Değişik Dikim Zamanlarının Farklı Patates (Solanum tuberosum L.) Çeşitlerinde Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi - PDF
1 Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarım Bilimleri Dergisi (J. Agric. Sci.), 2005, 15(1): 1-9 Geliş Tarihi: Değişik Dikim Zamanlarının Farklı Patates (Solanum tuberosum L.) inde Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi Bünyamin YILDIRIM (1) Murat TUNÇTÜRK (1) Cengiz ÇİFTÇİ (1) Özet: Bu çalışma, Van-Erciş ekolojik koşullarında değişik dikim zamanlarının, denemeye alınan patates çeşitlerinde verim ve verim unsurları üzerine etkilerini belirlemek amacıyla 1999 yılında yürütülmüştür. Denemede 4 farklı patates çeşidinde (Binella, İmpella, Arinda ve Armanda) 3 değişik dikim zamanı (6, 13 ve 20 Mayıs) uygulanmıştır. Çalışma tesadüf bloklarında faktöriyel deneme desenine göre 3 tekrarlamalı olarak kurulmuştur. Dikim zamanları bitki boyu, ocak başına yumru ağırlığı ve dekara yumru verimlerini etkilemediği halde, ocak başına sap sayısı, ocak başına yumru sayısı, ocak başına yumru verimi, yumru özgül ağırlığı, kuru madde oranı ve nişasta oranını önemli seviyede etkilemiştir. Çalışma sonucunda en yüksek ocak başına yumru verimi ve dekara yumru verimi g ve kg ile 6 mayıs dikiminden elde edilmiştir. Denemeye alınan patates çeşitlerinde incelenen tüm özellikler çeşitlere göre farklılık göstermiştir. Çalışmada en yüksek ocak başına yumru verimi ve kuru madde oranı g ve %18.99 ile Arinda çeşidinden, en yüksek yumru verimi ise kg/da ile Armanda çeşidinden elde edilmiştir. Anahtar kelimeler: Patates, çeşit, dikim zamanı, verim Effects of Various Planting Times on the Yield and Yield Traits of Different Potato Cultivars (Solanum tuberosum L.) Abstract: This study was conducted to determine the effects of various planting times on the yield and some yield traits of potato cultivars grown at the Erciş - Van ecological condition in The study was designed in three replicated completely randomized block factorial design with four potato cultivars (Binella, İmpella, Arinda and Armanda) and three planting times (May 6 th, May 13 th and May 20 th ). While the planting time had no statistically significant effect on the plant height, the tuber weigth per hill, and the tuber yield per decar, it affected the stem number per hill, the tuber number per hill, the tuber yield per hill, the specific gravity of tubers, the tuber dry matter, and the tuber starch content significantly. The planting on May 6 th gave the highest tuber yield per hill and per decar, g and kg, respectively. All cultivars had significantly different values for alt traits. The highest tuber yield per hill ( g) and tuber dry matter (18.99%) were detected in the cultivar Arinda. The cultivar Armanda had the highest tuber yield per decar ( kg). Key words: Potato, varieties, planting time, yield Giriş Patates Solanum cinsine ait bir bitki olup, anavatanı Güney Amerika'dır (Yıldırım, 1979). Patatesin Türkiye'ye hangi tarihte ve nereden getirildiği konusunda değişik görüşler bulunmaktadır. Kesin olmamakla birlikte, patatesin ülkemize Rusya ve Kafkaslar üzerinden getirilip Doğu ve Karadeniz bölgelerinin yayla ikliminde yetiştirilmeye başlandığı bilinmektedir (İlisulu, 1986). İçerdiği değerli besin maddeleri nedeniyle, özellikle geri kalmış ülkelerde, bir enerji kaynağı olarak, halkın temel gıda maddesi gereksinimini karşılayan patates, mutfaklarda yemek olarak pişirilerek değerlendirildiği gibi, sanayide değişik şekillerde işlenerek (cips, kızartma, püre v.s.) de tüketilmektedir. Ayrıca, ekmek ununa belirli oranda patates unu karıştırıldığında ekmeklerin lezzetliliği artmakta ve bayatlamayı geciktirmektedir. Endüstride kullanılmayan ve yemeklik olarak tüketilemeyen patates yumruları ise hayvan yemi olarak değerlendirilebilmektedir. Birim alandan elde edilen ürün miktarının yüksek olması nedeniyle, yetiştirildiği ülkelerde, üretici ve ülke ekonomisine büyük katkılar sağlamaktadır. Bu nedenle son yıllarda dünya patates üretiminde büyük artışlar olmuş ve yıllık patates üretimi 300 milyon tonlara ulaşmıştır (Arıoğlu, 1997). (1) Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, VAN
