FARADAY PAPER 12. Yaratılış Ya Da Evrim Değil Yaratılış ve Evrim. R.J.Berry
Download "FARADAY PAPER 12. Yaratılış Ya Da Evrim Değil Yaratılış ve Evrim. R.J.Berry"
1 Yaratılış Ya Da Evrim Değil Yaratılış ve Evrim R.J.Berry Özet Bu makale yaratılış ve evrim kavramlarını birbirinin karşısına koymanın yanlış bir düşünce olduğunu savunmaktadır. Yaratılış, tüm varlıkların Yaratıcı nın fiiline bağlı olduklarını ifade eden teolojik bir terimdir. Evrim ise Tanrı nın biyolojik çeşitliliği nasıl meydana getirdiğine yönelik şimdiki anlayışımızı ifade eder. Bilim insanları olarak, gözlemlediğimiz olgulara hakkını verebilmek için her iki anlayışın da dikkate alınması gerekmektedir. Kutsal Kitap evrenin yaratılışına dair bir anlatıyla başlar: Başlangıçta Tanrı gökleri ve yeri yarattı. İlk bakışta bu ifadeler basit ve dolambaçsız görünebilir; ancak geçen birkaç yüzyıl içerisinde sonu gelmeyen tartışmaları tetiklemiştir. Dünya ne zaman var oldu? Tanrı bunu nasıl yaptı? Hangi malzemeleri kullandı? Tanrı gerçekten her şeyin yaratıcısı ve tasarlayıcısı mıdır? Bu sorular 18. yüzyılın sonunda kafaları bir hayli meşgul ediyordu. Zira 18. yüzyılın sonlarında, dünyanın yaşının genelde tahmin edildiği gibi 6000 civarı olmadığı; aksine çok daha fazla olduğu açığa çıkmıştı. Zaten 6000 rakamına, Kutsal Kitap taki soykütüklerden yola çıkıp geriye doğru gitmek suretiyle varılmaktaydı (mesela bk. Yaratılış 4; Matta 1:1-16; Luka 3:23-38). Yaratılışın tarihini geriye çekme nedeninin dinî inançla ya da inançsızlıkla bir ilgisi yoktur. Bu, tortul kayaçların incelenmesine ve belirli fosillerin belirli katmanlarda oluşmasına dayanır. Varılan sonuçlar radyoizotopik kalibrasyonlar ve diğer yöntemler tarafından onaylanır ve ölçülür. 1 Dünyanın ömrünün geriye alınması kaçınılmaz olarak Kutsal Kitap yorumlarında bir takım sorular gündeme getirdi ve bu sorular tekbiçimciler ( uniformitarians - jeolojik zaman boyunca benzer süreçlerin aynı oranda işlediğine inananlar ) ile felaketçiler ( catastrophists, tarih öncesi gerçekleşen selleri sıklıkla vurguladıkları için bunlara tufancılar [diluvialists] da denir. Bunlara göre bir ya da birden fazla afet, bitkilerin ve hayvanların hayatta kalmasına büyük etki yapmıştır) arasındaki tartışmalarla daha da keskinleşti. Tartışma çok uzasa da, 1860 larda Yaratılış ın 1. Bölümündeki günler ifadesinin lafızcı bir şekilde 24 saatlik süreler şeklinde yorumlanması gerektiğine inanan herhangi bir din adamına rastlamak güçtür. 2 Francis Schaeffer in dediği gibi, Yaratılış ın ilk bölümlerindeki 1 Lewis, C. & Knell, S.J. (eds.) The Age of the Earth: from 4004BC to AD2002, Londra: Geological Society of London (2000). Ayrıca bk. White, R.S. The Age of the Earth, Faraday Paper No 8. 2 Roberts, M.B. Darwin s doubts about design, Science & Christian Belief (1997) 9, FARADAY PAPER 12 Yazar Hakkında R.J.Berry (FIBiol FRSE) Londra University College te emekli genetik profesörüdür. Linnean Society, the British Ecological Society, the European Ecological Federation, the Mammal Society ve Christians in Science gibi kuruluşların başkanlığını yapmıştır. Prof. Berry aynı zamanda Human Fertilisation & Embryology Authority ( ) ve Natural Environment Research Council ( ) kuruluşlarının üyesi ve Biological Journal of the Linnean Society ( ) dergisinin editörlüğünü yürütmüştür. zaman, kronolojik olarak kullanılmamıştır ve soykütükleri (hesaplanan tarihler için temel teşkil eden) eksiksiz değildir. Ona göre Yaratılış ın 1. Bölümünde İbranice gün kelimesinin kullanımı ile ilgili şunu ifade etmek gerekir ki, modern bilimin öngördüğü şekilde uzun zaman süreçlerini bu kelimeye uygulamak zorunda değiliz. Ancak ( ), İbrahim Peygamber den önce Kutsal Kitap ta bulduğumuz tarihsel bilgilerin hangi zamanda gerçekleştiğini kesin olarak belirlemek mümkün değildir. 3 Aşağı yukarı dünyanın yaşının uzatıldığı dönemlerde, biyolojik değişim (ya da evrim) düşünceleri de insanlar arasında yayılmaya başladı. Fosil kalıntılarıyla ilgili bilgiler ana hatlarıyla belirmeye başlayınca, gitgide artan bir şekilde - yaşlı kayalara mukabil- genç kayalarda yaşayan canlılarda olduğu gibi organizmalar açığa çıkıyordu. Ne var ki hiçbir zaman değişmemiş ve değişime uğramayan dünya görüşü baskın görüş olarak kaldı. Bu anlayışa göre bu dünya bir ilahî zanaatkâr tarafından yaratılmış; ardından da bu yaratıcı masmavi gökyüzüne çekilmiş ve başarısını yukarıdan sükûnetle izlemeye koyulmuştu. Bu yorumun başlıca savunucusu Carlisle başdiyakozu William Paley di. Natural Theology (1802) isimli eserinde Tanrı nın her şeyi 3 Schaeffer, F.A. Genesis in Space and Time, Londra: Hodder & Stoughton (1973), s.124. Ayrıca bk. Lucas, E. Interpreting Genesis in the 21st Century, Faraday Paper No 11.2 mükemmel bir şekilde yarattığı ve tüm yaratıkları için iyiliği murad ettiği görüşünü savundu. Darwin bu ifadelerden etkilenmişti; Otobiyografi sinde şöyle yazdı: Bu kitabın mantığı bana Öklid in verdiği kadar haz verdi. [Paley in] eserlerini dikkatle incelemem, [Cambridge Üniversitesi ndeki] akademik müfredatta zihnimin eğitim süreci açısından bana en az fayda sağlayan şeyler arasında [katkı sağlayan] tek