İRAN IN NÜKLEER PROGRAMI: MÜZAKERE SÜRECİNDE UMUTLARIN YÜKSELİŞİ VE DÜŞÜŞÜ. Iran s Nuclear Program: Rise and Fall of Hope in the Negotiation Process
Download "İRAN IN NÜKLEER PROGRAMI: MÜZAKERE SÜRECİNDE UMUTLARIN YÜKSELİŞİ VE DÜŞÜŞÜ. Iran s Nuclear Program: Rise and Fall of Hope in the Negotiation Process"
1 > 71 Batılılar İran dan özet olarak iki şey istemiştir; uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması ve nükleer programı üzerinde şeffaflığın sağlanması. > Bayram SİNKAYA ORSAM Ortadoğu Danışmanı ODTÜ Atatürk Üniversitesi Araştırma Görevlisi İRAN IN NÜKLEER PROGRAMI: MÜZAKERE SÜRECİNDE UMUTLARIN YÜKSELİŞİ VE DÜŞÜŞÜ Iran s Nuclear Program: Rise and Fall of Hope in the Negotiation Process Abstract Iran is carrying on its nuclear program despite of the efforts of the the Western Block led by USA. The negotiations held in Geneve and Vienna in October as a part of US President Barrack Obama s negotiation and dialogue policies were painting a promising picture. Unfortunately, the promising atmosphere didn t last long. This paper deals with the hopes and frustrations of the negotiation process.
2 72 > İran ın askeri tatbikatları ve ABD ile diğer Batılı ülke liderlerinin müzakereler için iki ay süre tayin etmesi ve müzakereler sonucunda olumlu bir sonuç alınamadığı takdirde İran ı daha ağır yaptırımlarla tehdit etmeleri müzakerelerin başarı şansını düşürmüştü. ABD nin başını çektiği Batı kampının bütün engelleme çabalarına rağmen İran nükleer programını sürdürmektedir. ABD Başkanı Barack Obama nın İran ın nükleer programı ile ilgili sorunların giderilmesi için müzakere ve diyalog yöntemine öncelik verme politikası çerçevesinde Ekim ayında yapılan Cenevre ve Viyana görüşmeleri sorunun müzakereler yoluyla çözülmesi umutlarını arttırmış ancak bu umutlu bekleyiş fazla sürmemiştir. Bu yazıda bu umudun yükseliş ve düşüş süreci incelenmektedir. Cenevre Öncesi İran 1990 lı yıllarda savunma altyapısını güçlendirmek ve savunma teknolojilerinde kendi kendine yeterli hale gelebilmek amacıyla yeni bir silahlanma programı başlatmıştır. Bu program kapsamında İran ın önceliği balistik füze geliştirmek olmuştur. Bu silahlanma programına paralel olarak İran ın yapımına devrimden önceki yıllarda başlanan Buşehr nükleer santralini Rusya ile işbirliği yaparak tamamlamaya girişmesi, özellikle Batı ülkeleri, ABD ve İsrail tarafından nükleer silahlanma adımı olarak görülmüştür. İran nükleer silah peşinde koştuğunu sürekli yalanlayarak nükleer enerjinin barışçıl kullanımını hedeflediğini ilan etmiştir. İran, Nükleer Yayılmanın Önlenmesi Anlaşması nın (NPT) bir üyesi olarak barışçı nükleer enerjinin bu anlaşma çerçevesinde kendisine tanınan bir hak olduğuna işaret etmiştir. Bu bağlamda İran ın nükleer tesislerini Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı nın (UAEA) denetimlerine açması da ABD ve İsrail i İran ın nükleer silah elde etmeye çalıştığı yönündeki iddialarından vazgeçirmemiştir. Nitekim 2002 yılında İran ın iki gizli nükleer tesisinin (Natanz ve Arak) daha ortaya çıkması İran üzerindeki kuşkuların iyice artmasına neden olmuştur. İran Arak ta bir ağır su reaktörü inşa ediyordu, Natanz da ise İsfahan da dönüştürülen uranyum cevherinin zenginleştirilmesi, böylece nükleer dönüşümün tam olarak sağlanmasını hedefliyordu. İran ın nükleer programı hakkında hâlihazırda kuşkuları bulunan Batılı güçler Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ve Avrupa Birliği üzerinden İran a yönelik baskılarını artırmıştır. Batılılar İran dan özet olarak iki şey istemiştir; uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurması ve nükleer programı üzerinde şeffaflığın sağlanması. Bu amaçla, İran ın nükleer çalışmalarının barışçı olduğuna Ajansı ikna edebilmesi için NPT ye taraf olmasının yetmeyeceği belirtilerek, İran dan en kısa zamanda NPT Ek Protokolü nü imzalaması ve uygulamaya geçirmesi istenilmiştir. İran ise ısrarla barışçı nükleer teknolojinin hakkı olduğunu, bu hakkın pazarlık konusu edilmeyeceğini ileri sürmüştür. Hatta NPT çerçevesinde diğer nükleer güçlerin İran ın nükleer programına yardım olmaları gerektiğini söylemiştir. Bununla birlikte Muhammed Hatemi nin Cumhurbaşkanlığı döneminde İran nükleer programı etrafındaki sorunların çözülmesi için müzakerelere daha açık olmuş ve AB üçlüsü (İngiltere, Fransa, Almanya) ile görüşmelere başlamıştır. AB üçlüsü ile yapılan müzakerelerin sonunda İran, Aralık 2003 de Ek Protokolü imzalamış, Meclis ten onay almasını beklemeden gönüllü olarak Protokolü uygulamaya başlamıştır. İran, Ekim 2004 te de uranyum zenginleştirme faaliyetlerini gönüllü olarak geçici şekilde durdurmuştur. Bununla birlikte AB üçlüsünün İran ın uranyum zenginleştirme faaliyetinden vazgeçmesinde ısrar etmesi üzerine müzakere sürecinden sonuç alınamamıştır ve İran Ağustos 2005 te uranyum zenginleştirme çalışmalarına yeniden başlamıştır. Bu dönemde İran da cumhurbaşkanı olan Mahmud Ahmedinecad, halefinin aksine daha çatışmacı ve uzlaşmaz bir politika izlemeye başlamıştır. 1 UAEA ile işbirliğini azaltarak Nisan
