Tarihteki ilk balon
Lâle, Avrupa'ya XVI. yüzyıl ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'ndan getirilmiş ve Hollanda'da çok tutulmuştur. Hollanda'da lâle dikiminin, Flâman botanikçi Charles de l'Écluse'un 1593'te Leiden Üniversitesi'nde botanik bahçesi kurmasıyla başladığı düşünülmektedir.
Lâle, Nisan ve Mayıs'ta yalnızca bir haftalığına çiçek verir ikincil tomurcuklar bundan çok kısa bir süre sonra ortaya çıkar. Soğanlar Haziran'dan Eylül'e kadar sökülüp satılabilir bu yüzden spot piyasada fiyatların oluşması bu dönemlere denk gelirdi. Yılın geri kalanında tüccarlar noter huzurunda sezon sonunda lale satın alacaklarını öngören sözleşmeler imzalarlardı. Dolayısıyla Modern Finans yöntemlerinin çoğunu geliştiren Hollandalılar, dayanıklı bir mal olan lale soğanları için bir piyasa meydana getirmişlerdir.
1600'lerde lalenin artan popülerliği bütün bir ulusun dikkatini çekti; "nüfusun tamamı en alt kesimlerine kadar lâle ticaretine girdi". 1635 yılında, 40 soğanın 100,000 florine satıldığı kaydedilmiştir. Karşılaştırmak gerekirse bir ton yağ 100 florine mal olurken, kalifiye bir işçi yılda 150 florin kazanırdı. "Sekiz yağlı domuz"un maliyeti ise 240 florindi. 1636'da lâleler Hollanda'nın çeşitli kentler ve kasabalardaki borsalarda satılırdı. Lâle ticaretinin toplumun bütün üyeleri tarafından yapılması teşvik ediliyordu. Lâle piyasasında spekülasyon yapmak için, insanlar mülklerini satıyor veya takas ediyorlardı. 1636 yılında Hollandalılar sezon sonunda lâle alımını öngören sözleşmelerin bile alınıp satıldığı bir piyasa oluşturmuşlardı! Nadir lâlelerin sözleşme fiyatları 1636 yılı boyunca artmaya devam etti. Kasım ayında adi lâlelerin de fiyatı artmaya başladı. Lâle sözleşmelerine dayalı ticarette, gerçek lâle soğanlarının el değiştirmesi söz konusu olmadığından, Hollanda halkı bu ticareti aşağılayıcı şekilde windhandel (rüzgâr ticareti) olarak adlandırmışlardır. Alınıp satılan gerçek lâle değil, sezon içinde elde edileceği "varsayılan lâle"ye dayandırılan, kâğıtlardı! Fakat 1637 Şubat ayında lâle soğanı sözleşmelerinin fiyatları aniden düştü ve lale ticareti durma noktasına geldi. Oysa o esnada, bir lâle sözleşmesi, yetenekli bir zenaatkârın 10 yıllık ücretine denk gelecek bir fiattan satılmaktaydı! Şubat 1637'de bir gün herkes, hep birden battı! Aniden
Hendrik Gerritsz Pot, 1640'ta bu yapılanlara "lâle çılgınlığı" dedi. Günümüzde, Lâle çılgınlığı, diğer adlarıyla Lâle balonu, Lâle spekülasyonu Hollanda Altın Çağı'nda lâle soğanlarının fiyatlarının aniden aşırı derecede yükselip çöküşe geçtiği döneme verilen isimdir. Olay, 1841 yılında İngiliz gazeteci Charles Mackay'ın Olağanüstü Kitlesel Yanılgılar ve Kalabalıkların Çılgınlığı adlı kitabıyla popülerleştirilmiştir. Mackay'a göre, tek bir Semper Augustus soğanı için 5 hektar arazi (500 dönüm) teklif edilmekteydi! Daha da garibi, bu piyasada alınıp satılan, lâle soğanından çok, sezon sonunda elde edileceği varsayılan soğan hakkındaki sözleşmelerdi!
Bu olay genelde tarihteki ilk spekülatif balon (veya ekonomik balon) olarak bilinir. Lâle Çılgınlığı terimi, günümüzde varlık fiyatlarının gerçek fiyatlarından sapmasını ifade eden bir benzetme olarak kullanılmaktadır. (Wikipedia'dan)
Elinizdeki gerçek değer ile varsayılan değer arasındaki fark, büyümeden duramaz! Durduğu anda, batar
Ama şişer, şişer, sonunda patlar! Balon denmesinin nedeni, bu
Spekülasyona başvuran, bunu bilmez değildir! Ama bütün mesele, o şişme ile patlama arasında, servetin kimin elinde toplanacağıdır