Bu çalışmada, bilgisayar teknolojisi ile tıp bilimlerinden fizyoloji alanında, insanda
Download "Bu çalışmada, bilgisayar teknolojisi ile tıp bilimlerinden fizyoloji alanında, insanda"
1 Yüksek Lisans Tezi Đnsanda Reaksiyon Zamanını Ölçen Bir Sistem Tasarımı ve Uygulaması. Trakya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı ÖZET Bu çalışmada, bilgisayar teknolojisi ile tıp bilimlerinden fizyoloji alanında, insanda reaksiyon zamanı ölçme testlerinin güvenilir ve doğru bir şekilde gerçekleştirilmesi için bir sistemin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmamızda, halen yaygın olarak kullanılmakta olan Elektronik Kronoskop Sistemi nin yerine kullanılabilecek bir bilgisayar yazılımı ve donanımı geliştirilmiştir. Trakya Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümünde öğrenim görmekte olan öğrencilerden gönüllü denekler üzerinde basit reaksiyon, seçimli reaksiyon, ayırt edici reaksiyon zamanları ile işitsel reaksiyon zamanları ölçülerek öğrencilerin reaksiyon zamanlarına yönelik veriler ortaya konmaya çalışılmıştır. Geliştirilen reaksiyon zamanı ölçüm sistemi ile elde edilen veriler, bir veri tabanı oluşturularak tüm değerler kaydedilmiştir. Testler sonucu elde edilen bulgular ile profesyonel psikoteknik test makinesinden elde edilen bulguların uyumluluğu incelenmiştir. Değerlendirmeler sonucunda psikoteknik tepki zaman testlerinin bu cihaz ve program ile yapılabileceği sonucu çıkarılmıştır. Yıl : 2009 Sayfa : 27 Anahtar Kelimeler : Psiko teknik test, insanda reaksiyon zamanı, Uyku Tipleri
2 MasterThesis Human Reaction Time in a System Design and Implementation of the measure. Trakya University Graduate School of Science Field of Computer Engineering ABSTRACT In this study, computer technology and medical science in the field of physiology of the human tests measuring reaction time in a reliable and accurate for the realization of a system intended to develop. In our study, which is still widely used "Electronic Kronoskop System" can be used instead of a computer software and hardware has been developed. Trakya University Department of Computer Engineering who are studying at the volunteers from students on the simple reaction, selective reaction, distinguishing reaction time and auditory reaction time were measured and the reaction time for the student data have been trying to put forward. Reaction time measurement system was developed with the obtained data, creating a data base of all the values were recorded. Obtained as a result of the test findings and the findings obtained from the professional psycho-test machine compliance were examined. Reviews of this device and as a result of psycho-reaction time test can be done with the program was concluded. Year:2009 Page:27 Keywords: Psycho technical test, reaction time in humans, Sleep Types
3 TEŞEKKÜR Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde bana yol gösteren, bu alanda çalışmam için beni teşvik eden ve desteğini esirgemeyen değerli danışman hocam Yrd.Doç.Dr. Erdem UÇAR a çok teşekkür ederim. Görüş, öneri ve yönlendirmeleri ile destek veren değerli hekim Prof. Dr. Levent ÖZTÜRK e teşekkür ederim. Ayrıca, öğrenim hayatımda yardımlarını esirgemeyen Bilgisayar Mühendisliği bölüm hocalarım ile ve beraber çalışmalar yürüttüğümüz proje arkadaşlarıma da teşekkür ederim. Fatih ULU Edirne, Aralık 2009
4 ĐÇĐNDEKĐLER ÖZET... i ABSTRACT... ii TEŞEKKÜR... iii ĐÇĐNDEKĐLER... iv BÖLÜM GĐRĐŞ... 1 BÖLÜM AĐLE HEKĐMLĐĞĐ GENEL BĐLGĐLER Aile Hekimliğinde Sağlık Kayıtları Neden Kayıt Tutuyoruz Hangi Verileri Kaydedelim PSOAP Aile Hekimliği Uygulaması Genel Bir Bakış Aile Hekimliği Uygulaması Nedir?... 4 BÖLÜM ULUSAL SAĞLIK BĐLGĐ SĐSTEMĐ USBĐL USBĐL in Tanımı Amaç ve Önemi Proje Aşamaları Kullanıcı Gurupları Birinci Basamak Doktoru ile ilgili Süreç (örnek)... 8
5 USBĐL Đçin Belirlenen Temel Prensiplerin Taslağı USBĐL Yazılımında Bulunması Gereken Özellikler Analiz Çalışması ve Modüller Genel Akış Diyagramı Modüllerin Đlişkisi Modüller ve Akış Şemaları Hasta Aile Hekimi Kurum Hekimi Hastane Acil Servis Sosyal Güvenlik Kurumu Labaratuvar Eczane Đşveren Nüfus Vatandaşlık Đdaresi Diğer Sağlık Profesyonelleri BÖLÜM TANI KODLARI Tanı Kodları BÖLÜM HL
6 5.1. HL7 Nedir? HL7 Ne Anlama Geliyor? Neden HL7? HL7 Uyumluluğu Nedir? Yazılımın HL7 Uyumluluğu Nasıl Anlaşılır? HL7 yi Nasıl Satın Alabilirim? BÖLÜM YAZILIM, EKRANLAR VE KODLAR Benzer Çalışmalar USBĐL Yazılımı BÖLÜM SONUÇ KAYNAKLAR ÖZGEÇMĐŞ 46
