VAKFIKEBİR’İN TARİHİ GERÇEKLERİ
TBMM Başkanlık Emekli Müşaviri, Araştırmacı-Yazar ve Tarihçi İsmail Hacıfettahoğlu ile kurtuluşunun 102. Yılında Vakfıkebir’in tarihini konuştuk.
Büyükliman Postası Gazetesi Haber Müdürü Sadık Aydın ile Vakfıkebir ilçesinin tarihi geçmişi ve kurtuluşun 102. Yıl dönümü münasebeti ile ilgili bir söyleşi gerçekleştiren TBMM Başkanlık Emekli Müşaviri, Araştırmacı-Yazar ve Tarihçi İsmail Hacıfettahoğlu çarpıcı açıklamalarda bulundu
RÖPORTAJ: Sadık AYDIN
Araştırmacı- Yazar ve Tarihçi İsmail Hacıfettahoğlu, “Kurtuluşunun 102. Yıldönümü vesilesiyle Vakfıkebir’in tarihine, Gülbahar Hatun ve Hatuniye Vakfı ile münasebetine dair sorunuz önemli. Bu soruya cevap olarak, çok kısa ve özet olarak şöyle söylenebilir:
Bu havza; deniziyle, dağıyla, yaylasıyla dünyanın en güzel, en cazip yörelerindendir. Yörenin fetihten önceki kadim tarihine baktığımızda buralarda değişik kavimlerin yaşadığını söylemek mümkün. Tarihi İpek yolunun denize açılan kapısı Trabzon’un bir parçası olan Büyükliman’dan ilk söz eden yazılı kaynak M.Ö. 400 yıllarında yazılan Ksenefon’un Anabasis veya Onbinlerin Ricatı adlı eseridir. Bu eserden Keraşon’un büyük bir şehir olduğunu öğreniyor, bölgede yaşayan halklar hakkında kısa da olsa bilgiler ediniyoruz. Sonraki dönemlerde bölgeye Türk göçleri başlıyor. Özellikle Karadeniz’in kuzeyinden gelen Kumanların izlerini Kumandere/Komandara, Komana/Kamena, Balaban gibi köy adlarında görmek mümkün. Daha sonra Oğuzların yoğun göçleri yaşanıyor. Dede Korkud destanlarının bir bölümü bu yörede geçer.Tabii Batıdan da çoğunlukla ticarî amaçlı gelenler oluyor. Yunanlılar, Cenevizliler, Venedikliler, Romalılar… Onların da izlerini görmek mümkün.
Tarihi boyunca malların ve kültürlerin mübadele edildiği, adeta harmanlandığı bir medeniyet merkezi olan Trabzon fetihten sonra Osmanlının şehzade şehri olmuştu. Manisa ve Amasya gibi. Bu dönemde iki şehzade anası Trabzon’da iz bırakır. Birisi ilk atanan şehzade Abdullah’ın anası Şirin Hatun’dur. Onun adını taşıyan Ortahisar’da bir mahalle ve yaptırdığı bir mescit ve medrese vardı. Şirin Hatun Mescidi günümüze kadar geldi.Açılan yeni yol güzergâhında kaldığından artık yok.
İkincisi ise Şehzade Yavuz’un anası Ayşe Gülbahar Hatun. Gülbahar Hatun Trabzon Valiliği yapan oğlu Şehzade Yavuz ile Trabzon’a gelir ve burada Hatuniye Vakfı’nı, Hatuniye külliyesini kurar. Yeri gelmişken ecdadımızın kurduğu medeniyetin bir vakıf medeniyeti, bir hayır medeniyeti olduğunu da belirtmek gerekir.
Yani bizim medeniyetimize ait olan kurumlar, binalar, okullar, kütüphaneler, hastaneler, kervansaraylar, aşhaneler, köprüler, çeşmelerher ne varsa hepsi vakıftı.İnsana yönelik hizmetler vakıflar tarafından yapılırdı. Her bir vakfa da, vakfı ilânihaye devam ettirecek gelir tahsis edilirdi.
