DAVRANIŞSAL İKTİSAT:BİLİŞSEL PSİKOLOJİ İLE KRİZİ ANLAMAK ÖZET
Download "DAVRANIŞSAL İKTİSAT:BİLİŞSEL PSİKOLOJİ İLE KRİZİ ANLAMAK ÖZET"
1 DAVRANIŞSAL İKTİSAT:BİLİŞSEL PSİKOLOJİ İLE KRİZİ ANLAMAK Yıldız Zeliha Hatipoğlu, 1 ÖZET Kriz teorilerinin yetersiz kaldığı günümüz krizi için bireylerin, rasyonellikten saptığı gözlenmektedir. Firmaların, yatırım bankaları ve kredi derecelendirme kuruluşlarının da yeterince uzağı göremeyip, olasılık hesaplamaları ve yüksek teknolojik ürünlerine rağmen krizi öngörememiş olmaları, krizin altında yatan psikolojik faktörlerin irdelenmesini haklı çıkarmaktadır. Bireylerin değişen bir çevrede karar alma sürecinin ancak sınırlı rasyonalite ile ifade edildiği Davranışsal İktisat, 2008 küresel krizine getirdiği yaklaşımlarla dikkat çekmektedir. Davranışsal iktisat, bireyin karar alma sürecinde bilişsel yeteneklerinin ön plana çıktığını ve rasyonel hesaplamalardansa bilişsel karar alma sürecinin daha etkin olduğunu belirtmektedir. Bilişsel psikolojinin iktisada kazandırılması ile 2008 küresel krizini, yatırımcıların bilişsel yanlılık ile karar alma sürecini açıklarken, balonların oluşumuna da ışık tutmaktadır. Çalışmada, 2008 küresel krizi, öncesinde krizi getiren süreçle açıklanmakta ve tüm bu süreçler, bilişsel psikoloji yardımıyla davranışsal iktisat kapsamında ele alınmaktadır. Sınırlı rasyonel bireyin başvurduğu bilişsel yanlılıklar ve maruz kaldığı sosyal bilişsel bağlantılar, küresel kriz sürecini analiz etmeye yardımcı olmaktadır. JEL Kodları:D81, D84 Anahtar kelimeler: Davranışsal İktisat, Küresel Kriz, Bilişsel Yanlılıklar 1 Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, İ.İ.B.F. İktisat Arş.Gr., iletişim:
2 BEHAVIORAL ECONOMICS:UNDERSTANDING THE CRISIS WITH COGNITIVE PSYCHOLOGY ABSTRACT It is observed that nowadays, individuals have deviated from the rationaly in the global economic crisis which could not be explained by crisis theories. Moreover, firms, investment banks and credit rating agencies could not be able to predit future adequately despite of using the probability account and high technological products.these are providing to examine psychological factors underlying the crisis. Behavioral economics that states the decisionmaking process as a bounded rational process in changing environment, is noticed with it s approaches to 2008 global economic crisis.behavioral economics indicates the cognitive decisionmaking process as an effective process with heuristic capabilities, contrary to rationality.addingly, it is also lightening the balloons with reunifying cognitive psychology and economics, by explaining the heuristic biases in decisionmaking. In this essay, the global crisis is explained with the rbackgorund and these durations are discussed in scope pf behavioral economics. Heuristic biases that are applied by bounded rational agent, and social cognitive connections are helping to analy the eglobal economic crisis. JEL Codes: D81, D84 Keywords:Behavioral economics, Global crisis,heuristic biases
3 GİRİŞ Ana akım iktisadın economic man, homoeconomicus ya da rasyonel olarak kabul ettiği bireylerin, her zaman kendi çıkarlarını ve faydalarını maksimize edecek akılcı kararlar alamadığı, günümüzde kabul edilmektedir. Sıklaşan krizler sonrasında, sınırlı rasyonaliteden söz edilir olmuş ve iktisadın birey yaklaşımının yetersiz ve dar olduğu, psikolojik temellerinin göz ardı edildiği kabul edilmiştir. Güçlü bir küreselleşme ve liberalizasyonla tüm dünyaya yayılan ana akım iktisat, rasyonalite varsayımıyla geliştirdiği teorilerle içinden geçmekte olduğumuz 2008 Küresel Finans Krizi ni açıklayamamış ve iktisatla uğraşan bilim insanları alternatif yaklaşımlara yönelmiştir. Bunlardan biri de kökeni Smith in rasyonel olmayan bireyine kadar dayandırılabilen Davranışsal İktisattır. Davranışsal iktisat, II. Dünya Savaşı ndan sonra konuşulmaya başlayan ve 1980 sonrasında yükselen bir iktisat dalıdır. Aydınlanmanın etkisiyle birbirinden uzaklaşan iki bilim dalı iktisat ve psikolojiyi tekrar birleştiren, rasyonel ve mekanik birey anlayışı yerine sınırlı rasyonel bireyi keşfetmekte ve bu birey tanımı sınırlı rasyonaliteye dayansa bile tümevarım yöntemiyle