Kâdı Muhammed bin Mehmed -kuddise sırruh- - İHVANLAR
BEYAN ve İFŞAATLARI (113)
Hayatı hakkında yeterli bir bilgi bulunmayan ârif-i billâh Şeyh Muhammed bin Mehmed -kuddise sırruh- Hazretleri, Osmanlı Devleti zamânında yaşamış olan Halvetî şeyhlerinin en fazîletlilerinden biri olup Çorum'da dünyaya gelmiştir. On sekizinci yüzyılda yaşamış olan Hazret'in doğum ve vefât târihleri ile ilgili olarak kaynaklarda herhangi bir bilgiye yer verilmemiştir.
Yaşadığı dönemde bir müddet Hakîm vezir Koca Râgıb Paşa'nın kitapçılık hizmetini yürütmüş olan Hazret'in, Osmanlı âlim ve müellifleri arasında müstesnâ bir yere sâhip olduğu rivâyet edilir. İsminin başındaki "Kâdî" vasfı bir dönem kadılık da yaptığı izlenimini vermektedir.
Tasavvufî mâhiyette yazmış olduğu ve günümüze kadar ancak dört adedi ulaşabilmiş olan eserlerinin ana konusunu daha çok nübüvvet ve velâyetle ilgili meseleler teşkil etmekte olup, hepsi de kendi alanlarında önemli birer kaynak mesâbesindedir.
Müellif Hâtemü'l-evliyâ olan zâtla ilgili iki mühim risâle te'lif etmiştir ki, bilhâssa bu iki eser, onun ilmî kemâlinin yüceliğini ortaya koyan mühim birer delildir. O, Hakîm et-Tirmizî -kuddise sırruh- Hazretleri'nin te'lif ettiği "Hatmü'l-Evliyâ" kitabı, Muhyiddîn İbnü'l-Arâbî -kuddise sırruh- Hazretleri'nin "'Ankâ'-i Muğrib fî Ma'rifeti Hatmü'l-Evliyâ"sı ve Sa'deddîn Hamevî -kuddise sırruh- Hazretleri'nin yazdığı "Risâle fî Zuhûr-ı Hâtemü'l-Velâye" adlı eserden sonra bu hususta müstakil eser yazabilmiş dördüncü velî olması hasebiyle, emsâlleri arasında öne çıkmış seçkin bir âlim ve eşine ender rastlanan bir âriftir.
Hazret'in bu iki risâlesinden biri "Hâtemü'l-velâye" ile ilgili bâzı sırların izâhına tahsis edilmiş olup, meselenin muhtevâsını ve âdetâ Muhyiddîn İbnü'l-Arâbî -kuddise sırruh- Hazretleri'nin konu ile ilgili bâzı ifşaatlarının şerhini ihtivâ etmektedir. "Risâle en-Nâberât fî Beyâni Hatmü'l-Velâyeti'l-Muhammediyye" adındaki bu küçük risâle otuz yapraktan meydana gelmiştir ve yegâne nüshası Süleymâniye Kütüphânesi Düğümlü Baba Kitaplığı, nr.: 28'dedir.
"İsbâtu Hatmü'l-Evliyâ" adını taşıyan diğer risâlede ise müellif, daha çok "Hâtemü'l-velâye" mertebesinin varlığını tespit ve bunu yaparken de meseleyi ispat gâyesi gütmüştür.
"Fusûsu'l-Hikem" kitabını şerheden ve "Esrârü'l-Muhammedî ve İrşâdü'l-Ahmedî" isminde bir kitabı daha bulunan müellifin eserleri; ne hayâtında iken, ne de vefâtından sonra hiç basılmamıştır.
Kâdı Muhammed bin Mehmed -kuddise sırruh- Hazretleri'nin göze çarpan en büyük husûsiyetlerinden birisi; "en-Nâberât fî Beyâni Hatmü'l-Velâyeti'l-Muhammediyye" adlı eserinde "Hâtemü'l-velâye" ile ilgili sırları kaynağından nasıl aldığını açıkça ifşâ etmesidir.
Hâtemü'l-evliyâ'nın âhir zamanda gönderileceğini ve Şer'î hükümleri yeniden yerine oturtacağını haber veren Hazret, bu ifşaatlarının yanısıra eserinde daha pek çok gizli sırra dikkati çekmiştir.
"Hâtemü'l-Evliyâ"yı İkrâr ve Tasdik:
Velîler Üzerindeki Ezelî Tasarrufu:
Kâdı Muhammed Efendi -kuddise sırruh- Hazretleri "en-Nâberât"ta yukarıdaki esrârın yanısıra, Hâtemü'l-evliyâ'nın ezelî hakîkatinin yaratılışı ile ilgili sırlara da nüfûz etmiş ve velîlerin elde ettikleri bütün İlâhî lütuflara onun ma'rifetinin kemâli ve Allah'ı bilmede kendilerine tasarruf etmesi sâyesinde kavuştuklarını haber vermiştir:
"Hâtemü'l-evliyâ, Âdem henüz su ile toprak arasında iken velî olmuştu. Söylenilen şey doğrudur. Zîrâ onlar varlık sûretinde açığa çıkarıldıkları vakit; onlara fayda ve ilimlerin yayılması, en küçük âlemin onlarla korunması ve onların en büyük âlemin mutasarrıfları kılınmaları, ondaki ma'rifetin kemâlinden ve Allah'ı bilme husûsunda (kendilerine) tasarruf etmesinden ileri gelmişti." ("Risâle en-Nâberât fî Beyâni Hatmü'l-Velâyeti'l-Muhammediyye", Süleymâniye Ktp. Düğümlü Baba, nr.: 28, vr. 12b)