BM ÇOCUK HAKLARI SÖZLEŞMESİ'NİN KAPSAMI VE TEMEL DAYANAĞI NEDİR? - PDF
1 ÇOCUK HAKLARI NEDİR? Çocuk hakları bir insan haklarıdır. İnsanın doğumundan itibaren birey olma hakkını tanıyan, ek olarak 18 yaşına kadar yaşama, gelişme, korunma ve katılma haklarına özel önem ve öncelik veren, çocuğun özel hak ve gereksinimlerinin uluslararası ortamda kabul edilmesi ve korunmasını sağlayan, insan hakları hukuku bünyesinde kendine özgü bir yapıya olan gereksinim sonucunda insan hakları içinden oluşan haklardır. Çocuk hakları her çocuğun onurlu, saygın, özgür, eşit ve adil bir yaşam' yaşamasını sağlamak, bunu korumak ve güvence altına almak için insan hakları içinde yer alan çok önemli ve ayrılmaz bir alandır. BM ÇOCUK HAKLARI SÖZLEŞMESİ'NİN KAPSAMI VE TEMEL DAYANAĞI NEDİR? BM Çocuk Hakları Sözleşmesi (BM ÇHS) "Dünya Çocuklarının İnsan Hakları Yasası" olarak görülmektedir. Sözleşme çocukların en iyi biçimde yaşamalarını ve kendilerini tam anlamıyla gerçekleştirebilmelerini sağlamanın normlarını tanımlamaya dayanır, onların fiziksel, zihinsel, duygusal, sosyal ve ahlaki bakımdan özgür, saygın, onurlu ve sağlıklı olarak gelişebilmesini amaçlar. Sözleşme genel olarak 18 yaşına kadar olan bireyleri "çocuk" olarak tanımlar ve onların "yaşama hakkını", "eksiksiz biçimde gelişme hakkını", "zararlı etkilerden, istismar ve sömürüden korunma hakkını", aile, kültür ve sosyal yaşama tam olarak katılma haklarını güvence altına alır. Özel ilgi ve eğitim gerektiren çocuklar için, özel düzenlemeler ve hükümler öngörür. Sözleşmenin önemli bir özelliği de insan hakları ile ilgili uluslararası sözleşmeler arasında en kısa zamanda yürürlüğe giren belge oluşudur. BM ÇHS'NİN TEMEL İLKELERİ/ ŞEMSİYE HAKLARI NEDİR? Şemsiye haklar, ÇHS'nin tüm maddeleri için geçerli olan, Taraf Devlete yükümlülüklerini iyileştirme ve yükseltme konusunda kriter getiren haklardır! Şemsiye haklar terimi, Çocuk Hakları Komite Üyeleri'nin bir süredir temel ilkeler' yerine kullandıkları bir kavramdır. Bunun sebebi, bazı taraf Devletlerin Komiteye yaptıkları açıklamalarda, bu maddelerin bir hak değil ilke olduğuna vurgu yaparak yükümlülüklerini azalttıkları doğrultusunda duyulan kaygı olmuştur. Nitekim ilke olarak yapılan adlandırmalarda koşullar iyileştirilmeden ve yükseltilmeden, belirsiz bir koşul haline getirilebilmektedir. Bu nedenle temel ilke yerine şemsiye hak' kavramı kullanılmaya başlanmıştır. Şemsiye haklar: Çocukların yaşaması ve gelişmesi (Madde 6), Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına dair Sözleşme'de Çocuğun Yaşam ve Gelişme Hakkı Madde 6 1
2 1. Taraf Devletler, her çocuğun temel yaşama hakkına sahip olduğunu kabul ederler. 2. Taraf Devletler, çocuğun hayatta kalması ve gelişmesi için mümkün olan azami çabayı gösterirler. Ayrım gözetmeme (Madde 2), Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına dair Sözleşme'de Çocuğa Yönelik Ayrım Gözetilmemesi Hakkı Madde 2 1-Taraf Devletler, bu Sözleşme'de yazılı olan hakları kendi yetkileri altında bulunan her çocuğa, kendilerinin, ana-babalarının veya yasal vasilerinin sahip oldukları, ırk, renk, cinsiyet, dil, siyasal ya da başka düşünceler, ulusal, etnik ve sosyal köken, mülkiyet, sakatlık, doğuş ve diğer statüler nedeniyle hiçbir ayrım gözetmeksizin tanır ve taahhüt ederler. 