Tefsirin Gerçeği Yansıtması - Eserin özgün adı: روش تفسیر قران Reveş-i Tefsir-i Kur’an Yayın Yönetmeni
Tefsirin Gerçeği Yansıtması
Tefsirin gerçeği yansıtmasındaki maksat şudur: Masum olmayanların Kurân’ın tefsirine ve Yüce Allah’ın muradının keşfine ulaşmaları mümkün olmakla birlikte bu işin yapılması caizdir ve onların anlayışı müfessirin dayanağı ve onunla Allah arasında bir hüccet olur. Tefsirin gerçeği yansıtması konusuna getirilen bu yorum aslında Kurân’ın zahiri manalarının hücciyeti başlığı altındaki mukaddimenin büyük önerme yani kübrevi207 ayağını oluşturmaktadır. Bu konu fıkıh usulü kitaplarının çoğunda incelenmiş olduğu için ona burada değinmeye gerek görmüyoruz.208
Tefsirin gerçeği yansıtmasının bir diğer manası da şudur: Müfessirin sahih tefsir yöntemine dayanarak elde ettiği şey Yüce Allah’ın muradına mutabıktır ve müfessirin Kurân’ın metninden anladığı şey Allah’ın muradına nispetle gerçeği yansıtmaktadır. Bu meselenin iyice incelenmesi kutsal metinleri yorumlama hermenötik bilimi konusunun bir bölümü üzerinde yoğunlaşmayı ve kısmen de olsa detaylı bir bahsi gerektirmektedir ama buna burada mecal yoktur. Zira bu konu detay içeren bir meseledir ve onunla ilgili bahislere girmek bizi asıl konudan uzaklaştırır. Ama kısaca şunu söylemek mümkündür: Müfessir, tefsir yöntem bilimine ait kuralları dakik bir şekilde uyguladığı takdirde onun tefsiri gerçeği yansıtan bir tefsir olacaktır. Tefsirdeki hata ise bu kuralları bilmemenin bir getirisi veya bilerek ya da bilmeyerek kullanmama neticesinde ortaya çıkmaktadır. Elbette normal bir insanın hata yapma payı her zaman olduğundan, bütün ayetlerin gerçeği yansıtacak şekilde tefsir edildiği iddiası hiçbir müfessirden kabul edilmez. Zaten hiçbir dürüst müfessir de böyle bir iddiada bulunmamış ve bulunmaz da. Şayet bu yüzden rivayetlerde Kurân’ın kâmil ve kapsamlı tefsirine dair ilmin Peygamber (s.a.a) ve Masum İmamlara (a.s) özgü olduğu belirtilmiştir.
Usul, “asl”ın çoğuludur. Asl, sözlükte bir şeyin esası209 ve her şeyin kökü, temeli210 olarak manalandırılmıştır. Bir şeyin üzerine dayandığı dayanağa o şeyin aslı denir.211 Her ilmin üzerine oturtulduğu kural ve kanunlara usul denilmektedir.212 Bu yazıdaki “tefsir Usulü”nden maksat Kurân ayetlerinin sahih tefsirinin dayandığı birtakım kurallardır ve bu kuralların hakkınca tanınmayıp, riayet edilmemesi halinde sahih bir tefsirin ortaya çıkmaz. Tefsir usulünü kısaca aşağıda zikredilen beş konuda özetlemek mümkündür:
1- Tefsirin Genel Kaideleri
2- Tefsir Kaynakları
3- Müfessirin İhtiyaç Duyduğu İlimler
4- Müfessirin Şartları
5- Tefsir Yöntemi ve Aşamaları.
Bu kitapta bu konulardan ilk dördüne dört bölümde değineceğiz.
