Download "Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları"
1 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları Zahid Farruk Mamedov * - Vidadi Zeynalov ** Özet : Makalede Azerbaycan bankacılığının günümüzdeki yapısı ve özellikleri ile ilgili incelemeler yapılmıştır. Makalede, 2008 yılında başlayan küresel mali kriz sonrası Azerbaycan bankacılık sektörünün yeniden yapılandırılması incelenmiştir. Bankacılık sisteminde mali istikrarın sağlanması için Merkez Bankasının kriz önleyici olguları analiz edilmiş ve küresel finansal sorunların çözümünde etkili olan önemli reformlara ve bankacılık sektöründe modernizasyon amaçlı politikaların uygulanmasına ilişkin önerlerde bulunulmuştur. Anahtar Sözcükler: Merkez Bankası, para politikası, küresel mali kriz, finansal istikrar, anti-kriz yönetim. The Structural Characteristics and Problems of the Azerbaijan Banking Sector in the Global Financial Crisis Environment Abstract: This article has attempted to explore the current structure and characteristics of the Banking Sector of Azerbaijan and to scrutinize the restructuring of the Sector following the global financial crisis that has started in With an aim to ensure financial stability in the banking system, the Central Bank's anti-crisis measures have been analyzed and, constructive suggestions and recommendations concerning the reforms effective in curing global financial problems and the implementation of promodernization policies in banking sector have been set forth in the study. Key Words: The global financial crisis, the Central Bank of Azerbaijan, financial stability, monetary policy, anti-crisis management. GĐRĐŞ Dünya mali sistemi ikinci yarı yılı sürecini kritik istikrarsızlıklar içerisinde kapatmıştır de Amerika da başlayan kriz oradan Avrupa ya, daha sonra da eski Sovyetler Birliği üyesi ülkelere kadar tüm dünyayı kapsayan krize dönüşmüştür. Eskiden olduğu gibi dünya ekonomisindeki hızlı gelişme dönemi geride bırakılmış; düşük faiz oranlarıyla desteklenen finansal varlıkların getiri bolluğu ve kârın maksimum kılınması için aktiflerin aşırı değerlenmesi süreci yerini, finansal varlık yetersizliğine, likiditesi düşük pazarlara, menkul kıymetler * Prof. Dr., Azerbaycan Devlet Đktisat Üniversitesi öğretim üyesi. ** Doç. Dr., Azerbaycan Devlet Đktisat Üniversitesi öğretim üyesi. Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44, Sayı 3, Eylül 2011, s
2 174 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 borsasında kote olunmuş finansal varlıkların ve gayri menkullerin değerindeki düşüşlere bırakmış bulunmaktadır. Mali krizin dünya ekonomik düzenini nasıl sarstığına herkes tanık olurken, yüz yüze kalınan sorunların çözülmesi, finans-banka kurumlarının yeni arayışlar içerisinde olmalarını zorunlu kılmıştır. Bu da, ülke hükümetlerini bankacılık sistemlerini kurtarma amaçlı eşi görülmemiş önlemler almaya zorlamıştır. Merkez Bankaları bu baskıyı azaltmaya yönelik önlemler almaya başlamışlardır. Ek fonlama, kredilendirme aralığının geniş tutulması, kredi sürelerinin uzatılması ve kredilere bağlı ipoteklerin çeşitlendirilmesi bu önlemler arasındadır. Krizin etkisiyle bazı ülkelerde büyük bankalar iflasa uğramıştır. Örneğin, Ukrayna da 6. büyük Prominvest bankası, Rusya da 50 en büyük banka içerisinde yer alan 4 büyük banka ve Letonya da ise, en büyük ikinci devlet bankası (Pareksbank) millileştirmiştir (Мамедов З.Ф., 2010: 31). Dünya finansal piyasalarının istikrarsız dönemine pozitif adaptasyon sağlamış ülke örneği olarak Azerbaycanı gösterebiliriz. Bu ülke ekonomisi krizden en az zarar görmüş, finans ve bankacılık sektörü ise yeterli kararlılığı göstermiştir yılında Azerbaycan Merkez Bankası para politikasını anti-kriz siyasetine yönelterek makro-ekonomik ve finansal istikrarın korunmasını, ekonomide likidite açığının kapatılmasını, bankalar ve işletmeler arasındakı iş akışının stabilizasyonunu başarmıştır. Döviz kurunun sağlam düzeyde tutulması ve bankacılık sektörünün likidite ile desteklenmesi suretiyle Azerbaycan Merkez Bankası finansal istikrarı sağlamıştır. Çağdaş Azerbaycan Para Banka Sisteminin Gelişme Süreci 1 Temmuz 1992 tarihinde Rusya Hükümeti nin, Rusya Merkez Bankası nın diğer Birlik üyesi olan merkez bankalarına otomatik olarak kredi vermeyi durdurması, rublenin kapsadığı ekonomik alanın daralmasına sebep oldu. Bu süreçle birlikte eski Sovyet ülkelerinde nakit para sıkıntısı ortaya çıkmaya başladı. Rusya nın bu kararı, Azerbaycan ın kendisine ait yeni bir para birimi kabul etme sürecini hızlandırdı. Bağımsızlığın elde edilmesiyle ilgili olarak Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı nın, 5 Temmuz 1992 tarihinde 48 sayılı Azerbaycan Milli Parasının Tedavüle Sürülmesi ile ilgili kararına istinaden 15 Ağustos 1992 tarihinde ilk defa Azerbaycan manatı piyasaya sürüldü. Đlk defa piyasaya sürülen manat 1 Ocak 1994 tarihinde Azerbaycan da tedavülde olan tek para halini aldı. Tedavülde olan rublenin kuruna göre 10 ruble, 1 manat olarak değiştirildi. Yüksek enflasyon ve rublenin basılmamasıyla birlikte piyasada para sıkıntısı olması, yani piyasada yeterli ruble olmaması sebebiyle, Mart 1993 tarihine kadar tedavülde olan paranın çoğunluğunu manat oluşturuyordu.
