Kuşkusuz insan psikolojisi incelenmeye, üzerinde araştırma yapılmaya değer konulardan biri. Fakat teknolojik gelişmelerle gündelik yaşantımıza giren yeniliklerin hayatımızı daha kolay ve yaşanılır kılması; insanoğlunu kötü alışkanlıkların, tatminsizlik duygusunun ve ideal eksikliğinin pençesine düşürdü ve psikoloji, toplumların geleceği için çok daha da önemli bir alan haline geldi. Bu bağlamda insanın ruh hali üzerinde yapılan incelemeler sayesinde modern hayat içerisinde var olmaya, kendini bulmaya ve yaşadığı topluma uyum sağlamaya çalışan bireyin ruh hali ve davranışları temellendirilmeye başlandı. Biz de Çekmeköy2023 dergisi olarak psikiyatri alanında çok değerli çalışmaları bulunan ve uzun yıllardır televizyon programlarında danışmanlık hizmeti veren Psikiyatrist Profesör Doktor Arif Verimli hocamızla insan psikolojisi, pedofili, takıntılar, futbolda holiganizm ve stres konuları üzerine istifade edeceğinizi düşündüğümüz bir röportaj gerçekleştirdik.
Sizi psikiyatri alanında ihtisas yapmaya yönlendiren nedir?
17 yaşında tıp eğitimine başladım. O gün bu gündür mesleğimi ve hastalarımı çok sevdim, her şeyin üzerinde tuttum. Avukat ya da mühendis bir Arif Verimli’yi açıkçası ben de çok merak ediyorum. Hastalarım için kanımca sayısız şeyler yaptım. Bir tane örnek vereyim: Boşanma aşamasında olan ve zorlu bir dönemden geçen bir kadın hastamın elinden tuttum ve onun yıllar içerisinde bir kurumda genel müdür olmasına şahit oldum. Ben hastalarımla hep iç içe olmak istedim. Onları hep benimsedim. O yüzden bu mesleği seçtim.
Genç nesli alkol ve uyuşturucudan alıkoymak için çalışmalarda bulunuyorsunuz. Tedavi ettiğiniz gençlerde kötü alışkanlıklara olan eğilimin çocukluk dönemiyle bir alakası olduğunu tespit ettiniz mi?
Hayır, aslında böyle bir tespitim yok. Riski arttıran faktörler tabii ki var. Bunları sıralarsak eğer:
- Parçalanmış, boşanmış aileler,
- Ebeveynlerden birinin kaybı,
- Aile içinde uyuşturucu madde kullanan bir üyenin varlığı,
- Aile içi iletişim eksikliği,
- Baskıcı ve ilgisiz aile,
- Aile içinde gencin özdeşim kurabileceği bir bireyin olmaması,
- Aşırı koruyucu, kollayıcı aile.
Sorunlu bir anne baba ilişkisinin olduğu bir ortamda büyüyen çocuğun, diğer bireylere oranla suç işlemeye daha meyilli olduğu doğru mudur? Aile hayatı bireyin ruhsal yaşantısına nasıl etki eder?
Eğer genetik bir yatkınlık varsa, geçirilmiş menenjit, ağır kafa travması ya da ağır ateşli bir hastalık gibi organik beyin sendromuyla ilgili bir ağır hastalık söz konusuysa; bunun yanında mental retardasyon, tedavi edilmemiş hiperaktivite ve madde kullanımı dürtüselliği ve suç eğilimini arttırır.
Son zamanlarda NLP, psikoterapi, hipnoterapi gibi terapi yöntemleriyle olumsuz bilinçaltı kayıtlarının olumlularıyla değiştirildiği iddia edilmekte. Bilinçaltı kayıtlarını gerçekten değiştirmek mümkün müdür?
