Eleştirel Pedagoji ve Sanat* ilişkisi üzerine – Güzel bir dünya için
Her yerel alanın kendine özgü koşullarından kaynaklı özgün pratik çözümler önereceği bir gerçekliktir; ancak günümüzün öncelikli sorunu evrensel çapta bir kuram geliştirme çalışmalarının yanı sıra, günümüz insanının içinde bulunduğu ve hızla kimlik ve değer kaybına uğradığı koşullarda uygulanabilirliği olan pratik çözümlemelerin üretilmesi ve uygulanmasıdır.
Unutmamak gerekir ki kuramlar uygulanabilir, değişebilir, gelişebilir ve yararlar sunabildikleri sürece kitleler için anlam taşır ve varlıklarını devam ettiriler.
Uygulanıp sonuçları yeterince sınanmamış bir anlayış ya da kuramı ta başından geçersiz ya da başarısız diye tanımlamak en azından bilimsel bir tutum olmayacaktır.
O zaman doğru seçeneğin ne olabileceği ve içinde var olan koşulların üstesinden gelmenin nasıl başarılabileceğinin çözümün bulmak karşımıza çıkan en önemli sorun gibi durmaktadır. Çözüm ya da çözümler üretebilmek öncelikle içinde yaşanılan egemenler kontrolündeki dünyanın tanımının iyi konulması ve yöntemlerinin ve uygulandıkları yöntemlerin sağlıklı kavranması ile olasıdır. Kabul etmek gerekir ki, aydın-demokrat ve kendini toplumsal yaşama ve yarınına karşı sorumlu hisseden Felsefeci, ekonomist, sosyolog aydın yazar ve diğer bilim insanları bu konuda da oldukça başarılı çalışmalar yapmış ve günümüz dünyasını teorik ölçülerde iyi anlamamızı ve doğru tanımlamalar koymamızı sağlamışlardır. Bugün yaşama ve ilişkilerine eleştirel gözle bakan her birey Neo-liberal ve Post-modern politikaların etkilerini ve sonuçlarını yaşamın her alanında gözlemleye bilmektedir; hatta bu etkilerden sıyrılarak özgürleşmiş, insanlaşmış birey ve toplum özelliklerini ve kazanımların neler olabileceğini de ortaya konmuştur; tek farkla ki, hala egemenlerin bu kazanım ve yarattıkları yeni birey ve toplumun nasıl yeniden kazanılacağı, geri dönüşümün nasıl başarılacağı – ya da ne kadar olası olduğu- , bunca tahribat ve teslimiyet yaşanırken, neden karşı hamlelerin geliştirilemediği ya da geliştirilmeye çalışıldıysa da neden etkisiz kaldığı konusunda sağlıklı verili araştırmalar ve teoriler geliştirilememiştir. Bu da doğal olarak akla ister istemez “Eleştirel Eğitim Kuramının” ütopik ya da uygulamada karşılığı olmayan bir yaklaşım mı olduğu sorusunu akla getiriyor!
Bu yaklaşıma hemen itirazların yükselebileceği, karşı görüşlerin ileri sürülebileceği ve herkesin ortak kanısının, yukarıda adları sayılı, bilim insanlarının alternatif eğitimin nasıl olması gerektiği sorununa çözüm ürettiklerini ve eleştirel eğitim kuramları geliştirdikleri olabileceği olasıdır! Sorun şu ki, bu Eleştirel Eğitim Kuramı uzun yıllardır gündemimizde olmasına karşın, bugüne değin pratikte uygulaması ile karşılaşılmamış, bizzat kuramı yaşamımıza koyan Paulo Freire’in dar bir alandaki uygulamaları –Brezilya Devrimci Hareketi’nin köylülerle çalışmaları gibi yerel uygulamalar- ve deneysel gözlemleri* hariç hiçbir alanda kitlesel çalışma ve pratik başarı örneği gözlemlenmemiş, pratikteki uygulama sorunlarına ilişkin geniş ve detaylı bir veri elde edilememiştir! Bu durumun kuramın – en azından kağıt üzerinde başarılı olmaya yakın gibi olduğu görünmektedir- yanlışlığı ya da dönemsel olarak uygulanabilirliğinin olası olmadığı biçiminde algılanmaması doğru bir yaklaşım olacaktır. Uygulanıp sonuçları yeterince sınanmamış bir anlayış ya da kuramı ta başından geçersiz ya da başarısız diye tanımlamak en azından bilimsel bir tutum olmayacaktır.
Aydın-Demokrat bilim insanlarının ya da ezilenlerin temsilcilerinin “Örgün Eğitim” yerine alternatif eğitim koşulları ve olanakları yaratma ve bunun gerek bilimsel altyapısını oluşturmak gerekse de uygulama çözümlerini üretme gibi bir sorumluluklar ve zorunlulukları bulunmaktadır.
