UTANMA DUYGUSU VE HAYÂ
Bazı duygular vardır ki, günah ve ayıp sayılan şeyleri yapmamıza engel olur. Bunlardan birisi de sadece insanlara ait olan hayâ duygusudur.
Hayâ, çekinmek ve utanmak demektir. Namusu muhafaza etmek ve haysiyetini korumaktır.
Hayâ, hoşa gitmeyen şeylerin yahut ta terk edilmesi yapılmasından daha uygun olan bir şeyin yapılması anında yüzünde beliren ince kızarma hali diye tarif edilmektedir. Utanma ve sıkılma anlamlarına da gelen hayâ, İslam ahlakında çok önemli bir yer tutmaktadır.
Hayâ, kişinin her hususta haddini bilip, onu aşmaması şeklinde de tanımlanabilir. Gerek Allah’a gerekse insanlar karşı kendi konumunu muhafaza etmesi insanın faziletlerindendir.
Dini anlamda hayâ, ar ve tekdiri mucip olan fenalıktan insanın son derece sıkılması demektir.
Ragıb’ül İsfehani hayâyı şöyle tarif eder:
“Hayâ, fenalıklar karşısında nefsi tutmak ve kötülüğü terk etmektir.”
Hayâ, imanın en mükemmel derecesidir. İnsanlığın zirvesi, hayatın süsü ve zinetidir. Bu sayede insanlık huzur ve rahata erer.
Hayâ, insanın kuvvetli bir imana sahip olduğunu gösterir. Çünkü hayâ, ancak inanan insanın vasfıdır. İnanmamış bir insan, utanmanın semtine bile uğramamıştır. Utanmak insanların en güzel örneklerinden biridir.
“Kadınlarda en çok hoşa giden şey nedir?
Aristo şu cevabı verir:
“Utandığı zaman yüzünde meydana gelen kızartıdır.”
Kadın... Çok garip bir mahlûk. Garipliği elinden gelen varlık. Hayâ duygusu ile kızartamadığı yanağını boya ile kızartmakta...
İslam dini, insanın Allah’tan utanmasına değer verir. Peygamber Efendimiz (SAV), Müminleri Hak Teâla’dan utanmaya davet etmiş, imanın şubelerinden birinin de utanmak olduğunu bildirmiştir:
Ebû Hüreyre (RA), Efendimiz (SAV)’in şöyle buyurduğunu naklediyor:
“İmanın yetmiş yahut altmış bu kadar şubesi vardır, o şubelerin en üst derecesi olanı (La ilahe illallah) sözüdür. En aşağısı da yoldan gelip geçenlere eza verecek şeyleri gidermektir. Hayâ da imandan bir şubedir.”
“Bir gün mutlu olmak istersen, yeni bir elbise giyin, Bir ay mesut olmaz isterseniz, bir dava kazanın, bir sene mesut olmak isterseniz, evlenin, bütün ömrünüzce mesut olmak arzusunda iseniz, namuslu olun.”
Hayâsı olmayanların mesut olduğu görülmemiştir.
Napolyon’un kız kardeşi Altes, çıplak bir heykelini yaptırdığında nedimelerden bir sorar: “Aman Altes! Böyle çırılçıplak mı poz verdiniz?” Cevap verir: “Evet. Ne sakıncası var? Odam sımsıcaktı.”
“İnsanların ilk nübüvvetten beri bütün Peygamberlerden duyduğu sözlerden biri; Utanmazsan dilediğini yap sözüdür.”
Utanmaya insandan her şey beklenir. Onun dini, imanı da olmadığına göre yapmayacağı kötülük kalmaz. Fakat unutulmamalıdır ki, insanın sadece ekmeğe, yemeğe değil, şerefe de hayâya da ihtiyacı vardır.
Ediplerden bir şöyle demiştir:
“Açıkta işlemekten çekindiği işi yalnızken yapan adam, kendi şahsını değersiz saymış demektir.”
İmam-ı Azam hamama gider. Yıkanmakta iken çırılçıplak bir adam gelir. İmam-ı Azam onu görünce gözlerini yumar. Adam hayâsızın biridir. Üstelik alay eder: “Ya İmam! Gözlerinin nurunu ne zaman aldılar? İmam-ı Azam bu münasebetsize şu cevabı verir: “Senin hayâ perden kaldırılırken.”
