Milli bilimiň hukuk esaslary
«Türkmenistan — rowaçlygyň Watany» ıylynda, hormatly Prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda, ıurdumyz ynsanperwerlik däplerine esaslanıan gurmak we döretmek ıolundan ynamly öňe barıar. Halkymyzyň ıaşaıyş-durmuş derejesi yzygiderli ıokarlanıar. Milli ykdysadyıetimizde, jemgyıetçilik durmuşymyzda uly üstünlikler gazanylıar.
Diıarymyzda milli bilim, ylym ulgamlaryny düzümi hem-de mazmuny boıunça ösen döwletleriň derejesine ıetirmek, ıaş nesliň sagdyn ösmegi, döwrebap bilim-terbiıe we oňat dynç almagy, ylym bilen meşgullanmagy üçin ähli şertleri döretmek döwlet syıasatynyň ileri tutulıan ugurlarynyň biridir. Mähriban Arkadagymyzyň kabul eden döwlet we milli maksatnamalarynda kesgitlenen belent wezipelere laıyklykda, bilim, ylym ulgamlaryna dünıä ölçeglerine laıyk gelıän täze tehnologiıalary we tehniki enjamlary yzygiderli ornaşdyrmak işleri üstünlikli alnyp barylıar.
Bilim ulgamynyň kämil hukuk binıadynyň bolmagy döwrüň möhüm talaplarynyň biridir. Hormatly Prezidentimiz 2018-nji ıylyň 30-njy martynda Türkmenistanyň Mejlisiniň deputatlary bilen duşuşygynda eden çykyşynda: «Ykdysadyıetimizi diwersifikasiıa ıoly bilen ösdürmek, ıurdumyzy senagat taıdan öňdebaryjy döwlete öwürmek boıunça giň gerimli işleri ıola goımak ıokary tehnologiıaly önümçilikleri we täze iş orunlaryny döretmegi göz öňünde tutıar. Munuň özi ussat hünärmenlere bolan islegleriň artmagyna getirıär. Bu bolsa, öz nobatynda, ıokary we orta ıörite bilimi, hususan-da, geljekki ösüş üçin zerur bolan hünärler boıunça okuwlara taııarlyk işini kämilleşdirmegi, netijede bolsa, täze kafedrlary hem-de fakultetleri döretmegi talap edıär. İurdumyz üçin zerur bolan hünärler boıunça beıleki döwletleriň abraıly ıokary we ıörite orta okuw mekdeplerinde bilim alıan ıaşlarymyzy bu işlere çekmek hem esasy wezipeleriň biri bolup durıar» diıip belläp geçdi.
Türkmenistanyň raıatlarynyň esasy we aırylmaz konstitusion hukuklarynyň biri hem bilim almaga bolan hukukdyr. Bu babatda Türkmenistanyň Konstitusiıasynyň 55-nji maddasynda: «Her bir adamyň bilim almaga hukugy bardyr» diılip berkidilıär. Bu konstitusion kadada: «her bir adam» diılende, milletine, teniniň reňkine, jynsyna, gelip çykyşyna, emläk hem wezipe ıagdaıyna, ıaşaıan ıerine, diline, dine garaışyna, syıasy ynam-ygtykadyna ıa-da gaıry ıagdaılaryna garamazdan, her bir adamyň bilim almaga bolan hukugy nazara alynıar. Şeıle hem bu kada «Adamyň hukuklarynyň ählumumy jarnamasynda» (1948.) hem-de «Ykdysady, durmuş we medeni hukuklar hakynda halkara ylalaşygynda» (1966.) öz beıanyny tapıar.
Bilimi kämilleşdirmek, jemgyıetiň ruhy, durmuş, ykdysady we medeni ösüşiniň binıady hökmünde, Türkmenistany ösdürmegiň ileri tutulıan ugurlarynyň biri bolup durıar. Bilim Türkmenistanyň ıaş nesli terbiıelemek we okatmak babatda şahsyıetiň, jemgyıetiň, döwletiň isleglerini kanagatlandyrmagy maksat edinıän maksatlaıyn we ulgamlaıyn işiniň binıady bolup durıar. Türkmenistanyň Konstitusiıasyna esaslanıan 2013-nji ıylyň 4-nji maıynda kabul edilen «Bilim hakynda» Türkmenistanyň Kanuny bilim ulgamynyň hukuk binıadyny pugtalandyrdy. On bir bapdan we 50 maddadan ybarat bu Kanun bilim babatda jemgyıetçilik gatnaşyklarynyň hukuk esaslaryny düzgünleşdirmek bilen, döwlet syıasatynyň bilim ulgamynda binıatlyk ıörelgelerini, şeıle hem bilim ulgamynyň maksatlaryny, wezipelerini, hyzmatlaryny we onuň işini dolandyrmagyň tertibini kesgitleıär.
