Bu soru yıllar boyunca o kadar çok soruldu ki? Bir tarafta, Türkçenin yazıldığı gibi okunduğu iddiası ile Türkçenin bu özelliğinden gururla bahsedenler, bir tarafta da konuya hiçbir açıklama getirmeden “Hayır efendim, Türkçe yazıldığı gibi okunan bir dil değildir.” diye kestirip atanlar… Ancak bu tartışmalara değinmeden önce sormamız gereken şu: Bir dilin yazıldığı gibi okunması ne demektir ki?
Fonetik Dil Tartışmaları
Tartışmalar içerisinde fonetik dil diye bir ifade ortaya çıkıyor. Buna göre deniyor ki: “Türkçe fonetik bir dildir, o yüzden yazıldığı gibi okunur, okunduğu gibi yazılır.” Oysa herhangi bir dildeki tüm kelimeleri, yazıldığı gibi harf harf, hece hece telaffuz etmek veya okunduğu gibi yine harf harf, hece hece yazıya dökmek kolay değildir. Yani bir dile “fonetik dil” diyebilmemiz için, dilin yazılı biçimi ile sözlü biçimi arasında yüzde yüz bir uyum olması gerekir. Bu mümkün olmadığı için, kavram boşa çıkıyor. Ancak yine de dilleri bu kavrama uzaklıkları ve yakınları kapsamında ele alabiliriz.
İngilizceyi ele alalım. Örnek olarak şu kelimenin telaffuzuna bakalım: late
Büyük ihtimalle sözcüğü, Türkçe söyleniş kurallarına göre yazıya dökmeye kalkarsak “leyt” şeklinde telaffuz ettiniz. Peki, şimdi bu harfleri içeren başka bir İngilizce sözcük daha var sırada: chocolate
Sözcük, “çâklıt” şeklinde telaffuz edilebilir. Yani, Türkçe yazarsak “leyt” ve “lıt” şeklinde iki farklı okunuş ortaya çıkıyor. Bu durumda, İngilizce gibi bir dilde, sadece harflere bakarak kelimeleri telaffuz etmenin zorluğunu fark etmiş bulunuyoruz. Elbette buradaki ana faktör, dillere diğer dillerden aktarılan kelimeler… Etimolojik bir iz sürersek, bu örnekteki kelimenin İspanyolcadan, İspanyolcaya da Nahuatl lehçesinden aktarıldığını görüyoruz. Hâliyle kelimenin bir başka dile aktarıldığında, o dilin telaffuz kurallarına uyum sağlamayan bir direnişi olabiliyor. Bu durumda “fonetik dil” ifadesinin pek de karşılığı olmuyor; ancak elbette “fonetik” diye bir alan var. Fonetik (ses bilgisi), çeşitli dillerdeki sesleri, kelimeleri telaffuz ederken bize yardımcı olan bir dil bilimi koludur. Yani, her dil için “fonetik”ten faydalanabiliriz, ama bir dili sınıflandırırken “fonetik veya fonetik olmayan dil” demek biraz zorlama duruyor; çünkü “fonetik diller” değil, ancak “fonetik yazımlar” söz konusu olabiliyor.
Bir dildeki kelimeleri, fonetik sözlüklere bakmadan, sadece yazıya bakarak telaffuz etmek istersek, o dilin sıkı sıkıya kurulmuş telaffuz kurallarının olması gerekir. İngilizcenin bu örneğe uymadığını gördük. Peki dilimiz bu konuda hangi noktadadır? Hemen bir örnekle dilimizi de bu süzgeçten geçirelim. Şimdi şu kelimeyi günlük yaşamınızdaki bir sohbette söylerken düşünün kendinizi: yapacağım
Bu sözcüğü “ya-pa-ca-ğım” şeklinde hece hece pekâlâ okuyabiliriz. Kimsenin konuşmasına karışmak bizim haddimiz değil; ama gerçekten böyle mi konuşuyoruz veya böyle konuşmak kulağa nasıl geliyor? Bu sözcüğü veya bu yapıdaki benzer sözcükleri düşünün; “yapacağım”, “edeceğim”, “geleceğim”, “gideceğim” gibi hece hece sesleterek anlatmıyoruz bu eylemleri, “yapıca:m”, “edice:m”, “gelice:m”, “gidice:m” şeklinde telaffuz ediyoruz (en azından, doğru bir diksiyonla böyle olması gerekir). Dilimizde, işte buna benzer kurallar veya kuralların dışında kalan, ama kendine has söyleniş şekilleri kazanmış istisnalar var. Söylediğimiz gibi, aslında her dil bundan az veya çok nasibini almış durumdadır. Doğal olan da budur. Yazıda belirginlik, görsellik, yapı esastır; konuşma ve dinlemede ise akıcılık, kulağa hoş gelirlik, ahenk aranır.
Dilimizdeki telaffuz kuralları ve istisnaları ile ilgili incelemeyi bir başka yazıya bırakıyor ve hepinize nezaket dilinin egemenliğinde bir yaşam diliyorum.