şeydi de Edinburghlu yayımcı Robert Chambers, Paley in deizmine karşı etkili bir makale sayılabilecek Vestiges of the Natural History of Creation ı yayımladı. Chambers şöyle yazdı: Özel yaratılış ile yaratıcı tarafından konulan genel yasaların işleyişi arasında tercih yapmak gerekirse, ikincisi çok daha tercihe şayandır, derim. Çünkü bu, diğerinden ilahî kudret ve ilahî izzet açısından çok daha ileri bir bakış açısı ortaya koymaktadır. Darwin e göre anlatım mükemmeldi; ancak eserdeki jeolojik bilgiler fevkalade kötü olmakla beraber, zoolojik bilgiler daha da fenaydı. Her hâlükârda kitap İngiltere de birçok tartışmayı tetikledi. Darwin bir açıdan kitabı olumlu karşılamıştı: Kitap, ülke insanının dikkatini konuya çekmek ve önyargıları kırmak açısından harika bir işlev görmekteydi. Türlerin Kökeni 1859 da yayımlandı. Darwin in anlayışı, iki kolayca test edilebilir kavramın bir araya getirilmesine dayanmaktaydı; doğadaki var olma savaşı ve kalıtsal çeşitliliğin mevcudiyeti. Bu anlayışla Darwin, çevreye uyumun sağlandığı bir mekanizma (doğal ayıklanma) ortaya koydu. Bu mekanizma, bir tasarlayıcıya olan ihtiyacı elimine ediyordu. Paley in ilahî saatçisi gayr-ı şahsi (impersonal) bir makinaya dönüştü; Richard Dawkins in Kör Saatçi sine. 4 O zaman için daha da önemlisi, Darwin evrimin gerçekleşmiş olduğu olgusuna yönelik delili ortaya koymuştu; bunu da bir dizi fenomeni anlamlı kılarak yapmıştı: organizmaları makul bir biçimde sınıflandırma imkânı, varsayımsal ilişkilerle (putative relatives) bunların diğer tarafı (gelişmemiş organlar) arasındaki benzerlikleri açıklamak ve biyocoğrafik anomalileri yorumlamak (yani kanguruların sadece Avustralya da, penguenlerin Antartika da, kutup ayılarının Kuzey Kutbu nda bulunması gibi). İlgili tarihsel literatürü bilmeyenlerin devam eden karşıiddialarına rağmen, Türlerin Kökeni nin ortaya koyduğu kanıtlar çabuk bir şekilde kabul gördü. Dinle bilim arasında temel bir savaşın olduğuna dair iddialar fena halde abartıldı. Mesela, Oxford Piskoposu ile Thomas Huxley arasında 1860 yılında İngiliz Bilimsel İlerleme Derneği nde gerçekleşen kötü şöhretli tartışma aslında bir yaratılış evrime karşı, hatta din bilime karşı tartışması değildi. Piskopos açısından mesele, toplum ve inanç açısından bir takım mahzurları olduğunu düşündüğü bir çağda değişimi meşrulaştırma tehlikesiydi. Huxley ise toplumun sekülerleştirilmesi gerektiğini düşünüyor ve kilise önderlerinin uygunsuz etkisi dediği şeye karşı bilimin meşruiyetini kanıtlama gayesini güdüyordu te Türlerin Kökeni ne piskoposluktan basım izni çıktı. Bu izni veren o dönem Exeter piskoposu olan, 4 Dawkins, R. The Blind Watchmaker, London: Longman (1986). Türkçesi: Kör Saatçi, çev. Feryal Halatçı, Tübitak Yayınları, Desmond, A. & Moore, J.R. Darwin, London: Michael Joseph (1991), s sonradan da Canterbury başpiskoposluğu görevine gelecek olan Frederick Temple idi. O, şöyle demişti: [Tanrı] şeyleri yaratmadı. Şöyle diyebiliriz: Hayır, Tanrı şeylerin kendilerini yaratmalarını sağladı ( ). Paley in kanıtına, Kâdir-i Mutlak ı bir yaratıcıdan ziyade bir zanaatkâr olarak tavsif ettiği için sıklıkla itiraz edilmektedir ( ) Fakat bu itiraz, kanıtı evrim öğretisinin istediği gibi şekillendirdiğimiz takdirde ortadan kalkmaktadır te Türlerin Kökeni ne piskoposluktan basım izni çıktı. Bu izni veren o dönem Exeter piskoposu olan, sonradan da Canterbury başpiskoposluğu görevine gelecek olan Frederick Temple idi. Beş yıl sonra Oxfordlu teolog Aubrey Moore şöyle yazdı: Ortaçağ düşünce sisteminden ve yaşamından kopuş, kendi kendisiyle daha mükemmel biçimde uyumlu olsa da, bilgi ve topluma daha fazla zarar verecek olan bir atomculuğu doğurdu ( ) Tanrı, evrenin bir ücra köşesinde, muhteşem bir sükûnet halinde kendi tahtına oturtuldu ( ) Bilim deistin Tanrı sını daha uzağa itti. Şimdi ise, Tanrı nın tamamiyle kenara itilmiş gözüktüğü anda Darwinizm ortaya çıktı ve düşman kisvesi altında, bir dostun yapacağını yaptı. 7 Darwinci Evrim 1880 lerde, evrimin gerçekleşmiş olduğunu 8 ve Darwinci doğal ayıklanmanın evrim için uygun bir mekanizma olduğunu inkar edenler az sayıda olmasına rağmen, evrimci mekanizmaların detayları ve özellikle de çeşitliliğin sebepleri ve sürekliliği konusunda zihinler berrak değildi. Bu durum 1900 da, Mendel in vardığı sonuçların yeniden keşfi ve genetik biliminin kuruluşuyla değişti. İlk Mendel ciler (ya da genetikçiler) tarafından üzerinde araştırma yapılan kalıtsal faktörlerdeki (ya da genler) değişimler ( mutasyonlar ), yeni çeşitliliğin açık kaynağıydı ve bu, ayıklanmanın işleme geçmesi için materyal sağlıyordu. Ancak mutasyonlar genellikle: * etkileri açısından mahzurludurlar (yani bir organın ya da işlevin ortadan kaldırılması gibi) * sonuçları açısından önemlidirler. Öte yandan Darwin e göre ayıklanma için kullanışlı varyantlar daha küçük etkilere sahip olacaklardır. Ayrıca, * kalıtımları çekinik karakterler olarak gerçekleşir. Gerçi doğadaki avantajlı özellikle, neredeyse tümüyle başat karakterlerle aktarılırlar. Tüm bunlar evrimin doğal ayıklanma tarafından yürütülmediği kanısına ve nomojenez, yaş ve alan, holizm ve içsel bir dürtü ya da élan vital e bağlı farklı iç operatörler gibi seçenekleri içeren, diğer mümkün alternatif mekanizmalar hakkında bir sürü spekülasyona yol açtı. Neyse ki üç standart biyoloji tarihi (Nordenskiold, Radl ve Singer), doğal ayıklanmanın tümüyle negatif bir süreç olduğu ve evrimle alakasız olduğu düşünülen 1920 lerde yazılmıştı. 