Sıkça Sorulan Sorular - Çölyakla Yaşamak
Çölyak hastalığı, çocuğunuzun fiziksel ve zihinsel aktivitelerini kısıtlayan bir hastalık değildir.
Akranları ile oyun oynamasında bir sakınca yoktur. Çocuğunuzun sosyal yaşantısının aktif olması aynı zamanda hastalığı ile kolay başa çıkabilme konusunda destek olacaktır. Elbette kemil gelişimi, D vitamini ve kalsiyum gibi temel mineraller ve vitaminlerin eksikliği konusunda gerekirse ek besin maddeleri ile takviye yapmak için doktorunuza danışabilirsiniz.
Dışarıda yemek yerken yediğim ürünlere glüten karışmadığından nasıl emin olabilirim?
Bunu anlamanın en kolay yolu aşçı veya garson ile görüşüp konu hakkında bilgi almaktır. Bu bilgiyi almak fast-food denilen insanların ayak üstü atıştırma yerlerinden almak pek mümkün değildir. Restoran tercihlerinizi bu tür yerlerden yana kullanmak yerine, küçük ama kendi menüsünü kendilerinin pişirdiği ve kolaylıkla aşçı ile görüşebileceğiniz yerleri tercih edebilirsiniz. Ülkemizde özellikle büyük kitapçılarda bulabileceğiniz bir çok referans kaynak mevcuttur. Bu kitapları hem okumanızı hem de elinizin altında bulundurmanızı tavsiye ederiz. Glütensiz diyet konusunda size yardımcı olacaktır. Çoğu büyük markette glütensiz ürünlerin satıldığı ayrı bir reyon bulunmaktadır. Bu ürünlerin satıldığı reyonlar ayrı olsa da mutlaka içeriğini okumalısınız. Tıpkı son kullanma tarihini kontrol etmek gibi ürün içerik bilgisinide okumayı alışkanlık haline getirmelisiniz.
Öncelikle çölyak hastalığında uzman bir doktorun devamlı takibi altında olmalısınız. Bu genellikle gastroenterolog olabileceği gibi konuya hakim dahiliye uzmanı veya aile hekimliği olabilir. Düzenli aralıklarda çölyak hastalığına eşlik eden bulguların, bağırsaklarınızdaki iyileşme oranının ve kan testlerinizin takip edilmesi gerekmektedir. Bunun yanı sıra hem bilgi ve deneyiminizi pekiştirmek için hastaların kendi aralarında oluşturduğu sosyal paylaşım gruplarına üye olabilir, aynı hastalığa sahip diğer insanlar ile bilgi paylaşımında bulunabilir, yalnız olmadığınızı da farketmenizi sağlar.
Günlük hayatımda glütensiz beslenme konusunda ne gibi önlemler alabilirim?
Glütensiz beslenme ne demektir?
Glütensiz beslenme, basitçe diyetten glüten isimli proteini çıkarmak anlamına gelir. Çölyak hastalığı için tek tedavi seçeneği bu diyettir ve ömür boyunca sürdürülmelidir. Glütensiz diyet, aslında günlük hayatımızda uygulamaya çalıştığımız kolesterolden fakir diyet, zayıflatıcı diyet, kas yapımını destekleyen diyet ya da tuzsuz diyet adı altında yapılan diyetlerden prensip olarak çok farklı değildir. Ne var ki, halk arasında buğday proteini olarak bilinen glüten sadece buğday ve buğdaydan yapılan ürünlerde bulunmaz. Arpa, çavdar ve yulafta da bulunur. Dahası paketlenerek satılan pek çok gıdayave hatta kozmetik ürüne kıvam verici ve sertleştirici dolgu maddesi görevi ile glüten ilave edilmektedir.
Glütensiz diyet için buğday unu yerine sıklıkla mısır, patates veya pirinç unu kullanılabilinir. Ayrıca fasulye, bezelye, barbunya, soya fasulyesi, mercimek ve nohut gibi baklagiller de diyette buğdayın yerini kolaylıkla dolduracaktır. Meyve ve sebze cenneti ülkemizde, bu gıdaların tümünü taze, donmuş veya katkı maddesi ilavesi yapılmamak şartıyla kurutulmuş olarak tüketmek çölyak hastaları açısından güvenlidir. Bunların dışında temel gıdalardan et, balık, süt, yumurta vebal glütensiz diyette serbest gıdalardır. Zeytin, zeytinyağı, ayçiçek, mısır, fındık ve kanola yağları güvenlidir. Fındık, fıstık, antep fıstığı, badem, ceviz, leblebi gibi kuruyemişler de herhangi katkı maddesi eklenmediğinden emin olunursa sorunsuzca tüketilebilir. Bunların dışında işlenmiş ürün olarak alınan her gıda titizlikle glüten içeriği bakımından kontrol edilmelidir. Bu gıdalara örnek peynir, yoğurt, tereyağı, dondurma, şeker verilebilir.