3 > 73 Rehber Ayetullah Ali Hamaney in Batı ya karşı kuşkuculuğu ve çatışmacı söylemi müzakere sürecini olumsuz etkilemektedir da yüzde 3 oranında uranyum zenginleştirmeyi başardığını ilan eden İran ın UAEA ile işbirliği yapmaması nedeniyle İran ın nükleer dosyası Aralık 2006 da BM Güvenlik Konseyi ne havale edilmiştir. Güvenlik Konseyi nde İran dan uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurmasını ve UAEA nın daha sıkı denetimlerine izin vermesini isteyen çeşitli kararlar alınmıştır. İran ın bu konuda geri adım atmaması üzerine İran aleyhine nükleer programı ve silahlanma programı ile alakalı kısmi yaptırımlar içeren kararlar alınmıştır. İran 2007 yılında tavrını biraz yumuşatmış ve UAEA ile Temmuz 2007 de bir anlaşmaya vararak nükleer tesislerini tekrar uluslararası denetime açmış ve Ajansla işbirliği düzeyini artırmıştır. UAEA Kasım 2007 de yayınladığı raporda İran ın nükleer programının NPT Güvenlik Anlaşmaları çerçevesinde denetlendiğini belirtmiş, nükleer silah çalışmalarına dair bir bulgu elde edilmediğini duyurmuştur. Diğer taraftan Amerikan yönetimi uranyum zenginleştirme projesini durdurması karşılığında İran ile kapsamlı müzakerelere hazır olduğunu bildirmiş ve Temmuz 2008 de Cenevre de İran ile BM Güvenlik Konseyi nin daimi üyeleri ve Almanya (5+1 Grubu) arasında yürütülen müzakereler başlamıştır. 5+1 grubunun İran dan uranyum zenginleştirme
4 74 > Viyana önerisi, İran ın nükleer programı hakkındaki meselenin çözülmesi için hem İran tarafının, hem de 5+1 grubunun beklentilerinin bir ölçüde karşılanması ve ileriki müzakereler için güven inşası açısından önemli bir fırsat yaratmış, ancak bu fırsat yeterince iyi değerlendirilememiştir. programını geçici olarak askıya alması ve durdurması karşılığında İran a ekonomik ve siyasi teşvik paketi sunduğu bu toplantıdan somut bir netice alınamamıştır. Obama nın İran ile müzakerelere öncelik verme politikası çerçevesinde 5+1 grubu Nisan 2009 da yeni bir öneri paketi hazırlayarak İran a sunmuştur. Bununla birlikte Obama yönetimi değişik vesilelerle İran ın Eylül ayında kadar bu öneriye cevap vermesi ve yıl sonuna kadar müzakerelerde önemli bir mesafe alınması gerektiğini belirtmiştir. İran bu öneriye cevabını Eylül ayında vermiştir. İran ın cevabı kendisine yapılan önerilere bir cevap olmaktan ziyade uluslararası sistemdeki genel sorunların tartışılmasını isteyen yeni bir öneri paketi olarak değerlendirilmiştir. İran, nükleer haklarını müzakere konusu etmemek kaydıyla, 5+1 grubu ile kendi hazırladığı öneri paketi üzerinden bir araya gelmeye hazır olduğunu bildirmiştir. 2 İran Milli Güvenlik Kurulu Sekreteri Said Celili nin başkanlığındaki İran heyeti ile Avrupa Komisyonu Dış Politika Komiseri Javier Solana nın başkanlık ettiği 5+1 grubunun heyeti 1 Ekim de Cenevre de bir araya gelmiştir. Cenevre Müzakereleri (1 Ekim 2009) Müzakerelerden önce tarafların hiçbirinin tutumunda önemli bir değişiklik görülmemesi, İran ın askeri tatbikatları ve ABD ile diğer Batılı ülke liderlerinin müzakereler için iki ay süre tayin etmesi ve müzakereler sonucunda olumlu bir sonuç alınamadığı takdirde İran ı daha ağır yaptırımlarla tehdit etmeleri müzakerelerin başarı şansını düşürmüştü. Müzakerelerin başlamasından hemen önce İran ın yeni bir nükleer tesis (Fordo) inşa ettiğinin ortaya çık(arıl)ması da müzakere sürecini iyice zorlu bir hale getirmişti. Cenevre ye kadar Batılılar İran dan uranyum zenginleştirme faaliyetlerini, dünyayı niyetlerinin barışçı olduğuna dair ikna edene kadar durdurmasını istemişti ve bu yönde Güvenlik Konseyi nde beş ayrı karar alınmıştır. Buna rağmen İran nükleer programını ve uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sürdürmüştür. Ekim ayı itibariyle İran ın elindeki yüzde 3,5 oranında zenginleştirilmiş uranyum miktarı 1700 kilogramı aşmıştır ki bunun daha fazla zenginleştirilerek bir ya da iki nükleer silah başlığı yapmaya yeterli olacağı iddia edilmektedir. Diğer taraftan İran Arak taki ağır su reaktörü inşaatını 2011 de tamamlamayı planlamaktadır ve buradan elde edilecek plütonyumun nükleer silahlarda kullanılabilme ihtimali Batılı çevrelerde İran ın nükleer programından kaynaklanan kaygıları şiddetlendirmiştir. Batılıların müzakerelerden kısa sürede olumlu bir sonuç alınması için bastırmalarının ve aksi durumda İran ı daha ağır yaptırımlarla tehdit etmelerinin altında bu kaygı yatmaktadır. İran ise barışçı ve yasal hakkı olduğunu iddia ettiği nükleer programı ile ilgili hiçbir sınırlamayı kabul etmemektedir ve müzakereler öncesinde de bu hakkının söz konusu dahi edilemeyeceğini tekrar ilan etmiştir. 3 Cenevre de bu şartlar altında yapılan müzakereler iki ana konu etrafında odaklanmıştır. Bunlardan birincisi Fordo tesisinin Atom Enerjisi Ajansı nın denetimine açılmasıdır ki İran bu tesisin denetimine açılacağını önceden duyurmuştu. Cenevre nin ikinci gündem maddesi ise Ajansın üye ülkelerin nükleer yakıt ihtiyacını karşılamak için yardımcı olması yükümlülüğü çerçevesinde Tahran Nükleer Araştırma Reaktörü nün yakıt ihtiyacının karşılanması olmuştur. İran Haziran ayında Ajansa başvurarak bu ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olmasını istemişti. Taraflar, prensip olarak, İran ın elindeki düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumun yurtdışına gönderilerek Reaktör için gerekli nükleer yakıta dönüştürülmesini ve İran a geri verilmesini kabul etmiştir. Bu amaçla ABD, Rusya, Fransa
