Mekanik Tesisat Sistemlerinde Test; flletmeye Alma, flletme ve Bak m
Download "Mekanik Tesisat Sistemlerinde Test; flletmeye Alma, flletme ve Bak m"
1 Mekanik Tesisat Sistemlerinde Test; flletmeye Alma, flletme ve Bak m Servet Seden Çak ro lu Özteker; Mak. Müh. TTMD Üyesi ÖZET Dergimizin bu say s nda genel olarak mekanik tesisat sistemlerinin devreye al nmas s ras nda yap lan testler, sistemin iflletmeye al nmas aflamas nda karfl lafl - lan sorunlar, tesisin iflletilmesi aflamas nda yap lmas gereken ifllemleri ve bak m konusu ana hatlar yla ele al nm flt r. Konu bafll k-lar ; Reyon dolaplar n n ve so uk oda depolar n periyodik bak mlar, Binalarda mekanik tesisat sistemlerinin iflletmeye al nmalar n n ifl kabulleri ve ifl teslimleri yönünden de erlendirilmesi, Binalar n enerji performanslar n n bina iflletme teknolojileri ile hesaplanmas ve artt r lmas fleklindedir. Genifl kapsaml bir konu olmas nedeniyle, yap lmas gerekenler ve uygulamada yap - lanlar özet olarak sunulmufltur. Testing, Operating and Maintenance Procedures of Mechanical Systems ABSTRACT The tests carried out before the mechanical systems are put into use, problems confronted during operation, operating procedures and the maintenance of the system will be mentioned in this issue. Topics are determined as; Evaluation and Acceptance Procedures of Operating Mechanical Systems for Buildings, Periodic Maintenance of Refrigerators and Cold Rooms, Technical management methods for multi-storey buildings, Test Setup and Balancing Guide. Since this has been a very comprehensive topic, necessary operating procedures and applications carried out in practice are summarized in the article. 1. Girifl Mekanik tesisat sistemlerinin iflletmeye alma ve kabul ifllemleri s ras nda, yaflayan bir sistem oluflturulmaya çal fl lmaktad r. Bina, enerji, temiz su, pis su, hava, s cakl k ve nem gibi koflullar yönünden çevre ile bir al flverifl içinde bulunmaktad r. Bunlardan herhangi birinin kesintiye u ramas veya durumunun de iflmesi sistemin çökmesine kadar varabilecek ciddi aksakl klara neden olabilmektedir. Tesisat, bir iflin yap lmas na yard m eden araçlar n, gereken yerlere uygun bir flekilde döflenmesi ve ba lant lar n n yap lmas anlam na gelmektedir. Günümüzde tesisat alan son derece geliflmifltir. S hhi tesisat (temiz su - pis su, ya mur, vb.), s tma tesisat, so utma tesisat, havaland rma - klima tesisat, do algaz - LPG tesisat bas nçl hava, medikal gaz tesisat, endüstriyel mutfakçamafl rhane tesisatlar, otomatik kontrol tesisat, su ar tma tesisat, havuz tesisat, yang n tesisat, asansör tesisat, gibi pek çok sistemi kapsamaktad r. Bir tesisatç tasarlad sistemin tüm kriterlerini, kulland cihaz ve malzemelerin özelliklerini, uygulama ve test prosedürlerini bilmelidir. Bu nedenle tesisatç lar n e itimi ifl yaflamlar boyunca devam eder. flletmeye alma sürecinin bafllang c nda projeleri, flartnameleri dikkatle inceleyecek ve tüm sistemlere tamamen aflina hale gelecek bir iflletmeye alma mühendisi görevlendirilmesi uygun olur. Tesisin ana elemanlar ve tesisat her türlü hasar, ar za, eksiklik aç s ndan etüde tabi tutulur. Sonuçta yap lmas gereken ifller mekanik tesisat yüklenicisine aktar l r. Test yap lacak yerler belirlenir ve iflaretlenir. nflaat tesisat program na dayan larak, her bir sistem için önerilen s ra ve süreyi belirten temel bir çal flma program yürürlü e koyulur. yi bir iflletme ekonomik, ar zas z çal flan, çevreye zarar vermeyen en önemlisi yap l fl amac na uygun olarak iflletilen bir sistem olarak tan mlanabilir. Bunun ön flart da uygulama projelerinin ekonomik analizlerin yap larak kusursuz ve eksiksiz olarak haz rlanmas, uygulama s ras nda projeye ba l kal narak imalatlar n yap lmas, son olarak da, deneyimli iflletme personeli ile gerekli test ve bak mlar n yap lmas d r. 2. Genel Tan mlar Binalar n teknik iflletme ve bak m-onar m hizmetleri afla daki sistemlerden meydana gelmektedir; flletmeye alma : Montaj tamamlanm fl bina tesisat n n dura an halinden, ilgili flartname hükümlerine uygun biçimde çal fl r hale getirilmesi. flletme : Mekanik tesisat sistemlerinin, emniyetli ve istenen verimde, bak m ve onar mlar n yap larak devaml ve kaliteli hizmetle, enerji tasarrufu ve çevreyi koruyarak çal flt r lmas d r. Test : Belirli bir ekipman n say sal veya miktar baz nda performans n n de erlendirilmesi ifllemidir. Ayar : Terminal ünitelerinde tasar m de erlerine ulaflmak için yap lan mekanik k sma açma ve ayarlama ifllemidir. Dengeleme : Spesifik tasar m büyüklüklerine ba l olarak, bir sistemin belirli bir bölümünde (ana hatta, branflman veya terminallerde) istenilen de erlere ulafl lmas d r. Teslim Alma : Teknik iflletme hizmeti verilmesi planlanan binalar halen kullan lan binalar olabilece i gibi, yeni yap lm fl binalarda olabilir. Öncelikle mevcut durumun analizi, tesis envanterinin ç kar lmas, eksikler ve iyilefltirme öneri raporlar haz rlan r. Bu aflama, teknik iflletme ve bak m-onar m hizmetinin en önemli aflamas d r. Öncelikle mevcut durumun tam bir tespiti yap l p, teknik iflletmenin esaslar belirlenir. Rutin Kontroller Periyodik Bak m : flletme ve bak m hizmeti verilen binadaki /tesisteki sistemlerin sürekli olarak ayn verimde çal fl p çal flmad n n rutin periyotlarda kontrol edilmesi ifllemidir. Sistemlerin sürekli olarak, çeflitli parametrelerinin (bas nç, nem, s cakl k gibi) günlük, haftal k veya ayl k olarak kontrolü yap l r. Periyodik bak m ise ar zalar n en aza indirilmesi için tesisin temizlik, ya lama parça de iflimi gibi ömür uzat c bak mlar n n yap lmas d r. Bak m : Mekanik tesisat sistemlerinin her zaman istenilen kapasitede çal fl r durumda bulundurulmas için yap lacak ifllemlerdir. Onar m : Mekanik tesisat sistemlerinin her zaman istenilen kapasitede çal fl r durumunun devam için yetkili olunan parçalar n de ifltirilmesi veya k r lan, kopan k s mlar n atölyelerde veya yerinde yenileri ile de ifltirilmesi veya tamir sureti ile kapasitesine veya ona yak n bir de ere ç kart lmas için yap lan ifllerdir. Özel Bak m : Tesislerin belirli bir süre iflletmesinden sonra, temizlenmesi, sökülüp ayarlar n n yap lmas gibi (Örne in: so utma
2 grubunun kondenser temizli i) özel bak m gerektiren durumlard r. Teçhizat : Bak m personelinin bak m ve onar m için kulland tak m - avadanl k ve ölçü aletleridir. Sistem Kontrolü : Sistemin mevsimlik performanslar n n ölçülmesi, kaydedilmesi ve belirtilen tasar m ölçütlerini sa lay p sa lamad n n raporlanmas d r. Enerji yönetimi : flletmelerdeki enerji temininin güvence alt na al nmas, gerek temin edilirken, gerekse kullan mda enerji tasarrufunun sa lanmas ile bina yönetiminde konfordan fedakarl k etmeden enerji harcamalar n n minimize edilmesidir. Bilgisayar destekli bina yönetimi : Teknik iflletme s ras nda pek çok veri kullan lmaktad r. Di er yandan binalar n teknik iflletilmesinde kullan lmak amac yla haz rlanan Bina Yönetim Bilgisayar Programlar daha verimli ve kolay bir iflletme sa lar. Böylece binadaki tüm tesisler ve cihazlar n bilgileri tek bir yerde toplan r. Tan mlanan tüm rutin kontroller ve periyodik bak mlar buradan takip edilir. Sürekli kaydedilen bilgilerden çok detayl raporlar al nabilir. Bu sistemler afla da s ralanan yararlar sa lar: - statistiksel bilgi edinebilme imkan, - Koruyucu bak m ve tesis s n fland rmas, - Ticari program uyumu, - Masraf veri ve maliyet da t m, - Alan yönetimi, - Kira yönetimi, - Bilgi merkezi yönetimi, - Personel yönetimi, - Ekipman yönetimi, - Güvenlik s n fland r lmas, - Raporlar ve sorgulamas, Bunlar n haricinde sarf malzeme - yedek parça yönetimi, garanti takibi, iyilefltirme önerileri ve raporlama gibi konular da iflletme sisteminin önemli aflamalar d r. Binalarda konfor flartlar nda k s nt ya gidilmeden tesisat sistemleri verimli çal flt rarak elde etmek mümkündür. flletme masraflar n k sarak ekonomi sa lamak, ancak personelin kullanaca, tesisatlar çok iyi tan mas ile gerçekleflir. Bu nedenle iflletme personelinin cihaz, sistem ve tesisatlar n iflletmeye al nmas ndan önce ifle al narak, e itilmesi ve sistemi tan mas gereklidir. Bu tan ma ifllemi gerek ifl yerindeki cihaz, sistem ve tesisatlar fiziki olarak tan ma ve gerekse teorik olarak proje ve ak fl diyagramlar ndan sistemin ö renilmesi ile olmaktad r. Aksi taktirde iflletme personelinden iyi bir performans elde edilemez. Yukar daki aflamalardan geçmifl personel tesisat n iflletmeye alma testleri s ras ndaki elde edece i bilgi ve tecrübelerle iflletmeye haz r hale gelecektir. flletmeye al nm fl tesisatlarda ç kacak sorunlar ise iflletme ve bak m el kitaplar, projeler ve raporlar, ak fl diyagramlar, yedek parça listeleri vb. dokümanlardan yararlan larak çözülebilir. flletme personeli tesis aflamas nda ifl verenin personeli ile beraber bulundu undan, ç kabilecek sorunlar kolayca çözebilmektedirler. Cihaz, sistem ve tesisatlar n kesin kabulü yap l p, garanti süresinin tamamlanmas ndan sonra as l sorunlar bafllamaktad r. flletme personelinin seçimi, say s ve niteli i teorik ve pratik olarak bilgi ve tecrübesi, ilgisi ve ö renme becerisi, sorunlar çözmede etken oldu u kadar flletme ve Bak m Dokümanlar da çok büyük bir etken ve eksik olarak karfl m za ç kmaktad r. 3. Is tma-havaland rma, Klima Sistemlerinde Test ve Dengeleme Is tma - havaland rma - klima sistemleri tan mlan rken vazgeçilmez kriter iç mekanlarda istenilen konfor koflullar n n sa lan rken, maliyeti ve iflletme problemlerini minimum de erde tutabilmektir. En geliflmifl kontrol cihazlar kullan lsa bile e er sistemde bir tasar m hatas varsa veya sistem iyi dengelenmemiflse istenilen performans sa lamak mümkün olamaz. Mekanik sistem tasar m nda hedef; en ekonomik düzenleme ile maksimum fayda sa lanan konfor koflullar n yaratmakt r. flletmeye al nan bir sistemin ayarlanmas ve dengeye getirilmesi enerjinin en ekonomik flekilde kullan lmas kavram ile birlikte daha fazla önem kazanmaya bafllam fl ve bununla birlikte daha hassas ölçme - ayarlama yapabilen cihazlar gelifltirilmifltir Hava Da t m Sistemlerinde Dengeleme Hava sistemlerinde dengeleme farkl birkaç yöntemle yap labilir. Kullan lan yöntem her ne olursa olsun amaç ayn d r ve flartnamede aksine bir madde olmad kça söz konusu her bir cihaz veya ekipman için ±%10 tasar m debileri sa land nda sistem dengelenmifl say l r. Bu amaçla, - fiartname ve projeler temin edilir, - Sistemde kullan lan tüm cihaz ve ekipman n teknik özellikleri, çizimleri, seçime esas bilgileri temin edilir, - Seçilen ekipman n, montaj yap lan ile ayn olup olmad kontrol edilir, - Tüm sistemin kontrol cihazlar dahil tamamlan p tamamlanmad kontrol edilir, - Gerekli ayar damperlerinin proje ve flartnamede belirtilen yerlere montaj n n yap l p yap lmad kontrol edilir, - Gerekli test ve ayar formlar haz rlan r, - Otomatik kontrol sisteminin TAB (test ayar balans) çal flmalar n etkilemedi inden emin olunmal d r, - Koflullar maksimum hava ak fl na olanak verecek flekilde gerçeklefltirilmelidir Hava Da t m Sistemlerinin flletmeye Al nmas Fan, damper, ak fl ve bas nç kontrolü için gerekli ayar ve testler yap l r Hijyenik Klima Tesisatlar Test ve Ayar fllemleri - Hepa filtreler kontrol edilmelidir, - Duman testi ile odalar aras hava ak fl kontrol edilmelidir, - Partikül say m yap lmal, havadaki mikroorganizma konsantrasyonu ölçülmeli, hava ak fl yönlerine bak lmal d r, - Zararl madde transferi ve hijyen aç s ndan s geri kazan m sistemleri kontrol edilmelidir, - Nemlendirici suyunun, so utucu bataryan n yo uflma suyunun ve damla tutucunun mikroorganizma kontrolü yap lmal d r Hijyenik Klima Tesisat n n Temizli i ve Dezenfeksiyonu Hijyenik klima uygulamalar nda nemlendiriciler, so utucu bataryalar ve damla tutucular periyodik olarak temizlenmeli ve gerekirse dezenfekte edilmelidir. Kanallar n montaj s ras nda temizlik ile ilgili gerekli flartlar sa land nda dezenfeksiyona gerek kalmamaktad r.