Çölyak hastalarının tüketmemesi gereken yiyecekler arasında köfte, dolma, tarhana çorbası, bulgur pilavı, makarna, erişte ve irmik helvası gibi sık tercih edilen yemekler bulunmaktadır. İyi haber: Bu yemekleri buğday unu yerine yukarıda belirtilen diğer unlarla yapıp benzer tatları yakalamak hiç de zor değildir. Glüten, hayatımıza gıdalar dışında dudak nemlendiriciler, kremler, güneşten koruyucular, diğer kozmetik ürünler, diş macunları, şampuan, saç kremi ve hattasabunlarla da girmektedir. Dolayısıyla bu ürünlerin mutlaka glütensiz olanlarını tercih etmek gerekir.
Kısacası glütensiz diyet, ağız yolu ile sindirim sistemimize glüten girişini tamamen önlemek olarak özetlenebilir. Glütensiz hayata geçmek üzere yaşam tarzınızı ve yeme alışkanlıklarınızı gözden geçirmek sandığınızdan kolay olacak ve telaş etmenizin yersiz olduğunu fark edeceksiniz. Bu arada kendi yaratıcılığınızı kullanarak yepyeni yemek tarifleri de üretebilirsiniz. Unutmayınız ki hayatınız sizin ellerinizde, zamanında konulmuş çölyak hastalığı teşhisi ile geçeceğiniz glütensiz yaşam tarzı size sadece hayatınızda yeni bir pencere açacak ve bu pencereden dünyaya açılarak her şeye kaldığı yerden devam edeceksiniz.
Çalıştığım iş yerinde bir arkadaşıma çölyak tanısı kondu. Ona karşı nasıl davranmalıyım?
İş yerinizde çölyak hastalığına sahip olan arkadaşınız için ayrı bir menü çıkıyorsa, hayat herkes için çok kolaydır fakat Türkiye’de bu konforu sağlamak pek çok işveren için kolay değildir. Çölyak hastası arkadaşınız, geçmişinde yaşadığı olumsuz tecrübelerden dolayı kendi yemeğini evinde hazırlayıp ofise getirebilir. Bu da onun için hem hazırlık sırasında vakit kaybı, hem de ulaşım esnasında zorluk anlamına gelmektedir. Glüten ile ufak bir temas bile onun geceyi acil serviste geçirmesine neden olabilecek kadar sancılı olabilir. Bu gerçekleri bilerek çalışma arkadaşınıza karşı acıma duygusu yerine anlayışla yaklaşmalı ve hayatı onun adına kolaylaştırmalısınız.
Çölyak hastaları uyguladıkları diyetlerindeki kısıtlamalar nedeniyle, özellikle sosyal aktivitelerinde daha dikkatli davranmaları gerekir. Örneğin bir etkinlik sonrası eğlenmek ve yemek amacıyla herhangi bir restorana gittiklerinde seçenekleri oldukça kısıtlıdır. Düğün, davet gibi organizasyonlarda gıdaları kontrol etme şansı olmadığından yine sıkıntı yaşayacaktır. Bazen kendini sosyal aktivitelerden geri çekmek yolunu seçebilir. Bu yüzden, çölyak hastası bir arkadaşınız varsa, kendisini yalnız hissetmemesini sağlamalısınız. Eğer bir sosyal organizasyonda siz ev sahibiyseniz, çölyak’lı arkadaşlarınızın da tadabileceği gıdalar hazırlayabilirsiniz. Çölyak hastaları da lezzetli besinleri tüketebilir, bunlardan hep bir birlikte yemek keyifli olacaktır. Şayet dışarı çıkılacaksa restoran tercihi konusunda arkadaşınızın da fikrini almanız hoş olacaktır zira kendisi çölyak menüsü olan yerler konusunda sizden daha fazla tecrübe sahibidir. Glütensiz menülere sahip olan restoranları tercih ettiğinizde, çölyak hastası olan arkadaşınızın kendisini yemek konusunda daha rahat hissedeceğinden dolayı birlikte güzel vakit geçirebilirsiniz. Çölyaklı bir arkadaşınızı öpmeniz söz konusu olursa, dikkatli olmalısınız. Kendi dudağınıza sürdüğünüz ruj hatta nemlendirici bile glüten içerebilir. Diş macununuzun glüten içermediğini kontrol etmelisiniz.Diyetlerinde yer alan kısıtlamalar nedeniyle çölyak hastalarının bir çoğu “başkaları benim için ne düşünür acaba“ kaygısı ile birlikte yaşadıkları için ve kendilerine uygun menü bulmak yerine “teşekkürler aç değilim“ cümlesini kullanmayı tercih ettiklerinizi unutmamalısınız. Bu nedenle, onların bu çekingenliğini ve pasifliğini kırmak adına, içeriği hakkında çoğu zaman bilgi sahibi olunamaya fast-food ürünler yerine, aşçı ile kolaylıkla görüşebilecekleri küçük restoranları tercih etmelisiniz.
