“Dagyň depesine çykmak” saparynyň taslamasy deňiz derejesinden ıokarda 2500 metr belentlige ıetdi
опубликованно 16.02.2017 // 1216 - просмотров
Daga çykmagyň birinji tapgyrynda deňiz derejesinden 2 müň metr belentlikdäki nokada ıetildi. Bu çärä gatnaşyjylary dag gerşiniň ıokarky nokadyna ıakynlaşdyrjak ıörişiň nobatdaky bölegi ıarym kilometre niıetlenendir. Göräımäge, munuň özi uly bolmadyk aralykdyr, ıöne ıokaryk çykdygyňça, agyr goş haltaly ıüküň bilen garyň üstünden ıöremek kynlaşıar.
...Säheriň şöhleleri çadyrlaryň aınalaryndan içerik geçip, taslama gatnaşyjylary oıanmaga hem-de ıyly ıorgandan turmaga mejbur etdi. Daga dyrmaşyjylaryň arasynda biziň ıörite habarçymyz hem bar. Günüň irki şöhleleri dag gerişleriniň üstüne abanyp duran asmany dürli öwüşginli reňklere bezedi. Daş-töwerege galyň gar ıagypdyr, ol çadyryň daş-töweregini basyp, arçalaryň şahalaryny aşak egipdir. Alpinistleriň ertirlik nahary ıeňil bolmalydyr we şol bir wagtyň özünde adamyň bedenine ıeterlik derejede güıç-kuwwat bermelidir. Syıahatçylyk ertirlik naharyndan soňra dagyň beıik ıerinde düşlegdäki çadyrlar goş haltalara ıygnaldy, düşlegiň ıerinde bolsa diňe tekiz gar meıdançalary galdy.
Indi bolsa ıolagçylar eňňit boıunça beıik gaıanyň basgançagyna galmalydylar, onuň eteginde arçalar gür ösıärdi. Tomsuna bu ıerde dag ıodajygy geçıär, ıöne gyşyna ony görüp bilmersiň, şoňa görä-de, öňe çak bilen gitmeli bolıar. Agaçlaryň arasynda köp gar toplanypdyr, kä ıerde gar gatlagynyň galyňlygy bir ıarym metrden hem geçıär.
Badyňy gowşatmazlyk üçin, bu ıerde aıratyn usul bilen hereket etmeli bolıar, şunda ygtybarly daıanjy döretmek üçin gary aıaklaryň bilen depgiläp berkitmek zerur bolup durıar. Lyžanyň taıaklaryna meňzeş treking taıajyklary hem söıget bolup hyzmat edıär. Öňde barıan adama uly agram düşıär, çünki, öňbaşçy hökmünde, ol garyň üstünden ıol ıasamaly bolıar. Onuň yzyndan barıanlar nobatdaky ädimi ätmek mümkinçiligine garaşyp, hatda üşemeli hem bolıarlar.
Şeıle ıagdaıda içinden şemal geçmeıän eşikler: kurtkalar we döwrebap sintetiki materiallardan taııarlanan lybaslar bugy ıeňillik bilen çykarıar, ıöne ıylylygy gowy saklaıar hem-de çygdan goraıar. Garyň aıakgaba düşmezligi üçin köwşüň hem-de balagyň arasyndaky bölegi ıörite taııarlanan berk mata bilen ıapylıar.
Tomsuna garanyňda, gyşyna gün gözıetimden has pes galıar, ıöne gar gatlagy şöhleleri yzyna serpikdirip, tomusdaky ıaly şöhläni döredıär. Şoňa görä-de, gündizine belent dagda ultramelewşe şöhleden goranmak üçin, hemme wagt – açyk howada hem, ümürli howada hem günden goraıan äınek dakynmaly bolıar. Lyža nikaplary deriňi ıakyp barıan şöhlelerinden goraıar.
