Makale Yine canımız yandı. Yoksa işin fıtratında mı var(?) Bu bir kaza mı?
Usta bir montör olan İzzet Güven arkadaşımız, asansörde revizyon çalışması yaparken, kabin üstünde fan bağlantısını yaparken, elektriğe çarpıldı ve hayatını kaybetti. Ben asansörcülük yaparken yanımızda çırak olarak başlamış, yılların asansör tecrübesine sahip sevdiğimiz bir arkadaşımızdı. Temiz iş yapardı, bu yüzden birçok fi rmanın da götürücü montörlüğünü yapıyordu. Temiz, ekmeği peşinde bir insandı. İçimiz yandı, üzgünüz, ailesine baş sağlığı diliyorum. Çoluğu çocuğu vardı, zor bir dönem yaşayacaklar, Allah yardımcıları olsun.
Ölüm nedeni gene “kalp krizi” olarak yazıldı. Ama alçak gerilim çarpılmaların da ölüm sebebi çoğunlukla “kalp ritminin bozulması sonucu ölüm”dür. Bu yüzden kayıtlara elektrik çarpılması olarak geçmeyecek. Birçok elektrik çarpılması sonucu oluşan ölümlerin sebebi de hiç “elektrik çarpılması” olarak geçmez zaten. Ölüm ve yaralanma oluşmazsa sorun yoktur, kimsenin haberi olmaz ama travma oluşursa ya kalp krizidir yada dengesini kaybedip kuyuya düşmüştür. Ama “elektrik çarpması” yazılmasa da geçmiş dönemde oluşan kazaların en büyük sebebi elektrik çarpmalarıydı. Özellikle kabin altında bulunan elektrik duyları ve prizlerini “çırak katili” diye adlandırmıştık. Bu tesisata ampul takmaya çalışan veya fi ş bağlamaya çalışan birçok bakımcı çarpılma sonucu kuyu dibine düşerek yaralanmış veya hayatını kaybetmişti. Gene montaj esnasında kuyuya düşme olaylarının büyük çoğunluğunun altında, elektrik çarpmaları vardır. Çarpılıp dengesini kaybeden montörler kuyuya düşerek hayatlarını kaybettiler veya ağır yaralanmalar yaşadılar.
Asansör kontrollerine ilk başladığımızda dikkatle baktığımız yerlerin başında 30 mA Kaçak Akım Röleleri (RCD) geliyordu. Özellikle kabin altı duy ve prizlerini söktürdük, kuyu aydınlatmalarını, kabin üstü revizyon kumandalarını ısrarla istedik. O zamanlar “ruhsat çalışması” olarak gittiğimiz bütün asansörlerde, montör arkadaşlara, neden önce Kaçak Akım Rölesini (RCD_KAR) bağlaması gerektiğini, bunu bağlamadan çalışmamalarının tehlikesini, hatta şantiye malı dışında hepsinin çantasında kendilerine ait 30 mA KAR taşımaları gerektiğini, şantiye vermese bile besleme veya uzatma kablosu başına kendi cihazlarını takıp çalışmaları zorunluluğunu anlatmaya çalıştık. Bizimle beraber diğer bütün usta kontrolcülerde aynı çalışmayı yürüttüler ve iki üç sene sonra asansör kazalarında ciddi bir düşüş yaşandı. Çok sık yaşadığımız kazalar bayağı azalmıştı.
Önümüzdeki dönemde bu kazaların tekrar artmaya başlayacağından korkuyorum. Bu bir kader mi? Yoksa işin fıtratında mı var(?). Hayır. Bunu kabul etmek mümkün değil. Bu “taammüden adam öldürmeye” (Planlayarak isteyerek adam öldürmek) girmesi gereken bir durumdur. Ölümcül sonucu bilerek, farkında bir şekilde tehlikeyi önlememek, buna müsaade etmek başkaca nasıl adlandırılabilir ki. Yıllarca uğraşıp oturtulan bir sistem, bazı kişilerin ticari çıkarları için yaptıkları baskıya dayanamadı. Teslim oldu. Ticari çıkarlar insan hayatının önüne geçti. Peki, İzzet’in sorumluluğunu üstlenebilen var mı? “Çarpılmasaydı, bak usta elemanmış, bu onun suçu, dikkat edecekti” diye ölümünü savunabilecek birisi var mı? Ticari çıkar sağlayanlar duymazdan gelip, arkasını dönüp gidebiliyor, ortada fetvayı verenler kaldı. Fetvasını da maalesef kendi arkadaşlarımız verdi. Bu konudaki standartlar, yönetmelikler çok açık olmasına rağmen, (eksik bir yorum veya tam anlayamama diye kabul etmek istiyorum) çok farklı yorumlanabilecek bir açıklama ile “arıza koruma” yöntemini “canlı koruması” ile yer değiştirdiler. Farklı yorumlanabilecek bir ifade ile, ilave bir koruma olmadan “arıza koruma” yönteminin yeterli olabileceği anlamına gelecek bir yorum yapıldı. Bu uygulamanın devam etmesi durumunda kazalar daha da artabilir.
