Selçuklu Devletinin Kuruluşu Sırasında Horasan – Türkçe Tarih
Yüzyıl sonlarına doğru halifeliğin inhitatı daha çok hızlanmıştır. XI. yüzyılın birinci yarısında Selçuklu devletinin kuruluşu orta ve Yakın-Doğu memleketlerinde askeri –mülki bir teşkilat olan ıkta müessesesinin ihdasını sağlamıştır ki, bu hadiseden şüphe etmeğe mahal yoktur, Bir tarihçi için Selçuklu-Türkmen devleti meselesinin ne kadar alaka çekici olduğu V. Barthold’un şu sözleriyle ifade edilmiştir:
Daha v. Barthold tarafından, “rusta” (Arap ve putperest yazarlar “rustak”) tabirininin “damia bir grup köy manasında kullanıldığı” kaydedilmiştir ve rusçaya kafi derecede doğru olarak “volost-nahiye” kelimesiyle tercüme edilmiştir. Kaynakların işaret ettiklerine göre, bu grup köyler, bazan şehirle müşterek olan bir müdafa hattı ile çevrilir, bazan da şehirden çok uzak ayrı bir yer teşkil etmektedir; şehirlerin rusta’ya gitmeleri uzak bir seyehatla muadil tutulurmuş, nerşahi, bir Sasani şehzadesinin Buhara’ya kaçtığını anlatırken, mahalli rustanın menşeini izah eder; buhara Rustası av için tesbit edilen yerlerde su kanalları sayesinde kurulmuştur. Bu kanalları açtıran şehzade, araziye köylüler iskan ederek kendine miras kalan bu yeri rustahaline koymuştur. Böylece, görünüşe göre, rusta tabiriyle sun’i sulama vasıtalarından faydalanan çiftçi halkla meskun bir arazinin kasdedildiği anlaşılmaktadır. Bu kelimeden teşekkül eden rustai de “köylü”, “köylü kafası” manalarına gelirdi, bu kelime manasını Moğol devrinden sonra da muhafaza etmiştir.
Nerşahi, Buhara’nın muhtelif kasaba ve köylerinde geniş bir tarzda imal edilmekte olan san’at eşyası hakkında o kadar çok sayıda ve malum haberler vermektedir ki, biz onları bu çalışmamızda kaydetmeyi luzumlu görmüyoruz. Geçenlerde Tahran’da neşredilmiş olan Tarih-i Beyhakik’de de bu gibi tasvirler çoktur. Dokumacılık dericilik, çinicilik yalnız şehir ve kasabalarda değil, köy denilen mahellelerde bile yanı şekilde yaygındı. Buna çok inkişaf etmiş olan dökümcülük san’atını (bakır, demir, gümüş firuze) da ilave temek icabeder. V. Bartholdu’un bildirdiğine göre Nişapur’un kuzey-batısındaki dağlarda Kuçzan yolu üzerinde bulunan firuze madenleri bugüne kadar ehemmiyetini muhafaza etmektedir. İşletilmesi gelir sağlayan bu maden ocakları dünyada eşsiz zenginliktedir.
Siyasetnam’de bir tacire dair her bakımdan alaka çekici bir hikaye vardır: “Ben, filan ticarin oğluyum, babamın evi şu şehirde ve şu mahallelededir. Babamın kim olduğunu ve ne kadar mülke sahip olduğunu herkes bilir. Babamın ölümünü müteakip birkaç yılda kendimi hislerime terkederek, zevk u safaya daldım; bu yüzden ağır surette hastalanarak yaşamaktan ümidimi kestim. Bu hastalık esnasında iyileştiğim takdirde hacı olduktan sonra din için savaşa gideceğine and içtim. Allah bana şifa verdi… o zaman … sahipleri