7 1. GĐRĐŞ Psikoteknik ölçüm ve değerlendirme yöntemi, belirli özellikleri taşıyan ve özel bir sistem içerisinde toplanan testlerle, kişilerin değişik yönlerini saptamaya yarayan davranışsal ölçüm tekniğidir. Psikoteknik testler bireyi genel kıstaslardan daha çok öz olarak değerlendirmeye yöneliktir. Bu değerlendirmelerde insan bütün olarak ele alınır. Bireyin yetenek ve özelliklerini bir makinenin dişlileri veya bölmeleri gibi birbirinden bağımsız düşünmek mümkün değildir. Đnsan kabiliyetlerinin ve özelliklerinin birbirine pozitif veya negatif transfer etkisi yapacağı muhakkaktır. Psikoteknik ölçümle bireyin zihinsel özellikleri; bu cümleden olarak zeka düzeyleri, öğrenme, birleştirme, ilişki kurabilme, hafızada saklama güçleri ölçülebilir. Ayrıca bireylerin bedensel yetenekleri de ölçülebilmekte ve kişiler arası karşılaştırmalarda kullanılabilmektedir. Psikoteknik ölçümün temel aracı testtir. Test aracılığı ile bireylerin yetenekleri, kişisel özellikleri, bilgi ve becerileri analiz edilir. Ölçümlerde sosyal değerli testler kullanılır. Örneğin standart değer kavramı, standart değer tipleri, yaş eşik değeri, yüzdeleme eşikleri gibi. Türkiye de Psikoteknik Uygulamaları Ülkemizde psikoteknik uygulama istenilen düzeyde değildir. Ayrıca bu yöntemden faydalanmaya başlamada diğer batılı ülkelere oranla hayli geç kaldığımız görülmektedir. Anca yurdumuzda bazı özel şirketlerin ve fakültelerin bünyesinde psikoteknik merkezler
8 kurulmaya başlanmıştır. Ayrıca Đ.E.T.T. bünyesinde de Şoför seçimi için bir psikoteknik laboratuarı kurulmuştur. Yurdumuzda çok uluslu şirketlerin çalışmalar yapmaya başlaması ile birlikte bunlar aracılığı ile psikoteknik uygulamaların kullanımının hızlandığını söylemek mümkündür. Psikoteknik Testlerin Önem ve Amacı Đş kazalarının oluş sebebine baktığımızda % 90 ının insan faktöründen kaynaklandığını görüyoruz. Geriye kalan % 10 luk faktörün ise araç ve gereç hatalarından kaynaklandığını görüyoruz. Đş kazalarının diğer bir sebebi de teknolojik etkenlerin yani araç ve gereçlerin yetersizliğidir. Başka bir sebep de beşeri yapının özellikleri; mesela, kurallara uymama, elektrikçilerin lastik eldiven giymemeleri, iş görenlerin kasketlerini takmaması gibi. Đş görenlerle alakalı diğer kaza nedenleri de; çalışanların bilgi ve yeteneklerinin iş araç ve gereçleri ile uyum sağlayamaması, iş makinelerine veya makinelerin etkilerine gereken tepkinin zamanında gösterilememesi dikkatsizlik gibi etkenlerin doğurduğu kazalar, çevresel faktörler, iş ortamının aydınlatılmaması, ısısı ve benzeri nedenler. [Đşletmelerde Kişi Değerlendirmede Psikoteknik Yazar...: Prof. Dr. Đlhan Erdoğan, ]. Bireyin ve toplumun yaşamını sürdürmesinde psikomotor beceriler çok önemlidir. Psikomotor beceri duyu organları, zihin ve kasların birlikte çalışması sonucu ortaya çıkan bir davranış şeklidir. Fen bilimleri, resim, müzik, tıp, mühendislik bilimlerinde ve diğer pek çok alanda
9 psikomotor beceriler hemen hemen bilişsel yeterlikler kadar, hatta bazen daha da önemlidir ve bu önemin kazanılması süreklilik gerektirir. Kişiler arası psikomotor beceriler farklılık gösterir. Bu nedenle belirli işlere kişilerin uygunluğunun ölçülebilmesi için tepki zaman testleri yapılmalıdır. Tepki zamanı, bir uyaranın uygulanması ile tepkinin başlatılması arasında geçen süredir. Acil durumlarda, ani bir fren yaparken, uçak kullanırken, bir atletizm yarışmasında başlangıç atışına tepki verirken hızlı motor tepkilere ihtiyaç duyulmaktadır. Bir müzik aletinin çalınması, daktilo ile yazı yazılması, dans etme ve benzeri uyaranlara da hızlı tepki vermek gerekmektedir. Psikoteknik tepki zaman deneylerinde kullanılan klasik sistemler donanım tabanlıdır. Bu sistemlerde test yapabilmek hem maliyetli hem de belirli imkanlar ile sınırlıdır. Bu nedenle psikoteknik deneyleri daha iyi imkanlarla ve daha az maliyetle yapabilmek için bir uygulama geliştirilmiştir. Bilgisayar ortamındaki bu uygulama ile yapılan testlerin taşınabilir olması testin birçok kişi tarafından yapılabilmesi açısından büyük kolaylık sağlamaktadır. Test sonuçlarının bir veritabanı içerisinde tutulabilmesi raporlama ve istatistik değerler sunmak için önemlidir. Uygulama içerisindeki testlerde kişilerden görsel ve işitsel uyaranlara karşı mümkün olduğu kadar çabuk tepki vermesi istenir. Tepki sonunda kişilerin süreleri kayıt altına alınır. Test sonunda bu sürelerin beklenen aralıkta olması için süreyi etkileyen faktörlerinde göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Eğer bu faktörler belirli bir aralığın üstünde olursa elde edilecek tepki sonuçları beklenen değerlerin üstünde gerçekleşir.
