Doğu Karadeniz: Oluşumu ve Tarihi – YıldırımOzan
Şub 7, 2013 593 3 0
“Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” Bu tümce, Gazi Mustafa Kemal’in Yunan Ordusu’na karşı yapılan Büyük Taarruz Savaşı’nda ordulara verdiği emirdir. Batı dememiştir, çünkü o günlerde yönler günümüzdeki gibi kuzey, güney, doğu, batı olarak değil, renklerle anılıyordu. Anadolu’ya Türkler ile Orta Asya’dan gelen bu geleneğe göre, batı için ‘ak’ kullanılmaktaydı. Doğu için ‘gök’, yani mavi; güney için ise ‘kızıl’ deniyordu. Anadolu’nun kuzeyindeki denizin isminin günümüzde Karadeniz olmasının birinci nedeni, çok eskilere dayanan bu gelenektir. Ancak Karadeniz için diğer denizlerden farklı bir durum vardır. Tarih boyunca her kültür kendi dilinde gerçek veya mecazi şekilde kara anlamına gelen bir isim vermiştir bu denize. Az sayıdaki kumsalın siyah renkli olması, ya da havanın çoğu zaman bulutlu olmasıyla denizin koyubir renge bürünmesi, bu ismi almasındaki nedenlerden bazıları olabilir. Ancak asıl neden, Karadeniz’in tekin olmayan karakterine bağlı olabilir. Gemilerin batması o kadar olağan bir durumdur ki, birinin yüzünü asık gördüğümüzde “Hayırdır, Karadeniz’de gemilerin mi battı?” deriz.
İlk önce bölgeye ismini veren Karadeniz’in oluşum sürecinden bahsetmenin doğru olacağı görüşündeyim. Yapılan jeolojik araştırmalar neticesinde, Karadeniz’in bin yıllar önce bir tatlı su göleti olduğu keşfedilmiştir. Son yapılan çalışmalarda bu göletin çevresinde neolotik dönem yerleşimleri de keşfedilmiştir. M.Ö. 10.000 yıllarında son buzul çağının sona ermesinden sonra deniz yükseklikleri 100 metre kadar arttı. M.Ö. 6000 yıllarında Marmara Deniz’ini sınırlayan set, bu baskıya daha fazla dayanamamış ve yıkılmış, ani bir su baskını ile günümüzde bildiğimiz Karadeniz’i oluşmuştur. Setin yıkılmasından dolayı oluşan su baskının Nuh Tufanı’nda anlatılan hikaye olduğunu savunana bilim insanları bulunmaktadır. Tuzlu suyun yoğunluğunun fazla olmasından dolayı altaki tatlı suyu sıkıştırmış ve oksijensiz bırakmıştır. Bundan dolayı Karadeniz’in dibinde yaşam yoktur. Buharlaşmanın daha az olmasından ve çok sayıda (50 orta, 13 büyük) nehir tarafından beslendiği için denizin tuz oranı azdır. Ayrıca, Karadeniz’den çıkmadan yaşayan tek balık türü sardalyadır.
Karadeniz ile ilgili en eski kaynaklar Yunan koloni zamanına aittir. Megaralılar Batı Karadeniz’de birçok koloni kurmuş ve bu sayede zenginleşmişlerdir. Onların gerisinde kalmak istemeyen Miletoslular da, koloni kurmak için daha ilerilere gitmek zorunda kalmışlardır. Doğuya yapılan bu keşifler ve ilk koloniler zamanında Karadeniz’e Pontus Euxeinos, yani ‘misafirperver olmayan deniz’ denmektedir. Miletosluların Karadeniz’in hırçın ve sert yapısından dolayı bu ismi verdikleri düşünülmektedir. Ancak aynı zamanda zenginliklerinin de kaynağı olmuştur. Bundan dolayı, bu bölgeye yapılan yolculuklar git gide artmıştır. Yunan mitolojisinde Argonautlar’ın Yolculuğu olarak bilinen hikayenin doğmasına sebebiyet vermiştir. Pontus Euxeinos denmesinin bir diğer nedeni de bu pek bilinmeyen zenginlikler ülkesine talebi azaltmak için insanları korkutmak olduğu da düşünülür. Ancak birkaç yüzyıl sonra Karadeniz, Pontus Euxeinos değil, Pontus Aexeinos, yani ‘misafirperver’ olarak anılmaya başlanır. İlk olarak MÖ. 4. yy.’da Pindaros’un eserlerinde gördüğümüz bu isim değişikliğinin sebebinin geçen zamanda bölgeyi iyice tanımaktan kaynaklandığı düşünülebilir. Bir başka neden ise Antik Yunanlıların misafirperver diyerek yaşanabilecek kötülükleri defetmeye çalışmaları da olabilir. Aexeinos kelimesinin fonetik olarak Persçe Ahşaena (karanlık, muzlim) veya İskitçe Ahşena (kara, karanlık) kelimelerine benzerliğinden de kullanılmış olabileceği düşünülmektedir.