Kurân tefsirinin yaygınlığı çok eski zamanlara213 dayanmakla birlikte bu çeşitli yöntemlerle de yapıla gelmiştir. Bazıları ayetlerin tefsirinde yalnızca ayetlerle ilgisi olan rivayetleri toplamakla yetinmişlerdir. Bu tefsirlere “Rivayete Dayalı Tefsir” adı verilmiştir.214 Diğer bir grubun tefsirdeki eğilimi ise kelimelerin mefhumlarını açıklamak ve ayetlerle ilgili edebi noktaları beyan etmek olmuştur. Onların tefsirine “Edebi Tefsir” ismini vermişlerdir.215 Bazıları da, ayetlerin açıklaması ve yorumunda mümkün olduğunca Kurân’ın diğer ayetlerinden yararlanmışlardır. Bu tefsire verilen isim de, “Kurân’ın Kurân’la Tefsiri” olmuştur.216 Bazıları da Kurân-ı Kerim’in batını ile ilgili manaların peşinde düşmüş ve ayetlerin teviline yoğunlaşmışlardır. Onların çalışmalarına da “İşari Tefsir” veya “İrfani Tefsir” denilmiştir.217 Bir grup ise daha çok akli ve kelami konulara ağırlık vermiş ve ayetlerin tefsirinde itikadi sonuçlar almak istemişlerdir.218 Bir diğer kesim de Kurân’a bilimsel açıdan bakmış, Kurân’ı mevcut olan bilimsel nazariye ve kurallara tatbik yoluna gitmiş, tefsirini bilimsel keşifler ve bilim adamlarının görüşleriyle doldurmak için özel çaba sarf etmiştir.219 Bir grup kimse de kendi birikimlerine uygun olarak çeşitli açılardan ayetlerin tefsirini ele almıştır. Bu zikredilen muhtelif yöntemlerin kullanılması, müfessirlerin Kurân ayetlerinin beyanı ve Yüce Allah’ın bu ayetlerdeki muradı konusunda çok farklı söylemlerde bulunmalarına yol açmıştır. Bu da onlardan bazılarının Kurân tefsirinde birtakım hata ve yanlışları beraberinde getirmiştir. Çeşitli tefsir yöntemleri ile müfessirlerin ihtilaf ve hatalarının varlığı şunu göstermektedir: Kurân ayetlerini tefsir etmek ve Yüce Allah’ın muradını anlamak isteyen kimse tefsir için açık olan akli konular, kesinliği kabul edilmiş şer’i deliller ve akıl erbabının üzerinde ittifak ettiği delillere dayalı sağlam kaideleri tespit etmeli ve kendi tefsir yöntemini onun üzerine kurmalıdır. Bu vesileyle hem yapmış olacağı tefsir dayanaksız olmayacak, hem ihtilaflı konulardaki tercihi mesnetsiz ve beyhude sayılmayacak, hem de bu kurallara riayet ettiği için tefsirindeki hataları en aza inmiş ve Yüce Allah’ın gerçek muradına diğerlerinden daha çok yaklaşmış olacaktır. Şunu da dikkate almak gerekir; Kurân-ı Kerim’in sözcüsü, aklı yaratan ve şer’i delilleri indiren O Allah olup, bu ikisini de hüccet kılmıştır.220 Allah bu yüce kitapta insanlarla kendi dillerinde konuşmuştur.221 Bu kurallar ve ona dayalı bir tefsirin sağlam olacağı açıklamaya gerek kalmayacak ölçüde aşikârdır.
Tefsir kaideleri tefsir yöntem biliminin mühim, hatta en önemli bölümünü oluşturmaktadır. Kitabımızın ikinci bölümü bu konuyu incelemek için hazırlanmıştır.
Gerçi işaret edilen kaidelerin birçoğu hep akıl erbabı ve şeriat ehlinin üzerinde yoğunlaştığı konulardan olmuştur; insanlar arasındaki konuşmalar ve müfessirlerin Kurân tefsirleri her ne kadar gayri ihtiyari olsa da bu temel üzerinde şekillenmiştir. Bunların bir bölümünden İslam hukuku metodolojisinde ve bir kısmından da Kurân ilimleri dalında bahsedilmiştir. Ancak şimdiye kadar bunlar tekmil ve sağlam bir şekilde sayılıp, açıklanmak suretiyle tedvin edilmemiştir.222
Şunu zikretmekte yarar vardır; bu kaidelerin tefsire olan nispet ve yakınlığı mantık ilminin düşünce ve istidlale olan nispeti gibidir ve fıkıh usulünün fıkıh ilmine nispeti gibidir. Mantık ilmindeki kaidelere riayet, istidlaldeki hatayı nasıl engelliyor ve fıkıh yöntembilimi, fakihin fıkhi yorumlarına nasıl yardımcı olup, onun hatalarını asgari seviyeye indiriyorsa, bu kaidelerin riayet edilmesi de müfessire ayetlerin tefsiri konusunda bir o kadar yardımcı olmakta ve hatalardan alıkoymaktadır. Mantık kaideleri ve fıkıh ilkelerinin birçoğunun bedihi olması bu kaidelerin açıklanması ve tedvin edilmesine olan ihtiyacı ortadan kaldırmadığı gibi bunların da bedihi olması belirlenmiş bir çerçevede beyan ve tedvin edilmelerine olan ihtiyacı ortadan kaldırmaz. Çünkü eğer bu kaideler tam bir şekilde sayılıp açıklanmaz ve teknik açıdan çerçevesi belirlenip dikkat edilmezse ayetler tefsir edildiğinde bu kurallardan hepsi veya bir bölümü gaflet kurbanı olabilir ve böylece tefsirde birtakım hatalar ortaya çıkabilir.