3 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 175 Rublenin piyasadan kaldırılması 2 aşamada yapıldı yılının Temmuz ve Ağustos aylarında yüksek değerli banknotlar büyük miktarda tedavülden çıkarıldı. Daha sonra, Rusya Federasyonu Bakanlar Kurulu kararı ile 1993 yılında basılan banknotlar ve bir ruble değerindeki düşük kıymetteki banknotlar, 1993 yılının Aralık ayında tedavülden kaldırıldı. 1 Ocak 1994 tarihinde ise, ruble banka hesapları, manatla değiştirildi yılında para hacminin artması ve kredi verilmesinde dikkati çekecek derecede artış gözlenmiştir. Ama 1994 yılında enflasyon 18 kat artarken, manat 12 kat değer kaybetti. 14 Aralık 1994 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Bankası Merkez Bankası Bakü deki bankalar arasındaki döviz alış verişinin değerlerini göz önünde bulundurarak milli paranın kurunu belirledi. Bu teşebbüs çok kısa süre içerisinde beklenilmeyen neticelere sebebiyet verdi. Mantıkî olarak bu durumda doların kurunun aşağı düşmesi gerekiyordu. Fakat bu gerçekleşmedi. Bunun neticesinde, Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Bankası nın bünyesi olan Para Fonunda toplanan manat rezervi fiziki olarak döviz ihtiyacını karşılayamadı. Enflasyonun yükseldiği ortamda bu durum ihracatçıları zor durumda bıraktı. Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Bankası na, altın rezervlerini idare etme yetkisi tam olarak verilmediğinden verimli bir döviz politikasının hayata geçirilmesi gerçekleşmedi. 28 Şubat 1995 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı Azerbaycan Cumhuriyeti nde Dövizin Đdare Edilmesi ve Liberalleşmesi kararnamesini kabul etti. Bu Kararnameye dayanarak ülkenin Ülkenin Tek Para Fonu kaldırıldı 1. Bu fonun kaldırılması, böylece altın rezervlerinin idare edilmesi görevinin Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Bankası na verilmesi, Azerbaycan para sisteminin gelişme aşamasında atılan zorunlu bir adım oldu yılında Hazarda petrol yataklarının işlenmesi konusunda asrın anlaşması imzalanmıştır yılının başlarında uluslararası mali kurumların yardımıyla, 1996 yılında sosyal ve iktisadi durumun istikrara kavuşmasını gerçekleştiren bu program neticesinde dış yatırımların hacmi iki kat artar yılından 1998 yılına kadar yabancı yatırımlardaki artışlarla ülke ekonomisi, petrol sahasındaki gelişmelere bağlı olarak gelişmiştir yıldan 2000 yılına kadar Azerbaycan ın resmi para rezervi 23,9 oranında artış kaydetti yılının ortalarında para rezervinin hacmi 565 milyon ABD doları seviyesine çıktı. Uluslararası standartlara göre, rezerv miktarı ülkenin yapmış olduğu ithalatı 3 ay karşıladığında, bu yeterli düzeyde kabul edilir. Azerbaycan da 1997 yılında resmi para rezervi bu düzeyde idi yılının Kasımında Uluslararası Para Fonunun teşebbüsüyle Bakü de gerçekleştirilen çalışmada kredi hattının açılması için gereken şartlardan birisi şu şekilde ortaya kondu: Para rezervlerinin idare edilmesinde merkezileştirme yönünde para tanzimi yaklaşımının yeniden ele alınması gerekmektedir.
4 176 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı yılının başlarında resmi para rezervi 448,7 milyon ABD dolarına kadar düştü. Ancak 1999 yılı içerisinde bu rezerv %50.6 artarak, 2000 tarihinde 675 milyon ABD doları oldu. Bunun yanında ithali karşılama oranı 2.6 aydan 4.2 aya kadar yükseldi ve bu süreç içerisinde en yüksek seviyeye ulaşılmış oldu. Azerbaycan Cumhuriyeti nin para alanında gelişmesi için yapılan önemli çalışmalardan birisi de, milli banknotların nominal değerinin değişmesi oldu. Cumhurbaşkanın 7 Şubat 2005 tarihinde Paranın nominal değerinin değiştirilmesi ve Azerbaycan Cumhuriyeti nde Kıymetlerin Ölçüsü ile ilgili Kararına dayanarak, manatın değerinin değiştirilmesi 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren başladı. Yani yeni Kanun ile 5000 eski manat, yeni 1 manata eş değer hale getirildi. Azerbaycan ın banka sistemi 1990 lı yıllarının başından itibaren 3 gelişme aşamasından geçmiştir: 1) Milli Banka sisteminin kurulma dönemi; 2) Enflasyonun yüksek olduğu dönemde özel ticaret bankalarının sayısındaki hızlı artış; 3) Makro ekonomi istikrar ve hem devlet sermayeli, hem özel sermayeli bankalara ilişkin yapısal önlemler dönemi (Мамедов З.Ф., A. Yeman, 2010:51-77). Azerbaycan banka sisteminin modernize edilmesinin gerekliliği 2004 yılı ortalarında görüldü. Bu çerçevede milli banka ile ilgili olarak 10 Aralık 2004 tarihinde ve bankalarla ilgili olarak da 16 Ocak 2004 tarihinde kanunlar çıkarıldı. AZERBAYCA BA KACILIK SEKTÖRÜ Ü YAPISI Son yıllarda Azerbaycan ın banka sektörünün hissedilir derecede geliştiği görülmektedir. 1 Ocak 2010 tarihindeki bilgilere göre Azerbaycan da bütün olarak sermayenin yeterlilik oranı (sermayenin aktif varlıklara oranı %15 tir.), Azerbaycan Merkez Bankasının belirlediği kurallara göre en aşağı seviye %12 dir. Banka sistemlerinin sağlamlaştırılması için birleşme süreçlerinin etkili araçlarına, yeni yapıya ve minimum sermayeye olan talepte sermayenin yeterli olmasına ilişkin önlemler alındı. Merkez Bankanın normatif taleplerine uygun olarak 1 Temmuz 2007 tarihinden itibaren bankaların sermaye tutarı yasalara göre 10 milyon manat olarak tespit edilmiştir. Bu ise Rusya da kredi kurumları için öngörülen 5 milyon avronun 2 katı seviyesindedir.
5 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 177 Şema 1. Bankacılık sektöründe son 5 yılda Hızlı Büyüme Sektörün finans derinliği (aktifler/petrol sektörü dışında GSMH) 3 katına çıkmıştır; Krediler 11,7 kat, mevduatlar 7.6 kat artmıştır; Bankacılık sektörü global finans sistemine hızlı bir giriş yapmıştır; Dış finans piyasasından mali kaynak çekme hacmi 3 kat artmıştır Kredi ve Mevduatların artış hızı (%) 98,2 79,2 65, ,9 51, ,6 22, Kredilerin artış hızı Mevduatların artış hızı Kaynak: Z.Mamedov, V. Zeynalov. Qlobal maliyyə böhranı kontekstində dövlət monetar idarəetmə sistemində antiböhran siyasət: dünya təcrübəsi və Azərbaycan modeli AMEA-nın xəbərləri. Đqtisadiyyat seriyası. 2, 2010.c Tablo 1. Azerbaycan da Faaliyet Gösteren Banka Sayısı ( 1 Ocak 2010) Bütün Bankaların Sayısı: 46 Devlet Bankaları 1 Özel Bankalar: 45 Yabancı Bankalar 23 Yabancıların % 50 den fazlasına Ortak Oldukları Banka Sayısı 7 Yabancıların % 50 ye kadar Ortak Oldukları Banka Sayısı 14 Yabancı Bankaların Şubeleri 2 Kaynak: Azərbaycan Respublikası MB yıllık hesabatı, 2009, s. 212.