2-Taraf Devletler, çocuğun ana-babasının, yasal vasilerinin veya ailesinin öteki üyelerinin durumları, faaliyetleri, açıklanan düşünceleri veya inançları nedeniyle her türlü ayırıma veya cezaya tâbi tutulmasına karşı etkili biçimde korunması için gerekli tüm uygun önlemi alır. Çocukların yüksek yararının gözetilmesi (Madde 3) ve Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına dair Sözleşme'de Çocuğun Yüksek Yararı Hakkı Madde 3 1. Kamusal ya da özel sosyal yardım kuruluşları, mahkemeler, idari makamlar veya yasama organları tarafından yapılan ve çocukları ilgilendiren faaliyetlerde, çocuğun yararı temel düşüncedir. 2. Taraf Devletler, çocuğun ana-babasının, vasilerinin ya da kendisinden hukuken sorumlu olan diğer kişilerin hak ve ödevlerini de göz önünde tutarak, esenliği için gerekli bakım ve korumayı sağlamayı üstlenirler ve bu amaçla tüm uygun yasal ve idari önlemleri alırlar. 3. Taraf Devletler, çocukların bakımı veya korunmasından sorumlu kurumların, hizmet ve faaliyetlerin özellikle güvenlik, sağlık, personel sayısı ve uygunluğu ve yönetimin yeterliliği açısından, yetkili makamlarca konulan ölçülere uymalarını taahhüt ederler Çocukların katılımı (Madde 12) konusunda temelleri barındırır. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına dair Sözleşme'de Çocuğun Katılım Hakkı: Madde 12 Her çocuk, kendisini ilgilendiren herhangi bir konu ya da işlem sırasında görüşlerini serbestçe ifade etme, görüşlerinin dikkate alınmasını isteme ve katılma hakkına sahiptir. 2
3 ÇOCUĞUN YAŞAMA VE GELİŞME HAKKI NEDİR? Yaşamak, her çocuğun temel hakkıdır ve herkesin ilk görevi çocukların yaşamını korumaktır. ÇHS'nin 6. maddesine göre: "Her çocuk yaşama hakkına sahiptir. Devlet çocuğun yaşamını ve gelişimini güvence altına almakla yükümlüdür". Yaşam hakkı, tüm hak ve özgürlüklerin kullanılmasının temelini oluşturan bir haktır. İnsan hakları içerisinde değer sırası bakımından en başta gelir. Bu hak olmaksızın diğer hakların kullanılması mümkün değildir. Yaşam hakkı, kişinin fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü koruyabilmesi ve varlığının çeşitli etkilerle bozulmasına engel olabilmesi anlamına gelir. İnsan hakları belgelerinin tümü, yaşama hakkını güvence altına alır ve yaşama hakkını "dokunulmaz" bir hak olarak kabul eder. ÇOCUĞUN YÜKSEK YARARI NEDİR? Çocuğun yüksek yararı hakkı, çocuk merkezli bir bakış açısını destekler ve çocuğun birbiriyle ilişkili hak ve ihtiyaçlarına dikkat çeker. Dolayısıyla çocuğa sağlanan koruma kanunlarının, politikalarının ve uygulamalarının değerlendirilmesinde çocuğun yüksek yararının göz önünde tutulması ve çocuklara yönelik temel hizmetlerin ekonomik reform ve açık azaltma dönemleri de dahil olmak üzere, çocuğa öncelik verilmesi ve çocuğun her zaman korunması gözetilmelidir. ÇOCUĞUN ANNE-BABASINDAN AYRILMAMA HAKKI NEDİR? Çocukların anne babasından ayrılmama hakkı iki temel ilke içermektedir. Bunlardan birincisi, çocuğun, kendi yüksek yararına olduğu durumlar dışında, anne-babasından ayrılmamasıdır. İkincisi, çocukları yüksek yarar gerekçesiyle anne-babalarından ayırmaya yönelik bütün işlemlerin adil olması gerekliliğidir. Ayrıca bu hak çocukların hem anneleri hem de babaları ile ilişki ve temas içinde olma haklarını kabul ederek ayrılmaya Devlet'in neden olduğu sınır dışı etme ya da