David Copperfield | Bergin, Azize; Dickens, Charles | download
Strona główna David Copperfield
Dickens butun eserleri arasinda en cok bu romani severdi. Bu, belki de "David Copperfield"in kendi hayati uzerine kurulmus bir roman olusundan ileri geliyordu. Gercekten unlu Ingiliz romancisi, dehasinin en buyuk kudretini bu romaninda gostermis, ruhundaki canliligi, gozlemlerindeki guclulugu, teknigindeki saglamligi bu romaninda olumsuzlestirmistir diyebiliriz. oyle ki, Dickens denince, ilk once akla -pek hakli olarak saheseri kabul edilen- bu romani gelir. Orada, merakli olanlar baskahramaninin cevresinde donerken, bu arada daha baska kisiler, cesitli karakterlerin ornekleri olarak yasamakta, bunlarin her biri dahi romancinin kaleminden aldiklari isikla canlanmaktadir. Endustrinin emekleme caginda, kapitalizmin acimasizligi altinda, gunde on alti saate varan calisma kosullariyla ezilen isciler... Donemin Ingilteresinin, uretim mekanizmasinin ve toplumun Dickens tarafindan ustaca cizilen portresi...Sayfa Sayisi: 611Baski Yili: 2004Dili: TurkceYayinevi: Alfa Yayincilik
Alfa yayınları 1403. 75 Dünya klasikleri dizisi
Pobierz (epub, 959 KB)
CHARLES DICKENS 1812’de Landport’ta doğdu. Babası veznedardı. On yaşına geldiğinde babası maddi bakımdan güç durumlara düştü ve ailece Camden Town’ın yoksullar mahallesine göç ettiler ve küçük Charles da okuldan alındı. Böylelikle yazar, çocuk yaşta bir kundura fabrikasında çalışmak zorunda kaldı. Daha sonraları bir avukatın yanında çalışmaya başlayan yazar, genç yaşta mahkemelerde hayatın içyüzünü öğrenmeye başladı, Gözlemleri onu yazmaya itti. Daha yirmi iki yaşında gazete yazıları ses getirmeye başladı. Mizah diliyle yazdığı Picwick Papers 1837’de yayımlandı, ilk romanı Oliver Twist onu henüz yirmi altı yaşındayken büyük bir romancı olarak dünyaya tanıttı. David Copperfield, Antikacı Dükkânı, İki Şehrin Hikâyesi gibi başyapıtların yazarı Charles Dickens, hayat geçimi uğruna verdiği yorucu çalışmalar sonucunda sağlığını yitirerek 1870 yılında öldü.
AZİZE BERGİN 1932 yılında İstanbul’da doğdu. Çocukluğu Bursa’da geçti. Amavutköy Amerikan Kız Koleji’nde öğrenim gördü. 1950 yılında gazeteciliğe başladı. 1952 yılından beri gazetecilikle çevirmenliği sürdürüyor. Çeşitli yayınevlerinde yayınlanan çeviri kitaplarının sayısı 200’den fazladır.
Alfa Yayınları : 75
Dünya Klasikleri Dizisi: 1403
Türkçesi: Azize Bergin
Özgün Adı: David Copperfield
Birinci Basım : Ocak 2004
ISBN : 975-297-424-4
Yayıncı ve Genel Yayın Yönetmeni: M. Faruk Bayrak
Yayın Koordinatörü ve Editör: Cahit Akın
Dizi Editörü : Halil Gökhan
Pazarlama ve Satış Müdürü : Vedat Bayrak
Copyright © 2003, ALFA Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti.
Bu çevirinin tüm yayın hakları ALFA Basım Yayım Dağıtım Şan. ve Tic Ltd. Şti.’ye aittir.
Yayınevinden yazılı izin alınmadan kısmen veya tamamen alıntı yapılamaz,
Ticarethane Sk. No: 53 34410 Cagaloğlu, İstanbul
Tel : (212) 511 5303-513 8751-512 3046 Fax : (212) 519 33; 00
Burç Sinema Pasajı No: 34
Tel: (224) 223 60 16
Kendi hayatımın kahramanı olacak mıyım, yoksa bu mertebeyi bir başkası mı alacak, bunu şu sayfaların göstermesi gerekiyor. Hayatıma, hayatımın başlangıcından başlamış olmak için bir cuma gecesi, saat tam on ikide doğduğumu belirteyim. (Bana böyle dediler, bende inandım.) Dediklerine göre, saatin çalmasıyla benim de ağlamaya başlamam bir olmuş.
Hastabakıcı hemşire de, şahsen tanışmamız ihtimalinden aylarca önce benimle pek ilgilenen, komşu ebeler de, doğum günümü, saatini dikkate alarak, birincisi, hayatta mutsuz olacağımı, İkincisi, hayalleri, ruhları görmeye hak kazanacağımı ileri sürmüşlerdi. Onların inancına göre, hangi cinsten olursa olsunlar, cuma gecesinin geç saatlerinde doğan bütün çocuklarda bu iki özellik olurmuş.
Birinci özellik için burada bir şey söylemem gereksiz, çünkü kehanetin doğru ya da yanlış çıktığını hiçbir şey tarihçemden daha iyi belirtemez. İkincisine gelince, bebekliğimde bu özelliğimden faydalanmışsam, ona bir diyeceğim yok, ama şimdiye kadar böyle bir durumla karşılaşmadım. Yalnız, bu özellikten yoksun kalmış olmaktan da şikâyetçi değilim; şimdi bir başkası bundan yararlanıyorsa, ne âlâ, güle güle kullansın diyeceğim.
Başımda, gazetelere ilan verilerek on beş altın gibi pek ucuz bir fiyata satışa çıkarılan bir zar tabakasıyla doğmuşum. O devirde denizciler parasız mıydılar, yoksa inançtan yoksundular da mantar can yeleklerini mi tercih ediyorlarmış, bilemeyeceğim; bütün bildiğim şu ki gazetedeki ilana bir tek teklif gelmişti; bu da, senet kırarak geçinen bir avukattandı; adam nakit olarak iki lira vermek, gerisini de İspanyol şarabıyla ödemek istiyordu; boğulmamayı garantilemek için daha yüksek bir fiyat vermekten kaçınmıştı. Böylece, ilanımız da tam bir zararla sonuçlandı. İspanyol şarabına gelince, benim sevgili anneciğimin kendi şarapları çoktan pazara çıkmıştı. On yıl kadar sonra da zar, bizim tarafta, bir eşya piyangosuna dahil edildi. Piyangoya elli kadar üye, adam başına yarım altın ödeyerek katılmışlardı. İkramiyeyi kazanan da beş şilin verecekti. Ben de oradaydım, bir parçamın bu şekilde teşhir edilmesi beni pek sıkmış, şaşırtmıştı. Hatırladığıma göre, zarı eli sepetli bir yaşlı kadın kazandı; kadın beş şilingi sepetinden bozuk para olarak gururla çıkarıp uzun bir süre saydı da öyle verdi. Kadının boğulmayıp doksan iki yaşında öldüğü de, buralarda inanılmaz bir olay olarak uzun süre hatırlanacaktır. Anladığıma göre, kadının sonuna kadar en çok övündüğü şey de bir köprüden geçmek zorunda kaldığı zamanların dışında, hiç su üzerinde dolaşmamış olmasıymış. Çok sevdiği çayının üzerine yemin ederek denizcilerin, dünyayı “dört dönmeye” heveslenen kimselerin dinsiz olduklarını, onlara kin beslediğini söylerdi. Ona bazı verimli şeylerin, mesela çok sevdiği çayın bu kötü sayılan maceralar sayesinde elde edildiğini anlatmak boşunaydı. Her defasında deniz yolcularını daha şiddetle eleştiriyor, “Dünyayı dört dönmeyiverelim,” diyordu.
Ben de şimdilik, fazla dört dönmemek için, doğumuma dönüyorum.
Suffolk’ta Blunderstone semtinde ya da İskoçların dedikleri gibi “oralarda bir yerde” dünyaya gelmişim. Ben, babası öldükten sonra doğmuş bir çocuğum. Benim gözlerim bu dünyanın aydınlığına açıldığı zaman, babamınkiler kapanalı altı ay olmuştu. Şimdi bile onun beni hiç görmemiş olması, bana tuhaf gelir, hatta onun kilisenin avlusundaki beyaz mezar taşıyla kurduğum ilk çocukça ilişkilerin anıları, geceleri bizim küçük odamız sıcakken, aydınlıkken, onun gecenin karanlığında yapayalnız yattığını, kapılarımızın zalimce onun üstüne kilitlenip sürmelenmiş olduğunu düşünmenin verdiği o anlatılmaz acı, bana daha da garip geliyor.
Babamın teyzesi, yani benim büyükteyzem -ki sırası geldikçe ondan daha çok söz etmek zorunda kalacağım- ailemizin en başta geleniydi. Zavallı annemin bu resmi kişiye karşı duyduğu nefreti yenip de adını ağzına alabildiği zamanlar -bu pek seyrek olurdu- Betsey dediği bu Bayan Trotwood kendisinden çok genç, yakışıklı biriyle evlenmişti. Ama, adamın sadece dış görünüşü hoştu, içi hiç de dış görünüşü gibi değildi: Betsey Teyze’yi dövdüğü sanılıyordu; hatta bir keresinde de onu ikinci katın penceresinden aşağı itmeyi bile denediği söyleniyordu. Bu karakter uyuşmazlığının belirtileri, Betsey Teyze’yi kocasına para verip iki taraflı anlaşmayla ayrılma kararını vermeye zorlamıştı. Adam, bu parayla Hindistan’a gitmiş, ailede yayılan bir inanılmaz efsaneye göre, orada “babun” cinsi bir maymunla fil üstünde gezerken görülmüştü. Ben hikâyede sözü edilenin bir “babu” ya da “bir begüm” olduğunu sanıyorum. Her neyse, on yıl sonra da Hindistan’dan ölüm haberi gelmişti. Bu haberin büyükteyzemi ne şekilde etkilediğini hiç kimse bilmiyordu; çünkü ayrılma kesinleşir kesinleşmez genç kızlık soyadına dönmüş, çok uzakta, deniz kıyısında bir köyde ev alıp bir hizmetçiyle beraber oraya yerleşerek, kimseyle görüşmeden yarı münzevi bir hayat sürmeye başlamıştı.
Sanırım, bir zamanlar babam onun en çok sevdiği insanmış, ama annemi balmumundan bir bebeğe benzettiği için babamın onunla evlenmesine pek kızmıştı. Annemi hiç görmemişti, ama o zamanlar daha yirmi yaşına bile basmamış olduğunu biliyordu. Babamla Betsey Teyze bir daha hiç karşılaşmadılar. Evlendiklerinde babamın yaşı anneminkinin iki misliymiş, sağlık bakımından da çok nazik bir durumdaymış. Daha önce de söylediğim gibi bir yıl sonra, yani ben dünyaya gelmeden altı ay önce ölmüş.
İşte o olaylı, önemli dediğimden ötürü beni mazur göreceğinizi sandığım o olaylı cuma akşamı durum böyleydi. O zaman durumu bildiğimi iddia edemem, ondan sonra olanları da anılarıma dayanarak hatırlamama imkân yok.
Annem ateşin karşısında pek hasta, üzgün bir halde oturuyormuş, gözyaşları arasında ateşi seyredip, hem kendine hem de onun gelişinden hiç de heyecan duymayacak bir dünyaya adımını atacak olan babasız küçük yabancıya da acıyormuş. Dediğim gibi annem, o açık, rüzgârlı mart günü pek ürkek, üzgün, önündeki savaştan sağ kurtulabileceğinden pek şüpheli bir halde oturuyormuş. Gözlerini kurulamak için başını kaldırıp karşıki pencereye baktığı zaman yabancı bir kadının bahçede yürüdüğünü görmüş. Bunun Betsey Teyze olduğu ikinci bakışında annemin içine doğmuş. Batmakta olan güneş, bahçenin korkuluğunu aşarak, yabancı kadının üzerinde parlıyor, o da sadece kendisine özgü dimdik vücuduyla, sert adımlarıyla kapıya yaklaşıyormuş.
Kadın, evin önüne geldiği zaman kimliğini kesin olarak belirten ikinci bir hareket daha yapmış. Babam onun normal bir Hıristiyan gibi pek nadir davranabildiğini sık sık söylermiş. Şimdi de kadın, kapıyı çalacak yerde, kenardaki pencereye burnunu dayayıp içeriye bakıyormuş. Zavallı anneciğimin dediğine göre burnunu pencereye öyle dayamış ki bir anda burnu bembeyaz, yamyassı kesilivermiş. Annemi bu öylesine korkutmuş ki, bir cuma gecesi doğmamı Betsey Teyze’ye borçlu olduğumu her zaman düşünürüm.
Annem korku içinde koltuğundan kalkıp, onun arkasındaki köşeye sığınmıştı. Betsey Teyze, odanın öbür ucundan başlayarak, ağır ağır içerisini incelemeye koyulmuştu. Fıldır fıldır dönen gözlerini en sonunda anneme çevirmişti. Sonra da daima kendisine itaat edilmeye alışmış kimselere özgü bir hareketle, anneme, gelip kapıyı açmasını işaret etmişti. Annem de gitmişti.
Betsey Teyze: “Yanılmıyorsam Bayan David Copperfield’siniz,” dedi. Bunu annemin yas elbiselerinden ve durumundan anlamış olacaktı.
Annem, hafif bir sesle: “Evet,” dedi.
Konuk: “Ben de Bayan Trotwood’um,” dedi. “Adımı duymuş olmalısınız.”
Annem bu onuru kazanmış olduğunu söyledi, ama bir yandan da bunu pek de onur saymadığını belli ettiğinin farkına vararak sıkılmıştı.
Betsey Teyze: “İşte şimdi de kendisini görüyorsunuz,” dedi.
Annem başını öne eğdi, içeri buyurmasını rica etti. Annemin çıktığı oturma odasına birlikte girdiler. Koridorun öbür ucundaki misafir odasının ocağı babamın cenazesinin kaldırıldığı günden beri yakılmamıştı. İkisi karşılıklı oturup da, Bayan Betsey hiçbir şey söylemeyince annem bir süre kendini tutmaya çalıştı, sonra da ağlamaya başladı.
Betsey Teyze telaşla: “Yok yok yok! Bunu yapma!” dedi. “Hadi bakayım sus.”
Ağlamamak annemin elinde değildi; onun için, ağlaması bitinceye kadar ağladı.
Betsey Teyze: “Başlığını çıkar da yüzünü göreyim, yavrum,” dedi.
Annem, başlığını çıkarmak istemese bile, bu garip teklifi reddetme cesaretini kendinde bulamayacak kadar çok korkuyordu ondan. Kendisine söyleneni yaptı; elleri öylesine titriyordu ki, bu işi yaparken o yumuşacık gür saçları da çözülmüş, yüzüne dağılıvermişti.
Betsey Teyze: “Hay Allah!” diye haykırdı. “Sen daha küçük bir bebeksin, ayol!”
Annem yaşından daha genç gösteriyordu. Zavallıcık sanki kendi suçuymuş gibi, başını eğip hıçkırarak ne yazık ki çocuk yaşta bir dul kadın olduğunu, yaşarsa çocuk yaşta bir anne olacağını söyledi. Bundan sonra ortaya çöken kısa sessizlik sırasında Bayan Betsey’in onun saçlarını kaba olmayan bir tavırla okşadığını hisseder gibi oldu, ama umutla, ürkek ürkek başını kaldırıp bakınca, kadının ellerini bir dizinin üzerinde kavuşturmuş, ayakları ocağın korkuluğuna dayalı oturmuş, ateşe baktığını gördü.
Betsey Teyze birdenbire: “Allahaşkına, niçin Kuşevi dediniz?” diye sordu.
Annem: “Evi mi kastediyorsunuz, efendim?” dedi.
Betsey Teyze, gene: “Niçin Kuşevi?” dedi. “İkinizden biri hayatın ne demek olduğunu birazcık bilseydi buranın adını Aşevi koyardı.”
Annem: “Bu adı Bay Copperfield bulmuştu,” diye cevap verdi. “Evi aldığı zaman, etrafta kuşların bulunduğunu düşünmek hoşuna gidiyordu.”
Akşam rüzgârı bahçenin öbür ucundaki yaşlı, uzun karaağaçları öyle bir gürültüyle sallamaya başlamıştı ki annem de, Bayan Betsey de o yana bakmaya cesaret edemiyordu. Karaağaçlar, sırlarını fısıldaşan canavarlar gibi birbirlerine doğru eğiliyor, birkaç saniye süren bu dinlenmeden sonra da sanki açıkladıkları sırlar, zihinlerinin huzurunu bozacak kadar kötü şeylermiş gibi vahşi kollarını sağa sola sallayıp müthiş bir hışırtıyla doğruluyorlardı. Bu arada, yüksek dallara kondurulmuş, yağmurdan, rüzgârdan, bozulmuş eski kuş yuvaları da, fırtınalı bir denize dökülen kazazedeler gibi etrafa dağılmıştı.