10 2. PSĐKOTEKNĐK SÜRÜCÜ DEĞERLENDĐRME NEDĐR? Psikoteknik değerlendirme; sürücülerin sürüşle ilgili özel bilişsel ve psikomotor becerilerini ölçen ve güvenli araç kullanımını sağlayan standart testlerin yer aldığı bilgisayar tabanlı bir değerlendirme sistemidir. Temel bilişsel beceriler "dikkat, algı, bellek, izleme ve muhakeme" ve psikomotor beceriler ise "el-ayak-göz koordinasyonu, tepki zamanı, çevresel görüş, hız mesafe tahmini ve çarpışma zamanı tahmini" olarak tanımlanabilir. Bu becerilere sahip olmanın, kurallara uygun karar vererek ve doğru motor hareketleri yaparak kazalardan kaçınabilme ve araç kullanabilmenin ilk basamağı olduğu söylenebilir. Avrupa da psikoteknik değerlendirmenin kullanımına baktığımızda; psikoteknik değerlendirmenin gelişmiş ülkelerde sürücülük becerilerinde yaşa bağlı zayıflamanın meydana gelmesi nedeniyle yaşlı sürücülere mecburi hale geldiği, yolcu ve eşya(emtia) taşımacılığı yapan profesyonel sürücülerin araç kullanma beceri düzeylerini bilgisayar destekli testlerle kanıtlanmak zorunda oldukları ve ceza puanını aşan sürücülerin psikoteknik değerlendirmeyi geçmek mecburiyetinde oldukları görülmektedir. 3. TRAFĐKENT PSĐKOTEKNĐK SÜRÜCÜ DEĞERLENDĐRME SĐSTEM CĐHAZI NEDEN GELĐŞTĐRĐLDĐ? Psikoteknik değerlendirmenin yasaya girmesiyle beraber, yurt dışında psikoteknik değerlendirme için geliştirilmiş olan cihazlar kullanılmaya başlandı. Fakat, uygulanan testlerde evrene uygun bir örneklemden çıkarılmış kıstasların (normların) kullanılması büyük önem taşımaktadır. Oysa bu cihazlarda uygulanan testlerin norm değerleri, geliştirildikleri ülkenin sürücülerinden elde edilen verilerle belirlenmiş değerler olduğundan Türk Sürücülerinin bilişsel ve psikomotor becerilerini ölçmede yeterli değildi. Bu noktada ülkemiz
11 kültürüne özgün norm değerlerine sahip, bilişsel ve psikomotor beceri düzeylerinin ölçülmesi ve değerlendirilmesi amaçlı yeni test sisteminin geliştirilmesi araştırmalarına başlandı yılında TUBĐTAK - ODTÜ - BĐLTEN 'in proje desteği ile Prof Dr. Nebi Sümer (ODTÜ), Doç.Dr. H.Belgin Ayvaşık (ODTÜ) ve Doç Dr. Nurhan Er (AÜ) tarafından Trafikent Psikoteknik Değerlendirme Sistemi (Trafikent PDS) geliştirildi. Böylece Türk kültürü ve sürücülerine uygun test ve norm değerlerine sahip olan ilk psikoteknik değerlendirme sistemi meydana geldi. SĐSTEM ÖZELLĐKLERĐ TUBĐTAK ODTÜ BĐLTEN'nin proje desteği ile testlerin içeriği Prof. Dr. Nebi Sümer (ODTÜ), Doç. Dr. Belgin Ayvaşık (ODTÜ) ve Doç. Dr. Nurhan Er (Ank. Ünv.) tarafından 3 yıllık bir ar-ge ile geliştirilmiştir. Alanında ülkemizde geliştirilen ilk ve tek özgün sistem olup tamamen yerli bir yazılım ve mekanik donanım ürünüdür. Türk Psikologlar Derneği'nin 4 sayılı cetvele istinaden yasal mevzuata uygun olarak sürücü ölçme-değerlendirmede kullanımı için norm onayına sahiptir. Norm değerleri Türk sürücülerinin karakteristik özelliklerini yansıtacak verilerden oluşturulmuştur. Sistemde zihinsel ve psikomotor becerileri ölçen 11 test ile güvenli sürücülüğe yönelik davranış ve kişilik özellikleri ölçen kişilik ve güvenlik testleri bulunmaktadır. Testler katılımcının yaş, eğitim vs hızına bağlı olarak en az 1 ila 1,5 saat arasında değişmektedir. Teste giren sürücünün rastsal zamanda webcam ile sağlanan görüntülenmesi raporlara otomatik yansıtılarak kişi güvenlik parametreleri arttırılmıştır.
12 Ölçüm geçerliliğini arttırmaya yönelik olarak tasarlanmış araç donanım görüntüsü ile bütün tepkilerin direksiyon ve pedallar aracılığıyla verilmesi sağlanmıştır. Bilgisayar aşinalığını zorunlu kılmayan yazılı ve sesli yönergeler ile kullanım kolaylığı arttırılmıştır. Test sonuçları hakkında anında ayrıntılı raporlama ve yazıcı çıktısı alınabilmektedir. Birden fazla cihaz kullanan merkezlerde isteğe bağlı olarak ayrı bir yönetici bilgisayarı üzerinden kayıt eklemenin yapılmasını, tüm bilgilerin tek bir veri tabanında tutulmasını ve raporların tek bir yazıcı üzerinden alınabilmesini sağlayan Ana Bilgisayar Programı'na sahiptir. Boyutları (yükseklik x genişlik x derinlik) 160cm x 97cm x 190cm olup 120kg ağırlığında olup taşınabilir, ayrılabilir modüler bir cihazdır. 2 yıl garanti, ömür devri boyunca yedek parça temini ile Meteksan Sistem'in Türkiye geneli plaka koduna göre 67 ilde 24 saatte bakım hizmet garantisine sahiptir.
13 4. TEPKĐ ZAMAN TESTLERĐNĐN GELĐŞĐMĐ Psikoteknik tepki zaman testlerinin ilk denemelerini Merkel 1885 yılında gerçekleştirmiştir. Merkel deneylerinde bir disk ve 10 adet lamba ile bu lambalara karşılık gelen butonlar kullanmıştır. Denemelerde yanan lambaların hızlı bir şekilde söndürülmesi için deneklerden lambalara karşılık gelen butonları basılı tutmalarını ve hangi lamba yanarsa o lambaya karşılık gelen butonu mümkün olduğu kadar çabuk bir şekilde serbest bırakmalarını istemiştir. [T. Welford, 1980] yılında yapılan bu denemelerin bir benzerini 1952 yılında Hick 10 tane bezelye tanesi büyüklüğünde küçük lambalarla gerçekleştirdi. Hick, yanan lambaların hızlı bir şekilde söndürülmesi için deneklerden lamba yanar yanmaz anahtara basmalarını istedi. Hick in bu denemelerdeki amacı tepki sürelerinin matematiksel ilişki denklemini bulmaktı ve yapmış olduğu bu denemeler sonucunda ortalama tepki zamanının matematiksel denklemini bulmuştur [W. E. Hick, 1952]. Merkel ve Hick ten sonra Hyman, Luce, Welford, Teichner and Krebs gibi bilim adamları psikoteknik tepki zaman test denemeleri yapmıştır. Hyman 1953 yılında yaptığı denemelerde Hick tarafından bulunan psikoteknik tepki zaman denklemini geliştirecek çözümler sunmuştur. Fakat 1980 yılında Welford, Hick tarafından bulunan psikoteknik ortalama tepki zaman denkleminin sonuç değerlerinin daha doğru olduğu konusunda açıklamalar yapmıştır. Bununla birlikte tepki zamanını etkiliyen faktörlerin belirlenmesi için Welford ve Teichner and Krebs araştırmalar ve denemeler yapmışlardır [R.D. Luce, 1986] [T. Welford, 1980] [W. H. Teichner and M. J. Krebs, 1974].
