ASUMAN AKGÜN - MASUM SANILAN ÇOĞU BİTKİ ZEHİRLİDİR - Akdeniz'in Haber Sitesi
Tarih: 01-06-2018 09:24:00 Güncelleme: 07-07-2018 08:13:00
Akdenizwebhaber, Akdeniz’in doğallığını, dürüstlüğünü, güvenilirliğini, içtenliğini ve samimiyetini yansıtan sıcacık bir Akdeniz dergisi olacak anladığımız kadarıyla.
Akdenizwebhaber in çıkartılmasında emeği geçen tüm kişileri-yöneticisinden çaycısına kadar tüm emekçilerini- yürekten kutluyoruz ve kendilerine sıcacık bir “Hoşgeldiniz, Allah utandırmasın, başarılarınız daim, ömrünüz uzun olsun” diyoruz.
Biz de “çorbada tuzumuz olsun” istedik. Bundan böyle “Sağlık Otağı”adlı bu köşede Anadolu’nun en önemli kültürel özelliklerinden “otacılık” ya da diğer adıyla “bitkilerle tedavi”, ya da bilimsel adıyla “fitoterapi” konusunda bilgiler paylaşacağız siz değerli okuyucularıyla.
Ancak şifalı bitkilerle ilgili bilgileri vermeden önce bu bitkilerin kullanılması ile ilgili bilinmesi gereken önemli ve öncelikli bilgilere değinmek yararlı olacaktır.
Sağaltımda kullanılan bitkiler, bilindiği gibi özellikle üniversitelerin eczacılık fakültelerinde ders olarak okutulmaktadır. Eczacılık öğrencileri, eğitimleri boyunca öncelikle botanik dersi (bitkiler, latince adları, bitkilerin kısımları, özellikleri, birbirlerinden ayırıcı özellikleri, bitkilere ait bilinmesi gereken tüm bilgiler), sonra farmakognozi dersi (bitkisel ve biyolojik asıllı ilaç hammaddesi bilgileri) alırlar. Laboratuvarları da olan farmakognozi derslerinde “hangi bitkinin, hangi kısmı (yaprak, dal, çiçek, kök vs), ne zaman toplanırsa (sabah, akşam), hangi etken madde (asıl şifa veren ya da zehir etkisi gösteren aktif madde) ne kadar oranda(% oran olarak) bulunur; bu aktif madde laboratuvar koşullarında hangi işlemlerden geçmek suretiyle ilaç olarak kullanılabilen madde haline gelir” gibi bilgiler iyice öğrenilir. Ayrıca farklı kimya ve formülasyon dersleri ile bu aktif maddelerin hangi işlemlerden geçirilmek sureti ile nasıl ilaç haline getirileceği bilgisine de sahip olurlar. Aldıkları farmakoloji (ilaç bilimi) dersleri ile ilaç konusundaki bilgilerini iyice pekiştirirler. Bu nedenle eczacılar; gerek ilaç, gerekse bitkisel ilaç konusunda iyi bir bilgi birikimine sahiptirler ve ilacı en iyi bilen meslek grubunu oluşturur eczacılar.
Hekimler ise, botanik, farmakognozi ve kimyasal formülasyon gibi dersler almazlar eğitimleri boyunca. Ancak, vücudun bölümleri ve işleyişiyle ilgili bilgileri (anatomi ve fizyoloji) iyice öğrenirler. Bu işleyişte bir aksaklık olduğunda (patofizyoloji) ve bu patolojik olan (normal olmayan ve bozulmuş olan)durumun ilaç tedavisi (farmakoterapi) ile nasıl düzeleceğini öğrenirler. Bu nedenle teşhis ve tedaviyi en iyi hekimler bilir.
Bu bilgiler ışığında vücutta oluşan bir sorunu hekimin doğru olarak belirleyip, bunun tedavisi konusunda ilaç tedavisine ek olarak ya da olmayarak gereksinim duyduğu bitkisel ilacı veya bitkisel bir destek formülasyonunu bir eczacıdan hazırlamasını istemesi en doğru tedavi şekli olacaktır.
Hemen her gün TV ekranlarında ya da gazetelerde eczacılık mesleği dışındaki ya da fitoterapi uzmanlığı olmayan ve sağlıkla ilgisi olmayan meslek gruplarının, ya da bu konularda hiçbir eğitimi olmayan sıradan kişilerin bu tür bitkilerle ilgili çok da doğru olmayan, hatta zararlı olabilecek bilgileri (örneğin, “her gün 3 litre maydonoz suyu için, cildinize iyi gelir” gibi) verdiği görülmektedir. TV ve gazete köşelerinde, internette gördüğü, duyduğu ve çoğunlukla doğru olmayan kirli bilgileri kendilerinde ve ailelerinde uygulamaya çalışan kişilerin çoğunlukla başta karaciğerleri olmak üzere böbreklerine vs. zarar verdiği, hatta bazen maalesef ölümle sonuçlanan istenmeyen durumlara yol açtığı (örn. altın çilek ile ölüm vakaları, papatya çayı içirtilen çocukların zehirlenmesi, çok fazla maydonoz suyu içilmesine bağlı karaciğer hasarı vs) görülmektedir.
