Maliıe ulgamynyň globallaşmagy
İazylan wagty: 21 апреля 2014 İazan Krassavchik
Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallasy bilen häzirki döwürde ıurduň ykdysady ulgamy üıtgedilip gurulıar we barha kämilleşdirilıär. Ykdysadyıetimizi ıokary depginler bilen ösdürmek hem-de ilatyň durmuş hal ıagdaıyny gowulandyrmak üçin öňde goılan wezipäni çözmekde bıujet, maliıe, salgyt we bank ulgamlary düıpgöter täzeden gurnaldy.
İurdumyzyň maliıe ulgamynyň globallaşmagyna aralaşmazdan öň ilki maliıe ulgamynyň düıp manysyny açyp görkezmek zerurdyr. Maliıe ulgamy – bu degişli guramalar tarapyndan dolandyrylıan pul toplumlaryny we gaznalaryny döretmek hem-de ulanmak sebäpli önümçilik we önümçilik däl işiň dürli ugurlarynda emele gelıän, biri-birinden bölünip aırylan, ıöne özara baglanyşykly maliıe gatnaşyklar gurşawynyň we düzümleriniň jemidir. Türkmenistanyň maliıe ulgamyna döwlet maliıesi, kärhanalarynyň maliıesi, we ätiıaçlandyryş guramalarynyň maliıesi degişlidir.
Maliıe ulgamynyň her bir düzüm bölegi öz nobatynda maliıe arabaglanyşyklarynyň içki gurluşyna baglylykda kiçi düzüm böleklere bölünıär. Mysal üçin, döwlet maliıesi öz gezeginde - merkezi bıujet, ıerli bıujet, bıujetden daşary gaznalardan we döwlet karzyndan düzülıär, kärhanalaryň maliıesi - täjirçilik başlangyçlarynda hereket edıän edara görnüşli taraplaryň maliıesinden senagatyň maliıesini, oba hojalygynyň maliıesini, söwdanyň maliıesini, ulag kärhanalarynyň maliıesini we ş.m., eıeçiligiň görnüşine baglylykda döwlet eıeçiligindäki kärhanalaryň maliıesini, şereketleriň, paıdarlar jemgyıetleriniň, hususy kärhanalaryň maliıesini bölüp aıyrmak bolıar. Täjirçilik başlangyçlarynda hereket edıän edara görnüşli taraplaryň pudak we ykdysady aıratynlyklary maliıe gatnaşyklarynyň gurluşyna, maksatly ugurlarda ulanylıan pul gaznalaryň düzümine, olaryň emele gelşiniň we ulanylyşynyň tertibine düıpli täsir edıärler.
Türkmenistanyň Hormatly Prezidentiniň başlangyçlary bilen geçirilıän giň gerimli reformalar maliıe ulgamyny ösdürmekde oňyn netijeliligini gazanmaga mümkinçilik berıär. Berkarar döwletiň bagtyıarlyk döwründe ıurdumyzda maksatlaıyn we toplumlaıyn esasda milli ykdysadyıetiň täze nusgasynyň döredilmegine girişildi. Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Türkmenistanyň içerki bähbitlerini, ıurdumyzyň dünıä bileleşigine we ählumumy ıagdaılara goşulyşmagyny göz öňünde tutmak arkaly durmuşy ugur edinıän çeıe ykdysady strategiıany işläp taııarlady. İurdumyzyň durmuş-ykdysady ösüşinde uly üstünlikleri gazanmagy hem-de ol üstünlikleriň halkara abraıly jemgyıetçilik we maliıe guramalary tarapyndan ykrar edilıändigi üçin, şol nusga halkara bilermenlerinde, synçylarda, syıasatçylarda uly gyzyklanma döredıär.