3 Hijyenik Klima Sistemin Bak m ve flletmesi Hijyenik klima tesisat n n ar zas z çal flmas gerekir. flletmecinin temel görevi sistemin kesintisiz çal flmas n sa lamak olmal d r. Klima tesisat kapsam ndaki tüm cihazlar n bak m çok önemlidir. Filtrelerin periyodik bak m yap lmal ve kirlenmesi durumunda temizlenmeli veya gerekiyorsa de ifltirilmelidir. Filtrelerin kirlili i girifl ve ç k fl ndaki bas nç fark n ölçümü ile anlafl l r. Bak ma ilave olarak her y l hijyenik kontrol yap lmal d rlar. 3. kademe filtrelerin her de ifliminden sonra partikül say m ve hava mikroorganizma konsantrasyonu ölçülmelidir. Ayr ca her y l mikrobiyolojik kontrolden geçirilmelidir. 4. Hidronik Sistemlerde Test ve Dengeleme Hidronik sistemlerde, en iyi ak fl ölçümleme metoduna göre sistem gözden geçirildikten sonra karar verilmelidir. Boru sistemleri için befl ana metot mevcuttur; - Ak fl ölçer kullanmak, - Kalibre edilmifl hassas balans vanalar kullanmak, - Cihaz bas nç kay plar ndan yararlanmak, - Is transferi yöntemini kullanmak, - Pompa e rileri kullanmak, Ak fl ölçer kullanarak balanslama yapmak tercih edilen kesin say labilecek bir yöntemdir. Tekrar s tma serpantinlerinde, radyant sistemlerde s cakl klar ak fl miktar n set etmekte kullan labilir, branflman ve kolon borular ak fl miktar ölçülerek dengelenmelidir. Su balans, mümkün olan tüm bas nç ölçüm yöntemleri kullan larak hava ve su s cakl k ölçümleri ile (sa lamal olarak) yap lmal d r. yi bir balanslama için okunan bas nç de erleri ancak s balans ile do ruland kça kesin sonuca ulafl labilir. 5. flletmeye Alma Sürecindeki Aflamalar - Planlama, - Yöntem tan mlar, - Tesisat montaj n n tamamlanm fl oldu u onaylan r, - Sistemin düzenlenmesi (regülasyon), - Ekipman performans testleri, - Teftifl, - Çevresel de erlendirme tespit, 6. Sonuç Binalar n inflaas ve dolay s yla tesisat n yap lmas üç-befl y l sürmesine ra men, iflletme süresi otuz y l bulmaktad r. flletme masraflar, ilk yat r m masraflar ile karfl laflt r ld nda iflletme masraflar n n çok yüksek oldu u görülmektedir. Ancak iflletme masraflar n n genellikle projenin planlanma safhalar nda fazla önemsenmedi i de bir gerçektir. flletme ve bak m iflleri uzun süreli bir planlama, kontrol ve iyi bir e itimi içermesi nedeniyle ülkemizde yeterince önemsenmemekte, iflletmeci seçimine gereken özen gösterilmemektedir. Bunun sonucu olarak da iflletme masraflar çok yüksek olmakta ve tesisatlar k sa zamanda yenilenmek zorunda kalmaktad r. Kaynaklar - DIN 1946 part 4 April TTMD ve MMO seminer notlar. - TTMD flletme bak m ve ar za giderme flartnamesi Kas m CIBSE Air Distribution Systems Code A TS Bak m ve flletme Gereksinimleri. Yazar; Servet Seden Çak ro lu Özteker, 1971 Y l nda stanbul da do du. stanbul da bafllad ilk ö renimini, Ankara da tamamlad Senesinde Karadeniz Teknik Üniversitesi Makina Mühendisli i Bölümü nden mezun oldu. Tesisat proje mühendisi olarak, Akdeniz Mühendislik de bafllad ifl hayat na, ODTM-Gentes firmas nda devam etti Y l nda mekanik tesisat proje-metraj-çizim bürosu olan MES S Mühendislik Müflavirlik Ltd. fiti. ni kurdu. Çal flmalar n, mekanik tesisat projelerinin haz rlanmas ve mekanik tesisat çizim metraj hesap programlar yaz l m üzerinde yo unlaflt rd. Halen ayn firman n yöneticili ini yapmaktad r. Evli ve bir k z çocu u annesi olan Seden Çak ro lu Özteker MMO ve TTMD Yay n Kurulu üyesidir.
4 Binalar n Enerji Performanslar n n Bina flletme Teknolojileri le Hesaplamas ve Artt r lmas Tuncer K n kl ; Mak. Müh. TTMD Üyesi ÖZET Enerji optimizasyonlar, tüketim de erlendirmeleri ve analizleri yapabilen bina teknik iflletim mühendislerinin say lar gün geçtikçe artmaktad r. Komplike binalar n yönetilmesine duyulan ihtiyaç elektrik, su, do al gaz tüketim maliyetlerinin yüksek olmas, bu durumu zorunlu hale getirmifltir. Ak ll binalar n özelliklerinin çok s k konufluldu u günümüzde, binalar n enerji kaynaklar n n etkin bir flekilde yönetilmesinin sonucunda elde edilen sonuçlar ve iç hava kalite de erlerininin en iyi flekilde de erlendirme durumunun önemi çok aç k bir flekilde ortaya ç km flt r. Geliflmifl ülkelerde ifl gücü yo unlu u giderek fabrikalardan ofislere do ru kaymaktad r. Bu durum giderek daha fazla insan n vaktinin önemli bir k sm n ofislerde geçirmesine neden olmaktad r. ç hava kalitesi binada yaflayanlar n sa l k, konfor, esenlik ve üretkenli inde önemli etki yaratmas nedeniyle, bina sahiplerinin ve iflletimcilerinin birinci önceli i olmal d r. ç hava kalitesinin art - fl yla çal flanlar n üretkenli i armakta, devams zl k azalmakta, bu da personel maliyetlerinin azalmas n sa layarak, tasarruf olana yaratmaktad r. Dolay - s yla flirketlerin kâr n art rmaktad r. Yüksek teknoloji sahibi olan, iç hava kalitesi yüksek, bak m gören, enerjiyi en verimli flekilde kullanan ve deneyimli teknik kadroyu bünyesinde bulunduran binalar, bina sahiplerine yüksek kira geliri getirmesi ve k sa sürede kirac bulabilmesi aç s ndan düflük iflletme maliyetleri ile emlak pazar nda önemli bir avantaja sahiptir. Bu tür binalar çal flanlar n verimlili ini de olumlu olarak etkilemektedir. Bu sebeple her türlü enerji tasarrufu yap l rken, iç hava kalitesi ve konfordan kesinlikle ödün verilmemesi gerekmektedir. klim kontrolündeki amaç d fl ortam ile iç ortam aras ndaki s al flveriflinin düzenlenmesi ve böylece içerdeki insanlar için en uygun yaflam koflullar n n sa lanmas na katk da bulunmakt r. Parasal tasarrufun yan s ra enerjinin verimli kullan lmas n n ekolojik yararlar da vard r. Günümüzde hiçbir birey ya da topluluk paras n ödemeye haz r olsa bile enerji israf nda özgür de ildir. Ülkemizin makro ekonomik durumu dikkate al nd - nda enerji ithali için harcanan dövizden sa lanacak tasarrufun önemi ortadad r. Calculating and Increasing the Energy Performances of the Building Using Building Operation Technologies ABSTRACT The number of the building technical operation engineers who are capable of performing energy optimizations, consumption assessments and analyses are gradually increasing. The need for the management of the complicated buildings, the high costs of water, gas consumption have made it compulsory. Today with frequent discussions of the properties of the intelligent buildings, the results obtained as a result of the effective management of the power sources of the buildings and the importance of the assessment of the internal air quality values in the most effective manner have emerged in a very salient way. In developed countries, the labor density is increasingly shifting from factories to offices. This situation leads to an increase in the time spent by increasingly more people in offices. The quality of the internal air must be the primary point of concern for the building owners and operators since it has significant effects on the health, comfort, welfare and productivity of those living in the building. With the increase in the quality of the internal air, the productivity of the employees increases, nonattendance decreases, which in turn leads to a decrease in the personnel costs, and thereby creating savings. Therefore, the corporate profits increase. The buildings having advanced technology, whose internal air quality is high, which are maintained, which use power in the most efficient manner and which contain experienced technical staff, have significant advantages in the real estate market with their lower operational costs with respect to the fact that they provide high rental incomes and they are easily rented. Such buildings also have positive effects on the efficiency of the employees. Therefore, it is necessary not to allow any degradation in internal air quality and comfort in case of an energy saving. Purpose in the climate control is to regulate the heat exchange between the internal environment and the external environment and thus to contribute to the provision of the most suitable conditions for the human beings inside. In addition to the monetary savings, the efficient power utilization has ecological advantages. Today, individual or societies are not free to waste energy even though they are ready to pay for it. Taking into consideration the macroeconomic position of our country, the importance of the saving in the foreign currency spent for energy importation is obvious. 1. Girifl Binalar n enerji ekonomisine yönelik çal flt r lmalar nda afla daki konular n dikkate al nmas n n bina performans na olumlu etkileri olabilece i gözard edilmemelidir. 1. Yap n n yönlere göre mimari konumu ve uygulanacak gölgelemeler etüd edilmelidir. 2. Yap kabu u için bina izolasyonlar, d fl cephe camlar seçiminde de erlendirmeler yap lmal d r. Yeni kaplamalarla fl k, günefl ultraviyole fl nlar, s ve gürültü kontrolü yap labilmektedir. 3. Bina içi yerleflimlerinin yönlere göre düzenlenmesi sa lanmal d r. 4. Yap lar n s tma ve so utma ihtiyac iç ve d fl ortam s cakl klar, nemleri aras ndaki fark ile orant l olup, yap geçirgenli i ve iç s kaynaklar n n oluflmas yla ortaya ç kmaktad r. Is tma ve so utma sitemi için istenilen kapasitenin azalt lmas, kullan c lar n konforu ve yüzeylerde yo uflman n azalt lmas için ilk planda bina yal t m na önem gösterilmeli, optimum izolasyon kal nl klar belirlenmelidir. 5. Yap da kullan lacak sistem ve cihaz seçimleri yap n n enerji etken bir yap olmas ndaki en büyük faktörlerdendir. Sistem seçimlerinde yat r m maliyetlerinin önemi kadar ömür boyu süren iflletim tüketimlerinin analizlerinin çok iyi flekilde yap lmas gerekmektedir. Ayr ca seçilecek sistemler esnek ve güvenilir olmal d r. 6. Sistemlerde sa lanacak en önemli tasarruf cihazlar n gereksiz çal flmas n n engellenmesidir. 7. Yap da enerji ekonomisi sa lanabilmesi için baflka önemli husus iyi bir sistem tasar m n n yap lm fl olmas d r gün 24 saat çal flan sistem odalar için yüksek verimli ve çal flt kapasitede bu verimi sa layabilecek müstakil sistemler kurulmal d r. 9. Pompa seçimi yap l rken verim ve çal flma noktas incelemesi çok iyi yap lmal d r. 10. Kazanlarda baca gaz ekonomizörü veya kondenzasyonlu kazanlar n etüd edilmesi
5 önemlidir. Baca kal nl klar incelenmeli, bacan n bulundu u safttaki di er borularla etkileflimi özellikle s cak su temini için yaz çal flmas kontrol edilmelidir. 11. Alternatif yak tlar n de erlendirilmesi yap lmal d r. 12. Kazan bacalar ndaki afl r çekifli de iflik kazan yüklerinde hesaplamak ve engelleyici motorlu damper, bas nç iletim seti düflünülmelidir. Brülör çal flmad zaman baca damperi kapat lmal d r. 13. Su tasarrufu sa layacak fotoselli kontrol sistemleri ve bas nç regülasyon vanalar su tesisatlar nda de erlendirilmelidir. Bu flekilde olan sistemlerdeki plazalarda kifli bafl su tüketimi 30 lt/gün olmaktad r. 14. Pompa, hidrofor ve fanlalarda frekans konvertörü kullan lmas de erlendirilmelidir. 15. Havadan suya, sudan havaya, havadan havaya s geri kazan m sistemlerinin fizibilitesi yap lmal d r. 16. Su so utma kulelerinden sa lanacak free cooling iflletme ekonomisi için çok önemlidir. 17. Su so utma kulelerinin hava sirkülasyonlar nda at lan havan n, tekrar by-pass yapmas n n önlenmesi veya kulelerin birbirleri aras ndaki bypaslar n elimine edilmesi, gerek fan enerjisinin gereksiz sirkülasyonuna gerekse so utma kapasitesinin düflmesine veya kondenser s cakl n n yükselmesine neden olmaktad r. 18. So utma gruplar n n kompresörlerinde yenileme gerekti inde veya daha yüksek bir motor verimiyle sa lanacak enerji ekonomisi ve yat r m n fizibilitelerine bak lmal d r. 19. So utma gruplar n n kondenser bölümündeki s geri kazan m sistemlerinin uygunlu u de erlendirilmelidir. 20. Is depolama sistemlerinin gece elektrik birim fiyat avantaj na göre etüdüne bak lmal d r. 21. Sabahlar erken saatte warm-up, cooldown modlar n n performans nas l etkiledi i test edilmelidir. 22. Sabah günefl do madan yap lacak gece so utma ve havaland rmas so utucu serpantin devreye sokulmadan, hacimlerde oluflan s ve kokunun en ucuz flekilde d flar at lmas n sa lamaktad r. 23. % 100 d fl hava santral çal flma de erlendirmelerinde elde edilen sonuçlar n çok büyük ekonomik ve daha iyi iç hava kalitesi sa lad bilinmelidir. 24. Ofis katlar ndaki dönüfl havas n n bir k sm n n ayd nlatma üzerinden almas de erlendirilmelidir. Bu flekilde kurulan sistemlerde ofis ortam s cakl ile dönüflteki s cakl k aras ndaki fark t=2k dir. 25. ç hava kalite sensörleri dönüfl fanlar nda, iç ortamlarda kullan larak, sistemler kontrol edilerek konfor tasarruf sa lanabilmektedir. 26. Klima santrallerinde s cakl k, nem ve hava kirlili ine ba l entalpi kontrolü yap larak minimum enerji, maksimum konfor elde edilebilmektedir. 27. Kulelerin çal flt r lmas nda yafl termometre s cakl na ba l oransal kontrol ile di er parametreler göz önüne al narak so utma gruplar ndan minimum enerji harcamas sa lanabilmektedir. 28. So utma gruplar nda verimsiz çal flmalar önlemek için, büyük kapasiteli grup yerine geçifl dönemlerindeki yükü alabilecek kapasitede daha düflük kapasiteli gruplara bölünmelidir. Bu durum, k fl çal flmas nda free cooling ile so utulan yerlerin geçifl dönemleri (yaklafl k 2 ay kadar bir süre) için de geçerlidir. 