Fanus: Girizgah ~ Beyaz Said'in Güncesi
Anasayfa Not Defteri	Fanus: Girizgah
Düşüncelerin, fikirlerin, teorilerin, sanat eserlerinin ve bizatihi insanların kurşun geçirmez fanuslara kapatıldığı, bireyselleşmenin ve bireycileşmenin toz pembe sanal gerçeklikler gösteren birer gözlüğe dönüştüğü bir çağda yaşıyoruz. Başımızı kuma gömüp, dünyayı görmediğimiz zaman, dünyanın da bizi görmediği algısına kapılıyoruz. Hani olmaz da bir ihtimal bu deve kuşu davranışlarımıza itirazlar yükselirse diye savunma mekanizmalarımız hazır. En güçlü iki silahımız: “sana ne” ve “boş ver”. Mücadeleyle, kavgayla, hayatla mana kazanan “kıymet”, bizim diyarlarımızı terk edeli çok oldu. Bu söylediklerimi dahi bir mancınığa koyup, kendimizden uzaklara, soyut düşmanların var olmayan kalelerine fırlatmaya meyyaliz.
Hayatın özü ve kaynağı doğada olduğu ve ben bu yazı dizimde hayatla doğrudan bağlantılı bir meseleyi ele almak istediğim için, doğadan bir örnek vererek başlamak istiyorum. Doğada kendiliğinden var olan, insan üretimi olmayan bir bitkiyi düşünün, mesela bir kır çiçeği, bir gelincik. Hayatta kalmak, hayat bulmak ve hayat vermek için bir kavga içindedir o gelincik. Bu kavgasının tatlı bir meyvesi, güzel bir çiçeği olacaktır elbet ama tohumları yeni gelinciklere hayat versin diye gövdesinde dikenleri ya da acı bir özsuyu da olacaktır. Bir böcek, o çiçeğin şerbeti için üzerine konacak ama bir koyunun ağzı o özsuyundan yanacaktır. Gelincik, arı ve koyun o kıra birlikte hayat verecektir. Ağzı daha kuvvetli bir hayvan ya da çetin bir soğuk, hayatla mana kazanmış o çiçeğin hikâyesini sona erdirecektir.
Camdan üretilmiş çok kuvvetli bir fanusu gelinciğin üzerine kapattığınızı düşünün. Hayvanlar kıramayacaktır artık onu. Ya da sele, zelzeleye kapılıp gitmeyecektir. Bununla da kalmayın, bir otomat üretin, fanusun içindeki havanın karbondioksit ve oksijen seviyesini optimize etsin. Toprağın ihtiyaçlarını gün aşırı kontrol edip, gerekli ekleme ve çıkarmaları bizzat yapın. Matematiksel formüller üretin, gereğinden ne bir yudum az ne de bir yudum fazla su verin. Makinelerinizle onun dişi organını, dışarıdan aldığınız polenlerle kontrollü bir şekilde dölleyin. Biyolojik olarak o çiçek hâlâ hayattadır ama buna hayat diyebilir miyiz? Bu kültür çiçeği, kâğıt buketlerimizi süslemekten başka neye yarar?
Yani ölüm olmazsa, rahatsızlık olmazsa, tehlike olmazsa, hayat olmaz. Tehlikesiz bir hayat ancak dijital bir yazılımdan ibaret olacaktır. Varlığı ya da yokluğu niceliksel bir denklemin sonucundan başka bir şey ifade etmeyecektir.
İşte aynen böyle, bizim de fanuslarımız var. Bizi “hayatta” tutan ama hayatın esansını yok eden fanuslarımız… Camdan değil, başka hammaddelerden üretiyoruz. Bütün bu fanuslara tek tek değinmek için hacimli bir kitap yazmak gerekeceğinden, daha özelde edebi hayatımızla ilgili fanuslarımıza değinmek istiyorum. Bu edebi fanusların en temel iki hammaddesinden biri müellifin yani edebi üretenin kabul görmeme korkusu, diğeri ise eleştirenin.