Bilinçaltı kayıtlarının değiştirildiğini ve bunun için yöntemler geliştirdiğini iddia etmek tamamen bir şovdur. Böyle bir tedavi şekli ve bildiğimiz bir yöntem yok. İnsanın mental sürecindeki sorunlarının en etkili tedavi şekli ilaç tedavisiyle birlikte uygulanabilecek yapılandırılmış psikoterapilerdir, ancak önüne gelen de psikoterapi yapamaz. Bunun için çok ciddi eğitimler almak ve donanım sahibi olmak gerekir. Çünkü ileride bunlar çok büyük sorunlar teşkil edebilir.
Toplumda birkaç yıldır “çocuk istismarı” suçlarında inanılmaz bir artış gözlenmekte. Bu artışı belirli bir sebebe bağlayabilir miyiz ya da azaltmak için hangi alanlarda, ne tür çalışmalar yapılabilir?
Arttı denemez çünkü artık bilgilenme ve bilinçlenme arttığı için kimse gizlemiyor ve bu kesinlikle çözüm için daha doğru işler yapmamızı sağladı. Pedofili: bir cinsel dürtü bozukluğu olup çocuklara karşı cinsel haz duyma, fanteziler kurma, cinsel eylem ve davranışta bulunmadır. Ergen olmamış küçük çocukların cinsel nesne olarak seçildiği bir insanlık suçudur. Türk Ceza Kanunu 77. maddesinde çocukların cinsel istismarını “İnsanlığa Karşı İşlenen Suçlar” kapsamında değerlendirmiştir. Bu sebeple ailenin rolü, annenin önemi burada devreye giriyor. Anne bu sapığı ve özelliklerini bilecek ki önlemini alacak. Amerika’da yapılmış kapsamlı ve çok denekli bir araştırma çocuğu cinsel saldırıdan annenin dikkatinin ve uyanıklığının koruyabildiğini göstermiştir. Çünkü çocuk eylemin ne olduğunu adlandıramayabilir. Saldırının kendi zararına dönük bir cinsel eylem olduğunu fark etmeyen çocuk başına geleni anlatmayabilir. Anne anlayacak, anneye güvenilecek, anne eğitilecek. Ben şahsen bu araştırma ve kendi kişisel yaşam birikimimim doğrultusunda şunu rahatlıkla söyleyebilirim:‘‘Pedofilinin düşmanı annedir.’’ Ama tabi anne de pedofili değilse ki böyle bir durum neredeyse yok denecek kadar azdır. Çocuğun hal ve hareketlerinden şüphelenen annenin bu konuda kıyameti koparması hemen psikiyatrik ve adli yardım araması ortalığı yıkması elzemdir. Çocuk hırçın, hareketli, sürekli ağlıyor ya da tam tersi sessizleşen bir ruh haline büründüyse dikkat etmek gerekebilir. Çocuk bir cinsel saldırıya uğradığı durumda korkup/korkutulup anlatmasa bile bunu davranışlarıyla ve gözleriyle belli edecektir. Lütfen her gün çocuğunuzun gözlerine bakın. Çocuk depresiftir. İştahı kesilir, uyku düzeni bozulur, gece kalkmayan çocuk kabus ve gece terörü gibi bir tabloyla uyanabilir. Ağlamaları olur, gece alt ıslatması görülebilir, etrafa veya kardeşine saldırır, kırıcı ve agresiftir. Ama eylemin gerçekliği fiziksel/ruhsal muayene ve uygulanacak testlerle kanıtlanacaktır. Aşırı endişeli ve korumacı anne de çocuğumu kötülüklerden koruyorum diye çocuğun boğazını sıkmayacak, çocuğu kişiliksizleştirmeyecek. Anne kadife eldiven giymiş demir bir el olacak.
Toplumda artan eğilimi gösteren suç oranlarının kolektif bilinçaltıyla bir ilgisi var mıdır?
Bana sorarsanız hayır. Ama bazı sosyoloji ve sosyal psikoloji profesyonellerinin farklı tezleri olabilir. Ben suçun artışını en çok madde kullanımındaki artışa, silahlanmaya ve tedavi edilememiş psikiyatrik sorunlara bağlıyorum.
