SALEP ÜRETİM PROJESİ Orkide Türleri
Bu sayfada sizlere kendi tanıdığım orkide türlerini tanıtmaya, üretim yönünden elde ettiğim bulguları aktarmaya çalışacağım. Şu ana kadar İzmir, Urla İlçesi Barbaros Köyü ve Manisa’da tespit ettiğim toplam 20 tür var. Bunların 2 tanesini görüntüleme imkanım olmadı, bazılarından da hangi tür olduğu konusunda tam olarak emin değilim. Ayrıca bir bitki sistematikçisi de olmadığımdan yapacağım hatalar için şimdiden özür diliyorum. Bu sayfadaki bilgileri referans olarak kabul etmeyip yardımcı bilgi olarak kabul etmenizi tavsiye ederim. Ayrıca konuyu bilen arkadaşlarımın ve büyüklerimin hata ve eksiklerimi forum sayfasına bildirmeleri beni memnun edecektir.
Doğada ve internette gördüklerimin tamamı beyaz renkli çiçeklere sahip. Çiçeklerinde ve yapraklarında kırmızı noktalar var. Son derece güzel bir görünüme sahip. İzmir şartlarında Nisan Ayında çiçek açıyor. Oldukça seyrek rastlanan bu tür tek tek veya 20-50 kadar gruplar halinde bulunuyor. Bulundukları yerler genelde Pırnar Meşesi (Quercus cocciferae) ve Dağ Çileği’nin (Arbutus unedo) hakim olduğu maki toplulukları ile Laden (Cistus sp.) ve Abdest Bozan (Sarcopoterium spinosum) bitkilerinin yoğun olduğu firigana formasyonu. Bazen Kızılçam (Pinus brutia) toplulukları içindede bulunabiliyor. Daha çok gölgeleri ve az güneş alan kuzey yöneyleri tercih ediyor. Üretim açısından pek ümit göremedim. Nadiren ikili bitkilere rastladığım oldu. Ama yumruları çok hassas. Doğadan defalarca sökerek saksılara veya toprağa diktim. Çoğunluğu hiç sürmeden toprakta çürüdü. Sürenler de çok cılız kaldı ve ertesi yıl bir daha çıkmadı. Fakat 3 bitkiyi toprakları ile birlikte sökerek gölge bir yere dikmiştim. Bunlar üç yıldır normal olarak gelişip çiçek açıyorlar. Yumruların yaralanmaya hassasiyeti yanında gelişmiş bitkilerin de tohumlar gibi bazı toprak mikroorganizmaları ile ilişkisi olduğunu düşünüyorum.
Eflatun renkli çiçekleri var Çiçeklerinde boyuna erguvani renkte çizgiler mevcut. Oldukça iri cüsseli bir tür. Tanıdıklarımın en irilerinden biri, yumruları da oldukça iri ve derinde. Bazılarının yapraklarında kırmızı benekler var. İzmir şartlarında Nisan ayının sonuna doğru çiçek açıyor. Benim gördüğüm yayılış çok sınırlı bir alandaydı. Bu yüzden nerelerde bulunduğu konusunda tam bir fikir sahibi değilim ama güneşe bakan güney yöneylerdeki laden (Cistus sp.) toplulukları ve çok uzun zamandan beri işlenmeyen zeytinlikleri tercih ettiğini düşünüyorum. Yumrularından çoğalmıyor. Ancak; kültür şartlarına oldukça dayanıklı. Yumruları çok az fire veriyor ve kültür şartlarında oldukça iyi gelişiyor. Aynı yumruları söküp dikerek bir daha doğadan sökmeden yıllarca bahçede devam etmelerini sağlayabildim. En son çürüyen diğer tür yumrularından bulaşan çürüme ile kayboldular.
