YATIRIMCI İLİŞKİLERİ PENCERESİNDEN FİNANSAL HALKLA İLİŞKİLER UYGULAMALARI VE KOCAELİ’DE FAALİYET GÖSTEREN HALKA AÇIK ŞİRKETLERDE YATIRIMCI İLİŞKİLERİ
Bu çalışma Kocaeli’de faaliyet gösteren şirketlerin yatırımcı ilişkileri çalışanlarının halkla ilişkilere bakış açısını ortaya koymada bir ilk adım niteliği taşımaktadır. Türkiye’de yatırımcı ilişkileri departmanları halkla ilişkiler departmanlarının olmaması nedeniyle çoğunlukla finansal iletişimin tüm fonksiyonlarını yerine getirmekle yükümlüdür. Kocaeli’de çok sayıda büyük şirket olmasına rağmen bunlardan çok azı borsaya kote olmuş şirketlerdir. Bu çalışmada Kocaeli’de bulunan ve halka arzı olan 16 şirketteki yatırımcı ilişkileri finansal halkla ilişkiler uygulamaları açısından incelenmiştir. Çalışmada öncelikle 16 şirketin web sitesi özellikle hissedarlara bilgi verme fonksiyonu açısından ele alınmış, sonrasında da görüşülen 7 şirketin yatırımcı ilişkileri direktörüne finansal halkla ilişkiler adına üstlendikleri sorumluluklar hakkında sorular sorulmuştur.
FINANCIAL PUBLIC RELATIONS APPLICATIONS FROM THE PERSPECTIVE OF THE INVESTOR RELATIONS AND THE INVESTOR RELATIONS IN THE COMPANIES GO TO PUBLIC IN KOCAELİ
This study provides an initial step in evaluating financial public relations activities implemented by investor relations officers in Kocaeli. Investor relations departments in Turkey mostly have all functions of financial communication because of the lack of their public relations department. Although there are many large producers in Kocaeli, a few of them go to public. In this study, sixteeen company which is located and go to public in Kocaeli will be examined regarding their investment department officers’ financial public relations. Firstly sixteen companies’ web site were examined especially regarding the function of informing security holders and then the questions were asked to seven investor relations directors who are interviewed about responsibilities concerning financial public relations within the context of the study.
Keywords: Investor Relations, Financial Public Relations, Kocaeli
Şirketler, günümüz hiper rekabet ortamında, ekonomik performanslarını artırmak, hissedarlarına, yatırımcılarına uzun vadede kâr ettirebilmek, yeni pazarlara açılarak büyümek ve finansal çevrelerin desteğini alarak gelişebilmek için karşılıklı iletişim ve işbirliğine dayalı stratejik adımlar atmaya her zamankinden fazla gereksinim duymaktadırlar.
Şüphesiz ki, bu nedenle finansal iletişime konu olan özel hedef kitleleriyle ilişkilerini geliştirmek de bir şirketin öncelikli amaç ve sorumlulukları arasında yer almaktadır.
Şirketlerin menkul kıymetler borsasına girmelerinin en önemli nedenleri, şirketin büyümesini sağlayacak kaynak yaratmak, sermayedarların yatırımlarını şirkete çekmek, kurumsal kimliğe olumlu katkılarda bulunmak, itibarı artırmak ve çalışanları motive etmektir. (Clarke, 2008:286-287) Bunun yanında şirketlerin ihraç ettikleri hisse senetleri tasarruf sahipleri tarafından satın alınınca hem sermaye hem de kâr tabana yayılmış olur. (Hamurcu & Aslanoğlu, 2013: 30)
Şirketlerin finansal performansları, kurumsal itibarlarına etki eden en önemli unsurlar arasında yer alır. Kurumsal itibarın finansal performans dışındaki bileşenleri ise yönetim kalitesi, sosyal ve çevresel performans sorumluluğu, çalışan kalitesi ve sağlanan ürün/hizmet kalitesidir. (Bebbington, Larrinaga & Moneva, 2008: 340 Aktaran Vural & Bat, 2013: 136) Dolayısıyla bir şirketin finansal durumu itibarın diğer bileşenlerine de direkt bir biçimde etkide bulunarak kurumsal itibarı destekler.
Finansal halkla ilişkiler, hisse senetleri halka arz edilmiş olan (halka açık) şirketlerin finansal hedef kitleleriyle ilişkilerini konu alan özel bir halkla ilişkiler alanıdır. Halka açık şirketler, hisseleri Menkul Kıymetler Borsasında alınıp satılabilen şirketler olup bu şirketler, yasa ve düzenlemelere uymak ve faaliyetleri ile finansal performanslarını yatırımcılarına rapor etmek durumundadırlar. (Clarke, 2008: 285)
Uzun zamandır yatırımcı ilişkilerinin hangi birim tarafından ele alınması gerektiği konusunda tartışma sürmektedir. Kimileri yatırımcı ilişkilerinin finans kökenli kişiler tarafından yürütülmesini doğru bulurken kimileri de finansal konularda bilgisi olan ve alanında uzman kişilerin finansal halkla ilişkiler departmanı içinde çalışmasını doğru bulmaktadır. (Kelly, Laskin & Rosenstein, 2010: 183) Nitekim uygulamada da yatırımcı ilişkileri departmanının başında hem finans uzmanlarını hem de halkla ilişkiler uzmanlarını birbirine yakın oranlarda görmek mümkündür.
Şirketlerin finansal çevreleriyle kurdukları iletişimde kullandıkları araç ve yöntemler arasında basınla ilişkiler, itibar yönetimi, kriz iletişimi ve faaliyet raporları hazırlama ve toplantılar düzenleme gibi faaliyetler başı çekmektedir. Öte yandan web siteleri kamuyu ve özel olarak hissedarları hızlı ve eş zamanlı bilgilendirmek açısından kullanılan en önemli iletişim enstrümanı olarak kabul görmekte ve etkili bir biçimde kullanılmaktadır.
Dünyanın önde gelen hisse senedi piyasaları arasında ABD ve İngiltere piyasaları dikkat çekmektedir. ABD’de Menkul Kıymetler ve Borsalar Komisyonu (Securities and Exchange Commission-SEC) yasal bir otorite olarak piyasaların işleyişini düzenlemekte ve denetlemektedir. ABD’nin en büyük borsası olan NYSE’de 2012 sonu itibarıyla; 1.823 yerli ve 523 yabancı olmak üzere toplam 2.346 şirkete ait hisse senedi işlem görmektedir (WEO, 2013, Aktaran Hamurcu & Aslanoğlu, 2013: 34).
