AnasayfaAnılarMALATYA HAMAMLARI ve HAMAM KÜLTÜRÜ
Yazar: Azzet Bibi , Kasım 11, 2017
Şehirde; Yeni Hamam, Tahtalı Minare Hamamı, Gâvur Hamamı, Saltoğlu Hamamı gibi hamamlar vardı. Her semt sakini kendi hamamına giderdi. Hamamlar sabahları erkeklere öğleden sonra da kadınlara ait olurdu. Kadınların hamama gitmeleri merasimle olurdu. Hamama gitmeden birkaç gün önce haber gönderilerek gidilecek gün ve yer belirlenirdi. Kadınlar öğleyin hamama gider, akşam vakti dönerlerdi. Hamam kadınlar için yıkanmak ve eğlenmek için bir fırsattı. Ayrı bir özelliği de evlenecek delikanlılar için kızların güzelliklerinin ve hizmetlerinin gösterebilecekleri bir yerdi.
Hafta başında Fadime bacının evinde toplanan komşular hamama gitmeyi konu etmişlerdi. Aralarında konuşuyorlardı. Ayşe Bacı:
-“ Uşaklar çoktandır hamama gitmedik, gideceğimiz güne karar verelim de hamama gidelim.” dedi. Saniye:
-“ Çok iyi olur bacı, ne de güzel düşünmüşsün” diyerek Ayşe bacıya teşekkür etti. Mihri Bacı,
“ Çok iyi olur, bu perşembe günü cümbür cemaat gidelim,” diyerek konuşmaya katıldı. Şevkiye:
-“ Hep eski hamama gidiyoruz bu seferde yeni hamama gidelim. Oraya hep garipler (yabancılar) geliyormuş. Fadime Bacı:
-“ Kızım, senin de aklın fikrin yenilikte komşular uygun görüyorsa yeni hamama gidelim” dedi. Emine Bacı:
-“ Ben yeni hamama gitmeyi uygun görmüyorum, garipler göğüslerini peştamal ile örtmüyorlar. Onları öyle görmekle günaha giriyoruz, ayrıca bu hamam soğuk olduğu gibi, çalışan tellaklar bizim mahalleye gelip Yağ, bulgur toplamadılar. Bu hamamda itibarımız az olur. (Hamam tellakları, ramazan ve bayramlarda evleri dolaşarak yağ, bulgur vs.; tüccarlardan da kumaş toplardı.)
Emine Bacının teklifi komşularca da uygun görüldü; eski hamama gidilmesine karar verildi. Hamamda sıcak su aralıklı olarak iki defada verilirdi. Birinci bölümde tellaklar kese ve sabunlama yapar, yıkanılırdı. Suyun kesik olduğu arada (sıcak suyun bitmesi ve tekrar ısınması için ara) evden beraberinde getirilen yemekler yenirdi. Yaz yiyecekleri arasında kavun, karpuz, salatalık ekmek peynir dolma veya yumru köfte yenir komşular birbirlerine getirdiklerinden ikram eder, kış günleri ise yemeklere ilaveten samut turşusu (dereotu) veya sair turşular, patates öfelemesi, yumurta yenerek ara vakit geçirilirdi.
Emine bacı hamama Ekmek peynir götüreceğini söyleyince Fadime Bacı:
-“ Uy anam, dolma küfdesiz hamamın tadı mı olur bacı? Ben de dolma küfte yapayım” deyince, Emine Bacı:
-“ Zahmet olmasın!” Fadime dedi.
-“ Köftenin etini gençler döver, hamurunu yoğurur Fadime’ye zahmet olmaz.” dedi.
Gerelli, Fattey’le hamamcıya haber gönderildi Açık kurnanın kurna başı ve aralıklarının kendilerine ayrılmasını tembih ettiler. Hamamcı Fattey’le; buyursunlar, açık kurna ile kurna aralarını onlara ayırdım şeklinde cevap geldi.
Hamamda dört kapalı kürün (kapalı müstakil yıkanılan bölüm) iki açık kürün, bir de kazan kapısı denen çok sıcak olan bölüm vardı. Kazan kapısı ve giriş kapısının bulunduğu bölgedeki kurnalarda pek yıkanılmazdı, ancak kalabalık günlerde eşraf dışındaki kimselere verilirdi. Kazan kapısının sağındaki kürüne ‘issi kürün’ denirdi, çok boğucu ve sıcak olurdu. Kapıya yakın kürüne ‘kıllı kürün’ denirdi. Eşraf, burayı tercih etmez halk, burayı kullanırdı. Kazan kapısının solundaki kürüne ‘ılık kürün’ denirdi. Kış günleri için tercih edilirdi. Onun yanındaki açık küründe yaz günleri yıkanmaya uygundu. Açık kürünün yanındaki kürüne ‘hanım kürünü’ denirdi; daha çok zabit memur hanımları bu küründe yıkanırdı. Açık olan kürüne eşraftan kişilerin hanımlarına, hanım kürününde de memur eşlerine hamamcı tarafından yer ayrılırdı. Hamamcının yer ayırdığı haberi Fattey tarafından getirilince evlerde hamam hazırlığı başladı. Emine Bacı:
-“ Hamam kildenine lif, kese ve sabun koymayı unutmayın!’ diyerek tembih etti. Fadime bacı da komşuların yardımı ile dolma küfte hazırlamaya başladı. Hamamda köfte dağıtmak yapanın şanındandı. Hamam havluları peştamallar, nalınlar, hamam bohçasına; yiyecekler yiyecek bohçasına yerleştirildi. Emine bacının bohçasını Fattey, Fadime bacının bohçasını Nıssey, Mihri bacının bohçasını da Zezzey, hamama götüreceklerdi.