Çok masum sanılan çoğu bitki, bilinçsiz bir şekilde ve aşırı miktarda tüketildiğinde maalesef çok zehirli etki yapabilmektedir. Daha da önemlisi bitkilerin çoğu birbirine benzediği için bu konuda iyi bir eğitim almamış kişiler tarafından verilen ham, eksik ya da yanlış bilgiler, bu konuda hiç eğitimi olmayan kişilerin akıllarında kaldığı şekilde tüketiliyorsa; doğru bitki yerine yanlış bitki de tüketilebilmekte ve istenmeyen sonuçlarla karşılaşılaşılabilmektedir (örn. maydanoz zannedip toplayıp, yedikleri ottan zehirlenen aile).
Doğru bitki kadar, doğru miktar da çok önemlidir. Doğru miktarın tek başına bilinmesi dahi yeterli olmamaktadır. Doğru kişi de önemlidir. Bir kişide yararlı etki sunan bir aktif madde, başka bir kişide zararlı etki sunabilmektedir. Bu nedenle “bana iyi geldi, sen de al”, ya da “komşuya iyi gelmiş, ben de alayım” yaklaşımı doğru bir yaklaşım olmayacaktır. Bir kişinin herhangi bir sağlık sorunu varsa (örn. yüksek tansiyon, düşük tansiyon, şeker hastası, kalp hastası, astım, karaciğer ya da böbrek rahatsızlığı vs) ve/veya başka ilaçlar kullanmakta ise bir bitki çayı (hangi aktif maddeyi ne miktarda içerdiği bilinmiyorsa), bitkisel bir ilaç ya da bitkisel bir gıda takviyesi kullanırken çok dikkatli olmalıdır. Kullanmak istediği bitkisel ürün içerisindeki herhangi bir aktif madde, almakta olduğu diğer ilaçlarla çok tehlikeli etkileşimlere girebilecek ve çok masum zannedilen bu bitkisel maddeler, kişiye yarar değil, aksine zarar verebilecektir.
Ağız yoluyla alınan her madde( bitkisel çay, bitkisel ilaç, diğer ilaçlar, gıda katkı maddesi adı altında satılan bitkisel ürünler, gıda olarak tüketilen bitkiler vs.) önce mideye uğrar, orada mide asiti ile parçalanır, ince barsaklara geçer ve buradan emilmek suretiyle kana geçer. Kana geçen maddeler kan yoluyla vücudun birçok yerine ulaşır. Karaciğer, alınan maddelerin ana metabolizma organıdır ve zehirli maddelerden vücudu arındırırır. Detoksifikasyon (toksik, yani zehirli maddelerden vücudu arındırma) işlemi yapar. Bu nedenle karaciğer, adeta bir çamaşır makinası gibi çalışır. Alınan maddeleri vücut için yararlı hale getirmeye ve zehirli etkilerinden arındırmaya çalışırken, kendisi yıpranır. İkinci önemli husus, bu tür aktif maddelerin karaciğer yanında böbreklere de zarar verebileceği konusudur. Böbrek, ana boşaltım organı olduğu için karaciğerden sonra en fazla zarar uğrayan organ durumundadır. Bu nedenle bu maddeleri alırken karaciğere ve böbreklere zarar verebileceği ihtimali mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.
Bir başka önemli nokta ise, aktarlardan alabileceğiniz rastgele bir bitki, bu bitkileri toplayanlar ya da satıcılar tarafından başka bir bitki ile farkedilmeksizin karıştırılmış ve farkedilmemiş olabilir. Bunu aktar farkedemez, ancak bu konuda iyi bir eğitim almış botanik, farmakognozi ya da fitoterapi uzmanı bir eczacı farkedebilir. Bu konuda en fazla karıştırılan bitkilerin başında Melissa officinalis (Oğul otu) gelmektedir. Melisa yaprağı adı altında satılan ve sakinleştirici amacıyla bitki çayı olarak kullanılan yaprakların çoğu maalesef gerçek melisa değildir ve sakinleştirici etki yapan aktif madde içermemektedir. Bir diğer bitki papatya çiçeğidir. Yine çoğunlukla sakinleştirici bazen karın ağrısı veya gaz gidermek amacıyla bitki çayı olarak kullanılan Matricaria chamomilla (Alman papatyası) yerine zehirli olan bir başka papatya satılabilmektedir. Ayrıca papatya çayı, kan pıhtılaşmasını engelleyen (kan inceltici) ilaçlarla, etkileşime girmekte ve etki şiddetlenmektedir. Masum zannedilen bitkiler doğru kullanılmadıkları zaman çoğunlukla yarar değil zarar sunmaktadır.