Türkiye'de 1985 İstanbul Menkul Kıymetler Borsası adıyla kurulan 2013'te Borsa İstanbul (kısaca BİST) adını almış olan Borsa İstanbul Anonim Şirketi’nde, hisse senetleri işlem gören 422 şirket olup, 2012 verilerine göre bu şirketlerden 119’u Fortune 500 listesinde de yer almaktadır. (www.spk.gov.tr) Türk sermaye piyasalarının yasal çerçevesini ise şu anda özellikle iki temel kanun -Sermaye Piyasası Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu- belirlemektedir. (www.borsaistanbul.com) Sermaye Piyasası Kurulu’nun tebliği ile pay sahipleri ile şirketler arasındaki iletişimi geliştirmek amacıyla bir pay sahipleri biriminin oluşturulması zorunlu kılınmıştır.(www.spk.gov.tr)
1.2.	Kavramsal Çerçeve: Finansal Halkla İlişkiler ve Yatırımcı İlişkileri
Gerek dünyada gerekse Türkiye’de hem uygulamadaki pratikliği hem de yasal çerçevenin öngörüleri ile yatırımcı ilişkileri adı altında kurulan birimler ile şirketlerin finansal çevreleri ile iletişimi tesis edilmeye çalışılmaktadır. Bu nedenle de yatırımcı ilişkileri ile finansal halkla ilişkiler kavramları birbirine giderek yakınlaşmakta ve neredeyse aynı görev tanımı ile ifade edilmektedir. Dolayısıyla günümüzde halkla ilişkilerin spesifik uzmanlık alanları arasında en fazla paradoks içeren alanlardan biri olma özelliğini taşıyan (Kelly, Laskin & Rosenstein, 2010:182) yatırımcılarla ilişkiler, finansal halkla ilişkilerle aynı anlamda kullanılmaktadır.
Yıllık rapor hazırlamanın dışında finansal halkla ilişkilerden sorumlu kişiler, şirketin üst düzey yöneticilerinin konuşmalarını hazırlamaktan toplantıları düzenlemeye değin birçok konuda şirketin finans yöneticilerine destek olmaktadırlar. (Mogel, 1993:106) Öte yandan şirketin kurumsal reklamlarının hazırlanmasında ve şirketin hisse senetlerinin değerini düşürecek bir krizle başa çıkmada finans ve halkla ilişkiler bölümleri koordineli bir biçimde çalışmak durumundadırlar.(Mogel, 1993:106-107)
Dolphin’e göre, (2003:31) yatırımcı ilişkileri, bir şirketin sadece mevcut ya da potansiyel yatırımcılarıyla değil tüm finansal paydaşlarla arasında gerek kısa gerekse uzun vadede ilişkiler kuran, bu ilişkileri sürdüren ve geliştiren sürekli, planlı ve sürdürülebilir pazarlama faaliyetleridir. Yönetimsel ve teknik görevleri yerine getiren bir birim olarak bu yönüyle proaktif olması ve stratejik yönetim işlevini yerine getiriyor olması beklenmektedir. (Bayram, 2012:121)
Yatırımcı ilişkileri ve halkla ilişkiler fonksiyonlarının en azından koordine edilmesi ya da tamamen birleştirilmesi, halka açık kurumlarda bir zorunluluktur; böylece mesajların yatırımcıya, hissedarlara ve medyaya tutarlı bir biçimde iletilmesi mümkün olabilecektir. (Silver, 2004: 72 Aktaran, Karademirlidağ & Yılmaz, 2010:133)
1.3. Yatırımcı İlişkilerinin Amaçları, Hedef Kitlesi, Araç ve Yöntemleri
Şirketi temsil etme yeteneğine sahip olarak yönetsel bir konumda bulunan yatırımcı ilişkilerinin en temel fonksiyonu şirketin pazar değerini maksimize etmektir. (Bragg, 2010:2) Yatırımcı ilişkilerinin iyi yönetilmesi şirketlere hisse senetlerinin değerlenmesi, ticaret hacminin artması, analistleri etkileyebilme ve yatırımcı camiayla iyi ilişkiler geliştirme gibi konularda faydalar sağlar.(Laskin, 2011:304-305)
Düzenleyici kuruluşlar (SPK, İMKB, MKK, vb.), aracı kurumlar (Analistler, müşteri temsilcileri), bankalar ve diğer kreditörler, portföy yönetim şirketleri, kurumsal ve bireysel yatırımcılar, yönetim kurulu, şirket çalışanları, derecelendirme şirketleri, finansal medya, şirketin diğer mevcut ve potansiyel menfaat sahipleri yatırımcı ilişkilerinin başlıca hedef kitlelerini oluşturmaktadırlar. (Özer, 2008:7)
Halka açık şirketlerin en büyük hissedarları, emeklilik fonları, sigorta şirketleri ve yatırım bankaları gibi büyük kurumsal yatırımcılardır. (Clarke, 2008:287) Yatırım analistleri, şirketi sektörle birlikte inceleyen ve yatırıma uygunluğunu değerlendiren kişilerdir. Bu nedenle şirketler, analistlerin kendilerini takip etmelerini sağlamalı ve görünürlüklerini artırarak onların dikkatlerini çekmelidirler. (Bushee & Miller,2012:868) Yatırım şirketlerinin yöneticileri alacakları veya satacakları hisse senetleri konusunda analistlerin raporlarına güvenirler. Yatırımcı ilişkileri yöneticisi, analistin şirketteki muhatabı olarak analistler ile aynı dili konuşabilmelidir.(Savage,1970:126 Aktaran Tosun, 2002:95)
Bireysel yatırımcılar, internetin hisse senedi piyasasına erişimi kolaylaştırmasıyla birlikte şirket üzerindeki nüfuzlarını ve dolayısıyla da şirket için önemlerini giderek artırmaktadırlar. Finansal Medya ve sektörel medya da gerek yatırımcılar gerekse analistler için önemli bilgi kaynakları olup aynı zamanda hem sektörü hem de rakipleri gözlemleme olanağı sunmaktadır.
Kurumun çalışanları da finansal halkla ilişkilerde dikkate alınması gereken bir hedef kitledir. Çünkü çalışanların da aynı zamanda potansiyel birer hissedar olabileceği düşünülmeli ve yıllık raporlar ve yatırımcılara yönelik ikna edici iletişimde kullanılan materyaller (broşür, kitapçık vb.) onlara da gönderilmelidir. (Okay & Okay, 2001:294)
Yatırımcı ilişkilerinde kullanılan belli başlı araç ve yöntemler arasında yıllık raporlar, toplantılar, geziler, basın ya da kamuya yapılan açıklamalar başı çekmektedir. Ayrıca halkla ilişkilerin özel hedef kitlelerle ilişkilerini geliştirmede kullandığı sunumlar, tanıtım filmleri, telekonferanslar da yatırımcı ilişkilerinde kullanılan tekniklerdir.
