Uzmanlara göre bu konkordatoların temel iki nedeni vardı; hammadde alımlarmm dövizle yapılması ve kiraların döviz cinsinden ödenmesi. Özellikle AVM’lerde kira sözleşmelerinin döviz cinsinden yapılması, pazarı rakiplerine kaptırmamak için yeni açılan AVM’lerde boy göstermek isteyen markaların kira maliyetlerini ciddi oranda artırdı. Dövizde yaşanan yükseliş sonrası perakende sektöründe kira/ciro oranı yüzde 35’lere çıktı. Yani satışların neredeyse üçte birinden fazlası dükkan kiralarına gitti. Diğer bir hesapla bir AVM’de 10 bin dolar olan bir dükkan kirasının TL karşılığı maliyeti sekiz yıl önce 14 bin TL iken, Ağustos ayındaki kur atağıyla 70 bin TL’ye kadar yükseldi.
İLK ADIM EYLÜL’DE ATILDI
Türk Lirası’nın korunması ve kira sözleşmeleri yüzünden zora giren şirketleri rahatlatmak için Hükümet, Eylül ayında ilk somut adımını attı ve döviz cinsinden yapılan menkul, gayrimenkul alım satım ve kiralama sözleşmelerini 30 gün içinde Türk Lirası’na dönüştürülmesini zorunlu kıldı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan imzasıyla yayınlanan “Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Kararda Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ” 13 Eylül’de Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Karara göre bundan sonraki tüm kira sözleşmeleri TL cinsinden yapılacak. Eski anlaşmalar ise karşılıklı mutabakata varılamadıysa 2 Ocak 2018’deki döviz kurları (Dolar 3.77, Euro 4.55) baz alınarak TL’ye dönüştürülecek, aradaki fark da Ekim ayına kadarki 10 aylık TÜFE oranlarına göre hesaplanacak.
Kira sözleşmelerinin TL’ye dönüştürülmesinden cn çok perakendeciler memnun oldu.
Ayakkabı Dünyası Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Fatih Akbacakoğlu, “Kiralar üzerindeki kur baskısı sadece Ağustos ayının değil son 15 yılın konusu. Perakendeciler kazancının yüzde 10-15’ini kiraya veriyor. Bunun üzerine bir de kur baskısı eklenince altından kalkılamaz oluyordu” diyor.
Aynı zamanda Birleşmiş Markalar Derneği (BMD) Yönetim Kurulu Üyesi olduğunu da hatırlatan Akbacakoğlu, perakendecilerin mevcut düzenlemeden hayli memnun olduğunu vurguluyor. Kur artışlarının öngörülemez olduğunu, enflasyon hesabının ise tahmin edilebilir olduğunu söyleyen Akbacakoğlu, “Enflasyon şimdilik yüksek seyrediyor ama zaman içinde dengelenecektir” yorumunu yapıyor.
Kira sözleşmelerinde TL’nin mecburi kılınması özellikle perakendeciler tarafından olumlu karşılanırken, gelişmelere temkinli yaklaşanlar da var. Uluslararası Gayrimenkul Danışmanlık Şirketi Cushman&Wakefield’m Yönetici Ortağı Tuğra Gönden, kira zamlarının enflasyon üzerinden hesaplanmasının uzun vadede kiracının aleyhine olacağını düşünüyor. Gönden, “Geçmişte de gördüğümüz üzere TL bazlı kiralamalar, enflasyon artışları nedeniyle uzun vadede kiracı lehine olmamıştır. Uzun vadede enflasyon artışı hep kur artışının üzerinde kalmıştır. Kısa vadede ani kur artışlarının etkisini azaltmış olsa da orta ve uzun vadede kiracılar için daha yüksek maliyete yol açmasını bekliyorum” diyor.
Birleşmiş Markalar Derneği (BMD) Başkanı Sinan Öncel ise, bu düzenlemeyle kiracıların elinin kuvvetlendiği görüşünde. Öncel’e göre, kira artışlarının enflasyon üzerinden hesaplanmasıyla kiracılar maliyet hesabını daha rahat yapacak. Kira artışı maliyetlerine uymuyorsa dükkanı boşaltacak, hesaplarına uygun bir yere geçecek. Kiracıyı kaybetmek istemeyen mal sahibi de anlaşma yoluna gidip indirim yapmak zorunda kalacak. Perakendecilerin zarar etmesinin AVM’lerin, AVM’lerin zarar etmesinin de perakendecilerin işine gelmediğini vurgulayan Öncel, “Karşılıklı anlaşmalara varılacak. Çünkü bir dükkanın kapanması o AVM’deki diğer markaları da etkiler. AVM’nin kira gelirinden olması hizmet kalitesini kötüleştirir. Tuvaletler temiz-lenmemeye, iyi hizmet sunulmamaya başlar. Bu da müşteriyi o AVM’den uzaklaştırır ve perakendecilerin zarar etmesine neden olur. Yeni düzenleme sayesinde mal sahibi için de, kiracı için de öngörülebilir ve karşılıklı mutabakatlarm daha net yapılacağı bir dönem başlamış oldu” diye konuşuyor.
