Özgür Üniversite: ‘Muhazakâr Demokrasi ‘den ‘Otoriter Demokrasi’ye AKP’nin Çevre politikası ve Ekoloji mücadelesi – Şadi İdem (16 Nisan 2013) | Everywhere Taksim
Sürdürülebilir kalkınmanın geçmişte izini sürdüğümüzde 200 yıllık bir ilerleme miti ve kapitalizmin başat rol oynadığı toplumsal ve iktisadi ilişkiler yumağıyla karşılaşırız. Sanayi devriminin ve kapitalizmin başat iktisadi yapı olmaya başlamasıyla ilk olarak İngiltere ve Avrupa’da başlayan kalkınmanın, sosyal inşası politik bir plana bağlı kalmıştır. Bu politik inşanın temelinde ekonomik alanı toplumsal ve kültürel özelliklerden azade ve özerk, her türlü sorgulamanın ötesinde, kendinden menkul bir alan olarak kabul eden iktisadi ideoloji yatmaktadır. Önce doğduğu topraklarda –İngiltere’de ve Avrupa’da şekillenen bu zalim ve baskıcı değişim, hızla dünyanın geri kalanına yayıldı. Ve daha çok o dönemlerde sömürgecilik ile eş anlamlı olarak kabul edildi.Ardından yirminci yüzyılın ortalarına gelindiğinde, İngilizler, sömürge himayeciliğinin felsefesine olumlu bir anlam yüklemek için sömürge bölgelerindeki yerlilere asgari seviyelerde gıda, sağlık ve eğitim sağlama gerekliliğini savunmaya başladılar. Ardından İngiltere hükümeti 1939 yılında ‘Kolonilerin Kalkındırılması Yasa’sını, ‘Kolonilerin Kalkındırılması ve RefahıYasa’sı olarak değiştirdi.Artık bir ülke fethettiği bölgeyi ekonomik olarak kalkındırabilmeli ve aynı zamanda yerlilerin refahını gözetme sorumluluğunu da kabul etmeliydi. Üretim seviyesiyle birlikte uygarlık seviyesinin de belirlenmesinden sonra, çift taraflı manda tek bir şeye, kalkınmaya indirgendi. Böylelikle “kalkınma” sadece ekonomik olarak ilerlemenin değil aynı zamanda “uygarlaşma” nın da bir gereği olarak ön plana çıkmaya başladı.
Öte yandan 1970’li yıllara geldiğimizde kalkınma ideolojisinin ardından yol alan kapitalist ve reel sosyalist ülkelerin önünde yeni bir kriz daha görünür olmaya ve kendini ciddi olarak hissettirmeye başlıyordu: Ekolojik kriz. 1972 yılında Stockholm’de toplanan BM İnsani Çevre Konferansında ilk olarak çevre sorunları uluslararası gündeme oturuyordu. Bu konferansta asit yağmurları, Baltık’taki kirlilik, balık ve kuşlardaki pestisit ve ağır metal seviyesinin artışı hakkında uyarılar yapıldı. Ardından aynı yıllarda Roma Kulübü’nün yayınladığı “Büyümenin Sınırları” raporu, sınırsız ihtiyaçlar ile kısıtlı kaynaklar arasındaki uyumsuzluğun sonuçlarından bahsediyordu. Büyümenin Sınırları raporu temel olarak, hâlihazırda süregiden nüfus artış oranının, sanayileşmenin, kirlenme ve gıda üretimindeki ve kaynakların tüketimindeki artışın devam etmesi halinde kalkınma ve büyümenin sınırlarına önümüzdeki yüzyılda dayanılacağını tespit ediyordu. Rapor bu kalkınma/büyüme eğiliminin sürdürülebilirolmadığının altını çiziyordu. Bu gelişmelerle eş zamanlı olarak dünyada yaşanan petrol kriziyle birlikte, hükümetler ve çok uluslu şirketler,sürekli bir büyümenin sadece sermaye birikimine ya da nitelikli iş gücüne değil, aynı zamanda doğal kaynakların uzun dönemli kullanılabilirliğine de bağlı olduğunun farkına vardılar.
