Anasayfa » Borsa Piyasası » Kıymetli Evrak Nedir? Özellikleri ve Türleri Nelerdir?
Bu yazıda; kıymetli evrak nedir, özellikleri nelerdir öğrenmek isteyen kişilere özel olarak hazırladığımız bilgiler bulunmaktadır.
Günümüzde gelişen ticaret hayatıyla birlikte, alım satım işlemlerinde kolaylık olması açısından ödeme işlemlerinde çeşitlilik görülmeye başlanmıştır. Ödeme çeşitliliğinin olmadığını düşünürsek, bir ticari işlemde alış ve satışlar yalnızca nakit para üzerinden yapılabilir. Ancak belirli bir miktarın üzerindeki nakit paraların nakit olarak ödenme zorluğu ve nakit olarak ödenmesi gereken paranın alıcının elinde bulunmaması, nakit yerine geçen başka evrakların yani varlıklarının olması gibi durumlar göz önüne alındığında, ödeme yöntemlerinin çeşitlenmesi zorunlu hale gelmiştir.
İşte bu gibi durumlarda kıymetli evrakların gerekliliğinden söz edebiliriz. Kıymetli evraklar; ödeme aracı yerine geçen, devredilebilen ve dolayısıyla maddi değere sahip olan evraklardır. Örneğin elinde nakit parası olmayan bir kişi eğer kıymetli evrak çeşitlerinden biri olan çeke sahipse, ödeme aracı olarak çeki kullanabilir ve ticari hayatında hiçbir aksama olmadan yeni yatırımlarına devam edebilir. Dolayısıyla, kıymetli evrakların önemi ticari hayatın aksamadan işlemesi açısından çok büyüktür.
İşte kıymetli evrak nedir, özellikleri nelerdir konusunda hazırladığımız bilgiler:
1 Kıymetli Evrak Nedir?
2 Kıymetli Evrakların Çeşitleri
2.1 Kambiyo Senetleri
2.2 Menkul Kıymetler
2.2.1 Hisse Senetleri
2.2.3 Hazine Bonoları
2.2.4 İpotekli Borç Senetleri
3 Kıymetli Evrakların Özellikleri
Kıymetli evrakların tanımını yapacak olursak; üzerinde hak yazılı olan ve kendisi ibraz edilmeden hiçbir hak iddia edilemeyen evraklardır. Devredilebilir olmaları ve parasal bir hak iddia edebilir olmaları en önemli özelliklerindendir. Bu özellikleri sayesinde kıymetli evraklar ticari hayatta büyük rol oynamaktadırlar.
Kıymetli evrakların sınıflandırma çeşitleri oldukça fazladır. Devredilme usullerine göre ve bağlı oldukları kanuna göre sınıflandırılması yapılabilir. Ancak daha anlaşılır olması için, kıymetli evrak çeşitlerini iki ana başlık altında inceleyeceğiz;
Kambiyo senetleri kıymetli evrak türlerinden biri olmakla birlikte kendi içinde ayrıca üç grupta incelenir. Bono, poliçe ve çek kambiyo senetlerinin üç alt grubunu oluşturur. Kambiyo senetlerinin üç alt grubu da ibraz edildiği takdirde alacak hakkı doğurur. Bu durumdan da kambiyo senetlerinin parasal değerinin mevcut olduğu anlaşılabilir. Ayrıca, kambiyo senetlerinin alacak hakkına sahip olması hukuken garanti altına alınmıştır. Dolayısıyla, kıymetli evrakların bir çeşidi olan kambiyo senetleri ödeme işlemlerinde hiçbir risk altında kalmadan kullanılabilir.
Kambiyo senetlerinin bir çeşidi olan bono, ödeme aracı olarak kullanılabilir. Borçlu olan kişi alacaklıya bono verdiği takdirde, alacaklı olan kişi ödemesini belirtilen vade tarihinde almayı garanti altına almış olur. Ayrıca, bonoların en önemli özelliği olan banka tarafından bozdurulabilme, bonoların ticari hayatta kullanılma oranını artırmıştır. Banka tarafından yapılan küçük bir kesintiyle bono nakit paraya çevrilebilir.
Banka, alacaklı ve borçlu arasında imzalanan çek, bir başka ödeme aracı olarak kullanılan kıymetli evraktır. Çeke sahip olan alacaklı bankaya giderek çek üzerinde yazan tutarı, çekin üzerinde yazan kişinin hesabından alabilir. Ayrıca, devredilebilir olması da çekin kullanımını artıran faktörlerden biridir.
Senedi düzenleyen kişi, borcu ve alacaklı kişi arasında imzalanan bir kıymetli evrak olan poliçe borçlu ve alacaklı arasındaki parasal ilişkiyi düzenler. Borçlu, borcunu senedi düzenleyen kişiye veya alacaklıya ödeyebilir. Dolayısıyla, senedi düzenleyen kişi hem borçlu hem de alacaklı durumunda olabilir.
Menkul kıymetler ise kambiyo senetlerinden farklı olarak yatırım araçları olarak borsada kullanılırlar. Hisse senetleri, tahviller, hazine bonoları ve ipotekli borç senetleri en çok bilinen menkul kıymetler çeşitleridir. Menkul kıymetler sabit gelirli veya değişken gelirli olabilirler. Örneğin; hisse senetlerinde sabit bir gelir yokken kar payı alma hakkı bulunmaktadır. Ancak, hazine bonolarında veya tahvillerde sabit bir gelir mevcuttur ve bu gelir belirli bir faiz oranı tutarınca alacaklıya ödenir. Faiz oranını belirleyen durum ise piyasadaki paranın miktarıdır. Piyasada dolaşan para miktarı çoksa faiz oranı az olurken, piyasadaki para miktarının az olması faiz oranını artırır.
