İslamî bir devrim değil | Altüst Dergisi
You are at:Home»Demokrasi mücadelesi»İslamî bir devrim değil
İslamî bir devrim değil
By Lewoxx on	 09 Kasım 2011 Demokrasi mücadelesi, Ortadoğu Devrimleri, Özgürlük mücadelesi
Ayaklanmalara katılanlara bakınca İslamcılık-sonrası bir kuşakla karşı karşıya olduğumuz açıktı. 1970’ler ve 1980’lerin büyük devrimci hareketleri bu kuşak açısından ana-babalarının zamanında olmuş geçmiş olaylar. Bu yeni kuşağın üyeleri ideolojiyle ilgilenmiyor: Sloganları pratik ve somut – “Erhal!” veya “Çek git!”. Cezayir’de 1980’lerdeki öncüllerinden farklı olarak İslam’a dönük bir çağrıları yok; yozlaşmış diktatörleri reddediyor ve demokrasi istiyorlar. Bu, göstericilerin laik olduğu anlamına gelmiyor, fakat laik bir politik alanda hareket ediyorlar ve İslam’ı daha iyi bir dünya yaratma yetisine sahip bir ideoloji olarak görmüyorlar.
El Kaide faaliyetlerini Batı’da yoğunlaştırdığı veya diğer yerlerde ‘Batılı’ hedeflere yöneldiği için, bu coğrafyadaki gerçek etkisi sıfıra yakın. Dolayısıyla Arap dünyasında son 30 yıldır süren yeniden-İslamîleşmeyi siyasî radikalizmle ilişkilendirmek hata olur. Arap toplumları 30 veya 40 yıl öncesine kıyasla görünür biçimde daha İslamî ise, yaşanan gösterilerde İslamcı sloganların yokluğunu nasıl açıklayabiliriz? İslamileşmenin paradoksu bu sürecin İslam’ı apolitikleştirmiş olması. Sosyal ve kültürel yeniden-İslamileşme (başörtüsü ve peçe giyilmesi, cami sayısındaki artış, vaizlerin ve Müslüman televizyon kanallarının ççoğalması) militan İslamcıların müdahalesi olmadan gerçekleşti ve aslında kimsenin tekelinde olmayan bir “dinî piyasa” yarattı. Kısacası, İslamcılar kamusal alanda dinin ifade ve temsil edilmesi konusunda 1980’lerde sahip oldukları egemenliği kaybettiler.
Arap dünyasındaki diktatörlükler genelde, Tunus hariç, çok görünür olan fakat siyasî olmayan, aslen halkın ahlakını denetleme takıntısı içindeki muhafazakâr bir İslam’ı kayırdılar. (Örneğin, başörtüsü sıradanlaştı.) Bu durum, sosyal hareketler geliştirmekten ziyade bireylerin yeniden İslamîleşmesini vurgulayan “Selefizm” ile iç içe geçti. Batı’nın yeniden İslamîleşmenin büyük yeşil dalgası olarak algıladığı şey aslında İslam’ın önemsizleştirilmesinden öte bir şey değildi: hazır yemekten kadın modasına kadar her şey İslamîleşti. Öte yandan dinin gereklerini yerine getirme yolları bireyselleşti. Artık insanlar kendi inancını kendisine göre yaratıyor, Mısırlı Amr Khaled gibi kendini gerçekleştirmekten bahseden vaizleri arıyor ve İslamî devlet ütopyasına ilgi terk ediliyor. Selefistler dinî değerlerin korunmasına yoğunlaşıyor ve siyasî bir programları yok. Ayrıca popülerliğini kaybettiği düşünülen diğer dinî akımlar, örneğin Sufizm, tekrar yeşeriyor. İnançların çeşitlenmesi şeklindeki bu eğilim İslam’ın sınırlarını da aşıyor; örneğin Cezayir ve İran’da Hıristiyanlığa geçiş dalgaları yaşandı.
Diktatörlüklerin dinî fanatizme karşı laikliği savunduğunu sanmak da hata olur. Tunus hariç olmak üzere, Arap dünyasındaki otoriter rejimler toplumlarını laikleştirmedi. Aksine, siyasî iktidarın doğasını tartışmaksızın şeriat yasalarının uygulanmasını isteyen, yeniden-İslamileşmenin yeni köktenci bir biçimine uyum sağladılar. Her yerde katı muhafazakâr bir teoloji üstünde temellenmiş resmî Müslüman kurumları devlet tarafından sistemin parçası haline getirildi. Bu öylesine etkili oldu ki, Kahire’deki al-Azhar üniversitesinde eğitilen geleneksel vaizlerin artık günün toplumsal veya siyasî konuları hakkında söyleyecek sözü kalmadı. Bunların, inançlarını daha açık bir dünyada yaşamak isteyen genç kuşaklara sunacakları bir şey yok.
Bu gelişmeler, Mısır’da Müslüman Kardeşler ve Tunus’taki al-Nahda’nın (“rönesans partisi”) değişen yüzünde örneklendiği üzere, İslamcı politik akımları da etkiledi. Müslüman Kardeşler hem başarı gibi görünen olaylar (İran İslam devrimi) hem de yenilgilerin (diğer yerlerde yaşdıkları baskılar) etkisiyle değişti. Al-Nahda’nın kurucusu Rachid Ghannouchi gibi eski tüfekler de, yeni kuşak militanlar da dersler çıkardı. Devrimin ardından iktidarı alma çabasının ya iç savaş ya da diktatörlüğe yol açtığını anladılar. Baskıya karşı mücadelelerinde farklı siyasî güçler ve oluşumlarla temas ettiler. Kendi toplumlarını iyi tanıdıkları için ideolojilerin etkisinin az olduğunun farkındaydılar. Recep Tayyip Erdoğan ve AK Parti’nin demokrasi, seçim başarısı, ekonomik kalkınma ve ulusal bağımsızlık ile İslamî olmasa da en azından “otantik” değerlerin savunusunu uzlaştırmayı başardığı Türkiye’den de dersler çıkardılar.