hapsetme gibi durumlarda da anne-baba ile çocuğa birbirlerinin nerede olduklarına ilişkin bilginin verilmesini içerir. ÇOCUĞUN İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ NEDİR? Çocukların da tüm bireyler gibi fikir ve fikirlerini açıklama özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak, fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemeyi, ülke sınırı konu edilmeksizin bilgi ve fikirleri her vasıta ile arama, elde etmek ya da yaymak hakkını içerir. ÇOCUKLAR ARASINDA AYIRIM GÖZETMEME NEDİR? Çocuk hakları, istisnasız bir şekilde tüm çocuklar için geçerlidir. Çocuğun fiziksel özelliklerinin, inancının, ana dilinin, cinsiyetinin ya da başka bir özelliğinin hiçbir rolü yoktur. Sözleşmeye taraf olan devletler, hiçbir ayrım yapmadan kendi egemenlik alanlarındaki bütün çocukların sözleşmede yer alan haklarını tanır ve taahhüt eder. ÇOCUĞUN EĞİTİM HAKKI NEDİR? 3
4 Eğitim bireyin kendisini geliştirmesi ve yeniden üretmesi sürecinin bir parçasıdır. Eğitim bireyde olduğu kadar toplumda da benzer sürecin gerçekleşmesini sağlar. Bu nedenle eğitim, bireyi ve toplumu ilgilendiren iki yönlü bir süreçtir. Ayrıca eğitim kendi başına özel bir hak olmasının yanı sıra insan haklarının gerçekleşmesi için toplumsal dinamiklerin vazgeçilmez bir aracıdır. Ayrıca, ekonomik ve sosyal olarak toplum dışına itilmiş yetişkin ve çocukların, kendilerini yoksulluktan kurtarabilecekleri ve içinde bulundukları topluma etkin olarak katılmalarını sağlayacak yolları elde edecekleri temel bir araç olma özelliği ile eğitim, güçlendirici bir haktır. ÇOCUĞUN SAĞLIK HAKKI NEDİR? BM Dünya Sağlık Örgütü (WHO) sağlığı, yalnızca hastalık ya da herhangi bir sakatlığın bulunmaması değil, bedensel ruhsal ve sosyal yönden de tam bir iyilik hali olarak tanımlamaktadır. Sağlık, ayrıca ırk, din, dil, cinsiyet, cinsel yönelim, politik görüş, ekonomik ve sosyal durum ayrımı gözetilmeksizin doğuştan kazanılan, temel bir insan hakkıdır. ÇOCUĞUN KATILIM HAKKI NEDİR? Çocuğun katılımı, demokrasi ve insan hakları kültürünün tüm toplumlarda tam olarak benimsenmesini sağlamak amacıyla, ilk kez ÇHS ile gündeme gelmiştir. Sözleşmenin öncelikle 12. maddesinde belirtilen çocuğun katılım hakkı, "çocukların ve gençlerin kendilerini ilgilendiren konularda, kararlarda, etkinliklerde ve süreçlerde etkin bir şekilde yer almaları" anlamına gelmektedir. Çocukların katılım hakkının en önemli noktası ÇHS'nin başlıca amaçlarından bir olan, çocukların insan haklarını vurgulamasıdır. Bu şemsiye hak, 12. madde ile tanımlanmakta ve çocuğun görüşlerini ifade etme özgürlüğü (madde 13); düşünce, din ve vicdan özgürlüğü (madde 14) ve dernek kurma özgürlüğü (madde 15) ile ilgili maddelerle desteklenmektedir. Sağlığı temel bir hak görerek, buna ilişkin üretilecek bir sağlık politikasının amacı, toplumun sağlık statüsünü yükseltmek, herkesin sağlık hizmetlerine eşit bir şekilde ulaşılabilirliğini sağlamak, bunun için gerekli finansmanı ve örgütlenmeyi oluşturmak, herkes için yüksek kaliteli ve uygun sağlık hizmetlerini sağlamak ve tüm bunlara göre sağlık harcamalarını kontrol etmektir. ÇOCUĞUN HER TÜRLÜ İHMAL VE İSTİSMARDAN KORUNMA HAKKI NEDİR? Çocuk istismarı ve ihmali dünyada milyonlarca çocuğu ve ailelerini etkileyen önemli bir toplumsal sorundur. Çocuklar üzerinde