Ine, şeıle ygtybarly egin-eşiklerde biziň toparymyz kert gaıanyň gyrasyna barha golaılaşıar. Dag eňňidi has dik häsiıete eıe bolıar, bu ıerde arça agaçlary her ädimde duş gelıär, olaryň ıokarky püri täsin görnüşe eıe bolıar. Öňde gar basan giň dag tekizligi ıaıylyp ıatyr, ol ıerde arça agaçlary seırek ösıär.
Dagyň beıik ıeriniň sowuk howasy arçalary özüne golaılaşdyrmaıar, ıolda duş gelıän arça agaçlary has seırekleşıär. Dag tekizliginiň merkezi böleginde ösıän gülli üçgat ösümligi bu garly meıdança özboluşly öwüşgin çaııar. Bu ösümlikleriň kiçiräk tokaıa ıerli ıaşaıjylar tarapyndan sarpa goıulıar. Dag belentliginiň gazaply şertlerinde arçanyň seırek ösıän ıerlerinde, üçgatyň kuwwatly şahaly agaçlary duıdansyz peıda bolıar. Olar gür we owadan tokaılygy emele getirıär. Şu jelegaılaryň ösümlik we haıwanat dünıäsini goramak maksady bilen, otuz ıyl mundan ozal döredilen Köıtendag döwlet goraghanasynyň işgärleri tebigatyň bu täsinligini içgin öwrenıärler.
Umuman, Köıtendagyň biologiki köpdürlüligi haıwanlaryň iki ıüz görnüşinden, guşlaryň 120-den gowrak hem-de ösümlikleriň müňe golaı görnüşinden, şol sanda seırek duş gelıän endemiki ösümliklerden ybaratdyr. Bu ıerde botaniki täsinlikler hem köp bolup, halk rowaıatlarynyň ençemesi şolaryň taryhy bilen baglydyr.
Biziň günlerimize gelip ıeten rowaıata görä, syıahat edip ıören bir keramatly kişi Köıten obasynyň golaıyndan akıan çeşmäniň ıanyna gelip saklanypdyr, dynç alasy gelipdir, emma töwerekde hiç hili saıa bolmandyr. Şonda ol öz hasasyny ıere dürtüpdir, hasa gögeripdir. Birnäçe wagt geçenden soň çeşmäniň golaıynda unaby agaçlarynyň saıaly jeňňelligi döräpdir.
Häzir ol hakyky tebigy ıadygärlige öwrüldi. Hatda tomsuň jokrama yssysynda hem bu ıer salkyn bolıar, çünki agaçlaryň gürlügi gün şöhlesini geçirmeıär. Köıtendaglylaryň arasynda bu jeňňellik “Çilon ata” diıen mukaddes ıer hökmünde tanalıar.
Belentlige çykyp barıan ikinji topar gije hut şu jeňňelligiň golaıynda dynç alar. İöne entek oňa baryp ıetmek gerek, ol göräımäge golaı ıalydyr-garyň içi bilen ıoda çekip, belentlikden geçmek gerek. Bu ıer açyklyk bolup, öwüsıän şemal gary aşaklygyna-jülgäniň içine sepeleıär, gaıalara tarap üfläp, olaryň jaıryklaryny doldurıar.
....Köıtendagyň käbir ıerleriniň taryhy millionlarça ıyllary öz içine alıar. Gaıalaryň arasyndan akıan suwlar boşlugy emele getiripdir we olary kalsiı karbonaty bilen doldurypdyr, soňra ol gaıalaryň ıüzünde syrygyp toplanypdyr. Eger suwuň ugrunda suwy özüne siňdirmeıän dag jynslary gabat gelse, suw keseligine akypdyr. Netijede uly karst boşluklary emele gelip, olar öz arasynda birleşipdir hem-de içi syrly we ertekilerdäki gözelligi öz içine alıan tebigy gowaklary emele getiripdir.