5 > 75 ve İran arasında Viyana da teknik görüşmelerin yapılmasına karar verilmiştir. 4 Cenevre müzakerelerinin önemli bir sonucu da Celili ile ABD Dışişleri Bakanlığı nın Siyasi İşlerden Sorumlu Müsteşarı William Burns arasında baş başa görüşme yapılmış olmasıdır. Böylece, ABD ile İran arasında otuz yıldan beri en üst düzey doğrudan temas kurulmuş oldu. Fordo (Fordow) Tesisi ABD Başkanı Obama, 25 Eylül de, G-20 Zirvesi sırasında, yanına İngiltere Basbakanı Gordon Brown ve Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy yi de alarak İran ın Kum kenti yakınlarında, askeri bir üste, bir dağın altında, UAEA nın bilgisi dışında, gizli ve yeni bir uranyum zenginleştirme tesisi (Fordo) inşa ettiğini ilan etmiştir. Bu açıklamanın Cenevre müzakereleri sırasında İran üzerindeki uluslararası baskıyı artırmak için yapıldığı düşünülmüştür. Zira İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Ali Ekber Salihi, UAEA ya 21 Eylül de gönderdiği bir mektupla bu tesisin varlığını kabul etmiş ve Ajansın nükleer denetimine açacağını bildirmişti. Batılılar Ajans a daha önce bilgi verilmediği ve askeri bir üste inşa edildiğine dayanarak bu tesisin nükleer silah üretmek amacına dönük olabileceğini ve İran da gizli başka tesislerin de olabileceği yönünde endişelerini ifade etmiştir. Buna karşılık İranlı yetkililer Fordo nun, Natanz ın askeri saldırıya uğrama ihtimaline karşı 2007 de inşa edilmeye başlanıldığını ve henüz nükleer materyal sevk edilmediği için Ajansa bildirim yükümlülüğünün doğmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, Fordo nun ancak yüzde 5 oranında uranyum zenginleştirecek kapasitede inşa edildiği belirtilerek bunun nükleer silah için yeterli olmayacağına dikkat çekilmiştir. Bu tesisin durumu Cenevre müzakereleri sırasında da gündeme gelmiştir ve İran bu tesisi Atom Enerjisi Ajansının denetimine açmayı kabul etmiştir. UAEA denetçileri Ekim tarihlerinde İran a giderek söz konusu tesiste incelemelerde bulunmuştur. UAEA Başkanı Muhammed el-baradey 5 Kasım da yaptığı açıklamada tesisin dağda sadece bir tünel olduğunu ifade edip endişelenecek bir şey olmadığını, yalnızca Natanz ın saldırıya uğrama ihtimaline kaşı yedek bir laboratuar hazırlandığını söylemiştir. Ajansın denetleme sonuçlarına 16 Kasım da hazırlanıp UAEA Yönetim Kurulu na sunulan NPT Güvenlik Denetimi Anlaşması ve İlgili Güvenlik Konseyi Kararlarının İran da Uygulanması Raporu nda yer verilmiştir. 5 Raporda, İran ın bildirdiği gibi tesise henüz nükleer malzeme getirilmediği, bununla birlikte tesisin alt yapısının büyük ölçüde tamamlandığı tespit edilmiştir. Raporda tesisin varlığının Ajans a geç bildirilmesinin şeffaflık şartını ihlal ettiği ve İran ın başka gizli faaliyetleri olmadığına dair güveni sarstığı belirtilmiştir. Çünkü Ajansın iddiasına göre Güvenlik Denetimi Anlaşmasının ekleri nükleer tesis inşaat faaliyetinin planlanır planlanmaz Ajansa bildirilmesi yükümlülüğünü getirmektedir. Buna karşılık İranlılar ise ancak nükleer materyalin tesise naklinden altı ay önce bildirmekle yükümlü olduklarını ifade etmiştir. Raporda tesisin inşaatının başladığı tarihe ilişkin belirsizlikler olduğu ifade edilmiştir. Ayrıca tesisin amacı ve İran nükleer programındaki yeri konusunda hala çözümlenmemiş bir takım sorular olduğuna işaret edilmiştir. 6 Viyana Nükleer Yakıt Anlaşması Önerisi Cenevre de varılan prensip anlaşması gereği İran, Fransa, Rusya ve ABD temsilcileri Ekim de Viyana da bir araya geldi ve İran ın teşhis ve tedavi amaçlı tıbbi radyoizotoplar üreten Tahran Nükleer Araştırma Reaktörü için gerekli yakıtın sağlanmasına ilişkin UAEA nın hazırladığı bir öneri üzerinde mutabakata varıldı. Bu öneriye göre İran yüzde 3,5 oranında zenginleştirdiği uranyumun yüzde 70 ini Rusya ya gönderecekti. Rusya İran dan aldığı düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu Tahran reaktörü için gerekli olan düzeyde, yüzde 20 oranında zenginleştirecek ve Fransa ya gönderecekti. Fransa da nükleer yakıta dönüştürülecek uranyum ise İran a teslim edilecekti. Baradey bu anlaşmayı yıllardır süren krizi çözecek ve müzakerelerin yolunu açacak çok önemli bir adım olarak nitelendirdi ve taraflardan cevaplarını bir hafta içinde bildirmelerini istedi. 7 ABD, Fransa ve Rusya temsilcileri 23 Ekim de bu öneriyi onayladıklarını bildirmişlerdir. ABD ve diğer Batı ülkelerinin bu öneriye olumlu yaklaşmalarının nedeni, ihtiyacı olan nükleer yakıtın bu yolla sağlanılmaması durumunda İran ın ih-