Betsey Teyze: “Kuşlar nerede?” diye sordu.
“Neler?” Annem başka bir şey düşünüyor olmalıydı.
Betsey Teyze: “Kuşlar,” dedi. “Onlara ne oldu?”
“Buraya geldiğimizden beri bir tek kuş görmedik. Biz... yani, Bay Copperfield, burada eskiden büyükçe bir kuş topluluğu bulunduğunu, yuvalar çok eski olduğu için kuşların çoktan burayı bırakıp gittiklerini düşünüyordu.”
Betsey Teyze: “İşte tam David Copperfield’e göre bir şey!” diye bağırdı. “Tepeden tırnağa David Copperfield! Yakınında bir tek kuş yokken evine Kuşevi der, yuvalarını gördüğü için kuşların da orada olduğuna inanı verir.”
Annem buna karşılık: “Bay Copperfield ölmüş bulunuyor” dedi. “Bana ondan kötü bir dille söz etmek cesaretini gösterecek olursanız...”
Benim zavallı sevgili anneciğim o an, büyükteyzemin üzerine çullanıp onu yere sermeyi düşünmüştür besbelli, ama kendisi böyle bir saldırıya o gecekinden daha fazla hazırlıklı da olsaydı, büyükteyzem onu tek eliyle, hem de kolayca yere serebilirdi. Olay, annemin yerinden kalkmasıyla geçiştirildi. Sonra zavallıcık bitkin bir halde gene oturdu... Bayılıverdi.
Annem, kendine geldiği zaman ya da Betsey Teyze onu ayılttığı zaman -her neyse- büyükteyzemin pencerenin önünde durduğunu görmüştü. Artık gün batışı da yerini alacakaranlığa bırakıyordu; ikisi odada ateşin aydınlığında birbirlerini zar zor görebiliyorlardı.
Betsey Teyze koltuğuna otururken, sanki etrafına şöyle bir göz atmakla yetiniyormuş gibi: “E, ne zaman kurtulacaksın bakalım?” diye sordu.
Annem: “Her yanım titriyor” diye inledi. “Nem var bilmiyorum, ama, mutlaka öleceğim. Buna eminim.”
“Yok, canım, yok, yok! Biraz çay için.”
Annem, çaresiz bir halde: “Of, Allahım! Of, Allahım! Acaba çay bana iyi gelir mi?” diye bağırdı.
“Elbette iyi gelir. Zaten seninkisi korkudan başka bir şey değil. Kızın adı ne?”
Annem, saf saf: “Kız olup olmayacağını daha bilmiyorum ki,” dedi.
“Hay Allah iyiliğini versin senin! Ben onu sormadım. Hizmetçinin adını sordum.”
Annem: “Peggotty” dedi.
Betsey Teyze “Peggotty!” diye mağrur bir tavırla tekrarladı. “Yani yavrucuğum, Tanrı’nın bir kulu bir Hıristiyan kilisesine gidip de kendisine Peggotty adını mı koydurtmuş demek istiyorsun?"
Annem hafifçe: “Bu onun soyadı,” dedi. “Küçük adı benimkiyle eş diye Bay Copperfield onu soyadıyla çağırırdı.”
Betsey Teyze odanın kapısını açarak: “Buraya bak, Peggotty,” diye seslendi. “Çay... Hanımın biraz rahatsız. Sallanma!”
Bu ev, ev olalı beri sanki içinde oturup emir veren kendisiymiş gibi hâkim bir tavırla bunları söyledikten sonra, Peggotty’nin, yabancı bir ses duyduğu için şaşkın şaşkın, elinde şamdanla koridorda hızlı hızlı yürüdüğünü görünce kapıyı yeniden kapayıp eski yerine geçti, oturdu. Ayakları gene ocağın korkuluğunda, eteklerini düzeltmiş, ellerini bir dizinin üstünde kavuşturmuştu.
“Çocuğunuzun kız olmasından söz ediyordunuz,” dedi. “Kız olacağına benim hiç şüphem yok. İçimde bir his, çocuğun kız olması gerektiğini belirtiyor. Şimdi, yavrum, bu kız doğduğu andan itibaren...”
Annem: “Belki de oğlan olur,” demek cesaretini gösterdi.
“Sana, içimde bir his çocuğun kız olacağını belirtiyor, dedim ya! Bana karşı gelme! Bu kız doğduğu andan itibaren onunla dost olacağım. Onun isim anası olmak da istiyorum. Kıza da Betsey Trotwood Copperfield adını koymanı rica ediyorum. Bu Betsey Trotwood hayatta hiçbir hata yapmamalı. Zavallıcığın duygularıyla kimse oynamamalı. İyi yetiştirilmeli, güvene layık olmayan kimselere inanmamayı da öğrenmeli. Bunu ben üzerime almalıyım.”
Betsey Teyze bu cümlelerin her birinin sonunda sanki eskiden işlediği hatalar yeniden içinde kıpırdanıyormuş gibi başını sallıyor, bunlardan azıcık olsun söz etmemek için de kendini zor tutuyordu. Daha doğrusu annem, ateşin loş ışığında onu seyrederken, böyle düşünmüştü.
Betsey Teyze’den çok korkmuştu. Sinirleri de hiçbir şeyi doğru-dürüst göremeyecek, sorulara doğru dürüst bir karşılık veremeyecek kadar bozuktu.
Büyükteyze kısa bir süre sessiz durup başının sallanması geçtikten sonra: “David sana iyi davranıyor muydu bari, yavrum?” diye sordu.
Annem: “Çok mutluyduk,” dedi. “Bay Copperfield bana karşı gerektiğinden daha iyi davranıyordu.”
“Ne, yoksa seni şımartıyor muydu?”
“Bu acımasız dünyada gene yalnız kendinden başka güvenecek kimsem olmadan kaldığıma göre, evet, gerçekten beni şımartmış.” Annem hıçkırıyordu.
“E, ağlama bakalım. Birbirinize pek uygun değilsiniz, yavrum. Hoş, birbirine uygun iki insan bulunabilir mi ya, neyse ki öksüzdünüz, değil mi?”
“Bay Copperfield’in sık sık ziyaret ettiği bir ailenin çocuklarına dadılık yapıyordum. Bay Copperfield bana karşı çok nazikti, benimle çok ilgileniyordu, en sonunda evlenme teklifinde bulundu. Ben de kabul ettim. Sonra da evlendik.”
“Vah zavallı bebek!” Betsey Teyze gözlerini ateşten ayırmadan konuşuyordu. “Sen bir şey biliyor musun?”
“Mesela ev idaresi hakkında bir bilgin var mı?”
Annem: “Ne yazık ki pek yok,” dedi; “yani, istediğim kadar çok şey bilmiyorum. Yalnız, Bay Copperfield bana öğretiyordu...”
Betsey Teyze kendi kendine: “Çok iyi bilirdi de,” dedi.
“Ben öğrenmeye çok meraklı olduğumdan, Bay Copperfield de sabırla öğrettiği için kısa zamanda ilerleyecektim, ama onun ölmesiyle uğradığım talihsizlik...” Annem gene sustu, daha fazla devam edemedi.
Betsey Teyze: “Vah vah!” dedi.
“Hesap defterimi günü gününe tutuyordum, her gece de Bay Copperfield’le hesapları kontrol ediyorduk.” Annem bunları ağlaya ağlaya anlattı, gene sustu.
“E, artık ağlama bakalım.”
“Hesap meselelerinde aramızda bir anlaşmazlık çıkmadığına eminim; yalnız, Bay Copperfield benim 3’lerimle 5’lerimin birbirine çok benzemesinden ya da 7’lerimle 9’larıma kıvrık kuyruk koymamdan şikâyetçiydi.” Annem yeni bir ağlama nöbetine tutulmuştu.
Betsey Teyze: “Kendini hasta edeceksin,” dedi. “Bunun da ne senin ne de vaftiz kızım için iyi olmayacağını biliyorsun. Hadi bakayım, yapma böyle!”
Belki gittikçe artan rahatsızlığının payı daha büyüktü, ama bu tartışma da annemin sükûnete kavuşmasında rol oynamıştı. Arada bir sessizlik oldu. Bu sessizliği sadece ayakları ocağın korkuluğuna dayalı oturan Betsey Teyze’nin arada sırada “Ah! ah!” diye sızıldanması bozuyordu.
Biraz sonra da: “David’in, parasını yıllık gelir getiren bir işe yatırdığını biliyorum,” dedi. “Ya senin için ne yaptı?”
Annem güçlükle konuşabildi: “Bay Copperfield bu gelirin bir kısmını da bana verecek kadar düşünceli, iyi bir insandı.”
“Ne tutuyor bu?”
“Yılda yüz beş lira.”
“Daha kötüsünü de yapabilirdi.”
Bu, o an için yerinde bir sözdü. Annem öylesine fenalaşmıştı ki Peggotty elinde çay tepsisi ve mumlarla içeri girince bir bakışta annemin durumunun ne kadar kötü olduğunu anlamıştı. Oda yeterince aydınlık olsaydı bunu Betsey Teyze daha önceden fark edebilirdi ya, neyse ki Peggotty, annemi hemen yukarıya, odasına çıkmaya zorladı; sonra da günlerden beri doktoru, hemşireyi çağırmak gerekir diye, annemden gizli olarak, evde kalan yeğeni Ham Peggotty’yi hemen yola çıkardı. Bu müttefikler, birbirlerinden birkaç dakika arayla eve geldiklerinde, ocağın önünde kulakları pamukla tıkalı oturan yabancı kadını görünce pek şaşırmışlardı. Peggotty yabancı hakkında bir şey bilmiyordu, annem de ona hiçbir şey söylememişti; onun için büyükteyzem salonda pek esrarengiz bir kimseydi; hele cebinde pamuk taşıyıp bununla kulaklarını o şekilde tıkayışı, büsbütün merak uyandırmıştı.
Doktor yukarı çıkmıştı, yeniden aşağı indiği zaman, bu yabancı kadınla karşılıklı oturup saatlerce sohbet etmek zorunda kalacağını düşündüğü için olsa gerek, pek kibar bir tavırla karşısına geçti. Erkeklerin en yumuşak başlısı, kısa boylu erkeklerin de en utangacıydı. Daha az yer kaplamış olmak için, odaya bir giriyor bir çıkıyordu. “Hamlet” oyunundaki Hortlak kadar sessiz adımlarla, hatta bana doğru bile yavaş yürüyordu. Boynu da, biraz kendini küçümsediği için bir yana bükülmüştü. Onun köpeğe “Hoşt!” diyemeyecek durumda olduğunu söylemek bir şey ifade etmez; o, kuduz köpeğe bile “Hoşt!” diyemezdi. Bir kelimecik, bir kelimenin yarısını, hatta belki de ancak bir parçasını söylemek isteyeceği düşünülebilirdi, çünkü onun konuşması da yürümesi kadar ağırdı, ama doktor, köpeğe kaba davranamazdı, hatta bir ölüm kalım meselesi bile olsa onunla çarçabuk baş edemezdi.
Bay Chillip, boynu yana bükük, büyükteyzeme baktı, hafifçe selamladı, kadının kulağındaki pamuğu göstererek: “Kulağınızda bir rahatsızlık mı var, hanımfendi?” diye sordu.
Betsey Teyze, pamuklardan birini şişe mantarı çeker gibi çekerek: “Ne?” diye sordu.
Bay Chillip, kadının bu garip halinden öylesine kaygılanmıştı ki sonradan anneme anlattığına göre, o anda aklını kaçırmamış olmasına şaşmış, gene de bir daha sormuştu:
“Bir rahatsızlığınız mı var, hanımefendi?”
Betsey Teyze: “Ne münasebet!” dedikten sonra gene, bir çırpıda, tıpasını yerine taktı.
Bundan sonra Bay Chillip, bir daha yukarı çağrılıncaya kadar, büyükteyzemin karşısında ürkek ürkek oturmaktan başka bir şey yapamadı. Bir çeyrek saat kadar sonra da gene aşağıya indi.
Betsey Teyze doktora yakın olan kulağının tıpasını çıkarıp: “E, ne haber?” diye sordu.
Bay Chillip: “Şey, hanımefendi...” dedi. “Çok yavaş gidiyoruz, çok yavaş!”
Büyükteyzem: “Pöh!” diye hiç önem vermiyormuş gibi homurdandı, sonra gene kulağına pamuğu yerleştirdi.
Bay Chillip’in anneme anlattığına göre, gerçekten pek şaşırmış. Mesleki bakımdan da gerçekten pek şaşmış bu duruma, ama gene de, aşağı yukarı iki saat, ateşi seyretmekte olan büyükteyzemin karşısında oturup ona bakmış, yeniden çağrılıncaya kadar beklemiş, bir süre sonra gene aşağı inmişti.
Büyükteyzem gene doktora yakın olan kulağındaki pamuğu çıkartarak: “Ee?” diye sordu.
Bay Chillip de: “Şey... hanımefendi,” dedi, “çok ağır gidiyoruz, çok ağır, gidiyoruz, hanımefendi.”
Büyükteyzem: “Ya-a!” dedi. Doktora da öyle bir homurdanış homurdandı ki, adamcağız buna daha fazla dayanamadı. Sonradan bunun sırf onun ruh halini bozmak için düzenlediğini de söylemiştir. Bundan sonra da yeniden çağrılıncaya kadar, karanlıkta, esintili merdivende oturup beklemeyi tercih etmişti.
Ham Peggotty halk okuluna gitmişti, dinbilgisinde de çok iyiydi; bu bakımdan, sözüne güvenilir bir bilirkişi olduğu ileri sürülebilir. Ertesi gün anlattığına göre, salonun kapısından içerisini gözetlemeye çalışırken, sabrı tükenmiş bir halde odada dolaşan Betsey Teyze onu yakalamış, kaçmasına fırsat vermeden bir güzel de pataklamış. Ham’e göre o sıralarda yukarıda telaşlı ayak sesleri duyuluyormuş; bunların duyulmasına pamuk bile engel olamamış, büyükteyzem de gürültüler arttıkça duyduğu kaygının acısını Ham’den çıkartmak istemiş. Çocuğu, yakasından tutup kendisiyle birlikte odada aşağı, yukarı dolaştırmaya başlamış. Arada sırada durup oğlanın kulaklarını, saçlarını çekiyormuş. Saat on iki sıralarında Ham en sonunda işkenceden kurtulunca teyzesi Peggotty onun en aşağı benim kadar kıpkırmızı olduğunu söylemişti.
Yufka yürekli Bay Chillip, başka zamanlarda olsa bile, böyle zamanlarda hiç kimseye karşı kötü bir düşünce besleyemezdi. Serbest kalır kalmaz salona geldi en yumuşak sesiyle: “Ee, sizi kutlayabildiğim için mutluyum, hanımefendi,” dedi.
Büyükteyze sert bir sesle: “Neden dolayı kutluyorsunuz?” diye sordu.
Bay Chillip, onun böyle sert davranışlarından gene şaşkına dönmüştü; başıyla hafifçe bir selam verdi, kadını yumuşatmak amacıyla gülümsedi.
Büyükteyze sabırsızlanarak: “Şu adama bakın, allahaşkına!” diye bağırdı. “Ne yapıyor? Konuşmasını bilmez mi bu?”
Bay Chillip sesini iyice yumuşatarak: “Sakin olun, sevgili hanımefendiciğim,” dedi. “Artık heyecanlanacak bir şey kalmadı. Sakin olun...”
Büyükteyzemin doktoru ağzında gevelediklerini zorla söyletmek için tartaklamamış olması o zamandan beri bir mucize sayılıyor. Yalnız, ona bakarak başını sallamış; ama öyle bir sallayış ki, adamı eritmiş.
Bay Chillip kendini toparlar toparlamaz gene: “Sizi kutlamaktan mutluluk duyuyorum,” dedi. “Artık, her şey bitti, hanımefendiciğim, her şey tamam.”
Doktorun bu sözleri söylemek için harcadığı beş dakikalık zaman içinde Betsey Teyze de onu dikkatle gözden geçirmişti. Sonra kollarını kavuşturarak: “Kız nasıl?” diye sordu.
Bay Chillip: “Valla, hanımefendiciğim, çarçabuk kendini toparlayacaktır sanırım,” dedi. “Genç bir anne böyle üzüntülü bir durumda ne kadar iyi olabilirse, kızınız da o kadar iyi. Şimdi onu görmenizde de bir sakınca yok, efendim. Tam tersine, ziyaretiniz ona iyi gelir.”
Büyükteyzem gene sert sert sordu: “Canım, kız nasıl, kız?”
Bay Chillip başını biraz daha yana çevirerek sevimli bir kuş gibi Betsey Teyze’ye baktı.
Büyükteyzem: “Bebek,” dedi, “bebek kız nasıl?”
Bay Chillip: “Biliyorsunuz sanıyordum, hanımefendi,” dedi. “Çocuk oğlan.”
