Yudumla ve Soru(lar) ve Cevap(lar) Bölümünden Cumhuriyet döneminde hece vezniyle yazılmış şiir ile ilgili Kısaca Bilgi
13 Mart 2012 22:43 1
Soru: cumhuriyet döneminde hece vezniyle yazılmış şiir ?
Karahanlılar döneminde yazılmış ilk ansiklopedik sözlük çalışması
16 Mart 2012 21:53 2
Cevap: Milli Edebiyat Döneminde Ziya Gökalp Etkisiyle Sade Dil ve Hece Vezniyle Yazılan Şiirler
Ziya Gökalp çevresinde sade bir dille ve hece vezni ile yazılan bir şiir hareketinin oluşmasında ve gelişmesinde, "Genç Ka-lemler" dergisi önemli bir işlev görmüştür. O dönemde "Genç Kalemler" dergisinde "Yeni Lisancılar" olarak bilinen şairler sa-de bir dille ve hece ölçüsüyle şiirler yazmışlardır.
"Genç Kalemler", 1910-1912 yıllarında Selanik'te yayınlanan milliyetçi bir fikir dergisidir. "Hüsün ve Şiir" adı altında yayın hayatında başlayan dergi, 8. sayıdan itibaren "Genç Kalemler" adını alır. Derginin başyazarı ise Ali Canip (Yöntem) Bey'dir. Dergide, 1911 yılı nisan ayında Ömer Seyfettin tarafından "Ye-ni Lisan" adlı bir makale yayımlanır. Makalenin altında yazarın adı yerine büyük bir soru işareti vardır. Bu makaleyle birlikte Ye-ni Lisan hareketi de başlamış sayılır. Yeni lisan hareketinin özü-nü, dilde sadeleşmenin gerçekleşmesi, Türkçeden yabancı ku-ralların çıkarılması ve yazı dili ile konuşma dili arasındaki ayrı-mın ortadan kaldırılması oluşturur. Bu hareket, dilde birliği ve ulusallaşmayı savunmuş; Millî Edebiyat akımının öncülüğünü yapmıştır. Dergide bir yandan millî bir dil ve edebiyat anlayışı-nın kuramsal çerçevesi çizilmiş; bir yandan da ileri sürülen gö-rüşler yaşama geçirilmiştir.
O yıllarda milliyetçilik, toplumun gündemindeki en önemli ko-nularından biridir. 1911'den sonra, "Yeni Lisan" hareketiyle bir-likte milliyetçilik düşüncesinin bir ürünü olarak Türkçülük fikri, Türk aydınları arasında hızla yayılmıştır. Çok geçmeden Genç Kalemler, Türk Yurdu, Yeni Mecmua ve diğer yayınlarla Türkçü-lük, dil ve edebiyatta bir akım haline gelmiştir. Akımın öncülü-ğünü Ziya Gökalp ile Fuat Köprülü yapmıştır. Türkçülük fikri edebî yaşamı da etkilemiş ve bu fikrin bir ürünü olan Millî Ede-biyat akımı, I. Dünya Savaşı yıllarında İstanbul başta olmak üzere ülkede yaygınlaşmıştır. Ali Canip Yöntem, Ömer Sey-fettin ve onlara sonradan katılan ama etkisi daha büyük olan Ziya Gökalp'in öncülüğünde yeni bir edebiyat, yeni bir dil ve yeni bir şiir anlayışı kendisini hızla kabul ettirmiştir.
dizeleriyle özetleyerek ortaya koyduğu bu anlayış, artık bir ilke haline gelmiş; hece ölçüsüyle şiir yazmak, aruzla şiir yazan şa-irleri de etkileyecek şekilde edebiyatta yer etmiştir.
O döneminde bu anlayışla şiir yazan şairler arasında, Ali Ca-nip Yöntem, Hamdullah Suphi Tanrıöver, Celal Sahir Erozan, Necmettin Halil Onan, Halide Nusret Zorlutuna, Şükûfe Nihal ile Beş Hececiler olarak bilinen Yusuf Ziya Or-taç, Enis Behiç Koryürek, Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Halit Fahri Ozansoy sayılabilir. Ziya Gökalp çevre-sinde gelişen bu şiirlerin özelliklerini şöyledir:
* Milliyetçilik ve Türkçülük fikrini işleyen, millî coşkuyu artırı-cı nitelikte şiirler yazılmıştır.
* Şiirlerde yalnız dörtlük değil, değişik dize kümeleri kullanıl-mış, Batı edebiyatı kaynaklı nazım şekillerinden yararlanıl-mıştır.