14 Birçok bilim adamının yapmış olduğu denemeler ve araştırmalar sonucunda bugün psikoteknik tepki zaman deneylerinin görsel ve işitsel uyaranlar için tepki süre aralığı bilimsel değerler olarak açıklanabilmektedir [T. Welford, 1980]. 5. PSĐKOTEKNĐK TEPKĐ ZAMAN TESTLERĐ Kişilerin işitsel ve görsel uyaranlara karşı vermiş oldukları tepkiyi ölçen tepki zaman testleri 3 temel başlık altında incelenebilir [R.D. Luce, 1986][T. Welford, 1980]. Bunlar sırası ile: 1. Basit Tepki Zaman Testi 2. Tanımalı Tepki Zaman Testi 3. Seçenekli Tepki Zaman Testi Tepki zaman test denemelerinde bu temel deneylerden iki tanesi kullanıldı. Bunlar basit ve seçenekli tepki testleridir. 5.1 Basit Tepki Zaman Testi Đş görenlerin çalışma esnasında yapmış olduğu işte gerekli tepkiyi verememeleri veya gecikmeleri iş kazalarının nedeni olabilir. Basılması gereken bir düğmeye veya pedala olması gereken zamanda basamama, otomatik bir makinenin altına işlenecek parçayı zamanında koyamama istenmeyen iş kazalarını doğurabilir. Bu test sayesinde, iş görenin duyma, becerisinin yanı sıra uyarıya tepki çabukluğunun, belirli zamanlardaki dikkat yoğunluğunun, yorulma eğiliminin ve benzeri özellikler açısından değerlendirilmesi mümkün olabilmektedir.
15 Aletten gelen ışığı gördüğümüzde, beynimiz hangi butona basacağına karar vermek zorundadır. Bu gereklilikle sinir-kas kontrolü sistemi emri ellere gönderir. Bu işlemler belli bir süre alır ve bu süreye basit tepki zamanı (tek bir görsel veya işitsel uyarana tepki) denir [M. Elçi, 2004]. Bu teste başlamadan önce testi olacak kişiye hangi elini kullanmak istediği sorulur. Kişi kullanmak istediği eline basma aletini alır. Deneme esnasında kişilerden belirli olmayan aralıklardaki ses veya görsel uyaranlara karşı mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde tepki vermesi istenir. 5.2 Seçenekli Tepki Zaman Testi Tehlikeli bir durumda ilk adım vaktinde fark etmektir. Bu test, merkezi algılama olgusuyla doğrudan ilgilenir. Benzerleriyle karışan işaretlerin hızla fark edilmesi ve en basit motor tepkinin verilmesi gerekir. Farklı uyaranlara tepkinin verilmesiyle, karar verme hızının ve tepki verme seçiminin ölçülmesi olanaklıdır. Basit tepki zamanı testi ile karmaşık tepki zamanı testi birbirlerinden bazı noktalarda ayrılmaktadır. Basit tepki zamanı testinde, tek bir uyarana hızlı tepki vermek önemliyken, karmaşık tepki zamanı testinde hızlı tepki vermekten ziyade, birden fazla uyarana yoğunlaşarak doğru tepki vermek önem taşımakta, zeka ve hafıza başarıda önemli rol oynamaktadır[m. Elçi, 2004]. Tepki zamanında yavaşlama yaşın ilerlediğinin davranışsal bir göstergesidir. Yaşlı bir insanın tepki zamanı, genç bir insana göre 80 ms daha yavaştır. Tepki süresinin yaşa bağlı olarak nasıl değiştiğini saptamak üzere yapılmış bir çalışmada, deneklere işitsel uyarılar verilmiş, bu uyarılara verilen el, ayak ve başparmak tepkileri dijital bir cihaz yardımıyla ölçümlenmiş ve sonunda, ellerle verilen tepkilerle ilgili olarak; tepki hızının 18 yaşına kadar gelişim
16 gösterdiği, 30 yaşına kadar hemen hemen aynı hızda kaldığı, sonra yavaş yavaş düşme eğiliminde olduğu ve nihayetinde 70 yaşlarında ise, hızlı bir gerilemeye girildiği saptanmıştır. Parmak ve ayak tepkilerinde ise 20 li yaşlara kadar bir hızlanma olduğu, 60 yaşlarında bu hızın kesildiği ve sonraki yaşlarda da süratli bir düşüşün olduğu kaydedilmiştir [R.D. Luce, 1986][T. Welford, 1980] [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974]. 6. TEPKĐ ZAMAN FAKTÖRLERĐ Psikoteknik tepki zaman testlerinde elde edilen tepki sürelerini etkileyen faktörlerin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Aksi taktirde tepki sürelerinde meydana gelen değişimin gerçek nedenleri ve sebepleri açıklanamaz. Bu nedenle deneme öncesinde bu faktörlerin belirlenmesi verimli sonuç elde edilmesi açısından çok önemlidir. Tepki zamanını etkileyen faktörler şu şekildedir: 5 1. Yaş 2. Cinsiyet 3. Yorgunluk 4. Açlık 5. Alkol 6. Kişişel Tip 7. Rahatsızlık 8. Uykusuzluk 9. Diyet 10. Alternatif uyaran sayısı 11. Uyaran ve yanıt uyumluluğu
17 12. Egzersiz 13. Geçici belirsizlik 14. Uyaranın fiziksel parametreleri Psikoteknik tepki zaman testlerinde bu faktörlerden 5 tanesi üzerinde inceleme yapılmıştır. Bunlar sırası ile 1. Alternatif uyaran sayısı 2. Uyaran ve yanıt uyumluluğu 3. Egzersiz 4. Geçici belirsizlik 5. Uyaranın fiziksel parametreleri Bu maddeleri kısaca açıklamak gerekirse: 6.1 Alternatif Uyaran Sayısı Seçenekli tepki zaman testlerinde kişilere birden fazla uyaran gösterilmektedir. Bu uyaranların içerisinden doğru olanı bulmak ve tepki verebilmek için beyinde bilgi, işleme tabi tutulur. Merkel 1885 yılında yapmış olduğu testlerde alternatif sinyallerin sayısında meydana gelecek artış ile seçenek tepki zamanında artış olacağını söylemiştir.6 Bütün seçenek tepki zaman teorileri uyarıcıda meydana gelecek artış ile tepki zamanında artışın olacağını tahmin eder [T. Welford, 1980]. Alternatif uyaran sayısındaki bir artış ile seçenek tepki zamanında oluşacak artış arasındaki ilişkinin çizgisel veya logaritmik olup olmadığını Hick 1952 yılında yapmış olduğu