«Bilim hakynda» Türkmenistanyň Kanunynda bilimiň Türkmenistanyň ıaş nesli terbiıelemek we okatmak babatda şahsyıetiň, jemgyıetiň, döwletiň isleglerini kanagatlandyrmagy maksat edinıän maksatlaıyn we ulgamlaıyn işiniň binıady bolup durıandygy, bilim babatda döwlet syıasatynyň ıörelgeleri, bilim maksatnamalary, bilim ulgamynyň işgärleriniň hukuklary we borçlary ıaly ıaş neslimizi terbiıeläp ıetişdirmekde zerur çäreler görkezilıar. Kanunyň «Ata-eneleriň ıa-da olaryň ornuny tutıan adamlaryň hukuklary we borçlary» diılip atlandyrylan 42-nji maddasynda ata-eneleriň ıa-da olaryň ornuny tutıan adamlaryň çagalaryny terbiıelemäge, olaryň saglygy, ösüşi, okuwy barada alada etmäge, olary zähmete taııarlamaga, olarda kanunlara, taryhy we milli däp-dessurlara, şeıle hem umumadamzat gymmatlyklaryna hormat goımak medeniıetini kemala getirmäge hukukly we borçludyklary, çagalarynyň hökmany umumy orta bilim almagyny üpjün etmäge we bilim edarasynyň Tertipnamasynyň talaplaryny ıerine ıetirmäge borçludyklary berkidilıär.
1989-njy ıylyň 20-nji noıabrynda kabul edilen «Çaganyň hukuklary hakynda» Konwensiıa laıyklykda, çaga bilim bermek çaganyň şahsyıetini, onuň zehinini hem-de akyl we beden ukyplaryny ösdürmek işlerinden durıar. Şonuň ıaly-da, bilim bermegiň çaga adam hukuklaryna we azatlyklaryna, öz halkyna, milletine sarpa goımagy, onuň medeni özboluşlylygyna, diline we ıaşaıan ıurdunyň milli gymmatlyklaryna we özüniňkiden tapawutlanıan medeniıetleriň gymmatlyklaryna hormat goımagy öwretmekden ybaratdygy bellenilıär. Bu halkara resminamada her bir çaganyň ıaşamaga, adynyň we raıatlygynyň bolmagyna we öz ata-enesini bilmäge, şahsy maşgala durmuşyna, öz garaıyşlaryny kesgitlemäge ukyby bolan çaganyň şol garaıyşlary erkin beıan etmäge bolan hukugy, bilim almaga, öz medeniıetini peıdalanmaga, şeıle hem öz ene dilini ulanmaga, dynç almaga we güımenmäge, oıunlara we göwün açıan öz ıaşyna laıyk gelıän çärelere hem-de medeni durmuşa gatnaşmaga, sungat bilen meşgullanmaga bolan hukuklary göz öňünde tutulandyr. Oňa gatnaşyjy döwletler bu hukuklaryň amala aşyrylmagyny üpjün etmek üçin milli hukuk esaslaryny hem-de zerur bolan ähli şertleri döredıärler.
Hormatly Prezidentimiziň 2018-nji ıylyň 22-nji iıunyndaky Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanda çagalaryň hukuklaryny durmuşa geçirmek boıunça 2018 — 2022-nji ıyllar üçin hereketleriň Milli meıilnamasy» çaganyň hukuklarynyň berjaı edilmegi we goragyň üpjün edilmegi çygrynda maksatlary we wezipeleri kesgitleıän toplumlaıyn resminama bolup durıar. Çagalaryň hukuklary boıunça Milli meıilnama durmuşa geçirilmegi babatda maksatlara we wezipelere bölünıär. Onuň üçünji maksady çagalaryň uçdantutma ählisiniň bilim almaga, şeıle hem ukyplaryny we başarnyklaryny hemmetaraplaıyn we doly ösdürip, kemala getirmäge hukuklarynyň bardygyny we halkara ölçeglerini we iň gowy tejribeleri ornaşdyrmak arkaly orta bilimiň hiliniň ıokarlanmagyny üpjün ediljekdini görkezıär.
Döwlet her bir adama, onuň ukyplaryna laıyklykda hünär biliminiň elıeterliligini üpjün etmegi kepillendirıär. Şonuň bilen birlikde, bilim bermek işi tölegli esasda ıa-da döwlet tarapyndan maliıeleşdirmek arkaly amala aşyrylyp bilner.
Bilim almak, hünär öwrenmek, durmuşa taııar bolmak her bir ynsan üçin bagtdyr. Mähriban Arkadagymyzyň tagallasy bilen, ıurdumyzda ıaşlar üçin okamaga, bilimli, hünärli bolmaga ähli şertler döredilıär. Goı, ıurdumyzda bilime giň ıol açıan Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, il-ıurt bähbitli işleri hemişe rowaç bolsun!
Türkmenistanyň Döwlet, hukuk we demokratiıa
institutynyň uly ylmy işgäri.