2 B. YILDIRIM, M. TUNÇTÜRK, C. ÇİFTÇİ Bu kültür bitkisinin ülkemizdeki ekiliş alanı hektar, üretimi ton ve verimi ise 2650 kg/da dır. Türkiye bugün dünyada, patates üretim alanı bakımından 10., üretim miktarı açısından ise 11. sırada yer almaktadır (FAO, 2003). Üretilen ürünün büyük bir çoğunluğu yurt içinde tüketilmekte olup, halkımızın beslenmesinde önemli bir yere sahiptir. Doğu Anadolu Bölgesinde ise Van ili, patates yetiştiriciliği yönünden Erzurum ilinden sonra Kars ili ile birlikte ikinci sırada yer almaktadır (Taçoğlu ve ark., 1998). Van yöresinde patates dikim alanı 3016 hektar, üretim ise ton olup, verim kg/da dır (Tarım İl Müd., 2002). İlde patates tarımı daha çok Gevaş ve Erciş ilçelerinde yoğunlaşmaktadır. Çeşit özellikleri ve dikim zamanları diğer bir çok bitkide olduğu gibi, patateste de verim ve kaliteye etki edebilmektedir. Çeşidin yetiştirme yönünden ekolojik koşullara uygun olması yanında genetik ve teknolojik özellikleri üstün tohumluğun kullanılması gerekmektedir. Patates ziraatında en iyi dikim zamanının tespit edilmesi gerekir. Bu dikim zamanı her bölgenin ekolojik şartlarına göre değişir. Aynı yerde dahi o yılın hava durumuna bağlı olarak farklılık gösterebilir. Uzun yılların meteorolojik verileri göz ününde tutularak her yıl değişimi muhtemel dikim zamanı farklılıklarının en fazla bir hafta veya on günü geçmediği belirlenmiştir (Şenol, 1971). Dünyanın farklı bölgelerinde yapılan çalışmalarda, patatesin dikim tarihinin bölgelerin ekolojik yapılarına ve kullanılan çeşitlere bağlı olarak önemli değişiklikler gösterdiği, uygun dikim tarihinin belirlenmesinin hem tarımsal hem de ekonomik açıdan büyük önem taşıdığı görülmektedir. Değişik bölgelerde yürütülen çalışmalarda patates çeşitlerinin de farklı dikim zamanlarına tepkisi değişik olmuştur. Bu konuda yapılan çalışmaların bir kısmı aşağıda verilmiştir. Şenol (1970), Erzurum ekolojik koşullarında yaptığı bir araştırmada; erkenci ve geççi 34/962 ve 49/962 çeşitlerinin en fazla verimi en erken dikim zamanı olarak tayin edilen 13 Mayıs ta yapılan dikimden sağladığını bildirmiştir. Çalışkan ve İncekara (1979), Menemen de 5 yemeklik patates çeşidinde iki yıl süreyle 12 ayrı dikim zamanıyla yaptıkları bir araştırmada; 9 dikim zamanına ait büyüme değerlerini incelemişlerdir. Buna göre en düşük bitki boyunu 26.5 cm ile ocak dikiminde, en yüksek bitki boyunu ise 64.7 cm ile Haziran ayı dikiminde elde etmişlerdir. En fazla yumru sayısını Haziran-Temmuz dikiminden, en yüksek yumru verimini ise erken dikimden elde etmişlerdir. Buna bağlı olarak en yüksek nişasta miktarı da Şubat ayı dikiminden sağlanmıştır. Ayrıca ocak başına yumru veriminin 200 g dan 554 g a kadar değiştiğini ve bunun sebebinin de çeşit özelliği ve dikim zamanından kaynakladığını belirtmişlerdir. Çalışkan ve İncekara (1984), verim ve kalite özellikleri bakımından en uygun dikim zamanını saptamak amacıyla beş patates çeşidinde üç yıl süreyle yaptıkları dikimlerde; en yüksek yumru verimini Şubat, Mart ve Ocak ayı dikimlerinden elde ettiklerini, Mayıs ve Haziran aylarında düşük verim elde edildiğini tespit etmişlerdir. Ayrıca, çeşitlerde nişasta oranını Mayıs ayındaki dikimle %11.6, Nisan ayında %11.7, Haziran ayında ise %14.5 olarak tespit etmişlerdir. Taşkıran ve Esendal (1988), Samsun yöresinde patatesin uygun dikim zamanı ve optimum azot isteğinin tespiti amacıyla yaptıkları bir araştırmada; 24 Şubat, 4 ve 24 Mart ile 3 ve 13 Nisan tarihlerinde yapılan dikimlerde en uygun dikim zamanının 24 Mart, 3 Nisan tarihleri arası olduğunu ve dikim zamanı geciktikçe yumru özgül ağırlığının arttığını, ayrıca ocak başına ana sap sayısının , ocak başına yumru veriminin g, ortalama yumru ağırlığının ise g olduğunu tespit etmişlerdir. Arslan ve Kevseroğlu (1991), Bafra ovasında çiftçi koşullarında Resy, Aula, Semena, Planta, Cherista çeşitlerini kullanarak yaptıkları bir araştırmada; bitki boyunun cm, ocak başına sap sayısının adet, ocak başına yumru veriminin g, ortalama yumru ağırlığının g yumru veriminin de kg/da arasında değiştiğini, Planta ve Resy çeşitlerinin diğer çeşitlerden daha verimli olduğunu belirtmişlerdir. Aynı çalışmada kuru madde oranın % , özgül ağırlığın ve nişasta oranının da % arasında değiştiğini tespit etmişlerdir. Günel ve Karadoğan (1992) ın dış kaynaklı 30 patates çeşidi ile Erzurum ekolojik koşullarında yaptıkları bir araştırmada; üç yılın ortalamalarına göre yetişme sürelerinin gün, bitki boylarının cm, sap sayılarının adet/ocak, ocak başına yumru sayılarının adet, ocak başına yumru verimlerinin g, dekara yumru verimlerinin kg, özgül ağırlıklarının arasında değiştiğini tespit etmişlerdir. Aytaç ve Esendal (1996), Samsun yöresinde beşi yabancı kaynaklı (Resy, Granula, Planta, Semena ve Scala) sekizi yerli olmak üzere 13 patates çeşidi ile yaptıkları bir araştırmada; ocak başına en fazla yumru sayısının (9.37 adet), en iri yumru büyüklüğünün (ortalama 85.11g) ve en yüksek yumru veriminin ( kg/da) Resy çeşidinden elde ettiklerini bildirmişlerdir. Saini ve ark. (1996), Himachol Paradesh te yaz sezonu boyunca yaptıkları denemelerde, 25 Nisan, Mayıs ve 6 Haziran tarihlerinde 30, 45 ve 60 cm dikim sıklığı uygulamışlardır. Deneme sonucunda toplam yumru veriminin ekim tarihinin gecikmesiyle azaldığını gözlemişlerdir. En yüksek yumru veriminin 3150 kg/da ile 45 cm lik dikim sıklığı uygulandığında alındığını bildirmişlerdir. Çalışkan ve ark. (1999), ana ürün olarak yetiştirdikleri 5 farklı patates çeşidinde (Resy, 81028/1 klonu, Sultan, Granola, Yayla kızı), 6 farklı dikim zamanının (30 Ocak, 10 Şubat, 20 Şubat, 28 Şubat, 10 Mart, 20 Mart) verim ve kalite üzerine etkilerini araştırmışlardır. Çalışma sonucunda 2
3 Değişik Dikim Zamanlarının Farklı Patates (Solanum tuberosum L.) inde Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi 30 Ocak ve 20 Mart tarihlerinde en yüksek bitki boyu (39.9 cm ve 39.8 cm), 20 Mart tarihinde en erken olum süresi (83.3 gün), 20 Şubat ve 20 Mart tarihlerinde en yüksek yumru sayısı (9.8 adet/bitki), 10 Şubat tarihinde ise en yüksek dekara yumru veriminin (2495 kg/da) elde edildiğini bildirmişlerdir. Didin ve Fenercioğlu (1999), yabancı kökenli 12 patates çeşidi ile yaptıkları bir araştırmada; özgül ağırlığın g/cm 3, kuru madde oranının % , nişasta oranının % arasında değiştiğini, en yüksek özgül ağırlık, kuru madde oranı ve nişasta oranın Tomensa çeşidinden en düşük değerlerin ise Quinta çeşidinden elde edildiğini tespit etmişlerdir. Kara ve ark. (2002), Erzurum koşullarında yıllarında yaptıkları çalışmada; patatese değişik dikim zamanlarında (1, 15 ve 31 Mayıs) azot (0, 6, 12, 18, 24 ve 30 kg/da) ve fosforlu (0, 6, 12 ve 18) gübre dozları uygulamışlardır. Çalışma sonucunda, azot dozları artırıldıkça bitki boyu, ocak başına sap ve dekara yumru veriminin arttığını, fosforun incelenen özellikler üzerine önemli bir etkisinin olmadığını bildirmişlerdir. Ayrıca farklı dikim zamanlarının patateste bitki boyu, ocak başına yumru ağırlığı ve kuru madde oranına etkisini önemsiz; sap sayısı, ocak başına yumru sayısı ve yumru verimine etkisini önemli bulduklarını bildirmişlerdir. Çalışma sonucunda en yüksek yumru veriminin 1 Mayıs dikimin den alındığını tespit etmişlerdir. Er ve Uranbey (1998), Yetişme sürelerine göre patates çeşitlerini çok erkenci (70-80 gün), erkenci (80-90 gün), orta erkenci ( gün), orta geçci ( gün), geçci ( gün) ve çok geçci (140 günden fazla) olmak üzere altı alt gruba ayırmışlardır. Vejetasyon periyodu çok kısa olan Van yöresinde dikimin geç yapılması ve geç olgunlaşan çeşitlerin, tohumluk olarak kullanılmaları verimi ve gelişmeyi sınırlandırmaktadır. Bu bakımdan denemeye aldığımız Armanda, Arinda, Binella ve İmpella çeşitlerinden yöreye en uygun çeşidin ve dikim zamanlarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Materyal ve Yöntem Deneme, 1999 yılında Van il merkezine yaklaşık 100 km uzaklıkta bulunan Erciş ilçesinde Van Gölü nün kıyısında geniş bir ova şeklinde olan Gölağzı mevkiinde anlaşmalı üretici tarlasında kurulmuştur. Denemenin yürütüldüğü 1999 yılında düşen yağış miktarı (344.8 mm) uzun yıllar ortalamasından (420.7) mm daha düşük olmuştur. Yetişme mevsiminde Nisan ayında yılın en fazla yağışı düşmüş, Haziran ve Ağustos aylarında yağış miktarı oldukça az olmuştur. Denemenin yürütüldüğü (Mayıs-Ekim) yıldaki ortalama sıcaklık (16 0 C), uzun yıllar sıcaklık ortalamasına (17 0 C) benzer olmuştur (Çizelge 1). Deneme yerinin toprakları, kumlu yapıda olup, hafif alkali (ph sı ) karakter göstermektedir. Deneme alanı topraklarının kireç oranının az olduğu, organik madde bakımından fakir, fosfor bakımından ise orta seviyede olduğu belirlenmiştir (Çizelge 2). Araştırmada materyal olarak özel bir tohumluk firmasından sağlanan çok erkenci İmpala, erkenci Armanda, orta-erkenci Arinda ve orta-erkenci Binella çeşitlerine ait sertifikalı tohumluklar kullanılmıştır. Deneme, Erciş in göl ağzı mevkiinde çiftçi koşullarında tesadüf bloklarında faktöriyel deneme desenine göre 3 tekrarlamalı olarak yürütülmüştür (Açıkgöz, 1993). Çalışmada 3 farklı dikim zamanının (6 Mayıs,13 Mayıs ve 20 Mayıs), 4 patates çeşidinde verim ve bazı verim öğelerine etkisi incelenmiştir. Her parselde 4 sıra, her sıra 10 ocak olacak şekilde 70 x 40 cm sıra arası ve sıra üzeri esas alınarak 6, 13 ve 20 Mayıs tarihleri arasında bellerle açılan ocaklara elle dikim yapılmıştır. Parsel alanı 4 x 2.8m=11.2 m 2, Hasatta her parselin iki başından birer ocak ve