tanımlandığından daha gerçekçi bir birey yaklaşımı sunmaktadır. Yüzyıllar öncesinde birlikte olan bu iki bilim dalı, günümüzde tekrar birleşerek, teori ve yaklaşımlarını geliştirmekte, sınırlı rasyonel birey için normatif olmaktansa betimleyici teoriler ortaya koymaktadır. Özellikle belirsizlik altında karar alma sürecinde, rasyonel bireyin aksine, sınırlı rasyonel bireyin davranışları daha yerinde ve gerçekçi olmaktadır. Belirsizliği riske indirgeyerek hesap edilebilir bir dünyada geleceğini bugünden öngörebilen rasyonel birey herhangi belirsizlik durumu için kurgulanmazken, bu varsayımlar fiyatların dahi belirsiz olduğu bir serbest piyasa ortamında gerçekçi olmaktan uzaktır. Risk yerine belirsizlik altında karar almayı aydınlatmayı hedefleyen davranışsal iktisat, bireyin sınırlı hesaplama yetenekleri ve sınırlı bilgi erişimi ile bilişsel kısa yollara başvurarak karar alabildiğini ortaya koymaktadır. Bu bilişsel kısa yollar, kişinin algıları üzerinden bilgi işleme sürecini ifade etmekte olup, kişinin yetenekleri ile karmaşık bir çevrede karar vermesini sağlamaktadır. Bilişsel kısa yollarla ileriye dönük kararlarda veya belirsizlik anında, rasyonel bireyin beklenen fayda yaklaşımından farklı olarak hesapladığı beklenti teorisine çoğunlukla uymaktadır. Çeşitli deney, gözlem ve testler sonucunda elde edilen sonuçlar göz önüne alınarak oluşturulan davranışsal iktisat teorileri ve yaklaşımları, böylece
4 rasyonaliteden sapmaları ve rasyonel bireye dair varsayımların gerçek hayatta nasıl ihlal edildiğini göstermektedir. Davranışsal iktisadın getirdiği açıklamalarla, 2008 küresel finans krizinin değerlendirildiği çalışmada, birinci bölümde davranışsal iktisadın tanımı ve ana akım iktisattan ayrılan yönleri ile rasyonaliteye bakışı değerlendirilmekte ve ikinci bölümde 2008 küresel finans krizinin oluşumu irdelenirken, küresel krize davranışsal iktisat literatüründen yönlendirilen açıklamalar, mercek altına alınmaktadır. 1. DAVRANIŞSAL İKTİSADIN TANIMI Davranışsal iktisat, ana akım olarak da adlandırılan hâkim iktisat doktrini klasik iktisadın çıkarcı ve duygusuz, maksimum faydacı olarak tanımladığı ekonomik aktörlerin sınırlı bilişsel yeteneklerine de dikkat çekerek, ana akım iktisattan ayrılan yönleriyle daha gerçekçi bir yaklaşım üretmeye çalışan bir alt daldır. Psikoloji ve ekonominin birleşmesiyle oluşan davranışsal iktisat aynı zamanda, piyasada, ekonomik ajanların, insani olan kısıt ve karmaşalarla nasıl hareket ettiklerini ortaya koyma çabası ile gelişmektedir (Sendhill ve Thaler, 2004: 1). Rekabetçi piyasa ortamının iktisadı olarak ana akım iktisat, iki önemli temel üzerine inşa edilmiştir. Bunlardan ilki, belirli düşünce ve tercihleriyle, en iyi alım-satım işlemini gerçekleştiren rasyonel bireydir. İkinci yapı taşı ise statik, kolektif bir denge olarak, arz ve talep uyumsuzluğu sorununun fiyat tarafından çözümlendiği Walras Dengesi dir. Karar verilen davranışın beraberinde getirdiği bilinçli süreçten ve farklı birçok durumun etkin bir şekilde bir araya gelmesiyle oluşan bir denge sürecinden yoksun bu açıklamaya karşın, davranışsal iktisat, epistemik ve evrimci olarak ikiye ayrılan araştırma programıyla, bu noktaları aydınlatmaktadır. Epistemik program, bireysel inanç ve akıl yürütme sürecine inerek, bireysel rasyonaliteyi süreçsel olarak değerlendirmekte; bu yönüyle davranışçı olan ve sadece gözlemlenebilir olanın davranış olarak nitelendirildiği ve sürecin göz ardı edildiği yaklaşımdan ayrılmakta ve davranışsal iktisat olarak farklılaşmaktadır. Evrimci program ise etkileşim ağı, iletişim ve adaptasyon süreci temelinde, organizasyon ve yapıları inceler. Yine burada da, evrimsel olandan ayrılarak, daha kapsamlı dinamik süreçleri biyolojik evrimi içerdiği gibi, öğrenmeyi de içerir. (Walliser, 2004: 183) Bu bağlamda, davranışsal iktisat ya da bilişsel iktisat, bireyi şöyle tanımlamaktadır; her birey, aktör ya da ajan, içinde bulunduğu çevre ile ilgili kişisel düşüncelere sahiptir; aldığı bilgilerle tahminlerini bir araya getirir ve şekillendirir. Kolektif olarak ise bu bireyler, iletişim ağı içinde kalıcı ilişkileri yoluyla bir etkileşim halindedir ve bu, bilgi alışverişi için elzemdir.