Esasında yapılan tefsirlerde bugüne kadar ortaya çıkan ihtilaf ve hataların çoğunluğu bu kaidelerden gaflet etmenin bir sonucu olarak meydana gelmiştir. Diğer faktörlerin bu ihtilaf ve yanlışların oluşumundaki etkisi özellikle bir mezhep ve fırka içinde buna mukayese edildiğinde oldukça azdır. Dolayısıyla bu kaideleri dakik şekilde açıklamakla hem mevcut tefsirleri değerlendirilmeye tabi tutmak, onlardaki mevcut yorumların sıhhat ve zaafını tanımak hem de sahih bir tefsir için münasip bir temel ve tefsirdeki hataları azaltmak için bir altyapı hazırlamak mümkündür.
Sahih Kıraati Göz Önünde Bulundurmak
Kıraat okumak, kelime ve ibareleri telaffuz etmek manasına gelir.223 Kurân cümlelerindeki kelimelerin harflerini, heyet ve konumunu gösterir. Harflerin, kelimelerin heyetinin ve onların cümlelerdeki konumunun, cümlelerin anlamlarında temel rolü olduğu dikkate alındığında ve harflere göre kelimelerin, muhtelif şekilleri ve cümleler içindeki çeşitli konumlarıyla farklı manalar ifade ettiği göz önünde bulundurulduğunda kıraat şeklinin kelimeler ve ibarelerin mefhumundaki etkisi aşikâr olmaktadır. Dolayısıyla işi, ayetlerin manasını açıklamak ve Yüce Allah’ın muradını aşikâr etmek olan tefsirin her şeyden önce harflere, Kurân kelimelerinin gerçek şekline ve onların gerçek konumuna ihtiyacı vardır. Bu üçünü tanımak, ayetlerin sahih kıraatini bilmeye bağlıdır. Hal böyle olunca da; müfessirin, ayetlerin manasını anlayıp açıklamada atacağı ilk adım, onların sahih kıraatini araştırmaktır. Çünkü tefsir sahih kıraat esasına göre yapılır.
Kurân-ı Kerim, Yüce Allah’ın bir kitabı olup, Peygamber Efendimiz (s.a.a) tarafından insanlara tilavet edilmiştir. Dolayısıyla sahih kıraat o Hazretin (s.a.a) insanlara tilavet ettiğiyle mutabık olan kıraattir.224
Allah Resulünün (s.a.a) kıraatine ulaşmanın çeşitli yolları vardır. (Tüm grupların yalan ve hata üzerinde anlaşma sağlamış olmalarını muhal kılacak ölçüde) Mütevatir nakil ve Asr-ı Saadete kadar her dönemde Müslümanların tutumları bu yollardandır. Kurân’ın bütün asırlarda Müslümanların önem verdikleri tanınmış bir kitap olduğu dikkate alındığında şunu söylemek mümkün olur; günümüz kıraatinde tarih boyunca okunuşunda ihtilaf olmamış ayetler Müslümanların amel-i siyrelerinin bir parçasıdır. Zira eğer onların siyresi bunun aksi yönünde olsaydı meselenin önemine binaen mutlaka tarih içinde kayda geçerdi ve böyle bir konunun tarih ve hadis kaynaklarında gündeme getirilmemiş olması başka bir kıraatin olmadığının delilidir. Hâlihazırda Kurân ayetlerinin nerdeyse tamamına yakın bölümü Peygamberin (s.a.a) kıraatidir ve onları bu kıraat esasına göre tefsir etmek mümkündür.