kenarlardan birer sıra kenar tesiri olarak ayrıldıktan sonra hasat alanı içinde kalan ocaklar belle hasat edilmiştir. Parsellerin her birinin hasat alanı 3.2 x 1.4 =4.48 m 2 dir (Arslan ve Kevseroğlu, 1991; Aytaç ve Esendal, 1996). Gübre olarak dikimden önce 20 kg/da DAP uygulanmıştır. Yetişme mevsimi boyunca çapalama (3 kez), boğaz doldurma ve sulama (7 kez) gibi bakım işlemleri, bütün deneme parsellerinde, üniform olarak uygulanmıştır. Hasat, parsellerde olgunlaşma belirtileri görüldükten sonra 11 Eylül - 15 Ekim tarihleri arasında çeşitlerin olgunlaşması kısas alınarak yapılmıştır. Gözlemler hasat parseli içerisinde; rasgele seçilen 10 bitkinin ortalaması olarak bitki boyu (cm), ocak başına yumru sayısı (adet/bitki), ortalama yumru ağırlığı (g), ocak başına yumru verimi (g/ocak) tespit edilirken, hasat alanı içerisindeki bütün bitkilerin sökülmesi ile belirlenen parsel verimi üzerinden orantı yolu ile dekara yumru verimi (kg/da) hesaplanmıştır. Her parselden elde edilen yumrulardan alınan örneklerde havada suda tartma metodu uygulanarak yumru özgül ağırlığı bulunmuştur (Esendal, 1990). 3
4 B. YILDIRIM, M. TUNÇTÜRK, C. ÇİFTÇİ Çizelge.1. Van ın Erciş ilçesinin 1999 yıllı ve uzun yıllara ait bazı iklim verileri * Ortalama Sıcaklık ( C) Yağış (mm) Aylar 1999 UYO 1999 UYO Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Dönem (ort) Yıllık (ort/t) *: Van İli Meteoroloji Bölge Müdürlüğü kayıtlarından alınmıştır. Çizelge 2. Araştırma sahası topraklarına ait bazı fiziksel ve kimyasal analiz sonuçları* Derinlik (cm) Tekstür sınıfı Kireç (%) Tuzluluk (%) E.C. Organik Madde (%) PH Yarayışlı P (ppm) Saturasyon (%) 0 20 Kumlu Kumlu *: Toprak analizleri Köy Hizmetleri 9. Bölge Müdürlüğü Laboratuarında yapılmıştır. Bulgular ve Tartışma Dört patates çeşidinde, üç farklı dikim zamanı uygulamasında bitki boyu, ocak başına sap sayısı, ocak başına yumru sayısı, ocak başına yumru ağırlığı, ocak başına yumru verimi, dekara yumru verimi ve yumru özgül ağırlığı gibi incelenen özelliklerden elde edilen değerler varyans analizine tabii tutularak elde edilen sonuçlar Çizelge 3 de, dikim zamanlarına göre varyans analizine tabii tutulan patates çeşitlerinden elde edilen ortalama değerler ve bu ortalamalar arasındaki farklılıkları gösteren Duncan değerleri ise Çizelge 4 de verilmiştir. Çizelge 3. Değişik dikim zamanlarında denemeye alınan Patates çeşitlerinde incelenen özelliklere ait varyans analizi (KO) Varyasyon S.D Bitki boyu Ocak.başına Ocak başına Ortalama yumru Ocak başına Dekara yumru Yumru özgül kaynağı sap sayısı yumru sayısı ağırlığı yumru verimi verimi ağırlığı Blok * 2.28 D zamanı * 2.99* * * 2.43** Çeşit ** 0.66* 2.44* ** ** * 1.57** DXÇ * 2.73* ** ** ** 3.56* Hata V katsayıları (%) Bitki boyu Dört patates çeşidinde bitki boyu için yapılan varyans analizinde bitki boyu açısından çeşitler arasındaki fark istatistiki olarak %1 düzeyinde önemli bulunurken, değişik dikim zamanı uygulamasının bitki boyuna etkisi önemli olmamıştır. Bunun yanında Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonu da istatistiki olarak önemli bulunmamıştır. Beklenenin tersine denemede elde edilen bulgulara göre dikim zamanları geciktikçe bitki boyu değerleri artış göstermiş, ancak bu artışlar istatistiki olarak önemli bulunmamıştır. Nitekim farklı dikim zamanlarında elde edilen bitki boyu ortalamaları birbirine yakın değerlerde ( cm) ölçülmüştür. Çizelge 4 de de görüleceği gibi, patates çeşitleri ele alındığında en uzun boylu bitkiler Binella, Armanda ve Arinda çeşitlerinden elde edilirken, en kısa boylu bitkiler cm ile İmpala çeşidinden elde edilmiştir. Elde edilen bitki boyu değerleri arasındaki farklılığın, değişik karakterdeki patates çeşitlerinin kullanılmasından ve çeşitlerin ekolojik koşullara verdikleri tepkilerin birbirinden farklı olmasından kaynaklandığı sanılmaktadır. Arslan ve Kevseroğlu (1991), Günel ve Karadoğan (1992) çalışmalarında bitki boyu değerlerinin patates çeşitlerine göre farklılık gösterdiğini bildirerek bulunan sonuçlarla uyum göstermişlerdir. Kara ve ark. (2002) çalışmalarında üç dikim zamanında denemeye aldıkları patates bitkisinde bulgularımıza benzer şekilde bitki boyunun dikim zamanlarından önemli şekilde etkilenmediğini bildirmişlerdir. 4
