Gadymy Merw arheologiıanyň mekanydyr
Aşgabatda Beıik Britaniıanyň ilçihanasy on ıyl mundan ozal açylypdy. Şol wagt, ilkinji gelen adamlaryň biride Halkara Merw Taslamasyndan Doktor Georgiana Herman-dyr. Şondan bäri hem, Beıik Britaniıanyň ilçihanasy Merwde arheologiıa işlerini geçirmek üçin, Türkmenistana gelıän britan topary bilen aragatnaşyk saklaıar. Merw dünıä mirasy bolup, b.e.ö. VI asyrdan XVI asyra çenli takmynan 2500 ıyl örňän we giňän şäher bolupdyr. Merw Günorta-günbatar Merkezi Aziıada uly şäher hem-de ähmiıetli Yslam merkezi bolupdyr. Geçen ıazda, Londonyň Uniwersitet Kollejiniň Arheologiıa institutyndan Tim Williams-yň ıolbaşçylygyndaky arheologik topar işlemek üçin, ıene-de Merwe gaıdyp geldi. PhD talyby Louise Kuk-yň goltgy bermegi bilen, Tim Türkmenistanyň ähli arheologiıa işgärleri üçin üç hepdelik okuw seminaryny geçirdi. Olar okuw seminarynyň dowamynda gorap saklamak meseleleri, arheologik meseleleri we arheologik başarnyklar dogrusynda derňew geçirdiler. Okuw seminarynyň maksady Erk Gala (b.e.ö.500) atlandyrylıan ir döwürki galaň goranyş bölümini anyklamakdy. Goranyş diwarynyň bir bölegi ıakyn wagtlarda ıagyş suwunyň akmagy bilen üsti açyldy. Häzirki döwrüň köp arheologiıa işleri arheologiıany weırançylykdan goramak üçin ony ıazgy etmeklikden we saklamaklykdan gelip çykıar. Londonyň Uniwersitet Kollejiniň talyby Nikki Harris we golaıdaky obalardan gelip işleıän ıerli, talantly işgärler diwaryň asyl nusgasy surata düşürlip, çyzgysy çyzylar ıaly ony arassaladylar hem-de gurum kerpiçleriniň umumy şekilini aıdyňlaşdyrdylar. Bu işler ıalyn hem-de ıiti ıagtylyk zerarly işlemek üçin ıeňil iş däldi. Bu işe irden sagat 6-da başlap öılän sagat 5-lerde dolanyp gelinıärdi. Sebäbi, günüň ıagty şöhlesi gurum kerpiçlerini we topragyň üıtgemegini görmekligi kynlaşdyrıardy. Okuw seminarynyň ahyrlarynda oňa gatnaşyjylar bu diwary takyk ölçemegi we çyzmagy öwrendiler. Soňra bolsa, ıerli topar ıagyş köwüni doldurdylar. Eger-de, siz Erk Galanyň ıokarsyna, ıagny syıahatçylaň geçelgesine ıöräp barsaňyz, ıeriň aşagyndaky gazylan we geljekki nesilleriň öwrenmegi üçin saklanyp goıulan diwary görersiňiz. Gorap saklamaklyk işleri Merw üçin örän möhüm meseledir: onuň töweregindäki ıerler gadymy döwürlerden bäri durkuny üıtgedipdir we durkunyň üıtgemegi gurum kerpiçleri gorap saklamaklygy kynlaşdyrıar. Merwe baryp görmekligi maslahat berıäris. Dünıäniň ençeme gadymy arheologik ıerleri syıahatçylardan ıaňa hyryn dykyn. Merwiň atmosferasyndan uzak ıyllaryň dowamynda durmuşyň nähili bolandygyny göz öňüne getirmek mümkin. Aıratyn, ıöne Merwde görüp bolmaıan zat hem 3-7 metr gazylmadyk şäheriň ıeriň aşagynda ıatmagydyr. İer astynda saklanyp galan, Merwiň geçen durmuşyna degişli örän köp maglumatlaryň henizem üsti açylmalydyr. Merwde tapylan el işleriniň käbirlerini görmek üçin Marynyň golaıyndaky ajaıyp muzeıe ıa-da Aşgabatdaky Milli muzeıe baryp görüň. Eger-de, siz şu güız paslynda Merwde syıahatda bolsaňyz, britan we türkmen arheologlarynyň bu gadymy ıer barada köp delilleri tapmak üçin iş alyp barıandyklaryny görmegiňiz mümkin.
