Obama we orslar: täze tapgyra geçiş
Noıabr 09, 2012
Birleşen Ştatlaryň prezidenti Barak Obama we Orsıetiň prezidenti Wladimir Putin Los Kabosda, 2012-nji ıylyň 18-nji iıuny.
Prezidentlik ugrunda alnyp barlan saılaw kampanıalary soňlandy we Barak Obama ikinji möhlete baş wezipä saılandy. Indi Birleşen Ştatlar we Orsıet özara konstruktiw gatnaşyklary täzeden ıola goımaly.
Ikinji möhlete saılanmak diımek, birinjiniň gaıtalanmagy diımek däldir.
Köpleriň pikiriçe, Kreml Barak Obamanyň Birleşen Ştatlaryň prezidenti wezipesine saılanmagyny umyt edıärdi. Onuň garşydaşy, ozalky Masaçusets ştatynyň gubernatory Mitt Romni kampaniıa döwründe Orsıeti “iň esasy geopolitiki duşman” diıip yglan edipdi. Analitikleriň pikirine görä, Putin Obama Birleşen Ştatlaryň syıasatçylarynyň arasynda, näme etjegi belli däl-de, eıse etjek işini öňünden çaklap bolıan adam hökmünde garaıar.
Düıbi Londonda ıerleşıän “Center for European reform” atly guramanyň direktory Çarles Grant bu barada şeıle diııär: “Men ıaňyja Moskwada bolup, birnäçe adamlar bilen gürrüňdeş boldum. Olaryň käbiri hökümet, käbiri bolsa daşary syıasat bilen iş salyşıan adamlardy. Moskwa Obamanyň ıeňiş gazanmagyny umyt edıär. Olar Obama, nähilem bolsa, tanyş duşman gözi bilen seredıärler. Olar Obamany kän bir halap baranoklar. Mysal üçin, onuň raketa hüjüminden goranmak babatdaky planlary we şuňa meňzeş işleri bilen ylalaşmaıarlar. İöne olar Obamanyň haısy tarapdadygyny oňat bilıärler. Ors Dumasynyň bir agzasynyň maňa aıdyşy ıaly: Obama biziň köp ugurly dünıäde ıaşaıanymyza gowy düşünıär”.
Kreml öz islegini äşgär edenem bolsa, bu ıagdaı iki döwletiň arasynda 2009-2010-njy ıyllardaky “täzeden başlaıyş” görnüşdäki mähirli gatnaşyklaryň boljakdygynyň alamaty däldir. Grant: “Obama bilen prezident Dmitriı Medwedewiň ıola goıan “täzeden başlaışy” sözüň doly manysynda soňlandy. Putin üçünji möhlete prezidentlige saılandy we Waşington bilen Moskwanyň arasyndaky ysnyşyklar sumat boldy diısegem bolar. Ynha, şonuň üçinem, meniň pikirimçe, Obama ıeňiş gazanan hem bolsa, iki döwletiň arasynda öňküdenem beter sowuklyk bolar” diıdi.
Edilmeli aňsat işler bireııäm edildi. Mundan beıläk hyzmatdaşlyk ozalkysyndan artyk kanagatlandyrjy bolmaz.
Gysga möhletli “täzeden başlaıyşda” Waşington bilen Moskwa öz arasynda şertnama gol goıup, Eırana garşy dört ugurly sanksiıalar girizmekde, umuman, Jorj W.Buşuň döwründe dartgynlaşan ikitaraplaıyn düşünişmezlikleri azaltmak babatda ylalaşypdylar. Indi welin, has hem ıowuz meseleler gün tertibinde: NATO-nyň harby goşunlarynyň 2014-nji ıylda Owganystandan yza çekilmeginden soňky boljak ıagdaı, Eıran, Birleşen Ştatlaryň raketa hüjüminden goranyş planlary we Siriıa.
Waşingtondaky Petersen Halkara ykdysadyıet institutynyň baıry akademigi Anders Aslund şeıle diııär: “Edilmeli aňsat işler bireııäm edildi. Mundan beıläk hyzmatdaşlyk ozalkysyndan artyk kanagatlandyrjy bolmaz. Orsıet (Amerikanyň) raketa hüjüminden goranyş planyna şübheli garaıar. Has dogrusy, Putin muňa şübheli garaıar. Ynha, bu ıagdaı welin, has çetin bolar.”
Orsıet bilen gatnaşyklar Obamanyň administrasiıasynyň gün tertibindäki baş mesele bolmasa-da, Waşingtondaky Halkara stratigiki barlaglar merkeziniň Orsıet we İewraziıa programmasy boıunça bölüminiň direktory Endrıu Kuçins iki döwletiň arasyndaky ozalky syıasatyň täzeden işlenilip düzüljekdigini we iki taraply gatnaşyklary berkitmek üçin täze ugurlaryň boljakdygyny çaklaıar.