6 178 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 Ülkedeki bankalarının varlıklarının genel işlem hacmi 1 Ekim 2010 tarihi verilerine göre 12,350 milyar dolara yaklaşmış, yıllık artış % 15 olmuştur. Toplam aktifler içinde müşteri kredilerinin oranı % 70 e çıkmıştır. Bu bağlamda 2010 yılının 1 Ekim verilerine göre finans dışı sektöre verilen kredilerin genel hacmi 8,754 milyar AZN olmuştur. Tablo 2. Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Mali Derinliği ile ilgili Göstergeler Göstericiler Bankaların varlıkları Krediler Mevduat Bankaların Sermayesi (milyon manat) (milyon manat) (milyon manat) (milyon manat) Ülke Aktif /GSMH Kredi / GSMH Sermaye/GSMH Mevduat/ GSMH Azerbaycan 34 24,3 5 8 Kaynak: Мамедов З.Ф. Банковская система в условиях глобального финансового кризиса// Финансы и кредит c , 2007 ve 2010 yıllarında yabancı bankaların Bankacılık sektörü toplam aktifleri içindeki payı sırasıyla 25%, 28,5%, 30% olmuştur yılında, bankacılık faaliyetlerinin hukuki olarak düzenlenmesi, bankaların yüksek seviyede düzenli olarak çalışması ve gözetlenmesi bunun yanında ülkedeki bankaların rekabeti hususundaki çalışmalar devam etti. Bu çalışmalar uluslararası standartlara uygun olarak sürdürüldü. Bunun neticesinde yeni anlaşmalar yapıldı. Bu arada bankalarda Basel 2 standartlarının kabul edilmesi için danışmanlık hizmetleri devam etti. Böylece, bütün bankaların faaliyetleri dış denetçiler tarafından kontrol edilmiş oldu.
7 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 179 Tablo 3. BDB Ülkelerinin Temel Bankacılık Göstergeleri (GSMH ye oranlar) Ülke Varlıklar Krediler Sermaye Rusya 52,8 29,6 6,4 Ukrayna 63,5 45,8 7,9 Kazakistan 101,7 68,7 13,4 Beyaz Rusya 36,7 26,2 6,6 Kırgızistan 26,7 11,4 4,8 Özbekistan 34,7-5,2 Gürcistan 30,9 17 6,6 Ermenistan 19,7 8,6 4,5 Moldovya 51,7 31,4 8,9 Türkmenistan 30,2 26,3 4 Tacikistan 19,8 15,3 2,7 Azerbaycan 34 24,3 5 Kaynak: Мамедов З.Ф. Зейналов В. З. (2010), Антикризисная политика в банковской сфере: Турция, Российская Федерация и Азербайджана (сравнительный анализ) // Экономика и управление Azerbaycan Merkez Bankasının Para Politikasına Đlişkin Amaç ve Görevleri Azerbaycan MB hakkında Kanun a uygun olarak, Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası nın amaçlarını şu şekilde sıralanmıştır: 1) (1)Azerbaycan milli parasının istikrarını korumak; 2) (2) ödeme - hesab sisteminin fasılasız ve düzenli olarak faaliyetini devam ettirmek; 3) (3) Azerbaycan banka sisteminin gelişmesini ve güçlenmesini sağlamak. 4) MB amaçlarına ulaşmak için aşağıdaki faaliyetleri yerine getirmektedir: (1) Devletin para ve döviz politikasını sürdürmek ve belirlemek; (2) Paranın, tedavüle konması ve tedavülden çıkarılmasını Azerbaycan Cumhuriyeti anayasasının 19 maddesi, II fıkrasına göre organize etmek; (3) Manatın resmi kurunu, döviz kurlarına uygun olarak düzenli bir şekilde tayin ve ilan etmek;
8 180 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 (4) Kanuna uygun olarak paranın döviz kurunu düzenlemek ve kontrol etmek; (5) Kontrolünde bulunan uluslararası döviz - altın rezervlerini uygun olarak korumak ve yönetmek; (6) Kanuna uygun olarak ödemeler dengesini kurmak ve devletin tahmini ödemelerinin hazırlanmasına iştirak etmek; (7) Azerbaycan Cumhuriyeti nin bankalar hakkındaki kanununa uygun olarak ve kanunda kabul edilen normatif anlaşmalar çerçevesinde banka faaliyetlerine yürütme izni vermek ve düzenlemek; banka faaliyetlerini kontrol etmek; (8) Ödeme sisteminin faaliyetlerini düzenlemek, kanuna uygun olarak kontrolünü sağlamak; (9) Mevcut ve diğer kanunlarda öngörülen diğer görevleri yerine getirmek yılından beri Azerbaycan da uygulanan para politikasını 4 aşamalı olarak ele almak mümkündür: 1. Aşama ( ) yılları arasında makroekonomik istikrarın sağlanması için kabul edilen prensipler ve sıkı para politikasının süründürülmesiyle karakterize edilir. Bu zorunlu faaliyete yılları arasında ortaya çıkan objektif gerçekler sebebiyet verdi. Dünya tecrübesine göre; merkezi sistemden pazar ekonomisine geçmek, üretim göstergelerinin aşağı düşmesi ve enflasyonun yükselmesine, hızlı bir şekilde milli paranın değer kaybetmesine ve halkın sosyal durumunun kötüleşmesine sebep olur. Bu süreci, Sovyet ülkeleriyle uzun yıllardır devam eden ilişkilerin sekteye uğraması ve farklı bölgelerde siyasi ve askeri çatışmaların olması hızlandırdı. Yukarıda kaydedilen gerginliğin tehdit eder dereceye gelmesi Azerbaycan için karakteristik bir durum oldu yıllarında ortalama enflasyon ülkede % civarında idi. Milli para ise dolara göre birkaç kat değer kaybetti. Aynı zamanda enflasyonun sınırları zorlaması parasal ve parasal olmayan sebeplere bağlı idi. Bunun başka bir sebebi, devlet bütçesindeki açıkların Merkez Bankası kredilerinden karşılanması idi. Aynı zamanda ticaret bankalarının kredi portföylerinin büyük kesiminin problemli olduğunu da kaydetmek gerekir. Devlet maliye sisteminin parametrelerinin kötüleşmesiyle birlikte, devletin gelişme düzeyi de çok aşağılara indi. Ülkede çağdaş pazar ekonomisine cevap veren bir para piyasası da yoktu yılının ikinci yarısından itibaren, devlet ve Merkez Bankası makro iktisadi istikrarı sağlamak için yeni radikal önlemler almaya başladı. Maliye Bakanlığı ve Merkez Bankası, Dünya Bankası nın yardımı ile kısa süre içerisinde acil olarak yeni programlar hazırladı. Bu programların yerine getirilmesine Cumhurbaşkanı 15 Haziran 1994 tarihinde Halkın Sosyal Durumun Güçlendi-
9 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 181 rilmesi ve Ülkenin Ekonomik Durumunun Đstikrarı Đçin Alınacak Tedbirler adlı bildirgesinden başlandı. Esas amaç, enflasyonun yükselmesini önlemek, para ve vergi politikası ile manatın kurunu sabitleştirmek ve böylece iktisadi gelişme için makro iktisadi ortam oluşturmak idi. Enflasyona karşı birinci tedbir, Merkez Bankasının aracılığıyla devletin bütçe açıklarının durdurulması oldu. Ödemeler dengesinin cari faaliyetlerinin ve milli paranın istikrarını temin etmek amacıyla, ülkenin resmi döviz rezervleri talep olunan seviyeye çıkarıldı ve düzenli bir makroekonomik gelişme için elverişli ortam oluşturuldu. Böylece, Merkez Bankasının hayata geçirdiği radikal para politikası; paradöviz piyasasındaki gerginliği ortadan kaldırdı, enflasyonun aşırı hızını durdurdu ve istikrarlı bir makroekonomik gelişmeye katkıda bulundu. II. Aşama: yıllarını içine alan ikinci dönemde, ekonominin kurumsal yapısına uygun olan sert para ve döviz politikalarının bazı hususları yumuşatılmıştır. III. Aşama: 1999 yılının Temmuz ayında, Merkez Bankası para ve döviz politikasının 3. aşaması başladı. Paraya olan talebin zorunlu şekilde artması ve kurumların yeniden yapılandırılmasının hızlanması ile neticelenen iktisadi büyüme durumuna dikkat eden Merkez Bankası yumuşak para ve döviz politikasını güçlendirdi. Sonunda, kredilere ve zorunlu rezerv