Edebiyat	Thomas Mann ve Buddenbrooks: Bir Ailenin Çöküşü (1)	Hakan Yalnız
“Kendimin ve ailemin başından geçenleri romanlaştırmıştım. Fakat bir büyük burjuva evinin dağılışını anlatırken bundan daha önemli bir iş başardığımın, sonu gelen ve dağılan bir toplum dönemini haber verdiğimin bilincine varmış değildim.” Thomas Mann, aktaran Horst Verlag (314)
Thomas Mann’ın “Bir Ailenin Çöküşü” (“Verfall Einer Familie”) alt başlığı ile yayımladığı ve Almanya edebiyatında “bildungsroman”, daha alt kategoride ise “familienroman” olarak bilinen Buddenbrooks, bizi Buddenbrook ailesinin 1835-1877 yılları arasındaki dört kuşak boyunca devam eden çöküş sürecine (ve geri dönüşlerle birlikte 1835 öncesine) tanık ettiriyor. Tanıklık, yalnızca ailenin yaşadıklarıyla kalmıyor; dönemin ekonomik, siyasi ve sosyal koşullarına kadar uzanıyor. Klasik ile modern arasında bir köprü olarak da nitelendirebileceğimiz Buddenbrooks’ta Thomas Mann pek çok otobiyografik izler bırakmıştır. Bu, ilk romanlarda sıklıkla rastlanan bir durumdur. Örneğin Mann’ın Wagner tutkusuna ya da gerçek ismini kullandığı doğuma bakmak yerine, babası Johann ve Konsül Johann’ın benzerliğine, hatta tüccar ailenin son üyesi ve sanatçı ruhlu oğlu Hanno ile Mann arasındaki benzerliğe bakmak yeterli olacaktır. Daha açık ifade etmek gerekirse roman için Thomas Mann’ın gençlik yıllarının bir özetidir diyebiliriz. Buddenbrooks’u yazarken Mann’ın zorlandığını, hatta aralıklarla Savaş ve Barış’ı, Anna Karenina’yı okuduğunu, Rus ve İskandinav yazarların kendisine yol gösterdiğini kendi hayatını anlattığı Lebensabriß’de görmekteyiz. Ancak romancılığının yanında eşine az rastlanır bir bilgi birikimine sahip olan Mann bu işin üstesinden kolaylıkla gelecek ve tarihler 1929’u gösterdiğinde Nobel komitesinin “Başlıca, çağdaş edebî çalışmaların klasiklerinden biri olarak tanınan, fevkalade romanı Buddenbrooks sayesinde” sunumuyla Nobel Edebiyat Ödülü’nün sahibi olacaktır.
Ve şimdi romanı daha iyi tahlil edebilmemiz için öncelikle önemli tarihlere ve dönemin Almanya’sına bir göz atmamız gerekiyor.
1835 Yıllarında Lübeck
Almanya bu yıllarda, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu’nun boşluğunu doldurması amacıyla kurulmuş olan Alman Konfederasyonu ile yönetilmekteydi. Pek çok federe devlet yönetimde söz sahibiydi ki 1811’den 1813’e değin Fransız boyunduruğu altında kalan Lübeck, 1815’ten sonra da Alman Konfederasyonu’na üye olmuştu. O yıllara baktığımızda Lübeck’in Baltık Denizi’ndeki en önemli limanlardan birisi olduğunu görürüz. Ticari hacmi her ne kadar 14. ve 15. yüzyılları, yani Hansa Birliği’nin merkezi olduğu yılları aratıyor olsa da yine de Lübeck, bölge adına en önemli liman konumundadır, en azından 1845 gıda krizine ve demir yollarının öneminin 1870’lerde kat be kat artmasına kadar.
