesinde, tüyer bölgesinde kokun yanmasıyla karbondioksit (CO2) gazları oluşturulur ve bu karbondioksit (CO2) gazları karbon (C) ile reaksiyona girerek karbonmonoksit (CO) gazı oluşturur (Boudouard Reaksiyonu) ve bu oluşan karbonmonoksit (CO) gazları ile demir oksitler indirgenirler. Bu karbonmonoksit (CO) ile yapılan indirgenme indirekt indirgenme olarak adlandırılır. Fırının alt kısımlarında da direk katı karbon (C) ile demiroksitlerin teması ile ayrıca indirgenme gerçekleşir. Bu indirgenme direkt indirgenme olarak adlandırılır. Bu indirgenme yönteminde yüksek fırından çıkan ürün sıvı ham demirdir (SHD). Ülkemizde bu şekilde üretim yapan tesisler Kardemir, Erdemir ve İsdemir dir[2,3]. İkinci yöntem indirgenme, oksitli demirin ergitilmeden katı fazda, kömür veya gaz indirgeyicilerle metalik halde elde edilmesine dayanır. Bu yöntemde elde edilen ürün metal içeriği yüksek olan sünger demirdir. Üretilen bu sünger demir %90 - %95 oranında metalik halde demir içermektedir. Elde edilen sünger demir, elektrik ark ocaklarında çelik hurdası yerine veya hurdayla karıştırılarak kullanılır. Yüksek fırın üretimi kadar yaygın olmasa da günümüzde bu yöntem ile çelik üretimi giderek önem kazanmaktadır ve yapılan araştırmalar ile bu yolla farklı üretim metotları geliştirilmiştir[2,4].
2 Sünger demir üretim maliyetlerinde öne çıkan noktalar hammadde fiyatları ve enerji gereksinimidir. Bu sebepten dolayı özellikle doğalgaz rezervlerinin bol bulunduğu Hindistan, Rusya, İran, Suudi Arabistan, Meksika ve Venezüella gibi ülkeler sünger demir üretiminde ilk sıraları alırlar. Metaloksitlerin İndirgenmesi Metal oksitlerin indirgenmesi, metalotermik redüksiyon ve karbotermik redüksiyon olmak üzere iki ayrı grupta incelenebilir. Metalotermik Redüksiyon (Metalotermik İndirgenme) Metal oksitlerin, oksijene afinitesi daha fazla olan başka bir metal kullanılarak indirgenmesi işlemidir. Ellingham diyagramına göre kendisinden daha aşağıda yer alan bir metal tarafından daha üstteki metal oksit indirgenebilir. Karbotermik Redüksiyon (Karbotermik İndirgenme) Metaloksitlerin karbon (C) ve karbon türevleriyle indirgenmesidir. Oluşan reaksiyonları kendi arasında direkt redüksiyon ve indirekt redüksiyon olarak iki ayrı grupta incelemek mümkündür. Direkt İndirgenme Metal oksitlerin doğrudan karbon (C) ile indirgenmeleri durumunda oluşan reaksiyonlardır. Genel reaksiyon eşitliği şu şekilde gösterilebilir: MeO + C = Me + CO İndirekt İndirgenme Metaloksitlerin karbonun (C) gazlaşmasıyla ortaya çıkan karbonmonoksit (CO) ile indirgenmesi durumunda oluşan reaksiyonlardır. Genel reaksiyon eşitliği şu şekilde gösterilebilir: MeO + CO = Me + CO2
3 Demir Cevherinin İndirgenmesi Yaklaşık 570 C nin üzerindeki indirgeyici ortamlarda demir cevheri sırasıyla şu şekilde değişime uğramaktadır: Hematit (Fe2O3) Manyetit (Fe3O4) Wustit (FeO) Metalik Demir (Fe) İndirgenme cevherin ya da peletin dış yüzeyinden merkezine doğrudur. Ortamdaki indirgeyici gaz cevherin ya da peletin içlerine doğru ilerlerken, indirgenme sonucunda oluşan gazlar da cevher ya da peletin dış tarafına doğru hareket etmektedir. Şekil 2.1: Peletin dış yüzeyinden başlayan indirgenmenin temsili Parçanın yüzeyinden başlayan indirgenme