Bu hadysa aıratynda Garlyk şäherçesiniň golaıyndaky Günbatar dag eňňidinde göze ilıär. Bu ıerde oılar we boşluklar köp duş gelıär. Şeıle oılaryň birinde çuňlugy 70 metrden gowrak bolan gowak hem-de ıerasty köl bolup, 1979-njy ıylda onda kör balyk tapylıar, soňra ony Köıten kör balygy diıip atlandyrypdyrlar.
Çyralaryň şöhlesi düşende oıuň çygly angidrit diwarlary ıylpyldaıan otlar bilen uçganaklaıar. Bu ajaıyp gözellik ıerastyndaky ertekiler dünıäsine eııäm gelip gören adamy hem tolgundyryp bilıär.
Täsin galdyrıan gowaklaryň ıene-de biri üç kilometre uzalyp gidıän Hoşm-Oıyk diılip atlandyrylıar. Ol Garlyk şäherçesiniň demirgazyk-gündogarynda, ıokary ıura gatlagynyň gipsleriniň we hekleriniň çägindäki oılukdan başlanıar. Jahankeşdeler bu ıere giren badyna dikaşaklygyna düşmeli bolıarlar, ıol olary uly zala alyp gelıär. Soňra gowak kiçi galareıalaryň, ugurlaryň ençemesine bölünıär. Bu gowakdaky stalaktitleriň ençemesi “ördegiň aıaklary” görnüşinde-anemolitler köp duş gelıär. Gürrüň kristallaryň şemalyň öwüsıän tarapyna ösıänligindedir. Zallaryň käbirinde ak gar ıaly gips dürli görnüşdäki “buz daglaryny” emele getirıär, kä halatda bolsa dinozawrlary, pilleri, guşlary ıatladıar.
Köıtendagyň köp sanly oıluklarynyň iň ulusy Kap-Kutan gowragy bolup durıar. Onuň uzynlygy 56 kilometre barabar bolup, ol dünıäde iň uzyn gowaklaryň biri hasaplanıar.
Bu ıerde mermer oniksi dürli görnüşde bolup, gara-goňur reňklisi has owadan görünıär. Bu gowagyň käbir zallarynyň we galereıalarynyň poly göıä dürli reňkli daşlardan—antoditlerden we gelektitlerden gurlan ıaly bolup dur. Mundan başga-da gowakda süıji suwly çeşmeler bolup, gowak “dürüniň” hem-de kristal gipsinden özboluşly dag jynslaryny özünde jemleıän uly bolmadyk köller ıerleşıär.
Gülşirin gowagy Köıtendagyň tebigy gowaklarynyň içinde aıratyn gözelligi bilen tapawutlanıar. Ol Hoşm-Oıyk gowagyndan demirgazyk-gündogardaky jülgäniň sag tarapyndan ıerleşıär. Bu ıerde uly zallaryň köp sanlysy bolup, olaryň gümmezleri 50 metre ıetıär, diwarlar bolsa antiditler, gelektitler görnüşindäki, syrygyp toplanan gipsler bilen bezelip, hrustal çyralary, hrizantemalary we beıleki şekilleri ıadyňa salıar.
Çyglylygynyň köplügi sebäpli käbir zallaryň ıeri gülleriň görnüşindäki daşlaryň “jeňňelliklerine”, goňrumtyl-çal reňkli gipsiň süıümlerinden örülen “ıassyjyklarda” bitıän ıuka iňňe görnüşli gür biten şöhleli kristallara beslenendir. Käbir zallar hem-de galereıalar gips stalaktitlerden we stalagmitlerden bolan hakyky jeňňellik görnüşindedir. Bu ıerde doňup galan daşdan “şarlawuklary”, köp gatly “gotiki” hatarlary, üçekden aşak inıän “perdeleri” hem-de mermer onikisden bolan “baıdaklary” görüp bolıar.