6 76 > İran NPT ye taraf olmasına ve nükleer tesislerini UAEA denetimine açmış olmasına rağmen İran ın uranyum zenginleştirme sürecinin durdurulmasını istemek, İran ın NPT den doğan haklarının inkâr edilmesi anlamına gelmektedir ki bu tutumun müzakerelerde yapıcı etkisi olduğu söylenemez. tiyacını karşılamak amacıyla yüzde 20 oranında uranyum zenginleştirmesi için zemin sağlanacak olmasıdır. İran ın uranyum zenginleştirme oranını böylece yüzde 20 ye çıkarması, nükleer silah için gerekli olan yüzde 90 ve üzeri düzeye çıkarmasını kolaylaştıracaktır. Oysa bu öneri ile İran ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stoku alınıyor ve İran ın uranyum zenginleştirme oranının yüzde 3,5 düzeyinde kalması sağlanmış oluyordu. Bu durum İran ın iddia edilen nükleer silaha ulaşma sürecini geciktirecek ve müzakereler için zaman kazandıracaktı. 8 İran hükümeti prensip olarak Viyana önerisine olumlu yaklaşmıştır. Çünkü Tahran Araştırma Reaktöründeki yakıtın gelecek yılın sonunda tükenmesi beklenmektedir. Mevcut şartlar ve yaptırımlar altında İran ın başka ülkelerden nükleer yakıt temin etmesi oldukça zordur. İran bu nedenle nükleer yakıt temini için Ajansın arabuluculuk yapmasını istemiştir. Bu önerinin kabul edilmesi durumunda İran ihtiyaç duyduğu yakıtı kolaylıkla temin edebilecekti. 5+1 grubunun anlaşmaya olumsuz yaklaşması durumunda da İran ın kendi yakıt ihtiyacını karşılamak amacıyla uranyumu daha yüksek oranlarda zenginleştirmek için haklı nedenleri olacaktı. Diğer taraftan bu sürece olumlu yaklaşmakla İran çatışmadan kaçınan, işbirliği yapmaya hazır ve müzakere edilebilir bir taraf profili çiziyordu. İran için belki en önemlisi, bu öneri ile İran ın uranyum zenginleştirme hakkının yüzde 5 oranında da olsa dolaylı olarak kabul edilmiş olmasıdır. Bu nedenle Ahmedinecad 29 Ekim de yaptığı bir konuşmada Viyana görüşmelerini İran ın başarısı olarak nitelendirmiş ve nükleer işbirliğine hazır olduklarını söylemiştir. Batılı güçlerin İran ın nükleer programını kabul etmeye hazır olduklarına işaret eden Ahmedinecad şöyle demiştir: Bugün çok önemli bir noktaya geldik. Bir kaç yıl önce nerede olduğumuz hatırlayın ve şimdi neredeyiz bir bakın. Yaptırımlar uyguladılar, askeri tehditler savurdular, psikolojik savaş yürüttüler. Fakat şimdi İran milletiyle işbirliği arıyorlar. Bugün nükleer mesele normal bir konu ve İran milletinin hakkı olarak kabul edilmiştir. 9 Fakat kısa bir süre içerisinde Viyana önerisine yönelik tepkiler giderek artmış ve öneriye verilecek cevap İran da büyük bir dış politika krizine dönüşmüştür. 10 Muhalefetle birlikte Meclis Başkanı Ali Laricani nin başını çektiği bir grup milletvekili Fransa ve Rusya ya güvenilemeyeceğini ileri sürerek anlaşma önerisine karşı çıkmıştır. Zira Rusya 2001 yılında tamamlamayı taahhüt ettiği Buşehr santralini hala tamamlamadığı gibi son olarak İran ın satın aldığı S-300 füzelerini teslimini geciktirmiştir. 11 Keza Fransa, İran ile daha önce yaptığı nükleer işbirliği anlaşmalarına riayet etmemiştir. Muhalefete göre Batılıların amacı bu öneri ile İran ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stokunun alınmasıdır ve karşılığında yakıt verileceğine dair bir garanti bulunmamaktadır. Bu durumda İranlı bilim adamlarının onlarca yıllık çalışmaları heba olacaktır. Muhalefetin eleştirilerini dikkate alan İran Dışişleri Bakanlığı Viyana önerisine cevabını 29 Ekim de vermiştir. Daha çok yeni bir öneri niteliğinde olan bu cevabında İran, nükleer yakıt karşılığında değiştirilecek uranyum oranlarının yeniden düzenlenmesini ve zenginleştirilmiş uranyum stokunun İran içerisinde bir yerde - Kiş adası UAEA gözetiminde tutulmasını istemiştir. İran, zenginleştirilmiş uranyum stokunun üçte ikisinin birden Rusya ya gönderilmesi önerisine karşı çıkarak ancak istediği kadar nükleer yakıtı aldıktan sonra ona karşılık uranyumu teslim etmeyi önermiştir. 12
7 > 77 İran ın karşı önerisine 5+1 grubunun sıcak bakmaması üzerine Baradey, Cenevre ve Viyana da yakalanan olumlu atmosferin sürdürülebilmesi amacıyla İran ın düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokunun her iki tarafın da güvendiği Türkiye de depolanmasını ve İran a yakıt teslim edilene kadar Türkiye de tutulmasını önermiştir. 13 Türkiye bu öneriye sıcak bakmış, Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu Türkiye nin, İran ın düşük seviyede zenginleştirilmiş uranyumunu depolamak için hazır olduğunu bildirmiştir. 