Etik Ders Notları ( ilk 3 Ünite )
Etik sözcüğü Eski Yunanca bir sözcük olan Ethos tan gelir. Ethos un dayandığı köken ise ethika dır .Bu sözcüğün çoğulu ethe dir, ethe ilk anlamıyla söylenmek istenirse, canlı bir varlığın mekanı , hep gittiği , sığındığı yer demektir.
Ethos sözcüğü temelde bir insanın bir kişinin karakterini, huyunu ifade eden bir anlam taşımaktadır. Bir disiplin adı olarak kullanılan etik sözcüğünün temeli budur
Ethosun Latincesi Mores tir. Latince bu sözcük hem töre hem de karakter anlamına gelir.
Etik eskiçağda doğdu ve gelişmiştir. Bilgi alanı olarak felsefenin temel alanlarından biri olma özelliği taşır .
Sokrates, Platon, Aristoteles etiği bir bilgi alanı olarak kuran ve onun bilgi olma niteliğini en açık şekilde ortaya koyan filozoflardır.
Etik sözcüğünün asıl anlamı kişiyle ilgilidir. Moralis sözcüğünü ilk kullanan Cicero dur.
Etiğin temellerini atan filozof Sokrates dir. Sorgulanmamış bir yaşamın yaşanmaya değmediğini söylemiştir.
Etik ile Ahlak arasında temel farklar şunlardır, Etik, felsefenin 4 temel alanından biridir.Bu alanlar Varlık felsefesi, Bilgi Felsefesi, Mantık Felsefesi, Etik Felsefesidir. Etik bir bilgi dalıdır. Ahlak ise bizi her zaman kuşatan toplumsal nitelikli bir olgudur. Normlardan ve yasalardan oluşmuş bir olgudur. Ahlak yere ve zamana göre değişen ve geçerli olduğu toplumda yaptırım gücüne sahip çeşitli değer yargılar sistemleridir.
Etik, Felsefenin ilk ve temel alanı olan bilgi alanını oluşturmaktadır. Etiğin bir bilgi üreten alan olması ve etik, ahlakın bilgisini ortaya koyması için önemlidir.
Etik adı altında , normlar kurallar oluşturma yani bir ‘Ahlak ‘ oluşturma çabasına dönüşebilmektedir.
Etik, Felsefenin eski ve temel bir dalı iken ahlak, yere ve zamana göre değişen ve davranış belirleyen normlardan , ölçülerden oluşmuş çeşitli ahlaklar olarak kendini gösteren olgudur
Etik normlar ortaya koymaz. Normları inceleme ve değerlendirme konusu yapabilir.
İoanna Kuçuradi ye göre Ahlak ; ‘ Kişiler arası ilişkilerde davranışlara ilişkin geçerli kılınmış çeşitli değer yargıları sistemleri olarak karşımıza çıkan bir olgu olarak tanımlamaktadır.
Ötenazi – Kürtaj – Ölme Hakkı – Organ Verme – Organ Ticareti – Yapay Zeka – Teknoloji – Gen Teknolojisi – Nanoteknoloji – Nöroloji dir. Bunlara ek olarak Çevre Etiği ve Toprak Etiği de vardır.
İnsan ve Yaşamla ilgili her konuyla ilgilenir.
Eski Çağda Etiğin Temel sorusu : Doğru, adil iyi anlamında Mutlu yaşamın ne olduğu dur.
Araştırmalarda esas olan, Doğru olanı bulmak için gereken bilgiyi elde etme çabasıdır.
Eski çağdan sonra sürekli gündemde kalmamış, Aristoteles in ölümüyle Ortaçağda önemini yitirmiştir.
Yeni çağda Etiğin önem kazanmasında Descartes, Spinoza ( etika isimli kitap yazmıştır ) , Bacon önemli işlemler yapmışlardır.
Ünite Sonundaki Sorular veCevapları :
Felsefe tarihinde etik her zaman önemsenen bir alan olmamıştır.
Felsefe tarihinde Etik konularını ele alan ilk filozof Demokritos dur.