Betsey Teyze, bir tek kelime bile söylemeden, şapkasını aldı, doktora doğru öfkeyle salladıktan sonra, başına geçirdi, bir daha dönmemek üzere çıktı gitti. Durumundan memnun olmayan bir peri gibi ya da benim görebileceğimi iddia ettikleri hortlaklardan, ruhlardan biri gibi ortadan kayboluvermişti.
Hayır, bir daha gelmedi. Ben sepetimde yatıyordum, annem de yatağında yatıyordu; Betsey Trotwood Copperfield ise, benim çok sonradan gidip gördüğüm o muazzam rüyalar ülkesindeydi; bizim odamızın penceresi üzerinde parlayan ışık da bu gibi yolcuların hepsinin dünyadaki sınırında, varlığımı borçlu bulunduğum, o bir zamanlar yaşamış olan adamın külleri, tozu üzerindeki toprak yığınında parlıyordu.
Çok gerilere, çocukluğumun karanlıklarına baktığım zaman karşımda kesinlikle beliren ilk şeyler güzel saçları, körpe vücuduyla annem ile biçimsiz vücudu, yüzünü büsbütün karartan kara gözleriyle Peggotty olmuştu. Peggotty’nin yanakları öylesine sert, öylesine kıpkırmızıydı ki kuşların ne diye elma yerine bunları gagalamadıklarını merak ederdim. Sanırım bu ikisini, daha çok, benim iki yanımda yere eğilmiş, ya da benimle aynı hizada olabilmek için yere diz çökmüş dururken hatırlıyorum. Benim de sallana sallana birinden öbürüne gidişim gözlerimin önünde. Gerçekten hatırlıyor muyum, yoksa aklımda mı öyle kalmış; bilemediğim bir husus da Peggotty’nin bana salladığı işaretparmağını zaman zaman alnıma değdirmesi, bu parmağın da dikiş dikmekten küçük bir rende gibi pürtük pürtük oluşudur.
Belki bu sırf bir düşten ibarettir, ama birçoğumuzun sanıldığından çok daha eski olayları hatırlayabildiğimize inanıyorum; tıpkı çok küçük çocuklardan çoğunun görüşte, anlayışta gösterdikleri başarıya inandığım gibi. Aslında, diyebiliriz ki bu alanlarda başarılı olan büyükler meziyetlerini sonradan kazanmış değillerdir, küçüklükten beri kaybetmemişlerdir. Böylelerinde genellikle bir tazelik, bir kibarlık, çabuk sevinme gibi gene çocukluktan kalma özellikler dikkati çeker.
Bunları söylemek için hikâyeye ara vermekle bir o yana bir bu yana, dört döndüğümü hissediyorum, ama bu sonuçları biraz da kendi deneyimlerimden çıkardığımı da söyleyebilirim. Bu hikâyede çocukken görüşümün kuvvetli olduğu ya da büyüdükten sonra çocukluğumu gayet iyi hatırladığım ima edilirse, bu iki özelliğe de sahip çıkabilirim.
Daha önce de söylediğim gibi, çocukluk günlerimin sonsuz boşluğunda, karmakarışık bir sürü şey arasında yalnız annemle Peggotty’yi iyice hatırlayabiliyorum. Daha başka neler hatırlıyorum acaba? Bakalım, onları da göreceğiz.
İşte bulutların arasından evimiz ortaya çıkıyor... Benim için yeni sayılmaz; en eski hatıralarım arasında hiç de yabancı değil. Birinci katta Peggotty’nin mutfağı var, kapısı arka bahçeye açılıyor; tam ortada direğin üzerinde içinde güvercin bulunmayan bir güvercinlik; bir köşede de içinde köpek bulunmayan bir köpek kulübesi. Bana pek kocaman görünen bir sürü tavuk, korkutur gibi insanın üstüne üstüne yürüyorlar. Ötmek için yüksekçe bir tahtaya çıkan bir de horoz var; mutfağın penceresinden ona bakarken benimle özellikle ilgilenmiş gibi görünüyor, vahşi haliyle de beni titretiyor. Onlardan yana gittiğim zamanlar boyunlarını uzata uzata peşimden koşan kazlar geceleri rüyama giriyor. Tıpkı, etrafı vahşi hayvanlarla çevrili bir kimsenin rüyasında aslanları görmesi gibi bir şey bu.
İşte Peggotty’nin mutfağından ön kapıya kadar giden uzun bir geçit... Ben de gözümde ne kadar büyütüyorum! Karanlık bir kilerin kapısı buraya açılıyor. Geceleri buradan koşarak geçmek gerekiyor; çünkü, içerde kimse yokken kısık lamba ışığı altında, aralık kapıdan sabun, baharat, mum, kahve kokuları birbirine karışmış halde dışarı yayılırken tüpler, kavanozlar, eski çay kutuları arasında nelerin bulunabileceğini bilemiyorum. Sonra iki oda var: Biri annemle, Peggotty ile akşamları oturduğumuz oda; Peggotty yalnız olduğumuz zamanlar işini bitirince bize arkadaşlık eder. İkinci oda da, pazar günleri oturduğumuz misafir odası; büyük, ama pek de rahat olmayan bir odadır bu. Ne zaman olduğunu kesinlikle hatırlayamayacağım, çok eskiden, Peggotty bana babamın cenaze törenini, karalar giyinmiş misafirleri anlattığı için bu odanın havası bana pek iç karartıcı gelir. Bir pazar akşamı annem, Peggotty ile bana Lazarus’un mezarından nasıl kalktığını okur. Ben öyle korkarım ki, gece geç vakit beni yatağımdan kaldırıp pencereden mezarlıkta ölülerin hepsinin sessiz ay ışığı altında sakin sakin yattıklarını göstermek zorunda kalırlar.
O kilisenin bahçesindeki otların yeşili gibi bir yeşilliğe bir yerde rastlamadım; bahçenin ağaçları gibi gölge veren ağaçlar, mezar taşları kadar sessiz bir şey görmedim. Sabahları erkenden annemin odasındaki küçük yatağımdan dizlerimin üstünde doğrulup da dışarı baktığım zaman koyunlar orada otlar; güneş saati üzerinde de kırmızı ışığın parçalandığını görüp içimden şöyle derim: “Acaba güneş saati, gene zamanı bildirebildi diye sevinmiş midir?”
İşte bu da kilisede bize ayrılan sıra. Ne yüksek arkalıklı bir sıra bu! Yakınında da bir pencere var, buradan bizim ev rahatça görülebiliyor. Sabah ayinlerinde Peggotty, evin soyulmadığından ya da alevler içinde yanmadığından emin olmak için sık sık pencereden evimizi gözlüyor. Gerçi Peggotty’nin gözleri sık sık çevrede dolaşır, ama benimkiler de aynı şeyi yaparsa hemen kızar; ayağa kalkarsam azarlar, papaza bakmam gerektiğini söyler. Ben her zaman ona bakamam ya; o beyaz şeyi üstüne giymeden de onu tanıyorum, ona niçin baktığımı merak etmesinden, belki de bunu sormak için ayini yarım bırakmasından korkuyorum; o zaman ne yaparım? Esnemek çok kötü bir şey; ama mutlaka bir şey yapmalıyım. Anneme bakarım, o da beni görmemiş gibi yapar. Korodaki çocuklardan birine bakarım, o da bana dilini çıkarır. Açık kapıdan içeri giren güneşe bakarım, orada sürüden ayrılmış bir koyun görürüm; yani, bir günahkâr demek istemiyorum; basbayağı bir koyun; kiliseye girmeye hemen hemen karar vermiş gibidir. Ona daha fazla bakarsam yüksek sesle bir şeyler söyleyeceğimi hissederim; o zaman benim halim ne olur? Duvardaki her biri birer anıt değerinde olan tablolara bakıp, kilisenin bahçesine gömülü Bay Bodgers’ı düşünürüm. Bay Bodgers’ın acıları uzun zaman sürüp de doktorlar çaresiz kalınca Bayan Bodgers’ın neler duyduğunu bulmaya çalışırım, Bay Chillip’i çağırıp çağırmadıklarını merak ederim. O da bir çare bulamamış mıydı acaba? Gerçekten durum böyleyse, haftada bir bunu kendisine hatırlatmalarından hoşlanır mı? Pazar kıyafetini giymiş Bay Chillip’ten sonra kürsüye bakarım, buranın oyun oynamak için ne kadar uygun bir yer olduğunu, bir şatoya benzediğini, bir başka çocuğun başına kadife yastıkla örtüleri atacağımı düşünürüm. Zamanla gözlerim yavaş yavaş kapanır; gürültüyle yere düşüp ölüden farksız bir haldeyken, Peggotty beni yerden kaldırıncaya kadar da sıcakta papazın söylediği o insana uyku veren duaları dinlermiş görünmeme rağmen, hiçbir şey duymam.
Şimdi de evimin dışını görüyorum. Yatak odalarımızın kafesli pencereleri, dışarıdan hoş kokulu hava girsin diye açık bırakılmış. Ön bahçede üzerinde kuş yuvaları bulunan karaağaçlar sallanıp duruyorlar. İşte şimdi, birer kelebek yuvası haline gelmiş boş köpek kulübesinin, güvercinliğin bulunduğu arka bahçedeyim. Hatırladığıma göre, arka bahçenin yüksek parmaklığı, asma kilitli bir de kapısı var; buradaki yemiş ağaçlarında her zamankinden daha bol, daha olgun duran yemişleri, annem toplayıp bir sepete koyuyor, ben de yanında durup, hiç kıpırdamıyormuş gibi görünerek, frenküzümü toplamaya çalışıyorum. Birden şiddetli bir rüzgâr çıkıyor, bir anda yaz kaybolup gidiyor. Kış güneşi batmak üzereyken biz odanın içinde koşuşup oynuyoruz. Annemin soluğu kesilince bir koltuğa çöküyor, o parlak lüle lüle saçlarını parmaklarına sarışını, belini çekiştirip düzeltişini seyrediyorum; annemin cazip görünmekten ne kadar hoşlandığını, güzel oluşuyla ne kadar övündüğünü kimse benim kadar iyi bilemez.
Bunlar benim en eski izlenimlerim arasındadır. Bir bunlar, bir de ikimizin de Peggotty’den biraz çekindiğimiz, hep onun dediklerini yapıp, sözlerine uymamız gerçeği, gördüklerimden edindiğim ilk izlenimlerdi... Bunlara izlenim demek doğru olursa, elbette.
Bir gece Peggotty ile ikimiz tek başımıza, ocağın karşısında oturuyorduk. Peggotty’ye timsahlar üzerine bir yazı okuyordum. Ya ben pek öğretici bir ifadeyle okuyordum ya da bu konu onu pek ilgilendirmişti, ben okuduktan sonra Peggotty, hayal meyal, bunların bir çeşit sebze olduklarını hatırlar gibi olmuştu. Ben okumaktan yorulmuştum, müthiş uykum vardı, ama annem komşudan gelinceye kadar oturma iznini kopardıktan sonra ölürdüm de yatmazdım. O kadar uykum gelmişti ki karşımda Peggotty yavaş yavaş şişmiş, büyümeye başlamıştı. İşaretparmaklarımla gözkapaklarımı zorla açıp Peggotty’nin iş işleyişini seyretmeye çalıştım. İş işlerken yaktığı küçük kandilini gene yakmıştı. Kapanan gözlerimle, onun bumburuşuk olmuş işine, dikiş kutusuna, parmağındaki yüksüğe, pek sevimli bulduğum yüzüne baktım. O kadar çok uykum gelmişti ki kendimden geçer de bir an için gözlerimi kaparsam uyuyup kalacaktım.
Birdenbire: “Peggotty,” diyorum. “Sen hiç evlendin mi?”
“İlahi, Küçükbey, evlilik de nereden aklına geldi şimdi?” dedi.
Bunları öyle öfkeli bir tavırla söylemişti ki uykum kaçıverdi. Sonra da iğnenin ucundaki iplik iyice yukarı çekilmiş bir halde, işini bırakıp bana baktı.
“Peki ama, sen hiç evlenmiş miydin?” diye bir daha soruyorum. “Sen çok güzel bir kadınsın, öyle değil mi?”
Ben onun annemden çok daha değişik bir tipte olduğunu düşünüyordum elbette, ama başka bir güzellik anlayışının kusursuz örneği de olabilirdi. Misafir odasında annemin üstüne bir çiçek demeti işlediği kırmızı kadife bir iskemle vardı, onun kumaşıyla Peggotty’nin cildi aynı şeymiş gibi gelirdi bana. İskemle yumuşaktı, Peggotty ise sertti: Yalnız, bunun hiç önemi yoktu.
Peggotty: “Ben mi güzelim?” dedi. “Bakın hele! Hayır, yavrum. Yalnız, şu evlenme işi nereden aklına takıldı senin?”
“Ne bileyim... İnsan bir defada bir kişiden fazlasıyla evlenmemeli, öyle değil mi, Peggotty?”
Peggotty, hemen kararını vererek: “Elbette evlenmemeli,” dedi.
“Ama, insan birisiyle evlenir de o kimse sonradan ölürse, başka birisiyle evlenebilirsin, değil mi, Peggotty?”
Peggotty: “Eh, evlenebilirsin,” diyor. “İstersen. Ama, bu bir anlayış meselesidir.”
“Senin düşüncen nedir, Peggotty?” diye sordum, o bana merakla baktığı için ben de ona merakla baktım.
Kısa süren bir bocalamadan sonra gözlerini benden uzaklaştırıp işine devam etti. “Benim düşüncem şu, Küçükbey,” dedi. “Şimdiye kadar evlenmedim, bundan sonra da evlenmeyeceğim. Benim bu konuda bildiklerim de bu kadar.”
Bir dakika kadar sessiz sedasız oturduktan sonra: “Bana kızmadın, değil mi, Peggotty?” diye sordum.
Bana kısacık karşılık verdiği için kızdı sanmıştım. Yanılmışım: İşini elinden bıraktı -kendine çorap örüyordu- kollarını iki yana açarak, kıvırcık başımı kollarının arasına aldı, beni iyice sıktı. Çok kuvvetli sıktığını biliyorum; çünkü pek şişman olduğundan, en küçük bir hareket yapınca elbisenin arkasındaki düğmelerin birkaçı kopardı. Bu sefer de beni kucaklarken iki düğmenin koptuğunu, odanın ta öbür köşesine fırlayıp gittiğini hatırlıyorum.
Peggotty, “Hadi bakayım, bana biraz daha temensahları anlat,” dedi. “Timsah” demesini daha öğrenmemişti. “Merak ettiklerimin daha yarısını bile öğrenemedim,” diyordu.
Peggotty’nin niçin öyle tuhaflaştığını, timsah konusuna dönmeye niye bu kadar hevesli olduğunu pek anlayamamıştım. Ama, benim de uykum iyice açıldığı için, gene o canavarlara dönüp yumurtalarını kuluçka için kuma gömdük, sonra onlardan uzağa kaçtık, sık sık gene dönerek hayvancağızları şaşırttık, çünkü onlar, vücut yapıları yüzünden hızlı dönüş yapamıyorlardı. Sonra da onların peşinden suya girdik, yerliler gibi boğazlarından aşağı keskin bıçak attık; kısacası, timsah boğazlanmasını başından sonuna kadar tamam ettik. Daha doğrusu, ben tamam ettim. Düşünceli düşünceli, iğnesini durmadan yüzüne, kollarına batıran Peggotty’nin beni dinlediğine pek emin değildim.
Timsahları bitirip aligatorlara başladığımız sırada bahçe kapısının zili çaldı. Dış kapıya gittik. İşte annem oradaydı. Her zamankinden daha da güzel görünüyordu. Yanında bir pazar önce bizimle beraber kiliseden eve kadar yürüyen güzel siyah saçlı sakallı bir adam vardı. Annem eşikten içeri adımını atıp da beni kucaklayıp öpmeye başlayınca adam benim bir hükümdardan daha imtiyazlı olduğumu ya da buna benzer bir şeyler söyledi. Sonradan düşünmeyle adamın sözlerinden bu anlamı çıkarmış bulunuyorum.
Annemin omzundan, adama: “Bu ne demek oluyor?” diye sordum.
Başımı okşadı; ama nedense adamdan da, derinden gelen sesinden de hoşlanmamıştım, beni okşarken elinin annemin eline değmesi ihtimali de beni kıskandırmıştı -ki gerçekten de eli annemin eline değdi- onu bütün gücümle geriye ittim.
Annem: “Ah! Davy’ciğim!” diye beni azarladı.
Adam da: “Sevgili yavru!” dedi. “Onun size bu derece bağlı olmasına şaşmıyorum.”
Annemin yüzünün hiç bu derece güzel bir renk aldığını görmemiştim. Kaba davrandığım için bana hafifçe vurdu, sonra beni kendine doğru çekerek adama döndü, kendisini eve kadar getirmek zahmetine katlandığı için teşekkür etti. Konuşurken de elini adama uzatmıştı. Eli adamın eline değerken bana da yan gözle baktı sanıyorum.