Şiirde ahenk, ölçü, durak, uyak ve redif gibi unsurlarla sağlanır. Ahenk, kelimelerin söylenişleriyle konu arasında kurulan ilişki-den doğar. Millî Edebiyat akımı şairleri şiirde ölçü ve uyağa önem vermişler, çoğu zaman doldurma uyaklarla ahengi sağ-lama yoluna gitmişlerdir. Hece ölçüsünü kullanmaları da şiirde ahengi sağlamaya yönelik bir adımdır.
Şiirde ritim, ses özelliklerinin ve duraklarının belli bir düzende tekrarlanmasından doğan uyumdur. Bu ses özellikleri, heceler-deki vurgu, uzunluk, kısalık, kalınlık, incelik ve yüksekliktir. Ri-tim, seslerin zamana göre bölünmesiyle ve yükseltilip azaltıl-masıyla elde edilir. Ritim, vezin içinde oluşan 4+3, 4+4+3, 6+5 gibi duraklarla sağlanır. Şiirde ölçü, güzel ve ahenkli söy-leyişe ulaşmaya yardım eden bir unsurdur. Duraklar Divan şii-rinde aruz kalıplarıyla Halk şiirinde de dizelerdeki sözcüklerin hece sayısı bakımından bölünerek okunmasıyla sağlanmıştır. Millî Edebiyat akımı sanatçılarının şiirde ritmi, duraklarla, ses ve sözcük tekrarlarıyla sağladıkları görülür.
Şiiri oluşturan birimler vardır. Bu birimlere dize, beyit, dörtlük, kıta, bend; serbest şiirde de şiir cümlesi adı verilir. Şiirde birim-ler, diğer birimlerle içerik, üslup ve biçim yönünden ilişki için-dedir. Millî edebiyat akımında hem Halk şiiri nazım birimi olan dörtlük kullanılmış; hem de üçlük, beşlik gibi değişik kümeler-den oluşan birimler kullanılmıştır. Millî Edebiyat akımı şairlerinin şiirlerinde şiiri oluşturan birimler, birbiriyle konu ve söyleyiş ba-kımından uyum içindedir. Biçimsel açıdan, yani uyak ve ölçü açısından da pek çok şiirde bir uyumun sağlandığı söylenebi-lir. Gerçi aynı şiirde farklı uyak türlerinin kullanılması karışık na-zım şekillerinin denenmesi, biçimsel yönden şiiri oluşturan bi-rimler arasında kopukluğun olduğunu göstermektedir.
Şiirde ses ve söyleyiş özellikleri son derece önemlidir. Bunun, hiç kuşku yok ki seçilen konuyla da yakından ilgisi vardır. Ör-neğin insanlara kahramanlığın öğütlendiği bir şiirde yiğitçe bir söyleyiş gözlenirken, bireysel duyguların anlatıldığı bir şiirde içli bir anlatımla karşılaşılır. Millî Edebiyat akımı şairlerinin, özel-likle gençleri vatan savunmasına teşvik edici şiirlerinde ve Türklük fikrinin aşılandığı manzumelerinde coşkulu bir söyleyiş göze çarpar. Ancak onların, Servet-i Fünûn şairleri gibi bireysel duyarlılıkları anlattıkları duygusal şiirleri de vardır.
Şiirin yapısı, şekilsel özellikleridir. Şiirin türü, nazım birimi, na-zım biçimi, ölçüsü, redifi, uyak düzeni onun yapısını oluşturur. Yapısal yönden Millî Edebiyat akımı şairleri, Halk edebiyatın-dan esinlense de heceyle yeni kalıplar denemekten, hatta Batı kaynaklı sone gibi şekilleri kullanmaktan geri durmamışlardır.
Şiirde söz sanatları ve imgeler çok önemlidir. Çünkü söz sanat-ları sözün etki gücünü artırır. Millî Edebiyat akımı şairleri, şiirle-rini söz sanatlarıyla süsleme gibi tavır içine girmemişlerdir. An-cak benzetme, teşhis, tekrir gibi Halk şiirinde de sıkça kullanı-lan sanatlara şiirlerinde yer vermişlerdir. Onların şiirleri, imgeler açısından da çok zengin değildir. Çünkü onlar olabildiğince açık, yalın, anlaşılır, düz şiirler yazmışlardır. Şiirlerinin önemli bir kısmında kuru bir didaktizm karşımıza çıkar.
« İslam dininin temel kaynağı Kur'an konusunda ayetler | Cumhuriyet döneminde atatürk ve müzik »