Kiraların TL’ye dönüşmesine en büyük itiraz AVM işletmecilerinden geldi. AVM’lerin yüzde 60-70’inin dövizle kira aldığını söyleyen Alışveriş Merkezi Yatırımcıları Derneği (AYD) Başkanı Hulusi Belgü, “Yayınlanan tebliğ ile Türk Lirası’na geçişte baz alınan 2 Ocak 2018 kuru, her ne kadar aylık enflasyonu da ekleyebilmemize olanak sağlasa da ilgili tarihteki kurun güncel kurdan çok uzak olması alışveriş merkezi yatırımcılarını zora sokacaktır” diye konuşuyor. Özellikle döviz borcu olan AVM yatırımcısı için zor bir sürecin başladığını vurgulayan Bengü, “Bu noktada yatırımcımız da bankalara olan döviz borçlarının ödenmesi hususunda devletimiz ve bankalarımızın desteğine ihtiyaç duyacak. Zaman içinde devletimiz, perakendecilerimiz ve bankalarımızla hep birlikte ortak noktada buluşarak en doğru çözümleri geliştirebileceğimize inanıyoruz” diyor.
Kira sözleşmelerinin TL cinsinden yapılmasını öngören Cumhurbaşkanlığı tebliğinin uygulama süresi iki yıl. Peki, iki yıl sonunda ne olacak? Kur ataklarıyla anlık değişen kiralama dönemi geri mi gelecek? Uzmanlar bu durumun çok mümkün olmayacağını belirtiyorlar. Üzerinde en çok durulan senaryo ise 2012’de değişen Borçlar Kanunu’nda döviz kiralarıyla ilgili ertelenen hükümlerin 2020’de yürürlüğe gireceği yönünde.
Döviz kurlarındaki artış yerli perakendecileri zora soktu fakat uluslararası yatırımcılar kiraların döviz bazında gerilemesini yatırım fırsatına çevirdi. Cushman&Wakefield’ın “Türkiye Pazar Analizleri 2018 Üçüncü Çeyrek Raporu”na göre, Me-diamarkt büyüme planında herhangi bir değişiklik yapmadı. H&M ilk global konsept mağazasını Palladium AVM’dc açtı. Ilermes ve Alain Ducasse’nin Taksim 360 projesinde yer alacağı bildirildi. CarrefourSA yeni restoran konseptini İstanbul, İzmir ve Adana’daki hipermarketlerinde hayata geçirdi. Hızlı moda perakendecisi Miniso da Anadolu şehirlerinde büyümeyi planlıyor. Öte yandan akıllı telefon sektörünün yükselen markalarından Xiaomi, Vadistanbul’daki ilk mağazası ile Türkiye pazarına giriş yaptı.
Kira sözleşmelerinin TL cinsinden yapılacak olması yabancı yatırımcılar için fırsatları daha da artıracağa benziyor. Gönden, “Döviz kurlarındaki artış ve kira düşüşlerinin dışında fiyatların da esnediğini görüyoruz. Özellikle yabancı gayrimenkul yatırımcıları için önemli fırsatlar doğmaya başladı. Yakın geçmişte birçok yeni orta ve büyük ölçekli yabancı gayrimenkul yatırımcısı Türkiye ile yakından ilgilenmeye başladı. Uluslararası perakendeciler tarafında ise yeni peıakendeleşen veya bölgesel büyümeye geçen Uzakdoğulu markalar ön plana çıkıyor” diye konuşuyor.
ARAÇTA İKİNCİ ELE RAĞBET ARTTI
Eylül ayında yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı tebliği sadece ofis, mağaza ve dükkan değil, araç kiralama sözleşmelerinin de TL’ye dönmesini öngörüyor.
Sektörde 360 bin kiralık araç olduğunu ve düzenleme öncesi kiralamaların yüzde 78’inin döviz üzerinden yapıldığım vurgulayan Europcar Yönetim Kurulu Üyesi Fırat Fidan, “Araçlar için kullanılan kredi tutarı 3.5 milyar euro civarında. Bankaların euro ile fonladığı kredileri .TL’ye çevirmesi mümkün değil. Kiralama şirketleri olarak bizim sözleşmeleri TL’ye çevirmemiz de oldukça zor oldu” diye konuşuyor.
Tebliğ yayınlandıktan sonra, TL şartı düzenlemesi ve diğer hususlarda görüşmek üzere TOKKDER, OSD, ODD, OY-DER, OİB ve TAYSAD gibi otomotiv sektörünün tüm paydaşları ortak bir öneri paketi hazırlayarak ilgili bakanlıkların kapısını çaldı. Bu görüşmeler sonucu sektörü rahatlatacak revizyonlarla ÖTV ve KDV indirimleri müjdesi geldi. Fonlaması euro cinsinden yapılan sözleşmeler euro olarak kaldı. Yeni kiralamalar ise TL cinsinden yapılacak.
Fidan, sektörün TL’ye geçmesiyle döviz cinsinden kiralanan araç oranının ilk etapta yüzde 70’lere, üç yıl sonunda da yüzde lO’lara gerilemesini öngörüyor. Dövizdeki yükselişin etkisiyle kiralama fiyatları değişince, alışkanlıkların da değişmeye başladığım vurgulayan Fidan şöyle konuşuyor:
“Kiralamalar TL’ye dönünce kimse enflasyonu ve banka faiz oranlarını öngöremez oldu. O yüzden şirketler uzun dönemli araç kiralama alışkanlıklarından vazgeçip kısa döneme yöneldiler. Üçer, altışar aylık kiralamalar daha cazip olmaya başladı. Ayrıca önceden herkes sıfır araç kiralamak isterdi. Kur etkisiyle sıfır araç fiyatları neredeyse iki katına çıkınca, şimdi ikinci ele rağbet arttı.”
Zelîha Alagöz Temîz