29. Garaj besleme ve egzost fanlar nda CO sensörlerinden kumanda alarak, frekans konvertör kontrolü fan motorlar n n devirleri ayarlanarak çal flt r labilinir. Bu flekilde gereksiz enerji tüketimi engellenmifl olmaktad r. 30. So utma gruplar nda, 12 ay de iflken kapasitelerde çal flan yerlerde VSD sistemi kullan lmas incelenmelidir. 31. Yüksek verimli cihazlar kullan lmal d r. Cihaz seçimlerinde PLV faktörleri tek tek hesaplanmal, cihaz yük da l m bu do rultuda devreye sokulmal d r. Tasar mda kapasite paylafl m bu flekilde düflünülmelidir. 32. Is n n suyla ve/veya havayla tafl nmas n n analizleri yap lmal d r. 33. So utma gruplar n n s ral çal flt r lmalar nda parçal yükteki verim de erleri maksimum olacak flekilde sa lanmas gözden geçirilmelidir. 34. So utma kulelerinde kullan lan polimer esasl teknolojik flartland rma sayesinde ilave su hatlar nda çok sert olmayan su takviyesi ile yumuflatma cihazlar n n kullan lmas na gerek kalmamaktad r. Kullan lan program ile orta sertlikte su so utma kulelerine su beslendi i halde s transfer yüzeylerinde herhangi bir kireç oluflumuna rastlanmamaktad r. flletme maliyetlerinde rejanerasyon su maliyeti, tuz maliyeti ve reçine maliyetleri gibi tasarruflar sa lanabilmektedir. Yukar da özetlendi i flekilde elde edilen sonuçlar n enerji maliyetleri de erlendirilmeli yat r mlara yön verilmelidir. 2. Ak ll Binalar 1980 li y llardan itibaren Amerika da ortaya ç kan ak ll bina kavram 1990 lar n sonunda Türkiye gündemine de girmifltir May s 1985 te Toronto da yap lan ak ll binalar sempozyumunda kabul edilen kavram Ak ll binalar yat r mlardan en yüksek getiri sa lamak için teknolojik yenilikleri kullanarak, içinde yaflayanlar n konforunu art ran, güvenli ini sa layan, enerji maliyetlerini önemli ölçüde düflüren, iflletme kolayl sa layabilen ve bütün bu faktörlerin yan s ra iyi iflletmecilik yöntemlerini bir arada bulunduran binalard r fleklindedir. Günümüzde bir binay ak ll k lan ana unsur yüksek teknolojiye sahip olan sistemlerdir. Yap lar n ak ll bina diye adland r lmalar n n sebebi; kurulmufl olan mekanik, elektrik ve elektronik sistemleriyle ilgili parametrelerin 24 saat boyunca ölçülmesi ve kaydedilmesi, elde edilen bu de iflkenler do rultusunda çeflitli mühendislik analizleri yap lmas, programlanm fl çeflitli senaryolar n sistem taraf ndan otomatik olarak karar verilerek uygulamaya geçilmesiyle aç klanabilmektedir. 3. fl Yerlerindeki ç Hava Kalitesi yi kalitede bir hava sa l k ve zindeli imiz için gereklidir, dolay s yla vaktimizi geçirdi imiz yerlerde yeterli temiz hava sa lanm fl olmal d r. Çal flma ortam n n iç hava kalitesi düflükse bir çok sa l k problemiyle karfl - lafl labilir. Çal flanlarda flikayetlere sebep olan düflük hava kalitesi, ifl performans n düflürmektedir. Son y llarda iç hava kalitesini etkileyen faktörler üzerindeki araflt rmalar oldukça artm flt r. Bugün düflük iç hava kalitesinin verimli i etkiledi i yayg n olarak kabul görmektedir. fl yerlerindeki iç hava kalitesini incelerken afla daki ö elerin etkisi dikkate al nmaktad r. Havan n miktar, temizli i ve hijyeni, Havan n iç hacimde homojen olarak da l m, S cakl k ve nem, Çal flma ortam mobilyalar, kumafllar ve hal lar, Bigisayar, fotokopi, faks, printer gibi cihazlar, Katlardaki arfliv cihazlar, Klima ve havaland rma ekipmanlar n n bak m.
6 4. ç Hava Kalitesini Artt rma Yöntemleri 1-Kirlilik kaynaklar n n azalt lmas gereklidir. Sigara içilmemelidir. Toz yuvas olan hal lar iyi temizlenmeli, ya da kullan lmamal d r. Tozun binaya girifline engel olunmal d r. Zararl bileflenler içeren maddeler iyi havaland r lan mekanlarda depolanmal d r. Zararl maddeler kayna nda yakalanmal d r.havay kirletici madde kayna (fotokopi bask odas gibi) olan yerlerde mümkün oldu u kadar müstakil yerel egzost sistemi yap lmal d r. 2-HVAC sistemlerinin temizli ine çok önem verilmeli, özellikle filtreler, hava kanallar ve yo uflman n oldu u yüzeylerdeki temizli e dikkat edilmelidir. 3-D fl hava kirliyse ve bu hava ile istenilen havaland rma ve iç hava kalitesi sa lanam yorsa, iç hava temizleyici cihazlar kullan - labilir. 4-Havaland rma sistemlerinin tasar m bina standartlar n karfl layacak flekilde yap lmal, konuyla ilgili standartlar dikkate al nmal d r. Minimum standartlar n alt na gerek tasar mda gerekse iflletmede kesinlikle inilmemelidir. Bu yönde de binalarda kay tlar tutulmal d r. Hava kalite sensöründen kumanda alan bir havaland rma sistemi enerji tüketiminde konvansiyonel sisteme göre %20- %30 aras nda tasarruf sa layabilmektedir. EN isimli AB standard na göre ulusal standartlardaki de erlerde farkl l klar gözetilerek iç hava kalitesi 4 gruba ayr lm flt r. Yap lan deneyler 72 m 3 /h-kifli d fl hava de erinin emniyetli bir de er oldu unu göstermifltir. Hava kalitesi gruplamalar Tablo 1 de verilmifltir. D fl havan n IAQ, CO 2 de erinin PPM de erlerinde olmas durumunda ofis içi IAQ, CO 2 oran n n maksimum 800 PPM olarak kabul edilebilir. deal flartlarda ise PPM de erleri aras nda olmas konforlu bir sonuçtur. 5- ç ortam s cakl ile iç hava kalitesi aras ndaki iliflki, s cakl n artmas ile alg lanan iç hava kalitesinin kötü yönde hissedilmesi fleklindedir. Ayn iç hava, s cakl n düflmesi ile daha temiz hava olarak alg - lanmaktad r. Bu durum iflletmelerde çok önemlidir. stanbul da ofis binalar n n k fl n 22 C yaz n ise 25.5 C ideal konfor s cakl klar d r. 5. VOC s Uçucu Organik Bileflenler, VOC Üzerine ncelemeler;biofiltrasyon ç hava kalitesi HVAC sistemlerinin do ru dizayn, iflletimi ve bak m n n yan s ra yap konstrüksüyonunda kullan lan malzemelerde iç hava kalitesini yak ndan etkilemektedir. Ahflap, hal gibi malzemelerin bakteri üremesine uygun olmas, mekanda kullan lan baz eflyalardan sürekli olarak yay lan uçucu organik bileflenlerin havadaki konsantrasyonunun artmas gibi nedenler iç hava kalitesini düflürmekte, çal flanlarda flikayetlere, rahats zl klara sebep olmakta ve ifl performans n etkilemektedir. Sidney Teknoloji Üniversitesi nde yap lan laboratuvar araflt rmalar iç mekanlarda bulunan yeflil saks bitkilerinin iç hava kalitesini art rmada rolü oldu unu göstermifltir. Tipleri belirlenen yeflil yaprakl saks bitkileri uçucu organik maddelerin konsantrasyonunu azaltmakta, bina havaland rma maliyetlerine ekonomi katk sa lamaktad r. S kl kla kullan lan Kentia Palm, Peace Lily, Janet Craig gibi yeflil yaprakl iç mekan bitkileri laboratuvardaki hava s zd rmas z test odas nda, uçucu organik bileflenlerden olan benzen ve nhekzan azaltm fl ve elimine etmifltir. Üniversitede yap lan bu çal flmayla ba lant l olarak Melbourne deki CSIRO nflaat ve Mühendislik binas nda oluflturulan, oda boyutlar ndaki s zd rmaz ve havaland rmas olan test odas nda bitkilerle ilgili testler yap lm flt r. Saks bitkisi Kentia Palm 24 saat sonra benzeni %90 oran nda yok etmifltir. Peace Lily in havaland rma yap lmas halinde benzeni yok etme h z havaland rma yap lmayana oranla %15 daha atm flt r Saks bitkilerinin oluflturdu u sistem, iç havada bulunan uçucu organik bileflenleri 24 saatte azaltmakta veya elimine etmektedir. Uçucu organik maddelerin dozu art r lsa bile, bu sistemin performans de iflmemektedir. Avusturalya da, iç hava için kabul edilen uçucu organik madde konsantrasyonu de erinin 3 10 kat fazlas ortama veya karanl kta yok edilmifl, sistem doygunlu a ulaflmam flt r verilmifl, 24 saat içinde bu bileflenler fl kta Saks bitkileri düflük konsantrasyonu da yok etmifltir. Sistem gece gündüz, hatta hafta sonlar klima kapal oldu unda bile ayn h zla çal flm flt r. Çal flma ortam n n kötülü ü, sa l k ve konforla ilgili flikayetlerin art rmas, üretkenli i azaltmaktad r. Bina ile ilgili flikayetler artt kça, üretkenlik de azalmaktad r y l nda Hollanda da 250 çal flan olan Winterswijk vergi dairesinde yap lan bir çal flmada, çal flma ortam nda yeflil bitkileri olan grup (test grubu) ve olmayan grup (kontrol grubu ) kullan lm flt r. Bulunan sonuçlar flu flekilde olmufltur: Test grubu kendilerini çal flma ortam nda daha mutlu hissetmifltir. Çal flma ortam n n kalitesi için ayn standartlar uygulanm flt r. Test grubunda bilgisayar ile çal flan grup günde 4 saat daha fazla çal flm fl, üretkenli i, ifl verimi artm flt r. Bilgisayarlarla çal flan deney grubunda çal flma ortam kalitesi ile çal flanlar n mutlulu u aras nda kuvvetli bir iliflki oldu u görülmüfltür. Test grubunun konsantrasyonu artm flt r. Özetle saks bitkilerinin iç mekanlarda kulan m (bio filitrasyon sistemi) iç hava kalitesini artt rmaktad r. Ucuz, esnek, tafl nabilir ve estetik olmas ndan dolay biofilitrasyon sistemi, iç hava kalitesini sa lamada günümüzde cazip olmaktad r. IDA1 : Yüksek iç hava kalitesi > 54 m 3 /h - kifli >109 m 3 /h - kifli IDA2 : Orta iç hava kalitesi m 3 /h - kifli m 3 /h - kifli IDA3 : Kabul edilebilir iç hava kalitesi m 3 /h - kifli m 3 /h - kifli IDA4 : Düflük iç hava kalitesi <22 m 3 /h - kifli <43 m 3 /h - kifli Tablo 1. ç hava kalitesi gruplamalar Sigara çilmeyen Alan Sigara çilen Alan
7 6. ç Hava Kalitesi Emlak Pazar nda Rekabet Üstünlü ü Sa lamaktad r. Ofis alanlar n n kiraya verilmesi ve sat fl nda rekabetin artmas, yat r mc lar ve iflletme yönetimlerini yeni rekabet alanlar bulmaya zorlamaktad r. Özellikle Avrupa ve Amerika da bofl ofis Ülkemizde de bu yönde e ilimler bafllam flt r. Özellikle yabanc kökenli finans flirketleri bina veya kat kiralamalar ndan, önce kurulu elektro-mekanik sistemleri tek tek sorgulamakta olup, teknik iflletimlerin maliyet ve konfor de erlerini de mühendislik firmalar taraf ndan karfl laflt r lmaktad r. Binada yaflayanlar n iç hava kalitesine ba l olan yak nmalar n n artmas, bofl ofis alanlar n n kiralanmas nda isteksizlik yaratmaktad r. Bina sahiplerinin ve iflletmecilerin birinci önceli i yüksek teknolojisi olan binalarda iç hava kalitesi, iyi bak m, gören enerjiyi en verimli flekilde kullanabilen bina teknik personeli bünyesinde bulundurmak, bina sahiplerine yüksek kira geliri kullan c lara düflük iflletme maliyeti getirerek, kirac bulmada sorun yaflamadan emlak piyasas nda talep edilenler konumunda olunmakt r. 7. So utma Sistemleri Enerji Yönetimi Binalarda so utma sistemlerinin harcad elektrik tüketimleri bina giderlerinin çok önemli bir bölümünü oluflturmaktad r. Bu nedenle so utma sisteminde mutlaka bir otomasyon sistemi yöneticisi ile kontrolu sa lanmal d r. Bu kontrol sayesinde de erlendirilen kondenser girifl ç k fl suyu s cakl klar de erleri, kondenser pompas devir-debi de erleri, d fl hava yafl termometre s cakl, evaporatör girifl-ç k fl suyu s cakl klar so utma kulesi fan h zlar karfl laflt r larak so utma sisteminin minimum enerji çekmesi sa lanabilmektedir. Farkl kondenser girifl suyu s cakl klar na göre ve farkl kondenser suyu debilerine göre so utma gruplar n n çekti i güç ve maliyetler Tablo 2 de verilmifltir. So utma gruplar n n de iflik yerlerindeki verimleri ile s ralamalar programlanmal d r. Tablo 2 de farkl kondenser girifl suyu s cakl klar nda so utma sistemindeki cihazlar n çekti i ak m de erleri ve so utma kulesinin su kond girifl S cakl kond ç k fl S cakl % chiller Kapasitesi chiller ak m (A) kule say s kule fan Devri (%) kule fan ak m (A) kule pompa Devri (%) kule pompa ak m (A) toplam ak m (A) toplam Güç (KW) Elektrik Birim Fiyat Elektrik KWH Maliyeti chiller 1+chiller 2 Kuleden Harcanan su Miktar (m 3 ) Kimyasal Dahil m 3 fiyat Toplam Su Maliyeti ( $ ) Toplam Maliyet Günlük Tüketim Bedeli Ayl k Tüketim Bedeli Chiller ,3 0,12 $ 76 $ 125 $ 5 4 $ $ $ $ Chiller ,5 0,12 $ 49 $ Chiller ,6 0,12 $ 70 $ 115 $ 6,2 3,5 $ 21,7 137 $ $ $ Chiller ,4 0,12 $ 46 $ Chiller ,8 0,12 $ 68 $ 113 $ 6,5 3,5 $ 22,8 136 $ $ $ Chiller ,8 0,12 $ 45 $ Chiller ,12 $ 66 $ 109 $ 6 4$ $ $ $ Chiller ,12 $ 42 $ ( COS Ø 0,90 B R GÜN 12 SAAT, B R AY 25 GÜN ALINMIfiTIR.) En düflük ile en yüksek aras fark $ Tablo ton ve 400 ton kapasiteli santrifüj iki chillerin su s cakl lar ve ak m de erleri. (14 A USTOS 2003 KULE 1 CHILLER SU SICAKLIKLARI VE AKIM DE ERLER TAO=28 C %45 NEM) sarfiyat ve bunlar n maliyete etkisi incelenmifltir. Kondenser girifl suyu s cakl klar, yafl termometre s cakl n n müsade etti i, minimum de erlere yaklaflt r ld nda kule taraf nda maliyetler artmas na ra men chiller cihaz ndan önemli oranda tasarruf sa lad görülmektedir. Ayn flekilde kondenser suyu debisi yani kondenser pompa devri düflürüldü ünde so utma grubunda enerji sarfiyat artmas na ra men, bu kez kule taraf nda tasarruf daha fizible olmaktad r. 8. zolasyonlar n zlenmesi Yap larda enerji ekonomisi düflüncesi 1973 petrol krizinde ortaya ç km fl, daha sonraki y llarda artarak önem kazanm flt r. Binalarda ekonominin ilk ad m s yal t m olmufl, bina ve tesisat yal t m birlikte ele al nm flt r. Is tma ve so utma ihtiyac iç ve d fl ortam s cakl klar aras ndaki fark ile orant l oldu undan s tma - so utma sistemi için istenilen kapasitenin azalt lmas, kullan c lar n konforlu yaflamas ve yüzey yo uflmalar n önlenmesi amac yla ilk planda bina yal t m na önem gösterilmeli, optimum ekonomik izolasyon kal nl klar belirlenmelidir.
