BİGA YARIMADASINDA PELAJİK BiR PALEOSEN İSTİFİ - PDF
Download "BİGA YARIMADASINDA PELAJİK BiR PALEOSEN İSTİFİ"
1 MTA Dergisi , 2002 BİGA YARIMADASINDA PELAJİK BiR PALEOSEN İSTİFİ M. Burak YIKILMAZ*, Aral I. OKAY 1 ' ve Izver ÖZKAR" ÖZ.- Kuzeybatı Anadolu'da Biga kasabasının batısında, pelajik kireçtaşı, kalsitürbidit, moloz akıntısı, grovak, bazalt ve çok sayıda, iri kireçtaşı bloklarından oluşan bir birim yüzeylemektedir. Ballıkaya formasyonu ismi verilen bu birim içindeki matriks konumlu kireçtaşları Paleosen yaşlı pelajik foraminiferler kapsar. Ballıkaya formasyonu üzerine bariz bir uyumsuzlukla Orta Eosen yaşında Soğucak kireçtaşı gelmektedir. Ballıkaya formasyonun yaşı ve çökelme ortamı, kuzeybatı Anadolu'da Paleosen'de tektonik açıdan aktif, derin denizel bir ortamın var olduğunu ve bu bölgede Alpin deformasyonunun Geç Paleosen-Erken Eosen zaman aralığında meydana geldiğini gösterir. GİRİŞ Geç Kretase ve Paleosen zamanı Anadolu'da tektonik açıdan kritik bir dönemdir. Dalma-batma, ofiyolit üzerlemesi, rejyonal metamorfizma ve Alpin deformasyonu bu zaman sürecinde meydana gelmiş veya başlamıştır. Bu nedenle Türkiye'de Üst Kretase ve Paleosen stratigrafisinin tektonik açıdan özel bir önemi vardır. Buna karşın, Bursa'dan Ege Denizi'ne uzanan geniş bir alanda Üst Kretase-Paleosen mostraları bilinmediğinden, kuzeybatı Anadolu'nun bu zaman dilimindeki paleocoğrafik ve tektonik evrimine ilişkin bilgiler kıttır. Eosen'de ve Oligosen'de meydana gelen yaygın erozyon sonucunda kuzeybatı Anadolu'daki Üst Kretase-Paleosen kayaları muhtemelen aşınmıştır. Bu nedenle Biga yarımadasında Biga kasabasının çevresinde yeni bulunan bir Paleosen istifinin Batı Anadolu'nun tektoniği açısından özel bir önemi vardır. Bu çalışma bölgedeki Paleosen istifini tanıtmak ve Batı Anadolu'nun tektoniği açısından önemini irdelemek amacı ile yapılmıştır. JEOLOJİK KONUM Biga yarımadasının doğu kesimi tektonik olarak Pontidlerin Sakarya zonuna dahildir. Sakarya zonu, Karakaya kompleksi olarak bilinen Geç Triyas yaşlı dalma-batma-eklenme kompleksi (subduction-accretion complex) kayalarından ve Karakaya kompleksini uyumsuzlukla örlen Jurasik-Kretase yaşlı bir istiften oluşmuştur. Karakaya kompleksi birimleri Biga yarımadasının doğusunda yaygın olarak mostra verir (Bingöl ve diğerleri, 1975; Okay ve diğerleri, 1991). Bu birimlerin üzerine Liyas yaşlı Bayırköy formasyonu ve Orta-Geç Jurasik yaşlı Bilecik kireçtaşı uyumsuzlukla gelir. Kretase yaşlı birimler, muhtemelen aşınma nedeni ile, Biga yarımadasında ve doğusunda genellikle korunmamıştır. Biga yarımadasında Bilecik kireçtaşı üzerine uyumsuzlukla Üst Oligosen-Miyosen yaşlı volkanik ve volkanoklastik kayalar gelir. Bu duruma bir istisna Balya batısında gözlenmiştir. Bu bölgede yaşı Geç Jurasik'e kadar çıkan 800 m kalınlıktaki Bilecik kireçtaşı istifi üzerinde uyumsuzlukla ince/orta tabakalı pelajik killi kireçtaşları yer alır. Üstü Neojen volkanitleri ile örtülü, 30 m kalınlıkta bu kireçtaşı istifi içinde Albiyen-Senomaniyen zaman aralığı için karakteristik bir foraminifer olan Bonetocardiella conoidea saptanmıştır (Okay ve diğerleri, 1991). Hedbergella sp. içeren benzer tipteki pembe pela- ' İstanbul Teknik Üniversitesi, Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü, Ayazağa 80626, istanbul. ** istanbul Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, Avcılar, istanbul. 1 Haberleşme yazarı