kaynaklara uygulanan faiz oranları aşağı çekildi. Tedavülde olan paraların yetersiz olmasını önlemek ve ekonominin paraya olan ihtiyacını iyileştirmek gibi önlemler, döviz rezervlerinin artması, ihracatın düzenlenmesi, makro iktisadi istikrarın güçlendirilmesi için elverişli ortam oluşturdu. Elde edilen makro iktisadi istikrar neticesinde; milli ekonomiyi olumsuz etkileyen sebeplerden dolayı, 1998 yılında dünya pazarında petrolün değeri aşağı düşmüş ve Rusya ekonomik krizinin etkisinden kurtulma gereği ortaya çıktı sonraki dönemde genel olarak milli para ve bankaların istikrarı korundu ve ekonomik gelişme canlanmaya başladı. IV. Aşama: 2003 yılında prensip olarak yeni makro iktisadi olayların seyriyle para kredi politikasının dördüncü dönemi başladı. Kişi başına düşen gelir miktarının hissedilir derecede artması, ülkenin bölgelerinde iktisadi aktifliğin genişlemesi, nihayet petrolden gelen gelirin yükselmesi, Azerbaycan ın banka sistemine yeni ve nitelik bakımından daha karmaşık fonksiyon ve amaçlar getirdi (Rustamov R., 2008: 65). Para kredi politikasının olumlu yanlarından başlıcaları: enflasyonun aşağı inmesi, milli paranın istikrarının korunması, mal ve hizmetlerin fiyatlarının yükselip inmesine konulan sınırın aşamalı şekilde ortadan kaldırılması yoluyla dünya pazarlarına entegre olunması idi. Para kredi tanzim etme organları tarafından enflasyonun aşağı düşmesi, sorunların çözümü için manatın kurunun yükseltilmesi ve paranın petrol fonunda toplanması gibi önlemler alındı ve so-
10 182 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 nuç olarak bazı başarılar elde edildi. Kuşkusuz bu politikanın banka sisteminin gelişmesi açısından taşıdığı önemi göz ardı etmek mümkün değildir. Bu bağlamda; 1) Manatın değerinin kısa sürede değer kazanması, halkın tasarrufunu dövize yatırması sürecini durdurdu. Bu da bankaların rezervlerinin artmasına, bankalara yatırılan paraların süresinin uzatılmasına yol açtı. 2) Döviz kanununun liberalleştirilmesiyle birlikte Azerbaycan ın yabancı para ödeme kabiliyetinin gelişmesi ve manatın değer kazanması sermaye akımını hızlandırdı. Yabancı sermayecilerin Azerbaycan banka sektörüne çekilmesi sürecinde hızlı gelişim kaydedildi. 3) Enflasyonun aşağı düşmesi ve ulusal finans piyasasında rekabetin artması, innovasyon amaçlı banka ürün ve hizmetler sunuşuna hız verdi. Azerbaycan Cumhuriyeti Merkezi Bankası nın, Devlet Para Politikasının Esas Yönleri anlaşmasında merkezî bileşen olarak, enflasyonla birlikte para hacmindeki artışın düzenlenmesi politikası ele alınır. Bu politikanın özellikleri şunlardır: 1) Enflasyonun düşürülmesinde güçlerin bir araya getirilmesi, bu politikanın bir amacı olarak para değişim kurunun düzenlenmesinden kaçınmak ve 2009 yılına kadar enflasyonu % 4-5,5 oranına düşürmek; 2) Manatın kurunun iniş ve çıkışının idare edilmesinde serbest dalgalanma rejimine geçmek; serbest döviz piyasasına müdahaleden kaçınmak; yabancı ekonomik konjöktürün dalgalanmasından doğan para talebine bağlılığı en aza indirgemek; 3) Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası ile para talebinin idare edilmesinden, döviz piyasasında operasyonlar vasıtasıyla faiz oranlarıyla düzenlenen idare şekline geçmek (Мамедов З.Ф.,2010,. 1.: 108). Birkaç yıl içerisinde Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası kademeli bir şekilde sözü edilen politikanın hayata geçirilmesi planlanmaktadır. Bunun için ticari bankaların finans şeklini değiştirmek; kredilerin verilmesi için tek bir yöntem oluşturmak, kredilerin verilme zamanının son tarihini bir yıla kadar uzatmak, teminat maksadıyla güvenilirliği yüksek bankaların kıymetli evraklarının satışını hızlandırmak gibi çalışmalar öngörülmüştür. Azerbaycan Merkez Bankası parasal yönetimin seviyesinin yükselmesi çerçevesinde, 2007 yılının ilk üç ayından başlayarak faiz-tavan dehlizi yöntemini hayata geçirmeye başladı. Bu, gelişmiş ülkelerin önde gelen bankalarının tecrübeleriyle aynıdır. Bu süreçle birlikte, para piyasasının doğrudan düzenlenmesi yerine, değişimin serbest piyasada koşullarında faiz oranlarıyla yönlendirilmesi benimsendi. Yukarıda belirtilen mekanizmanın çalışmaya başlamasındaki amaç, Azerbaycan Merkez Bankası tarafından belirlenen faiz oranları çerçevesinde
11 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 183 uluslararası piyasalarda faiz oranlarının yükselip inmesini sınırlamadan, para politikasının potansiyelini gelecekte kurumsal şekilde güçlendirmekten ibarettir. Uluslararası alımların değerinin artma fonunda Azerbaycan Merkez Bankası faiz oranlarının yüksek sınırını % 8, düşük oranını ise % 1 olarak belirleme kararını verdi yılında Merkez Bankası, Banka sermaye hareketinin aşamalı olarak liberalleşmesi hakkında kanunu kabul etti. Serbest yabancı sermaye akımı rejimi, önemli derecede hem milli, hem de yabancı para için ekonominin yatırım cazibesini artırmaktadır. Banka kontrolü yapısında kurumsal yenilikler süreci çok hızlı işlemektedir. Bu süreç çerçevesinde, banka sektöründe şüpheli faaliyet hakkında bilgileri yeniden kontrol eden özel şubeler faaliyet gösterir. Bugün ülkede faaliyetlerini yürüten bütün bankalarda zorunlu olarak kontrol mekanizması işlemektedir. Custome Due Diligennce-CDD, kanuna uygun olmayan faaliyetlerin önünü almak için zorunlu iç kontrolden yararlanır. Merkez Bankası tarafından hayata geçirilen güzel faaliyetlerden birisi de on-site adındaki kontrol mekanizmasıdır. Bu kontrolün amacı ekonomide ortaya çıkan usulsüzlüklerle mücadele etmektir. Dünya tecrübesine göre hızlı iktisadi gelişmede makro iktisadi istikrarın korunması ve dengeleştirilmiş makro-iktisadi yönetimin hayata geçirilmesi karmaşık bir sorundur. Son iki üç yılda bu sorun kendi güncelliğiyle Azerbaycan ın gündemindedir. Bu da belli derecede ülkede yaşanan canlanmayla ilgilidir. Şüphesiz ki bu stratejik amaçlara ulaşmak için şu koşullar gereklidir: 1) Sabit makro-iktisadi istikrar, 2) Banka sektörünün güçlü işlemesi ve bunun yanında petrol gelirlerinin üretim gücünün artması, reel sektörün süratli gelişmesini korumak. Bugünlerde Azerbaycan Merkez Bankası, Basel Kurulu nun hesaplama ve kontrol sisteminin yeni standartlarını kısmen hayata geçirmeye başladı. Şu anda Azerbaycan Merkez Bankasında yeni kontrol sistemi belirlenmiştir. Her banka için 18 aylık süre tayin edilmiştir. Bu süre içinde banka bir kez bütün olarak kontrol edilmeye, bankanın hacmine göre tabî tutulur. Belirli uluslararası normlara göre mali analiz yapan dış kontrol sistemi vardır. Bazı uluslararası örgütler ve merkezi bankalar Basel-2 ye geçiş aşamasında Azerbaycan Merkez Bankasına yardım etmektedirler. Basel-2 sadece banka sektörünün değil, aynı zamanda banka müşterilerinin isteklerini de karşılamaktadır. Kuşkusuz, Azerbaycan ın banka sektörü faaliyetlerini artırarak hizmet alanını genişletecek ve kalitesini yükselterek daha da gelişecektir.