ABD’de SEC (Securities and Exchange Commission) sermaye piyasasının esaslarını düzenleyen kuruluş olarak yıllık raporların nasıl hazırlanması gerektiği konusunda da yönergeler sunmaktadır. SEC standartlarında bir rapor hazırlayabilmek için finans departmanının yöneticileri, finans uzmanları, kilit çalışanlar ve direktörler, yasal konsey ve finansal halkla ilişkiler elemanları birlikte çalışmaktadırlar. (Mogel, 1993:105-106) Faaliyet raporunun hazırlanması kadar doğru hedef kitle ile buluşturulmasına da önem gösterilmelidir. (Özer, 2008:21)
Ayrıca, yasalar gereği, mali yılsonunda hissedarlarla yıllık toplantı düzenlenmelidir. Yıllık toplantılar, şirketin büyük ve küçük yatırımcılara aynı anda ve eşit koşullarda hitap edebilmesi fırsatına sahip olması nedeniyle de önem arz etmektedir. (Clarke,2008:295-296) Şirkete ve üretim merkezine yapılacak ziyaretler sayesinde, şirket kendini hedef kitlelerine daha iyi anlatır ve yönetim kurulunda olmayan idarecilerin de analistlerle tanışması mümkün olur.(Clarke, 2008:296)
1.4.	Etkili Finansal İletişimde Yatırımcı İlişkilerinin Rolü
Özellikle ABD’de ortaya çıkan muhasebe skandalları (Enron skandalı) sonrası kamunun aydınlatılması, kurumsal yönetişim ve yatırımcı ilişkilerine yönelik uygulamaların yeniden düzenlenmesi ihtiyacı belirgin biçimde ortaya çıkmıştır. Finansal paydaşlara işletmeleri değerlendirmede kullanılabilecek nitelikteki bilginin ulaştırılması yatırım ilişkilerinin temelini oluşturmaktadır. (Temizel, Sarıkaya & Bayram, 2010:8)
Teknolojinin gelişmesiyle hızlanan iletişim, kontrol edilemez bazı dinamikleri de beraberinde getirmekte ve yanlış bilgilerin kontrol edilemez sonuçları dünya dengelerini bir anda alt üst edebilmektedir. Edinilen bilgilerin yatırımcı kararlarına etkisi her zaman rasyonel olmamakta, özellikle spekülatif nitelikteki haberler yatırımcıları akılcı olmayan nitelikteki kararlara sevk etmektedir. (Hamurcu & Aslanoğlu, 2013: 45) Bu nedenle, yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunması açısından bilgilerin zamanında, tam, doğru ve ayrıntılı yayınlanmasının yanında bilginin çıkışı ile herkese dağıtılması arasındaki sürecin uzun olmamasına da dikkat edilmelidir. (Tezcanlı, 1996:17 Aktaran Temizel & Coşkun, 2010:84-85)
XBRL (Extensible Business Reporting Languages) adı verilen bir uygulama ile finans bilgilerinin tüm yatırımcılara şeffaf ve eş zamanlı dağıtımı sağlanabilmektedir. XBRL sayesinde verileri dünyanın herhangi bir yerindeki benzer sektördeki işletmelerin verileriyle karşılaştırmak mümkün hale gelmiştir. Bu platformdaki veriler ile tüm bilgi kullanıcıları veri derleme işini birkaç dakikaya indirebilmekte ve bu sayede analize daha fazla zaman ayırabilmektedir. (Temizel & Coşkun, 2010: 98)
Ayrıca, Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) 'Kamuyu Aydınlatma Platformu Tebliğ'i kapsamında, kamuya açıklanacak her türlü bilgi ve belgenin Kamuyu Aydınlatma Platformu'na (KAP) gönderilmesi gerekmektedir. Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP), sermaye piyasası ve Borsa mevzuatı uyarınca kamuya açıklanması gerekli bildirimlerin elektronik imzalı olarak iletildiği ve kamuya duyurulduğu elektronik sistemdir. Sistem, tüm kesimlerin doğru, anlaşılır, tam bilgiye, internet üzerinden eş anlı ve düşük maliyetle erişebilmelerine imkan tanıyacak şekilde tasarlanmıştır. Ayrıca, geçmişe dönük bilgilere de kolay ve düşük maliyetle erişim imkanı sağlayan elektronik bir arşiv niteliğindedir. (www.kap.gov.tr)
Bir hissenin gerçek değerinin altında işlem görmesinin en önemli nedeni şirket hakkındaki bilgi eksikliğidir. Bu bilgi eksikliğinin giderilmesi yatırımcı ilişkilerinin görevidir. Daha çok bilgi, daha çok tanınma ve daha çok yatırımcı anlamına gelmektedir. (Özer, 2008:8) Ayrıca yatırım ilişkilerinde güven unsuru da dikkate alınmalıdır. Öyle ki, işletmeler finansal piyasalarından fon bulmak için rekabet halindedirler ve bu rekabette ön plana çıkabilmelerinde güven anahtar bir unsurdur. (Kara, Sarıkaya & Temizel, 2009:281) Devletlerin de çoğunlukla borçlanma aracı ihraçları öncesinde, daha ender olarak da ihraç anında ve sonrasında yatırımcı ilişkileri etkinlikleri gerçekleştirdikleri görülmektedir. Oysa yatırımcı ilişkileri yönetiminde süreklilik esastır. (Temizel, 2010: 187)
Yatırımcı İlişkileri aksiyon planında/takviminde, önceden kararlaştırılmış organizasyonların yanı sıra üst yönetimin müsait olduğu zamanlar, önemli kurumsal tarihler, her çeyreğin mali tablo açıklanma tarih aralıkları, önemli şirket etkinlikleri, Genel Kurul tarihi, yurt içi ve yurt dışı tatiller ile önemli sektörel konferans ve roadshowlar yer almaktadır. (Özer, 2008:9)
Şirketler, halka açılmadan en az üç yıl önce bireysel ve kurumsal yatırımcıları hedef alan sistematik bir iletişim programını hayata geçirmek durumundadırlar. Aksi takdirde halka açılma sonrasında zorluklar yaşanır. Çünkü süreç, iyi bir fiyattan hisse senedini satmak değil, yatırımcı ile ömür boyu sürecek bir evlilik yapma ilkesine dayanmaktadır. (Özer, 2008:9)
Halkla ilişkiler uygulayıcılarının yatırımcı ilişkilerini nasıl algıladıklarını ortaya koymak amacıyla yapılan bir araştırmaya göre, araştırmaya katılan halkla ilişkiler uygulayıcılarının mensubu olduğu şirketlerin %43’ünde yatırımcı ilişkileri departmanının bulunduğu, %11’inde ise bu görevin halkla ilişkiler departmanına bırakıldığı görülmüştür. (Hong & Ki, 2007:205) Halkla ilişkiler uygulayıcılarına göre, yatırımcı ilişkileri açısından en fazla önem taşıyan aktiviteler, en önemliden önemsize doğru ‘üst yönetime danışmanlık, yatırımcılara enformasyon sağlama, finansal raporlar hazırlama, endüstri analistleri ile çalışma, şirketin web sayfasındaki finans haberlerini güncelleme, yeni itibarlı analistler bulma, kıyaslama (benchmarking) yapma ve kitle iletişim araçlarıyla etkileşim kurma’ olarak sıralanmaktadır. (Hong & Ki, 2007:206)
Araştırmada, halkla ilişkiler uygulayıcıları, yatırımcı ilişkilerinin şirkete iyi bir itibar kazanma, bilgi ihtiyacını giderme, yatırımcıları iyi bir biçimde bilgilendirme, yatırımcıların ilgisini şirkete çekme, şirket hakkında rapor yazan analistlerle iyi ilişkiler kurma, hisse senedi fiyatlarını artırma, analistlerin şirkete olan ilgisini artırma yönünde kazanımlar sağladığını belirtmişlerdir. (Hong & Ki, 2007:207) Ayrıca, halkla ilişkiler uygulayıcılarına göre, yatırımcı ilişkilerini yönetecek halkla ilişkiler uygulayıcılarının sahip olması gereken beceriler şöyledir: (Hong & Ki, 2007:208)
“Yazma-konuşma becerileri, halkla ilişkiler bilgisi, finansal haber bülteni yazımı, finans piyasaları hakkında bilgi, yatırımcı ilişkileri deneyimlerini bilme (örnek olaylar), işletme bilgisi, bir finans merkezinde deneyim, broker ya da banker olarak deneyim.”
