Halkara Owganystan: ilat talybanlara gaıtawul berıär Awgust 25, 2012
Owganystanyň Gazni welaıatynda tussag edilen talyban söweşijileri we olaryň ıaraglary žurnalistlere görkezilıär. Aprel, 2012.
İakynda Owganystanyň gündogarynda ıerleşıän bir obanyň gaharly ıaşaıjylary talyban söweşijilerine garşy baş göterip, bu söweşde üstün çykdylar.
Özlerini “Milli gozgalaň hereketi” diıip atlandyrıan we gowşak ıaraglanan bu obalylar talybanlary agyr ıitgilere uçradyp, olary onlarça obadan we Gazni welaıatynyň birnäçe etraplaryndan kowup çykarmagy başardylar.
Talybanlaryň rehimsiz düzgünlerine garşy halkyň nägileliklerinden gözbaş alıan bu hereket talyban söweşijilerini oňaısyz ıagdaıa salıar. Ozalbaşdan talybanlar oba ıaşaıjylarynyň öılerini otlap, ıaşulularyny alyp gaçyp, ıerli ilata güıçli basyşlara sezewar etdiler. İöne oba ıaşaıjylarynyň garşylygynyň dowam etmegi netijesinde, talyban söweşijileri yza çekilip, ıerli ilat bilen gepleşik geçirmegi teklip etdiler, emma obalylar olaryň bu teklibini ret etdiler.
Gozgalaňyň ilkinji başlan ıeri bolan Gazni welaıatynyň dartgynly Andar etrabynyň ıaşaıjysy Ahmad Waliniň aıtmagyna görä, gozgalaň maı aıynda welaıat häkimliginiň talybanlar üçin esasy transport serişdesi bolan motosiklleri sürmegi gadagan etmegi bilen başlanypdyr.
Ahmad Wali talybanlaryň şol gadagançylygyň ıatyrylmagy üçin hökümete basyş etmek maksady bilen, ıerli halka azar berip başlandygyny aıdıar: “Adamlara daşary çykmak gaty kyndy. Mekdepleriň we keselhanalaryň hemmesi ıapylypdy. talybanlar tarapyndan azar berilmezden, hiç kim hiç ıere gidip bilenokdy”.
Talybanlar bilen dil tapmadylar
Andar etrabynyň ıerli ıaşaıjylary talybanlar bilen ylalaşmak üçin synanyşandyklaryny, ıöne onuň başa barmandygyny aıdıarlar. İerliler hatda mekdepleri we bazarlary açyp, ıollaryň we guıularyň bejerilmegine rugsat berseler, özleriniň talybanlaryň tarapynda hökümetiň garşysyna bilelikde göreşmegi-de teklip edendiklerini aıdıarlar.
Talybanlar olaryň bu talabyny ret edensoňlar, ıerliler öz obalaryna gaıdyp, öz aralarynda birleşıärler. Bu hem “Milli gozgalaň hereketiniň” döremegine esas bolıar. Ertesi güni atyşyk başlanıar, talybanlar başda berk garşylyk görkezıär.
Andar etrabynyň ıaşaıjysy Barıolaı Andaryň aıtmagyna görä, ıüzlerçe agzasy bolan bu bileleşik onlarça söweşijini tutup, türmä basypdyr we başga-da onlarçasyny özara çaknyşyklarda atyp öldüripdir. Ol bileleşigiň netijesinde sebitde tertip-düzgüniň we durmuşyň köp ugurlarynyň kadaly ıagdaıa dolanandygyny aıdıar: “Hemme adamlar bu bileleşikden gaty razy. Alla ıol berse, olar öz söweşlerini beıleki ıerlerde-de alyp bararlar. Olar howpsuzlygy üpjün edip, bize uly kömek etdiler. Talyban tarapyndan ıapylan mekdepleriň ählisi açyldy”.
Talybanlar ıerli ilatyň bu bileleşigini Kabulyň resmileri we ABŞ tarapyndan taııarlanan ıörite bir plan diıip atlandyryp, muny ıazgarıar. Bu ıazgarmany “Milli gozgalaň bileleşigi” doly ret edıär. Bu bileleşigiň agzasy Abdul Karim Han: “Talybanlar biziň halkymyza zulum we sütem edıär. Olar hüjüm edip, obanyň ıaşulularyny we bileleşigiň ıolbaşçylaryny öldürıärler. Biziň öz serişdelerimiz bar, bu söweşi öz serişdelerimiz bilen alyp barıarys” diıip, gürrüň berıär.
Hökümetden goldaw islänoklar
Owgan hökümeti talybanlara garşy ıerli gozgalaňy goldaıandygyny aıtdy, ıöne muňa maliıa hem-de tehniki taıdan goldaw berıändigini tassyklamady.
Gazna welaıatyndan parlamentiň öňki agzasy Daud Sultonzoıyň aıtmagyna görä, bu bileleşik ilat tarapyndan berilıän goldawdan we abraıdan mahrum bolmakdan ätiıaç edip, hökümetden goldaw almakdan gaça durıar.
“Talybana garşy hereket hökümetden goldaw alyp we hökümet bilen baglanyşdyrylyp bilinmez. Sebäbi, hökümetiň ıanaşan zady ıaramazlyga öwrülıär. Şunlukda, şeıle halk hereketine ıardam berer ıaly derejede hökümetde abraı ıok. Bu hereketiň kuwwatynyň halkyň öz içinden gelmegi zerur. İöne, beıleki tarapdan, adamlar kän bir ruhlanybam bilenoklar, sebäbi olar ‘eger biz talybanlara garşy söweşsek, onda olaryň ıerine saılanyp alynmaly ıene-de şu hökümet bolıar’ diıip pikir edıärler” diıip, Daud Sultanzoı ıagdaıy düşündirıär.
“Milli gozgalaň hereketi” soňky aılarda Andar etrabyndan daşary beıleki goňşy etraplara hem ıaırady. Bu toparyň berıän maglumatyna görä, şu wagt Gazni welaıatynyň 19 etrabyndan azyndan 10-synda talybanlara garşy gozgalaňlar dowam edıär.
Maglumatlara görä, Gaznidäki hereket bilen göni baglanyşygy bolmasa-da, talybanlara garşy garşylyklaryň uly bolmadyk görnüşi Owganystanyň Paktiıa, Kunar, Nuristan we Lagman welaıatlarynda-da bolupdyr.
Waşingtonyň “Uruş meselelerini öwreniş institutynyň” Owganystan we Pakistan boıunça bölüminiň ıolbaşçysy, bilermen Jeffreı Dressler talybanlara we olaryň metodlaryna garşy köpçülikleıin närazylyklaryň artyp gidip oturmagy bilen, tutuş Owganystanda talybanlardan nägile ilat toparlarynyň ıerlerde talybanlara garşy çykyş etmekleriniň köpçülikleıin hasiıete eıe bolmak potensialynyň bardygyny aıdıar.