Adam başını, annemin eldivenine doğru eğerken -evet, bunu gördüm- “Hadi birbirimize iyi geceler diyelim, sevgili oğlum,” dedi.
“İyi geceler!” dedim.
Adam gülerek: “Hadi gel seninle dünyanın en samimi iki dostu olalım,” dedi. “Tokalaşalım.”
Sağ elim annemin sol avucundaydı; onun için adama öbür elimi uzattım.
Adam güldü: “Davy! Bu yanlış elin!” dedi.
Annem, sağ elimi ileri doğru uzatmıştı, ama ben bu elimi vermemeye kararlıydım, vermedim de. Öbür elimi uzattım, o da hararetle elimi sıktı, cesur bir çocuk olduğumu söyleyip gitti. Şu anda onun bahçede başını geriye çevirdiğini, o kötü bakışlı kara gözleriyle bize baktığını görüyorum. Peggotty kapı kapanmadan, hiçbir söz söylememiş, parmağını bile kıpırdatmamıştı; hemen kapının sürgüsünü çekti, hep birlikte oturma odasına gittik. Annem her zamanki alışkanlığının tersine, ocağın yanındaki koltuğa oturacak yerde, odanın öbür ucunda kalmış, kendi kendine türkü söylemeye başlamıştı. Peggotty, elinde şamdan, odanın ortasında fıçı gibi dimdik duruyordu.
“Bari iyi bir gece geçirdin mi Hanımcığım?” diye sordu.
Annem neşeli bir sesle: “Senin sayende çok hoş bir gece geçirdim,” dedi.
Peggotty: “Ara-sıra bir yabancıyla beraber olmak hoş bir değişiklik yaratıyor,” dedi.
Annem de: “Evet, çok iyi bir değişiklik oluyor,” diye onun sözlerini doğruladı.
Peggotty odanın ortasında kıpırdanmadan dururken ve annem oturduğu yerde türkü söylerken ben uyuyakalmışım. Pek derin bir uykuya dalmamıştım, söylenilenleri duyuyordum, ama anlamıyordum. Bu huzursuz uykudan uyandığımda Peggotty’yle annemin ağlaşarak konuştuklarını duydum.
Peggotty: “Böyle, Bay Copperfield’in hoşuna gitmeyecek bir adam değil,” diyordu. “Ben bunu bilir, bunu söylerim.”
Annem: “Hay yarabbi! Sen beni çıldırtacaksın!” diye haykırdı. “Şimdiye kadar benim gibi bir zavallı kız; hizmetçisinden böylesine kötü muamele görmüş müdür? Hem niçin kendime ‘kız’ diyerek haksızlık ediyorum? Ben hiç evlenmedim mi, Peggotty?”
Peggotty: “Allah biliyor ya, evlendiniz,” dedi.
“Öyleyse nasıl cesaret edebiliyorsun? Nasıl cesaret edebiliyorsun” değil de, Peggotty, daha doğrusu, nasıl dilin varabiliyor -senden başka tek bir dostum olmadığını bildiğin halde- bana acı sözler söyleyip rahatımı kaçırmaya?”
“İşte asıl bunun için söylüyorum. Hayır, bu olamaz, olamaz! Hayır, hiçbir şey karşılığında olamaz! Hayır.” Peggotty şamdanı pek sıkı sıkı kavramıştı, fırlatıp atacak sandım.
Annem daha da çok ağlayarak: “Nasıl bu derece insafsız olup da bu sözleri söyleyebiliyorsun!” dedi. “Basit nezaket kurallarının dışında hiçbir şey olmadığını sana defalarca ve defalarca söylediğim halde nasıl her şeye olup bitti gözüyle bakabiliyorsun, canavar mahluk? Hayranlıktan söz eden sensin. Ben ne yapayım yani? İnsanlar bana hayran olacak kadar budalaysalar, suç benim mi? Ben ne yapabilirim, soruyorum sana? Başımı tıraş edip yüzüme karalar mı süreyim; yüzümü yakıp, yaralayıp çirkinleştireyim mi? Ah! Bunu istersin besbelli, Peggotty. Ah! bundan mutlaka pek hoşlanırdın, biliyorum.”
Peggotty’nin bu kötü suçlamaları iyice benimsediğini anlıyordum.
Annem benim oturduğum koltuğun yanına geldi: “Ah, benim sevgili, oğlum!” diye haykırdı. “Benim minicik Davyciğim! Benim değerli hâzinemi, küçüklerin en sevgilisini kendi mutluluğum uğruna feda etmek istediğimi mi anlatmaya çalışıyorlar?”
Peggotty: “Böyle bir şey diyen olmadı,” dedi.
Annem: “Sen dedin!” dedi. “Bunu sen de biliyorsun. Sözlerinden başka ne anlam çıkarılabilir, zalim yaratık sen de! Sen de benim kadar biliyorsun ki, eski yeşil şemsiyen, su geçirip kenarları söküldüğü halde onun uğruna kendime yeni bir şemsiye almadım. Sen bunu biliyorsun, Peggotty; inkâr edemezsin!” Annem, bundan sonra, şefkatle bana döndü, yanağını yanağıma dayadı. “Ben sana kötü bir anne mi oldum, Davy’ciğim? Ben insafsız, zalim, bencil, kötü bir anne miyim? Öyle olduğumu söyle, yavrucuğum; ‘evet,’ de ki, sevgili yavrum, Peggotty seni sevsin. Hem Peggotty’nin sevgisi benimkinden çok daha iyidir, Davy. Ben seni hiç sevmiyorum, değil mi?”
Bu sözlerden sonra hep birlikte ağlamaya başladık. İçlerinde en çok ses çıkaran bendim sanırım; ama hepimiz içten gelerek ağlıyorduk, buna eminim. Benim fena halde kalbim kırılmıştı; ne yazık ki o yaralı duygularımın ilk anlarında Peggotty’ye de “Hayvan!” dedim. Bu temiz kalpli yaratığın büyük bir üzüntü içinde olduğunu, bu olay yüzünden iyice düğmesiz kaldığını hatırlıyorum. Annemle barıştıktan sonra benimle de barışmak için koltuğun yanına diz çökünce düğmeler sırayla patır patır patladılar.
Pek üzgün ve yorgun bir halde yattık. Hıçkırıklarım uzun zaman kesilmedi, beni birkaç kere de uykumdan uyandırdı. Bir keresinde şiddetli bir hıçkırık beni yatağımda doğrulmaya zorlayınca bir baktım, annem yorganın üzerine eğilmiş oturuyordu. Ondan sonra annemin kolları arasında uyuyakaldım, bir daha da uyanmadım.
O adamı bir pazar sonra mı, yoksa aradan çok uzun zaman geçtikten sonra mı gördüm, hatırlamıyorum. Tarihleri kesin olarak hatırlamak benim işim değildir zaten. Yalnız, işte o adam kilisedeydi, daha sonra da bizimle birlikte eve kadar geldi. Odanın penceresinde duran ünlü bir sardunyayı görmek için içeri de girdi. Bana çiçekle pek ilgileniyormuş gibi görünmedi, ama evden çıkarken annemden çiçeklerden bir tanesini istedi. Annem istediği çiçeği seçmesini rica etti, adam buna yanaşmadı... Niçin yanaşmadığını anlayamamıştım. Bunun üzerine, annem çiçeklerden birini koparıp verdi. Adam, bu çiçeği bir daha hiç yanından ayırmayacağını söyledi; ben de çiçeğin bir-iki gün sonra solup yapraklarını dökeceğini bilmediği için adamın enikonu budala olduğunu düşündüm.
Peggotty, akşamları eskisinden daha seyrek yanımıza gelmeye başlamıştı. Annem ona çok yakınlık gösterir, eskisinden çok ilgilenir gibi görünüyordu. Üçümüz de çok iyi anlaşan arkadaşlardık; öyleyken, eskisine göre hepimiz çok değişmiştik, bir aradayken pek rahat edemiyorduk. Bazen, ‘Peggotty belki de annemin dolaplarındaki o güzelim elbiseleri giymesine ya da sık sık o komşumun ziyaretine gitmesine kızdı,’ diye düşünüyordum, ama bunun nasıl olduğunu iyice kestiremiyordum.
Zamanla kara sakallı beyi görmeye de alıştım. Onu ilk gördüğümdekinden daha çok sevmiyordum, gene o geceki kadar kıskanıyordum, ama sanıyordum ki bu kıskançlık çocukça bir içgüdüden, Peggotty ile benim başkasından yardım görmeden annemi eğlendirebileceğimizi düşünmemden ileri geliyordu. Elbette ki daha büyük olsaydım bulacağım sebepler bunlar olmazdı. Böyle bir şey hiç aklıma gelmedi, aklımın köşesinden bile geçmedi; bazen ufak tefek şeyler beliriyordu, ama bu parçalardan bir ağ yapıp içindekini yakalamak henüz benim için çok uzak bir ihtimaldi.
Bir sonbahar sabahı, annemle ön bahçedeyim, Bay Murdstone, atının üstünde, çıkageldi (artık onun ismini biliyordum). Annemi selamlamak için atın dizginlerini çekti. Yatla gelen birkaç arkadaşını görmek için Lowestoft’a gidiyormuş; neşeli bir halde, at gezintisi yapmaktan hoşlanırsam beni de götürebileceğini söyledi. Hava o kadar açık, güzeldi ve at da, bahçe kapısının önünde kişneyip tepinerek, bu gezinti fikrinden öyle hoşlanmış gibi görünüyordu ki, ben de gitmeyi çok istedim. Bunun için de şıklaşayım diye yukarıya Peggotty’nin yanına gönderildim. Bu arada Bay Murdstone da atından indi, dizgini koluna dolayıp, bahçeyi çit gibi çeviren yabangüllerinin ardında ağır ağır bir aşağı bir yukarı gezinmeye başladı. Annem de, ona arkadaşlık etmek için, bahçenin iç kısmında ağır ağır bir aşağı bir yukarı geziniyordu. Küçük penceremden, Peggotty ile birlikte, onları gözetlediğimizi hatırlıyorum; gezinirlerken aralarındaki gülleri nasıl dikkatle inceliyormuş gibi göründüklerini hatırlıyorum; Peggotty’nin de melek gibiyken bir anda öfkelenip saçlarımı çekiştire çekiştire tersine taradığını hatırlıyorum.
Biraz sonra Bay Murdstone’la birlikte yola çıkmıştım. Yolun yanındaki yeşil çayırlıkta tırıs gidiyorduk. Adam beni bir koluyla rahatça tutabiliyordu. Ben de pek huzursuz olduğumu sanmıyorum; ancak, onun önünde oturduğum için ara sıra başımı geriye çevirip yüzüne bakmaktan da kendimi alamıyordum. Bir şey düşündüğü zamanlar, sanki garip bir ışık altındaymış gibi, bir anlığına kayboluveren sığ, kara gözleri vardı. Karşıdan bakınca derinliği olmayan gözleri anlatabilmek için daha iyi bir kelime bulabilmek isterdim. Birkaç defa adama kaçamak bakarken gözlerinin bu durumunu gördüm, şaştım, onu bu derece derin düşündüren şeyin ne olduğunu merak ettim. Yakından bakınca saçları, sakalları benim düşündüğümden çok daha kara, çok daha sık görünüyordu. Yüzünün alt kısmının köşeli oluşu, her gün dikkatle tıraş ettiği kara sakalının benek benek kalan izleri bana, altı ay kadar önce, bizim taraflara getirilen balmumu heykeli hatırlatıyordu. Bütün bunlar, düzgün kaşları, suratının -suratının da, hâtırasının da canı cehenneme!-beyaz, siyah, kahverengi karışımı ifadesi, içimdeki kötümser duygulara rağmen, onun pek yakışıklı bir erkek olduğunu düşünmeye beni zorladı. Benim sevgili anneciğimin de aynı şekilde düşündüğü muhakkak.
Deniz kıyısında bir otele gittik. Burada iki bey, bir odada, tek başlarına, yaprak sigarası içiyorlardı. Adamların her biri en aşağı dört iskemleye uzanmıştı, üzerlerinde de büyükçe, kaba birer ceket vardı. Bir köşeye de ceketler, balıkçı pelerinleri, bir bayrak yığılmıştı. Biz içeri girince ikisi de zar zor toparlanıp ayağa kalktılar.
“O! Merhaba, Murdstone!” dediler. “Biz de seni öldü sanıyorduk.”
Bay Murdstone: “Daha ölmedim,” dedi.
Beylerden biri beni yakalayıp sordu: “Peki, bu sübyan da kim?”
“O mu? Davy.”
“Hangi Davy? Davy Jones mu?”
Adam: “Ne! Şu büyüleyici Bayan Copperfield’in başının belası mı?” diye bağırdı. “Hani şu küçük güzel dul?”
Murdstone: “Lütfen biraz daha dikkatli ol, Quinion,” dedi. “Birisi pek zekidir.”
Adam gülerek sordu: “Kim zekidir?”
Ben de bunu öğrenmek için hemen merakla başımı kaldırdım.
Murdstone: “Kim olacak, Sheffield’li Brooks!” dedi.
Ben Sheffield’li Brooks’un zeki olmasına sevindim, çünkü beni kastediyorlar sanmıştım. Besbelli, bu Brooks’un ünüyle ilgili pek çok gülünç şeyler biliyorlardı ki adı geçince adamların ikisi de içten güldüler. Murdstone da bir hayli eğlenmişe benziyordu. Biraz güldükten sonra Quinion dedikleri adam sordu:
“Sheffield’li Brooks’un tasarlanan iş hakkındaki fikri nedir?”
Murdstone: “Brooks’un şimdilik bu işten pek bir şey anladığını sanmam,” dedi. “Ama, pek de hoşlanacağını sanmıyorum.”
Bu sözler, onları biraz daha güldürdü; sonra Quinion, Brooks’un şerefine içmek için, biraz İspanyol şarabı getirtmek üzere zili çalacağını söyledi, söylediğini de yaptı; şarap gelince de bir parça bisküviyle bana da şarap içirmek istedi; ondan önce de ayağa kalkıp, “Sheffield’li Brooks’un şaşkınlığına!” dememi söyledi. Kadeh kaldırışım şiddetli alkışlarla, coşkun kahkahalarla karşılanmıştı. Öyle gülüyorlardı ki, onların bu hali beni de güldürdü; bu da onları daha çok güldürmüştü; kısacası, adamakıllı eğlendik.
Daha sonra kayalık kıyıda dolaştık, otların üzerinde oturduk, dürbünle etrafı seyrettik (aleti benim gözüme yaklaştırdıkları zaman bir şey göremedim, ama görmüş gibi davrandım). Sonra da erkenden yemek yemek için otele döndük. Dışarıdayken iki bey de durmadan sigara içtiler. Sırtlarındaki kalın ceketlerin kokusundan, bu ceketler terziden geldi geleli onların durmadan sigara içtikleri anlaşılıyordu. Yata da gittik, o üç adam kamaraya inip birtakım kâğıtlarla uğraştılar; bunları da anlatmayı unutmamalıyım. Açık duran tepe penceresinden aşağıya baktığım zaman pek meşgul olduklarını gördüm. Onlar çalışırlarken beni de koca kafalı, kırmızı saçlı, küçük şapkalı pek hoş bir adamla baş başa bırakmışlardı. Adamın üzerinde göğsüne büyük harflerle “Çaylak” yazılmış, çift önlü gömlek ya da ceket gibi bir şey vardı. Ben bu kelimeyi adamın adı sanmıştım. ‘Denizde yaşadığına, kapısına adını yazdıracağı bir evi bulunmadığına göre, adını böyle ceketine yazdırmış,’ diye düşünmüştüm. Ama ona “Bay Çaylak” diye seslenince, adam bu adın teknenin adı olduğunu söyledi.
Bütün gün Murdstone’un öbür iki adamdan daha ciddi, daha ağırbaşlı davrandığını fark ettim. Öbürleri pek neşeli, pek pervasızdılar, birbirleriyle rahatça şakalaşıyorlardı, ama Murdstone onların şakalarına pek seyrek katılıyordu. O ötekilerden daha akıllı, daha soğuk göründü bana; öbürlerinin de onun hakkında benim düşündüklerimden farklı bir şeyler düşünmediklerini anladım. Quinion’un da, konuşurken, bir-iki kere, Murdstone’un kızıp kızmadığını anlamak için yan gözle ona baktığını fark ettim. Bir keresinde de B. Passnidge (öbürünün adı buydu) pek neşeliyken arkadaşı pek sessiz, ciddi ciddi oturmakta olan Murdstone’a bakması için ayağına bastığını, gözleriyle gizli bir işaret verdiğini gördüm. Murdstone’un, Sheffield şakası bir yana, bütün gün güldüğünü hiç hatırlamıyorum; bu şaka da zaten onun buluşuydu.