Medyada yer almanın şirketle ilgili gündem oluşturmada ve şirketin itibarını artırmada ne derece rol oynadığını ortaya koymak amacıyla yapılan bir araştırmada, 28 şirketin New York Times, Wall Street Journals ve PR Newswire’da çıkan haberleri üç aylık bir dönem boyunca incelenmiş, medya içeriği ile finansal performans arasında New York Times’a oranla Wall Street Journal’da daha sıkı bir ilişki olduğu gözlemlenmiştir.(Kiousis, Popescu & Mitrook, 2007:158) Wall Street Journal’da şirketle ilgili liderlik, kurumsal vizyon gibi konular yayınlanırken New York Times da ise sosyal sorumluluk konuları ilgi görmektedir. Buradan çıkacak sonuç aynı finansal enformasyonun farklı medyalarda farklı yorumlarla yer alabileceği olgusudur. (Kiousis, Popescu & Mitrook, 2007:158) Bu nedenle finansal enformasyon içeriği medyalara gönderilirken medya kuruluşunun haberi hangi paradigma ile yorumlayabileceği üzerinde düşünerek hareket edilmesi gerekir.
Yatırımcı ilişkilerini yöneten kişilerin finansal iletişim faaliyetleri arasında finans basınına yönelik basın toplantıları, basın ziyaretleri, yatırımcıların takip ettiği yayınların ve web sitelerinin saptanarak gerekli reklam ve duyurum çalışmalarının yapılması gibi çalışmalar da yer almaktadır. Ayrıca şirketin her çeyrekte açıkladığı finansal tablolara ilişkin bültenlerin basında yer alabilecek şekilde düzenlenip sunulması, şirkete ilişkin finansla değeri olan bilgilerin ve haberlerin basına iletilmesi, ekonomik kriz ya da itibar sorunlarında krizin yönetilmesi de yatırımcı ilişkilerinin sorumluluğundadır. (Özer, 2008:39)
Yapılacak genel kurul toplantılarına ilişkin detaylı bilgilere internet sitesinde dikkat çekecek bir şekilde yer verilir. Yönetim kurulu üyelerinin, yöneticilerin ve şirket sermayesinin %5’ine sahip olan pay sahiplerinin, şirketin ihraç ettiği sermaye piyasası araçları üzerinde, son bir yıl içerisinde yaptıkları alım satım işlemlerine ilişkin bilgiler şirketin İnternet sitesinde ayrıca yer alır. (İvaz, 2010)
Dolphin, İngiltere’deki 18 şirketin yatırımcı ilişkileri direktörleriyle derinlemesine mülakat yapmış, bu şirketlerden 7’sinde yatırımcı ilişkileri departmanının bulunduğunu, 7’sinde çalışmaların iletişim departmanı tarafından yürütüldüğünü, 2’sinde finans departmanının 2’sinde ise yasal işlerle ilgili departmanın ilgili olduğunu ortaya koymuştur. (Dolphin, 2003:36)
Fortune 500 listesinden 145 şirketin katıldığı bir araştırmada da yatırımcı ilişkilerinden sorumlu katılımcıların %60’ının NIRI(National Investor Relations Institute) adındaki yatırımcı ilişkileri derneğine üye oldukları %40’ının ise ABD’nin halkla ilişkiler derneği olan PRSA (Public Relations Society of America) üyesi oldukları gözlenmiştir. (Kelly, Laskin & Rosenstein, 2010:196,200)
ABD’de yapılan bir başka araştırmada da yatırımcı ilişkilerinin çoğunlukla finans kökenli çalışanlar tarafından ele alındığı ve şirket yöneticilerinin de yatırım ilişkilerini finans departmanına bırakmayı uygun gördükleri ve bu eğilimi destekledikleri ortaya çıkarılmıştır. (Petersen & Martin, 1996:173)
Türkiye Capital 500’ün 200 listesine giren şirketlerden 100 tanesiyle yapılan bir araştırmada şirketlerin finansal halkla ilişkiler çalışmalarında kurumsal web sitesinden nasıl yararlandıkları ortaya konmuştur. Araştırmada, 100 şirketin tamamının web sitesinde finansal halkla ilişkilere dair bir görev tanımının olmadığı ortaya çıkmıştır. Ayrıca toplam 100 şirketin sadece % 2’sinde finansal halkla ilişkiler ve hakla ilişkiler ayrımına dair bir bulguya rastlanmıştır. Analize konu olan toplam 100 şirketin sadece % 46’sında faaliyet raporlarının web sitesinde yer aldığı gözlenmiştir. (Karademirlidağ & Yılmaz, 2010:141-142)
Laskin, Fortune 500 listesinde yer alan şirketlerden 428’inin web sitesinde yatırımcı ilişkilerine direkt olarak link verildiğini gözlemlemiştir. Bu linkin başlığı ise genellikle yatırımcı ilişkileri, yatırımcılar için, finansal bilgi vb. şeklindedir.(2009:217) Araştırmaya katılan 63 kurumdan 41’i (%65) kurumlarında yatırımcı ilişkileri departmanı olduğunu ve finansal halkla ilişkiler çalışmalarının bu departman tarafından yürütüldüğünü, 17’si (%27) yatırımcı ilişkilerinin finans departmanı tarafından yönetildiğini, 5’i (%8) ise bu görevin halkla ilişkiler departmanında yerine getirildiğini belirtmiştir. (Laskin, 2009:217) Ayrıca araştırmaya göre yatırımcı ilişkileri sorumlularının en çok kullandığı araç ve yöntemler arasında road show’lara, prezentasyonlara katılmak, kurumun üst yöneticilerine ve diğer departmanlarına bilgi aktarmak, rapor hazırlamak, yeni düzenlemelerle ve politikalarla ilgilenmek gibi aktiviteler başı çekmektedir. Öte yandan, kitle iletişim araçlarıyla ilişkiler ise yatırımcıların en az ilgi gösterdiği ve ilgilendiği aktivite olarak görülmektedir. (Laskin, 2009:218)
İMKB Ulusal -50 endeksinde yer alan firmaların web sitelerinde yatırımcı ilişkilerini erişim, açıklık, içerik, yatırımcı desteği ve teknoloji kategorileri altında inceleyen araştırmalarında Temizel ve arkadaşları, (2010) 49 maddelik değerlendirme ölçütüyle Türkiye’de şirketlerin web’i yatırım ilişkilerinde ne denli etkin kullandıklarını ortaya çıkarmaya çalışmıştır. Erişim kategorisinde şirketler ana sayfada direkt link verilmesi, iletişim bilgilerine erişim gibi unsurlar açısından incelenmiş, açıklık kategorisinde ise şirketin paylaştığı hisse senedi fiyatları, yıllık raporlar, genel kurul toplantı tutanakları, kar dağıtım politikası gibi 14 ayrı başlık altında masaya yatırılmıştır. 2008 yılında yapılan araştırmaya göre, web sitesine erişilebilen 49 işletmeden sadece 3’ü yatırım ilişkileri linkinden geçer not alırken 12 işletme orta, 34 işletme ise zayıf olarak değerlendirilmiştir. (Temizel, Sarıkaya & Bayram, 2010:18)
1.5.Kocaeli’de Faaliyet Gösteren Halka Açık Şirketlerin Durum Analizi
Ancak listede adı bulunan şirketlerden Feniş Alüminyum A.Ş. fabrikasını kapatarak faaliyetlerini durdurduğundan, Alarko ise aynı şirket bünyesinde üç grup halinde borsada bulunduğundan ve iki grup ile birlikte yönetim merkezi de İstanbul’da olduğundan liste dışı bırakılmıştır. Çalışmada ele alınan şirket sayısı 16 olup isimleri aşağıda alfabetik sıra ile verilmektedir.