Ama kıraatinde ihtilaf olan ve birden fazla meşhur kıraat şekli bulunan ayetlere gelince; bunlar hususunda Müslümanların tutumundan ve izledikleri yoldan Allah Resulünün (s.a.a) kıraatine ulaşmak mümkün değildir ve ancak kıraatlerden birinin tevatürü gibi başka yollarla onun sıhhatine varılır. Çok az sayıda olan bu ayetlerde eğer müfessir başka yollardan da sahih kıraate ulaşamazsa225 onları söz konusu kıraate göre kesin şekilde tefsir edip mefhumunu Allah’a isnat edemez. Elbette muhtelif kıraatleri esas alarak muhtemel tefsirler sunabilir. Eğer bütün kıraatlerin ortak noktası olabilecek bir tefsir bulunursa da onu ayetlerin kati mefhumunun bir bölümü şeklinde takdim edebilir.226 Şunu da belirtmekte yarar var ki; şaz ve tek kanaldan elimize ulaşan kıraatler227 veya Arap edebiyatının kesin kaidelerine228 veyahut açık akli delillere ya da ayet ve muteber rivayetlerin nassına aykırı olup da, akli açıdan tevcihi mümkün olmayan kıraatlere itina edilmez ve onların varlığı fiili kıraatin sıhhatine halel getirmez. Çünkü bu kıraatler kesinlikle Resulullah’tan (s.a.a) değildir. Şaz kıraatin etkisiz olmasının sebebi de şudur: Eğer o, Resulullah’tan (s.a.a) gelmiş olsaydı Müslümanların Kurân ve onun sahih kıraatine verdikleri öneme binaen bu kıraat şaz olmaz, aksine bilinir ve meşhur olurdu. Söz konusu hususlara aykırı bir kıraatin etkisiz olmasının sebebi de şudur: Bu hususlardan her birine olan aykırılık, bu kıraatin batıl ve yanlış oluşunun bir delilidir ve yanlış bir kıraat asla Allah Resulünden (s.a.a) sadır olamaz. Dolayısıyla eğer bir ayet hakkında yalnızca bir tane meşhur kıraat varsa ve her ne kadar karşısında şaz veya sözü geçen hususlara aykırı bir kıraat bulunsa dahi denilebilir ki: Bu meşhur kıraat Resulullah’ın (s.a.a) kıraatidir ve bu kıraati esas alarak tefsir yapmak caizdir. Buraya kadar yapılan açıklamalardan şunu anlamaktayız: Tefsir, üzerinde ittifak olunan bir kıraat veya en azından karşısında başka bir meşhur kıraatin bulunmadığı meşhur kıraat esasına dayalı olarak yapılmalıdır. Muhtelif şekilde kıraat edilmiş ve manayı değiştirecek tarzda birden fazla meşhur kıraatle okunmuş olan ayetler hususunda Peygamber Efendimizin (s.a.a) kıraatinin belirlenmesi imkânsızdır. Her ne kadar onların anlamını kıraat ihtilaflarına göre açıklayıp, hepsinde bulunan ortak noktayı Yüce Allah’ın muradı saymak mümkün olsa da, bu manalardan hiçbirisini Allah-u Teâlâ’ya isnat etmek uygun değildir. Öyleyse müfessir, kıraati üzerinde ittifak olunan ayetleri ihtilaflı olanlardan ayırt edebilmek ve bahsi geçen kurala uygun şekilde ayetleri tefsir edebilmek için her şeyden önce ayetlerin kıraati konusunda tam bir araştırma yapmalıdır.
Yanlış Bir Tevehhüm
Bu kaideye uymanın müfessiri hatadan koruma hususundaki rolü oldukça aşikâr ve inkâr edilemez. Ama bazıları, bu kaideye riayet etmenin Kuran’ı anlamayı sekteye uğratacağına ve ondaki öğretilerin büyük bir bölümünden mahrum kalınabileceğini sanabilirler. Hâlbuki bu oldukça yanlış bir tevehhüm ve kuruntudur. Çünkü Kurân ayetlerinin çoğunun kıraatinde (bazı istatistiklere göre yaklaşık dörtte üçünde229) hiç ihtilaf yoktur ve bu kaidenin onlar hakkında kullanılmasında daha önce de açıklandığı gibi herhangi bir sorun söz konusu değildir. Kıraatinde ihtilaf olan ayetlerin önemli bir bölümünde de kıraat farkı manayı değiştirmediği için tefsirde hiçbir etkisi görülmemektedir. Örneğin “kufuven/کفوا” ve “huzuven/هزوا” kelimeler (üç farklı kıraatinin: “kufuven ve huzuven” “kufuen ve huzuen” “kuf’en ve huz’en” veya dört farklı kıraatinin: mezkûr üç kıraate ek olarak “kufven ve huzven”) ayetin manasında hiçbir etkisi yoktur.230 Buna benzer kıraat şekli bir hayli
