Zihinsel Engeli Bireylerde Fiziksel Aktivite ve Spor
Zihinsel engellilik; doğum veya doğum sonrası erken çocukluk döneminde komplikasyon veya çocukluk çağı hastalıklarına bağlı olarak, beyin gelişimini etkileyerek ortaya çıkan ve kişinin hayatını etkileyen önemli bir gelişim problemidir. Mental bir hastalık değildir; özellikle Otizm ve Disleksia ile karıştırılmamalıdır. Bu bireyler daha zor öğrenir, anlar ve ilişki kurarlar.
Disleksia: Kişinin normal veya üstün zekâ düzeyine sahip olmasına rağmen okuma, yazma ve dil becerilerinde problem yaşamasına sebep olan özel öğrenme bozukluğudur.
Zihinsel yani entelektüel yetersizliğe sahip çocukların, rekreasyonel aktivitelerde, eğitim, meslek, sosyal yaşantılarında engelli olmayan yaşıtlarının yaptığı birçok aktiviteyi içeren benzer temel hareket ihtiyaçları vardır. Zihinsel yetersizliği olan çocukların diğer çocuklara göre; kuvvet, dayanıklılık, çeviklik, denge, koşu hızı, esneklik ve reaksiyon zamanı gibi fiziksel uygunluk özelliklerine ait verilerine ait değerler daha düşüktür. Zihinsel engelli bireylerde; Fiziksel aktivite majör bir role sahip olarak; spor ve rekreasyonel aktivitelere katılım, fiziksel, psikolojik ve sosyal gelişime öncülük etmektedir. Düzenli fiziksel aktiviteye katılım gelişimsel engele sahip çocuklarda kendine güven ve sağlıklarına katkıda bulunmaktadır.
Genel olarak genç zihinsel yetersizliği olan çocukların motor performanslarının kendi yaşıtlarına göre 2 veya 4 yıl daha gerisinde olma eğilimleri vardır. Bu farklılıklar, gelişimsel gecikme ve performanstaki değişikliklere bağlanmıştır. Bu çağdaki çocukların vücut tip ve büyüklüklerinin farkına dikkat edilmelidir.
Zihinsel yetersiz çocuklarda doğru ve düzgün duruş olarak tanımladığımız vücut biyomekaniğindeki yani postürdeki sapma sıklığı oldukça yüksek oranda görülmektedir. Başın öne tilt yapması, omuzun düşmesi, kalçanın öne pozisyonlanması ve buna bağlı olarak karnın öne doğru çıkmış olması sık karşılaşılan vücut duruş düzgünlüğüne ait bozukluklarıdır. Bu sorunları düzeltmek ve tekrardan dengede tutmak oldukça zordur. Fizyoterapistler bu konuda ortaya çıkan ve saptanan postür bozukluklarının hem önlenmesinde hem de egzersiz eğitiminde yol gösterici ve rehabilite edici kişiler olarak önemli bir görev ve yetkiye sahiptirler.
Temel motor becerileri kazandırmak için aşağıda örnekleri verilen aktiviteler, adaptif egzersiz eğitimlerinde mutlaka olması gereken ve çocukların seviyesine göre seçilen ve sıkça kullanılması gereken aktivitelerdir. Örnek olarak; emeklemek, sürünmek, yuvarlanmak, oturmak, ayakta durmak, yürüyüş yapmak, merdiven çıkmak, dengede durmak, sıçramak, bir objeden atlamak, tırmanmak, koşmak, atmak, yakalamak, tekme atmak başlıca aktivitelerdir.
INAS-FID ve Özel Olimpiyatlar (Special Olympics)
Entelektüel yetersizliği olan kişilerin uluslararası spor federasyonu (INAS-FID), paralimpik hareketin bir parçasıdır, hafif zihinsel yetersizliği olan elit sporculara yarışma imkânı sağlamaktadır.
