*** s Sebahattin Eyüpoğlu, Sanat Üzerine Denemeler ve Eleştiriler, Cem Yayınevi, İstanbul 1981,
Download "*** s.338. 2 Sebahattin Eyüpoğlu, Sanat Üzerine Denemeler ve Eleştiriler, Cem Yayınevi, İstanbul 1981,"
1 KENDİ GÖK KUBBEMİZ DE ESKİ ŞİİRİN RÜZGÂRLARI Abdullah ŞENGÜL * ÖZET Yahya Kemal, Divan edebiyatı kaynağından geniş bir şekilde yararlanmıştır. Onu Eski şiirin temsilcisi olarak göstermek doğru değildir. Şiirleri, gerek şekil, gerek muhteva açısından incelendiğinde görülür ki, Türk ve Batı edebiyatından aldığı ilhamla orijinal eserler veren bir büyük şairdir. O, şiirimizi, yeni bir ses ve soluk getirmek suretiyle zenginleştiren bir şahsiyet olarak karşımıza çıkar. Anahtar Kelimeler: Gelenek, Yenilik, Orijinallik. ABSTRACT Yahya Kemal made use of the source of the Divan literature widely. It is not true to show him as the representative of ancient poem. When we examine his poems we can see that he is a grest poet who produces art with the inspiration that he toook from Turkish and western literature. He brought a new style and breath to Turkish poem. Key Words: Tradition, reform, originality. Şeyh Galip le son sözünü söylediği kabul edilen Divan edebiyatının, Yenileşme Dönemi Türk edebiyatı üzerinde büyük etkisinin olduğu bilinen bir gerçektir. Bu dönemde yetişen şairlerin Divan edebiyatı geleneğini çok iyi bildiklerini, bazı divanları okuduklarını ve onlardan etkilendiklerini biliyoruz. Bu etkileşim daha sonraki yıllarda verilen eserlere ne ölçüde yansımıştır? Bu sorunun cevabı, öncelikle Yenileşme Dönemi Türk şiirinin bu dikkatle incelenmesine bağlıdır. Tanpınar, Her yenilik getiren şairde eskiye bakan bir taraf vardır. diyor. 1 Yahya Kemal in Eski Türk şiirinin taklitçisi olmadığını söyleyen Sebahattin Eyüpoğlu bu yoldaki kanaatleri, talihin garip bir cilvesi 2 olarak yorumluyor. Tanpınar a göre Türk şiirine geçmiş zaman zevkini geri getirir. Klâsik edebiyat olduğunu, modaların geçici olmasına rağmen, klâsik edebiyatın örnek olmaya devam ettiğini, burada öğrendiğini söyler. 3 *** * Yard.Doç.Dr., AKÜ. Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi 1.Ahmet Hamdi Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, Dergâh Yayınları, İstanbul 1992, s Sebahattin Eyüpoğlu, Sanat Üzerine Denemeler ve Eleştiriler, Cem Yayınevi, İstanbul 1981, s İnci Enginün, Şiirimizin Klâsik Şairi Yahya Kemal Doğumunun Yüzüncü Yılında Yahya Kemal Beyatlı, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Ankara 1994, s.52.
2 Abdullah ŞENGÜL 2 Türk şiirini millîleştirmeyi daha genç yaşta hedef olarak tespit eden Yahya Kemal, Stephane Mallermé nin Fransız gençlerine yaptığı bir tavsiyeyi kendi şartlarımıza uygular. Bu sembolist Fransız şâiri, şiir sanatını öğrenmek isteyen Fransız gençlerine, Paul Verlaine in Âşıkâne Ziyafetler (Fétes Galantes) adlı kitabını ezberlemelerini tavsiye eder. Bu kitapta XVIII. asır Fransız saray hayatı ve sarayda konuşulan Fransızca vardır. Yahya Kemal, Verlaine in eserinden aldığı ilhamla Eski Şiirin Rüzgârıyla adlı kitapta toplanan şiirlerini yazar. Sanatkâr, bu şiirlerinde konu ile dili birleştirme gayreti içindedir. 4 Fransa da, Paris te Servet-i Fünûn şiirini daha iyi tanıma fırsatını bulan Yahya Kemal, bu şiirin Fransızcanın gölgesi olduğunu fark ederek, bu tarz şiirlerden yeni bir şiir diliyle kendi duygularının ifadesi olacak daha saf bir şiire geçişin yollarını arar. 5 Sadık Tural, Yahya Kemal in Türk şiirine katkısını araştırırken 1850 lerden başlayarak yenileşme dönemi Türk şiirinin portresini çıkarıyor: Bir defa 1850 lerden sonra siyasî ve içtimâî hayatımızdaki büyük değişmeler edebiyatımızda da kendisini gösterir: Bir teceddüd sevdası alır yürür. Ziya Paşa nın sağlam şiir zevki yanında siyâsete teslim olmuş Namık Kemal in şair doğmamış Şinasi nin, bekleneni veremedikleri görülüyor. Eğer Ziya Paşa Tahrip ve Tâkip edilmeseydi, netice başka olabilirdi. Hâmit ve Recaizâde Ekrem in ferdîyetçiliği, tabloyu bizim istediğimizin dışında renklerle boyadı. Arkasından Batı edebiyatı takipçileri Servet-i Fünûn Topluluğu. Bu topluluk, tarihe nefret edilecek bir tablolar yığını olarak bakıyor; edebiyata millî hayatın hem yankısı hem yücelticisi olarak bakmak yerine küçük bir zümrenin zevk menbaı ve neticesi olarak bakıyorlar. Onlar, model olarak da Fransız edebiyatını alıyor. Hayranlık teslimiyet derecesine, hattâ millî benliği inkâr derecesine inmiş. Millî bütünleşmede edebiyatın rolü unutulmuş. 6 İşte bu kötü tablo, Yahya Kemal in şiiri ile birlikte düşünüldüğünde onun Türk şiirine katkısını gerçek manada anlamak mümkündür. Sadık Tural ın deyimiyle 1912 de Fransa dan dönen Yahya Kemal,...geçmişin hatâlarını arayıp şiirin unsurlarını yeni baştan gözden geçirir. 7 Tanpınar bu gayreti, kültürümüzün kopan uçlarını birbirine bağlamak 8 olarak yorumlar. 4 Şerif Aktaş, Yahya Kemal Beyatlı, Büyük Türk Klâsikleri, Cilt:12, Ötüken-Söğüt Yayınları, İstanbul 1992, s Yahya Kemal, Çocukluğum, Gençliğim, Siyasî ve Edebî Hâtıralarım, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1976, s Sadık Tural, Sorularla Cevaplarla Kültür, Edebiyat, Dil, Ecdâd Yayınları, Ankara 1992, s Tural, a.g.e., s Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, s.340.