8 Bina yal t m n n d fl nda, hava kanal ve özellikle boru izolasyonlar ndan da önemli ölçüde enerji tasarrufu sa lanabilmektedir. Kanal ve borulama tesisat üzerindeki izolasyonlar n do ru tatbik edilmesi izolasyon geçirgenlikleri ve montaj birleflim noktalar çok önemli olup, özellikle vanalar, flanfllar, boru sabit ve kayar noktalar, pompalar, eflanjörler ve hatta kazanlardan meydana gelecek kay plar n önlenmeside önemli tasarruflar sa lamaktad r. Örne in, izole edilmemifl bir vanan n s kayb yaklafl k 7 metre borunun, izolesiz bir flanfl n s kayb ise yaklafl k 4 metre izoleli borunun s kayb na eflittir. Pompalar n ve tüm eflanjörlerin izoleleri de ihmal edilmemelidir. Yal t m n en ekonomik kal nl n n tespiti ise zordur. Enerji üretiminin maliyeti, yal t m n maliyeti ve kay p enerji potansiyeli dahil her bir tesisin ekonomisi, yal t m n tercih edilen miktar n gösterir. De iflik tipteki cihazlar ve tesisatlar fakl ekonomik kal nl klar gösterir. Gelecekteki enerji maliyeti ve tesisin ömrü de göz önüne al nd nda her tesis için farkl sonuçlar ç kabilir. Yap lardaki tesisatlar n n belirli aral klarda termal kameralarla incelenip, afla da belirtildi i gibi kay p kaçak noktalar n tespit edilmesi ve gerekli önlemlerin al nmas iflletme maliyetlerinin düflürülmesinde ve enerji performans n n art r lmas nda etkin bir yöntemdir. 9. Kanallarda Hava Kaçaklar n n flletme Ekonomisi Üzerindeki Etkisi Kanal sistemindeki hava kaçaklar n n bir iflletmedeki konfora ve enerji ekonomisine etkisi binalar n s tma, so utma ve havaland rma dizaynlar ndaki sistem seçimlerine göre de iflmektedir (Fan-coil + taze hava, sadece kanall VAV sistemleri gibi). Is tma ve so utman n sadece kanall VAV sistemleri ile yap ld iflletmelerde kanal imalat, montaj ve balanslamalar çok daha fazla önem kazanmaktad r. S zd rma s n f çok yüksek olan, kötü imal edilmifl contas z, kenetli sistem ile imal edilmifl kanallarda hava kaçaklar % ler civar ndad r. Projelendirme esnas nda ise bu de er % 5-15 aras nda olaca göz önüne al n r. Bu nedenle de ilk olarak konfor problemi ortaya ç kmakta kifli bafl taze hava de erleri sa lanamamakta, s tma ve so utmada verim al namamaktad r. Enerji maliyetleri aç s ndan bak ld nda, bu kaçaklar n önemi daha da çarp c d r m 3 /h lik hava ve 1000 Pa bas nç de erine göre dizayn edilmifl klima santralinin yaz sezonunda so utma yükününde tamam n karfl lad ve ortalama taze hava oran %50 al nd kabul edildi inde, kanallardaki %30 luk hava kaça n n elektrik gücü olarak de eri yaklafl k saatte kw d r. Bu durum, Yaz sezonu 1500 saat çal flmaya göre y lda; kw Elektrik birim fiyat : TL ise, TL kay p anlam na gelmektedir. Yukar da belirtilen sistem 1000 m 2 lik kanala sahip oldu unu varsayd m zda, Falanfls z, contas z kanal imalat m 2 si ise; Flanfll contal sistem kanal imalat kabul edilirse; Fark; TL dir. Görüldü ü üzere sadece 2 ayl k so utma süresinde yat r m amorti edilebilmektedir. Detay çözülmüfl flanfll ve contal kanal imalatlar nda s zd rmazl k % 1 e kadar düflürüldü ü testlerle görülmüfltür. Burada mal sahibi, proje sorumlusu, flartnameyi haz rlayan birimlerin son kullan c olmasalar dahi, enerjinin minimum kullan lmas ilkesine sahip ç kmalar, iflletmeci ve kullan c lar n yükünü azaltmalar konusunda önemli görevler düflmektedir. Boru çap Kaya Yünü zolasyon Kal nl (mm) DN DN DN DN DN DN DN DN DN DN 100 Üzeri 100 Kollektörler ve vanalar 100 Pompa, Eflanjör 100 Tablo C Is tma sistemi - boru çaplar na göre önerilen kaya yünü izolasyon kal nl klar
9 hava da l m n n basit ve çok dolaflmadan fazla fittings kullan lmadan dizayn edilmesidir. Bu flekilde görüldü ü gibi m 3 /h hava debili sistemde 1400 m 3 /h bölüm birçok dirsek ve fitting nedeniyle 30 mmss bir bas nç kayb yaratmaktad r. Di er bölüm ise düz kanallardan oluflmufl oldu undan bas nç düflüflü 0.4 inch dir x 1.3 HP = = 3.3HP halbuki gerçek x 0.65 iflletimde x x = 1.1 HP (6.350) x (0.65) x 0.65 olmal d r. Bu örnek, kanal da t m nda mümkün oldu- unca dengeli debi ve mesafelerin dizayn da göz önünde tutulmas gerekmektedir. fiekil 1. Bir yap n n tesisat n n termal kamera ile görüntülenmesi Havaland rma sistem bas nç kay plar nda çok dikkatli hesaplanmal sistem dizayn minimum bas nç kayb göz önünde tutularak yap lmal d r. V. p Güç = (1) η Bu eflitlikten anlafl laca gibi bas nç kayb n n 2 kat art fl, çekilen güçte de bu oranda bir art fla neden olacakt r. Ayr ca p artt kça motor gücü artmakta fandan geçen havada s nmaktad r. Enerji denklemlerinden flu formülü ç karmak mümkündür (ASHRAE) p t F = (2) η F E er p 100 mmss ise fan içinden geçen hava, %70 fan veriminde 1.15 C s nmaktad r. Hava debisinin m 3 /h oldu u bir sistemde kwh sezonluk s kazanc olmaktad r. Enerji ekonomisinin sa lanmas nda en önemli hususlardan bir di eri ise proje dizayn nda Havaland rma sisteminde kullan lacak enerji, ASHRAE standarts da Tablo 4 deki gibi s ralanm flt r. Sistemin müsade edilen fan gücü = fan gücü limitasyonu xv(lt/s) x s cakl k oran + ilave bas nç kay plar ndan gelen güç art fllar (filtre, s geri kazan ) (Pa). Di er yandan kanallar n izolasyon ve s z nt durumuna göre enerji kay plar Tablo 4 de verilmifltir. fiekil 3 de ise hava kanallar nda kullan lan fittinglerdeki enerji kay plar gösterilmifltir. 10. De iflken Debi Sistemleri Enerji ekonomisi aç s ndan tasar mda önemli hedeflerden biri hava debisinin yüke ve kifli say lar na göre konforu sa layacak flekilde minimize edilmesidir. Örnek olarak bir sistemin hava debisi %100 den %80 e düflürüldü ünde fan kanununa göre, V(m 3 /h)2 V(m 3 /h)1 = RPM2 RPM1 (3) Burada V hava debisi (m 3 /h), RPM devir say s n (d/d) ifade etmektedir. 3 3 fiekil 2. Havan n mahallere da t lmas na iliflkin bir örnek. HP 2 RPM 2 = = V(m3 /h) 2 HP 1 RPM 1 V(m 3 /h) 1 (4)
10 Müsade edilen motor etiket de erleri Besleme Hava Debisi Sabit debili De iflken Debili <9400 L/s 1.9kW/1000L/s 2.7kW/1000L/s 9400 L/s 1.7kW/1000L/s 2.4kW/1000L/s Tablo 4. Güç limitlemesi Kanal n Cinsi Tablo 5. Kanallar n enerji kayb karfl laflt rmalar Enerji Kayb (kcal/h) zolasyonsuz kanal /2 zolasyonlu kanal zolasyonlu kanal 1328 % 5 S z nt l kanal 2381 % 15 S z nt l kanal Adet 45 dirsek Te et ayr lma Redüksiyon Ayr lma konik Hücresel ortalama (Justify) Fittings Yerel Kay p Katsay s 7.5 m/s h zda $ / Y l 15 m/s h zda Burada HP, beygir gücünü (1 HP = 0.73 kw) göstermektedir. Görüldü ü üzere çekilen güç debinin küpü ile orant l oldu undan, hava debisi %100 den %80 e düflerse çekilen güç % 50 ye düfler. Hava debisinin %100 den %50 düflmesi halinde ise = çekilen güç %12.5 a düflmektedir. Bu örnek de iflken debili sistemlerin en önemli avantaj olarak ortaya ç kmaktad r. Tecrübeleri ve uluslararas veriler VAV fanlar n çok uzun bir süre %70 80 debilerde çal flt n göstermifltir. Pompalardaki kullan mlar n nda ihtiyaça göre bu seviyelerin alt nda oldu u bilinmektedir. Ayr lma düz 90 dirsek 90 parçal dirsek 90 dik dirsek 90 ayr lma 90 konik dirsek 90 kanats z Yüksek Verimli Motorlar Bir tesiste HVAC sistemlerinde kullan lan tüketimlerin en büyük bölümü fan ve pompa motor tüketimleri olarak görülmektedir. Motorlar, standart motorlar (eff3), verimi art r lm fl motorlar (eff2), yüksek verimli motorlar (eff1) flekilde üç alt birimden oluflturulmaktad r. Bu motorlar n seçimi çal flma saati, verim düzeyi ve kapasitelerine 90 kanatl kanatl fiekil 3. Havaland rma kanal fittingslerinin y ll k enerji kay plar na iliflkin maliyetler Yüksek verim (EFF1) göre karfl laflt r lmal ve elde edilecek ekonomi analiz edilmelidir. Enerji tasarruflu yüksek verimli motorlar ile standart motorlar aras ndaki geri dönüfl süresi; 3 aya kadar gerçekleflebilmektedir. Verim (%) fiekil 4. EFF1 EFF2 verim grafi i yilefltirilmifl verim (EFF2) Güç (kw) fiekil 4 de 37 kw eff1-yüksek verimli motor ile standart motorun yat r m ve enerji maliyetleri k yaslanmaktad r. Yüksek verimli motor için yap lan fazla yat r m maliyetinin geri dönüfl süresi görülmektedir. Tablo 6 da ise iki de iflik motorun enerji tassarruf miktar verilmifltir.