Bohçalar taşıyıcılara verilmiş ve Emine bacı Fattey’e tembihatta bulunuyordu.
-“ Fattey tellak, Zeynep’e söyle bohçayı kapalı soyunma yerine koysun, sen de başında dur. O yeri başkaları kapmasın, dedi. Fadime bacı ve Mihri bacı:
-“ Nıssey ve Zezzeye, siz de Fattey ile birlikte gidin! Bohçaları aynı yere koysunlar”, diye tembihatta bulundular.
Bohçalar hamama gönderildikten biraz sonrada mahalleli, Emine Fadime ve Mihri bacılar ihramlı olarak, gençler Saniye, Şevkiye, Nafiye Çarşaflı olarak hazırlandılar. Yaşlılar önde Gençler arkada hamama yollandılar. Emine Bacı gençlere:
“Çarşıdan geçerken etrafınıza bakıp gülmeyesiniz!” diye tembih edince Saniye:
“ Emine bacı, hani sen anlatmıştın. Gençliğinde hamama giderken Urfa’dan gelen türkücülerin Akpınar’da türkü söylerken, türkülerini dinlemek için yavaş yavaş yürüyüp türküyü dinlediğinizi anlatmıştın,’ deyince, Fadime bacı kızına,
“ Sus kız! Bacı ne söylüyorsa onu kabul et!’ diye ihtar etti. Kızlar da:
“ Üzülme bacı çarşıdan nasıl gidilir, biliyoruz, dediler.
Üç ihramlı kadın ve üç çarşaflı kızları ciddiyetle etraflarına bakınmadan çarşıyı geçip hamama geldiler. Tellak başı Zeynep, onları kapıda karşıladı. Hoş geldiniz yerleriniz hazır deyip yerlerini gösterdi. Fadime bacı tellak başının bu iltifatına karşılık olarak hediye kumaş verdi ve onun duasını aldı. Bunun üzerine de yardımcı tellakların onları yıkamak için geleceğini haber verdi. Emine bacı ve Mihri bacı tellak başına para verdi. Onlar da hizmette kusur etmediler. Hamamda birinci sudan evvel Emine bacıyı Şevkiye, Fadime bacıyı Nafiye, Mihri bacıyı da Saniye keseledi. Yaşlılar, gençlerin bu hizmetlerine teşekkür edip dualar ettiler. Sizi de keseleyenler çok olsun, dediler.
Birinci dönem suyun kesilme döneminde yemeklerini yediler, birbirlerine ikram ettiler. Hamamda bazı tanıdıklara rastladılar. Emine bacı Hacı kızından ders aldığı dönemde kalfası olan Peri kızına rastladı. ‘Ver elini öpeyim hocam’ dedi. Peri kızı hocada ‘berhudar ol’ diyerek memnuniyetini bildirdi. Emine bacı ‘Hangi küründesin hocam, seni yıkamaya geleyim.’ dedi. O da ‘issi küründe’ olduğunu söyledi. İkinci suda Emine bacı, issi kürüne gidip Peri kızı hocayı bir güzel yıkadı. Peri kızı da ‘Yalnız gelmiştim, yıkayanım yoktu. Allah senden razı olsun.’ diyerek dua etti.
Böylece yıkanmalar, yardımlar, sohbetler, yemekler faslı bitmiş, nerede ise akşam olmuştu. Baş tellak ‘Kazan kapısından suyu kapatıyorum, artık yıkanmayı bırakın, dağılın!’ diye avaz avaz bağırıyor. Müşteriler de aceleyle son yıkanmalarını yapıyor, hamamdan çıkmaya hazırlanıyorlardı.
Tellaklar, ikram gördükleri eşrafın hamam havlularını başlarının üzerinde getirip havluyu kuşanmalarına yardımcı oluyor. Soyunma yerine kadar getirip ‘Şifalar olsun!’ diyerek diğer müşterilerin hizmetine koşturuyorlardı. Halk, havlusunu kendisi getirir, hizmeti kendi başına tamamlardı. Hamam kalabalık olmadığı zamanlarda eşraf kadınlarına tellaklar giyinmede de yardımcı olurlardı. Hamamdan çıkarken hamamcıya hamam ücreti ödenir, kapıya kadar gelen yardımcılara bahşiş olarak para verilirdi.
Dönüşte Azizler cegetine gelindiğinde mahallede rastladıkları Adile bacı ve kızı Refika, şifalar olsun temennisinde bulundular.
Etiketler:Aziz Azmi Fenercioğlu, Malatya hamam kültürü, MALATYA HAMAMLARI, Malatya tarihi Tahtalı Hamamı
Yorumlandı “MALATYA HAMAMLARI ve HAMAM KÜLTÜRÜ”
12 Kasım 2017 at 09:03
size teşekkür ederim çalışmalarınızı zevkle takip ediyorum,