6 Temple, F. The Relations Between Religion and Science, London: Macmillan (1885), ss Moore, A. The Christian doctrine of God, Gore, C. (ed.) Lux Mundi içinde, Londra: John Murray (1889), ss (ss ). 8 Moore, J.R. The Post-Darwinian Controversies, Cambridge: Cambridge University Press (1979).3 Onların doğal ayıklanma hakkındaki bu yanılgıları aktarılarak devam etmektedir. Prensipte evrim teorisine zarar verebilecek bir takım bilgiler kesinlikle mevcuttur. Genetikçilerle evrimciler (genelde paleontologlar) arasındaki ayrım, 1930 larda R.A. Fisher, J.B.S. Haldane ve Sewall Wright ın teorik çalışması; Theodosius Dobzhansky ve E.B. Ford un deneysel araştırmalarıyla sona erdi. 9 Bu araştırmalar şunları içeriyordu: 1. Devam eden çeşitliliğin kalıtımı hakkında daha iyi bir yaklaşım (özellikle Fisher in başatlığın evrimi teorisi yardımıyla) ve laboratuvar genetikçileri tarafından araştırılan mutasyonların aşırı olaylar olduklarının anlaşılması 2. Doğadaki olaylar hakkında fikirlerin tipler değil, popülasyonlar bağlamında yeniden yürütülmesi ve dolayısıyla çeşitliliğin varlığının hesaba katılması; Platon un zamanına dek geri giden, klasik statik türler kavramının yanlışlığının anlaşılması ve 3. Farklı disiplinlerde uzman olanların, diğer kardeş disiplinlerden öğreneceklerinin olduğunu ve onlara katkı yapabileceklerini kabul etmeleri. 10 Ortaya çıkan yeni-darwinci sentez, yaygın olan makbul anlayış (orthodoxy) haline gelir. Bu anlayışa karşı büyük bir meydan okuma 1960 ve 1970 li yıllarda, moleküler tekniklerin ortaya çıkması beklenmedik kadar büyük miktarda kalıtsal çeşitliliğe (ki bunlar nötr gözüküyorlardı; yani taşıyıcıları üzerine her hangi bir etkileri yoktu) yol açtığı zaman gerçekleşir. Problem, şu anda bu yazıyla direkt bağlantısı olmayan bir dizi yaklaşımla çözüldü; her halükârda seçici yaklaşımın doğruluğu büyük oranda onaylandı. 11 Şunu ifade etmek gerekir ki tartışma, yeni görüşleri test ederek ve var olan öğretiyi değiştirerek, bilimi işler halde ortaya koymuştur. Bazen iddia edildiği gibi, evrimin test edilemeyen salt dogma olduğu düşüncesi yanlıştır. Evrim hakkındaki diğer iki genel nokta şunlardır: * Bilim insanları evrim teorisi nden bahsettikleri zaman, teori kelimesinden anladıkları, bilimsel yaklaşımın bir bütün olarak ortaya konmuş hâli dir; yoksa dedektif romanlarındaki teori kastedilmemektedir. Ayrıca, * Filozof Karl Popper ın evrimi yanlışlanamaz olduğu için bilim-dışı olarak nitelemesi, derhal kendisi tarafından geri çekilmiştir. Popper, tarihsel bilimler in (ki bunlara astronomiyi de katar) geçerli bilimler olduğunu, ancak fizik ve kimya gibi deneysel bilimlerden farklı bir metodolojiye sahip olduklarını kabul etmiştir. Prensipte evrim teorisine zarar verebilecek bir takım bilgiler kesinlikle mevcuttur. Örneğin, genetik kod farklı hayvan grupları için farklı olmuş olsaydı ; ya da modern insanların dinozorlarla aynı zamanda yaşadıkları 9 Berry, R.J. Neo-Darwinism, Londra: Edward Arnold (1982). 10 Mayr, E. The Growth of Biological Thought, Cambridge, MA: Harvard University Press (1982). 11 Berry, R.J., Crawford, T.J. & Hewitt, G.M. (eds.) Genes in Ecology, Oxford: Blackwell Scientific (1992). 3 gösterilmiş olsaydı gibi. Gerçekte, şu ana kadar üzerinde araştırma yapılan tüm yaşayan şeyler öz olarak aynı genetik koda sahiptir (sadece bazı çok küçük varyantlar vardır) ve modern insanlar hiç şüphe yok ki dinozorların zamanında yaşamamışlardır. Ancak bu tür ya öyleyse? tarzından sorular, bilim için önemli; tıpkı diğer bilimsel teoriler gibi evrim teorisinin de karşı konulabilecek bir teori olduğunu gösteren sorulardır. Evrim ve Kutsal Kitap Kutsal Kitap ı otorite kabul etmek ile bilimsel bir metin olarak işlev gördüğüne inanmak arasında büyük fark vardır. Eğer yüzyıllar boyunca anlaşılması gerekiyorsa, teknik olmayan bir dilde yazılmış olması gerekir. Çoğunlukla biz, ikinci seçeneği kullanır ve güneş şu anda görüş açımdan çıktı; çünkü dünya güneşi göremeyeceğim bir şekilde döndü demek yerine, güneş batıyor deriz. Galileo, güneşin dünya etrafında değil, dünyanın güneş etrafında döndüğü kanaatinde olduğunu Kutsal Kitap bize gökyüzünün nasıl gittiğini değil, gökyüzüne [cennete] nasıl gidileceğini öğretir sözüyle ifade etmişti. Ancak Galileo, dünya öyle sağlam tutturulmuştur ki hareket ettirilemez (Mezmurlar 96:10; yine bk. Mezmurlar 19:5.6) anlayışında olan çağdaşları tarafından bir hayli eleştiri almıştı. Bu gibi örnekler, Kutsal Kitap ın metni ile yorumunu birbirinden ayırmanın önemli olduğunu bize hatırlatır. 19. yüzyılın sonlarında Princetonlu bir teolog olan ve Kutsal Kitap ın yanlışa düşmeyeceği düşüncesini savunan B.B. Warfield şöyle yazmıştı: Ne Kutsal Kitap ın bütününde, ne de yaratılış hikayesinin herhangi bir kısmında; ister Yaratılış ın birinci, ister ikinci veya diğer ilgili bölümlerinde olsun, evrime karşı olabilecek herhangi bir ifade kanımca yoktur. 