Bilim Teknik. Görsel Algı Bozulursa. ve Aylık Popüler Bilim Dergisi. Beyinde. Sanal Kopyamız. Kahvenizi İçebilir misiniz?
Download "Bilim Teknik. Görsel Algı Bozulursa. ve Aylık Popüler Bilim Dergisi. Beyinde. Sanal Kopyamız. Kahvenizi İçebilir misiniz?"
1 Atom Posteri Derginizle Birlikte... Hücre İçi Taşıma Sisteminin Gizemleri Nobel Getirdi... Bilim Teknik ve Aylık Popüler Bilim Dergisi Aralık 2013 Yıl 47 Sayı TL Beyinde Görsel Algı Bozulursa Kahvenizi İçebilir misiniz? Küresel Isınmada Duraklama mı? Süper Tayfun Yeni Bir Alarm mı? Sanal Kopyamız Bohr Atom Modeli nin 100. Yılı
2 Bilim ve Teknik Aylık Popüler Bilim Dergisi Yıl 47 Sayı 553 Aralık 2013 Benim mânevi mirasım ilim ve akıldır Mustafa Kemal Atatürk Getty Images Bulunuşundan bu yana transistörler hep küçüldü, buna bağlı olarak da bilgisayarlar ve elektronik cihazlar hem küçüldü hem de hızlandı. Bu gelişmeyi dolaylı olarak öngören Moore Kanunu nu duymuş olmalısınız. Yaklaşık her iki yılda bir bilgisayar devrelerinde kullanılan transistör sayısının iki katına çıkacağını öngörür. Bu öngörü 2010 lu yıllara kadar neredeyse hiç sapmadı yılının ise Moore Kanunu açısından ayrı bir önemi var. Çünkü o yıllarda transistör boyutlarında doğal ve temel limitlere çok yaklaşılmış olacak. Elektronik cihazların hızlanmasında bu etkiler yavaş yavaş görülmeye başladı bile. Şu anki yavaşlamanın duraklamaya dönüşmemesi için arayışlar çok uzun zamandır devam ediyor. Özellikle şu anki elektronik teknolojisinin can damarı olan silisyum dışında yeni malzemelerin ve bu malzemelerle birlikte farklı yaklaşımların kullanılması için çalışılıyor. Bu konunun detaylarını Börteçin Ege nin durumu özetleyen yazısında bulabilirsiniz. Elektronik cihazların hızlanması için farklı malzeme ve yaklaşımlar en iyi tahminle ancak orta ve uzun vadede bize yardımcı olacak gibi görünüyor. Kısa vade için önemli görülen çözümlerden biri elektronik cihazlardaki işlemci bileşenlerini paralel bağlamak. Bu aralar sıkça gördüğümüz çok çekirdekli işlemciler bu yaklaşımın eseri. Beyin ile bilgisayarlar arasındaki kıyaslamalar klişe olacak kadar yaygındır. Beynimiz bilgisayarları aşan kapasitesini paralel işlemler yapabilmesine borçlu. Anlaşılan o ki hâlâ doğadan öğreneceğimiz çok fazla ders var. Beynin görsel algılamadaki işbölümünü ele alan kapak konumuz bunu gözler önüne seriyor. Bu yazının sahibi Dr. İnci Ayhan ı eski okuyucularımızın hatırlayacağına eminiz. Dünya ekonomisinin büyümesine rağmen karbon salımının artış hızındaki azalma ve küresel ısınmadaki son 15 yıllık duraklama güzel sayılabilecek haberler. Fakat hem sayısı hem de şiddeti artan tropikal tayfunlar da küresel ısınma ile ilişkilendiriliyor. Sevinmek için daha erken gibi görünse de bu konuda farkındalığın her geçen gün artmaya devam etmesi sevindirici. Biz de bu farkındalığa sayfalarımızda üç ayrı yazıyla katkıda bulunmayı amaçlıyoruz. 20. yüzyılın en büyük fizikçilerinden Niels Bohr un kendi adıyla anılan atom modelini öne sürmesinin üzerinden tam yüzyıl geçmiş. Bilim dünyasına yapılan bu önemli katkıyı Prof. Bayram Tekin hocamızın hem Bohr u hem de atom modelini konu alan yazısıyla hatırlıyoruz. Bilim insanı demişken Türkiye de moleküler biyoloji eğitiminin ve araştırmalarının öncülerinden biri olan Prof. Mehmet Öztürk ü de Özlem İkinci nin kaleminden sayfalarımıza taşıyoruz. Saygılarımızla, Murat Yıldırım Sahibi TÜBİTAK Adına Başkan Prof. Dr. Yücel Altunbaşak Genel Yayın Yönetmeni Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Duran Akca Yayın Yönetmeni Dr. Murat Yıldırım Yayın Danışma Kurulu Doç. Dr. Burak Aksoylu Doç. Dr. M. Necati Demir Doç. Dr. Kadir Demircan Dr. Şükrü Kaya Doç. Dr. Ahmet Onat Prof. Dr. Gökhan Özyiğit Prof. Dr. Bayram Tekin Yazı ve Araştırma Dr. Zeynep Bilgici İlay Çelik Dr. Özlem Kılıç Ekici Dr. Bülent Gözcelioğlu Dr. Özlem Ak İkinci Dr. Mahir E. Ocak Dr. Emine Sonnur Özcan Dr. Tuba Sarıgül İbrahim Özay Semerci Redaksiyon Sevil Kıvan Grafik Tasarım - Uygulama Ödül Evren Töngür Sayfa Düzeni Sadi Atılgan Web Meryem Arzu Aruntaş Yazışma Adresi Bilim ve Teknik Dergisi Akay Caddesi No: Bakanlıklar - Ankara Tel (312) (312) Faks (312) Abone İlişkileri (312) Faks: (312) İnternet e-posta ISSN Mali Yönetmen Mehmet Ali Aydınhan İdari Hizmetler Yeter Karasu Fiyatı 5 TL Yurtdışı Fiyatı 5 Euro Dağıtım: DPP Baskı: PROMAT Basım Yayın San. ve Tic. A.Ş. Tel (212) Baskı Tarihi: Bilim ve Teknik Dergisi, Milli Eğitim Bakanlığı [Tebliğler Dergisi, , sayfa 407B, karar no: 10247] tarafından lise ve dengi okullara; Genelkurmay Başkanlığı [7 Şubat 1979, HRK: Eğt. Krs. Ş. sayı Nşr.83] tarafından Silahlı Kuvvetler personeline tavsiye edilmiştir.
3 İçindekiler Sanal Kopyamız / Özlem Ekici Kişinin herhangi bir hastalığa yatkınlığının olup olmadığının önceden belirlenebilmesi, erken tanı, o hastalığı önleyen, tedavisini hızlandıran ve vücudu bütünüyle ele alan kişiye özel tedavi çözümleri sanal fizyolojik insan vücudu projesinin en belirleyici özellikleri Küresel Isınmadaki Duraklama Kısa Bir Mola mı? / Tuba Sarıgül 21. yüzyılın başından beri gözlenen küresel ısınmadaki duraklama ne anlama geliyor? Gezegenimiz yüzey sıcaklığındaki dalgalanmalardan sera gazlarının miktarındaki artışa, buzulların erimesinden deniz seviyesindeki yükselmeye kadar bu değişimlere nasıl cevap verecek? 28 Süper Tayfun Yeni Bir Alarm mı? / Emine Sonnur Özcan Haiyan Tayfunu Dünya nın bugüne kadar gördüğü en şiddetli tropikal tayfun. Tayfunun daha önce kaydedilmemiş derecedeki şiddeti dahi, tek başına bu felaket ile küresel ısınmanın denizler ve okyanuslar üzerindeki etkisi arasında bilimsel bir ilişki olup olmadığı sorusunu akla getiriyor. 32 Karbon Salımlarındaki Artış Yavaşlıyor mu? / İlay Çelik 34 ISON Kuyrukluyıldızı Gökyüzünü Süsleyecek mi? / Nilda Oklay Son Anadolu Parsı / Bülent Gözcelioğlu 38 Moore Kanunu ve Post-Silisyum Çağına Doğru / Börteçin Ege Silisyum sonrası dönemde, hesaplamalarda elektron kullanan günümüz elektronik sistemlerinin yerini atom, foton veya biyolojik moleküllerle çalışan sistemlerin doldurması olası görünüyor. 44 Biyosensörler / Ferda Şenel 46 Görsel Beynin İş Bölümü Stratejileri / İnci Ayhan Farklı zaman dilimlerinde oluşturulmuş iki boyutlu imgelerin art arda sisteme girişiyle uzam-zaman analizleri yapan beynimiz, mekândaki üç boyut ilişkilerini yeniden yapılandırır; cisimlerin renk, hareket, şekil gibi özelliklerini işleyerek kesintisiz bir algı yaratır.