5 Değişik Dikim Zamanlarının Farklı Patates (Solanum tuberosum L.) inde Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi Çizelge 4. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin bitki boyları (cm) 6 Mayıs Mayıs Mayıs Ortalama A A A B Ocak başına sap sayısı Deneme sonuçlarına göre patates çeşitleri ve farklı dikim zamanlarının ocak başına sap sayısına etkisi önemli (P<0.05) bulunmuştur. Ocak başına sap sayısı çeşitler arasında faklılık göstermiş, ortalama olarak en fazla sayıda sap sayısı 4.21 adet ile Binella çeşidinden elde edilirken, Armanda, Arinda ve İmpella çeşitlerinden sırasıyla 3.79, 3.73 ve 3.58 adet/ocak sap elde edilmiştir. Çizelge 5 den de görüleceği gibi, 13 Mayıs ve 20 Mayıs dikimlerinden elde edilen sap sayıları ( adet/ocak) birbirine yakın değerlerde oluşmuş ve aynı Duncan grubunda yer almışlardır. En yüksek ocak başına sap sayısı (4.42 adet/ocak) ise dikimin erken yapıldığı 6 Mayıs tarihinde elde edilmiş ve diğerlerinden farklı Duncan grubunda yer almıştır. Patates çeşitlerinin değişik dikim zamanlarına tepkisinin farklı olması, aynı zamanda çeşitlerden elde edilen ocak başına sap sayısının farklı değerlerde oluşması Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonunun istatistiki olarak %5 düzeyinde önemli çıkmasına neden olmuştur. Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonun da en yüksek değer 4.87 adet/ocak ile Binella çeşidinin 6 Mayıs dikiminden elde edilmiştir (Çizelge 5). Konu ile ilgili yapılan çalışmalarda (Arslan ve Kevseroğlu, 1991; Arslan ve ark., 2002) farklı patates çeşitlerinden elde edilen ocak başına sap sayısı değerleri arasında önemli farklılıklar tespit edildiği bildirilmiştir. Bunun yanında Kara ve ark. (2002), yaptıkları çalışmalarda patates de dikim zamanı geciktirildikçe ocak başına sap sayısı değerlerinde azalma gözlemlediklerini belirterek bulgularımızla benzer sonuçlar elde etmişlerdir. Çizelge 5. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin ocak başına sap sayıları (cm) 6 Mayıs 4.87a 4.60a 3.83ab 4.40a 4.42 A 13 Mayıs 3.89ab 3.00b 3.56b 3.49b 3.48 B 20 Mayıs 3.87ab 3.78ab 3.80ab 2.85b 3.57 B Ortalama 4.21 A 3.79 B 3.73 B 3.58 B Ocak başına yumru sayısı Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre patates çeşitleri ve farklı dikim zamanlarının ocak başına yumru sayısına etkisi önemli (P<0.05) bulunmuştur. Ocak başına yumru sayısı çeşitler arasında faklılık göstermiş, ortalama olarak en fazla yumru sayısı 8.77 adet ile Binella çeşidinden elde edilirken, Armanda, Arinda ve İmpella çeşitlerinden sırasıyla 7.60, 7.88 ve 7.78 adet/ocak yumru elde edilmiştir. Dikim zamanlarının yumru sayısına etkisi incelendiğinde Çizelge 6 dan da görüleceği gibi, en yüksek ocak başına yumru sayısı 8.40 adet/ocak ile dikimin erken yapıldığı 6 Mayıs tarihinde elde edilmiş, 13 Mayıs ve 20 Mayıs dikimlerinden ise sırasıyla 7.44 ve 8.18 adet/ocak yumru elde edilmiştir. Yapılan çalışmada en yüksek ocak başına yumru sayısı tüm çeşitlerde ilk dikim zamanından elde edilmiş, diğer iki dikim zamanında yumru sayısında azalma görülmüştür. Bunun patatesin gelişiminin sıcak günlere denk gelmesi ve bitkinin fazla miktarda su kaybetmesinden kaynaklandığı sanılmaktadır. Nitekim konu ile ilgili yapılan çalışmalarda (Şenol, 1971; Çalışkan ve İncekara, 1979) dikim zamanlarının geciktirilmesi ve dikimin sıcak günlere denk gelmesi ile yumru sayılarında düşüşler olduğu belirlenmiştir Bunun yanında Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonu da istatistiki olarak %5 düzeyinde önemli bulunmuştur. Söz konusu interaksiyonun, kullanılan patates çeşitlerinin değişik dikim zamanlarına tepkisinin farklı olması, aynı zamanda çeşitlerden elde edilen ocak başına yumru sayısının farklı değerlerde oluşmasından kaynaklanmıştır. Armanda ve Arinda çeşitlerinin ocak başına yumru sayısı dikim zamanına göre değişirken, diğer iki çeşit her üç dikimde de benzer miktarda yumru sayısına sahip olmuşlardır. Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonunda en yüksek değer 9.69 adet/ocak ile Binella çeşidinin 6 Mayıs dikiminden elde edilmiştir. Elde edilen sonuçlar bazı araştırmacıların (Günel ve Karadoğan, 1992; Kara ve ark., 2002) bulgularıyla benzerlik göstermektedir. 5