12 Burada ilgilenilmesi gereken hayati bir konu, Yaratılış ın 1. Bölümünde geçen, Tanrı nın yaratmasının altı gün içinde gerçekleştiğini ifade eden kısmın yorumlanmasıdır. Henri Blocher in 13 detaylı bir şekilde açıkladığı gibi, Kutsal Kitap ın sunduğu bağlamda gün, meşru bir şekilde bir zaman dilimi (belki bir jeolojik dönem) olarak yorumlanabilir. Bunun yanında, bir vahiy dönemi 14, bir yeniden teşekkül zamanı (bir kaos döneminden sonra) ya da yedinci gün olan Cumartesi yi vurgulamak için edebî bir anlatım tarzı olarak da yorumlanabilir. Yaratmanın yirmi dört saat demek olan altı günden fazla bir zamanda gerçekleşmiş olabileceği bir kez kabul edildi mi, yaratılışın mahiyetindeki değişimin boyutu takdir edilebilir: Yokluktan varlığa, cansızdan canlıya, hayvandan insana vb. Şüphesiz tüm Kutsal Kitap değişime konu olabilir: Cennetten şehre, yabanıllıktan Vadedilmiş Toprak a, günahtan kurtuluşa, cesede bürünmeden kıyamete kadar. Kutsal Kitap ın Tanrı sı değişime hükmedendir; durağanlıkları koruyan değildir. Yanısıra, Kutsal Kitap çevirilerinde belli olmayan bir durum vardır ki, o da orijinal metnin yaratma (create) ya da kılma (make) için iki ayrı kelime kullandığıdır. Bunlardan birincisi bara, bir fail olarak Tanrı nın bağımsız eserine işaret ederken (ayrıca bu bağlamda, sadece maddenin, büyük hayvanların ve 12 Noll, M.A. & Livingstone, D.N. (eds.) B.B. Warfield Evolution, Science and Scripture, Grand Rapids, MI: Baker (2000), p Blocher, H. In the Beginning, Leicester: IVP (1984). Ayrıca bk. Lucas, E. Interpreting Genesis in the 21st Century, Faraday Paper No P.J. Wiseman Creation Revealed in Six Days, London: Marshall, Morgan & Scott (1948).4 insanın yaratılışı için kullanılır), ikincisi asah biçim verme anlamında daha kapsamlı bir kelimedir (ayrıca yaratılış hikayesindeki tüm diğer durumları ifade etmek için kullanılır). Kutsal Kitap ta bize söylenmeyen şey, Tanrı nın yaratmayı nasıl gerçekleştirdiğidir. Bu görülmedik bir şey değildir. Kutsal Kitap ta Tanrı nın kudretine yaraşır işleri nasıl yaptığını açıkça ifade ettiği yerler azdır; ama o, bunları tümüyle tasvir eden kısımlarla doludur. Öte yandan Kutsal Kitap, yaratmanın Tanrı nın eseri olduğu noktasında son derece nettir (Mezmurlar 24:2, 95:5, 148; Yuhanna 1:3; Koloseliler 1:16; İbraniler 1:2; Vahiy 4: 11). Aynı zamanda bize açıkça bunu imanımızla kavramamız gerektiği, bütün süreci mutlaka anlamamızın gerekli olmadığı söylenir (İbraniler 11:3). Bu sayfadaki kelimeler fiziksel birimler olarak kabul edilebilir; ancak bunlar aynı zamanda okuyuculara bir mesaj ileten semboldürler. Benzer şekilde, dünyayı hem Tanrı nın harika bir yaratımı hem de milyonlarca yıllık bir evrimin sonucu olarak algılayabiliriz En iyi yaklaşım, her olayın birden fazla sebebi olabileceğini kabul etmektir. Aristoteles dört sebep belirlemişti: özdeksel [maddî], biçimsel [sûrî], etkin [fâil] ve ereksel [gâî]. Bir şeyin nasıl olduğuna dair mekanizma ile neden olduğuna dair amacı çoğunlukla birbirinden ayırmaktayız. Bu sayfadaki kelimeler fiziksel birimler olarak kabul edilebilir; ancak bunlar aynı zamanda okuyuculara bir mesaj ileten semboldürler. 15 Benzer şekilde, dünyayı hem Tanrı nın harika bir yaratımı hem de milyonlarca yıllık bir evrimin sonucu olarak algılayabiliriz. Burada aynı şey hakkında konuşmaktayız; ama bu iki açıklama da birbiriyle hiçbir şekilde çelişmemektedir. Her iki açıklama da tamamlayıcı olarak tavsif edilebilir. 16 Bunlardan birinin tüm imkanları tükettiğini iddia etmek yanlış olur; Richard Dawkins gibi doktriner indirgemecilerin yaptıkları hata budur. Tanrı, yaratandır. Tanrı ya inananlar, O nun bu amaca yönelik evrim mekanizmasını kullanmış olduğunu düşünmekte serbesttirler. Bazen, doğal ayıklanma yoluyla evrimin bir tesadüf süreci olduğu ve Tanrı nın eseri olamayacağı itirazı dillendirilir. Buna verilecek iki cevap vardır: Birincisi, tesadüf ü ileri sürmek, genellikle cahilliği itiraf etmekten başka bir anlama gelmez. Daha da önemlisi, evrim tesadüf ile değil, adaptasyon ile işlemektedir. Mutasyonun (ki çeşitliliğin yegane temelidir) tüm sebeplerini bilmiyor olmamıza rağmen, çeşitliliğin üretilmesinde tesadüfün rolünü [mutasyon] çok fazla ciddiye almamalıyız. Gözlenen çoğu çeşitlilik (ayıklanmanın, dolayısıyla da adaptasyonun maddesidir) yeniden birleşmenin sonucudur; yeni mutasyonun değil. Hatta Simon Conway Morris, yeni bir çeşitlenmeye yönelik olasılıkların, evrimin neredeyse 15 Ayrıca bk. Poole, M. Reductionism: Help or Hindrance in Science and Religion?, Faraday Paper No MacKay, D.M. Behind the Eye, Oxford: Blackwell (1991). 4 yönlendirildiğini kabul edecek kadar kısıtlı olduğunu söylemiştir. 