Yüksek gerilim hatlarının bakımı | Nedir? Kimdir? Nasıl?
1.1. Bakımdan Önce Alınacak Emniyet ve Güvenlik Tedbirleri
İş güvenliği donanımı için; Emniyet kemeri, yalıtkan miğfer(baret), topraklama donanımı, hat tüfeği, gerilim kontrol ıstankası, izole eldiven, el feneri, Y.G. sigorta pensi, çalışma alanı uyarı levha ve şeritleri, ayakcak, lenteleme halat takımı veya çantaları, merdiven, kauçuk ayakkabı, ilk yardım çantası araç-gereçleri hazır bulundurulmalıdır.
Gerilim altında yapılan çalışmalar, iş güvenliği çalışma izni gerektiren çalışmalardır. Bu çalışmalarda iş güvenliği görevlisi, bizzat çalışma alanında bulunur. Çalışanlar gözetlenir ve uyarılır. İlgili tesis üzerinde çalışmaya başlamadan önce gerekli kesme manevraları yapılarak tesis kısımları gerilim dışı bırakılır. Çıplak iletkenler ve gerilim altındaki korunmamış parçalar yakınında çalışırken yönetmelikte kabul edilen emniyet mesafeleri göz önünde bulundurulacak ve kullanılan aletler uygun şekilde yalıtkan madde ile izole edilmiş olacaktır.
Çalışma yeri levhalar, bayraklar, flamalar, kordonlar ve benzeri işaretlerle sınırlandırılacaktır.
1.2. Enerjinin Kesilme İşlemi
Alçak gerilim ve orta gerilim tesislerinde her türlü çalışmalar aşağıdaki işlem sırasına göre yapılacaktır;
• İş emri formuna göre, bir tesis üzerinde çalışmaya başlamadan önce gerekli kesme manevraları yapılarak ilgili tesis gerilim dışı bırakılır. Bu amaçla tesisi gerilim altına alan veya alması muhtemel olan her gerilimde önce kesiciler,
Resim 1.4:Kesici Resim 1.5:Ayırıcı Resim 1.6: Termik şalter
Bu cihazların her fazının açık olduğu gözle kontrol edilir. Kesici, ayırıcı ve şalterler açık durumda kilitlenir (Kilit yok ise aynı görevi görecek bir tertibat veya işlem uygulanır).
Tesiste ve hatta gerilim olup olmadığı kontrol edildikten sonra yapılacak işlemler ¨Ekip Şefi¨nin kontrolünde ¨İş yeri Özel Talimatı¨na göre yürütülür. Tesisin güvenlik altına alınması amacı ile kesme cihazlarının kumanda tertibatı üzerine İKAZ ve İHBAR levhaları konulur.
Gerilim olmadığı tespit edildikten sonra, çalışma yerinin mümkün olduğu kadar yakınında ve çalışma yerini besleyebilecek bütün kollar üzerinde topraklama ayırıcıları kapatılarak (Resim 1.7) topraklama ve kısa devre işlemleri yapılır.
Çalışma yeri levha, bayrak, flama, kordon ve benzeri işaretlerle sınırlandırılır.
1.3. Direk ve Donanımlarının Bakımının Yapılması
1.3.1. Direk Temellerinin Bakımı
Demir direğin kapladığı alanın çevre temizliği yapılır. Temel genel olarak betonlanmış durumdadır. Temel betonunun Çatlama veya bozulma kontrolü yapılır. Bozulan kısımlar su, kum, çakıl ve çimento karılarak sağlamlaştırılır.
Beton direğin kapladığı alanın çevre temizliği yapılır. Temel betonunun çatlak ve bozulma kontrolü yapılır. Bozulan kısımlar su, kum, çakıl ve çimento karılarak sağlamlaştırılır.