Müellifin kabul görmeme korkusu nedir? Eğri oturup doğru konuşalım. Sanatsal ya da fikirsel üretimle alakalı ortalama bilgi ve ilgi sahibi bir insanın, “yapıcı eleştiri” kelimelerinden anlayacağı şey şudur: “Çok güzel bir öykü ortaya koymuşsun ama…”, “Bu fikrin aslında doğru ama…”, “Çizgilerin çok güzel ama…” Hadi şimdi elinizi vicdanınıza koyup cevap verin, sizin de yapıcı eleştiri deyince aklınıza ilk gelen bu değil mi? Yoksa siz “Hayır ben yapıcı eleştiri diye buna değil, şuna derim.” diyebiliyor musunuz?
Her iki ihtimalde de aslında değişen çok bir şey yok. Çünkü yapıcı eleştiri diye bir sıfat tamlaması baştan hatalı. Yapıcı, geliştirici, değiştirici ve dönüştürücü olma özellikleri zaten eleştiriye içkindir. Yapıcı olmayan eleştiri olmaz. “Kınama” olabilir, “hakaret” olabilir, başka bir şey olabilir ama eleştiri olamaz. O zaman niye yapıcı kelimesine ihtiyaç duyuyoruz? Acı gerçeklerle yıpranmak istemediğimiz için, işkembenin keskin kokusunu baharatlarla süslemek zorunda hissediyoruz kendimizi. Her eleştirinin içinde, bizi sağlama alan birkaç cümle duymak istiyoruz. Reddedilmekten, tuttuğumuz yolun yanlış olduğunu duymaktan, kabul görmemekten ölesiye korkuyoruz. İşte bu yüzden, nezaket adı altında, yapıcı sıfatını yalan yanlış kullanarak, kabul edilmeyi ve var olmayı garanti altına alacak şekilde birtakım övgüler talep ediyoruz. Önce beni kabul et, önce benim saflarımda yer edin, önce benim tarafımı tuttuğunu bir göster… Ancak yerimizi sağlama aldıktan sonra, ufak tefek yardımları, küçük eleştirileri kabul ediyoruz. Kendimizi sağlama alıyoruz ya da fanuslara kapatıyoruz. Bunun adına da “yapıcı eleştiri” diyoruz.
Peki eleştirenin ya da eleştirmek isteyenin kabul görmeme korkusu nedir? Özellikle bir şekilde büyük beğeni toplamış yazarların, kültleşmiş ya da kültleşmekte olan edebiyat ortamlarının, etkileme menzili geniş olan kişi ve kurumların bilinçli ya da bilinçsiz gazaplarından çekinme, bu fikirlerinden dolayı edebiyat ortamlarında kabul görmeme ihtimalini değerlendirme, eleştiriye maruz kalan müellifin sevenleri tarafından linçe uğramaktan korkma, “bugün onlara bunu dersem, yarın da onlar bana şunu der” düşüncesine kapılma ya da daha basitinden “ben onlara güzel şeyler söyleyeyim de onlar da bana güzel şeyler söylesin” hesabını tutma ya da daha da basitinden “O benim arkadaşım. Güzel şeyler söyleyeyim de bana kırılmasın.” diye düşünme bunun en güzel örnekleridir. Takip ettiğiniz bir kitap bloğunu ya da edebiyatla ilgili haberler veren dergileri, internet sitelerini vesaire önünüze alın. Edebi eser incelemelerinde kullanılan her pozitif ifade, olumlu yorum için bir kâğıda; her negatif ifade, olumsuz yorum için başka bir kâğıda bir işaret koyun. O zaman ne demek istediğimi daha iyi görebilirsiniz.*
Fanusun en temel ve en yaygın iki hammaddesinden bahsettim. Elbette insanların kendi fanuslarını inşa ederken farklı farklı sebepleri, farklı farklı yöntemleri olabilir. Bunlardan bazıları müelliflerin yani eser sahiplerinin suçu, bazıları da eleştirecek olanların. Mesela bilgisizlik, ilgisizlik, nemelazımcılık, korkaklık vesaire. Bütün bunların yanında, bazen bu fanusların inşasından iki taraf da mesul olmayabilir. Bu fanusları her zaman kendimiz inşa etmeyiz. Bazen de üzerimize inşa edilirler. Bir yazar acımasızca eleştirilmek isteyebilir ama kendisini eleştirmeye kimsenin eli gitmez, dili gitmez. Her seferinde, her yazarda, her kişide de bu fanus yeniden inşa edilmez tabi ki. Maalesef bu çağda, biz insanlar fanuslarımızla doğuyoruz. Daha bir tohumken fanusun içinde buluyoruz kendimizi. Çıkmaya çalışıyoruz ya da belki çalışmıyoruz bile.