INAS-FID 1986 yılında Hollanda’da kurulmuştur ve terminolojisi dünyanın birçoğunun zihinsel yetersizlikten farklı terimleri tercih ettiğini gösterir. 1995 Berlin Dünya Oyunları’ndan başlayarak, INAS-FID sporcuları daha önceden sadece fiziksel veya duyusal yetersizlikleri olan sporcular için düzenlenen yarışmalarda yer almışlardır. 1992’de Barselona’da düzenlenen Paralimpik Oyunlarda yarışan sporcular,1996 Atlanta Paralimpik Oyunları’ndan sonra 2012 Londra Paralimpik Oyunları’na kabul edilmişlerdir.
Sporcular, Atletizm, Basketbol, Kriket, Bisiklet, Futsal, Hentbol, ParaHokey, Kürek, Kayak,Yüzme Atçılık, Masa Tenisi, Tekvando, Tenis olmak üzere 14 dalda yarışmacı olabilmektedirler.
1965 yılında çocuklarda zihinsel yetersizlik (MR: mental retardasyon) dikkati çekmiş ve aynı zamanda Joseph P. Kennedy Jr. Vakfı tarafından “Zihinsel Yetersizlik Fiziksel Uygunluk ve Rekreasyon” projesi olarak; okullarda ve toplumda zihinsel yetersizlik için uygunluk aktiviteleri ve rekreasyon programlarının geliştirilmesine öncülük etmek ve teşvik etmek amacıyla AAHPER (AmericanAssociation of Health,PhysicalEducation ve Recreation) derneği kurulmuştur. Özel Olimpiyatlar (Special Olympics) ise aynı vakfın öncülük etmesiyle eğitimcilerin ve toplumun zihinsel yetersizliği olan bireylerde fiziksel aktivitenin değeri hakkında farkındalığın artırılmasına öncülük etmiştir.
Zihinsel yetersizlik terimini ilk olarak kullanan Özel Olimpiyat 1968’de Chicago’da gerçekleştirilmiştir. Dört yılda bir olan yaz ve kış oyunları sadece zihinsel yetersizliği olan kişiler için düzenlenmektedir. Birleşmiş sporları destekleyen, birbirine karşı takımlarda yarışan engeli olan veya olmayan eşit sayıdaki sporcuyu birleştiren bir programdır. Bölgesel Özel Olimpiyatlar antrenman aktiviteleri 6 yaş veya daha üzeri olmak kaydıyla zihinsel yetersizliği olan herkes için uygundur ama kurallar 8 yaşına kadar yarışmalara katılıma izin vermemektedir.
Özel Olimpiyat, Paralimpik Oyunlardan bazı sebeplerden dolayı ayrı kalmayı tercih etmiştir. Bir sebebi spor hareketinin çok geniş olması ve görevinin Paralimpik Oyunlar ile uyumlu olmadığını düşündüren birçok uluslararası ihtiyacı karşılamasıdır. Özel Olimpiyatlar da 4 yılda bir düzenlenmekte olup 140’dan daha fazla ülkeden 7.000’den fazla sporcu yarışmalara katılmaktadır. Popüler görüşün aksine herkes kazanan değildir, çünkü Özel Olimpiyat felsefesi kılavuzluk eden liderliği ile içinde bulunduğu son 30 yıl içinde değişmiştir. Yarışı 1., 2. ve 3. olarak tamamlayan sporcular geleneksel madalyalar ile ödüllendirilmiştir. Gayret ve başarılarından dolayı diğer sporculara katılım kurdelesi verilmiştir.
Spor dalları ise şunlardır:
Yaz oyunları: Su sporları, atletizm (pist ve saha), basketbol, bowling, bisiklet, binicilik sporları, futbol (soccer), golf, jimnastik, ağırlık kaldırma, tekerlekli paten, softball, masa tenisi, tenis, voleybol
Kış Oyunları: Alp disiplini, cross-country kayağı, artistik patinaj, zemin hokeyi, hız pateni olarak yer almaktadır.