3 Sosyal Bilimler Dergisi 3 Bu çalışmayla Yahya Kemal in şiirlerinde Divan şiiri tesirini araştırırken bir hususa dikkat çekmek istiyoruz. Yahya Kemal, Eski Şiirin Rüzgârıyla 9 ve Rübâîler ve Hayyam Rübâîlerini Türkçe Söyleyiş 10 ismiyle yayınlanan şiirlerinin dışında, Divan edebiyatı kaynağından geniş ölçüde istifade etmiştir. Klâsik şiirin tesiriyle kaleme alınan şiirlerin söz konusu kitaplarda toplandığı gibi bir kanaat doğru değildir. Şiirleri tasnif edilirken Divan şiirine özgü nazım şekilleriyle yazılanların esas alındığı anlaşılmaktadır. Bir sanatkârın eserlerini böyle bir şeklî tasniften hareketle ayırmanın doğruluğu, tartışılabilir. 11 Edebiyat araştırmalarında en karışık ve kesin hükümlerden kaçınılması gereken sahanın tesir meselesi olduğunu belirten Osman Horata, Yahya Kemal deki Klâsik şiir geleneğimizi araştırırken, önce büyük sanatkâr portresini çizer, sonra Yahya Kemal in bu portre ile benzerliğini araştırır: Büyük sanat eserleri, yüzyıllar içerisinde oluşan kültür birikimiyle hâl in orijinal bir terkibe ulaşması sonucu vücut bulur. Geleceğe bağlı olmakla birlikte, eskiyi tekrara düşmemek, aynı zamanda yeni olmak arasındaki hassas dengeyi yüksek seviyede gerçekleştirebilenler ise büyük sanatkârlardır. 12 Onun Eski Şiirin Rüzgârıyla isimli kitabında, Divan şiirinin nazım şekilleri olan gazel, tahmîs, taştîr, tazmîn, terkîb-i bend, musammat, şarkı tarzında pek çok şiiri vardır. Özellikle Türklerin Divan şiirine kazandırdıkları Şarkı türünün Nedim den sonraki en kuvvetli temsilcisinin Yahya Kemal olduğu unutulmamalıdır. Daha önce Yahya Kemal de Klâsik edebiyat tesirlerini araştırmaya yönelik çalışmalar yapıldı. 13 Biz, bu tesirden uzak olduğu düşünülerek ayrı bir isim altında yayınlanan şiirlerine bakmak istiyoruz. Şiiri keşfedilmesi güç bir cevher 14 olarak kabul eden Yahya Kemal bir rübâîsinde; Sönmez seher-i haşre kadar şi r-i kadîm / Bir meş aledir devredilir elden ele 15 9 Yahya Kemal, Eski Şiirin Rüzgârıyla, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, Yahya Kemal Külliyatı: 2, İstanbul Yahya Kemal, Rübâîler ve Hayyam Rübâîlerini Türkçe Söyleyiş, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, Yahya Kemal Külliyatı: 3, İstanbul Tanpınar, Kendi Gök Kubbemiz isimli makalesinde Yahya Kemal in şiirleri, bugünkü dille olanlar, Kendi Gök Kubbemiz adı altında çıktı....bu kitap, benim ve benim neslimin senelerdir beklediği bir kitaptı. Daha doğrusu yakında çıkacağını umduğumuz gazelleri ve rübaîleri ile beraber büyük mânâsında bir KİTAP dı. Üstadın Türk şiirinde ve düşüncesindeki yeri böyle bir ayırmayı kendiliğinden tabiî kılar. diyor. Bkz., Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, s Osman Horata, Eski Şiirin Rüzgârıyla ve Klâsik Şiir Geleneğimiz, Millî Eğitim Dergisi, Yahya Kemal Özel Sayısı, Temmuz 1985, s Bu kouda daha geniş bilgi için bkz., Horata, a.g.e., s ; Hasibe Mazıoğlu, Yahya Kemal de Eski Şiirin Rüzgârları, Doğumunun Yüzüncü Yılında Yahya Kemal Beyatlı, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Ankara 1994, s Yahya Kemal, Edebiyata Dâir, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1990, s Yahya Kemal, Rübâîler ve Hayyam Rübâîlerini Türkçe Söyleyiş, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1983, s.11.
4 Abdullah ŞENGÜL 4 diyor. Yahya Kemal in Eski şiirin rüzgârlarını Kendi Gök Kubbemiz de 16 yer alan şiirlerinde ne şekilde yorumladığını, şekil ve muhteva olmak üzere iki başlık altında incelemek istiyoruz. 1. Şekil Unsurları a. Vezin: Yahya Kemal in söz konusu kitabındaki seksen bir şiirden, sadece Ok isimli manzumesini hece vezniyle yazmıştır. Karnaval ve Dönüş, İstanbul Ufukta ydı, Ufuklar, Gece Bestesi gibi serbest nazımla yazdığı şiirlerinde vezin kaygısı gözetmez: Gurbetten, uzun yolculuk etmiş, dönüyordum. / İstanbul ufukta ydı... Doğrulduğumuz ufka giderken... / Sevdâlı yüzüşlerle, yunuslar Yol gösteriyordu. (s.69) Yahya Kemal, devrinde heceye ilgi gösteren diğer sanatkârlardan farklı olarak arûza yönelmiş ve bu vezin sayesinde mûsikinin imkânlarını şiire taşımayı başarmıştır. Vezin ve kafiyeyi şiirin vazgeçilmezlerinden saydığı anlaşılan şair,...mânâ ancak lisan kesilirse, daha açık bir tarif ile nağme haline gelirse şiir kıymetini alır 17 der. Ona göre şiiri nağme haline getiren vezindir: Ben bilakis sanıyorum ki vezinler ister arûz olsun ister hece- cansız birer âlettirler: Tıpkı mûsikî âletleri gibi...bu iki veznin âhenge kabiliyeti birbirlerinden ne fazladır ne eksik. Son şekillerinin asırlardan beri bir türlü değişmediği de gösteriyor ki, âhenge kaabiliyetleri tamdır. 18 Bu hassasiyetten olsa gerek, onun şiirlerinde cümleler, vezin içerisinde hiç bozulmadan yerleştirilmiştir. Bu başarısı, Arapça ve Farsça kelimeleri fazla kullanmalarını, arûz veznine dayandıran Divan şairlerinin mazeretlerini geçersiz kıldı. Bu vezni kullanmadaki başarısı, Divan şiirindeki âhengi saf Türkçe ile yakalamasını sağladı. b. Nazım birimi: Yahya Kemal in şiirlerinin bir çoğunda nazım birimi olarak beyit kullanılmıştır. Akıncı, Mohaç Türküsü, Siste Söyleniş, Kar Mûsikîleri, Endülüs te Raks gibi ünlü şiirlerinin de aralarında bulunduğu on dokuz şiirinin nazım birimi beyittir. Divan şiirine veznin dışındaki en büyük şeklî benzerlik budur. Ancak, şiirdeki gayelerinden biri sentetik şiir yapmak olan Yahya Kemal, beyit esasına dayanan eski şiirimizi kısa soluklu bulur. Ona göre şiir, beyitlerin değil, bütünlüğün bestesidir. 19 Yahya Kemal deki bu yeni ses, sadece eskinin kalıpları içerisinde sunulmamıştır. Kendi Gök Kubbemiz de serbest 16 Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, Yahya Kemal Enstitüsü Yayınları, İstanbul (Bu çalışmada gösterilen sayfa numaraları, eserin bu baskısına aittir.) 17 Yahya Kemal, Mektuplar ve Makaleler, İstanbul 1977, s Yahya Kemal, Edebiyata Dâir, s Aktaş, a.g.e., s.202.
