Olası ilk taş alet yapımcısı: Homo habilis
Yayın bilgileri: Jeoloji Mühendisleri Odası Bülteni 2007/2: 82-86 (2007); PaleoBerkay 17.02.2009
Arkeolojiyle, daha da özelinde Paleolitik Çağ ile ilgili çalışmalarda "teknoloji" terimi doğada yer alan çeşitli hammaddelerin, insanlar tarafından taş, odun, kemik veya boynuz gibi nesnelerle işlenilerek, kendi amaçları doğrultusunda kullanabilecekleri aletler üretmesi olarak kullanılmaktadır. Teknoloji, bir anlamda, geçmiş zamanlara ait maddesel kültür ürünlerini oluşturan fiziksel davranışlardır. Bu, ürünlerin oluşturulmasında kullanılan teknikleri de içerir ve doğada bulunan hammaddelerin değiştirilmesi ve kullanılması sırasındaki davranışlar da "teknoloji"dir (Inizan et al. 1999). Teknoloji, insanlarla doğrudan ilişkilidir ve dönem insanlarının kültürlerini, yaşam biçimlerini, sosyal yapılarını yansıtmaktadır. Teknolojide insan faktörünün yanı sıra çevre koşulları, hammadde kaynakları da doğrudan etkilidir ve teknolojinin tanımlanmasında kullanılmaktadır.
Uygun taşların yongalanmasıyla oluşturulan keskin kenarlı taş aletler, insanın besin piramidindeki yerini yırtıcı hayvanların bile üzerine çıkarmış olmalıdır. Bilindiği gibi, ilk taş aletler yapıldığı sırada, insanlar dünya üzerinde sadece Afrika kıtasında yaşamaktaydı. Afrika'da yaşayan fil gibi, geredan gibi kalın derili iri hayvanlara aslan gibi yırtıcı hayvanlar bile kolaylıkla saldıramaz. Bu iri hayvanlar öldüklerinde, insanda olmayan güçlü çenelere ve kesici dişlere sahip olan yırtıcı hayvanlar bile leşlerin yumuşamasını birkaç gün beklemeden bunları yiyemezler. Bugün yapılan deneyler, taş aletlerin yeni ölmüş bir filin kalın derisini bile parçalayabildiğini göstermektedir. Bu durumda, biyo-kültürel evriminin ilk aşamalarındaki insanların leşleri yeme konusunda pek çok yırtıcı hayvandan daha avantajlı duruma geçtiğini düşünmemiz, yanlış olmayacaktır. Taş aletler, beslenmenin gelişmesinde, insana yırtıcı hayvanlarda bile olmayan avantajlar sağlıyordu (Shick ve Toth 1994).
Oldowan teknolojisi Afrika’da, Pliyo-Pleistosen de denilen, Geç Pliyosen-Erken Pleistosen arasında görülürken, Doğu Asya’da ise bu süreç Geç Pleistosen'e kadar gitmektedir (Foley ve Lahr 2003). Doğu Afrika’da en eskileri 2,6-2,0 milyon yıl öncesine tarihlendirilen Oldowan işleyimi, Etiyopya’da Hadar, Omo/Shungura formasyonu ve Gona’da, Batı Turkana ve Kenya’da Kanjera bölgelerinde bulunmuştur. Kuzey Afrika’da Cezayir’de yer alan Ain Hanech, Güney Afrika’da bulunan Sterkfontein (Kuman ve Clarke, 2000) ve Doğu Afrika’da Tanzanya’daki Olduvai Gorge isimli Oldowan buluntu yerleri 2,0-1,6 milyon yılları arasına tarihlendirilmişlerdir (Plummer 2004). Gürcistan’daki Dmanisi Oldowan aletlerinin bulunduğu jeolojik katmanlar 1,7 milyon yıl öncesine aittir. Dmanisi buluntuları Afrika dışında bilinen en eski Oldowan aletleri kapsamaktadır (Gabunia et al., 2001). Dolayısıyla, şimdiki bilgilerimiz ışığında, Oldowan teknolojisinin ilk kez ortaya çıktığı yaklaşık 2,5 milyon yıldan, 1,7 milyon yıla kadar sadece Afrika kıtasında görüldüğünü söyleyebiliriz. Temel olarak, Oldowan kültürünün belirleyici aletleri olan satır ve kıyıcı satır gibi yontuk çakıllar, Eski Dünya'nın pek çok bölgesinde az çok değişikliğe uğrayarak, iki milyon yıla yakın bir zaman boyunca kullanılmışlardır. Bu, bu aletlerin insanların ihtiyaçlarına cevap verme süresini göstereceği gibi, Paleolitik Çağ'da kültürel değişim hızıyla da ilgili bilgi verir.
Resim: Trakya'da olasılıkla Orta Pleistosen'de yapılmış bir satır.