“Hatuniye Vakfı’nın en büyük kuruluşu Hatuniye Medresesi’dir. Bu medresede dini bilimlerin yanı sıra astronomi, fizik, coğrafya gibi ilimler öğrenilirdi. Mesela Mehmet Aşki, Seyahatname’nin yazarı Evliya Çelebi’den 30 yıl önce Menazir’ül Avalim’i yazdı. Mehmet Aşki, Hatuniye Medresesi’nden Şahadetname almış bir Trabzon evladıdır. Menazir’ülAvalim bizdeki ilk seyahatname olarak kabul edilir. Evliya Çelebi de görmediği yerleri Mehmet Aşki’nin kitabından kaynak vererek aktarır”.
Tarihin o dönemlerinden günümüze pek bir şey kalmadı. Bazı eserlerin isimleri kaldı. Kılita Kalesi, Akhisar Kalesi gibi. Kılita Kalesi gençliğimde, Ziya Bey daha iyi bilir, tarihi özelliklerini koruyan bir kale idi. Şu anki tamir görüş hali farklı. Burada tarihi eserlerimizi tamir ederken zaman zaman tahrip ettiğimizi maalesef söylemek durumundayım. Akhisar ise halkımızın ağzında Ağasar’a dönüşmüş ve Şalpazarı vadisine adla anılır olmuş. 1920’lerin başında Şarlı’ya ad olmuşsa da kısa sürdü.Diğer Akhisar’larla karışması nedeniyle yerini Beşikdüzü’ne bıraktı”.
Ouspenski adındaki bu arkeolog Trabzon’da kazılar yaptı, Trabzon’la alakalı bir çok tarihi materyali, kitabı, belgeyi sandıklara doldurarak Rusya’ya götürdü. Kazı yaptığı yerlerden biri de Gülbahar Hatun’un Türbesi ve Hatuniye Külliyesi idi. Ouspenski burada bulunan Hatuniye Vakfı’na ait vakfiye dahil dokümanların hepsini de toplayıp Rusya’ya götürdüğü bilgisini kaynaklardan öğreniyoruz.
“Derdimi söylemem dertsiz insana,dert çekmeyen dert kadrini bilemez” diye bir türkümüz var. Yani derdin de bir kadri var. Şimdi bize dertli, muztarip insanlar lazım. Bu ızdırabı hisseden insanlar, bu insanların sevk ve idaresinde olan kurumlar gereğini yapacak ve kaybedilen hafızaları yeniden kazanacağız”.
“Potansiyel olarak geçmişte yetişen insanlar kimlerdi? Mesela Hüseyin Avni Aker. Çavuşlu Köyü’nün bir evladı. 14 Şubat’ta konuşulacak kişilerden birisi Hüseyin Avni Aker’dir. Birinci Dünya Harbi’nde 4 yıl savaşıyor, mütarekeden sonra terhis oluyor; ama ileri görüşlülüğü nedeniyle bu harbin bitmediğini düşünüyor. Yedek Mülazımlar Derneği’ni kurarak arkadaşlarıyla birlikte gençlere harp eğitimi veriyorlar. Milli mücadele başlayınca da eğittiği gençlerin başında gönüllü olarak harbe katılıyor.
“Bir memleketin seveni yoksa o memleket gariptir. Ekonomik yönden, sosyal yönden, kültürel yönden yükselmesi mümkün değildir. Seveni olmayan memlekete dünyanın ekonomik imkanını da tahsis etseniz orası gariptir. Birinci şart, bu şehri mensubuyla, hemşerisiyle barıştırmaktır. Bir kere insan vatanını sevecek. Vatan sevgisi imandandır ve vatan, siyasi bir coğrafyadan ziyade insanın doğduğu, mensubiyet duyduğu yerdir. Bize nerelisiniz diye sorulduğunda gösterdiğimiz yer burası. Buraya mensup olan insan da buradan mesuldür, sorumludur. Ne kadar sorumludur? Gücü ne kadar yetiyorsa. Buraya mensup olan insanların buradan sorumluluk duyması lazım. Bu da sevgiyle olur, barışmayla olur. Herkes eteğindeki taşları dökecek. Farklı siyasi düşüncelere sahip olabilir ki; olması lazım, herkes kurşun asker gibi aynı şeyi düşünecek, aynı şeyden zevk alacak değil. İnsanlarımız arasındaki farklı düşünceleri bir zenginlik olarak görmemiz gerekir”.