Cuma, 08 Eylül 2017 21:21 tarihinde yayınlandı.
Atmosfer ve Yerkabuğu
Dünya'nın katmanları,dıştan içe Atmosfer/Havaküre,
Yerküre,dıştan içe doğru çeşitli bileşim ve fiziksel özelliklerdeki kalın katmanlardan yapılmıştır.Bu katmanlardan herbiri küresel şekillidir.
Litosferde Si ve Al maddelerinin yoğunluğundan, bu tabakaya Sial adıda verilir.
Barisfer + Pirosfer = Endosfer adı verilir.
Yerküre'nin merkezinde katı haldeki nikel ve demirden oluşan İç Çekirdek bulunuyor/5000 Santıgrat derece gaz halinde olması gerekirken üzerindeki büyük basınç etkisi ile katı haldedir.Bu çekirdeği çevreleyen Dış Çekirdek ise,içindeki sülfür ve oksijen nedeniyle erime noktası düştüğü için sıvı halde bulunan nikel ve demirden oluşuyor.4.5 milyar yıldır soğumasına rağmen hala çok sıcak olan çekirdek,Yerküre'nin manyetik alanının oluşmasındaki etkendir.
Daha sonra gelen ve Alt Manto ve Üst Manto diye ikiye ayrılan Manto ise,kısmen ya da tümüyle eriyik durumdaki kayaçlardan oluşan magmayı içeriyor.Demir,magnezyum,silikon ve oksijence zengin mineralleri içeren Mantodan sonra,bu katmanların en incesi olan ve okyanuslar ile kıtaları barındıran Yerkabuğu bulunuyor.Oksijen ve silikonca zengin Yerkabuğu'nda,okyanus tabanlarını oluşturan bazalt,en çok bulunan kayaç.Kıtalardan oluşan kabuk kısmı ise bazalt ile daha az yoğun olan granit, kumtaşı, kireçtaşı vb maddelerden oluşuyor.
Dünya'yı çepeçevre saran gaz örtüsüne atmosfer denir.Atmosferin alt sınırı,kara ve deniz yüzeyleriyle çakışır.Üst sınırını ise yerçekiminin etkisi belirler. Ekvator'dan kutuplara doğru yerçekimi arttığı için atmosferin şekli Dünya'nın şekli gibi küreseldir.
Atmosfer kendini oluşturan gazların karışımı ve gidişindeki farklılıklar nedeniyle çeşitli katlara ayrılmıştır.Bu katlar yeryüzünden yukarılara doğru troposfer, stratosfer, şemosfer, iyonosfer ve ekzosfer şeklinde sıralanır.
Atmosferin, yeryüzüne temas eden, alt bölümüdür.Tüm gazların % 75 inin bulunduğu bu katmanda yoğunluk en fazladır.
Troposfer,yerden havaya yansıyan ışınlarla alttan yukarıya doğru ısınır.Bu nedenle alt kısımları daha sıcaktır.Yerden yükseldikçe sıcaklık her 100 m.de yaklaşık 0,5°C azalır.
Güçlü yatay ve dikey hava hareketleri görülür.Yerden yüksekliği 6-16 km arasında değişir.
Troposferin üstündeki katmandır. Yatay hava hareketleri görülür.
Sıcaklık her yerde yaklaşık -50°C dir.
Stratosfer-İyonosfer arasındaki katmandır.
Stratosfer ile Şemosfer arasındaki 19-45 km arasında oksijen azot haline gelerek ultraviyole ışınlarını tutar. Üst sınırı yerden 80-90 km yüksekliktedir.
Mor ötesi(ultraviyole)ışınlarının,molekülleri parçalayarak iyonlar haline getirdiği katmandır.Yerçekimi azaldığı için iklim üzerinde belirgin bir etkisi yoktur.
Radyo dalgalarını yansıtır Üst sınırı yerden 250-300 km yüksekliktedir.
En üst tabakadır.Yerçekimi çok azaldığından gazlar çok seyrektir. Hidrojen ve helyum gibi hafif gazlar bulunur. Atmosfer ile uzay arasında geçiş alanıdır. Kesin sınırı bilinmemekle birlikte üst sınırının yerden yaklaşık 10.000 km yükseklikte olduğu kabul edilmiştir.
-Püskürük külteler,volkanları oluşturan magmanın yer kabuğu içinde yavaş yavaş soğuması ile Granit vb.yeryüzünedeki püskürüklerinin ani soğuması ile Obsidiyen cam vb. külteler oluşur.
-Tortul külteler,organik maddelerin basıncın etkisi ile uzun yıllar sonucu taşlaşmasıyla oluşan kültelerdir.Kireç taşı vb.