2 22 M. Burak YIKILMAZ; Aral I. OKAY ve Izver ÖZKAR jik kireçtaşlarına ait ufak mostralara Gönen'in batısında, Hamdibey-Kalkım Neojen havzası çevresinde ve Balya kuzeyinde rastlanır. Bu bölgelerdeki pelajik kireçtaşlarının stratigrafik ilişkileri açık değildir. Biga yarımadasının orta kesiminde Küçükkuyu'dan Karabiga'ya uzanan bir zon boyunca Üst Kretase ofiyolitli melanjları mostra verir (Şek. 1). Sakarya zonunun batı sınırını tanımlayan bu melanjlar içinde blok olarak Üst Kretase pelajik kireçtaşları bulunmuştur. (Brinkmann ve diğerleri, 1977; Okay ve diğerleri, 1991). Bu çalışmada tanımlanan Paleosen istifi Biga kasabasının hemen batısında yer alır. Bu bölgede etrafı Neojen volkanitleri ve Eosen kumtaşları ile kuşatılmış kireçtaşları, yaklaşık 2 km genişliğinde bir mostra sunar.
3 BİGA YARIMADASINDA PELAJİK BiR PALEOSEN ISTlFI 23 BİGA GÜNEYBATISININ JEOLOJİSİ VE PALEOSEN İSTİFİNİN KONUMU Biga kasabasının güneybatısındaki çalışma alanında en altta Paleosen yaşlı Ballıkaya formasyonu yer alır (Şek. 2). Ballıkaya formasyonu üzerinde uyumsuzlukla Eosen kireçtaşı, kumtaşı ve şeyli bulunur. Bu istifler Neojen yaşlı mikrogranitler tarafından kesilmiş ve Neojen tüfleri tarafından uyumsuzlukla örtülmüştür. Ballıkaya formasyonu Bu çalışmada tanımlanan Ballıkaya formasyonu çeşitli boyda neritik kireçtaşı blokları içeren pelajik kireçtaşı, kalsitürbidit, moloz akıntısı, grovak ve bazalttan yapılmıştır. Birimin ismi, temsili mostraların bulunduğu Biga kasabasının 500 metre batısındaki Ballıkaya tepeden gelmektedir (Şek. 3). Tip kesitin coğrafi koordinatları kuzey 40 13'25" doğu 27 14'15"dir. Ballıkaya formasyonunun büyük bir kesimi gri, açık gri, kalın tabakalı/masif, boyları yüzlerce metreyi bulan kireçtaşı bloklarından yapılmıştır. Bu kireçtaşları litolojik özelliklen ile Gönen ve Balya çevresinde mostra veren Jurasik yaşlı Bilecik kireçtaşına benzer. Tepeleri oluşturan bu kireçtaşı blokları arasındaki vadilerde blokların matriksi konumunda olan pelajik kireçtaşları, kalsitürbiditler ve moloz akıntıları, grovak ve bazaltlar yer alır. Bu matriks tanınamadığı için eski çalışmalarda bu bölge Bilecik kireçtaşına dahil edilmiştir (Okay ve diğerleri, 1991). Pelajik kireçtaşları ve bunlarla ardalanmalı kalsitürbiditler en iyi olarak Biga batısın-, daki Ballıkaya tepede izlenir. Benzer mostralara Havdan köyünün güneybatısında da rastlanır (Şek. 3). Pelajik kireçtaşları kırmızı, bordo, ince-orta tabakalı radyolaryalı ve foraminiferli mikritlerden oluşur (Levha l - şek. 2). Bunlarla ardalanmalı olarak pembe, kırmızı ve beyaz kalsitürbidit ve kalsiruditler yer alır. Kalsitürbidit ve kalsiruditleri oluşturan kireçtaşı taneleri kötü boylanmış ( cm), ortakötü yuvarlanmıştır (Levha l - şek. 1). Kırmızı, kahverengi, volkanik hamurlu moloz akıntıları Biga'nın güneybatısındaki Ahlatlı tepede yüzeyler. Moloz akıntıları kötü boylanmalı (1-75 cm) kireçtaşı ve çamurtaşı blokları kapsar ve