17 Bir diğer itiraz, evrimin israfçı ve zalim, eli yüzü kana bulanmış bir süreç olduğudur. Bu Darwin in kendisini de düşündüren bir problemdi. Amerikalı bir destekçisi ve arkadaşı olan, Harvard Botanik Bilimi Profesörü Asa Gray e şöyle yazmıştı: Merhametli ve kudretli bir Tanrı nın Ichneumonidae türünü [parazit yaban arıları] tırtıl bedenlerini canlı canlı yemeleri dürtüsüyle birlikte tasarlayıp yaratmış olacağına kendimi inandıramıyorum. Ne var ki şunu kabul etmeliyiz: Acı, değerli bir koruyucu mekanizmadır. Kutsal Kitap da acı çekmenin, olgunlaşmaya götüren bir yol olduğunu açıkça ifade eder (Süleyman ın Özdeyişleri 23:13; Romalılar 5:3; İbraniler 5:8). Hıristiyan için nihaî cevap şudur: Tanrı İsa nın çarmıhta ölümü (1. Petrus 3:18) ve hem doğayı, hem de insan dünyasını etkileyen kefaret inancı (Koloseliler 1:20) dolayısıyla acı çekme olgusuna bir çözüm yolu sağlamıştır. 18 Kutsal Kitap, yaratılışın ve yaratma yönteminin bizim işimiz değil, Tanrı nın işi olduğunu açıkça ifade eder (Eyüp 38,39). Bütün büyük dünya dinleri, kendilerine has inançları içinde bir ilahî yargılama gününün geleceğini söylemektedirler. Teilhard de Chardin gibi bazı teologların öne sürdüğü gibi, kaçınılmaz süreç anlayışı için ortada bir delil yoktur. 19 İnsanın Evrimi? Dindarlara göre insanoğlunun daha aşağı formlardan evrimleşme olasılığı, tüm evrim anlayışını reddetmedeki temel nedendir. Maymundan türeme fikrinin korkutucu ve acayip sürecini yansıtan ve çok kullanılan şemada, jibon, orangutan, şempanze, goril ve insan sıralaması yapılır. 20 Bu şemada insan ilerlemeci hiyerarşide dolaylı olarak en üst basamakta lanse edilir. Hâlbuki Darwin in kendisi insanın karakteristiği olan ahlakî özelliklerin evrime uğrayacağı konusunda şüpheci idi. Şöyle yazmıştı: Birçok vahşî kabilede görüldüğü gibi, yoldaşlarını aldatmamak için kendi hayatını adamaya hazır olan bir insan, geriye bu asil doğasını kalıtsal olarak aktarabileceği bir nesil çoğu kez bırakmaz ( ) Bu erdemlere sahip insan sayısı, doğal ayıklanma yoluyla artabilir. 21 Yarım yüzyıl sonra J.B.S. Haldane, Darwin in bu ifadelerini daha belirgin hale getirdi. Haldane şuna işaret etti: Eğer bireysel cömertliğin (kendini adama derecesinde bile) kalıtsal bir temeli varsa ve yakın akrabalara (hayatî) bir yardımı dokunmaktaysa, diğerkâm genler seçilebilir ve dolayısıyla aileler içinde yayılabilir. İşbirliğinin (ya da cömertliğin), bazı bireyler dezavantaj içinde olsa bile, bir grup bireye avantaj doğurduğu durumlar olabilir. W.D. 17 Conway Morris, S. Life s Solution. Inevitable Humans in a Lonely Universe, Cambridge: Cambridge University Press (2003). 18 Kuşkusuz yazar, Hıristiyan bir çevrede olması sebebiyle Hıristiyan öğretisinin çözüm yollarını tartışmaktadır. Dünya ve ötedünyadaki acı çekme (suffering) olgusu kelâmın (İslam teoloji disiplini) da ilgilendiği bir alan olmuştur. Bu konuda M. Heemskerk in İngilizce çalışmasının bir başvuru eseri olduğunu belirtmek gerekir: Heemskerk, M., Suffering in the Mutazilite Theology, Brill, [çevirenin notu]. 19 Teilhard de Chardin, P. The Phenomenon of Man, London: Collins (1959). 20 İlk olarak şu eserde yayımlanmıştır: Huxley, T.H. Evidence as to Man s Place in Nature, Londra: Williams & Norgate (1863). 21 Darwin, C. The Descent of Man, Londra: John Murray (1871), s.200. Türkçesi: İnsanın Türeyişi, (çev. Orhan Tuncay), İstanbul, 2002.5 Hamilton 22 bu argümana kapsayıcı uygunluk (inclusive fitness) (ya da akraba ayıklanması [kin selection]) ismini vermiştir. Bu durum da, sosyobiyoloji 23 bünyesinde bir mekanizma olarak genel biyolojiye uyarlanmıştır. Günümüzde buna evrimsel psikoloji denmektedir. Fakat bu düşünceler Hıristiyanlıktaki insan kavramı açısından önemli değildir. Çünkü insanlarla diğer hayvanlar arasındaki ayrım şudur: Biz (sadece biz) Tanrı nın suretine sahibiz ve O na benzemekteyiz (Yaratılış 1:26, 27) 24 ve bu, genetik veya anatomik bir özellik değildir. İnsanın Tanrı suretinde yaratıldığı düşüncesi dünyayı korumak üzere devredilen yükümlülükler bağlamında gündeme gelir; ki bunlar, yükümlülüğü ve güvenirliliği içerir. Biyolojik tür Homo sapiens in primitif bir simian soydan geldiğini ve yaşayan maymunlarla bağlantılı olduğunu (çünkü fosil ve genetik deliller çok sağlamdır) 25 kabul etmenin en kolay yolu (tabi ki bu, tek yol değildir), tarihin bir anında Tanrı tarafından biyolojik olarak değişmemiş, ancak manevî olarak seçkin olan Homo divinus a çevrildiğini söylemektir. 26 Yaratış/1. Bölüm insanların yaratılışını bir bara olayı, yani Tanrı nın özel bir fiili olarak görürken, Yaratılış/2:7 bunu zaten var olan bir şeye ilahî bir nefesin gelmesi olarak tanımlar. Bu olayın, anatomik olarak modern insanı temsil eden H. sapiens in ortaya çıktığı anda (yaklaşık olarak yıl önce) gerçekleştiğinde ısrar etmenin bir anlamı yoktur. Yaratılış ta Âdem bir çiftçi olarak resmedilir; bu da onun Neolitik zamanda, yani yaklaşık yıl önce yaşamış olduğu anlamına gelir. Âdem ve Havva tüm insanlığın manevî atalarıdır. Onlardan sonra insanoğlu Tanrı yı kişisel olarak bilme imkanına sahip olmuştur. Bu senaryoya göre, Derek Kidner in Yaratılış üzerine Tyndale Commentary sini takip edersek, Homo divinus un yaratılışından sonra Tanrı, onları aynı varlık düzlemine çekmek için, Âdem in soydaşlarına kendi suretini bahşetmiş olabilir. Bu durumda Âdem in insanlığın federal başı oluşu, kendi çağdaşlarını ve ondan sonra gelen nesilleri kapsamak üzere uzamış olur ve isyanı da aynı şekilde kendinden sonrakilere aktarılmış olur. 27 Gerçekten de Yaratılış ın 3. Bölümü Âdem ile Havva nın Tanrı ya isyan ettiği ve huzurundan kovulduğunu anlatır. 