Osmanlı İktisadi Düşünce Tarihi - iktisat.biz
Osmanlı İktisadi Düşünce Tarihi	27 Eylül 2015Yorum EkleyinSerdar Serdaroglu
Facebook Twitter Google Plus LinkedIn Kitap: A history of ottoman economic thought: Developments before the nineteenth century,
Yazar: Fatih Ermiş,
Dördüncü bölüm, hane halkı ekonomisine (ilm-i tedbir-i menzil) Osmanlı entelektüel ve devlet adamlarının nasıl yaklaştığının kısa bir izahından ibarettir. Burada hane halkı ekonomisi ya da orijinal hâliyle bahsedilen ‘household economy’ kavramı için kabul edilen kavramsallaştırma daha çok ‘ev ekonomisi-ev yönetim bilimi’ kavramlarıdır.(1) İslam düşünce tarihi içerisinde önemli yeri olan ve Ermiş tarafından bu bölum içerisinde Aristo geleneğine dayandığından bahsedilen ilm-i tedbir-i menzil kavramı Antik Yunan felsefesinde ve literatürdeki ele alınış örnekleriyle beraber tartışılmıştır. İktisadi düşünce tarihi kitaplarında genel anlamda klasik öncesi dönem tarif edilirken kullanılan para-iş bölümü-tasarruflar-gelir-adil fiyat ve faiz ile gider gibi bazı iktisadi kavramların doğasının ne olduğu argümanları bu bölüm içerisinde karşımıza Osmanlı entelektüellerinin ilm-i tedbir-i menzil tartışmasında kullandıkları birer araç olarak çıkmaktadır. Buna göre paranın doğası, üretim ve ticaretin devamlılığı ile paranın saklanması ve harcanması üzerine yapılan tanımlamalar dikkat çekicidir. Ermiş, Osmanlı entelektüellerinin paranın ve iş bölümünün Osmanlı toplumsal yapısındaki rolünü ve bizatihi bu kavramların doğasının ne olduğunu kavramsal olarak İbn-i Haldûn, Gazzâlî, Kınalızâde, Naima gibi klasik düşünürlerin dilinden tartışırken tasavvufun Osmanlı kültürü içindeki rolünün Osmanlı iktisat düşüncesi üzerindeki güçlü etkisini dillendiren Ahmed Güner Sayar’a da kulak verdiği görülmektedir.
Osmanlı iktisadi düşünce tarihini yazmak, yazmaya teşebbüs etmek ve özellikle de 19. yüzyıl öncesi dönem için buna kalkışmak hayli güç bir çabaya denk düşmektedir. Hocalarımızın deyimiyle bu iş tıpkı bir sabunu sıkıca avucunuzda tutmak gibidir; zordur ve nihayet elinizden kolayca kayıp gider. Bu zorluk gerek modern öncesi dönemin iktisat politikaları veya düşüncesine olan yaklaşım tarzı farklılığıyla gerekse de kaynakların bize sınırlı bilgi sunmasından ileri gelmektedir. Buna rağmen Fatih Ermiş’in bu çabası takdire şayan bir çabadır. Türkçe literatürde bu alanın tartışmasız en önemli eserlerini telif etmiş olan Ahmed Güner Sayar’ın müstakil bir kitap olarak yayımladığı eseri dışında kuşkusuz birçok çalışma(2) da kaleme alınmıştır. Türkçedeki bu çalışmaların aksine İngilizce literatür içerisinde, Ermiş’in bu katkısının dışında, spesifik olarak çok az sayıda yayın bulunmaktadır.(3) Kuşkusuz bahsi geçen çalışma-yayın azlığı da Osmanlı iktisat düşüncesi konusunun çalışılmasının zorluğunu gösteren bir başka veri olarak kabul edilebilir.
Burada akılda tutulması gereken Osmanlı bürokrat veya sefirlerinin en nihayetinde birer devlet görevlisi oldukları gerçeğidir. Kısaca söylemek gerekir ki Osmanlı toplumundaki iktisadi meselelerin tahlilinde ya da herhangi bir tarihî olayın anlaşılmasında çift taraflı kaynak kullanımının, kaynakların çeşitliliği yardımıyla belgelerin söylediklerinin kontrol edilmesi önemlidir. Bu doğrultuda kaime uygulamasının sorunlu olduğu bir dönemden örnek verilebilir. II. Abdülhamit Döneminde kaimenin istikrasızlığı nedeniyle özellikle esnaf ve zanaatkâr mağdur oluyordu. Buna istinaden o dönemde İstanbul’da özellikle ekmek fiyatlarında ciddi dalgalanmalar yaşanmaktaydı. Bu nedenle devlet ekmek fiyatlarını sabitleme yolunu seçmişti. Bunun giderilmesi için fırıncıların ekmek fiyatlarına zam teklifi arşiv belgelerine göre sürekli reddediliyor ve bu durum bizi ekmek fiyatlarına zam yapılmadığı sonucuna götürüyordu. Ancak gerçekte dönemin gazetelerinden anlaşıldığı kadarıyla İstanbul Şehremaneti’nin ekmek fiyatlarını kaime dalgalanmaları nedeniyle sürekli yenilediği bilgisi elimizde mevcuttur.(4) Sadece arşiv belgelerinden hareketle dönemin şartları analiz edilseydi bu fiyat değişikliklerinden habersizce bir sonuca varılmasının önüne geçilemeyebilirdi. Bu örneğin gösterdiği bakış açısıyla Ermiş’in Osmanlı bürokratlarının yazdıklarına ek olarak bazı fetva mecmualarına, ahkâm defterlerine veya hukuk risalelerine -bu risaleler dönemin önemli hukuki meselelerin çözülmesi amacıyla kaleme alınmış görüş metinleridir- bakması bu çeşitliliği ve kontrolü sağlayabilirdi.
(1) Bu kavramsallaştırma için bk. Orman (2001).
(2)Bu çalışmaların yazarlarını şu şekilde sıralamak mümkündür: Z. Fahri Fındıkoğlu, Sabri Ülgener, Hilmi Ziya Ülken, Niyazi Berkes, Şerif Mardin, Sabri Orman, Zafer Toprak, Rifat Önsoy, Tevfik Çavdar ve Abdüllatif Şener. Ayrıca Mehmet Genç’in 2000 yılında yayımlanan “Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi” isimli eseri doğrudan düşünce tarihi çalışması olmamakla beraber hiç kuşkusuz Osmanlı iktisadi dünya görüşünün netleşmesi bakımından bir köşe taşı niteliğindedir. bk. Genç (2000).
(3) Bu yayınların en önemlisi şüphesiz ki Eyüp Özveren’in çalışmasıdır. bk. Özveren (2002, s. 129-144).
(4) Bu örneğin ayrıntılı bir biçimde izahı için bk. Akyıldız (1998, s. 165-170).
EtiketlerIktisadi Dusunce Tarihi Osmanli Osmanli Iktisadi Dusunce Tarihi Osmanli Iktisat Tarihi Osmanli Tarihi	Şu yazılar dikkatinizi çekebilir
Beni sonraki yorumlar için e-posta ile bilgilendir. Beni yeni yazılarda e-posta ile bilgilendir.	Sahtekarlık, Budalalar, ve Finansal Piyasalar	Tesadüfün Böylesi…	Yorumlayın	Paylaş!