Ağaç direğin oturduğu kaidenin düşey durumu kontrol edilir. Direk temelinin çevre temizliği yapılır.Ağaç direğin temelindeki sıkıştırma taşları bir miktar alınarak temel etrafı açılır.Ağacın sağlamlık durumu gözle ve elle yapılır. İlaçlama ve ayrıca katranlama işlemi yapılır. Daha sonra direğin düşey duruşu sağlandıktan sonra direk temeli tekrar toprak ve taşlarla sıkıştırılır. Orta
1.3.2. Direklerin Bakımı
Resim1.12: Demir direk Resim1.13:Küflenmiş demir direk
Demir Direklerin Bakımı:
Demir direğin beton içerisindeki dip kısımları kontrol edilir. Temellerde çökme olup olmadığı kontrol edilir.
Demir direği oluşturan parçaların bağlantı noktaları, küflenme, çürüme durumları kontrol edilir (Resim 1.13).Çürüyen parçaları kaynaklı ise yeni parça kaynatılır veya cıvatalı sistem ise ilgili parça sökülerek yerine yenisi monte edilir. Paslı yerler temizlenmeli ve boyanmalıdır.Gözle görünen tüm cıvatalar 2-5 yıl içerisinde elden geçirilir,cıvatalar sıkılır.
Korkuluk, ölüm tehlikesi levha kontrolleri, direk numarası kontrolleri yapılır(Resim 1.12).
Topraklama şeritlerinin irtibatları kontrol edilir. Kazayla veya başka bir sebeple kopmuş ise bakır şerit yenilenir.
Beton Direklerin Bakımı:
Beton direğin sertlik kontrolü yapılır. Temellerde çökme olup olmadığı direkte yan yatma var mı kontrol edilir (Resim 1.14).
Oluşan kılcal çatlakların büyüklüğüne bakılır(Resim 1.16). Bozulan kısımlar su, kum, çakıl ve çimento karılarak sağlamlaştırılır.
Topraklama şeridinin irtibatı ve direk numarası kontrol edilir. (Resim 1.15). Eğer direk kullanılmaz duruma gelmiş ise ilgililere bilgi verilerek yerine yenisi dikilir.
Ağaç Direklerin Bakımı:
Ağaç direğin oturduğu kaidenin dikey durumu, çürüme, yan yatma ve kırılma durumları kontrol edilir. Direk temelinin çevre temizliği yapılır (Resim1.17 ve 1.18).
Ağaç direğin temelindeki sıkıştırma taşları bir miktar alınarak temel etrafı açılır. Ağacın sağlamlık durumu gözle ve elle yapılır. İlaçlama ve ayrıca katranlama işlemi yapılır. Daha sonra direğin düşey duruşu sağlandıktan sonra direk temeli tekrar toprak ve taşlarla sıkıştırılır. Eğer direk kullanılmaz duruma gelmiş ise ilgililere bilgi verilerek yerine yenisi dikilir.
(NOT: Direkler ve donanımları hakkındaki bilgilerinizi tazelemek için, Enerji Nakilleri ve Koruma Sistemleri Dersinden Direkler modülüne bakınız.)
1.3.3. Travers ve Konsolların Kontrolü
Travers ve konsolları direğe tutturan bağlantı aparatları gözden geçirilir. Beton travers ve konsollarda gevşeyen cıvataların somunları sıkıştırılır. Kırılan veya özelliğini kaybeden beton travers ve konsollar yenisi ile değiştirilir (Resim 1.19 ve 1.20).
Demir travers ve konsolları demir veya ağaç direğe bağlayan bağlantı aparatları gözden geçirilir. Demir travers ve konsollarda gevşeyen cıvataların somunları sıkıştırılır. Çürüyen veya özelliğini kaybeden demir traversler ve konsollar yenisi ile değiştirilir (Resim 1.21).
1.3.4. Direkteki İzolatörlerin Kontrolü
Ağaç, demir veya beton direklerde travers ve konsolların üzerine tutturulmuş bulunan izolatörler görev yaptıkları duruma göre, bulunduğu ortamın atmosferik şartlarına göre ve taşıdıkları iletken hattın ağırlığına göre zamanla çalışma yeterliliklerini kaybederler. Bu durumda izolatör, taşıdığı hattan toprağa kaçak yapabilir.
İzolatörde gözle yapılan kontrol-de, aşırı kararma, patlama, çatlama veya kırılma gibi fiziki sonuçlar tespit edildiğinde izolatörler yenisi ile değiştirilir (Resim 1.22ve 1.23). İzolatörler beş senede bir izolatör kontrol cihazı (Meger) ile kontrol edilmelidir.