Akşamüstü erkenden eve geldik. Pek güzel bir ikindiydi, ben içeriye çay içmeye gönderilince annemle Bay Murdstone da gene yabangüllerinin yanında gezindiler. O gittikten sonra annem bütün gün ne yaptığımı, onların neler dediklerini, neler yaptıklarını sordu. Ona kendisi hakkında neler söylediklerini anlattım, annem buna güldü; o adamların saçma sapan şeyler konuşan kaba insanlar olduklarını söyledi. Ama bu sözlerden hoşlandığını biliyordum... Şimdi bildiğim gibi o zaman da gayet iyi biliyordum. Bir yolunu bulup Sheffield’li Brooks ile tanışıp tanışmadığını da sordum; tanımıyormuş, olsa olsa çatal-bıçak imalatçısı olabileceğini söyledi.
Yüzünün yok olup gittiğini söyleyebilir miyim hiç! Bu yüzün değiştiğini hatırlamam için sebep var; yok olduğunu da biliyorum; ama şu anda onu, kalabalık arasından kolayca seçip bakabileceğim bir yüz gibi rahatça görebiliyorum. O masum, çocuksu güzelliğinin de, o geceki gibi şimdi de, soluğu yanağıma değerken kaybolduğunu, bir daha geri dönmediğini söyleyebilir miyim? Anılarım onu eski sevimli genç haliyle yeniden hayata getirirken onun değiştiğini söyleyebilir miyim?
Annemi, o gece bu konuşmadan sonra yatmaya gidince, bana iyi geceler dilemek için yanıma geldiği zamanki haliyle anlatıyorum. Yatağımın yanına diz çöktü, çenesini avuçları içine aldı, gülerek: “O adamlar ne demişlerdi, Davy? Bir daha anlat. Bir türlü inanamıyordum!" dedi.
“Büyüleyici..,” diye başladım.
Annem beni susturmak için ellerini ağzıma kapattı. Gülerek: “‘Büyüleyici,’” demişlerdir,” dedi. ‘“Büyüleyici,”’ olamaz, Davy. Biliyorum.”
Ben direttim: “Evet, öyle dediler. ‘Büyüleyici Bayan Copperfield.’ Hem, ‘güzel’ de dediler.”
Annem gene parmaklarını dudaklarıma dokundurarak: “Hayır, hayır, ‘güzel’ dememişlerdir” diye sözümü kesti.
“Evet, öyle dediler. ‘Küçük güzel dul...’”
Annem, gülerek elleriyle yüzünü kapadı: “Ne budala, saygısız mahluklarmış!” dedi. “Ne garip adamlar! Öyle mi? Davy, sevgilim...”
“Sakın Peggotty’ye anlatma; o adamlara kızabilir. Onlara ben de fena halde kızdım; ama Peggotty bilmesin daha iyi...”
Söz verdim elbette. Tekrar tekrar öpüştük, çok geçmeden derin bir uykuya daldım.
Pegotty, şimdi anlatmak üzere olduğum macera kokan beklenmedik teklifini aradan bunca zaman geçtikten sonra şimdi bana ertesi gün yapmış gibi geliyorsa da, gerçekte olay belki de iki ay kadar sonra geçmişti.
Her zamanki gibi, bir akşam -annem gene gezmedeydi- çorap, mezura, bir parça mum, kapağında Saint-Paul bulunan kutu, bir de o timsah kitabıyla, oturuyorduk. Peggotty, bana bakıp, bir şeyler söylemek ister gibi birkaç kere ağzını açtı, kapadı, -ben bunun sadece ağız açmak olduğunu sanmıştım; yoksa, besbelli çok korkardım- sonra kandırıcı bir sesle: “Küçükbey,” dedi. “Ben on beş günlüğüne Yarmouth’taki ağabeyimin yanına gidiyorum, sen de gelir misin? Ne dersin? Pek eğlenceli olur, değil mi?”
Tedbirli olmak için hemen sordum: “Ağabeyin uysal bir adam mıdır, Peggotty?”
Ellerini havaya kaldırarak: “Hem de ne uysal adamdır!” dedi. “Sonra, deniz de var; kayıklar, gemiler var; balıkçılar var; kumsal var. Birlikte oyun oynaman için Ham de var...”
Ham dediği, ilk bölümde sözünü ettiğim, yeğeniydi. Peggotty, eğlence çeşitlerini sıralarken, benim de yüzüme renk gelmişti. Gerçekten bunun çok eğlenceli olacağını söyledim, ama bakalım annem ne diyecekti?
Peggotty, dikkatle yüzüme bakarak, “Bahse girerim ki annen izin verecektir,” dedi. “İstersen eve gelir gelmez izin isterim. Oldu mu?”
“Peki, ama biz yokken o ne yapacak?” dedim. Bu işi tartışmak üzere, küçücük dirseklerimi masaya dayadım. “O tek başına yaşayamaz ki.”
Pegotty, o anda yamadığı çorabın topuğunda bir delik arıyor idiyse bile, bu besbelli ki pek küçük bir delikti, örmeye değmezdi.
“Ben diyorum ki, Peggotty, annem yalnız yaşayamaz... Sen de biliyorsun!”
Peggotty, en sonunda bana bakarak: “Hay Allah iyiliğini versin!” dedi. “Sen bilmiyor musun? Annen, on beş günlüğüne, Bayan Grayper’e gidecek. Bayan Grayper pek çok misafir çağırmış.”
Eh, öyleyse, ben de gitmeye hazırdım. Bu müthiş fikri gerçekleştirip gerçekleştirmeyeceğimizi anlamak için büyük bir sabırsızlıkla annemin Bayan Grayper’in evinden dönmesini bekledim. (O gece de annem Bayan Grayper’e gitmişti.) Annem, benim tahmin ettiğim kadar şaşırmadan, fikri benimseyiverdi. Her şey o gece kararlaştırıldı. Orada kaldığım sürece benim yatma kalkma, yeme içme masraflarımı da annem verecekti.
Yola çıkacağımız gün çabucak geldi. Öyle yakın bir tarih seçilmişti ki, bekleme nöbetleri içinde bir depremin, öfkeli bir yanardağın ya da bir tabiat afetinin araya girip bizi yolumuzdan alıkoymasından korktuğum halde, bana bile pek çabuk gelmiş gibi göründü. Sabahleyin kahvaltıdan sonra kalkacak bir yolcu arabasıyla gidecektik. Geceden giyinip şapkamla, fotinlerimle yatabilmek için elimdeki paranın hepsini verirdim.
Evet, hafiften alarak anlatıyorum, ama mutlu yuvamdan ayrılmaya bu derece hevesli oluşumu, yuvamdan temelli ayrıldığımı aklıma bile getirmediğimi düşündükçe şimdi bile bana pek dokunuyor.
Araba kapıya geldiği zaman beni öpen anneme karşı da, o güne kadar bir kere bile arkamı dönmediğim o eski eve karşı da içinde uyanan şefkatle karışık bir minnet duygusu beni ağlattı; bunu hatırlamak şimdi hoşuma gidiyor. Annemin de ağladığını; kalbinin, kalbimin üstünde hızlı hızlı attığını düşünmek de hoşuma gidiyor. Araba kalktığı sırada annemin kapıya koşup beni bir kere daha öpebilmek için arabacıya durmasını söyleyişini hatırladıkça da, yüzünü yüzüme sevgiyle uzatıp öpüşünü hatırladıkça da haz duyuyorum.
Biz annemi yolun kenarında bıraktığımız sırada Bay Murdstone onun yanına gelmişti, bu derece duygulandığı için onu azarlıyormuş gibi bir hali vardı. Arabanın arka penceresinden bakarken, ‘Bu adama da ne oluyor?’ diye düşündüm. Öbür yandan bakmakta olan Peggotty’nin de yüzünde memnuniyetten başka her şey okunuyordu.
Bir süre, bu durumla ilgili hayallere dalarak, Peggotty’yi seyrettim: Masaldaki çocuk gibi o da beni yolda kaybetmekle görevlendirilmişse, onun düşüreceği düğmeler sayesinde yolumu bulabilecek miydim?
BENİM İÇİN BİR DEĞİŞİKLİK
Arabacının atı, dünyanın en tembel atıydı besbelli; yükleri bekleyenleri bekletmekten zevk alıyormuş gibi, başı önünde, ayaklarını sürüye sürüye gidiyordu. Gerçekten hayvan arada bir benim bu düşünceme duyulacak şekilde kıs kıs gülüyor sanmıştım, ama arabacı atın sadece öksürüğe yakalanmış olduğunu söyledi.
Arabacı da arabayı sürerken, atı gibi başını önüne eğip, bir kolu dizlerine dayalı, uyukluyordu. “Arabayı sürerken,” diyorum, ama arabacı olmasaydı da araba Yarmouth’a gidebilirdi, çünkü onu at götürüyordu; konuşmaya gelince, atın ıslıktan başka bir şeyden anladığı yoktu.
Peggotty’nin kucağında yiyecek sepeti vardı, içi öyle doluydu ki aynı şartlarla Londra’ya kadar gidecek olsak bize gene yeterdi. Bol bol yedik, bol bol da uyuduk. Pegotty elinden hiç bırakmadığı sepetinin sapına çenesini dayayarak uyuyordu. Onun horuldayışını duymamış olsaydım, kendi halinde bir kadının bu kadar çok horlayabileceğine inanamazdım.
Yollarda o kadar çok mola vermiş, hanlarda yatak bulmamız öylesine zor olmuş, başka yerlere başvurmamız bizi öyle geciktirmişti ki, adamakıllı yorulmuştum; karşıdan Yarmouth görününce bayağı sevindim. Gözlerimi ırmağın karşı kıyısına uzanan bu geniş, iç karartıcı düzlükte gezdirirken burası bana ıslak, süngerli bir yer gibi göründü. Dünya gerçekten benim coğrafya kitabımın belirttiği kadar yuvarlaksa, bir kısmının nasıl böyle dümdüz olabildiğini de merak etmekten kendimi alamadım. Sonradan, Yarmouth’un kutuplardan birinde bulunduğunu, düz olmasının da bundan ileri geldiğini düşündüm.
Biraz daha yaklaşıp da bütün bölgenin göğün altında bir düz çizgi halinde uzandığını görünce Peggotty’ye bir-iki engebenin burasını daha güzelleştirebileceğini ima ettim. Kara denizden gel git kızarmış ekmekle su gibi birbirlerine bu derece karışmasaydılar daha güzel olurdu. Peggotty ise kelimelerin üzerine basa basa, her şeyi olduğu gibi kabul etmemiz gerektiğini, kendi hesabına, kendisine “Yarmouth Ringası” adını vermekle övündüğünü söyledi.
Sokağa girip de- benim için pek yabancı bir yerdi - balık, reçine, zift kokusunu duyunca, balıkçıların gezinmelerini, arabaların taşlı yolda tıngırdaya tıngırdaya gidişlerini seyredince, böyle hareketli bir yere haksızlık ettiğini anladım, benim sevinç çığlıklarımı zevkle dinleyen Peggotty’ye de bunu böylece söyledim. O da Yarmouth’un kainatın en güzel yeri olduğunu söyledi. Sanırım ki doğuştan Ringa Balığı olanlar için öyledir.
Peggotty: “İşte benim Ham’im! Ne de büyümüş!” diye haykırdı.
Ham, bizi hanın önünde bekliyordu. Eski bir dost gibi hatırımı sordu. Önce ben onu pek tanıyamadım, çünkü benim doğduğum geceden beri bir daha evimize gelmemişti; bu bakımdan o benden daha üstün durumdaydı elbette. Yalnız, eve kadar beni sırtında taşıyınca samimiyetimiz ilerleyiverdi. Artık boyu iki metreye yaklaşmış, boylu poslu, iri yapılı, yuvarlak omuzlu kocaman bir delikanlı olmuştu, ama kıvırcık sarı saçlarıyla, saf, çocuksu yüzüyle de bir koyuna benziyordu. Keten ceket, bir de öylesine sert kumaştan bir pantolon giymişti ki içinde bacakları olmasa bile pantolon dimdik duracakmış gibiydi. Başında şapka vardı da pek diyemeyiz, çünkü eski bir bina gibi tepeden tırnağa kara bir örtüye bürünmüştü.
Ham, sırtında ben, koltuğunun altında küçük bavullarından biri, Peggotty de elinde, öbür bavulumuz yer yer yoncalar saçılmış küçük kum tepecikleriyle dolu yollardan geçtik; havagazı depolarını, halat bükme yerlerini, tamircilerin avlularını, tekne hurdacılarının avlularını, kalafat yerlerini, gemi yazıhanelerini, demirci dükkânlarını, buna benzer pek çok yeri geçip, uzaktan gözüme çarpmış olan o iç karartıcı düzlüğe geldik. Ham: “Aha bizim ev, Bay Davy,” dedi.
Çevremizdeki yabanın her yanına, denizden yana, ırmaktan yana bakabildiğim kadar baktım, ama eve benzer bir şey göremedim. Biraz ileride karaya çekilmiş, demir bacasından dumanlar tüten kara bir tekne ya da tekneyi andıran bir hurda yığını vardı; bundan başka barınağa benzer bir şey gözüme ilişmemişti.
“Ev dediğin bu olmasa gerek,” dedim. “Şu gemiye benzeyen şey...”
Ham: “Ta kendisi, Bay Davy,” dedi.
Burası Alâeddin’in sarayı, Ruhkuşu’nun yumurtası gibi bir yer olsaydı, burada yaşama hayali beni bu derecede büyülemezdi sanırım. Geminin yanına sevimli bir kapı açılmış, üzerine de çatı örülmüştü; küçücük pencereleri de vardı, ama en hoş, en büyüleyici tarafı, bunun gerçekten bir tekne olmasıydı: Yüzlerce defa su üstünde yüzmüş, hiçbir zaman kuru toprak üzerinde durup bir ev gibi içinde oturulsun diye yapılmamış bir tekne. İşte beni büyüleyen tarafı da buydu. İçinde oturulsun diye yapılmış olsaydı onu pek küçük, kullanışsız, hatta ıssız bulabilirdim; böyle bir amaçla yapılmadığı için kusursuz bir barınak oluvermişti.
İçi iyice temizlenmişti, mümkün olduğu kadar düzenliydi. Bir masa, bir Hollanda üslubu duvar saati, bir de konsol vardı. Konsolun üzerinde çember çeviren asker kılıklı bir çocukla yan yana yürüyen bir kadın resmi bulunan bir çay tepsisi vardı. Tepsinin yere düşmesine bir İncil engel oluyordu. Tepsi yere düşseydi, kitabın çevresinde dizili duran bir sürü çay fincanı, çay tabağı, çaydanlık da düşüp kırılacaktı. Duvarda, adi renklerle boyanmış, çerçeveli, kutsal tablolar vardı. Bunlara benzer tabloları, Peggotty’nin evini şöyle bir dolaşıncaya kadar, seyyar satıcılardan başka hiç kimsede görmemiştim. Tabloların arasında Mavili İshak’ı kurban etmeye hazırlanan Kırmızılı İbrahim, yeşil aslanların inine giren Sarılı Danyal’ın tablosu en göze çarpanıydı. Küçük ocak rafının üzerinde ise Sunderland’de yapılmış “Sarah Jane” yelkenlisinin resmi vardı, teknenin kıç tarafına sahici tahta haç konmuştu; resmi marangozlukla birleştiren gerçek bir sanat eseriydi bu; benim gözümde de bu dünyada sahip olmak isteyeceğim en değerli şeylerin başında geliyordu. Tavanda da, o zaman ne işe yaradıklarını anlayamadığım askılar vardı; birkaç sandık, kutu, buna benzer daha başka şeyler iskemle yerini tutuyordu.
Bütün bunları, benim görüşüme göre çocukça bir davranışla, eşikten içeri adımımı atar atmaz görmüştüm. Sonra da Peggotty küçük bir kapıyı açıp bana yatak odamı gösterdi. Burası teknenin kıç tarafında, gördüğüm yatak odalarının en mükemmeli, en güzeliydi. Eskiden dümencinin dışarı çıktığı küçücük bir de penceresi vardı. İstiridye kabuklarıyla çerçevelenmiş bir aynayı duvara tam benim boyumun yüksekliğinde bir çiviye asmışlardı. Küçücük bir yatak, bir de masa vardı. Odada ancak yatağa girecek kadar yer kalıyordu. Masanın üzerinde mavi kulplu bardağın içinde deniz yosunlarından bir demet vardı. Duvarlar süt gibi bembeyaz badanalıydı; camdan giren ışıkla gözlerim kamaşmış, ağrımıştı. Bu güzelim evde özellikle dikkatimi çeken şey de balık kokusuydu; koku her yana öylesine sinmişti ki, burnumu silmek için cebimden mendilimi çıkardığım zaman baktım mendil, ıstakoza sarılıymış gibi kokuyor. Bu keşfimi Peggotty’ye açıkladığım zaman o da ağabeyinin ıstakoz, yengeç, pavurya tutup sattığını söyledi; daha sonra da evin ek bölmesinde çanak çömleğin saklandığı yerde bunları birbirlerine kenetlenmiş durmadan kıpırdayan bir yığın halinde pek çok kereler gördüm.