Köıtendagyň günbatar eňňidinde barylmagy kyn we syrly bolan gowaklaryň biri Dik gowakdyr. Ony başgaça “Kunstkamera” diıip hem atlandyrıarlar. Onuň dereleriň birinde ıerleşen girelgesi tekiz geçelge boıunça dagyň jümmüşine alyp barıar. Onuň düıbi tozan we ownuk daşlar bilen örtülendir. Garaşylmadyk ıagdaıda birnäçe aralyk geçeniňden soň, edil aıaklaryň aşagynda çuňlygy 100 metre barabar bolan uçut gaıa duşıar. Ony gowagyň edil diwarlarynyň ıanyndan örän seresaplylyk bilen geçmek mümkin. İöne ıene-de birnäçe metrden siziň öňüňizde goşalanan iki guıy duşar. Muňa taııar bolmadyk adam aşak gaçmagy mümkin. Köp asyrlaryň dowamynda diňe haıwanlar däl, eısem, adamlaryň hem bu gowakda pida bolandygyny aıtmak gerek. Aşakda oňat saklanan mumiıanyň barlygy sebäpli hem ol özüniň ikinji atlandyrylyşyna-- “Kunstkamera” adyna eıe bolupdyr.
Köıtendagyň hemme täsin gowaklary döwlet goragynda durıar. Bu ıerde döredilen zakaznik Köıtendag döwlet goraghanasynyň bir bölegidir. Bu ıerlere gelip gören UNESKO-nyň bilermenleriniň tassyklaışy ıaly, Köıtendag bütindünıä mirasynyň ıadygärlikleriniň hatarynda hem-de halkara syıahatçylygynyň merkezinde bolmaga mynasypdyr.
... Üçgat gülli ösümlikli kiçiräk tokaılyga ıetip, sapara çykanlar ıatalga gurnap, sowukdan, şemaldan we gardan gorandylar. Olar gazda işleıän enjamlaryň odunda gary eıedip, onuň suwunda ıokumly agşamlyk naharyny taııarladylar. Belentlige çykmagyň soňky tapgyrynyň öň ıanynda güıç toplamak gerek.
“Dagyň depesine çykmak” saparynyň taslamasy deňiz derejesinden ıokarda 2500 metr derejedäki belentlige ıetdi! – diıip, habarçymyz habar berdi. Şol belentlige çykmagyň öň ıany birnäçe tehniki ıagdaılary seljermek hem-de beıige galmak üçin has oňaıly usullary kesgitlemek gerek. Howa çaklamasy boıunça ümür bolmagyna garaşylıar, şemalyň tizligi bolsa biziň ıatalgamyzyň berkligini barlaıar. İöne üıtgäp durıan howa päsgel bermez: ugur örän oňat belli we topar daga çykyp bilıän ussat, tejribeli adamlardan saılanyldy”.
Şeılelikde, saparyň ıene-de bir güni üstünlikli geçildi. Öňde garlardan öwşün atıan Aırybaba belentligi hem-de 3139 metr bolan arzyly belentlik bar. Şol ıerde Türkmenistanyň Döwlet baıdagy dikiler hem-de Aziada-2017-niň nyşany eltiler.
Bu waka bolsa paıtagtymyzda Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine täzeden saılanan Gurbanguly Berdimuhamedowyň öz wezipesine girişmegi dabarasynda bolup geçer. Hormatly Prezidentimiziň ady we alyp barıan işi bilen Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwrüniň täsin galdyrıan üstünikleri we ıeňişleri aırylmaz baglanyşyklydyr. Halkymyz has-da ıokary ruhubelentliň we döredijilik güıji bilen täze belentliklere tarap ymtylıar!
“Dagyň depesine çykmak” taslamasynyň maksady hem şondan ybarat, ıagny, aıdyň maksat, anyk ugurlar, öz güıjüňe ynam, erjellik hem-de sagdyn, güıçli ruh--durmuşda-da, işde-de, sportda-da bize islendik belentliklere hötde gelmäge kömek eder!