Aksine çölyak tanısını alması gecikmiş olsaydı, bu durumun öğrencinizin sağlığında kalıcı bir hasar gelişimine neden olabilirdi. Çölyak hastalığı tanısı almadan önce, akran gruplarına gore büyüme ve gelişmede olan geriliği, dikkatini toplayamama ve halsizlik şikayeti olan çocuklar, glütensiz diyet ile hızlı bir şekilde sağlıklarına kavuşarak, canlı ve zinde bir hal alırlar. Diğer arkadaşları ile rahatlıkla aktif şekilde oynayabilirler. Öğretmen olarak öğrencinizin velisi ile iş birliği içerisinde olup, çocuğun okul saatleri içerisinde aldığı besinleri mercek altında tutmanız hem aile hem de yaşı itibari ile henüz glütensiz diyet kontrolünü sağlamakta zorlanacak olan öğrenciniz için son derece önemlidir. Glütensiz diyetin kısıtlık nedeniyle gelişebilecek “akran baskısı” bazen çocuk için büyük bir sıkıntı olsa da, çocuğun sınıf arkadaşları ile beraber uyum içerisinde problemsiz şekilde eğitim almasını sağlamak amacıyla çölyak hastalığı ile ilgili digger öğrencilere yönelik ve onların anlayabileceği bir dil kullanarak çölyak hastalığı hakkında küçük bir seminer vermek, onları bilgilendirmek faydalı olabilir.
Çölyak hastasıyım. Yememem gereken yasaklı yiyecekler nelerdir?
Günlük hayatta en sık karşılaşılan ve çölyak hastalarının kesinlikle uzak durması gereken bazı gıdalar aşağıda sıralanmıştır.
Yulaf (az miktarda glüten içerir)
Makarna, erişte, bisküvi
Bira (glütensiz biralar da mevcuttur)
Sakız (glütensiz sakızlar da mevcuttur)
Çölyak hastasıyım neleri yiyebilirim?
Hayatınızda glütenin yerini doldurabilecek bir çok seçenek vardır. Ülkemiz de, toprağı ve güneşi bol yerlerde çölyak hastalarının sepetlerini doldurabilecek çeşitlilikte bir çok ürün vardır. Aşağıda paylaşılan liste, gıda alışverişlerinizde size bir rehber olması amacıyla hazırlanmıştır.
Kuru Yemişler: Badem, fındık, fıstık, ceviz, antep fıstığı, beyaz nohut, leblebi, kaju, ayçekirdeği, kabak çekirdeği. Bu ürünlerin katkısız yani tuzsuz ve soslanmamış olmaları gerekir. Paketleme esnasında glütenle çapraz bulaşma dediğimiz unlu gıdalarla karışma olmadığından emin olunmalı.
*Bir çölyak hastası daima satın aldığı ürünün içeriğini glüten varlığı bakımından kontrol etmelidir. Yukarıdaki listede verilen ürünlerin üretildiği yerlerde, paketleme esnasında buğday unu veya glüten ile karışma olasılığı vardır. Bu nedenle glütensiz ortamlarda paketlenmiş ürünleri aramalı ya da daha iyisi "glüten içermez” ibaresini kontrol etmek en güvenli yoldur.