Orsıet-amerikan gatnaşyklary kyn döwürleri başdan geçirdi we häzirlikçe, gelejekde-de bu ıagdaı kyn bolmagynda galar.
“Orsıet-amerikan gatnaşyklary kyn döwürleri başdan geçirdi we häzirlikçe, gelejekde-de bu ıagdaı kyn bolmagynda galar. Meniň pikirimçe, soňky bir iki ıylda bolan özgerişleri we üıtgeşiklikleri nazara alyp, Obamanyň administrasiıasy Orsıet barada alyp barıan syıasatyny täzeden gözden geçirer. Nämeleriň boljagyny görmeli bolarys!” diıip Kuçins aıtdy.
Kuçinsiň pikirine görä, raketa hüjüminden goranyş babatdaky ters garaıyşlar, “arap baharyna”, aıratynam Siriıa meselesinde Orsıetiň reaksiıasy, 2011-2012-nji ıyllarda Orsıetde geçen we Günbataryň “demokratik däl” diıip baha beren prezident saılawlary, Birleşen Ştatlaryň Orsıet babatdaky syıasatyny täzeden gözden geçirmegine ıol açjak özgerişlerdir.
“Täzeden başlaışyň” özenini düzıän Owganystanda howpsuzlygy üpjün etmek boıunça iki döwletiň arasyndaky hyzmatdaşlyk dowam eder. Emma hatda bu ugurda-da, 2014-nji ıylyň ahyryna çenli Owgnystandan NATO goşunlarynyň yza çekilmegi bilen, düşünişmezlikler ıüze çykyp biler.
“Owganystan baradaky tagallalarymyzyň köp bölegini orslar goldar. İöne olar hem, dünıäniň dürli künjegindäki we Amerikadaky bir topar adamlaryň soraışy ıaly, käbir meseleleri, ıagny: Birleşen Ştatlaryň 2014-den soň owgan strategiıasy nähili bolar, Birleşen Ştatlaryň harby we howpsuzlyk güıçleri regionda (Owganystanyň içinde we daşynda) nähili ıaıbaňlanar diıen meseleleri soraga tutıarlar. Elbetde, bu ıagdaı hem Birleşen Ştatlar bilen Orsıetiň arasynda örän howply ylalaşmazlyk ähtimallygyna ıol açyp biler” diıip, Kuçins nygtady.
Moskwa Eıranyň dawaly ıadro programmasyna garşy indiki girizilmeli ykdysady sanksiıalara-da garşy çykdy. Bu ıagdaı hem öňümizdäki aılarda Waşington bilen Moskwanyň arasyna çöp atyp biler.
Ors telewizion kanallary mydama diıen ıaly Birleşen Ştatlary ters tarapdan görkezıär.
Analitik Grantyň bellemegine görä, ors-amerikan gatnaşyklarynda Ak tam edil Kreml ıaly has kesgitleıji rol oınaıar. Putin soňky aılarda özüni bu gatnaşyklar babatda örän syrly hem düşnüksiz alyp barıar diıip, londonly ekspert Çarles Grant sözüni şeıle dowam etdirdi: “Putiniň Amerika garşy örän düşnüksiz pozisiıasy bar. Bir tarapdan, haçan-da Meksikada geçen G20 ıygnagynda ol Obama bilen duşuşanda, maňa onuň örän konstruktiw çemeleşıändigi we Obama bilen işleşmek isleıändigi aıdyldy. Men soňky döwürler ors ıolbaşçylary bilen duşuşanymda, olar Amerika barada agressiwligiň deregine özlerini örän parahat hem çynlakaı alyp barıardylar. Beıleki tarapdan bolsa, ors mediasy we köpçülikleıin habar serişdeleri örän güıçli anti- Amerikan gürrüňleri edıär. Ors telewizion kanallary mydama diıen ıaly Birleşen Ştatlary ters tarapdan görkezıär.”
Düıbi Waşingtonda ıerleşıän Halkara barlaglar merkeziniň wekili Kuçins bu pikir bilen ylalaşıar: “Obama bu mesele babatda örän pragmatik çemeleşıär. Ol özüniň bile işleşip üstünlik gazanyp biljek hem ylalaşyp biljek halkara partnıorlary bilen işleşer. Ol muny birnäçe ıyl mundan ozal Dmitriı Medwedew bilen amala aşyrypdy. Wladimir Putin bilen işleşmek has çetin bolar” diıip, Kuçins belledi.