12 184 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 Azerbaycan Ekonomisine Yatırımlar Büyük ekonomik büyüme ve buna uygun olarak iş hacmi Azerbaycan ekonomisinin kredi talebini artırdı. 1 Ocak 2010 tarihindeki verilere göre, ekonomi sektöründe kredilerin toplamı 8407,5 milyon manattır. Bunun % 62 milli para, % 38 si ise yabancı para şeklindedir. Kredi aktiflerinin en yüksek artışı ülkenin özel bankalarında görüldü Kredi/GSMH 9,8 9,1 8,5 9,3 11,6 11, Böylece, kredilerin artmasında aynı anda aşağıdaki çeşitli faktörlerin rol oynadığı görülmektedir: 1) GSMH büyümesi neticesinde halkın ve işletmelerin gelir seviyesinin yükselmesi ve kredilerini ödeyebilme ve borç alma kapasitelerinin artması; 2) Döviz kurunun istikrarlı devam etmesinin sonucu olarak, borçlular için döviz risk endişesi ortadan kalkmıştır. Kredi hacimlerinin yüksek seviyede büyümesi sonucunda sorunlu kredilerin toplam krediler içinde payı da % 3,6 ye yükselmiştir. Azerbaycan kredi sisteminde, kredilerin alanlara göre farklılık göstermesi, çok önemli bir durumdur. Kredi portföyüne bakıldığında, sanayi sektörünün % 7, ticaretin % 26, inşaat sektörünün de % 7 oranında paya sahip olduğu görülür. Tablo 4 deki veriler, kredilerin çok orantısız olarak dağılımını ve reel sektörler alanında yapılan borçlanmaları göstermektedir. Kredilerin en büyük kısmı ev ekonomisinde görülmektedir, yani tüketici kredisi türünde olmaktadır. Bu alandaki krediler % 26,4 tür. Ticaret ve hizmet alanının payı ise % 22,3 tür. En az krediyi tarım sektöründekiler almaktadır. Bu alandaki kredilerin toplamı % 4,7 dir. Bu sektörde üretim sürecinin mevsimlik özelliği ve gücü, finans kaynaklarının dağılımında eşitlik olmamasında önemli rol oynamaktadır. Tarım ekonomisi üretimin yoğun sezonunda, gelecekte elde edecekleri ürünlerin devri, hayvanlarının büyüyüp satılması ve normal olarak gelişmesi için mevsimlik kredi almak zorundadır. Öte yandan, tarım ekonomisinin gelişmesi ve yapısının şekillenmesi için uzun süreli kredi alınması gerekmektedir. Bundan dolayı tarım ekonomisinin teknik gelişimi ne kadar yüksek olursa, kredinin rolü de o kadar önem kazanacaktır.
13 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 185 Tablo 4. Azerbaycan Bankalarının Kredi Portföylerinin Dağılımı Kredi portföyü Ticaret ve Hizmet ,3 Ev Ekonomisi ,4 Enerji ,5 Tarım Ekonomisi 5,7 4,2 3,7 4,7 Đnşaat 6,6 6,9 6,6 7 Sanayi 8,4 6,8 6,1 6,5 Ulaştırma ve Đletişim 9 10, 9,6 6,3 Diğerleri 7,3 7,1 4 8,3 Toplam Kaynak: AR MB, Yıllık Hesabat Bütün inşaat sektörünün genel hacmi, ülkenin sosyal ekonomik gelişmesine özel önem verilmesine karşın kredi almada en aşağı seviyede kalmıştır (% 7). Tüketici kredilerin hacminin çok süratli bir şekilde gelişimi, son yıllarda banka sektörünün gelişmesinde bilinen en önemli eğilimlerdendir. Banka kredilerinin hacimlerinin artması, özellikle de tüketici kredilerinde, Batı tüketici modelinin Azerbaycan da yayıldığını göstermektedir. Yaşamı kredileştirme felsefesi ve tüketici kredisi kullananlar, daha çok büyük şehirlerde yoğunlaşmıştır: Verilen tüketici kredilerin yaklaşık % 80 i Bakü de oturanlar tarafından kullanılmıştır. Krediler içinde süresi geçmiş borçların ağırlığı kredi ilişkileri durumunun esas göstergesidir (Bk. Tablo 5). Vadesi Geçikmiş krediler (milyon manat) Vadesi geçikmiş krediler/ toplam krediler % Kaynak: AR MB, Yıllık Hesabat Tablo 5. Vadesi Gecikmiş Krediler ,2 77,7 100,3 159,8 303,5 4,7 3,3 2,1 2,2 3,6 Vadesi geçmiş borçlanmaların hacmi ve yapısı, ekonomi ve finans sahasının oluşmasında bireylerin kendi borçlarına yaklaşımını gösteren çok önemli bir göstergedir. Borçların geri dönmemesi, kredi pazarında istikrarı bozmaktadır. Banka kredilerinin normal olarak gelişmesi için iki şart gerekir:
14 186 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 1) (1)Yeterli derecede kredi kaynakları, en uygun yapılanmayla uzun ve kısa vadeli krediler, 2) (2) Kredileri ödeyebilen borçlular. Azerbaycan Banka Sektöründe Yabancıların Katılım Seviyesi 1 Ocak 2010 tarihli aktif katılıma göre yabancı bankaların Azerbaycan daki oranı %30 dur. Azerbaycan banka sistemi artık farklı coğrafyalardaki müşterilerin dikkatlerini çekmektedir. Azerbaycan Türkiye ile sıkı ilişkiler kurmuştur. En büyük potansiyel yatırımcı ülke Türkiye dir. Azerbaycan banka sektöründe Türkiye nin Yapı ve Kredi Bankası ve T.C. Ziraat Bankası faaliyetlerini yürütmektedir. Azerbaycan da Türkiye bankalarının genişlemesi yüksek düzeyde değildir. Bu da son zamanlarda Türkiye de ortaya çıkan finans problemlerinden kaynaklanmaktadır. Rusya Kredi teşkilatlarının Azerbaycan daki faaliyeti Rusya vatandaşı olan müşterilerin banka hizmetine olan talebiyle ilgilidir. Rus sermayeli Nikoyl Bankasının Azerbaycan kredi piyasasındaki payı % 3 den çoktur (Mamedov, 2007: 24-25). Azerbaycan ın bölgesel gelişme stratejisine uygun olarak Nikoyl, 2 yıl içinde 6 merkez ve 38 şube açmayı planlamaktadır. Son günlerde Azerbaycan banka sektörüne Kazakistan ın Turan-alem Bankası ve Letonya bankası Parex girmeyi amaçlıyor. Ayrıca, Alman Commerzbank ve Fransanın Societe Generale Bankaları Azerbaycan da kendi şubelerini açmak için hazırlıklar yapmaktadırlar. Uluslararası Alanda Azerbaycan Bankalarının Faaliyetleri Azerbaycan Beynelhalk Bankası (ABB) Rusya nın iktisadi alanda bölgesel gelişme stratejisini hayata geçiren Azerbaycan bankaları içinde lider konumunda olan kuruluştur. Bankanın en büyük hedefi: Bütün Rusya pazarlarında aktif olmak ve iki ülke arasında verimli dış ilişkilerinin gelişmesine yardım etmektir. Bu, gelecekte planlanan büyük tarihi olay olarak, hem banka için, hem de bütün milli bankacılık sektörü için önemlidir. Azerbaycan Beynelhalk Bankası nın, Moskova şubesinin kurulması Moskova banka piyasasında ve çevresinde faaliyetini artırdı. Moskova - Azerbaycan Beynelhalk Bankası 5 ameliyat ofisini Moskova da, 2 sini de Saint Petersburg da açtı. Moskova - Azerbaycan Beynelhalk Bankası kredi kartları çıkarmaya ve buna uygun yapı oluşturmaya başladı. Bir yıl içerinde 5000 kart çıkarıldı. 5 bankomat, 50 POS noktası kuruldu. Moskova - Azerbaycan Beynelhalk Bankası pazar geleceğine sahip olan Rusya müesseslerinin kredi sağlamasında önemli rol oynar. Ortak projeleri hayata geçirmek için aktif olarak kendi