Genelde erguvani renkte çiçekleri var. Bazen çok daha açık renkli de olabiliyor. Daha çok Funda’nın (Erica sp.) yoğun olduğu firigana topluluklarında, gölgelerdeki likenler arasında bulunuyor. Bazen uzun zamandır işlenmeyen tarlalar ile Kızılçam (Pinus brutia) ve Fıstık Çamı (Pinus pinea) grupları içinde de rastlanıyor. Milli toprakları tercih ediyor. Genellikle sık kümeler halinde bulunuyor. İzmir şartlarında Nisan sonunda çiçeklenen bitki belirli bir bölgede yoğun olarak bulunmasına rağmen, başka yerlerde hiç rastlamadım.
Yumrularından üretilecekmiş gibi görünmüyor. Bu da Orchis provincialis gibi oldukça nazlı. Kültür şartlarında iyi gelişmediği gibi yumruları söküm ve saklama esnasında yüksek miktarda fire veriyor. Orta büyüklükte bir yumrusu var. Bulunduğu bölgede salepçiler tarafından yoğun olarak sökülüyor.
Pembe çiçekli, oldukça geç açan bir tür. İzmir şartlarında Mayıs sonu ve Haziran başında çiçekleniyor. Çiçeklenme süresi oldukça uzun. Doğal ortamlarda çayırlık yerler ve firiganalar arasında bulunsa da en yaygın olduğu yerler terkedilmiş tarım alanları. Ekolojik sınırları diğer türlere göre çok geniş. Manisa ve İzmir’de birçok yerde rastladım. Salep olarak en fazla sökülen türlerden biri. Üretim açısından en fazla ümit veren tür diyebilirim. Zaten bitkilere genellikle yumrularından çoğalarak yumak haline gelmiş olarak rastlanıyor. Bitkiler kültür şartlarında çok iyi gelişiyorlar ve fire verme oranı oldukça düşük. Bire iki, üç, dört, kardeş yumru verebiliyor.
Öncelikle; bu türün Orchis anatolica olduğunu sadece zannediyorum. Çok fazla emin değilim. Ege Bölgesinde daha çok Kızılçam (Pinus brutia) formasyonu içinde yerini alıyor. Bazen Pırnar Meşesi’nin (Quercus cocciferae) hakim olduğu makilik alanlarda da rastlanıyor. Çiçekleri erguvani renkten beyaza kadar açılabiliyor. Yaprakları bazen benekli, bazen beneksiz. Gölge seven bu bitkinin cüssesi ve yumuları oldukça küçük. İzmir’de Nisan ayında çiçekleniyor. Yumrudan çoğalma eğilimi göstermiyor. Kültür şartlarına verdiği tepki olumsuz. Zaten çalılık sarp arazilerde rastlanan bu türün salep amacıyla söküldüğünü hiç görmedim.
Bitki özellikleri bakımından Orchis Sancta’ya çok benziyor. Onun gibi geç açıyor. Manisa’da sadece bir bitki ile karşılaştım ve bu bitki bire iki kardeş yumru vermişti. O yüzden çok fazla bir fikir sahibi değilim. Tek bildiğim özellikle Kahramanmaraş civarında salep ve dondurma amacıyla çok toplanan türlerden biri olduğu. Önümüzdeki yıllarda performansını izlemeyi düşünüyorum. Orchis tridentata
Çok fazla yayılış gösterdiğini görmedim. Tipik bir frigana üyesi. Genel olarak güneş seven bir bitki. Diğer birçok türün aksine gölge yerlerden ziyade direk güneş alan yerlerden hoşlanıyor. Çiçek sapları genellikle kısa, çiçekler mor beneklidir. Renk bakımından biraz daha açık ve koyu tipleri mevcut. İzmir şartlarında Nisan Ayında çiçekleniyor. Doğada çoğalma bakımından bazı sıkıntıları olduğunu düşünüyorum. Diğer türlerde gezdiğim yerlerde her yıl yeni bitkilerle karşılaştığım halde, bu türde genelde aynı bitkileri buluyorum.
Yumrusu orta büyüklükte. Nadiren kardeş yumru veren bitkilere rastladım. Yani yumrudan çoğalma eğilimi çok az. Bildiğim yerlerde çok yaygın olmadığından salep toplayıcıları tarafından pek bulunamıyor. Kültür şartlarına adaptasyonu da oldukça zayıf. Bitki çok cılız gelişiyor ve fire oranı çok fazla. Bu türde de gelişmiş bitkilerin toprak mikroorganizmaları ile ilişki içinde olduğunu düşünüyorum.