ve XI. yüzyıl Horasan arazi sahiplerine şartlı olarak “aslizade” yani dihkan ismi vererek bu şekilde onların eski İranlı dihkanlardan farklı olduklarına işaret etmek istedik. San’at ve ticaretle yakından ilgili bulunan horasan dihkanları, hakim sınıfın en müteşebbis kısmını teşkil ederlerdi. Samani’nin “ensab kitabı” (XII.yüzyıl) ile Tarih-i Beyhakik bize bu dihkan ailelerinin horasan ve orta-Asya’’ın Şehir, kasaba ve köylerine dağıldıklarını kafi derecede nakletmektedir; o zamanın birçok tarihi ve edebi eserleri ise, bu ailelerin temsilcilerinin vatan topraklarından uzakta, hatta İslâm alemi hudutları dışında faal tüccar, murabahacı, elçi ve memur sıfatiyle bulunduklarına işaret etmektedir. İşte, hakim sınıfın bu kısmında “mahalle ve pazarlar eşrafı” ile her çeşit “şeyh”
“Reis” tabirinin manası üzerinde duran V. Barthold şunu kaydetmektedir; “çok defa babadan oğula geçen reislik yani şehir ve mıntaka amiri, Moğol zamanından önceki devirde şimdki polislik vasfını haiz değildi. Resi, şehrin başkanı ve onun menfaatlerinin temsilcisidir; onun vasıtasiyle sultan, idaresini halka bildirirdi. Reis galip ihtimalle, ilk zamanlarda en tanınmış yerli sülale içinde tayin edilirdi. Beyhaki’de “Reis” kelimesini daima memur ve tanınmış kimselerle imtizac ettirildiğini görüyoruz. Elçi kabul etme merasimi tasvir eden Beyhaki’nin eserinden, reisin birçok vazifeleri arasında bayram yapılacağı vakit sokakların süslenmesine ve asayişin teminine nezaret ettiği anlaşılmaktır. Siyasetname, böyle bir mıntaka amirini yaptığı iyilikleri şu şekilde nakleder; “Ben falan mıntaka reisiydim. Evim daima misafir seyyah ve münevverlere açıktı. Ben mütemadiyen sadak dağıtır ve layık olanlarını rütbesine göre mükafatlandırırdım… Bana miras kalan bütün mal ve mülkümü hayır işleri ve misafirlere sarfettim”.
Horasan’ın içine alan Gazneli devletinin, Harunu’r-Reşid, memun ve Mu’tasım zamanında abbasi halifelerin tatbik ettikleri rejimi, X. yüzyıl sonunda, İslâm aleminin doğusunda yeniden ihya etmesi bu yolda yapılan son bir teşebbüs olarak müşahede edilmektedir. Bütün kudretini ihraç topraklarındaki gelirten sağlayan Gazneli devleti en parlak devrine dirayetli Sultan Mahmud zamanında devleti en parlak devrine dirayetli Sultan Mahmud zamanında (988-1030) ulaşmıştır; bu devlet büyük arazi sahiplerine karşı mücadele ederek siyasetinde idareyi merkezileştirmek prensibini güderdi. Siyasetname bu siyasetin esasına dair şu hikayeyi nakleder: “sultan (Mahmud), evvelce büyük hacib mevkiini işgal eden emir Altuntaş’ı harizm’e (Harezmşah ünvaniyle) vali tayin etti. O Harizm’e yollandı; bu memleketin ibra vergisi elli bin dinardı. Harizm’e gelen Altuntaş o sene içinde altmış bin dinar came (mükafat,
Harezmşah’ın mektubunu okuduktan sonar o şu cevabı yazdı: “Yarlığayan ve bağışlayan ul Tanrı’nın adiyle emir Altuntaş’ın “Mahmud” kelime oyunu, Mahmud, sultanını simi ve yazın zamanda “methedilen” demektir) olmadığı malumu olsun! Bu vergiler hiçbir zaman ona bırakılamaz; bunlar toplanır, sultanın hazinesine yatırılıp makbuz alınır ve ondan sonra sana lazım olan maaşın verilmesi için rica et”” Şu veya bu Gazneli devlet adamının mali durumunu açıklıyan Beyhaki hatıratının dikkatlice tetkiki Gazneli “kalem adamları” ve askeri şahsiyetlerinden büyük araziye şahsiyetlerinden büyük araziye sahip olanlarına nadir rastlanıp bunların tipik olmadıklarını göstermektedir. Bu durum, hatıratta bilhassa sık sık tesadüf edilen Gazneli sarayında mevcut iki hisseyle, yani azil ve mükafatlandırılmaların tetkikiyle izah edilmektedir. Bunların tasfirine Beyhaki, tabiatiyle, büyük önem vermektedir.