fazladır.231 Kıraat farkının manayı değiştirdiği yerlerde eğer kıraatlerden biri meşhur ve diğerleri şaz232 veya Arap edebiyatının kaidelerine ya da kesin akli ve nakli delillere aykırılığı sebebiyle yanlış olursa bu durumda tanınan ve meşhur olan kıraat sahih kabul edilir ve öteki kıraatlere itina edilemez. Sonuç itibariyle bu bölümdeki kıraat farkının da ayetlerin tefsirinde her hangi etkisi yoktur. Sadece bir kısım ayetlerde kıraat farkı sorun teşkil etmektedir. O da, kıraat ihtilafının manada etkili olduğu ve birden fazla meşhur kıraatin bulunduğu ayetlerdir. Örneğin “Malik-i Yevm’id-din/مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ” ayetinde bulunan “malik/مَالِكِ” kelimesinin “melik” şeklinde kıraati hem manayı değiştirmekte hem de her iki kıraat meşhur olup, Müslümanlar tarafından uygulanmaktadır.233 Bu gruptaki ayetler arasında mevcut kıraatlerden birinin muteber olduğu ve Resulullah’ın kıraati olduğuna dair muteber bir delil bulunmazsa daha önce de belirtildiği gibi muhtelif kıraatleri kapsayan ve hepsi arasında ortak mana sayılan mefhum Allah-u Teâlâ’ya isnat edilebilir. Allah’ın maksadını açıklama manasında bir tefsire ise her kıraatte kendine özgü olacak muhtemel anlam yüklenebilir. Fakat bu gruptaki ayetlerin sayısının çok az olduğu (bazıları bunların sayısının otuz taneden az olduğu görüşündedir)234 gerçeği dikkate alındığında; ayrıca bazı yerlerde ise o ayetlere ait özel mefhumun, muhtelif kıraatleriyle örtüşecek şekilde diğer ayetlerden istifade edilebildiği (mesela; “melik-i yevm’id-din” ifadesinin manasının “el-Melik’il-Kuddüs” ayetinin ıtlağından, “malik-i yevm’id-din” ifadesinin anlamının ise “malik’il-mülk” ayetinin ıtlağından anlaşılması gibi) göz önünde bulundurulduğunda bu gruptaki ayetlerde böyle bir tefsir tarzı Kurân kanalından İslam maarifine ulaşma konusunda hiçbir soruna yol açmaz ve Kurân’ı anlamayı sekteye uğratmaz.
Kurân İlimleri dalında uzman olan bazı kişi ve müfessirler, söz konusu sorunu halletmek için başka yollar takip etmişler ama bizim nazarımıza göre bu yollar her hangi bir netice vermemiştir. Şimdi burada bu çalışmalardan en önemli olanlarına değineceğiz.
Bazı müfessir ve araştırmacılar yedi kıraatin (yani Abdullah b. Amir Dimeşki, İbn-i Kesir Mekki, Asim Kufi, Ebu Amr Basri, Hamza Kufi, Nafi Medeni ve Kesai Kufi’ye ait olan meşhur kıraatlerin) mütevatir olduğuna inanmaktadırlar.235 Eğer onların bu görüşü sağlam olursa Kurân-ı Kerim’i bu kıraatlerin her birine mutabık şekilde tefsir etmek gerekecektir. Sanki bu esasa dayalı olarak müfessirin biri tefsirinin önsözünde Kurân’ı bu yedi kıraatin dışında bir kıraate göre tefsir etmeme taahhüdünde bulunmuş.236 Fakat onların bu sözü eleştirilip, reddedilmiştir. Çünkü bu hususta iddia edilebilecek en fazla şey, bu kıraatlerin sözü geçen kârilerden olduğunun tevatürüdür. Gerçi bu tevatürün aslı da incelenmelidir ve hatta bazıları onu dahi hatalı kabul etmişlerdir.237 Fakat kârilerin sınıfına has ve onlardan önce sahabe ve Allah Resulünün (s.a.a) zamanına kadar olan kısımla ilgili hiçbir mütevatir nakil gelmemiştir; mevcut olanların tümü haber-i vahid olarak bilinen bir kişi tarafından nakledilen haber olup, hiç birisinin sıhhati üzerinde ittifak yoktur. Hatta bunlardan bazılarının senedinde derin şüpheler vardır.238 Ayrıca kıraat farkının manayı değiştirdiği bazı yerlerde bir ayetin muhtelif kıraatler esasına göre çeşitli kalıpları ve farklı manaları olması gerekmektedir.239 Gerçi bazı Ehl-i Sünnet âlimleri bunu kabullenmiş ve onu, “Kurân yedi harf üzerine inmiştir” rivayetlerinin mefhumu olarak saymışlardır.240 Fakat Şii rivayetlerinde bu görüş doğru kabul edilmemiş ve Kurân’ın yalnızca bir kıraati olduğu ve bir olan Allah tarafından indirildiğinden söz edilmiştir.241 Ayrıca muhtelif kıraatlerin birbirine zıt manalar verdiği bazı yerlerde242 bunu kabul etmek imkânsızdır. Bu yüzden İbn-i Tavus, Necm’ul-Eimme, Muhaddis-i Kaşani, Seyyid Cezairi, Vahid Behbehani, Zemahşeri, Razi, Zerkeşi gibi Sünni ve Şii araştırmacıların birçoğu kıraatlerin mütevatir olduğu görüşünü reddetmişlerdir.243
Binaenaleyh muhtelif kıraatlerle karşılaştığımızda (her ne kadar bu kıraatler yedi kâriden de olsa) onlar esas alınarak Kurân tefsir edilemez. Sadece muhtemel maksattan söz edilebilir. Çünkü onların hepsi gerçek Kurân değildir. Elbette eğer bu kıraatlerden bazıları meşhur olur, diğer kıraatler ise şaz sayılırsa, bu durumda meşhur kıraat muteberdir ve tefsir o esas alınarak yapılmalıdır.