15 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 187 hizmetlerini hayata geçirir; müşterilerin ilgisi doğrultusunda uzun süreli uluslararası maliye ihtiyatlarının oluşturulmasına iştirak eder yılında bunun gibi Bank Bayerishe Landesbank (Almanya), Mashrekbank (Birleşik Arap Emirlikleri), Finansbank (Нollanda), Sachsen Landesbank Girozentrale (Almanya), Raiffeisen Zentralbank Osterreich Aktiengesellschaft (Avusturya), Raiffeisenbank Moscow (Rusya) ve Gazrombank (Rusya) gibi banka gruplarıyla 15 milyon dolar ve 300 milyon ruble tutarında kredi anlaşmaları yapılmıştır yılı Ağustos ayında Bank-Moskova bankası için 50 milyon dolarlık sendikasyon kredisine, Hollanda yı, Hindistan ı, Birleşik Arap Emirlikleri ni, Tayvan ı, Protekiz i, Mısır ı, Đngiltere yi temsil eden 16 banka katılmıştır (Мамедов,2009: 98). Son zamanlarda Moskova - Azerbaycan Beynelhalk Bankası şube ağı kurmak, kendi işlerini devam ettirmek amacıyla büyük bölgelerde, Moskova ve Moskova civarında birkaç şube daha açmayı düşünmektedir yılının Haziranında Moskova - Azerbaycan Beynelhalk Bankası kredi teşkilatlarının faaliyetinin genişletilmesi ile ilgili olarak Rusya Bankası nın iznini aldı. Böyle çalışma izninin olması bankaya diğer ülkelerin ek olarak mali destek yapmalarına ve faaliyetlerini genişletmelerine imkân sağlamaktadır. Yabancı ortak ve yükümlüler ile münasebetlerin kurulması, yabancı şubelerin açılması, yabancı şirketler ve müşteri sayısının gelişimi Rusya mali pazarına yatırım artışı sağlar. Ayrıca, çalışma izninin olması bir takım sınırlamaları ortadan kaldırır ve bankanın faaliyetlerinin evrenselleşmesi için başarı yolunda önemli bir adımdır yılının Kasımında Tiflis te % 100 yabancı sermaye ile Gürcistan - Azerbaycan Beynelhalk Bankası bankası açılmıştır. Bankanın sermayesi 7 milyon dolardır. Yeni oluşturulan bankanın devlet için büyük önemi olan projelerin finansmanında ve onlara banka hizmetlerinin sağlanmasında katkısı öngörülmüştür. Azerbaycan Beynelhalk Bankası Rusya ve Gürcistan da olduğu gibi Kazakistan da Kazakistan -Azerbaycan Beynelhalk Bankası açılması planlanmaktadır. Bağımsız Devlet Topluluğunun banka piyasasında ve diğer ülke piyasalarında Azerbaycan Beynelhalk Bankası nın geleceği aşağıdaki süreçlere dayanır: 1) Gürcistan, Kazakistan ve Ukrayna gibi ülkelerin bankacılık sektöründe etkin faaliyetlerde bulunmak; 2) Avrupa nın öncül finans ve ekonomi kuruluşları ile faal işbirliklerinin kurulması;
16 188 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 3) Azerbaycan Beynelhalk Bankası Moskova aracılığıyla Rusya banka piyasasında Uluslararası Azerbaycan Bankası konumunun sağlamlaşması ve genişlemesi; 4) Uzun süreli projelere yatırım yapma noktasında Azerbaycan a ilgi gösteren Asya bankası ve Đslam Gelişme Bankasının katılımıyla Asya- Pasifik ve Arap ülkeleri maliye merkezleriyle işbirliğinin sağlamlaştırılması (Hacıyev, 2008: 155). Çağdaşlaştırma Şartlarında Bankaların Sermaye Problemleri Bankaların faaliyetinin itibarını ve verimini yükseltmenin en önemli şartı onların sermaye seviyesini artırmaktır. Güçlü öz sermayenin olması müşterilerin bankaya güvenini sağlar ve sağlamlaştırır. Müşterilerin kredilere olan isteğini yerine getirmek ve paranın korunmasını garanti altına almak için bankanın sermayesi yeterli düzeyde olmalıdır. Banka sektörünün sermayesinin artırma yolarından birisi de sermaye tüzüğünde yer alan ölçülerinin yeterli düzeyde belirlenmesidir. Merkez Bankası sermaye tüzüğü yeni kurulan bankalar için sermaye tutarı 10 milyon manattan yukarı çıkarıldı. 1 Ocak 2009 tarihinde Merkez Bankasının verilerine toplam bankacılık sektörünün (aktiflerinin) varlıklarının GSMH ye oranı 27 %, banka sektörünün toplam sermayesinin GSMH ye oranı % 4, kredi yatırımlarının GSMH ye oranı da %18 olmuştur. Azerbaycan da genel olarak banka sektörüne göre sermayenin yeterlilik oranı (öz sermayenin aktiflere göre oranı) %15 tir. (Azerbaycan Merkez Bankası nın verilerine göre minimum seviye %12 oranındadır). Azerbaycan bankalarının sermayelerinin yükseltilmesi için aşağıda belirtilen hususların yapılması gerekir: 1) Bireysel tasarruflardan istifade edilmesi, 2) Petrol sektöründen gelen para akımlarını borsada yeni çıkarılan menkul değerlerin alımına yöneltmek, 3) Yabancı sermayenin Azerbaycan bankacılık sistemine iştirakini daha etkin duruma getirmek, 4) Sermayenin düzenlenmesi ve serbest piyasanın oluşması için olanak sağlamak, 5) Tüzüklerine göre kaynağı az olan bankaları daha büyük bankalarla birleştirilmek ve banka grupları oluşturmak. Banka sisteminin modernleştirilmesi sürecinde ticari bankaların sermaye miktarını artırmak amacıyla, çeşitli bankalar bir araya getirilmeli ve birleştirilme tecrübesi geliştirilmelidir.
