Önceki Yazısı<< 311. YAZISI >>Sonraki Yazısı
İBADETLERDE HİKMET-İ TEŞRİİYYE VE KURBAN İBADETİ’NİN ESRARI (I)
İBADETLERDE HİKMET-İ TEŞRİİYYE (İbadetlerin emredilme sebep ve gayeleri)
Mevla-i Zül-Celal vel-Kemal, “Hakim” ism-i şerifinin mucebince her işi bir hikmet ve maslahat üzere yapar ve yaratır. Onun, hikmete mugayir (abes) bir işi asla ve kat’a olmaz. Nitekim Maturidi bunu şu şekilde formüle etmiştir: Hz. Allah neyi emretti ise, o mutlaka iyidir, güzeldir ve insanların hayrınadır. Neyi yasakladı ise kötüdür, çirkindir ve kulların aleyhinedir. O yüzden fıkıhda: “Cenabı Hakk’ın helal ve haram kıldığı hükümler mutlaka kulların lehinedir” kaide-i külliyesi teşekkül etmiştir.
Eş ’ari de meseleyi şöyle ele almıştır: Allah emrettiği için bir şey güzel ve hayırlı; nehiy ettiği için de kötü zararlı olmuştur. Yine Eşaire, “Hz. Allah’ın her işinde mutlaka bir hikmet vardır ama onu akıl her zaman anlayamaz ve hikmetinden sual olunmaz.” Demiştir.
Binaen aleyh Şari’ Teâlâ, kullarının hem dünya ve hem de ahiret menafi ve masalihini gerçekleştirecek emir ve yasaklar koyagelmiştir insanlık tarihi boyunca. Bazı ibadetlerde hikmet, onların Mabudun bil-Hak tarafından emredilmiş olmasıdır. Çünkü ibadetler –ekseriyetle- taabbüdidir. Yani İnsan aklı, bunların hikmetlerini anlayamaz. Burada esas olan tutum ve anlayış şu olmalıdır: “Değil mi ki Rabbim emretti, mutlaka bunda bir hayır ve hikmet vardır, gerisi teferruattır.
Çünkü Hz. Allah bazı ibadetlerdeki hikmet ve gayeleri beyan etmiş veya akıl onun sırrına kısmen erebilmiştir. Bazılarını ise (lihikmetin=yine bir hikmetinden ve sebepten dolayı) gizlemiş olup akıl dahi buna vakıf olamamıştır. Beş vakit namazın rekatlarının adedi ve Hacc’ın birçok menasıkı gibi.
Bazı İbadetler ve Hikmetleri
a)- Allah’a iman etmenin sebebi
Bu âlemin var ve sonradan yaratılmış olup bir muhdise (yaratıcıya) ihtiyaç duyması Allah’ın varlığına; Yine kâinattaki işleyen kusursuz nizam ve intizam ise, eşi ve benzeri bulunmayan Halik Teâlâ’nın bir olduğuna kâfi delilidir. Bir kaç ayeti kerime görelim:
* قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ = Peygamberleri dedi ki: Gökleri ve yeri yaratan Allah hakkında şüphe mi var? (İbrahim, 10)
* لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ =Göklerin ve yerin mülkü o’nundur. O, diriltir, öldürür. O, her şeye gücü yetendir. (Hadid, 57)
* إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ =Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde aklıselim sahipleri için gerçekten açık ibretler vardır. (Al-i Imran, 190)
* وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ =Ve O, yaşatan ve öldürendir; gecenin ve gündüzün değişmesi O'nun eseridir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız? (Mü’minün, 80)
* لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ =Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka tanrılar bulunsaydı, yer ve gök, (bunların nizamı) kesinlikle bozulup gitmişti. Demek ki Arş'ın Rabbi olan Allah, onların yakıştırdıkları sıfatlardan münezzehtir. (Enbiya, 22)
Allah’a iman etmenin hikmeti ise
İmansız yürek sinede pas tutacağı için kişinin, dünyada ruh, akıl ve beden huzurunu temin etmesi; ahirette de ebedi saadet ve selameti kazanmasıdır. Nitekim bazı ayetler şöyledir:
* فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىَ لاَ انفِصَامَ لَهَا وَاللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ = O halde kim tâğutu reddedip Allah'a inanırsa, kopmayan sağlam kulpa yapışmıştır. Allah işitir ve bilir. (Bakar, 256)
*إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ = İman edip sâlih ameller işleyenlere ise, zemininden ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük kurtuluş budur. (Buruç,11)
b)-Namazın emredilme maslahat ve hikmeti ise ayeti kerimede şöyle beyan edilmiştir:
“اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ
(Resulüm!) Sana vahiy edilen Kitabı oku ve namazı kıl. Muhakkak ki, namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak elbette (ibadetlerin) en büyüğüdür. Allah yaptıklarınızı bilir. (Ankebut, 45)