4 + 51 Uyku Projesi / Mahir E. Ocak 52 Türk Bilim İnsanından Fizik Dünyasına Önemli İki Katkı / Zeynep Bilgici 54 Hücre İçi Taşıma Sisteminin Gizemleri Nobel Getirdi / İlay Çelik Bu yılın Tıp veya Fizyoloji alanındaki Nobel Ödülü, hücrelerimizdeki ana taşıma sistemi olan kesecik trafiğini düzenleyen mekanizmayla ilgili keşiflerinden dolayı James E. Rothman, Randy W. Schekman ve Thomas C. Südhof adlı bilim insanlarına verildi Tıp veya Fizyoloji Nobel Ödülü / İlay Çelik 59 Kötü Anıları Silmek İçin Uyku Terapisi / İlay Çelik 60 Niels Bohr ve Atom Modeli / Bayram Tekin 1913 yılında, Niels Bohr henüz 28 yaşındayken Atom ve Moleküllerin Yapıları başlıklı meşhur çalışmasını üç makale halinde yayımladığında insanların bir kısmı hâlâ atomların varlığından şüphe ediyordu. 66 Prof. Mehmet Öztürk Anlatıyor: Vücudumuzun Yedek Parçaları, Moleküler Saatimiz, GDO lu Gıdalar... / Özlem İkinci Aslında bilimden çok sanata düşkündü, ama yine de hayalinde eczacı olmak vardı. Sağlık memuru olarak yatılı Yenişehir Sağlık Koleji nden mezun olan bu genç memur, bir yandan mecburi hizmetini yaparken bir yandan da liseyi dışarıdan bitirdi. Ek POSTER Atom /Hazırlayan: İbrahim Özay Semerci Düzeltme: Kasım 2013 sayımızda yer alan Marmaray Hakkında Teknik Bilgiler başlıklı yazıda İstanbul Boğazı ndaki akıntıların yönünden bahsedilen kısımdaki ifadeler hatalıdır. Bilgilerin doğru hale gelmesi için Karadeniz ve Marmara Denizi isimlerinin yer değiştirmesi gerekmektedir. 4 Haberler 14 Ctrl+Alt+Del /Levent Daşkıran 18 Tekno Yaşam /Osman Topaç 72 Merak Ettikleriniz /Tuba Sarıgül-Mahir E. Ocak 78 Gökyüzü /Alp Akoğlu 80 Nasıl Çalışır? /Murat Yıldırım 82 Türkiye Doğası /Bülent Gözcelioğlu 88 Bilim Tarihinden /H. Gazi Topdemir 90 Matematik Havuzu /Ali Doğanaksoy 93 Ayrıntılar /Özlem İkinci 94 Zekâ Oyunları /Emrehan Halıcı 96 Yayın Dünyası /İlay Çelik
5 Küresel Ormansızlaşma Haritası Kasım ayında Science dergisinde yayımlanan bu çalışmaya göre, Dünyamız son on iki yıl içinde 2,3 milyon kilometrekarelik ormanlık alan kaybederken sadece 800 bin metrekarelik ormanlık alan kazandı. Bununla birlikte kaybedilen yaklaşık 200 bin kilometrekarelik alan tekrar ormanlaştırıldı. Ormanlık alanların değişimi ile ilgili Zeynep Bilgici Maryland Üniversitesi liderliğinde yapılan çalışmada Google programlarının yardımıyla uydulardan alınan veriler kullanılarak yılları arasındaki ormanlık alanlardaki değişimi gösteren detaylı bir harita hazırlandı. kapsamlı ve küresel bilginin ilk kez bir araya getirildiği bu çalışmaya göre tropikal ormanların tahribatı yılda yaklaşık 2100 kilometre kare artış gösterirken bazı ülkelerin Haberler çevre koruma konusundaki çabalarının olumlu sonuçlar verdiğini de görüyoruz. Mesela Brezilya da yılları arasında yaklaşık kilometrekarelik ormanlık alan kaybedilmişken, yılları arasında kayıp kilometrekareye kadar düştü. Ormanlık alanların iklim, karbon depolanması, biyoçeşitlilik ve su kaynakları gibi pek çok farklı yönden ekosistemle doğrudan ilişkili olduğunu düşününce, bu haritanın bu alanda yapılacak araştırmalar için çok önemli bir kaynak olacağı şüphesiz. 650 binden fazla uydu görüntüsü kullanılarak hazırlanan ve yerelden küresel boyutlara kadar tüm ormanlık alandaki değişimi hayli detaylı bir şekilde gösteren etkileşimli bu harita merak eden herkesin erişimine açık: science-2013-global-forest Beyin Hastalıkları İçin Lazerle Tedavi İsveç teki Chalmers Teknoloji Üniversitesi nden ve Polonya daki Wroclaw Teknoloji Üniversitesi nden bir grup araştırmacı Alzheimer, Parkinson ve deli dana gibi hastalıkların foto terapi ile tedavi edilebileceği bir yöntem geliştirdi. Nature Photonics te yayımlanan çalışma, hastalıklara neden olan protein birikintilerinin multi-foton lazer tekniği ile ayrılabileceğini gösteriyor. Araştırmacılardan Piotr Hanczyc şimdiye kadar kimsenin sadece ışıkla bu hastalıkların tedavi edilebileceğini düşünmediğini ve keşfettikleri bu yeni yöntemin Alzheimer, Parkinson ve deli dana hastalıklarının tedavisi için bir dönüm noktası olduğunu belirtiyor. Bu hastalıklar amiloid beta proteinlerin yüksek dozlarda birikip hücre süreçlerini yavaşlatmasıyla ortaya çıktığı için protein birikintilerinin uzaklaştırılması hastalıkların tedavisi anlamına geliyor. Araştırmacılar tomografide kullanılan foto akustik terapinin, yapısı bozuk proteinlerin uzaklaştırılması için de kullanılabileceğini düşünüyor. Günümüzde amiloid protein birikintileri İbrahim Özay Semerci hayli zehirli ve zararlı olan kimyasal maddelerle tedavi edilmeye çalışılıyor. Multi foton lazer tekniği başarıyla uygulanabilirse ne kimyasal maddeler kullanmaya ne de cerrahi müdahaleye gerek kalacak. 4
6 Bilim ve Teknik Aralık 2013 Sayısal Teknoloji Bebeğinizin Ağlama Nedenini Söylüyor Bir aygıt bebeğinizin ağlayışını kelimelere çevirseydi ne güzel olurdu değil mi? Şüphe yok ki dünyadaki tüm ebeveynler böyle bir imkâna sahip olmak ister. Bugüne kadar yapılan bebek ağlaması analiz çalışmaları genellikle bebeğin gelişimsel problemlerini erken dönemde tespit etmek amacına yönelikti li ve 1960 lı yıllara gelindiğinde bir grup Finlandiyalı ve İsveçli bilim insanı, Down sendromuna benzer genetik bir bozukluk nedeniyle ortaya çıkan ve bebekten birini etkileyen kedi miyavlaması sendromu (Cri du chat syndrome) ismiyle anılan hastalığı araştırmaya başladı. Bu hastalığa sahip olan bebekler bir kedi yavrusu gibi çok tiz bir tonda ağlar. Kedi miyavlaması sendromu hassas bir makine gerekmeden de fark edilebilir olsa da, araştırmacılar ağlama çeşitleri arasındaki küçük bir farklılığın bebeğin sağlığı ile ilgili bir gösterge olup olamayacağını merak etmeye başladı. Önceki çalışmalarda araştırmacılar bebeklerin ağlama Özlem Ak İkinci görüngesini (spektogramını) yükselen ve alçalan sesleri gösteren müzik notaları gibi görsel olarak çıkardı. Araştırmadaki teknisyenler daha sonra her görüngeyi okuyup kodladı ve ardından oluşturulan sistem otomatik olarak bu bilgileri işledi. Ancak bu süreç hayli zahmetli oldu. Şimdi ise sayısal teknoloji ağlama çeşitlerini tanımlamak ve sınıflandırmak için yeni imkânlar yaratıyor. Lester ve meslektaşları iki yıl boyunca, sayısal ses dosyalarından ağlamaların ayırt edici özelliklerini bulup çıkaran bir araç üzerinde çalıştı. Bu teknolojiyle bir bebeğin ağlaması analiz edilerek otizm spektrum bozukluğu gibi gelişimsel problemler ya da prematüre doğan bebeklerin