1845 ve Sonrası
1845 yılına kadar inişli çıkışlı bir şekilde ama pek de rahatsızlık duymadan ticari faaliyetlerine devam eden Lübeck’li tüccarları rahatsız eden gelişmeler patlak vermeye başlamıştı, bu gelişmeler üzerine Karl Grün sosyal meselenin git gide zamanın konusu olduğunu belirten yazılar yazıyordu. Gazetelerde “ücretli işçiliğin kaldırılması, emeğin düzenlenmesi, sosyalizasyon” gibi başlıklar göze çarpmaya başlamıştı. Ve 1848 yılına gelindiğinde Karl Marx ve Friedrich Engels Komünist Manifesto’yu yayınladı (Mart Devrimleri) ve bu tarihten itibaren içine girilen bu süreç Alman topraklarının kaderinde çok farklı yollar çizecekti.
Bu tarihlere baktığımızda 1848-1871 arasında iki büyük mesele ile karşılaşırız: İlki Birleşik Almanya planları, diğeri ise Fransa ve İngiltere üzerinden gelen sosyalist etki. Romana baktığımızda da bu değişim sürecinin etkilerini fazlasıyla hissederiz; örneğin babasından farklı olarak Thomas’ın tutucu liberaller tarafında yer alması dönem için şaşırtıcı gelmemektedir ya da 1848 ayaklanmaları sırasındaki aşçı kız Trina’nın “Biraz daha bekleyin Bayan Konsül, bu böyle devam etmeyecek çünkü bu düzen değişecek. O zaman ipekli elbiseler giyip kanepeye sizin yerinize ben oturacağım ve siz bana hizmet edeceksiniz.” (Mann 159) sözleri iyi birer ipucudur. Burada aslında Mann’ın yapmaya çalıştığı bir yandan değişimi bizlere gösterirken diğer yandan da o günün Almanya’sındaki “devrimci” kitlenin ne kadar lümpen bir durumda olduğuna işaret etmek olabilir. 1860 ve 1870 Dönemleri
İkinci Schleswig-Holstein Savaşı, Viyana Antlaşması, Avusturya-Prusya Savaşı derken karışıklar ve belirsizlikler içinde geçen birkaç on yıldan sonra çok başlılığı nihayete erdirme derdinde olan Alman prensleri ve kıdemli ordu komutanları 18 Ocak 1871’de, Aynalar Galerisi’nde 1. Wilhelm’i Alman İmparatoru ilan ettiler ve 2. Reich’ı kurdular. İşte Buddenbrook ailesinin çöküşü de hemen hemen bu tarihlere denk gelmektedir. Abraham H. Lass, Buddenbrook ailesinin çöküşü için şöyle diyor:
Buddenbrook ailesi, dış şartların herhangi bir baskısı altında değil de, psikolojik kuvvetlerin tesiri altında gerileyen ve düşen ticari ailenin hikâyesidir. Ailenin her nesilde, daha kuvvetli bir şekilde ortaya çıkan, ailenin muhtelif mensuplarının enerjisini ve kendilerine olan güvenlerini körelten anti-burjuva ruhu bunda bilhassa rol oynadı. Diğer sebepler arasında ailenin bazı üyelerinin disiplinli yasayıştan ayrılmaları, bazılarının da sanat kabiliyetine sahip olmaları olduğu söylenebilir. Bunlar, aile üyeleri arasında tembellikten ölümün şiddetle arzu edilişine kadar değişen his ve durumlar yaratmıştır. (261)
Ancak tarihlerin altında Lass’ın söylediğinin tersine; sermayenin el değiştirmesi, Buddenbrook tipi soylu ailelerin artık tedavülden kalkması, aile şirketlerinin değil çok uluslu dünya şirketlerinin piyasaları kontrol etmesi, el üretiminden otomasyona geçiş ve dünya pazarlarının kontrolünün sözünü ettiğimiz şirketlerin eline geçmesiyle değişen bir Avrupa görüntüsü yatmaktadır. Burada Lass kısmen yanlış bir yaklaşımla -bir bakıma- var olan genel koşulları bir kenara bırakıp özel koşulların özel bir sonuç doğurduğunu ileri sürmektedir. Ne var ki bu çöküş Buddenbrooklar’a has bir çöküş değildir; dönem incelendiğinde bu tip ailelerin yavaş yavaş yok olduğunu görürüz. Elbette kendi dinamiklerinde kendilerine has değişimler ve bozulmalar yaşamışlardır ancak bu bozulmaların toplumsal zeminini göz ardı etmek romanı dar bir çerçeveye oturtmaktan başka bir şey olmayacaktır. Nihayetinde bu tarihler ve bu gelişmeler bizi şu tabloyla karşılaştırır: Yükselen ve birleşmiş bir Almanya ama kaybetmiş bir Buddenbrook ailesi ya da kaybetmiş klasik burjuvazi.
