HUKUGYM BAR! - Bedeniňi bilmek - saglygyňy berkitmek.
20 Fewral, 2014
1 1 1 1 1 Gyzyklylygy: 4.43 (35 Ses)
Türkmenistanda maşgala we nika, şol sanda çaga dogluş meselesiniň esasy meseleleriň biri bolup durıandygy öwgä mynasypdyr. Çünki maşgala we çagalar – islendik sagdyn jemgyıetiň we döwletiň wajyp düzüjisidir.
Önelgelilik saglygyna we hukuk meselesine degişli soraglar her adamy gyzyklandyrıar. Döwürdeşlerimiz dogry saılamak we nesil öndürmek hakynda, howpsuz we kanagatlandyryjy jyns gatnaşyklary hakynda, şeıle hem aıal bilen erkegiň arasyndaky gatnaşygy hakynda ıüze çykıan soraglara jogap tapmak isleıärler.
Önelgelilik saglygyna we hukugyna degişli meseleler dünıäde giňden ıaıran meseleleriň biri bolup, ol Türkmenistanda hem öz wajyplygyny saklaıandyr. Gazetlerde, radioda, telewideniıede ıygy-ıygydan göwrelilik, jynsy gatnaşyklary arkaly geçıän keseller, AIW/AIDS, maşgalany meıilleşdirmegiň usullary, maşgala we nika aragatnaşyklary we başga-da önelgelilik saglygyna degişli köp dürli meseleler ara alnyp maslahatlaşylıar. Maglumat çeşmesi örän uly bolup, köplenç ıagdaıda özünde gapma-garşylykly pikirleri saklaıandyr. Şonuň üçin ownuk-uşak zatlardan we düşünjelerden baş alyp çykmak üçin önelgelilik saglygy goramaga gönükdirilen hukuk goraıjy ulgama garamak örän wajypdyr.
Şu meseläniň wajyplygyna düşünmek üçin, özüňe şeıle soragy bermek zerur – biziň jemgyıetimizde gaınyň gelnine degişli maşgalany meıilleşdirmek meselesine goşulıan ıagdaılaryna köp gabat gelıärsiňizmi? İaş çatynjalaryň toıda birinji gezek duşuşıan halatlary azmy? İaş çatynjalara öň ıeten, "Haçan bäbegiňiz bolıar?" ıa-da "Belki, siziň saglygyňyz gowy däldir?" diıen ıaly soraglary berıärler. Gynansakda, durmuşda şunuň ıaly ıagdaılara biz köp gabat gelıäris. Adamlar bilmezlikden ıa-da ıönekeı bilesigelijilikden biziň saglyk ıagdaıymyza we hukugymyza şek ıetirıärler.
İaş gyzlar we ıigitler, aıallar we erkekler, eneler we atalar öz hukuklary, şol sanda döwlet tarapyndan kepillendirilen we halkara namalarynda berkidilen nesil önelgeliligine degişli hukuklary babatda habarlymyka? Geliň, şu meseläni ara alyp maslahatlaşalyň... Her maşgalanyň öz durmuşynda, iň bolmanda bir gezek "Çaga etmelimi ıa-da etmeli däl?" diıen meseläni çözmeli bolıandygy gizlin zat däl. Islenıän we sagdyn çaganyň eıesi bolan her bir maşgala bagtlydyr.
Önelgelilik saglygy we nesil öndürmek üçin bar bolan hukuklar diımek näme?
Bütündünıä Saglygy Goraıyş Guramasynyň (BSGG) kesgitlemesi boıunça,
Önelgelilik saglygy – bu diňe keselçilik ıa-da önelgelilik ulgamy, onuň ıerine ıetirıän wezipeleriniň we hadysalarynyň bozulmagy bilen bagly bolan fiziki ıetmezçiligiň bolmazlygyny aňlatman, adamynyň doly fiziki, psihiki we sosial sag-amanlyk ıagdaıydyr.
Bu adamlaryň howpsuz we kanagatlanarly jynsy gatnaşyklarynda ıaşap bilıändiklerini, nesil öndürmäge ukyplylygyny hem-de haçan we nähili ıygylykda çaga öndürmek isleglerini özleriniň çözıändiklerini aňladıar.
Önelgelilik saglygyna çemeleşme giňişleıin hem çynlakaı alnyp barlyp, adamyň önelgelilik döwründe saglygyny goramak meseleleriniň aıratynlyklary göz öňünde tutulmalydyr. Bu çemeleşme adamlar, jemgyıet we döwlet tarapyndan şu meselelere garaıyşda düıpli üıtgeşmeleri geçirmegi talap edıär.
Bütündünıä Saglygy Goraıyş Guramasy Nesil öndürmeklige degişli Hukugy (NÖH) erkekleriň we aıallaryň maglumat almagyny we öžüniň saılawyna laıyklykda çaga dogurmagyny rejeleşdirmekde howpsuz, netijeli, elıeter we ıönekeı usullara ıetmäge bolan hukuk, şeıle hem aıallar üçin howpsuz göwreliligi, çaga dogurmaklygy üpjün edip biljek, şeıle hem çatynjalaryň sagdyn çaga eıe bolmak üçin iň gowy mümkinçilikleri döretmekde degişli saglygy goraıyş gullugyny ulanyp bilmek hukugy hökmünde kesgitlenıär.