14 İran dan farklı yönlerde gelen birçok açıklamanın ardından nihayet Dışişleri Bakanı Muttaki 18 Kasım da yaptığı açıklamada İran ın zenginleştirilmiş uranyum stokunu kesinlikle ülke dışına çıkarmayacağını duyurmuştur. Ancak İran ın yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyumu aldıktan sonra kendi stoklarından bir kısmını verebileceği eşzamanlı bir takas yapılabileceğini ifade etmiştir. Muttaki, Viyana da Batılıların önerdiği 116 kg yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyum karşılığında İran ın yüzde 3,5 zenginleştirilmiş 1200 kg vermesi teklifinin kabul edilemez olduğunu belirtmiş ve İranlı uzmanlardan ne kadar yakıt takas edilebileceğini çalışmalarını istemiştir. 15 Bununla birlikte mevcut diplomasinin devamı ile bir çözüme ulaşılabileceğine inandıklarını söylemiştir. 16 Muttaki nin İran ın uranyumu ülke dışına çıkarmayı kesinlikle reddettiğini ilan etmesinden bir hafta sonra İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ramin Mehmanparast, 24 Kasım da yaptığı açıklamada İran ın düşük düzeyde zenginleştirilmiş uranyumu ülke dışına gönderme fikrini tamamen reddetmediğini ancak diğer ülkelerin sözlerinde duracaklarına dair yüzde yüz güvence istediğini bildirmiştir. İran Atom Enerjisi Ajansı Başkanı Ali Ekber Salihi takasın İran topraklarında yapılmasının İran ın kabul edebileceği tek garanti olduğunu belirtmiş ve somut garantiden kasıtlarının İran topraklarında eşzamanlı takas olduğunu ifade etmiştir. 17 ABD Dışişleri Bakanlığı ndan yapılan açıklamada bu gelişmeler İran ın öneriyi kabul etmediği ve müzakereyi reddettiği şeklinde değerlendirilmiştir. 18 Baradey de İran ın karşı önerilerini reddetmiş ve İran ın uranyum stokunun ülke içinde kalmasının geçerli bir seçenek olmadığını söylemiştir. Zira Baradey e göre krizi önlemek ve müzakerelerin önünü açmak için zenginleştirilmiş uranyumun İran dan çıkarılması gerekiyordu ve Batılılar da İran ın uranyumun İran sınırları içinde kalması dışında değişikliklere açıktı. Viyana önerisinin modifiye edilmiş haliyle, zenginleştirilmiş uranyumun Türkiye de depolanmasının İran hükümeti için yeterli garantiyi sağladığını belirten Baradey, İran dan barış için minimum derecede riske girmesini istediklerini ifade etmiştir. 19 UAEA Yönetim Kurulu Kararı İran ın Viyana önerisine olumlu cevap vermemesi üzerine 5+1 grubu UAEA Yönetim Kurulu na sunmak üzere İran ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri ile Fordo tesisinin inşaatının durdurmasını ve Ek Protokolü onaylayarak UAEA nın kapsamlı denetimlerine izin vermesini isteyen bir tasarı hazırlamıştır. Baradey, Yönetim Kurulu toplantısından önce yaptığı açıklamada İran ın Viyana önerisini kabul etmek yerine yeni teklifler getirdiğine işaret etmiş, krizin çözülmesi için zenginleştirilmiş uranyumun İran dışına çıkarılmasının şart olduğunu, ancak İran ın buna yanaşmadığını belirtmiştir. Hem bu tasarıyı hem de 16 Kasım tarihli NPT Güvenlik Denetimi Anlaşması ve İlgili Güvenlik Konseyi Kararlarının İran da Uygulanması Raporu nu görüşen 35 üyeli Yönetim Kurulu, 27 Kasım da, oy çokluğu ile İran ı kınayan bir karar almıştır. 20 Yönetim Kurulu kararında İran ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurmasını isteyen Güvenlik Konseyi kararlarını yerine getirmediği, aksine Fordo da yeni bir tesis inşa ettiğine dikkat çekilmiş ve İran ın Fordo ile ilgili olarak bildirim yükümlülüğüne uymadığı belirtilmiştir. Bu durumun, İran da Ajansa bildirilmeyen başka nükleer tesislerin bulunup bulunmadığı sorusuna yol açtığı ve başka nükleer faaliyetlerin olmadığına dair güveni azalttığı ifade edilmiştir. Yönetim Kurulu ve Güvenlik Konseyi kararlarına rağmen İran ın Ek protokolü onaylamadığı ve İran ın nükleer programının askeri boyutları ihtimalini ortadan kaldıracak derecede netleştirmek için şüpheli durumlarla ilgili Ajans ile işbirliği yapmadığına dikkat çekilerek Ajans ın İran ın nükleer programının tamamen barışçı amaçlı
8 78 > olduğunu doğrulayamadığı belirtilmiştir. Yönetim Kurulu İran dan Fordo tesisinin inşaatının durdurulması dahil Yönetim Kurulu ve Güvenlik Konseyi kararlarını yerine getirmesini; şüpheli durumların çözülmesi için Ajans ile tam işbirliği yapmasını; Ek Protokolü acilen onaylamasını ve uygulamasını; Fordo tesisinin dizayn ve inşa tarihleri ile amacını Ajans a bildirmesini; henüz Ajansa bildirmediği nükleer faaliyeti olmadığını kanıtlamasını istemiştir. 21 İran teknik bir kurum olan UAEA Yönetim Kurulu kararının siyasi olduğunu iddia etmiş ve kararın Ajansın güvenilirliğini zedelediğini ileri sürmüştür. İran ın UAEA daki temsilcisi Ali Asgar Sultaniye, mevcut haliyle Yönetim Kurulu nda Batılı devletlerin oyların çoğuna sahip olduğunu ileri sürerek Yönetim Kurulu nun yapısının değişmesini istemiştir. 22 Sultaniye, ayrıca, İran ın Ajansla gönüllü işbirliği düzeyini düşüreceklerini ve yalnızca Güvenlik Denetimi Anlaşması ndaki yükümlülükleri kadar işbirliği yapacaklarını söylemiştir. 23 Tahran reaktörünün yakıt ihtiyacının karşılanması için anlaşma umutları suya düşünce İran gerekli yakıtı üretmek üzere yüzde 20 oranında uranyum zenginleştirme seçeneği üzerinde çalışacağını ilan etmiştir. İran ın bir diğer tepkisi de Natanz büyüklüğünde on tane daha uranyum zenginleştirme tesisinin yapılmasına karar vermek olmuştur. 