Zencefil - Eczacı Dergisi™
Ekrem SezikKöşe Yazıları 14 Ağustos 2015 eczaci 0
Zencefil, Zingiber officinale bitkisinin ya olduğu gibi veya dilimlenerek kuru- tulmuş rizomu yani toprakaltı gövde- sidir. Üstündeki mantar tabakasından kısmen veya tamamen kurtarıldıktan sonra...
Zencefil, Zingiber officinale bitkisinin ya olduğu gibi veya dilimlenerek kuru- tulmuş rizomu yani toprakaltı gövde- sidir. Üstündeki mantar tabakasından kısmen veya tamamen kurtarıldıktan sonra kurutulur. Z. officinale’nin tropikal ülkelerde tarımı yapılmaktadır. Hindis- tan, Nijerya, Çin, Japonya, Endonezya, Avustralya, Jamaika gibi ülkeler önemli zencefil üreticisidirler. Dünya üretiminin % 35’ini Hindistan yapmaktadır. Ülke- mizde bazı denemeler var. Ama henüz yeterli sonuç alınamadı.
Drogta, uçucu yağ (% 1-4), gingeroller (% 4-7.5), nişasta (en çok % 50), lipitler (% 6-8), proteik yapıda maddeler vd. bulunmaktadır. Uçucu yağ seskiterpe- noitler (α-zingiberen, β- seskifellandren, α- kurkumen…) bakımından zengindir.
Avrupa Farmakopesi uçucu yağın %1.5’tan; USP ise %1.8’den daha az olma-
masını ister. USP ayrıca gingerolün % 0.8, nişastanın %42’den az olmamasını; şogaollerin ise % 0.18 den fazla olma- masını ister. Taze rizomdaki gingeroller kurutma sırasında şogaollere dönüş- mektedir. Esas etki gingerollerde olduğu için şogaol oranının yüksek olmaması istenmektedir.
Taze zencefil sebze, kurusu baharat olarak asırlardır kullanılmaktadır. Batı ülkelerinde baharat olarak ve ekmek, bisküvi, kek, puding, çorba, bira, şarap vd. gıdaların yapımında zencefilin kullanılmasının yanında, rizomlardan elde edilen uçucu yağ ve oleorezin de kullanılmaktadır. Gıda olarak kullanım- ların yanında değişik geleneksel tıp sistemlerinde de ilaç olarak kullanılmış ve kullanılmaktadır.
• MÖ iki binli yıllarda yazılmış Ayurve- dik Tıp (AT) kitaplarında kullanılışı ile il- gili kayıtlar bulunmaktadır. Halen, AT’da karminatif, hazmı kolaylaştırıcı, koliklere
ve basura karşı, kronik cilt hastalıkların- da kullanılmaktadır.
• Geleneksel Çin Tıbbı’nda ise öksürüğe, kusmaya, karın ağrısına karşı, lumbago, ishal, romatizma, diş ağrısı gibi rahat- sızlıkların yanında koleraya karşı ve ilaç formüllerindeki diğer bitkilerin zararlı etkilerini azaltıcı olarak kullanılmaktadır. • Anadolulu Romalı hekim-eczacı Dioscorides’in (MS 2. yüzyıl) Materia Medica adlı meşhur kitabında sindirim sistemi rahatsızlıklarında kullanılabilece- ği, mide ve bağırsaklar için yararlı olduğu kayıtlıdır.
Avrupa tipi fitoterapide kabul edilen kullanılışlarına gelince :
• Avrupa İlaç Kurumu (EMA) tarafın- dan hazırlanan monografta, zencefil hem geleneksel bitkisel tıbbi ürün (GBTÜ) hem de bitkisel ilaç olarak kabul edilmektedir. Bitkisel ilaç olarak: vasıta tutmasında kusma ve bulantıyı önlemek için (seyahate çıkmadan 1 saat önce ,1-2 g toz); GBTÜ olarak ise vasıta tutmasının belirtilerine (750 mg) ve hafif gaz , şiş-
kinlik ve spazm görülen sindirim sistemi rahatsızlıklarına karşı (180 mg/ 3 defa) kullanılabileceği kabul edilmektedir. Piyasada, bu dozlara göre geliştirilmiş ürünleri bulunmaktadır.
• ESCOP (Avrupa Bilimsel Fitoterapi Birliği) ve WHO (Dünya Sağlık Teşkilatı) monograflarında ameliyat sonrası kus- malarına karşı ve hamilelerde bulantı ve kusmayı önleyici olarak kullanılabilece- ği belirtilmiştir.