Önelgelilik saglygy we nesil öndürmeklige degişli hukuklar meseleleri haçan we nähili ykrar edilip başlandy?
Taryhy taıdan nesil öndüriji saglyk we hukuklar meselelerine has öňden garalypdy we ara alnyp maslahatlaşylypdy.
Baryp 1968-nji ıylda önelgelilige degişli hukuklar Tähran Deklarasiıasynda adam hukuklary toparyna degişli edilip ykrar edilip başlandy.
Şu hukuk BMG-nyň soňraky ylmy maslahatlarynda tassyklandy, emma önelgelilik saglygy we hukuklary hakynda Kairde ıurduň ilatyna degişli halkara ylmy maslahatlarda (1994ı), Pekinde geçirilen Aıallaryň bütündünıa ylmy maslahatynda (1995ı), şol sanda Kopengagende Durmuş meseleleri boıunça geçirilen İokary Derejedäki Bütündünıä Duşuşygynda (1995ı) bitewilikde we anyk gürrüň edilip başlandy.
Şu we başga ylmy maslahatlarda anyk ıüze çykan umumy taglymatyň esasy manysy – nesil öndürmeklige degişli hukuklar adamyň hukuklarynyň aırylmaz bölegidir. Bu hukuk kemsitmeleriň, mejbury we zorluk etmesiz nesil öndürmek barada karar kabul etmek hukugy diıip adamyň hukugyna degişli namalarda beıan edilen.
MMHF-niň Hartiıasy we Nesil öndürmeklige degişli 12 hukuk.
1994-nji ıylda ıurduň ilaty boıunça geçirilen Halkara Kair ylmy maslahatynyň netijelerine görä, Maşgalany Meıilleşdirmek boıunça Halkara Federasiıasy (MMHF) adamyň hukuklaryna degişli adalgalykda NÖH-leri anyk kesgitlemek maksady bilen Nesil öndürmeklige degişli hukuk hakynda Hartiıany işläp düzdi. Hartiıa tertipnama hökmünde adam hukuklary boıunça halkara namalarynda, şol sanda Adam Hukuklarynyň Ählumumy Deklarasiıasynda,Raıat we Syıasy Hukuklar hakynda Halkara Paktynda, Ykdysady, Durmuş we Medeniıet Hukuklar hakynda Halkara Paktynda, Aıallaryň kemsitmelerini ıok etmek hakynda Konwensiıada we Çagalaryň hukuklary hakynda Konwensiıada bellenen hukuklaryň 12-sini kesgitleıär. Olar aşakdakylary öz içine alıar:
► İaşamaga bolan hukuk;
► Şahsyıetiň azat ömür sürmäge we howpsuzlygyna bolan hukuk;
► Deňlige we kemsitmeleriň hemme görnüşlerinden azat bolmak hukugy;
► Şahsy durmuşa goşulmazlyga we gizlinlige bolan hukuk;
► Maglumat we bilim almaga bolan hukuk;
► Nikalaşma, maşgala döretme we ony meıilleşdirme saılawyna bolan hukuk;
► Çaga dogluşy we dogluş wagty kesgitlemek hakynda karar kabul etmek hukugy;
► Lukmançylyk kömegine we saglygy goraışa bolan hukuk;
► Ylmy ösüşiň bähbidine bolan hukuk;
► İygnaklaryň we syıasy gatnaşmalaryň azatlygyna hukuk;
► Gynamakdan we kemsidiji gatnaşykdan azatlyk hukugy.
Geliň, şu hukuklara önelgelilik saglygy we biziň durmuşymyz bilen baglylykda garalyň.
№1. İaşamaga bolan hukuk!
Her ıyl dünıäde aıallaryň göwrelilik we çaga dogurmak bilen bagly ölümçilik ıagdaılarynyň milliona golaıy bellige alynıar. Şunuň ıaly ıagdaı siziň tanyşlaryňyzyň we garyndaşlaryňyzyň arasynda gabat geldimi? Hawa, gynansagam şonda biz özümize şeıle soragy berıäris: "Şu ölümiň öňüni alyp bolarmydy?" Eger-de aıal hakyky akuşerçilik kömegini, howpsuz çaga düşürmesini, öz saglygyna degişli maglumaty we bilimi alyp bilıän bolsa, köp ıagdaılarda – HAWA! – diıip bolar.
Nesil öndürmeklige degişli hukuklar babatynda İaşamaga bolan hukuk nämäni aňladıar? Bu aıalyň göwrelilik ıa-da çaga dogurmak bilen bagly islendik öňüni alyp bolıan sebäpden ölmezlik hukugy. Bu aıalyň göwrelilik ıa-da çaga dogurmak sebäpli, öz ömrüni, haçanda:
♦ Çaga düşürme saglyk üçin howply şertlerde (bilimsiz işgärler,göwreliligiň ahyrky möhletinde ıa-da könelişen we laıyk bolmadyk usulyıet, ıaramaz şertlerde zerur bolan enjamsyz) geçirilen ıagdaıda;
♦ Göwreli bolmaly däl ıagdaıynda ıa-da göwrelilik 16 ıaşdan öň ıa-da 35 ıaşdan soň bolan ıagdaıynda; aıal ıygy-ıygydan göwreli bolıan ıagdaıyndaky töwekgelçilige düşmezlik hukugyny aňladıar.
