İlk Tunç Çağı'nda Batı Anadolu
Mehmet Ozan Özbudak
Batı Anadolu, Akdeniz ve Karadeniz, Yakındoğu ve Avrupa gibi değişik kültür bölgeleri arasındaki konumu dolayısıyla geçmişin her döneminde önemli bir bölgeydi. Bu bölgenin doğudan ya da batıdan gelen kültürel etkilerin sadece basit bir geçiş alanı olduğunu söyleyemeyiz. Bu bölgenin de kendine ait bir kimliğinin olduğunu, arasında bulunduğu kültürel bölgeler gibi kendine has buluşlarının, özgün keşiflerinin olduğunu düşünmemiz gerekir. Bu bölge, zaman zaman kültürel etkilerin yayılımında bir süzgeç görevi görmüş; kendisinin kabullenmediği kültürel ögelerin diğer taraflara geçişine/yayılımına izin vermeyen bir engel olmuş olmalıdır. Dolayısıyla Batı Anadolu'yu sadece bir geçit olarak değil, ayrıca kültürlerin geliştiği bir beşik olarak da görmemiz gerekir.
Bu beşiğin en önemli yerleşmelerinden bir tanesi olan Troya yüzyıldan fazla bir zamandan beri arkeoloji araştırmaların yapıldığı bir buluntu yeri. 2004 yılında Konya'da gerçekleştirilen Kazı Sonuçları Toplantısı'na Ozan'la birlikte gitmiştik. Bu toplantıda Manfred Osman Korfmann, 130 yılda bu devasa yerleşimin yalnızca %5'inin kazıldığını açıklamıştı. Bölgede İlk Tunç Çağı'yla ilgili kazılan diğer yerleşimler hakkında Troya'dan daha az bilgiye sahibiz. Fakat bu bilginin binlerce sayfalık makalelere, kitaplara sığamayacağını da belirtmemiz gerek. Ozan yazısını bana gönderirken, bunun sadece bir ödev olduğunu özellikle vurguluyordu. Elbette ki, burada bölgeden bildiğimiz her şey, tüm ayrıntısıyla açıklanmıyor. Ozan, bu yazıyı yazarken, Deniz Sarı, Murat Türkteki ve özellikle hocası Turan Efe ile yaptığı konuşmalardan yararlandığını belirtiyor. Bu yazının belki de en önemli özelliği, bu dönemle ilgili bölgenin genel bir resminin ortaya konması. (Berkay Dinçer)
Bu çalışmadaki amaç Anadolu’nun batısı ve kısmen ortasıyla sınırlandırılan bölgenin İlk Tunç Çağı (İTÇ) sosyo-kültürel yaşamına Mezopotamya kültürünün ne gibi yenilikler kattığını; yapılan araştırmaların ışığında inceleyip, bu yenilikleri doğuran etmenleri yorumlayıp, dönemin Anadolu tarihindeki önemini vurgulamaya çalışmaktır.
İlk önce söz konusu bölgenin coğrafi şartlarına bakarak coğrafyanın kültür üzerindeki etkisini inceleyeceğiz. Ardından bölgenin İlk Tunç Çağı’ndaki genel panoraması ve Mezopotamya etkilerini dönemlere göre alt başlıklar içinde göreceğiz.Diğer dönemler bir yana, gerçek anlamda Mezopotamya etkileri kendini İTÇ 3 döneminde gösterdiği için ağırlıklı olarak İTÇ 3 dönemi anlatılacak ve daha sonra bu dönemle beraber bölgeye giren yeni öğeler maddeler halinde incelenecektir. Son olarak ise genel bir değerlendirme yapılacaktır.
Antik kaynaklardan "Asia Minor" olarak bilinen, Ortadoğu’yu Balkanlar’a bağlayan yarımadaya bugün bizler Anadolu adını vermekteyiz. Prehistorik dönemlerde coğrafi koşullara bağlı olarak Anadolu’da; Doğu Akdeniz kıyı hattının devamı olan Tahtalı Dağları ve Sivas üzerinden Karadeniz’e çekilecek bir hattın sınırlandırdığı iki ana kültür bölgesinden söz etmekteyiz. Bu sınır iki bölgeyi sadece coğrafi açıdan değil; kültürel, siyasal ve etnik açıdan da birbirinden ayırmaktadır (Efe 2003: 92). Makalenin, konusu olan bölge bu hattın batısında kalmaktadır.
Batı Anadolu uydu fotoğrafı.
Anadolu yarımadası Alp-Himalaya dağ oluşumunun üzerinde yer alan henüz oturmamış genç bir levha üzerinde yer alan hareketli bir kara parçasıdır. Alp-Himalaya dağ oluşumunun parçaları olan Toros dağları, Kuzey Anadolu dağları ve Ege sahiline dik uzanan irili ufaklı sıradağlar arasında akarsularla beslenen çok sayıda büyüklü küçüklü, verimli; vadi ve ova yer almaktadır. Bugünkü, Denizli, Afyon, Kütahya, Eskişehir illerinin bulunduğu bölgenin o zamanlar, bugünkü gibi bitki örtüsü açısından fakir olmadığını, ormanların özellikle yüksek kesimleri kapladığını unutmamak gerekir. Neolitik ve Kalkolitik çağlarda bu doğal nişler içinde hammadde sıkıntısı olmaksızın yaşayan insanların, ele geçen arkeolojik verilere göre farklı kültür grupları oluşturdukları anlaşılmaktadır. Kıyı Ege Bölgesi'nin ise daha farklı bir coğrafi yapısı vardır. Bu bölge verimli alüvyal arazilere sahip olmakla beraber, girintili çıkıntılı sahil şeridi nedeniyle denizciliğe de müsaittir.Bu yüzden bu farklı coğrafi yapısı nedeniyle Batı Anadolu’daki kültürel gelişimden farklı bir yol izlemiş, Yunan Adaları’yla yoğun kültürel etkileşime girmiştir (Erkanal 2003: 127).