Ancak bu fanusları kırmak, yani hayatı ve edebiyatı anlamlı kılan doğal ortamlarda nefes almak bence mümkün ve mümkün olduğu kadar elzem. Ben de kendimce, ellerime çakıl taşları doldurup fanuslara fırlatmaya karar verdim. “Eleştirmen” olacak kadar bilgi ve tecrübe sahibi değilim. Amacım edebi eleştirmenliğe soyunmak da değil. Bir okuyucu ve yazmaya çalışan bir edebiyatçı olarak, kendi küçük dünyamda bir kavga vermek istiyorum. Hem kendi fanusumu kırmak hem de diğer fanusları rahatsız etmek için… Bir kitabı okuduktan, bir şiiri dinledikten, bir öyküyü hatmettikten sonra fikirlerimi hakaret etmeden, saldırıda bulunmadan ama gereğinden fazla bir nezaket gösterme çabasına da girmeden, korku ve çekincelerimden arınarak ifade etmek istiyorum. Elime bir akordeon alıp, somurtarak ve rahatsız edici notalar çalarak aranızda dolaşmak istiyorum.
Bunu neden mi yapıyorum? Kendine yapılmasını istemediğini başkasına yapma diyorlar ya hani, ben kendime yapılmasını istediğimi başkasına yapıyorum. Çünkü benim yazdıklarıma da aynı şekilde, hakaret etmeden, laf kalabalığına getirmeden ama aynı zamanda acımadan eleştiri yapılsın istiyorum.
Bir müddet bu fanus teorisi üzerinde çalışacağım ve bir yazı dizisi ortaya koyacağım. Bu yalnızca bir önsöz, bir niyet mektubu idi. Kendime soyut düşmanlar edinip, ortaya konuşarak hiçbir yere varamayacağımı fark ettim. İşte bu yüzden attığım taş fanuslara değsin istiyorum. Her yazımda merkeze bir meseleyi alacağım. Yeri gelecek etlinin etine, sütlünün sütüne dokunacağım. Yeri gelecek attığım taşlardan memnun kalacak muhataplarım, yeri gelecek hakaretler edecek, yeri gelecek görmezden gelecekler. Fanuslarından memnun olanların, yazdıklarımı görmezden gelmeleri pek tabii yeterli olacaktır. Kurşun geçirmez fanuslara benim çakıl taşlarım ne yapabilir ki?
*Bu noktada bir antrparantez açıp, şu iki noktaya değinmekte fayda var. Birincisi, etki gücü ve menzili yüksek olmayan insanların da, etki gücü ve menzili yüksek insanlar tarafından kabul gördükleri ve parmakla gösterildikleri için, çevrelerinde böyle bir fanus oluşabilir. İkincisi, zaten karşıt görüşlü oldukları için, birbirlerine “eleştiri” adı altında “saldırı”larda bulunan kişi ve ortamların sayısı da az değildir. Ama bunları denklem dışı tuttum, zira bunun bir eleştiri olmadığını en başta söylemiştim.
Fanus: Girizgah was last modified: Kasım 7th, 2017 by beyazsaid