Son kriz, bugün dünya ekonomisinin en önemli derdinin, sağlam bir uluslararası para sisteminin eksikliği olduğunu kanıtladı. Başta Amerika olmak üzere zengin ülkelerin bir kısmı bu yüzden kendi bunalımlarını atlatıp mesela cari işlemler açığı ve dolayısıyla yoğun borçlanma sorununa gerçekçi bir çözüm getiremediler. Uzunca bir süredir beklenen ‘mortgage’ krizi de nihayet gelip kapıyı çalınca sorunlar daha da yoğunlaştı ve dünya çapında bir bunalım endişesi gündeme oturdu.
Gerçek bir uluslararası para sisteminin esasları ne olmalıdır? Tek tek sayalım: Bütün ülkeler tarafından kabul edilecek ortak bir değer ölçüsü yani dünya parası; bozulan cari işlemler (yani döviz) dengelerini düzeltebilecek otomatik mekanizmalar; ve sisteme uymayanlara uygulanacak müeyyideler.
1929 Büyük Dünya Bunalımına kadar önce altın para, sonra da altına bağlı kağıt para istemi, ilk iki esasa sahip olduğundan fazla müeyyide uygulanmaksızın görevini mükemmele yakın biçimde yerine getirdi. Daha doğrusu bol kağıt para basımının cazibesine kapılıp enflasyona sürüklenerek döviz dengelerini bozan ülkeler kendi cezalarını kendi elleriyle verdiklerinden ayrıca müeyyideye gerek kalmadı.
1929 Dünya Bunalımı bu sistemi tahrip etti. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra sözde yine altına bağlı bir sistem üzerinde anlaşmaya varıldı ama aslında Amerikan doları ortak değer ölçüsü oldu. Belli bir süre sonra dolar istikrarsız hale gelince de bütün düzeltme gayretlerine rağmen esası bozulan sistem teklemeye başladı. Uluslararası dengesizlikler kendiliğinden düzeleceğine, tam tersine genişlemeye yüz tuttu. Bunun üzerine, vaktiyle altın esasına bağlı olarak uygulanması nispeten kolay görünen sabit kur politikası terkedilip dalgalı kur sistemine geçildi.
Önceleri bu değişikliğin gerçek bir uluslararası para sisteminden beklenen bütün görevleri yerine getireceği sanıldı. Yani bozulan döviz dengeleri otomatik olarak düzelecek, döviz kurları piyasa güçleri tarafından belirlenip sık sık değişmeyecek, spekülasyon girişimleri kurulan dengeleri bozamayacak ve böylece ülkeler istedikleri milli politikayı uygulamakta serbest olacaklardı.
Oysa bu beklentilerden hiçbiri gerçekleşmedi. Tam tersine dengesizlikler büyüdü, kurlar o zamana kadar görülmemiş şiddette dalgalanmaya girdi, spekülasyon tasavvur dahi edilemeyecek boyutlara ulaşıp büyük dengesizlikler yarattı. Şu an Euro/Dolar paritesindeki sert dalgalanmalar özellikle Avrupalı ihracatcıları üzüyor
Şimdi ne yapmak gerek? Bugünkü şartlarda uluslararası niteliğe sahip bir para sistemini yeniden kurmak için bazı imkanlar var. Mesela zengin ülkeler kendi politikalarından bir miktar fedakarlıkta bulunarak her biri için mutlaka uyulması gereken büyüme hızı, bütçe açığı ve ödemeler dengesi hedefleri tespit edilebilirler. Tabii bunun için faiz hadleri ve döviz kurları hakkında da bağlayıcı kararlar almaları gerekiyor.
İkinci ihtimal, bütün sanayileşmiş ülkelerin paralarını ihtiva eden yeni bir para birimi oluşturulabilir . Üçüncü çözüm yolu ise yeniden altın standardına dönmek. Aslında altın standardına dönüş özellikle zengin ülkeler için en az fedakarlığı ihtiva edeceğinden yine de üzerinde en kolay anlaşılabilecek çözüm gibi görünüyor.
Aslında uluslararası refah dağılımındaki bütün dengesizliğe, açlıklara, kıtlıklara, savaşlara, ağır politik bunalımlara rağmen dünyada kullanılmaya hazır imkan ve kaynaklar hala muazzam boyutlarda. Bütün mesele bu imkan ve kaynakların en adil ve en etkin biçimde dağılıp kullanılmasını sağlayacak mekanizmayı oluşturmak. Altın standardına dönüş şimdilik erken gibi görülse de, eninde sonunda en rasyonel uluslararası para sistemi olarak gündeme gelecektır. Daha açık bir deyişle ALTIN , belli bir süre sonra zorunlu olarak tarihsel önem ve ağırlığına yeniden kavuşacaktır.
www.altindunyasi.org Prof.Dr Erdoğan ALKİN