Britaniyadaky bir siteden tapdym... belki peydasy deger diyip goydum. Sizdenem hayyşym Mervdaki taryhy yerlerinin suratlaryny goyayyn...
TÄZE MERWIŇ GALALARY
1221-nji ıylda Çingiz hanyň leşgerleriniň weırançylykly çozuşlaryndan soňra birwagtlarky gülläp ösen Merw ülkesi harabaçylyga öwrülıär. Merwiň mongol çozuşlaryndan öňki ıadygärlikleri gadymy ıa-da Köne Merw ady bilen mälimdir. Täze Merw diıen at bolsa ilkinji gezek XV asyryň birinji onıyllygynda Teımir leňiň ogly Şahruh bilen bagly tarayha girıär. 1396-njy ıylda Horasana häkim bellenen bu ıaş, gujurly hökümdar Gadymy Merwiň ummasyz meıdany tutup ıatan mes toprakly tekiz ıerleri bilen içgin gyzyklanıar. Bir mahallar durmuşyň joş alan ıerlerinde uly oturymly ıaşaışy ıola goımak maksady bilen ol ilkinji nobatda mongollar sebäpli Murgap derıasynyň tas 200 ıyllap ıumrulgy ıatan Soltanbent berkitmesini dikeltdirip, gömülen ıäpläry açdyrıar. 1407-1409-njy ıyllarda Şahruh ıörite niıetlenen plan esasynda Gadymy Merw läyer harabalarynyň ep-esli günortasyndan Täze Merwiň, ıagny soňra Abdyllahangala ady bilen biziň günlerimize gelip ıeten galanyň gurluşygyna başladıar.
a) Abdyllahan gala
Täze Merw galalarynyň ilkinjisidir. Şahruhyň döwürdeşi bolan taryhçy Abdyrazzak Samarkandynyň bellemegine görä Şahruh bu galanyň gurluşyk işlerini dolandyrmak žçin guramaçy emeldarlardan Alaeddin Kukeltaşy, Musany hem-de edenli hökümet işgäri Emiraly Şeıanyny belläpdir. Seıdip häzirki Baıramaly şäheriniň demirgazygyna sepleşip oturan, orta asyr döwrüne degişli Täze Merw galasy - Abdyllahan gala bina edilipdir.
Göwrümi boıunça gadymy Merw galalaryndan has kiçi bolan bu galanyň daş ıüzi 24×24×5 sm. ölçegdäki çig kerpiçler bilen, içi bolsa Soltan Sanjar mawzoleıiniňkä görä kiçeçräk dörtgyraň kerpiçler bilen, diwary her bir metr beıiklikde 5 sm. içe gidıän görnüşde salnypdyr. Galanyň gapdal diwarlarynyň uzynlygy 630 metrden 695 metre çenli bolup, olaryň saklanyp glan ıerleriniň galyňlygy 2,5-3 metrden 6 metre, beıikligi hem 5-7 metre çenli ıerıär.Galanyň daşyndan diwardan omzaşyp daşa çykıan egme görnüşli 44 sany gorag diňleri salnypdyr. Galanyň gündogar, günbatar we günorta diwarlarynda derwezeler bolupdyr.
b) Baıramalyhan gala
Bu gala Abdyllahangalanyň günbatar diwaryna sapylyp, üň ganat görnüşinde salnypdyr. Onuň salnan wagty barada alymlaryň arasynda kesgitli bir pikir ıok. Galanyň ady Merwe az wagtlyk hökümdarlyk eden (1782-1785 ıı.) gajar hökümdary Baıramaly hanyň ady bilen baglanyşdyrylıar.