olayının temsili, şekil 2.1 de görülmektedir. Şekil 2.2 de parçanın yüzeyine yakınlaştıkça yüzdece oksijenin azalması ile birlikte indirgenme olayı şematize edilmiştir. Indirgeyici olarak, metalürjik kok, yarı kok, düşük kaliteli kömür, fuel-oil, doğal gaz, kömür doğal gaz karışımı gibi türevler kullanılabilmektedir. İndirgeyici gazlar ise CO, H2, CH4 vb gazlar ile bu gazların belirli oranlardaki karışımları olabilir. Hidrojenin (H2) indirgeyici gaz olarak kullanıldığı ortamlarda hematitten başlayarak oluşan tepkimeler şu şekildedir: 3 Fe2O3 + H2 2 Fe3O4 + H2O Fe3O4 + H2 3 FeO + H2O FeO + H2 Fe + H2O + 5,7 O
4 Şekil 2.2: Edstrom tarafından ileri sürülen indirgenme mekanizması  Karbonmonoksitin (CO) indirgeyici olarak kullanıldığı ortamlarda hematitten başlayarak oluşan tepkimeler şu şekildedir: 3 Fe2O3 + CO 2 Fe3O4 + CO2 Fe3O4 + CO 3 FeO + CO2 FeO + CO Fe + CO2 İndirgenmenin gerçekleşmesi için ortamdaki gazların bileşimlerinin mümkün olan en yüksek değerde indirgenme yeteneğine sahip olması ( (H2 + CO) / (H2O+CO2) oranının yüksek olması) ve tepkimenin oluşması için gereken sıcaklığın olması gerekir.
5 Yüksek fırında demir içeren şarj malzemelerinin indirgenmesi kok kömüründen gelen karbonun yanmasıyla gerçekleşir. Bu sebepten dolayı Boudouard dengesi (CO2 + C = 2CO) önemlidir. Şekil 2.3 demir oksijen karbon dengesini göstermektedir. Baur-Glaessner diyagramı olarak bilinen bu denge diyagramı incelendiğinde karbon (C) ile dengedeki 1 atm basınçtaki CO/CO2 karışımıyla yaklaşık 710 o C üstündeki sıcaklıklarda demiroksitler indirgenebilir oldukları görülmektedir. Daha düşük sıcaklıklarda ise bu reaksiyon CO2 + C = 2 CO reaksiyonu olarak karbon açığa çıkarma yönünde gerçekleşir, bu durum kurumlaşma olarak da bilinir. Şekil 2.3: Baur Glaessner Diyagramı  İndirgeyici ortamda oksitli demir parçaları, FenOm + mco = n Fe + mco2 Genel denklemi şeklinde yazılabilecek bir dizi reaksiyonlar sonucu demire indirgenir. İndirgenmenin olduğu bu koşullarda reaksiyonun serbest enerjisi eksi işaretlidir: ΔG = ΔG + RT ln Kp < 0
6 Wüstitin indirgenmesini örnek olarak alırsak: FeO + CO = Fe + CO2 reaksiyonu yazılabilir. Katı haldeki Fe nin ve FeO in aktivitelerini (afe ve afeo) 1 kabul edersek reaksiyonun denge sabiti şöyle yazılabilir: Kp = PCO2 / PCO İndirgenme reaksiyonlarının standart serbest enerji verilerinden, bu reaksiyonların farklı sıcaklıklardaki denge sabitleri hesaplanabilir. PCO2 / PCO oranı bu denge sabitlerinden küçük ise wüstit oksijen vererek indirgenir. Demir oksitlerin indirgenme prosesi ortam şartlarına göre değişen, birbirini takip eden veya birlikte gerçekleşen birçok kısmi ve karmaşık olayları içeren heterojen bir prosestir. İndirgeyici gaz ortamındaki bir demiroksit parçacığında, indirgeyici gazın parçanın veya parçanın içerdiği porların yüzeyine adsorblanması sonucunda indirgeyici gaz ile demir oksit bileşiği arasında kimyasal reaksiyon gerçekleşir ve demir oksit kafesinde mevcut oksijen (O), H2O veya CO2 yapısına katılır. Oksitlenen bu gazlar da desorblanarak sistemden uzaklaşırlar. Demir oksitlerin indirgenmesi esnasında; kimyasal reaksiyon, gazların yayınımı ve indirgeyicinin taşınması kademeleri etkin olabilir. Bu kademelerin en yavaş