“Filozof-Şair” hapishanesine kapatılmak - K24
13 Mart 1915. Melih Cevdet Anday doğdu. Tam 100 yıl önce bugün. İşte biz de onu daha iyi anlamak adına sizi, Anday'ın dünyasının derinliklerine inen bu satırlara davet ediyoruz
Edebiyat tarihlerine, onunla yapılan söyleşilere, onun hakkındaki yazılara bakılırsa Anday’ı, her şeyden önce Garip’in üç şairinden biri olarak anmak gerekiyor. Bu noktada onun Kolları Bağlı Odysseus’un, Güneşte’nin, Raziye’nin ya da İçerdekiler’in yazarı olması, Garip’in üç şairinden biri olmasının yanında ihmal edilebilir bir bilgi gibi görülüyor. Oysa Raziye romanının da, İçeridekiler oyununun da Türk edebiyatında önemli kabul edilmiş aynı türdeki metinlerden daha kıymetsiz olduğu söylenemez. Anday’ın şair olarak “ün”ünün öteki türlerdeki yapıtlarını gölgede bırakması bir yana, şiirleri bağlamında belli bir niteliğin öne çıkarılması özellikle 1962’den sonraki şiirlerinin hızla geçilmesine neden oluyor. Sürekli Garip şairi olarak görülmesi gibi, 1962’den sonraki şiiri söz konusu olduğunda da Anday, “filozof-şair” nitelemesinin içine hapsediliyor.
Melih Cevdet Anday’ın 1962’nin Aralık ayında ilanı yayımlanan ve 1963’ün ilk günlerinde piyasada olan Kolları Bağlı Odysseus’u yayımlandığında yaşanan şaşkınlık, Oktay Rifat’ın 1956’da Perçemli Sokak’ı yayımlandığındaki kadar şiddetli olmamıştır. 1954 ve özellikle 1956 yılından itibaren Türkçe şiir İkinci Yeni şokunu yaşamaktadır. Bu şoka Oktay Rifat’ın tepkisi, 1956 yılında Perçemli Sokak’ı yayımlayarak—tıpkı Garip’te olduğu gibi—kendine öncü bir konum atfetmek olur. Oysa Melih Cevdet Anday, “toplumcu” olarak değerlendirilen Garip sonrası şiirlerinden oluşan Yanyana kitabını 1956 yılında yayımladıktan sonra, suskunluk dönemine girmiş sonraki kitabına öncülük edecek birkaç şiir dışında hiçbir şey yayımlamamıştır. 1962’nin sonunda yayımladığı Kolları Bağlı Odysseus, onun Garip döneminden de “toplumcu” döneminden de hiçbir iz taşımadığı gibi, Türkçe şiir geleneğinde yeri olmayan biçimde mitolojiyi ve daha önemlisi henüz baştacı edilmemiş metinlerarasılığı kullanmasıyla da aykırı bir özellik taşır. Dahası, Türkiye’de okurun şiir türünü “ses” (en bariz biçimiyle “ahenk”)üzerinden ayrıştırmaya alışkın olmasına rağmen, Anday yalnızca şiirin “ses”iyle ilgilenmeyip mitolojik hikâyeleri bir “mesele” üzerinden yeniden yazmaktadır. Odysseus’un bilinen hikâyesinde doğayla mücadele etmenin yerine Anday, hikâyenin can alıcı yerini değiştirerek modern insanın kendiyle mücadele ettiği fikrini koymaktadır. Okurun böyle bir şiire hazır olmadığını düşünüyor olmalıdır ki kitap yayımlanır yayımlanmaz kitaba dair Yeditepe dergisinde bir açıklama yayımlar.[iv] Bu açıklamada Anday hem kitabın meselesinin insanla doğa ilişkisini sorgulamak olduğunu, hem de bu kitabı yazarken yararlandığı kaynakları belirtir. Şiirin bu tür meselelerle ilgilenmesiyle pek sık karşılaşılmadığı için Anday’ın özellikle Güneşte’den sonra daha sık dile getirilecek “filozof-şair” etiketi de baş vermek üzeredir. Kaynaklarını açıklaması ise “metinlerarasılık” gibi Türk edebiyatında ancak 1980’lerdetartışılmaya başlanacak bir anlayış açısından değil de, “tükenmişlik” ve örtülü biçimde hırsızlık açısından değerlendirilecektir. Kitabın ardından yayımlanan bir yazıda, Anday’ın bu açıklama ile artık özgün olamadığını itiraf ettiği ama “yararlandığı” tüm kaynakları saymadığı suçlaması yapılacaktır.[v] Hem “filozof şair” etiketi hem de bu “özgünlüğü kaybetme” suçlaması, Anday’ın öncü konumunu, aykırılığını, o dönemin edebiyat kurumunun uzağında şekillenen şiir anlayışını göstermesinin yanı sıra Türkçe edebiyatın belli bir dönemdeki düzeyini, durumunu de ele verir.
