Elektrik Yasaları. - Forum Renkli - Türkiye`nin En Renkli Eğlence ve Bilgi Paylaşım Platformu
06 Mart 2013, 22:31 #1 (permalink)
Devinime neden olan neden olan etkiler insanları uzun süre ilgilendirmiş ve bu konuda Galileo ve Newton zamana dek pek başarılı sonuçlar elde edilmemişti. Galileo’dan önce filozoflar bir cismi devindirebilmek için kesinlikle bir etkinin yani bir kuvvetin gerektiğini ileri sürmemişler ve ****olağan**** halde bir cismin durması gerektiğine inanmamışlardı.
Gerçekten bir düzlem üzerinde bir cisim kaydırılmak istenirse cismin kısa bir süre gittikten sonra yavaşlayıp durduğu gözlenir. Bu gözlem dış bir kuvvet olamadığı sürece kaymanın olmadığı düşüncesini destekler. Galileo yaptığı deneylerde bu inancın gerçek olmadığını gösterdi. Eğer cisim ve onun üzerinde durduğu düzlen pürüzsüz hale getirilirse ve cisim yağlanırsa cismin hızının daha yavaş azaldığı ve cismin daha ileride durduğu gözlenir. Buna göre cismin kayması yavaşlatıcı yani bütün sürtünmeler ortadan kaldırılırsa cismin değişmez bir hızla yoluna bir doğru boyunca sonsuza değin devam sonucu çıkar. Galileo’nun vardığı sonuç bu idi. Ona göre bu cismin hızını değiştirmek için bir dış kuvvet gerekir; ama belli bir hızda giden cismin hızını koruyabilmesi için bir kuvvete gerek yoktur. Mesela bir sandığı bir düzlemde ittiğimiz durum için ellimizin verdiği itme sandığa bir hız kazandırır fakat düzlem sandığa bir kuvvet uygulayarak onu yavaşlatır ve durdurur. Her iki kuvvette hızda bir değişim yani bir ivme oluşturur. İşte Galileo’nun bulduğu bu gerçeği Galileo’nun öldüğü gün doğan Isaac Newton bir evrensel yasa olarak 1686 da yazdığı Princiria Matematika Philosoph Naturalis adlı kitabında ortaya koydu. Newton’un cisimlerin devinimini açıklayan üç yasadan ilki olan bu yasa şöyle tanımlanabilir:
Herhangi bir cisim üzerine bir kuvvet etki ediyorsa yada etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa cisim durumunu değiştirmez; yani duruyorsa durur deviniyorsa yani hareket ediyorsa devinimini bir doğru boyun devam ettirir.
a) Duran bir cisme bir kuvvet etki etmedikçe cisim yine hareketsiz kalır. Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfır (R=0) ise cisim o anki durumunu korur.
Hareketli bir cisme bir kuvvet etki ederse cismin hızı ve yönü değişmez. Cisim hareket ediyorsa düzgün doğrusal yani sabit hızlı olarak hareketine devam eder.
Newton’un bu birinci yasası gözlem çerçevelerini de tanımlar. Çünkü genel olarak bir cismin ivmesi yani hızındaki değişim belli bir gözlem çerçevesine göre ölçülür. Birinci yasaya göre cismin çevresinde başka bir cisim yoksa yani bir cisme belli bir kuvvet etki etmiyorsa öyle gözlem çevreleri bulabiliriz ki cismin bu çerçevelerde ivmesi olmasın. Cisimlerin üzerine etki eden kuvvetlerin olmaması durumunda cimlerin durumlarını koruması maddenin bir özelliği olarak alınır ve buna eylemsizlik denir. Newton’un birinci yasasına da çoğu kez eylemsizlik yasası denir ve bunun geçerli olduğu gözlem çerçeverlerine eylemsizlik gözlem çerçeveleri denir. Bu çerçeveler durağan yıldızlara göre duran yada düzgün değişmez bir hızla giden gözlem çerçeveleridir.
Newton’un birinci yasasında görüldüğü gibi bir cismin durması veya değişmez bir hızla gitmesi arasında fark yoktur. Buna göre bir eylemsiz çerçevede durduğu gözlenen bir cisim başka bir çerçeveden bakılınca değişmez bir hızla gider görünür. Her iki çerçeveye göre de cismin bir hızı yoktur. Her iki çerçeveye göre de cismin bir ivmesi yoktur; yani hızı değişmez. Buna göre her iki çerçevedeki gözleyici de cismin üzerine bir kuvvet etkidiği yada etki eden kuvvetlerin bileşkesinin sıfır olduğu bulunur.
Birinci yasadan biliyoruz ki kuvvet olmadığında cismin hızında bir değişim yani ivme söz konusu değildir. O halde kuvvet olduğunda bir ivme yani bir hız değişimi olmalıdır. Kuvvet ile ivme arasındaki bağlantıyı bulabilmek için önce aynı bir cisme değişik şiddet ve doğrultuda kuvvet uygulanıp F ve a ölçülürse sonrada farklı cisimlerle aynı ölçmeler yapılırsa şu sonuçlar elde edilir:
Bu sonuç cisim başlangıçta durgunda olsa herhangi bir hızla belli doğrultuda gitse de doğrudur.