Globallaşmagyň häzirki döwründe dünıä maliıe ulgamynyň düıpgöter özgerıändigini göz öňünde tutsak, onda wagtyň geçmegi bilen ykdysadyıetiň maliıe bölegini döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegiň gurallary öz netijeliligini ıitirıändigi sebäpli, ıurdumyzyň ykdysady kanunlarynyň ençemesi gaıtadan işlenilip, has-da kämilleşdirilidi. Şeılelikde, ıurdumyzda globallaşmagyň täsirini hasaba almak bilen, ykdysadyıetiň maliıe bölegini döwlet tarapyndan düzgünleşdirmek ulgamy döwrebaplaşdyryldy.
Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwründe hormatly Prezidentimiziň parasatly ıolbaşçylygynda döwlet düzgünleşdirmegiň netijeli ulgamyny döretmäge gönükdirilen oılanyşykly syıasat barha rowaçlanıar. Globallaşmagyň, döwlet tarapyndan düzgünleşdirmegiň we ykdysadyıetiň maliıe böleginiň arasyndaky arabaglanyşygynyň özara hereket ulgamyny döredıänligini göz öňünde tutup, ıurduň maliıe, şol sanda bıujet ulgamy kämilleşdirildi, bıujetara gatnaşyklary düzgünleşdirmegiň täze usullary işlenip taııarlanyldy.
Globallaşma dünıä ykdysadyıetiniň häzirki ösüş meılidir. Dünıä hojalygynda bolup geçıän globallaşma prosesi biziň milli ykdysadyıetimizden sowa geçmeıär. Çünki milli ykdysadyıetimiz dünıä hojalygynyň bir bölegidir. Häzirki wagtda Türkmenistanyň ykdysadyıetiniň ähli ugurlarda düıpli öňegidişlik gazanyldy. Türkmenistanyň ykdysadyıeti soňky 5-6 ıylyň dowamynda ykdysady ösüşiň görkezmesi boıunça ıeke bir sebitde däl-de, dünıä möçberinde hem öňdäki döwletleriň hatarynda durıar. Islendik milli ykdysadyıet daşary söwda bilen baglanşyklydyr. İurduň dünıä hojalygyndaky orny onuň daşary söwdasynyň möçberi bilen kesgitlenıär. İurduň daşary söwdasynyň möçberi näçe uly bolsa, onda ol dünıä hojalygynda şonçada möhüm orny eıeleıär. Bazar ykdysadyıetli ösen ıurtlar dünıä hojalygynda has uly orny eıeleıärler. Sebäbi olaryň daşky ykdysady gatnaşyklary (haryt, hyzmat, maıa goıum, halkara guramalar bilen hyzmatdaşlygy) ösüp gelıän ıurtlar bilen deňeşdireniňde has ıokarydyr.
Belli bolşy ıaly, maliıe we bank ulgamlarynyň durnuklylygyny üpjün etmek global ykdysadyıetiň berkarar bolmagynda örän möhüm şert bolup durıar. Halkara ykdysady guramalar halkara pul-maliıe gatnaşyklaryny kadalaşdyrıan dünıä ykdysadyıetini globallaşdyrmak prosesiniň esasy subıektleridir. Hut şolar global strategiıalary durmuşa geçirmek arkaly dünıä hojalyk gatnaşyklaryny ösdürmekde möhüm orny eıeleıär we milli, sebitleıin we halkara maliıe ulgamlaryny birleşdirıän dünıä maliıe arhitekturasynyň ulgam dörediji edaralary hökmünde çykyş edıärler.
İurdumyzyň maliıe – ykdysady ulgamynyň öňünde ıene bir möhüm wezipe, oılanyşykly pul-karz we walıuta syıasatyny ıöredip, nyrhlaryň durnuklylygyny üpjün etmek wezipesi bolup durıar. Möhüm ykdysady reformanyň, manadyň denominasiıasynyň geçirilmeginden soňra bu wezipäniň ähmiıeti örän uludyr. Çünki milli puluň hümmetiniň durnukly saklanmagy, halkyň milli pula bolan ynamynyň berkemegi pul reformasynyň üstünlikli netijesini gazanmagyň esasy güwäsidir. Türkmenistanyň ykdysadyıetiniň mundan beıläk-de durnukly ösüş gazanmagy üçin ähli ykdysady mehanizmleriň sazlaşykly işlemegini gazanmak zerur bolup durıar. İurduň daşary söwdasynyň oňyn galyndysy, döwlet bıujetiniň kadaly ıerine ıetirilmegi, döwletiň ygtybarly pul ätiıaçlyklary, maıa goıumlaryň netijeli özleşdirilmegi milli ykdysadyıetiň durnukly ösüşiniň esasynda durıar.