Yarımadanın batı kesimi engebeli bir yapıdayken, İç Anadolu geniş düzlüklere sahiptir. Bölge kuzeyde Kuzey Anadolu dağları, güneyde ise Toros dağlarıyla sınırlandırılmıştır. Kilikya bölgesi ise İç Anadolu’nun güneydoğusunda kalmaktadır. İlk Tunç Çağı’yla beraber "yüksek Mezopotamya kültürü", bu bölge vasıtasıyla İç ve Batı Anadolu’yla ilşkiler içine girmeye başlamıştır. Bugün karayoluyla Mersin’den Çanakkale’ye ulaşmanın en kolay yolu; Toros’ları aştıktan sonra, İç Anadolu düzlüğünü geçip Konya-Akşehir üzerinden bir anda yükselmeye başlayan Afyon’daki Erenler-Sultan Dağları, ardından Altıntaş ovası ve daha sonra Kütahya üzerinden üç farklı rotadan Bursa üzerinden Çanakkale’ye varmaktır. İlk Tunç Çağı için “Büyük Kervan Yolu” olarak adlandırdığımız bu rota Batı Anadolu-Mezopotamya ilişkleri açısından büyük önem taşımaktadır.
3. Batı Anadolu’da İlk Tunç Çağı ve Mezopotamya Etkileri
3.1. İlk Tunç Çağı’na Geçiş Dönemi
Deniz ulaşımının sınırlı olduğu prehistorik dönemlerde, üç tarafı denizlerle çevrili Anadolu yarımadası, sık sık vurgulandığının aksine, Ortadoğu ile Balkanlar arasında bir köprü işlevinden daha çok, dışarıdan insan topluluklarının bölgeye girmesini zorlaştırıcı ve caydırıcı bir rol oynamıştır. Farklı dönemlerde Anadolu üzerinden Yunanistan ve Balkanlar üzerine siyasal ve kültürel yapıyı değiştirmeyecek boyutlarda sınırlı göçlerden ve ticari amaçla bölgeye gelen insan gruplarından söz edilebilir. Bu durum daha önce de bahsettiğimiz gibi, doğal kaynakların zengin olduğu, çevre bölgelere bağlı kalmadan yaşamlarını sürdürebilen etnik, kültürel ve siyasal yapıda bir bütünlük sağlamış insanların oluşturduğu, kökenlerini Neolitik Çağ'dan alan kültür gruplarının oluşmasını sağlamıştır. Ancak Kalkolitik Çağ'ın sonuyla beraber ticaretin itici gücüyle, kültür grupları arasında benzerlikler ortaya çıkmaya başlar. İlk Tunç Çağı’na geçiş evresiyle oluşan bir kırılma noktasıyla İlk kez Bahadır Alkım tarafından ortaya atılan ve Turan Efe (2003: 94) tarafından geliştirilen “Anadolu Tunç Çağı Uygarlığı” adını verebileceğimiz bir uygarlık ortaya çıkmıştır.
Batı Anadolu İlk Tunç Çağı 2 kültür bölgeleri
(Harita: Efe, T., 2003, "Pottery Distribution within the Early Bronze Age of Western Anatolia and Its Implications upon Cultural, Political (and Ethnic) Entities", Archaeological Essays in Honour of Homo amatus: Güven Arsebük, M. Özbaşaran, O. Tanındı, A. Boratav (eds.), Ege Yayınları, İstanbul: 87-103, Fig: 5).
Yaklaşık MÖ 3200 yılıyla dolaylarında Geç Kalkolitik Çağ buluntularıyla beraber yavaş yavaş İlk Tunç Çağı kültürü öğeleri de ortaya çıkmaya başlar. Bu dönemi içeren kazısı yapılmış az sayıda yerleşme vardır. Özellikle Orta Anadolu’da bu dönem hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmemektedir. İç Batı Anadolu ve Ege Bölgesinde ise kısa dönemli birkaç kazı dışında, Turan Efe’nin Eskişehir, Bilecik ve Kütahya illerinde yapmış olduğu yüzey araştırmaları vardır (Efe 1997a). Bu az sayıdaki araştırma, bize dönem mimarisi hakkında yeterli bilgi vermemesine karşın, çanak çömlek dağılımı hakkında fikir vermektedir. Bu dönemde bir önceki kültür gruplarının yayılım alanlarıyla ilişkili olarak İlk Tunç Çağı kültür bölgeleri oluşmaya başlar.
Bu dönemde Kuzey Ege kıyıları hariç, siyah açkılı çanak çömlek yerini giderek kırmızı astarlı ve açkılı örneklere bırakır. Geç Kalkolitik Çağ’ın fincan ve testilerinden gelişerek İlk Tunç Çağı’nın en karakteristik kap biçimlerini oluşturan gaga ağızlı testi, fincan ve maşrapalar bu dönemde ortaya çıkar.
Bu dönem yarımadanın batısında Bakla Tepe, Kumtepe IB ve iç kesimde Kaklık Mevkii ile Küllüoba’nın yanı sıra Limni adasındaki Poliohni yerleşmesinin siyah evresinden bilinir.