18 denemelerle incelemiştir. Bu denemeler sonucunda seçenekli tepki zaman testlerinin ortalama değerinin uyaran sayısı ile olan ilişkisini bir denklem olarak açıklamıştır [W. E. Hick, 1952]. Bu denklem : k log2(n+1) (5.1) Denklem 5.1 deki n değeri uyaran sayısını göstermektedir. Hick, bu değerin artış göstermesi halinde seçenekli tepki zaman ortalamasında artış olacağını matematiksel olarak bu denklem ile ifade etmiştir. Denklemdeki n değeri 1 olarak verildiği taktirde elde edilecek ortalama değer basit tepki ortalama değeridir. Alternatif uyaran sayısını içeren diğer bir yaklaşımda 1953 te Hyman ve 1955 te Bricker tarafından yapılan çalışmalar ile gösterilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda elde edilen denklem : a+blog2 n (5.2) Denklem 5.2 deki n sayısı alternatif sayısını göstermekte ve bu değerin artması ile seçenekli tepki zamanında artış meydana gelmektedir. Eğer n sayısı 1 olursa elde edilecek ortalama değer basit tepki ortalama değerine eşit olacaktır ve bu durumda denklemdeki a değeri basit tepki ortalama değerine eşittir [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974].7 Uyaran sayısındaki bir artış tepki zamanında düzenli bir artış sağlar [J. W. Senders, J. I. Elkind, M. C. Grignetti and R. Smallwood, 1966]. Karar verme ve bilgiyi işleme gibi olgular olarak, alternatif sinyallerin sayısında meydana gelecek olan artış tepki süresinde artış meydana getirecektir [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974].
19 6.2 Uyaran ve Yanıt Uyumluluğu Alternatif uyaran sayısının artması ile seçenekli tepki zamanında bir artış eğimi görülebilir. Bununla birlikte tepki zamanı etkileyen diğer bir faktörde uyaran ve yanıt arasındaki uyumluluk düzeyidir. Uyaran ile yanıt arasındaki uyumluluk birkaç türlü yolla ifade edilebilir. Örneğin: Uyaran olarak iki ışığın kullanılması ve yanıt olarak iki anahtarın kullanılması durumunda sol taraftaki ışığa sol anahtar ile yanıt vermek veya sağ ışığa da sağ anahtar ile yanıt vermek bir uyumdur. Sol ışığa sağ anahtar ile yanıt verilmesi tepki süresinde artış meydana getirir [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974]. Uyumsuz ortalama tepki süresi uyumlu ortalama tepki süresine göre daha uzundur [T. Welford, 1980]. Uyaran ile aynı yönde verilen yanıt, ters yönde verilen yanıta göre daha hızlı bir sonuç verir [D. Y. Debbie Wang and R. W. Proctor, 1990]. Uyuşabilirlik probleminin ikinci bir noktası uyaran yanıt sistemi arasındaki düzenin incelenmesidir. Uyaran olarak ışık veya rakamlar, yanıt olarak ses veya buton arasındaki uyumluluk incelenmiştir. Bu incelemelerin sonucunda bilgi transferinin en büyük ve uyumluluğun en fazla olduğu uyaran yanıt sistemi rakam ve ses arasında olduğu bulunmuştur. En düşük uyumluluk seviyeside ışık ve ses arasındaki ilişkide bulunmuştur [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974]. 8 Bilgi işleme ve çevirme mekanizma süresi uyaran ve yanıt arasındaki uyumluluk seviyesine göre değişim gösterir. Uyaran ve yanıt arasındaki uyumluluk kuvvetli ise bu süre azalır. Eğer bu uyumluluk kuvvetli değil ise bu süre artış gösterir. Bu zamanın kısalması bilgi transferini artırır ve seçenekli tepki süresinde kısalma meydana getirir [T.Welford, 1980].
20 6.3 Egzersizin Etkileri Egzersiz performansı ve tepki zamanını etkileyen önemli bir faktördür [M. Saleh, C. Bonnet, 2001]. Tepki zamanı deneylerinde, bilgi transfer oranı egzersiz ile artış göstermektedir [Psychology PSY 378S, 2004]. Tepki zamanındaki değişim bazen çok fazla yapılan egzersiz ile ortaya çıkar. Beş seçenekli tepki testinde denemeden sonra tepki zamanında sağlıklı değişimler meydana geldiği gözlenmiştir [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974]. Dört seçenekli tepki zamanındaki ölçümlerde denemeden sonra ortaya çıkan tepki zamanındaki değişimlerin durumunu Teichner and Krebs tarafından 1974 yılında incelemişdir. Tepki zamanındaki en büyük düşüş, çok fazla yapılan egzersiz ile meydana geldiğini söylemişlerdir. Tepki zaman testlerinde egzersiz yapılmadan başlanan testlerde kişilerdeki bilgi transfer süresinde artma meydan gelmektedir. Bu durum uyarana verilen tepki süresini etkilemekte ve tepki zamanında bir artış meydana getirmektedir. Egzersiz yapılarak başlanan tepki zaman testlerinde bilgi transfer süresinde azalma meydana gelmektedir ve bu durum tepki süresini azaltmaktadır [T. Welford, 1968]. Eğitilmemiş bir konuda yapılacak ilk denemede performans çok yavaş olmaya yönelir. Bir deneyin koşullarını ve konularını deneyden önce eğitmek yoluyla yapılacak egzersiz, performansı artırıcı yönde etkiler. Böylece, deney esnasında performanstaki değişikliklerin tamamı, egzersiz ile azaltılmaktadır [S.Sternberg, 2004]. 6.4 Geçici Belirsizlik Đki uyaran arasındaki aralıkta azalma veya artma oluşması durumunda tepki zamanında bir artma veya azalma meydana gelir [W. H. Teichner. and M. J. Krebs,