Bu türden pek fazla emin değilim. Çünkü benzer türler de var. Genel olarak güneş seven bir bitki. Bitki cüssesi küçük. Tüylü ve koyu renklı çiçekleri ile farklı bir görünüme sahip. Kireçli topraklarda ve terk edilen tarım arazilerinde yaygın. Doğal ortamlarda daha çok Sarcopoterium spinosum birlikleri içinde rastlanıyor. Yumruları küçük olduğundan salepçiler tarafından tercih edilmez. İzmir şartlarında Nisan Ayında çiçeklenir.
Yumrudan çoğalma eğilimi var, ama fazla değil. Kültür şartlarına orta derecede hassas Ophrys lutea
Yaşadığı alanlar ve bitki özellikleri Ophrys speculum’a benziyor. Fakat bunun çiçekleri daha farklı. Sarı renkte ve ortası siyah. Bitkinin boyu biraz daha uzun. Nisan ayında çiçeklenen bu tür de anladığım kadar kireçli topraklardan hoşlanıyor.
Salep amacıyla çok fazla toplanan türlerden değil. Yumrudan üretim şansı görünmüyor. Kültür ortamında yetiştirilmeye orta derecede dayanıklı.
Manisa’da karşılaştığım bir tür. Yaygın olup olmadığını tam bilmiyorum. En önemli özelliği Ophrys türleri içinde gördüğüm, yumrudan üretime en uygun tür. Bitkiler genelde yumak halini almış, birkaçlık gruplar halinde. Yumruları ve bitki cüssesi küçük. Manisa’da Mayıs başında çiçekleniyor. Elimde 15 kadar yumrusu var. Önümüzdeki yıl denemeye almayı düşünüyorum.
Kırmızı renkli ve çok uzun ömürlü çiçekler oluşturuyor. Çiçeklenme zamanı İzmir şartlarında genel olarak Mayıs Ayı. Bazen Haziran Ayına da sarkabiliyor. Bitki daha çok firigana topluluklarının kış yağışlarıyla su biriken yerlerinde yoğun bulunsa da terk edilen tarım alanlarında da oldukça yaygın. Çok yüksek bir adaptasyon kabiliyeti var. Verimsiz, ağır veya taban suyu yüksek olan, birçok bitkinin yetişmediği yerlerde rahatlıkla gelişebiliyor. Doğada genellikle yumak şeklinde bulunuyor. Orta büyüklükte, diğer türlere göre nispeten esmer renkli, hafif uzunca yumrulara sahip. Gölgelerde ve direk güneş ışığı altında rahatlıkla yetişiyor. Salepçiler tarafından çok sökülenlerden biri. Yaptığım denemelerde kültür şartlarına en dayanıklı tür olarak bunu tespit ettim. Bitki çok rahat geliştiği gibi, yumrularında fire verme oranı çok düşük. Ayrıca yumrularıyla üretime oldukça uygun 2004-2005 sezonunda yaptığım incelemelerde çoğu bitki 2 ve 3 yeni kardeş yumru verdi. Orchis sancta bitkileri verdiğim kimyasal gübreden olumsuz etkilendikleri halde, Serapias vomeraceae’ler hiç zarar görmedi. Bu yıl bu türden200 kadar yumru söktüm, bunları 1000’e tamamlayıp detaylı bir deneme yapmayı planlıyorum.
Çiçeklerini ilk defa bu yıl gördüm. Mayıs Ayında çiçekleniyor. Oldukça uzun bir çiçek sapı var.Renk beyazdan mora kadar değişebiliyor. Manisa ve İzmir’de oldukça yaygın ama yoğun olarak bulunmuyor. Daha çok Kızılçam (Pinus brutia) birliklerinde, değişik maki topluluklarında eşlik eden bir tür. Gölgeleri seviyor. Ortalamadan biraz daha iri bir yumrusu var. Bulunması halinde salepçiler tarafından toplanıyor.