-Metamorfik/Başkaşım külteleri,ısı ve basıncın etkisi ile kültelerin başkalaşımıdır.Mermer vb.
Dünyamızın Ekvatorda şişkin, Kutuplarda basık olan kendine has şekline GEOİD denir.
Ekvator çevresi: 40.076 km Kutuplar çevresi: 40.009 km
Ekvator yarıçapı: 6378 km Kutuplar yarıçapı: 6357 km
Dünyanın güneş çevresinde dönerken izlediği yola yörünge ,meydana getirdiği düzleme de yörünge düzlemi(ekliptik düzlem)denir. Dünyamızın yörüngesi elips biçimindedir.
Dünyamız güneşe bazen yaklaşır,bazen güneşten uzaklaşır.Dünyanın güneşe en yakın olduğu tarih 3 ocaktır.En uzakta olduğu tarih ise 4 temmuzdur.
Dünya güneşe yaklaşınca güneşin çekim kuvveti artar.Böylece dünya güneş çevresinde daha hızlı dönmeye başlar.Sonuçta şubat ayı 28 gündür.Yani K.Y.K de kış mevsimi iki gün kısa olmaktadır.
Dünya güneşten uzaklaşınca çekim kuvveti ve hız azalır.Sonuçta yaz mevsimi K.Y.K.de iki gün daha uzun olmaktadır.
-Kısacası elips biçimindeki(elipsoid) yörünge mevsim sürelerinin farklı olmasında etkilidir.Dünyamızın yörüngesi daire biçiminde olsaydı,mevsim süreleri birbirine eşit olacaktı.
Ekvator düzlemi ile ekliptik arasında 23°27' yer ekseni ile ekliptik arasında 66°33' açı olması;
-Dönencelerin oluşmasını sağlar.Dönence,kuzey ve güney yarım kürelerde güneş ışınlarının en son dik geldiği noktalara denir.
-Gece gündüz uzunluğunun sürekli değişir.Bu değişim en az Ekvator'dadır.Kutuplara doğru gidildikçe gece gündüz değişimi artar.
-Güneşin doğuş ve batış konumu ile saatinin değişmesi olur.
Kutup bölgelerinde 24 saatten uzun gece ve gündüzlerin oluşması.Örnek,Kutup noktalarında 6 ay gündüz,6 ay gece yaşanması.
23 EYLÜL (EKİNOKS TARİH)
Güneş ışınları ekvatora dik düşer. K.Y.K.de sonbahar,G.Y.K.de ilkbahar başlar.
Aydınlanma dairesi kutup noktalarına teğet geçer.Gece ve gündüz eşitliği yaşanır.
Güneş tam doğudan doğup,tam batıdan batar.
Aynı meridyen üzerindeki bütün merkezlerde güneş aynı anda doğar,aynı anda batar.
Bu tarihten sonra K.Y.K.de 12 saatten daha uzun gece yaşanmaya başlar.Bu durum 21 mart tarihine kadar devam eder.
Kuzey kutup noktasında güneş batar.
21 ARALIK (SOLSTİS: GÜNDÖNÜMÜ
Güneş ışınları oğlak dönencesine dik düşer.
K.Y.K. de kış, G.Y.K.;de yaz mevsimi başlar.
Aydınlanma dairesi kutup dairelerine teğet geçer.K.Y.K.de en uzun gece, G.Y.K.en uzun gündüz yaşanır.Aynı meridyen üzerindeki noktalardan güney kutup noktasına yakın olanda güneş daha erken doğar,daha geç batar.
Kuzeye doğru geceler, güneye doğru gündüzler uzar.Bu tarihten sonra yurdumuzda geceler kısalmaya,gündüzler uzamaya başlar.Bu durum 21 haziran tarihine kadar devam eder.
21 MART (EKİNOKS,GECE GÜNDÜZ EŞİTLİĞİ)
K.Y.K.de ilkbahar,G.Y.K.de sonbahar başlar.
Bu tarihten sonra yurdumuzda gündüzler 12 saatten daha uzun olmaya başlar. Bu durum 23 eylül tarihine kadar devam eder.
Diğer bütün özellikler 23 eylül ile aynıdır.
21 HAZİRAN (SOLSTİS,GÜNDÖNÜMÜ)
Güneş ışınları yengeç dönencesine dik düşer.
K.Y.K.de yaz , G.Y.K.;de kış mevsimi başlar.