5 Finansal spekülasyonda olduğu gibi, fiyat pazarlığında da karşılıklı olarak bu kalıcı ilişki gözlenmektedir. Denge durumu, kendi kendine organize olan mekanizma ile interaktif ve dinamik olarak yer değiştirmektedir. (Walliser, 2008:1-2) Ana akım iktisadın mükemmel ya da tam bilgi varsayımının aksine, epistemik ve evrimsel süreçte üretilen bilgi, mükemmel ve tam olmayıp tüm bireylerin ulaşımına açık olmaktan da uzaktır. Günümüzde, finansal krizlerin sıklığı ve yayılışı, asimetrik bilgi kavramını gündeme getirmekte ve finansal sistemde, bilginin tümden özel olduğu tartışmasına yol açmaktadır. Aktörler, piyasa kurumu ve fiyat mekanizması ile bir etkileşim ve bilgi paylaşımı sürecinde, bilgiyi birbirlerinden ve davranışlarından elde etmektedirler.(kirman, 2004: ) Ana akım iktisadın gerçekçi olmayan varsayımlarına karşılık, psikolojik olarak daha gerçekçi varsayımlarla bir alternatif olmaktan çok, yeni teoriler geliştirmeyi hedefleyen davranışsal iktisada, son yirmi yıldır ilgi artmaktadır. (Rabin, 2002;1) Özellikle 2002 de İktisat Nobel Ödülü nün bir bilişsel psikolog Daniel Kahneman a ve bir deneysel iktisatçı olan Vernon Smith a verilmesiyle, iktisatta psikolojinin ve deneyin artan önemi vurgulanmıştır. (Savaşan, 2010: 606) Ana akım iktisadın temel varsayımı olan rasyonel (akılcı-usçu) bireyin gerçekte var olup olmadığı irdelenirken, ekonomik ajanı rasyonel olarak nitelendirmenin yetersizliği keşfedilmiş ve Herbert Simon un terimiyle sınırlı rasyonel olarak ifade bulmuştur. Sınırlı rasyonalite, irade gücünün, akılcılığın ve bencilliğin sınırlı olduğunu içerirken, bu sınırlı bakışla, sahip olunan ve üretilen bilginin rasyonel bireyin aksine, bilginin tamamına ulaşılamadığı ve bu süreçte bilişsel yanlılıklarla zaman zaman kusurlu bilgiye ulaşıldığı anlamına gelmektedir. (Diamond ve Vartiainen, 2007: 2) Sınırlı sorun çözme kapasitesine işaret eden sınırlı rasyonalite, yeterli olmayan beyin gücümüz ve kısıtlı zaman içinde, büyük ve karmaşık sorunlara rasyonel çözüm getirmenin önüne geçerken, bireyi bilişsel kısa yolları kullanmaya iter ve sistematik hataları da beraberinde getirir.(mullaithan ve Thaler, 2004:1) Bireyler, bu sınırlı hesap ve bilişsel yeteneklerle, isteseler de rasyonel ve optimum karar veremezler ya da kararlarını maksimize etmeye çalışsalar da sınırlı bir çerçevede maksimize ederler. Bu sınırlı çerçevede eksik bilgiyle, sürekli olarak belirsizliği içeren ve durağan olmayan bir ortamda karar vermeye çalışırlar. (Bourgine ve Nadal, 2003:5) Rasyonel davranış varsayımı aynı zamanda, karar biriminin kararlarının sonucunu doğru tahmin ettiğini ve gelecekte oluşacak sonucunu da tam olarak bildiğini varsaymaktadır. Oysaki birey, eksik bilgiyle belirsizlik altında sonuçları tam olarak öngöremeyecek ve bu
6 durum bireyi, J.Maynard Keynes in de belirttiği gibi kendini eksik bilgiye uyar hale getirecektir.(abaan,1998:76; Bourgine, 2003: 9) Davranışsal iktisadın sıklıkla kullandığı ve ayırt edici yanlarından biri olan laboratuar ortamında yapılan deneyler, yapay ortamlar olduğu göz önünde bulundurularak, eleştirilere maruz kalmaktadır. Dışsal koşulların kontrol edilebildiği deney ortamlarının, gerçek hayatla uyumlu olmayacağı dile getirilmektedir. İncelemenin kapsamı ile gerçekte incelenmek istenen durum arasında, şüphe getirebilecek boşlukların oluşabileceği ifade edilmektedir. Diğer yandan, gerçek ortamında yapılan araştırmaların güvenirliliği de bu şüphelere cevap niteliği taşımaktadır. Statüko önyargısı üzerinde yapılan araştırmalar, laboratuar dışında yapılırken bireylerin, zarardan kaçınma ve zararın yarardan daha etkileyici olduğu yargısıyla emeklilik tasarruf planlarına sıcak bakmadığı ve mevcut durumunu korumaya yöneldiği gözlenmiştir. Bu da göstermektedir ki, sadece laboratuarla sınırlı kalmayan ve sahada yapılan çalışmalar da davranışsal iktisatta oldukça önemli yer tutmaktadır. ( Etzioni, 2010:3) Davranışsal iktisadın araştırmalarını, gerçekçi bir yargılama ve karar verme sürecine uyumlu bir şekilde teori geliştirmeye yönelik olarak