3.2. İlk Tunç Çağı 1
Daha önce bahsettiğimiz gibi İlk Tuç Çağı’na geçiş döneminde kültür grupları arasında çanak çömlekte benzer özellikler ortaya çıkmaya başlamıştı. Nihayet MÖ 3000 yılına gelindiğinde İTÇ 1 dönemiyle (MÖ 3000-2700) beraber yeni hammadde kaynaklarının keşfi ve bunlara duyulan ihtiyacın giderek artması, coğrafi bölgeler arasında ticaret ağının değişiklere uğramasına ve ticaretin giderek daha da yoğunlaşmasına yol açmış olmalıdır. Özellikle çanak çömlekte gaga ağızlı testiler gibi yeni yaygın kap formları, günlük yaşam ve yemek yemedeki değişikliklerin bir yansıması olarak yorumlanabilir. Kültür bölgeleri arasındaki etkileşim ve iç dinamikler yeni bir sosyopolitik yapılanmaya bu da Anadolu’nun doğusunda bugün de görülen ağalık sisteminin benzeri bir feodal yapıda yerel yönetimlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır (Efe 2003: 100).Bu dönemde bölgede beş farklı kültür grubundan bahsetmekteyiz. Bu kültür gruplarının coğrafi dağılımıyla, Neolitik çağ kültür gruplarının dağılımının örtüşmesi "etnik devamlılığa" işaret eder. Bu tip feodal bir yapının oluşması da ancak böyle etnik bir altlığın oluşmasıyla mümkün olabilecek bir şeydir. Her ne kadar bu tip feodal bir yapıdan bahsetsek de yerleşmelerde “bey” e ait olabileceği düşünülen bir yapıya rastlanılmamıştır. Bu durum, yöneticinin sosyal statüsünün mimariye pek fazla yansıtılmadığı şeklinde yorumlanabilir (Efe-Ay Efe 2001: 53).
Bu dönemde Mezopotamya ile ilişkiler henüz gerçek anlamda başlamamıştı. Bu dönem Mezopotamya’da Er Hanedanlar dönemiyle temsil edilmektedir. Mezopotamya'da henüz büyük bir devlet kurulmamış olması nedeniyle, Mezopotamya'nın etki alanı henüz Kilikya’yı geçmiş durumda değildi.
3.3. İlk Tunç Çağı 2
MÖ 2700-2400 yılları arasında yaşanan İTÇ 2 döneminde, İTÇ 1 özelliklerinin gelişerek devam ettiği görülür. Bölgenin doğusunda; Kızılırmak kavsi, Karadeniz Ereğlisi ve Konya’da gibi bölgelerde kendine yer bulan yeni kültür grupları ortaya çıkmıştır. Ayrıca Beycesultan I grubu ortadan kalkarak aynı bölgede farklı kültür grupları ortaya çıkmıştır.
Yönetici kadronun gerçek anlamda ortaya çıkışının mimarideki yansımaları Anadolu’nun batısında ilk kez İlk Tunç Çağı II ile izlenir. Bu duruma örnek olarak Elmalı Ovası’ndaki Karataş-Semahöyük’teki yapı ile Küllüoba’da yer alan, İTÇ 2’nin sonlarına tarihlenen anıtsal yapılar örnek gösterilebilir. Özellikle son dönem kazılarında ortaya çıkarılan rampalı bir girişe sahip olan, ortasında ocağı bulunan ve "magazin" olarak adlandırılan depolama ünitesine sahip olan yapı çok önemlidir. Bu bize yönetici sınıfının varlığını mimariye yansıtmaya başladığını gösterir. Bu durumun Mezopotamya etkilerinin bölgeye gerçek anlamda ilk kez girişiyle aynı döneme denk gelmesi tesadüf değildir. Orta Anadolu’da bulunan Suriye şişeleri ve Mezopotamya kökenli “toggle pin”ler (başlı iğneler) bölge etkilerinin artık Anadolu’ya nüfuz etmeye başladığını gösterir (Efe-Ay Efe 2001: 54).
Küllüoba'da bulunan "anıtsal yapı"nın bir kısmı (Foto: M. O. Özbudak).
Özetle İTÇ 2 dönemi beylik sisteminin tam anlamıyla oturup, artı ürünü elinde bulunduran beylerin zenginleşmeye başladığı bir dönemdir. Bu dönemde beylikler arası ticaretin yönü, Mezopotamya’ya çevrilmiştir. Böylelikle İlk Tunç Çağı III’de göreceğimiz yeniliklerin de temeli atılmıştır.
3.4. İlk Tunç Çağı 3
Bu dönem Mezopotamya etkilerinin tüm yönleriyle bölgenin genelinde görülmeye başladığı dönemdir. MÖ III. Bin’in ikinci yarısında Batı Anadolu’da adına İTÇ 3 dediğimiz, Anadolu’da yazının kullanılmaya başlandığı, Assur Ticaret Kolonileri Çağı’na kadar süren yeni bir dönem başlar. Batı Anadolu tarihindeki en önemli dönüm noktalarından belki de ilki gerçekleşmiş, Neolitik çağlardan bu yana kendi iç dinamiğle yol alan kültürel gelişim, bu dönemle beraber yüksek Mezopotamya kültürlerinden aldığı öğelerle zenginleşmesini sürdürmüştür. Bu ilişkiler tahmin edilebileceği gibi her zaman barışçıl olmamıştır. Akad gibi imparatorluklarla ilişkiler içine girmek aynı zamanda savaş tehditini de beraberinde getirmiştir. İşte o andan itibaren yerel beylikler arasında bağlar daha sıkı hale gelmiştir.Belki de bu birliktelik II.Binyıl’ın ortalarında yerini Hitit Devletine bırakacak olan Anadolu siyasi bütünlüğünün başlangıç noktasıdır. Bu bakımdan çok önemli olan bu dönemin getirdikleri kuşkusuz çanak çömlek ve mimari gibi maddi kültür öğelerine de yansımıştır.
3.4.1. İlk Tunç Çağı 3 Dönemi Yerleşmeleri
Batı Anadolu’da kazısı yapılmış ve İTÇ 3 hakkında doyurucu bilgiler veren üç önemli yerleşme öne çıkar.
3.4.1.1. Troya (Hisarlık Tepe)
Troya, Çanakkale il merkezinin yaklaşık 30 km güneyinde, Ege Denizi'nden 6 km, Çanakkale Boğazı'ndan 4,5 km uzaklıkta, Kara Menderes ve Dümrek çaylarının oluşturduğu kıyı ovasına hakim bir konumda yer alan 200x150 boyutlarında ova seviyesinden 31 m yüksekte bulunan bir yerleşmedir.