11 Yüksek Verimli Sincap kafesli AC Motorlar için Enerji Tasarrufu Hesap Örne i AC MOTOR eff1 - Yüksek Verimli AC MOTOR Standart Verimli Pmotor (motor mil ç k fl gücü) 37 kw Pmotor (motor mil ç k fl gücü) 37 kw Motor devir (1000 / 1500 / 3000) 1500 d/d 1500 d/d Pflebeke 39,36 kw Pflebeke 40,22 kw Verim 94,0% Verim 92,0% Enerji tüketim maliyeti 0,1 e/kwh Enerji tüketim maliyeti 0,1 e/kwh 1 saatte flebekeden 1 saatte flebekeden çekilen enerji 39,36 kwh çekilen enerji 40,22 kwh Günlük çal flma saati 20 H Günlük çal flma saati 20 h 1 günde flebekeden 1 günde flebekeden çekilen enerji 787,23 kwh çekilen enerji 804,35 kwh Y ll k çal flma gün say s 320 Gün Y ll k çal flma gün say s 320 gün 1 y lda flebekeden 1 y lda flebekeden kwh çekilen enerji çekilen enerji kwh 1 y lda elektrik idaresine e 1 y lda elektrik idaresine e ödenen para ödenen para 1 YIL SONUNDAK 547,64 e TASARRUF Yüksek verimli motorun fiyat fark n giriniz 188 e Amortisman süresi 4,1 ay 4,12 ay içerisinde verilen fiyat fark amorti edilmekte ve sonras nda kar' a geçilmektedir Tablo 6. Yüksek verimli(eff1) motor ile standart verimli motorun yat r m ve enerji maliyetlerinin karfl laflt r lmas ve yat r m n geri dönüfl süresi 12. Elektrik Enerjisi Ve Do algaz Piyasas ndaki Yenilikler Elektrik enerjisinin sat nalma maliyetlerinde tasarruf sa lanmas için, Elektrik Piyasasi Düzenleme Kurumu taraf ndan haz rlanarak tarihinde yay nlanan Elektrik Piyasas Serbest Tüketici Yönetmeli ine göre y ll k elektrik enerjisi tüketimi bir önceki takvim y l na ait serbest tüketici limitini geçen tek noktadan ölçüm yap lan aboneler ve ayn veya farkl da t m bölgelerinde bulunan birden fazla tüketim noktas nda ayn tüzel kiflili e ait toplam elektrik enerjisi tüketimi bir önceki takvim y l na ait serbest tüketici limitini geçiyorsa, söz konusu tüzel kiflili e ait genel müdürlük, flube ve di er birimler elektrik enerjisi ihtiyaçlar n istedikleri Otoprodüktör Grubu, parakende sat c ve üreticiden sat n alabilmektedir. Bu kapsamda dengeleme ve uzlaflt rma merkezlerine bildirilen kullan m taahütleri ile bina tüketimleri çok hassas bir flekilde yönetilmek zorunlulu u ortaya ç km flt r. 2/5/2001 tarih say l Resmi Gazetede yay mlanan 4646 Say l Do al Gaz Piyasas Kanuna göre, serbest tüketici statüsüne giren aboneler, Ölçüm al Ölçüm al Parametre Parametre Motorun izlendi i andaki matematiksel model Ölçümleri kaydet fiekil 5. MCM Cihaz Çal flma Prensip fiemas Model Parametrelerini Karfl laflt r Sa lam motora ait matematiksel model Normal fiebeke Yük zle ncele Binadaki katlar n ortak dönüfl fanlar ndaki IAQ de erleri, d fl hava de erleriyle ve saat ekseninde kattaki personel yo unlu una göre yorumlanmal d r. Buna iliflkin örnekler fiekil 7, 8, 9 da verilmifltir. Dur
13 T1_LV01 AQS T1_LV02 AQS T1_LV03 AQS T1_LV05 AQS T1_LV06 AQS T1_LV07 AQS T1_LV08 AQS fiekil 8. Katlar n IAQ grafi i dakika aral kl ölçüm de erleri Grup : IQS Merkez 15 dakika aral kl ölçüm de erleri Grup : IQS fiekil 7. RS dönüfl fan IAQ grafi i do algaz al mlar n istedikleri firmadan alabileceklerdir y l nda GDAfi serbest tüketicilere do al gaz fiyatlar nda önemli indirimler uygulamaktad r. 13. Bak ma Yönelik zlemelerle Enerji Performaslar n n Art r lmas Tesislerde bak m maliyetlerinin düflürülmesi, oluflacak ar zalar n önceden tespit edilerek sistemlerde büyük hasarlar oluflmas n n önlenmesi ve üretim kay plar n n azalt lmas için gelifltirilen yeni cihaz ve sistemler kullan lmaktad r. Teknoloji firmalar taraf ndan gelifltirilen MCM cihaz sayesinde sistemlerin sadece elektriksel büyüklükleri (ak m ve gerilim) izlenmekte ve sistemin modeli oluflturulmaktad r. Cihaz izleme döneminde sistemin modellemenin oluflturulmas için takriben de er al nmaktad r. Cihaz, al nan bu de erler sonucunda 20 farkl parametreyi hesaplar ve bunlar n istatiksel modellerini oluflturur. zleme konumunda, ortalama de erlerin etraf nda standart sapmalar cinsinden konulmufl eflik de erlerine göre, karfl laflt rma yapar (fiekil-5). Gerekti inde bu kümeye yeni çal flma noktalar eklenebilir Bu analizler sistemde oluflabilecek elektriksel ve mekaniksel ar zalar oluflmaya bafllad anda tespit edilmekte, sistemlerde oluflabilecek büyük ar zalar n önüne geçilmektedir. Yüksek elektrik tüketimi olan cihazlar n bu flekilde her an n n özel korumaya al narak incelenmesi tüketimin kontrollü bir flekilde olmas n sa layacakt r. Bu cihaz sayesinde bak mlar planlanmakta, bak m ve iflletme maliyetleri minimuma indirilebilmektedir. 14. Teknik Analiz Çal flmalar Binalar n teknik iflletiminde tüketim sonuçlar en ince ayr nt s na kadar incelenmelidir. Tüm analitik çal flmalar yap lmal sa lanan ekonomiler takip edilmelidir. Binalar n ak ll l n n bu sonuçlar, interaktif bir flekilde yans t lmas sa lanmal d r. 15. Is Geri Kazan m Sistemine Ait Analiz Sonuçlar Is geri kazan m sistemleri at k enerjinin de erlendirilmesi yoluyla enerji tasarrufu sa layan sistemlerdir. Afla da havadan suya ve sudan havaya yap lan s geri kazan m n n, aylara göre da l m görülmektedir. Is geri kazan m sisteminde geri kazan lan s miktar ortalama de erlerinden faydan larak ayl k olarak hesaplanm flt r. D fl hava s cakl n n düflük oldu u k fl aylar nda yani, egzost edilen hava s cakl ile, santrale çekilen d fl hava s cakl klar aras ndaki fark büyüdükçe tasarruf miktar artmaktad r. Bina iflletmelerinde tespit edilen performans de erleri dikkate al nd nda iflletmenin ak lc l da sonuçlara yans maktad r. Egzost havas ndan s geri kazan m sistemleri her uygulama için etüd edilmeli ve uygun flartlarda mutlaka kullan lmal d r. 16. Sonuç EPA ye göre insanlar zamanlar n n %90 n n kapal alanlarda geçirmekte olup, günde kg hava teneffüs eder ve buna karfl l k 1 kg kat, 3 kg kadar da s v besin tüketirler. Bu nedenle en az yediklerimiz ve içtiklerimizle ilgili kalitede havaya da ihtiyac m z vard r. Bu mekanlarda temiz ve sa l kl hava sa lanmas gerekmektedir fiekil 9. D fl hava IAQ grafi i Ayl k D fl Hava IAQ De erleri IQS Dünyadaki tüm enerji giderlerinin % i binalarda, gerisi tafl t araçlar nda, sanayide kullan lmaktad r. Bu nedenle binalar n tüketimlerinde sa layaca m z tasarruflar n önemi ortadad r. AB nin enerji ihtiyac n n yap land r lmas nda, Kyoto antlaflmas na göre emisyonlar n azalt lmas taahhütleri olmas dolay s yla ve enerji verimlili i etkin bir kullan m amac yla, yeniden bir çal flma bafllat lm flt r. Enerji verimli i sa layacak flekilde binalar n yenilenmesi, di er bir ad mda binalar n enerji performans n n ölçülmesi ve sertifikaland r lmas ve bütün s tma so utma sistemlerinin izlenmesi ve düzenli olarak kontrol edilmesi amaçlanmaktad r. Binalar n aç k ve güvenilir bir
14 D fl havan n s cakl k ve nem de erleri y llara göre kaydedilmeli teknik iflletme de erleri baz al narak enerji ekonomisine katk sa layacak flekilde kullan lmal d r. Buna iliflkin örnekler afla da verilmifltir. Biz mühendislere düflen önemli görevlerden biri olarak bina tüketimlerinde sa layaca m z en ufak bir tasarrufun ülkemize geri dönmesiyle, toplam sa layaca m z milyonlarca dolar n elde edilmesinde bir katk olmas n n sa lanmas n n do al bir mühendislik çal flmas oldu unun bilinmesidir. fiekil ayl k s cakl k ve nem grafi i fiekil günlük s cakl k ve nem grafi i Is Eflanjörü Tipi duyulur s tma duyulur so utma Gizli Is Plakal (duyulur) minimal Geçirgen Plakal (gizli s ) Is Borusu minimal Duyulur Is Tekerle i minimal Gizli Is l Tekerlek Runaround Devresi minimal Evaporative(kuru hava so utucu) Tablo 7. Egzost havas s de ifltigeçleri için tipik s kazan m yüzdeleri flekilde enerji performans n n izlenmesi ve bu enerji performans n n son kullan c lar taraf ndan takip edilmesi sa lanmaktad r. Bütün yeni ve mevcut binalar n infla, al m, sat m ve kiralamalar s ras nda, bu binan n enerji performans n n bir enerji tüketimi nufus cüzdan olarak tan mlayabilece imiz sertifikalarla izlenmesi amaçlamaktad r. Bu konuda ülkemizde de çal flmalar n bafllad ve ancak ülke genelinde çok gerilerde oldu umuz bilinmektedir. Kaynaklar 1. Bergs J (2002). The Effect of Healthy Workplaces on the Well-being and Productivity of Office Workers. Proceedings of Plants for People International Symposium Floriade, Netherlands Wood, Ronald, Improving the office environment for healthy and productivity, IFMA, World workplace Europe 2003 conference, Prag, may Hodgson M.J., Oleson B. And Fountain M. (1997) Environmental Acceptability in an Environmental Field Study. in: Healthy Buildings/IAQ 97 Vol World Health Organisation (200a) WHO/ECEH Air Quality and Healt, A Summary Report for the Years WHO Newsletter No R.Küçükçal, Is san Çal flmalar :283, Klima Tesisat Kitab 6. A.Ar soy, Healty Building 2000 toplant notlar TTMD Dergisi. 7. O. Seppanen, Avrupada HVAC dal ile ilgili seçilmifl faaliyetler 4.Uluslararas Yap da Tesisat Bilim ve Teknoloji Sempozyumu, stanbul, Nisan O. Fanger, Gelece in iklimlendirilmifl ortamlar nda insan ihtiyaçlar ve mükemeli e ulaflma çabalar 4. Uluslararas Yap da Tesisat Bilim ve Teknoloji Sempozyumu, stanbul, Nisan Indor air Quality: A Systems Approach, Sheet Metal and Air Conditioning Contractors national Association,Inc 10. Bradford O. Brooks, William F.Davis, Carbon Dioxide,Understanding Indoor Air Quality, Page ASHRAE STANDARD, Ventilation for Acceptable Indoor Air Quality, ANSI/ASHARE USA 12. Indoor Air Quality and Productivity in the Workplace, Fact sheet 1, The HEVAC Association forms the Building Services Division of the Federation of Environmental Trade Associations (E.E.T.A.). USA
15 Aylar Ocak fiubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k Taze hava debisi m 3 /s Egzost hava debisi, m 3 /s Egzost hava s cakl, C Egzost hava ba Nemi, % Serp. Ç k.s c., C Serp. Ç k.ba nem, % Serp.den geçmifl d fl hava s c., C Serp.den geçmifl ba. Nem,% D fl ortam Kt, C Su dönüfl s c., C Su gidifl s c., C Egz. Hav. Is Geçifli, kcal/h Taze hav. s geçifli,kcal/h Efld. Do.gaz, m 3 /h Elektrik gücü, kw Para.tasarruf, $/h Toplam tasarruf : $ / y l Tablo 8. Is geri kazan m de erleri ayl k ortalama sonuçlar 13. Indoor Air Quality and Health and the Indoor Environment, Fact sheet 2, The HEVAC Association forms the Building Services Division of the Federation of Environmental Trade Associations (E.E.T.A.) USA. 14. Indoor Air Quality, Global Warning and Energy Efficiency, Fact sheet 4, The HEVAC Association forms the Building Services Division of the Federation of Environmental Trade Associations (E.E.T.A.) USA. 15. Stengel, Mölter, Excellence in Automation & Drives Siemens,A&D SD VM Stengel/Mölter Vermarktungsfolien ESM int En MCM Cihaz, Artesis, stanbul A Practical Guide to Indor Air Quality Investigations, Indoor Air Quality Handbook,TSI HVAC Applications SI Edition, ASHRAE HANDBOOK Yazar; Tuncer K n kl, 1966, Ankara do umlu, üniversite ö renimini O.D.T.Ü. Makina Mühendisli i Bölümü'nde Nisan-1989'da tamamlad y llar aras nda TÜRK YE fi BANKASI A.fi., nflaat ve Emlak Müdürlü ü'nde Makina Mühendisi, Makina Baflmühendisi olarak 700'den fazla flubenin yenilenmesinde ve çeflitli yat r mlarda görev alan Tuncer K n kl, y llar aras nda Türkiye fl Bankas Genel Müdürlük fl Kuleleri Kompleksi'nin Makina ve Otomasyon Sistemlerinin proje, ihale ve yap m aflamalar nda yönetici olarak görevlendirilmifltir. Tuncer K n kl, 2001'den itibaren fl Kulelerinin Yönetimini yapan T. fl Bankas fltiraki, fl Merkezleri Yönetim ve flletim A.fi.'nin fl Kuleleri Mühendislik Hizmetleri Müdürü görevini yürütmektedir. Tuncer K n kl TMMOB, TTMD, ASHRAE, IFMA ve NFPA dernekleri asil üyesidir.