Eger-de siziň joraňyzda ıa-da garyndaşyňyzda şeıle sorag ıüze çyksa: "Meniň ömrümi howp astyna salıan göwrelilkden ıa-da çaga dogurmakdan gaça durup bilıäňmi?". Olara "Hawa" diıip jogap berip bolar.
Türkmenistanda ıaşamaga bolan hukuk Döwletiň esasy kanuny bilen kepillendirilıär. Meselem, Türkmenistanyň Konstitusiıasynyň 22-nji maddasy her adamyň ıaşamaga we azat ömür sürmäge hukugynyň bardygyny aıan edıär. Hiç bir adam ıaşamaga bolan hukukdan mahrum edilip bilinmeıär.
"Raıatlaryň saglygyny goramak" Kanunyna laıyklykda aıal maşgalanyň ene bolmak baradaky meselesini özbaşdak çözmäge hukugy bar. Emeli ıagdaıda göwrelilik 12 hepdä çenli bolan möhletde aıalyň öz islegi boıunça, durmuş görkezijileri boıunça göwreliligiň möhleti 22 hepdä ıetende, lukmançylyk görkezijileri we aıalyň razylygy bolanda, göwreliligiň möhletine bagly bolmazdan togtadylyp bilner.
Ondan başga-da, şu Kanun tarapdan emeli ıagdaıda göwreliligi togtatmak saglyk goraıyş edaralarynda ıörite taııarlygy bolan lukmanlar tarapyndan geçirilmelidir.
№2. Şahsyıetiň azatlyga we howpsuzlyga bolan hukugy!
Biziň jemgyıetimizde ıigitleriň we gyzlaryň nikalaşmaga ata-eneleri ıa-da başga garyndaşlary tarapyndan mejbur edilıän ıagdaılary köp gabat gelinıärmi? Gynansakda, şeıle ıagdaılar dürli ıurtlarda ıaşaıan köp sanly türkmen birleşmeleriniň (diasporanyň) arasynda-da gabat gelıär.
Eger-de "Meni ıa-da başga birini durmuşa çykmaga ıa-da jynsy gatnaşyklary geçirmäge mejbur edip bolarmy?" diıen sorag berilse, onda onuň jogaby – "İok!" bolar. Sebäbi hemme aıallar we erkekler erkin we howpsuz ösüşe, şeıle hem saılamaga we jynsy gatnaşyklaryny etmeli ıa-da etmeli däl diıen karary kabul etmäge, şeıle hem öz önelgelilik saglygyna gözegçilik etmäge hukugy bardyr. Saılaw erkin edilmelidir. Bu bolsa hiç kimiň mejbury ıagdaıda nikalaşmaga ıa-da başga adam tarapyndan (şol sanda nikaly adamsy/aıaly) jynsy gatnaşyklaryny geçirmäge mejbur edilmeli däldigini göz öňünde tutıar. Hiç bir aıal göwrelilige ıa-da çaga düşürmäge mejbur edilmeli däldir, jynsy gatnaşyklar we önelgelilik saglygy bilen bagly islendik operasiıa, adamyň razylygy bilen geçirilmelidir.
Türkmenistanyň Konstitusiıasynyň 27-nji maddasy nika ıaşyna ıeten erkek bilen aıalyň biri-biri bilen ylalaşyp, nikalaşmaga we maşgala döretmäge hukugynyň bardygyny beıan edıär. Maşgala gatnaşyklarynda är-aıalyň hukuklary deňdir.
Türkmenistanyň Maşgala ködeksine (16-njy madda) laıyklykda nikalaşmagy isleıän şahslar nika ıaşyna ıetenlerinde diňe erkin we özara razylygy boıunça nika baglaşyp bilerler. Ondan başga-da, erkekler we aıallar nika baglaşaıan wagtynda, nikada durıan wagtynda we nikanyň bozulıan wagtynda birmeňzeş hukuklardan peıdalanıarlar (14-nji madda)
№3. Deňlige we hukuk kemsitmeleriň ähli görnüşinden azat bolmak hukugy!
Durmuşda göwreli aıaly işden gitmäge ıa-da göwreliligi sebäpli işe almaklykdan boıun towlanıan ıagdaıyna gabat geldiňizmi? Adamsynyň öz aıalyna okamaga ıa-da işlemäge rugsat bermeıän halatlaryna köp gabat gelıärsiňizmi? Gynansakda, bu ıagdaıa köplenç gabat gelinıär.
Aıal göwreli bolanlygy üçin ony okuwdan ıa-da işden boşatmaga kimiň hukugy bar? Aıal adamsyndan okamaga ıa-da işlemäge rugsat almalymy? İOK!
Sebäbi hemme adamlaryň bilim almaga we işe ıerleşmäge deň mümkinçilikleri bolmaly, aıala bilim almak ıa-da saılan işinde işlemek üçin adamsyndan rugsat almak talap edilmeıär. Ondan başga-da, maşgalany meıilleşdirmekde nähili usullary ulanmak babatda adamsynyň rugsadyny alma gerek däl.