Doğu Karadeniz’deki ilk güçlü krallık Helenistik dönemde kurulmuştur. Büyük İskender’in ölümünden sonra İskender’in İmparatorluğu, varisinin olmaması nedeniyle komutanlarının arasında paylaşılmıştır. Büyük İskender’in ölümü savaşların sonu olmamış, yeni kurulan devletler arasında daha fazlası için savaşlar çıkmıştır. Perslerin soylu bir ailesinden gelen bir kişi bu karışıklıktan yararlanmış ve Doğu Karadenizde ismini Antik Yunanca’dan alan Pontus isimli bir krallık kurmuştur. Adının anlamı ışık tanrısının armağanı olan Mithridates’in kurduğu ve birkaç kuşak boyunca Karadeniz’deki hükümranlığı sürecek krallığının en güçlü dönemini MÖ. 121 – MÖ. 63 yılları arasında yaşanmıştır. Krallığın sınırları Atina’ya kadar genişlemiş. Daha sonra sınırlarını genişletip Anadolu’yu işgal etmek isteyen Roma İmparatorluğu’na direnmiş ve Romalıların büyük komutanları Sulla, Luculus ve Pompeius ile savaşları girişmiş ancak başarılı olamamıştır.Son Pontus Kralı VI. Mithridates Eupator Pompeius’a yenilip, kendini öldürtür.
Beyaz Orman Gülü – Rhododendron Ungernii
Pontus ve Roma arasında geçen savaşların ilginç bir yanı vardır. Belki de tarihin ilk kimyasal silahı bu savaşlarda kullanılmıştır. Strabon (MÖ. 1. yy. – MS. 1. yy.) olayı şu şekilde anlatmaktadır: “Hepkometler, Pompeius’un ordusu dağlık ülkeden geçerken; üç Roma bölüğünü imha etmiştir. Bunlar, ağaç sürgünlerinde elde edilen delibalı kaselere yol üzerine bıraktılar ve askerler bunu yiyip bilinçlerini kaybedince onlara saldırarak kolayca hepsini saf dışı ettiler.” Yani görüldüğü üzere, Mitridates’in ordusu Romalı askerle karşılaşınca apar topar kaçmış ve kaçarken birçok eşyayı da yolda bırakmış. Bu ordunun geri çekilişi gibi gözükse de, aslında bir taktiktir. Romalılar her dönemde olduğu gibi o zamanlarda da değerli olan balı bulunca zaferlerini kutlamak için şarapları ile karıştırmışlar. Neticesinde deli bal etkisini göstermiş. Mitridates’in ordusu baskın yaparak Romalı askerleri çoğunu öldürmüş. Deli bal ile ilgili en eski kaynak ise Xenophon’un Anabasis isimli eserinde geçer. MÖ. 400 yıllarında yurtlarına geri dönemeye çalışan Yunanlı askerlerin bölgeden geçerken yaşadıklarını anlatır: “Bu köylerde onları şaşırtan bir tek şeyle karşılatılar: Birçok kovan vardı ve bu kovanlardaki peteklerden bal yiyen askerler kustular, ishal oldular ve içlerinden hiçbiri ayakta duramıyordu; az yiyenler körkütük sarhoş olmuş insanlara,çok yiyenlerse azgın çılgınlara, hatta can çekişen insanlara benziyorlardı. Bu durumda birçoğu bir bozgun sonrasındaymış gibi yere serilmiş, büyük bir umutsuzluk başlamıştı. Ertesi gün kimsenin ölmediği görüldü ve sarhoşluk yaklaşık olarak bir gün önce başladığı saatte geçti. Üçüncü ve dördüncü gün müshil almış gibi bitkin düşmüş bir halde ayaklandılar.” Günümüze deli balın sarı orman gülünden (Rhododendron Luteum, yöredeki ismi Komar/Kumar) kaynakladığını bilmekteyiz. Günümüzde de deli baldan kaynaklanan zehirlenmelerle karşılaşmaktayız.
Roma hükümranlığı daha sonra yerini Doğu Roma’ya, yani Bizans’a bırakmıştır. Ancak 1204’te Latinler Constantinopolis’i (İstanbul) ele geçirince Bizans’ı yöneten Paphlagonia kökenli Komnenos hanedanlığı Constantinopolis’ten kaçmış ve Trebizond’da (Trabzon) Komnenos Krallığı’nı kurmuşlar. 1461 yılına kadar varlığını sürdüren krallık günümüzde bölgede bilinen en önemli eserlerin de yapılmasını sağlamıştır. 1461 yılında ise Fatih Sultan Mehmet tarafından ele geçirilmiş ve Osmanlı dönemi başlamıştır.
Osmanlı zamanında Pontik Rumları, Ermeniler ve Gürcüler, Müslümanlarla beraber bölgede yaşadıklarını nüfus kayıtlarından biliyoruz. Günümüzde ise Artvin’in doğusunda Macahel olarak bilinen bölgede Gürcüler varlıklarını sürdürürken, Pontik Rumları ve Ermeniler’in varlıkları son bulmuştur. Bölgede yaşayan Rumlara Pontik Rumu denmesinin nedeni ise Komnenos Krallığından beri burada yaşamını sürdüren insanların dillerinde ve kültürlerinde bir farklılık olmasıdır. Hatta mübadele ile Yunanistan’a gidenler memleket hasreti çekmenin yanında, orada yaşayan Yunanlılarla aynı dili konuşmadıkları için yabancı konumuna düşmüşlerdir. Doğu Karadeniz’de varlığını sürdüren etnik gruplardan en bilinen ikisi, Lazlar ve Hemşinliler’dir. Bir sonraki yazının/yazıların konusu Lazlar’ın ve Hemşinliler’in kültürleri ve yaşadıkları coğrafya olacaktır.
(Kaçkar Milli Parkı, Doğu Karadeniz’in fiziki özellikleri ve Lazlarla ilgili yazıyı http://yildirimozan.com/dogu-karadeniz-kackar-milli-parki-fiziki-ozellikleri-ve-lazlar linkinden okuyabilirsiniz.)