Euthymia ‘ Ruhun İyi Durumda olması demektir.
Etiğin temellerini atan filozof Sokrates dir
Algılama Etiğin kapsamında değildir.
Etik, Felsefesinin bir dalı olması Etiğin temel özelliklerinden dir.
Doğru ve Yanlış üzerinde düşünmemizi sağlaması Ahlakın özelliklerinden değildir.
ETİK TARİHİNDE ANAYAKLAŞIMLAR
MUTLULUK VE HAZZI TEMELALAN YAKLAŞIMLAR
İnsan çok iyi, amaçtır, kötü ise kaçınılacak şeydir Mutluluk, ulaşılmak istenen iyi bir şeydir, temel bir amaçtır
Etik tarihi Mutluluk ve hazzı sorgulayan bir yaklaşımla başlamıştır.
Mutluluk ve hazzı temel alan yaklaşımlar, eskiçağda sürekliliğini korumamıştır.
Jeremy Bentham ın başlattığı hazcı anlayış yeni bir anlayış kazanarak faydacılık adıyla bilinen yeni bir görüşün oluşumunda etkili olmuştur. Faydayı temel alan yaklaşımın birbirini tamamlayan üç ana kavram vardır, bunlar İnsan eylemlerinde ve yapılan işlerde elde edilen fayda, bu eylemler ve işlerden insana sağlanan refah ve elde edilen sonuçtur.
Mutluluk sorununu ilk ele alan filozof dur. Varlığın yapısı konusunda Atom düşüncesini ortaya attı.
İnsanın yaşamla olan bağı konusunda önemli düşünceler ortaya koymuştur.
İnsanın yapacağı en doğru ve en iyi şey, Hayatı olabildiği karda çok neşeyle ve olabildiği kadar az sıkıntıyla geçirmektir. Bunu gerçekleştirmek için yapılması gereken, a- ) içine düşülen durumundan çıkmayı yani duygulanımları yenmeyi önerir, b -) Ruhta hiçbir korkuya kaygıya boş kuruntuya tutkuya yer vermemektir. c - ) Aklı ve düşünme gücünü geliştirmektir.
Mutluluk ile haz arasında bir ilgi olduğunu savunur. Duyusal hazdan çok düşünsel hazza önem vermiştir. Mutlu yaşam için hazdan daha önemli olan şey ölçülülüktür. Mutlu ve iyi yaşam için Ölçülülük olmazsa olmaz bir koşuldur.
Olaylar durumlar karşısında başka kişilerle ilişkilerimizde doğru duruşun ne olması gerektiğini üzerine düşünmüştür.
İyi ve Mutlu Yaşam için Hazzı Temel alan yaklaşımın ilk örneği Sokratesçi Okullardan Kyrene Okuludur .Bu okulun kurucusu Aristippos tur. Okulun savunduğu temel düşünce : Haz yaşamda en temel şeydir, canlı varlığın yaşamının ana amacıdır. Hazzı getiren şey iyidir, acı veren şey ise kötüdür.
İyiyi belirleyen şey hazdır.
Haz, bütün eylemlerimizin yöneldiği şeydir. Bütün canlılar doğal olarak hazza yönelirler. İnsan için iyi olan tek şey hazdır, kötü olan her şey ise acıdır. Her türlü hazza yönelmeyi doğru bulmaz. Haz derken onun anladığı şey acısızlık durumudur.
İnsanı mutlu yapan şey, erdemin kendisi değil, verdiği hazdır. Mutlu olmanın koşulu hazdır
ERDEMİ TEMEL ALANYAKLAŞIMLAR
Hazzı ve Hazza dayalı mutluluğu temel alan yaklaşıma karşı çıkmıştır.
Bu yaklaşımı temsil eden filozoflar Sokrates – Platon – Aristoteles tir.
Bu yaklaşımın temeli iyi ve mutlu yaşamın ne olduğu değil, mutluluğu veren sağlayan temel kazanım olan erdemin ne olduğu sorusudur
Etiğin bilgi alanı olması konusunda en fazla katkıyı yapan yaklaşımdır.