Türkmenistanyň goşulşan halkara-hukuk namalary hukuk kemsitmeleri ıok etmek üçin dürli çäreleri görmeklige borçly edıär. Olar öz içine aşakdakylary alıarlar:
♦ Zähmet we okuw babatynda kemsitmeler, gymmaty deň zähmet üçin erkekleri we aıallary deň sylaglamak barada konwensiıa;
♦ Deňlik we kemsitmeleriň hemme görnüşlerinden azat bolmak hukugy Türkmenistanda hereket edıän hemme kanunlaryň: raıat, zähmet, maşgala, jenaıat, ıaşaıyş jaı, bilim we saglygy goramak we başga kanunçylygyň esasy ıörelgesidir.
Konstitusiıa laıyklykda, Türkmenistan jynsa garamazdan raıatlaryň hukuklarynyň we erkinliginiň deňligini kepillendirıär. Jyns häsiıeti boıunça deňhukuklylygy bozmak kanun boıunça (19-njy we 20-nji madda) jogapkärçilige çekilıär.
Türkmenistanyň zähmet kodeksi aıallary işe kabul etmekde boıun gaçyrmaklygy we göwreliligiň ıa-da üç ıaşa çenli (maıyp çaga – on alty ıaşa çenli) çagaň bolmagyny sebäp edinip, žähmet hakyny peseltmekligi gadagan edıär. Kärhanalaryň ıolbaşçylary we başga wezipeli adamlar ıokarky agzalan ıagdaıda işe kabul etmekden boıun gaçyrsalar, olar Türkmenistanyň kanynçylygyna laıyklykda jogapkärçilige çekilıär (241-nji madda).
Ondan başga-da, göwreli aıallary we üç ıaşa çenli (maıyp çaga – on alty ıaşa çenli) çagalary bolan aıallar bilen iş berijiniň başlangyjy (islegi) boıunça zähmet şertnamasyny bozmak, aıratyn ıagdaılardan başga (meselem, kärhana ıapylanda, žähmet düzgünnamasyny bir gezek gödek bozanda, hususyıetçiniň emlägine hyıanat ıetirende we ş.m.) ıagdaılarda gadagandyr.
Maşgala gatnaşyklarynda är-aıalyň deň şahsy emläk däl we emläk hukuklarynyň we borçlarynyň, är-aıalyň her biriniň meşgullanjak işini, hünärini we ıaşaıan ıerini saılamak erkinliginiň bardygy, Türkmenistanyň maşgala kodeksi tarapyndan bellenendir (50-nji madda).
№4. Şahsy durmuşa goşulmazlyk we gizlinlik hukugy!
Biziň durmuşymyzda käwagtlar saglygy goraıyş işgärleri biziň saglygymyza degişli maglumatyň (şol sanda önelgelilik saglygy) gizlinligini berjaı etmeıärler we başga adamlar bilen (garyndaşlar, dostlar we tanyşlar) näsagyň keseliniň ara alyp maslahatlaşylmagyna ıol berıärler.
Hakykatdan hem, kimiň meniň önelgelilik saglygym baradaky maglumaty bilmäge hukugy bar? Öz hünärmenlik işiniň çäginde, saglygy goraıyş edaralarynyň lukmanlaryndan we hünärmenlerinden başga HIÇ KIM.
Adamlaryň hemmesiniň saglyk edaralaryna, öz lukmanyna ıa-da başga hünärmenlere ıüz tutanda, maglumatyň gizlinlikde saklanylmagyna hukugy bar. Bu adamyň önelgelilik saglygyna degişli we lukmana ıa-da başga hünärmene ynanylan islendik maglumatyň – näsagyň şahsy durmuşynyň bir bölegidigini, şonuň üçin lukman ıa-da saglygy goraıyş işgäri şu maglumaty näsagyň razyçylygy bolmasa hiç kime aıan etmeli däldigini aňladıar.
Türkmenistanyň Konstitusiıasy her bir adamyň şahsy durmuşyna eden-etdilikli goşululmagyna garşy goramak hukugy kepillendirıär (25-nji madda).
Ondan başga-da, Raıat kodeksiniň 18-nji maddasyna laıyklykda, fiziki şahsyň şahsy durmuşyny, şol sanda ıakyn gatnaşyklarynyň, dogulmasynyň, ogullyga alynmagynyň syrlaryny goramaga hukugy bardyr.
№5. Pikirleniş azatlyk hukugy!
Köplenç önelgelilik saglygy biziň çözgütlerimiziň we hereketlerimiziň, dini, medeniıet düşünjeleriň ıa-da başga sebäpleriň (meselem, nika meselesi boıunça, ıagny "raıat nikalaşmasy" we köp aıallylyk, kontrasepsiıa usulynyň saılanşyna, çaga sany we başgalar) täsirine bagly bolıar.
Meniň önelgelilik saglygym we hukuklarym babatynda karar kabul etmekde, hereketleri ıerine ıetirmekde meni çäklendirip bilerlermi?
Hiç kim öz önelgelilik saglygy babatynda pikirlenmek we erkin hereket etmek hukugyndan mahrum edilip bilinmeıär. Bu bolsa syıasy partiıalaryň hem, diniň, medeniıeiň hem adama pikir etmegi gadagan edip bilmeıändigini aňladıar.