daha sonra gelişimsel probleme sahip olup olmama ihtimali tespit edilebilir. Araştırmacılar bu çözümleyici aracın pek çok araştırmacı tarafından kullanıldığında bebeklerin çeşitli gelişimsel bozukluklar açısından taranabileceğini ve başka tarama araçlarının olmadığı gelişmekte olan ülkelerdeki risk altındaki bebeklerin bu yolla tanımlanabileceğini umuyor. Apandisin Gerçek İşlevi Ortaya Çıktı Çağlayan Taybaş Apandis doktorlar tarafından belli bir işleve sahip olmayan, sürekli sorun çıkaran bir organ olarak görülüyordu. Ancak son araştırmalar sonucunda ABD li bilim insanları apandisin vücuttaki temel görevini keşfettiklerini duyurdu. Araştırmacılar apandisin yararlı bakteriler için güvenli bir barınak oluşturduğunu belirtiyor. Bakteriyel enfeksiyonlarda doktorların en çok reçete ettiği ilaç şüphesiz antibiyotiklerdir. Ancak antibiyotikler vücuttaki zararlı bakteriler kadar sindirim sistemindeki yararlı bakterileri de yok eder ve hasta için bunun yan etkileri hayli ağır olabilir. Antibiyotiklerin sindirim sistemine verdiği bu zararın onarılması için vücut apandiste bulunan bakteri rezervlerini kullanıyor. Apandisi alınan insanların yaşamlarına sağlıklı bir şekilde devam etmesi, doktorlara apandisin bir işlevi olmadığını düşündüren bir etkendi. Ancak Duke Üniversitesi Tıp Fakültesi nde görevli bilim insanları şiddetli kolera ve dizanteri sonrasında vücudun kaybettiği yararlı bakterileri apandisten sağlayabileceğini söylüyor. Diğer yandan Prof. Bill Parker apandisin her ne pahasına olursa olsun korumamız gereken bir organ olmadığının altını çiziyor. RMIT Üniversitesi Tıp Fakültesi nden Nicholas Vardaxis, Duke Üniversitesi tarafından yapılan keşfin çok önemli olduğunu vurgulayarak apandisle ilgili ortaya atılan bu kuramın mantıklı göründüğünü, apandis ve bağırsaklardaki bakteri florası incelendiğinde iki floranın da aynı olmasının ortaya atılan kuramın doğruluğunu kanıtlar nitelikte olduğunu belirtiyor. 5
7 Haberler Homeland Security Fuarı nda En Son Teknolojiler Sergilendi CNR Holding kuruluşu İstanbul Fuarcılık tarafından İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve İstanbul Valiliği nin desteğinde düzenlenen fuarda Aselsan ın geliştirdiği insansız bomba imha aracı ve TÜBİTAK ın geliştirdiği operasyon taktik eğitim sistemi büyük ilgi gördü. Aselsan tarafından tasarlanan insansız kara aracı üzerine inşa edilen bomba imha aracı Ejderha istihbarat, gözetleme, casusluk amaçlı kullanılan ve çoğunlukla böcek olarak bilinen gizlenmiş dinleme cihazlarından, minyatür bir telsiz verici ve mikrofondan oluşuyor. Uzaktan bombanın varlığını algılayıp imha eden araç, aynı zamanda gizlenmiş dinleme cihazlarını da etkisiz hale getiriyor. Ejderha bomba imha ekiplerine şüpheli paketlere güvenli mesafede uzaktan müdahale kabiliyeti de sağlıyor. Özlem Kılıç Ekici TÜBİTAK tarafından, özel harekât birliklerinin meskûn mahal operasyon eğitimleri için geliştirilen Taktik Eğitim Sistemi vurulma uyarımı sağlayan özel elbiseler, gerçekçi geri tepme mekanizmasına sahip lazerli silahlar, yüksek hassasiyetli konumlandırma sistemi, el bombaları, bubi tuzakları, güçlü ses sistemleri, kişi ve oda takibine imkân veren akıllı kameralardan oluşturuyor. Bu sistem sayesinde bireylerin ya da takımların kendini koruma, atış başarısı, el bombası kullanımı başarısı gibi kıstaslara göre performans ölçümü ve analizleri de yapılabiliyor. Mars uzay görevinin temel amacı Hindistan ın gezegenler arası uzay görevleri için gerekli teknolojileri geliştirmesini sağlamak. Görev sırasında Mars ın yapı, şekil, bileşim gibi yüzey özellikleri ve atmosferiyle ilgili incelemeler yapılarak önemli bilgiler elde edilmesi bekleniyor. Dünya nın çevresindeki elips şeklindeki yörüngesine fırlatıldıktan sonra -yörüngedeyken aracın Dünya ya olan uzaklığı 250 km km arasında değişir- Mars uzay aracının sahip olduğu sıvı yakıtlı roketler yardımıyla Dünya nın kütleçekim etkisinden kurtularak gezegenler arası uzaya ulaşması, daha sonra da Mars ın yörüngesine girmesi planlanıyor. Yolculuğunun 300 gün sürmesi planlanan uzay aracı herhangi bir terslik olmazsa Mars ın yörüngesine 2014 yılında ulaşacak. Uzay aracı beklenmedik acil durumlarda kullanılabilecek otonom sistemler de barındırıyor. Karbon Bakımından Zengin Gezegenlerde Su Bulunmayabilir Güneş karbon bakımından fakir olduğu için Dünyamızda da az miktarda karbon var. Güneş ten çok daha fazla karbon içeren yıldızların gezegenlerinin doğal olarak daha fazla karbon içerdiği tahmin ediliyor. Yüksek miktarda karbon içeren yıldız sistemleri modelleyen bilim insanları, bu sistemlerdeki gezegenlerde su kaynağı olmayabileceğini belirtiyor. Daha önce NASA nın Galileo, Voyager, Cassini gibi çalışmalarında görev almış olan Torrence Johnson un American Astronomical Society Division of Planetary Sciences ın Ekim ayındaki toplantısında sunduğu sonuçlar, gezegenimizdeki okyanusları buzlu asteroitlerin ve kuyruklu yıldızların oluşturduğunu, karbon bakımından zengin yıldızların etrafındaki gezegenlerin ise kuru olduğunun görüldüğünü belirtiyor. Hesaplar oluşmakta olan yıldız sistemlerindeki fazla karbonun, oksijeni engelleyerek su oluşmasını engellediğini gösteriyor. Çıkarımları destekleyen bilgisayar modelleme sonuçları geçtiğimiz yıl Astrophysical Journal da yayımlanmıştı. İbrahim Özay Semerci NASA tarafından desteklenen kuramsal bir araştırmaya göre karbon bakımından zengin gezegenlerde okyanus bulunmayabilir. 6
8 Bilim ve Teknik Aralık 2013 Hindistan ın İlk Mars Uzay Aracı Yolculuğuna Başladı Tuba Sarıgül Hindistan, gezegenler arası ilk uzay görevinde kullanılan Mars uzay aracını, resmi olmayan ismiyle Mangalyaan ı Kasım ayında fırlattı. Eğer görev başarıyla tamamlanırsa, ABD, Rusya ve Avrupa dan sonra Hindistan Uzay Ajansı Mars ın yörüngesine ulaşan dördüncü uzay ajansı olacak. Nesnad NASA nın İkizler Projesi Özlem Ak İkinci Bir çift gönüllü ikiz NASA nın uzayda yaşamanın sağlığa etkilerinin araştırıldığı çalışmasında görev aldı. 49 yaşındaki ikizlerden Scott Kelly 2015 te Uluslararası Uzay İstasyonu na gidecek ve 12 ay uzayda yaşayacak. NASA dan emekli Mark Kelly ise Dünya da kalacak. NASA yakın bir zamanda Kelly kardeşlerden düzenli aralıklarla kan, dışkı, tükürük ve yanak içi sürüntü örnekleri almayı planlıyor. Başka bilim insanlarından gelecek araştırma önerilerine de açıklar te Rus astronot Mikhail Kornienko ile uzay yolculuğuna çıkacak olan Scott Kelly yolculuk sırasında sorumlu olduğu deneylerle ilgili çalışmaya başladı bile. Kelly kardeşlerin deney sonuçları sayesinde uzaydaki radyasyonun ve kütleçekimi değişikliğinin DNA yı, metabolizmayı, organların işlevlerini ve ruh sağlığını nasıl etkilediğinin açığa çıkarılacağı düşünülüyor. Böylece bilim insanları da ileride uzay yolculuklarında gelişmesi muhtemel sağlık problemlerini çözebilecek. Kelly kardeşlerin diğer bir özelliği ise aynı zamanda uzayda bulunmasalar da uzaya giden ilk ikizler olmaları. 7