(NOT: İzolatör hakkındaki bilgilerinizi tazelemek için, Enerji Nakilleri ve Koruma Sistemleri Dersinden İzolatörler modülüne bakınız.)
1.4. Hatların Bakımının Yapılması
1.4.1. Havai Hat İletkenlerinin Kontrol ve Bakımı
İlgili müşteri gurubuna haber verilerek tesis gerilimsiz bırakıldıktan sonra enerji iletim hattının bakımı yapılır. Enerji iletim hattı güzergahı tamamen gezilerek gözle kontrol edilir (Eklerin kontrolünde dürbün kullanılabilir). Bu kontrolde iletim hattının sehiminin uygunluğu, iletkenlerin ağaçlara ve binalara yakınlığı, iletim hattındaki ek noktalarının yerleri, klemenslerin durumu, iletkenlerin izolatörlere bağlantısı, camper bağlantıları kontrol edilir (Resim 1.25 ve 1.26).
Alçak gerilim şebekelerinde, iletkenlere yaklaşan ağaç dalları, iletkenlerden itibaren 3m. çapında bir alan içerisinde temizlenir.
(NOT: Havai hatlar hakkındaki bilgilerinizi tazelemek için, Enerji Nakilleri ve Koruma Sistemleri Dersinden Havai Enerji Hatları modülüne bakınız.)
1.4.1.1. Havai Hat İletken ve Ek Parçalarına Sarı Macun Sürme (Oksit Temizleyici)
Tesis gerilimsiz bırakıldıktan sonra enerji iletim hattındaki ek yerleri tamamen elden geçirilir. Tüm ek yerlerine ve klemenslere oksit önlemekte kullanılan sarı macun sürülür.
1.4.1.2. Ek ve Bağlantı Kontrolü
Tesis gerilimsiz bırakıldıktan sonra enerji iletim hattındaki ek yerleri tamamen elden geçirilir. Ek çeşitleri için “havai enerji hatları” modülüne bakınız. Klemens ile yapılan ek yerlerinin vidaları sıkıştırılır. Çatlak veya kırık klemensler yenisi ile değiştirilir. Camper iletkenleri elden geçirilir.
1.4.2. Yer Altı Kabloları Kontrol ve Bakımı
Yer altı kabloları, birden fazla damardan meydana gelmiş, her damarı gerilime karşı ve birbirlerine karşı yalıtılmıştır. Bunları dış tesirlere karşı koruyan pvc izoleli veya çelik zırhlı olarak üretilmiş, elektrik enerjisini ileten enerji kablolarıdır (Bakınız: Yer altı enerji hatları modülü). Yalıtkan malzemesinden dolayı toprak altında kullanılabilirler. Kabloya gelen herhangi bir mekanik darbe esnasında şebekeye bağlışalter veya sigorta devreyi korur.
Yer altı kablosunun döşendiği güzergah, elektrik şebeke projesinin yardımı ile takip edilerek, güzergah üzerinde yapılan ilave tesislerin yeri, kimyasal ve mekanik etkenlerin durumu belirlenir.
Yer altı kablosu yapı girişlerinde ve direk çıkışlarında galvanizli boru içerisine alınmış olmalıdır. Yapı girişlerinde ve direk çıkışlarındaki kablonun izole durumları gözle kontrol edilmelidir. Ayrıca Meger ölçü aleti ile kablo damarlarının yalıtkanlık kontrolü de yapılabilir (Bakınız:Resim1.27). Bunun için kontrolü yapılacak kablo her iki taraftan işletme dışı bırakılmalıdır.
(NOT: Yer altı kabloları hakkındaki bilgilerinizi tazelemek için, Enerji Nakilleri ve Koruma Sistemleri Dersinden Yer Altı Enerji Hatları modülüne bakınız.)