Türkmenistan Adam Hukuklarynyň Ählumumy Deklarasiıasynda beıan edilen halkara hukuklarynyň kadalaryny, aıratyn hem – her kimiň aň, wyždan we din azatlygyna bolan hukugyny ykrar edıär.
Türkmenistanyň Konstitusiıasy raıatlara öz ynam-ygtykatlaryna erkin eıermäge we olary erkin beıan etmäge bolan hukugyny kepillendirıär (28-nji madda).
№6. Maglumat we bilim hukugy!
İaş ıigitleriň we gyzlaryň öz saglyklary we durmuşda önelgelilik saglygy hem-de hukuklary babatynda binıat bilimleriniň bolmazlygy, olaryň ömrüni nähili howp astyna salıp bilıär!
Maglumat we bilim almaga bolan hukuk Halkara we Türkmenistanyň milli kanunçylygynda bellenendir.
Her adam jynsyna, ıaşyna we başga tapawutlyklara garamazdan , bilime we jyns gatnaşyklary arkaly keselleriň geçişi, maşgalany meıilleşdirmek we hyzmatlar barada hem-de jynsy gatnaşyklaryna we önelgelilik saglyga degişli bolan hemme häzirki zaman we agzalan meseleleri açyk beıan edıän maglumaty deň derejede almaga hukugy bardyr.
Bu her adamyň dogry karary we özüniň jyns gatnaşyklary hem-de önelgelilik saglygyna degişli netijeleri saılap,maglumatyň eıesi höküminde taııarlykly bolmalydygyny aňladıar. Hemme isleg bildirıänler, şol sanda ıetginjekler hem, hil maglumatyň eıesi bolmaga, islenilmedik göwreliligiň öňüni almaga, kemsitmeleriň we zamun garalmaklygyň, zorlugyň, şol sanda ıaşyna laıyklykda maşgaladaky we jynsy zorlugynyň öňüni almaklyga gönükdirilen meıilnamalardan peıdalanmaga hukugy bardyr.
Türkmenistanyň Konstitusiıasy maglumat almaga (28-nji madda), şeıle hem bilim almaga bolan hukugy kepillendirıär (38-nji madda).
№7. Nikalaşma, maşgalany döretmek we meıilleşdirmek hukugy.
Käbir halklaryň däp-dessurlary boıunça nikalaşmak üçin gyzlary gaçyryp alıarlar...
Biz nikalaşmakda, maşgala döretmekde ıa-da ony meıilleşdirmekde saılaw hukugyny 2 belgili Hukukda ara alyp maslahatlaşypdyk. "Kimdir birini nikalaşmaga mejbur etmek kanuna laıykmy?" diıen soraga diňe ıeke-täk jogap bar: "İok!"
Nika ıaşyna ıeten her bir erkek adamynyň ıa-da aıalyň haçan we kim bilen nikalaşmalydygyny saılamaga hukugy bardyr. Bu bolsa hiç kimi, hiç bir sebäpden zorluk bilen nikalaşmaga mejbur etmeli däldigini, hiç kimiň islemeıän adamsy bilen nikada bolmaly ıa-da bile ıaşamaly däldigini, her adamyň nikany bozmak üçin deň hukuklarynyň bardygyny aňladıandyr.
Türkmenistanyň jenaıat kodeksinde nika gatnaşyklaryna girmek maksady bilen aıaly ogurlamak üçin jogapkärçilik göz öňünde tutulandyr (üç ıyla çenli möhlet bilen azatlykdan mahrum edilme – 127-nji madda).
№8. Çaga dogluşy we dogluş möhleti kesgitlemek hakynda karar kabul etmek hukugy!
Biziň jemgyıetimizde ıaş çatynjalar toı dabarasy geçenden soň, garyndaşlarynyň, goňşularynyň we tanyşlarynyň dykgatly üns merkezinde durıarlar. Hemmäni gyzyklandyrıan sorag: "İaş gelin göwrelimi? Onuň saglygy nähilikä, mirasdüşeri dogurmaga ukyplymy?"
Her bir adamynyň maşgalany meıilleşdirmek meselesi boıunça erkin karar kabul edip, öz isleıän çaga sanyny, şeıle hem çaga dogluşynyň arasyny özleriniň mümkinçiliklerine görä aňly we jogapkärli kesgitläp bilmek hukugy bardyr. Aıallaryň hem, erkek adamlaryň hem maşgalany meıilleşdirmekde häzirki zaman, netijeli we howpsuz usullary ulanmaga hukugy bardyr.
Bu şeıle hem maşgalany meıilleşdirmek usullary babatda, adamsy ıa-da aıaly tarapyndan rugsat berilmeginiň hökman däldigini aňladıar.
İokarda aıdylyp geçilişi ıaly, "Raıatlaryň saglygyny goramak hakynda" kanuna laıyklykda, aıalyň ene bolmak, şeıle hem emeli ıagdaıda göwreliligi togtatmak meselesini özbaşdak çözmäge hukugy bardyr.
Şeıle-de, aıalyň emeli ıagdaıda göwreli bolmaga we çaga düwünçegini (embriony) emeli usul bilen ıatga oturtmaga hukugy bardyr (31-nji madda).