5 Sosyal Bilimler Dergisi 5 nazımla kaleme alınmış şiirlerinin yanında 20 yedi şiir üçlük, 21 on dört şiir dörtlük 22 ve beş şiir de beşlik 23 birimiyle yazılmıştır. c. Kafiye: Yahya Kemal in şiirlerinde dikkati çeken bir diğer husus, kafiye ile ilgilidir. Kafiyeyi şiirin başlıca uzvu sayan şair, 24 Türk şiirinde redifin çok olmasını Türkçenin cümle yapısıyla izah eder, Türkçe cümlelerde fiilin sonda oluşunu redifin gerekçesi olarak gösterir. 25 Onun şiirlerinde mesnevî tarzı kafiye büyük itibar görmüştür. Kendi Gök Kubbemiz de yer alan seksen bir şiirden, aralarında Süleymaniye de Bayram Sabahı isimli manzumenin de bulunduğu yirmi şiirin kafiyesi (aa bb cc dd ee ff ) şeklindedir: Kandilli yüzerken uykularda / Mehtabı sürükledik sularda Bir yoldu parıldayan gümüşten / Gittik...Bahs açmadık dönüşten (s.53) Yalnız bu semti sevmek için ömrümüz kısa. /Yazlar yavaşça bitmese, günler kısalmasa... (s.59) d. Dil ve üslûp: Şiirle ilgilenen birçok insan, ne Divan şiirinde, ne de Tanzimat edebiyatında, yaşayan dilin ölçüsünü hiçbir şairimizin tutturamadığı kanaatindedirler. Yahya Kemal, eski ve yeni şiirimizde olmayan bu ölçüyü yakalayan ilk şairimiz olarak kabul edilebilir. Yenileşme döneminde başlayan millî dil arayışları, sanat kaygısının zaman zaman ön plâna çıkmasıyla birlikte, sanatkârlarımızı dilin tabii yolundan ayırdı. Bu kaçınılmaz bir süreçti. Çünkü medeniyet değiştirme macerasını bütün şiddetiyle yaşayan bir toplumda, edebiyatın bu gelişmelerden etkilenmesi kaçınılmazdı. Tanpınar, bu türden geçiş dönemlerinde güzel dediğimiz şeyin ikinci plânda kalması kadar tabii bir hâdise olamaz 26 diyor. Yahya Kemal in edebiyatımızdaki başarısı, sanat kaygısıyla ikinci plâna itilen dile, yeniden işlerlik kazandırmasıyla ilgilidir. Kaplan, Türk şiiri tarihinde kelimelerin yaşama kabiliyetlerini, hakikî Türkçeyi ilk defa idrak eden Yahya Kemal olmuştur. 27 sözleriyle, sanatkârın bu özelliğine dikkat çeker. Yahya 20 Serbest nazımla yazılmış şiirler için bkz., Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, Karvaval ve Dönüş (s.67), İstanbul Ufukta ydı (s.69), Ufuklar (s94), Gece (s.53) 21 Üçlük birimle yazılmış şiirler için bkz., Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, Mevsimler (s.44), Akşam Mûsıkîsi (s.55), Maltepe (s.63), İstanbul un O Yerleri (s.73), Viranbağ (s.145), Ric at (s.152), Altor Şehrinde (s.1159) 22 Dörtlüklerle yazılmış şiirler için bkz., Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, Bir Tepeden (s.20), Bir Başka Tepeden (s.21), O Rüzgâr (s.42), Mihriyâr (s.71), Ok (s.75), Rindlerin Hayatı (s.91), Rindlerin Ölümü (s.93), Bir Dosta Mısralar (s.112), Mehlika Sultan (s.121), Telâkî (s.130), Geçmiş Yaz (s.138), Güftesiz Beste (s.147), Özleyen (s.151), Madrid de Kahvehane (s171) 23 Beşlik birimle yazılmış şiirler için bkz., Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, Gezinti (s.100), Bir Yıldız Aktı (s.113), Erenköyü nde Bahar (s.135), Eski Mektup (s.141), Sicilya Kızları (s.165) 24 Yahya Kemal, Mektuplar ve Makaleler, s Kafiye konusundaki görüşleri için bkz., Kafiye, Edebiyata Dâir, s Tanpınar, Yaşadığım Gibi, s Mehmet Kaplan, Şiir Tahlilleri I (Tanzimat tan Cumhuriyet e), Dergâh Yayınları, İstanbul 1981, s.226.
6 Abdullah ŞENGÜL 6 Kemal, Osmanlı Devleti nin yıkılış dönemini ve Cumhuriyete geçiş sürecini yaşamıştır. Yeni bir rejimin benimsetilmesi aşamasında, eskiye yapılan itirazlar son derece hücûmlara karşı sanatıyla mücadele etmiş, Osmanlıya ait değerlerin yanında olmuştur. Bu mücadele Cumhuriyetten sonra da devam eder. Gördüğü fetih rüyaları, bin atlı akınlara yeniden çıkmak isteyişi veya Süleymaniye Camii nde bir bayram sabahı gönlünün ışıklarla dolu olması işte bu yüzdendir: Yahya Kemal, üzerinde düşünüldükçe derinleşen bir sanatkârdır 28 der. Onda Klâsik edebiyatın kaynaklarına yönelişin bilinçli olduğu muhakkaktır. Tanpınar, Osmanlı Devleti nin üstünlüğünü korumak için Şarkta ve Garpta verdiği mücadeleyi, şairin, Her yaz şimale doğru asırlarca bir koşu... (s.14) mısraıyla ölümsüzleştirdiğini ve tek bir mısrada birkaç ciltlik bir tarihten çok daha açık olarak anlattığını söyler. 29 Tarihe bu şekilde yönelişi, onu önde gelen bir millî romantiğimiz yapmıştır. Yahya Kemal in şiirlerindeki pürüzsüz Türkçe Baki, Nailî, Neşâtî ve Nedim in geliştirdiği dilden doğmuştur. Yunan ve Latin şiirindeki beyaz lisana, Türk şiirinde o, bu yoldan hareket ederek ulaşmıştır. Tanpınar, Yahya Kemal için O, birbiri arkasınca bir yığın şeyi bulan adamdır. 30 der. Eski şiiri ve onun sihirli dilini bulan adam. Bu dil ile kaleme aldığı şiirleri... bizi Osmanlı tarihine götürecek en güzel kılavuzdur. 31 Tanpınar ın sanatkâr için,...kültürümüzün kopan uçlarını birbirine bağlayan adam. 32 demesi, bu yüzden olmalıdır. Eski şiirin ses ve âhenk unsurlarını çok iyi değerlendiren Yahya Kemal, Divan şiirinde kullanılan söz sanatlarından da zaman zaman istifade etmiştir. Hatta Türk Şiirinde istiarenin bütün bir şiire yayılması suretiyle yapılan temsilî istiare nin en güzel örneği Yahya Kemal e aittir. Sessiz Gemi isimli manzumedeki Sessiz Gemi söz grubu, rûhtur Mehmet Kaplan, Nesillerin Ruhu, Dergâh Yayınları, 7. baskı, İstanbul 1999, s Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, s Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, s Mehmet Kaplan, Türk Milletinin Kültürel Değerleri, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 1977, s Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, s Bu konuda daha geniş bilgi için bkz., Nihad Sami Banarlı, Yahya Kemal Yaşarken, İstanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Neşriyatı, İstanbul 1959, s ; İsa Kocakaplan, Açıklamalı Edebî Sanatlar, M.E.B. Yayınları, İstanbul 1992, s.71.; İsa Kocakaplan, Yahya Kemal in Şiirlerinde Hüsn-i Talil Sanatı, Gök Kubbemizin Şairi Yahya Kemal, Daqmla Yayınevi, İstanbul 1998, s
7 Sosyal Bilimler Dergisi 7 2. İçerik İle İlgili Unsurlar Yahya Kemal in Kendi Gök Kubbemiz adlı eserinde yer alan şiirleri, içerik yönünden tasnif edildiğinde, Divan şiirinde gördüğümüz şu unsurlarla karşılaşıyoruz: Din Tasavvuf -Din -Tasavvuf -Rind-Zâhid tartışması - Enelhâk düşüncesi İnsan -Sevgili ve âşık tiplemesi -Tarihî hadiseler ve bu hadiselerden alınan ilhamlar -Meşhur şahıslar Sosyal hayat -Bayram -Meclis Maddî kültür unsurları -Kıyafet -At ve at takımları - Sanat (musikî, resim, heykel, mimarî, şiir) Efsane ve rivâyetler Tabiat -Kozmik âlem (felek, ay, yıldız, dünya) -Zaman (sabah, akşam, ay, yıl, mevsimler) Vatan (İstanbul sevgisi) 34 a. Din-Tasavvuf: Klâsik Türk şiiri yarı dinî ağızla konuşan bir şiirdir. Tevhid, Münacat, Naat gibi türlerin yanında ayet, hadis ve Hz. Peygamberin mucizeleri Divan edebiyatının ilham kaynaklarından biridir. Din mefhumu Yahya Kemal in şiirlerinde kristalize edilerek sunulur. Süleymaniye de Bayram Sabahı ve Koca Mustâpaşa bu düşüncenin en güzel anlatıldığı şiirlerdir. Bu konuya kullandığı tasavvufî terminolojiden bahsederken değineceğiz. Yol Düşüncesi bu fikrin bir başka güzellikte anlatıldığı kalem tecrübesidir: Şerefli kubbeler iklîmi, Marmara yla Boğaz, / Üzerlerinde bulutsuz ve bitmeyen bir yaz, Bütün eserlerimiz, halkımız ve askerlerimiz, / Birer birer görünen anlı şanlı cedlerimiz, İçimde dalgalı Tekbîr i en güzel dînin, / Zaman zaman da Nevâ-Kâr ı, doğsun Itrî nin. (s.84) Divan şiirinde, kıssalar, hadis ve ayetlere telmihler; peygamber mucizeleri, meşhur şahıslar ve efsânevî kahramanlardan sık sık bahsedilmesine rağmen, Yahya Kemal in şiirlerinde bu unsurlara pek rastlanılmaz. Bunun sebebini şiirlerindeki konulara bağlamak pek yanlış olmaz. Çünkü onun şiirlerinin esasını bir hikâye, bir hissî mâcera veya çıktığı bir seyahat teşkil eder. Bu bakımdan Yahya Kemal hayallerinin 34 Bu tasnifi, divan tahlillerinde araştırılan unsurları dikkate alarak yaptık. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz., Cemal Kurnaz, Hayâlî Bey Divanı nın Tahlili, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1987.