Hisarlık Tepe, ilk olarak Frank Calvert tarafından saptanmış, 1863 ve 1865 yıllarında küçük çaplı kazılar yapılmıştır. 1870 yılında gerçekleştirilen küçük bir sondajdan sonra, geniş çaplı kazılar 1871-72, 1878-79, 1882-83, 1889 ve 1890 yıllarında Heinrich Schliemann tarafından gerçekleştirilmiştir. Onun ölümü üzerine Willem Dörpfeld kazılara 1893-94 yıllarında devam etmiştir. 1932 yılında Cincinati Üniversitesi adına Carl Blegen Troya'da üçüncü dönem kazılarına başlamış ve 1938 yılına kadar devam etmiştir. Blegen dönemi kazıları geniş alanların açılımından çok önceki dönem kazılarında ada şeklinde bırakılan alanlarda yapılmıştır.50 yıllık bir aradan sonra 1988 yılında Tübingen Üniversitesi adına Mannfred Korfmann başkanlığında uluslararası bir ekip tarafından başlanılan kazılar günümüze kadar halen devam etmektedir.
UNESCO'nun kültürel miras listesinde bulunan Troya, günümüzde pek çok turistin ziyaret ettiği, dünyada en çok tanınan arkeolojik buluntu yerlerinden biri. Yaklaşık 130 yıldır kazılan bu buluntu yeriyle ilgili bildiklerimiz, bilemediklerimizden hâlâ çok daha az ve yapılan araştırmalarda ortaya çıkarılan sonuçlar hâlâ "şaşkınlık" yaratıyor (Foto: Berkay Dinçer).
Troya tabakalanması dokuz yerleşme katı ve 41 yapı evresinden oluşmaktadır.Yerleşmede Troya I tabakası ilk, orta ve son olmak üzere üç aşamada incelenir. İlk Troya I, İTÇ 1’e; Orta ve Son Troya I, İTÇ 2’ye tarihlendirilmektedir. İTÇ 3, II. ile V. tabakalar arasında yaşanmıştır. M. Korfmann Troya I-III arasındaki kültüre “Denizsel Troya Kültürü” adını vermiştir (Korfmann 2003: 132).
Troya II yerleşmesi IIa-IIh olmak üzere 8 yapı evresi içerir. Troya I ve II arasında veya Troya II içinde bir kesintiye rastlanmaz. Yerleşimin çapı Troya I'e nazaran 40 m daha büyüktür. Yerleşimi, zaman zaman genişletilmiş olan, taş temelli ve kerpiç duvarlı bir sur çevrelemektedir. Troya IIa suru üzerinde FL ve FN olarak adlandırılan ve iki tarafı kuleli girişler vardır ve bu sur duvarı bir yangın sonucunda yıkılmıştır. Yerleşimin güneyindeki kapı ana giriş kapısıdır. Kentin doğusundaki kapının girişi rampalı olarak yapılmıştır. Rampa taş levhalarla kaplanmıştır. Bu kapının özel bir işlevi olduğu düşünülmektedir. IIc kapıları mimari olarak daha gelişmiştir. IIg tabakasında ana giriş sayısı bire indirilmiştir. Uzun bir koridor görünümündeki bu tek giriş çok daha güçlü tahkim edilmiştir. Yerleşimin içinde megaron planlı evler bulunmuştur. Troya IIc'de megaronlar doğu-batı doğrultusunda yan yana dizilmişlerdir. Bu evlerden en büyüğü IIA megaronudur. Yaklaşık 30 x 14 m boyutlarında olan ve ortasında bir ocak yerine sahip bu bina olasılıkla tapınmaya yönelik bir yapı veya idari bir merkez konumundaydı. Bu megaronu, bölgedeki diğer ana megaronlarla karşılaştırdığımızda diğerlerinin yanında oldukça anıtsaldır. Buna bir de, her ne kadar İTÇ 2'ye tarihlense de, Küllüoba’da son dönem kazılarında ortaya çıkan megaron kompleksini eklemek gerekir. Troya IIg yerleşmesi çok büyük bir yangınla sona ermiştir. Son dönem kazılarında Troya yerleşmesinde Troya II ile beraber ahşaptan bir savunma sistemine sahip aşağı şehrin kurulduğu ortaya çıkmıştır (Korfmann 2001: 180).
Troya II ile beraber çanak çömlekte önemli yenilikler ortaya çıkar. Troya I’in çanak çömleği azalarak devam etse de, IIb’den itibaren çömlekçi çarkıyla imal edilen mallar kullanılmaya başlanmıştır. Ayrıca “Red Coated Ware” adı verilen kırmızı astarlı mallar Troya I’in koyu yüzlüleriyle beraber kullanılmaya başlar. Ayrıca kapların ağız kenarlarında, renkleri kırmızıdan mora kadar değişiklik gösteren açkılı astarlı mallar üzerinde “rim slip” (bant astar) uygulaması İTÇ 3 ile başlar. Banyo astar (wash ware) tipi astar geleneği bu dönemde de devam etmektedir. Formlara baktığımızda, IIa ile beraber tankard, IIc’yle beraber ise depas formu ortaya çıkar.Bu dönemle beraber çark yapımı 40-50 cm çapında A1 tabaklarıyla, 15-20 cm. çapında A2 tabakları imal edilmeye başlanmıştır. IIg evresinden itibaren benzerlerine Karataş-Semahöyük’te de rastladığımız insan yüzü kabartmalı kap örnekleri karşımıza çıkar. Troya II’de bezeme çok azdır; bu dönemle beraber bıyık motifi ortaya çıkmıştır. Bir önceki dönemin gaga ağızlı, yonca ağızlı, matara, "flower pot", gibi boyunlu çanak ve çömlekleri kullanılmaya devam edilirken; anti-splash’ler yerini içe doğru kıvrılan dudaklı kaplara bırakmıştır. Ayrıca bu dönemle beraber kaplar üzerinde yatay kulplar kullanılmaya başlanmıştır (Efe 2003: 102).