1 Anadolu Isuzu Otomotiv Sanayi ve Ticaret A.Ş. 9 Kent Gıda Maddeleri Sanayii ve Ticaret A.Ş.
2 Aslan Çimento A.Ş. 10 Logo Yazılım Sanayi ve Ticaret A.Ş.
3 Baysan Trafo Radyatörleri San. ve Ticaret A.Ş. 11 Marshall Boya ve Vernik Sanayi A.Ş.
4 Çelik Halat ve Tel Sanayi A.Ş. 12 Pimaş Plastik İnşaat Malzemeleri A.Ş.
5 Demisaş Döküm Emaye Mamülleri Sanayi A.Ş. 13 Polisan Holding A.Ş.
6 Eminiş Ambalaj Sanayi ve Ticaret A.Ş. 14 Sarkuysan Elektrolitik Bakır San. Tic. A.Ş.
7 Federal Mogul İzmit Pist. ve Pim Ür. Tes. A.Ş. 15 Sekuro Plastik Ambalaj Sanayi A Ş.
8 Hektaş Ticaret T.A.Ş. 16 Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.
Tablo 1: Kocaeli’de faaliyet gösteren halka açık şirketlerin listesi
Fortune 500 listesinin 2012 verilerine göre bu listede yer alan şirketlerin 119’u hisseleri borsada işlem gören şirketlerdir. Kocaeli ilinde faaliyet gösteren ve Fortune 500 listesinde yer alan toplam şirket sayısı ise 20’dir. Bu şirketler arasında borsaya kote olan 4 şirket ise TÜPRAŞ, Sarkuysan A.Ş., Kent Gıda A.Ş. ile Marshall Boya A.Ş.’dir. (www.fortuneturkey.com)
Kocaeli’de faaliyet gösteren, borsaya kote olan ve Fortune 500 listesinde yer alan bu dört şirketin gerek borsada gerekse Fortune 500’de kaçıncı sırada yer aldıkları da aşağıdaki tabloda görülmektedir.
Kent Gıda Maddeleri Sanayii Ve Tic. A.Ş.
Tablo 2: Kocaeli’de faaliyet gösteren, Fortune 500’de yer alan borsaya kote şirketlerin listesi
1.6. Kocaeli’de Faaliyet Gösteren Halka Açık Şirketlerde Yatırımcı İlişkilerinin Değerlendirilmesi
Öncelikle söz konusu 16 şirketin kurumsal web siteleri incelenmiş, bunlardan 13’ünde ana sayfada yatırımcıların direkt olarak şirkete ulaşabilmesini kolaylaştıran yatırımcı ilişkileri linkinin bulunduğu tespit edilmiştir. Geriye kalan üç firmadan ikisinde (Pimaş ve Marshall) yatırımcı ilişkileri, web sitesinde bulunan Hakkımızda bölümünün altında yer almakta, birinde ise (Kent Gıda) web sitesi içinde herhangi bir yatırımcı ilişkileri sayfası bulunmamaktadır.
Web sitesinde yatırımcı ilişkileri sayfası ya da alt bölümü olan 15 firmanın 13’ü konu başlığı olarak ‘Yatırımcı İlişkileri’ni benimserken diğer iki firmadan Aslan Çimento ‘Yatırımcı Köşesi’ ve Logo Yazılım ise ‘Yatırımcılar İçin’ başlığını kullanmayı tercih etmiştir.
Kent Gıda hariç tüm şirketlerin web sitelerinde faaliyet raporları erişilebilir durumdadır. Faaliyet raporlarında sosyal sorumluluk çalışmalarına yer veren şirketlerin sayısı ise 10 olup bu şirketler, raporlarında genel olarak yaptıkları bağışları ve çevreye duyarlı olup hiçbir ceza almadıklarını belirtmekle yetinmişlerdir.
Sarkuysan, Aslan Çimento ve Kent Gıda dışındaki 13 şirketin web sitesinde kamuyu bilgilendirme adına yapılan açıklamaları içeren ‘özel durum açıklamaları’na direkt erişim sağlanmıştır. Yatırımcı ilişkilerine direkt ulaşılabilmesi için telefon ve isim bilgisi içeren şirketler, Tüpraş, İsuzu, Polisan, Demisaş, Federal Mogul (yönetim şeması içinde), Pimaş (yöneticiler içinde) olup geriye kalan şirketlerde yatırımcı ilişkileri iletişim bilgileri olarak sadece telefon ve e-posta bilgisi verilmiş, yetkili ya da sorumlu ismi belirtilmemiştir.
Ayrıca Polisan, Sekuro ve Hektaş dışında kalan diğer tüm şirketler Bilgi Toplumu Hizmetleri sayfası ile şirketin künye bilgilerini internet ziyaretçilerine sunmaktadırlar. İncelemeye göre internet sitesinde eksiksiz olarak tüm bu bilgilere yer veren Kocaeli şirketleri, Tüpraş, İsuzu, Demisaş ve Federal Mogul’dur.
Yapılan internet sitesi incelemesi ardından şirketlerin yatırımcı ilişkilerinden sorumlu kişilerin finansal halkla ilişkiler çalışmalarını ortaya koymak amacıyla bir araştırma yapılmıştır. Söz konusu 16 şirketin yatırımcı ilişkileri sorumluları ile görüşme talebinde bulunulmuş, 4 yetkili ile yüz-yüze, 2 yetkili ile telefonda görüşerek ve 1 yetkiliden de yazılı röportajla bilgi alınmak suretiyle toplamda 7 yetkiliden görüş alınmıştır. Görüş alınmamış olan şirket yetkililerinden ikisi şirket politikası gereği görüş bildiremeyeceğini belirtmiş, iki şirket yetkilisine ulaşılamamış, ikisi yazılı röportaj vereceğini beyan ettiği halde göndermemiş ve üçü ise genel kurul toplantılarına hazırlıklarının yoğun olması nedeniyle bir-bir buçuk ay sonra görüşebileceklerini belirtmişlerdir. Görüşülen şirketlerin yetkilileri ve görev tanımları ise aşağıdaki listede belirtilmektedir.
Hektaş A.Ş. Nurettin Şeftalioğlu Finans Müdürü Gebze
Sekuro Mehmet Ünal Ticari İşler Müdürü Gebze
İsuzu Bekir Tömek Mali İşler Direktörü Gebze
Demisaş Hüseyin Konanç Muhasebe Müdürü Gebze
Sarkuysan Selva Tarhan Finans Sorumlusu Gebze
Polisan Vural Ürel Muhasebe Müdürü Gebze
Baysan Cemal Erdoğan Muhasebe Müdürü Gebze
Tablo 3: Kocaeli’deki borsaya kote şirketlerden yatırımcı ilişkileri direktörleri ile görüşülenlerin listesi
Görüşülen yatırımcı ilişkileri direktörlerinin tümü şirketleri bünyesinde bir halkla ilişkiler departmanı ya da kurumsal iletişim departmanı olmadığını beyan etmişlerdir. Yalnızca İsuzu A.Ş., pazarlama departmanı altında halkla ilişkiler çalışmalarının yapıldığını, Holding’e bağlı bir de halkla ilişkiler biriminin olduğunu ifade etmiştir. Diğer yetkililer ise kurumlarında halkla ilişkilerin İnsan Kaynakları departmanı aracılığıyla yürütüldüğünü belirtmişlerdir. Yalnızca Baysan A.Ş., bu konuda halkla ilişkiler çalışması gerektirecek bir durum olmadığı şeklinde görüş bildirmiştir.
