Download "SAĞLIK ÇALIŞANLARINDA MOBBİNG: KAMU VE ÖZEL SAĞLIK KURUM ÇALIŞANLARININ KARŞILAŞTIRMALI TÜRKİYE ÖRNEĞİ"
1 SAĞLIK ÇALIŞANLARINDA MOBBİNG: KAMU VE ÖZEL SAĞLIK KURUM ÇALIŞANLARININ KARŞILAŞTIRMALI TÜRKİYE ÖRNEĞİ Pelin ÖZAYDIN BÜLBÜL 1, Erdinç ÜNAL 1, Tuba BOZAYKUT 1 Murat KORKMAZ 2, Ali Serdar YÜCEL 3 1 Okan Üniversitesi İ.İ.B.F. Sağlık Yönetimi Bölümü 2 Güven Grup A.Ş. Finans Yönetmeni 3 Fırat Üniversitesi BESYO Özet: Günümüzün ve çalışma hayatının en önemli sorunlarının başında mobbing gelmektedir. Çalışma hayatı içerisinde sıklıkla karşılaşılan mobbing kavramı; başta performans, verimlilik, stres, cinsel taciz, ruhsal ve psikolojik baskı ve yıldırma ve tükenmişlik gibi birçok açıdan ele alınmaktadır. Bu araştırmanın amacı sağlık sektöründe maruz kalınan yıldırma davranışlarının bazı değişkenler açısından irdelenmesi, devlet ve özel hastanelerde görev yapan sağlık personelinin mobbing e maruz kalma oranının karşılaştırmalı olarak tespit edilmesidir. Yapılan bu araştırma, kamu hastaneleri ile özel hastanelerde çalışan personele yönelik saha uygulamalı bir çalışmadır. Araştırmanın evrenini İstanbul, İzmir, Bursa, Tekirdağ, Sakarya ve Ankara illerinde bulunan sağlık kurum çalışanları oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini özel (430 kişi) ve kamu (430 kişi) sağlık kurumu çalışanları oluşturmaktadır. Araştırmada 5 li likert ölçekli 45 maddeden oluşan soru ile 12 demografik sorudan oluşan anket kullanılmıştır. Kullanılan anket daha önce Leymann tarafından geliştirilen (LIPT) ölçeği doğrultusunda çalışmaya uyarlanmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen veriler SPSS 2 paket programında analiz edilmiştir. Analiz kapsamında, güvenilirlik analizi, frekans tabloları, betimleyici istatistikler, bağımsız örneklem t testi, ki kare analizi, Pearson korelasyon analizi, tek yönlü varyans analizi ve Tukey testinden faydalanılmıştır. Güvenirlilik analizi sonucunda Cronbach alpha katsayısı olarak bulunmuştur. Bu sayı çalışmanın oldukça güvenilir olduğunu göstermektedir. Karşılaştırma ve araştırma sonucunda özel sağlık kurumlarında çalışan personelin daha fazla mobbing e uğradığı görülmüştür. Kadın çalışanların erkek çalışanlara oranla daha fazla mobbing gördüğü saptanmıştır. 29 yaşından küçük çalışanların ve lise mezunu çalışanların daha çok mobbing e maruz kaldığı belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Mobbing, Sağlık, Personel, Hastane, Kamu ve Özel Sağlık Kurumları
2 MOBBING IN HEALTHCARE WORKERS: THE COMPARATIVE TURKEY EXAMPLE OF WORKERS IN PUBLIC AND PRIVATE MEDICAL INSTITUTIONS Abstract: Mobbing is the leading problem of today s life and working life. The concept of mobbing which is frequently seen in working life is discussed in many aspects like performance, efficiency, stress, sexual abuse, psychological pressure, terrorization and exhaustion. The purpose of this research is to examine the terrorization behaviours which are exposed in health sector in terms of some variables, and to determine the rate of being exposed to mobbing for healthcare staff working in state and private hospitals in a comparative way. This is a research with field application directed to the staff working in state and private hospitals. The research population comprises of the staff in medical institutions in cities of Istanbul, Izmir, Bursa, Tekirdağ, Sakarya and Ankara. The sample of the research is composed of workers in private (a total of 430 people) and public (a total of 430 people) medical institutions. A questionnaire consisting 5 likert scaled and 45-item questions and 12 demographic questions was used in the research. The questionnaire used was adapted to the study in line with the LIPT scale developed by Leymann. Data obtained following the research were analyzed in SPSS 2 package program. Reliability analysis, frequency tables, descriptive statistics, independent sample t test, chi-square analysis, Pearson correlation analysis, one-way variance analysis and Tukey test were used as part of the analysis. Following the reliability analysis, Cronbach alpha coefficient was found 0,972. This number indicates that the study is highly reliable. As a result of comparison and research, it was seen that the staff working in private medical institutions are exposed to mobbing more. Female workers were found to be exposed to mobbing more than male workers. It was determined that the workers below the age of 29 and high school graduates are exposed to mobbing at higher rate. Key Words: Mobbing, Health, Staff, Hospital, Public and Private Medical Institutions 1.GİRİŞ Mobbing terimi, psikolojik şiddet, baskı, kuşatma, taciz, rahatsız etme veya sıkıntı verme, özellikle hiyerarşik yapılanmış gruplarda ve kontrolün zayıf olduğu örgütlerde, gücü elinde bulunduran kişinin ya da grubun, diğerlerine psikolojik yollardan, uzun süreli sistematik baskı uygulaması olarak tanımlanır (Bilka, 2009:1). Davenport ve arkadaşlarına göre duygusal bir saldırı olan mobbing; bir kişinin diğer insanları kendi rızaları ile veya rızaları dışında başka bir kişiye karşı etrafında toplaması ve sürekli kötü niyetli hareketlerde bulunma, ima, alay ve karşısındakinin toplumsal itibarını düşürme gibi yollarla, saldırgan bir ortam yaratarak, söz konusu kişiyi işten çıkarmaya zorlamadır (Yılmaz, 2008:335).