AKP hükümeti kamuoyunda yapılan tartışmalara kulak asmadan Tabiat ve Biyolojik Çeşitliliği Koruma Kanunu Taslağını her zamanki gibi 05.06.2012 tarihinde yani Dünya Çevre Günü’nde onayladı. Ve görüşülmek üzere TBMM’ye gönderdi. Kanun yürürlüğe girdiği andan itibaren o tarihe kadar alınmış Tabiat Sit kararları, Milli Parklar, Tabiat Parklarının koruma statüleri iptal edilmiş; Su Kullanma Hakkı Sözleşmesi imzalamış ve /veya HES (Hidroelektrik Santral) için lisans almış tüm şirketlerin önünde engel olarak duran havza koruma statüleri kaldırılmış olacak. Böylece Milli Park olan Munzur vadisinde, Arılı,Çağlayan, İkizdere Vadileri gibi 1. derece sit alanı ilan edilen vadilerde şirketlerin faaliyetleri yasalaşmış olacaktır. Bu yasa ile “İstanbul Kuzey Kesimi – Karadeniz Kuşağı Doğal SİT Alanı” kararı da kaldırılarak İstanbul’a yapılması planlanan 3. Boğaz Köprüsü projesinin önündeki bir yasal engel daha kaldırılmış olacaktır.
Bu yasa ile tüm tabiat kararları, doğal alanları kimin ve nasıl kullanacağı ile ilgili karar verme yetkisi Çevre ve Orman Bakanlığı’na verilmiş; hazine arazileri, meralar, ormanlar ve su havzalarının kullanımı mümkün hale gelmiştir. Ayrıca tür ve habitatları koruma bahanesi ile doğal alanların işletme yetkisinin il özel idarelere, belediyelere, vakıf ve derneklere bakan onayı ile verilebilmesinin yolu açılmış olacaktır. Kanun tasarısı doğal alanların yanında Anadolu’da yetişen tüm biyolojik tür ve çeşitlerin de doğrudan bakanın yetkisi ile ticarileştirilmesine olanak tanımaktadır. Üstelik yasa ile Bakanlık koruma alanlarına ait uzun devreli gelişme plan yapma yetkisini de özel kuruluşlara devredebilecektir.
İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulu Toplantısını, 4-5 Aralık 2010 tarihlerinde Meksika Cancun’ da gerçekleştirilecek Dünya İklim Zirvesi öncesinde Türkiye’nin durumunu değerlendirmek ve yapılacakları bir kez daha gözden geçirmek üzere Çevre ve Orman Bakanlığı Müsteşarı Prof. Dr. Lütfi Akça başkanlığında yaptı.
Akça; ”Burada ülkemizin durumunu, ekonomik ve sosyal göstergelerimizi, bunların doğrultusunda gelişmekte ve sanayileşmekte olan bir ülke olduğumuzu ve sera gazı azaltım hedefi alamayacağımızı, kurulacak finansman düzenine katkı veremeyeceğimizi….ülkemizle benzer kişi başı sera gazı emisyonları profiline, ekonomik ve sosyal göstergelere sahip, diğer ülke taraflarına sağlanmış olan azaltım, uyum, teknoloji ve finansman alanındaki esnekliklerden, gelecekte oluşturulması muhtemel mali kaynak, teknoloji desteği ve piyasa mekanizmalarına kapasite geliştirme faaliyetlerinden ülkemizin de faydalanması yönünde… Meksika toplantısı öncesinde diğer ülkelerin de desteğini almayı hedefliyoruz…” diye konuştu.
Aslında Çevre ve Orman Bakanlığı Müsteşarı Prof. Dr. Lütfi Akça’nın dillendirdiği politika(sızlık), hiçbir şeklinde sera gazı emisyonu azaltımı taahhüdünde bulunmadan, mali kaynak ve finansal destek almak olarak özetlenebilir. AKP hükümetinin bu politikasına uygun olarak “12 milyar tonluk kömür rezervimizi kullanmamamız düşünülemez” diye açıklama yapan Türkiye iklim görüşmeleri baş müzakerecisi Mithat Rende’nin sözleri, sera salımının azaltılması sürecine Türkiye’nin daha yıllarca katkı yapmayacağını da gösteriyordu.
Oysa 2009 yılı itibarıyla Türkiye’nin elektrik üretimindeki yenilenebilir enerjinin payı yüzde 19’dur. Türkiye 2009 yılında elektriğinin %81’ini fosil yakıtlardan üretmiştir. Türkiye’nin dünyadaki sera gazı salınımlarının sadece yüzde 1′ini gerçekleştirmesi bizi yanıltmasın. Zira Türkiye sera gazı salınımı artışlarında ilk sıralarda bulunuyor. Türkiye sera gazı salımlarını 1990 yılı seviyesine göre yüzde 5 indirim sağlamaya çalıştığı süreçte, Türkiye’nin CO2 eşdeğeri olarak 2010 yılı toplam sera gazı emisyonu 1990 yılına göre %115 artış göstermiştir. Bu tabloya rağmen EPDK tarafından hala çok büyük miktarda kömür ve doğal gaz kullanılarak yapılacak elektrik üretim lisansları veriliyor.