6 B. YILDIRIM, M. TUNÇTÜRK, C. ÇİFTÇİ Çizelge 6. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin ocak başına yumru sayısı (adet/bitki) 6 Mayıs 9.69a 8.63a 7.18b 8.12ab 8.40 A 13 Mayıs 7.96ab 6.65b 7.09b 8.09ab 7.44 B 20 Mayıs 8.67a 7.54b 9.38a 7.14b 8.18 AB Ortalama 8.77 A 7.60 B 7.88 AB 7.78 B Ortalama yumru ağırlığı Ortalama yumru ağırlığı Arinda çeşidinde g/ocak (en yüksek), Armanda, İmpella ve Binella çeşitlerinde ise sırasıyla 67.09, ve g olarak tespit edilmiştir. arasındaki bu farklılık istatistiki olarak (P<0.01) önemli bulunmuştur. Çizelge 7 den de görüleceği gibi ortalama yumru ağırlığı bakımından iki farklı Duncan grubu oluşmuş, Armanda ve Arinda çeşitleri birinci, Binella ve İmpella çeşitleri ise ikinci grupta yer almışlardır. Ortalama yumru ağırlığı 6 Mayıs dikiminde g, 13 Mayıs dikiminde g ve 20 Mayıs dikiminde g değerleri elde edilmiştir. En yüksek değer 13 Mayıs dikiminden elde edilmesine karşın dikim zamanları arasındaki fark istatistiki olarak önemli bulunmamıştır. Çalışmada ortalama yumru ağırlığı bakımından Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonu istatistiki olarak (P<0.01) önemli bulunmuştur. Söz konusu interaksiyon, farklı dikim zamanlarında elde edilen ortalama yumru ağırlığı değerlerinin birbirine yakın olmasına karşın Armanda ve Arinda çeşitlerinin diğer çeşitlere kıyasla ortalama yumru ağırlıklarının dikim zamanına göre değişim göstermesinden kaynaklanmıştır. Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonun da en yüksek değer g ile Arinda çeşidinin 6 Mayıs dikiminden elde edilmiştir (Çizelge 7). Yapılan çalışmalarda (Çalışkan ve İncekara, 1979; Arslan ve Kevseroğlu, 1991) elde edilen yumru ağırlığı değerlerinin kullanılan çeşitlere göre farklılık gösterdiği bildirilmiştir. Bunun yanında, Taşkıran ve Esendal (1988) 5 farklı dikim zamanı uygulamasında yürüttüğü çalışmasında dikim zamanlarının yumru ağırlığına etkisini önemli bulduğunu bildirmiştir. Bu çalışma ile bulgularımız arasındaki farklılığın farklı ekolojik bölgelerde değişik dikim zamanlarının uygulanmasından kaynaklandığı sanılmaktadır. Çizelge 7. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin yumru ağırlığı ortalamaları (g) 6 Mayıs 54.50b 56.76b 80.96a 50.40b Mayıs 56.96b 68.16a 65.01ab 65.25ab Mayıs 52.64b 76.37a 57.91ab 60.14ab Ortalama B A A B Ocak başına yumru verimi Ocak başına yumru verimi ortalamaları patates çeşitlerine ve farklı dikim zamanlarına göre farklılık göstermiştir. Bu farklılık patates çeşitleri açısından %1 düzeyinde, dikim zamanı açısından ise %5 düzeyinde istatistiki olarak önemli bulunmuştur. Ocak başına yumru verimleri çeşitler arasında farklılık göstermiş, ocak başına en fazla yumru verimi g/ocak ile Arinda çeşidinden elde edilirken, Armanda, Binella ve İmpella çeşitlerinden sırasıyla , ve g/ocak yumru verimi elde edilmiştir. Çizelge 8 den de görüleceği gibi 6 Mayıs dikiminden ( g/ocak) diğer dikim zamanlarına göre daha yüksek yumru verimi elde edilmesine karşın, 20 Mayıs dikiminden elde edilen yumru verimi ile arasındaki fark önemli bulunmamış ve aynı Duncan grubunda yer almıştır. En düşük ocak başına yumru verimi ise g/ocak ile 13 Mayıs dikiminden elde edilmiştir. Patates çeşitlerinde değişik dikim zamanları uygulamaları sonucunda elde edilen ocak başına yumru verimi değerleri arasındaki farklılığın, değişik olumlu patates çeşitlerinin kullanılması ve hasatlarının aynı dönemde yapılması bununun yanında çeşitlerin ekolojik koşullara verdikleri tepkilerin birbirinden farklı olmasından kaynaklandığı sanılmaktadır. Patates çeşitlerinin değişik dikim zamanlarına tepkisinin farklı olması, aynı zamanda çeşitlerden elde edilen ocak başına yumru verimlerinin farklı değerlerde oluşması Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonun istatistiki olarak %1 düzeyinde önemli çıkmasına neden olmuştur. Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonunda en yüksek değer g/ocak ile Arinda çeşidinin 6 Mayıs dikiminden elde edilmiştir (Çizelge 8). Elde edilen sonuçlar bazı araştırmacıların (Arslan ve Kevseroğlu, 1991; Kara ve ark., 2002) bulgularıyla benzerlik göstermektedir. 6
7 Değişik Dikim Zamanlarının Farklı Patates (Solanum tuberosum L.) inde Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi Çizelge 8. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin ocak başına yumru verimi (g/ocak) 6 Mayıs a ab a b A 13 Mayıs b ab ab a B 20 Mayıs ab a a b A Ortalama B A A B Dekara yumru verimi Dört patates çeşidinde dekara yumru verimi için yapılan varyans analizinde yumru verimi açısından dikim zamanları arasındaki fark önemsiz bulunurken, çeşitler arasındaki fark istatistiki olarak %5 düzeyinde, Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonu ise %1 düzeyinde önemli bulunmuştur. Denemede elde edilen bulgulara göre dikim zamanı geciktirildikçe dekara yumru veriminde azalma gözlenmiş ancak bu azalmalar istatistiki olarak önemli bulunmamıştır. Nitekim farklı dikim zamanlarında elde edilen dekara yumru verimi ortalamaları birbirine yakın değerlerde ( , ve kg/da) oluşmuştur. Değişik dikim zamanlarında elde edilen yumru verimlerinin birbirine yakın değerlerde oluşmasının, dikimin