Yedi Kıraatin Hüccet Oluşu
Bu hususta üç görüş vardır: “Kıraatlerin hepsi mütevatir ve muteberdir”, “Kıraatler mütevatir değil ama hepsi muteberdir”, “Kıraatler mütevatir değil ve onlardan yalnızca biri muteberdir ama hepsiyle kıraatte bulunmak da caizdir.” Âlimlerden bazıları bu üç görüşü zikrettikten sonra şöyle demişlerdir: üçüncü görüş kesinlikle yanlıştır; çünkü aynı zamanda çeşitli rivayetlerde geçen “Halk nasıl okursa öyle oku.” rivayetinin de mefhumu olan bu görüşe göre örfi anlamda onların hepsiyle kıraat etmenin cevazı, hepsinin hüccet olmasını ve muteber sayılmasını gerektirmektedir. Buna göre rivayette “oku” denilmiş “amel edin” denilmemiştir diyerek kıraatin cevazı ile onun hüccet olması arasındaki iltizamı inkâr eden Kifayet’ul-Usul’ün müellifi Muhakkik Horasani ve el-Beyan Tefsirinin müellifi Seyyid Ebu’l-Kasım Hoi gibi âlimlerin görüşü yanlıştır.244 Burada şuna dikkat etmek gerekir; bu görüş fıkıh usulü bahislerinde açılmış olup konu, caiz olmak veya olmamak üzerindeki şer’i delil ekseninde dönmektedir ve bizim şu anki konumuz olan Kurân’ın gerçek kıraatini keşfetmek mevzusu ile doğrudan bir irtibatı yoktur. Faraza sözü geçen rivayetlerin metin ve delalet yönünden sıhhatini kabul etsek dahi bu, sadece fıkhi mevzularda bu kıraatlerin ve onlara göre amel etmenin caiz olduğu neticesini verebilir. Fakat “bu kıraatlerin tümü Kurân’ın gerçek kıraati midir?” konusu başka bir mevzudur ki bu rivayetlerden buna dair sonuç alınamaz. Onun için bu görüşü incelemekten vazgeçip, dipnotta özetle ondan söz etmeyi yeğliyoruz.245
Mevcut Kıraatin Muteber Olduğuna Tarihi Şahitler
Bazı müfessir ve Kurân İlimleri araştırmacıları, elimizde bulunan Kurân’ın irab ve harflerinin mütevatir olduğuna, Kurân’ı yalnızca bu kıraat esasına dayalı bir üslupla okunup, tefsir etmenin caiz olduğuna inanmışlardır.246 Bu görüşün tevcih ve teyidinde şunu söylemek mümkündür: Kurân-ı Kerim’e, Allah’ın kelamı ve son semavi kitap olması hasebiyle İslam dininin başlangıcından bugüne değin Müslümanlar tarafından ayrı bir önem verilmiştir. Peygamber Efendimiz (s.a.a), onun kıraati, ezberlenmesi ve toplanması konusunda önemli tavsiyelerde bulunmuş, Müslümanlar da onu dinlerinin mihver ve temeli olarak telakki edip, onu okumayı kendi günlük dini vazifelerinden biri olarak bilmişlerdir. Kurân’ın metni İslam tarihi boyunca hep sineden sineye, elden ele ve nesilden nesile intikal etmiş, bu yüzden de daima İslam dininin ilk günlerinden bugüne kadar Müslümanlar arasında birçok kâri ve hafızlar var olmuş ve onlara çok değer verilip, üstün mevkilerde tutulmuşlardır. Bu söylenen sözlerden şu neticeye varıyor: Kurân, tarih boyunca Resulullah’ın (s.a.a) kullandığı lafızlar ve kıraatle yaygın olmuştur. Kurân’ın yazıldığı döneme ait yazı hattının ilkel olması, noktasız ve irapsız oluşu, Arap kabileleri arasındaki lehçe farkı, bazen de Müslümanlardan bazılarının şahsi içtihadı gibi faktörler Kurân’ın yaygın olan kıraatinde hiçbir halel meydana getirememiştir. Sadece bazı şahsi ve nadir kıraatler birtakım hatalar meydana getirmişse de İslam camiası onlara itina etmemiştir. III. Halife Osman da bu şaz ve hatalı kıraatler yaygın olmadığından dolayı revaçta olan kıraati korumak için mushafları toplama ve Müslümanlar tarafından kabul gören nüshanın çoğaltılması işine koyulmuştu. “İnsanlar nasıl okuyorsa öyle oku” rivayetindeki “insanların kıraatinden” maksat ise İslam tarihi boyunca bilinen ve meşhur olan Müslümanlar arasındaki yaygın kıraattir. Mevcut Kurân’ın Asım’ın kıraatine mutabık olması da şu sebepledir; Asım’ın kıraati mevcut Kurân hakkında kaydedilmiş meşhur kıraate muvafıktır, yoksa mevcut Kurân Asım’ın kıraatine uygun şekilde yazıldığı için değil.