Diğer taraftan, AKP hükümeti programlarında Türkiye’de yenilenebilir enerjinin payının artırılması genel olarak, hidroelektrik enerji yatırımları üzerinden planlanmaktadır. Zira günümüzde yenilenebilir enerjinin zaten sınırlı olan payının yaklaşık yüzde 98′i hidroelektrikten karşılanmaktadır. 2009 yılı sonu itibariyle, 29416 MW’ı termik, 14553 MW’ı hidrolik ve 792 MW’ı rüzgâr olmak üzere Türkiye’nin toplam kurulu gücü 44761 MW’a ulaşmıştır. Buradan da anlaşılacağı gibi rüzgâr enerjisinin toplam kurulu güçteki oranı %1,7 dir.
Germanwatch ile CAN Europe tarafından hazırlanan 2012 iklim değişikliği performans indeksi raporuna göre, enerji kaynaklı emisyonların %90′ını kapsayan 61 ülke değerlendirilmiş; Türkiye Suudi Arabistan, İran ve Kazakistan’ın üstünde 58.sırada, en kötüler arasında yerini almıştır. Germanwatch’ ın 1991-2010 dönemini içeren İklim Risk İndeksi’ne göre ise aşırı iklim olaylarından en çok etkilenen ülkeler sıralamasında yer alan Türkiye 1991-2010 ortalamasında 106. sırada yer alırken, 2010 yılında 88. sıraya yükselmiştir.
Nihayetinde, Türkiye’nin iklim değişikliği görüşmelerinde aldığı resmi tutum, uluslararası ölçekte rekabetçi, maliyetlere odaklanan, inisiyatif ve sorumluluk almaktan çok sanayisindeki maliyetleri düşürerek, genel olarak çözüm sürecini engelleyen politikaları besleyen gerici bir konumdan ibarettir.
Buradan da anlaşılacağı gibi, Türkiye’nin enerji vizyonu, güneş ve rüzgâr enerjisinden önce, linyit kaynakları ve hidrolik enerjinin maksimum düzeyde kullanılması yönünde kurgulandı. Zira iklim değişikliği eylem planında AKP hükümeti “temiz enerji olan HES potansiyelinin hali hazırda %38′inin kullanıldığını, tamamının kullanılacağını” belirtiyor. Yenilenebilir Enerji Kanunu’nda yapılan 29.12.2010 tarihli değişiklik ile, milli park, tabiat parkı, tabiatı koruma alanı, yaban hayatı geliştirme sahası, özel çevre koruma bölgeleri ve doğal sit alanları gibi yasal koruma statüsüne sahip alanlarda yenilenebilir enerji santrallerinin, özellikle HES’lerin kurulması kolaylaştırılmıştır. Bu durum, daha önce de belirttiğimiz gibi doğa koruma ve sulak alanlarla ilgili mevzuatta yapılan değişikliklerle de desteklenmiştir.
Bu gelişmeler üzerine 20 Mayıs 2011 tarihinde, Birleşmiş Milletler(BM) Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi Türkiye’ye ilişkin raporunda Ilısu başta olmak üzere Türkiye’deki baraj ve hidroelektrik santral (HES) projelerinin ciddi insan hakları ihlallerine neden olduğunu belirterek Türkiye’yi uyardı.
Ulusal ve uluslar-arası tüm uyarılara ve toplumsal muhalefete rağmen AKP hükümeti, EPDK’nın 21 Temmuz’da yürürlüğe giren “Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmeliği” ile HES yapımını kolaylaştıran bir hamle daha yaptı. Yönetmeliğe göre gücü 500 elektrik kilowat’ın (kWe) altında olan yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri için lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğü ortadan kaldırıldı.
ÇED Yönetmeliği’ne göre kurulu gücü 25 MW ve üzeri olan nehir tipi santrallerin ÇED uygulanacak projeler listesinde olduğu dikkate alındığında, EPDK’nın yönetmeliğinde sözü edilen santrallerin ÇED sürecinden muaf tutulup, faaliyet göstermelerine olanak tanınmış oldu.