16 Binalarda Mekanik Tesisat Sistemlerin flletmeye Al nmalar n n fl Kabulleri ve fl Teslimleri Yönünden De erlendirilmeleri Tevfik Reyhan; Mak. Müh. TTMD Üyesi ÖZET Bina Tesisat Sistemlerinin iflletmeye al nmas ve kabul ifllemleri s ras nda karfl lafl lan problemler idari, teknik ve mesleki yönetim aç lar ndan de erlendirilerek ele al nm fl ve bu ifllemlerin en k sa sürede ve ekonomik olarak tamamlanabilmesi için mesleki deneyimler aktar lm flt r. Ayr ca mekanik sistemlerin binadaki di er disiplinlerle olan iliflkisinin önemi üzerinde durularak al nmas gereken tedbirlerden örnekler verilmifltir. The Evaluation of Mechanical Installations of Buildings Through Viewpoint of Commissioning Operations ASTRACT Problems arising during the commissioning of building mechanical systems are evaluated through administrative, technical and management viewpoints and proffessional experience is tried to be transferred for realising the commissioning process to be completed in the minimum time with the maximum ecomomy. Also the importance of the relation of Mechanical Systems with the other services of the building is emphasized through the commissioning viewpoint. Girifl Mesleklerini serbest piyasada de erlendiren insanlar aras nda zaman zaman ifllerin al nmas n n m yoksa yap lmas n n m daha zor veya önemli oldu u hakk nda konuflmalar yap l r. Elbette iflin sürecinde gerçeklefltirilen her kademe büyük önem tafl r, ama meslektafllar taraf ndan önemli olarak görülen yukar daki iki kritere iflin iflletmeye alma, kabul ve tesliminin de eklenmesi ve fikirlerin bu noktada yo unlaflmas iflin bu aflamas n n sa l kl ve problemsiz olarak sonuçlanmas için yap lacak haz rl klara önemli alt yap lar teflkil edecek ve katk lar sa layacakt r. Kendi zihnini bu yönde yo unlaflt ran sorumlu iflveren, ayn düflünceyi kendi firma sorumlu çal flanlar na ve alt çal flma gruplar na da aktarabildi i miktarda ifllerinin iflletmeye alma ve kabul çal flmalar n n daha k sa sürede ve baflar l olarak tamamlanmas n sa layacakt r. Bu ana fikrin bütün ekibe yay lmas firman n ve kabul heyetinin iflini kolaylaflt raca gibi masraflar n da asgaride tutulmas n sa layacakt r. Mekanik tesisat sistemlerin binalarda fonksiyon olarak çok önemli yer tutmalar na ra men, ülkemizdeki flartlar çerçevesinde inflaat iflverenleri ve idareler taraf ndan bu önemde de erlendirilmemektedir. Bu yaz da bunun sebeplerinden daha çok, bu flartlara ra men ifl kabullerinin ve teslimlerinin baflar l olmas için izlenecek yöntemler incelenecektir. Tamamlanm fl ve kabul aflamas na gelmifl bir iflde sorumlu firman n konuyla ilgili tüm elemanlar iflin tüm detaylar hakk nda bilgi sahibi olmal ve kabul heyeti üyeleri taraf ndan merak edilen her türlü soruya cevap verebilmelidirler. Bunun için firma elemanlar n n iflin proje aflamas ndan bafllayarak o iflin içinde olmalar ve deyim yerindeyse sistemde eksik bir civatadan bile haberleri olmas gerekmektedir. Teknik eleman sirkülasyonu fazla olan firmalarda muhatap elemanlar n iflin önceki aflamalar ndan kaynaklanan sorunlar hakk nda bilgi sahibi olmamalar iflin kabûlü ve teslimi s ras nda sorumlu firma ve kabul heyetinin sürprizler yaflamas na neden olmaktad r. Mekanik tesisat sistemlerine güç veren bütün motorlar elektrik tahrikli oldu undan gerek proje ifllerinde, gerekse uygulamal alanlarda çal flan bütün mekanik tesisat elemanlar n n en az ndan ana motor kontrol ünitesinden mekanik sistemlere kadar olan elektrik hatlar ndaki donan m ve aksesuarlar n teknik özellikleri ve çal flma prensipleri hakk nda bilgi sahibi olmalar gerekmektedir. flletmeye alma kabûl ve ifl teslimi sürecinin en riskli aksamalar elektriksel ar zalardan kaynak- lanmaktad r. Sorumlu mekanik teknik eleman iflletmeye alma safhas ndan önce bütün elektriksel donan mlar n ba lant lar ile amperaj de erlerini kontrol etmeli ve bu kontrollerden sonra gereken tedbirleri almal d r. flletmeye alma ve kabul ifllemleri inflaat ifl kalemleri ile elektrik ve mekanik ifl kalemleri yönünden ayr bak fl aç lar ile de erlendirilmelidir. nflaat ifl kalemleri yönünden bak ld nda binan n iflletmeye al nmas diye bir kavram söz konusu de ildir. Binan n iflletmeye al nmas bu aç dan bak ld nda mimari proje aflamas nda gerçeklefltirilir. Binan n yaflamsal olarak iflletmesi ile ilgili bütün fonksiyonlar tarif edilir ve mimari buna göre flekillendirilerek bina imalat gerçeklefltirilir. nflaat sistemi art k dura an hale gelmifltir, yani art k heykel bitmifltir ve küçük makyajlar n d fl nda art k yapacak fazla bir fley kalmam flt r. Mekanik tesisat sistemlerinin iflletmeye alma ve kabul ifllemleri s ras nda ise sistem yaflad ndan, ve çevre ile enerji, temiz su, pis su, hava, s cakl k ve nem gibi d fl ve iç girdi ve flartlar yönünden daima bir al fl verifl içinde bulundu undan, bunlardan herhangi birinin kesintiye u ramas veya durumunun de iflmesi sistemin çökmesine kadar varabilecek ciddi aksakl klara neden olabilecektir. Yukar daki genel de erlendirmelerden sonra afla da, mekanik sistemlerin devreye al nmas nda pratik baz genel tecrübelerden bahsedilecektir. S hhi Tesisat Bina s hhi tesisat sistemlerindeki en önemli sorun sistem kapsam nda bulunan temiz su ve pis su borular n n bina inflaat n n ilk aflamalar nda yani kaba inflaat döneminde imal edilmesinden kaynaklanmaktad r. Bu dönemde yani betonarme inflaat n tamamlan p duvar imalatlar n n bafllad dönemde pis su borular döflenmekte, bir süre sonra da duvar imalatlar bittikten hemen sonra, s va imalatlar ndan önce temiz su borular döflenmeye bafllanmaktad r. Bu sebeple hem
17 pis su, hem de temiz su borular n n içinde genelde çimento ka d veya kurumufl harç art klar ndan oluflan t kan kl klar meydana gelmektedir. Hatta zaman zaman bu borular n zemin veya s va üstünde kalan aç kl klar özellikle çimento ka d ile kapat lmaktad r. Bina tesisat mühendisi bu sistemlerin (temiz ve pis su borular ) hidrostatik testlerini yapmal ve temiz su borular n n uçlar n kör tapalarla, pis su borular n n uçlar n da uygun kapaklarla kapatt rmal d r. E er bu sa lanabilirse s hhi tesisat sistemlerinin kabûlunun aksamadan gerçeklefltirildi i görülecektir. S hhi tesisat sistemlerindeki sorunlar genellikle tesisat n devreye al n p sisteme su verildi i s rada yaflanmaktad r. Genelde WC gruplar nda ya musluklar aç k b rak lmakta veya ana vanalarla armatürlerin ara musluklar kapal unutulmaktad r. Bu da kabuller s ras nda bina içinde küçük su taflk nlar na veya musluklar n hiç akmamas na neden olmaktad r. Bütün bunlar n önüne geçmek için kabul öncesinde sistem sorumlu mühendis taraf ndan devreye al nmal d r. Bu ifllem s ras nda en önemli husus sistem bas nc n n ayarlanmas d r. Bunun için ilk önce sistem ana ç k fl vanas kapat larak hidroforun alt ve üst bas nçlar ayarlanmal ve hidrofor denenerek birkaç defa devreye girip ç kmas sa lanmal d r. Bundan sonra sisteme giden vanalar s ra ile aç larak tesisata su verilmeli ve en son olarak da uç armatürlerden su ak t lmas sa lanmal d r. Is tma ve So utma Tesisatlar Is tma ve so utma tesisatlar n n iflletmeye al nmas nda en s k karfl lafl lan sorun boru devrelerindeki sirkülasyon problemleridir. Fiziki t kan kl klar hariç tutulursa sirkülasyon problemi genellikle devredeki hava toplanmalar ndan kaynaklan r. Bunu önlemek için her katta tesisat n yüksek noktalar na muhakkak hava alma tüpleri konulmufl olmal d r. Is tma ve so utma tesisatlar n n birlikte düzenlendikleri merkezlerde özellikle genifl çapl borular n inifl ç k fllar nda bu nokta çok önemlidir. Sistemin devreye al nmas sorumlu mühendis taraf ndan tesisata su verilmesinden itibaren takip edilmeli ve devre hava birikintilerinden yine sorumlu mühendis taraf ndan izlenerek kesin olarak temizlenmelidir. Bu aflamadan sonra s t lm fl veya so utulmufl suyun devrede takibi yap lmal ve son olarak da vanalar vas tas yla sistemin hassas ayar yap lmal d r. Kabullerde genellikle s t c veya so utucu elemanlar n ortamla s al flverifli yap p yapmad klar izlenir ve yap lan tesisat buna göre de erlendirilir. E er bu enerji transferi sa lan rsa yap lan proje seçimleri do rultusunda tespit edilen kapasiteler yönünden ortam tasarlanan konfor flartlar na elbette ulaflacakt r. Ancak iflletmeye alma s ras nda yap lmas gereken as l ifl, sistemleri ak flkan rejimleri yönünden tespit edilen proje flartlar nda çal flt rmakt r. Yani s tma mevsiminde sistem T=20 C olarak tasarlanm flsa bu sa lanmal, so utma mevsiminde de yine tasarlanan T sa lanmal d r. Sistemin bu flekilde çal flmas hem enerji ekonomisi sa layacak hem de cihazlar n daha az s kl kla devreye girerek y pranmalar n yavafllatacakt r. Havaland rma ve Klima Tesisatlar Bu sistemlerde en önemli sorun vantilatör ve aspiratör debilerinde yaflanmaktad r. Hava kanal projelerinde dirençlerin hesab nda genellikle çok emniyetli davran ld ndan, iflletme esnas nda fan ç k fl nda hesaplanan hava kanal direnci bulunmamakta, bu da hava debisinin gere inden fazla olarak mahale üflenmesine neden olmaktad r. Havaland rma sistemlerinde iflletmeye alma veya kabul ifllemlerinden önce düzeltilmesi gereken en önemli aksakl k budur. Sorumlu mühendis iflin imalat s ras nda hava kanal imalatlar bittikten hemen sonra vantilatör ve aspiratörleri devreye al p bu cihazlar proje flartlar ndaki de erlerinde çal flt racak tedbirleri almal d r. Bu debiler sa land ktan sonra menfez ayarlar yap larak flartland r lm fl havan n mahallere homojen olarak ulaflmas sa lanmal d r. Yukar da bahsedilen vantilatör veya aspiratör debi ayarlar yap lmadan, sistem debisinin menfez ayarlar ile sa lanmaya çal fl lmas sistemde afl r gürültü ve titreflimlere neden olacakt r. Otomatik Kontrol Tesisatlar Mekanik tesisat elemanlar n n çal flmalar n düzenleyen bu sistemler iflletmeye alma ve kabul ifllemleri öncesinde sistem ayarlar yönünden ciddi haz rl klar gerektirirler. Meslektafllar m z taraf ndan bu sistemlerin elektrik mühendisli i disiplini kapsam nda de erlendirilmesi genellikle bu konudaki haz rl klar n eksik kalmas na neden olmaktad r. Otomatik kontrol sistemlerinin devreye al nmas nda dikkat edilecek en önemli konu kontrol elemanlar n n hareketlerinin do ru yönde olmalar n n sa lanmas d r. Kontrol elemanlar uç ba lant lar n n yanl fl yap lmas kontrol elemanlar n n hareketlerini ters yönde yapmalar na, bu da büyük zaman kay plar na neden olacakt r. Dikkat edilecek di er bir husus da vana ve damper servomotor hareketlerinin kontrol edilecek elemanla uyumlu olmas d r. Yani motor milinin tüm seyahati boyunca vana veya damperin tam aç k veya kapal pozisyonlar ndan tam tersi kapal veya aç k pozisyonlar na ulaflabilmeleri sa lanmal d r. Bu ayarlar tam yap labildi i takdirde iflin gerisini otomatik kontrol sistemlerinin içindeki elektronik devreler kolayl kla halledecektir. Bu yaz da mekanik sistemlerin devreye al nmalar genellikle uygulamada karfl lafl lan aksakl klar yönünden de erlendirilmifltir. Yaz n n girifl k sm nda da belirtildi i gibi iflletmeye alma haz rl klar asl nda iflin bafllang c ile birlikte bafllamal d r. Bütün sistemlerin iflin projesi ile birlikte, iflin sorumlu mühendisi taraf ndan zihnen sindirilerek imalatlar n bu düflünceye uygun titizlikle yap lmas en önemli haz rl sa layacakt r. Yazar; Tevfik Reyhan, 1974 y l nda ODTÜ Mak. Müh. Bölümünden Yüksek Lisans derecesi ile mezun olan yazar 1980 y l na kadar özel firmalarda çal flt ktan sonra kendi firmas n kurarak 1990 l y llara kadar Tesisat ve Mekanik Sistemlerin tasar m ve montaj alanlar nda çal flm flt r. Bila-hare nflaat sektöründe de faaliyetleri olan firmada halen yönetici ve dan flman olarak görevini sürdürmektedir.