değerlendiren Camerer ve Weber e göre, davranışsal iktisat, gerçekte insanların nasıl davrandıkları, gözlemlenen çıktılar ve teorik tahminleri karşılaştırmakta ve ana akım iktisada yeni varsayım ve yöntemleri getirmektedir. Laboratuar araştırmaları ve deneyler, ekonomik karar verme sürecinin altında yatan nedenleri ve varsayımları incelemekte, kendiliğinden oluşan hangi ekonomik şartların iktisadi karar ve çıktılar üzerinde etkili olduğunu aramaktadır. (Camerer ve R. Weber, 2006:1-2) Tümevarım ve ampirik gözlemlerle, Ortodoks akım olan ana akım iktisadın karşısında davranışsal iktisadı Camerer ve Weber in aksine hetorodoks bir iktisat dalı olarak değerlendiren bilim insanları da mevcuttur. Davranışsal iktisat, sadece yöntem açısından değil daha önce iktisat alanında dışlanmış olan bilinç, bilinçdışı ve his gibi kavramları da açıklamalarına dâhil ederek farklılık yaratmaktadır. Ampirik veriler ışığında, artık standart rasyonalite varsayımının gerçekçi olmadığı ortaya konmuştur. Ana akım iktisadın anomalilerini açıklayan ve gerçekçi varsayımlarla yerini değiştirmekte olan davranışsal iktisat, burada sınırlı rasyonaliteyi tanımlamakta ve bireyin sadece kendini düşünmek yerine sosyal bir varlık olarak diğerlerini düşündüğü ve hatta piyasa düzeni içinde dahi diğerleriyle etkileşimleri dâhilinde hareket ettiği görülmektedir. Sistematik hatalar yapabilen birey, kısıtlı zamanda kârı, faydayı ve maliyeti doğru hesaplayabilmek adına kısa yollara başvurarak, tatmin edici bir karara ulaşmayı hedefler. Bu, zamandan tasarruf sağlarken kararın, en yüksek seviyeden sapmasına da neden olabilmektedir.(santos, 2010:7)
7 Sınırlı rasyonel bireyin karar alma süreci, bilişsel kısa yolların varlığında olumsuz yönde sapmalara neden olabilmektedir. Yine de, belirsizlik ortamında Smith in öne sürdüğüne göre karar alma süreci, yenilik ve gelişmelerle de sonuçlanabilmektedir. Sınırlı rasyonalitenin temel nedeni, Simon tarafından bilginin yetersiz işlenmesi ve karmaşık problem seti olarak ifade edilmiştir. Bunun yanında, bilginin işbölümü ve uzmanlaşma gibi süreçlerin de etkisiyle, henüz tamamlanmamış olması da, bilgi işleme sürecini etkilemektedir. Bu durumda, aktörler, iletişim ağları ve karşılıklı etkileşimle bu açığı kapatabilecekleri gibi, hayal gücünü de kullanabilmektedirler. Bu dikkate değer hayal gücüyle birlikte, belirsizlik ve bilgi eksikliği yenilikleri de beraberinde getirebilir. (Earl, 2005:913) Bu belirsizlik anında, aktör, şok ve sürpriz duygusuyla yeniden zihinsel dengesini yakalayabilmek için çaba göstermekte, bu çaba ve zihinsel huzurun yeniden sağlanması, bilginin gelişimi sayesinde yenilikleri beraberinde getirmektedir. (Alada, 2000:17-19) 1.1. Davranışsal İktisat İçinde Rasyonalitenin İhlali Sınırlı rasyonalitenin geçerliliğini artırması, teorik tahminlerden sapma gösteren davranışların ampirik olarak gözlenmesine dayanmaktadır. Daha önce de adı geçen anomali terimi ile ifade edilen sapmalar, homoeconomicus un rasyonalite ve bencillik varsayımlarıyla ortaya çıkan karakteristik sorunları içermektedir.(winden, 2007: 2) Rasyonel bireye ait varsayımları sıralayacak olursak; Rasyonel birey, sınırları belirlenmiş, iyi tanımlanmış ve durağan tercihlere sahiptir. İndirgenmiş fayda teorisine göre, gelecek zamanda üssel azalan faydaya sahiptir. Çıktı düzeyine göre tercihlerini belirlerken, değişimi göz ardı eder. Maksimum beklenen fayda, kararlarının itici gücüdür. Başkalarını düşünmeyen, kendi çıkarına düşkün ve bencil bir karaktere sahiptir. İnançları ve bilgileri araçsal bir deneyimdir. Bayes kurallarına göre bilgiyi işler ve olasılık hesaplar. (Rabin, 2002:4) Rasyonalite varsayımının kapsamında, hesapçı ve akılcı bireyin aksine davranışsal iktisat, ampirik verilerle anomalileri saptamakta ve sınırsız rasyonalitenin karşısına sınırlı rasyonaliteyi getirmektedir. Yapılan gözlemlerde, tüketici alışkanlıklarında veya yatırımlarda, çok basit hatalara rastlanmaktadır. Kendisini rasyonel olarak nitelendirdiğimiz birey, hislerini kontrol etmekte