Günlük yayın akışında izlenen televizyon programlarının suça teşvik etme ya da suç işlemekten alıkoyma etkisi var mıdır? Televizyon programlarının topluma hangi yönde etki ettiğini düşünmektesiniz?
Televizyonun suça teşvik ettiği ya da suçtan alıkoyduğu gibi bir tartışma konusunu halka sorsak daha iyi olur. Çünkü ben televizyonun haber verme, eğlendirme, tanıtım ve bilgilendirme özelliklerinin dürüstçe yapılırsa kesinlikle hızlı sonuç veren bir eğitim mecrası olduğunu düşünüyorum. Ben televizyon sayesinde toplumun psikiyatriye ve hastalarına bakışını olumlu yönde etkilemiş bir doktorum. Şu anda katıldığım ve Türkiye’nin en çok izlenen reality haber programı Müge Anlı ile Tatlı Sert isimli programın da topluma büyük katkı sağladığını düşünüyorum.
Ruhsal sağlığı yerinde bir toplum yaratmanın ön koşulu nedir?
Anaokulundan başlayan ruh sağlığı taramasının yapılması, ailelerin sosyal hizmet uzmanları tarafından sürekli denetlenmesi, madde bağımlılığının azaltılması için yapılan çalışmaların arttırılması ruh sağlığı yerinde bir toplum yaratmanın ön koşuludur.
Ünlü düşünür Descartes “Beyinde tek sayıda bulunan epifiz bezinin insan vücudunun ve ruhunun birleştiği yer olduğunu’’ söyler. Kişilerde görülen ruhsal bozuklukların epifiz bezindeki herhangi bir aksaklıktan kaynaklanma ihtimali nedir?
Büyük düşünür Descartes’a saygılar ancak tam olarak böyle bir şey diyemeyiz. Ruh ve sinir hastalıkları bir beyin hastalığıdır. Beyin muhteşem ve karmaşık, çok değişik lob ve bölümleri olan bir organdır. Epifiz bezi, nam-ı diğer üçüncü göz, tüm ruh sağlığıyla ilişkilendirilemez. Kısmi olarak etkisi olsa dahi bundan bütünüyle bahsetmemiz imkansızdır.
Akıl sağlığını yitirmek sonradan oluşabilen bir durum ise bu noktaya gelmiş bir insanın tedavi yöntemiyle eski haline dönmesi mümkün müdür?
Psikiyatrinin konusu, işlevi ve çalışma alanı da bu değil mi zaten? Akıl sağlığı kelimesini asla kullanmamayı tercih ederim. Ruh sağlığı demek daha doğru olacaktır. Ruh sağlığı bozulmuş biri psikiyatrik tedaviyle bozulmadan önceki haline hatta daha iyi mental işlevlere ve ruh sağlığına kavuşturulabilir.
Günümüzün temel sorunları olan depresyon, stres, tükenmişlik sendromunun başlıca sebepleri nedir? Tanı ve tedavi konusunda nelere dikkat edilmeli?