Yiyecekler dışında kullandığımız kişisel bakım ürünlerinde de glüten olduğunu duydum. Bunlar nelerdir?
Kâğıt bardakların ağızla temas eden tutkallı kısmında glüten olabileceğinden bu tür şeyleri ağıza götürmemeli
Diş macunu, dudak parlatıcı, krem, losyon ve diğer makyaj malzemelerinde glüten olabilir.
Şampuan, saç kremi ve güneşten koruyucular da glüten içerebilir. Hatta sabunların da glüten içeriği kontrol edilmelidir.
Eşiniz bira içtikten, ekmek yedikten sonra onu öpmemelisiniz.
Kenarları yapışkanlı mektup zarflarında da glüten var. Bunları yalamayın.
Çölyak hastalığı, glüten isimli proteine vücut savunma sisteminin göstermiş olduğu hassasiyet olarak özetlenebilir. Günlük hayat içerisinde kullandığımız havluya benzer bir iç yapıda olan ince bağırsak yüzeyinde düzleşme gelişir. Hastalıkla ilgili şikayetlerin bir kısmı, bu düzleşme sonrasında gerekli besin maddelerinin emilimindeki azalmaya bağlı olarak diğer kısmı da aktif hale geçen savunma sistemimizin ince bağırsak dışı organlarda yaptığı zarardır.
Buğday içerisinde bulunan glüten proteinine karşı oluşan bir reaksiyon sonrası gelişen çölyak bulgularını, basitçe buğday alerjisi gibi düşünmemek gerekir.
Çölyak hastalığında izlenebilen belirtiler nelerdir?
Çölyak hastalığında ve hastalarında gözlenen klinik tablo oldukça değişkendir. Hastalık, bazen kansızlık, karaciğer yağlanması gibi bağırsak dışı vücut organlarında meydana gelen hasarlar ile kendini gösterebileceği gibi, hiç bir yakınmaya sebep olmadan da sessizce ilerleyebilir.
Çocuklarda görülen; büyüme-gelişme geriliği, ishal, halsizlik ve diş çürükleri, karın ağrısı, kusma, yetişkinlerde ise şişkinlik ve ishal karakterize özelliklerdir. Ancak çölyak hastası olan çocuklarda, kemik ve eklem ağrıları görülebildiği gibi ergenlik gecikmesi ve depresyon, öğrenme güçlüğü, davranış bozukluğu, yetişkinlerde ise, kansızlık, cilt kaşıntısı ve içi su dolu kabarcıklar gibi geniş bir yelpazede çölyak hastalığı yakınmalarına rastlanılabilir. Çölyak hastalığının tanı ve tedavi sürecinde çölyak hastalığı tanısını koymadaki güçlük hem yakınma yelpazesinin geniş olması, hem de birden fazla bulgu içerisinde hiçbirinin sadece çölyak hastalığına özgü olmamasından kaynaklanmaktadır.
Batı ülkelerinde çölyak hastalığının görünme sıklığının daha yüksek izlenmesi nedeniyle, hastalıkla ilgili çok sayıda tıbbi araştırmalar yapılmıştır. Türk ve ABD’li çölyak hastalarının karşılaştırıldığı bir tibbi araştırmada, Türk hastalarda öne çıkan bulgular uzun süre şiddetli bir şekilde devam eden kansızlık ve ishal iken, ABD’li hastalar karın ağrısı, yorgunluk, şişkinlik gibi atipik bulgulara sahip olduğu görülmüştür. Elbette Türkiye’de atipik bulgulara sahip kişilerde çölyak hastalığı akla getirilmediğinden araştırılamamış olma olasılığı oldukça fazladır. Zira bu çalışma, çölyak hastalığı tanısı konmuş bireyler arasında yapılmıştır.
Çölyak hastalığı kalıtsal mıdır?
Genlerimizde yer alan özel kodlar ile hastalıklar arasında bir ilişki olduğu bilinmektedir. Dahası, birinci ya da ikinci dereceden yakınlarında Çölyak hastalığı olan bireylerde, hastalığın gelişme ve bulunma riski diğer bireylere oranla daha fazladır. Özetle, hastalık genel olarak genetik bir yatkınlığa sahip bireylerde gelişir. Birinci dereceden akrabalarında Çölyak hastalığı olanlarda, görülme sıklığı daha fazladır. ( %1.7 )