· İyiyada mutlu yaşamın ve doğru eylemin bilgi ile ilişkisini ele alan ilkfilozoftur.
· Erdeminne olduğunu bilmek önemlidir. İnsan için önemli olan erdemdir ya da bilgidir.Kötü olan şey ise bilgisizliktir.
· Mutluyaşam için hazzı temel alan anlayışlara karşı çıkar, Ona göre insan doğru olanıyapmaya götüren tek şey bilgidir veya aynı şey demek olan erdemdir. İyi olan dayalnızca budur.
Sokratesci bir okuldur, erdemi temel alan bir yaklaşımı benimsemiştir. Bu okulun kurucusu, Antisthenes dir.
Etik amaçlara hizmet eden bilgi önemlidir.
Hocası olan Sokratese bağlı kalmış, İyi ve mutlu yaşamak için erdemi temel almıştır.
Mutluluk hazla değil, yalnızca erdemle ulaşılabilen, sağlanabilen bir şeydir.
Devlet isimli kitabında iyi ve mutlu yaşam için doğru eyle için, iyi ve mutlu yaşamsının olmazsa olmaz koşulu olarak gördüğü adalet üzerinde durur. Ona göre Adalet bilgelik ve erdem dir.
Platonun öğrencisidir. Temelde dayandığı nokta erdem ve erdemin bilgisi vardır. Erdemin huylar olduğunu söylemiştir.
Etiği en önemli felsefe alanı alanı saymıştır. Bu okulun en önemli temsilcileri kurucusu olan Kıbrıslı Zenon – Kleanthes – Khryssipos – Panaitios – Poseidonios – Seneca – Epiktetos – Marcus Aurelius Antoninus dur
Bu okula göre insandaki temel yatkınlık haz değil, kendini koruma güdüsüdür .
Erdemi temel alan yaklaşımın Eskiçağ da son temsilcisi Stoa Okuludur.
FAYDAYI TEMEL ALANYAKLAŞIM
Bu yaklaşımın temellerini Jeremy Bentham tarafından atılmıştır.
Bir eylemin değeri sağladığı fayda ile belirlenir.
METAETİK YAKLAŞIM :
Yeni felsefe arayışları içinde ortaya çıkmıştır Yani etiğin bilgi alanı olmadığını savunurlar bunlar Reichendbach – Ayer – Carnap ve Schlick tır.
Etik ve ahlakla ilgili soruların, yalnızca mantıksal bilgikuramsal veya anlambilimsel sorunlar yönünde ele alınması ve bu yönden yanıtlanması söz konusudur.
Demokritosun Etik anlayışı
İyi ve Mutlu yaşamak önemlidir
İyi ve Mutlu yaşam için iç dinginlik gerekir.
Ruhun ve esenliği ve içi dinginlik için duygulanmaları yenmek gerekir
Mutluluk için haz önemlidir
Hazcı Okul ile ilgili bilgiler
Yaşamda en temel şey hazdır. Haz getiren şey iyidir – Haz karşısında ölçülüğü de unutmamak gerekir
Duyusal hazlar, ruhsal hazlardan daha önceliklidir.
Erdemle ilgili bilgiler
Sokrates erdemin ne olduğunu bilmediğini söylemiştir. Sokrates e göre erdem bilgiyse öğretilebilir bir şeydir .
Sofistler erdemi araştırmadan öğretmeye çalışmışlardır.Sokratese göre doğru eylem için erdemin bilgisine gereklidir
Kynik Okulla ilgili bilgiler
İyi ve mutlu yaşamak önemlidir. Sokratesci bir okuldur, Bilgi yalnızca etik amaçlara hizmet etmelidir. İyi ve mutlu yaşam için hazdan bağımsızlaşmak gekeri.