Böylece Türkiye’nin neredeyse her deresinin ticarileşmesinin önü açılmış oldu. AKP hükümeti bununla da yetinmedi. 2012 yılının Ağustos ayında Bakanlar Kurulu kararıyla Enerji Piyasaları Denetleme Kurulu’na (EPDK), Devlet Su İşleri’ne (DSİ) ve bazı belediyelere “acele kamulaştırma” yetkisi verdi.Bu şekilde Bakanlar Kurulu, EPDK’ya acele kamulaştırma yetkisi verdiği 2004 tarihli kararın, Peri Suyu ile ilgili süreçte Danıştay’ın ‘yetki devriyle’ ilgili ‘yürütmeyi durdurma kararını’ dikkate almadığını ilam etmiş oluyordu.
Kamulaştırma Kanunu’nun 27. Maddesinde,“yurt savunması ve olağanüstü hallerde kullanılacak bir yetki” olarak tanımlanan “acele kamulaştırma” yetkisi bir nevi savaş hukuku normu olarak kabul edilmektedir. AKP hükümetinin ‘acele kamulaştırma’ yetkisinin bu şekilde devretmesi, doğaya bakışını çok net olarak yansıtmaktadır. Bu kararı ile AKP, aslında gerçek yüzünü bir kez daha faş etmiş, “savaş hukuku” na başvurarak doğaya ve yaşama karşı açmış olduğu “savaşı” kabul etmiştir.
Hemen ardından 2012 yılının Eylül ayında Bakanlar Kurulu Hidro Elektirik Santrali ve Enerji Nakil Hattı projeleri için ihtiyaç duyulan taşınmazların acele kamulaştırılmasına ilişkin bir karar aldı. Bu karara göre, Şırnak’tan, Antalya’ya, Giresun’dan Sivas ve Erzincan’a, Çankırı’dan Çorum ve Nevşehir’e kadar Türkiye’nin pek çok yerindeki termik ve hidroelektrik santrallerine ait enerji nakil hattının yapımı amacıyla belirtilen taşınmazlar, kimi yerlerde Hazine kimi yerlerde ise TEDAŞ adına tescil edilmek üzere Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından acele kamulaştırılacaktır.
Enerji Bakanlığı tarafından 2010-2014 yıllarını kapsayan Stratejik Plan çerçevesinde yapılması planlanan yaklaşık 5000 MW’lık hidroelektrik santrallin 2013yılı sonuna kadar tamamlanacağı dikkate alındığında, AKP hükümetinin yürüttüğü bu savaşın toplumsal ve ekolojik tahribatını kestirmek mümkün görünmüyor.
Bunun yanında özellikle 2011 yılında yaşanan Japonya-Fukushima kazasından sonra tüm dünyada nükleer enerji ile ilgili endişeler giderek arttı. Pek çok ülke nükleer enerji politikasını yeniden gözden geçirmek zorunda kaldı. Enerji ihtiyacının %22’sini nükleerden karşılayan Almanya 2022 yılına kadar nükleer santralleri kapatma kararı aldı; pek çok ülkede kamuoyu yoklamaları yapıldı. İtalya da, halk oylaması ile nükleer programından vazgeçtiğini açıkladı. Ayrıca Litvanya’da düzenlenen referandumda, halkın yüzde 64′ü ülkede yeni bir nükleer enerji santralinin inşa edilmesi önerisini reddetti.
Benzer şekilde 2011 yılında Greenpeace’in Türkiye çapında yaptırdığı geniş kapsamlı kamuoyu araştırması, nükleer enerji santralleri konusunda bugün bir referanduma gidilmesi durumunda halkın %64′ünün nükleer santral kurulmasına ‘hayır’ diyeceğini ortaya koydu. Araştırma sonuçlarına göre, halkın %86,4′ü nükleer santrale yakın bir yerde yaşamak istemediği yönünde görüş belirtmiş, enerji ihtiyacımızı karşılamak için riske girmeyip temiz kaynaklara yönelmemiz gerektiği görüşünde olanların oranı ise %84,2 idi.
Öte yandan Çevre Mühendisleri Odası, nükleer santrallere ilişkin raporunda, Sinop ve Mersin’de yapılacak nükleer santrallerde bir kaza olması halinde 300 kilometre çevresinde olan yerlerin de etkileneceğini açıkladı. Rapora göre, Sinop’ta yapılacak nükleer santraldeki olası bir kaza durumunda milyonlarca insanın yaşadığı İstanbul, Ankara ve Samsun gibi büyük kentleri etkileyecek. Akkuyu’da yapılması planlanan nükleer santral ise bütün Akdeniz Bölgesi’nin yanı sıra Konya’yı risk altına sokacak.