8 Abdullah ŞENGÜL 8 adamıdır. Klâsizmin kurucusu kabul edilen Descartes, Düşünüyorum, öyleyse varım. diyordu. Yahya Kemal, yaşamanın sebebini hayale bağlar. Kaya Bilgegil, Yahya Kemal in nazım vokabüllerinde dinî kelimeler üzerine yaptığı araştırmada, sanatkârın şiirinde dinle, özellikle İslâmiyetle alâkalı kelimelerin fazla olmadığını söyler. Hattâ, bu kelimelerden birçoğunun dinî mefhumları ifade maksadıyla kullanılmadığını, bir kısmının mecâzî manalarla dindışı ve üstelik dünya lezzetlerini anlattığını ifade eder. 35 Yahya Kemal le birlikte Türk şiirinde ölüme karşı metafizik endişenin ötesinde bir yaklaşım başlar. Onun şiirlerinde ölüm soğuk yüzünden arındırılır. Sessiz Gemi, Rindlerin Ölümü, Koca Mustâpaşa gibi şiirlerinde ölüm, Divan şiirinden farklı bir bakış açısıyla ele alınır. Divan Edebiyatı nda çok kullanılan tasavvufî terminoloji, Yahya Kemal in şiirine rindlik ve enelhâk düşüncesi olarak girmiştir. Yahya Kemal, rind bir şair olarak tanınır. O, tam bir Ömer Hayyam hayranıdır. Derler bilir hakîkatı yüzlerce feylesof; / Bir kısmı şevk ve şüphede, bir kısmı hayli kof; Aksetmiyor çoğunda fikirler ayan beyan, / Hayyâm imiş hakîkati az çok fısıldayan. (s ) Bu arada onun Hafız-ı Şirazî ye olan kalbî yakınlığını ve Rindlerin Hayatı, Rindlerin Akşamı, Rindlerin Ölümü isimli üç şiirini de zikretmek yerinde olacaktır. Yahya Kemal, şiirlerinde zaman zaman enelhâk düşüncesine ve Hallacı Mansur a da telmih vardır: Ayılıp neş eni yükseltici sarhoşluktan, / Yılma korkunç uçurum zannedilen boşluktan!. Duy tabîatta biraz sen de ilâh olduğunu, / Rûh erer varlığın zevkine duymakla bunu. (s.97) Seyrindeyiz atıldığı sâhilsiz enginin, / At Meydanı nda ölmüş enelhâk şehidinin. (s.119) Bir kısmını yukarıya aldığımız Mâverâdan Söyleyiş te Klâsik şiirde karşılaştığımız rind-zâhid tartışmasına yer verilir. Klâsik şairlerin hepsi rinttir. Onların şiirlerinde her zaman rintlerin zâhitlere kesin üstünlüğü söz konusudur. Aynı tavrı Yahya Kemal de de görürüz: Zâhid hayal eder bizi meyhâne zındığı, / Bilmez ki sen ve ben hepimizdir tapındığı. (s.119) Enelhâk düşüncesi onun meşhur şiiri Vuslat ta da sezilir: Kanmaz en uzun pûseye, öptükçe susuzdur, / Zîrâ susatan zevk o dudaklardaki tuzdur; İnsan ne yaratmışsa yaratmıştır o tuzdan, / Bir sır gibi az çok ilâh olduğumuzdan. (s.128) Yahya Kemal de tasavvufî derinliği, Fuzûlî de veya Şeyh Galip de olduğu gibi aramak yanlıştır. Çünkü onun yaşadığı sosyal çevre ve sahip olduğu batılı dikkat bu derinliği yakalamasına engeldir. Şiirlerindeki bu hissî yakınlığa rağmen, Yahya Kemal in tasavvufun amelî yönüyle pek ilgilenmediğini biliyoruz. Sadece Türk-İslâm medeniyetinin bir parçası 35 Bkz., Kaya Bilgegil, Yahya Kemal in Şiirlerinde Din, Kaya Bilgegil in Makaleleri, (Yayına Hazırlayan: Zöhre Bilgegil), Akçağ Yayınları, Ankara 1997, s.548.
9 Sosyal Bilimler Dergisi 9 olduğu için tasavvufla ilgilenmiştir. 36 Osman Horata, yukarıda zikrettiğimiz makalesinde rintlikle ilgili olarak şunları söyler: Rintliği şahsi masal yapan Yahya Kemal in şiirlerinde, bu tip bütün yönleriyle karşımıza çıkar. Onun Eski Şiirin Rüzgârıyla adlı eserinde önemli bir yer tutan bu duygu, Rindlerin Akşamı, Rindlerin Hayatı, Rindlerin Ölümü şiirlerinde de devam eder. Rint, cihanda kalb-i harâb tan başka hiçbir şeyi olmayan, dünyanın hây ü hûy una uzak, omuzlarında bir âbâ gezip dolaşan bir fakirdir. 37 b. İnsan: Divan şiirinin konuları tasnif edilirken ilk sıralarda kadın ve aşk unsuru sayılır. Kendi Gök Kubbemiz de yer alan şiirlerde bu unsurlara fazla yer verilmiştir. Sanatkâr Eski şiirin sınırlı hayâl dünyası içinde kalmamış, kadın ve güzellik konusunu muhayyilesinde aldığı hususî görünüşüyle orijinal bir şekilde terennüm etmiştir: Gül yüzlü bir âfet ki her pûsesi lâle; (s.24) Ey sevgili anladım bu uzaktan sadâ ile, / Ömrün yegâne lezzetidir hâtıran bile. (s.140) Âh o akşam o tirenden gülüşün! / O gülüş kalbimde aksettiği an, Duymadım ilk ateşin düştüğünü; / Şevka benzer bir ışık zannettim. (s.143) Nice sevdâlılarla sevgililer / Aşkı yollarda böyle beklediler! (s.148) Görün ey sevdiğim sen / Ki bir Çin kâsesinden Gülümser bir resimdin, / Muhayyel sevgilimdin.... Ya mektup yolla Çin den / Ya gel hülyâm içinden. (s ) Divan edebiyatının aksine Yahya Kemal in şiirlerinde sevgilinin milliyeti de bellidir. Yukarıdaki örnekte sevgili Çin den bekleniyordu. Aşağıda bir dörtlüğünü örnek olarak verdiğimiz Hayâlî Söyleyiş isimli şiirinde Sicilya, Almanya, İspanya, Leh, Macar, Venedik, Rus güzellerinden bahsedilir. Bunlardan çoğu, kızlar ağalığı etmiş Gazanfer Ağa nın cariyeleridir. Bu şiirde geçen Serhadlerin ilettiği yüzlerce cariye (s.169) mısraı, Osmanlıdaki harem gerçeğini hatırlatır. 38 Almanya servinâzı güneş saçlı Nevhayâl, / İspanya şîvekârı kömür gözlü Perrübâl... Sessiz haremde her biri endamlı peri. (s ) Türk Edebiyatı na bir zamanlar Yakup Kadri ile Nev-Yunanîlik düşüncesini yerleştirmeye çalışan Yahya Kemal in, Osmanlı Türklerini Akdeniz medeniyeti içerisinde gösterme gayreti, ideolojik olmaktan ziyade estetik kaygılar taşıyordu. Fransa da bulunduğu yıllarda etkilendiği fikir ve sanat adamları etkisiyle geliştirmeye çalıştığı vatan toprağı nazariyesi ondaki Nev-Yunanîlik düşüncesinin kaynağını oluşturdu. Balkan ve Birinci Dünya Savaşı, daha sonraki yıllarda Yahya Kemal i Malazgirt i başlangıç noktası alan tarih, dil ve milliyetçilik anlayışına götürdü. Onun bu düşünceyi yakalamasında Fransa da sohbetlerini dinlediği, eserlerini okuduğu düşünce 36 Bu konuda daha geniş bilgi için bkz., Mehmet Demirci, Yahyâ Kemâl in Eserlerinde Tasavvuf, Doğumunun 112. Yılında Bir Kültür Klâsiğimiz Yahyâ Kemâl Anma Toplantıları Bildirileri, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul 1998, s Horata, a.g.m.., s Bu konuda daha geniş bilgi için bkz., Çağatay Uluçay, Harem II, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992, s
