11. Sınıf Dil ve Anlatım Ders Notları | Etüt Odası Öğrencilerin Buluşma Noktası
Bu türün oluşumunda Yunan ve Latin Edebiyatı yazarlarının etkisinin olmasıyla birlikte bu tür ,16. yy'da Fransız yazarı Montaigne tarafından geliştirilmiştir. Daha sonra Bacon bu türün gelişimine hizmet etmiştir.
Deneme insanı ilgilendiren her şeyi konu alabilir. Bizim edebiyatımızda da en çok eleştirel deneme türü gelişmiştir. Bu türün Cumhuriyet döneminde öne çıkması kayda değerdir. Denemenin özelliğini Nurullah Ataç'ın şu sözleriyle özetleyebiliriz:"Deneme, ben'in ülkesidir. ‘Ben' demekten çekinen, her görgüsüne, her görevine ister istemez -kendisinden- bir parça kattığını kabul etmeyen kişi denemeciliğe özenmesin."
Montaigne bu türü dünya yazınına sokmuş ve bu türün Batıda yaygınlaşmasını sağlamıştır. Onun içe bakışı önemlidir. Yazdığı yazıları "Essais" Denemeler' adlı eserinde toplamıştır.
Theophile Gautier, Anatole France, Hiyolyte Taine, Alain , Andre Gide , Albert Camus da Fransız Edebiyatı'nın önemli denemecileridir. Alain , insanca yaşama sanatının en iyi örneklerini verir. Gide , toplumu boşlayan denemeleriyle dikkat çeker. Albert Camus'un yazma notları içinde ise en önemlisi varoluşçuluk üzerine olanlardır.
Başlıca İngiliz denemecileri şunlardır: Francis Bacon, Joseph Addison, İrlandalı Richard Steele.
Deneme türünün diğer bir öncüsü de John Locke'tur. İnsan Anlağı Üzerine Bir Deneme ve Tabiat Kanunu Üzerine Bir Deneme adlı eserleri vardır.
Ortega Y. Gasset ise İspanya'nın önemli denemecilerindendir. İnsanın tarih ve toplum içindeki yeri üzerine denemeler yazmakla birlikte yalnızlık ve bunalım denemelerinin ana temalarıdır.
Bizde bu türün ilk örneklerini Şinasi , Ziya Paşa ve Namık Kemal vermiştir. Ahmet Mithat Efendi'nin gazetelerindeki yazıları , Abdülhak Hamit Tarhan'ın ‘Makber Mukaddimesi' de deneme niteliklidir.
Tanzimat'ın ikinci kuşağı , mizaç itibariyle denemeye daha eğilimlidir. Servet-i Fünun Döneminden Tevfik Fikret ve Cenap Şehabettin'in deneme nitelikli eserleri vardır. 20. yy. edebiyatımızda Ahmet Haşim ve Yahya Kemal deneme türüne yeni bir nitelik kazandırmıştır. Yakup Kadri'nin başarılı birer deneme sayılacak yazıları vardır. Cemil Meriç de denemeleri ile dikkati çeker. Bu dönemde Nurullah Ataç'ın öncülük ettiği eleştirel deneme türü birçok yazar tarafından örnek alınır ve devam ettirilir. 1960 sonrasında Özdemir İnce ve Hilmi Yavuz gibi yazarlarımız tarafından tekrar yükseliş gösterir.
Ahmet Haşim'in Bize Göre (1928) ,Gurabahane-i Laklakan (1928) ;
Ahmet Rasim'in bir çok yazısı ; Mahmut Sadık'ın Takvimden Yapraklar (1912) ;
Refik Halit Karay'ın Bir Avuç Saçma (1939) , Bir İçim Su (1931) , İlk Adım (1941) , Üç Nesil Üç Hayat (1943 ) , Makyajlı Kadın (1943) , Tanrıya Şikayet (1944) ;
Falih Rıfkı Atay'ın Eski Saat (1933) , Niçin Kurtulmak (1953) , Çile (1955) , İnanç (1965) , Pazar Konuşmaları (1966) , Kurtuluş (1966) , Bayrak (1970) gibi kitaplarını saymak mümkündür.
Bizim edebiyatımızda denemecilerin üzerinde en çok yazdıkları alandır. Yahya Kemal deneme türünün sağladığı imkan konusunda ‘Edebiyata Dair' adlı önemli bir eser verir. Bu eser eski cemiyetin ruhu üzerine yapılmıştır.
Cumhuriyet Döneminin başlıca deneme yazarları, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, Ahmet Hamdi Tanpınar, Suut Kemal Yetkin, Vedat Günyol, Melih Cevdet Anday, Mehmet Fuat, Salah Birsel, Mermi Uygur, Fethi Naci, Cemal Süreyya, Selim İleri'dir.