Ben daha evden dört-beş yüz metre uzakta Ham’in sırtındayken kapıdan el salladığını gördüğüm beyaz önlüklü kibar bir kadın bizi karşıladı. Yanında da boynuna mavi boncuktan kolye takmış pek güzel bir küçük kız vardı (belki de ben onun güzel olduğunu düşünmüştüm). Küçük kızı öpmek istedim, kaçıp saklandı. Daha sonra pek tantanalı bir şekilde hazırlanmış haşlama pisibalığı, tereyağı, patates, bir de benim için pişirilmiş pirzoladan ibaret yemeğimizi yiyorduk ki tıraşı uzamış, iyi yüzlü bir adam geldi. Peggotty’ye “küçük kız” deyip yanağını şapırtıyla öpmesinden, Peggotty’nin davranışlarından bu adamın onun ağabeyi olduğundan şüphem kalmamıştı; gerçekten de öyle olduğu meydana çıktı. Bana, “Evin reisi Bay Peggotty,” diye tanıttılar.
Bay Peggotty: “Sizi gördüğüme çok sevindim, efendim,” dedi. “Bizi belki kaba bulacaksınız, ama daima hizmete hazır olduğumu göreceksiniz.”
Ona teşekkür ettim, öyle güzel bir yerde çok mutlu olacağımı söyledim.
“Anacığınız nasıl, efendim? Bari onu neşeli mi bıraktınız?” diye sordu.
Annemin benim isteyebileceğim kadar çok neşeli olduğunu, ona selam gönderdiğini söyledim. Sözün bu kısmını kibarlık olsun diye ben uydurmuştum.
“Ben de kendisine çok minnettarım,” dedi. “Eh, efendim, burada on beş gün, onunla, Ham’le, küçük Emily’yle kalabilirseniz, sizin varlığınız bize şeref verecektir.”
Bunları söylerken başıyla kardeşini işaret etmişti. Bu konuksever davranışlarıyla evin şerefini kurtardıktan sonra, üzerindeki pisliği soğuk suyun temizleyemeyeceğini söyleyerek, sıcak su dolu çaydanlığı alıp yıkanmaya gitti. Biraz sonra dış görünüşü adamakıllı düzelmiş bir halde geri döndü; yalnız, öyle kızarmıştı ki, onun da ıstakozlarla, yengeçlerle, pavuryalarla aynı özelliği taşıdığını düşünmekten kendimi alamadım: Kapkarayken sıcak suya giriyor, kıpkırmızı olarak sudan çıkıyor.
Geceler artık soğuk, rutubetli olduğu için çaydan sonra kapı kapatılıp her taraf sıkıca örtülüyordu; o zaman, burası bana insanın hayalinde canlandırabileceği en nefis sığınakmış gibi göründü. Rüzgârın denizden doğru gelişini duymak, sisin dışarıdaki ıssız düzlüğe yayıldığını bilmek, ateşi seyretmek, yakınlarda bundan başka bir evin bulunmadığını, bunun da ev değil de bir tekne olduğunu düşünmek tıpkı büyülenmek gibi bir şeydi. Küçük Emily, utangaçlığını yenmiş, benim yanımda, iskemle yerine kullanılan kutuların en küçüğünde oturuyordu. Bu kutu tam ikimize göreydi, ocağın köşesine ancak sığıyordu. Bayan Peggotty, önünde beyaz önlük, ateşin karşısında oturmuş yün örüyordu. Bizim Peggotty de, dikiş kutusuyla, şamdanıyla, dikişiyle, sanki buradan başka bir yerde hiç bulunmamış gibi yerini yadırgamadan oturuyordu. Bana iskambilde kaptıkaçtı oyununu öğretmek için ilk dersi vermiş olan Ham kirli iskambil kâğıtlarıyla nasıl fala bakılacağını hatırlamaya çalışıyor, çektiği kâğıtların her birinin üzerinde başparmağıyla balığa benzer lekeler bırakıyordu. Bay Peggotty piposunu içiyordu. Biraz konuşup samimileşmenin sırası geldi diye düşündüm:
“Bay Peggotty?” diyorum.
O da: “Efendim?” diyor.
“Nuh’un gemisi gibi bir yerde yaşadığınız için mi oğlunuza Ham adını koydunuz?”
Bunu pek derin bir düşünceye benzetmiş gibi göründü ama, gene de: “Hayır, efendim,” dedi. “Ben hiç ad falan koymamışımdır.”
“Öyleyse, ona bu adı kim koydu?” diye ikinci sorumu sordum.
“Şey... Elbette babası koydu,” dedi.
“Ben sizi onun babası sanmıştım.”
“Onun babası kardeşim Joey’du,” dedi.
Saygı göstererek biraz durakladıktan sonra: “Kardeşiniz öldü mü, Bay Peggotty?” diye sordum.
“Boğularak öldü,” dedi.
Bay Peggotty Ham’in babası olmamasına pek şaşmıştım, onun buradakilerle olan akrabalığı konusunda da yanılıp yanılmadığımı merak etmeye başladım. Her şeyi öğrenmeye öyle meraklıydım ki, Bay Peggotty’ye açılmaya karar verdim.
Küçük kıza bakarak: “Küçük Emily,” dedim, “sizin kızınız, değil mi, Bay Peggotty?”
“Hayır, efendim,” dedi. “Kaynım Tom’du onun babası.”
Elimde değildi. Gene saygı olsun diye biraz konuşmadan durduktan sonra: “Öldü mü, Bay Peggotty?” diye sordum.
Yeniden aynı konuya dönmenin güçlüğünü hissediyordum, ama işin esasını daha anlayamamıştım, mutlaka bunu anlamam da gerekiyordu; onun için: “Sizin hiç çocuğunuz yok mu, Bay Peggotty?” dedim.
Hafifçe gülerek, “Hayır, beyum,” dedi. “Ben bekârım.”
Şaşarak: “Bekâr mısınız?” dedim. Sonra, yün örmekte olan önlüklü kadını göstererek sordum: “Peki, ama o kim, Bay Peggotty?’
“O mu? Bayan Gummidge.”
“Gummidge mi dediniz, Bay Peggotty?”
O sırada Peggotty, yani benim o acayip Peggotty’m, bu soruları kesmem için bana öyle işaretler yaptı ki, yatma vakti gelinceye kadar yalnız, bulunduğum yerden, sessiz sedasız oturan ev halkını seyretmekle yetindim. Daha sonra benim küçük kamaramda yalnız kaldığımız zaman Peggotty, Ham’le Emily’nin öksüz yeğenleri olduklarını, ev sahibimin onları kimsesiz kaldıkları zaman evlat edindiğini, Bayan Gummidge’in de ev sahibinin pek yoksul ölen arkadaşlarından birinin karısı olduğunu söyledi. Sonra, onun da fakir bir adam olduğunu, ama altın gibi iyi, çelik gibi doğru olduğunu anlattı (bu benzetmeler Peggotty’nindi). Gene onun anlattığına göre, ev sahibini öfkelendiren, ya da küfür ettiren tek şey de bu iyi kalpliliğiymiş, içlerinden biri bundan söz edecek olsa hemen sağ yumruğunu masanın üzerine indirirmiş, bir kere daha bundan söz edilirse, “alimallah” her şeyi bırakıp, bir daha dönmemek üzere gideceğini söyler, ağza alınmayacak küfürler savururmuş; bir keresinde de masayı kırmış.
Ev sahibinin iyi kalpliliğine karşı pek anlayışlı davrandım, kadınların teknenin öbür yanında beninki gibi küçük bir beşiğe, Bay Peggotty ile Ham’in de tavandaki çengellere birer hamak asıp yattıklarını, uykum geldiği için pek tatlı bir rehavet içinde duydum. En sonunda, uyku bastırmaya başlarken rüzgârın denizden gelen uğultusunu, düzlükten doğru büyük bir hızla eve doğru gelişini dinledim; tembel tembel gece vakti yeraltından suların kabardığını düşünerek korktum. Fakat ne de olsa bir gemide bulunduğumu hatırladım; hem gemide başımıza bir şey gelse Bay Peggotty gibi birinin yanımızda bulunması hiç de fena olmazdı. Neyse ki kötü bir şey olmadı. Güneş benim aynanın deniz kabuklarından yapılmış çerçevesine vurur vurmaz yataktan fırlamış, küçük Emily ile kıyıda taş toplamaya çıkmıştık.
Emily’ye: “Sen iyi bir denizci olmalısın,” dedim. Böyle bir şeye ihtimal verip vermediğimi bilmiyorum, ama bir şey söylemenin kibarlık gösterisi olacağını düşünmüştüm; üstelik yakınımızda duran parlak bir yelken o sırada onun gözünün içine vurup öyle loş bir manzara yaratmıştı ki, içimden böyle söylemek geldi.
Emily başını sallayarak: “Hayır,” dedi, “Değilim. Ben denizden korkarım."
Bana pek yakışan, cesur bir insan tavrıyla: “Korkar mısınız?” dedim. Sonra o koca engin denize gururla bakarak: “Ben korkmam,” diye ekledim.
“İyi, ama deniz zalimdir,” dedi Emily. “Bizimkilerin birçoğuna çok zalim davrandığını gördüm. Bizim ev kadar büyük bir tekneyi paramparça etti.”
“İnşallah, bu tekne, şey değildi...”
“Babamın içinde boğulduğu tekne mi? Hayır, o değildi, ben o tekneyi hiç görmedim.”
“Babanı da görmedin mi?” diye sordum.
Küçük Emily başını salladı:
Ne tesadüftü! Hemen ben de babamı nasıl hiç görmediğimi anlatmaya koyuldum; annemle birlikte nasıl pek mutlu yaşadığımızı, hep öyle yaşamayı düşündüğümüzü, babamın mezarının evimizin yakınındaki kilise avlusunda olduğunu, bir ağacın ona gölge verdiğini, güzel havalarda gezinip kuşların şarkılarını dinlediğim ağaçlık bir yerde olduğunu anlattım. Ama, Emily’nin öksüzlüğüyle benimkinin arasında bazı farkların bulunduğu meydana çıkmıştı. Bir kere o, babasından önce annesini kaybetmişti; İkincisi, babasının mezarının nerede olduğunu hiç kimse bilmiyordu, yalnız denizin derinliklerinde olduğu sanılıyordu.
Emily, deniz kabukları, çakıl taşları ararken: “Hem,” dedi, “senin baban kibar bir beymiş, annen de bir hanım; benim babam balıkçıydı, annem de balıkçı kızıydı, Dan Eniştem de balıkçı.”
“Dan dediğin Bay Peggotty, değil mi?” diye sordum.
Emily, başıyla tekne-evi göstererek: “Dan Eniştem orada,” dedi.
“Evet, ben de onu demek istedim. Çok iyi bir insan olsa gerek.”
“İyi insan mı? Ben bir hanımefendi olsaydım, ona elmas düğmeli gökmavisi palto, sarı pantolon, kırmızı kadife ceket, tüylü bir şapka, kocaman bir altın saat, gümüş bir pipo, bir kutu da para verirdim.”
Bay Peggotty’nin bu kıymetli şeyleri fazlasıyla hak ettiğinden emin olduğumu söyledim. Ama şunu belirteyim ki, değerbilir yeğeninin ona layık gördüğü kıyafetle rahat dolaşabileceğini düşünmekte zorluk çekiyordum, doğrusu; hele o tüylü şapkanın zarafetinden pek şüpheliydim; yalnız, bu duyguları kendime sakladım. Küçük Emily bu eşyaları sayarken, durmuş, sanki bunlar ihtişamlı birer görüntüymüş gibi başını kaldırıp gökyüzüne bakmıştı. Yeniden, deniz kabukları, çakıl taşları toplamaya daldık.
“Hanımefendi olmak isterdin, değil mi?” diye sordum.
Emily bana bakıp güldü, “Evet,” diye başını salladı.
“Çok isterdim. O zaman hepimiz kibar insanlar olurduk. Ben, eniştem, Ham, Bayan Gummidge de... Fırtına geliyor diye tasalanmazdık... Yani, kendimiz için üzülmezdik demek istiyorum. Yoksa elbette fakir balıkçılar için gene üzülürdük, bir sıkıntıları olursa onlara paraca yardım ederdik.”
Bu benim pek hoşuma gitmişti, gerçekleşmesini hiç de imkânsız bulmuyordum. Bu tasarıdan ne kadar hoşlandığımı belirttim, küçük Emily de utangaç bir tavırla şunları söylemek cesaretini buldu:
“Sen şimdi de denizden korkmuyor musun?”
Deniz bana güven verecek kadar sakindi, ama şöyle bir dalganın yaklaştığını görsem, Emily’nin boğulan akrabalarını hatırlayıp tabana kuvvet kaçacağımdan şüphem yoktu. Gene de; “Hayır,” dedim. “Sen de korktuğunu söylediğin halde pek de öyle görünmüyorsun.” Çünkü bir çeşit eski iskelenin ya da tahta kaldırımın iyice kenarında yürüyordu ben de düşecek diye korkuyordum.
“Bu şekilde korkmuyorum, ama fırtına olunca uykumdan uyanıp Dan Enişte’yi, Ham’i düşünerek titredim, onların, ‘İmdat!’ diye bağırdıklarını duyar gibi oldum. İşte ben bunun için hanımefendi olmayı çok isterim. Ama, öyleyken gene de korkmuyorum; hem de, hiç korkmuyorum. Şuraya bak.”
Yanımdan ayrıldı, durduğumuz yerden, denize uzanan, ucu çentikli, hiçbir korunma imkânı bulunmayan kalasın üzerinde koşmaya başladı. Bu olay, kafama öyle yerleşmiştir ki, ressam olsaydım onu sanki şimdi görmüşüm gibi eksiksiz çizebilirdim; küçük Emily’nin denize hiç unutamadığım bir bakışla bakıp ölüme gidişini de çizerdim elbette; ölüme gider gibi görünmüştü bana.
O hafif, cesur, küçük vücut döndü, sağ salim bana kadar geldi, ben de attığım çığlığa, yersiz korkuma güldüm; zaten bağırmak faydasızdı, çünkü görünürde kimse yoktu. Sonradan, delikanlılığımda, birçok kereler, ‘Çocuğun ani hamlesinde, gözlerindeki bakışta, babasının ölümünden ötürü tehlikeye karşı bir yakınlık mı vardı, hayatı o gün sona erebilir miydi?’ diye düşündüğüm çok olmuştur. Bir zamanlar, ‘Onun önündeki hayat bana bir çırpıda açıklansaydı, -ama bir çocuğun kolayca anlayabileceği şekilde açıklansaydı- onun hayatının kurtulması benim elimin bir hareketine bağlı bulunsaydı, elimi uzatıp onu kurtarmam gerekirdi,’ diye düşünmüşümdür. Bir zamanlar, çok uzun sürdüğünü iddia edemem, ama kendi kendime: “O sabah sular gözlerimin önünde küçük Emily’nin başını örtseydi daha iyi olmaz mıydı?” diye sorduğum, “Evet, daha iyi olurdu,” dediğim de olmuştur.
Bu sözler vakitsiz sayılabilir. Belki de bunları vaktinden önce açıkladım. Şimdilik öylece dursun bakalım.
Bir hayli dolaştık, ilginç bulduğumuz şeyleri yüklendik, karaya vurmuş bazı denizyıldızlarını alıp usulca suya bıraktık -şu anda bu hayvanlar hakkındaki bilgim o kadar az ki, denizyıldızları bu davranışımızdan ötürü bize minnet mi duymuşlardı, yoksa, tam tersi mi olmuştu, kestiremiyorum- sonra da eve, Bay Peggotty’nin evine döndük. Masum bir şekilde öpüşmek için ıstakozların saklandığı küçük kulübenin rüzgârlığının altında durduk, sonra da sağlık, neşe saçarak kahvaltı etmek için içeri girdik.
Bay Peggotty. “İki küçük sığırcık gibisiniz,” dedi. Bunun, “iki küçük sığırcık kuşu” anlamına geldiğini bildiğim için iltifat saydım.
Küçük Emily’yi seviyordum elbette. O bebeği, hayatın daha sonraki devresindeki aşkların en güzeli kadar gerçekten, onun kadar şefkâtle, ondan daha saf, daha ilgisizce seviyordum; insanı yükselten, asalet veren bir duyguydu bu. Hayal gücüm de bu yuvarlak mavi gözlü peynir kurdu gibi çocuğu bir melek haline getirivermişti. Güneşli bir günde bir çift küçük kanat açsa da gözlerimin önünde uçup gitseydi, bunun beklemediğim bir şey olduğunu düşünmezdim.