Aktarlardan “ilaç yerine kullanılabilecek olan bitkilerin” satılması bakanlık tarafından izinli ve yasal değildir. Ancak denetimler de yeterli değildir. Bu nedenle bu tür bitkisel ürünleri ve çayları kullanacak olan kişilerin daha dikkati olması ve vücuduna alacakları ve ilaç yerine kullanacakları her maddeyi kendilerinin de kontrol etmeleri ve bir eczacıya ve/veya fitoterapi uzmanlığını almış olan bir hekime danışarak güven duydukları ürünleri tüketmeleri gerekmektedir.
Fitoterapi uzmanı olmayan ve bu konuda yeterli eğitimi olmayan sağlık alanı dışında eğitimi olan ve yeterli kimya bilgisi de olmayan bazı kişiler, TV’lerde verdikleri yanlış bilgilerde “bunlar bitkiseldir, doğaldır, bu nedenle kimyasal madde içermezler” demektedirler. Halbuki şifa sağlayan ve bitkisel çay olarak kullanılan tüm bitkiler, içlerinde bulunan kimyasal maddeler, yani aktif maddeler(etken maddeler) sayesinde etkinlik gösterirler. Eğer içlerinde kimyasal bir madde yoksa farmakolojik etkinlikleri de yoktur.
Ayrıca bu tür bitkilerdeki aktif maddelerin tamamı yarar sağlayan bileşenlerden oluşmamaktadır. Bazıları oldukça zararlı bileşenlerdir. Burada önemli olan, bir bitki içindeki kimyasal maddenin bir ilaç olarak ve şifa verici bir madde olarak kullanılacaksa mutlaka “alanın yararına olması” ve “miktarının ayarlanabilmesi” hususudur. Ancak bu takdirde bitkisel bir bileşen, ilaç olarak ve sağaltım amacıyla kullanılır. Ne kadar ve hangi türde aktif madde taşıdığı belli olmayan bir bitkisel bileşen ya da bitkinin bir kısmı asla ilaç olarak kullanılamaz. Bu durumda miktarı ayarlanamayacağı için yarar yerine zarar sağlar.
Bir bitkinin doğal olması, onun hiçbir zararının olmadığı anlamına gelmez. Unutulmamalıdır ki Papaver somniferum (Haşhaş) bitkisinin olgunlaşmış kellesinden elde edilen “Afyon Sakızı”ndan elde edilen morfin ve kodein de doğaldır. Ancak çok güçlü bağımlılık yapan ve narkotikler sınıfında yer alan, ağrı kesici maddelerdir. Aynı şekilde tütün yaprakları içerisinde bulunan nikotin de Nikotina tobacum bitkisinden elde edilmektedir ve doğaldır.
Doğru bitki, doğru kişiler tarafından, doğru hazırlanma yöntemi ile hazırlanarak, doğru miktarlarda, doğru kişilere verildiğinde yararlı olabilmektedirler. Aksi takdirde bu bitkisel ilaçlar, bitkisel ürünler ya da bitki çayları, yarar yerine zarar verebilmektedirler. Bu nedenle önce “zarar vermemeye” maksimum oranda dikkat edilmelidir.
Bunun için de bu konularda yeterli bilgi birikimine ve eğitime sahip olan eczacılardan ve fitoterapi uzmanı hekimlerden yardım alınmalıdır.
Bu bilgilerin ışığında bundan sonraki günlerde ele alınacak ve kültürel özellikleri anlatılacak olan şehirlerde, kullanılmakta olan bitkisel kaynaklı şifa veren maddeleri elimizden geldiğince doğru bilgilerle anlatmaya çalışacak ve yazılarımızın sizlere yarar sunmasına gayret edeceğiz.
Ancak, bu köşenin; bizden size olduğu kadar, sizden bize de bir paylaşımı olmasını ve interaktif bir köşe olmasını istiyoruz.
Bizlerle paylaşmak istediğiniz ve sizin yörenizde çeşitli sağlık sorunlarının sağaltımında şifa verici amaçla kullanılan bitkilerle ilgili bilgileri bizlere aşağıdaki adrese göndermeniz durumunda bu bilgileri sırasıyla ele alınan şehirlerde işleyerek sizlerle paylaşmaya devam edeceğiz.