• Kemoterapi sırasındaki bulantı ve kusmayı önlemek için kullanılabileceği de kabul edilmektedir.
Zencefilin geleneksel tıp sistemlerinde çok sayıda ve farklı kullanılışlara sahip olması, Batılı araştırıcıların zencefilin bu kullanılışlarına biraz şüpheyle bakmala- rına sebep olmuştur. Ama, son otuz yılda yapılan araştırmalar, bu kullanılışların önemli bir kısmını açıklayan sonuçlar verince, bu şüpheler yok olmuştur. Zencefil ve etkili maddeleri üzerinde her yıl çok sayıda araştırma yayımlanmak- tadır. Bu araştırmalardan çıkan sonuçları birkaç cümle ile özetleyelim.
• Çok sayıda invitro ve invivo deney, taze ve kurutulmuş zencefil ekstresinin antienflamatuvar etkisinin bulunduğu- nu ortaya çıkarmıştır. Bu etkinin daha çok araşidonik asit metabolizmasının COX-2’nin inhibisyonu yoluyla meydana geldiği düşünülmektedir. Gingerol ve şogaollerin antienflamatuvar etkiden sorumlu olduğunu gösteren çalışmalar bulunmaktadır.
• Hiperlipidemik ve hiperglisemik yapılmış deney hayvanlarının
lipit ve glikoz seviyelerinde
zencefil ekstresi ile anlamlı
düşmeler tespit edilmiştir.
Etki mekanizması bilin-
• İnvitro ve invivo çalış-
malar, zencefil ekstrakt-
larının ve zencefildeki
bazı maddelerin koruyu-
cu ve tedavi edici antikan-
ser etkiye sahip olduğunu
henüz tam bilinmemektedir.
• Termojenik ve analjezik etki ile ilgili çalışmalar var ama yetersizdir.
• Zencefilin midenin boşalmasını artırdı- ğını gösteren çalışmalar bulunmaktadır ama çalışma sayısı azdır.
• Osteoartrit, romatoit artritte kullanımı ile ilgili ümit verici çalışmalar vardır. Son yıllarda bu çalışmalar artmıştır ama bu amaçla ilaç olarak kullanımı için daha fazla araştırma yapılması gerektiği kanaatindeyim.
• Taze zencefil kökü ve alkollü ekstre- lerinin antioksidan etkiye sahip olduğu değişik antioksidan aktivite tayin yön- temleri ile gösterilmiştir. 6-gingerol ve 6-şogaolün bu etkiden sorumlu olduğu düşünülmektedir.
• Zencefil ekstrelerinin değişik mikro organizmaların üremesini önlediği çok sayıda çalışma ile gösterilmiştir. Zencefil uçucu yağı ve oleorezininde antimikro- biyal etki ekstrelerine göre daha fazladır . • Soğuk algınlığında vücut direncini artırmak için çayının veya tozunun balla karıştırılıp kullanılması gibi yolları da tavsiye edebiliyoruz.
Araştırmalar, zencefilin antioksidan, antienflamatuvar, antikanser gibi yeni etkilerini de ortaya çıkarmıştır. Antioksidan etkisinin bulunması soğuk algınlığında veya vücut direncini artır- ma hatta bazı kanserlerde etkili olma- sını açıklamaktadır.
Değişik kanser hücrelerine olan etkileri üzerindeki çalışmalarda genellikle po- zitif sonuçlara ulaşılmıştır. Ama kan- seri önler veya kanser ilacı demek için henüz çok erkendir. Daha çok çalışma gerekmektedir. Kısacası, zencefile artık sadece değişik yararlı etkileri bulunan bir baharat denemez. Bulantı ve kusma- ya karşı olan etkilerinin bilimsel verileri yeterli olduğu için ilaç olarak kullanıl- makta. Diğer etkileri üzerinde yapılan çalışmalar arttıkça, değişik amaçlar için kullanılabilecek yeni bitkisel ilaçların elde edilmesine aday bir drog.
Çin’de hem gıda hem ilaç olarak emni- yetle kullanılabilecek 70 bitkisel ürün listesi içinde yer alıyor. Diğer taraftan, Amerikan Gıda ve İlaç Kurumu’nun (GrAS) “genel olarak güvenilir” bitki grubunda yer almaktadır. Bunlar zencefil için çok pozitif değerlendirmeler. War- farin ile etkileşim yaptığını gösteren ya- yınlar bulunmakta. Zencefil bir drogun gıda, aromatizan, bitkisel çay, takviye edici gıda, geleneksel tıbbi bitkisel ürün ve ilaç olabileceğini gösteren çok güzel bir örnek.
Sağlık ve mutluluk dileklerimle.