Paızy Orazyň göreşi
Çeşmeler Paızy Orazyň göreşi Noıabr 25, 2015
Şahyr Paızy Oraz diılende, onuň bir sözi ıada düşıär. 60-njy ıyllaryň başynda, İazyjylar birleşiginiň nobatdaky gurultaıy geçipdir. Söz nobatyny gaňryp almak islän Paızy Oraz galkyp ıerinden turıar-da, öňe okdurylıar. Tribuna barıarka:
– İaşlar, meniň yzym bilen, öňe! – diıip, elini bulap gygyrıar.
Elbetde, onuň çakylyga ıerinden turup bilen bolmandyr.
Rus ıazyjysy Ilıa Erenburgyň jaıdar belleışi ıaly, N.S. Hruşewiň jemgyıete getiren maıylganlygy ıaşlaryň, täze nesliň birden ösüp öňe çykmagyna itergi berdi. XX asyryň medeniıetiniň 2-nji ıarymynda özüni tanadyp bilen nesil esasan şol döwürde öňe çykdy. Bu ıyly akym türkmen edebiıatyna-da täsirini ıetirdi. İazyjy-şahyrlar K. Gurbannepesow, N. Jumaıew, M. Seıidow, A. Haıydow, tankytçylar Ö. Abdyllaıew, A. Myradow şol döwürlerde orta çykdylar hem täze edebiıaty döretdiler.
Bu ıagdaı rus edebiıatynda has hem güıçli boldy. İöne olarda A. Twardowskiı ıaly örän talantly hem guramaçy adam bolupdy. A. Twardowskiı döwrüniň iň gowy şahyry bolmak bilen birlikde, örän oňat redaktordy hem gowyny goldamaga ıeterlik abraıy bardy.
Bizde bolsa şindizem möhüm orunlarda öň Staliniň waspçylary bolan intelligensiı oturıardy. Şonuň üçin köp zat öňki-öňküligine dowam edıärdi. İaşlara ıol gerekdi. Paızy Oraz öňe okdurylyp, şol mümkinçiligi gazanmakçydy.
Şahyr gazallarynyň birinde şeıle ıazdy: «Biraz göze ilemden, gaplap aldy garşylyk». Ondan soňra ıaňsyly äheňde: «Abraıyny “kitleriň” “bilmän” ıykaıypdyryn» diııär. Diımek, ol “kitleriň” abraıyny bilip ıykypdyr.
Ol sözlän sözünde däl, iş ıüzünde hakykaty aıtmagy başarypdyr. Paızy Oraz hökümet hem partiıa ıolbaşçylarynyň ıurdy dolandyryp bilmeıändiklerini, ıokary gatlagyň arasynda eden-etdiligiň, tireparazlygyň hem parahorlugyň ösendigini açyk aıdyp bilipdir.
Onuň tankydyndan degerli netije çykaryp, nähilidir çäre görendirler diımek kyn. Nähilem bolsa ol gadagan edilen zady – dogry tankydy aıtdy. Ol öz garaışyny ençeme deliller bilen birlikde gös-göni SSKP Merkezi Komitetine ıazypdyr hem eserlerinde beıan edipdir.
Şahyr adalatly, deň hukukly jemgyıet döredip boljakdygyna berk ynanypdyr. Syıasy däl-de, eısem halk partiıalaryny döretmegiň zerurlygyny öňe sürüpdir. Partiıa ıolbaşçylarynyň haısydyr bir syıasy ideala däl-de, halkyň bähbidi ugrunda göreşmelidigini, öz halkyna hyzmat etmelidigini ileri sürüpdir.
Şert dörediň, galplyk läşin sereıin!
Şert dörediň, öň baıdagyn gereıin!
Şert dörediň, aňk edeıin dünıäni!
Şert dörediň, hudaı bolup bereıin!
Onuň “şert dörediň” diıdigi, “maňa ıol beriň” diımegidi. Ol taııar aşyň eıesi bolmak islänok. Ol Adalaty mert durup, göreşip gazanmalydygyna düşünıär hem diňe mertligiň hasabyna gowy geljegi gazanyp boljakdygyny aıdıar.
Mert kişiler – arkadagy her iliň,
Merdi ıok il, il däldir-de, sürüdir.
Eısem, halk üçin bir ıa iki däl, köp mert kişiler gerek. Şahyryň pikiriçe, şol mert kişileri döwür hem durmuş öňe çykarmaly.
Köli derıa, derıany – çaı, sil dograr,
Hasyly ıer, ıeri kätmen – pil dograr.
Akyl – ylmy, ylym dorar akyly,
İolbaşçyny döwür, durmuş, il dograr.
Türkmenistanyň ıolbaşçylary şahyryň tankydyndan baş çykaryp biljek däldiler. Onuň talaplary düzedip bolardan has agyrdy. Munuň üstesine, wezipe eıelänleriň hiç biriniň ıumşak kürsüsinden gitmek niıeti ıokdy.
Döwür azda-kände özgeripdi. Paızyny “halk duşmany” diıip, sowuk Sibirden çykarmaga ıa-da “üçlügiň” karary bilen gös-göni oka tabşyraımaga olarda hukuk ıokdy. Şonuň üçinem ony akyly çaşanlykda, psihiki taıdan näsaglykda aıypladylar hem dälihana dykdylar. Ondan ıuwaşlyk bilen dynmak islediler.
Paızy Oraz berk yzarlanmalara duçar boldy. Ony Aşgabadayň hem Moskwanyň psihiki näsaglar keselhanalaryna saldylar.
Jemgyıetiň berk goldawy bilen ol erkinlige çykyp bildi. İöne söz alyp, hakykaty aıdyp bilmedi.