Belirli bir sermayesi olan şirketlerin, ortaklarına ortaklıklarını belirtmek amacıyla verdikleri kıymetli evraklardır. Daha çok bizim bildiğimiz anlamıyla ise borsada işlem gören şirketlerin halka açık olması dolayısıyla, şirkete veya şirket ortaklarına hisse senedinin değeri karşılığı kadar para ödenmesi suretiyle şirkete ortak olmamızı sağlayan kıymetli evraklardır.
Devlet, kamu kuruluşları veya anonim şirketler tarafından çıkartılabilen borç senetleri tahvil olarak ifade edilir. Hisse senetleri gibi menkul kıymetler borsasında alınıp satılabilirler. Ancak, hisse senetlerinden çok önemli bir farkı vardır; hisse senetleri şirket üzerinde mülkiyet hakkı doğururken, tahviller borç senedi niteliğinde olduklarından dolayı şirket üzerinde mülkiyet hakkı doğurmazlar. Ayrıca, tahvillerin belirli bir vadesi vardır ve tahvil sahiplerine vade tarihine kadar belirli bir faiz getirisi sağlarlar. Vade süresi tahvillerde bir yıl veya daha uzun sürelidir.
Hazinenin kendi içindeki borç açıklarını kapatmak amacıyla çıkarttığı borç senetlerine hazine bonosu denir. Hazine bonolarının da tahviller gibi vadesi vardır ve bu süre 12 aydan daha uzun olamaz. Hazine, çıkarttığı borç senetlerini halka veya bankalara satarak finansal açığını kapatmayı amaçlar. Hazine bonosu satın alan bir kişi, belirlenen vade sonuna kadar tahvillerdeki gibi faiz getirisi alır.
Taşınmaz olan bir varlığa rehin konulmasıyla birlikte elde edilen borç senetleridir. Bu senetlerin değeri taşınmazın değerini aşamaz. Dolayısıyla, alacaklı olan kişi alacağını tapu siciline işlenen rehin hakkıyla garanti altına almış olur.
Menkul kıymetlerin çeşitleri olarak bahsetmiş olduğum bu kıymetli evraklar, menkul kıymetlerin en çok kullanılan çeşitleridir. Burada bahsedilen menkul kıymetlerin dışında da menkul kıymetler mevcuttur. Örneğin; irat senedi, varant, makbuz senetleri, konşimento da birer kıymetli evrak olan menkul kıymetlerdendir. Ancak bu senetlerin kullanımı yukarıda belirtilen menkul kıymetler çeşitleri kadar yaygın değildir.
Kıymetli evrakların en önemli özelliklerinden birisi belirli bir sayıda üretilmiş olması veya sayı sınırının bulunmamasıdır. Kambiyo senetleri, Türk Ticaret Kanunu’na göre belirli sayıda üretilmişlerdir ve daha sonradan tekrardan üretilemezler. Ancak hisse senetleri gibi menkul kıymetlerin belirli bir sayısı yoktur ve tekrardan ihtiyaç duyulduğu takdirde üretilebilirler.
Kıymetli evrakların imzalanması durumunda özellikle bono, çek ve poliçenin imzalanması durumunda üzerinde yazan miktarın kesinlikle alıcıya yani kıymetli evrakı elinde bulunduran kişiye imzalanan kişi tarafından ödenmesi gerekir. Burada asıl önemli olan şey, iki kişi arasındaki imzalama sebebinin önemsiz olma durumudur. Yani, sadece birine güvenerek borçlu olunan miktardan daha fazla miktarın kıymetli evrak ile ödeme garantisi verilmesi hukuki olarak bir anlam ifade etmez.
Örneğin, fiyatı 100.000 TL olan bir ev almak üzeresiniz ve ev sahibiyle aranızda bir anlaşma yapıyorsunuz. 10.000 TL tutarındaki miktarı o an ödeme durumunda değilsiniz ve üzerinde 50.000 TL miktar yazan çek imzalıyorsunuz ve aranızda sözlü olarak 10.000 TL ödendiği takdirde çekin geri alınması konusunda anlaşıyorsunuz. Böyle bir durumda, aranızdaki anlaşmadan bağımsız olarak 50.000 TL borçlu duruma düşmüş olursunuz ve çekin sahibi olan kişi 50.000 TL’yi sizin banka hesabınızdan tahsil edebilir. Dolayısıyla, kıymetli evraklar özel sebeplerden bağımsız olarak işler.
Kıymetli evraklar ayrıca şekil unsuruna bağlı olan evraklardır. Kambiyo senetlerinde ve menkul kıymetlerde şekil unsuruna uyulması kesinlikle önem arz etmektedir. Çünkü şekil unsuruna uygun olmayan bir kıymetli evrak hukuken geçersizdir ve karşılığında bir alacak hakkı doğurmaz.
Son olarak, kıymetli evraklar devredilebilen ve alacak hakkı doğuran evraklardır. Bu sebeple günümüzde ticari hayatta büyük önem taşırlar ve ödeme işlemlerinin kolaylaştırılması bakımından ticari hayata büyük katkı sunarlar.