18 Yüksek Binalarda Teknik flletme Yönetimi Okan Toker; Mak. Yük. Müh. TTMD Üyesi ÖZET Ça m z modern ve yüksek binalar n n kompleks yap s yüklendi i ve sundu u ifllevlerin pozitif katk lar n n yan s ra ele al nmas gereken ciddi iflletme problemlerini de beraberinde getirmektedir. Yap lar komplekslefltikçe, gerekli donan m ve iflletme prosesleri say s da giderek artmaktad r. Bu durum, yaflayan bu dev komplekslerde ifllet-menin giderek daha da zorlaflmas na, verim-lilik, süreklilik ve optimizasyon gözönünde bulunduruldu unda baflar lamayacak noktalara tafl nmas na yol açmaktad r. Bu sebeple iflletme yönetimi bafll bafl na ele al nmas gereken önemli bir konsept olmufltur. Günümüz teknolojisinin bize sundu u her türlü yenilik ve sistem flüphesiz fayda sa lamak için tesise katk koymaktad r; e er do ru bir flekilde kullan l rsa. flletme yöne-timine katk sa layan bu sistemlerin optimum verim al nacak flekilde kullan lmas ise ayr bir ihtisas konusudur. flte yaz m z n konusu olan Teknik flletme Yönetimi de iflletme yönetiminde büyük bir dilimi oluflturan, kullan c ya ve iflletmeciye büyük fayda sa layan en önemli sistemdir. Bu çal flmam zda teknik iflletme yönetimi, entegre sistemler, bina yönetim sistemi özellikleri, entegrasyon, iletiflim teknikleri ve protokoller ile örnek bir uygulama olan Emirates kiz Kuleleri sistemleri ele al nm fl ve detay bilgiler sunulmufltur. Technical Management Methods for Multi-Storey Buildings ABSTRACT Allthough modern and multi-storey buildings of today with its complex structure offers positive functions, they have emerged some serious problems to be tackled. The more complex the buildings become, the more equipment and operation processes occur, which leads to more difficulties in management of living giant complexes and thus brings out problems that cannot be handled when efficiency, sustainibility and optimization are taken into account. For that reason, management method has become an essential concept to be handled separately. Any and all innovations and systems offered by hresent technology provides contribution to the buildings for benefits, only if they are used properly. Use of such systems in optimum manner to provide contribution to management administraiton is another subject requiring seperate specialization. The subject of this study Technical management method is the most important system forming the biggest portion in operation management and providing great benefits to the user and operating unit. In this study, we have described technical management administraiton, intagrated systems, building management system features, integration, communication techniques and protocols with an example application in Emirates Twin Towers system and provided detailed information. 1. Girifl Yüksek binalar, sahip olduklar kompleks yap lar sebebi ile iflleme yönetimi aç s ndan çeflitli zorluklar ve problemleri de beraberinde getirmektedir. Kompleks yap lar bir çok bireysel çal flan sistemi içermekte, bu sistemlerin baz lar n n ç kt lar bir di erinin girdileri olarak birbirini etkileyebilmektedir. Birbirini etkileyen proseslerde toplam performans zincir üzerindeki her halkan n ayr ayr performans ndan etkilenir. Ayn flekilde hata da prosesin performans n negatif etkiler ve bazen durmaya kadar yol açabilir. Bu sebeple prosesleri çok iyi tan mlamak ve birbirleri ile iliflkilerini iyi düzenlemek gerekir. Bu da ancak tümleflik bir izleme ve kontrol yöntemi ile mümkündür. Günümüz teknolojisinin bize sundu u her türlü yenilik ve sistem flüphesiz fayda sa lamak için tesise katk koymaktad r; e er do ru bir flekilde kullan l rsa. flletme yönetimine katk sa layan bu sistemlerin optimum verim al nacak flekilde kullan lmas ise ayr bir ihtisas konusudur. flte yaz m z n konusu olan Teknik flletme Yönetimi de iflletme yönetiminde büyük bir dilimi oluflturan, kullan c ya ve iflletmeciye büyük fayda sa layan en önemli sistemdir. Çal flmam zda, 2. Bölümde Teknik flletme Yönetimi, 3. Bölümde Teknik flletme Yönetimi ve Entegre Sistemler, 4. Bölümde Bina Yönetim Sistemi Özellikleri, 5. Bölümde Entegrasyon, letiflim Teknikleri ve Protokoller, 6. Bölümde ise örnek bir uygulama olarak, çarp c bir yüksek katl bina uygulamas olan Emirates kiz Kuleleri sistemleri ele al nm fl ve detay bilgiler sunulmufltur. 2. Teknik flletme Yönetimi Teknik iflletme yönetimi, verimlili in art r lmas, giderlerin minimize edilmesi, proseslerin kontrol alt nda optimizasyonu, ekipman ve sistem çal flma ömürlerinin art r lmas, sürekli, güvenilir ve konforlu çal flma ortam n n sa lanmas amaçlar na yönelik gelifltirilmekte olan ve son y llarda orta ve büyük ölçekli iflletmelerde vazgeçilmez hale gelen bir uygulama ve yönetim entegre sistemidir. Facility Management tan m ile dünyada yayg nca bilinmekte ve uygulama say s giderek artmaktad r. Teknik iflletme yönetiminde ana hedefler k saca flu bafll klar alt nda incelenebilir: - Operasyon ve Bak m Çözümleri, - Operasyon ve Bak m Program, - Mal De erinin Artt r lmas, - Karl l n Artt r lmas, - Üretkenli in Artt r lmas, - Kritik Aktivite Deste i. Bu hedefler ve içeri e afla da k saca de inilmifltir: 2.1 Operasyon ve Bak m Çözümleri Çekirdek hedeflere ve prosese odaklanmak ve günlük teknik iflletme süreçlerini düflünmeden bunu yapabilmek, flüphesiz bir iflletme için çok önemlidir. Entegre bir Operasyon ve Bak m Program teknik iflletme ifllerinin yönetiminde önemli katk sa lar. Farkl iflletme görevleri olan farkl kullan c lar n kendilerinin sorumlu oldu u sistemlerin yan s ra, birbirinden etkilenen di er sistemlerin verileri ve ç kt lar ndan haberdar olmas ve bunun bir operasyon ve bak m program dahilinde yap lmas, teknik iflletme yönetiminde büyük avantaj sa lar. Bu sayede operasyon ve enerji bütçe planlamas yapmak mümkündür. 2.2 Operasyon ve Bak m Program Operasyon ve bak m program ile operasyon maliyetleri düflürülür ve daha tahmin edilebilir hale gelir. Çekirdek hedeflere odaklanmak mümkün olur. Ek olarak teknik iflletme için iç kaynaklar geliflir. ç kaynaklarda mevcut olmayan yeni kaynaklara eriflim sa lan r. Muhasebe avantajlar artar; çok yönlü operasyon ve bak m maliyet ve gider raporlar elde etmek mümkün olur. 2.3 Mal De erinin Artt r lmas flleyen bir yap da sadece bak m n yap lmas ve süreklili in sa lanmas de il, iflletmeye de er kat lmas da önemlidir. Teknik flletme Yönetim stratejisi belirlenirken tüm teknik iflletme olanaklar n n ömür analizi yap lmal d r. Analiz, olanaklarla ilgili, ihtiyaç, yap m, operasyon, bak m, afl nma, bozulma, de iflim gibi bafl ndan sonuna tüm aflamalar gözden geçirilerek yap lmal d r. flletmeyi uzun ömürlü yapmak ve de er katmak ana amaçlardan biridir. 2.4 Karl l n Artt r lmas Sabit bütçe ile çal flan iflletmelerde katk n n sa lanmas, elde var olan n dikkatli bir flekilde de erlendirilmesiyle olabilir. Bütçe haricinde yap labilecekler, verimin artt r lmas, üretkenli in art r lmas, daha fazla servis ve daha fazla de er elde edilmesinden geçmektedir. flletmenin iyi tan nmas ve benchmarking bilgisi ile iflletme olanaklar ndan en etkin flekilde yararlanmak mümkün olacakt r. Bilginin finansal sistemlere eriflim ve do ru kullan m ile maliyet ve detay içeren raporlar elde etmek, bunlar de erlendirerek verimi
19 ve üretkenli i kontrollü bir flekilde art rmak mümkündür. 2.5 Üretkenli in Artt r lmas Çal flanlar ve ekipman için iyi olan her fley, ifl için de iyidir. yi entegre bir teknik iflletme sisteminin, insan, ekipman ve proses verimi üzerinde büyük pozitif etkisi vard r. Kendini güvende hisseden, konforda hisseden ve çevresini kontrol edebildi ini hisseden çal flanlar iflleri üzerine daha iyi odaklanabilirler. Kesintisiz ve verimli çal flan bir endüstriyel ekipman daha fazla üretkenlik demektir. Ortam flartlar n n ekipman n ihtiyaç duydu u flartlara uygunlu unun sa lanmas için kullan lan kontrol sistemleri de üretkenli in artmas na katk sa lar. Kontrolün uygun bak m ve servis stratejilerine de katk s büyüktür. 2.6 Kritik Aktivite Deste i Kritik aktiviteye / proseslere sahip iflletmelerde kesintiye tahammül yoktur ve kabul edilemez. Üretkenlik ve karda büyük kay ba yol açar. Bu tip iflletmelerde iflletmenin yan nda prosesin iyi alg lanmas ve kesintisiz operasyonun garanti alt na al nmas gerekir. Temiz oda, veri merkezi ve laboratuvarlar gibi önemli ve kritik aktivite olan uygulamalarda kesin istenilen de erlerin tutturulmas çok önemlidir. Bir bilgi a nda kesintisiz enerjinin garantilenmesi, saati saatine kesin sonuçlar verecek kontrol tekniklerinin uygulanmas, sahada veya uzaktan an nda izleme ve kontrolün yap labilmesi çok önemlidir. Bu sayede hassas ve kesintisiz çal flmas gereken sistemler istenilen flekilde çal fl r halde tutulabilirler. 3. Teknik flletme Yönetimi ve Entegre Sistemler Teknik iflletme yönetiminde entegre sistemlerin ve sistemlerin verimli ve güvenilir bir yap oluflturulmas na katk s büyüktür. Afla da belirtilen sistemler ve servisler teknik iflletme yönetiminde entegrasyon gereklili i olan en önemlleridir: - Bina Otomasyon Sistem Servisleri, - Güvenlik Sistemleri, - Yang n ve Can Güvenli i, - Mekanik Sistem Servisleri, - Elektrik Sistem Servisleri, - Enerji Yönetim Servisleri, - Uzaktan Eriflim ve Yönetim Sistemleri. lgili sistemler ve servislerle entegrasyon afla daki bafll klar alt nda incelenmifltir. 3.1 Bina Otomasyon Sistem Servisleri Teknolojik geliflmelerin süreklili i, otomasyon sistemlerinin de s n rlar n olabildi ince geniflletmektedir. Bu sistemler gelifltikçe daha yüksek performansl ve genifl bilgi yönetimi gerektiren sistemlerin önerilmesi ile artarak daha kompleks hale gelen servis hizmetleri gerekmektedir. Sistemlerin hangi üretici taraf ndan üretildi i düflünülmeksizin optimum kapasite ve uygulanabilirlik s n rlar içinde kullan lmas n n sa lanmas gerekmektedir. 3.2 Güvenlik Sistem Servisleri Risk ve sorumlulu un azalt lmas, kay plar n önlenmesi için gereklidir. Güvenilir bir iflletme güvenli i kritik bir çok sorunu çözebilir. Yine de risk ve sorumluluklar, güvenilir ve teknolojik bir güvenlik sistemiyle minimize edilebilir. Geçifl kontrol sistemleri, KDTV sistemleri, çevre güvenlik sistemleri, h rs z alarm sistemleri gibi entegre sistemler, daha güvenilir çözümlere olanak verir. 3.3 Yang n ve Can Güvenli i Servisleri Can ve en de erli mal varl klar n n korunumu için gereklidir. Basit görünmesine ra men yang ndan korunum sistemleri sofistike bir yaz l m taban nda yönetilen kompleks komponent a lar na sahip sistemlerdir. Rutin ve önleyici bak m ile bu sistemlerin aktif ve ifllevsel tutulmas gereklidir. Bu sayede en yüksek seviyede koruma sa lamak mümkündür. leri entegrasyon teknikleriyle iflletmenin yang n güvenli inin sa lanmas ve sürekli k l nmas çok önemlidir Mekanik Sistem Servisleri Sistem ömrünün olabildi ince uzun olmas n sa lamak için gereklidir. En son geliflmelere paralel geliflen tahmin yürütücü ve önleyici uygulamalar n fl nda optimum sistem performans n yakalamak mümkündür. Bu sayede operasyon maliyetleri düflürülebilir. Sistem bilgilerine ulaflabilme ve entegrasyonla, son teknolojik yöntemleri kullanarak, sistem uzmanl n n da katk s yla beklenen sonuçlar elde etmek mümkündür. 