8 zorlanırken, kendine olan aşırı güveni nedeniyle doğru bilginin yokluğu dahi göz ardı ederek yatırımlarına devam edebilmektedir. (Mullainathan ve Thaler: 2000: 5) Finans piyasasında yaygın olan bu durumu istek ve ihtiyaçların ayırt edilmediği bir sistemde, bireylerin kredi kartı kullanımlarını gözleyerek de doğrulayabiliriz. Literatürde oldukça yer verilen hiperbolik indirgeme- miyopluk-uzağı görememek olarak David Hume tarafından 1739 da ortaya atılan kavramla, bireylerin şimdiki zaman ve gelecek zaman arasında tutarsız tercihler yaptığı ve burada ifade edilen, kredi kartı kullanıcısının daha az rahatsızlık duyarak yaptığı ödeme sonucu, ihtiyacının hatta isteğinin dahi olmadığı alış verişleri gerçekleştirebildiği gözlemlenmektedir. Kendini kontrolden uzak olan birey, ödeyebileceğine dair aşırı güveniyle de iflasa sürüklenmektedir. (McAuley, 2010:4; Epstein, 2010:14) Hiperbolik indirgeme, 1930 lu yıllarda Paul Samuelson tarafında ortaya atılan indirgenmiş fayda yaklaşımının eksiklerini ve bunun yanında, yapılan gözlem ve deneylerle yanlışlanması üzerine, David Hume un ardından, önce George Loewenstein ve Richard Thaler (1989) ve ardından yine Loewenstein ve Drazen Prelec tarafından, beklenti teorisine paralel olarak geliştirilmiştir. Riske duyarsızlık ve maksimizasyon anlayışı temelinde kurulmuş olan indirgenmiş faydaya göre, zamanlar arası tercihlerde, doğrusal ve durağan olan belirli ve kesin bir indirgemenin olduğu varsayılmış; elde edilecek çıktıların, zaman içindeki durumları değil, şimdiye göre ne kadar uzaklıkta olduklarına odaklanarak tercih edildiği öne sürülmüştür. Örneğin, bugünden, iki hafta sonraki bir çıktının tercihi ile dört hafta sonraki çıktının tercihi, aynı oranla karşılaştırılmaktadır. Dolayısıyla, indirgenmiş fayda, yakın zamanda elde edilecek olan çıktıya, hemen elde edilecek çıktının tercih edilmesini ve yine daha ileri bir zamanda elde edilecek çıktılar arasında, çıktının neden ötelendiğini açıklayamaz.(sepher, 2007: ) İndirgenmiş fayda modeline göre, zamanlar arası seçimlerde, karar günü önemli olmazken, farklı zaman dilimleri, aynı sabit katsayı ile hesaplanmakta, böylece bireyin tutarlı davrandığı varsayılmaktadır. Bunun aksine, Thaler (1981), bireylerin zamanı sabit bir katsayı yerine, giderek azalan indirgeme katsayısı ile hesapladıklarını belirtmektedir.(eser ve Toigonbaeva, 2011:305) Yaşayacağımız hazzı, yakın zamanda ertelemek istemezken, daha uzak bir zaman dilimi için geciktirmeyi tercih edebilmekteyiz. Rabin(2002), iki mesai biçimi ile yaptığı testte indirgenmiş fayda modelinden bireylerin nasıl saptığını göstermiştir. Teste göre, katılımcılara iki mesai biçiminden biri seçilmesi istenmiştir. Bunlar, 1 nisan günü 7saat çalışma ve 2 nisan günü tatil
9 1 nisan günü tatil ve 2 nisan günü 7.7 saat çalışma Katılımcılara bu test 1nisan günü uygulandığında, sunulan seçenekleri bugün 7 saat çalışma ile yarın 7.7 saat çalışma olarak değerlendirmişlerdir. Sonuç olarak, tercihleri ikinci seçenek olan bugün tatil ve yarın 7.7 saat çalışmanda yana olmuştur. Rabin, burada disiplinli bireylerin olarak ilk önce çalışmayı tercih edebileceğini belirtmiş, fakat bazılarımızın da ikinci seçeneği tercih ettiğini belirtmiştir. Çalışmanın ikinci kısmında ise, katılımcılardan 1 ocak gününde bu iki seçenek arasından tercih yapmaları istenmiştir. Bu halde, katılımcılar, seçenekleri 90 ile 91 gün sonrası için çalışma biçimini seçmek olarak değerlendirmiş ve ilk seçenek sonucunda, toplamda daha az çalışılacağından, tercihlerin ilk seçenekten yana olduğu görülmüştür. Zamanlar arası tutarlılık temelinde, hiperbolik indirgemeye göre, birey, 90 ile 91 gün sonrası için atfettiği hoşnutluk derecesiyle, bugün ile yarın arasında yapacağı tercihe atfettiği hoşnutluk derecesi, aynı olarak kabul edilmektedir. Rabin in çalışmasında olduğu gibi, daha pek çok çalışmada rasyonel bireyi tanımlayan bu varsayımdan sapmalar görülmektedir. (Rabin, 2002: 12-14) Smith in de belirttiği gibi zaman, saat dilimleri ve takvim yaprakları gibi ölçülebilirlikten öte algısal bir