9 Haberler Altmış Yaşın Altındaki Kadınlarda Görülen Diyabet, Kalp Rahatsızlığı Yönünden Daha Riskli Beynin Öğrenme Süreçlerinin Matematiği Tuba Sarıgül Adnan Menderes Üniversitesi öğretim üyesi ve aynı zamanda TÜBİTAK Bilim ve Toplum Daire Başkanlığı nda görevli Dr. Enes Yılmaz ın yazarlarından olduğu Neural networks with Discontinuous/Impact Activations kitabı dünyanın en önemli bilimsel yayınevlerinden biri olan Springer tarafından yayımlandı. Hem yapısı hem de işleyişi tam olarak aydınlatılamadığı için beynin öğrenme süreçlerini nasıl gerçekleştirdiğini anlamak amacıyla yeni bakış açıları geliştirmek hayli önemli. Bu amaçla bilim insanları yapay sinir ağları modelleri kullanan matematik uygulamalarından yararlanıyor. Özellikle çok sayıda bilginin aynı anda değerlendirilmesinin gerektiği durumlarda bu modellemelerin önemli katkıları oluyor. Dr. Yılmaz yayımlanan yeni kitabıyla yapay sinir ağları modellerinin daha gerçekçi olmasına ve bu sistemleri kullanan yapay zekâ gibi uygulamaların en yakın zamanda hayatımıza girmesi konusunda yeni gelişmelerin ortaya çıkmasına imkân sağlıyor. Johns Hopkins Üniversitesi nden bir grup araştırmacının Diabetes Care de yayımladığı araştırma sonuçları, Tip 2 diyabetli genç ve orta yaşlı kadınların koroner kalp hastalığına yakalanma riskinin düşünülenden çok daha fazla olduğunu gösteriyor. Normalde 60 yaşın altındaki kadınların koroner kalp hastalığına yakalanma riski aynı yaş grubundaki erkeklerden çok daha az. Ancak aynı yaş grubundaki diyabet hastası kadınların koroner kalp hastalığı riski hemcinslerine göre 4 kat fazla, bu da erkeklerle neredeyse İbrahim Özay Semerci aynı oranda risk taşıyorlar demek. Endokrinolog Dr. R. R. Kalyani bu çalışmanın, yaşı ne olursa olsun diyabet hastası bir kadının koroner kalp hastalığı yönünden yüksek risk altında olduğunu gösterdiğini söylüyor den fazla hastanın incelendiği çalışmada, diyabetin erkeklerin kalp hastalığına yakalanmasına etkisinin ise çok az olduğu veya hiç olmadığı görülmüş. Kalyani ve meslektaşları kadınlardaki risk artışının anlaşılabilmesi için genetik ve hormonal etkilerin incelenmesi gerektiğini belirtiyor. 8
10 Bilim ve Teknik Aralık 2013 e-devlet e-devlet Yenilikçi Proje Yarışması Tuba Sarıgül Genç yazılımcıların Türkiye nin e-dönüşüm sürecine katkıda bulunmasını ve bilişim teknolojilerini kullanarak yeni projeler ve çözümler üretmesini sağlamak amacıyla T.C. Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı, Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş. ve Bilkent Üniversitesi işbirliği ile e-devlet Yenilikçi Proje Yarışması düzenleniyor. Bilgi ve iletişim teknolojilerinde sağlanan gelişmeler sayesinde devlet ve vatandaş ile kamu kurumlarının kendileri arasındaki iletişimin verimliliğini artırarak, verilen hizmetlerin daha kaliteli ve ulaşılabilir olmasını sağlayan e-devlet uygulamalarının geliştirilmesini amaçlanan yarışmaya, Türkiye ve KKTC deki üniversitelerin Bilgisayar ve Yazılım Mühendisliği bölümlerinde lisans eğitimlerine devam etmekte olan öğrenciler bireysel veya grup olarak başvurabiliyor. Son başvuru tarihi 31 Aralık 2013 olan yarışmayla ilgili ayrıntılı ve güncel bilgiye ve yarışma takvimine adresinden ulaşılabilir yılında işlerlik kazanan e-devlet kapısı (www.turkiye.gov.tr) ile devlet hizmetleri tek bir yapı altında toplanarak daha etkin hizmet verilebiliyor. Hibrit Nükleer Enerji Santralleri Sera Gazlarının İzlerini Azaltabilir Tuba Sarıgül Massachusetts Teknoloji Üniversitesi Nükleer Bilimi ve Mühendisliği Bölümü nden Charles Forsberg nükleer enerji santrallerini farklı enerji kaynaklarının -örneğin yapay jeotermal ve kaya gazı- üretim süreçleriyle birleştirerek küresel ısınma probleminin çözümüne katkıda bulunabilecek yeni bir yöntem geliştirdi. Günümüzde artan enerji ihtiyacını karşılamak için çoğunlukla fosil yakıtlar kullanılıyor. Ancak sera gazı salımının küresel ısınma üzerindeki etkisi düşünüldüğünde yeni yöntemler bulunması gerekiyor. Ancak Güneş, rüzgâr enerjisi gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından kesintisiz bir şekilde enerji sağlanamıyor. Bu soruna çözüm olarak geliştirilen enerji depolama çözümlerinin -örneğin batarya- kullanım ömürlerinin kısa olması, sebep oldukları ağır metal kirlilikleri, doldurulmalarının saatler ya da günler sürmesi gibi dezavantajları var. Energy Policy dergisinde yayımlanan çalışmaya göre nükleer enerji santrallerinin diğer enerji sistemleri ile birleştirilmesi ile enerji üretim süreçlerinin verimi artırılabilir. Örneğin kaya gazı üretim santralleri ile bir arada inşa edilecek nükleer santrallerde açığa çıkan su buharı ile kayaçların içinde biriken ve fosil yakıt kaynağı olarak kullanılabilen kerojen ısıtılarak doğal gaz gibi nispeten daha az zararlı petrol ürünlerinin açığa çıkması sağlanabilir. Sonuçta karbon salımına sebep olan bir yakıtın açığa çıkmasına sebep olduğu için bu yöntem de verimli bir yöntem olarak görülmeyebilir. Ancak bu yöntemde kerojen ısıtılma işlemi sonucunda daha hafif petrol ürünlerine, doğal gaza ve karbonlaşmış ürünlere dönüşüyor. Katran benzeri bu karbonlaşmış ürünler -ki daha yoğun petrol ürünleri içerdiği için ayrıştırılması gerekiryerin altında kalıyor. Günümüzde ısıtma işlemi genellikle fosil yakıtların yakılmasıyla gerçekleştiriliyor. Charles Forsberg fosil yakıtlar kullanılan bu süreçlerin hem daha düşük verimle gerçekleştiğini hem de fazladan sera gazı salımına sebep olduğunu söylüyor. Yeni geliştirilen yöntemde ise nükleer enerji santrallerinin ürünlerinden olan su buharı kullanılarak, ek bir enerji tüketimine sebep olmadan enerji elde edilebiliyor. Mars_Orbiter_Mission_-_India_-_ArtistsConcept.jpg 9