Dolayısıyla görüşülen şirketlerde halkla ilişkiler birimi ile yatırımcı ilişkilerinin ortaklaşa çalışma yapması söz konusu değildir. Ayrıca yatırımcı ilişkileri departmanında da kurumsal iletişim için halkla ilişkiler elemanı bulunmamakta, görüşülen yedi şirkette de yatırımcı ilişkilerden sorumlu departmanın tümü işletme, finans ve muhasebe kökenli uzmanlardan oluşmaktadır.
Görüşülen yetkililere hissedarlarıyla iletişim kurmak için en çok hangi araç ve yöntemi tercih ettikleri sorusu yöneltilmiş, yetkililer bu soruya yanıt olarak rutin ve yoğun bir biçimde KAP sistemini kullandıklarını ve bu sistem vasıtasıyla ‘özel durum açıklaması’ yaptıklarını belirtmişlerdir.
Hissedarların ise onlara ulaşmak için genelde e-postayı tercih ettiklerini, genel kurullara katılmadıklarını, çoğu zaman hisselerde bir düşüş yaşandığında iletişim kurma sıklığının arttığını belirtmişlerdir. Hissedarların hisse senedi düşüşüyle ilgili bilgi almak için aradıkları, özel durum açıklaması ile yetinmedikleri ve yatırımcı ilişkileri departmanındaki yetkilileri ekstra bilgi vermek için zorladıkları da görüşülen direktörlerin 5’i tarafından bildirilmiştir.
İsuzu Yatırımcı İlişkileri Direktörü Tömek, özellikle bireysel yatırımcıların haberleri nasıl yorumlamaları gerektiğini bilmediklerini, şirketi fazlasıyla etkileyecek bir habere hiç tepki vermezken hiç etkileme olasılığı olmayan bir durumda ise telaşlanabildiklerini, hissedarların aracı kurumlara sorup bilgi alması gerekirken bunun yerine şirketi aradıklarını ifade etmiştir. (Bekir Tömek’le görüşme).
Direktörlerin tümü faaliyet raporlarını kendi bünyelerinde hazırladıklarını, muhasebeden ve diğer departmanlardan rapora eklenmesi gereken bilgileri aldıklarını ve rapora son şeklini verdiklerini teyit etmişlerdir. Dolayısıyla ABD başta olmak üzere gelişmiş piyasaların bulunduğu ülkelerdeki gibi faaliyet raporlarında iletişimci desteğinin alınması yaklaşımı Kocaeli’deki şirketler için geçerli değildir.
Finansal basınla ilişkilerde ilişkiyi başlatan taraf olmamakla birlikte ilişkiyi gerçekleştirmek için herhangi bir çaba da sarf etmedikleri gözlemlenen direktörler arasında sadece İsuzu, ekonomi basınına yönelik basın toplantıları düzenlerken Pazarlama departmanından destek aldıklarını ifade etmiştir.
Direktörlerin tümü ‘Hissedarlar için gezi düzenliyor musunuz?’ şeklindeki soruya “talep olursa gezdiririz” şeklinde yanıtı vermiş, yetkililerden beşi fazla talep gelmediğini de sözlerine eklemiştir. Hektaş A.Ş. ve Baysan yetkilileri şimdiye kadar böyle bir talebin gelmediğini özellikle belirtmişlerdir. Yüz yüze görüşülen direktörlerin, hissedarlara, analistlere ve diğer ilgili finansal kitleye fabrika gezisi için herhangi bir çağrı ya da organizasyon yapmadıkları, gezi için herhangi bir rota ya da sistem geliştirmedikleri de görüşme sırasında ortaya çıkarılmıştır.
Kocaeli’deki halka arzı olan şirketlerin neredeyse tamamı son tüketiciye hitap etmeyen ürünler ürettikleri için kitlesel reklam ve halkla ilişkiler çalışmalarına çok fazla gereksinim duymamaktadırlar.
Sözgelimi, Hektaş A.Ş., tarım ilacı üreten bir firma olarak hedef kitlesindeki çiftçilere, satış ekibi vasıtasıyla dönem dönem ulaştıklarını, onlara SMS göndererek bilgi verdiklerini belirtmiştir. Sarkuysan A.Ş., Sekuro Plastik A.Ş. ve Baysan Trafo A.Ş. için de sınırlı sayıda üreticiyle kurumsal ilişkiler yürütüldüğünden aynı durum geçerlidir.
Görüşülen şirket yetkililerine hissedarlarına yönelik bir profil araştırması yapıp yapmadıkları sorulmuş, ancak hiçbirinin bir araştırma yaptırmadığı görülmüştür. Çalışanları arasında hisse senedi sahibi olanların olup olmadığını bilmedikleri ve çalışanları hisse senedi almaya teşvik etmek için de herhangi bir çaba göstermedikleri tespit edilmiştir. Yalnızca Sekoro A.Ş. Yatırımcı İlişkileri Direktörü Mehmet Ünal, geçen yılki halka arzlarını müteakip tüm çalışanlara hisse senedi armağan ettiklerini söylemiştir.(Mehmet Ünal ile görüşme.)
Ayrıca görüşülen tüm direktörler, hissedarlardan gelen şikayetleri ya da talepleri değerlendiren, şikayetleri sınıflayarak ortak çözümler getirmeye çalışan bir sisteme sahip olmadıklarını da belirtmişlerdir.
Görüşülen yetkililere son olarak Kocaeli’de faaliyet gösteriyor olmalarının yatırımcı ilişkilerini etkileyip etkilemediği sorulmuş, sadece Baysan Trafo A.Ş.’den Kıllan, İstanbul’a uzak olmanın fabrikayı ziyaret edebileceklerin sayısını azaltacağını ancak bu durumun yatırımcı ilişkilerini etkilemeyeceğini belirtmiştir. (Yıldırım Kıllan ve Cemal Erdoğan ile görüşme.)
Görüşülen diğer direktörler, herhangi bir etki hissetmediklerini beyan etmişlerdir. Ayrıca, şirketlerin Kocaeli’deki yerel basınla ilişkilerini geliştirmek adına herhangi bir girişimde bulunmadıkları da net bir biçimde gözlenmiştir. İsuzu yatırımcı ilişkileri direktörü Tömek, yerel basın yerine sektörel ve finansal basına ağırlık verdiklerini belirtirken (Bekir Tömek ile görüşme) yazılı görüş alınan Demisaş A.Ş. yetkilisi Konanç, (Hüseyin Konanç ile yazılı röportaj) konu ile ilgili görüş bildirmemiştir. Sekuro yatırımcı ilişkileri direktörü Ünal ile Baysan yetkilisi Erdoğan ise Kocaeli’de yerel olarak finansal anlamda bilgi aktaran bir basın yayın organı olmadığından yerel basına yönelik bir çalışmaya gereksinim duymadıklarını belirtmişlerdir. (Mehmet Ünal ve Cemal Erdoğan ile görüşme)
Finansal halkla ilişkiler, şirketin tüm finansal hedef kitleleriyle kurduğu tanımaya ve tanıtmaya yönelik stratejik iletişim faaliyetleridir. Tüm şirketler finansal anlamda halkla ilişkiler faaliyetlerinden yararlanırlar ancak özelde yatırımcı ilişkileri fonksiyonu ancak halka arzı olan şirketler için anlamlılık kazanmaktadır. Halka arzı olan tüm şirketlerinin yatırımcı ilişkileri departmanına sahip olma zorunluluğu, yatırımcı ilişkilerinin faaliyet ve sorumluluklarını artıran en önemli etkendir.