Yarmouth’taki o iç karartıcı düzlükte saatler boyunca sevdalılar gibi dolaşıyorduk. Zaman da, sayemizde, nitelik değiştirmiş, sanki daha büyümemiş, hep oyun oynayan bir çocuk olarak kalmıştı. Emily’ye kendisine taptığımı söyledim, o da bana taptığını söylemezse kendimi bir kılıçla öldürmek zorunda kalacağımı bildirdim. O da bana taptığını söyledi; gerçekten öyleydi, buna şüphem yok.
Eşitsizlik, yaş küçüklüğü ya da başka zorlukların karşımıza çıkması meselesine gelince, Emily ile benim böyle bir derdimiz yoktu, çünkü bizim bir geleceğimiz de yoktu. Daha küçülmek istemediğimiz gibi büyümeye de hevesli değildik. Akşamları kutumuzun üzerinde sevdalı sevdalı yan yana otururken Bayan Gummidg’le Peggotty bizi görüp: “Tanrım! Ne güzel, değil mi?” diye fısıldaşırlardı. Onların hayranlığını kazanmıştık. Bay Peggotty, piposunun ardından bize gülümserdi; Ham de bütün gece sırıtmaktan başka bir şey yapmıyordu. Galiba küçük, güzel bir oyuncağın ya da Colosseum’un ufak bir modelinin vereceği zevki bizden alıyorlardı.
Çok geçmeden, anladım ki Bayan Gummidge Bay Peggotty’nin yanında oturmaktan hiç de beklendiği kadar memnun değildi. Oldukça huysuz bir kadındı, böyle küçücük bir yerde ev halkını rahatsız edecek şekilde sık sık içini çekiyordu. Ben ona pek acıyordum; sinirleri bozulunca tek başına kalabileceği bir dairesi bulunsaydı da neşesi yerine gelinceye kadar orada otursaydı” diye düşündüğüm olmuştur.
Bay Peggotty, ara sıra “Dediği Dedikler” adındaki bir meyhaneye gidiyordu. Evlerine gelişimizin ikinci ya da üçüncü gecesi, onun eve gelmemesinden, Bayan Gummidge’in de sekizle dokuz arasında sık sık saate bakıp Bay Peggotty’nin orada olduğunu, kendisinin bunu daha sabahtan anladığını söylemesi üzerine keşfetmiştim bunu. Bayan Gummidge bütün gün keyifsizdi, öğleyin ocağın tütmesiyle gözlerinden yaşlar boşanmıştı. Bu can sıkıcı olay üzerine: “Ben zaten yapayalnız bir zavallıyım” dedi. “Her bir işim ters gidiyor.”
Peggotty, yani gene bizim Peggotty: “Canım, birazdan geçer gider,” dedi. “Hem, biliyorsun, bu iş seni, bizden daha çok rahatsız etmiyor ki.”
Bayan Gummidge: “Ben daha çok hissediyorum,” dedi.
Pek soğuk bir gündü. Bıçak gibi kesen şiddetli bir rüzgâr vardı. Bn. Gummidge’in ocak başındaki iskemlesi en rahat iskemle olduğu, bana da orası evin en sıcak, en rahat köşesi gibi göründüğü halde o gün bir türlü rahat edemedi. Hiç durmadan soğuktan yakındı, sırtının “ürperdiğini” söyledi, durdu. Derken, gene ağlamaya başladı. “Yapayalnız zavallı bir kadın,” olduğunu, “her bir’ işinin ters gittiğini” söyledi durdu.
Peggotty: “Gerçekten, hava çok soğuk,” dedi. “Bunu herkes hissediyordur.”
Bayan Gummidge: “Ben başkalarından daha çok hissediyorum” dedi.
Yemekte de aynı şey oldu; ben değerli bir misafir sayıldığım için sofrada hep Bayan Gummidge’den önce benim tabağıma yemek konuyordu. O akşam balık küçüktü, kemikliydi, patatesler de biraz yanıktı. Hepimiz bunun bir bakıma umutlarımızı boşa çıkarmış sayılacağını söyledik; ama Bayan Gummidge bunu bizden daha çok hissettiğini belirtti, gözlerinden yaşlar boşandı, sonra da gene o eski sözlerini büyük bir üzüntü içinde tekrarladı.
Saat dokuza doğru Bay Peggotty eve döndüğü zaman da Bayan Gummidge çok üzgündü, elbette, pek bitik bir halde, köşesinde, yününü örüyordu. Peggotty neşeli neşeli işini yapıyordu, Ham bir çift koskocaman lastik çizmeyi tamir ediyordu, ben de, yanımda küçük Emily, onlara kitap okuyordum. Bayan Gummidge, üzgün üzgün içini çekmekten başka bir şey yapmamış, çaydan beri de işinden başını kaldırmamıştı.
Bay Peggotty, yerine otururken: “E, arkadaşlar, nasılsınız bakalım?” diye sordu.
Hepimiz onu hoş karşılamış olmak için ya bir şey söyledik ya ona baktık; yalnız, Bayan Gummidge başını, yününden kaldırmadan, sallamakla yetindi.
Bay Peggotty, ellerini çırparak: “Ne var?” dedi. “Neşelen bakalım, ihtiyar ana.” “İhtiyar kız” demek istemişti.
Bayan Gummidge hiç de neşelenebilecek gibi görünmüyordu. Eski siyah ipekli bir mendil çıkarıp gözlerini kuruladı; mendili cebine koyacak yerde gözlerini bir daha kuruladı, yeniden kullanmaya hazır olsun diye de dışarıda bıraktı.
Bay Peggotty: “Nen var, hatun?” dedi.
“Hiç. Sen Dediği Dediklerden geliyorsun, değil mi, Dan?”
“A, evet, bu gece oraya şöyle bir uğradım.”
“Seni oraya gitmeye zorladığım için üzüldüm.”
“Zorladın mı? Beni kimsenin zorlamasını istemem.” Bay Peggotty bunları söyledikten sonra içten bir gelen bir kahkaha attı. “Ben oraya gitmeye zaten hevesliyim.”
Bayan Gummidge, başını sallayıp gözlerini kurulayarak: “Çok heveslisin,” dedi. “Evet, evet, çok isteklisin. Benim yüzümden istekli olmana da üzülüyorum.”
“Senin yüzünden ha! Senin yüzünden değil. Sakın ha, öyle sanma!”
Bayan Gummidge: “Evet, evet, öyle!” diye haykırdı. “Ne olduğumu biliyorum ben. Yapayalnız bir zavallı mahluk olduğumu biliyorum. Her bir işim ters gitmekle kalmıyor, üstelik, her bir kimseye terslik ediyorum. Evet, evet, ben başkalarından daha duygusalım, bunu daha çok belli ediyorum. Bu da benim talihsizliğim.”
Oturduğum yerden bunları dinlerken bu talihsizliğin Bayan Gummidge’den başka, evdekilerden bazılarına da geçmiş olduğunu düşünmekten kendimi alamadım. Yalnız Bay Peggotty öyle bir sitemde bulunmadı, Bayan Gummidge’i neşelendirmek için bir hamle daha yaptı.
Bayan Gummidge de: “Ben istediğim gibi bir insan olamadım gitti diyordu. “Tam tersi oldum. Ne olduğumu biliyorum ben. Dertlerim beni ters bir insan yaptı. Dertlerimi hissediyorum, bu da beni ters bir insan yapıyor. Keşke onları hiç hissetmesem, ama hissediyorum. Keşke dertlere alışıp sertleşseydim, sertleşemedim işte. Evin huzurunu kaçırıyorum. Buna hiç şaşmam. Bütün gün kardeşinizin de, Bay Davy’nin de huzurunu kaçırdım.”
Burada ben birdenbire yumuşayıverdim, büyük bir huzursuzluk içinde avazım çıktığı kadar bağırdım: “Hayır, huzurumu kaçırmadınız, Bayan Gummidge.”
“Benim böyle davranmam hiç de doğru değil” dedi. “Hiç de hak edilmemiş bir şey bu. Eve gidip ölsem daha iyi. Ben yapayalnız, zavallı bir kadınım. Burada da terslikler yapmasam daha iyi. Terslik yapmam gerekiyorsa kendi yerimde yapayım. Dan, ben eve gideyim, orada öleyim de kurtulayım.”
Bu sözlerle, odasına çekildi, yatağına yattı. O gittikten sonra da, o ana kadar derin bir yakınlık duygusundan başka bir duygu göstermemiş olan Bay Peggotty bize baktı, yüzünde hâlâ o sevgi belirtisiyle: “Gene ihtiyarı hatırlamış galiba,” diye fısıldadı.
Peggotty beni yatırmaya götürüp de sözü edilen ihtiyarın ölen Bay Gummidge olduğunu anlatıncaya kadar kadının hangi ihtiyarı hatırladığını anlayamamıştım. Peggotty, ağabeyinin bu gibi durumlarda sebebin hep o olduğuna inandığını, durumun da onu duygulandırdığını anlattı. O gece Bay Peggotty, hamağına uzandıktan bir hayli sonra Ham’e: “Gene hep ihtiyarı düşünüyordu zavallıcık!” dedi. Bizim misafirliğimiz süresince Bayan Gummidge kaç kere aynı şekilde tersleştiyse -birkaç kere oldu bu- Bay Peggotty de olayın ardından hep aynı şeyi söyledi, hem de her defasında en derin acıma duygularıyla.
Böylece on beş gün geçiverdi, gelgite göre B. Peggotty’nin geliş-gidiş saatlerinin, Ham’inde çalışma saatlerinin değişmesinin dışında pek değişik bir şey olmadan geçti. Ham işi olmadığı zamanlar ara sıra bizi kayıkları, gemileri görmeye götürüyordu; bir iki kere de kayığa bindirmişti. Pek çok kimseler, özellikle çocuklukla ilgili hatıralarından söz edilirken, aynı şeyi duyarlar, ama ben bir yerle ilgili herhangi bir hatıra hafızada neden ötekilerden daha çok yer eder bilmiyorum. Yarmouth adını hiç duymuyorum, hiçbir yerde de okumuyorum; öyleyken, gene de kıyıda geçen bir pazar sabahını hep hatırlıyorum: Kiliseye gitme vaktini bildiren çanlar çalıyor, küçük Emily omzuma dayanmış, Ham tembel tembel denize taş atıyor, güneş de uzakta denizde, kalın sis tabakasını daha yeni yarıp çıkmaya başlamış, bize gemileri birer gölge gibi gösteriyordu.
En sonunda, eve dönme günü geldi, Bay Peggotty’yle Bayan Gummidge’den ayrılacağıma üzülüyordum, ama küçük Emily’den ayrılmanın verdiği acı içime işlemişti. Arabanın kalkacağı hanın önüne kadar kol kola gittik; yolda, ona mektup yazacağıma söz verdim (daha sonra bu sözümü, kiralık apartman levhalarında kullanılan harflerden daha büyük harflere yerine getirdim). Ayrılışımız çok acıklı oldu; hayatım boyunca kalbimde boşluk hissettiğim tek gün, o gündür.
Misafirliğim süresince bizim eve karşı gene pek hayırsızca davranmıştım. Orasını ya pek az düşünmüş ya da hiç aklıma getirmemiştim. Yalnız, o yana döner dönmez, körpe vicdanım sert parmağıyla bana orasını gösteriyormuş gibi geldi; kederlendikçe, orasının benim yuvam olduğunu, annemin de benim arkadaşım, avuntu kaynağım olduğunu daha iyi hissediyordum.
Yolda ilerledikçe bu düşünce beni iyice sardı. Eve yaklaşıp, çevremdekiler bana yabancı gelmemeye başladıkça da eve bir an önce varıp onun kucağına atılmak için sabırsızlanmaya başladım. Ne var ki Peggotty, benim bu duygularımı paylaşacak yerde, onlara gem vurmaya çalıştı -pek müşfik bir tavırla, ama pek şaşkın, ne yapacağını bilmez bir haldeydi. Buna rağmen, arabacının atının canı ne zaman isterse Blunderstone Kuşevi’ne o zaman varacaktık, öyle de oldu. O anı ne kadar da iyi hatırlıyorum! Soğuk kurşuni bir öğleden sonraydı, iç karartıcı gökyüzünde yağmur tehlikesi vardı.
Kapı açıldı, ben duyduğum o tatlı özlem içinde, yarı gülerek, yarı ağlayarak içeriye, anneme baktım. Gelen o değildi; yabancı bir hizmetçiydi.
Üzgün bir halle: “A! Peggotty, annem daha dönmedi mi?” diye sordum.
“Evet, evet, Küçükbey, annen eve döndü. Biraz sabret, Küçükbey, şey... ben, ben sana bir şey anlatacağım.”
Üzüntüsü, arabadan inmekteki o her zamanki beceriksizliği arasında Peggotty, kendini pek gülünç bir hale getirmişti, ama benim de zihnim öylesine boşalmış, kendimi öyle garip hissediyordum ki, bu arada ona durumu anlatamadım. Arabadan aşağı inince beni elimden tuttu; mutfağa götürdü, kapıyı da kapadı. Adamakıllı korkmuştum.
“Ne var, Peggotty?” dedim.
“Valla bir şey yok, Küçükbey.” Peggotty bunu söylerken neşeli bir havaya bürünmüştü.
“Mutlaka bir şey oldu, buna eminim. Annem nerede?”
“Annemiz nerede, Küçükbey?” diye o da bana sordu.
“Evet, nerede? Niçin bahçe kapısına gelmedi, biz niçin buraya geldik? Ah, Peggotty...” Gözlerim dolu doluydu, yere yıkılacak gibi oluyordum.
Peggotty beni tuttu. “Sevgili çocuğu Tanrı korusun!” dedi. “Nedir? Söyle bakayım, yavrum...”
“Sakın ölmüş olmasın? Ah! annem ölmedi değil mi, Peggotty?”
Peggotty, inanılmayacak derecede gür bir sesle: “Hayır!” diye bağırdı.
Sonra oturdu. Soluk soluğaydı. Onun ödünü kopardığımı söyledi. Ben de, onu rahatlatmak için ya da gerekli yerde ödü kopsun diye boynuna sarıldım, sonra ayağa kalkıp karşısına geçtim, gözlerimi merakla ona diktim.
“Bak yavrum,” dedi. “Sana bunları çok önceden anlatmalıydım, ama elime fırsat geçmedi; belki de fırsatı yaratmam gerekirdi, ama, doğrusu bunu tam manasiylen göze alamadım.” Peggotty’nin dilinde “tam manasiyle” kelimesi hep “tam manasiylen”di.
Eskisinden daha çok korkmuştum. “Devam et, Peggotty,” dedim.
Titreyen elleriyle şapkasının kurdelesini çözerken, tıkanır gibi, kesik kesik konuştu: “Ne dersin, Küçükbey, senin bir baban oldu!”
Titredim, bembeyaz kesildim. Bir şey -neydi, nasıl bir şeydi bilmiyorum- mezarlıktaki mezarla, ölülerin mezarlarından kalkmalarıyla ilgili bir şey beni zararlı bir rüzgâr gibi çarpmıştı.
Peggotty: “Yeni bir baba,” dedi.
“Yeni bir baba mı?”
Sanki çok sert bir şeyi yutmaya çalışıyormuş gibi zorlukla yutkundu, elini ileri doğru uzatarak: “Gel de gör babanı” dedi.
“Görmek istemiyorum ben onu!”
“Anneni de görürsün...”
Direnmekten vazgeçtim. Doğruca misafir odasına girdik. Peggotty beni oraya bıraktı, çekildi. Ocağın bir yanında annem oturuyordu, öbür yanında da Bay Murdstone. Annem elinden işini bırakıp telaşla ayağa fırladı, biraz da ürkekçe kalktı gibi geldi bana.
Murdstone: “Dur bakayım, Clara, hayatım,” dedi. “Kendini bırakma. Kendine hâkim ol, daima kendine hâkim olmalısın. Davy, oğlum, nasılsın?”
Ona elimi uzattım. Bir an duraladıktan sonra, gidip annemi öptüm; o da beni öptü, hafifçe omzumu okşadı, gene gidip işinin başına oturdu. Anneme bakamıyordum, o adama bakamıyordum, onun ikimize de baktığını pekâlâ biliyordum; pencereden yana döndüm, soğuktan başlarını eğen fundalara baktım. Oradan uzaklaşmak fırsatını elde eder etmez de yukarı çıktım. Eski sevgili yatak odam değiştirilmişti, ben çok uzakta yatmak zorundaydım. Her şey öyle değişmişti ki, ‘Acaba eski halinde kalmış bir şey var mı?’ diye aşağıda gezindim. Bahçede dolaştım, ama oradan çabuk döndüm. Eskiden boş duran köpek kulübesine kocaman bir köpek yerleştirilmişti... Tıpkı onun gibi kalın dudaklı, kara saçlı bir köpek. Hayvan beni görünce pek kızdı, üzerime saldırdı.
Karyolamın konduğu oda bana tanıklık edebilecek canlı bir yaratık olsaydı, bugün ondan yardım ister, o odaya nasıl ağırlaşmış bir yürekle girdiğimi anlattırırdım. Acaba o odada şimdi kim yatıyor? Yukarı çıktım, merdivenleri tırmanırken kulübedeki köpeğin hâlâ arkamdan havladığını duyuyordum; ben odaya, oda bana bomboş, yabancı gözlerle bakarken, ufacık ellerimi kavuşturup oturdum, düşünmeye başladım.