durumdur. (Alada, 2000:20) Burada, zamanlar arası tutarlılık kapsamında değerlendirebileceğimiz tercihler, sabit ve iyi tanımlanmış olmaktan çıkmakta, değişkenlik göstermektedir. Dahası, bu değişkenlik sadece 90 gün sonrası ile yarın arasında değil gün içinde dahi olmakta; tek boyutlu olmaktan çok dinamik değişkenlere bağlı olarak karar verilmektedir. Her ne kadar tercihler mutluluktan yana olsa da, gün içindeki ruh halimiz veya içinde bulunduğumuz saat dilimi bile karar alma sürecini etkilemektedir. Sınırlı rasyonalite ile ilgili bir diğer çalışma da Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından yürütülen Asian Disease Problem-Asya Hastalığı Problemi dir. Kahneman ve Tversky, sıklıkla rasyonellikten sapan, tutarlılık ve bütünselliği ihlal eden karar sorununun algısına yönelik geliştirdikleri çalışmalarında iki problemi katılımcılara sunmuşlardır. İlk problem şöyle kurgulanmaktadır; Amerika da, Asya ya özgü, bilinmeyen ve salgın bir hastalık baş gösterdiği varsayılıyor ve 600 kişinin öleceği tahmin edilen bu hastalıkla mücadelede iki öneri sunuluyor. A Programı uygulandığı takdirde, 200 kişi hayatta kalacak. B Programı, uygulandığı takdirde ise, 1/3 ihtimalle 600 kişi kurtarılabilecekken, 2/3 ihtimalle kimse kurtarılamayacak.
10 152 öğrencinin yanıtladığı araştırmada, riskten kaçınan %72 lik çoğunluğun, A programını tercih ettiği, kesinlik ve hayatta kalma ifadesinin pozitif etkisiyle A programının daha çekici olduğu gözlenmiştir. Çalışmaya, ikinci problemin kurgusuyla şöyle devam edilmektedir; Bu kez başka bir gruba, yine iki öneri sunuluyor fakat içeriği farklılaştırılıyor. C programı uygulandığı takdirde, 400 kişinin öleceği, D programı uygulandığı takdirde ise, 1/3 ihtimalle kimsenin ölmeyeceği, 2/3 ihtimalle ise, 600 kişinin öleceği belirtilmiştir. 155 öğrencinin cevapladığı ikinci problemde ise, %22 azınlık C programını tercih ederken, %78 çoğunluk D programını tercih etmiştir. Burada kazanç karşısında riskten kaçınan ve kayıp karşısında risk sever olarak ifade edilen karar verme sürecini görmekteyiz. İki problemin farkı ise çerçeve etkisi olarak adlandırılan, bütünsel algıya dayanan ve tutarlılıktan sapmaya sebep olan problemin sunuluş şeklinden gelmektedir. Birinci problemde yaşama ihtimalinden söz edilirken, ikinci problemde ölüm ihtimali söz konusu olmaktadır. Dolayısıyla A programının ifade ettiği 200 kişinin hayatta kalması ile C programının ifade ettiği 400 kişinin öleceği ihtimali; 600 kişi için tasarlanan bu problem setinde, aynı anlama gelse bile bireyler, A programı ve C programını değil, A programını ve D programını tercih etmektedirler. Yaşamı ölüme tercih ederken, kayıp ve kazanç olarak sınıflandırılan çıktıya karşı bireyin geliştirdiği davranışın, rasyonel birey varsayımının aksine tutarlı olmadığı görülmektedir. (Kahneman ve Tversky, 1981:1) Geleceğe yönelik tercihlerde ve kararlarımızda -bu bir portföy dağılımı, yatırım kararı ya da basit gündelik bir sorun olabilir- rasyonel bireye uyarlanmış olan Beklenen Fayda Teorisi ne göre bireyler, belirsizliği riskle ifade ederken, riskli beklentinin faydasını, çıktının beklenen faydasına eşit olarak değerlendirmektedir. Çıktının beklenen faydası ise her muhtemel çıktının olasılığı ile ağırlıklandırılarak hesaplanmaktadır. Beklenti teorisi ise yukarıda örneklendirildiği gibi ters seçimden bahsederken karar verme sürecini iki aşama olarak ifade etmektedir. Birinci aşama, çıktı ve olasılıkların hangi çerçevede oluştuğuna dairken, son aşama değerlendirmeyi içermektedir. Değerlendirmenin içeriğini ise beklentinin bir referans noktasına göre olumlu veya olumsuz olarak bir diğer deyişle, değerin ifadesinin, kazanç ve kayıp üzerinden belirlenmesi oluşturur. Böylece, değişimlere duyarlılık modelin kapsamına girerken, referans noktası da öznel bir sıfır başlangıç noktasına işaret etmektedir. (Kahneman ve Tversky, 1981:2 )