kırmızı, gri, laminalı çamurtaşları ve silttaşları ile ardalanmalıdır. Bu litolojiler dışında grimsi yeşil grovak ve spilitleşmiş bazaltlar, Havdan'ın doğusunda olduğu gibi, Ballıkaya formasyonu içinde seyrek mostra verir. Ballıkaya formasyonunun yaşı, kırmızı pelajik kireçtaşlarında bolca bulunan pelajik foraminiferlere dayandırılarak verilmiştir. Ballıkaya tepesi civarından alınan üç mikritik kireçtaşı numunesinde (örnek no. 146A, B, 163A) Erken Paleosen (Daniyen) yaşını veren Morozovella pseudobulloides (Plummer), M. uncinata (Bolli), M. cf. trinidadensis (Bolli), Morozovella sp., Planorotalites compressa (Plummer), Planorotalites sp. Globigerina triloculinoides Plummer, Globigerina sp., Racemiquembelina sp., Bolivina sp. ve Radiolaria
4 24 M. Burak YIKILMAZ; Aral I. OKAY ve İzver ÖZKAR saptanmıştır (Levha l - şek. 3). Yine aynı bölgeden alınan diğer bir mikritik kireçtaşı örneği (160) Üst Paleosen (Tanesiyen) yaşını veren Morozovella velascoensis (Bolli), Planorotalites sp. ve Radiolaria içerir (Levha l - şek. 4 ve 5). Havdan köyü'nün güneybatısından alınan başka bir mikritik kireçtaşı örneği (örnek no. 93) Planorotalites compresssa (Plummer), Planorotalites sp., P. Morozovella sp., Globoconusasp., Globotruncanitacf. stuarti (d'lapparent), Globotruncanita sp., Abathomphalus sp. içermektedir (Levha l - şek. 6). Bu foraminiferler Maastrihtiyen'in en üstü ile Paleosen'in en alt kesimini işaret etmektedir. Örnekte bulunan Globotruncana formları muhtemelen Üst Kretase'den taşınmıştır. Kirectaşlarındaki bu faunaya dayanarak kireçtaşlarına ve dolayısı ile Ballıkaya formasyonuna Paleosen (Daniyen-Tanesiyen) yaşı verilmiştir. Ballıkaya formasyonunun kalınlığı birkaç yüz metreyi geçer. Formasyonun büyük bir kesimi kireçtaşı bloklarından oluştuğu ve formasyon içinde tabakalanmanın çok seyrek olması nedeni ile Ballıkaya formasyonu için kesin bir kalınlık vermek mümkün değildir. Çalışma alanında Ballıkaya formasyonunun tabanı gözlenemez, üzerine ise uyumsuzlukla Orta Eosen yaşlı Soğucak kireçtaşı gelmektedir. Soğucak kireçtaşı Ballıkaya formasyonu üzerinde uyumsuzlukla yer alan neritik kireçtaşları, Trakya havzası ve Biga yarımadasındaki adlamaya bağlı kalınarak (Siyako ve diğerleri, 1989) Soğucak kireçtaşı olarak isimlendirilmiştir. Soğucak kireçtaşı, kirli sarı, kalın tabakalı/masif, bol nummulit, mercan, alg içeren resital nitelikli kireçtaşlarından oluşur. Çalışılan alanda Soğucak kireçtaşı sadece Biga'nın batısında Ballıkaya tepede gözlenmiştir (Şek. 3). Bu lokalitede bol nummulitli Soğucak kireçtaşı açık bir dokanakla doğrudan Ballıkaya formasyonunun kireçtaşı blokları üzerinde uyumsuzlukla yer alır. Diğer bölgelerde ise Eosen kumtaşı ve şeyleri, arada Soğucak kireçtaşı olmaksızın doğrudan Ballıkaya formasyonunun üzerine gelir (Şek. 3). Biga'nın batısında Soğucak kireçtaşının on metre kadar bir kalınlığı vardır, üzerine kumtaşı ve şeylerden oluşan Ceylan formasyonu gelir. Soğucak kireçtaşı ile Ceylan formasyonu arasındaki dokanak arazide açık gözlenememiştir. Biga'nın batısında Soğucak kireçtaşı bol miktarda nummulit ve bazı bentik foraminiferleri kapsar. Bu bölgeden derlenen örneklerde saptanan Nummulites