İkinci birim, teknolojik olarak Oldowan’dan daha gelişmiş ve karmaşık yapıya sahip olan Acheul teknolojisidir. Bu teknolojinin belirleyici özelliği, büyük taşların iki yüzeyden yongalanması veya yongalama esnasında çıkan artık parçaların düzeltilerek kullanılmasıdır. El baltası ya da iki tarafından yongalanarak biçimlendirildikleri için iki yüzeyli olarak da bilinen Acheul kültürünün tipik aletleri, genellikle simetrik, yassı, iyi şekilde düzeltili aletlerdir (Brézillon 1969). Acheul endüstrisi zaman ve bölgesel olarak oldukça geniş bir alanda yayılım göstermiştir. Bu işleyimin arkeolojik kayıtlarda ilk kez ortaya çıkışı, yaklaşık olarak 1,8-1,5 milyon yıl öncesinde Afrika’dan bilinmektedir. Acheul endüstrisi Afrika’da olduğu gibi, Avrupa ve Asya’da da bulunmuştur. Adını Fransa’nın Samme vadisindeki Saint Acheul’den almıştır (Philipson, 1993). Acheul işleyiminin tipik aletleri olan, el baltalarının Afrika dışında hem Yakındoğu'da, hem de Avrupa'nın batısında bulunması söz konusudur (Taşkıran 1998). Orta Avrupa ve Balkanlar'da bu tür aletlerin sadece çok az sayıda bulunmaları (Darlas 1995), Acheul teknolojisiyle alet yapan insanların Afrika kıtasını iki farklı yolla terk etmiş olabileceklerini düşündürebilir (Dinçer ve Slimak 2007).
Resim: Kaletepe Deresi 3'ten Acheul kültürünün tipik aleti olan obsidienden bir el baltası.
Dördüncü birim, özellikle anatomik olarak modern insanlarla ilişkilendirilir. Üst Paleolitik Çağ, Orta Paleolitik'in teknolojisine benzerdir. Ancak daha karmaşık bir yapıdadır ve dilgi teknolojisinin yaygınlığı bu dönemin temel özelliğidir. Üst Paleolitik Çağ'ın teknolojik ürünleri ilk olarak yaklaşık 50 bin yıl öncesinde ortaya çıkmışlardır. Bu dönemde insanlar ilk kez Eski Dünya'nın dışına çıkarak Amerika ve Avustralya kıtalarını iskân etmişlerdir. Bu da, bugün için kanıtları çoğunlukla sadece taş aletler olan kültürlerin farklı coğrafyalara, dolayısıyla da farklı çevrelere, uyum sağlamasını doğurmuştur. Bu dönemle birlikte, kökleri şüphesiz daha eski dönemlere de inen, modern insanın düşünce yapısının ilk örnekleri ortaya çıkmıştır. Üst Paleolitik Çağ'da benlik bilincinin varlığı gelişmekte ve somut bir hayattan soyut bir hayata geçiş başlamaktadır. Son dönem kazı alanlarından ele geçen süs eşyaları ve geç dönemlerde yapılan duvar resimleri bu oluşumun bir göstergesi olarak karşımıza çıkmaktadır. İnsanlar bu dönemde kimi bölgelerde yarı yerleşik bir hayat tarzında daha geniş alanları taramaya başlamıştır.
Üst Paleolitik Çağ'a ait maddesel kültür ürünleri, dilgiler ve taşla birlikte birçok farklı hammaddenin (kemik, boynuz, diş, yumuşakça kabuğu vb) kullanıldığı oldukça karmaşık aletlerden oluşmaktadır. Bu teknolojide önemli olan önceden hazırlanmış bir çekirdekten, bu dönem için en karakteristik çekirdek prizmatik tipte olanlardır, yüzlerce dilginin çıkarılmasıdır.
Beşinci birimle birlikte taş çağının son evreleri başlamıştır. Mikrolitik teknoloji olarak tanımlanan bu evre, Paleolitik Çağ'ın son dönemlerini oluşturur. Bu teknoloji Afrika Geç Taşçağı'nda yaklaşık 30 bin yıl önce ortaya çıkmıştır. Ayrıca mikrolitik teknoloji 30 bin yıl öncesinde Güney Asya’dan da bilinmektedir. Geç dönemlerde ise Asya ve Avrupa'nın içlerine yayılmıştır ve Erken Holosen'e kadar devam etmiştir. Bu dönemin sonlarında tarım ve hayvancılığın, yerleşik yaşamın ortaya çıktığı Neolitik Çağ başlamaktadır.
Evrim süreci içinde, "insan"ın "alet"le olan ilişkisine baktığımızda, göreceğimiz en önemli şeylerden bir tanesi, insanın alet olmadan yapamayacağı, hayatını sürdüremeyeceğidir. Bu insanın, bedensel eksikliklerinin bir sonucudur. Pek çok hayvanın, doğada alet kullanmadan yaşayabilmesinin temel nedeni, buna ihtiyaç doğurmayacak bir vücut yapısına sahip olmasıdır. İnsan da diğer hayvanlardan zeki olduğundan değil, vücut olarak çok yetersiz olduğundan ve alete ihtiyaç duyduğundan alet yapar. İnsanın temel özelliklerinden bir tanesi alete olan bağımlılığıdır. Evrim sürecine baktığımızda, zaman içinde değişen kültürlerle birlikte, insanın da aletlerinden etkilendiğini görebiliriz. Hem insan aleleri değiştirir, hem de aletler insanı değiştirir. Dolayısıyla, aletler ortaya çıktığından beri, insanın evriminin tek başına biyolojik bir evrim olduğu söylenemez. İnsan, evrimi hem kültürel hem de biyolojik olan tek canlıdır. Dolayısıyla, insan evrimini anlamak için kültürleri anlamak da mecburidir. Taş aletler, geçmişle ilgili olarak elimizde olan yegane kültürel kanıtlardır.