11 Referans noktası varsayımı, sadece mevcut verinin bilişselliğini işaret etmekle kalmayıp, sabit ve tanımlanmış seçim varsayımına da atıfta bulunarak, değişen ve en son varlık ya da çıktı düzeyinden bağımsız karar vermediğini ifade etmektedir. Ana akım iktisadın varsayımlarından biri olan sabit seçim varsayımıyla, farksızlık eğrileri, güncel durumdan soyutlanarak belirlenmektedir. Bunlara ek olarak referans noktası da karar alıcının son durumundan etkilenmektedir. Karar alıcının beklentileri, yaşadığı toplumun normları ve sosyal karşılaştırma4 gibi faktörler, referansı etkilemektedir. (Kahneman ve Tversky, 1991: ) Rasyonalizmin kuvvetli varsayımlarından biri olan Bayesyen hesaplama, bir başka sapmaya işaret etmektedir. Bayes teoremine göre hesapçı birey, geleceğe yönelik hesaplamalarını birtakım istatistikî hesaplamalarla yürütmektedir. Teorem, bir öncül hesap gerektirirken, yeni bilgilerle tekrar olasılık hesabının güncellenmesini içerir. Bu güncelleme esnasında yeni bilgi ile öncül, ayrıştırılmış ve bilgilerin herhangi bir sıralamasını içermemektedir. Fakat Camerer ve Loewenstein (2002) in çalışmasında belirtildiği gibi bireyler, Bayes kurallarına aykırı olarak, hipotezlerini yanlış belirlemekte veya yeni bilgileri yanlış kullanmaktadır. Bayes Kuralı na göre karar verirken, olasılık hesaplanmakta ve yeni kanıt ya da bilgi bu hesap sürecinden geçirilmektedir. P(A /D) =P(D/A).P(A) / P(D) A, bir hipotezi ifade ederken D, yeni bir kanıttır; P(A/D) ise, D nin gözlenmesiyle A nın ortaya çıkması anlamına gelmektedir. P(A), A ya olan inancı ifade ederken, P(D/A) ise, bilginin değerlendirilmesi olarak, formülde yer alırken, aynı zamanda bağımsızdır. Değerlendirmenin bağımsız olması, bir başka bilişsel ayrılmaya işaret etmektedir. Onaylama bilişi ile genelde yeni kanıtlar, inançtan bağımsız olmak yerine, bireyle inançlarıyla, olduğundan daha fazla ilişkili olarak değerlendirmektedir.(camerer, 1999:10577) Yapılan hesaplama her ne kadar zor görünmese de, karar verirken yanımızda her an hesap makinesi bulunmamaktadır. Üstelik beyin, duyguların da hâkimiyetinde karar sürecini inşa etmekte ve yeni bilginin ağırlığı ve bağımsızlığı söz konusu olmamaktadır. Oysaki bilişsel süreçte yeni bilgi, önceden edinilmiş bilgilerle, değerlendirme, sınıflandırma ve yorumlama sürecine girmektedir.(camerer ve Loewenstein, 2004:9) Yine bir başka ihlal de bilginin sıralanmasıyla ilgilidir. Yeni edinilen bilginin kuvveti ve buna bağlı olarak etkisi, daha farklı hissedilecektir. Yatırımcılar yeni edindiği bilgiyi yanlış hesaplayabilmektedir.
12 Finansal piyasada kazanımların rastgele yürüyüş e uyduğu fakat yatırımcıların, buna inanmak yerine pozitif bir ivmeyle kazançların artacağını düşündüğü bir durumda, iki veya üç kez artışın ardından beklentiler, karamsarlık yönünde olduğundan piyasa, iyi bir haber karşısında, gerekenin altında tepki verebilir. Uzun dönemde ise, rastgele yürüyüşe sahip olan kazançlar, üst üste artış görüldükten sonra, iyimser bir tutumla, bu kez de fazla tepki verebilmektedir. (Camerer ve Loewenstein, 2004:12) Bayesyen hesaplamanın yerine, bilişsel psikoloji, daha gerçekçi varsayımlar, öne sürmekte ve yukarıda ifade ettiğimiz onaylama bilişi ni, ulaşılabilirlik bilişi ni ve temsil edilebilirlik i ifade etmektedir. Geleceğe dair beklenti ve olasılıkları değerlendirirken bireyler, durumu kurgulamaya çalışır. Bu kurgulama-hayal etme sürecinde ise en kolay hayal ettikleri ya da hafızalarından geri çağırdıkları durumlar, daha olası görünmektedir. Yine ulaşılabilirliğe dayanarak, daha önce yaşanmış bir durum daha fazla ağırlıklandırılmaktadır. Kahneman ve Tversky (1974), katılımcılara şu soruları, yönelterek, ulaşılabilirlik bilişini test etmiştir; İngilizcede ilk harfi K olan sözcükler mi yoksa üçüncü harfi K olan sözcükler mi daha fazladır? Katılımcılar, K harfi ile başlayan sözcüklerin, üçüncü harfi K olan sözcüklerden daha fazla olduğunu belirtmiştir. Gerçekte ise üçüncü harfi K olan kelimelerin sayısı, daha fazladır. Bu hatanın kaynağında, Kahneman ve Tversky, katılımcıların, K harfi ile başlayan sözcükleri daha kolay türetebildiklerinden bu yanıtı verdikleri yönünde değerlendirmeye varmışlardır. Yine başka bir deneyde, Slovic, Fischhoff ve Lichtenstein (1977) tarafından, 41 adet ölüm sebebi içinden katılımcılara içlerinden iki tanesi seçilerek, hangisinin daha olası olduğu sorulmuş; katılımcılar, kanser, uçak kazası, zehirlenme gibi, daha çok duydukları ve medyada yer alan sebepleri olası bulmuştur. Bu testler sonucunda, bireyin, zihninde rahata ulaşabildiği olasılık ve hesaplamalara başvurduğu kanısına varılarak, ulaşılabilirlik bilişi ortaya konmuştur.