Hepsinden önemlisi, Müslüman Kardeşler artık alternatif bir ekonomik ve toplumsal model savunmuyor. Kardeşler, ahlakî konularda muhafazakâr ve ekonomide liberal hale geldi. Bakış açılarındaki en çarpıcı değişimin bu olduğuna şüphe yok, çünkü 1980’lerde İslamcılar ezilen sınıfların çıkarlarını savunduklarını iddia ediyor, ekonomide devlet mülkiyetini ve servetin yeniden dağılımını savunuyorlardı. Bugün Müslüman Kardeşler Mübarek’in tarım karşı-reformlarını destekliyor ki bu uygulama, toprak sahiplerinin fiyatları arttırma ve kiracı çiftçileri işten çıkarma hakkını iade etti. Bu dönüşüm o raddeye ulaştı ki, İslamcılar artık Nil Deltası’ndaki toplumsal hareketlerde hiç yer almıyor, burada özellikle sendikal militanlık ve “sol” yeniden yükselişte.
Öte yandan, İslamcıların burjuvalaşması aynı zamanda demokrasi için de önemli bir kazanım oldu çünkü bu, onları uzlaşmaya ve diğer siyasî güçlerle ittifak kurmaya itiyor. Dolayısıyla diktatörlüklerin İslamcılığa karşı en etkin korunma yolu olup olmadığını tartışmanın anlamı kalmadı; İslamcılar demokratik oyunun aktörleri haline geldiler. Kamu ahlakı üzerinde denetim kurmaya kalkmaları doğaldır, ancak ellerinin altında İran’daki gibi baskıcı bir aygıt veya Suudi modeli bir din polisi yokken, sadece demokratik seçim talebinin ötesine geçen özgürlük taleplerini içlerine sindirmek zorundalar. Kısacası, İslamcılar ya kendilerini Selefist gelenekle özdeşleştirecek ve İslam’ın modernlikteki yerini yeniden kurgulama çabasından vazgeçecekler ya da din ile siyasetin ilişkisi hakkındaki anlayışlarını yeni baştan düşünmek zorunda kalacaklar.
Mısır’da isyan büyük ölçüde apolitik kaldığı sürece Müslüman Kardeşler gelişmelerde merkezî bir rol oynayacak. Şu anda olanlar hâlâ sadece protesto siyaseti, yeni türden bir rejimin şafağı değil. Ayrıca Arap toplumları bir şekilde muhafazakâr kalmayı sürdürüyor. Ekonomik liberalleşme döneminde gelişen orta sınıflar istikrar istiyor. Her şeyden çok diktatörlüğün vahşiliğini protesto ediyorlar. Bu noktada, Mısır ile Tunus arasında bir karşılaştırma aydınlatıcı olabilir. Tunus’ta geniş Ben Ali aşireti yalnızca iktidarı değil serveti de paylaşmayı reddederek bütün potansiyel müttefiklerini zayıflattı. İş dünyası iktidardaki aile tarafından söğüşlendi ve ordu hem siyasî hem malî açıdan marjinalleşti. Tunus ordusu yoksuldu ve bu yüzden kendisine daha fazla bütçe ayıracak demokratik bir rejimin ilerlemesinde çıkarı vardı.
Mısır’da ise rejimin çok daha geniş bir toplumsal tabanı vardı ve ordu sadece siyasî iktidarın değil ekonominin idaresinin de ayakta tutulmasında rol sahibiydi ve bunun faydalarını görüyordu. Bu açıdan Mısır Arap dünyasında tipiktir. Dolayısıyla bölgedeki demokratik hareketler, derin kökleri olan işbirlikçilik ve yandaşlıkla uğraşmak zorundadır. Demokrasi talebi; ordu, aşiretler ve siyasi elit içindeki karmaşık sadakat ve aidiyet düzenlemelerinin üstesinden gelebilir mi? Rejimler eski ittifaklardan (Ürdün’de Bedeviler veya Yemen’de aşiretler) ne ölçüde faydalanabilecek? Öte yandan, bu tür grupların kendileri demokratik değişim hareketinin aktörleri haline gelebilir mi? Din bu yeni duruma nasıl uyum sağlayacak?
Değişim sürecinin uzun ve kaotik olacağından kuşku yok, ancak kesin olan bir şey var: Arap-Müslüman istisnacılığı devri kapandı. Yaşanan olaylar, uzun süredir gelişmekte olduğu halde, Batı’nın Ortadoğu’ya çarpık bakış açısı yüzünden görünür olamayan köklü dönüşümlere işaret ediyor. Mısır ve Tunus’taki olaylar buralardaki halkların kendi tarihlerinden ders çıkardığını gösteriyor. İslam ile işimiz bitmedi, orası kesin, tıpkı liberal demokrasinin “tarihin sonu” olmadığı gibi. Ancak en azından, İslam’ı bugün artık kendi içine kapalı olmayan (eskiden de öyle olduğu kuşkuludur zaten) bir “Arap-Müslüman” kültürü ile ilişki içinde düşünmeyi öğrenmek zorundayız.
Çeviren: Betül Genç