En tuhaf şeyleri düşündüm. Odanın biçimini, tavandaki çatlakları, duvardaki kâğıdı, pencere camının manzarada eğri büğrülükler yapan damarlarını, üç ayağı üzerinde sarsak duran masayı düşündüm, bütün bunların canımı sıkıp, bana ölmüş kocasının etkisi altında kalan Bayan Gummidge’i hatırlattığını düşündüm. Hiç durmadan ağlıyordum, ama üşüdüğümün, bir yana atıldığımın farkında olmamın dışında, ağlamamın sebebini hiç düşünmediğime de eminim. Derken, perişanlığım içinde, küçük Emily’yi çılgınca sevdiğimi, beni buraya getirmek için ondan zorla ayırdıklarını, burada da hiç kimsenin beni istemediğini, benimle onunkinin yarısı kadar bile ilgilenmediğini düşündüm. Bu, işi öylesine acıklı bir hale getirdi ki, yatak örtüsünün bir köşesine büzülüp ağlaya ağlaya uyudum.
Birisini: “İşte burada” deyip sıcak başımdan örtüyü çekmesiyle uyandım. Annemle Peggotty beni aramaya gelmişlerdi, bunu yapan da ikisinden biriydi.
Annem: “Davy, neyin var?” dedi.
Annemin bana bunu sorması pek garibime gitti. “Hiç,” dedim. “Hiç.”
Annemin sorduğuna benden daha doğru karşılık veren dudağımın titreyişini saklamak için de yüzümü öbür yana çevirdim.
Annem: “Davy,” dedi, “Davy, yavrum.”
Hiçbir kelime annemin bana “yavrum” demesi kadar etkili olamazdı, bunu rahatça söyleyebilirim. Annem beni kaldırmak isteyince gözyaşlarımı yatak çarşafıyla saklamaya çalıştım, elimle de onu kendimden uzaklaştırdım.
Annem: “Bu senin marifetin, Peggotty, zalim mahluk!” dedi. “Buna hiç şüphem yok. Kendi evladımı, çok sevdiğim bir kimseyi bana düşman etmeye vicdanının nasıl elveriyor? Bu davranışınla ne demek istiyorsun, Peggotty?”
Zavallı Peggotty’cik, ellerini, gözlerini yukarı doğru kaldırdı, yemeklerden sonra okuduğum duayı hatırlatan bir mırıltıyla: “Tanrı sizi bağışlasın, Bayan Copperfield, inşallah bu söylediğiniz sözlerden ötürü de ileride pişmanlık duymazsınız,” dedi.
Annem: “Bu beni çıldırtmaya yeter!” diye haykırdı. “Üstelik, en amansız düşmanımın bile pişmanlık duyup bana birazcık huzur imkânı, mutluluk hakkı tanıyacağı bir devrede, balayımda yapıyorsunuz... Davy, seni gidi yaramaz çocuk seni! Peggotty, vahşi yaratık sen de!” Annem burada: “Of Allahım!” diye bağırdı; acımamızı bekler bir halde, bir bana, bir Peggotty’ye baktı. “İnsanın tam hayatı mümkün olduğu kadar seveceği, benimseyeceği bir devrede ne kötü bir dünya bu!”
Ne annemin ne de Peggotty’nin eli olmadığını bildiğim bir elin bana değdiğini hissettim, yatağın bir kenarına kaydım. Bu el, Murdstone’un eliydi. Eli kolumda: “Nedir bu?” diyordu. “Clara, sevgilim, unuttun mu? Ciddiyet, sevgilim.”
Annem: “Affedersin, Edward,” dedi. “Çok iyi davranmak istedim, ama şimdi öyle huzursuzum ki!”
“Gerçekten öyle! Bu sözleri senden bu kadar çabuk duyacağımı hiç sanmazdım, Clara!”
Annem somurtarak konuştu: “Şimdiden böyle olmam çok kötü... Gerçekten de öyle, çok kötü, değil mi?”
Murdstone, annemi kendine doğru çekti, kulağına bir şeyler fısıldayıp öptü. Annemin başını onun omzuna dayayışını, kolunu boynuna değdirişini görür görmez bu adamın annemin uysal yaradılışını istediği biçime sokabileceğini anlamıştım, şimdi de bunu başardığını görüyordum.
Murdstone: “Sen aşağı in, sevgilim,” dedi. “Biz David’le geleceğiz.” Başını sallayıp gülümseyerek annemi odadan çıkarıp onun gözden kaybolmasını bekledikten sonra, suratını asarak Peggotty’ye döndü: “Sen hanımının adını biliyor musun, ahbap?”
Peggotty: “Uzun zamandan beri benim hanımım olduğuna göre bilmem gerekir,” dedi.
“Bak, bu doğru işte! Yalnız, ben yukarı çıkarken hanımına artık ona ait olmayan bir adla hitap ettiğini duydum. Biliyorsun, benim soyadımı aldı o. Bunu aklında tut, olmaz mı?”
Peggotty tedirgin bir bakışla bana bakarak eğilip, adama selam verdi, onun sorduğuna karşılık vermeden, odadan çıktı; dışarı çıkmasının beklendiğini, içeride kalmak için hiçbir bahane bulamayacağını anladığı için böyle davranmıştı sanırım. İkimiz odada yalnız kalınca adam kapıyı kapattı, bir iskemleye oturdu, beni de karşısında ayakta tuttu, dikkatle gözlerimin içine baktı. Benim ona bakışım da onunkilerin bana bakışından geri kalmıyordu. Şimdi de karşılıklı duruşumuzu hatırladıkça kalbimin hızlı hızlı attığını hisseder gibi oluyorum.
Murdstone, dudaklarını birbirine iyice yapıştırarak inceltip: “David” dedi, “benim inatçı bir atım ya da köpeğim olursa onu ne yaparım biliyor musun?”
Ben buna ağzımdan ses çıkmadan boğuk bir fısıltıyla karşılık verdim, ama sessiz dururken soluğumun daha da daraldığını hissediyordum.
“Onu ürkütüp aklını başına getiririm. Kendi kendime, ‘Bunu adam edeceğim,’ derim, onun kanını, iliğini kurutmak pahasına da olsa dediğimi yaparım. Yüzündeki nedir?”
Bunların kir değil de gözyaşlarımın izleri olduğunu o da benim kadar biliyordu, ama aynı soruyu yirmi kere, her defasında da yirmişer sopa atarak sorsaydı minicik yüreğimin paralanması pahasına da olsa, gene söylemezdim.
Tam kendisine özgü ciddi bir gülümseyişle: “Yaşına göre epey akıllı sayılırsın,” dedi. “Beni çok iyi anladığın da meydanda. Yüzünüzü yıkayın, benimle aşağı gelin, beyefendi!”
Bayan Gummidge’e benzettiğim o el yıkama yerini işaret etti, başıyla da beni hemen emirlerini yerine getirmeye yöneltti. Duralasaydım, en küçük bir vicdan azabı duymadan beni yere sererdi; o zaman bundan pek az şüphem olmuştu, şimdi daha da azaldı.
Emrini yerine getirdikten sonra, bir eli hâlâ kolumda, salona girdiğimiz zaman: “Clara, sevgilim,” dedi, “inşallah bundan sonra huzurun kaçmayacak. Gençlik taşkınlıklarımızı yakında gidereceğimizi umuyorum.”
Allah şahidim olsun ki, ben o zaman bir tek iyi sözle düzelir, hatta belki de bambaşka insan olabilirdim. Cesaret veren bir söz, bir açıklama, çocuksu bilgisizliğime karşı birazcık anlayış, eve dönüşümü sevinçle karşılamak, burasının yuvam olduğuna beni inandırmak, beni bu adama yalancıktan, sahte bir sevgiyle değil, gerçekten, yürekten bağlardı, ondan nefret edecek yerde saygı beslerdim. Annemin de benim odada o kadar ürkek, yabancı duruşuma üzüldüğünü sanıyorum; en sonunda ben bir iskemleye ilişirken o da beni daha da üzüntülü bakışlarla süzdü, belki de o rahat çocuksu adımlarımı aramıştı; yalnız, gereken söz söylenmemişti, zaten bunu söylemenin zamanı da geçmişti.
Üçümüz baş başa yemek yedik. Adam anneme pek düşkünmüş gibi görünüyordu, ne yazık ki bu da benim onu daha az sevmeme yol açmıştı. Annem de ona pek düşkündü. Konuşmalarından, Murdstone’un ablasının da gelip onların yanına yerleşeceğini, kendisini o akşam beklediklerini öğrendim. O zaman mı, yoksa daha sonra mı öğrendim, pek emin değilim, ama Murdstone’nun hiçbir işe karışmadan, Londra’daki bir şarap yapımevinin kârına ortak olduğunu, ta dedesinin babasının zamanından beri ailenin bu işle ilgisi olduğunu, Murdstone’un ablasının da payı bulunduğunu biliyordum; bunu o zaman öğrenmiş olsam da, olmasam da burada açıklayabilirim.
Yemekten sonra ocak başında oturuyorduk. Evin beyini incitmeden Peggotty’nin yanına nasıl gidebileceğimi düşünürken, bahçe kapısının önüne bir araba yanaştı, Murdstone misafiri karşılamak üzere dışarı çıktı, annem de onun peşinden gitti. Ben de, ürkek ürkek, annemin peşine takılmıştım, odanın kapısına gelince annem birden döndü, karanlıkta, beni gene eskiden olduğu gibi kucakladı, yeni babamı sevmemi, onun sözlerini dinlememi kulağıma fısıldadı. Bunu telaşla, sanki bir suç işlermiş gibi gizlice, ama müşfik bir tavırla yapmıştı; bir elini de arkasına uzatıp benim elimi tuttu, bahçeye, Murdstone’un yanına gelinceye kadar da elini çekmedi, sonra da benim elimi bıraktı, onun koluna girdi.
Gelen Bayan Murdstone’du. İç karartıcı bir kadına benziyordu: Esmer bir kadındı, yüzü de, sesi de kardeşine pek benziyordu; kalın kaşları, burnunun üstünde, birbirine değecek kadar yaklaşıyordu... Kadınların sakal bırakmasına izin verilmemesinin acısını kaşlarını uzatmakla çıkarmış gibiydi. Yanında, adının baş harfleri kapakları üzerine kalın pirinç çivilerle yazılmış, iki siyah bavul getirmişti. Arabacıya parasını verirken, parayı kalın çelik bir cüzdandan çıkarmıştı, cüzdanı da kalın bir zincirle boynuna asılı, hapishaneyi andıran, ısırır gibi kapanan bir çantadan çıkarmıştı. O zamana kadar Bayan Murdstone gibi madensel bir kadına hiç rastlamamıştım.
Bir sürü şatafatlı “hoş geldin” sözleriyle, onu salona aldılar, orada annemle resmen tanışıp yeni akrabası olduğunu öğrendi. Sonra da bana bakıp sordu:
“Bu senin oğlun mu, yenge?” Annem beni de tanıttı. Kadın: “Oğlan çocuklardan ben pek hoşlanmam,” dedi. “Nasılsın bakalım, delikanlı?”
Bu cesaret verici şartlar altında çok iyi olduğumu söyledim, onun da aynı şekilde olmasını umduğumu bildirdim; bunları öyle ilgisiz bir tavırla söylemiştim ki, Bayan Murdstone görüşünü iki kelimeyle açıkladı: “Terbiye ister.”
Bu sözleri azametli bir tavırla söyledikten sonra, odasının gösterilmesini rica etti. Bu oda benim için bir korku, dehşet yuvası olmuştur: O iki kara bavulun açıldığı ya da kilitsiz bırakıldığı hiç görülmüyor, Bayan Murdstone’un süslenirken takıp takıştırdığı incik boncuk aynanın üzerinde asılı duruyordu. O dışarıdayken, bir iki kere, gizlice odaya girip bakmıştım. Benim anladığıma göre devamlı burada kalacaktı, gitmeye hiç niyeti yoktu. Ertesi sabah anneme, sözüm ona “yardım” etmeye başladı, bütün gün kilere girip çıkıp, her şeyi yerli yerine koymak bahanesiyle, eski düzeni altüst etti. Beni ilk şaşırtan özelliği de hizmetçilerin evin bir yerine erkek saklamış olmalarından boyuna kuşkulanması oldu. Bu kuşkunun etkisiyle de en olmayacak zamanlarda kömürlüğe dalıyor, içi karanlık bir dolabı açınca da, adamı yakaladığını sanarak, kapakları hemen kapatıveriyordu.
Bayan Murdstone’da öyle canlı bir insan havası yoktu, ama erken kalkmak konusunda kargadan geri kalmazdı. Evin içinde daha kimsecikler kıpırdamadan o kalkardı: O gizlenen adamı aramak için kalktığına eminim. Peggotty’nin sözüne bakılırsa geceleri de bir gözü açık uyuyormuş, ama ben buna inanamıyordum; çünkü bu sözleri duyduktan sonra bir kere kendim denemiş, bunun imkânsız olduğunu anlamıştım. Geldiği gecenin ilk sabahı, horozlar öterken kalkmış, çıngırağını çalmaya başlamıştı. Annem kahvaltıya inip de çayı hazırlamaya koyulacağı sırada Bayan Murdstone yanağına şöyle bir fiske vurdu, bu onun için öpmek yerine geçiyordu. Sonra da: “Bak, Clara, şekerim,” dedi, “biliyorsun ki buraya senin yükünü elimden geldiği kadar azaltmak için geldim. Sen benim yapabileceğim işleri üzerine yüklenemeyecek kadar güzelsin, beceriksizsin. Anahtarlarını bana verecek olursan, ileride bu çeşit işlerin hepsiyle ben ilgilenirim.”
Annem kızardı, ama gülümsedi; bu kadından hiç de nefret etmemiş gibi görünüyordu. O günden sonra da Bayan Murdstone anahtarları gündüzleri o küçük hapishanesinde, geceleri de yastığının altında tutmaya başladı, annem de artık onlarla ben nasıl ilgilenmezsem o da öyle ilgilenmez oldu.
Annem hâkimiyetin elinden gitmesini hiç ses çıkarmadan kabul etmiş sayılmaz. Bir gece, Bayan Murdstone kardeşine evle ilgili planlarını anlatıp o da bunları beğendiğini belirtirken annem birdenbire ağlamaya başladı, bir kere de kendi fikrinin alınmasını beklediğini söyledi.
Bay Murdstone sert bir tavırla: “Clara” dedi, “Clara, sana şaşıyorum.”
Annem: “Şaştığını söylemek senin için çok kolay, Edward!” diye bağırdı. “Sertlikten söz etmen de kolay; ama sen bundan hiç hoşlanmazsın, değil mi?”
İki kardeşi ayakta tutan en önemli özellik sertlikti, diyebilirim. O zaman bana ne düşündüğümü sorsalardı, kendime göre bir yargıya varıp, bunun bir çeşit derebeylik olduğunu söylerdim. İşin tuhafı, bu özellik ikisinde de vardı. İnançlarını şimdi şöyle özetleyebilirim: Bay Murdstone sert bir adamdı; dünyasındaki kişilerin hiçbiri onun kadar sert olamazdı; hatta dünyasındaki kişilerin hiçbiri onun kadar değil, sadece sert bile olamazdı, çünkü herkes onun sertliğine boyun eğmek zorundaydı. Bayan Murdstone bunun dışındaydı elbette. Akrabalığının yüzü suyu hürmetine onun, bir dereceye kadar, kardeşine bağlı olmak şartıyla, sert davranmasına izin vardı. Annem de bu kuralın bir başka istisnasıydı. Annem sert olabilirdi, hatta olmak zorundaydı; ama onların sertliklerini benimsemek, yeryüzünde onlarınkinden başka sertlik olmadığına yürekten inanmak şartıyla.
Annem: “Bu çok acı bir şey,” dedi, “kendi evimde...”
Bay Murdstone: “Kendi evimde mi dedin?” diye sordu. “Clara...”
Annem besbelli korktuğu için: “Yani, kendi evimizde demek istedim,” diye aşağıdan aldı. “İnşallah ne demek istediğini anlamışsındır, Edward... İnsanın kendi evinde, evin meseleleri hakkında bir şey söyleyememesi çok acı bir şey. Evlenmeden önce evi pek güzel idare ettiğime eminim. Şahidim de var.” Annem hıçkırmaya başlamıştı. “Peggotty’ye sorun, işime karışan olmadığı zamanlar evi iyi idare ediyor muydum, etmiyor muydum.”
Bayan Murdstone: “Edward,” dedi, “buna bir son ver artık. Ben yarın gidiyorum.”
Kardeşi: “Sen sus, Jane Murdstone,” dedi. “Benim karakterimi hiç bilmezmiş gibi konuşmaya nasıl cesaret e