Rejiminin yıkılmasını kaçınılmaz olduğu, yalnız sık sık vuku bulan dağınık Türkmen kabilelerini hücumlarından ziyade devlet hudutları içinde cereyan eden diğer hadiselerden de anlaşılmaktadır. Ölüm cezalarının, tenkil kollarının ve her tarafı kontrol eden polis faaliyetinin durdurulmasına rağmen, sultan Mahmud’un askeri dehası sayesinde baş kaldıramıyan Gazneli rejimi aleyhtarları az kabiliyetli Mesud’un idaresi zamanında hareket geçmişlerdir. Türkmenler’in şimal hudutlara dayanmaları karşısında Türk göç sahrasında Gazneli devletinin hudut kalesini teşkil eden harizm’in ayrılması bilhassa tehlike arzediyordu. Harizmdeki sadık Gazneli valisi Altuntaş’ın yerine geçen oğlu Harun, sultan Mahmud’un ölümünden sonra hasıl olan durumdan faydalanmayı fırsat bilmiş ve 1034-1035 (425-426 H.) yılında kendini müstakil hükümdar ilan ederek aynı zamanda orta-Asya göçebeleriyle ittifak yapmıştır.
Sistan ve horasan’a hakim olmak bakımından Gazneli stratejisinin mühim mevkii sayılan kirman, daha Sultan Mahmud zamanında Gazne’ye tabi tabi olmuştur. Zamanında vali olarak oraya muhafız alayının yüksek komuta mümesili, emsalsiz suvari ve nadir bir cirit oyuncusu olan Ahmed b. Ali Nuştegin gönderilmiştir. Nuştegin’in kirman’daki faaliyeti, ihtimali, Gazneli siyasetine uygun bir tarzda cereyan etmiştir. Beyhaki, “Vergiye tabi olan halkın sükunet bulup vergi vermeğe başladığı” nı yazmaktadır. 1034 yılında bu aldatıcı sükunet sona ermiş ve Kirman ayanı arasından “Mahmudiler” i kovmak için sayan çıkmıştır. Vukubulan çarpışsada Gazneli ordusu tam bir hezimet uğratılmıştır. Saray Memluklerinden teşekkül etmiş olan ordunun esas kısmı ahmed b. al Nuştegin ile birlikte Kanna’dan Nişapur’a hareket etmiş, vilayet askeri Mekran’a kaçmış, orduda bulunan Hnidli birlikler ise Sistan’a ve oradan da perişan bir halde Gazne’ye gelmişlerdir. Kirman’dan mağlup olan Nuştegin’in Nişapur’a gelmesi, hemen hemen selçuklu fütuhata devrinin en büyük hadisenin teşkil eden horasan isyanı zamanına tesadüf etmiştir.
İsyan, yukarıda zikredilen hadiselerle Suri’nin Nişapur’dan Gazne’ye sultan Mesud’a gitmesini müteakip, yani 1034 yılı Temmuz sonu ve Ağustos’un başında, binaenaleyh hasad toplama işinin bittiği ve vergi toplama zamanını geldiği bir sırada, başlamıştır. Hatırat’ta yapılan izah, isyanın sınıfi bir vasıf taşıdığına şüphe bırakmıyor. Beyhaki, isyan edenlerin Nişapur’u yağmalamak için fırsatı ganimet bilen “ahlaksızlar” olduklarını söylüyor, onlar başlarında meçhul birisin olduğu halde, intizamsız bir şekilde Tus’tan yaya olarak hareket etmişler ve yolda o derce gürültü çıkarmışlardır ki, sanki nişapur kervansaraylarının bütün kapıları açık kalmıştı”; isyan edenlerin miktarını Beyhaki kanıca ve çekirgelerle mukayese ediyor. Kirman’dan yeni gelen Ahmed b. Nuştegin memlukları ile isyan edenlere karış yürümüştür. Ikta sevkülceyşinin klasik nizamına göre mevki alan muhafız askeri, asilere karşı çok sevdikleri bir taktiği tatbik etmişlerdir; harp hilesi bilmeyen isyancılar, sahta bir hareketle firar eder görünen öncülerin peşine düşerek birinciler tarafından çevrilip, bozguna uğratılmışlardır. Esir edenlerin cezalandırılması için, Nuştegin’in emri ile, idam sehpaları kurulmuş (bu nev’i ölüm cezası asillere tatbik edilmez) ve savaşta öldürülen asillerin başları dar ağaçları etrafına konulmuştur. Ebu’l-Fazl suri, alelacele Gazne’den geriye Nişapur’a gönderilmiştir.