Bazı kelimeler vardır herkes tarafından anlaşılır, bir yorum yapılır ama tanımla dense herkes kendince bir tanımlama yapar. İşte stres tam da böyle bir kelime... Sokakta 100 kişiye sorun en az 70’i stresliyim der ama stres ne deseniz bilimsel olmayan birtakım şeyler söyleyecektir. Stres duygusal yüklenmedir. Bütün dünyada, bütün kültürlerde herkesçe bilinen ve aynı olan; yüklenme, zorlanma ve gerilmeye yol açan yaşam olaylarına stres denir. Yani kişinin planlarını ve yaşamsal programını zorlaştıran; kaldıramayacağı, katlanmak için yapabileceğinden fazlasını yapmaya zorlanmaktır. İnsanın yaşanmış bitmiş olan kötü ve acı hatıraları, güncel olaylardan hareketle bugüne asla taşımaması gerekir. Bu olaylarla karşı karşıya kalındığında gerçeklik ilkesi doğrultusunda bu hadiselerle baş etmeyi, göğüs germeyi, üstesinden gelmeyi mümkün kılan, gerçekçi mekanizmaları insanlara sunarlar. Gerçek bir yaşam olayına kulak tıkamak, göz yummak gibi sağlıklı sayılmayan inkar yöntemlerini önermezler. Strese yol açan faktörler şunlardır:
- Çocuklukta oluşan ve yerleşen mizaç unsurları,
- Merkezi sinir sistemi bozuklukları,
- Anne ve babanın çocuk yetiştirirken sergiledikleri tutum,
- Kültürel faktörler,
- Fiziksel çevre,
- Psikoanalitik faktörler (Bilinçaltı faktörler).
Stres yönetilebilir, tedavi edilebilir. Tükenmişlik sendromu ve depresyon ise strese bağlı olarak görülen durumdur.
Psikoloji ve psikiyatrinin diğer ana bilim dalları olan ilişkisi hakkında düşünceleriniz neler?
Psikolojiyle ilgili bir şey söyleyemem. Çünkü benim alanım değil. Psikoloji normal insan davranışlarını inceleyen ve tedavi yetkisi olmayan bir sosyal bilimdir. Klinik psikoloji doktorası yapanlar psikiyatri kliniğinde bir psikiyatristin liderliğinde çalışırlar. Psikiyatrinin ise bir tıp anabilim dalı olması sebebiyle diğer tüm tıp anabilim dallarıyla ilişkisi vardır. Ve bence muhakkak her psikiyatrist felsefeyle ilgilenmelidir.
Kişisel gelişim kitapları hakkında temel düşünceleriniz neler? Çok fazla kişisel gelişim kitabı olması sizi kaygılandırıyor mu?
İnsanlar başka şeylerle uğraşacaklarına, onun bunun dedikodusunu yapacaklarına, sağa sola saldıracaklarına kişisel gelişim kitabı okusunlar. Fakat eğitimli eğitimsiz, uzman ya da değil herkes kişisel gelişimci oldu. Bu beni kaygılandırmasa da saçma ve gülünç geliyor. Çünkü bu tip kitaplar kişiliği değiştirmez, mental süreçleri değiştirmez, ehil ellerden çıkmamışsa tam tersi etki gösterebilirler. Bu anlamda kaygılanabilirim.
Takıntılar nedir? Nasıl önlenebilir?
Evinizi, anahtarlarınızı, ütünüzü, prizlerini, arabanızı, yemek ocağını, pencerelerinizi, yatak altlarını, musluklarınızı gün içerisinde defalarca kontrol edip emniyetinden asla emin olamıyor musunuz? Kendinizi sürekli kirli hissedip aşırı bir şekilde ellerinizi su ve sabunla yıkıyor (günde 30-35 kez), abdest alırken aldığınız abdestten asla tatmin olmuyor ve abdestinizi defalarca mı tekrarlıyorsunuz? Aklınıza takılan, elinizde olmaksızın zihninizden sürekli geçen, aşırı rahatsız eden ve kendi çabanızla uzaklaştıramadığınız bir takım gerçek ve ahlak dışı fikirlerle mi yaşıyorsunuz? Aşırı evhamlı, ters, olumsuz fikirler yürüten biri