22 Hamilton, W.D. The genetical evolution of social behaviour, Journal of Theoretical Biology (1964) 7, Wilson, E.O. Sociobiology, Cambridge, MA: Harvard University Press (1975). 24 Kutsal Kitap ta geçen bu anlayışın benzerine İslam inancı içerisinde de rastlanmaktadır. Hz. Muhammed in sözlerini içeren güvenilir hadis kaynaklarında, Allah ın insanı kendi suretinde yarattığına dair ifadeler mevcuttur: [insanın] yüzüne vurmayın, çünkü Allah insanı kendi suretinde yaratmıştır (Buhari). Bu hadis hakkında şu makaleye bakılabilir. Kahraman, Hüseyin, Suret Hadisi Üzerine Bağlam Esaslı Bir Tahlil Denemesi, Hadis Tetkikleri Dergisi 1/1 (2003), [çevirenin notu] 25 Boyd, R. & Silk, J.B. How Humans Evolved, New York: W.W.Norton (4th baskı. 2006). 26 Berry, R.J. From Eden to Eschatology, Science and Christian Belief (2007), 19/1, Baskıda. 27 D. Kidner, Genesis An Introduction and Commentary, London: The Tyndale Press (1967), s. 29. [Bu cümleler Hıristiyanlığın aslî günah ilkesini, yani tüm insanlığın Âdem in günahına ortak olduğu anlayışını temellendirmek için kurgulanmaktadır. Aslî günahı kabul etmeyen İslamiyet gibi diğer dinlerin böyle bir açıklamaya ihtiyaç duymayacağı izahtan vârestedir. Çevirenin Notu] 5 Tanrı, Âdem ve Havva yı isyanın gerçekleştiği gün de bu fiillerinin kendilerini ölüme götüreceği konusunda uyarmıştır (Yaratılış 2:17 İbranice metin onu bitirdiğiniz günde demektedir). Fakat onlar fiziksel olarak ölmemişlerdir; aksine Tanrı ile aralarındaki yakın ilişkiyi kaybetmekle ve Cennetten kovulmakla manevî olarak ölmüşlerdir. Cennetten kovulma Tanrı dan uzaklaşma olgusunu güçlü biçimde simgeler. Bu yabancılaşma, ikisinin de eylemlerini ve ilişkilerini etkilemiştir. Havari Pavlus, Âdem tarafından işlenen günahın sonuçta tüm insanlığa geçmesini, herkesin pişmanlık ve inanç yoluyla İsa aracılığıyla elde edeceği yeni hayata kıyaslar (Romalılar 5:12-21; 1. Korintliler 15:20-28). Âdem e ulaşan ölümü fiziksel olmaktan ziyade manevî bir ölüm olarak algılamamız, bu metinleri daha anlamlı hale getirmektedir. [Hıristiyanlığa göre] İsa ya inanmak fiziksel değil, manevî bir yeniden-doğuşa kapı aralar. İsa nın kendisi de bu noktayı Nicodemus a açıklamıştır (Yuhanna 3:3-6). Öyleyse, insanların fiziksel evrimi ve yaratıcıya olan manevî bağlılıklarının aynı olmadığını kabul edersek, insanın kökeni hakkında bilim ve Kutsal Kitap ın söyledikleri arasında herhangi bir çatışma söz konusu olmaz. 28 Çatışma mı? Hangi Çatışma? Tektanrıcı dinlerin tamamı ilahî bir Yaratıcı yı tanır. Ancak yaygın anlamıyla yaratılışçılık, aslında evrim karşıtlığı demektir. Evrimin imkanını reddedenlerin neredeyse tamamı bunu, dinî temellere dayanarak yaparlar. Kendi kutsal metinlerini (Kutsal Kitap, Kuran ya da diğerleri) yorumlama uğruna inançlarını meşrulaştırırlar. Mesela Adventistler, George McCready Price ın öğretisini baz alarak en ateşli evrim karşıtlığı yapan bir gruptur. Price, modern yaratılışçılığın 1920 lerdeki kurucusu kabul edilebilir. 29 Bu tür muhalefetler belirli bazı yorumlara dayanır; yoksa dinî inancın bir parçası değildirler. 30 Evrim karşıtları iddialarını, bilimsel birikim ya da analizlerde 31 kusurlar olduğunu söyleyerek savunmaktadırlar. Bu iddialara çoğu kez hayalî tahminler eşlik etmektedir. Örneğin bunlara göre Nuh tufanı, kabul edilen jeolojik stratigrafiyi imkansız kılmaktadır 32 ; ya da bazı özelliklerin evrim geçirmiş olması mümkün değildir; çünkü indirgenemez bir şekilde kompleks tirler. 33 Bu eleştirilere 50 yıl önce R.A. Fisher tarafından ana hatlarıyla cevap verilmiştir. 34 Başka bir strateji, standart bilimsel yöntemi felsefî natüralizm le içli dışlı olarak görmek ve böylece bir yaratıcının var olması 28 Burada anahatlarıyla verilen Hıristiyan anlayışa referansla, Kuran daki Âdem ve Havva öyküsünü evrim teorisine uyacak şekilde yorumlamayı deneyen bazı Müslüman bilginler için bk. Kaya, Veysel, Can The Quran Support Darwin? An Evolutionist Approach by Two Turkish Scholars After the Foundation of the Turkish Republic, The Muslim World 102 (2012/2), [çevirenin notu]. 29 Numbers, R.L. The Creationists, New York: Knopf (1992). 30 Ruse, M. Can a Darwinian Be a Christian?, Cambridge: Cambridge University Press (2001). 31 Morris, H.M. Scientific Creationism, San Diego, CA: Creation-Life (1974). 32 Whitcomb, J.C. & Morris, H.M. The Genesis Flood, Grand Rapids, MI: Baker (1961). 33 Behe, M. Darwin s Black Box, New York: Free Press (1996). Türkçesi: Darwin in Kara Kutusu, (çev. Gürkan Bayır), İstanbul, Fisher, R.A. Retrospect of the criticisms of the theory of natural selection, Huxley, J.S., Hardy, A.C. & Ford, E.B. (eds.) Evolution as a Process içinde, Londra: Allen & Unwin (1954), ss6 olasılığını saf dışı bırakmaktır. 35 Bu suçlamaya çeşitli cevaplar verilmiştir. 36 Öbür yandan evrimciler kendilerini eleştirenlere öfke kusmakta, bunu yaparken genelde dogmatik bir indirgemeci bakışa sahip olmaktalar. 