“TS HD 60364-4-41 - Alçak gerilim elektrik tesisleri - bölüm 4 - 41:Güvenlik için koruma - Elektrik çarpmasına karşı koruma;”, standardının maddelerini kısaca hatırlatmak istiyorum. (Bu konuda standart maddelerini ayrıntılı açıklayan ve dergilerde yayınlanan bir yazı yazmıştım.) Sistem ihmal edilebilir bir empedans üzerinden arıza oluşması durumunda beslemeyi hemen kesmelidir. Bu aşağıdaki madde de belirtilmiştir.
“411.3.2 Bir arıza durumunda otomatik devre harici olma 411.3.2.1 Madde 411.3.2.5 ve Madde 411.3.2.6’da sağlananlar hariç koruyucu cihaz, Madde 411.3.2.2, Madde 411.3.2.3 veya Madde 411.3.2.4’te gerekli olan devre harici bırakma süresi içinde hat iletkeni ile açıktaki iletken bölüm arasındaki ihmal edilebilir empedanstan kaynaklanan arıza olması durumunda devrenin veya teçhizatın hat iletkenini veya devredeki veya teçhizattaki koruyucu iletkenin beslemesini otomatik olarak kesmelidir.”
TT sistemlerde toprak direnci yüksek olabileceği için ihmal edilebilir empedans olarak kabul edilen toprak direnç değeri yüksek olabilir ve sigortalar açamayabilir. Bu yüzden ZS’nin yüksek değer aldığı durumlarda arıza koruma için uygun değerli (500 mA, 300 mA veya 100 mA) RCD ler kullanılabilir. Bu standartta aşağıdaki madde de belirtilmiştir.
“411.5.2 Genel olarak TT sistemlerde RCD’ler arıza koruma (dolaylı temasa karşı koruma) için kullanılmalıdır. Alternatif olarak, aşırı akım koruma cihazları uygun olarak ZS’nin düşük değeri sürekli ve güvenli olarak sağlanması şartıyla arıza koruması (dolaylı temasa karşı koruma) için kullanılabilir.”
YUKARIDAKİ MADDELER İHMAL EDİLEBİLİR BİR DİRENÇ ÜZERİNDEN ARIZA DURUMU İÇİN GEÇERLİDİR. YÜKSEK EMPEDANSLI CANLI TEMASI DURUMUNU İÇERMEZ. CANLI TEMASI SÖZ KONUSU OLDUĞUNDA, TEHLİKE OLUŞTURACAK SİSTEMLER İÇİN İLAVE KORUMA GEREKİR. BÖYLE BİR TEMASIN OLUŞMASI DURUMUNDA TEHLİKE OLUŞTURAN SİSTEMLER TT VE TN SİSTEMLERDİR. IT SİSTEM İÇİN VE DİĞER KORUMA YÖNTEMLERİNDE İLAVE KORUMA ŞARTI ARANMAZ.
“411.3.3 İlave koruma a.a. sistemlerde Madde 415.1’e uygun artık akım koruma cihazı (30 mA RCD) vasıtasıyla ilave koruma,
− Bina dışı kullanma için beyan akımı 32 A’yı geçmeyen taşınabilir teçhizat için, sağlanmalıdır.”
BU KEYFİ BİR UYGULAMA OLMAYIP ZORUNLUDUR. Bu şart aşağıdaki madde de belirtilmiştir.
Bu konuda daha önce yazdığım bir yazıdan kısa bir açıklama eklemek istiyorum.