Denemeleriyle en çok dikkati çeken yazarımız Nurullah Ataç'tır. Eleştirerek yeni düşüncelere ulaşmak yöntemini edebiyatımıza getirmiştir. Denemelerini dil, yenilik, mutluluk, değişim, sanat, öznellik ve nesnellik temalarıyla biçimlendirir. Günlerin Getirdiği, Karalama Defteri, Sözden Söze, Ararken, Diyelim, Söz Arasında, Okuruma Mektuplar, Söyleşiler, Prospero ile Caliban, Güncelerinde denemeleri yayınlanmıştır.
Yazılı kültürümüzün 1925 kuşağı da deneme yazmaya çok önem verir. Suut Kemal Yetkin'in denemeleri, bilimsel ciddiyetten uzak, hiçbir yadırgamanın görülmediği rahat bir söyleme sahiptir
Orhan Veli'nin ‘ Denize Doğru ‘ kitabı şiirin düzyazıyla buluştuğu bir eserdir. Oktay Rıfat'ın Şiir Konuşması dergi ve gazetelerdeki şiir üzerine yaptığı denemelerinden oluşmuştur.
İlhan Berk, Şairin Toprağı ve Şairin Kanı eserlerinde söylem düzeylerini denemeden alır. Uzun Bir Adam ve El Yazılarına Vuruyor Güneş bu alandaki diğer eserleridir.
1960 sonrası deneme artık bilginin denendiği ve yazar tarafından yeniden yaratılan yeni bir biçimleniş şeklidir. Ahmet Okay bu dönemin önemli yazarıdır. Yaşam ve Şiir üzerine birçok denemeye girişir. Mehmet Fuat ise bu türde edebiyata sürekli gönderme yapar. Ona göre çağını anlayan, görebilen insan iyi bir denemecidir. Mehmet Doğan ise şairin ve şiirin yalnızlığından denemeye ulaşır. İsmet Özel şiir okuma kılavuzuyla poetik anlamda bir deneme yazar.
I.ÜNİTE METİNLERİN SINIFLANDIRILMASI
A.Şiir (coşku ve heyecanı dile getiren metinler)
B.Olay çevresinde oluşan edebî metinler olarak iki gruba ayrılır.
A.Şiir (coşku ve heyecanı dile getiren metinler): Duyguları, izlenimleri,
İmgelerle açıklayan metinlerdir.
B.Olay Çevresinde Oluşan Edebî Metinler:
2.Göstermeye bağlı edebî metinler olarak iki gruba ayrılır.
2.Göstermeye Bağlı Edebî Metinler;
a.Geleneksel Türk tiyatrosu
b.Modern Türk tiyatrosu
Bu öğretici metinler içerisinde edebiyatın ilgilendiği edebî metin türleri "gazete çevresinde gelişen metinler" ve "kişisel hayatı konu alan metinler" içerisinde yer almaktadır.
II. ÜNİTE ÖĞRETİCİ METİNLER
lophillliell ve Murat AKSOY bunu beğendi.
Gezi yazıları; tarih, coğrafya, toplum bilimi, hukuk, folklor için de bilgi kaynağıdır. Ünlü gezginlerin seyahatnameleri, insanlar ve ülkeler hakkında önemli bil giler verirler.
Soru edatı olan "mi" kendisinden önce gelen sözcükten ayrı yazılır. Çünkü cüm lede bağımsız bir sözcük olarak değerlendirilir. Kendisinden sonra gelen eklerle de birleşik yazılır.
Deneme yazarı birçok kaynaktan beslenir: Felsefî, sosyolojik, tarihî tema ve olay ların yanında bilimsel veriler ve ünlü kişilerin özdeyişleri olabilir. Yine de denemeci seçtiği konuyu farklı bir yaklaşımla işler.
Bir sözcüğün ilk anlamıyla ilişkili olarak zamanla ortaya çıkan farklı anlamlara yan anlam denildiğini hatırlayınız. Yan anlam kazanan sözcükler, genellikle ilk anlam la yakıştırma ve benzerlik ilgisi içerisindedir.
lophillliell, Murat AKSOY ve Moderatör Sümeyye bunu beğendi.
a.Siyasi söylev: Genellikle parlamentolarda, diplomatik toplantılarda, mitinglerde
b.Dinsel söylev: Tapınaklarda bireysel ve toplumsal sorunları dinsel açıdan yorum-
c.Hukuksal söylev: Mahkemelerde, yargılama sırasında suçlamak ya da savunmak
d.Akademik söylev: Akademilerde, bilim toplantılarında söylenen söylevdir.
e.Askerî söylev: Ordunun moral gücünü yükseltmek ve güven duygusunu artırmak için askerlere yönelik verilen söylevdir.