21 1974]. Uyaranların davranışsal etkileri ile ilgili yapılan araştırmalarda uyarı sinyallerinin başlangıç noktaları arasındaki süreleri tepki süresini etkilemektedir. Bu sürenin azalması veya artması ortalama tepki süresinde değişim meydana getirir [J. V. Kelleri and F. V. D. Schoot, 1978]. Seçenekli tepki zamanı denemelerinde sadece bir veya iki uyarana yanıt verme çalışmalarına karşın farklı uyaranların kategorize edilip daha fazla uyarana yanıt verme durumunda tepki zamanının nasıl bir değişime uğrayacağı araştırma konusu olmuştur. Bu araştırmalar sonucunda, farklı uyaranların sayısının, artırılması ile birlikte seçenekli tepki zamanında artış meydana gelmektedir. Seçenekli tepki zamanında meydana gelen bu artış sadece, sekiz veya daha çok uyaran kullanıldığı zaman ortaya çıktığı belirtilmiştir. Tepki zamanını etkileyen faktörlerden uyaran yanıt sistemi arasındaki ilişkinin tepki zamanını etkileyen ilk faktör olduğu ve daha sonra zamanı etkileyen faktörün geçici belirsizlik olduğu belirtilmiştir [T. Welford, 1980]. 6.5 Uyaranın Fiziksel Parametreleri Bir uyaranın şiddetini artırmak; uyaranın daha hızlı işleme tabi tutulmasıyla sonuçlanır. Bu yüzden tepki zamanı azalır. Uyaranın şiddetini azaltmak ise tepki zamanını artırır [T. Kammer, L. Lehr, K. Kirschfeld, 1999]. Tepki süresi uyarıcı değişkenlerinden, uyarıcı şiddeti, boyutu ve uyarıcı süresinden etkilenir [S Plainis, 1999]. Tepki zamanı test ölçümlerinde uyaranın şiddeti, boyutu, süresi ve kişinin dikkati gibi etkenler tepki zamanını etkileyen fiziksel değişkenlerdir. Yapılan araştırmalarda fiziksel değişkenlerden sürenin sabit değişimlerinde tepki süresinin önemli bir miktarda 10 değişim göstermediği deneyler sonucunda gösterilmiştir [W. H. Teichner. and M. J. Krebs, 1974].
22 7. TEPKĐ ZAMAN TEST ŞARTLARI Tepki zaman testlerine başlamadan önce testlerden verimli bir sonuç elde edebilmek için testlerin yapılacağı ortam ve şartların ne uygun seviyeye getirilmesi gerekmektedir. Eğer bu şartlar uygun bir seviyede ayarlanamazsa tepki zaman test sonuçları bu durumdan olumsuz etkilenebilir. Tepki zaman testleri için test şartları sırası ile : 1. Deneyin yapılacağı oda sessiz olmalıdır. 2. Talimatlar tek tek dinlenmelidir. 3. Deneyle ilgili tüm sorular sorumlu kişiye yapılmalıdır. 4. Deney esnasında kişiye hangi elini kullanmak istediği sorulur. 5. Deney esnasında yapılan tüm davranışlar kayıt altına alınır. 6. Tek deney yapılacaksa deney odasına tek kişi, çift deney yapılacaksa deney odasına iki kişi alınır. 7. Denekler her bir deneye aynı sıra ile girerler. 8. Deney sonuçları tüm deneylerin bitiminden sonra rapor halinde verilir. 9. Deney esnasında davranış yanlış veya beklenen değerlerin çok üstünde olursa davranış tekrarlanır. 10. Bilgisayardaki deney programı açılır. 11. Programın nasıl çalıştığı konusunda bilgi verilir. 12. Denek bilgisayardaki program üzerinde 3-5 kez deneme yapması istenir. 13. Deney esnasında doğru davranışı yapmak için DĐKKATLĐ OLUN! 14. Hazır iseniz DENEY BAŞLAYACAKTIR Yukarıdaki maddeler içerisindeki 5 ana madde test şartlarını etkileyen en önemli maddelerdir. Bundan dolayı bu ana şartların ayrıntılı olarak açıklamak gerekir. Bunlar sırası ile :
23 1. Sessizlik 2. Deney sırası 3. Davranış tekrarı 4. Kaygı 5. Uygunluk 7.1 Sessizlik Tepki zaman testlerinde verimli sonuç alabilmek için kişilerin deney esnasında dikkatini tamamen toplamasını sağlamak gerekmektedir. Özellikle deney esnasında kişilerin dikkatini dağıtabilecek bir etkinin olması tepki süresini değiştirebilir. Đşitsel tepki zaman testinde denek için önemli olan işitsel uyaranı duymak ve duyduğu uyarana mümkün olduğu kadar çabuk tepki vermektir. Sessiz olmayan bir yerde yapılacak olan bu denemelerde işitsel uyaran net bir şekilde algılanamaz ise tepki süresi gerçek bir değerde elde edilemez. Bu açıdan deney yapılan yerin mutlaka sessiz bir ortam olmasına dikkat edilmelidir. 8.2 Deney Sırası Tepki zaman testlerinde test yapılmadan önce testin denekler tarafından öğrenilmesi tepki süresini değiştirebilecek bir etkidir. Bu durumun önüne geçilebilmesi için deneyin belirli bir sıra ile yapılması gerekmektedir. Eğer tek bir deney yapılacaksa deney odasına sıra ile birer kişi alınmalıdır. Bununla birlikte birden fazla deney yapılacaksa denekler gruplara bölünmeli ve her bir deneye giren kişilerin sırası diğer deneylerde de aynı şekilde olmalıdır. Bu durum kişilerin diğer deneyleri öğrenmesi ihtimalini azaltır.