"Raıatlaryň saglygyny goramak hakyndaky" Kanunynda jynsy sterilizasiıa meseleleri hem rejeleşdirilıär (33-nji madda).
№9. Lukmançylyk kömegine we saglygy goraışa bolan hukuk.
Her adama ömrüniň dowamynda lukmançylyk kömegi gerek bolıar. Lukmançylyk kömegi göwrelilik, çaga dogurma ıa-da önelgelilik saglyk hukuklaryny amal etme ıagdaılarynda (meselem, emeli ıagdaıda göwreli bolmak, emeli ıagdaıda göwreliligi togtatmak, kontrasepsiıa usuly saılamak we ş.m.) zerur bolup durıandyr.
Şunuň bilen baglylykda: "Lukmançylyk kömegini, şol sanda mugt kömegi almaga hukugym barmy?" diıen sorag ıüze çykıar.
Her bir adam önelgelilik saglygyny goramak boıunça öz isleglerini kanagatlandyrmak üçin, ömrüňe we saglygyňa howpsuz, öz ıaşaışyny we gatnaşyklaryny has amatly şertlerde ösdürmek maksady bilen ıokary hilli lukmançylyk kömegini almaga hukugy bardyr.
Döwletiň ykdysady, durmuş we medeniıet hukuklary hakyndaky Halkara Paktyna gatnaşyjylar (şol sanda Türkmenistan hem) her adamyň fiziki we psihiki saglygyny goramaga hukugynyň bardygyny ykrar edıärler. Şu hukugy doly amala aşyrmak üçin döwletler tarapyndan çäreler kabul edilip, olar öli çaganyň dogluşyny, çaga ölümini azaltmaklygy, çaganyň sagdyn ösüşini; epidemik, endemik, hünärmenlik we başga keselleriň öňüni almaklygy we bejermekligi hem-de olar bilen göreşmekligi; hemme lukmançylyk kömegi we kesellän ıagdaıynda ideg şertlerini döretmekligi üpjün etmek üçin zerur bolan çäreleri öz içine alıar.
Türkmenistanyň Konstitusiıasy ähli raıatlara saglygy goraıyş, şol sanda saglygy goraıyş edaralar toplumyndan mugt ulanma hukugyny kepillendirıär (35-nji madda).
"Raıatlaryňsaglygyny goramak hakynda" kanuna laıyklykda döwletiň raıatlar saglygyny goramak babatyndaky syıasaty ilatyň lukmançylyk kömegini döwlet tarapyndan kepillendirilen möçberde mugt we elıeter derejede üpjün etmäge gönükdirilendir (3-nji madda). Saglygy goraıyş döwlet ulgamynyň bejeriş-öňüni alyş edaralarynda ilata döwlet tarapyndan mugt lukmançylyk kömeginiň kepillendirilen möçberi amala aşyrylıar (şol möçber Türkmenistanyň Ministrler Kabineti tarapyndan tassyklanıar) (12-nji madda).
Her bir aıalyň göwrelilik döwri, çaga dogulıan wagty we çaga dogandan soň, çaga bir ıaşaıança, mugt ıöriteleşdirilen lukmançylyk kömegini we saglygy goraıyş döwlet ulgamynyň bejeriş-öňüni alyş edaralarynda başga ıeňillikleri almaga hukugy bardyr (16-njy madda).
№10. Ylmy ösüşiň bähbidine bolan hukuk!
Türkmenistanyň kanunçylygynda ylmy ösüşiň bähbidine bolan hukuk nähili amala aşyrylıar? Maşgalany meıilleşdirmekde häzirki zaman we howpsuz usullardan peıdalanmaga kime rugsat bermeli?
Her bir adamyň ylmyň we täze önelgelilik saglygynyň hilini gowulandyrıan tehnologiıalaryň gazananlaryndan alynjak bähbide hukugy bardyr. Ylmy ösüş önelgelilik saglygy babatynda adamlaryň zerurlyklaryny üpjün etmäge gönükdirilen, adamlaryň maşgalany meıilleşdirmekde häzirki zaman, howpsuz we netijeli usullary bilmäge şertleri bolmalydyr. Ondan başga-da, her bir adamyň dogry netije çykarmagy üçin, şu usullar babatda doly habarly bolmagy zerurdyr.
"Raıatlaryň saglygyny goramak hakyndaky" Kanuna laıyklykda göwreli aıallaryň we eneleriň saglygyny goramak hukugy aşakdakylar arkaly üpjün edilıär (başgalaryň esasynda):
♦ aıal kesellerini, göwrelilik döwründe, çaga doganda, çaga dogandan soňky döwürde çylşyrymly ıagdaıda bejerme we öňüni alma,gan azlylygy ıüze çykarma, aıallarda sagdyn ıaşaışy emele getirmä gönükdirilen ylmyň häzirki zaman gazananlaryny lukmançylyk tejribesine ornaşdyrma;
♦ kontrasepsiıa boıunça netijeli we howpsuz serişdeler we usullar, çaga düşürmäniň öňüni alma boıunça iş geçirme (16-njy madda).
Şeıle hem Türkmenistanyň kanunçylygynda nikalaşıan adamlar üçin lukmançylyk-genetiki maslahatlar, emeli ıagdaıdaky göwrelilik (tohumlandyrma) we embriony oturtmak ıaly hyzmatlary etmeklik göz öňünde tutulandyr.