10 Abdullah ŞENGÜL 10 adamlarının çok büyük rolü vardır. Camille Julian ın Fransa nın toprağı bin yıl içinde Fransız milletini yarattı. 39 düşüncesi, onda Malazgirt ten beri Anadolu da yaşayan Türk milletinin de Türk toprağını yaratmış olabileceği fikrini uyandırdı. Şerif Aktaş, Yahya Kemal in tarihe yönelişini:...tarihte bizi arama gayreti olarak yorumlar. 40 Geldiği bu son noktanın izlerini Kendi Gök Kubbemiz de çok açık şekilde görmek mümkündür: Tâ Malazgirt ovasından yürüyen Türkoğlu / Bu nefer miydi? Derin gözleri yaşlarla dolu. (s.11) Onun Mâverâda Söyleniş isimli şiirinde bu tarih, yine millî-romantik tavırla Malazgirt in biraz daha ötesine götürülür: Geldikti bir zaman Sarı Saltık la Asya dan, / Bir bir Diyâr-ı Rûm a dağıldık Sakarya dan (s.119) Tarihî hâdisedeler, özellikle fetihler şairimizi her zaman heyecanlandırmıştır. Bu heyecanı Süleymaniye de Bayram Sabahı isimli manzumesinde çok açık görmek mümkündür: Gökte top sesleri, bir bir, nerelerden geliyor? / Mutlaka her biri bir başka zaferden geliyor: Kosva dan, Niğbolu dan, Varna dan, İstanbul dan. / Anıyor her biri bir vak ayı heybetle bu an; Belgrad dan mı? Budin, Eğri ve Uyvar dan mı /Son hudutlarda yücelmiş sıra-dağlardan mı? Deniz ufkunda bu top sesleri nerden geliyor? / Barbaros, belki, donanmayla seferden geliyor!. Adalardan mı? Tunus dan mı, Cezâyirden mi? / Hürr ufuklarda donanmış iki yüz pâre gemi Yeni doğmuş aya baktıkları yerden geliyor; / O mübârek gemiler hangi seherden geliyor. (s.11-12) Açık Deniz de; Rakofça kırlarında akıncı cedlerinin ihtiraslarını duyan şair, Akıncı da çocuklar gibi şendir: Bin atlı, akınlarda çocuklar gibi şendik; / Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik! (s.22) Yahya Kemal e göre Türk milletinin başarısı hiç de küçümsenecek gibi değildir: Roma nın şarkını fethettiğin andan sonra, /Yüce dağlar gibidir gördüğün iş, Türkoğlu! (s.38) Türk milletinin üstün özelliklerinden biri, fetih rüyâsına kapılmış olmasıdır. O kutlu rüyâ, şairimizin mısralarında destanlaşır: Yeni bir ülkede yem vermek için atlarına / Nice bin atlı kapılmıştı fetih rüzgârına. (s.43) İşte tarihî hâdiseler ve bu hâdiselerden aldığı ilhamları böyle terennüm eder. Yaşadığı dönem, İmparatorluğun içinde bulunduğu zor yıllar ve Fransa, onun böyle bir tarih anlayışına gelmesine sebep olmuştur. İşte bu geniş tecrübe ve kültür, edebiyat ve tarih anlayışında ona yeni ufuklar açar Aktaş, a.g.e., s Aktaş, a.g.e., s Bu konuda daha geniş bilgi için bkz., Bahaeddin Yediyıldız, Yahya Kemal de Târih Şuûru, Doğumunun 112. Yılında Bir Kültür Klâsiğimiz Yahyâ Kemâl Anma Toplantıları Bildirileri, s
11 Sosyal Bilimler Dergisi 11 Bu yüzden Şerif Aktaş, Yahya Kemal in tarih ortasında Türklüğü aradığını söyler. 42 Kendi Gök Kubbemiz de Ömer Hayyam, Itrî, Dede Efendi, Neşâtî, Hâfız Post, Hâfız-ı Şirâzî, Nûh Peygamber, Tanbûrî Cemil Bey, Yesârî, Sarı Saltık, İdris-i Muhtefî, Gaybî gibi isimler geçer. Millî-romantik bir tavırla dikkatlere sunulan bu insanlar, Divan şiirinin tesiriyle değil, Yahya Kemal in tarih anlayışının bir gereğidir. Ayrıca Batı Edebiyatı nda Radın, Verlaine, Baudelarie, Péguy, Schiller ve bir halk kahramanı olan Wilhelm Tell in isimleri geçer. c. Sosyal hayat: Divan edebiyatında -kısmen de olsa- sosyal hayatın terennüm edildiğini biliyoruz. Özellikle Nedim, Klâsik edebiyatımızda, sosyal hayatı en güzel anlatan şairlerimizdendir. Yahya Kemal in Kendi Gök Kubbemiz isimli kitabındaki şiirlerinde az da olsa yaşadığı hayatı görmek mümkündür. Bu hayat olduğu gibi değil, şairin gördüğü daha doğru bir söyleyişle algıladığı gibidir. Mesela, Kendi Gök Kubbemiz de oruç ve bayram anlatılır; ama bu anlatışta diğer bir çok şiirinde olduğu gibi kollektif bir rûh söz konusudur: İftardan önce gittim Atik-Valde semtine, / Kaç def a geçtiğim bu sokaklar, bugün yine, Sessizdiler. Fakat Ramazan mâneviyyeti... Semtin oruçlu halkı, süzülmüş benizliler... Az çok yakından sezdiriyor top ve iftarı.... Bir top gürültüsüyle bu sâhilde bitti gün. /Top gürleyip oruç bozulan lâhzadan beri, (s.34-35) Özellikle Süleymaniye de Bayram Sabahı nda, bayramların insan içinde uyandırdığı manevî güzelliği sezmemek mümkün değildir: Artarak gönlümün aydınlığı her sâniyede, / Bir mehâbetli sabah oldu Süleymaniye de. (s.9)... Ulu mâbed! Seni ancak bu sabah anlıyorum; / Ben de bir vârisin olmakla bugün mağrûrum;... Senelerden beri rü yâda görüp özlediğim / Cedlerin mağfiret iklimine girmiş gibiyim. (s.11)... Ulu mâbedde karıştım vatanın birliğine, / Çok şükür Tanrıya, gürdüm bu saatlerde yine Yaşayanlarla berâber bulunan ervâhı. / Doludur gönlüm ışıklarla bu bayram sabahı. (s.13) Yukarıdaki mısralarla bir şairin bayram namazı için gittiği Ulu Mabed de, içinde bulunduğu ruh halini anlatan mısraların yanında, büyük bir millete ve şanlı bir tarihe sahip olmanın haklı gururu da seziliyor. Buna kollektif ruh diyoruz. Bu bir nevi batılı bir dikkatle bizi biz yapan değerlerin peşine düşmektir Aktaş, a.g.e., s Aktaş, a.g.e., s.198.
