Delirium Hastalığı | Psikolojik Sorunlar
Delirium, zihinsel yeteneklerde kafa karıştırıcı düşünce ve çevrenin farkındalığını azaltan ciddi bir rahatsızlıktır. Deliriumun başlangıcı genellikle hızlıdır.Saatler içinde veya birkaç gün içinde kendini gösterebilir
Delirium sıklıkla, ciddi veya kronik bir hastalık, metabolik dengesizlik (düşük sodyum gibi), ilaç, enfeksiyonlar, cerrahi durumlar, alkol veya uyuşturucu zehirlenmesi veya bunların tedavi aşaması gibi bir veya daha fazla faktöre bağlı gelişebilir.
Delirium ve demans semptomları benzer olabileceğinden, bir aile üyesinden veya bakıcıdan alınan bilgiler, doğru bir teşhis konulması için önemli olabilir.
Uzmanlar üç tür deliriumu tespit etmişlerdir:
Hiperaktif delirium : Muhtemelen en kolay tanınan bu türde, huzursuzluk, ajitasyon, hızlı ruh hali değişiklikleri veya halüsinasyonlar, dikkatle işbirliği yapmayı reddetme durumları olabilir.
Hipoaktif delirium : Bu tür deliriumda hareketsizlik veya azaltılmış motor aktivite, halsizlik, anormal uyuşukluk veya şaşkınlık halleri görülebilir.
Karışık delirium : Bu tür hem hiperaktif ve hipoaktif belirtileri içerir. Kişi hiperaktifden hipoaktif duruma hızlı bir şekilde geri dönebilir.
Delirium belirtileri genellikle birkaç saat veya birkaç gün içinde başlar. Genellikle gün boyunca dalgalanır veya semptomsuz dönemler olabilir. Semptomlar gece karanlıkken ve nesneler daha az algılandığında kötüleşir. Birincil belirtiler ve semptomlar aşağıdakileri içerir.
Çevreye Karşı Daha Az Farkındalık
Bir konuya odaklanmak veya konuları değiştirmek için yetersizlik
Sorulara veya konuşmalara cevap vermek yerine bir fikre bağlı kalmak
Önemsiz şeyler tarafından kolayca dikkat dağılması
Ortama çok az aktiviteyle katılmak veya hiç aktivite yapmadan çevreyle ilgiyi kesmek, izole olmak
Kötü Düşünme Becerileri ( Kognitif Bozukluk )
Özellikle son olaylar konusunda zayıf bellek
Disorientasyon – örneğin, nerede olduğunuzu veya kim olduğunuzu bilmemek
Konuşurken veya düşünürken kelimeleri hatırlama zorluğu
Tutarsız veya saçma konuşma
Okuma veya yazma zorluğu
Var olmayan şeyleri görme (halüsinasyonlar)
Huzursuzluk, ajitasyon veya mücadeleci davranış
İnleme ya da başka sesler çıkarma
Sessiz olmak ve izole yaşam sürdürmek – özellikle yaşlı yetişkinlerde
Gece uyku-uyanıklık döngüsünün tersine çevrilmesi
Anksiyete, korku ya da paranoya
Coşkulu ve mutlu hissetme duygusu (öfori)
Hızlı ve öngörülemeyen duygudurum değişiklikleri
Bir doktor, tıbbi öyküyü, zihinsel durumu ve olası katkı faktörlerini değerlendirmek için testler yaparak deliriumu teşhis edebilir. Bir testler şunları içerebilir:
Ruhsal durum değerlendirmesi : Doktor farkındalık, dikkat ve düşünmeyi değerlendirerek başlar. Bu testler, konuşma yoluyla veya zihinsel durumu, kafa karışıklığını, algıyı ve hafızayı değerlendiren testlerle, taramalarla yapılabilir. Aile üyeleri veya bakıcılar tarafından ek bilgiler verilmesi teşhise yardımcı olabilir.
Fiziksel ve nörolojik muayeneler : Doktor, sağlık sorunları veya altta yatan hastalık belirtilerini kontrol etmek için fiziksel bir muayene yapar. Nörolojik muayene – görme, denge, koordinasyon ve reflekslerin kontrol edilmesi – inme veya başka bir nörolojik hastalığın deliriuma neden olup olmadığını belirlemeye yardımcı olabilir.
Diğer testler : Doktor kan, idrar ve diğer teşhis testlerini isteyebilir. Tanı, diğer mevcut bilgilerle yapılamadığında beyin görüntüleme testleri kullanılabilir.
