Kemik iliği kanseri nedir?
​​Kemik iliği kanseri belirtileri nelerdir?
Kemik iliği kanseri evreleri nelerdir?
Kemik iliği kanseri tedavisi nasıl yapılır?
Kemik iliği kanseri, kemik iliğinin kan hücresi oluşturulan kök hücrelerinde gelişen kanser türüdür. Kemik iliği, büyük kemiklerin ortasında bulunan, kan hücrelerini üretip dolaşıma salmakla görevli süngerimsi dokudur. Kemik iliği kanserinde kök hücrelerde kontrolsüz çoğalma veya gelişimsel sorunlar vardır. En sık görülen kemik iliği kanseri türü multipl myelomadır. Multipl myeloma nedeni henüz tam olarak bilinmemektedir. Hastalık kemik ağrıları, tekrarlayan enfeksiyonlar, böbrek sorunları, halsizlik, kilo kaybı gibi belirti ve bulgularla seyreder. Belirtileri kontrol altına almaya yönelik çeşitli ilaçlar kullanılsa da tam iyileşme sağlayan bir tedavisi yoktur.
Kemik iliği kanseri, kemik iliğinin kan oluşturan kök hücrelerinden kaynaklanan kanser türüdür. Kemiğin merkezinde bulunan sünger benzeri bir malzeme olan kemik iliğinin derinliklerinde, kırmızı kan hücrelerine, beyaz kan hücrelerine ve trombositlere dönüşebilen kök hücreler bulunur. Kemik iliği kanseri, ilikteki hücreler anormal şekilde veya hızlandırılmış bir oranda büyümeye başladığında meydana gelir. Kemik iliğinde başlayan kansere kemik iliği kanseri veya kan kanseri denir. Bu grup kanserlerden en sık görüleni multiple miyelomdur. Diğer kanser türleri de kemik iliğine yayılabilir, ancak bunlar kemik iliği kanseri olarak adlandırılmaz. Kemik iliği kanserlerinden başlıcaları multiple myeloma, lösemi ve lenfoma şekilde sıralanabilir. Bu yazıda en sık görülen kemik iliği kanseri olan multipl myelom ele alınmıştır.
En sık görülen kemik iliği kanseri türü, multipl miyelomdur. Bu kanser türü sıklıkla omurga, kafatası, kalça ve kaburga gibi vücudun çok sayıda bölgesini etkilediği için multipl miyelom olarak adlandırılır. Plazma hücresi adı verilen kan hücrelerinden gelişir. Bu hücreler, vücudu yabancı istilacılardan korumak için antikor üreten beyaz kan hücreleridir. Kemik iliği çok fazla miktarda plazma hücresi üretmeye başladığında tümörler oluşur. Bu tümörler kemik kaybına ve enfeksiyonlarla mücadelede sorunlara neden olur.
Hastalık erken evrelerde, herhangi bir belirtiye neden olmayabilir. Genellikle rutin kan veya idrar testinden sonra hastalıktan şüphelenilir. Kanser ilerlediğinde aşağıdakiler de dahil olmak üzere çok çeşitli şikâyet ve bulgulara neden olur:
Kemiklerde ağrı ve hassasiyet. Genellikle sırt, kaburga veya kalça kemikleri etkilenir. Ağrı ya da hassasiyet sıklıkla süreklidir ve hareketle artar.
Kolay kırılan zayıf kemikler. Multipl miyelom, kemikleri zayıflatabilir ve kırılma olasılığını arttırır. Omurga, kol ve bacaklardaki uzun kemikler bu durumdan en sık etkilenir.
Omurilik sıkışması. Omurganın kırıkları omurlarda çökmeye, ağrıya ve bazen de omurilikte sıkışmaya neden olur. Bu durum bacaklarda uyuşma, kuvvet kaybı, mesane ve bağırsak kontrolünde kayıp gibi ciddi problemlerle kendini gösterir. Omurilik sıkışması acil bir durumdur ve derhal tedavi edilmesi gerekir.
Kansızlık. Multipl miyelom, kemik iliğindeki kırmızı kan hücre üretimini etkileyebilir ve bu da kansızlığa yol açabilir. Kansızlık miyelom tedavisinin bir yan etkisi olarak da ortaya çıkabilir. Kansızlık durumunda halsizlik, yorgunluk ve nefes darlığı gibi belirtiler görülür.
Tekrarlanan enfeksiyonlar. Hastalık, bağışıklık sistemini etkileyerek vücudun enfeksiyon ve hastalıklara karşı doğal savunmasını engeller. Bu sebeple hastalarda sık tekrarlayan ve uzun süren enfeksiyonlar görülür.
Hiperkalsemi. Etkilenen kemiklerden çok fazla kalsiyum kan dolaşımına salındığı için hiperkalsemi yani kan kalsiyum düzeyinde yükseklik görülebilir. Aşırı susuzluk, sık sık idrara çıkma ihtiyacı, kabızlık, karın ağrısı, zihinsel karışıklık ve sersemlik gibi belirtilerle kendini gösterir. Hiperkalsemi acil tedavi gerektiren bir durumdur ve sayılan belirtiler görülürse hemen acil yardım istenmelidir.
Böbrek sorunları. Multipl myeloma böbrek yetmezliğine gidebilen ağır böbrek hasarına neden olabilir. Böbrek yetmezliğinde; kilo kaybı, iştahsızlık, ayak bilekleri, el ve ayaklarda şişme, halsizlik, nefes darlığı, ciltte kaşıntı, dirençli hıçkırıklar gibi belirtiler görülür.