Daha önce hiç denemediğim bir tür. Fakat görüldüğü kadarıyla yumrudan üreme şansı pek yok. Bu yıl söktüğüm altı yumrunun ikisi çürüdü. Bu yüzden yumrularının oldukça hassas olduğunu düşünüyorum. Dactylorhiza romana
Tanıdığım tek Dactylorhiza türü. İnternette gördüklerimin tamamı beyaz olmasına rağmen doğada gördüklerimin hafif morumsu çok güzel görünümlü çiçekleri var. Brakteler diğer türlere göre çok belirgin. İki çatal, uçlarından kök çıkan tuhaf yumrulara sahip. Kızılçam (Pinus brutia) veya Pırnal Meşesi (Quercus cocciferae)veya Dağ çileği (Arbutus unedo) gibi maki birliklerinde az ışık alan gölge yerleri tercih ediyor. Çiçeklenme Nisan Ayında.
Kültür şartlarına çok hassas. Gelişme zayıf ve fire oranı çok yüksek. Nadiren ikili bitkiler görülse de yumrudan üreme şansı pek görünmüyor.
Kirli beyaz renkteki çiçekleri küçük ve gösterişsizdir. Yaprakların üzerindeki sıralı kırmızı noktalarla diğer türlerden ayırt edilebilir. Daha çok maki, ve frigana topluluklarında gölge bitkisi olarak yaşar. Bazen kızılçam altlarında da rastlanabilir. Kuzeye bakan yöneyleri tercih eder. Küçük yumrulu ve az rastlanan bir tür olduğundan salep toplayıcıları tarafından toplanmaz.
Kültür şartlarına oldukça hassas.
Manisa’da sadece bir bitkiye rastladım. O yüzden çok fazla bir fikir sahibi değilim. Bulduğum yer bir dere yatağı ve Meşe gölgesiydi. Burada bahsettiğim diğer türlerden farklı olarak yumrusu yok. Toprakaltı gövdesi saçak şeklinde. Dolayısıyla salep üretiminde kullanılması söz konusu değil. Sadece orkide türü olduğu için bahsettim.
Sadece bir Fıstık Çamı ağacının altında yaklaşık 100 kadarlık bir popülasyona rastladım. Bitkiler tek tek veya yumak şeklinde olabiliyor. Çiçeğini hiç görmedim. Çünkü bu bitkiler Ülkemizdeki diğer orkidelerden farklı olarak Sonbaharda çiçek açıyor.. Kök aksamı çok ilginç. Parmak şeklinde çok kırılgan yumruları var. Gelişme döneminde her bitkide 3-4 yumru vardı. Kuruduklarında yumru sayısı genelde ikiye inmiş. Galiba yetişkin bitkiler her yıl ortalama ikiye iki yumru veriyor. Ama iki yumrudan bir rozet bitki birde hemen yanından çiçek sapı çıkıyor. Yumak şekline gelenler ise sanırım büyüme ucu zarar gördüğünde meydana geliyor. Asıl ilginç olanı ben bu bitkide kök göremedim. Parmak şeklindeki yumrular aynı zamanda kök görevini de görüyor olabilir. Veya kökler erken dönemde işlevlerini bitirip kuruyor. Bu yıl 20 kadar yumruyu söktüm. Gelecek sezonda ayrıntılı olarak incelemeyi düşünüyorum. Yumrularından kolaylıkla çoğalacak gibi görünüyor. Bu bitkiden de sadece bir adet Manisa’da buldum. Oldukça iri ve gösterişli, dilcik kısmı çok uzun çiçekleri var. Yumrusu orta irilikte. Yumrudan çoğalma eğilimi yok sanırım. Şu an için fazla bir fikir sahibi değilim.
Bir Ophrys türü olsa gerek ama tam olarak teşhis edemedim. Zaten kendimde bulmadım. Bir arkadaş merada bulmuş. Birkaç tane sökmüş getirdi. Şu an elimde 4-5 tane yumrusu var. Gelecek sezon izlemeyi düşünüyorum.