12 Abdullah ŞENGÜL 12 Kendi Gök Kubbemiz de Divan edebiyatında çok sık rastladığımız içki meclislerine, içki kadehlerine birkaç yerde rastlarız: Sen miydin o âfet ki dedim, bezm-i ezelde / Bir kanlı gül ağzında ve mey kâsesi elde. (s.130) Mestolup içtiği altın şarabın zevkinden / Elde bir kırmızı kâseyle ufuktan çekilen. (s.31) Sevgili ile beraber içecek sıhhati kendisi için kafî gören şairimiz, burada içki, kadeh, meclis gibi kelimelere yüklediği manaları, Divan şairlerimizden farklı bir duyuşla yazdığını düşünüyoruz. d. Maddî kültür unsurları: Yahya Kemal in şiirlerinde günlük hayattaki kıyafetlerle ilgili olarak az da olsa örnek gösterebiliriz. Özellikle Endülüs te Raks isimli manzumesinde bir İspanyol güzelinin sadece kıvrak hareketlerini anlatmaz. Bunun yanında giydiği kıyafet de kısmen verilir. Ayrıca kakül, gül tenli, kor dudak, kömür göz tespitleriyle Divan şiirlerindeki kadın güzelliği anlatımına yaklaşır: Alnında halka halkadır âşüfte kâkülü, / Göğsünde yosma Gırnata nın en güzel gülü Gül tenli, kor dudaklı, kömür gözlü, sürmeli... Gözler kamaştıran şala, meftun eden güle, (s.158) Divan Edebiyatı nda maddî kültür unsurlarından at ve at takımları çok az kullanılmıştır. Yahya Kemal in fetihten bahseden şiirlerinde bu maddî kültür unsurlarına rastlarız. Akıncı isimli manzumede böyle bir anlatım söz konusudur: Bir gün dolu dizgin boşanan atlarımızla / Yerden yedi kat arşa kanatlandık o hızla... (s.22) Kendi Gök Kubbemiz de bulunan, Divan şiirinde gördüğümüz bir diğer maddî kültür unsuru, sanattır. Resim, musikî, mimarî ve şiir onun manzumelerine konu olur. Hayal Beste de Türk tarihinin ve fethinin büyülü ihtişamını sadece mimarîyle değil; şiir, mûsikî, resim gibi diğer güzel sanat dallarıyla da anlatılabilseydi; Gönlüm isterdi ki mazîni dirilten san at / Sana târîhini bir lâhza hayâl ettirsin (s.39) diyerek, diğer güzel sanatlardan beklentisini dile getirir. Bununla beraber diğer bazı şiirlerinde sanat ile ilgili görüşleri şöyledir: Ordu milletlerin en çok döğüşen, en sarpı / Adamış sevdiği Allah ına bir böyle yapı. En güzel mâbedi olsun diye son dînin / Budur öz şekli hayâl ettiği mîmârînin. (s.10) Yahya Kemal, Süleymaniye nin ihtişamında kollektif rûh bulurken, Atik-Valde ziyaretinde aynı rûhun verdiği hazzın doruklarındadır: Eski mîmâra nasıl rahmet okunmaz burada? / Suyu cennetten akıtmış bu güzel manzarada; Bu dıvarlarda, saatlerce temâşâya değer, / Çini den, solmayacak bahçeler açmış yer yer; Mânevî râhata bir çerçeve yapmış ki gören, / Başka bir âlemi görmekle, geçer kendinden. (s.32-33)
13 Sosyal Bilimler Dergisi 13 Büyü Şiir de Baudelaire ye olan hayranlığını gizlemeyen şair, sanatın gücünün bizde gerektiği gibi kullanılmamasına hayıflanır. Yukarıda kısaca bahsettiğimiz Hayal Beste de bunu çok güzel anlatır: Dehre aksettiriyor, gerçi, büyük mîmârî; / Bu eserler seni göstermeye kâfî diyemem. Şi re aksettirebilseydin eğer, dinlerdin, / Yüz fetih şi ri, okundukça, çelik tellerden. Resm e aksettirebilseydin eğer, ömrünce, / Ebedî cedleri karşında görürdün, canlı. Gönlüm isterdi ki mazîni dirilten san at /Sana târihini her lahza hayâl ettirsin.(s.39) Kendi Gök Kubbemiz de eski şiirimizde mazmun olarak kullanılan gül, bülbül, lâle gibi mefhumların olduğu da görülür. Bu mefhumlar zaman zaman sevgilinin tenine, dudağına, gözüne, kaşına benzetilir. Bazen de Kaybolan Şehir de olduğu gibi Üsküp e: Üsküp ki Şar- dağ ında devâmıydı Bursa nın. / Bir lâle bahçesiydi dökülmüş temiz kanın. (s.77) Ya lale açmalıdır göğsümüzde yâhud gül. (s.92) Ya da Hâfız ın kabri olan bahçede her gün kanayan rengiyle açan gül ve sabahlara kadar Şîrâz ı hatırlatan âhengiyle ağlayan bülbül anlatılır: Hâfız ın kabri olan bahçede bir gül varmış; / Yeniden hergün açarmış kanayan rengiyle, Gece, bülbül ağaranvakte kadar ağlarmış/eski Şîrâz ı hayâl ettiren âhengiyle.(s.93) Böylece Eski şiirimizdeki gül bülbül mazmunu Yahya Kemal in kaleminde farklı bir sese kavuşur. e. Efsane ve rivayetler: Kitapta Fetih le ilgili rivâyetten bahis vardır. Bunu İstanbul un Fethini Gören Üsküdar ve Koca Mustâpaşa isimli manzumelerinde görmek mümkündür: Son günün cengi olurken, ne şafakmış o şafak, /Üsküdar, gözleri dolmuş, tepelerden bakarak, Görmüş İstanbul a yüz bin meleğin uçtuğunu; / Saklamış durmuş, asırlarca hayâlinde bunu. (s.29) Şaire göre, Fetih vakasının kendisi bir mûcizedir: Şu fetih vak ası Yarab! Ne büyük mu cizedir! /Her tecellîsini nakletmek uzundur bir bir; (s.49) Şiirin devamında, caminin yapılması ile ilgili bir rivâyetten bahsedilir. Rum vezir, manastırda secde ederken, îman ile vecde gelip, malını mülkünü bağışlayarak bir camii yapılmasına vesile olur. Divan şiirinde de gördüğümüz fetih kavramı, genelde Fatih in övülmesinden hareketle dikkatlere sunulur. Yahya Kemal de ise, yüceltilen şahıslar değil, fetih felsefesi dir. Kitapta Nûh peygamber ve Nûh Tufanı ndan da bahsedilir: Uçmakta, konmadan kıyısız bir denizde rûh;/ Benzer mi böyle bir kuşa Tûfan içinde Nûh? (s.98) Her gün yorulup, nâfile bin yıl yaşamış Nûh (s.112) f. Tabiat: Divan şiirinde tabiatla ilgili unsurlar, kozmik âlem (gökyüzü, yıldızlar, yıldız kümeleri (samanyolu gibi), burçlar, seyyâreler ile ay ve güneş tutulması, mehtap gibi diğer kozmik unsurlardır.
