SINIFSAL BAKIŞ | Paylaşım savaşı ve Suriye
Muhtemel İdlib operasyonunun gündeme gelmesiyle beraber yapılan tartışmalar/değerlendirmeler, bir kez daha parça-bütün ilişkisini de kapsayan ve savaşın gerçek nedenlerine/müsebbiplerine işaret eden sınıfsal bakışın ne denli önemli/gerekli olduğunu gösterdi. Bir diğer ifadeyle bugün Marksizmin temel önermelerinin bu konudaki yol göstericiliğine hiç olmadığı denli ihtiyacımız var.
“Resmi tarih oldum olası büyük katillerin tarihidir.” diyor Albert Camus. Suriye’nin de 2011’den bugüne yaşadıklarının tarihi yazılacaksa, gerçekte işgale karşı direnenlerin meşruiyetini ölçü alan bir bakış açısıyla yazılmalıdır.
Uluslararası zorbalık yaparak Suriye’yi işgale, katliam ve talana karar veren ABD ve işbirlikçilerinin durduğu yerden Suriye’nin tarihi yazılamaz. Suriye’de karşılıklı bir çatışma, iki taraflı katliam, suç vb. yok; emperyalist işgal ve katliamlar var. Mücadelede güncel görevleri tayin edecek olan baş çelişme de meşruiyet de haklı ve haksız savaş tanımları da bu çerçevede ele alınmalıdır.
Ortadoğu’da yaklaşık 30 yıldır oturmuş/değişmez gibi görünen dengeler değişiyor. 1989’dan sonra Sovyetlerin dağılmasıyla yani dünya hegemonyasında ABD’yi sınırlayan ve iki kutuplu dünyaya yol açan en önemli öğelerden birisinin saf dışı kalmasıyla beraber, hegemonik bir güç olarak ABD ve AB kaldı.
Rusya’nın varlığını koruma önceliğiyle kendi içine döndüğü bu süreçte ABD, Yeni Dünya Düzeni vb. söylemler eşliğinde, tam oturmamış da olsa küresel boyutta bir hegemonya kurdu. 1990-91’de yaşanan Birinci Körfez Savaşı bu hegemonyanın pekişmesinde etkili oldu. 1990’ların sonunda bir kriz yaşandı belirli oranlarda bir otorite boşluğu da oluştu ancak o süreçte bölgede ABD’nin yerine hegemonya oluşturacak bir güç olmadığı için süreç aynı güç dengeleri üzerinden gelişti.
Özellikle 2002 sonrasında AKP’nin de iktidara getirilmesiyle Ortadoğu’da Müslüman Kardeşler dahil Yeşil Kuşak uygulamasından kalan ilişkiler de değerlendirilerek, yeni bir hegemonya süreci örgütlenmek istendi. Ancak aynı süreçte ABD’nin dünya ölçeğindeki belirleyiciliğinin yavaş yavaş zayıfladığı, Çin ve Rusya eksenli farklı bir blokun etkisini hissettirmeye başladığı görüldü.
Bugün ABD’nin hegemonyası sona ermemiş ve karşıt/yeni blokun oluşumu tamamlanmamış olsa da değişen güç dengelerine bağlı olarak yeniden paylaşım ihtiyacının oluştuğunu ve bu paylaşımın kriz koşullarında yeni bir düzen arayışı eşliğinde gündeme geldiğini söylemek mümkün.
Mevcut paylaşım sürecinin kullanılan araç ve yöntemler açısından önceki paylaşım savaşlarına benzememesi, olgunun özünü değiştirmiyor. Deneyim kazanan ve güç dengelerini/koşulları hesaba katan küresel aktörler, doğrudan savaş yerine ağırlıklı olarak vekalet savaşını, taşeronlarla iş görmeyi vb. tercih ediyor. Suriye’nin, 2011’deki müdahaleden kısa bir süre sonra “Suriye artık yalnızca Suriye değildir” dedirten bir zemine dönüşmesi, deyim yerindeyse dünya ölçeğindeki paylaşımın sıcak sahası, kapışma alanı, karşılıklı güç ve imkanların denendiği bir arena haline gelmesi, bunun ifadesidir.
Ortadoğu’yu yeniden şekillendirmeyi ve İran’dan Lübnan’a uzanan Şii Hilali’ni koparmayı amaçlayan ABD, bu süreçte gerek kendisinin gerekse işbirlikçilerinin gücünün sınırlarıyla yüzleşti.
Genel bir tanımla söylersek sistemin başat aktörleri, değişen koşullara ve güç dengelerine göre yeni bir paylaşım ve buna bağlı olarak yeni bir dünya düzeni amaçlarken bu kez, önceki deneyimlerden ders çıkararak yol alıyor. Örneğin karşıt kutuplarda yer alanlar, zorunlu hallerde diyaloga da giriyor anlaşmalar da yapıyor. Buna ABD-Rusya ilişkileri gibi Türkiye-Rusya ilişkilerini de örnek verebiliriz.
Suriye bir laboratuvar niteliğindedir
Suriye bugün artık gerek haklıyı haksızdan ayırmak gerekse dünya ölçeğinde yaşanan paylaşım ve hegemonya ilişkilerini, yeni düzen arayışlarını anlamak açısından bir laboratuvar niteliğindedir.
ABD, BOP’tan da dünya ölçeğindeki hegemonyasını kaybetmemek için tüm imkanlarını seferber etmekten de vazgeçmiş değil. Bu anlamda özellikle İdlib meselesi gündeme geldiğinde, sanki bu işin sonuna gelindiği, sürecin tamamlanmakta olduğu yönündeki değerlendirmeler bütünlüğü kavramaktan/kapsamaktan uzak kaldı. İdlib’te yaşanacağı varsayılan büyük kapışmaya Armageddon, 1945 Berlin’i vb. yakıştırmalar yapıldı. Tam da bu dar ufukla hareket edenler Türkiye-Rusya görüşmesinden sonra gelen mutabakata şaşırdı, Türkiye’nin başarısından söz edenler oldu.