17 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 189 Azerbaycan bankalarının sermayesinin yükseltilmesi ve banka sisteminin gelişmesi için daha çağdaş bir metot olan IPO (Đnnal Public Offering) nun gerçekleştirilmesi gerekir. Bankaların ĐPO pazarına çıkışı toplam banka sistemi sermayesinin % 60 kadar artmasını sağlayacaktır. Ancak bankaların büyük bir kısmının kıymetli evrak pazarında (borsa), işlem yapma tecrübesi bulunmamaktadır Küresel Mali Krizin Azerbaycan Ekonomisine Etki Alanları Sovyetler Birliği sonrası kurulan ülkeler arasında krizden en çok etkilenenler, sırasıyla Rusya, Ukrayna, Kazakistan, Letonya, Litvanya, Estonya, Gürcistan, Ermenistan, Tacikistan olmuştur. Azerbaycan ekonomisi krizden en az etkilenmesine rağmen dünya ekonomisine entegrasyon süreci içerisinde bulunduğundan, diğer finansal piyasaların Azerbaycan ekonomisini etkilememesi söz konusu değildir yılı ortasında Azerbaycan ekonomisi de olumsuz dış gelişmelerden etkilenmiştir. Kriz etkisini, petrol fiyatlarında düşüş şeklinde göstermiş ve ihracata dönük ürünlerde azalış yaşanmıştır. Bankacılık sektöründe yurtdışı borçlanmalara gidilmesi kısıtlanmış, yurt dışı para havaleleri seviyesi hızla düşmüştür. Sonuçta ülke ekonomisi makroekonomik istikrarı bozacak risklerle karşıkarşıya gelmiştir: manatın devalüasyonu ve enflasyonda artış, finansal istikrarın bozulması, kredi portföyünde kalite düşüşü ve bankaların ödeme gücünün azalması, mevduatların geri çekilmesi, ekonominin kredilendirilmesine son verilmesi ve ekonomik durgunluğu oluşturacak eğilimin yükselmesi. Dünya küresel krizi Azerbaycan ekonomisine ana hatlarıyla etkisini 2008 yılı sonu petrol fiyatlarının aşırı düzeyde gerilemesiyle göstermiştir. Bu yüzden, örneğin West Texas Intermediate petrol markasının fiyatı varil başına 147 dolardan 2008 yılı sonunda 45 dolara gerilemiştir. Dünya fiyatlarının gerilemesi diğer ihracata dönük sektörleri de (ağırlıklı olarak metalurji, kimya sanayi) etkilemiştir. Sonuçta 2009 yılının ilk yarısında toplam ihracat geçen yılın aynı dönemiyle kıyaslandığında iki kez düşmüştür. Buna ilaveten bankalara yurtdışından fon sağlama oranında sert düşme olmuştur (Rustamov, 2010:18). Küresel kriz aynı zamanda ekonomi üzerinde psikolojik faktörlerin etkisini de güçlendirmiş, bu durum ilk olarak döviz piyasası ve bankacılık sektöründe görülmüştür yılı I. çeyreğinde komşu ülkelerdeki seri devalüasyonlar sonrası dolara olan aşırı talep mevduat ve para arzı büyüme oranlarını düşürmüştür. Küresel kriz Azerbaycan ekonomisini aşağıdaki alanlarda etkilemiştir: (1) Petrol ve diğer yakıt ihraç ürünlerinin fiyatının dünya pazarında azalması.
18 190 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 Đhracatın %90 ından, bütçe gelirlerinin ise %60 tan fazlası petrol sektöründen oluşmaktadır (Azerbaycan MB hesaplamalarına göre, petrol fiyatının %1 azalması neft dışı sektörün GSMH sini %0.13 azaltmakta; bütçe harcamalarının %1 azalması ise GSMH yi %0.3 düşürmektedir). (2) Uluslararası mali pazarda likidite yetersizliği veya bankalar arası kredi krizi sonucunda yabancı mali kaynaklara ulaşım olanaklarının sınırlanması. (3) Yurtdışında çalışan Azeri işçilerinin yurda döviz göndermelerinde azalmalar (sadece Rusya dan geçen sene 930 milyon dolar gelmiştir). Döviz göndermelerinin azalması tüketim hareketliliğini olumsuz etkilemektedir (dış borç kaynakları %1 azalırken, petrol dışı sektörlerin GSMH ye oranı %0.06 oranında azalmaktadır). (4) ABD ve AB ülkelerinde resesyon. Küresel talebin azalması sonucu (genellikle ABD ve AB ülkelerinde resesyon) hammadde dışı sektörlerin ihracatında azalma görülmektedir. Đhracatın azalması petrol dışı endüstri sektöründe artışı olumsuz etkilemektedir 16 Ocak 2009 da Bakanlar Kurulu toplantısında yıl sonuçlarını değerlendiren Cumhurbaşkanı Đlham Aliyev, krize karşı önlemler paketini açıkladı. Dünyadakı ekonomik gelişmeler bağlamında Azerbaycan ekonomisinin geldiği noktayı analiz eden Cumhurbaşkanı dünya ekonomik krizini dikkate alarak karar vermenin önemini açıklamıştır. Şema 2. Azerbaycan da Kriz Karşıtı Önlemlerin Öncelikleri Azerbaycan 'da Kriz Karşıtı Önlemlerin Öncelikleri Tüketici Fiyatlarının Azaltılması Zorunluluğu Tekelcilikle Mücadele Milli Bankalara Destek Politikası Reel Ekonomiye Yatırım Yapılması Sosyal Politikaların Güçlendirilmesi Endüstri Kurumlarının iç pazara Yönlendirilmesi Yiyecek Güvenliğinin Sağlanması Kaynak: Z.Mamedov, V. Zeynalov. Qlobal maliyyə böhranı kontekstində dövlət monetar idarəetmə sistemində antiböhran siyasət: dünya təcrübəsi və Azərbaycan modeli// AMEA-nın xəbərləri. Đqtisadiyyat seriyası. 2, 2010.c. 10. Bu devlet başkanının krize karşı verdiği ilk resmi açıklama olmuştur. Genel olarak dünya ekonomik krizinin özelliklerini yansıtan ve kriz karşıtı önlemlerin önceliklerini gösteren kriz önlem paketi de ilk kez açıklamıştır. Kriz önlem paketi ile hükümet ve Azerbaycan Merkez Bankası tarafından kabul edilmiş olan finansal istikrarın sağlanması ve ülkenin sosyo-ekonomik gelişmesi amaçlanmıştır (Şema 2).