olanı indirgenmeyi kontrol eden parametre olarak adlandırılır. İndirgenme durumunda bir demir oksit parçacığının t süredeki indirgenme oranı (R) şu şekilde hesaplanabilir: % R = [ (uzaklaşan oksijenin ağırlığı) / (uzaklaştırılabilir toplam oksijen) ] x 100 Bu indirgenme oranının süreye göre değişim grafiği çizilecek olursa, burada R nin süreye göre değişiminin eğiminden (dr / dt) indirgenme hızı hesaplanır. McKewan peletlerin indirgenmesi için, genel indirgenme hızı eşitliğini şu şekilde bulmuştur: Kt = rodo [1-(1-R) 1/3 ]
7 Bu eşitlikte K hız sabitini temsil etmektedir ve sıcaklık, basınç ve gaz bileşiminin bir fonksiyonudur ve yoğunluk terimi olan do ın birimine bağlıdır. Eğer yoğunluk indirgenen malzemenin kendi yoğunluğu ise ( do = gr/cm 3 ) K; bir cm 2 reaksiyon yüzeyinde birim zamanda indirgenmeye uğramış malzemenin ağırlığı olacaktır (gr), eğer do oksijenin yoğunluğu olarak verilmiş ise; K, birim zamanda bir cm 2 lik reaksiyon yüzeyinden uzaklaştırılmış oksijenin ağırlığı (gr) olmaktadır. McKewan ın bu bağıntısı ile küresel peletler, yüksekliği çapına eşit silindirik örnekler ve kübik (boyutları birbirine eşit) malzemeler için kullanılabilir. Demir oksitli malzemelerin indirgenmesi esnasında, hematitin manyetite dönüşmesinde gerçekleşen kristal yapı değişiminden kaynaklanan %25 e kadar oranlarda hacim artışı görülür. Ayrıca, malzemede Na2O, K2O ve CaO in bulunabilmesinden dolayı özellikle peletlerde bu oranın çok daha üzerinde şişmeler görülebilir. 3. KULLANILAN CİHAZ VE MALZEMELER Tüp Fırın Şarj Kabı ve Çubuğu Uygun Boyutlarda Demir Cevheri Peletleri Kömür Tozu Hassas Terazi 4. DENEYİN YAPILIŞI Üretmiş olduğumuz demir peletlerinden 4-5 tanesinin her birinin ayrı ayrı ağırlıkları hassas terazide tartılıp not alınır. Tüp fırın çalışma sıcaklığında iken bu peletler kömür içine gömülerek indirgenme için şarj çubuğu ile fırına şarj edilir. Her 10 dakikada bir pelet parçası alınır ve hassas terazide indirgenme sonrası ağırlığı tartılır ve not edilir. Peletlerdeki ağırlık değişimine göre incelemeler yapılır.
8 RAPOR İÇİN İSTENENLER 1- Yaptığımız ağırlık ölçümlerine göre indirgenme oranının (R) süre (t) ile değişimini çiziniz dakikadaki anlık indirgenme hızını bu grafik üzerinden hesaplayınız. 3- Ellingham diyagramının nerelerde ve nasıl kullanıldığını araştırınız ve bu eğrilerdeki boudouard reaksiyon eğrisinin niye diğerlerinden farklı yönde olduğunu yorumlayınız. YARARLANILAN KAYNAKLAR  Şeşen, M.K Demir Oksitli Şarj Hammaddelerinin İndirgenmesi. Üretim Metalurjisi Laboratuvarı El Kitabı. Editörler: Bor, F.Y. Addemir, O. Duman, İ. İstanbul: İTÜ Maden Fakültesi Ofset Atölyesi.  Işıkgül, O Tufalin Demir Cevheri Konsantresi ile Karıştırılarak Pelet Üretiminde Kullanılabilirliğinin ve İndirgenebilirliğinin İncelenmesi Yüksek Lisans Tezi, İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü.  İTÜ Metalurji ve Malzeme Mühendisliği Bölümü Demirli Hammaddelerin İndirgenme Davranışının Kinetik İncelenmesi Deney Föyü  Yıldız, N. Sünger Demir Üretimi 2014, Madencilik Dergisi, URL: https://www.researchgate.net/publication/ , Son Erişim Tarihi  Aydın, S. 2014, Metalurji ve Malzeme Mühendisleri için Termodinamik 1. Baskı, İstanbul: Literatür Yayıncılık