Daha önce Doğu Halep, Doğu Guta, Kuneytra vb. yerlerdeki operasyonlar sırasında da yapıldığı gibi bugün de İdlib’e dair gerçeklerin üzerinde dezenformasyonun ağırlığı hissediliyor.
Suriye’de başından beri egemen dilin istismar ettiği kavramlar var; bunlardan biri de “insani kriz” veya “mülteci” meselesidir. Anımsanacak olursa Halep’in cihatçı çetelerden kurtarılması sürecinde de benzer gürültüler çıkarıldı ama sonuçta kaçanlar veya anlaşarak çekilenler cihatçı kesimler oldu. İHH’nın yayınladığı afişteki “3 milyondan fazla İdlibli yardım bekliyor” ibaresinde de görüleceği gibi yanlış bilgilerle istismar iç içe geçiyor. Düşünün ki İdlib’in nüfusu yaklaşık 1,5 milyon. Orada on binlerce cihatçı var ama “3 milyondan fazla İdlibli yardım bekliyor!” Daha da önemlisi diğer bölgelerde olduğu ve burada da gösterilmeye çalışıldığı gibi (o oranda) Suriye halkı Esad rejiminden kaçmıyor. Sürecin ilk etabında gerek savaşın gerekse bu konuda Türkiye’nin yönlendirme ve teşviklerinin de etkisiyle göç edenler oldu. Ancak devamında örneğin Halep’te böyle bir şey olmadı. Tersine yerli halk cihatçılardan kurtulduğu için bir oranda da olsa rahatladı.
Büyük ve tek kapışma mı yaygınlaşan ve çeşitlenen paylaşım savaşı mı?
Gerçekte (ihtimal dışı olmasa da) bugün hemen hiçbir taraf İdlib’te “büyük kapışma” istemiyor. Yani operasyonun ertelenmesinin veya farklı çözüm arayışlarının sebebi Türkiye’nin iradesi, dayatması veya yaratıcılığı değil, tarafların gerçekliğidir.
Gelinen aşamada Akdeniz; ABD, Rusya, İngiltere, Fransa dahil pek çok ülkenin donanmasının yığıldığı bir alana dönüşmüştür. ABD, bir taraftan Suriye’de peş peşe kurduğu üslerindeki askeri imkanları artırırken diğer taraftan yeni cepheler açma veya savaşı Irak’a ve hatta İran’a yayma hamleleri yapıyor. “Kazanamıyorsan denklemden düşür” anlayışıyla bazen salt yıkmayı veya zarar vererek istikrarsızlaştırmayı, bu yöntemle de olsa kendi politikalarına karşıtlık oluşturan zeminde bozucu etki yapmayı tercih ediyor. Diğer taraftan da sürece Avrupa ülkelerinin aktif katılımını sağlayarak denklemi büyütüp güç dengelerini değiştiriyor.
Toplam resme bakıldığında ABD’nin hâlâ Irak’ın batısındaki, Suriye’nin doğusundaki ve Suudi Arabistan’ın kuzeyindeki Sünni kökenli aşiretleri bir yapı altında toplama eğiliminden vazgeçmediği görülür. Deyr ez Zor’un doğusundaki petrol yataklarından elde edilecek geliri bu aşiretlere aktararak veya farklı biçimlerde çıkar ilişkileri içine sokarak onları bölgedeki politikalarında işlevlendirmeyi amaçlıyor.
Suriye’de şu veya bu şekilde yaşanacak uzlaşmada/paylaşımda ABD’nin, sadece Kürtlerin değil Sünnilerin de bir odak olarak varlık göstereceği federatif bir yapı için dayatmalarda bulunması olasılık dahilindedir.
Tabii bunlar bugünkü verilerle ilişkili öngörülerdir. Mevcut veriler, paylaşımın ve hatta ticaret savaşı dahil, farklı araç ve yöntemlerle sürdürülen alan tutma ve hegemonya savaşlarının yayılarak ve çeşitlenerek süreceğini gösteriyor. Yani mesele, anlık veya bir kentteki (ve hatta ülkedeki) çatışmayla sonuçlanacak türden lokal bir mesele değil.
Benzer bir durum, bir başka açıdan ticaret savaşı için de geçerlidir. Gerçekte bugün koparılan tüm gürültülere rağmen ticaret savaşı henüz başlamış sayılmaz. İlerleyen süreçte çok daha farklı araç ve yöntemlerin geliştirilmesi, paylaşımın farklı coğrafyalara yayılması beklenmelidir.
Daha da önemlisi, her türlü kuralsızlığın, ölçüsüzlüğün dayatıldığı bir iklim hâkim kılınmak isteniyor. Düşünün ki Suriye’deki rejim karşıtı güçlere silah dahil her türlü desteği yapan ve bunu savunan, bugün de İdlib’teki cihatçı katillere aynı desteği veren Erdoğan, “Suriye’de terör örgütlerine TIR ve kargo uçakları dolusu silah verenler gelecekte bunun bedelini ödeyecek” diyebiliyor.
İşte bu koşullarda dezenformasyonun etkisinde kalmamak ve isabetli bir duruş için süreç, emperyalizm ve ezilen halklar çelişmesi üzerinden değerlendirilmeli, görev tanımı da ittifaklar da emperyalizme karşı bağımsızlık, faşizme karşı demokrasi mücadelesi perspektifiyle yapılmalıdır.
Etiketler: emperyalizmmanşetsınıfsal bakışsuriyeTürkiye