misiniz? Batıl ve takıntılı bir şekilde bir takım objeleri uğur sayıp otomobil plakalarından kelimeler mi üretiyorsunuz? Sayıların anlamlarına takıp önleyemediğiniz şekilde, tek veya çift olarak uğur getirdiğine inanarak mı hareket ediyorsunuz? O halde Obsesif-Kompülsif Bozuklukla karşı karşıyasınız. Obsesif-Kompülsif Bozukluklar çok ciddi Psikiyatrik rahatsızlıklardır. Toplumlarda görülme oranı % 3-5 tir. Bu oran ülkemizde % 5-7 gibidir. Obsesif-Kompülsif Bozukluklar kesinlikle bir hekim kontrolünde, ilaç ve psikoterapiyle tedavi edilmelidir. 2002 senesinde Bakırköy Ruh Ve Sinir Hastalıkları Hastanesi Ayaktan Tedavi Ünitesi’ne başvuran ve tedavileri başarıyla tamamlanan 9000 hasta içerisinde Obsesif-Kompülsif Bozukluk teşhisiyle tedavi gören 150 hastanın demografik özelliklerine baktığımızda başvuruların en çok İstanbul’dan yapıldığı (% 85), en çok ev hanımlarının bu tedaviyi gördüğünü (%70) saptamış bulunmaktayız. Obsesif-Kompülsif Bozukluklar mutlaka bir psikiyatrist tarafından teşhis edilmeli, ilaç tedavisi başlamalı ve sorunun kaynağı bilimsel olarak belirlenmelidir. Takıntı ve evhamlar hafife alınmamalı ve toplum tarafından da tanınmalıdır. Çünkü ciddi bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Hasta tedaviye genellikle olumlu cevap verir.
Futbolda çok yaygın olan holiganizm hakkındaki düşünceleriniz nelerdir?
Bilinçaltında aşağılık kompleksi yaşayan kişiler bir yeteneklerini geliştirerek aşağılık kompleksini aşmaya çalışırlar. Bu basit örnekte olduğu gibi bu psikolojik savunma mekanizmasına yüceltme mekanizması denir. Spor ve rekabet aslında bilinçaltındaki şiddet eğilimlerini kapatıcı bir yüceltme mekanizması olarak davranışlarda yer alır. Tarihte iki ordunun karşılıklı olarak çarpışması yerine seçilmiş iki dövüşçünün kavgası sonucu belli eder. İşte spor temelde saldırganlık şiddet ve rekabet dürtülerinin bir defansı olup kökünü şiddet ve saldırganlıktan alan ama onu gizleyen, olumlu hale getirip sunan, kabul edilebilir bir yüz kazandıran psikolojik bir mekanizmayı kullanır. Ayrıca özellikle birey anlamında benlik sayısı düşük, kendisini geliştirmemiş ya da toplumun gelişme koşulları sunmadığı bireyler taraftarlık kimliği altında bir değer kazanırlar. “Kendisi için hiçbir şey olan olmayan biri bir Galatasaray taraftarıysa ve Galatasaray o yıl şampiyonsa şampiyon Galatasaray’ın taraftarı olarak kendini önemli hisseder.” Bu yüzden kişi önemsiz yenilgileri bile kendine atfederek öfkelenir, sinirlenir, önemini yitirmesine yol açacak olan karşı takımı yıkar geçer. Futboldaki şiddetin en temel sebebi budur. Spor aktivitelerini izleme kökünden başkalaşarak kitlelerin izlemekten keyif aldığı, rahatladığı bir aktivite ve endüstri halini aldı. Bu yüzden maça gelen taraftar kafasında günlerin gerginliğini ve endüstri toplumunun yorgunluğunu da yanında getirir. Sporun bu rahatlatıcı tarafıyla stat kapısından girildiği an birikimlerini boşaltmaya hazırdır taraftarlar. Stat kapısından girince toplumsal değerleri ifade eden otokontrolü yani el frenlerini dışarıda bırakıyorlar.
Psikoloji bölümünü seçmek isteyen veya psikiyatri alanında uzmanlaşmak isteyen öğrencilere tavsiyeleriniz nelerdir?