“İhmal edilebilir empedans“ dışında bir temasın oluşması (bir canlı üzerinden iletkene temas olması) durumunda kullanılan aşırı akım devre kesiciler bu süre içinde açmayı sağlayamaz. Ortalama bir insanın vücut direnci 2000 Ω kabul edilebilir (1500-3000Ω). 220 volt bir sistemde 3-10 Ω gibi toprak direncini 2000 Ω karşısında ihmal edersek bu durumda insan üzerinden geçebilecek akım I=V/Ze , I=220V/2000Ω, I= 0.11 A, olur ki insanı öldürebilecek 0,08 A dan büyük bir akım olmasına karşın sigortayı veya 300 mA RCD yi açtırmayacak kadar küçük bir akım değeridir. Bu durumda sigortayı ve 300 mA RCD yi çalıştırmayan ama canlıyı öldürebilecek akım değerleri ile sistemin söylenen sürelerde açmayacağı açıktır. Böyle bir temasın oluşması durumunda bunu hissedecek bir röleye ihtiyaç oluşur. Eğer amaç canlıyı elektrik çarpmasına karşı korumaksa bunun zorunlu olduğu açıktır. Böyle bir risk varsa İlave koruma ihtiyacı ortaya çıkar ve standardın madde 411.3.3 de belirttiği gibi bu koruma hayat kurtarma eşiği olan 30 mA RCD ile yapılmalıdır. Arıza koruması için kullanılacak RCD ile (Değeri toprak direncine bağlı olarak farklı olabilir) ilave koruma için kullanılacak 30 mA RCD karıştırılmamalıdır. Bu TT Sistemlerde bina girişinde arıza ve yangın koruması için kullanılan 300 mA RCD ile, daire girişinde ilave koruma için kullanılan 30 mA hayat kurtarma eşikli RCD arasındaki farktır. Arıza koruma (dolaylı temasa karşı koruma) ile İlave koruma (hayat kurtarma eşiği) farklı şeylerdir, bunlar için farklı RCD ler kullanılmalıdır, birbirleri ile karıştırılmamalıdır. Enerjili noktaya canlı temasının söz konusu olduğu ve canlı üzerinden 30 mA üstünde akım geçmesi ihtimali olan bütün haller için ilave koruma zorunludur. İlave koruma bir fazlalığı değil, korumada oluşan bir eksikliği belirtir ve yapılmaması durumunda koruma gerçekleşmiş sayılmaz.”
Şu an kontrol formlarında belirtilen hali ile aydınlatma ve priz devrelerinde 30 mA KAR kullanılıp, motor devrelerinde 300 mA KAR kullanımı yaygınlaştırılıyor. Her ne kadar diğer devrelerde korunuyor dense de uygulama bu şekilde değil. Kontrolcüler insan koruma için kullanılan 30 mA KAR’ı kapattıkların da panonun da enerjisinin kesildiğine hiç dikkat ediyorlar mı? Birçok tesisat uygulamasında, pano beslemesi ve panodan beslenen bütün devreler, motor devrelerinden beslendiği için koruma dışı kalıyor. Montör İzzet de kabin üstü fanı bağlarken çarpıldı. Aslında koruma röleleri olarak bu tür bir ayrım yapmaya, iki ayrı KAR kullanmaya gerek yok. İnvertörler için yapılmış PFI-U kodlu 30 mA kaçak akım röleleri, devreyi gereksiz açmıyor, iki kaçak akım rölesi kullanmaktan daha ucuza geliyor, komple koruma yapıyor ve tesisat kolaylığı sağlıyor. En azından asansör fi rmaları kendi personellerini korumak için bu yolu seçmeli. Kaçak akım değeri yüksek İnvertörler kullanmakta ısrarlı olanlar, fi ltresi üzerine sabit monteli geldiği için fi ltreyi sistem başına alamayıp ayırama yapamayanlar, kendi adamlarını riske atsınlar, bu onların sorunu ama personeli kıymetli olanlar buna dikkat etmeliler diye düşünüyorum. Yaşanan bir acı, bir arkadaşımızın kaybı bütün kazançlara değişilmeyecek kadar büyük oluyor. Acılar yaşamamak dileğiyle. Allah rahmet eylesin İzzet arkadaşım. Başka çalışanların da bu olayı yaşamaması için elimden geleni yapmaya devam etmeyi bir borç biliyorum.