Olağan dışı kanamalar. Bazı hastalarda cilt altında morluklar, sık sık burun, diş eti kanamaları ve ağır adet kanamaları gibi beklenmeyen kanamalar görülebilir. Bunun nedeni kemik iliğindeki aşırı kanser hücrelerinin, trombosit adı verilen kanın pıhtılaşmasından sorumlu hücre üretimini engellemesidir.
Kan akışkanlığında azalma. Bazı insanlarda multipl miyelom kanın normalden daha kalın olmasına neden olabilir. Bu durum sıklıkla miyelom hücrelerinin ürettiği fazla proteinlerden kaynaklanır. Hiperviskozite olarak bilinen bulgu; baş dönmesi, nefes darlığı, baş ağrısı, kanama ve görmede bulanıklık gibi şikayetlere neden olur.
Miyelom genellikle bir kitlesel oluşumlara neden olmaz. Bunun yerine, kemiklere zarar verir ve sağlıklı kan hücrelerinin üretimini etkiler.
Hangi tedavi seçeneklerinin hastanın ihtiyaçlarına uygun olduğunu belirleyebilmek için, hastalığın evresi ve kanserin büyüme hızı gibi faktörlerin bilinmesi gerekir. Multipl miyelomu evrelemek için kan hücresi sayısı, kanda ve idrarda bulunan protein miktarı, kan kalsiyum seviyesi ve diğer tanı test sonuçlarının incelenmesi gerekir. Multipl miyelom evrelemesi için diğer kanserlerde kullanılan TNM evreleme sistemi kullanılmaz. Bunun yerine 2 farklı evreleme sistemi tercih edilir.
Durie-Salmon Sistemi’nde kandaki monoklonal immunoglobulin, kalsiyum ve hemoglobin seviyelerinin yanı sıra kemik lezyonlarının sayısını dikkate alınır. Bu evreleme sisteminin kullanımı yaygın değildir.
Daha yaygın olarak tercih edilen internasyonal evreleme sistemi, iki ana faktöre dayanır. Bunlar kandaki albumin ve beta-2 mikroglobulin seviyeleridir.
Multipl miyelom her iki sisteme göre evre 0, evre I, evre II ve evre III olmak üzere dört evreye ayrılır.
Bazı durumlarda, başka bir sebeple yapılan kan testi sırasında tesadüfen multiple miyelom tespit edilebilir. Diğer durumlarda, hastanın belirti ve şikâyetlerine dayanarak hastalıktan şüphelenilir. Daha sonra kesin tanı için bazı testlere ve görüntüleme yöntemlerine başvurulur.
Kan testleri: Kan testi yapılarak miyelom hücrelerinin ürettiği M proteini ve beta-2-mikroglobulin olarak adlandırılan maddeler tespit edilebilir. Beta-2-mikroglobulin kanserin saldırganlığı hakkında ipuçları verebilir. Böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için kan testleri, kan hücresi sayımı, kan kalsiyum ve ürik asit seviyeleri tanı koymada faydalı olabilir.
İdrar testleri. idrarda tespit edildiklerinde Bence Jones proteini olarak adlandırılan M proteinleri idrar analiziyle gösterebilir.
Kemik iliği örneği alınması. Kemiğe yerleştirilen uzun bir iğne ile kemik iliğinden numune alınır. Bu işleme kemik iliği aspirasyon biyopsisi denir. Alınan numune miyelom hücreleri varlığı açısından laboratuvarda incelenir.
Görüntüleme yöntemleri. Multipl miyelom ile ilişkili kemik problemlerini tespit etmek için röntgen filmi, MR, BT veya PET gibi çeşitli görüntüleme yöntemleri kullanılabilir.
Tedavi ile belirtileri hafifletmek, hastalığın komplikasyonlarını kontrol altına almak, hastanın durumunu stabilize etmek ve multipl miyelomun ilerlemesini yavaşlatmak mümkündür. Herhangi bir belirti göstermeyen hastalarda tedaviye ihtiyaç olmayabilir. Fakat hastanın düzenli aralıklarla periyodik kan ve idrar testleri yapılarak takip edilmesi gerekir. Belirli veya bulgular varsa ya da takipler sırasında hastalıkta ilerleme tespit edilirse tedaviye başlanır. Multipl myelomda kullanılan çeşitli tedavi seçenekleri bulunur.
Hedefe yönelik tedavi. Hedefe yönelik ilaç tedavisi, kanser hücrelerinde belirli anormalliklere odaklanır. Bu ilaçlar koldan bir damar yoluyla veya ağızdan hap şeklinde verilebilir.
Biyolojik tedavi. Bu grup ilaçlar, miyelom hücreleri ile savaşmak için vücudun bağışıklık sistemini kullanır. Biyolojik tedavi kanser hücrelerini tanımlayan ve saldıran bağışıklık sistemi hücrelerini güçlendirir.
Kemoterapi. Miyelom hücreleri ile birlikte sağlıklı vücut hücrelerine de zarar verir ve hızlı büyüyen hücreleri öldürür. Kemoterapi ilaçları damardan veya hap şeklinde ağızdan verilebilir. Kemik iliği nakli yapılacaksa öncesinde yüksek doz kemoterapi ilaçları kullanılır.