2) Belli bir cisim için kuvvetin şiddetinin ivmenin oranı değişmez kalmaktadır.
Bu oran değişik cisimler için farklı fakat bir cisim için aynıdır.
Bu değişmeze cismin bir özelliği gözüyle bakılır ve cismin kütlesi olarak adlandırılır. Kütle m harfiyle gösterilir.
F = m . a eşitliğinde görüldüğü gibi kütle uygulanan kuvvete karşı cismin kazanacağı ivmeye karşı koyan bir nicelik olarak ortaya çıkmaktadır. Yani aynı bir kuvvetle kütlesi küçük olan bir cisim daha büyük bir ivme kütlesi büyük olan bir cisim ise daha küçük bir ivme kazanır. Söz gelimi duran yada hiç değişmeyen bir hızla giden otomobilin (~ 1500 kg) hızında saniyede 5 m/s lik bir hız değişimi sağlayabilmek için 7500 N luk bir kuvvet gerekirken aynı hız< değişimini bir kamyonda (~2000 kg) sağlayabilmek için 2500 N luk bir kuvvet gerekir. Bu yönüyle kütle devinime karşı koyan bir niceliktir; başka bir deyimle ötelenme devinimindeki değişime karşı kor.
Bu açıdan kütleye öteleme eylemsizliği de denir.
eşitliği vektörel bir eşitliktir. Bir cisme aynı anda çeşitli doğrultularda çeşitli büyüklüklerde bir çok kuvvet etki ettiğinden cisim bunların bileşkesi yönünde bir ivme kazanır.
Devinim tek boyutta ise bu durumda kuvvetler de tek doğrultuda olacağından kuvvetlerin büyüklüklerinin cebirsel toplamının kütleye oranı ivmenin değerini verir. Devini iki boyutta ise bu durumda kuvvetler x y bileşenleri bulunur. bunların cebirsel toplamının kütleye bölümü o yöndeki ivme bileşenini büyüklüğünü verir.
Cismin momentumunda zamana göre değişiminin oranı cisme etkiyen kuvvetle doğru orantılıdır.
Günlük yaşantımızda bir cisme bir kuvvet uygulanması söz konusu olduğunda onun herhangi bir yolla itilmesi yada çekilmesi aklımıza gelir.
Sözgelimi asılı bir mıknatıs çubuğunu yaklaştırdığımızda aynı adlı kutuplar karşı karşıya geldiğinde asılı mıknatısın bizde uzaklaşacak yönde gittiğini; ters adlı kutupların karşı karşıya gelmesi durumunda asılı olan mıknatısın bize doğru geldiğini görürüz.
Her iki durum için elimizdeki mıknatısın asılı olan mıknatısa bir kuvvet uyguladığını ve bunun sonucu olarak asılı mıknatısın devinime başladığı söyleriz. Bunun yanında elimizde tuttuğumuz mıknatısın da diğer mıknatısa yaklaştırılırken çekilip ittiğini hissederiz.
doğadaki bütün gerçek kuvvetler çevreyle etkileşme sonucu çıkarlar. Yukarıdaki deneyde II mıknatısı I mıknatısının yakınına getirildiğinde yani çevresinde bulunduğunda etkilenmektedir. Aynı şekilde II mıknatısta I mıknatısının çevresinde bulunmasından ötürü etkilenmektedir. O halde bir milletin varlığı iki cismin arasında karşılıklı bir etkileşme sonucudur. Ancak görülüyor ki bu etkileşmeden bir değil iki kuvvet ortaya çıkmakta biri diğerine bir kuvvet etki ettirirken diğeri de aynı değerde fakat zıt yönde bir kuvveti öbürüne etki ettirmektedir. Buradan şu sonucu çıkartabiliriz: Bir cisim diğer bir cisme bir kuvvet etki ettirdiğinde diğer cisim de bu cisme bir kuvvet etkiler. Buna ek olarak bu kuvvetlerin değerleri eş kuvvetleri zıttır. Bu durumda yalıtılmış tek bir kuvvetten söz edilemez. İki cisim arasındaki etkileşime de bu kuvvetlerden birine «etki» diğerine «tepki» kuvveti denir. Başka bir deyimle
kuvvetlerden birisi «etki» olarak alınırsa diğeri birinciye karşı «tepki» olarak alınır.
Etki-tepki kuvvetlerinin özelliğini gösteren yasa Newton’un üçüncü yasası olarak şöyle açıklanabilir:
İki cisim arasında oluşan etkileşmede F kuvveti ikincinin birinciye etkidiği F kuvvetine eşit fakat zıt yönlüdür.
« - Fizik Terimleri Sözlüğü. | Su Kristallerinin Sırları. »