yapıldığı dönemde dikim tarihleri arasındaki iklim koşullarının fazla farklılık göstermemesinden kaynaklanabileceği sanılmaktadır. Çizelge 9 dan da görüleceği gibi patates çeşitleri ele alındığında en yüksek dekara yumru verimi ile Armanda çeşidinden elde edilirken, en düşük yumru verimi kg/da ile İmpella çeşidinden alınmıştır. in dekara yumru verimlerinin farklı olması çeşitlerin genetik yapısının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. Çalışmada ortalama dekara yumru verim bakımından Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonu istatistiki olarak (P<0.01) önemli bulunmuştur. Bu, farklı dikim zamanı uygulamalarının patates çeşitlerinde sebep olduğu dekara yumru verimi artışlarının farklı oranlarda olması ve Armanda ve Arinda çeşitlerinin diğer çeşitlere göre yumru verimlerinin daha yüksek olmasından kaynaklanmıştır. Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonunda en yüksek değer kg/da ile Arinda çeşidinin 6 Mayıs dikiminden elde edilmiştir. Yapılan çalışmalarda (Çalışkan ve İncekara, 1979; Arslan ve Kevseroğlu, 1991; Günel ve Karadoğan, 1992; Çalışkan ve ark., 1997) elde edilen dekara yumru verimi değerlerinin kullanılan çeşitlere göre farklılık gösterdiği bildirilmiştir. Patateste dikim zamanını belirlemek amacıyla yapılan çalışmalarda bir çok araştırmacı (Saini ve ark., 1996; He ve ark., 1998; Kara ve ark., 2002) ise iklimin müsait olduğu yerlerde erken yapılan dikimlerde dekara yumru veriminde önemli oranda artış gözlemlediklerini bildirmişlerdir. Yaptığımız çalışmada en yüksek yumru verimini birinci dikim zamanından elde etmemize rağmen diğer dikim zamanları ile arasında önemli bir fark görülmemiştir. Bunun diğer çalışmaların farklı dikim zamanlarında ve değişik ekolojik ve toprak koşullarında yürütülmesinden kaynaklanmış olabileceği sanılmaktadır. Çizelge 9. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin dekara yumru verimi ortalamaları (kg/da) 6 Mayıs b ab a ab Mayıs a ab b a Mayıs b a ab b Ortalama B A A B Yumru özgül ağırlığı Yapılan varyans analizi sonuçlarına göre yumru özgül ağırlığı bakımından dikim zamanı uygulamaları ve patates çeşitleri arasındaki fark istatistiki olarak önemli (P<0.01) bulunmuştur. Çizelge 10 da görüldüğü gibi Duncan çoklu karşılaştırma testine göre çeşitler ve dikim zamanları kendi aralarında yumru özgül ağırlığı bakımından iki grup oluşturmuştur. Ortalama değerlere göre en yüksek yumru özgül ağırlığı g/cm 3 ile Arinda çeşidinden elde edilirken en düşük yumru özgül ağırlığı g/cm 3 ile Binella çeşidinden elde edilmiştir. Çalışmada dikim zamanları ele alındığında elde edilen ortalama değerlere göre en yüksek yumru özgül ağırlığı g/cm 3 ile 20 Mayıs taki dikimden elde edilirken, en düşük yumru özgül ağırlığı g/cm 3 ile 6 Mayıs taki dikimden elde edilmiştir. Dikim zamanı geciktirildikçe yumru özgül ağırlığı değerlerinde artış olduğu gözlenmiştir. Didin ve Fenercioğlu (1999), çalışmasında bulgularımıza benzer şekilde yumru özgül ağırlığı bakımından kullandığı 12 patates çeşidi arasında önemli farklılıklar tespit ettiğini bildirmiştir. Kara ve ark. (2002) uyguladığı dikim zamanlarının yumru özgül ağırlığına etkisini istatistiki olarak önemsiz bulduğunu bildirmiştir. Bunun yanında yumru özgül ağırlığı ortalamalarının patates çeşitlerine ve dikim zamanlarına göre farklılık 7
8 B. YILDIRIM, M. TUNÇTÜRK, C. ÇİFTÇİ göstermesi, Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonunun istatistiki olarak %5 düzeyinde önemli çıkmasına neden olmuştur. Çeşit x Dikim zamanı interaksiyonun da en yüksek değer g/cm 3 ile Arinda çeşidinin 20 Mayıs dikiminden elde edilmiştir (Çizelge 10). Çizelge 10. Değişik zamanlarda dikilen farklı patates çeşitlerinin yumru özgül ağırlığı (g/cm 3 ) 6 Mayıs 1.062b 1.066b 1.073a 1.069ab B 13 Mayıs 1.067b 1.066b 1.070ab 1.069ab B 20 Mayıs 1.071a 1.071a 1.086a 1.073a A Ortalama B B A A Sonuç Yapılan çalışma sonucunda Van Erciş ekolojik koşullarında denemeye alınan patates çeşitlerinden Armanda ve Arinda dan denemeye alınan diğer patates çeşitlerine kıyasla daha yüksek ocak başına yumru ağırlığı ve yumru verimi elde edilmiştir. Bunun yanında en yüksek kuru madde oranı da Arinda çeşidinden elde edilmiştir. Çalışma sonucuna göre dikim zamanları arasında önemli farklılıklar görülmemesine karşın en yüksek yumru verimi birinci ekim zamanından alınmıştır. Denemeden elde edilen bulgular ışığında bölgede Arinda ve Armanda patates çeşitlerinin Mayısın ilk haftasında ekilmesi ile yüksek patates verimi elde edilebileceği kanısına varılmıştır. Bu gibi çalışmaların önümüzdeki yıllarda daha geniş alanlarda tekrarlanması sonucunda, verimli ve kaliteli olarak belirlenen çeşitlerin kullanılmasının teşvik edilmesi halinde yörenin patates üretim ve verim potansiyelinin artması mümkün olabilecektir. Kaynaklar Açıkgöz, N., 1993, Tarımda Araştırma ve Deneme Metodları. 