3 Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ise, mobbing i, kişi veya gruplara karşı güç kullanarak, onların fiziksel, ruhsal, ahlaki ve sosyal gelişimlerine zarar veren tutum ve davranışlar olarak tanımlar (Akgeyik vd., 2009:96). Mobbing kavramı; taciz, duygusal taciz, kötü davranış ve kurban etme gibi kavramlarla da ifade edilmektedir. Yurt dışında yapılan yayınlarda işyerinde psikolojik şiddet olgusunu anlatmak için bullying kavramı sıklıkla kullanılsa da Türkiye de psikolojik şiddet olgusunun mobbing kavramı ile ifade edildiği görülmektedir (Tutar, 2012: 21) Mobing kavramı genel olarak kötü taciz ve kötü muamele ile aynı anlamda kullanılır. Taciz, genel adaba aykırı davranışlar olarak ifade edilirken, kötü muamele ise mobbing değildir. Kötü muameleler her zaman ortaya çıkmadığı gibi bir kötü muamelenin işyerinde yıldırma olarak tanımlanabilmesi için düzenli ve sürekli (haftada bir gibi) ve belli bir zaman süresinde (örneğin yaklaşık altı ay) meydana gelmesi gerekir (Saam, 2010: 51). Mobbing ile işini ve sağlığını kaybeden insanlar ekonomik, fiziksel ve duygusal olarak olumsuz yönde etkilenmektedirler. İş yerinde mobbinge maruz kalan ve aynı zamanda bu sürece tanıklık eden çalışanlar, bir gün kendilerinin de bu tür olumsuz davranışlara maruz kalabileceklerini düşünürler. Kurum içinde hem mağdur olmamak ve hem de hayatta kalmak için etik dışı davranışlara yönelebilirler. Bunun sonucunda çalışanlar birbirlerine ve kuruma karşı güvensizlik duyarlar ve çalışanların yeni iş arama çabalarında artış görülür (Tınaz, 2006: 189). Şiddet riskinin yüksek olduğu alanlardan biri olan çalışma hayatı içerisinde bireyler, çalışma arkadaşları, astları-üstleri ve hizmet vermekte oldukları kişilerle sürekli bir etkileşim içindedirler. Bu yoğun etkileşim ve iletişim işyerinde şiddet gibi olumsuz durumlara neden olabilmektedir (Wynne vd., 1997 den aktaran, Di Martino, 2002: 5). İşyerinde saldırgan davranış ya da şiddet, bireysel, örgütsel, toplumsal ve ekonomik açıdan birçok soruna neden olmaktadır. (Dursun ve Aytaç, 2011: 11). Ayrıca yapılan araştırmalar, işyerinde şiddete maruz kalmanın, çalışanların iş tatmin düzeylerinin düşmesine, kurumdan ayrılma niyetlerinin artmasına (Hershcovis ve Barling, 2009) ve iş kazalarına (Hintikka ve Saarela, 2010) neden olabildiğini göstermektedir. İşyeri şiddeti her sektör ve işyerinde görülen bir sorundur. Yapılan araştırmalar bu sorunun hizmet sektöründe daha yoğun olarak yaşandığını göstermektedir. Özellikle kamu hizmetlerinin üretildiği, topluma sunulduğu ve insan ilişkilerinin yoğun olarak yaşandığı alanlarda çalışanların işyeri şiddetine daha fazla maruz kaldıkları belirtilmektedir (Özen, 2007: 17).
4 İşyeri şiddeti üzerine yapılan araştırmalar, günümüzde psikolojik şiddetin fiziksel şiddetten daha fazla olumsuz etkiye sahip olduğunu ve çalışanlar bakımından işyerinde önemli bir mesleki sağlık ve güvenlik sorunu haline geldiğini göstermektedir (Chappell-Di Martino, 2006: 17-22). Çok geniş bir çalışan grubunun (hekim, hemşire, eczacı, hastabakıcı, klinik şefi vb.) bulunduğu sağlık kurumları şiddetin en çok yaşandığı iş alanlarından biridir ( Wells, 2002). Yapılan araştırmalar sağlık sektöründe çalışanların şiddete maruz kalma riskinin diğer sektörlere göre yüksek olduğunu göstermektedir (Ayrancı vd., 2002: 148; Annagür, 2010: 163; Aytaç vd., 2011: 49). Sağlık kurumlarındaki şiddet hasta, hasta yakınları ya da diğer herhangi bir kişiden gelen, sağlık çalışanı için risk oluşturan, tehdit davranışı, sözel tehdit, fiziksel saldırı ve cinsel saldırıdan oluşan durum olarak tanımlanmıştır (Saines 1999 dan aktaran; ayrancı, 2002: 148). Sağlık Sektöründe Mesleksel Şiddet 2002 raporuna (2002) göre tüm şiddet olaylarının 25 i sağlık sektöründe gerçekleşmektedir (ILO, 2002 den aktaran; Çamcı ve Kutlu, 2011: 10). Yoğun çalışma temposu, uzun süreli ve kesintisiz çalışma, ergonomik olmayan çalışma ortamları ve iş gerilimi sağlık çalışanlarının diğer meslek alanlarındaki çalışanlara göre çok daha çeşitli meslek riskleri ile karşılaşmasına ve sağlıklarının olumsuz etkilenmesine yol açmaktadır. Bunların yanı sıra çalışma ortamında kişiler arasındaki ilişkiler de önem taşımaktadır (Gökçe, 2008; İlhan, 2009). Sağlık kurumunda şiddet; hasta, hasta yakınları ya da diğer başka bir bireyden gelen, sağlık çalışanı için risk oluşturan sözel ya da davranışsal tehdit, fiziksel veya cinsel saldırılardır (Annagür, 2010: 162). Sağlık çalışanlarının maruz kaldığı şiddete ilişkin yurt dışı ve yurt içinde birçok çalışma yapılmıştır. Çalışmalardan elde edilen bulguların ortak noktası; sağlık alanında meydana gelen şiddetin diğer iş yerlerine göre daha fazla olduğu ve daha az önemsendiğidir. Sağlık kurumlarındaki şiddetin az oranda bildirildiği, sadece yaralanma gibi ciddi olayların şiddet olarak algılandığı, diğerlerinin bildirilmediği çalışmalarda öne çıkmıştır (Özcan, 2011 den aktaran; Yiğitbaş ve Deveci, 2011: 24; Barrett, 1997; Gates, 1995). Araştırmalar, sağlık çalışanlarının mobbinge uğrama riskinin diğer hizmet sektörü çalışanlarına oranla 16 kat daha fazla olduğunu, hemşirelerin ise diğer sağlık çalışanları arasında üç kat daha fazla risk altında olduğunu göstermektedir (Atan, 201; Çobanoğlu, 2005; Kingma, 2001: ). Hastaneler sağlık çalışanları için gün geçtikçe tehlikeli ortamlar olmakta ve tüm sağlık çalışanları kendilerini güvende hissetmemektedir. Gerek
5 sağlık hizmetindeki hızlı değişimler gerek yasal uygulamalardaki eksiklikler şiddetin önlenmesinde ve sağlıklı insan gücünün güvenliğini sağlama konusunda boşluklar bırakmaktadır (Annagür, 2010:162). Mobbing, hastanelerde yaygın olarak görülen ve sağlık çalışanları için önlem alınmasını gerektiren ciddi bir mesleki sağlık ve güvenlik riski oluşturmaktadır. İşyerlerinde gerek yönetim, gerekse çalışanlar bakımından alınacak tedbirler ve yapılacak düzenlemeler için, bu sorunun farkındalığının sağlanması oldukça önemlidir (Davenpor, 2003; Arısoy, 2011:63). Yapılan çalışmalar sağlık profesyonellerinin 18 ile 37 oranında kasten mobbinge maruz kaldığını, 74 ile 91'inin bir veya birden fazla mobbing davranışıyla karşılaştığını ve çalışanların çoğunun işyerinde çalışma arkadaşlarının bu tür davranışlara maruz kaldıklarına tanık olduklarını göstermektedir (Davenpor, 2003). Ayrıca sağlık kurumlarında yaşanan her tür şiddet davranışlarını, kadınların erkeklerden daha fazla yaşadığı tahmin edilmektedir (Fronteira, 2003 den aktaran; Yiğitbaş ve Deveci, 2011: 25). Diğer taraftan erkeklerin çoğunlukta olduğu işyerlerinde fiziksel şiddetin, kadınların yoğun olduğu işyerlerinde ise psikolojik şiddetin daha sık görüldüğü, kadınların özellikle kendi cinslerine karşı pasif-saldırgan davranışlar sergilediği belirtilmektedir (Björkqvis, 2001 den aktaran; Yiğitbaş ve Deveci, 2011: 25). Kamu hizmetlerinin yaygın olarak sunulduğu sağlık işyerlerinde, yoğun iş yükü, düzensiz ve belirsiz çalışma koşulları sağlık çalışanlarının psikolojik şiddete uğrama riskini arttıran nedenler olarak görülmektedir (Eurofound, 2007: 38). Bu çalışmada sağlık çalışanlarının maruz kaldıkları yıldırma davranışlarının bazı değişkenler açısından irdelenmesi, kamu ve özel hastanelerde görev yapan sağlık çalışanlarının mobbing e maruz kalma oranının tespit edilmesi, ayrıca mobbingi uygulayan birim ile sağlık çalışanı statüsü arasında ilişki olup olmadığının saptanması amaçlanmıştır. 2. GEREÇ VE YÖNTEM Bu araştırmada kamu ve özel sektörde görev yapan sağlık çalışanlarına yönelik uygulanan mobbing düzeyi incelenmiştir. Bu bağlamda 860 katılımcıya iki bölümden oluşan bir anket formu uygulanmıştır. Anketlerin 430 tanesi özel hastanelerde, 430 tanesi de kamu hastanelerinde yapılmıştır. Kullanılan anket daha önce Leymann tarafından geliştirilen (LIPT) ölçeği doğrultusunda çalışmaya uyarlanmıştır. Anketin ilk bölümünde katılımcıların maruz kaldıkları yıldırma davranışlarını (mobbing) ölçmek üzere 45 maddeden oluşan 5 li likert ölçek sunulmuştur İkinci bölümünde ise demografik
6 özellikleri ölçen sınıflayıcı ölçekle ölçülmüş yaş, cinsiyet, medeni durum gibi demografik değişkenler yer almaktadır. Kullanılan anketin alındığı tez çalışması: Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sağlık çalışanlarının yıldırmaya maruz kalmalarında hastane etik iklimi ile sosyo-demografik özelliklerinin rolü, Bolu İli Hastanelerinde bir araştırma, Tuğba Dündar, Sağlık Kurumları Yönetimi programı yüksek lisans tezi, ANKARA dır. Analiz sonuçları SPSS 2 paket programı ile elde edilmiştir. Maruz kalınan mobbingin hangi düzeyde olduğuna ilişkin tespitlerden sonra bazı demografik özelliklere göre farklılaşıp farklılaşmadığı test edilmiştir. Ayrıca çalışmada kamu ve özel sektöre göre mobbing düzeyi ile mobbingi uygulayan birim ile sağlık çalışanı statüsü arasında ilişki olup olmadığı da incelenmiştir. Oluşturulan ölçeğin güvenilirliğini test etmek amacıyla Cronbach s alpha analizi uygulanmıştır. İki bağımsız gruptan oluşan değişkenlere ilişkin yapılan analizlerde bağımsız örnek t testi kullanılırken, üç ve daha fazla gruba sahip karşılaştırmalarda tek yönlü ANOVA tercih edilmiştir. İki nominal değişkenin karşılaştırmasında ise ki kare analizi kullanılmıştır KAPSAM Araştırmanın kapsamı sadece özel ve sağlık kurumlarında çalışan sağlık personeline ilişkin uygulamadır. Uygulamada kullanılan anket daha önce Leymann tarafından geliştirilen (LIPT) 45 maddelik ölçeğin içinde yer aldığı, Elmas (2012) nin çalışmasında kullandığı ankettir. Bu anket üzerindeki bazı sorular yaptığımız araştırmaya uygun olması açısından güncellenmiştir. Araştırma kapsamında evren olarak İstanbul, İzmir, Bursa, Tekirdağ, Sakarya ve Ankara illeri seçilmiştir. Araştırmanın örneklemini ise bu illerde bulunan toplam 50 sağlık kurumu oluşturmaktadır. Bu sağlık kurumlarının 25 i özel 25 i ise kamu kurumudur. Uygulanan anketler katılımcılara posta ve mail yolu ile gönderilmiştir. Hiçbir katılımcının tanınırlığının belirlenmemesi için kimlik bilgileri istenmemiştir. Araştırma süresi yaklaşık olarak 30 gündür. Kullandığımız anket internet ve posta yolu ile toplam 1500 personele gönderilmiş olup geri dönen anket sayısı ise 1260 adettir. Fakat bu anketlerin sadece 860 tanesi araştırmaya uygun bulunmuş ve bu miktar üzerinden uygulama ve analize gidilmiştir. Uygulama tamamen rast gele yapılan tercihleme şeklindedir. Bu nedenle hiçbir katılımcı daha öncesinde tanınan kişiler arasından seçilmemiştir HİPOTEZ VE ALT PROBLEMLER H 1 : Kamu ve özel sektörde görev yapan çalışanlar arasında mobbinge maruz kalma düzeyi bakımından anlamlı bir farklılık vardır. H 2 : Kadın ve erkek çalışanlar arasında mobbinge maruz kalma düzeyi
7 bakımından anlamlı bir farklılık vardır. H 3 : Mobbingi uygulayan birim ile sağlık çalışanı statüsü arasında anlamlı bir ilişki vardır. H 4 : Evli ve bekar çalışanlar arasında mobbinge maruz kalma düzeyi bakımından anlamlı bir farklılık vardır. H 5 : Farklı yaş gruplarındaki çalışanlar arasında mobbinge maruz kalma düzeyi bakımından anlamlı bir farklılık vardır. H 6 : Farklı eğitim düzeylerindeki çalışanlar arasında mobbinge maruz kalma düzeyi bakımından anlamlı bir farklılık vardır. H 7 : Kurumdaki çalışma süresi ile mobbinge maruz kalma düzeyi arasında anlamlı bir ilişki vardır. 3.BULGULAR Tablo 1: Güvenilirlik Analizi Madde- Toplam İstatistikleri M.S. Ölçek M.S. Ölçek Madde- Toplam M.S. C. Alfa Ortalaması Varyansı Korelasyonları
8 45 maddeden oluşan mobbing ölçeğine ilişkin yapılan güvenirlik analizi sonucunda alfa değeri 97,1 olarak hesaplanmıştır. Söz konusu ölçek yüksek düzey güvenilirliğe sahiptir. Tablo 2: Katılımcıların Cinsiyet Değişkenine Göre Dağılımı Cinsiyet f Erkek Kadın Araştırmada yer alan katılımcıların 42.2 si erkek 57.8 i kadındır. Tablo 3: Katılımcıların Yaş Değişkenine Göre Dağılımı Yaş F ve ,4 ü yaş aralığında, 14 ü Katılımcıların 48 i 29 yaşın altında,
9 40-49 yaş aralığında ve 4.7 si 50 yaşın üzerindedir. Tablo 4: Katılımcıların Medeni Durum Değişkenine Göre Dağılımı Medeni Durum F Evli Bekar Diğer Tablo 4 incelendiğinde katılımcıların çoğunluğunun 44.2 lik oranla bekar oldukları görülmektedir. Tablo 5: Katılımcıların Çocuk Sayısı Değişkenine Göre Dağılımı Çocuk Sayısı F Tablo 5 incelendiğinde katılımcıların çoğunluğunun 49,9 luk oranla 1 çocuğa sahip oldukları görülmektedir. Tablo 6: Katılımcıların Eğitim Değişkenine Göre Dağılımı Eğitim F Lise Ön lisans Lisans Lisans üstü Tablo 6 incelendiğinde katılımcıların çoğunluğunun 64,9 luk oranla lisans
10 oldukları görülmektedir. üstü eğitim düzeyinde öğrenime sahip Tablo 7: Katılımcıların Branş Değişkenine Göre Dağılımı Branş F Cerrahi Tıp Bilimleri Dahili Tıp Bilimleri Temel Tıp Bilimleri Tıbbi Biyolojik Bilimler Diğer Tablo 7 incelendiğinde katılımcıların 25.9 u cerrahi tıp bilimleri, 25 i dahili tıp bilimleri, 14 ü temel tıp, 4.8 i tıbbi biyolojik bilimler ve 29.3 ü diğer branşlarda görev yapmaktadır. Tablo 8: Katılımcıların Kurumdaki Pozisyonlarına Göre Dağılımı Kurumdaki Pozisyon F Hemşire Başhemşire Asistan doktor Uzman doktor Klinik şefi Başhekim Tıbbi direktör Destek bitimler Hasta kabul Hasta yatış çıkış Danışma 5.6 Temizlik görevlisi Laboratuar görevlisi 4.5 Diğer
11 Tablo 8 incelendiğinde katılımcıların 36.6 lık çoğunluğu uzman doktor statüsünde görev yapmaktadır. Tablo 9: Katılımcıların Çalışma Süresi Değişkenine Göre Dağılımı Çalışma Süresi Ortalama SS Toplam çalışma süresi Kurumdaki çalışma süresi çalışma süresi ortalamaları ise 3.54 yıl Katılımcıların toplam çalışma süresi olarak belirlenmiştir. ortalamaları 6.15 yıl ve kurumdaki Tablo 10: Ölçeğe İlişkin Betimleyici İstatistikler Sorular Min. Mak. Ortalama SS Kendimi ifade etme olanaklarım kısıtlanmaktadır Sözüm sürekli kesilmektedir İşim gereği karşılaştığım kişiler, kendimi ifade etme olanaklarımı kısıtlarlar Bana bağırılır ve yüksek sesle azarlanırım Yaptığım işler sürekli eleştirilir Özel yaşantım sürekli eleştirilir Telefonla rahatsız edilirim Tehdit içeren sözler işitirim Tehdit içeren yazılı mesajlar alırım Hiçbir şekilde iletişim kurmama izin verilmez Varlığım yok sayılır Çevremdeki insanlar benimle konuşmaz İşyerimde benimle iletişim kurulmaz ve başkalarıyla iletişim kurmam engellenir
12 İş arkadaşlarımdan soyutlanmış bir ortamda çalışmak zorunda bırakılırım İş arkadaşlarımın benimle konuşması yasaklanır Sanki orada ben yokmuşum gibi davranılır İnsanlar arkamdan kötü konuşur Hakkımda asılsız söylentiler çıkarılır Gülünç duruma düşürülürüm ve benimle alay edilir Psikolojik rahatsızlıklarım varmış gibi davranılır Psikiyatriste gitmem için baskı yapılır Bir özrümle/kusurumla alay edilir Beni gülünç duruma düşürmek için yürüyüşüm, mimiklerim veya sesim taklit Dini ve siyasi görüşlerim nedeniyle eleştirilirim Özel yaşamımla alay edilir Milliyetimle alay edilir Özgüvenimi zedeleyici işler yapmaya zorlanırım Çaba ve başarılarım haksız bir şekilde değerlendirilir Kararlarım sürekli sorgulanır Küçük duruma düşürücü isimlerle anılırım Cinsel imalarda veya fiili olarak cinsel tekliflerde bulunulur Bana hiçbir özel/önemli görev verilmez Görevlerim kısıtlanır Anlamsız işler yapmaya mecbur bırakılırım Kapasitemin altında işler yapmaya zorlanırım Sürekli yeni işler verilerek, işim değiştirilir
13 Özgüvenimi zedeleyecek işler verilir Kasıtlı olarak kapasitemi aşan işler verilir Maddi zararları karşılamak zorunda bırakılırım İşyerime veya evime hasar verilir Tehlikeli görevler bana verilir Fiziksel olarak tehdit edilirim Gözümü korkutmak amacıyla fiziksel olarak hafif şiddete uğrarım Sağlığımı etkileyecek boyutta fiziksel şiddet görürüm Cinsel tacize maruz kalırım Katılımcıların ölçekte belirtilen yargılara ilişkin görüşleri incelendiğinde sık karşılaşılan mobbing konusu 2.07 yanıt ortalaması ile Sözüm sürekli kesilmektedir olarak belirlenirken en az karşılaşılan mobbing konusu ise 1.24 yanıt ortalaması ile Sağlığımı etkileyecek boyutta fiziksel şiddet görürüm biçiminde ortaya çıkmıştır. Tablo 11: Sektöre İlişkin Karşılaştırmalar Sektör N Ortalama SS t p Özel , Devlet Bağımsız örneklem t testi sonucunda özel ve devlet hastanesi çalışanları arasında, maruz kalınan mobbing bakımından anlamlı bir farklılık bulunduğu belirlenmiştir (p < 0,05). Mobbing yargılarına verilen yanıt ortalamaları incelendiğinde özel hastane çalışanların maruz kaldıkları mobbing düzeyinin devlet hastanesine göre daha yüksek olduğu görülmektedir.
14 Tablo 12: Katılımcıların Cinsiyete İlişkin t-testi Analizi Cinsiyet N Ortalama SS t p Erkek , Kadın Bağımsız örneklem t testi kadın ve erkek çalışanlar arasında mobbinge maruz kalma düzeyi ortalaması bakımından anlamlı bir farklılık vardır sonucuna varılmıştır. (p < 0,05) Kadın çalışanların maruz kaldıkları mobbing düzeyi erkeklere göre daha yüksektir. Tablo 13: Katılımcıların Medeni Duruma İlişkin t-testi Analizi Medeni N Ortalama SS t P Bekâr Evli Tabloda görüldüğü gibi evli ve bekâr çalışanlar arasında mobbing e maruz kalma düzeyi bakımından anlamlı bir farklılık vardır (p < 0,05). Bekar çalışanların maruz kaldıkları mobbing düzeyi evlilere göre daha yüksektir. Tablo 14: Mobbing Uygulayan Birim İle Sağlık Çalışanlarının Statüsüne İlişkin Karşılaştırmalar X 2 =669,695; p=000 Yönet ici Ast Üst Birim Arka daş Hast a Hasta yakın ı Total Sta Hemşir f
15 tü e Başhem şire Asistan doktor Uzman doktor Klinik şefi Başhek im Tıbbi direktör Destek Hasta kabul statü f statü f statü f statü f statü f statü f statü f statü f
16 statü Hasta yatış Danışm a Temizli k Laborat uar Diğer Total f statü f statü f statü f statü f statü f statü Ki kare tablosunda görüldüğü gibi Mobbingi uygulayan birim ile sağlık çalışanı statüsü arasında anlamlı bir ilişki vardır (p< 0,05). Doktor statüsündeki çalışanlar çoğunluk olarak mobbingi üstlerinden gördüklerini belirtirken diğer çalışanlar ise genel olarak yöneticileri tarafından mobbinge maruz kalmaktadır.
17 Tablo 15: Katılımcıların Yaşa İlişkin Tek Yönlü Varyans Analizi Sonuçları Yaş N Ortalam SS F p Fark Tukey < ,3,4 50 ve Total Tek yönlü varyans analizi sonucunda farklı yaş gruplarındaki çalışanlar arasında, maruz kalınan mobbing düzeyi bakımından anlamlı bir fark olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Tukey testi sonuçlarına göre 29 yaşından küçük çalışanların mobbinge maruz kalma düzeyi 29 yaşından büyük olanlara göre daha yüksektir. Tablo 16: Katılımcıların Öğrenim Durumuna İlişkin Tek Yönlü Varyans Analizi Sonuçları Öğrenim N Ortalama SS F p Fark Tukey Lise Ön Lisans Lisans ,3,4 Lisansüstü Total Farklı öğrenim düzeylerine sahip çalışanlar arasında, maruz kalınan mobbing düzeyi bakımından anlamlı bir fark olduğu tespit edilmiştir (p<0,05). Tukey testi sonuçlarına göre lise düzeyinde öğrenime sahip çalışanların mobbinge maruz kalma düzeyi diğer çalışanlara göre daha yüksektir.
18 N Ortalama SS t p Yaş (Orta yaş grubu) ve yaş üzeri ve orta yaş grubu (29-49) karşılaştırıldığında ise 50 ve üzeri yaş grubundaki çalışanların maruz kaldıkları mobbing düzeyi ortalamasının orta yaş grubuna göre daha yüksek olduğu görülse de söz konusu fark istatistiksel açıdan anlamlı değildir. (p > 0,05) Tablo 17: Kurumdaki Çalışma Süresi İle Mobbing Düzeyine İlişkin Karşılaştırmalar Çalışma süresi Mobbing Pearson Korelasyon ** P 00 N 860 Korelasyon analizine göre kurumdaki çalışma süresi ile mobbing düzeyi arasındaki ilişki anlamlıdır. (p < 0,05) Söz konusu ilişki negatif yönlüdür. Kurumdaki çalışma süresi arttıkça maruz kalınan mobbing düzeyi azalmaktadır. SONUÇ Kamu ve özel sektörde görev yapan sağlık çalışanlarına yönelik uygulanan mobbing düzeyini incelemek amacıyla yapılan bu çalışmada 430 devlet ve 430 özel hastanede olmak üzere toplam 860 katılımcıdan elde edilen veriler kullanılmıştır. Maruz kalınan mobbing düzeyini etkileyen faktörler incelendiğinde kadın katılımcıların erkeklere göre daha yüksek düzeyde mobbinge maruz kaldıkları, özel hastane çalışanlarının
19 devlet hastanesinde görev yapanlara göre yine daha fazla mobbinge maruz kaldıkları belirlenmiştir. Doktor statüsünde görev yapanlar mobbingi üstlerinin (hekim yöneticiler) uyguladığını belirtirken diğer çalışanlar ise yöneticilerinin uyguladıklarını ifade etmişlerdir. Bunun yanında bekâr, 29 yaşın altında ve lise mezunu katılımcıların daha yüksek düzeyde mobbinge uğradıkları bir başka sonuç olarak göze çarpmaktadır. Son olarak kurumdaki çalışma süresi ile mobbing düzeyi karşılaştırılmış ve kurumdaki çalışma süresi arttıkça maruz kalınan mobbing düzeyinin azaldığı belirlenmiştir. Söz konusu bulguların elde edilmesinde t testi, tek yönlü varyans analizi, Tukey testi ve Prarson korelasyon testi kullanılmıştır. Maruz kalınan mobbing düzeyi, anket formunda belirtilen 45 mobbing yargısına verilen yanıtların toplam puan ortalamaları alınarak elde edilmiştir. Söz konusu ortalamalar cinsiyet, medeni durum gibi iki farklı grup için bağımsız örnek t testi ile karşılaştırılırken, eğitim düzeyi, yaş gibi 3 ve daha fazla sayıda grubun ortalamasının karşılaştırmasında tek yönlü varyans analizi kullanılmış ve anlamlı farklılık bulunması durumunda farklılığın kaynağının belirlenmesi için Tukey testinden faydalanılmıştır.(yaş grupları ilk aşamada 4 grupta, sonraki aşamada iki gruba indirgenerek 2 farklı şekilde karşılaştırılmıştır) Çalışma süresi ve mobbing düzeyi ortalaması arasındaki ilişkiyi belirlemek için iki sayısal değişkeni karşılaştırmada sıkça kullanılan Pearson korelasyon analizi tercih edilmiştir. Bu araştırmada kamu sağlık kurumları ile özel sağlık kurumları arasında yapılan karşılaştırmada genellikle özel sağlık kurumlarında çalışanların daha fazla mobbing e maruz kaldığı sonucu saptanmıştır. Kadınların erkeklere
20 oranla daha fazla mobbinge maruz kaldıkları görülmüştür. Mobbing iş yaşamında kişilerin iş yaşamlarını tamamen değiştirecek, fiziksel ve psikolojik olarak belki de ömür boyu sürecek etkilere sebep olabilecek ciddi bir psikolojik terördür. Türkiye de çalışma alanında mobbingin, bilinçlenme, algılanma, konuşulma düzeyi çok düşüktür. Bu da mobbing mağdurlarının sayısını fazlalaştırıp, iş hayatında yaşanan fiziksel ve psikolojik sıkıntıların da artmasına neden olmaktadır. Mobbing mağdurları, işlerini kaybetmek korkusuyla ya da mobbinge uğradıklarının bile bilincinde olmadan yaşadıkları tacizleri kabullenip, susmayı tercih etmektedirler. Bu zorunlu kabullenme, iş hayatı sürdüğü sürece birçok çeşit fiziksel rahatsızlık, birçok da psikolojik rahatsızlığı beraberinde getirmektedir. Bu duyguyu yaşamalarına neden olabilecek herhangi bir kişilik özellikleri ya da başarısızlıkları olmadığı halde birçok mağdur, sürekli aşağılanıp yerildikleri için kendilerine olan güvenlerini yitirmektedirler Birçok mobbing kurbanı, çalıştığı işten ayrılmak zorunda kalıp, birçoğu da çalışma hayatlarına ya devam edemeyip ya da bütün çalışma ve sosyal hayatlarını etkileyecek fiziksel ve psikolojik rahatsızlıklara maruz kalmaktadır. Bazı mobbing kurbanları, başvurdukları psikiyatris tarafından mobbing olgusuyla değerlendirilmedikleri için yanlış tedaviye yönlendirilmektedirler, bu da geri döndürülebilecek ya da durdurulabilecek durumların daha kötüye gitmesine neden olmaktadır. Ülkemizde mobbing konusuna gerek hukuksal gerek sağlık alanlarında daha fazla önem verilmesi, organizasyonlarda özellikle yönetim kadrosu olmak üzere bütün çalışanlara mobbing eğitimi verilmesi, sağlık çalışanlarına,
21 psikiyatris ve psikologlara mobbing bilinçlendirme çalışmaları yapılması, bireylerin hukuksal anlamda bilinçlendirilmesi için gerekli çalışmaların yapılması birçok sektörde,ama özellikle insan hayatıyla iç içe olan sağlık sektöründe mobbingin önlenmesi,azaltılması, böylece hizmet kalitesinin arttırılması açısından oldukça büyük bir önem kazanmaktadır. KAYNAKLAR AKGEYİK, T., GÜNGÖR, M., USEN, Ş., OMAY, U., (2009). İşyerinde Psikolojik Taciz Olgusu: Niteliği, Yaygınlığı ve Mücadele Stratejisi, Sosyal Siyaset Konferansları 56.kitap, İstanbul Üniversitesi yayın no: 4806, S: ANNAGÜR, B., (2010). Sağlık Çalışanlarına Yönelik Şiddet: Risk Faktörleri, Etkileri, Değerlendirilmesi ve Önlenmesi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 2(2): ARISOY, A., (2011). Mobbingi Ortaya Çıkaran Faktörler: Isparta- Antalya- Burdur da Sağlık Sektöründe Hemşireler Üzerine Çalışma. Yüksek Lisans Tezi, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, s.63. ATAN, S.Ü., DÖNMEZ, S., (2011). Hemşirelere karşı işyeri şiddeti. Adli Tıp Dergisi, 25(1): AYRANCI, Ü., YENİLMEZ, Ç., GÜNAY, Y., KAPTANOĞLU, C., (2002). Çeşitli Sağlık Kurumlarında ve Sağlık Meslek Gruplarında Şiddete Uğrama Sıklığı, Anadolu Psikiyatri Dergisi, 3, AYTAÇ, S., BOZKURT, V., BAYRAM, N., YILDIZ, S., AYTAÇ, M., AKINCI, S.F., BİLGEL, N., (2011). Workplace Violence: A Study of Turkish Workers, International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, 17(4), BARRETT, S., (1997). Protecting against workplace. Public Managment, 79:9-12. BİLKA (Bilge Kadın Araştırma Merkezi), (2009). İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing) Raporu, proje koordinatörü: Dilşat Özer. BJÖRKQVİST, K., (2001). Social defeat as a stressor in humans. Physiology& Behavior, 73: BÜLBÜL, Ö.P., (2013). Sağlık Çalışanlarında Mobbing, Okan Üniversitesi İ.İ.B.F. Sağlık Yönetimi Bölümü Yayınlanmamış Lisans Tezi. s.1-36 CHAPPELL, D., Di MARTİNO, V., (2006). Violence at Work, International Labour
22 Organization, Third Edition, Geneva. ÇAMCI, O., KUTLU, Y., (2011). Kocaeli nde Sağlık Çalışanlarına Yönelik İşyeri Şiddetinin Belirlenmesi, Psikiyatri hemşireliği dergisi, (2)1, s.10 ÇOBANOĞLU, Ş., (2005). Mobbing, İşyerinde Duygusal Saldırı ve Mücadele Yöntemleri. İstanbul: Timaş Yayınları. DAVENPORT, N., SCHWARTZ, R.D., ELİOT, G.P., (2003). Mobbing, İşyerinde Duygusal Taciz. Çeviren: Osman Cem Önertoy. İstanbul: Sistem Yayıncılık. DI MARTINO V. (2002). Workplace Violence in the Health Sector: Country Case Studies. [http://www.who.int/violence_inj ury_prevention/violence/activities /workplace/wvs ynthesisreport.pdf] Erişim: DURSUN, S., AYTAÇ, S., (2011). İşyerinde Şiddet Davranışlarının Çalışanlar Üzerine Etkisi: Bir Uygulama, TİSK Akademi, 6(11), EUROFOUND., (2007). Quality Report of the 4th European Working Conditions Survey, European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, Dublin. FRONTEİRA, I., CRAVEİRO, I., ANTUNES, A.R., CONCEİÇAO, C., FLORES, I., SANTOS, O., (2003). Patterns of perceptions of workplace violence in the Portuguese health care sector, Human Resources for Health, 1,1-11. GATES, D.M., (1995). Workplace violence. AAOHN J, 43: GÖKÇE, T.A., (2008). Mobbing: İşyerinde Yıldırma Nedenleri ve Başa Çıkma Yöntemleri. Ankara: Pegem Yayınları. HERSHCOVİS, M.S., BARLİNG, J., (2009). Towards A Multi-Foci Approach to Workplace Aggression: A Meta-Analytic Review of Outcomes from Different Perpetrators, Journal of Organizational Behavior, 31, HİNTİKKA, N., SAARELA, K.L., (2010). Accidents at Work Related to Violence-Analysis of Finnish National Accident Statistics Database, Safety Science, 48, ILO., (2002). Workplace violence, Erişim adresi: public/english/dialogue/sector/pap ers/health/state.pdf, Erişim: İLHAN, M.N., ÖZKAN, S., KURTCEBE, Z.Ö. (2009). Gazi üniversitesi tıp fakültesi hastanesinde Çalışan araştırma görevlileri ve intörn Doktorlarda şiddete maruziyet ve şiddetle İlişkili etmenler. Toplum Hekimliği Bülteni, 28(3): KİNGMA, M., (2001). Workplace Violence in the Health Sector: A Problem of Epidemic Proportion,
23 International Nursing Review, 48 (3): ÖZCAN, N.K., (2011). Türkiye de sağlık çalışanlarına yönelik şiddet: Sistematik derleme. Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 31(6), ÖZEN, S., (2007). İşyerinde Psikolojik Şiddet, TES-İŞ Dergisi, Haziran. SAAM, N. J., (2010). Interventions in workplace bullying: A multilevel approach, European Journal of Work and Organizational Psychology, 19 (1): SAİNES, J.C., (1999). Violence and aggression in A&E: recommendations for action. Accid Emerg Nurs, 7:8-12. TINAZ, P., (2006). İşyerinde Psikolojik Taciz, İstanbul, 1.Baskı, Beta Basım. TUTAR, H., AKBOLAT, M., (2012). Sağlık çalışanlarının yönetici cinsiyetleri bakımından mobbing algıları. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi v.28, s.21. WELLS, J., BOWERS, L., (2002). How prevalent is violence towards nurses working in general hospitals in the UK? J Adv Nurs;39: YILMAZ, A., ÖZLER, D.E, MERCAN, N., (2008). Mobbing ve örgüt iklimi ile ilişkisine yönelik ampirik bir araştırma, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, V.7, N.26 s: YİĞİTBAŞ, Ç., DEVECİ, S.E., (2011). Sağlık Çalışanlarına Yönelik Mobbing. Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, 42, s.24.
ULUSLARARASI HAKEMLİ AKADEMİK SPOR SAĞLIK ve TIP BİLİMLERİ DERGİSİ
ULUSLARARASI HAKEMLİ AKADEMİK SPOR SAĞLIK ve TIP BİLİMLERİ DERGİSİ ID:61 K:88 ULUSLARARASI HAKEMLİ AKADEMİK SPOR SAĞLIK ve TIP BİLİMLERİ DERGİSİ Nisan-Mayıs-Haziran 2013 Sayı: 07 Cilt: 3 Spring Apri -May-June
Hemşirelerin Mobbinge Uğrama Durumlarının Belirlenmesi*
ORİJİNAL MAKALE / ORIGINAL ARTICLE Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi 2014;4(1): 1-5 ISSN: 2146-443X Düzce Üniversitesi sbedergi@duzce.edu.tr Hemşirelerin Mobbinge Uğrama Durumlarının
MESLEĞE İLİŞKİN ŞİDDET ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA 1 A RESEARCH ON VIOLENCE RELATED TO PROFESSION
Sosyal Bilimler Dergisi 59 MESLEĞE İLİŞKİN ŞİDDET ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA 1 Salih DURSUN 2 Serpil AYTAÇ 3 Füsun SOKULLU-AKINCI 4 ÖZET Çalışma hayatında karşılaşılan en önemli sorunlardan biri de saldırgan
KONYA BEYHEKİM DEVLET HASTANESİNDE GÖREV YAPAN SAĞLIK PERSONELİNİN KENDİNİ İŞE KAPTIRMA DURUMLARININ BELİRLENMESİ
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi Sayı: 11, 2016, ss. 34-42 Selcuk University Journal of Social and Technical Researches Volume:11, 2016, p. 34-42 KONYA BEYHEKİM DEVLET HASTANESİNDE
HEMġĠRELĠK BÖLÜMÜ ÖĞRENCĠLERĠNDE KLĠNĠK STAJDA MOBBĠNG
DOSYA / ARAġTIRMA MAKALESĠ HEMġĠRELĠK BÖLÜMÜ ÖĞRENCĠLERĠNDE KLĠNĠK STAJDA MOBBĠNG MOBBING TO THE NURSING STUDENTS DURING CLINICAL PRACTICES Damla ATEŞ* Ali KAPLAN** Selçuk ÖZTÜRK*** Özlem ZORLU**** Mahmut