3.4 Elektrik Sistem Servisleri Güvenilirli i art rmak ve ar za/kesinti süresini düflürmek için gereklidir. Güç sistemlerinde garantili kesintisiz çal flman n sa lanmas, proses ve iflde meydana gelebilecek kesintilerin önlenmesi ile üretim kay plar n n ve çokça maliyetli elektriksel sistem durma süreçlerinin minimize edilmesine olanak verir; veri iletiflim kayb, elektrik yang nlar gibi riskleri de minimize eder. Kritik güç sistemi mühendislik ve bak m çal flmalar ile güç kalitesinin analizi ve sabit tutulmas, güç kaynaklar n n güvenilirli i ve güç da t m sistemlerinin uzun ömürlü olmas sa lanabilir. 3.5 Enerji Yönetim Servisleri Enerji tüketimini minimize etmek ve maliyetleri düflürmek için gereklidir. Enerji yönetim servisleri bina sistem performans n n optimize edilmesinde önemli yer tutar. Ne kadar enerji kullan ld n n ve ne kadar maliyete sebep oldu unun tespiti ile yola ç k larak entegre sistemlerle tespit sonuçlar na göre yönetimle optimizasyon sa lan r. 3.6 Uzaktan Eriflim ve Yönetim Sistemleri Bak fl ve izlemenin gelifltirilmesi önemlidir. Uzaktan eriflim ve yönetimle, bilgi, teknoloji ve uzmanl a ulafl m sa lan r. Bu sayede iflin kritik aktiviteleri ve iflletmenin de erleri üzerinde kontrolün gelifltirilmesi de sa lanabilir. Web kullan ml ve eriflilebilir servislerle teknik iflletme performans n etkileyecek olay bazl do ru kararlar uzaktan ve an nda almak mümkündür. 4. BYS Özellikleri Bina Yönetim Sistemlerinin sa lad s n rs z çözümlerle Teknik flletme Yönetiminde verimlilik, konfor, güvenlik, korunum, kullan c ve sistemlerin üretkenli inin kontrolü ve yönetimi kolayl kla yap labilmektedir. Bu sistemler, ileri teknolojiye sahip, aç k, standart tabanl IT platformunda gelifltirilmifl sistemlerdir. flletme olanaklar n n ve sahip oldu u sistemlerin performans analizine, kritik olan hedef ölçüm de erlerinin belirlenmesi ve kontrolüne olanak veren yap ya sahip sistemlerdir. Merkezi tasar m ve güçlü veri uygulamalar ile herhangi bir ifl kolunun bilgi altyap s na tamamen uyumlu, bina endüstrisi standartlar n n kullan m ile hemen hemen tüm di er üreticilerin sistemleri ile entegrasyonun sa lanmas na olanak veren yap dad r. Kurulu bulunan tüm eski sistemlerin yeni yap ya kolayl kla entegrasyonuna uygun altyap ya sahip olmas avantajd r. Verinin ve bilginin da t lmas ve efektif raporlamaya odaklanm fl, ham datan n kullan labilir, ifllenebilir veya karar verme an nda kullan labilecek de erli verilere dönüfltürülmesini sa layan, dönüfltürülmüfl verinin da t lmas ile de kim, nerede, ne zaman ihtiyaç duyarsa veriye ulaflma ve inceleme flans na sahip olabilece i olanaklar sunan sistemlerdir. Sistemin WEB tabanl kullan c arayüzü olmas, tüm seviyelerdeki karar vericilerin verilere ulaflmas na ve tüm kompleks ve u raflt r c proseslerin analiz ve çözümünde karar verme ve yönetim aflamalar nda kolayl a olanak verecek özelliktir. Bina yönetim sisteminin iflletme bilgi altyap s na entegrasyonu ile sistemlerin performanslar n n tüm performans hedeflerine entegrasyonuna olanak sa layan bir platform sunabilen bir sistem, Teknik flletme Yönetimine uygun bir sistemdir. Sundu u olanaklar ile bir tesise / iflletmeye tasar m aflamas ndan yap m aflamas na kadar her aflamada katk sa layan, modern, standartlara uygun yap s ile tasar m n ifllevselli ini ve süreklili ini sa layan, geliflmifl mühendislik, iflletmeye alma ve servis araçlar ve alt yap s ile kolay kurulum ve kullan m sa layan, Yap / nflaat proseslerinde, performans teknolojilerinde ve yaflam süreç servislerinde kullan lan Bilgi Tabanl Entegrasyon yaklafl m n destekleyen bir sistem teknik iflletme yönetiminde kullan labilecek en elveriflli sistemdir. BYS, belirtilen baz önemli özellikleri ile; optimal bafllatma, kilitleme, totalizasyon, pulse metre entegrasyonu, grafik, N2, BACnet, LON veya 3. parti system entegrasyonu, kullan c taraf ndan tan mlanabilen klasörler, Ethernet, LAN, WAN, Internet, ortam nda da t lm fl, merkezi olmayan izleme ve controller, direkt RS232 ba lant s, internal modem, external USB modem, herhangi bir PC ye ba l yaz c dan rapor alma, telefon hatt üzerinden çevirmeli ba lant, LAN veya WAN üzerinden haberleflen NAE ler, 10/100Mb Ethernet
20 ba lant s, cihazdan cihaza nokta noktaya veri paylafl m, takvim ve programlama, alarm yönetimi, kullan c grafikleri, kontrol mant ksal programlama, kullan c güvenlik flifreleri, tarihi veri, yang n sistemi entegrasyonu, güvenlik Sistemi entegrasyonu, 3. Parti sistem üreticilerinin bireysel sistemleri ile entegrasyon, BYS izleme obsiyonlar, olay izleme, alarm izleme, rapor / sorgu obsiyonlar, alarm raporlama, izlemeye kapat lm fl nokta raporlar, offline konumu raporlar, operatör kumanda raporlar, hata raporlar, ekran yap s, cihaz / obje isimleri, menü görüntüleri, operasyon modlar, çerçeveler, ikonlar, statü göstergeleri, kullan c yol göstericileri, güvenlik yönetimi, grafik gösterim, veritaban yaratma, trend izleme, enerji yönetimi,... ve daha birçok komut ve özellikle, teknik iflletme yönetimine etkin destek sa lar. 5. Entegrasyon, letiflim Teknikleri ve Protokoller Bina teknik iflletme yönetiminde sistemler aras entegrasyon, izleme ve kontrolde bütünlük, verim, h z ve güvenilirlik aç s ndan çok önemlidir. Bu amaca yönelik gelifltirilmifl çeflitli sistemlerin kulland klar farkl iletiflim teknikleri ve protokoller vard r. Bunlardan en yayg n kullan lanlar, Active X, ODBC, OPC, IP, TCP/IP, LonWorks, BACnet, EIB, MODBUS, JBUS, MBUS,... gibi iletiflim teknikleri ve protokollerdir. Active X, uygulama iletiflimi sa layan etkin bir metoddur. Verinin ötesinde çal flma alan entegrasyonuna gider. Open Data Base Connectivity (ODBC), farkl veri taban sistemlerine ulafl mda kullan lan standart formatt r. Bireysel sistemler aras nda veri de iflimi aç s ndan popüler olmaktad r. OLE for Process Control (OPC), PC / workstation seviyesinde birbiriyle çal flabilme platformudur. Yüksek seviyede performansl ve uniform iletiflim metodudur. Dünya üzerinde yayg n OPC üyeleri vard r. Internet Protocol (IP, TCP/IP), günümüzde bir çok alanda kullan lan en yayg n iletiflim yöntemlerinden birisidir. LonWorks, LON Bus, LON cihazlar. 3. Parti di er LonMark kontrolörleri ile kullan l rlar. Avantajlar, hat üstündeki cihazlar n otomatik bulunmas ve tan mlanmas, LON noktalar na uygulanabilen tüm BYS özellikleri, di er kontrolörlerine direkt ulafl m, tüm kontrolörlerin bireysel network de iflkenleri izlenebilir. LonMark Cihazlar ndaki Standart Network De iflken Tipleri sistem objeleri ile kolayl kla efllenebilir. Bu sayede sistem tüm LonMark cihazlar ile entegre edilebilmektedir. Tüm sistem objelerinin özellikleri, efllenen objelere uygulanabilir. Jenerik entegrasyon objeleri sayesinde kontrolörler aras nda de iflken veri iletiflimi kolayl kla sa lanabilmektedir. BACnet uyumlu cihazlar, TCP/IP network üzerinde entegre edilebilir. 3. Parti di er sistem cihazlar ndaki BACnet objeleri, NAE objeleri ile kolayca efllenebilir. Tüm NAE objeleri özellikleri efllenen BACnet objeleri özelliklerine uygulanabilir. Tüm yukar da bahsi geçen bu iletiflim teknikleri, fiekil 1. Emirates kiz Kuleler BYS ile Yang ndan Korunma Sistemleri, Güvenlik Sistemleri, Bak m Onar m Programlar, Muhasebe Programlar gibi Teknik flletme Yönetiminde önemleri bireysel yerleri olan sistemlerin tek bir platformda entegre olmas n sa lar. zleme ve kontrolün tek bir sistem bünyesinde yap labilmesi daha önce de belirtildi i gibi, verimi, h z, güvenilirli i art r r, kay plar ve hatay azalt r. Bu sebeple tek bir sistem bünyesinde tüm izleme ve kontrolün yap labilmesi çok önemlidir. 6. Uygulama Örne i: Emirates kiz Kuleler Otel, fl ve Al flverifl Merkezi (2000) Yukar da bahsi geçen konular n detayl bir flekilde uyguland çarp c bir uygulama örne i, Dubai deki ikiz kulelerdir. Proje detaylar, uygulan lan sistemler, iletiflim ve entegrasyon bilgileri afla da incelenmifltir: Bina yap s : kiz kuleler ve birlefltirici 5 katl podyum binas. Kompleks Kullan m Amac : Otel, fl ve Al flverifl Merkezi. Yükseklik: 1. Kule 355m, 2. Kule 305m. Sistem Kapasitesi: BYS adres + 20 adet 3. parti sistemle entegrasyon. letiflim: 2 adet 10Gbps bireysel kapasiteye sahip ATM (Asynchronous Transfer Mode) switch ile Gigabit Ethernet Teknolojisi kullan larak IT a bazl, Otel flletme Sistemi, TV, VOD (Video-on Demand), Ecommerce, Inthernet, BMS, CCTV ve Otel Yönetim sistemi gibi sistemlerin entegrasyonu. Tüm sistem IT network ile entegre edilmifl afla da belirtilen sistemlerden oluflmaktad r: - Bina Yönetim Sistemi, - Otel Yönetim Sistemi, - Telekominikasyon Sistemleri, - Video-on-Demand. Canl TV ve Radyo Sistemi, - Telefon Sistemi, - Internet, - E-posta Servisleri, - Bilgisayar Oyunlar, - E-commerce Sistemi, - Güvenlik Sistemleri, - Yang n Alarm Sistemi, - CCTV Sistemi, - H rs z Alarm Sistemi, - Teknik flletme Yönetim Sistemi, - Kongre Odalar için Presentasyon, Video konferans, ses ve projeksiyon sistemleri, - Asansör Sistemi, - Ayd nlatma Sistemi, - Bina Servisleri (15 Ad). fiekil-2 de bu entegrasyon yap s görülmektedir. Tüm sistemler kullan c ya dost yap ya sahip bir yaz l mla iflletilmektedir. fiekil - 3 te bu yap görülmektedir. Tüm system konsepti tek bir merkezde oluflturulabilmifl, standardizasyon ve geniflleyebilirlik sayesinde esnek bir yap elde edilmifltir. Entegrasyon sayesinde bireysel ve kendi ifllevleri do rultusunda çal flan sistemler birleflik yap ya dönüflmeye bafllam flt r. Otomasyon sistemlerinin tarihi geçmiflinde önemli bir aflama olan bu geçifl, operasyon felsefesini bireysel sistem anlay fl ndan ifl / proses anlay fl na tafl m flt r. Bu sayede global bir yönetim bireysel kontrolün eksiklerini ortadan kald rabilmifl ve gelecek sistemlerin performans na büyük katk da bulunmufltur. fiekil - 4 te bu geçifl simgelenmektedir. Kompleks yönetim sistemi 3 ana grupta incelenebilir: - Bina Yönetim sistemi, - ATM-A, - Interaktif Misafir Çoklumedya Sistemi, Bina Yönetim Sistemi; adresten oluflmaktad r Farkl sistemin entegrasyonu ile oluflmufltur adet F/C ünitesi, 1200 adet VAV ünitesi, LON-TALK protokolü ile LON_WORKS kontrolörler ile kontrol edilmektedir. - So utma gruplar, yang n alarm sistemi ve asansörler, uyumlu gateway birimleri ile ana sistemle haberleflmektedir. - LON protokolü ile ayd nlatma sistemi izleme ve kontrolü yap lmaktad r. - Yat r mc iste i üzerine Bak m ve flletme Yönetim Yaz l m BYS izleme ve kontrol yaz l m na entegre edilmifl ve tek merkezde tüm veriler, izleme ve kontrol ifllevleri birlefltirilmifltir. - CCTV ve acil durum ayd nlatma sistemleri tamamen ana kontrol sistemine entegre edilmifl ve güvenlik ve yang ndan korunma aç s ndan güvenilir bir yap elde edilmifltir. - Otel yönetim sistemi, enerji yönetim sistemi ve pager sistemi de tamamen merkezi izleme ve kontrol sistemine entegre edilmifl ve bu sayede ak ll bina