14 Abdullah ŞENGÜL 14 Yahya Kemal de tabiat insanla iç içedir. Kenan Akyüz, Yahya Kemal de mâzî-hâl kompozisyonundan başka tabîat-insan kompozisyonunun da bulunduğunu söyleyerek bu şekilde kaleme aldığı şiirlerinde tabiat unsurunun bir başlangıç noktası olduğunu ve belli bir psikolojiyi harekete geçirici rol oynadığını söyler. 44 Kendi Gök Kubbemiz de yukarıda bahsettiğimiz tabiatla ilgili unsurlardan bazılarına rastlarız. Bu unsurlar genelde mevsimlerle ilgilidir. İstanbul ve özellikle Boğaz ın güzelliği oldukça büyük bir yer tutar. Bu konuya Yahya Kemal deki İstanbul sevgisinden bahsederken temas edeceğimizden, burada sadece mevsimlerin ne şekilde anlatıldığına bakalım: Etrâfı okşuyor mayısın tâze rüzgârı; / Karşımda köhne Üsküdar ın dost ışıkları... (s.36) Bütün bir Türk şiirinde olduğu gibi, Yahya Kemal in şiirlerinde de baharın ayrı bir yeri vardır. Bahar olunca, şairin keyfine diyecek yoktur, bu güzel manzara onu büyüler: Bulutlar dağılsın, bahâr olsun artık, / Duyulsun bir engin seher mûsikîsi. (s.45) Dün Fenerbahçe de gördüm, / İri bir zümrüt içindeydi bahar... Bir mücevherde yalan bir cennet / Görünür; Çağlayanlar dökülürken yüksekten, / Çeşmelerden su akar rengârenk... (s.61) Şafaktan önce uyandım bahar odamdaydı. / Mayıs çiçekleri etrâfa öyle bir yaydı Ki varlığım büyülenmişti en derin haz la./cihanda lezzet alınmaz bu duygudan fazla. (s.102) Bahar her yerde güzeldir. Ama İstanbul da olursa o zaman: İstanbul un öyledir bahârı; / Bir aşk oluverdi âşinalık... (s.136) olur. Sonbahar, yaz ve kış mevsimlerinden az da olsa bahsedilir. Sadece bu mevsimlerin geçtiği mısralara bakmakla yetinelim: Biten yazla başlar kader mûsikîsi. (s.44) / Bin yıl sürecek zannedilen kar sesidir bu. (s.46) Sandım ki uzaklaştı yağan kar ve karanlık (s.47) Yahya Kemal in tabiatla ilgili duygularını yüklü olarak anlattığı şiirlerinden bazıları şunladır: Bahçelerden Uzak, Erenköyü nde Bahar, Deniz, Fenerbahçe, Moda da Mayıs, Eylül Sonu, Kar Musikîleri, Üsküdar ın Dost Işıkları, Ziyaret, Geçmiş Yaz vs g. Vatan: Bazı kaynaklarda vatan kelimesinin gerçek manasıyla ilk defa Tanzimat Edebiyatı nda ve Namık Kemal vasıtasıyla kullanıldığını söylerler. Bunun doğruluğunu tartışmaktan ziyade şu soruya cevap aramak gerekir: Divan şiirinde vatan ve millet mefhumu var mıdır? Agâh Sırrı Levend, Divan Edebiyatı isimli eserinde bu soruya çeşitli örnekler vererek cevap arıyor.levend e göre Divan Edebiyatı nda vatan, insanın doğduğu yerdir. Bu mânâda gurbet kelimesinin zıddı olarak ve çok defa onunla birlikte kullanılır. Doğduğu yerden ayrılan divan şairi için imparatorluğun payitahtı olan İstanbul bile gurbet sayılır. Bulunduğu ve durduğu yer, yuva manasında kullanılır. Vatan (alem-i beka) yerine de kullanılır. Bu takdirde 44 Kenan Akyüz, Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi, İnkılâp Kitapevi, İstanbul 1986, s
15 Sosyal Bilimler Dergisi 15 dünya (gurbet-gâh) olmuş olur. Ayrıca vatan kelimesi gerçek manasında da kullanılır. 45 Bu görüşlerini çeşitli divan şairlerinden aldığı örneklerle anlatan yazar, vatan kelimesinin hakiki manasında kullanıldığına dair Nabi ye ait bir beyti örnek gösterir: Dûrbînî-i nigâh-ı hıredindendir kim / Vatanın zahmı zuhur itmeden eyler merhem 46 Levend, millet kavramının Divan edebiyatında eskiden (din) yerine kullanıldığını, son devirlerde ise halk ve kavim yerine kullanıldığını belirterek şöyle der: Mamafih bunun millet manasında telakki edilmesinde bir mani yoktur. Şüphesiz bugünkü millet telakkisinin o zaman mevcut olmadığını hatırda tutmak şartıyla. 47 Ayrıca Fuzûlî nin, Yine her milleti vasfeyler iken / Kalemim dikkat eder söyler iken 48 beytini örnek göstererek, millet kelimesinin daha açık manada kullanıldığını da söyler. Vatan ve millet kelimelerinin Yahya Kemal de aldığı mana şüphesiz o dönemde kullanılandan farklı olmakla beraber, Levend in de belirttiği gibi millet telakkisinin o zaman mevcut olmadığını göz ardı etmemek gerekir. Vatanı bazen sazın bir telinde bulan Yahya Kemal, bu topraklarda yaşamaktan çok memnundur: Ulu mabedde karıştım vatanın birliğine (s.13) Bu sazların duyulur her telinde duyulur sâde vatan, / Sihirli rüzgâr eser dâimâ bu topraktan (s.41) Bilmem kaçıncı fecri vatan toprağında, biz, / Görmekle şimdi yaşatan vecd içindeyiz. (s.36) Onun başına bir iş gelmesi, sanatkâra sorumluluklarını hatırlatır. O, artık rüyasında bile rahat değildir: Mağlupken ordu, yaslı dururken bütün vatan / Rü yâma girdi her gece bir fâtihâne zan (s.14-15) Dönsem vatan semasına artık bu ülkeden (s.68) mısraıyla vatan özlemini en güzel şekilde dile getiren ve Türk milletinin bir mensubu olmakla övünen şairimiz, onun çok büyük işler başardığı inancındadır: Roma nın şarkını fethettiğin andan sonra, / Yüce dağlar gibidir gördüğün iş, Türk oğlu! (s.38) Türk oğlu bu fetih için Malazgirt ten yürümeye başladı. Gaye Anadolu yu vatan yapmaktı: Öyle sinmiş bu vatan semtine milliyetimiz / Ki biziz hem görülen, hem duyulan, yalnız biz. (s.48) Türk milletinin ölümden korkmadığını, fethetmek gayesiyle yaşayan fatih nesil olduğunu belirttikten sonra, bu düşünceyi bir adım daha ileri götürür: O nesil duymuş akın zevkini rüzgarda bile, / Bu duyuş varmış akınlardaki atlarda bile. (s.42) Cihan vatandan ibârettir, îtikadımca (s.84) diyen Yahya Kemal, bu duyuşlarını Yol Düşüncesi nde çok güzel dile getirir: 45 Daha geniş bilgi için bkz., Agâh Sırrı Levend, Divan Edebiyatı, Enderun Kitapevi, İstanbul 1980, s Levend, a.g.e., s Levend, a.g.e., s Levend, a.g.e., s.607.
