İstanbul'un Kayıp Karadeniz Demiryolu - Bilgili.CO
Anasayfa / Genel Kültür / Tarih / İstanbul’un Kayıp Karadeniz Demiryolu
Geçmişin izlerinin hızla silinebildiği bir ülke Türkiye. Ancak bazen geçmişin izlerini örten tabakaları eşeleyip, o izleri yeniden görünür kıldığımız hoş istisnalar da oluyor. İstanbul’da Kağıthane’den başlayıp Kemerburgaz-Ağaçlı ve Çiftalan köylerini takip ederek Karadeniz sınırına kadar uzanan 62 km’lik eski Karadeniz Demiryolu güzergahı bunun en göze batan örneklerinden biri. I. Dünya Savaşı’nda kentin neredeyse durma noktasına gelen sosyal yaşantısına yeniden hayat veren ama sonra kaderine terk edilen demiryolu hattı…
1914 yılın’da İstanbul’da enerji üretimi şu şekildeydi; Silahtarağa’da hizmete veren termik santral kentin enerji ihtiyacını karşılıyordu. Şehir içi ulaşımda en büyük yükü çeken Şirket-i Hayriye’nin buharlı gemileri Zonguldak’tan gelen kömürle yüzüyordu. Ancak savaşın patlaması ve Almanlar’ın yanında yer alamamızla birlikte, Rus savaş gemileri kömür taşıyan gemilerimizi topa tutup bu güzergâhı işlemez hale getirdi.
Kuzeyden enerji getirebileceğimiz yandaşlarımızla bağlantımız da neredeyse kesilmişti. Kent elektriksiz kalma noktasındaydı. Kömüre muhtaç olan vapur seferleri durma noktasına gelmişti. Donanmaya içerisindeki savaş gemileri, Şirket-i Hayriye ve Idare-i Mahsusa’ya ait insan ve yük gemileri, buhar makinesiyle çalışan askeri ve özel fabrikalar, demiryolları ve Silahtarağa Elektrik Santrali’nin taş kömürü gereksinimi inanılmaz bir şekilde artıyordu. Durum gerçekten hiç iç açıcı değildi. Çanakkale Boğazı da savaştan dolayı kullanılamaz haldeydi. İstanbul için tehlike alarmı verilmişti. Çözüm olarak İstanbul’un kuzeyinde yer alan Kilyos Ağaçlı ve Çiftalan mevkiindeki linyit kömürü ocaklarının açılmasına karar verildi. Kömürlerin İstanbul’a ulaştırılabilmesi için de 1914-16 yılları arasında “Yeşilköy Şömendifer Alayı” tarafından bir demiryolu hattı döşendi. 62 kilometrelik hat, Haliç’in sonundaki Silahtarağa’dan başlayarak Kağıthane Deresi’ni izliyor ve Kemerburgaz’a uzanıyordu. Daha sonra iki kola ayrılarak, doğu kolu Çiftalan’da Karadeniz kıyısına ulaşırken, batı kolu Kağıthane Deresi’ni izlemeye devam ederek Ağaçlı linyit ocaklarına ulaşıyordu.
Kayıp Karadeniz Demiryolu’nun Güzergahı
Hattın başlangıç noktası Haliç’in sonundaki Silahtarağa mevkii. Demiryolu, eski enerji santralinin bulunduğu bu noktadan itibaren Kağıthane Deresi’ni takip ediyor. Enver Paşa istasyonundan sonra dereyi sağ tarafına alan hat Cendere ve Aziz Paşa istasyonlarına uğruyor. Kemerburgaz’a gelmeden Kırıkkemer, Eğrikemer ve Kovukkemer olarak isimlendirilmiş su kemerinin ortadaki gözünden geçiyor. 19+500 km’de çatala ayrılıyor.
Batı kolu Kağıthane Deresi’ni izlemeyi sürdürerek Uzunkemer’in altından geçip Göktürk (Petnahor), Karabayır, Kısırmandıra, Kömürcüpınar ve İsmail Hakkı Paşa’dan sonra Ağaçlı’da Karadeniz’e ulaşıyor. Silahtarağa-Ağaçlı hattının toplam uzunluğu 43 km. 14 km’lik Doğu kolu Belgrad Ormanı’nından Ortadere’yi izleyerek Çiftalan’da Karadeniz kıyısına ulaşıyor. Her iki kolun ucu Karadeniz kıyısından giden 5 km’lik bir hatla birbirine bağlı. Kemerburgaz’dan sonra bir çember oluşturan demiryolunun toplam uzunluğu 62 km’yi buluyor.
Karadeniz Demiryolu’nun Önemi
Savaş koşullarında kentin yaşam kaynağı olan demiryolu İstanbul’un elektriksiz, donanmanın, fabrikaların ve vapurların kömürsüz kalmasını engellemişti. Demiryolu savaştan sonra bir süre daha çalıştırıldı. 6 Nisan 1951’de linyit ocaklarındaki üretim durduktan sonra öylece terk edildi. O kadar başıboş bırakıldı ki, rayların, traverslerini söküp hurdacılara satıldı, ahşap köprüleri parçalanarak sobalarda yakıldı. Bir iki noktası hariç hattın bütün izlerini yok oldu.
Kayıp Karadeniz Demiryolu Nasıl Ortaya Çıktı?
Hattın gün yüzüne çıkarılması, büyük ölçüde Yeşilköy Şömendifer Alayı’nda asker olan Haşan Mukadder Dölen’in 1916 yılında bu hattın yapımı sırasında çektiği fotoğraflar sayesinde oldu. 83 yıl sonra bu fotoğraflardan hareketle hattın izlerini süren torunu ve Marmara Üniversitesi Eczacılık Bölümü’nden Prof. Dr. Emre Dölen zaman zaman civar köylerdeki yaşlı insanlara sorarak, arasıra ıssız ormanlarda kaybolup, kimi kez toprağı eşeleyerek hattın izini sürdü.
Dölen’e Mert Sandalcı ile Hüseyin Irmak da eşlik etti. Prof. Dölen, 1999’da demiryolu güzergahını baştan sona ortaya çıkardı. Yapılan incelemelerde kilometre taşlan, demiryolunda çalışan işçilerin lojmanları ve ahşap köprülere ait bazı kalıntılar da bulundu. Kağıthane Belediyesi bu tarihi güzergâhı yeniden aktif hale getirip turizmin emrine amade kılmak istiyor. Bazı acenteler bölgeye turlar düzenliyor.
Kemerburgaz’da ve Belgrad ormanlarında Kagıthane-Çiftalan demiryolu hattının ve kilometre taşlarının izlerini sürün. Yarım asır önce kayıplara karışan hattın izlerini ortaya çıkarmaya yönelik çabanız kayıtsızlık ve umursamazlığımızla yitirdiğimiz tüm geçmiş izlerimizin bir gün yeniden belirebileceğine dair bir umudun sembolü olsun.