Öyleyse kıraat ihtilafının bulunduğu yerlerde sahih kıraat sadece mevcut Kurân’ın irab ve harflerine mutabık olan fiili kıraat şeklidir. Ayetlerin kıraat ve tefsiri de ancak bu kıraat esasına göre caizdir; diğer kıraatlere göre (hatta yedi kıraatten olsa bile) caiz değildir.
Müslümanların kıraat müsabaka ve toplantıları teşkil etmek vb. konularla Kurân’a verdikleri özel önemi inkâr etmek mümkün değildir ama bu sözü geçen iddianın sağlıklı sonucuna ancak Kurân kıraatinin tevkifi olduğu sabit olursa varılabilir. Yani önce şu ispatlanmalıdır: Allah Resulünün (s.a.a) zamanından bugüne değin Müslümanlar, Kurân kıraatlerini, sadece kıraatlerinde vasıtasız veya vasıta ile Resulullah’ın (s.a.a) onay ve güvenlerini kazanmış kârilerden almış olmaları gerekmektedir. Ama kıraatlerin çıkış tarihine, kıraatler ve onlarla ilgili meseleler konusuna ve kârilerin biyografisi hususunda yazılmış kitaplara müracaat edildiğinde kıraat seçiminde yaklaşım şekli ve içtihadın etkili olduğu görülmektedir. Bu yüzden tefsir ve Kurân ilimleri konusunda yazılmış kitaplardaki kıraatlerin tevcihinde itibari ve içtihadi olmak üzere birçok metot görülmektedir. Bu içtihatlar yalnızca çok az ve Müslümanların çoğunluğunun itina etmediği tanınmamış kişiler tarafından gerçekleşmemiştir.247
Ayrıca kıraat farkının bulunduğu her yerde kıraatlerden biri (mevcut kıraat) meşhur ve diğerleri ise şaz ve itina edilmez türden değildir. Osman döneminde Mushafın toplanmasının öncesi ve sonrasında sınırlı da olsa çeşitli meşhur kıraatler olmuş ve onlardan her birisinin Müslümanlar arasında kendine has taraftarları da bulunmuştur.
Örnek olarak; “malik-i yevm’id-din”248 ayetinde şöyle denilmiştir: Asım ve Kesai (yedi kâriden), Halef, Yakub ve birçok sahabe (Ubey, İbn-i Mesud, Meaz, İbn-i Abbas gibi) ve Tabiin (Kutade ve Ameş gibi) “malik-i” şeklinde okumuşlardır. Yedi kârinin diğerleri (Abdullah b. Amir Dimeşki, İbn-i Kesir Mekki, Ebu Amr Basri, Hamza Kufi, Nafi Medeni gibi) ve Zeyd, Ebu Derda, İbn-i Amr, Misver ve sahabe ile tabiinin birçoğu “meliki” şeklinde kıraat etmişlerdir.249 Her iki grupta da kıraat imamı olan kişilerin bulunduğu dikkate alındığında her asırda bu kelime hakkında iki çeşit kıraatin bilindiği ve meşhur olduğu anlaşılmaktadır. Her iki kıraatin de taraftarları hep var ola gelmiştir; şu anda da bunların her ikisi yaygın ve revaçtadır. Büyük taklit mercii olan fakihler her iki kıraati de sahih saymışlardır.250 Bu durumda “malik-i” kelimesi “elif”le yazılmış olan mevcut Kurân’da nasıl Resulullah’tan (s.a.a) gelmiş bir kıraat olarak telakki edilebilir de “meliki” kıraati hatalı sayılır?