37 Elbette ki tartışmada taraflar, var olmaları için birbirlerine ihtiyaç duyarlar. İddialara göre, Dawkins in evrimi ateist imalarla sunmaya çalışması aslında yaratılışçılığın popülaritesini artırmıştır. Yaratılış ve evrim hakkında negatif argümanlara bulaşmak kolaydır. 38 Evrime neden olan mekanizma(lar) hakkında makul bilimsel tartışmalar ve belirsizlikler mevcuttur. Ancak evrimin var olduğu ve milyonlarca yıl süresince gerçekleşmekte olduğu gerçeğine dair ortada önemli bir şüphe yoktur. Doğayı incelemek bizi ihtişam ve hayranlık duygularıyla doldurmalıdır (Mezmurlar 8); ama bu bizi bir yaratıcıya götüremez. Tanrı yı ve eserini ancak inançla bilebiliriz. İnanç ve aklı bir araya getirdiğimizde, yaratıcımızı ve kurtarıcımızı yüceltmede tüm yaratıklara eşlik edebilir, insanlığın gerçek sonu olan bütünlüğe erebiliriz. Evrim ile yaratılış arasında bir seçim yapmak zorunda değiliz; kutsal kitabımıza dayalı inancımız, bizi her ikisini de kabul etmeye götürmektedir. 35 Johnson, P.E. Darwin on Trial, Downer s Grove, IL: IVP (1991). 36 Örneğin Shanks, N. God, the Devil and Darwin, New York: Oxford University Press (2004). 37 McGrath, A. Dawkins God, Oxford: Blackwell (2005). 38 Miller, K.R. Finding Darwin s God, New York: HarperCollins (1999). Faraday Makaleleri Faraday Makaleleri, Faraday Institute for Science and Religion (St Edmund s College, Cambridge, CB3 0BN, UK) isimli, eğitim ve araştırmaya yönelik bir vakıf tarafından yayımlanmaktadır (www.faraday-institute.org). Bu makale Türkçeye Veysel Kaya tarafından çevrilmiştir. Makalede açıklanan fikirler yazarlara aittir ve her zaman Enstitü nün fikirlerini temsil etmiyor olabilirler. Faraday Makaleleri bilim ve din arasındaki etkileşimle ilgili birçok konuyu ele alır. Faraday Makaleleri nin tam listesine adresinden ulaşılabilir, ücretsiz kopyalar pdf formatında indirilebilir. Yayım Tarihi: Nisan, Türkçe ye Çeviren: Dr. Veysel Kaya The Faraday Institute for Science and Religion. 6 Daha göster
MODERN BİLİM: TANRI VAR Evren in ve Yaşamın Oluşumundaki Hassas Ayarlar Üzerine Bir İnceleme EMRE DORMAN İstanbul Yayınevi 2011 www.istanbulyayinevi.net İstanbul Yayınevi Eser Adı: Modern Bilim: Tanrı Detaylı Dâhi ve Dindar: Isaac Newton
Dâhi ve Dindar: Isaac Newton Din ve Bilim İlişkisinde Konuşma Sırası Newton da İstanbul Yayınevi 2011 www.istanbulyayinevi.net İstanbul Yayınevi Eser Adı: Dâhi ve Dindar: Isaac Newton Yazar: Enis Doko Detaylı Modern fiziğin kurucusu Max Planck ise şöyle demiştir:
Evrenin bilim yoluyla keşfedilen özelliklerinin Allah'ın varlığına işaret ettiklerini gösterir. Bilim yoluyla vardığımız sonuç, evrenin bir Yaratıcısı olduğu ve bu Yaratıcı'nın çok üstün bir güç, akıl Detaylı SÜREÇ DİN FELSEFESİNDE DİN-BİLİM İLİŞKİSİ (YÜKSEK LİSANS TEZİ)
T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANABİLİM DALI SÜREÇ DİN FELSEFESİNDE DİN-BİLİM İLİŞKİSİ (YÜKSEK LİSANS TEZİ) Kevser ÇELİK 0330206082 TEZ DANIŞMANI: Detaylı FARKLI DİNLERİN GERÇEKLİK İDDİALARI AÇISINDAN İBADET ANLAYIŞLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
i ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FELSEFE ve DİN BİLİMLERİ ANA BİLİM DALI Sait KAR FARKLI DİNLERİN GERÇEKLİK İDDİALARI AÇISINDAN İBADET ANLAYIŞLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Detaylı ISTANBUL TICARET ODASI
ISTANBUL TICARET ODASI İŞLETMELERDE iş ETÌGÌ EDİTÖRLER PROF. DR. SABRİ ORMAN DOÇ. DR. ZEKİ PARLAK YAYIN NO: 2009-23 İstanbul, 2009 Copyright İTO Tüm hakları saklıdır. Bu yayının hiç bir bölümü, yazarın Detaylı Biz kimiz? Harekete geç ama Nasıl?
Varoluşumuzun temelinde gizlenen tek bir soru vardır. 200.000 yıl boyunca ya da yeryüzünde bulunduğumuz bin yıllar içinde sayısız birey tarafından sayısız kez sorulan soru en basit haliyle şudur: Biz kimiz? Detaylı T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ (FELSEFE TARİHİ) ANA BİLİM DALI ARİSTOTELES TE FİZİK METAFİZİK İLİŞKİSİ
1 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ (FELSEFE TARİHİ) ANA BİLİM DALI ARİSTOTELES TE FİZİK METAFİZİK İLİŞKİSİ Yüksek Lisans Tezi Hazırlayan Ekrem Sefa GÜL Danışman Detaylı İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...I İÇİNDEKİLER...II KISALTMALAR...IV 1. GİRİŞ... 1 1.1. Problem... 1 1.2. Amaç ve Kapsam... 2 1.3. Sınırlılıklar... 3 1.4.
ÖNSÖZ ÖNSÖZ Türklerin İslam dinine geçme hadisesi araştırmacıların özellikle tarihçilerin her zaman dikkatini çekmiştir. Bir kişinin bile dini inancını ve bir düşüncesini değiştirmesinin çok zor olduğu Detaylı Evrim, Bilim ve Eğitim Üzerine
Ege Eğitim Dergisi 2006 (7) 1: 1 21 Evrim, Bilim ve Eğitim Üzerine Hakan ÇETİNKAYA * Öz Sunulan derleme ile, özellikle, son 20-30 yıldır dünyanın birçok ülkesinde güç kazanan tutucu akımların genelde bilim Detaylı YERYÜZÜNDEKİ EN BÜYÜK GÖSTERİ Evrimin Kanıtları
Richard DAWKINS YERYÜZÜNDEKİ EN BÜYÜK GÖSTERİ Evrimin Kanıtları THE GREATEST SHOW ON EARTH The Evidence For Evolution Çevirenler İstem Fer Kahraman İpekdal B. Duygu Özpolat Uygar Polat ISBN 978-9944 - Detaylı AHLAK FELSEFE VE ALLAH CANER TASLAMAN
AHLAK FELSEFE VE ALLAH CANER TASLAMAN İstanbul Yayınevi Eser Adı: Allah, Felsefe ve Allah Yazar: Caner Taslaman Kapak Tasarım: Yunus Karaaslan Sayfa Düzeni: Adem Şenel ISBN: 978-605-64417-??-??? Baskı Detaylı Aydın Türk Ateizmi Anlamak