Her ne kadar görev tanımı itibarıyla halkla ilişkiler faaliyeti olarak görülse de uygulamada finansal çevrelerle ilişkiler, finans uzmanlarına ve onların yönetimindeki yatırımcı ilişkilerine bırakılmakta dolayısıyla finansal halkla ilişkilerin fonksiyonları da yatırımcı ilişkileri çalışanları tarafından yerine getirilmeye çalışılmaktadır. Öte yandan finans kökenli yöneticiler, hedef kitlesinin çift yönlü iletişim ihtiyacını karşılamaya çalışırken finansal iletişim becerilerini geliştirmeye zorlanmaktadırlar.
Yapılan araştırmalarda da gerek ülkemizde gerekse yurt dışında yatırımcı ilişkilerinin bir halkla ilişkiler faaliyeti olarak görülmediği ve departmanı oluşturan kişilerin çoğunlukla muhasebe ve finans kökenli oldukları ortaya konmuştur. Ancak son tüketicilerle yakın ilişkisi olan, spesifik hedef kitleleri nezdinde kurumsal imajı ve itibarı özenle ele alan büyük şirketlerde halkla ilişkiler departmanından destek alındığı görülmektedir.
Türkiye’de hisseleri Borsa İstanbul’da işlem gören 422 şirket olup bunlardan 16’sı Kocaeli il sınırları içinde faaliyet göstermektedir. Kocaeli’de faaliyet gösteren şirketler üretim ağırlıklı ve endüstriyel ürünler üreten yapıda şirketler olduklarından halkla ilişkiler faaliyetleri de yok denecek kadar azdır. Bu şirketlerde halkla ilişkilerin fonksiyonları, insan kaynakları ile pazarlama departmanlarına devredilmiştir. Dolayısıyla halka arzı olan şirketlerdeki finansal halkla ilişkiler çalışmaları da finans kökenli yöneticilerin ağırlıkta olduğu bir ekip tarafından ele alınmaktadır.
Sermaye Piyasası Kurulu’nun son yıllarda yayınladığı tebliğler uyarınca, halka arzı olan şirketlerin, finansal iletişimi açık ve şeffaf bir biçimde ele alması için gerekli önlemler alınmıştır. Yatırımcılara her türlü bilgi, “Kamuyu Aydınlatma Platformu” kullanılarak yapılan “Özel Durum Açıklamaları” ile aktarılmakta, faaliyet raporları hem bu platformda hem de şirketin resmi web sitesinde yayınlanmaktadır. Ayrıca web sitesinde yer verilmesi zorunlu olan ya da SPK tarafından önerilen birçok konu başlığı da diğer tüm şirketlerde olduğu gibi Kocaeli’deki şirketlerin web sayfalarında da mevcuttur. Bilgi Toplumu Hizmetleri, genel kurul raporları, kar payı dağıtım politikası, üç aylık raporlar, şirketlerin çoğunluğunun web sitesinde kolayca görülebilecek bir biçimde yer almaktadır.
Ancak şirketlerin bilgi verme dışında hissedarlarla çift yönlü iletişim kurma, onlara kurum hakkında ayrıntılı bilgi verme, isteklerini, beklentilerini, şikayetlerini öğrenip ele alma, yanıtlama ve çözüm üretme, finansal basınla iyi ilişkiler geliştirme, şirkete geziler düzenleme, direkt finansal çıktısı olmayan konularda da sermaye piyasasını bilgilendirme gibi ‘stratejik’ halkla ilişkiler çalışması sayılabilecek konularda herhangi bir çalışmaları bulunmamaktadır. Ayrıca faaliyet raporlarının açık ve net bilgiler vermesinin yanında belli bir estetiğe ve görselliğe sahip olması çabası görülmemekte, basın duyuruları ve toplantılarında halkla ilişkiler tekniklerinden yararlanılmamaktadır.
Özetle Kocaeli’deki şirketlerde yatırımcı ilişkilerinin finansal iletişim faaliyetleri daha çok kamu kuruluşlarında yapılan bir anlayışla sadece bilgi talep edenlere bilgi verilerek gerçekleştirilen ve halkla ilişkilerde kamuyu bilgilendirme modeli içinde ele alınabilecek olan bir gelişim çizgisi içindedirler.
2012 yılı itibarıyla borsada işlem gören Fortune 500 şirketleri Erişim Tarihi: 01.04.2014 Erişim Adresi: http://www.fortuneturkey.com/fortune500-2012/fortune500_borsaverilerine_gore.asp
Anadolu İsuzu Otomotiv San.Tic.A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.isuzu.com.tr
Aslan Çimento A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.aslancimento.com.tr
Bayram, F. (2012). Yatırımcı İlişkilerinin Çalışma Alanları ve Yöntemleri, İçinde Coşkun, M. (2012). Yatırımcı İlişkileri Yönetimi, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, No:1500, 7.Bölüm. ss.116-133
Baysan Trafo Radyatörleri San.Tic.A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.baysantrafo.com
Bebbington,J., Larrinaga,C. & Moneva,J.M.(2008). “Corporate Social Reporting and Reputation Risk Management”, Accounting, Auditing & Accountability Journal, Cil:21, Sayı:3 İçinde Vural, Z.B.A. ve Bat, M. (2013). Teoriden Pratiğe Kurumsal İletişim. İstanbul: İletişim Yay.
Bekir Tömek ile görüşme. (03.04.2014) Anadolu İsuzu Otomotiv Sanayi ve Ticaret A.Ş. Mali İşler Direktörü. Gebze/KOCAELİ
Borsa İstanbul Anonim Şirketi Hakkında - Hukuki Çerçeve Erişim Tarihi: 01.04.2014 Erişim Adresi: http://borsaistanbul.com/kurumsal/borsa-istanbul-hakkinda/hukuki-cerceve
Bragg, S.M. (2010). Running An Effective Investor Relations Department – A Comprehensive Guide, USA: John Wiley & Sons.