GADYMY MERWIŇ GALALARY
Erkgala göwrümi boıunça gadymy Merw şäheriniň ulgamyna girıän galalaryň iň kiçisi bolsa-da, ıaşy boıunça iň ulusy, belentligi boıunça hem iň beıigidir. Onuň tutıan meıdany bary-ıogy 20 gektara barabardyr. Häzirki wagtda ol gala däl-de, dagyň çykmasy kyn baıyrlaryna çalym edıär. Onuň saklanyp galan beıikligi ortaça 25-28 metre ıetıär. Geçirilen köp sanly arheologik barlaglar galanyň ahemenitler döwrüne degişli hökümdaryň köşgi bolandygyny äşgär etdi. Erkgalanyň içinde köşkden başga-da uly edara jaıy, skladlar, gorhana, nökerler üçin kazarmalar bolupdyr.
B.e. öňki III asyryň ikinji ıarymynda selewkit hökümdary Antioh Soter özüniň güıçli goşuny bilen Merwe gelende, ol bu töwerekleriň bol suwuna, mes toprakly ıerlerine göz gyzdyryp, Merwi özüne paıtagt edinmegi, ony düıpli gurlan gala bilen berkitmegi ıüregine düwüpdir. Erkgala oňa darlyk edipdir. Şonuň üçinem ol bu galanyň günortasyndaky bag-bakjalyga bürenip oturan ilatly ıeri göz öňünde tutup, şol ıerden hem takyk oılanylan plan esasynda grekleriň gala guruş usulynda äpet galanyň gurluşygyna başladıar. Örän tiz wagtda bina edilen bu dörtgyraň galanyň diwarlary 6 metre ıetıän galyňlykda bolup, onuň her bir gapdal ganatynyň uzynlygy hem tas 1,5 kilometre ıetipdir.
Geçmişde “butparazlaryň galasy” ıa-da “kapyrgala” ady bilen tanalan bu gala biziň günlerimize GÄWÜRGALA ady bilen gelip ıetipdir. Ol 400 gektara golaı meıdany öz içine alıar. Orta asyryň Ibn al-Fakih, Idrisi, Makdisi ıaly arap dilinde ıazan awtorlarynyň işlerinden mälim bolşuna görä, Gäwürgalada iki sany erkek we aıal adamynyň şekili bilen bezelen Keımerzuban atly gadymy öıüň we sežde edilıän uly metjit jaıynyň bolandygy mälim. Gäwürgalanyň dört tarapky diwarlarynyň dördüsinde-de derwezeler bolupdyr, galanyň içine kanal çekilipdir, galanyň içki diwaryny deň dörde bölıän goşmak şekilli uly köçeler bolupdyr, bazar meıdançasy, degirmençiler we hazarçyllar kärhanasy ıerleşipdir. Antioh Soter Gäwürgalanyň daşyna 230 kilometre golaı halkalaıyn daşky galany hem saldyrypdyr.
Onuň bina edilen wagty seljuklar neberesiniň dolandyran wagtyna gabat gelıär. Ol seljuk soltanlary Mälik şa we Alp Arslan tarapyndan XI asyryň ikinji ıarymynda-XII asyryň başynda saldyrylan bolmaly. Bu hem onuň soltanlaryň saldyran galasy - Soltangala hökmünde adykmagyna sebäp bolupdyr.
Gapdal diwarlary 1,7den 2,2 kilometre çenli uzaıan Soltangala Gäwürgalanyň duldegşir günbatarynda ıerleşıär. Bu iki galanyň arasyndan bolsa gadymy döwürlwrden tä mongol goşunlary tarapyndan weıran edilıänçä uly ykdysady ähmiıetli kanal bolan al-Ruzeık (al-Razik) ıaby akypdyr. Soltangalanyň boıy 8-9 metre ıetıär, diwarlarynyň düıbi esasan 4,5 metre ıetıän galyňlykda pagsadan tutulypdyr. Iki metre çenli çürelip gidıän ıokarky gatlaklarynda bolsa 31×31×7 sm we 27×27×5 sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr.