Troya'da bulunan sembolik at, doğuyla batının ilk büyük çarpışmasında kullanılan "kurnazca" yöntemlerin de bir göstergesi. Fatih Sultan Mehmet'in ve Atatürk'ün, zaferlerinden sonra "Truvalıların öcünü aldık" dedikleri söylenir. "Truva atı", günümüz politika terminolojisisinde de yaygınca kullanılır (Foto: Berkay Dinçer).
Troya II’nin küçük buluntularına göz attığımızda hazine buluntuları ön plana çıkar. Hazine A en zengin olanıdır. Altından sosluk, biri küresel gövdeli, diğeri bardak biçimli iki adet kap, küpeler, kolyeler, pendant biçimli diademler, bilezikler, saç halkaları, çift başlı topuz biçimli nesneler ve boncuklar, gümüşten iki adet anthropomorphic biçimli kap ve bir adet tunç tabak bulunmuştur. Diğer hazine buluntuları içinde Hazine B'de gümüş goblet, Hazine D'de altından çift başlı spiral boncuk ve sepet biçimli küpeler, Hazine L'de nefritten ve bir adet lapis lazuliden yapılmış tören baltaları, kaya kristalinden lensler ve tıkaçlar, bir adet amber boncuk, Hazine K'da bronz figürin, Hazine N'de silindirik başlı, rozet ve spiral desenli altın iğne önemli buluntularıdır.Bu hazine buluntuların bize yönetici sınıfın ulaştığı refah seviyesini göstermesi bakımından önemlidir.Troya II'de büyük yoğunlukta üzeri bezmeli ağırşaklar ele geçmiştir. Troya II tabakasında sadece bir adet pişmiş toprak figürin bulunmuştur.
Genel bir değerlendirme yapmamız gerekirse, Troya’nın II. tabakasıyla beraber kale ve savunması olan bir aşağı yerleşmeyi de göz önüne getirdiğimizde; Troya II’yi dönemin kültürel koşulları baz alındığında “kent” sınıfına sokmamız yanlış olmayacaktır.
Yerleşme, Denizli il merkezinin kuzeydoğusunda, Çivril İlçesi'nin 5 km güneybatısında, Menteşe Köyü yakınlarında yer almaktadır. Höyük, Menderes Nehri'nin günümüzde kurumuş olan bir kolunun hemen yanında, çift konili bir tepedir. Batıdaki koninin yüksekliği 25 m, doğudaki koninin yüksekliği ise 24 m'dir. Koniler arasındaki eşik bölümü ise ova seviyesinden 18 m yüksektedir. 1954-59 yılları arasında İngiliz Arkeoloji Enstitüsü adına Seton Lloyd başkanlığında James Mellaart'ın katılımıyla altı sezon boyunca kazılmıştır.
Beycesultan yerleşmesi Batı Anadolu’daki en uzun statigrafiyi vermektedir. Buna göre Romen rakamlarıyla: XL-XX tabakaları Geç Kalkolitik, IXX-XVII tabakaları İTÇ 1, XVI-XIII tabakaları İTÇ 2, XII- VI İTÇ 3, V-I arası tabakalar ise II. Binyıl’a tarihlenmektedir. İTÇ 3’e tarihlenen XII ile VIII arası tabakalar İTÇ 3a’ya, VII ve VI. tabakalar ise İTÇ 3b’ye denk gelmektedir.
İTÇ 3 evresine ait yapılar dar bir alanda ele geçmiştir.Taş temelli kerpiç yapılar bulunmaktadır. Ahşap dikmelerle duvarların güçlendirildiği izlenmektedir. XII-XI'de belirgin bir plan vermeyen mimari kalıntılar ile karşılaşılmıştır. X-VIII. tabakalarda üç adet megarona benzeyen yapı açığa çıkmıştır. Mellart ve Lloyd bu dönemde kentin yanyana dizilmiş megaronlarla kaplı olduğunu düşünmektedirler. 5 x 10 m ölçülerinde dikdörtgen planlı olan megaronlara batıdan ön avlu ile girilmektedir. İçlerinde A yapısı olarak isimlendirilen mekanda ortada bir ocak ve bir fırın, köşelerde kerevit ve yatma/uyuma platformları hazırlanmıştır. Yapının içinde hiçbir buluntu olmayışını tören gibi toplumsal olaylar için yapılmış yapı olduğunu düşündürür. B yapısında ise ortada daire biçimli bir ocak vardır.
Beycesultan İTÇ 3 çanak çömleğinin ana hatlarına baktığımızda; çark kullanımının başlamasıyla beraber standart bir işciliğin oluşmaya başladığını görürüz. Hamur, taş ve saman katkılıdır. Kapların yüzeyi genellikle kırmızı ve tonlarında olmakla beraber, bej ve açık kahve renkleri de kullanılır. Kap yüzeyleri genellikle açkısızdır fakat Troya’dan da bildiğimiz banyo astar ("wash ware") tekniği kullanılır. Kaplar üzerinde bezemeye pek rastlanılmamakla beraber ağız kenarları altındaki yivler tipiktir. Formlara baktığımızda, keskin “S” profillilerin çoğulukta olduğunu görürüz. Ayrıca içe doğru kıvrılan dudaklı ve omurgalı kaseler tipiktir. X. tabakadan itibaren maşrapaların görülmeye başladığı yerleşmede IX. tabakayla beraber tankard, depas formlarıyla beraber Troya tabakları da formlar arasında yerlerini alırlar. Balıkesir’de bulunan Yortan mezarlık buluntularından farklı arkası kesik gaga ağızlılar ve VIII. Tabakayla beraber kalınlaştırılmış dudaklı kaseler görülmeye başlanmıştır (Lloyd-Mellart 1962: 200-201).