Bushee, B.J., & Miller, G.S. (2012). Investor Relations, Firm Visibility, and Investor Following. The Accounting Review American Accounting Association Vol. 87, No. 3 2012 pp. 867–897 DOI: 10.2308/accr-10211 Erişim Tarihi: 25.03.2014 http://knowledge.wpengine.com/wp-content/uploads/2013/09/1290.pdf
Clarke,C. (2008). Finansal Halkla İlişkilere Giriş, İçinde Theaker, A. (2008). Halkla İlişkilerin El Kitabı, İstanbul: MediaCat Yayınları
Çelik Halat ve Tel San.A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.celikhalat.com.tr
Demisaş Döküm Emaye Mamülleri Sanayi A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.demisas.com.tr
Dolphin, R.R. (2003). Approaches to Investor Relations: Implementation in the British Context, Journal of Marketing Communications, No:9, ss.29–43 DOI: 10.1080/13527260210167539
Eminiş Ambalaj Sanayi ve Ticaret A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.eminisambalaj.com
Federal Mogul İzmit Piston ve Pim Üretim Tesisleri A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.fmizp.com
Hamurcu, Ç.,& Aslanoğlu, S.(2013). New York Menkul Kıymetler Borsası (NYSE) İle İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) Arasındaki Etkileşim Ve Her İki Borsada İşlem Gören Turkcell Hisse Senetleri Arasındaki İlişki, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt:2, Sayı:7 Makalenin URL adresi: http://journals.manas.edu.kg/mjsr/archives/Vol_02_Issue_07_Period_2013/pdf_files/02_cagri%20hamurcu.pdf
Hektaş Ticaret T.A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.hektas.com
Hong, Y.,& Ki, E.J. (2006). How Do Public Relations Practitioners Perceive Investor Relations? An Exploratory Study, Corporate Communications: An International Journal, Vol. 12 No. 2, ss. 199-213 DOI 10.1108/13563280710744856
Hüseyin Konanç ile yazılı röportaj. (01.04.2014). Demisaş Döküm Emaye Mamülleri Sanayi A.Ş. Muhasebe Müdürü Darıca/KOCAELİ
İMKB 100 Endeksine Dahil Şirketlerin İnternet Siteleri Analizi 30.04.2009 tarihli araştırma TÜYİD Türkiye Yatırımcı İlişkileri Derneği Erişim Tarihi: 31.03.2014
Erişim Adresi: http://www.tuyid.org/tuyid/files/eklentiler/Website_IMKB100AnketSonuclari.pdf
İvaz, N. (2010), Şirket Web Sitelerinin Kamuyu Aydınlatmadaki Rolü Konulu Sunu, 03.06.2010 Erişim Tarihi:31.03.2014 Erişim Adresi: http://www.tuyid.org/files/mevzuat_sunumlar/MGC20100630.pdf
Kamuyu Bilgilendirme Platformu http://www.kap.gov.tr/kap-hakkinda/genel-bilgi.aspx
Kara, F.Z., Sarıkaya,M, & Temizel,F.(2009). Yatırımcı İlişkileri Yönetiminde Güven ve Ekonomiye Etkisi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi (C.X I,S I, 2009) ss.279-307
Karademirlidağ, İ.,& Yılmaz, R.A. (2010). Yatırımcı İlişkileri ve Finansal Halkla İlişkiler Bağlamında Şirketlerin Paydaşlarıyla İletişim Kurma Biçimleri: Web Siteleri Üzerinde Bir İnceleme, Marmara İletişim Dergisi, Sayı:10, ss.125-144
Kelly, K.S., Laskin, K.V., & Rosenstein, G.A.(2010). Investor Relations: Two-Way Symmetrical Practice, Journal of Public Relations Research, 22(2):182–208, DOI: 10.1080/10627261003601630
Kent Gıda Maddeleri San.ve Tic. A.Ş. Kurumsal Web sitesi www.mondelezinternational.com
Kiousis, S., Popescu, C., & Mitrook,M. (2007). Understanding Influence on Corporate Reputation: An Examination of Public Relations Efforts, Media Coverage, Public Opinion, and Financial Performance From an Agenda-Building and Agenda-Setting Perspective, Journal Of Public Relations Research, 19(2), 147–165
Laskin, A.V. (2011). How Investor Relations Contributes to the Corporate Bottom Line, Journal of Public Relations Research, 23(3):302–324, DOI: 10.1080/1062726X.2011.582206
Laskin, A.V.(2009). A Descriptive Account of the Investor Relations Profession, A National Study, Journal of Business Communication, Volume 46, Number 2, April 2009, ss. 208-233 DOI: 10.1177/0021943608328078
Logo Yazılım San. Tic. A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.logo.com.tr
Marshall Boya ve Vernik Sanayi A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.akzonobel.com
Mehmet Ünal ile görüşme. (01.04.2014). Sekuro Plastik Ambalaj Sanayi A.Ş. Ticari İşler Müdürü Gebze/KOCAELİ
Mogel,L.(1993). Making it in Public Relations, USA: First Collier Books.
Nurettin Şeftalioğlu ile görüşme (01.04.2014). Hektaş Ticaret T.A.Ş. Finansman Müdürü. Gebze/KOCAELİ
Okay,A, & Okay,A. (2001). Halkla İlişkiler Kavram, Strateji ve Uygulamaları, İstanbul: Der Yayınları
Özer, E.(2008). Yatırımcı İlişkileri El Kitabı, Deloitte Kurumsal Seri, Erişim tarihi:31.03.2014 http://www.denetimnet.net/UserFiles/Documents/Turkey-tr_ks_yatirimciiliskileri_040708.pdf
Petersen, B.K, & Martin, H.J. (1996). CEO Perceptions of Investor Relations as a Public Relations Function: An Exploratory Study, Journal Of Public Relations Research. 8(3), ss.173-209
Pimaş Plastik İnşaat Malzemeleri A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.pimas.com.tr
Polisan Holding A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.polisan.com.tr
Sarkuysan Elektrolitik Bakır San. ve Tic. A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.sarkuysan.com.tr
Sekuro Plastik Ambalaj San.A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.sekuro.com.tr
Selva Tarhan ile görüşme. (01.04.2014). Sarkuysan Elektrolitik Bakır San. ve Tic. A.Ş. Finans Sorumlusu Darıca/KOCAELİ
Temizel F.(2010). Yatırımcı İlişkileri Yönetimi Uygulamaları, Muhasebe ve Finansman Dergisi MUFAD, Nisan 2010, Sayı:46 ss.175-188
Temizel, F., Sarıkaya, M., & Bayram, F. (2010). Yatırımcı İlişkileri Yönetiminde İletişim ve Bilgi Teknoloji-lerinin Rolü: İMKB 50 Endeksi Uygulaması, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt: 24, Sayı: 2 ss.1-20
Tosun, N.B. (2002). İşletmelerin Finansal Değer Oluşturma Çalışmalarında Halkla İlişkiler ve Reklamın Rolü, Gazi Üniversitesi İletişim Dergisi, 2002/15, ss.89-114 Makalenin URL Adresi: http://iletisimdergisi.gazi.edu.tr/arsiv/15.pdf#page=94
Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. Kurumsal Web Sitesi www.tupras.com.tr
Sermaye Piyasası Kurulu, Sermaye Piyasasında Finansal Raporlamaya İlişkin Esaslar Tebliği (II-14.1) Resmî Gazete 13 Haziran 2013 Perşembe Sayı: 28676 Erişim Tarihi: 31.03.2014 Erişim Adresi: http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/06/20130613-11.htm?submenuheader=null
Sermaye Piyasası Kurulu tarafından ülkemizdeki kurumsal yönetim uygulamalarının geliştirilmesi amacıyla hazırlanan Seri:IV No:41 sayılı tebliğ Erişim Tarihi:31.03.2014 Erişim Adresi: http://www.spk.gov.tr/duyurugoster.aspx?aid=2008319⊂id=0&ct=c
Sermaye Piyasası Kurulu verilerine göre hisseleri borsada işlem gören şirketlerin listesi http://www.spk.gov.tr/apps/everi/details.aspx?type=hasborsa Erişim Tarihi: 01.04.2014
Yatırımcı İlişkileri Anketi Sonuçları 31.05.2008 TÜYİD Türkiye Yatırımcı İlişkileri Derneği Erişim Tarihi: 31.03.2014 Erişim Adresi: http://www.tuyid.org/tuyid/files/eklentiler/Website_AnketSonuclari.pdf