Aydınlanma dairesi kutup dairelerine teğet geçer.K.Y.K.en uzun gündüz,G.Y.K.de en uzun gece yaşanır.Aynı meridyen üzerinde kuzeye doğru gidildiğinde gündüzler,güneye doğru gidildiğinde geceler uzar. Aynı meridyen üzerindeki merkezlerden kuzey kutup nokrasına yakın olanda güneş daha erken doğar, daha geç batar. Bu tarihten sonra yurdumuzda gündüzler kısalmaya başlar. Bu durum 21 aralık tarihine kadar devam eder.
Yerkabuğunun şeklini değiştiren etmenler;
-İç kuvvetler/Volkanlar ve Yerkabuğu hareketleri/Birdenbire ve şiddetli olan hareketler/Depremler ve Yavaş ve sürekli olan hareketler/Alçalma,yükselme ve kıvrılma.
Yerkabuğu bir taraftan yıprnırken diğer taraftan yenilenir.
Fosil ve yararları;
Fosil,Canlıların çürümeyen kısımları tortul külteler içinde kalarak taşlaması sonucu oluşan canlı izleridir.
-Yerkürenin oluşumu ve yaşı ile ilgili bilgi verirler/Tortul kültelerden hareketle.
-Bügün yaşayan canlılarala soyları tükenmiş canlılar arsındak ilişki, benzerlik, evrimleşme ve yaşadıkları bölgelerin iklimleri hakkında bilgi verirler..
1- Dünya diğer gezegenler yanında oldukça büyük.
2-Dünya solar sistemdeki 5. büyük gezegen
3-Güneşle kıyaslandığında nerdeyse bir nokta...
4-Ancak güneşten daha büyük yıldızlarda var. Sirius,Pollux, Arcturus ...gibi.Artık dünyadan eser yok
5-En büyük yıldız ise Arcturus değil. Rigel, Aldebaran, Betelgeuse
ve en büyüğü Antares...
Ay,dünya'nın uydusudur.Dünya'ya olan uzaklığı 385 Km dir.Sıcaklığı gündüz +130,gece -173 Santıgrat derecedir.Ay yüzeyinde oluşan sıcaklığı dengeleyecek bir atmosfere sahip değildir.Ay'ın Dünya çevresindeki dönüşünü 27 gün 7 saatte tamamlar.Ay'ın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ile dünyanın çevresindeki donüş hızı aynı olduğundan hep aynı yüzü görünür.Tozla kaplı olan ay yüzeyinde 30 kadar krater bulunur.
Ay'ın yüzölçümü Dünya'nın 1/4 ü kadardır.
Ay'ın kütlesi Dünya'nın 1/50 si kadardır.Bu sebeple Ay'da yerçekimi azdır(dünyadakinin 1/6 sı kadardır).
Hava ve su yoktur. Meteorolojik olay (iklim) görülmez.
İç ısısını kaybetmiştir.Bundan dolayı volkanik olay görülmez.
Ay,güneş'ten aldığı ışığı yansıtarak görünür.Bu nedenle Dünya'nın bir noktasından izlenirse dünya'nın çevresindeki hareketinden dolayı ilk dördün,dolunay,sondördün,
yeni ay ve arada geçiş şekilleri/hilal görülür.
Yeni ay evresinde ayı göremeyiz.İlk dördün evresi eğri kısmı sağa doğru,son dördün evresinde eğri kısmı sola doğru,Dolunay evresinde yuvarlak bir tepsi gibi görünür.
Ay tutulması:Dünyanın güneş ile ayın arsına girmesi ile ay güneşten ışık alamayınca dünyanın gölgesinde kalmasıdır.Tıkla Ay Tutulması
Güneş tutulması: Ayın güneş ile dünyanın arasına girmesi ile dünya güneşten ışık alamayınca ayın gölgesinde kalmasıdır.Tıkla Güneş Tutulması
Ayın dünya çevresinde hareketi sırasında kütle çekimi nedeniyle denizlere etki eder.Denizler bir taraftan kabarırken diğer taraftan alçalır.Bu olaya Gel-Git denir.
Ay günü,Dünyadaki herhangi bir meridyenin ard arda iki kez Ay'ın karşısından geçinceye kadar geçen süredir.Bu süre 24 saat 50 dakikadır.
Güneş günü:24 saattir.
-Ay günü ile güneş günü arasındaki zaman farkından dolayı bir yerde Ay her gün bir önceki güne göre 50 dakika geç gözlenir ve gel-git olayı bir öncekine göre 50 dakika geç oluşur.
Yeniay ve dolunay evrelerinde büyük gel-git/yükselme-Alçalma yaşanır.Sebebi dünya,ay ve güneşin aynı doğrultuda olmasıdır.İlk ve son dördünde ise küçük gel-git yaşanır.