24 8.3 Davranış Tekrarı Tepki zaman testlerinde bazen deneklerden beklenilmeyen tepki süreleri elde edebilirler. Bunun sebebi iki şekilde olabilir. Birinci sebep: Denek uyaranın geldiği anı bir rastlantı olarak yakalıyabilir. Bunun sonucunda çok kısa bir tepki süresi elde edilebilir. Đkinci sebep: Denek dikkatini kaybeder ve uyaran geldikten belirli bir süre sonra tepki verip çok uzun bir tepki süresi elde edebilir. Bu beklenilmeyen tepki süreleri ortalamayı ve standart sapmayı çok değiştirmemesi için belirli bir limit aralığının dışında olan davranışların tekrar edilmesi sonuçların ortalama değerleri açısından daha verimli bir yaklaşım olacaktır. Davranış tekrarı oluştuğunda kişinin egzersiz miktarında da bir artış meydan geleceği için tepki süresi bu durumdan mutlaka olumlu bir değerde etkilenir. Bu noktalarda davranışın tekrarı mutlaka deneğe yaptırılmalıdır. Bu durumun oluşmasındaki en önemli faktör kişini dikkatini anlık toparlayamamasıdır. Dikkatin anlık dağılması tepki süresinde yüksek değişimlere sebebiyet verebilir. Diğer önemli bir etkende yorgunlukdur. Yorgunluk tepki süresinde yüksek değerlerde iniş ve çıkışların oluşmasını sağlar. Eğer yorgunluktan meydana gelen bu değişimlerin oluşması istenmez ise deneklerin kendilerini en diri hissettikleri bir zaman aralığında bu denemelerin yapılması en uygun olanıdır. 8.4 Kaygı Tepki zaman testlerini etkileyen diğer bir etkide testler başlamadan önce denekte oluşabilecek kaygıdır. Kaygı şu şekilde kendini göstermektedir. Eğer yapılan testin önemi test öncesinde deneğe anlatılmaz ise denek kaygı içerisinde olabilir. Đşte bu kaygı oluşumunun önüne geçmek için teste başlamadan önce test hakkındaki tüm bilgiler kesinlikle deneğe anlatılması şarttır. Aksi taktirde meydana gelecek kaygı oluşumu tepki süresini olumsuz etkileyecektir.
25 8.5 Uygunluk Testler esnasında deneklere rahat bir ortam sağlanması gerekmektedir. Özellikle oturmuş olduğu sandalyeden masaya kadar her nokta mümkün olduğunca deneğin kendini en rahat şekilde hissedebileceği bir konuma getirilmelidir. Bu noktalara dikkat edilmesi halinde denek kendisini daha iyi hissedecek ve test anında dikkatini toplaması için elinden geleni yapmaya çalışacaktır. Test esnasında denek herhangi bir şekilde soru sormak isterse test durdurulmalı, deneğin sorusuna cevap verilmeli ve test baştan başlatılmalıdır. Teste başlamadan önce deneğin kafasında test ile ilgili en ufak bir bilinmiyen bırakılmamalıdır. Genel amaç testin başından sonuna kadar kesintiye uğramadan direk yapılmasını sağlamaktır. 9. TEPKĐ ZAMANI DENEY SONUÇLARI Tepki zaman testleri iki farklı cihaz üzerinde 10 kişiye ayrı ayrı 3 farklı test şeklinde yapıldı. Bu testlerin sonuçlarının ortalaması ve standart sapmaları hesaplanarak bir sonuç tablosunda gösterdik. Deneyler sırası ile : 1. Tepki programı ve prototip cihaz ile deney 2. Psikoteknik test makinesi ile deney
26 9.1 Tepki Programı ve Prototip Cihaz ile Deney
27 10. ÖĞRENCĐLER ĐLE YAPILAN ANKET ÇALIŞMASI VE ALINAN SONUÇLAR. Cinsiyet Puan Tipi 1 54 Ara Tip 1 56 Ara Tip 0 52 Ara Tip Kronotip 1 Sabahcı Tipe Kesin Sabahçı 3 65 Yakın 52 Ara Tip Sabahçıya yakın Ara Tip Ara Tip Aksamci Tipe Yakin Akşamcıya yakın Ara Tip Kesin Akşamcı 7 52 Ara Tip 57 Ara Tip 54 Ara Tip 52 Ara Tip 38 Aksamci Tipe Yakin 46 Ara Tip 48 Ara Tip 52 Ara Tip 62 Sabahcı Tipe Yakın 41 Aksamci Tipe Yakin 47 Ara Tip 62 Sabahcı Tipe Yakın 32 Aksamci Tipe Yakin 41 Aksamci Tipe Yakin 42 Ara Tip 49 Ara Tip 41 Aksamci Tipe Yakin 56 Ara Tip 48 Ara Tip 32 Aksamci Tipe Yakin 51 Ara Tip 49 Ara Tip 46 Ara Tip 59 Sabahcı Tipe Yakın 57 Ara Tip 57 Ara Tip 43 Ara Tip 58 Ara Tip 54 Ara Tip 61 Sabahcı Tipe Yakın 43 Ara Tip 60 Sabahcı Tipe Yakın 43 Ara Tip 54 Ara Tip 62 Sabahcı Tipe Yakın 52 Ara Tip 51 Ara Tip 60 Sabahcı Tipe Yakın
28 11. SONUÇLAR ve ÖNERĐLER Bu çalışmada kullanılan cihaz en temel anlamda bir mouse, pedallar, klik buton ve bilgisayar yazılımından oluşmaktadır. Bilgisayar ile olan iletişimini USB bağlantı noktası üzerinden sağlamaktadır. Cihaz ile yapılan testlerde mikroişlemci ve seri bağlantı noktasının kullanılmasının tepki sürelerinin yüksek değerlerde seyretmesine yol açtığı gözlendi. Tepki süresini üzerinde harici etki olmadan elde etmek için kullanılan cihazın seri yerine usb bağlantı noktasını kullanan ve fare devresini içeren bir hale dönüştürülmesinin harici gecikmeleri en aza indiren çözüm olduğu gözlendi. Yapılan testler sonucunda mikroişlemci içeren cihaza göre daha düşük tolerans değerleri elde edildi. Đlk yapılan deneylerde fare devresi tepkiyi tepki programına klik olayı ile göndermekteydi. Fakat klik olayı sadece basma olayı (mousedown) kullanılarak yapılan testlere göre tepki sürelerinde 5 ile 15 ms civarında gecikmeler meydana getirdiği gözlendi. Bu gecikmelerin harici edilebilmesi için fare devresi sade basma olayı ile (mousedown) tepkinin tepki programını gönderilmesi için tekrardan ayarlanmıştır. Bu sayede bu gecikmeler ortadan kaldırılmıştır. Bununla birlikte tepki programı görsel uyaranlı testlerde uyaran ekrana geldiği anda zamanlıyıcı aktif hale getirecek şekilde programlanmıştı. Fakat bir uyaranın ekranda tazelenme süresi tam olarak program tarafından algılanamadığı için uyaranın ekrana gelmesi ile zamanlayıcının başlaması arasında tam bir uyum söz konusu olmayabilirdi. Bu durumun tam olarak harici tutulabilmesi için fare devresine uyaranın geldiği anı fark edip bir sinyal gönderebilecek bir devre eklemesi yapılmıştır. Bu devre sinyali gönderdiği an fare devresi tepki programı aracılığı ile zamanlıyıcıyı aktif hale getirir. Bu sayede tazelenme süresi tamamen harici bırakılmıştır ve bu eklenti ile yaklaşık olarak 10 ile 15 ms civarında bir gecikme ortadan kaldırılmıştır. Deneyde kullanılan program visual C++ ile geliştirilmiştir. Programda kullanılan zaman hesaplama yöntemi QueryPerformanceCounter, QueryPerformanceFrequency api leri