1.4.3. Kablo Başlıklarının Kontrol ve Bakımı
Yer altı kablosunun, direk çıkışlarında enerji iletim hattına bağlantısı sırasında ek yerlerinin atmosferik etkenlerden korumak ve yalıtımını sağlamak amacı ile kablo başlıkları kullanılır. Kablo başlıkları zamanla izole özelliğini yitirmiş olabilir. Göz ile yapılan kontrolde başlığın yenilenmesi gerekiyorsa huni, protolin, silikon kauçuk, ısı büzdürme, pürmüz araç-gereçleriyle kablo başlığı yenilenir (Bakınız:Resim 1.28). Kablo başlığı yenileme işlemi, tesis gerilim altında değilken yapılır.
1.5. Bakımdan Sonra Sistemi Devreye Alma İşlemi
Tesiste veya çalışma yerinde konmuş olan levha, bayrak, flama, kordon ve benzeri işaretler ve güvenlik tedbirleri kaldırılır.
Bütün kollar üzerindeki kısa devre ve topraklama ayırıcıları açılır, kontakların açıldığı gözle kontrol edilir.
Tesisi gerilim altına almak için önce ayırıcılar ve termik şalterler kapatılır. Kontakların kapandığı gözle kontrol edilir.
Sonra kesiciler kapatılır(Resim 1.29).
Ayırıcı ve kesici üzerine asılmış olan ikaz levhaları kaldırılır.
Çalışma yapan ekibe enerjinin verildiği bildirilir. Böylece bakım sonrası sistem devreye alınmış olur.
Elektrik kuvvetli akım tesisleri: İnsanlar, diğer canlılar ve eşyalar için bazı durumlarda (yaklaşma, dokunma vb.) tehlikeli olabilecek ve elektrik enerjisinin üretilmesini, özelliğinin değiştirilmesini, biriktirilmesini, iletilmesini, dağıtılması ve mekanik enerjiye, ışığa, kimyasal enerjiye vb. enerjilere dönüştürülerek kullanılmasını sağlayan tesislerdir.
İletim şebekesi: Yerel koşullar nedeniyle belli yerlerde üretilebilen ve ağ şebeke ile en üst düzeyde toplanan enerjiyi tüketicinin yakınına ileten kablo ve/veya hava hattışebekeleridir.
Hava hatlarına ilişkin tanımlar:
Yalıtılmış hava hattı kabloları: Yalıtılmış hava hattı kabloları, yalıtılmış faz iletkenleri ile yalıtılmış ya da yalıtılmamış nötr iletkeni birbirine ya da taşıyıcı bir tele bükülerek sarılmış tek telli, sıkıştırılarak yuvarlatılmış çok telli ya da örgülü iletkenlerden oluşan kablolardır.
Demet iletkenler: Bir faz iletkeni yerine, iki ya da daha çok iletken kullanılan ve iletkenler arasında hat boyunca yaklaşık olarak aynı uzaklık bulunan düzendir.
Çekmeye zorlanan iletken ekleri, en büyük çekme kuvvetinin 2,5 katı ile iletken kopma kuvvetinin %90′nından küçük olanına dayanmalıdır. Ek malzemeleri ilgili standartlara uygun olmalıdır.
Hat iletkenlerinin kollara ayrılması:
Taşıyıcı bağ: Bağ, iletken ile iletkene gelen rüzgar yükünü ya da buz yükünü taşımalıdır.
Durdurucu ve nihayet bağları: Bağ, iletken kopma yükünün %90′ı ile iletkenin en büyük çekme kuvvetinin 2,5 katından en küçük olanına eşit bir kuvvetle yüklenmelidir.
İletken donanımlarından da akım geçeceğinden, bu donanımlarda izin verilecek en büyük sürekli akımda, iletkeninden daha yüksek sıcaklık oluşmamalı ve olası kısa devre zorlanmalarına da dayanmalıdır.
İletkenlerin mesnet izolatörlerine bağlanmasına yarayan donanımlar, dış yükleri taşıyabilecek biçimde boyutlandırılmalıdır. Bunlar ayrıca iletkenleri, işletmedeki bileşke çekme kuvvetlerine karşı güvenilir biçimde tutmalıdır.
Hava hatlarının köşe direklerindeki traversler bileşke kuvvet doğrultusunda olmalıdır.