Platon ile ilgili bilgiler
İyi ve mutlu yaşam için erdem en önemli şeydir. Erdemin bilgisi siyaset etkinliği için önemlidir
Hem günlük yaşamda hem siyaset yaşamında adil olmak mutluluğun koşuludur. Mutluluk ve mutsuzluk insan yaşamının en önemli konusudur
Aristotes ve Erdem ile bilgiler :
Etiği kuran filozoftur. Etiğin gelişimine en fazla katkıyı erdemi temel alan yaklaşım sağlamıştır.
Erdemleri ikiye ayırmıştır. Erdemin ruhun huyları olduğunu söylemiştir.
Kynik okulun düşüncelerine yakındır. Doğru eylemin koşulu doğru bilgidir. Erdemli olmak doğayı bilmek ve doğaya uygun yaşamaktır. Stoa okulunun kurucusu Kıbrıslı Zenon dur
Erdemi Temel Alan Yaklaşım la ilgili Bilgiler
Descartes her insanın felsefeyle uğraşması gerektiğini söylemiştir. Stoa Okulundan sonra etik araştırmalarda bir gerileme başlamıştır.
17.YY.Descartes erdemin yeniden araştırma konusu olmasında etkili olmuştur .Descartes e göre yanılgıya düşmememizi sağlayacak biricik şey doğru bilgidir.
Faydacılık ile ilgili bilgiler
Felsefe bilgi ortaya koyan bir alan değildir. Etiğin bir bilgi alanı olmasını sağlamıştır. 20.YY da ortaya çıkmış bir görüştür. Doğru eylem için doğru bilgiyi şart koşar .
SOKRATES VE SOKRATESCİOKULLAR
· Sokratese göre asıl araştırma konusu Erdem dir. İyi ve mutlu yaşam için erdemgereklidir. İlk yapılması gereken Erdemin ne olduğunu araştırmaktır.
· Herinsanın bilgiye ve erdeme ulaşabileceğini düşünmüştür. Bilgi ve erdeme çok önemvermiştir.
· Kötülükbilgisizlik ileri gelir. Doğru olanı yapmak için mutlaka bilgiye ihtiyaç vardır
· Yasalarıönemsemiştir. İyi ve mutlu yaşam için , Ölçülü olmak, alçakgönüllü olmak, Dostedinmek, Toplum işleriyle ilgilenmek, Yasalara uymak bu ilkelere uymak gerekir
· İyiyaşamak erdemli yaşamak demektir.
Mutluluk, haz karşısında bağımsızdır. Haz değil, erdem iyidir ve erdem balıca değerdir.
İster aile ister devlet olsun, her türlü toplumsal bağlanma kişinin bağımsız yaşamasına engeldir.
Yaşam da ana değer kişidir, esas olan dünya yurttaşlığıdır.
Erdem, öğrenilebilir bir şeydir ve öğrenildikten sonra da bir daha unutulmaz.
Hazcı Okul olarak da bilinir, Aristippos tarafından kurulmuştur
Haz iyidir düşüncesini benimsemiştir. İyi ve mutlu yaşam için haz elde etmek gerekir. Bu düşüncenin temelinde okulun kabul ettiği bilgi anlayışı vardır.
İnsan için esas olan şey bilgi için bilgi değil, yaşam için bilgidir. Haz kendi başına bir amaçtır. Önemli olan kişilerin yaşadığı anda haz elde etmesidir.
İyi ve mutlu yaşam için bilginin ve bunu göstergesi olarak erdemin önemi kabul edilmektedir. Bilgi önemlidir; çünkü hem doğru şekilde haz elde etmemizi sağlar, hem de içi dinginliğimizi bozabilecek mutlu olmamızı engelleyebilecek şeylerden etkilenmeme konusunda bize yardımcı olur. Önyargılarından, kuruntulardan tutkulardan kurtulmamıza yardım eder.
En önemli eseri Devlet tir. İnsan dünyasının önemli bir sorun alanı olan siyaset sorunlarının temelindeki etik sorunları ele alan bir çalışma ürünüdür.
Etik anlayışında 5 temel nokta vardır. Erdem – Adalet – İnsanın yada Ruhun Yapısı – İyi ideası – Siyaset yada Devlet tir .