№11. İygnaklara we syıasy ıygnanşyklara gatnaşmaga bolan azatlyk hukugy.
Önelgelilik hukuklar babatynda şu hukuk aıallara we erkeklere ıygnaklarda ıygnanyp hem-de okuwlary gurap, önelgelilik saglygy gowulandyrmak boıunça öz taglymatlaryňy we gyzyklanmalaryňy öňe sürmäge mümkinçilik berıänligini aňladıarmy?
Hawa, şu hukuk her adamynyň jyns gatnaşyklary we önelgelilik hukuklary ösdürmäge ıardam bermek we hormatlamak üçin gyzyklanmalar boıunça toparlara birleşmek hukugyny, şeıle hem önelgelilik saglygy we nesil öndürmeklige degişli hukuklary goramak maksady bilen jemgyıete we döwlete täsir etmek hukugydyr.
Şu hukugy ulanmakda hiç hili çäklendirmeler, olara diňe kanun tarapyndan goılan we demokratik jemgyıetde döwletiň ıa-da jemgyıet howpsuzlygynyň, ilatyň saglygyny we ahlagyny goramaklygyň ıa-da başga şahslaryň hukuklaryny we azatlyklaryny goramak zerur bolanlardan başgalaryna (Raıat we syıasy hukuklaryň Halkara Pakty, 21-nji madda) goıulmaıar.
Türkmenistanyň Konstitusiıasy tarapyndan ıygnaklary geçirilmek erkinligi, şeıle hem syıasy partiıalary we başga-da jemgyıetçilik birleşmeleri döretmek hukugy kepillendirilıär (29-30-njy maddalar). Her bir raıatyň jemgyıetiň we döwletiň işini, şeıle hem erkin saılanan wekilleriň üsti bilen dolandyrma gatnaşmaga hukugy bardyr.
№12. Gynamadan we kemsidiji el-gatmadan azatlyk hukugy bar!
Gynansakda, köplenç ıagdaıda goňşularymyzyň, dostlarymyzyň, garyndaşlarymyzyň arasynda adamsy aıalynyň diňe göwnüne degmän, eısem ony zorluga sezewar edıän ıagdaılarynyň şaıady bolıarys.
Adamsynyň aıalynyň göwnüne degmäge ıa-da ony zorluga sezewar etmäge hukugy barmy? İok! Sebäbi her bir adam gynamasyz we kemsidiji gatnaşyksyz, zorlukdan, jyns zorluklaryndan, ulanyşdan we göwne degmeklikden goranmaga hukugy bardyr. Är-aıalyň arasynda deňlik, azatlyk we özara hormatly gatnaşyklar bolmalydyr.
Adamyň Hukuklarynyň Ählumumy Deklarasiıasynyň 5-nji maddasynda: "Hiç kim gynamalara ıa-da rehimsiz, adamkärçiliksiz, mertebäni kiçeldıän gatnaşyklaryň we jezalaryň görnüşlerine sezewar bolmaly däldir" diılip bellenilıändir. Türkmenistan gynamalara ıa-da rehimsiz, adamkärçiliksiz, adam mertebesini kemsidıän derejede el gatylmagynawe jezalar görnüşlerine sezewar bolmaklygyň garşysyna BMG-niň Konwensiıasynyň, Aıallary kemsitmeleriň hemme görnüşlerini ıok etmek hakynda Konwensiıanyň, Cagalaryň hukuklary baradaky Konwensiıanyň; şeıle hem Raıat we syıasy hukuklaryň Halkara Paktynyň gatnaşyjysy boldy.
Türkmenistanyň Konstitusiıasy tarapyndan adam hukuklarynyň çäklendirilip ıa-da özüne degişli hukuklaryndan mahrum edilip, oňa iş kesilip ıa-da jeza berlip bilinmezligini kepillendirıär. Hiç kim gynamalara, rehimsizlik, zalymlyk bilen ıa-da adam mertebesini kemsidıän derejede el gatylmagyna, temmi berilmegine sezewar edilip bilinmez.
Netijede, bilmek we pikirlenmek synanşyklarynyň köp halatlarda azlygyny, maglumat çeşmelerinden hökmany ıagdaıda peıdalanmalydygyny we hereket etmelidigini bellemek gerekdir. Eger-de Siz öz durmuş ıoluňyzda önelgelilik saglygyňyzy bozıan ıagdaıa gabat gelseňiz: "HUKUGYM BARDYR!" diıip jogap beriň.
Durmuş ıagdaılary dürli bolup, köplenç olar örän çylşyrymlydyr. Çünki olar siziň şahsy ıa-da garyndaşlaryňyzyň we tanyşlaryňyzyň saglygyna we durmuşyna degişli bolıar. Şunuň ıaly ıagdaıda önelgelilik saglygyňyz çäklendirilıän we kemsidilıän ıagdaıy barada gürleşip düşünişmelidir. Sebäbi adamlaryň köpüsi ıönekeı durmuşda gabat gelıän sorag ıa-da ara alyp maslahatlaşma bilen başganyň hukuklaryny çäklendirıändigini we gysıandygyny aňlamaıarlar. Öz önelgelilik saglygyna degişli hukuklaryňyzy goramak we olary öňe itermek üçin, Siziň garaıyşlaryňyzy maşgalada ıa-da jemgyıetde goldaıan abraıly adamyny işe çekip bilersiňiz. Eger-de siz doly düşünişmezlik ıagdaıyna gabat gelen bolsaňyz, onda hukuk goraıjy edaralara ıüz tutmak zerurlygy döräp biler.
