“… Yalan hayatın içinde, hayatın her alanında yalan var,
insan gerçeğini bilse de yalanı kullanıyor.”
İletişimin sağlıklı sürdürülmesinde önemli rol oynayan yalan, geniş bir araştırma alanıdır. Bu alanda yapılan tüm araştırmalara rağmen kesin sonuçlara ulaşmak zor olacaktır. Gerçek dışı beyanlar yalanın esasını oluştursa da,2 asıl dikkat çeken ve ilişkiyi etkileyen, sözcükler ile davranışlar arasındaki uyumsuzluktur. Araştırmaların temel hareket noktasını oluşturan bu boyutun ortaya koyduğu gerçek ise, yalan söyleme esnasında beden dilinin kullanılan sözcüklere oranla daha zor kontrol edilebilir olduğudur.
İnsanın yalan söyleme eğilimini anlama gayreti, bireyin ve yaşamın gerçek değerini anlamaya yönelik gizemli bir yolculuktur. İnsanlar yalancı doğmaz. Fakat yalan söylemeyi öğrendikleri bir gelişim süreci yaşarlar. Yalan söyleme eğilimi, çocukluktan itibaren başlayan bilişsel bir olgunluk sürecinde gerçekleşir. Doğru ve yalan söyleme kavramları birbiriyle ikiz gibidir. Biri diğerini gerektirir; çünkü doğru bilgiye sahip olmadan kimse yalan söyleyemez.3 Yalan konusunda insan ilginç bir çelişki yaşamaktadır. İnsanın kendisine yalan söylendiğinde hissettiği rahatsızlık, kendisinin başkasına yalan söylediğinde hissettiğinden daha fazladır.
Sokrates’in öğrencisi ve savunucusu Eflatun’un, insanın iç ve dış, ruhsal ve toplumsal bütün sorunlarına değindiği “Devlet” adlı en önemli eserinin bir bölümünde, Sokrates’in öğrencileri ve yanındakiler ile sohbetinde yalan üzerine bir diyalog geçer. Homeros’un; “İster bir sanat adamı olsun, ister falcı, ister hekim, ister doğramacı” ifadesi aktarılarak, yalan söyleyen kişinin cezalandırılması istenmektedir. Sohbetin devamında; “Devlet gemisini batıracak bir fırtına” olarak tanımlanan yalan söyleme konusunda, “hele bu (yalan) sözleri davranışlar da tamamlarsa…” şeklinde bir ifade kullanılarak, yalan söyleme konusunda özellikle beden dili sinyallerinin de kullanılması açısından vurgu yapılmaktadır.4
Antik dönem düşünürlerine uzanacak kadar, insanların neden yalan söylediği üzerine birçok araştırma yapılmıştır. Antik dönemin ünlü filozoflarından Augustinus, yalan üzerine geniş bir kapsam kullanarak değerlendirmeler yapmaktadır. Ona göre yalanın farklı çeşitleri vardır; birini haksız biçimde inciten yalan, birine yarar sağlarken bir başkasına zarar veren yalan, sırf yalan söylemenin ve aldatmanın hazzı için söylenen yalan, kibar bir üslupla başkalarını memnun etmek için söylenen yalan, kimseye zarar vermeyip birisine yarar sağlayan yalanlar gibi devam eden tespitleri vardır.5
İnsanlar diliyle çok kolay, bedeniyle zor yalan söylerler. Yalan esnasında bedensel ipuçları daha az kontrol edilebilmektedir. Böyle durumlarda söylenenler ile davranışlar çelişmeye başladığında, daha çok sözsüz mesajlara anlam yüklenmeye çalışılır. Yalan söylendiği hissedilmesine rağmen, hangi bedensel davranışların yalan mesajı verdiğini kestirmek insanı zorlamaktadır. Belki de bu yüzden Geppetto usta Pinokyo’nun yalan söylediğinde burnunun uzamasını istedi. Böylece insanlara mesaj veriyordu; hem yalanın insan yaşamında yarattığı bozulmayı görsel olarak anlatmaya çalışıyor hem de insanların yalan söylediğini bedensel davranışlarından anlamanın zorluğuna dikkat çekiyordu. Çünkü yalan ortaya çıkınca değil, söylendiği andan itibaren bozulmaya neden olmaktadır.
1 ‘Üç maymunu oynamanın’ gerçekleri ortadan kaldırıp kaldırmayacağını sorguladığı “üç maymun” filmine dair kendisinin yaptığı yorumundan, 2008.
2 Kayıhan Aydoğmuş, Çocukta Uyum ve Davranış Bozukluğu, “Psikiyatri”, düzenleyen Selim Aydın, İ. Ü. Tıp Fakültesi, C. 7, s. 510, 1984, Sanal Matbaacılık, İstanbul.
3 Charles V. Ford; 1997,Yalancılığın Psikolojisi, Ankara: HYB Yayınları, s. 61.
4 Eflatun, Devlet, çevirenler: Sabahattin Eyüboğlu, M. Ali Cimcoz, Remzi Kitabevi, 3. Basım, İstanbul, 1975,
5 Augustinus, Lying, Yalan, Treatises on Various Subjects, Çeşitli Konular Üzerine İncelemeler, derleyen, R. J. Deferrari, çev: Özden Arıkan, Yalan Üzerine, YKY, Cogito, Sayı, 16, 1998, s. 39-43.