İletkenlerin zincir izolatörlere irtibatlanmasına yarayan ve çekmeye zorlanan gergi klemensleri, en büyük iletken çekme kuvvetinin 2,5 katı ile iletken kopma kuvvetinin %90 ‘ından, küçük olanına dayanmalıdır.
Zincir izolatörlerde kullanılan taşıyıcı klemensler, kopma kuvvetleri bakımından dış yükleri en az 2,5 emniyet katsayısı ile karşılayabilecek biçimde boyutlandırılmalıdır. Bu klemensler ayrıca, iletkenlerin bileşke çekme kuvvetlerini güvenle taşımalıdır.
Çelik temper ya da çelik dökümden yapılmış iletken donanımları paslanmaya karşı korunmuş tipten olmalıdır.
1.7. Topraklamalar yönetmeliği
Topraklamalar ve endirekt temasa karşı diğer koruma yöntemleri:
Elektrik kuvvetli akım tesislerinin topraklanmasında Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri uygulanır. Endirekt temasa karşışebeke tiplerine göre uygulanabilecek diğer koruma yöntemleri ve şebeke tip sınıflamaları için Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nde belirtilen ilgili hükümler de göz önüne alınır.
Aşırı gerilimlerin oluşmasını önlemek veya aşırı gerilimleri zayıflatmak için alınacak önlemler:
İç aşırı gerilimlerde: Toprak teması sonucunda oluşacak aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler: 3 amperden küçük kapasitif toprak temas akımlarında ark, özel bir önlem alınmadan kendi kendine söner. Toprak temas akımının daha büyük değerlerinde şebekenin yıldız noktası aşağıda belirtildiği gibi topraklanmalıdır.
Söndürme bobini üzerinden topraklama: Uygun değerli bir reaktans bobini ile temas noktasındaki akımın kalıcı akım değerine düşmesi ve arkın sönmesi sağlanmalıdır. Geniş şebekelerde kalıcı akım, arkın sönmeyeceği kadar büyükse şebekeyi bölerek sönme sağlanmalıdır.
Dirençsiz ya da küçük bir omik ya da reaktif direnç üzerinden topraklama: Bu durumda ark otomatik tekrar kapama ile söndürülebilir. Bu yöntem hava hatlarında kullanılır. Kablolu şebekelerde tekrar kapama rölesi kullanılmaz ve tekrar kapama yapılmamalıdır.
Hava koşullarının etkisiyle oluşan dış aşırı gerilimlerde; Aşırı gerilimlerin oluşmasını önleyen ya da bunları sınırlayan yapımsal önlemler:
Hatlar ve transformatör merkezleri için yer seçiminde hava koşulları iyi olan ve yıldırım tehlikesi az olan yerler seçilmelidir. Hatlar, geçecekleri yerin doğal koruyucu özelliklerinden yararlanabilmek için olabildiğince yamaç ve vadi gibi yerlerden geçirilmelidir.
Hava hatlarının iletkenleri, gerekli durumlarda üzerlerindeki yeter sayıdaki toprak iletkenleri ile korunmalı ve işletme akım devresindeki elemanlara yıldırım düşmesini önlemek için gerekli önlemler alınmalıdır.
1.8. TEİAŞİş Güvenliği Yönetmeliği
Kuvvetli akım tesisleri her türlü işletme durumunda, cana ve mala herhangi bir zarar vermeyecek ve tehlike oluşturmayacak bir biçimde yapılmalıdır. Herhangi bir kimsenin dikkatsizlikle de olsa yaklaşabileceği uzaklıktaki kuvvetli akım tesislerinin gerilim altındaki bölümlerine (aktif bölümler) dokunulması olanaksız olmalıdır ve aşağıda Tablo1.1’de belirtilen emniyet mesafelerine göre koruma önlemleri sağlanmalıdır.
Tablo 1.1: Güvenlik mesafe tablosu
Çalışanların güvenliğini sağlamak için alınacak önlemleri İşletme sorumluları genellikle yapılacak işler için görevlendirilen kişilere işin süresi, yeri, cinsi ve önemine ilişkin yazılı yönergeler vereceklerdir.