Geçmiş geleceğe benzer!
Bilim ve Sanat Vakfı'nın yaz seminerleri kapsamında 'İbn Haldun'da Şehir Ve Medeniyet Tasavvuru' Mehmet Akif Kayapınar tarafından sunuldu.
11 Temmuz 2010 Pazar 13:13
İbn Haldun’da “şehir” metaforu diğer felsefecilerden biraz daha farklıdır. O, şehri bir zamansızlık içinde görür. Şehrin zamansızlık ve mekânsızlık içeren yönü vardır. Bütünselliği de barındırır kendi içinde.
İnsan değiştikçe şehir değişiyor
Şehir deyince, İbn Haldun’un medeniyetten ne anladığını bilmek gerekiyor. Bu noktada siyaset, ahlak, ekonomi ve bilim arasında karşılıklı bir bağımlılık var. İbn Haldun’un düşünce sisteminde “insan” var. İnsan değiştikçe şehir değişiyor. İbn Haldun'un düşüncesinde "uzay zamansallık" ve "tekamül"den söz etmek mümkün. Onun için yok olma ve bozulma değişimi vardır.
İbn Haldun uzay zamansallığında “halden hale bir değişim”den bahsetmektedir. Hiçbir olay ya da olgu meydana geldiği bağlamdan bağımsız düşünülemez. Bütün bu olaylar “ilişkisel” biçim arz eder. İlişkisellik sosyal düşüncede tartışılan bir konudur. İbn Haldun’a göre tüm değişimlerin altında değişmeyen sabit bir şey vardır. Bu da umranın tabiatıdır.
Zahiren değişim anlamsız gelebilir. Ama çok daha temeldeki bir gerçekliğin tezahürüdür bu. Dolayısıyla bir döngüsellik hâkim. “Suyun suya benzemesinden çok geçmiş geleceğe benzer.” (İbn Haldun) Her olayın bir özü, bir de arazları vardır. Eğer eşyanın özünü eşyanın arazlarından ayırt edemezseniz değişimi göremezseniz.
İbn Haldun’un “insan tabiatı” algısı
Akletme özelliği bu bağlamda önemlidir. Aklın yanı sıra güdüler vardır. Zaruri, harici, kemâli ihtiyaçlardan söz etmek mümkün. İnsan tabiatı, İbn Haldun algısında, zararlı ilişkisel bir biçimde insanda yer ediniyor. Herkes yapageldiği şeyi meleke edinir.
İbn Haldun’da “umran”
Umran; İmâr etmek, bir yere yerleşmek, medeniyet gibi anlamları ihtiva eden bir kavramdır. İbn Haldun İslam medeniyeti ile medeniyetler arasındaki farkları konu edinmiyor. İbn Haldun’da umran ya da medeniyet o hikâyenin kendi adıdır. Umran, İbn Haldun’da en temel düzeydir ve ondan daha geniş bir birim yoktur. Umranın iki formu vardır: Bedâvet (Toplum yaşamının ilk hali/ Bedevilerden gelen bir anlam) ve Hadâret (şehir hayatı)
Bedevi umran: Tarım ve hayvancılık temel ihtiyaçların temininde aslî unsurlardır. Sert, kaba, cesur ve ataktırlar. Bedeviler yüksek bir askeri kabiliyete sahiptirler.
Hadari umran: Zanaat ve ticaret, uzmanlaşma özelliklerine sahip, lüks ihtiyaçları karşılama gereksinimi vardır. Kırılgan ve korkak bir insan tabiatına sahiptirler. Askerî yönü zayıftır.
Bedavette güçlülük ve asabiyet var. Geleneklere bağlı, eğitimi düşük, yüksek ahlak ve dindarlık özellikleri hâkimdir. Hadarette ise son derece gayrişahsîleşmiş, kurumsallaşmış devlet yapısı hâkim. Weber’in tanımıyla ahlakî zaafların hâkim olduğu bir sistem…
Mülkten mahrum olmak asabiyetin önemli bir kaynağı
Devamlı surette bir devinimden, değişimden bahsedecek olursak bunların da mekanizması asabiyettir. Yani birlik ruhu asabiyettir diyebiliriz.
Bir zümrede asabiyet hâkim olursa artık yerinde duramaz, sahip olduğundan daha fazla bir şeye sahip olmak ister. Bedevilerde asabiyet daha güçlü… Mülkten mahrum olmak asabiyetin en önemli kaynağıdır zaten. Mülk siyasî otoritedir. Bunun dışında olma hali asabiyetin yıkılış sebebiyetidir. Kim mülkten mahkum? Bedeviler… Bedeviler köylerde, kasabalarda ya da çölde yaşayan insanlardır. Mülke meylederler ve mülkü ele geçirmek isterler. Bu iki grup (Hadaret ile Bedaret) karşılaşmasında Bedevilerin galip geleceği malumdur. Bedevilerin mülkü ele geçirme arzusu kitlesel olarak gerçekleşir.
İbn Haldun’a göre devleti meydana getiren asabiyet kurumudur. Asabiyet değiştikçe devlet yapısı da değişir. Aslolan o kuralları etkileyecek olan insandır. Devlet mülkün formudur çünkü. Mülk, siyasi, ekonomik güçtür bir nevi.
Şehrin ömrü devletin ömrüne tâbidir
Hadaret; şehir hayatıdır. Devlet olmadan şehir olmaz. İbn Haldun’a göre şehirleri devlet kurar. Şehrin ömrü devletin ömrüne tâbidir. Devlet ne kadar büyükse kurulan şehir de o kadar büyük ve müreffehtir. Umran hadaretle birlikte sona erer. Ve bu döngü bu şekilde sonuçlanır.
M. Akif Kayapınar anlattı, Hatice Algın notlar aldı
Güncelleme Tarihi: 13 Temmuz 2010, 18:01
#Mehmet Akif Kayapınar,