beaumonti d'archiac ve Haime, Nummulitesspp., Discocyclinasp., Asterocyclina sp., Operculina sp., Quinqeuloculina sp., Rotaliidae, Rupertidae, Anomalina sp. formları Soğucak kireçtaşının Orta Eosen (Lütesiyen) yaşında olduğunu göstermektedir. Ceylan formasyonu Kumtaşı, silttaşı, çamurtaşı, mikroçakıltaşından oluşan Eosen birimi Biga'nın batısında Ballıkaya formasyonu mostrasını çepe çevre sarar (Şek. 3). Bu klastik birim, Trakya havzası ve Biga yarımadasındaki adlamaya bağlı kalınarak (Siyako ve diğerleri, 1989), Ceylan formasyonu olarak isimlendirilmiştir. Çalışılan alanda Ceylan formasyonunun baskın litolojisi, orta tabakalı, ince taneli sarımsı kahverengi kumtaşlarıdır. Kumtaşı tabakaları arasında yer yer silttaşı, çamurtaşı ve mikroçakıltaşı seviyeleri yer alır. Çalışılan alanda Ceylan formasyonuna ait mostralar çok seyrektir. Biga yarımadasının diğer kesimlerinde Ceylan formasyonunun türbiditik özellikte olduğu bilinmektedir. Ceylan formasyonu içinde çalışılan alanda herhangi bir fosil bulgusuna rastlanmamıştır. Buna karşın Ceylan formasyonu, Lütesiyen yaşlı Soğucak kireçtaşı üzerinde yer alması ve Biga yarımadasının diğer kesimlerinde içerdiği foraminiferlere göre (Siyako ve diğerleri, 1989) Orta-Üst Eosen yaşında olmalıdır.
5 BİGA YARIMADASINDA PELAJİK BÎR PALEOSEN İSTİFİ 25
6 26 M. Burak YIKILMAZ; Aral I. OKAY ve Izver ÖZKAR Neojen birimleri Çalışılan alanın güneybatısında ufak bir mikrogranodiyorit Ballıkaya ve Ceylan formasyonlarını kesmektedir. Mikrogranodiyorit başlıca kuvars ve plajiyoklastan ve az oranda biyotit, amfibolden yapılmıştır. Plajiyoklaslarda yaygın olarak zorlanma gözlenmesi mikrogranidiyoritin sığ bir sokulum olduğunu göstermektedir. Biga-Çan yolu üzerinde beyaz, masif asitik tüfler Eosen yaşlı Ceylan formasyonu üzerinde yer alır. Gerek asitik tüf, gerekse mikrogranodiyorit Biga yarımadasını yoğun bir şekilde etkileyen Geç Oligosen-Erken Miyosen kalkalkalen magmatizmasının ürünleridir. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Biga kasabasının batısında, pelajik kireçtaşı, kalsitürbidit, moloz akıntısı, grovak, bazalt ve çok sayıda, iri kireçtaşı bloklarından oluşmuş Paleosen yaşında bir birim yüzeylemektedir. Bu birim üzerine bariz bir uyumsuzlukla Orta Eosen yaşlı Soğucak kireçtaşı gelmektedir. Türkiye'nin kuzeybatısında Paleosen mostraları son derece seyrektir. Gelibolu yarımadasının kuzeyinde ufak bir alanda Lört kireçtaşı adı altında Üst Kretase-Paleosen kireçtaşları tanımlanmıştır (Önal, 1986). Şarköy kuzeyinde Eosen kumtaşları içinde serpantinit, metadiyabaz, resifal Eosen kireçtaşı blokları yanı sıra Üst Kretase (Maastrihtiyen) ve Alt ve Orta Paleosen (Daniyen ve Monsiyen) pelajik kireçtaşı blokları yer alır (Okay ve Tansel, 1994). Lört kireçtaşının da Eosen içinde büyük bir blok olması ihtimal dahilindedir. Biga, Gelibolu ve Şarköy'deki Paleosen kayaları bu dönemde Türkiye'nin kuzeybatısında tektonik açıdan aktif ve derin denizel bir ortamın bulunduğunu göstermektedir. Bu deniz bu bölgeden geçtiği varsayılan Pontid içi okyanusuna bağlı olduğu düşünülebilir. Pontid içi okyanusunun kapanması sonucu bölgenin yükselmesi ve Alpin deformasyon Türkiye'nin