11 Haberler Cep Telefonları İçin Koruyucu Etkisi Daha Yüksek Filmler Yolda İbrahim Özay Semerci Georgia Teknoloji Enstitüsü nden bir grup araştırmacı, elektronik cihazları şu anda olduğundan çok daha uzun süre koruyabilen film üretti. Araştırmacılar ürettikleri koruyucu filmin cep telefonları aylarca tuzlu suda kalsa bile onları koruyacak kadar etkili olduğunu söylüyor. Cep telefonlarının OLED ekranını koruyan ileri teknoloji ürünü filmler yüksek performanslı şeffaf malzemelerden, örneğin metal oksitlerden üretiliyor. Mevcut koruyucu film üretme yöntemleri ile üretilen filmlerdeki küçük gözeneklerden oksijen veya su sızabiliyor, bu da bir süre sonra cihazların kullanılamaz hale gelmesine neden olabiliyor. Araştırmacı Samuel Graham ürettikleri koruyucu filmle elektronik cihazların dayanıklılığının arttığını, kullanım ömrünün uzadığını belirtiyor. Üretilen kaplamalar vücut içine yerleştirilen biyomedikal cihazlar, LED ler ve güneş gözelerinde de kullanılabilecek. Atomik katman kaplama adı verilen yöntemle üretilen, mevcut filmlerden çok daha ince ve daha iyi nitelikli olan filmler ile ilgili araştırmanın sonuçları American Vacuum Society nin düzenlediği 60. Uluslararası Sempozyum ve Sergisi nde sunuldu. Eğik Bir Yıldız Sistemi Bulundu Mahir E. Ocak Kepler Uzay Teleskobu yla yapılan gözlemlerle, gezegenlerinin yörünge eksenleriyle yıldızın kendi etrafındaki dönüş ekseni arasında büyük bir açı olan bir yıldız sistemi keşfedildi. Dr. D. Huber ve çalışma arkadaşlarının yaptığı araştırmanın sonuçları Science ta yayımlandı. Güneş Sistemimizdeki gezegenler Güneş in etrafında dönen bir gaz ve toz bulutundan oluşmuştur. Bu yüzden gezegenlerin yörünge eksenleri ile Güneş in kendi etrafında dönüş ekseni arasındaki açılar çok küçüktür. Örneğin Dünya için bu açı sadece 7,2 derecedir. Güneş Sistemi nin dışında ise bazı gezegenlerin yörünge eksenleri ile yıldızlarının kendi etrafında dönüş ekseni arasında büyük açılar olduğu biliniyor. Özellikle sıcak jüpiterler olarak adlandırılan gezegenler -kütlesi Jüpiter in kütlesinin 0,3 katından büyük, yörüngede dolanma süresi 10 günden küçük olan gezegenleriçin hizasızlığın çok büyük olduğu durumlara sıklıkla rastlanıyor. Kepler teleskobu ile yapılan gözlemlerde yeni bir yıldız ve o yıldızın etrafında dolanan iki gezegen keşfedildi. Yıldızın kendi etrafında dönüş ekseni ile gezegenlerin yörünge eksenleri arasında 45 derecelik bir açı var. Kepler-56 adı verilen yıldızın kütlesi Güneş in kütlesinin 1,3 katı, hacmi ise Güneş in hacminin dört katı kadar. Yıldızın etrafında keşfedilen iki gezegenin yörüngede dolanma süreleri 10,50 gün ve 21,41 gün, yarıçapları ise Jüpiter in yarıçapının 0,88 ve 0,58 katı. Gezegenlerin yoğunlukları birer gaz devi (kayalardan ya da diğer katı maddelerden oluşmayan gezegen) olduklarını gösteriyor. Yapılan gözlemlere dayanarak yapılan hesaplar, hizasızlığın sebebinin büyük kütleli başka bir gök cismi olduğunu gösterdi. Bu gök cisminin bir gezegen mi yoksa bir yıldız mı olduğu henüz bilinmiyor. Eğer bu gök cisminin başka bir gezegen olduğu belirlenirse hizasızlığın gezegenler oluştuktan sonra meydana geldiği, yıldız olduğu belirlenirse de hizasızlığın gezegen oluşmadan önceki öngezegen diskinden kaldığı anlaşılacak. Tip 1 Diyabete Yeni Bir Yaklaşım Zeynep Bilgici Harvard Üniversitesi nde görevli Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil ve ekibi, Tip 1 diyabete ait yeni bir mekanizmayı ortaya çıkararak bu hastalığın tedavisine yeni bir yaklaşım getirdi. 10
12 Bilim ve Teknik Aralık 2013 Fıstık Ezmesinin Kokusunu Alan Alzheimer den Korkmasın Özlem Ak İkinci Fıstık ezmesi testini daha önce hiç duymamış olabilirsiniz. Bir kişide Alzheimer olup olmadığına dair ipuçları veren çok düşük maliyetli bu testi yapmak, o kişiden fıstık ezmesini koklamasını istemekten ibaret. Florida Üniversitesi nde yapılan çalışmaya göre koku alma yeteneği kafatası siniri ile ilişkili ve bilişsel eksiklik durumunda da ilk etkilenecek yeteneklerden. Özellikle Alzheimer hastalarının koku duyusu çok özel bir şekilde etkileniyor: Sol burun deliğinin koku alma yetisi sağ burun deliğininkinden daha çok azalıyor. Tuhaf ama gerçek! Çalışma sırasında hastanın bir burun deliği kapatılarak bir kaşık fıstık ezmesinin kokusunu alabileceği uzaklık ölçüldü. Alzheimer hastasında, sol burun deliğinin fıstık ezmesinin kokusunu alması için sağ burun deliğine göre fıstık ezmesine 10 cm daha yaklaşması gerekmiş. Bu durum kontrol hastalarında değil sadece Alzheimer hastası olan kişilerde tespit edilmiş. Koku alma duyusunun mekanizması iki farklı duyuyu kapsar: Koku alma duyusu ve trigeminal duyu (batma, yanma hissi gibi). Fıstık ezmesi koku testi için özellikle seçildi, çünkü kokusu trigeminal siniri tetiklemez sadece koku duyusunu uyarır. Bu da test sonuçlarının beyinde Alzheimer a dair belirtilerle ilişkilendirilmesi açısından önem taşıyor. Florida Üniversitesi ndeki ekibin bu keşfi, Alzheimer riskinin tespiti için ucuz bir erken uyarı testi olarak değerlendiriliyor. Nörolojik ve ruhsal muayene gerektiren Alzheimer hastalığının teşhisi günümüz koşullarında hayli zor. Fındık ezmesi testi ise işi hayli kolaylaştıracak gibi görünüyor. İnsülin üretiminden sorumlu beta hücrelerinin tahribatından kaynaklanan insülin eksikliğinin neden olduğu Tip 1 diyabet için herhangi bir önleyici yöntem yok ve hastalara sadece dışarıdan insülin takviyesi yapılabiliyor. Şu an dünyada 350 milyona yakın diyabet hastası bulunuyor ve bu rakamın 20 sene içinde 500 milyonu aşması bekleniyor. Tüm dünyada büyük bir hızla artan bu hastalığın önüne geçmek için çok farklı çalışmalar yapılıyor. Bunlardan biri de Kasım ayında Science Translational Medicine dergisinde yayımlandı. Harvard Üniversitesi Genetik ve Kompleks Hastalıkları Bölümü nde çalışan Prof. Dr. Hotamışlıgil ve ekibine ait bu çalışma kapsamında yapılan araştırmalar sonucu, Tip 1 diyabette beta hücrelerinin tahribatında önemli rol oynayan bir mekanizma ortaya çıkarıldı. İnsan pankreas örnekleri ve fare modelleri kullanılarak yapılan bu çalışmada Tip 1 diyabet ortaya çıkmadan önce beta hücrelerinde endoplazmik retikulum işlevinde sıra dışı bir azalma olduğu ve bunu takip eden süreçte kan şekerinin yükselmeye başladığı görülüyor. Şimdiye kadar yapılan pek çok çalışma beta hücrelerinin yaşaması ve işlev görmesi için endoplazmik retikulum adlı organelin çok önem taşıdığını gösteriyor. Bu çalışmada, bağışıklık sisteminin saldırısına bağlı olarak endoplazmik retikulumdaki kapasite düşmesi, kimyasal bir müdahale ile engellenip beta hücreleri daha dirençli hale getirilebiliyor. Günümüzde Tip 1 diyabet riski taşıyan çocuklar tespit edilse bile bu hastalığı engellemek için herhangi bir müdahale yapılamıyor. Tip 1 diyabetin oluşma mekanizmasına yeni bir yaklaşım getiren bu çalışmayla, hastalığın ortaya çıkmasının geciktirilebileceği hatta hastalığın tümden yok edilebileceği yönünde yeni bir umut doğdu. 11