( Solso ve Maclin, 2010: ) Bir başka ilgi çekici test Peak-End Kuralı na yöneliktir. Kahneman ve Redelmeier (1996) tarafından, kolonoskopi esnasında ve sonrasında hastalarla yapılan testte, kolonoskopi esnasında, 69 dakika içinde, belli aralıklarla acıyı 0 ila 10 arasında derecelendirmeleri istenmiştir. Beklenenin aksine, daha uzun süre ağrı çekmiş hastalar, deneyimi kötü olarak betimlememiştir. Hastaların yaptığı geri bildirimler doğrultusunda en fazla acının yaşandığı periyodlar ve son üç dakikanın ortalama ağrı seviyesi önemli olup, tüm deneyimi tanımlamaktadır. Peak-End Kuralı olarak ifade edilen bu durum, katılımcı için, gerçekleşme süresinin değil, periyod içinde hatırlaması daha kolay olan bir ânın genelleştirilmesi, geneli
13 temsil ettiği yanılgısıdır. Süreç, önemini kaybeder ya da hatırlanmazken, temsili bir an değerlendirme sürecine sokularak, genelleştirilir. (Kahneman, 2003: 19-20) Olasılık tahminlerinde Bayesyen hesaplamaya başvurmak yerine, karmaşık gelmesi nedeniyle başvurulan bir başka bilişsel kısa yol da, temsil edilebilirlik tir. Temelinde, fiziksel nitelikleri örneğin alan ya da uzaklık gibi nitelikleri değerlendirirken kullandığımız bilişsel kısa yollar, olasılık tahmininde de kendini göstermektedir. Bir obje, bize daha net görünüyorsa, diğerlerinden daha yakın olduğunu düşünürüz. Fakat bu değerlendirme nedeniyle obje bulanık görünmediğinde, olduğundan fazla uzakta olduğunu düşünürüz. Netliğe bağlı olan bu hesaplama, geleceğe yönelik olasılık tahminlerin de etkili olmaktadır.(tversky ve Kahneman, 1974:1125) Olasılık tahmini sadece, olayın ulaşabilirliğinden değil aynı zamanda, içinde bulunduğu popülasyonun temel özelliklerine ne kadar benzediğinden ve olayı ne kadar temsil edebildiğinden de etkilenmektedir. (Solso vd., 2010) Fazla çaba sarf etmeden, kolaylıkla başvurulan bu kısayol, ciddi hataya neden olmakta, benzerlik ilişkisini olasılık olarak değerlendirmeye yol açmaktadır. Kahneman ın 1973 te Amos Tversky ile yaptığı çalışmada, temsil edilebilirlik şu örnekle araştırılmaktadır; Steve, utangaç ve çekingen biridir. Yardım etmekten çekinmese de, insanlarla ve diğer dünya gerçekleriyle pek ilgilenmez. Bu fazla mütevazı ve kendi halinde tavrına karşılık, onun biraz detaylarla ilgili düzene ve tutkuya ihtiyacı var. diyerek ifade ediliyor.(kahneman ve Tversky, 1973:) İnsanlar Steve in pilot, çiftçi, satıcı, kütüphaneci ya da fizikçi olma ihtimallerini nasıl değerlendir? Nasıl bir sıralamayı uygun görür? sorularının yanıtı, temsil edilebilirlik ile ilgilidir. Steve in kütüphaneci olma ihtimali, bu gruba ne kadar ait olduğu ya da ne kadar bu gruba benzediği düşünülerek değerlendirilir. Temsiliyet ya da benzerlikle, olasılık değerlendirmesinin değişkenleri farklı olsa da burada da görüldüğü gibi birlikte değerlendirilmektedir. Yine bu araştırmanın devamında, Bayes Kuralı ndan şiddetle saparak insanlar, 70 mühendis ve 30 avukattan oluşan bir grupla, 30 mühendis ve 70 avukat bulunan bir gurup içerisinde, tanımlanan kişinin mühendis mi yoksa hukukçu mu olabileceği sorusuna, iki grup için de, tanımın temsil edebilirliğini göz önünde bulundurarak, mühendis yanıtını vermiştir. Herhangi bilgi verilmediğinde, olasılık hesabı, önsel olasılıkla, 0.7 ve 0.3 olarak değerlendirilirken, tanım verildikten sonra Bayesyen hesaplamadan uzaklaşarak, hesaplama göz ardı edilmektedir. (Kahneman, 2011: )
SUNUŞ Dördünü yatırım yılını geride bırakırken, küresel fonlarımız Dolar cinsinde güçlü olmayan (%14) ve TL bazında hedeflerimize uyumlu (%45) getiri sağlarken, ikinci yılına girdiğimiz BORSA İSTANBUL