Psikolog olurken öncelikle etik değerlere saygılı, yasalar çerçevesinde mesleğini icra etmek önemlidir. Psikolog ölçülü ve donanımlı olmalıdır. Psikolog olmak isteyen birey psikoloji bölümünü bitirdikten sonra yüksek lisansının ardından klinik psikoloji doktorasını yaptıktan sonra bir psikiyatri kliniğinin değerli elemanı olabilir ve kariyerine bu şekilde devam eder. Burada bir psikoloğun yasaları, hukuki meslek örgütlerinin çizdiği yasaları gözeterek davranmasını ve donanımlı olmasını isterim. Bu doğrultuda ofisimizi tüm psikoloji öğrencilerine stajyer olarak açıyoruz ve onları mesleki anlamda destekliyoruz. İyi bir psikiyatr olabilmek için de şunları söyleyebilirim: Öncelikle bilgili olmalı, hekim olmalı, vücudu çok iyi bilmeli, nörolojiyi de çok iyi anlamda bilmelidir. Çünkü nörolojiyi iyi bilmeyen psikiyatr değerlendirme yapamaz, zorluk yaşar. Psikiyatrın ayrıca uluslararası literatürü çok yakından takip etmesi ve bilmesi gerekmektedir. Diğer önemli bir husus da meslek etiği olarak psikiyatrların insanlara din, dil, ırk, mezhep, siyasi görüş ayırt etmeksizin yaklaşımı olmalı.
Çok uzun süredir Science ve Mind dergilerine aboneyim. Bu dergileri yıllardan beri okumaktan keyif alıyorum. Büyük bir el yapımı gemi koleksiyonum var ve kürek çekme sporunu amatörce yapmaktan keyif alırım.
En çok sevdiğiniz yazar?
Enis Batur, Reha Çamuroğlu, Ahmet Ümit, Adalet Ağaoğlu, William Shakespeare, Slavoj Zizek.
Yapmaktan en çok keyif aldığınız şey?
Mesleğinizin en güzel yanı?
Sır paylaşmak, gülmeyen yüzü güldürmek, insanların ruhuna ve yüreğine dokunabilmek.
Cumhurbaşkanlığına bağlı Uyuşturucu Maddelerle Mücadele Müsteşarlığı kurulması. Mesleğimi dünya standartlarında yapabilmek ve okuma yazma bilmeyen kimsenin kalmaması.
Arif Verimli, 1 Haziran 1954 tarihinde Antalya'da dünyaya geldi. İlkokul, ortaokul ve liseyi Antalya'da bitirdikten sonra Üniversiteyi Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde okudu ve 1977 senesinde buradan mezun oldu. Buradaki eğitiminin hemen ardından psikiyatri asistanı olarak psikiyatri dalında yüksek lisans yaptı ve 1982 senesinde psikiyatrist oldu. 1983 senesinde, askerlik vazifesinden sonra, zorunlu hizmet ataması ile Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'ne Başasistan olarak atanan Verimli, 1994 senesinde Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'nin başhekimliğine getirildi. 2003 senesine kadar bu görevi sürdürdü. Başhekimlik yaptığı dönemde kurduğu Evlilik Danışma Merkezi, UMATEM, 182 Umut Işığı Hattı, İntihar Müdahale Merkezi şu an hâlâ hizmet vermektedir. 2004 senesinde emekli olan Verimli, 2005 senesinde profesör unvanı aldı. 2005 - 2011 yılları arasında Yeditepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı’nda Öğretim Üyesi olarak görev yaptıktan sonra halen muayenehanesinde serbest doktorluğa devam etmektedir. Arif Verimli, uzun yıllardır Müge Anlı’nın sunuculuğunu üstlendiği “Tatlı-Sert” isimli programda danışman psikiyatr olarak görev almaktadır. 1978 yılında Aydan Hanım’la evlenen Arif Verimli’nin 1980 doğumlu Ural ve 1984 doğumlu Aras olmak üzere iki çocuğu vardır.
Röportaj – Fevzi Özmen
HAZİRAN 2019 ROPÖRTAJLAR
Geçtiğimiz yılın son günlerinde Mimar Sinan Mahallesi’nde Çekmeköy’ün ilk hamamı açıldı.