İurdumyzda durmuşa geçirilıän möhüm we uly möçberli ykdysady özgertmeler we çäreler ıurduň ykdysady ösüşini täze derejä çykarmak bilen, onuň çökgünliklere, dünıä ykdysadyıetindäki kynçylyklara durnuklylygyny we goraglylygyny üpjün edıär. Bu babatda milli pulumyzyň hümmetini berkitmek bilen bagly özgertmeleri bellemek bolar. Milli manadymyzyň daşary ıurt puluna gatnaşykda ıeke-täk hümmetiniň girizilmegi, ıurdumyzda banklaryň alyş-çalyş nokatlarynyň açylmagy, manadyň gymmatynyň üıtgedilmegi (denominasiıa) milli puluň ıörgünliligini we abraıyny düıpli artdyrdy, bütindünıä ykdysady çökgünligine seretmezden, ıurtda önümçilik-söwda gatnaşyklarynyň ösmegine oňaıly täsirini ıetirdi.
Öňde belent maksatlaryň goıulmagy biziň iş ıüzünde hem uly ösüşleri gazanmagymyzyň esasy kepili bolup hyzmat edıär. Maksatnamalaıyn we anyk wezipeleri durmuşa geçirmek ugrunda çekilen zähmetiň netijesinde ıurdumyza uly üstünlikler gazanmak başartdy. Önümleriň öndürilişiniň depgini has-da artdyryldy we zähmet öndürijiligi ıokarlandyryldy.
Türkmenistan Orta Aziıa sebitinde amatly geosyıasy ıerleşişe eıe bolup, sebit we dünıä möçberinde ähliumumy rowaçlygyň hem-de ösüşiň bähbitlerine laıyk gelıän täze ykdysady gatnaşyklaryň kemala gelmegine goşant goşmaga çalyşıar. Soňky ıyllarda türkmen döwleti halkara ulgamyna gatnaşygyny has-da işjeňleşdirip, Halkara pul gaznasy, Bütindünıä banky, İewropanyň täzeleniş we ösüş banky, Aziıa ösüş banky, Yslam ösüş banky, Bikanun ıol bilen gazanylan puly kanunlaşdyrmaga garşy göreşmek çärelerini işläp düzmek baradaky topar, jenaıatçylykly ıol bilen gazanylan girdejileri kanunlaşdyrmaga we terrorçylygy maliıeleşdirmäge garşy durmak boıunça İewraziıa topary ıaly esasy maliıe we ykdysady guramalar bilen hyzmatdaşlygyň çägini ep-esli giňeltdi.
Şunda dünıä ykdysadyıetiniň globallaşmagy halkara ykdysady guramalarynyň işiniň daşky ulgamyny kemala getirıär, olaryň özara gatnaşyklaryna, şeıle hem milli hökümetler we maliıe taıdan kadalaşdyryjy edaralar bilen gatnaşyklaryna täsir edıär. Şunuň bilen baglylykda ıurdumyzda sebitleıin we global möçberde durnukly ykdysady ösüşiň möhüm meselelerini ara alyp maslahatlaşmak üçin özboluşly daıanç nokadyna öwrülen forumlaryň derwaıysdygyny we örän ähmiıetlidigini bellemek gerek.
Okalan sany: 2056 Jogaplar: ( 0 )
Sahypaň ıüklenen wagty 0,07216 sek. ıüklenen baıt: 38258