Asan Çergeyevniñ doğğanına 120 yıl toldı
O, eserlerinde akimiyetniñ siyasetini tenqid eterek, yaşağan deviriniñ müim meselelerini edebiy usullardan faydalanıp, ustalıqnen aks ettire. Bui se onıñ ne derecede cesaretli, vatanperver ölğanını köstere.
İstidatlı icatkâr Asan Memet oğlu Çergeyev 1879 senesi Qırımnıñ Or uyezdeki Açikeç köyünde doğa. O mırzalar tabaqasına mensüptir. Başlanğıç tasilni köy mektebinde ala. Anda özüniñ oqumağa sevgeninen ve ziyrekliginen ayırılıp tura.
1892 senesi Aqmescitke kele. Qırımtatar ocalar seminariyasına oqumağa Kire. Onı 1899 senesi bitire. Soñ Kene köyge qaytıp bara ve zemstvo mektebinde çalışmağa başlay. 1906 senesi Kene Aqmescitke qayta ve ocalıq işini devam ete. Böyleliknen onıñ bütün ömüri ocalıqnen sıqıts bağlı alda keçe.
O devirde okumışlı, malümatlı adamlar çete turmay ediler. Olar öz tuvğan halqınıñ mektep-maarif, medeniyet meselelerine diqqat ayıra, onıñ medeniy seviyesini yükselmege tırışa ediler. Şu ceryan tesirinde A. Çergeyev edebiyatnen ziyade meraqlana ve 1899 senesi "Qart bağçacı" em de "Közyaş Han çeşmesi" kibi birinci şiirlerini yaza. O ket-kete edebiyatqa meraqnen yanaşa ve seminariyanı bitirgen soñ onı mustaqil sürette teren ögrenmekni devam ete.
Asan Çergeyevni halqımıznıñ içtimiy-siyasiy ayatı pek raatsızlay. Çünki onıñ yaşlığı tarihiy vaqialar – ruhaniyler, pomeşçikler ve mırzalarnen halq arasında marifet içün küreş olğan vaqıtta keçe. 1905 senesi Rusiyede olıp keçken inqilâp memleketniñ çet ülkelerini de areketke ketire.
Aqmescitte olğan inqilâbiy areketler ise köylülerni qozğata. Çoqqa barmay, bu areketlerniñ tesirinde şair özüniñ birinci büyük eserini – "Eşit, mevta ne söyleyür" poemasını yaza. Bu eserni o çar Rusiyesiniñ talamacılıq siyasetini tenqid yapa uye ezilgen halqnıñ ağır vaziyetini aks ettire, inqilâpnıñ tesirinde halqnıñ uyanıp, canlanıp başlağanını temsiliy obrazlarnen köstere. O, poemasını neşir etip istep, çoq yüre. Çünki çar tsenzurası hadimlerniñ teqibinden saqına, Böyle eserlerni qolaylıqnen basmaycaqlarını añlay edi. Niayet, 1909 senesi Canköydeki M.İ. Abkinniñ basmahanesinde kirill ariflerinen astına "Belgisiz" dep imza qoyıp bastıra. Eserlerniñ aqiqiy müellifi kim olğanını tapqan akimiyet adamlarnı onı taqip eteler ve neticede 1912 senesi apshane cezasına oğratıla, bir yıldan soñ ise amnistiyağa tüşe.
A. Çergeyev 1914-1920 seneleri arbiy hızmette buluna. Hızmetten qurtulğan soñ Qırımnıñ çeşit köşelerinde ocalıq yapa em de icatnen oğraşuvnı devam ete. Onıñ 1917 senesi "Taqdir", 1928 senesi "Tilki ve qoyan", "Ayvanlar ne ayta" kibi eserleri ayrı kitapçıqlar olaraq çıqtılar.
Ömürini Qırım köylerinde oca olaraq keçirgen A. Çergeyevniñ icadı ve faaliyeti balalarınen sıqı bağlıdır. O balalarnıñ arzu-isteklerini, tabiat hususiyetlerini terenden añlağanından sebep, olar içün bir sıra eserler yarattı. A. Çergeyev qırımtatar bala edebiyatı tarihındaki birinci bala şairlerindendir. Onıñ şiirleri ayrı kitapçıqlar olıp çıqmaqtan ğayrı, oquv dersliklerine de kirsetildi. O zamandaki gazet ve jurnallar saifelerinde sıq-sıq derc olundı.
A. Çergeyev balalar içün "Yıl dönümi" adlı pyesa da yazğan edi. "Onıñ bu pyesasını A. Çergeyev Alma-Tarhan mektebinde oca olaraq çalışqan vaqıtında seyir etken edim. Pyesa yıl mevsimlerge bölüne. Şy aylarnıñ hususiyetine köre rollerni icra etecek balalarğa yañı, örnekli, yarışıqlı kiyimler kiysetile, belli bir şekil berile. Mevsimler, aylar hususında qısqa-qısqa türküler yırlana. Çergeyev bu pyesada er bir roller içün halq maqamlarından alıp uydurğan muzıkasını öz kemanesinde icra etken edi", – dep hatırlay şair Z. Cavtobeli. – Bir kibi yaş ocalarğa onıñ yapqan işleri nümüne ola edi".
A. Çergeyev rus tilini mükemmel bilgen ediplerden edi. "Terciman" gazetinde basılğan haberlerge köre o 1913 senesi İ. Müfti-zadeniñ rus tilinde yazğan "Qırım musulmanlarnınıñ askeriy hızmeti" kitabını qırımtatar tiline çevirdi.
A. Çergeyev ömürinde otuzğa yaqın pyesa, poema ve on beşke yaqın şiir yaza. Lâkin köy-köyge köçip yürgen vaqıtta bu elyazmalar coyulğanlar. Şimdi bizge edi pniñ üç poeması bellidir. Bular: " Eşit mvta, ne söyleyür", "Taqdir", "Aci İslâm molla".
Öz eserlerinen edebiyat tarihımızğa büyük isse qoşqan edip, bütün añlı ömürini halq maarifine sarf etken oca A. Çergeyev 1946 senesi 67 yaşında Özbekistannıñ Andijan şeerinde, sürgünlikte vefat etti.
Naciye Ametova // Qırım. – 1999. – 30 oktâbr. – № 44. – s.7.
‹ "EŞİT, MEVTA NE SÖYLEYUR" POEMASI MİSALİNDE ASAN ÇERGEYEVNİÑ BEDİİY USTALIĞI up Bekir Çoban-zade ›
oquldı - 752