19 Küresel Mali Kriz Ortamında Azerbaycan Bankacılık Sektörünün Yapısı, Özellikleri ve Sorunları 191 Azerbaycan Merkez Bankası nın Faaliyetinde Krize Karşı Alınan Önlemlerin Teknik Özellikleri Banka faaliyetlerinin sağlamlaştırılması için kontrolün kuralları Azerbaycan Cumhuriyeti nin, Bankalarla ilgili (VIII. Fasıl bankalarının mali bünyesinin sağlamlaştırılması) Azerbaycan kanunlarında bankalara konulan bazı cezalar ve yaptırımlar mevcuttur. Azerbaycan Cumhuriyeti nin 16 Ocak 2004 tarihli Bankalarla Đlgili Kanun un 47. maddesi bankalara karşı konulan cezai müeyyideleri gösterir. Merkez Bankası bu kanunun 47. maddesine uygun olarak şu düzenlemeleri uygulayabilir: Banka faaliyetlerinin (operasyonlarının) sınırlandırılması ve durdurulması; müdürün belirli süre için görevden uzaklaştırılması; banka ile ilgili şahısların bankalarla işlem yapmalarının durdurulması; mevduat kabulünün sınırlandırılması; başka kaynaklardan gelen meblağların sınırlandırması ve durdurulması; celp olunan yabancı bankaların yerli şubelerinin kurucularının parasından başka; diğer tüzel şahısların hesabında olan payın alınmasının durdurulması ve kaldırılması; yeni şubelerin açılmasını ve faaliyetlerini sürdüren şubelerin işinin durdurulması ve faaliyetlerine son verilmesi; mali imtiyazlarının verilmesinin durdurulması; kredilerin verilme usullerinin ve mevduat oluşturma siyasetinin değiştirilmesi; sermaye artırılması talebi; gelir hesabında kapital ihtiyatlarının oluşturulması talebi; aktiflerin keyfiyetine bağlı olarak hususi stokların veya bankanın zararı ölçüsünde sermaye tüzüğünün oluşturmasının azaltılması. Merkez Bankası 49. maddeye uygun bankalara aşağıdaki cezai müeyyideleri uygulayabilir: Azerbaycan Cumhuriyeti nin kanunlarına göre banka ve banka müdürü ile ilgili cezai müeyyideleri, Müdürleri görevinden uzaklaştırmak, Bankanın faaliyet iznini kaldırmak. Böylece, bugün krize karşı yapılan çalışmaların tümü yani, bankayı sağlamlaştırma planının hazırlamasından uygulanmasına kadar Merkez Bankasının kontrolü altında olur. Bankaların yeniden kurulması ve kontrolü Azerbaycan Cumhuriyeti Bankalar Kanunu nun VIII.bölümünde açıklanmaktadır. Azerbaycan Bankacılık Kanunu nda bankalara yönelik bir dizi önlemler ve yaptırımlar yer almaktadır. Merkez Bankası Kanunu nun 49. maddesine uygun olarak, bankalara aşağıdaki yaptırım kararları uygulanabilir: Azerbaycan Cumhuriyeti kanunlarında belirtilen durumlarda bankalara ve banka yönetiminde çalışanlara idari usulsüzlük cezaları kesilmesi; Merkez Bankası kararıyla yönetimi temsil
20 192 Amme Đdaresi Dergisi, Cilt 44 Sayı 3 eden çalışanların üst kademeden alınması ve gereğinin yapılması hususunda banka yönetimine acil uygulama yükümlüğünün verilmesi. Bankaların yeniden yapılandırılması doğrultusunda alınan köklü önlemlerinden bir tanesi de, bankalara Merkez Bankası tarafından geçici süreyle temsilcilerin atanmasıdır. Geçici süreyle atanan temsilcilerin 12 ay içerisinde görevlerini yerine getirmek zorunluluğu vardır. Özel durumlarda bu süre 6 ay daha uzatılabilir. Böyle bir kararın alınma nedeni, mevcut düzenleyici çerçevenin sağlanmasını gerektiren aşağıdaki koşullardan birinin oluşmasıdır: Bankaların sermayesinin Merkez Bankası nın öngördüğü asgari düzeyden, %25 den daha az olması veya %3 sermaye yeterlilik katsayısından daha az olması sonucu bankanın yükümlülükleri karşılama yeteneğini kaybetmesi, gecikme ile ilgili işlemlerin başlatılması, bankacılık lisansının kanunla iptal edilmesi. Son durum değerlendirmesi olarak anti-kriz önlem hedeflerinde, bankaların tüm faaliyet alanlarının sağlamlaştırılması yönündeki uygulamalar sıkı kontrol altında tutulmaktadır. Aksi durumda herhangi bir aşamadaki banka başarısızlıklarından sorumlu olan taraf, banka yöneticileri olacaktır. Uygulamadaki eksiklikler ya bankanın yeniden yapılandırılması veya banka lisansının iptali ile sonuçlanacaktır. Azerbaycan Merkez Bankasının Anti-Kriz Önlemleri Cumhurbaşkanı Đlham Aliyev tarafından 16 Ocak 2009 da açıklanan antikriz önlemleri arasında ulusal bankacılık sisteminin desteklemesi ve Azerbaycan finans sisteminin iyileştirilmesi ve güçlendirilmesi amacı önem taşımaktadır. Özellikle, yurt dışında yatırılan döviz rezervlerinden belirli bir miktarda, sadece reel ekonominin yönlendirmeleri şartıyla, güvenilir bulunan yerli ticari bankalara ek kamu kaynaklarını kullandırma olanağı öngörülmüştür. Hükümet ve Merkez Bankası, ekonomi üzerinde küresel mali krizin etkilerini en aza indirmek için anti kriz programının uygulanmasında hızlı davrandı. Alınan önlemler kriz dönemine çok daha dengeli bir devlet bütçesi, düşük dış ve iç borç, hem de önemli döviz rezerv varlıkları ile girilmesine katkıda bulunmuştur. 9 Temmuz 2009, Azerbaycan Cumhurbaşkanının fermanı ile, Merkez Bankası nın para politikasının ve bankacılık sistemini düzenleyici politikalarının esnekliğini artırmak üzere Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası Kanununa yapılan ek ve değişikliklikler yürürlüğe girmiştir. Bu değişikliklerin temelinde Merkez Bankasının çeşitli para ve sermaye benzeri krediler dahil olmak üzere, daha uzun bir süre için kredi verebilmesi yatmaktadır. Aynı zamanda Merkez Bankası, reel sektörü korumak amacıyla, devlet garantisi ile bankalara borç vermeye yetkili kılınmıştır.
Yıl: 24 Sayı:87 Nisan 2010 51 AZERBAYCANIN KREDİ VE PARA SİSTEMİ, GÜNÜMÜZDEKİ ÖZELLİKLERİ VE GELİŞME YÖNÜ Zahid MAMMEDOV 1, Ahmet YEMAN 2 ÖZET Bu çalışmada, Azerbaycan banka sektörünün pratik, teorik ve