Kolları Bağlı Odysseus’un ardından, pek çok olumsuz eleştiriye rağmen, Anday ne metinlerarasılığı kullanmaktan ne de şiirini bir “mesele” üzerinden kurmaktan vazgeçti. Hatta sonraki kitapları Göçebe Denizin Üstünde (1970), Teknenin Ölümü (1975) ve Ölümsüzlük Ardında Gılgamış’ta (1981) şiir dilini de meselelerini de daha koyulaştırdı ve nihayet Tanıdık Dünya’nın (1984) ardından Güneşte(1989)ile şiirsel söylemin sınırlarını ihlal ederek Türkiyeli okurun hiç alışık olmadığı bir şiir yazdı. Güneşte’de yer alan “Herhangi bir sözcüğün işitimsel imgesini, anlıkta ona karşılık düşen kavramla buluşmadan yakalamak ve anlamak bir tansıktır, bütün tansıklar gibi de şiire eşdeğerlidir”[vi] diyerek teoriye ait sayılan bir dili şiire taşımayı denedi. Anday’ın bu denemesi, onun “anlaşılmasının zorluğu”nu örtmek için geliştirilmişe benzeyen “filozof-şair” etiketine neden oldu. Kuşkusuz bu etiketin oluşmasında Anday’ın kendi sözlerinin de etkisi vardı. 1979 yılında bir söyleşide şunları söylüyordu: “Bizim ozanlarımız da filozof olmak zorundadırlar, bir çeşit filozof-ozan; çünkü felsefe yok bizde, ozanı değil sadece, evreni, dünyanın görünümünü anlatacak, nereye yöneldiğimizi, neyi yaşadığınızı yorumlayacak çok yanlı düşün çalışmaları yok. Bu görev de ozana, yazara düşüyor sanıyorum”.[vii] Ancak yazılarında, söyleşilerinde şiirle felsefe yapılamayacağını, bu iki söylemin farklı olduğunu söyleyen de Anday’dır. Üstelik 1987’de başka bir söyleşide şunları da söyleyecektir: “Şairin bunca çoğalması toplumumuzun geri kalmışlığını gösterir. Çünkü uygarlığın en önemli göstergesi düzyazıdır. Düzyazı bizde çok geç başlamıştır; çünkü o, bilim, felsefe ve mantık gerektirir”.[viii] Anday’ın bu sözlerinden birini tercih etmek, onun niyetine bağlı kalmaktan daha çok onu değerlendirenin bakışını yansıtır. Dahası, bu “filozof-şair” etiketi onun denemeci kimliğiyle ortaya çıkan “Aydınlanmacı” imgesiyle de uyum içinde kalmakta ve Anday’ı bir “bütünlük” içinde düşünmeyi kolaylaştırmaktadır. Oysa Anday’ın tüm şiir kitaplarında onun “Aydınlanmacı” imgesine pek de uymayan karşıtlıklar bulmak mümkündür. Şiirlerindeki doğa düşüncesi de, zaman tasarımı da “ilerlemeci” mantığın kabul edemeyeceği nitelik taşır. Yalnızca şiirleri değil, romanları ve oyunları da açık biçimde benzer aykırılıklar taşır. Anday’ın “Aydınlanmacı” kimliğine atfedilen özelliklerle karşıtlık oluşturan düşünme biçiminin en açık görüleceği yapıt ise Raziye romanıdır.
[iii]Kolları Bağlı Odysseus’un yayımlanmasının ardından Memet Fuat’ın 28 Şubat 1963 tarihli Yön’de yayımlanan yazısındaki sözleri bu iddiayı gerekçelendirmek için yeterlidir: “Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane, Yanyana açık, anlamını kolay ileten, tadına kolay varılan, okurun rahatını kaçırmayan kitaplardı. Geçerken uğranılabilecek kitaplar. Şiir okuru olmayanların da bir şeyler alabileceği, gündelik mantığın çok ötesine düşmeyen kitaplar. Oysa Kolları Bağlı Odysseus bambaşka bir anlayışla yazılmış. Kapalı, anlamını kolay iletmeyen, tadına güç varılan, okurun rahatını kaçıran bir kitap”. Memet Fuat, Kitap Eleştirileri, İstanbul: Adam Yayınları, 2002, 38.
[iv] Bu açıklama ilk kez Yeditepe dergisinin 16-31 tarihli 79. sayısında yayımlanır. Anday, “Kitaba Ek”, Sözcükler içinde, Haz. Sevengül Sönmez, İstanbul: Everest Yayınları, 2008, 172-74.
[v]“Bir aktarmalar kitabı diyeceğim Kolları Bağlı Odisseus sanat evrenimize kişisel bir yenilik getirmediği gibi özgün bir anlatıma da varamamıştır. [....] Sayın Anday, bu gereksiz açıklamasında, gereksiz kitabı için yararlandığı kişileri yazarken nedense içtenlikten uzaklaşmış biraz. Eliot, Homeros, Ezra Pound, Baudelaire, Davud (Mezmur), Wal[lace] Stevens, Aiskhlos, Şeyh Galip demiş de, etkisi açık olan günümüz bazı Türk ozanlarının adını saymayı unutmuş. Örneğin: E. Cansever, Dağlarca, Uyar, Eloğlu gibi” Oben Güney, “Kolları Bağlı Anday”, Dönem 7 (Nisan 1964), 1-8.
melih cevdet andaygaripşiir100 yaşında