Hayâ perdesini kaldıranlar, alın damarını çatlatanlar, iffet örtüsünü yırtanlar insanlardan utanmazlar. Şair der ki:
Hayâyı ortadan kaldırırsan.”
Hadis-i Şerifteki “Utanmazsan dilediğini yap” sözü (utanmadığı takdirde sana her şeyi yapmak mübahtır) manasına anlaşılmamalıdır. Çünkü bu şekilde bir anlayış hem Peygamber Efendimizin maksadına uygun düşmez, hem de normal anlayış çerçevesinin hududu aşılmış olur. HADİS-İ ŞERİFİ ŞÖYLE ANLAMAK GEREKİR:
1-) Utanmazsan dilediğini yap, ama sonunda cezasını da hesaba kat. Çünkü utanç duygusunu yitirmiş olmak, insanı sorumlu olmaktan kurtarmaz. Yapacağın hiçbir kötülük (utanç duygusunu yitirmişti) diyerek, cezasız bırakılmaz.
2-) Utanmazsan dilediğini yap, çünkü insanı insan yapan utanç duygusudur. Bu duyguyu yitirdikten sonra senin önüne geçecek, yaptıklarının fena olduğunu vicdanına haykıracak bir kuvvet kalmamıştır. İyi kötü demeden her şeyin mübah olduğunu kabul edecek kadar arsız, hayvanlar kadar hissiz bir kimse olursun.
Ümmetin daima Allah’tan utanmasını arzu edilen Sevgili Peygamberimiz (SAV) bir gün ashabına şöyle buyurmuştu: “Allah’tan gereği gibi utanınız.” Hadisi rivayet eden Abdullah b. Me’sud (RA) diyor ki: “Ya Rasülallah! Biz hamdolsun, Allah’tan gerçek anlamıyla utanıyoruz.” dedik. Efendimiz (SAV) şöyle buyurdu: “Hayır, hakikat sizin anladığınız gibi değildir. Allah’tan gereği gibi utanmak; başı ve başta bulunan her şeyi, karnı ve karında bulunan her şeyi Allah’ın razı olmadığı her şeyden korumak, ayrıca ölümü, öldükten sonra çürümeyi daima hatırda tutmaktır. Ahireti isteyen kimse dünyanın fani zinetine aldanmaz ve terk eder. Kim bunu yaparsa Allah Teala’dan gereği gibi hayâ etmiş, utanmış olur.”
Utanmanın imandan olduğuna dair ise Abdullah b. Ömer (RA)’dan rivayet ediyor:
“Rasül-i Ekrem (SAV) utangaçlığının fazlalığı dolayısıyla kardeşini ikaz eden Ensar’dan bir adamın yanından geçti ve şöyle buyurdu: “Onu bırak; varsın utansın. Zira hayâ imandandır.”
Bir kadın, mükellef olduğu dini vazifelerini kocasından öğrenme imkânını bulamazsa, şehrin müftüsüne giderek hacetini sorabilir. Buna kimse engel olamaz. Rasül-i Ekrem Efendimiz (SAV)’in devrinde kadınlık halleri hakkında Efendimiz (SAV)’den bilgi alan kadınlar olurdu. Hatta Hz. Aişe (RA) onlar hakkında şöyle demişti:
“Ensar kadınları ne iyi hanımlardır. Din bilgisi almaya utanç duyguları engel olmuyor”
Rasülüllah (SAV) örtünmenin gerekliliğini her zaman açıkça ortaya koymuştur.
Efendimiz (SAV )bir gün, açıkça yıkanan ve örtünmeyen bir adam görmüştü. Derhal minbere çıktı. Allah’a hamd ve sena etti. Sonra dedi ki: “Allahü Teala hayâ sahibidir. Kulunun utanmasını, örtünmesini ister. Sizden gusledecek olan kimse yıkanırken örtünsün, gizlensin.”