Küllüoba Eskişehir ili sınırları içinde, Seyitgazi ilçesinin 15 km kuzeydoğusunda, Yazıdere-Yenikent yolunun 200 m. doğusunda ve Yenikent köyüne1300 m uzaklıktadır. Batı, güney ve doğuda olmak üzere belli belirsiz üç koni içeren höyük, 200x150 m boyutlarında ve ova seviyesinden 10 m yükseklikte yer almaktadır. Yerleşme 1996 yılından bu yana Turan Efe başkanlığındaki bilimsel ekip tarafından kazılmaktadır.
Küllüoba, Eskişehir Ovası’ndan 100 m kadar daha yüksekteki Yukarı Sakarya ovalarının en batı ucunda ve Frig Yaylası’nın kuzey kenarında yer alır. Ankara-Polatlı, Konya-Akşehir ve Afyon yörelerinden gelen bütün doğal ulaşım yolları Küllüoba’nın yer aldığı Seyitgazi ve yakın çevresinde biraraya gelir ve buradan devamla batıdaki Eskişehir ve İznik-İnegöl ovaları ile de güney Marmara ve dolayısıyla kuzey Ege ve Balkanlar’a ulaşılır. İşte bölgenin bu coğrafi konumu-özellikle uzak bölgelerarası ilişkilerin yoğunlaştığı bazı dönemlerde arkeolojik malzemeye fazlasıyla yansımıştır; dolayısıyla sözkonusu ilişkilerin boyutlarının saptanmasında bölge büyük bir öneme sahiptir (Efe-Ay Efe 2001: 45).
Yerleşmeye ait İTÇ 3 dolgusuna yamaçlarda rastlanmadığından bu tabakalara ait en güvenilir statigrafi İTÇ 2’nin ortalarına tarihlenen Megaron Kompleks 1’in önündeki avlunun kuzeybatı köşesine denk gelen AD 18 açmasında ele geçirilmiştir. Burada İTÇ 2 avlusuna rastlayan kısımda moloz oluşturacak yapı bulunmadığından, İTÇ 3 katları daha derine inmektedir. Avlunun güney ve kuzeyinde, evlerin bitiminden itibaren katlar, her iki taraftan avlunun ortasına doğru meyille inmektedir. Megaron Kompleksi 1’in dolgusu üzerinde, tabakalanmış olarak dört ayrı İTÇ 3 evresi saptanmıştır. Bunlardan en alttakine ait yapı duvarları ortaya çıkarılmıştır (Efe-Ay Efe 2001: 51). En üstteki evrenin ise Turan Efe tarafından Orta Tunç Çağına Geçiş evresi ("Übergangsperiode") olduğu saptanmıştır. Bunun dışında AE 19 plankaresindeki duvar parçaları Küllüoba İTÇ 3 dönemi mimarisi hakkında diğer bildiğimiz öğeler olmakla beraber İTÇ 2 dolgusu üzerine açılmış çöp ve adak çukurları da İTÇ 3’e tarihlendirilmektedir.
Küllüoba’da İTÇ 3’ün en alt evresiyle beraber dönemin ilk karakteristik mal grupları ve formları ortaya çıkar. Koyu kırmızı veya kırmızımsı kahverengi astarlı ve çok iyi açkılı Red Coated Ware ilk defa en alttaki bu mimari evrede ortaya çıkmaktadır ve kapların içte ağız kenarlarında bant astar uygulaması da başlamıştır. Yine aynı tabakada ilk ince cidarlı, kırmızı astarlı öncü Troya tabakları ortaya çıkmaktadır. Tankard formu bu evrede gelişerek devam eder. Depas ise bir sonraki evrede ortaya çıkar. Bu bağlamda depas ve tankard formlarının statigrafide ilk ortaya çıkışları, Troya’daki benzer durumla paralellikler gösterir. Bu en alttaki evrede ortaya çıkan diğer bir önemli form da üç ayaklı mutfak kaplarıdır (Efe-Ay Efe 2001: 52). Küllüoba İTÇ 3’döneminin sonuna kadar bu mal grupları ve formlar devam etse de, son iki kattan birine tarihlendirilmesi gereken “Suriye şişesi” taklidi iki parça da önemlidir.
Küllüoba, İTÇ 2'ye ait mimari kalıntılar. Kerpiç duvarlar İTÇ 2'nin başlarına ait olmakla beraber, diğer taş temel kalıntılar İTÇ 2 sonlarına tarihlenmekteler. İTÇ 2 sonunda sarayın başka bir yerde yeniden inşa edildiğini düşündüğümüzde bu, hiç de şaşırtıcı bir durum değildir (Foto: Mehmet Sağır).
Sonuç olarak, İTÇ 3 mimarisi hakkında yetersiz bilgilere sahip olduğumuz Küllüoba'da, bu dönem hakkında bilgilerimiz ağırlıklı olarak çanak çömleğinden gelir. Küllüoba’da yapılan araştırmalar sonucunda, İTÇ 2 sonundan itibaren, gerek çanak çömleğin yapım tekniklerindeki değişim, gerekse form ve mal gruplarında ortaya çıkan yenilikler ve gelişme kesintisiz olarak izlenebilmektedir. Küllüoba İTÇ 3 çanak çömleği, en erken evrede ortaya çıkan çark yapımı tabaklar ve kırmızı astarlı parlak açkılı malın kullanımıyla bir önceki dönemden farklılık gösterir. Eskişehir bölgesinin yerel malı olan kırmızı maldan geliştiği açıkça belli olan Red Coated Ware , dönemin en karakteristik mal grubunu oluşturur. Ancak bununla birlikte, kırmızı astarlı mal da tüm İTÇ 3 yerleşmelerinde en çok kullanılan mal olma özelliğini devam ettirir. Neticede, Küllüoba’da söz konusu iki dönem arasında bir boşluğun bulunduğuyla ilgili herhangi bir kanıt yoktur. Küllüoba’da ele geçirilen İTÇ 3 malzemesi esas itibariyle Troya II ve III dönemleriyle çağdaştır.Küllüoba İTÇ 3 malzemesi daha çok Troya II ile paralellikler taşır (Türkteki 2004: 51).
3.4.1.4. Diğer İTÇ 3 Yerleşmeleri
Batı Anadolu’daki diğer İTÇ 3 yerleşmelerine baktığımızda, Denizli ili sınırlarındaki Afrodisyas, hem Beycesultan, hem de Ege Adaları yerleşmeleriyle benzerlikler göstermesi bakımından önemlidir. Troya’nın IId-g evreleri arasına denk gelen İTÇ 3 katlarında (VI-IX) Küllüoba’daki örneklerini andıran tek kulplu tankardlar ve depaslarla beraber çark yapımı tabaklar ele geçmiştir (Joukowsky 1986: 579).
Antalya’nın Elmalı ilçesinde yer alan ve Anadolu Arkeolojisi’nin önemli isimlerinden M. J. Mellink’in kazdığı yerleşmenin VI. tabakası İTÇ 3’e tarihlenmektedir. Bu tabakanın mimarisi yanyana dizili ocaklı megaronlardan bilinmektedir. İTÇ 3 çanak çömleğine baktığımızda üst üst istif edilmiş şekilde bulunmuş çark yapımı tabaklar, tek ve çift kulplu tankardlar ve depaslar bu yerleşmede de ele geçirilmiştir. Ayrıca benzerlerine Troya II’de rastladığımız insan yüzü kabartmalı kaplar da ele geçmiştir (Mellink 1968: Pl 82: 15).
İzmir yakınlarındaki Limantepe ve Baklatepe Ege kronolojisinde İTÇ 2’ye denk gelirken, Anadolu kronolojisine göre İTÇ 3’e tarihlendirilmektedir. Çanak çömlek açısından diğer Batı Anadolu yerleşmeleriyle benzerlikler gösteren bu iki yerleşme Ege Adaları’yla da yakın ilişkiler içine girmiştir. Mimari anlamda Limantepe’yi ayrı bir yere koyabiliriz. Bu yerleşme İTÇ 3’le beraber gelen anıtsal mimari özelliklerini yansıtması bakımından önemlidir. Yerleşmede etrafı; rampası, kuleleri bulunan surla çevrilmiş bir içkale (stadel) bulunmaktadır. Bu içkalenin ortasında Yunanistan’daki koridorlu yapıları andıran, yerleşmenin "bey"ine ait olduğu sanılan bir yapı bulunmaktadır (Erkanal 2003: 127).
Küllüoba'dan tek kulplu tankard örneği (Foto: Efe-Ay Efe 2001: 73).
Orta Anadolu’da ise Batı Anadolu etkileri İTÇ 3 ile beraber kendini gösterir. Ankara Polatlı yakınlarındaki Polatlı yerleşmesi bu iki ayrı ana bölge arasındaki geçişi yansıtması bakımından önemlidir. Yerleşmede batı kökenli birçok çanak çömlekle beraber çok sayıda metal alet ele geçmiştir (Lloyd-Gökçe 1951: 43-61).
Assur Ticaret Kolonileri döneminde büyük bir öneme sahip olacak olan Kültepe’de İTÇ 3 dönemi 11, 12 ve 13. tabakalarda yaşanmıştır. 12. yapı katında Batı Anadolu’nun depas ve tankardıyla Kuzey Suriye’nin şişelerinin bir arada bulunması tarihleme açısından önemlidir. Ayrıca hemen hemen bütün Batı Anadolu yerleşmelerinde ele geçen mermer idollerin bu yerleşmede de bulunması kültürün nasıl tüm Anadolu Yarımadası boyunca yayıldığına da iyi bir örnektir. Kültepe’de olduğu gibi Alacahöyük’de de batı kökenli malzeme olan tankard ve depas ele geçmiştir (Özgüç 1986).
Kilikya Bölgesi yerleşmeleri Mersin-Yumuktepe ve Tarsus-Gözlükule konumları gereği Batı Anadolu’ya Mezopotamya etkilerinin girmesi açısından önemli yerleşmelerdir. "Büyük Kervan Yolu"nun ana duraklarından biri olan bölgede Batı kökenli tankard ve depasların ele geçmesi Batı Anadolu İlk Tunç Çağı kültürünün sınırlarını anlamamız açısından önemlidir.
Batı Anadolu İTÇ 3 kültürüne ait izler Trakya’da da bulunmaktadır. Kırklareli yakınlarındaki Kanlıgeçit yerleşmesinde Troya II mimarisinin küçük bir modelini andıran, olasılıkla maden bakımından zengin Istranca Dağları’nı kontrolü altında tutmak için kurulan bir koloni yerleşmesi Mehmet Özdoğan tarafından bilim dünyasına tanıtılmıştır. Çanak çömleğine de baktığımızda Anadolu kökenli kırmızı astarlı, parlak açkılı tankardları görürüz (Özdoğan et al. 1997: 2-11).
Anadolu Yarımadası’nda bu dönemin diğer yerleşmeleri arasında; Kusura (C Evresi), Kaklık, Kaman-Kalehöyük, Konya Karahöyük, Alişar, Etiyokuşu, Koçumbeli ve İkiztepe sayılabilir.
3.4.2. İTÇ 3’le Beraber Görülen Yenilikler
İlk Tunç Çağı 3’ün başıyla beraber Batı Anadolu İTÇ kültüründe yeni konseptler ortaya çıkar. Bu yeniliklere toplu bir şekilde bakarsak:
*Mimaride, İTÇ 2’nin geç safhalarında Küllüoba ve Karataş-Semahöyük gibi yerleşmelerde ortaya çıkan "anıtsallaşma" bu dönemle beraber Troya ve Limantepe örneklerinde olduğu gibi yerleşmenin tüm dokusuna yansıyarak Batı Anadolu’da “kent” kavramının ortaya çıkmasına sebep olmuştur.