24 Sonuç Viyana önerisi, İran ın nükleer programı hakkındaki meselenin çözülmesi için hem İran tarafının, hem de 5+1 grubunun beklentilerinin bir ölçüde karşılanması ve ileriki müzakereler için güven inşası açısından önemli bir fırsat yaratmış, ancak bu fırsat yeterince iyi değerlendirilememiştir. İran ile müzakereler yaklaşık altı yıldır sürmesine rağmen sorunun çözümüne dair bir ilerleme kaydedilememiştir. Baradey, Viyana önerisi fırsatının İran iç politikasının bir kurbanı olduğunu belirtmiştir. 25 Nitekim İran hükümetinin öneriye ilk etapta sıcak bakmasına karşın zenginleştirilmiş uranyumu ülke dışına çıkarmama kararının ardında İran da karar verme mekanizmalarındaki karmaşıklığın ve iç politikadaki çekişmelerin etkili olduğu görülmektedir. İran Milli Güvenlik Konseyi Sekreteri nin nükleer müzakerelerden sorumlu olmasına rağmen Rehber, Cumhurbaşkanı, Dışişleri Bakanlığı, Atom Enerjisi Kurumu hatta Meclis Başkanlığı gibi farklı kurum ve kişilerin açıklamalarıyla sürece müdahil olması karar verme sürecini güçleştirmektedir. Bu nedenle Baradey, Kasım ayının başlarında İran a yaptığı ziyaretin ardından İran da dış politika mekanizmasının donduğunu söylemiştir. 26 Diğer taraftan Ahmedinecad hükümetinin zayıf olması kritik kararlar almasını zorlaştırmaktadır. Belki en önemlisi, İran siyasetini belirleyen en üst makam olan Rehber Ayetullah Ali Hamaney in ABD ye (ve Batı ya) karşı kuşkuculuğu ve çatışmacı söylemi müzakere sürecini olumsuz etkilemektedir. Mesela Hamaney, 4 Kasım da, Tahran daki Amerikan Elçiliği nin basılmasının yıldönümü münasebetiyle yaptığı konuşmada Amerikalıların gülümsemelerine inanarak müzakere etme fikrini saflık ya da sapkınlık olarak nitelendirip, İranlı siyasetçilerden bu taktiklere karşı uyanık olmalarını istemiştir. 27 Son olarak İran ın Batı ile (bu durumda özellikle Rusya ve Fransa ile) yaşadığı bazı tarihi tecrübeler bu ülkelere karşı güvensizliğe neden olmuş ve müzakere sürecini olumsuz etkilemiştir. Müzakere sürecinin başarısızlığının nedenlerini yalnızca İran a yüklemek haksızlık olacaktır. Zira İran NPT ye taraf olmasına ve nükleer tesislerini UAEA denetimine açmış olmasına rağmen İran ın uranyum zenginleştirme sürecinin durdurulmasını istemek, İran ın NPT den doğan haklarının inkâr edilmesi anlamına gelmektedir ki bu tutumun müzakerelerde yapıcı etkisi olduğu söylenemez. İran bu durumu Batı nın uluslararası anlaşmaları kendi siyasal amaçları için manipule etmesi olarak değerlendirmektedir. Bu tutum karşılıklı güvensizlik sarmalına yol açmakta ve müzakereleri olumsuz etkilemektedir. Mesela İran, denetim anlaşmalarından doğan yetkilerin siyasi amaçlarla İran aleyhine kullanılabileceği kaygısıyla Ek Protokolü onaylamamaktadır. Bu durum İran ın nükleer programının askeri boyutları olduğuna dair kuşkuları artırmaktadır. Nitekim bu yönde bir yığın istihbarat raporu bulunmaktadır. Ancak İran Ek Protokolü onaylamadığı için UAEA yeterli düzeyde denetim yapamamaktadır. Gelinen nokta itibariyle UAEA İran ın beyan edilen nükleer
9 > 79 faaliyetlerinin barışçıl amacından sapmadığını doğrulamaktadır ancak yeterli denetim yapamadığı için İran ın faaliyetlerinin tamamıyla barışçıl olduğunu doğrulayamamaktadır. İran, UAEA Yönetim Kurulu ve Güvenlik Konseyi Kararları na rağmen nükleer programını sürdürmüştür ve bu konuda oldukça kararlıdır. Sultaniye, Fordo ne BM Güvenlik Konseyi nin yaptırımlarının ne de askeri saldırı tehditlerinin UAEA nın tam güvenlik denetimi altında zenginleştirme faaliyetlerimizi durduramayacağına dair siyasi bir mesajdır diyerek bunu açık bir şekilde ortaya koymuştur. 28 Diğer taraftan Batılı ülkelerin müzakerelerin olumlu sonuç vermesi için tayin ettikleri süre dolmak üzeredir. Obama bu konuyla ilgili son olarak müzakerelerin başarısız olması durumunda alternatifin uluslararası yükümlülüklerini yerine getirmesi için İran üzerindeki baskının artırılmasını içeren bir yaklaşım olacağını söylemiştir. 29 Sonuç olarak, İran ın nükleer programı etrafındaki sorunların diyalog ve müzakere yöntemiyle çözülme şansının giderek azaldığı görülmekte ve İran ile Batı arasında çatışmanın tekrar sertleşmesi beklenmektedir. 1 Farideh Farhi, Ahmedinejad s Nuclear Folly, Middle East Report, no. 252, Sonbahar 2009, merip.org/mer/mer252/farhi.html, (Erişim; 1 Aralık 2009). 2 Bayram Sinkaya, İran 5+1 Müzakereleri: Göstermelik bir Oturum Mu? 30 Eylül 2009, org.tr/tr/yazigoster.aspx?id=367, (Erişim: 23 Kasım 2009). 3 Understanding the nuclear negotiations, Interview with Mark Fitzpatrick, 10 Kasım 2009, (Erişim: 23 Kasım 2009). 4 Understanding the nuclear negotiations, Interview with Mark Fitzpatrick, 10 Kasım 2009, (Erişim: 23 Kasım 2009). 5 Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council resolutions 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) and 1835 (2008) in the Islamic Republic of Iran, 16 Kasım 2009), isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/iaea_report_iran_16november2009pdf_1.pdf, (Erişim: 23 Kasım 2009). 