Ashaptan biri, Peygamber Efendimiz (SAV)’e sordu: “Ya Rasülallah! Örtünmeye mecbur olduğumuz ve olmadığımız yerlerimiz var ya, bunu açıklar mısın?” Efendimiz (SAV) cevap verdi: “Zevcenden ve malik olduğun cariyelerden başkasına daima örtülü bulun.” “Ya Rasülallah! Hep erkek olsak ne olacak?” “Hiçbir kimsenin görmemesini temin edebilirsen bunu yapmaya çalış.” “Ya Rasülallah! Tek başımıza kimselerin bulunmadığı zamanlarda ne dersin? O zaman açık oturabilir miyiz?” “Allah Teala görüyor ya. O utanmaya en layık olandır.”
Burada açıklanması gereken bir durum da hamamlarda yıkananların göbeklerinin altından, diz kapaklarının altına kadar olan kısmı örtülü bulundurmalarıdır. Fakat maalesef, utanç damarı çatlamış pek çok kimsenin, hatta 40–50 yaşlarını bulmuş, aklı başında denebilecek insanların çırılçıplak yıkanırken sıkılma hissinden mahrum bulunmaları, görenlerin yüzün kızartmaktadır. İhtar edildiği, ayıp olduğu söylenildiği halde (Ayıp ta ne ki?) diyen altmış yaşlarında bir ihtiyarın karşısında utancımdan elimle yüzümü kapadığımı hatırlarım.
Mehmet Akif şöyle der:
Bir utanmak hissi ver gaib hazinenden bize”
Yine Mehmet Akif şöyle der:
Hey sıkılmaz! Ağlamazsan bari gülmekten utan!”
Ünlü bir kişi evlenmek ister. Ona derler ki: “Sana falan kızı alalım. Çok namusludur.” “Hayır, ben namuslu kız istemiyorum!” “...............................?” “Namus, bir genç kızın vazgeçilmez bir parçasıdır. Bana (senin için bir kız bulduk, burnu da var) diyebilir misiniz? Elbette kızın burnu olacak. Namus ve hayâ da böyledir. Bana başka özelliklerini söyleyin.”
Hayâ, kadınlara en güzel süs. Kadın denince akla hayâ gelir.
Rasülüllah (SAV) buyurdular ki:
“Hayâ güzeldir. Fakat kadınlarda olursa daha güzeldir.”
Dünyada ne kadar kötülük varsa bunlar hep hayânın yoksunluğundan olmaktadır. Hayâ duygusu kaybolan insanlık, canavarlaşır. Utanmayı kaldıran toplum soysuzlaşır:
“O hayânın en büyük tecellisi Peygamberler ve Velilerdir.
Her türlü kavga ve gürültünün sebebi, menşei hayâsızlıktır.
Hani kerem, hani ayıp örtücülük, nerde HAYÂ
Yüz binlerce ayıpları örterdi enbiya...”
Bütün fenalıkların menşei hayâsızlıktır.
Kur’an, hayâsız toplumların kötülüklerini anlatır. Onların yok olup gittiklerini aniden topraklara karışıverdiklerini haber verir.
Nuh tufanı, insanların hayâsızlığına karşı yeryüzü ve gökyüzünün gazap ifadesi olarak fışkırtılan sulardan meydana geldi. İnsanın isyanına yer de gök de öfkelenir. Yeryüzündeki hayâsızlığı, yeryüzündeki hayâsızları o sular temizledi. Kötülerden ve kötülüklerden eser bile kalmadı.
Ad kavmi de öyle. Hayâsızlıkları sebebiyle mahvoldular. Sanayi ve fenleri onları kurtaramadı.
Lut kavmi de öyle. Hayâ perdesini yırtanlara ilahi bir der. Devletlerin, milletlerin tarihe karışma sebebi budur. Hani koskoca imparatorluklar? Hani o yıldızlı medeniyetler?
Hep hayâsızlığın kurbanı olmuşlardır.
Kur’an bunları hikâye için değil, vikaye için anlatır.
Mümin, avret yerlerini başkalarına göstermekten utanacak, başkalarının avret yerlerine de bakmaktan utanacaktır.
Misafir olarak kaldığımız evde guslü icap ettiren bir durumla karşı karşıya kalmışsak, hiç utanmadan gusül abdesti alacağız. Bu hususta aksini söyleyen bütün mazeretler hikâyedir. İslam’la bir ilgisi yoktur.
Bugün Toplam 1754
Toplam Ziyaret 775228