3. Basım, Ege Üniv. Ziraat Fak. Yayın No:478, Bornova, İzmir. Arıoğlu, H.H., Nişasta ve Şeker Bitkileri. Ç.Ü. Ziraat Fak. Genel Yayın No: 188, Ders kitapları No:57, s.3-230, Adana. Arslan, B., Kevseroğlu, K., Bitki sıklığının bazı patates (Solanum tuberosum L.) çeşitlerinin verimi ve önemli özelliklerine etkileri. Yüzüncü Yıl Üniv. Ziraat Fak. Der. 1/3, Arslan, B., Tunctürk, M., Eryiğit, T., Ekin, Z., Kaya, A.R., Van-Erciş te bazı patates genotiplerinin verim ve verim komponentlerinin belirlenmesi. III. Ulusal Patates Kongresi, Eylül Sayfa: Bornava İzmir Aytaç, S., Esendal, E., Samsun yöresinde yetiştirilen değişik olumlu bazı patates çeşitlerinde verim ve verim özellikleri üzerine bir araştırma. O. M. Ü. Z. F. Dergisi, 11(2), Çalışkan, C.F., İncekara, F., Farklı dikim periyotlarının bazı patates çeşitlerinde fizyoloji, verim ve kaliteye etkisi. Türkiye 1. Patates Kongresi Tebliğleri, Eylül Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Agronomi-Genetik Kürsüsü, s , Ankara. Çalışkan, C.F., İncekara, F., 1984, Farklı dikim periyotlarının bazı erkenci ve geççi patates çeşitlerinde fizyoloji verim ve kaliteye etkisi. Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 21(2):77-88, İzmir. Çalışkan, C.F., Yıldırım, M.B., Çaylak, Ö., Budak, N., Yıldırım, Z., Ana ürün olarak dikimi yapılan değişik olumlu bazı patates çeşitlerinde kısa intervali dikim periyotlarının çeşitlerin fizyoloji, verim ve kalite üzerine etkileri. Türkiye 2. Tarla Bitkileri Kongresi, Eylül Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Tarla Bitkileri Bilim Derneği, s , Erzurum. Didin, M., Fenercioğlu, H., Nevşehir-Niğde yöresinde yetiştirilen farklı patates çeşitlerinin bazı fiziksel ve kimyasal özelliklerinin belirlenmesi üzerinde bir araştırma. 2. Ulusal Patates Kongresi, Haziran Atatürk Üniversitesi Oditoryumu, s , Erzurum. Esendal, E., Nişasta ve Şeker Bitkileri ve Islahı. Cilt:1 Patates. Ondokuz Mayıs Üniv. Ziraat Fak. Yayın No.101, İzmir.180. Er, C., Uranbey, S., Nişasta Şeker Bitkileri. AÜZF yay. No:1504. Ders Kitabı: 458, Ankara. FAO, agricultural datapase production. Günel, E., Karadoğan, T., Bazı patates çeşitlerin Erzurum ekolojik koşullarına adaptasyonu ile verim ve verim unsurları üzerine bir araştırma. Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 23(1):2-15, Erzurum. İlisulu, K., Nişasta, Şeker Bitkileri ve Islahı. Ankara Üniv. Ziraat Fak. Yayınları: 960, Ders Kitabı: 279. Ankara. Kara, K., Öztürk, E., Polat, T., Değişik dikim zamanları ve farklı dozlarda uygulanan azot ve fosforun patates (solanum tuberosum L.) in verim ve verim unsurları üzerine etkisi. III. Ulusal Patates Kongresi, Eylül Sayfa: Bornava İzmir. 8
9 Değişik Dikim Zamanlarının Farklı Patates (Solanum tuberosum L.) inde Verim ve Verim Unsurları Üzerine Etkisi Saini, J.P., Negi, S.C., Thakur, S.R., Production potential of potato (Solanum tuberosum) as influenced by inter-row spacing and date of planting under dry temperate conditions. Indian journal of Agricultural Sciences, :11, Şenol, S., Erzurum Ekolojik Şartları Altında Yerli ve Yabancı Önemli Bazı Patates i. Üzerinde Araştırmalar. S: 1-117, Erzurum. Şenol, S., Erzurum şartlarında dikim zamanı ve tepe almanın patateste verim ve çeşitli özelliklerine etkisi. Atat. Üniv. Zir. Fak. Cilt:2, sayı:1, sayfa: Tarım İl Müdürlüğü, Van İli ve İlçelerinin Yıllara Göre Patates Üretimi, Dikim Alanı ve Verim Değerleri. Tarım İl Müdürlüğü Proje ve İstatistik Şube Müdürlüğü Kayıtları. Taşkıran, A., Esendal, E., Farklı dikim zamanı ve değişik azot dozlarının Samsun da çiftçi şartlarında, patatesin (Solanum tuberosum L.) yumru verimi ve bazı özelliklerine etkileri. Ondokuz Mayıs Üniv. Zir. Fak. Derg., 3(2): Taçoğlu., M., Olgun, M., Kumlay, C. Kaya, M. Pehlivan, F. Partigöç, 1998 Doğu Anadolu Bölgesinde patates yetiştiriciliği problemleri ve çözüm yolları. Doğu Anadolu Tarım Kongresi, Eylül 1998, Erzurum. S: Yıldırım, M.B., Patates Yetiştirilmesi. Ege Üniversitesi Ziraat Fak. Yayınları No: 395, S:1-52, İzmir. 9
ISSN 1300-4700 ÇUKUROVA üniversitesi ZİRAAT FAKüLTESİ DERGİSİ Journal of the Faculty of Agriculture Cilt Volume: 20 Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Genel Yayın No: 268 2005 Sayı Numbers :1 ç.ü.