Önelgelilik saglygyňyzyň we öz ıakynlaryňyzyň goragyny öz önelgelilige degişli hukuklaryňyzy goramakdan başlaň!
5472 gezek okalan
dowlet nikasyndan gecip yasasyp yoren masgalada ar ayalynyn mertebesini peseldip bigane gelin-gyzlar bilen gizlin gatnasyklar(zyna) etse sol erkege we ayala nahili jeza caresi gorulyar?
Lukman, siz dekretniy otpuska barada hem yazmagynyzy sizden hayysh edyarin, shonda nahili hukuklardan peydalanmaly, nahili yagdayda ishe girmeli we chykmaly we sh.m zatlar barada...<br />Umuman zahmet chekyan gowreli zenanlaryn hukuklaryny has...
Lukman, siz dekretniy otpuska barada hem yazmagynyzy sizden hayysh edyarin, shonda nahili hukuklardan peydalanmaly, nahili yagdayda ishe girmeli we chykmaly we sh.m zatlar barada...<br />Umuman zahmet chekyan gowreli zenanlaryn hukuklaryny has ginishleyin yazmagynyzy Sizden hayysh edyarin! Onunden minnetdar!!!
Okyjy Rahat! Men seniň bilen ylalaşamok. Dünıäde onuň ıaly kanunly ıer bardyr öıdemok. Kanunda bolanda-da seniň diııän gatnaşyklaryň ilden çykmak bolıar. Kanundan çyksaň çyk, ıöne ilden bir çykma. Biziň türkmen halkymyzda ol ıagdaı oňlananok.
Tesbirçi Rahat! Ahlak terbiıe diıen düşünje bara. Men-ä ahlak terbiıesini alan aıal bolsun erkek bolsun, halan adamyň bilen jynsy gatnaşykda bolmaga hukuk berıän,gowy gara harplar bilen ıazylan kanun bolaısyn, gören erkek adamy bilen jynsy...
Tesbirçi Rahat! Ahlak terbiıe diıen düşünje bara. Men-ä ahlak terbiıesini alan aıal bolsun erkek bolsun, halan adamyň bilen jynsy gatnaşykda bolmaga hukuk berıän,gowy gara harplar bilen ıazylan kanun bolaısyn, gören erkek adamy bilen jynsy gatnaşykda bolar ıaly, olar it bilen pişik däl ahyryn. Beıle ıagdaı türkmenlerde bozuk adamlar hasaplanıar. Şeıle erkek adamlarada "aı" erkek eşekdirdä diıilıär. İöne şeıle gatnaşyklar aıallaryň arasynda hem näçe diıseň bar. Bu eııäm başga mesele...
Aıal mashgala kämillik ıashyna ıeten bolsa shol sanda erkegem, bashga bir öz halan erkegi bilen jynsy gatnashyk etmäge hukugy barmy? (nikalashmadyk bolsalar)<br />Käbir gaıry ıurtlarda är aıalam bolsa aıaly bashga bir erkek bilen bolst gelse...
Aıal mashgala kämillik ıashyna ıeten bolsa shol sanda erkegem, bashga bir öz halan erkegi bilen jynsy gatnashyk etmäge hukugy barmy? (nikalashmadyk bolsalar)<br />Käbir gaıry ıurtlarda är aıalam bolsa aıaly bashga bir erkek bilen bolst gelse bolup ıör. Biziñ ıurdymyzda shuña Aıal mashgalañam , erkek mashgalañan hukugy barmy?
Makalaňyz üçin köp sag boluň. Şünüň ıaly gyzykly makalalaryň höwri köp bolsun.
Be-e-e! Aıal maşgalanyň beıle köp hukuklary bardyr öıdemizok. Iki-ıekesini bilıäris. Şu hukuklar berjaı ediläıse durmuş nähili bolardyka!? Göz öňüne...
Türkmenlerde bir söz bar:"Bir okana bar, birem dokana". İaşlykda durmuş gurulanda ıaş çatynçalar bulary öwrenip, kellede saklamaly. Ulularyň hem goldawy örän gerek.
Kanunda görkezilıän zatlar hakynda garşylykly pikir etmek mümkin däl. Esasy mesele şolaryň hemmesini döwlet raıatlary bilıärmi ıa-da gowy tanyşlygy barmyka? Özümä şübhelenıän. Şonuň üçin hem bu hukuklardan peıdalanmakda aıallar erkeklere...
Kanunda görkezilıän zatlar hakynda garşylykly pikir etmek mümkin däl. Esasy mesele şolaryň hemmesini döwlet raıatlary bilıärmi ıa-da gowy tanyşlygy barmyka? Özümä şübhelenıän. Şonuň üçin hem bu hukuklardan peıdalanmakda aıallar erkeklere garanyňda köp kösenıärler.