(9) Bir Latinceden çevirememe örneği… (Urbi et Orbi) | Dr. C. Cengiz Çevik (Klasik Filolog) - Blog
Acarkent’teki çocuklara Latince öğretmeye giderken bazen yol üzerindeki Starbucks’ta durup kaave içiyorum, sonra yanındaki Migros’a giriyorum ve İş Kültür’ün bastığı çocuklar için hazırlanan “İş Çocuk Kütüphanesi” serisinden birkaç kitap alıp öğrencilere hediye ediyorum. Geçen Jules Verne’ün Ay’a Yolculuk‘unu da aldım (Çev. Bertan Onaran) veririm diye, bende kalmış kitap. Bu akşam gözüme ilişti odamda, şöyle bir açayım dedim kitabı, açar açmaz, bismillah, ilk sayfada bir Latinceden çevirememe örneği. Yapıca küçük, anlamca kocaman bir hata olduğu için değinmek istedim.
Buradaki Urbi et Orbi “Kentten Evrene” anlamında değildir. “Kente ve Evrene” hatta “Kente ve Dünyaya” anlamındadır. Diyebilirsiniz ki “aman canım, çok büyük bir hata mı ki bu?”, ben de cevap veririm: “Evet, öyle, çok büyük bir hata.”
Her şeyden önce çeviri okuyucusu metnin orjinali neyse onu okumak zorundadır, harf hatası bile çok büyük bir hata olarak değerlendirilmelidir. Bu örnek üzerinden söylersek Urbi et Orbi deyimleşmiş bir ifadedir. Papa’nın önemli günlerde (örneğin Paskalya ve Noel’de) Vatikan’da yaptığı açıklamanın adresini gösterir, yani “kente ve dünyaya sesleniyorum” anlamı saklıdır içinde (Bir örneği için bkz.). Urbs yani kent haliyle Roma, dünyayı ise biliyorsunuz, dünya! Demem o ki, “Kentten Evrene” çevirisinin buradaki yapıyla ve dolayısıyla yapının manasıyla hiçbir alakası yok, bu kitabı okuyan çocuk bir nevi aldatılmış oluyor.
Jean-Luc Nancy’nin “The Creation of the World, Or, Globalization” başlıklı ilginç ve akıcı bir kitabı var, 33. sayfasında bu deyişe yer vermiş ama manasını biraz farklı yorumlamış. Demeye getirmiş ki, bu ifade aslında Papa’nın benedictio‘sunun yani “iyilik / esenlik mesajı”nın “her yere ve hiçbir yere” olduğunu gösterir. Bu bana filolojik refleksimden ötürü (haliyle) tuhaf bir yorum olarak görünüyor, zira gramer olarak da, Vatikan’daki kullanımı olarak da yapı apaçık yukarıda çevirdiğim gibi. Ancak Nancy Urbs‘un yani Roma’nın, bir kere daha, yani “Hıristiyanlığın merkezi anlamında” Vatikan’ın herhangi bir Hıristiyan için artık merkezî “Kent” anlamına vurgu yaparak, orbis‘in tüm dünyayı yani her yeri betimlerken, urbs‘un (küçük harfle yazdığıma dikkat) onun zıddı olarak -olmayan bir şeye atıf olduğu için- “hiçbir şey”i gösterdiğini söylüyor.
Sonra yazar Hegel’in daha 1802’de temas ettiği konuya gelir: Urbs et Orbis‘in yani Kent ve Dünya’nın yeryüzündeki temsili olan Batı’nın batılı olmayan uluslarla yeni kıtanın keşfi gibi doğal zorunluluk kaynaklı kavuşumu Avrupalıların yüzyıllar boyunca doğru ve yanlış üzerine yerleştirdikleri dogmaların üzerinde kuşkucu bir etki bırakmıştır. Konuyu fazla uzatmak istemiyorum ama Hegel’in kesin bir çizgiyle “Avrupalı” ve “Avrupalı olmayan” veyahut “batılı” ve “batılı olmayan” ayrımını yapmış olmasını hep aceleci bir çıkarım olarak görmüşümdür, zira bu çıkarımda, burada da bahsi geçen farklı kutupları kavuşturucu nitelikteki “doğal zorunluluk”ların geçmişinin layıkıyla değerlendirilmediğini görüyorum. Sonra bu konuya döneriz belki, burası yeri değil.
Yazıyı kapatırken gördüm, 110. sayfada da bir Latinceden çevirememe (ya da Verne’e ait bir yorumlayamama) örneği var. Nec plus ultra ifadesinden sonra parantez içinde “en erişilmez” denmiş, oysa bu deyim “daha ötesi yok” anlamında olup, eskiden dünyanın bittiği son nokta için kullanılırdı yani “ulaşılabilecek son nokta”yı temsil eder, uslu durursanız, oraya da erişebilirsiniz, niye erişemeyesiniz?
One comment on “(9) Bir Latinceden çevirememe örneği… (Urbi et Orbi)”
Geri bildirim: Annuntio vobis gaudium magnum: habemus papam! | jimi the kewl resmi blog! (C. Cengiz Çevik)
This entry was posted on 06/01/2013 by C. Cengiz Çevik in Genel, Latince üzerine and tagged Ay'a Yolculuk, Bertan Onaran, c. cengiz çevik, hegel, Jean-Luc Nancy, Jules Verne, kente ve dünyaya, kente ve evrene, latin, latince, roma, urbi et orbi, urbs, Vatikan.