1037-1038 (429 H.) yılında Türkmenler, halkın bir çoğnuu öldürdükten sonra Meraga’yı ele geçirmişlerdir. Bundan sonra, Azerbaycan’da tutunamadıklarından bir kısmı mansur ve Göktaç’ın önderliği altında Hemedan’a, bir kısmı da başlarında Buka (Buga) olduğu halde Rey’e gitmişlerdir. Batıya geçen Türkmenlerin hareketleri münferit akınlar vasfını taşımış, fakat bunlar oldukça geniş bir sahada yapılmış olmalarına rağmen bu vilayetlerin içtimai ve devlet teşkilatında ehemmiyetli değişiklikler yaratmamıştır. Saltanatının ilk zamanlarında Horasan’ın şimaline yerleşmelerine müsaade edip bilahere beyleriyle gaddarca hesaplaşan Mesud’un sahasına, yani batıya geçen ikinci Türkmen gurupunun hareketleri de bu veya buna vasıf taşımaktadır. Horasan’ın zaptı ve Selçuklu-türkmen devletinin kuruluş ile ilgili bulunan 1030 yılları içinde Türkmen hareketi esas itibariyle bütün İslâm aleminin mukadderatı için ehemmiyetlidir.
1025-1026 yılının, Horasan fethini başlangıcı ve Türkmenlerin geniş tarih sahnesine çıkışı olduğunu İslâm tarihleri mir an’ane olarak benimsemekte, Avrupalılar da bunu kabul etmektedirler; halbuki bundan farklı olarak biz, Gazneli devlet kroniklerinin tesbit ettiği Harizm’in elden çıkması ile Tus isyanının vukubulduğu 1034 yılını, yukarıda zikredilen olayın tarihi olarak kabul etmekteyiz. Harizm’in istiklalini ilan etmesinden Altuntaş’ın oğlu Harun’a doğrudan doğruya, başlarında bu aslı esnada Selçuk’tan gelen beyler bulunan Türkmenlerin, ihtimal, yardımı olmuştur. Gazneli hükümetinin tahrikiyle 1035 yılında Harun’un öldürülmesi, Selçuklu-türkmenlerini Harun’dan aldıkları Şurahan civarındaki yerleri Terketmek ve Şamil Horasan’a gitmek mecburiyetinde bırakmıştır. Türkmenler merv’den geçerek Nesa civarında durmuşlar, davranışları
Türkmen beylerinin Mesud’a gönderdikleri mektubun metni aynen Beyhaki Hatıratı’nda mevcuttur; şekil itibariyle bu mektup, Horasan’a gelen Türkmenler’in kudret ve ehemmiyetini göstermesi bakımından, pekte mühim değildir. Mektubu imzalayan Türk beyleri yabgu Tuğrul ve çağrı-Davud kendilerinden bahsederken kul ve uşak-köle tabirlerini kullanıp, teklif ettikleri tabiliğe de hizmet-kulluk demektedirler. Bu nev’i hizmetin kefaleti olarak Türkmen beyleri bizlerden birimizin sarayda yani Mesud’un nezdinde rehin olarak bulunmasını teklif etmişlerdir. Tabi kavimlerin beylerini saraylarda rehin olarak alıkoymak adeti çok yaygındır. Ve Siyasetnamede bu mesela kat’iyetle şu cümlelerle ifade edilmiştir; “Arap, kürd, Deylem, Rumi emirlerine ve tabiyet altında bulunan herkese oğlu veya kardeşini sarayda bulundurmalarını söylemeliyiz ki, böylece bunlar beş yüz kişiden az olmasınlar. Bir yıl sonra onların yerine başkasını göndersinler, fakat bu değiştirme olmadan birincilerin geri dönmelerine müsaade verilmesin; bu rehinler sayesinde hiç kimse sultan karşı isyan edemez”
bu anlaşmaya göre, Davud’a Dihistan, Tuğrul’a Nesa, Yabguya’da Ferave şehirleri verilmiştir. Adı geçen bu üç Türkmen beyne dihkan ve vali ünvanları tevdi edilmiştir. Gazneli sultanın tabileri sıfatiyle her üçünü üçüne de valilere verilmesi mutad olan, Hil’at, külah, bir küçük bayrak, süslü eğerli bir at, altın kemer ve kumaşlar hediye edilmiştir. Hediyeler fevkaladeydi; bu nev’i (hediyeler Gazneli