Kurân ve kıraat tarihi, sahabe döneminde de kıraatte ihtilaf olduğunu ortaya koymaktadır. Hums ahalisi kendi kıraatlerini Peygamber sahabesi Mikdat’tan aldıklarını söyler ve onların kıraatinin diğerlerinin kıraatinden daha iyi olduğunu düşünürlerdi. Kufe ahalisi kendi kıraatlerinin daha iyi olduğunu ve onu İbn-i Mesud’dan aldıklarını söylerdi. Basra halkı da kendi kıraatlerini daha üstün görür ve onu Ebu Musa Eş’ari’den aldıklarını söylerlerdi. Ayrıca onun mushafına “Lübab’ül-Kulub” ismini vermişlerdi.251 Yezid Nehai’den şöyle nakledilmiştir: Kufe mescidinde Huzeyfe b. Yeman’ın bilgi toplantısında oturmuştum ki biri şöyle seslendi: “Her kim Ebu Musa’nın kıraati ile okuyorsa Kinde kapısı yanındaki zaviyeye gelsin ve her kim İbn-i Mesud’un kıraatine göre okuyorsa onun evine yakın zaviyeye doğru gelsin…”252
İşte bu ihtilaflar, sahabeden bazılarının da önerisiyle Osman’ın mushafları birleştirme çabasına girmesine sebep oldu. Osman zamanında bir kıraatin, insanların Resulullah’tan (s.a.a) olduğunda şüphe duymayacakları kadar meşhur, diğerlerinin ise başkalarına ait şaz kıraatler olduğuna dair elde hiçbir kesin ya da güvenilir delil yoktur. Öyleyse buna dayanılarak şöyle denilemez: Osman’ın Kurân-ı Kerim’i, Allah Resulünden (s.a.a) meşhur olarak kabul edilmiş kıraat esasına göre tedvin edilmiştir. Aksine tarih kaynakları şu gerçeği açıkça ifade etmektedir; Osman’ın mushafını Ubey b. Kab yazdırmıştır.253 Onun tedvini esnasında bazı ayetlerde ihtilaf ediliyordu.254 Herhangi bir anlaşmazlık ve ihtilaf halinde onu Kureyş’in diliyle yazarlardı.255 Bazen de bir şekilde yazılmaya başlanıyor ama sonrasında Ubey b. Kab onu değiştirip, tashih ediyordu.256 Buna rağmen o mushafta yine de imla hataları kalmıştır.257 Ayrıca daha önce zikrettiğimiz etkenlerden dolayı Osman’ın mushafında ihtilafa düşülmüş, yedi veya daha fazla kıraat ortaya çıkmıştır. Bu rivayetler her ne kadar mezkûr hadiselere güven sağlamasa da ancak ortaya çıkardığı ihtimalle iki veya daha fazla meşhur kıraatin bulunduğu yerlerde Kurân’ın mevcut harfleri ve irabının Resulullah’ın (s.a.a) kıraatine mutabık olması konusuna duyulacak güveni engellemekte; fiili Kurân’ın hattı, kelime ve irabındaki tevatürü bu tür yerlerde şüpheli duruma düşürmektedir.
Aynı şekilde Kurân üzerinde uygulanmış nokta ve irapların istisnasız olarak tüm ayetlerde Resulullah’tan (s.a.a) olduğuna güvenilen meşhur kıraat esasına göre gerçekleştiği noktasında da (hele bir de nokta ve irab koyanların hatadan korunmuş, masum insanlar olmadıkları dikkate alınırsa258) kesin bir şahit bulunmamaktadır. “İnsanlar nasıl okuyorsa öyle oku” hadisinin mefhumu Kurân’ı Müslümanlar arasında yaygın olan kıraatle okumak manasından öteye geçmez ve istisnasız olarak tüm ayetlerde Müslümanlar arasındaki yaygın kıraate, hatta Peygamber Efendimizin (s.a.a) kıraati ihtimali olan birkaç meşhur kıraatin olduğu ayetlerin kıraatine delalet etmez. Öte yandan hadisin devamındaki “Kaim kıyam edinceye kadar… Kaim kıyam ettiğinde Allah’ın kitabını haddine göre okuyacak” ifadesi bunun aksine delalet etmektedir. Asım’ın kıraatinin Resulullah’tan (s.a.a) sadır olmuş meşhur kıraate muvafık olduğu sözü ise delilsiz bir iddiadır. Öyleyse iki veya birkaç meşhur kıraatin söz konusu olduğu çok az yerde Allah’ın kesin iradesinin tefsir ve beyanı gerçek kıraatin başka yollarla teşhisine bağlıdır. Her ne kadar mevcut kıraatin itibarına dair zikri geçen karine ve şahitler göz ardı edilmeyecek ölçüde olsa da bu hususta nihai karar başka bir fırsat ve araştırmayı gerektirmektedir.