İslam Düşünce Geleneğinde Adalet Ve Güncel Anlamı II | Toplum ve Kültür | SETA İslam Düşünce Geleneğinde Adalet Ve Güncel Anlamı II | SETA
Atilla Arkan 12 Ocak 2018
Klasik İslam Düşünce Geleneği Hz. Allah’ın evrende adaleti tesis etmesini model alarak insan yaşamında adaleti tasarlar. Bu teorik çerçeveden bakıldığında İslam düşüncesi adaleti üç temel ölçek ve boyutta kavramsallaştırır. Bunlar birey, aile ve sultanı da içeren bir şekilde devlet yöneticisidir. Diğer ifadeyle temeli ahlak olmak kaydıyla ahlak ve siyaset alanları iç içe geçmiş üç boyutlu yönetme ameliyesi olarak tasavvur edilmiştir: Nefsin, ailenin ve şehrin yönetimi. Yaklaşımın köklerini anlamak için Ortaçağ düşüncesinde evreni, aile ve devletin bir canlı bir insan gibi tasavvur edildiği akıllarda tutulmalıdır. Tüm ölçeklerde ana kavramlar düzen ve düzeni sağlayan iş bölümüdür.
Özetle Klasik İslam Düşüncesinin adalet kavrayışı dönemin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde adaleti insan merkezli olarak tasavvur etmiş ve bir erdem eğitimi olarak sunmuştur. Diğer bir ifadeyle yöneticinin erdemli olmasının toplumda adaleti temin edileceği düşünülmüştür. Farabi’nin kavramsallaştırmasıyla erdemli yöneticilerinin yönetimi erdemli toplumu inşa etmek için gerekli görülmüştür. Nitekim Farabi’nin Hz. Peygamberi “ilk reis” nitelendirmesiyle İslam toplumunu kuran lider şeklinde tasviri de bu tasavvurla ilgilidir Aristo’nun dağıtıcı ve değiştirici adalet kavramsallaştırmaları bu yaklaşımı açıklayan unsurlar olarak istihdam edilmiştir.
Bilgi toplumu olarak yaşamakta olunan bu yüzyılda ise değişimin hızı çok daha fazla arttı. Yapay zeka uygulamaları, öğrenen makine ve sistemeler, nesnelerin interneti, algoritmalara dayalı ve kodlamalara dayalı robot teknolojileri gibi unsurları içinde barındıran yeni nesil bilgi teknolojileri siyasal ve toplumsal düzeni değiştirip dönüştürmekte ve ilişkileri daha da kompleks hale getirmektedir. Değişimin hızı “doğal insanın” yaşanan gerçekliği yönetebilmesini çok ama çok zorlaştırmaktadır. Ayrıca sözü edilen bilgi teknolojileri Biyo, Nano ve enerji teknoloji alanlarındaki gelişmeleri çok hızlandırmakta ve iş hayatını ve diğer ilişki biçimlerini kökten değiştirmektedir.
Güncele geçmeden önce Klasik İslam düşüncesindeki süreklilik unsurlarının altını çizeceksek adalet ile düzen kurma arasındaki ilişkiyi derinden kavrayış, ailelerin, örgütlerin, modern sosyal yapıların, siyasal organizasyonların, devletin ve küresel sistemin varlığını devam ettirilebilmesi adaletin merkezi rolü kayıt altına alınabilir. Liderler ve yöneticiler için bir erdem olarak adalet veya adil olabilmek en değerli kazanımdır. Nitekim günümüz yönetim yaklaşımlarında da liderlik yetkinlik ve becerilerinin önemi sıklıkla vurgulanır. Fakat bu yaklaşımın geliştirilmesi gerekmektedir. Sanayi ve bilgi toplumu aşamalarının geçirildiği bir dönemde insani bir erdem olarak adaletin sosyal adalet ve düzen kurma bakımından sınırları bulunmaktadır. Gidilmesi gereken yolun anlaşılması bakımından “insanları ve varlıkları doğru yere yerleştirme” tanımına yakından bakılabilir. Tanımda geçen “doğru yer” klasik toplumda bellidir. İnsanların zihnindeki toplum muhayyilesine dayanmakta olup aile içi roller ve mensup olunan mesleklerle belirlenmiştir. Konunun anlaşılması bakımından kritik soru şudur “bugün A veya B şahsı veya cinsiyeti için doğru yer neresidir?” Mesleklerin 10 yıllık süre içinde kaybolabildiği ve aile içi rollerin hızla değiştiği bir süreçte bu sorunun cevabı klasik dönemdeki gibi çabuk verilemez.
Bu konuya gelecek yazıda da devam edeceğiz. (Dizinin önceki metni için tıklayın)