13 Dr. Tuba Sarıgül Alacakaranlıkta Dönen Bulutlar Uzay gemisine benzeyen bu etkileyici görüntü bir buluta mı ait? Mayıs ayında ABD nin Kansas eyaleti Sanford şehrinde çekilen bu fotoğraf az rastlanan bir fırtına türü olan süper hücreli fırtınayı gösteriyor. SPL 12
14 Bilim ve Teknik Aralık 2013 Süper hücreli fırtınaların içinde rüzgârın hızı ve yönü yüksekliğe bağlı olarak değişir. Bunun sonucunda kuvvetli bir şekilde dönen, yukarı yönlü bir sıcak hava akımı oluşur. Bu yapılara mezosiklon adı verilir. Soğuk hava ise aşağı yönlü hava akımını meydana getirir. Hortumlar genellikle mezosiklonların içinde oluşur. Ancak bu her mezosiklonun hortum oluşturacağı anlamına gelmez. Zaman zaman tehlikeli sonuçları olabilen bu fırtınalar hortumlara, golf topu büyüklüğünde dolu yağışlarına, yıkıcı rüzgârlara ya da şiddetli yağmurlara neden olabilir. Süper hücreli fırtınalar genellikle birkaç saat içinde etkinliğini kaybeder. 13
15 Ctrl+Alt+Del Levent Daşkıran Donanımın Ayıbını Yazılımla Örtecekler Bilgi işlem elemanlarının sürekli küçülmesi ve çok küçük bir alana milyarlarca transistör sığdırma çabası, donanımların zaman içinde daha fazla gelişigüzel sorun çıkarması riskini de beraberinde getiriyor. Bunun üzerine araştırmacılar kendilerine şu soruyu sormaya başladı: Acaba bu milyarlarca transistörden biri arada arızalansa, bunu gerçekten sorun etmek zorunda kalır mıyız? Bunu da şöyle örnekliyorlar: Düşünün ki 120 dakikalık bir film izliyorsunuz, arada yaşanan ve küçük bir donanımdan kaynaklanan anlık bir işlev hatası, 1920x1080 lik Full HD çözünürlükte izlediğiniz filmin saniyede birbiri ardına akan 24 karesinden birinde, küçük bir pikselin kaybolmasına neden oluyor. Bunu gerçekten de sorun etmeye, peşine düşmeye değer mi? İşte bu düşünceden hareketle MIT araştırmacılarının başını çektiği bir grup, yeni bir programlama dili geliştirmiş. Rely adını verdikleri bu dil, olası bir işlev hatası yaşandığında bunun genel işleve olan etkisini değerlendirme ve etki belli bir ölçeğin altında kalıyorsa göz ardı etme ilkesine dayanıyor. Böylece teknolojinin gelişimiyle daha sık ortaya çıkması beklenen gelişigüzel sorunların yazılımla kapatılması amaçlanıyor. Hatta donanımların belli bir sınıra kadar hata yapmasına tolerans gösterildiğinde, enerji kullanımı ve performans konusunda çok daha başarılı sonuçlara imza atabileceklerini düşünüyorlar. Konuyla ilgili detaylı bilgi için web.mit. edu/newsoffice/2013/how-to-programunreliable-chips-1104.html adresini ziyaret edebilirsiniz. Rely, donanımlarda kabul edilebilir sınırlar içinde hata payı bırakılmasını temel alan yeni bir programlama dili. İlginizi Çeken Her Şey Neurocam ile Kayıt Altında Kafaya takılan bir bant yardımıyla beyin dalgalarını analiz ederek, yalnızca düşünce yardımıyla aygıtları kumanda eden sistemler uzunca bir zamandır gündemde. Her geçen gün de yeni yeteneklere kavuşuyorlar. Geçtiğimiz ay Japonya da düzenlenen Human Sensing Conference 2013 te (İnsan Algısı Konferansı) gösterilen Neurocam ın arkasındaki fikir de bunlardan biri. Neurocam, beyin dalgalarını okuyan bir kafa bandı ve üzerine bağlı bir iphone cihazından oluşuyor. iphone için yazılan özel uygulama, algılayıcıdan gelen bilgileri analiz ederek o anda baktığınız şeyle ne kadar ilgilendiğinizi 0 ile 100 arasında puanlıyor. Eğer ilgi eşiğiniz 60 ı geçerse, prizma aracılığıyla görüş açınıza yönlendirilmiş olan iphone kamerası baktığınız şeyin videosunu çekiyor ve 5 saniyelik GIF animasyonuna dönüştürüyor. Böylece ilginizi çeken şeyleri otomatik olarak kaydedebiliyorsunuz. Sistem henüz geliştirme aşamasında olduğu için ilk halinde telefon doğrudan kafa bandı üzerine yerleştirilmiş. Bu iş için akıllı telefon tercih edilmesinin sebebi ise analizin ve video kaydının tek bir cihazdan yapılmak istenmesi. Şu haliyle biraz tuhaf görünüyor, ama zaten bunun bir denemeden ibaret olduğu ve ürün olarak hayata geçerse daha mantıklı bir tasarım olacağı söyleniyor. Aslında bu belki de tam Google Glass ın ihtiyacı olan şeydir. Detaylı bilgiyi neurowear.com/projects_ detail/neurocam.html adresinde bulabilirsiniz. Google Science Fair, 3. yılında kazananlara ilginç ödüller ve sürprizler vaat ediyor. 14
16 Bilim ve Teknik Aralık 2013 CryptoLocker a Dikkat: Ne Yaparsanız Yapın, Para Ödemeyin Bilgisayarlarla haşır neşir olduğum bunca yıldır çeşit çeşit zararlı yazılım gördüm, ama fidye yazılımları (ransomware) kadar insanın canını yakacak bir başka örnek görmedim. Bu köşede daha önce de fırsat buldukça dile getirdiğim bu yazılımlar, siz farkında olmadan arka planda dosyalarınızı şifreleyerek erişilemez hale getiriyor ve işi bittiğinde ekranınızda bir mesaj görüntüleyip bu dosyaları tekrar erişilebilir hale getirmek istiyorsanız sizi kendilerine para ödemeye zorluyor. Geçtiğimiz ayın başında dünyayı etkisi altına almaya başlayan CryptoLocker adlı zararlı yazılımın yaptığı da tam olarak bu. Dosya ekleri, botnet ağları veya USB bellekler aracılığıyla yayılan bu yazılım, bulaştığı sistemlerde kullanıcıya en ufak bir şey hissettirmeden arka planda dokümandan fotoğrafa önem vereceğiniz tüm dosyaları tek tek şifreliyor. İşi bittiğinde de sizden dosyalarınıza yeniden ulaşmak istiyorsanız 300 dolar civarında para talep ediyor ve ödeme için 4 gün süre tanıyor. Güncel antivirüs yazılımları bunu bir tehdit olarak algılamaya başladı, ama şifrelenen dosyalar için bir çö- rayı kaybetme olasılığınız çok yüksek diyorlar. Uygulayabileceğiniz tek çözüm, bu tür bir yazılım günün birinde sizin de sisteminize bulaşmadan önemli dosya- Uzmanlar, CrptoLocker gibi yazılımlara karşı önlem almanın tek yolunun düzenli yedekleme olduğuna dikkat çekiyor. larınızın yedeğini farklı bir yerde bulundurmak. Detaylar için bit.ly/18cnwrq adresini ziyaret edebilirsi- züm yok. Uzmanlar para ödemenin de bir çözüm olma- niz. CryptoLocker in nasıl çalıştığını merak ediyorsanız Sophos un hazırladığı videoya bit.ly/i3kslj adresinden dığı görüşünde, böyle yaparsanız hem veriyi hem pa- göz atabilirsiniz. Eski Yazılımlara Dönüp Yeniden Bir Bakalım Günümüz teknoloji- yorsunuz. Her geçen gün yeni eklemelerle zenginleşen bu si sağ olsun, evde oyna- arşivde Pitfall dan Elite e, Apple DOS tan Osborne 1 sistem dığımız oyunlarda yön- diskine kadar bir zamanlar gönül tellerimizi titreten çok sa- lendirdiğimiz karakter- yıda çalışmaya rastlamak mümkün. Üstelik hemen hepsi lerin sakalındaki her bir orijinal dosya olarak indirilebildiği gibi tarayıcı üzerinden teli veya elbisesindeki de çalışabiliyor. Arşivi incelemek isterseniz archive.org/de- kırışığı en küçük detayı- tails/historicalsoftware adresini ziyaret edebilirsiniz. Internet Archive sitesinin geçtiğimiz aylarda açtığı yazılım arşivi bölümü ilgi çekici bir koleksiyon barındırıyor. na kadar görebiliyoruz. Yine de insan bazen tüm bunların başlangıcını düşünmeden edemiyor. 80 lerin başlarında 4K RAM üzerine yazılan, biraz daha büyüse ekranın dörtte birini kaplayacak büyüklükte piksellerin bir araya gelmesiyle kurgulanmış oyunlar, yalnızca komut satırı üzerinden kullanabildiğiniz işletim sistemleri. Oğluma günler geceler boyunca bunların başından kalkmadığımızı anlattığımda doğal olarak anlamakta zorlanıyor. İnternetin arşivini tutan ve geçtiğimiz ay binasında çıkan yangınla yüreğimizi ağzımıza getiren Archive.org, bu gibi nostaljik eğilimleri olanları memnun edecek ilginç bir çalışmaya imza atmış. Sitede yer alan Historical Software bölümüne girdiğinizde, bir zamanlar dünyayı etkisine alan oyunların ve yazılımların yer aldığı güzel bir arşive ulaşabili15 14_17_ctrlAltDel_aralik.indd :08
17 Ctrl+Alt+Del Levent Daşkıran Uzay Boşluğu ve Denizin Dibi İnternetten Mahrum Kalmasın Siz evden, iş yerinden internete kolayca bağlanabiliyor olabilirsiniz. Ancak uzaya gönderilen araçlarla ve uydularla veri iletişimi kurmak mevcut teknolojiyi hayli zorlayan bir iş. Hele de uydulardan gönderilen fotoğraflara, iletişim ve gözlemlere dayalı bilgilerin hacmini düşünecek olursanız Bu sorunu çözmek için uzun süredir çözüm üreten Amerikan Havacılık ve Uzay Ajansı NASA, geçenlerde Dünya nın 380 bin kilometre ötesinde, Ay ın çevresinde gezen LADEE uydusuyla lazere dayalı bir iletişim denemesi gerçekleştirdi. Bu deneyin sonucunda da saniyede 622 megabit indirme ve 20 megabit yükleme hızına ulaşmayı başardı. Ben şanslı olduğum zamanlarda kendi evimde bazen 8 megabiti görebiliyorum. NASA daha önce bu işi radyo dalgalarıyla çözüyordu. Ancak iletişim kurulan araç Dünya dan uzaklaştıkça sinyali iletmek için daha güçlü vericiler ve algılayıcılar kurmak gerekiyor. Güneş Sistemi nin sınırlarında dolanan Voyager 1 in yolladığı sinyalleri duyabilmek için kullanılan çanağın çapı tam 70 metre. Gerçi lazerle iletişimin atmosfer koşullarından etkilenme, hatta lazerin hedefi bulamadığı durumda iletişimi ıskalama gibi riskleri de yok değil. Ama şurası aşağı yukarı belli oldu ki yarın bir gün gezegenler arası bir internet sistemine ihtiyaç duyarsak, bu iş lazer tabanlı ağ bağlantılarıyla gerçekleşecek (wired.com/wiredscience/2013/10/nasa-internet-laser). Madem zorlayıcı şartlarda iletişimden söz açıldı, uzayın derinliklerinden sonra bir de sualtı modem haberi verelim. İşin ilginç tarafı ilgili haberi okuyana kadar sualtında kablosuz iletişim kurmanın uzayla iletişim kurmaktan daha zor olduğunu ben bilmiyordum. Meğer öyleymiş. Buffalo Üniversitesi araştırmacılarının önerdiği yüzen kablosuz ağ bağlantı noktaları büyük, yavaş ve gürültülü olarak nitelendirilse de sualtı algılayıcılarıyla kolay yoldan bağlantı kurmak isteyen bilim insanları için umut vaat ediyor. Yüksek frekanslı cıvıldamalarla sualtı iletişimi kuran bu sistem, gelen mesajları TCP/ IP protokolüne çevirerek küresel internet erişiminin bir parçası haline getirebiliyor. Şu an hız ve menzil dışındaki en büyük sorun ise modemin çıkardığı, deniz canlıları tarafından da duyulabilen seslerin sualtı ekosistemini nasıl etkileyeceğinin bilinmemesi. Detayları wired. com/wiredenterprise/2013/10/undersea adresinde bulabilirsiniz. Sualtında internet protokolünü çalıştırmanın uzayla iletişim kurmaktan daha zor olduğunu biliyor muydunuz? Çiziklerini Kendi Kendine Onaran Cep Telefonu Geliyor Akıllı telefon dünyası son yıllarda birçok yeniliğe sahne oldu. Hareket algılayıcıları, dev kameralar, küçücük ekranda Full HD çözünürlükte görüntü sunabilme yeteneği, 8 çekirdekli işlemciler. İnsan ister istemez bu konudaki görünür inovasyonların bittiğini, tasarımın ve işlevin artık iyice oturduğunu, bundan sonra rekabetin ancak büyüklük ve performans tarafında yaşanacağını düşünüyor. Tam ben de böyle düşünmeye başlamışken LG ve Samsung tarafından ilginç iki haber geldi. İki şirket de yeni çıkaracakları telefonlarda kavisli ekran kullanmaya başladıklarını açıkladı. Yani ekran alıştığımız düz şekliyle değil, içbükey ayna şeklinde tasarlanıyor. Bu yaklaşımın ergonominin iyileştirilmesi, ekrandaki yansımanın azaltılması ve fiziksel büyüklük artmadan ekranın genişlemesi gibi faydalı olabilecek tarafları var. Samsung Galaxy Round adını verdiği cihazda kavisi enlemesine yerleştirirken, LG G Flex adlı üründe boylamasına kavisi tercih etmiş. Kullanıcılar arasında tartışma yaratacak, taraftar toplayacak bir konu daha LG G Flex i kavisli ekranın ötesinde ilginç kılan bir özelliği daha var: Çizikleri kendi kendine onarabilme yeteneği. Arka tarafı cep telefonlarında sıkça görmeye alıştığımız parlak ve pürüzsüz bir malzemeyle kaplı olan aygıt, çarpma veya düşme gibi nedenlerle oluşan küçük çizikleri kendi kendine onarabiliyor. LG bunu nasıl yaptığını açıklamasa da büyük ihtimalle kullandıkları kaplama üzerinde yer alan mikro kapsüller çizilme sırasında parçalanarak içindeki malzemenin çiziğin olduğu yere akmasını sağlıyor ve çiziği kapatıyor. Tabii bu iş sadece ufak çizikler için geçerli. Gidip bıçak veya anahtarla sağlam bir çizik atarsanız oluşan çiziğin kısmen iyileşse de tam kapanmadığını görüyorsunuz. Detayları ve videoyu bit.ly/1akz4oa ve bit.ly/1h6hagj adresinde görebilirsiniz. LG nin birkaç ay içinde piyasaya sunacağı kavisli cep telefonu, çiziklerini kendi başına onarma özeliğine de sahip olacak. 16
18 Bilim ve Teknik Aralık 2013 Khan Academy Eğitimleri Artık Türkçe Geçtiğimiz ay, aslında arka planda uzun zamandır sessiz sedasız devam eden önemli bir çabanın hayata geçtiğini haber aldık. İnternet tabanlı eğitimde en önemli kaynaklardan biri olarak kabul edilen Khan Academy eğitimleri, Türkçe sunulmaya başladı. Khan Academy nin temelleri, ABD de Salman Khan adlı finans uzmanının 2004 yılında kuzenine derslerinde yardımcı olmak için verdiği uzaktan eğitimleri, 2006 da YouTube a taşımaya karar vermesiyle başlamıştı. Eğitimlerini yalnızca internet üzerinden, herkese açık ve ücretsiz olarak sunan Khan Academy de matematik, sosyal bilimler ve ekonomi gibi başlıklar altında 3 binden fazla eğitim videosu var. Khan Academy yi diğerlerinden ayıran ise tarzı, anlatımın duruluğu ve içerik kurgusuna yaklaşımı. Akıcı ve anlaşılır bir şekilde, bir hikâye örgüsüyle anlatılan konularla bağlantılı olarak, ekranda adım adım çizilen şekiller ve paylaşılan görüntüler, izleyicinin konuyu net olarak anlamasını kolaylaştırıyor. Normalde tarih pek ilgi alanımda olmamasına rağmen denemek için üzerine tıkladığım Fransız Devrimi başlığı altında 1 saatin nasıl geçtiğini anlamadım. Khan Academy deki çeviriler, seslendirmenin yanı sıra çizimleri de kapsıyor. Bu çalışmayı STFA nın girişimi olan Bilimsel ve Teknik Yayınları Çeviri Vakfı üstlenmiş. Şimdilik çevrilen video sayısı 2 bin civarında. Sitedeki 3 binin üzerindeki videonun çevirilerinin önümüzdeki 6 ay içinde tamamlanması bekleniyor. Detaylar ve eğitimler için khanacademy.org.tr adresini ziyaret edebilirsiniz. Dünyanın önde gelen çevrimiçi eğitim platformları arasında yer alan Khan Academy, Türkçe yayına başladı. Sabit Diskleri Uçuracak Formül Bulundu: Helyum Sabit diskler, dünya genelindeki sistemlere uyum sağlayabilmek için belli büyüklüklerde üretilmek zorunda. Diğer yandan disklerin içindeki hava sürtünmesi mekanik diskler için başa bela. Her biri dakikada binlerce tur dönen plakaların üzerinde gezinmek zorunda olan küçük ve hassas okuma kafalarının karşılaştığı direnç ve disk büyüklüğü için belirlenen standartlar, disk başına en fazla 5 plaka yerleştirmeye izin veriyor. Sonuçta tek bir disk üzerinde ulaşılabilen en yüksek kapasite bugüne kadar 4 terabyte ile sınırlıydı. Western Digital, bu soruna farklı bir çözüm getirmiş. Sabit diskleri hava geçirmeyecek şekilde izole etmiş ve içlerini de havadan daha hafif, tepkisiz bir element olan helyumla doldurmuş. Böylece disk içindeki hava direnci azaltılarak plakalar ve okuma kafaları birbirlerine daha yakın olacak şekilde yerleştirilebiliyor. Bu da 5 yerine 7 plak, 4 yerine 6 terabyte kapasite anlamına geliyor. Diskin öncelikli olarak hedeflediği kesim ise son kullanıcılardan ziyade kurumsal sistemler. Çünkü kapasitenin disk başına yüzde 50 artması, ölçek arttıkça çok şey fark ettiriyor. Örneğin 11 petabyte büyüklüğünde bir depolama alanı normalde 2 bin 880 diske ve çalışmak için 33 kilovat enerjiye ihtiyaç duyuyor. İçi helyum dolu diskler sayesinde aynı sistem 1920 diskle kurgulanarak 14 kilovat enerjiyle çalıştırılabiliyor. Kurulumda daha az kablo kullanılması ve daha az sayıda cihazın daha kolay yönetilmesi de işin diğer cazip yönü. HP, Netflix, Huawei ve CERN bu yeni nesil diskleri denemeye başlayan kullanıcılardan bazıları. Western Digital in bir alt şirketi olan ve diskleri üreten HGST nin konuya ilişkin basın açıklamasını bit.ly/19n4pi8 adresinde bulabilirsiniz. Western Digital in kurumsal sistemler için tasarladığı yeni nesil sabit diskler, içlerindeki helyum sayesinde hava direncini azaltarak kapasiteyi artırıyor. 17
19 Tekno - Yaşam Osman Topaç GPS Topu Polisten kaçan araçlarla polisler arasındaki kovalamaca videoları çok ilgimizi çekmekle beraber böylesine hızlı ve tehlikeli araç takibi hem polisler hem de masum insanlar için ölümcül sonuçlar doğurabiliyor. StarChase firması tarafından geliştirilen GPS topu, tehlikeli takipleri azaltmayı planlıyor. Polis aracının ön ızgarasına takılan GPS topu, takip sırasında ateşlendiğinde takip edilen araca yapışan bir GPS etiketi fırlatıyor. Daha sonra GPS etiketin yolladığı sinyallerle takip edilen araç, en yakın polis ekip otosu tarafından yakalanıyor. Sistem şu anda Iowa ve Florida eyalet polisleri tarafından deneniyor. Yeni Bir Elektrikli Bisiklet: Alter Bike Her ne kadar ülkemizde çok fark etmesek de, elektrikli bisiklet dünyası çok hareketli. E-bisiklet dünyasına en son giren ürünlerden birisi olan Alter Bike, lityum iyon bataryanın yanı sıra hidrojenle çalışan yakıt pili de kullanıyor. Bu yenilikçi yaklaşım iki açıdan çok önemli: Hidrojen yakıt pillerinin ticari kullanımının bir kez daha gösterilmesi ve elektrikli bisikletlere batarya dışında farklı bir güç kaynağınınuygulanabiliyor olması. Alter Bike ta kullanılacak olan küçük hidrojen yakıt tüpleri bisikletin sepetine veya sürücünün sırt çantasına sığacak büyüklükte. Firma henüz bu tüplerin menzilleri hakkında bir bilgi vermiyor, ama 2014 yılı içinde filo satışlarının gerçekleştirileceğini belirtiyor. 18
20 Off-road Tekerlekli Sandalye Bilim ve Teknik Aralık 2013 Bedensel engelli bireylerin pek çok spor dalında etkin olduğunu biliyoruz. Ampüte futbol, atletizm, masa tenisi, futbol ve basketbol, ülkemizde bedensel engellilerin federasyon çatısı altında yaptığı sporlardan bazıları. Ziesel bedensel engellerine rağmen, bazen sadece koltuk değnekleri kullanarak, bazen de tekerlekli sandalyeleri ile bütün bu sporları yapan bedensel engellilerin doğada özgürce hareket etmesi amacıyla tasarlanmış. İki adet elektrikli motorla çalışan bir palet sistemi olan Ziesel ile zorlu doğa koşullarında güvenle hareket edilebilir. Yeni Bulut Sürücü: Transporter Dropbox.com un kurucusu Drew Houston, üniversitede öğrenciyken sürekli USB belleğini kaybettiği için, dosyalarına internetten ulaşmak üzere kendisine bir sistem yapar. Daha sonra, böyle bir hizmetin benzer sorunlar yaşayan herkesin işine yarayabileceğini düşünerek 2008 yılında dropbox.com u kurar itibariyle dropbox.com kullanıcı sayısı 200 milyonu aştı. Microsoft un bulut veri deposu skydrive.com un ise 250 milyondan fazla kullanıcısı var. Diğer yandan hem bilgilerin gizliliği açısından hem de belli bir büyüklüğün üzerinde (Dropbox 2GB, Microsoft Skydrive 7GB, Google Drive 15 GB a kadar ücretsiz) bulut depolama hizmeti gerektiğinde yıllık ücret ödeme gereksiniminden dolayı, kişisel bulut veri depolama hizmeti kullanılması daha avantajlı oluyor. Transporter bu amaçla tasarlanmış bir kişisel bulut hizmet sağlayıcı. Transporter kullanarak, herhangi bir USB sabit diskteki verilerinize bulut üzerinden güvenli bir şekilde erişebiliyorsunuz. Arkadaşlar Aile 19