Ana Sayfa » Yaşam • İcadlar » Paranın İcadı ve Tarihsel Gelişimi
Para, mal veya hizmetlerin değişim aracı olarak kullanılan bir araçtır. Dilimize, küçük parça anlamına gelen Farsça “pare” kelimesinden geçmiştir. Lira ise, İtalyanca üzerinden, Latince terazi anlamına gelen “Libre” kelimesinden dilimize geçmiştir. Para, bir ülkenin egemenliğinin ve özgürlüğünün ifadesi olduğundan kendini güçlü hisseden ülkeler kendilerine ait para basarak egemenliklerini çevresine ifade etmiştir. Günümüzde yaklaşık 160 çeşit para birimi tedavüldedir. Bu yazımda paranın icadı ve tarihsel gelişiminden bahsedeceğim.
Frigyalıların yıkılması sonrasında Kral Gigges zamanında M.Ö. 687 yılında, Anadolu’nun batısında, Gediz ve Menderes nehirleri arasında, Lydia (Lidya) adında bağımsız devlet kurulmuştur. Bu ülkenin başkenti günümüzde Manisa-Salihli civarında bulunmuş olan Sardes şehridir. Sardes, o dönemin en zengin şehirlerindendi. Kral yolu olarak bilinen; Asya’dan gelen malların Ege Denizi’nden Avrupa’nın önemli limanlarına taşınması sayesinde yüksek miktarda gelir elde etmekteydiler. Bu yol sayesinde Lidyalılar dünyanın diğer bilinen devletlerin halklarıyla büyük ticari faaliyette bulunmuşlardır. Bu ticari faaliyetler sonucu gerek kültürel, gerek teknolojik ve gerek ticari alanda büyük ilerlemeler kaydederek komşularına göre üstün konuma gelmişlerdir. Böylece, ülkenin sınırları doğuda Kızılırmak’a kadar genişletilmiştir. Ticari faaliyetler önceleri mal değişimi aracılığıyla yapmaktaydı. Bu durum insanları belli zaman sonra doğal olarak pek tatmin etmemeye başlamış. Yaptığı çalışma mal satımı sonucu alacağı hakkını mal mülk haricinde biriktirebilir bir araçla yapılması isteniyordu. Bunun sonucunda Kral Gigges tarihte ilk para olarak kabul edilen ve insanların birbiriyle ticaretinde değişim aracı olarak kullanılan araçlar üretilmiş. İlk paralar Lidya’nın başkenti olan Sarses şehrinin ortasında akan Pactolus nehrinin (Gediz nehrinin bir kolu Sart çayı) alüvyonlarındaki altın ve gümüş, alüminyum, nikel, tunç karışımından üzerinde Lidya kralının arması olan kartal başı figürlü metal külçeler üretilmiştir. Croesus (Karun)döneminde külçeler altın ve gümüş olarak ayrı ayrı basılmıştır. M.Ö. 700’lü yıllarda Asur hükümdarı Sennasherib döneminde basılmış gümüş külçeler bulunmuş olmakla birlikte bunlar herhangi bir yazılı kaynakta belirtilmemiştir. Lidyaların işlevi Heradot tarafından kayıt altına alınmış olduğundan parayı Lidyalıların keşfettiği söylenmektedir.
Osmanlı döneminde, Abdülmecid tarafından 1840 yılında dolaşıma çıkarılan “Para yerine geçen kağıt anlamına gelen “Kaime-i Nakdiye-i Mutebereler kullanılmıştır. Bunlar banknot olmaktan ziyade hazine bonosu gibi faizli borçlanma senedidir.
Son olarak 1940’lı yıllarda yaşamış birinin anlattığı ve benim ilgimi çeken bir olayı anlatmak istiyorum. Babasından her ay bir lira harçlık alıyormuş, her gün lokantada etli yemek yiyormuş ve para da artırıyormuş.