*Çanak çömlekte, "Büyük Kervan Yolu" aracılığla Mezopotamya kültürleriyle ilişkiler içine girilmesi yeni yapım teknikleri ve formların bölgeye taşımasına neden olmuştur.Buna verilebilecek en güzel örnek çanak çömlek yapımında çömlekçi çarkının kullanılmaya başlanmasıdır. Önceki senelerde çarkın Batı Anadolu’da ilk kez Troya IIb ile beraber kullanıldığı ve bu yeni teknolojinin Tarsus’tan Troya’ya aktarımının Ege Denizi üzerinden gerçekleştiği tahmin ediliyordu. Yapılan kazılarda Poliochni gibi ada yerleşmelerinde ele geçen çark yapımı malzemenin Troya IIb’den daha sonraya tarihlendiği anlaşıldı. Bunun üzerine bu teknolojinin Troya’da Mezopotamya’dan bağımsız bir şekilde ortaya çıktığı tahmin ediliyordu ki (Efe 1988: 86) Eskişehir’deki Küllüoba kazılarında Troya IIb öncesi çark yapımı malzemenin bulunmasıyla beraber bu teknolojinin batıya nasıl taşındığını anlamaktayız (Efe 1997b: 297-302). Çark kullanımıyla beraber yeni formlar ortaya çıkmıştır. Bunlar tankardlar, depaslar ve tabaklardır. Özellikle depasın ve tankardın yayılım alanı önemlidir. Titriş Höyük’te depasların bulunması, yine Gaziantep-Gedikli’de tankard ve depasların bulunması batı etkilerinin ilk defa doğu Anadolu'ya ulaştığını gösterir. Yine "kervan yolu" sayesinde Suriye şişeleri batı Anadolu kap formları arsında kendine yer bulur. Çarkın kullanımıyla beraber daha sonraları Assur Ticaret Kolonileri Çağı’nda etkisini iyice hissettirecek olan malzemede standartlaşma yine bu dönemle beraber gerçekleşse de kökenin İTÇ’nin kırımızı mallarından alan Red Coated Ware tarzı kaliteli mal tüm Batı Anadolu yerleşmelerinde ortaya çıkar.
Küllüoba'dan Troya A2 tabağı örnekleri. Doğu açmalarında bulunan bu formlar, İTÇ 3 için tipiktir (Foto: Efe-Ay Efe 2001: 74).
*İTÇ 3’le beraber metal eser sayısında belirgin bir artışla beraber estetik değer taşıyan süs eşyalarının da çoğaldığını görürüz. İkiztepe, Alacahöyük, Hasanoğlan ve Horoztepe mezar buluntuları ve Troya hazine buluntuları bu dönemin madenciliğini yansıtan en önemli buluntulardır.
*Mühürcülük sanatında, Mezopotamya’da Er-Sülaleler dönemiyle ortaya çıkan silindirik mühürler Anadolu Yarımadası’na ilk kez İTÇ 3 döneminde gelmiştir. Kültepe ve Tarsus’ta ele geçirilen bu mühürler II. Binyıl’da yaygınlaşarak tüm Anadolu’da kullanılacaktır.
*Plastik sanatta tüm Batı Anadolu yerleşmelerinde mermer idoller hakimdir. İTÇ 3’le beraber sivri başlı, yuvarlak gövdeli Kiklad tipi idoller ilk kez Kültepe’de ele geçmiştir.
4. Genel Değerlendirme ve Sonuç
Sonuç olarak diyebiliriz ki, Batı Anadolu İTÇ 1’le beraber Mezopotamya’ya ile ilk defa doğrudan ilişkilere başlamış, bunun sonucunda İTÇ 2 döneminin sonlarıyla beraber “kentleşme” sürecine girmiştir. Fakat İTÇ 3 dönemiyle beraber İTÇ 1 ve İTÇ 2 de ticaret sayesinde zenginleşen yerel beylerin lüks ve ihtişam isteklerinin mimariye ve arkeolojik malzemeye yansımasıyla, İTÇ 3’ün başında bir anda yeni konseptler oluşmuştur. Bu yeniliklerin tüm yarımada yerleşmelerinde ortaya çıkması daha önce de bahsettiğiz Anadolu "Tunç Çağı Uygarlığı”nın getirdiği bir olgudur. II. Binyıl’la beraber hammadde ticaretiyle zenginleşen, artık kent diyebileceğimiz yerleşmelerde, saray niteliğindeki konutlarda yaşayan “feodal” beyler MÖ 17. yüzyılla beraber Hatti gibi krallıkları oluşturmuşlardır. Daha sonraları bu krallıklar ortak geçmişlerindeki Tunç Çağı Uygarlığı’nda gizli olan ortak kültürel kimlik sayesinde birleşmekte zorlanmamış ve Hitit gibi bir imparatorluğun oluşmasını sağlamışlardır.
Kaletepe 2004; (soldan sağa) Ozan, Ludovic ve Berkay, kazıda bir mola sırasında (Foto: M. Andaç).
Özbudak, M. O.,
2006, "İlk Tunç Çağı'nda Batı Anadolu", PALEOBERKAY.CJB.NET-et alii, 21.02.2006.
Bu yazıyla ilgili olarak Ozan'la da iletişim kurabilirsiniz: ozan@paleoberkay.cjb.net
archaeology archaeometry prehistory history survey consulting geophysics laboratory research dating science radiocarbon institute paleolithic neolithic books grants anatolia archaeogeophysics lithic restoration analysis ancient cultural heritage study pleistocene cave pottery birdwatching archaeology archaeometry prehistory history survey consulting geophysics laboratory research dating science radiocarbon institute paleolithic neolithic books grants anatolia archaeogeophysics lithic restoration analysis ancient cultural heritage study pleistocene cave pottery