Gäwürgala bilen deňeşdirilende Soltangalanyň diwarlary has gowy saklanypdyr.
d) Şähriıar gala
Şähriıar gala gadymy Mary şäher galalarynyň içinde iň kiçisidir. Bary-ıogy 20 gektara golaı meıdany tutıan bu galanyň diwarlarynyň salnyşynda belli bir forma eıerilmändir. Gala tutuşlygyn ıoıulan kwadrata çalym edıär. Ol esasan 27×27×6 sm ölçegdäki çig kerpiçlerden pagsa bilen aralaşdyrylyp salnypdyr. Häzirki wagtda gala diwarlarynyň saklanyp galan galyňlygy 2,8-3 metre, beıikligi hem 8-10 metre ıetıär.
Galanyň içiniň demirgazyk hem-de deirgazyk-günbatar böleklerinde kazarmalaryň, athanalaryň galyndylaryny, ortada we günorta-gündogarda hem edaradyr ıaşaıyş jaılarynyň harabalaryny görmek bolıar. Olardan ilkinji bolup göze ilıäni köşk jaıydyr. Köşgüň içinde bary-ıogy ıekeje süınmek zal bolup, ol öz wagtynda seljuk soltanlarynyň diwany-kabulhanasy bolup hyzmat edipdir.
e) Isgender gala hem-de kiçi Soltan gala
İerli halkyň dilinde şeıle atlar bilen tanalıan bu galalaryň ilkinjisi Soltan galanyň demirgazygynda, ikinjisi hem onuň günortasynda ıerleşıär. İerleşiş aıratynlyklaryny göz öňünde tutup, taryhçy alymlar olara /zleriçe “Demirgazyk aılaw” hem-de “Günorta aılaw” diıip at beripdirler. Döwri boıunça aılawlaryň ikisi-de Solatangaladan soň salnan bolmaly. Isgender galanyň 200 gektara golaı giň meıdany öz wagtynda Merw şäheriniň örän gür oturan ilatly ıeri bolupdyr. Eger-de kiçi Soltan galanyň gündogar bölegindäki Bureıda bilen Gifariniň guburlarynyň başujynda , Teımirleň döwründe salnan goşa binany hasp etmeseň, bu galanyň içinde gadymıetiň ıerden saılanyp duran ıekeje diwaryna-da gözüň düşmeıär.
i) Şaıym gala
Araplar döwrüne degişli ıadygärlikleriň biridir. Käbir alymlar ony Abu Muslimiň harby lageriniň galyndylary hasaplaıarlar. Şaıym gala Gäwürgalanyň 1,5 km. günorat-gündogarynda ıerleşıär. Onuň 1,28 kw.km. meıdany bolup, gala diwarlary pagsadan hem-de25×25, 5×5, 24-25×25 ölçegdäki çig kerpiçler, aram-aram hem 26,5 ×?×5 sm. ölçegde bolan kerpiçler ulanylyp salypdyr.
agajan Alla razy bolsun. Nirden alanyny aytsana...
Mende suratlar bar, hatda Mary şäherindäki müzeıin suratlary hem bar. Iň gysga wagtda olary galereıa şeklinda internete goıaryn.
nireden alanyma ıadyma düşenok :(
İöne şu sahypalaryň birinden şol linki tapypdym.
http://agajan.8m.com ıa-da .net
http://eyho.8m.com ıa-da .net
Restoratsiıadan soň Soltan Sanjar mawzoleıi.
Inede 2004 ıylynda bolan açylyşy barada habar, suratlarda ıaman tanyş adamlar bar.
wah şaherimizi göresim gelip başlady
hakykatdan hem ıaman tanyşlaı :)