Delirium, beyinde normal sinyallerin aksaması durumunda oluşur. Bu bozukluğa büyük olasılıkla, beyni savunmasız yapan ve beyin aktivitesinde bir arızayı tetikleyen faktörlerin meydana gelmesi neden olur.
Deliriumun, bir tıbbi nedeni veya ilaç kaynaklı birden fazla nedeni olabilir. Bazen hiçbir sebep belirlenemez. Olası nedenler şunlardır:
İnme, kalp krizi, akciğer veya karaciğer hastalığının kötüleşmesi veya bir düşmeden kaynaklanan yaralanma gibi tıbbi durumlar.
Şiddetli, kronik veya terminal hastalığı
Özellikle çocuklarda ateş ve akut enfeksiyon
Özellikle yaşlı erişkinlerde idrar yolu enfeksiyonu, zatürre veya grip
Karbon monoksit, siyanür veya diğer zehirler gibi toksine maruz kalma
Cerrahi veya anestezi içeren diğer tıbbi prosedürler
Bazı ilaçlar veya ilaç kombinasyonları deliriumu tetikleyebilir:
Steroid ilaçları kortikosteroid de denir
Spazm veya konvülsiyon tedavisinde kullanılan ilaçlar
Delirium tedavisinin ilk amacı, altta yatan nedenleri veya tetikleyicileri ele almaktır. Örneğin, belirli bir ilacın kullanımını durdurmak, metabolik dengesizlikleri ele almak veya bir enfeksiyonu tedavi etmek tedaviye etki edebilir. Tedavi daha sonra vücudu iyileştirmek ve beynini sakinleştirmek için en iyi ortamı yaratmaya odaklanır.
Temiz hava ve gerekli oksijenin hastaya sağlanması
Sıvıların ve beslenmenin sağlanması
Hareket ile yardım
Fiziksel kısıtlamalardan ve mesane tüplerinden kaçınmak
Çevredeki ve bakım faktörlerindeki değişikliklerden olabildiğince kaçınmak
Aile üyelerinin veya tanıdık kişilerin desteğini teşvik etmek
Eğer bir aile üyesi ya da deliriumla karşılaşan bir kişinin bakıcısıysanız, deliriumu tetikleyebilecek ilaçların kullanılmasını önlemek ya da en aza indirgemek için doktora danışın. Deliriuma neden olan ağrıyı kontrol etmek için bazı ilaçlar gerekebilir.
Diğer ilaç türleri, şiddetli bir ajitasyon veya kafa karışıklığı olan, çevreyi yanlış algılayan, paranoya, korku veya halüsinasyona yol açacak şekilde yanlış yorumlayan hastayı sakinleştirmeye yardımcı olabilir. Bu ilaçlar bazı davranışlarda gerekli olabilir. Bu davranışlar şunlardır:
Bir sağlık muayenesi veya tedavi performansının hasta tarafından önlenmesi durumunda kullanılabilir
Kendini tehlikeye atma veya başkalarının güvenliğini tehdit etme durumunda kullanılabilir
Deliriumu Tetikleyen Risk Faktörleri
Özellikle yoğun bakımda ya da ameliyattan sonra hastanede kalış ile sonuçlanan herhangi bir durum, bir bakım evinde ikamet etmek gibi nedenler delirium riskini artırır. Delirium yaşlı yetişkinlerde daha yaygındır.
Delirium riskini artıran diğer koşulların örnekleri şunlardır:
Demans, felç veya Parkinson hastalığı gibi beyin bozuklukları
Önceki delirium nöbetleri
Birden fazla tıbbi problemin varlığı
Deliriumla Başa Çıkmak ve Destek
Eğer delirium riski taşıyan veya iyileşen birinin yakını ya da bakıcısı iseniz, kişinin sağlığını iyileştirmek, nüksetmeyi önlemek ve sorumlulukları yönetmek için gerekli adımları atabilirsiniz.
İyi uyku alışkanlıklarını teşvik edin
İyi uyku alışkanlıklarını teşvik etmek için ise:
Sakin, bir ortam sağlayın
Gün ışığına uygun aydınlatmayı koruyun
Geceleri kesintisiz uyku için plan yapın
Kişinin düzenli bir gündüz programı tutmasına yardımcı olun
Gündüz kendini özendirmeyi ve aktiviteyi teşvik edin
Sakinliği ve oryantasyonu teşvik edin
Kişinin sakin ve iyi niyetli kalmasına yardımcı olmak için:
Bir saat ve takvim tutup gün boyunca düzenli olarak onlara başvurun.