kuzeybatısında Geç Paleosen- Erken Eosen zaman aralığında meydana gelmiştir. KATKI BELİRTME Eosen kayalarında nummulitlerin tayinini yapan Sayın Sefer Örçen'e teşekkür ederiz. DEĞİNİLEN BELGELER Yayına verildiği tarih, S2 Mayıs 2001 Bingöl, E.; Akyürek, B. ve Korkmazer, B., 1975, Biga yarımadasının jeolojisi ve Karakaya Formasyonunun bazı özellikleri. Cumhuriyetin 50. Yılı Yerbilimleri Kong. Tebliğleri, MTA Enstitüsü, Brinkmann. R.; Gümüş, H.: Plumhoff, F. ve Salah, A.A., Höhere Oberkreide in Nordwest- Anatolien und Thrakien. N. Jb. Geol. Paleont. Abh., 154, Okay. A.l. ve Tansel, l., 1994, Pontid içi okyanusunun üst yaşı hakkında Şarköy kuzeyinden (Trakya) yeni bir bulgu. MTA Derg., 114, Okay, A.I.: Siyako, M. ve Burkan, K.A., 1991, Biga yarımadasının jeolojisi ve tektonik evrimi. Türkiye Petrol Jeologları Derneği Bült., 2, Önal, M , Gelibolu yarımadası orta bölümünün sedimanter fasiyeleri ve tektonik evrimi, KB Anadolu, Türkiye Jeoloji Mühendisliği, 29, Siyako, M.; Bürkan, K.A. ve Okay, A.l., 1989, Biga ve Gelibolu yarımadalarının Tersiyer jeolojisi ve hidrokarbon olanakları. Türkiye Petrol Jeologları Derneği Bült
8 LEVHA-I Şek. 1. Paleosen yaşlı Ballıkaya formasyonu içinde kalsiruditlerin arazi fotoğrafı, Ballıkaya Tepe, Biga batısı. Şek. 2. Ballıkaya formasyonunun Paleosen yaşlı, tipik radyolarya ve foraminiferli (Morozovella pseudobulloides (Plummer) pelajik mikritinin mikrofotoğrafı, örnek 163A, uzun kenar 2 mm. Şek. 3. Morozovella pseudobulloides (Plummer), örnek 163A, Ballıkaya formasyonu, Daniyen, uzun kenar 0.41 mm. Şek. 4. Morozovella sp., örnek 160, Ballıkaya formasyonu, Paleosen, uzun kenar 0.82 mm. Şek. 5. Morozovella velascoensis (Bolli), örnek 160, Ballıkaya formasyonu, Tanesiyen, uzun kenar 0.41 mm. Şek. 6. Planorotalites compresssa (Plummer), örnek 93, Ballıkaya formasyonu, Daniyen uzun kenar 0.41 mm.
9 M. Burak YIKILMAZ, Aral I. OKAY ve Izver ÖZKAR LEVHA-I
PROJE SAHİBİNİN ADI TEİAŞ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ. ADRESİ İnönü Bulvarı No:27 Bahçelievler/ANKARA (06490)
PROJE SAHİBİNİN ADI TEİAŞ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ADRESİ İnönü Bulvarı No:27 Bahçelievler/ANKARA (06490) TELEFON VE FAKS NUMARALARI PROJENİN ADI PROJE BEDELİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ,
GİRİŞ. MTA Dergisi 109, 45-58, 1989 DENİZLİ'NİN GÜNEYİNDE MENDERES MASİFİ VE LİKYA NAPLARININ JEOLOJİSİ. Aral İ. OKAY*
MTA Dergisi 109, 45-58, 1989 DENİZLİ'NİN GÜNEYİNDE MENDERES MASİFİ VE LİKYA NAPLARININ JEOLOJİSİ Aral İ. OKAY* ÖZ. Honaz dağı bölgesi üst üste duran tektonik birimlerden oluşmuştur. Batıda, bu tektonik
KARGABEDİR (YENİMAHALLE-ANKARA) BÖLGESİNİN JEOLOJİK İNCELENMESİ GEOLOGICAL INVESTIGATION OF KARGABEDİR (YENİMAHALLE- ANKARA) REGION
KARGABEDİR (YENİMAHALLE-ANKARA) BÖLGESİNİN JEOLOJİK İNCELENMESİ GEOLOGICAL INVESTIGATION OF KARGABEDİR (YENİMAHALLE- ANKARA) REGION Cansu AKTEPE Eray AVCI Yiğit Yusuf BABAYAĞMUR Hüseyin ÇALDIRAK Günseli
ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ SEVİNÇLER (DEMİRCİ-MANİSA) CİVARINDA İZLENEN HİDROTERMAL ALTERASYONUN İNCELENMESİ JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ADANA, 2011 ÇUKUROVA