6 İran ın raporda dile getirilen eleştirilere karşı cevapları için bkz. Hussein Shariatmadari, NPT a toothless lion, Keyhan International, 19 Kasım UN atomic watchdog announces draft deal on Iran s nuclear feul, 21 Ekim 2009, news/printnews.asp?nid=32644, (Erişim: 23 Kasım 2009). 8 Understanding the nuclear negotiations, Interview with Mark Fitzpatrick, 10 Kasım 2009, (Erişim: 23 Kasım 2009). 9 Iran ready to co-operate on nuclear program, says Ahmadinejad, The Guardian, 29 Ekim Waiting for Tehran, Foreign Policy, 24 Kasım 2009, (Erişim: 23 Kasım 2009); Iran s Ahmadinejad seen backing nuclear deal, Reuters, 17 Kasım 2009; Iran s Nuke Standoff and Ahmadinejad s Woes, Time, 16 Kasım 2009; Hussein Shariatmadari, NPT a toothless lion, Keyhan International, 19 Kasım Why Russia is stalling progress on Iran nuclear plant, The Christian Science Monitor, 17 Kasım Kaveh L. Afrasiabi, Test of wills over Iran plan, Asia Times, 17 Kasım 2009; Obama, Iran and the nuclear patience marathon, Pres TV, 28 Kasım IAEA chief: Iran should store enriched uranium in Turkey, Today s Zaman, 9 Kasım İran ın Uranyumuna Türk formülü, Hürriyet, 16 Kasım Iran not to send out enriched uranium for swap: FM, ISNA, 18 Kasım Minister Says Iran Won t Ship Uranium Abroad, The New York Times, 19 Kasım Iran says fuel swap must occur on its soil, The Washington Post, 25 Kasım Iran says fuel swap must occur on its soil, The Washington Post, 25 Kasım IAEA fails to address Iran nuclear swap concerns, Pres TV, 25 Kasım Venezüella, Malezya ve Küba tasarıya karşı oy kullanmış, Türkiye, Afganistan, Brezilya, Pakistan ve G. Afrika çekimser kalmış, Azerbaycan toplantıya katılmamıştır. IAEA Votes To Censure Iran Over Enrichment Facility, RFE/RL, 27 Kasım Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council Resolutions 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008) and 1835 (2008) in the Islamic Republic of Iran, Resolution adopted by the Board of Governors on 27 November 2009, gov pdf. 22 Iran demands change in IAEA structure, Press TV, 30 Kasım IAEA resolution a great failure for West, says Soltaniyeh, Press TV, 27 Kasım Ahmadinejad: Iran will soon decide option to enrich uranium to 20%, Mehr News, 29 Kasım El-Baradei interviewed by Reuters, Reuters, 25 Kasım Iran said to Ignore Effort to Salvage Nuclear Deal, The New York Times, 8 Kasım Iran s Khamanei rejects U.S. outreach, The Washington Post, 4 Kasım 2009; Her ne zaman Amerika lılar yapmacık bir tebessüm gösterdiler, dikkatle incelendiğinde arkalarında bir hançer gizlemiş oldukları ve niyetlerinin değişmemiş olduğu görüldü. Taktik bir gülümseme yalnızca çocukları aldatabilir. Eğer büyük ve tecrübeli bir millet ile bu milletin seçmiş olduğu sorumlular, bu tür tebessümlere aldanırlarsa ya çok alık olmalılar ya da düşmanla uzlaşacak kadar heva ve heveslerine tutsak olmaları gerekir. Ülke yöneticileri zeka ve tecrübeleri sayesinde milli çıkarlara gönül verirlerse bu gülümsemelere aldanmazlar. Amerika Emperyalist Davranışlarını Terk Etmelidir, 3 Kasım 2009, 7&Itemid=2, (Erişim: 30 Kasım 2009). 28 New nuclear site shows Iran immune to threats, Reuters, 17 Kasım U.S., Russia agree on dissatisafaction with Iran, Los Angeles Times, 16 Kasım DİPNOTLAR
İRAN NÜKLEER PROGRAMI KARŞISINDA TÜRKİYE NİN TUTUMU VE URANYUM TAKASI MUTABAKATI
66 İran ın Tahran Bildirisi nin imzalandığı gün yüzde 20 oranında uranyum zenginleştirmeye devam edeceğini açıklamış olması çözüm sürecini olumsuz etkiledi. Bayram Sinkaya ORSAM Ortadoğu Danışmanı ODTÜ/Atatürk
TÜRKİYE NİN İRAN, İSRAİL VE SURİYE POLİTİKASI 2010
TÜRKİYE NİN İRAN, İSRAİL VE SURİYE POLİTİKASI 2010 Kemal İnat *, İsmail Numan Telci ** * Doç.Dr., Sakarya Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü. ** Araş.Gör., Sakarya Üniversitesi Uluslararası İlişkiler
İran Raporu 13.01.2012
İran Raporu 13.01.2012 Nükleer Krizler Ülkesi İran İdris KARDAŞ Küresel Sorunlar Platformu Genel Koordinatörü idris@platformforglobalchallenges.org http://www.platformforglobalchallenges.org İstanbul Bilgi
İRAN IN NÜKLEER PROGRAMI
İRAN IN NÜKLEER PROGRAMI İbrahim COŞKUN Em. Alb./KBRN Uzmanı 1. Giriş: Mersin-Akkuyu da yapımı Rusya ya verilen nükleer santral inşasının devam ettiğini, Sinop ta kurulacak nükleer santralin yapımının
Türkiye nin İran Politikası 2010
Türkiye nin İran Politikası 2010 Kemal İnat [Prof. Dr., Sakarya Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü] Özet 2010 yılında Türkiye nin doğudaki büyük komşusu İran ile ilişkileri Ankara nın dış politikasında
İstanbul Fikir Enstitüsü Yayınları Ocak 2015. HER ŞEYE RAĞMEN NÜKLEER: ANTİK YUNAN-PERS SAVAŞINDA SON PERDE Selim Han YENİACUN
HER ŞEYE RAĞMEN NÜKLEER: ANTİK YUNAN-PERS SAVAŞINDA SON PERDE Selim Han YENİACUN GİRİŞ İran 1950 li yıllarda ABD tarafında başlatılan Barış için Atom projesiyle birlikte nükleer enerjiyle tanışmıştır.