Elimizde olan ve dünyanın kabul ettiği tüm bu verilere rağmen, AKP’nin enerji politikası planlarına göre 2030 yılına kadar Türkiye’nin nükleer enerjide 10 bin MW’lık kurulu güce ulaşması öngörülmektedir. Bu kapsamda, ilk nükleer santralin Mersin-Akkuyu, ikincisinin ise Sinop’ta inşası planlanmakta olup, 12 Mayıs 2010 tarihinde RF ile Akkuyu’da bir nükleer güç santrali tesisine yönelik bir Hükümetler-arası Anlaşma imzalanmıştır.
Uzmanlar Fukuşima felaketinin insanlar ve doğa üzerindeki etkilerinin temizlenmesi yüzyıllar boyunca mümkün olmayacağını vurgularken; radyoaktif kirlenmeye maruz kalan toprakların yaklaşık 13.000 km2‘si aşırı kirlenmiş durumdayken; 150 binin üzerinde insan Fukuşima nükleer tesisinin 50 km çevresindeki radyoaktif olarak kirlenmiş alandan ayrılmak zorunda kalmışken; yasak olan 20 km’lik tahliye bölgesinde on yıllarca yıl yaşanılamayacağı öngörülüyorken; hatta 40 yılı aşkın bir süredir nükleer enerjiye dayalı ekonomiye sahip olan Japonya, Fukuşima nükleer kazasından sonra aldığı kararla ülkedeki 54reaktörüntamamını kapatmış ikenTürkiye’nin en üst düzeyinden bir ses geldi.
Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu’nun (TAEK) Proton Hızlandırıcı Tesisi’nin açılış töreninde, “Nükleer enerjide insan hayatını tehdit eden unsurlar adeta yok edilmiştir. Japonya’da bir olay yaşandı diye bütün insanlığı farklı yerlere taşımaya gerek yok.” diyerek kendisinin ve AKP hükümetinin nükleer enerji konusundaki tavrını net olarak ortaya koydu.
Zira, 25 Nisan 2011 tarihinde Çanakkale Savaşı’ndan günümüze kadar geçen 100 yıllık süreyi değerlendiren Davutoğlu, Osmanlı imparatorluğundan koparılan her bir toprak parçasının bizimle bütünleşmesi dileğini ifade ettikten sonra Türkiye’nin 2023 vizyonunu şöyle açıklıyordu. “Nasıl ki” diyordu Davutoğlu, “12 yılda bir cihan devleti cumhuriyete gerilediyse, önümüzdeki 12 yılda da bir cumhuriyetin cihan devletine dönüştüğünü göreceğiz. İnşallah 2023 te bu aziz millet dünya sahnesindeki asırlardır oynadığı rolü tekrar oynamak üzere yerini alacak ve tarihe ağırlığını koyacak. Kimse buna engel olamayacak.”
Çok konuşulan bir diğer örnek de, Çevre ve Orman Bakanı Veysel Eroğlu’ndan;Allianoi Antik Kenti’nin üzerinin örtülmesiyle ilgili olarak, “kazı yapan, tarihi eserleri çıkaran koruyan biziz.” dedikten sonra Eroğlu,“Buralar zaten toprak altındaydı. Burayı koruma altına aldık, herhangi bir tahribat söz konusu değil. Arzu edilirse, baraj ömrünü tamamladıktan sonra tekrar çıkarılması mümkün. Roma döneminden kaldığına göre, yıllardır demek ki toprak altında. Birkaç yüzyıl daha toprak altında kalmasının bize göre bir mahsuru yok.” demiştir. Dikili Belediyesi Basın Danışmanı Oben Ulu tarafından çekilen fotoğraflarda, barajın su tutmaya başlaması sonrasında tahrip olacağı ortada olan bu kültür varlığının “kumla kaplanarak korunması” nın unutulduğu!, bunun yerine kalıntıların gözden saklanması için zeytin dalları ile örtüldüğü öğrenildi.
 TEİAŞ 2011 – 2015 Dönemi Stratejik Planı. http://www.teias.gov.tr/Dosyalar/TEIAS_Strtj_2011.pdf
GDO’ya hayır platformu, http://www.gdoyahayir.net/ , Nükleer Karşıtı Platform (NKP), http://www.nukleerkarsitiplatform.org/index.html gibi
Everywheretaksim.net notu: Bu yazi Şadi İdem tarafından 16 Nisan 2013′te yayımlanmıştır. Direniş kapsamında arşive alınmıştır.
← Politeknik: Avukat Can Atalay ile Taksim Projesi Üzerine Söyleşi (21 Kasım 2012) Radikal: Gezi Parkı için ayağa! (12 Nisan 2013) →