Roman “Büyük Yemek” öncesinde, Mann’ın bize aile bireylerini, evdeki hizmetçileri ve iki aile dostunu (kentin şairi olarak tanınan J. J. Hofsstede’i ve Doktor Grabow’u), Rahip Wunderlich’i, Krögerler’i, Köppenler’i ve Langhalslar’ı (Lübeckli diğer burjuva ailelerini) tanıtmasıyla başlar. Bu kabaca tanıtıma karşın karakterlerin dış görünüşlerini, jest ve mimiklerini ince detaylarına kadar anlatır. Bayan Konsül Buddenbrook’un saçlarından, genç Thomas’ın dişlerinin sarılığına (ki laytmotif tekniğini ustalıkla uygulayan Mann bize ölümler ve diş rahatsızlıkları arasında ince oyunlar oynayacaktır), Ida Jungmann’ın şivesine kadar. Hatta Mann bir yerde Christian’ı betimlerken “Elmacıkkemiklerinin altında göze batan birkaç çizgi, yüz biçiminin tazeliğini ve çocuksu görüntüsünü uzun süre koruyamayacağını gösteriyordu.” (Mann 15) diye belirtir ve karakterin okuyucuda oluşacak olan imgesine sert bir dokunuş yapar. Sonrasında ailenin istemediği birisiyle evlenmiş ve uzaklaştırılmış üyesi Gotthold’u tanırız. Büyükbaba Johann Buddenbrook’un daha o doğarken Gotthold’a karşı nefret beslediği ortadadır, sebebi ise büyük bir sevgi beslediği ilk karısının Gotthold’u doğururken acılar içinde hayatını kaybetmesidir. Bay Grünlich’in sahneye çıkmasıyla birlikte Tony’nin de kaderi romana iz bırakmaya başlayacak ve bir yaz akşamı Bay Grünlich aileyi ziyarete geldiği sırada Tony her ne kadar nefret etse de, her ne kadar karşı çıksa da bu “sözde” tüccar Grünlich ile evlenmek zorunda kalacaktır. Tony’nin Bay Grünlich ile evliliği tam anlamıyla bir burjuva ahlakının özetidir, şöyle ki Tony öncelikle kesinlikle karşı çıktığı bu evliliği bir süre sonra kendi yaşamının refahı ve şirketin çıkarları adına kabul etmek zorunda kalacaktır. Tony bu evlilik gerçekleşmeden önce Travemünde’de Morten adlı birisiyle tanışır ve ondan oldukça etkilenir. Onun dünyaya karşı olan ve kendi bildiği kalıpların dışındaki görüşlerinden ve yine ona göre oldukça fazla olan bilgisinden çok hoşnuttur. Morten’e sorduğu safça sorulara daha önce hiç duymadığı hatta duyduğunda bile anlamlandırmakta güçlük çektiği kavramlar işitir; imparatorlukların yıkılması, özgürlük, işçi sınıfı, emek ve sermaye gibi kavramları konuşmaya başlar ancak ailenin ve şirketin baskısı öyle güçlüdür ki yukarıda belirtilen ahlak ve sorumluluk açmazından kendisini tam anlamıyla hiçbir zaman kurtaramaz. Tony’nin bu “aykırı” döneminden geriye kalan ve pek önemi de kalmayan sadece şu satırlardır: “Tony birdenbire Morten’le aynı görüşleri paylaşıyormuş gibi hissetti, onun ‘Özgürlük’ dediği şeye karşı büyük bir anlayış, ne olduğunu pek sezemediği, ama içten içe kendisinin de özlediği bir anlayış beslediğini düşünüyordu.” (Mann 127). Kim bilir, Tony belki de gerçekten bu anlayışı kavramıştı, onu saran çemberin baskısını hissetmiş ve kuralların dışına çıkmak istemişti belki de, belki de Tony sadece bilinmeye karşı duyulan o cezbedici merakı duyuyordu.