16 Abdullah ŞENGÜL 16 Vatan şehirleri karşımda her saat, bir bir / Fetihler ufku Tekirdağ ve sevdiğim İzmir, Şerefli kubbeler iklîmi, Marmara yla boğaz, / Üzerinde bulutsuz ve bitmeyen bir yaz, Bütün eserlerimiz, halkımız ve askerlerimiz, / Birer birer görünen anlı şanlı cedlerimiz, İçimde dalgalı Tekbîri en güzel dînin / Zaman zaman da Nevâ-Kâr ı, doğsun, Itrî nin. Ölüm yabancı bir âlemde bir geceyse bile, / Tahayyülümde vatan kalsın eski hâliyle(s.84) Yahya Kemal in şiirlerinde vatan içinde vatan, bir de İstanbul vardır. O, aslen Üsküplüdür. Ama İstanbul şairidir. Bâki, Nedim, Cafer Çelebi, Ataî, Orhan Veli, Necip Fazıl ve Hüseyin Rahmi gibi İstanbul u çok seven şair ve yazarlarımız vardır. Ancak. Divan şairlerinin Şehr-i Sitanbûl dedikleri ve paha biçemedikleri İstanbul, Yahya Kemal in kaleminde daha millî bir kimlik kazanır: Aziz İstanbul. Asırlarca Osmanlı Devleti nin merkezi olarak şöhretini bütün dünyaya duyuran İstanbul, Divan edebiyatında çok hususî bir yer edinmiştir. Yahya Kemal in kalemindeki İstanbul, Divan şiirini aratmayacak güzelliktedir: Sana dün bir tepeden baktım azîz İstanbul! / Görmedim gezmediğim, sevmediğim hiçbir yer, Ömrüm oldukça gönül tahtıma keyfince kurul/ Sâde bir semtini sevmek bile bir ömre değer. (s.21) Ankara da milletvekili olarak bulunduğu yıllarda, Ankara nın neyi güzel? sorusuna verdiği cevap, ondaki İstanbul sevgisini anlatacak güzelliktedir: İstanbul a dönmesi. Fenerbahçe de, Erenköy de baharı seven şair, zor günlerinde de İstanbul dan ayrılmak istemez. İstanbul da yaşamak ne kadar güzelse, İstanbul dan ayrı yaşamak da bir o kadar zordur: Hüznün ferahlığın bizim olsun kışın, yazın / Hiçbir zaman kader bizi senden ayırmasın. (s.27) Yıllarca uzaklarda yaşarken, / İstanbul u hicranla tahayyül, beni yordu. Yer kalmadı beynimde hayâle. / İstanbul a artık bu dönüş son dönüş olsun. Son yıllarım artık / Geçsin o tahayyüllerimin çerçevesinde. (s.70) Kendi Gök Kubbemiz de Boğaz dan başka, İstanbul un Çamlıca, Üsküdar, Atik-Valde, Erenköy, İç-Erenköy, Adalar, Maltepe, Fenerbahçe, Koca Mustâpaşa semtleri de yer alır. Agâh Sırrı Levend, Divan Edebiyatı isimli eserinde, Divan şairlerinin İstanbul u ilim ve irfan merkezi olarak gördüklerini, dolayısıyla ilim sahiplerinin buraya sığındıklarını söyler. Ayrıca havasıyla, dilberiyle ve her türlü güzelleriyle methedildiğini belirtir. 49 İstanbul un bu özelliklerinden bazıları Yahya Kemal in şiirlerine de konu olmuştur. Bunlardan bir kısmına örnek teşkil edecek mısraları yukarıda vermiştik. Ancak Yahya Kemal de İstanbul, zaman zaman Divan şiirinden çok farklı bir anlatımla dikkatlere sunulmuştur. İstanbul u sadece dünyevî yönüyle değil, aynı zamanda uhrevî yönüyle de çok güzel anlattığı Koca Mustâpaşa şiirinin ilk mısralarına bakmakla yetinelim: Koca Mustâpaşa! Ücrâ ve fakîr İstanbul! / Tâ fetihten beri mü min, mütevekkil, yoksul, Hüznü bir zevk edinenler yaşıyorlar burada. / Kaldım onlarla bütün gün bu güzel rü yâda. 49 Daha geniş bilgi için bkz., Levent, a.g.e., s
17 Sosyal Bilimler Dergisi 17 Öyle sinmiş ki bu vatan semtine milliyetimiz / Ki bizi hem görülen, hem duyulan, yalnız biz. (s.48) Tanpınar; O yaşayan bir medeniyetin hazır çerçevesinden değil, bir ferdiyetin adesesinden, bir dâüssılaya benzeyen sevgiden ve bir tefekkürün arasından İstanbul u gördü ve tagannî etti. Belki daha ileri gitti; bu şehrin güzelliklerinde sanatın nizamını aradı. 50 diyerek, şairin kendi beni ile İstanbul ilişkisini farklı bir noktadan yorumlar. Onun şiirinde aradığı ses, her tarafı sanat kokan İstanbul un, dolayısıyla vatanın sesidir. Aziz İstanbul isimli eserinde Devletin merkezini ve bu kelimenin anlamını tartışırken, İstanbul u Türklüğün hülâsası olarak değerlendirir. 51 Sonuç Yahya Kemal den şiir vadisine güzel seslerin düştüğü muhakkaktır. Eskinin şiir zevkini yeni kalıplarda ve yeni bir söyleyişle yorumlayarak dikkatlere sunan Yahya Kemal, asla Divan şiirinin temsilcisi değildir. Onu Eski şiirimizin devamı sayanlar, Tanpınar ın deyimiyle aramızda eskinin devamı olarak yaşayanlardır. 52 Günümüzde ciddi manada böyle bir iddia sahibi yoktur. Sadece kayıtsız-şartsız eskinin devamı olma iddiasında olanlar, kendi tezlerini haklı kılmak için, Yahya Kemal in şiirlerini Eski şiirin devamı gösterme telaşı içindedirler. Bize göre, Divan edebiyatı kaynağından bilinçle faydalanan şair, geleneği kendi döneminde, insanının ve sanatın icaplarına göre, yeniden kristalize etmiş ve şiire bir anlamda çağdaş bir şekil ve ruh vermiştir. Tanpınar, Yahya Kemal in gazelleri tamamıyla garplı manzumelerdir. 53 diyerek onun şiirinin Divan şirinden çok farklı olduğunu vurgulamaya çalışır. Bu farklılığı, Yahya Kemal de Eski şiirin tesirlerini araştıran Hasibe Mazıoğlu, eski-yeni onun bütün şiirlerinin, zengin ve köklü şiir geleneğimizin gür kaynağından beslenerek, yeni şiirlerindeki âhengi yakaladığını belirtir. 54 Mehmet Kaplan, Yahya Kemal in şiir sanatını araştırırken, onun bir Türk şairinin Eski edebiyat ile, Batı edebiyatından aldığı ilhamla nasıl orijinal eserler verebileceğini ispat ettiğini belirterek: Yahya Kemal Kendi Gök Kubbemiz adı altında toplanan yeni tarz şiirlerinde de şekil ve dil bakımından yeni veya modern görünmek için dikkati çekici tasarruflarda bulunmaz. Onlar da bizde klâsik şekiller içinde güzel söylenmiş şiirler intibaını uyandırır 55 der. Sadık Tural, Yahya Kemal in Türk şiirini çok iyi değerlendirdiğini ve bu kaynaktan nasıl faydalanacağını hesap ettiğini söyler. Tural, sanatkârın Türk şiirinin önceki temalarını gözden geçirdiğini, neyin, nasıl işlenmesi 50 Tanpınar, Edebiyat Üzerine Makaleler, s Bkz., Yahya Kemal Beyatlı, Türk İstanbul- I, Türk İstanbul II, Aziz İstanbul, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1985, s Yahya Kemal, Aziz İstanbul, a.g.e., s Yahya Kemal, Aziz İstanbul, a.g.e., s Mazıoğlu, a.g.e., s Mehmet Kaplan, Yahya Kemal ve Şiir Sanatı, Şükrü Elçin Armağanı, Hacettepe Üniversitesi Armağan Dizisi: 1, Ankara 1983, s. 200.
18 Abdullah ŞENGÜL 18 gerektiğini iyi kavradığını belirttikten sonra şöyle der: Şaire göre, şiire lâzım olan Türk gibi duymak, Türk gibi hayal etmek, Türk gibi düşünmek ve Türkçe ile ifade etmek...öyle bir dil bulacaksınız ki, o dili millî hudutlarına ulaşılmış bir Türkçe olacak. Zaman karşısında hür bir tavır ile Türk ün geçmişini, hâlini ve geleceğini duygu, düşünce ve hayalin imbiğinden geçirerek mısralaştırmak. Yahya Kemal in yaptığı budur. 56 Türk şiir tarihi içinde Türkçe şiirin sesini ve ölçüsünü arayan 57 Yahya Kemal in şiir vadisindeki terini bu noktadan ele almak gerekir. Yeni bir ses ve soluk getirmek suretiyle, şiirimizi zenginleştiren ve dilini güzelleştiren bir şahsiyet olarak karşımıza çıkan Yahya Kemal, aynı zamanda Türk şiirine tarih şuuru kazandıran önemli köşe taşlarından biridir. Şüphesiz o, sadece eskinin çağdaş bir yorumcusu değil, aynı zamanda yeni ve bize ait imajlar dünyasının da önemli ismidir. Bu yüzden her türlü araştırmada müstakil isim olarak değerlendirilmiştir. 58 Günümüz Türk şiirinin ondan öğreneceği çok şeyin olduğu kanaatindeyiz. 56 Tural, a.g.e.., s Aktaş, a.g.e., s Sadık Tural, Yahyâ Kemâl ve Şiir San atı, Doğumunun 112. Yılında Bir Kültür Klâsiğimiz Yahyâ Kemâl Anma Toplantıları Bildirileri, s.67.