İyi ve mutlu yaşam için Erdemin bilgisini ana şart olarak görmüştür.
Kharmides adlı diyaloğunda Bilgeliği ,
Protagoras adlı diyaloğunda erdemin bilgi olup olmadığını
Menon adlı diyaloğunda ise Erdemin ne olduğunu ve öğretilip öğretilemeyeceğini tartışmıştır.
Erdem, kişilerin yatkınlığına göre öğretilebilir.
Kimilerini mayasında Altın vardır, bunlar önder olacak kişilerdir, Kimilerin mayasında Gümüş vardır onlar yardımcılar veya koruyucular / bekçilerdir. Kimilerinin mayalarında demir veya tunç vardır onlarda esnaf ve çiftçilerdir. Bu üç tür yatkınlık içinde felsefi bilgiye ulaşmaya filozof olmaya dolayısıyla edemi kazanmaya en yatkın olanlar mayasında Altın bulunanlardır
4 tane Ana Erdem vardır, bunlar, Bilgelik ( yöneten kesimin erdemi ) - Cesaret veya Yiğitlik ( Koruyucu kesimin erdemi ) – Ölçülülük ( Üreten kesimin erdemi ) – Adalet ( Bütün sınıflarla ilgilidir ) tir.
İnsan ruhunun yapısının 3 kısımdan oluştuğunu söyler, bunlar
Ruhun Düşünen Yanı ( Logistikon ) : Ruh bununla düşünür, Akıl
Ruhun Düşünmeyen Yanı ( Alogon ) : Arzulanan yanıdır. Birtakım zevklerin doyumların yoldaşı olan bu yanıyla ruh sever susar acıkır başka arzulara kapılır. Arzu ve İştah
Ruhun Heyecanı ve Ruhun Öfkesi :
Felsefeyi doruğa çıkaran isimdir. Felsefenin temel dallarının sorunlarını sistematik olarak işlemiştir.
Kendinden önce dağınık şekilde ele alınan felsefeyi toplamış her birini kendi alanı içinde araştırmıştır.
Felsefi düşünen ve Gözlemci dir. Ontolojinin ve etiğin kurucusudur .
İnsanın bilme etkinliklerini 3 e ayırır. Bunlar
Teorik Etkinlikler : Matematik, Fizik ve ilk felsefe
Pratik Etkinlikler : Etik ve Politika
Poietik Etkinlikler : Ürün yada eser ortaya koyan etkinlikler dir.
İyi’ yi Dış iyiler – Bedenle İlgili İyiler – Ruhla ilgili İyiler olarak 3 e ayrılır.
İyi’ yi tanımlarken
Sırf kendileri için aranılan erdemler
İnsanın bu erdemlere göre etkinliği
Bu türlü bir etkinlikten duyulan sevinç olarak tanımlar .
Adaleti 2 ayırır
Dağıtıcı Adalet : Onurun, paranın yada toplumdaki yurttaşlar arasında bölüştürülebilir olan şeylerin dağıtılmasında söz konusudur.
Düzeltici Adalet : Kişiler arası ilişkilerde isteyerek veya istemeyerek olan alışverişlerde söz konusudur.
STOA OKULU VE EPİKOUROSOKULU
Kurucusu Kıbrıslı Zenon dur. Bu okulun doğa anlayışında Herakleitos’un Logos kavramının etkisi büyüktür.
İnsan aslında bir doğada varlığıdır. Her ne kadar düşünen ve akıl sahibi beden ve ruha bağlı bir akıldır
Normal Duygular : İrkilme , ürkme, utanma, pişmanlık duyma, doğadan, güzellikten sevinç duyma
Anormal Duygular : Haz ve acı, arzu ve korku ( tutku özelliği gösteren duygular )
İnsan doğası gereği akıllı ve düşünen varlıktır.
4 temel Erdem vardır.