Buddenbrook ailesinin bir alametifarikası da aile bireylerinin ve şirketin başından geçen önemli olayların yer aldığı bir nevi kutsal kitap konumuna yükseltilmiş olan aile defteriydi. Tony 22 Eylül 1845 günü masaya oturdu ve uzun uzun düşündü; bir yandan altın yaldızlı aile defterine bakıyor, diğer yandan gelecekte hangi soyadına sahip olması gerektiğini ve önemsenme duygusunun ona kendisini nasıl da iyi hissettirdiğini düşünüyordu. Babasının “bir zincirin halkası gibi” (Mann 143) diyerek not düştüğü benzetmeyi düşünüyordu, en sonunda kendisinin de bu zincirin bir halkası olması gerektiği kararına vardı, kendisi de bu cemiyetin kutsanmış ve zengin bir üyesi olarak yaşamaya devam etmek istiyordu. Eline kalemi aldı ve adının yazılı olduğu kısma şu notu düştü: “. . . 22 Eylül 1845’te Hamburglu Tüccar Bay Bendix Grünlich’le nişanlandı.” (Mann 143).
1848 Paris ayaklanmasının etkileri Lübeck’e sıçradığı sırada sınıf ayrımına dayalı seçim hakkını savunan Konsül Johann Buddenbrook eşini rahatlatmak için “Sevgilim, yalvarırım sana, ne olur boşuna korkup heyecanlanma… Bir grup genç insan bir araya gelmiş, belediye önünde ya da pazar yerinde biraz gösteri yapacaklar… Devlete çok çok birkaç pencere camına mal olur, hepsi bu kadar.” (Mann 169) diyordu. Kalabalık bir grup ihtilal arzusu ile Temsilciler Meclisi önünde toplanmıştı ve Mann burada yine sivri diliyle hem bu -Lebrecht Kröger’in deyimiyle- “ayaktakımının” teori ve pratikten yoksunluğunu, hem de aristokrat elleriyle stresten başını ovuşturan “burjuva takımının” vahşetini alttan alta incelikle bize göstermektedir. Bunu, kayınpederinin “Bu aşağılık yaratıklara saygılı olmalarını öğretmek için kurşun ve barutla üzerlerine gitmek gerekir…” (Mann 169) sözüne ve konsülün yanında çalışan ayaklanmada başı çeken Corl Smolt’un “Bilmem nasıl söylesem… İstediğimiz şey… Daha fazla bekleyemeyiz… Şey… İhtilal yapmak istiyoruz.” (Mann 171) sözlerine bakarak daha iyi kavrayabiliriz.
Mann, Thomas. Buddenbrooklar: Bir Ailenin Çöküşü. Çev. Kasım Eğit ve Yadigar Eğit. İstanbul: Can, 2012.
Verlag, Horst Erdmann. Sosyal Gerçekçilik Açısından Alman Edebiyatı: Başlangıcından Günümüze. Çev. Ahmet Arpad, Ahmet Cemal ve Burhan Arpad. İstanbul: Altın, 1970.
ÖncekiNew York Yanılsamaları'nda Kimlik Arayışı	SonrakiArgo: Sinema ve Diplomasi	Felsefe