29 kullanılarak sağlanmıştır. Bu api ler mikroişlemci frekans seviyesinde zaman hesaplaması yapmaktadır. Windows api si olan GetTickCount ve GetTimeGet api leri +10 ms ile -10 ms arasında değerler ile zaman sonuçları verdiği için bu api ler kullanılmamıştır. Programda yapılan inceleme ve komutların çalışma süreleri göz önüne alındığında 1.1 ms bir ek kayıp hesaplanmıştır. Bu değerler göreceli olarak küçük olmasına rağmen daha doğru bir sonuç elde edebilmek amacıyla tepki süresi değerlerinden düşülmüştür. Deneyler esnasında uyaran belirsizliğin sabitlenmesi deney öncesinde egzersiniz fazla tutulması kullanılan uyaranın şiddetini ve büyüklüğünün arttırılması ile tepki sürelerinde azalma meydana gelmiştir. Deney sonuçları içerisindeki tepki sürelerindeki düşüş bu faktörlerin etkisi sonucunda olmuştur. Deneylerin yapıldığı saat aralıkları sabit tutulmaya çalışılmış ve bu durumun değişken olması halinde kişilerdeki yorgunluk belirtilerinin oluşması ile tepki sürelerinde artma meydana gelmiştir. Psikoteknik test makinesi üzerinde yapılan testler sonucunda elde edilen sonuçlar ile bilgisayar ortamında yapılan test sonuçları karşılaştırıldığında ± 2% arasında bir uyumluluk olduğu gözlenmektedir. Bu uyumluluktan ötürü bu cihaz ve program ile tepki zaman test ölçümlerinin bu seviyede yapılabileceği önerilmektedir.
30 KAYNAKLAR 1. R. D. Luce, Their Role in Inferring Elementary Mental Organization. New York: Oxford University Press, T. Welford, Choice reaction time: Basic concepts, in Reaction Times, New York: Academic Press, 1980, W. H. Teichner, M. J. Krebs, Laws of visual choice reaction time in Psychological Review 81, 1974, W. E. Hick, On the rate of gain of information, in Quarterly Journal of Experimental Psychology, 1952, M.Elçi, Uygulamada Kullanılan Psikolojik Test Ve Cihazların Ayrıntılı Tanıtımı, Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü, J. W. Senders, J. I. Elkind, M. C. Grignetti and R. Smallwood. An Investigation Of The Visual Sampling Behaviour Of Human Observers,Virginia: Langley Resarch Center, D. Y. Debbie Wang, R. W. Proctor, Stimulus Response Compatibility Effects for Warning Signals and Steering Responses, Second International Driving Symposium on Human Factors in Driver Assesment, Training and Vehicle Design, USA, M. Saleh, C. Bonnet, Pratice Effect And Sensitivity in Reacton Time, Laboratoire des Systèmes BioMécaniques et Cognitifs, France, Psychology PSY 378S, Action Selection and RT Engineering, University of Toronto, S. Sternberg, Reaction Time Experimentation, Proseminar in Psychological Methods, J. V. Kelleri and F. V. D. Schoot. The Effect Of Foreperiod Duration On Reaction Time And Its Relation To Interval Schedules Of Reinforcement, in Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 1978, pp
31 12. S Plainis, Visual latency,visual reaction times, Veic,University Of Crete, T. Kammer, L. Lehr, K. Kirschfeld, Cortical visual processing is temporally dispersed by luminance in human subjects, in Neuroscience Letters,Vol. 263, 1999, H. Boom, G. Kiefer and W. Jonas. Action Theory And Cognitive Psychology In Industrial Design User Models And User Interfaces, University of Braunschweig,Germany, P. H. Artes, D. McLeod, D. B. Henson, Response Time as a Discriminator between True and False-Positive Responses in Suprathreshold Perimetry, in Investigative Ophthalmology & Visual Science, 2002, Ministry of Defence Standard, Human Factors for Designers of Systems UK,Tech.Rep Def Stand 00-25(Part 25)/1, W. J. Braun, V. Rousson, W. A. Simpson, J. Prokop, Parametric Modeling of Reaction Time Experiment Data, in Biometrics, 2003, J. X. Doe, Simple Reaction Time as a Function of Visual Versus Auditory Modality Stimulated and Preferred Versus Nonpreferred Hand Used In Responding, The University of Tennessee, Martin, B.Kosinski, J. Cummings, An Introduction Using Reaction Time, in Tested studies for laboratory teaching,vol. 20, Clemson: University of Clemson Press, 1999, Microsoft, How to Use Query Performance Counter to Time Code, January 2007, kb/ J. T. Brebner, Reaction time in personality theory, in Reaction Times, New York: Academic Press, 1980, Đşletmelerde Kişi Değerlendirmede Psikoteknik, Prof. Dr. Đlhan ERDOĞAN, ĐSTANBUL ÜNĐVERSĐTESĐ YAYINLARI, 1997
EKOLOG LTD.ŞTİ. ALG PSİKOTEKNİK SİSTEM PSİKOTEKNİK TEST CİHAZI VE SİSTEM KATALOĞU ALG-TPDS-V4-0
EKOLOG LTD.ŞTİ. ALG PSİKOTEKNİK SİSTEM PSİKOTEKNİK TEST CİHAZI VE SİSTEM KATALOĞU ALG-TPDS-V4-0 %100 MİLLİ ÜRETİM AMAÇ Amaç; Psikomotor becerileri açısından personel yeteneklerinin değerlendirmesi, yetenek