İran a Ekonomik Yaptırımlar: Kırılganlaşan Nükleer Program mı Hükümet mi?
İran a karşı uygulanan yaptırımlar, son yıllara kadar sadece ABD tarafından uygulanmış olmasından ötürü, İran ekonomisinde bazı sıkıntılara neden olsa da İran ı yalnızlaştıramamış ve siyasi baskı yaratabilecek
Ocak 2015. BM nin İran a Uyguladığı Yaptırımlar ve Nükleer Müzakere Süreci. Cemalettin Taşken Abdullah TUNÇ. Analiz.
Analiz BM nin İran a Uyguladığı Yaptırımlar ve Nükleer Müzakere Süreci Cemalettin Taşken Abdullah TUNÇ Analiz No: 2014-6 Ocak 2015 BM nin İran a Uyguladığı Yaptırımlar ve Nükleer Müzakere Süreci Cemalettin
İran ın Nükleer Programı ve Türkiye
Bilge Strateji, Cilt 5, Sayı 9, Güz 2013 Bilge Strateji, Cilt 5, Sayı 9, Güz 2013, ss.1-8 İran ın Nükleer Programı ve Türkiye 1 Prof.Dr. Mustafa KİBAROĞLU* İran, nükleer çalışmaları nedeni ile günümüzde,
İran Nükleer Anlaşması ve Türkiye ye Etkileri
İran Nükleer Anlaşması ve Türkiye ye Etkileri Sayfa 1 İran Nükleer Anlaşması ve Türkiye ye Etkileri Bekir ÜNAL İran ile P5+1 ülkeleri (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa ve Almanya) arasında yürütülen
DÜNYA DA BU HAFTA 27 31 TEMMUZ 2015 2015/D-12
DÜNYA DA BU HAFTA 27 31 TEMMUZ 2015 2015/D-12 ÇİN'DE SANAYİ ŞİRKETLERİNİN KARLARI GERİLEDİ Dünyanın en büyük ikinci ekonomisi Çin'de sanayi şirketlerinin karları yüzde 0,3 azaldı. Çin'de sanayi şirketlerinin
Batı da önyargılardan vazgeçmeli
Prof. Dr. Mustafa Kibaroğlu: İran nükleer tesislerini gizlemekten, Batı da önyargılardan vazgeçmeli İçeride ve dışarıda birçok problemle karşı karşıya kalan Türkiye nin komşuları arasında problem yaşamadığı
RUSYA FEDERASYONU CUMHURBAŞKANI ÖZEL TEMSİLCİSİ SAFONOV RUSYA FEDERASYONUNUN ORTADOĞU MESELELERİNE YAKLAŞIMINI ANLATTI
RUSYA FEDERASYONU CUMHURBAŞKANI ÖZEL TEMSİLCİSİ SAFONOV RUSYA FEDERASYONUNUN ORTADOĞU MESELELERİNE YAKLAŞIMINI ANLATTI Rusya Federasyonu Cumhurbaşkanı nın Özel Temsilcisi Büyükelçi Anatoliy Safonov, Ortadoğu
BAŞBAKAN ERDOĞAN IN TAHRAN ZİYARETİNİN SONUÇLARI VE TÜRKİYE İRAN İLİŞKİLERİNİN SINIRLARI
18 Erdoğan ın ziyareti sırasında Türk ve İranlı yetkililer siyasi, ekonomik ve bölgesel işbirliğini artırma yönünde kararlılıklarını ortaya koymuştur. İnceleme Bayram SİNKAYA ODTÜ Atatürk Üniversitesi
Türkiye - İran İlişkileri ve Cumhurbaşkanı Gül ün Ziyareti. Turkey - Iran Relations and President Gül s Visit to Iran.
Türkiye-İran ilişkilerine uzunca bir süredir istikrar hakim. Türkiye - İran İlişkileri ve Cumhurbaşkanı Gül ün Ziyareti Turkey - Iran Relations and President Gül s Visit to Iran Dr. Bayram SİNKAYA ODTÜ
İRAN IN NÜKLEER POLITIKASININ GELIŞIMI VE UYGULANAN AMBARGO VE YAPTIRIMLARIN DIŞ POLITIKASINA ETKILERININ ANALIZI
İRAN IN NÜKLEER POLITIKASININ GELIŞIMI VE UYGULANAN AMBARGO VE YAPTIRIMLARIN DIŞ POLITIKASINA ETKILERININ ANALIZI Development of Iranian Nuclear Policy and Analysis of Impacts of Embargoes and Sanctions
YÖNETMELİK. Türkiye Atom Enerjisi Kurumundan: NÜKLEER MADDE SAYIM VE KONTROL YÖNETMELİĞİ
30 Mayıs 2012 ÇARŞAMBA Resmî Gazete Sayı : 28308 YÖNETMELİK Türkiye Atom Enerjisi Kurumundan: NÜKLEER MADDE SAYIM VE KONTROL YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM Amaç, Kapsam, Dayanak, Tanımlar ve Kısaltmalar Amaç