Öğle yemeği için zaman ya da yatma zamanı gibi etkinliklerde hastaya uygun düzenlemeler yapın
Tanıdığı ve sevdiği nesneleri ve resimleri etrafta tutun, ancak karmaşık bir ortamdan kaçının
Kişiye sakin bir şekilde yaklaşın
Kendinizi veya diğer insanları düzenli olarak tanımlayın
Uygun olduğunda, güven verici dokunma gibi konfor önlemlerini kullanın
Gürültü seviyelerini ve diğer dikkat dağıtıcıları en aza indirin
Gerekliyse gözlükleri ve işitme cihazlarını kullanın
Karmaşık Sorunları Önlemek
Tıbbi sorunları önlemek için:
Kişiye düzenli bir programda uygun ilaçlar verin
Bol sıvı ve sağlıklı beslenme sağlayın
Düzenli fiziksel aktivite teşvik edin
Enfeksiyon veya metabolik dengesizlikler gibi olası problemler için hızlı tedavi alın
Demans ve deliriumun ayırt edilmesi özellikle zor olabilir ve bir kişi her ikisine birden sahip olabilir. Aslında delirium sıklıkla demanslı kişilerde görülür. Fakat delirium ataklarına sahip olmak, her zaman bir kişinin demansı olduğu anlamına gelmez. Bu nedenle, bir delirium atağı sırasında bir demans değerlendirmesi yapılmamalıdır çünkü sonuçlar yanıltıcı olabilir.
Demans, yavaş yavaş disfonksiyon ve beyin hücrelerinin kaybına bağlı olarak hafızanın ve diğer düşünme becerilerinin giderek azalmasıdır. Demansın en yaygın nedeni Alzheimer hastalığıdır.
Delirium ve demans belirtileri arasında bazı farklılıklar şunlardır:
Başlangıç : Demansın başlangıcı kısa bir süre içinde gerçekleşirken, demans genellikle zamanla kademeli olarak kötüleşen nispeten küçük semptomlarla başlar.
Dikkat : Odaklanma veya dikkat gösterme kabiliyeti delirium ile önemli ölçüde bozulmaktadır. Demansın erken dönemlerinde bir kişi genellikle dikkat kabiliyeti bozulmadan kalır.
Dalgalanma : Delirium semptomlarının ortaya çıkışı gün içinde önemli ölçüde ve sıklıkla dalgalanma gösterebilir. Demansı olan insanlar gün içinde daha iyi ve daha kötü zamanlara sahipken, hafıza ve düşünme becerileri bir gün boyunca oldukça sabit bir seviyede kalmaktadır.
Delirium sadece birkaç saat, birkaç hafta veya ay kadar sürebilir. Deliriuma katkıda bulunan konular ele alındığında, iyileşme süresi genellikle daha kısadır.
İyileşme derecesi, deliriumun başlangıcından önce bir dereceye kadar sağlık ve zihinsel duruma bağlıdır. Demanslı kişiler, örneğin, bellek ve düşünme becerilerinde önemli bir düşüş yaşayabilir. Daha iyi sağlık durumundaki insanların tamamen iyileşmesi daha olasıdır.
Diğer ciddi, kronik ya da ölümcül hastalıkları olan kişiler, düşünme becerilerini ya da deliriumun başlangıcından önce sahip oldukları işlevsellik seviyelerini geri kazanmayabilirler. Ciddi derecede hasta kişilerde deliriumun daha fazla soruna yol açması daha olasıdır. Bu sorunlar:
Sağlıkta genel düşüş
Ameliyattan sonra kötü iyileşme deneyimi
Kurumsal bakım ihtiyacı
Artan ölüm riski
Deliriumu önlemeye yönelik en başarılı yaklaşım, bir atağı tetikleyebilecek risk faktörlerini hedeflemektir. Hastane ortamlarındaki sık oda değişiklikleri, invaziv prosedürler, gürültülü sesler, zayıf aydınlatma, doğal ışık azlığı ve uyku yokluğu karışıklığı daha da kötüleştirebilir.
Bu faktörlerin iyileştirilmesi, hastalığın da iyileşme sürecine ve iyileşmedeki başarı oranına büyük ölçüde etki edecektir.