bilişsel, duygusal, fiziksel ve sosyal etkileri olan istismar ve ihmal, çocukların yaşamlarında onarılmaz sonuçlara yol açabilmektedir. Çocuk istismarı, çocuğun fiziksel ya da psikolojik gelişimini olumsuz olarak etkileyen davranışlardır. Geniş anlamıyla çocuk istismarı 18 yaşın altındaki çocukların ya da ergenlerin ana-babaları, onları bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli öğretmen, usta, koruyucu aile fertleri, vasi gibi kişiler ya da yabancı kişiler tarafından yapılan, bedensel ve/ya psikolojik olarak sağlıklarına zarar veren, fiziksel, duygusal, cinsel ya da zihinsel gelişimlerini 4
5 engelleyen tutum ve davranışlardır. Ancak yapılan bu davranışın, mutlaka çocuk tarafından algılanması ya da erişkin tarafından bilinçli olarak yapılması gerekli değildir. Çocuk ihmali ise; 18 yaşın altındaki çocukların ya da ergenlerin fiziksel ve psikolojik sağlıkları ve gelişmeleri için temel olan beslenme, korunma, sevgi, gözetim, eğitim ve yol gösterme gibi gereksinimlerinin kendilerine bakıp gözetmekle yükümlü kişilerce yeterince karşılanmamasıdır. Çocuk ihmali genel olarak fiziksel ve duygusal ihmal olarak iki temel grupta incelenmektedir Çocuklara yönelik ihmal ve istismarı önlemek aileden başlayarak toplumun her kesiminin ve her kurumun sorumluluğundadır. Ancak Devlet, bütün bu sorumlulukların yerine getirmesi için bilinç oluşturmak, politika geliştirmek, sorumluları görevlerini yerine getirirken desteklemek, sorumlulukların yerine getirilmesini izlemek ve boş bir alan kalmamasını güvence altına almak gibi kapsayıcı bir sorumluluğa sahiptir. ÇOCUĞUN İHMAL VE İSTİSMAR EDİLDİĞİ ÖĞRENİLDİĞİNDE NE YAPILABİLİR? Çocuğu ihmal veya istismar eden kişi Türk Ceza Kanunu'na göre cezalandırılır. Eğer bu kişi çocuğun veli ya da vasisi ise velayeti veya vesayet kararı kaldırılır. Ayrıca istismar nedeniyle bu kişi çocuğa vermiş olduğu zararın karşılığında tazminat ödemek zorundadır. Bu nedenle istismar veya ihmalden haberdar olan herkes Savcılık ve karakola şikayette bulunulabilir. Savcılık adli tıp raporu dahil her türlü delili toplayarak ve kamu davası açar. Aynı zamanda çocuğu koruma ile yükümlü olan merciler olan Sosyal hizmetler ve çocuk esirgeme kurumu il müdürlüğü veya valiliğe,çocuğun korunma altına alınması için bildirimde bulunulabilir. Bu bildirimler çocuk dahil herkes tarafından sözlü veya yazılı olarak yapılabilir. Bu konularda Baro Çocuk hakları merkezlerine başvurulabilir ve Adli yardımdan yararlanılması talep edilebilir.bir ceza davasında suçun mağduru çocuk için soruşturma aşamasında Savcılık,mahkeme aşamasında hakim tarafından çocuğun ve/veya yasal temsilcisinin talebi aranmaksızın avukat tayin edilir. ÇOCUĞA ÖZGÜ ADALET SİSTEMİ NEDİR? "Çocuk adaleti sistemi", çocuk suçluluğunun önlenmesinde rol alan geniş bir mekanizmanın sadece bir parçasını ifade eder ve çocuk mahkemesinin yanı sıra polis, savcılık ve mahkeme çalışanları ve ceza infaz kurumları gibi resmî kurum ve kuruluşları da kapsar. Çocuk adalet sistemi sağlık, eğitim, sosyal destek ve refah servisleri gibi ilgili kurumların yanı sıra mağdur ve tanık desteği gibi koruyucu, önleyici hizmet veren resmi ya da sivil kurum ve kuruluşlarla işbirliği içerisinde çalışır. Örneğin suç işleme riski bulunan genç kişilere yönelik önleyici müdahalelerde bulunabilir. 5