Aydın Türk Ateizmi Anlamak Haziran 2012 - Birinci Baskı ISBN No: 978-0-9879366-7-7 Dizgi: Propaganda Yayınları Kapak: İç Mihrak Propaganda Tasarım Editör: Can Başkent Propaganda Yayınları propagandayayinlari.net Detaylı EVRİM DÜŞÜNCESİNİN GELİŞİMİ
DARWİN VE SOSYAL BİLİMLER M. Asım Karaömerlioğlu 1859 İki başyapıtın yayımlandığı bir yıl. Karl Marx ın Ekonomi Politiğin Eleştrisine Katkı sıve Charles Darwin in Türlerin Kökeni. Marx ın yakın arkadaşı Detaylı Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)
Psikolojiye Giriş Ders 10 Evrim, Duygular ve Mantık: Evrim ve Akılcılık Profesör Paul Bloom: Bu derse, modern psikolojinin temel fikirlerinden birisini ele alarak başladık. Bu, Francis Crick in Şaşırtan Detaylı 2012, 2011, 2010, 2009, 2008, 2005, 2003, Adres Yayınları
Arslan, Ahmet Felsefeye Giriş 1. Felsefe 2. Giriş ISBN 13: 978-975-250-011-0 Adres Yayınları / 11 16. Baskı: Eylül 2012; 15. Baskı: Eylül 2011; 7-14. Baskılar: 2003-2010; 1-6. Baskılar: 1994-2002 (Vadi Detaylı Kilisede Elçisel ve Peygamberliksel Temeller
Kilisede Elçisel ve Peygamberliksel Temeller David Devenish Telif Hakkı/Copyright David Devenish, 2014 E-Kitap Hristiyan Kitaplar tarafından yapıldı. Daha fazla ücretsiz kitap indirmek için sitemize ziyaret Detaylı SANAT ALANI OLARAK MİZAH: SANAT, MİZAH, KARİKATÜR İLİŞKİSİ VE TÜRKİYE DEN ÜÇ ÖRNEK
T.C. İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ SANAT ALANI OLARAK MİZAH: SANAT, MİZAH, KARİKATÜR İLİŞKİSİ VE TÜRKİYE DEN ÜÇ ÖRNEK CANAN GÜNERİ Danışman: Doç Dr. Metin COŞAR İnönü Üniversitesi Lisansüstü Detaylı UNITE 1=ANTROPOLOJININ ALANI VE TERIHI GELISIMI ANTROPOLOJİNİN ALANI VE TARİHSEL GELİŞİMİ
UNITE 1=ANTROPOLOJININ ALANI VE TERIHI GELISIMI ANTROPOLOJİNİN ALANI VE TARİHSEL GELİŞİMİ Antropoloji bilimi, her zaman daha geçerli ve güvenilir cevaplara ulaşmayı hedeflemiş kişilerin çalışmaları sayesinde, Detaylı "Hristiyan Batı" Efsanesi
"Hristiyan Batı" Efsanesi Dr. P. Pikkert Telif Hakkı/Copyright Dr. P. Pikkert, 2009 Originally Published by GDK E-Kitap Hristiyan Kitaplar tarafından yapıldı. Daha fazla ücretsiz kitap indirmek için sitemize Detaylı Çoklu Evrenler Kuantum Fiziğinin Evrenleri John Gribbin / çev: Emin Karabal
Çoklu Evrenler Kuantum Fiziğinin Evrenleri John Gribbin / çev: Emin Karabal Evrenimiz birçok evrenden sadece biri midir? Modern fiziğin en büyüleyici gizemleri bize bunu gösteriyor gibi. Diğer evrenlerin Detaylı ORTAÖĞRETİM KURUMLARINDA GÖREV YAPAN TARİH ÖĞRETMENLERİNİN TARİH ÖĞRETİMİNE İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ (ISPARTA İLİ ÖRNEĞİ)
10.7816/ulakbilge- 01-02- 01 ORTAÖĞRETİM KURUMLARINDA GÖREV YAPAN TARİH ÖĞRETMENLERİNİN TARİH ÖĞRETİMİNE İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ (ISPARTA İLİ ÖRNEĞİ) Şengül BÜYÜKBOYACI Süleyman Demirel Üniversitesi Eğitim Fakültesi Detaylı MUCİZE YALANLARI. Hazırlayanlar: Mucize Yalanları Sitesi Çalışma Grubu (TuranDursun.com) PDF olarak düzenleyen: Arap Şükrü (TuranDursun.
MUCİZE YALANLARI Hazırlayanlar: Mucize Yalanları Sitesi Çalışma Grubu (TuranDursun.com) PDF olarak düzenleyen: Arap Şükrü (TuranDursun.com) Sayfa - Konular [Sayfa 3] - Başlarken - Kuran Mucizeleri İddialarındaki Detaylı ADAM SMITH İN DİLLERİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELERİNİN AHLAK VE İKTİSAT ÜZERİNE GÖRÜŞLERİYLE BAĞLANTISI
ADAM SMITH İN DİLLERİN OLUŞUMU VE GELİŞİMİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELERİNİN AHLAK VE İKTİSAT ÜZERİNE GÖRÜŞLERİYLE BAĞLANTISI Gökhan MURTEZA * ÖZET Bu makalenin amacı, yaygın olarak klasik iktisadın kurucusu olarak Detaylı TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları 19. Gen Bencildir / The Selfish Gene Richard Dawkins. Çeviri: Asuman Ü. Müftüoğlu Redaksiyon: Feryal Halatçı
TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları 19 Gen Bencildir / The Selfish Gene Richard Dawkins Çeviri: Asuman Ü. Müftüoğlu Redaksiyon: Feryal Halatçı Oxford University Press, 1976 Richard Dawkins, 1989 Türkiye Bilimsel Detaylı KİTAB-I MÜBHEM v0.2 12.08.2015 1
KİTAB-I MÜBHEM v0.2 12.08.2015 1 İçindekiler BAŞLARKEN...4 DİNLERİN ABC si...5 MORONİ ve ALTIN TABLETLER...7 TAHRAN DAN AKKA YA...8 14. ASRIN MÜCEDDİDİ...8 BİLİM - KURGU...9 DİNLERİN GÖSTERDİĞİ...10 TARİHİ Detaylı Tarihi ve Sosyal Bir Realite Olarak Amerika Birleşik Devletleri nde Gelişen Protestan Fundamentalizmi
M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 42 (2012/1), 121-140 Tarihi ve Sosyal Bir Realite Olarak Amerika Birleşik Devletleri nde Gelişen Protestan Fundamentalizmi H. Şule ALBAYRAK * Öz Bu makalede genel olarak Detaylı Friedrich Von Hayek: Kölelikten Özgürlüğe *
KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi 12 (18): 109-114, 2010 ISSN: 1309-9132, www.kmu.edu.tr 2. Röportaj: Friedrich Von Hayek: Kölelikten Özgürlüğe * Röportajı Yapan: Lucia Santa Cruz Çeviren: Can Detaylı E.F.Schumacher AKLIK ARIŞIKL AR İÇİN KILAVUZ
E.F.Schumacher AKLIK ARIŞIKL AR İÇİN KILAVUZ İ Z Y A Y I N C I L I K AKLI KARIŞIKLAR İÇİN KILAVUZ E. F. SCHUMACHER: Almanya'da doğdu. 1930'da Ox/ord New College'de ekonomi tahsiline başladı. Yirmi iki Detaylı 2016 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim