İlk Türk İslam Devletlerinde Devlet Yönetimi | BilgiTepesi
Bilgi 8 Temmuz 2019 146
İslâmiyet öncesi Türk devletlerinde görülen hâkimiyet anlayışı Türk-İslâm devletlerinde de devam etmiştir. Türk-İslâm devletlerinde Kut anlayışı, hükümdarın Allah adına ülkeyi yönetmesi şeklinde bir uygulamaya dönüşmüş, öte yandan bu anlayıştaki “kan bağı” esası aynen devam etmiştir. Türk-İslâm devletlerinde veraset sistemi de aynen devam etmiştir. Bu sisteme göre ülke, hükümdar ve ailesinin ortak malı sayılmıştır. Ancak bu sistem, ülkede siyasî otoriteyi sarsmış, taht kavgalarını tetiklemiş ve devlet yapısının bozulmasıyla kısa sürede yıkılmaları beraberinde getirmiştir.
Türk-İslâm devletlerinde hükümdarlar geniş yetkilere sahiptir. Ancak hükümdarın yetkileri örfî hukuk (Türk gelenek ve görenekleri) ile şer’i hukuk kuralları tarafından sınırlandırılmıştır. Devletin idaresi, orduya komuta etmek, halkın ihtiyaçlarını karşılamak ve ülkeyi dış tehlikelerden korumak hükümdarın başlıca görevleriydi. Ayrıca hükümdar, vezir ve memur ataması yapar, Divân-ı Mezâlim (Yüksek Mahkeme)’e başkanlık ederdi. Hükümdarın çocuk yaşta olması durumunda, devletin idaresi naiplere verilmiştir. Türk-İslâm devletlerinde İslâm öncesi Türk devletlerinden farklı olarak hükümdarlar halife tarafından onaylanır ve adına hutbe okuturdu. Halifenin gönderdiği onay belgesine “menşur” adı verilirdi. Türk-İslâm devletlerinde hükümdarlar çeşitli unvan ve semboller kullanmışlardır.
Sultan Tuğra (Mühür)
Padişah Para Bastırmak
Şehinşah Çetr (Şemsiye)
Melik Otağ-ı Hümâyun
Şah Unvan alma
Bey Hil’at (Giysi)
Hakan Hutbe okutmak
Han Kılıç kuşanmak
Kara Sancak (Alem)
Kadir Nevbet (Davul)
Taht (Süslü Koltuk)
Türk-İslâm devletlerinde saray, hükümdarın ve ailesinin yaşadığı, aynı zamanda devletin yönetildiği merkezdi. Saray teşkilâtında, hükümdarın gerek resmî gerekse özel işlerini yürüten birtakım görevliler bulunmaktaydı. Başlıca saray görevlileri şunlardır:
Kıssadar Dilekçeleri kabul eden ve hükümdara sunan görevlidir.
Serhenk Törenlerde ve seyahatlerde yol düzenini sağlayan görevlidir.
(İğdişbaşı) Hükümdarın içkilerini hazırlayıp sunan, ziyafetlerde içkilerle
Taştdar (Abdâr) Hükümdarın temizlik işlerinden sorumlu görevlidir.
Emir-i Âhur Atların bakımından sorumluydu.
Devaddar Hükümdarın yazı takımlarını taşıyan ve koruyan görevlidir.
Câmedar Hükümdarın elbiseleriyle ilgilenen görevlidir.
Emir-i Alem Savaşlarda bayrağı ve sancağı muhafaza eden görevlidir.
Emir-i Candar Hükümdarın ve sarayın güvenliğinden sorumluydu.
Emir-i Çeşnigir Hükümdarın yiyeceklerini ilk tadan görevlidir.
Emir-i Hares Hükümdara karşı suç işleyenleri cezalandırırdı.
Emir-i Silah Silah üretim ve deposundan sorumluydu.
(Ulu Hacib) Hükümdar ve vezirden sonraki en büyük görevlidir.Hükümdar ve halk ile hükümdar ve divan üyeleri arasında görüşme ve buluşmaları ayarlardı.
Emir-i Şikâr Hükümdarın av işlerini düzenleyen görevlidir.
Türk-İslâm devletlerinde merkezî yönetim teşkilâtında hükümdardan sonra gelen en yetkili kişi vezirdir. Karahanlılar’da vezire verilen Türkçe ad yuğruştur. Büyük Selçuklu Devleti’nde en ünlü vezir ise Nizâmü’l-Mülk’tür. Devlet işleri, başkanlığını hükümdarın yaptığı Divân-ı Saltanat (Büyük Divan)’ta görüşülürdü. Divân-ı Saltanat bir bakıma Bakanlar Kurulu’na benzerdi. Hükümdarın olmadığı zamanlarda divana vezir başkanlık etmiştir. Büyük Divan’a bağlı bazı alt divanlar da bulunurdu. Bunlar;
Divanlar Başındaki kişi Görevi
Divân-ı Arz Emir-i Arz(Arzü’l-Ceyş) Ordunun yiyecek, giyecek, teçhizat vb. tüm ihtiyaçları ve asker maaşları ile ilgilenirdi.
Divân-ı Mezâlim Sultan Hükümdarın başkanlık ettiği ve büyük davaların
bakıldığı yüksek mahkemedir.
Divân-ı İnşâ (Tuğra) Tuğraî (Münşî) Devletin iç ve dış yazışmalarını yapan divandır.
Divân-ı İşraf Müşrif Teftiş kuruludur. Devletin idarî ve malî işlerinin yolunda gidip gitmediğini teftiş (kontrol) ederdi.
Divân-ı İstifa Müstevfî Devletin tüm malî işlerine bakardı.
Türk-İslâm devletlerinde taşra teşkilâtı; eyâlet, vilâyet, kaza ve köylerden meydana geliyordu. Bu bölgelerde askerî valiler ya da hanedan üyeleri görevlendirilmiş, taşrada görev yapacak olan yöneticiler atabeyler tarafından yetiştirilmiştir.
Melik Büyük Selçuklu Devleti’nde bir bölgenin yönetimi ile ilgili görevlendirilen hanedan üyelerine Melik denir. Melikler, iç işlerinde serbest dış işlerinde merkeze bağlı hareket etmişlerdir. Bu durum Selçukluların yönetimde merkezî otoriteye önem verdiklerini göstermektedir.
Atabey Devlet idaresini öğrenmeleri ve iyi bir yönetici olabilmeleri için eyâletlere gönderilen erkek çocuklarını, devlet yönetimi konusunda eğiten kişilerdir. Atabeyler, bu süreçte bilgi ve tecrübelerini hükümdarın erkek çocuklarına öğretirdi.(Osmanlı Devletindeki karşılığı “Lalalık” kurumudur.)
Amid Vilâyetlerde yönetimden sorumlu sivil görevlidir.
Muhtesip Vilâyetlerde ticarî hayatın düzenlenmesi (pazarlarda fiyatların, tartı ve ölçü aletlerinin ve üretilip satılan malların kalitesinin denetlenmesi) ve belediye çalışmalarının yürütülmesinden sorumlu görevlidir.
Şıhne Eyâlet ve vilâyetlerin başında bulunan askerî ve idarî yöneticidir.
Âmil (Ummal) Vilâyetlerde vergilerin toplanmasından sorumlu olan görevlidir.
Subaşı Taşrada şehirlerin güvenliğinden sorumlu kişidir.
Ulak Saray ve taşra yönetimi arasında haberleşmeyi sağlayan kişilerdir.
Etiketler: İlk Türk İslam Devletlerinde Devlet Yönetimi, karahanlılarda devlet yönetimi, selçuklularda devlet yönetimi, selçuklularda saray, selçuklularda saray teşkilatı, selçuklularda taşra yönetimi
5 Tem, 2019 228
6 Tem, 2019 205
6 Tem, 2019 141