Mesud ile Türkmenler arasıda geçen mücadele zamanına ait Beyhaki’nin verdiği malumat arasında, Nişapur’un zaptedilmesine dair vesika şüphesiz ki, en mühimlerindendir. Bu Nişapur haber alma dairesi müdürü Ebu’l-Muzaffer Camhi’nin türkmenlerin şehir zaptettikleri sırada cereyen eden vak’aları gizlice müşahede neticesnide hazırlamış olduğu vesikadır. Şehrin fethinin hemen akabinde saraya gelen bu rapor, bütün vak’aların tafsilatlı tasfirini ihtiva etmektedir. Şehre ilk önce İbrahim b. İnal emrindeki iki yüz kişilik bir Türkmen kıt’ası ile gelmiş ve elçisi vasıtasiyle Nişapurlulara savaşa devam etmek mi, yoksa hutbede Mesud’un ismini zikretmemek şartiyle teslim olmak mı istediklerini, kendisine bildirmelerini taleb etmiştir. Verilecek cevabı müzakere etmek üzere Nişapur ayanı Kadı Said’in evinde toplanmış; kısa süren bir müzakereden sonra Şehri Türkmenlerin yağmalama tehlikesinden korumak cihetinden olduğu kadar şehrin içinde baş gösteren karışıklıkları da gözönünde tutarak, teslim olmağa karar vermişlerdir. Şehrin teslimi müteakip ilk Cuma günü Tuğrul adına hutbe okunmuştur. Bundan üç gün
Rapora göre, Nişapur’un Türkmenler eline geçmesi hadisesini, bu gibi şeylerde adet olan yağmaları takip etmediği gibi bu şehrin fethi gazneli ordusunun amul’ü zaptetmesiyle bile mukayese edilemeyecek derecede sakin olmuştur. Nişapurluların izhar ettikleri endişelere, Selçuklu önce kıt’ası komutanı İbrahim, İnal, şimali Horasan’da bundan önce vukubulan yağmaların tamamen askeri hareketla ilgili olduğu cevabını vermiştir. Nişapur halkına karşı beslenilen iyi niyet şehrin yanına atfen bizzat Tuğrul’un yazmış olduğu mektupta daha açık olarak görülmektedir; bu mektupta o, “çok iyi şeyler” yapacağını vadetmektedir. Nişapur’un zaptında yağma hadiseleri olmadığı ve herşeyin intizamlı bir şekilde cereyana ettiği değer kaynaklar tarafından da kaydedilmektedir.
Daha V. Barthold’un kaydetmiş olduğu gibi “Selçuklu fütuhatından önce İslamiyet Türkler fethetmiştir”. Merv ve nişapur’u gel geçirmiş lan Türkmenler, Bağdad elçisi ibn-i Fadlan’a bundan yüz yıldan fazla bir zaman önce orta-Asya çöllerinde rastlamış olduğu Oğuz’lara dış kıyafet bakımından bile pek az benzemekteydiler. Evet, bizzat beyleri ve maiyetlerinin giyinişleri, Samani ve
Meselenin ikinci ve en esaslı izahını Türkmenlerin fütuhatçı vasfı teşkil etmektedir. Nişapur haber alma müdürün raporu evvelce gizli olup, Nişapur’un zaptedilmesi sırasında şaikar olan şeyleri açıklamaktadır. Evvelce kaydedildiği gibi Maveraü’n-Nehr’ideki Türk beyleriyle, onlar Mesud’a karşı kışkırtmak maksadiyle mektuplaşan ve şimdi de Nişapur’un Selçuklular eline geçmesinde rapordaki ifadeye göre “büyük bir küstahlıkla fatihinin tahtına sokulan, Nişapur eşrafının hareketlerini tamamen izah etmektedir. Nişapur dihkanları ile Selçukluların işbirliği yalnız Horasan yanı tarafından platonik bir şekilde Selçuklu hakimiyetinin tanınmasiyle sağlamlaştırılmamıştır. Nişapur dihkam mümesilleri Selçukluların emrine silahlı kuvvetler olduğu kadar o zamanın askeri mütehassıslarını da vermişlerdir. Ancak doğrudan doğruya bu askeri mütehassısların yardımı ile Selçukluların, Beyhaki’nin ifadesiyle “sultanlara mahsus” bir taktiğe malik olmalarını izah etmek mümkündür. O zamandan itibaren selçuklu ordusu kadrosuna haşar-vilayet askeri de dahil edilmiştir. Horasan dihkanları Selçukluların idareyi ele almalarından itibaren devlet hakimiyetinin teşkilatlandırılması işlerinde faal hizmetlerde bulunmuşlardır. Ravendi ile İbnü’l-Esir’ in bildirdiklerine göre, kendi hesabına techiz ettiği dörtbin kişilik bir askeri kıt’ayı tuğrul’un emrine veren Ebu’l-Kasım, baş vezir tayin edilmiştir. Aralarında meşhur Nizamü’l-mülk’ün de bulunduğu müteakip vezirler aslında ve an’anelerinde keza Horasanlıydılar.