Bilgelik : iyiyi kötüyü, doğruyu yanlışı ayırt etme bilgisi
Adalet : Borçlu olunanı verme bilgisi
Yiğitlik : Yapılması gereken ile kaçınılması gerekeni ayırt etme bilgisi
Ölçülülük : Kendini yenme ve ölçülü olma bilgisi
Okulun etik görüşü, Doğa – İnsan – Akıl birlikteliğinden oluşmuştur.
Demokritosun geliştirdiği Atomculuğa dayanarak benimsediği doğa anlayışından hareketle etki düşüncelerini ortaya koyar .
Felsefesin amacı, İnsanın dinginliğe ve mutluluğa ulaşmasına yardımcı olmaktır.
Felsefeni üç alanından biri olan Etik önem sırasına göre ilk sırada yer alır .
Etik insanların mutluluğa götürebilecek yolların neler olabileceğini söyler .
İyi ve mutlu yaşam için hazzı amaç olarak görür. Hazdan kasıt acısızlık durumudur. Hazza yönelmemizin temelinde acısızlığı istememizdir.
Haz, doğuştan bizim olan iyiliktir.
Sokrates in Felsefi Yaklaşımıile ilgili Bilgiler
Erdemli yaşamak önemlidir, Yasalara uymak gerekir, İyi ve mutlu yaşam önemlidir En büyük kötülük bilgisizliktir.
Sokrates ve SokratesçiOkullar ile ilgili Bilgiler :
Kynik Okul hazza karşıdır. Elis- eretria Okulu Sokratesçi bir okuldur – Kyrene Okulunun diğer adı hazcı okuldur – Kyrene Okulu ile Kynik Okul iyi ve mutlu yaşam konusunda karşıt düşüncededirler
Platon ile ilgiliBilgiler :
Platon adı takmadır – Sokrates in öğrencisidir ve Akademi ayı kurmuştur – Platona göre dört ana erdem vardır – Platon a göre mutlu yaşam için adalet en önemli sorundur – Kharmides adlı diyaloğun yazarıdır – Platon etik sorunlara çok önem vermiştir – İdea nın bilgisine ulaşma konusunda herkes aynı yatkınlıkta değildir.- insan ruhunu üç kısma ayırmıştır
Aristoteles İle İlgiliBilgiler
İyi ve mutlu yaşama önem vermiştir – Bilme etkinliklerini üçe ayırmıştır – Mutluluğun ne olduğunu araştırmıştır – iyi yi her şeyin arzuladığı şey diye ifade etmiştir.
Aristoteles ‘in Mutluluklaİle ilgili Görüşleri :
Mutluluk, ruhun erdeme uygun etkinliğidir- en iyi en güzel en hoş şeydir – kendisi için istenen bir şeydir – Erdeme uygun işler yapmak insan mutluluk ister
Aristoteles ‘in FelsefiYaklaşımı ile ilgili Görüşleri
Mutluluk herkes tarafından istenen bir şey olduğunu belirtmiştir – iyi yi sırf kendisi için aranılan erdemler olarak ifade etmiştir- Mutluluğun ne olduğunu onun erdemle olan ilgisini kurarak açıklamıştır – erdemleri iki türe ayırmıştır.
Stoa Okulu ile ilgilibilgiler
Stoa Okulu, doğa ile akıl arasında tam bir uygunluk olduğu düşüncesi benimsenmiştir – S.Okulu doğa bilgisine etiğe temel olması için önem vermiştir- S.Okulu Erdemli olmak için duygulanımlardan sıyrılmak gerektiğini savunmuştur – S.Okulunda insan için yalnızca erdemin iyi olduğunu söylenmiştir
Epikouros Okulu ile ilgiliBilgiler
Felsefenin ana amacı insanın dingin ve mutlu bir yaşam sürmesine yardımcı olmaktadır – Mutlu olmamıza en büyük engel ölüm korkusudur – Epikouros mutlu olmak için hazzın önemli olduğunu düşünmüştür – Doğanın Varlığın yapısı atomlardan oluşmaktadır
Eskiçağda Etik ile İlgiliBilgiler
Epikouros a göre doğa bilgisi ölüm korkusundan kurtulmamıza yardım eder.