Ezilenlerin her gün yeni ve değişen egemen kültür politikaları karşısında başarıya ulaşmasının ve toplumun bilinçlendirilmesi ve yeni bir dünya için değişim ve dönüşümün başarılması için gereken etkin eğitim kuram, strateji ve taktiklerinin geliştirilmesi bu ülkenin aydınları ve bilim insanlarının karşısına önemli bir sorumluluk olarak durmaktadır.
Sanatın, sanat eğitiminin ve sanatçının bu sorumluluğun içinde yer alması ve katkıda sunmasının sağlanması, kuşkusuz, bir bilinç sorunudur ve bu praksise içkinleştirilmeleri pek de kolay başarılacak ve öyle birkaç tümceyle sığdırılacak bir konu değildir; nasıl olacağı ya da nasıl başarılması gerektiği de eğitim ve toplum bilimcilerin işidir ve hem sanatçıların hem de sorumluluk sahibi aydın, eğitimci bireylerin ve eğitim alanların da kendi kişisel deneyimleri ile katkı sunabileceği bir süreçtir. Her yerel alanın kendine özgü koşullarında kaynaklı özgün pratik çözümler önereceği bir gerçekliktir; ancak günümüzün öncelikli sorunu evrensel çapta bir kuram geliştirme çalışmalarının yanı sıra, günümüz insanının içinde bulunduğu ve hızla kimlik ve değer kaybına uğradığı koşullarda uygulanabilirliği olan pratik çözümlemelerin üretilmesi, uygulanması ve en azından yakın gelecekte, Neo-liberal ve Post-modern eğitim politikalarının karşısına bir alternatif olarak umutsuzluk ve çöküntü karşıtı bir praksis olarak sunulması gerekmektedir.
… süreç katılımcıların yatay, karşılıklı diyaloğunun olduğu, içinde tahakkümü barındırmayan ve katılımcıların kendi deneyim ve kazanımları üzerine kurulmuş bir eğitim süreci olmalıdır.
ilgili içerik Düş, Gerçek ve Pandemi
Yaygın eğitim alanlarının Post-modern ve Neo-liberal kültür alanlarının yarattığı etkilerin karşısına çıkarılabilecek ve bu etkileri en aza indirebilecek çabalarda kullanılması, kuşkusuz, bu alanlarda sorumluluk üstlenecek eğitmenlerin ve içeriğin neler olacağı konusu sorunsalını karşımıza çıkaracaktır. Burada sorunu yine “Örgün Eğitim” yaklaşımıyla çözümlemeye kalkışmak yeni bir sorunun ortaya çıkmasının olasılığını arttırmaktadır. Bu nedenle özgün bir yaklaşımı, özgün program ve eğitimci planlamasını gerektirmektedir. Bu da bu eğitim sorumluluğunu iyi yetişmiş eğitimcilerin yanı sıra, özellikle, varlık nedenlerini güzel şeylerin –ki bunun içinde yeni ve güzel bir dünya da vardır- yaratılmasına adamış olan sanat ve sanatçıların gündeme alınmasını gerektirmektedir. Kuşkusuz bu durum sanat ve sanat eğitimine yakınlık ve yatkınlıklarından dolayı, yaşama eleştirel bakan ve yaratıcı eylemler üstlenmek gibi doğalarının olmazsa olmazı olan sanat ve sanatçılara yüklenen bir ek bir sorumluluk olabileceği ve yaratıcı etkinliklerine sınırlama getirebileceği konusu eleştirilebilir; ancak “…pek çok solcu ve liberal akademisyen kendilerine profesyonel münzevilik sağlayan gizli çalışmalara yönelmiş…” olmakla “ … akademi dışındaki kitlelerle bağını koparan veya onların hayatlarına dair sorunları görmezden gelen bu tür akademisyenler tamamen etkisizleşmiş… “ ve “…bir yandan kitaplar bastırmaya ve sempozyumlarda konuşmaya devam etseler de, bunu sınırlı sayıdaki kitlelerle….” çoklukla “… soyut, yüksek estetikli, politik taraf olmamaya özen gösteren ve geniş halk kitlelerinin sorunlarına duyarsız bir dil …” ile doğal olarak kendi halkına yabancılaşmış, edilgen yaklaşım yansıtan ve bu anlamda bir sorumluluğun özneleri – istisnaların varlığı unutulmadan- olmaktan uzaklaşmış olduğu bir dünya da geriye her koşulda eleştirel bir bakış ve yaklaşımı özümsemiş sanat emekçilerinden başka seçenek de kalmamaktadır!
*Başka alanlarda yapılmış uygulama ve gözlemler varsa, en azından, ben bilmiyorum
** Sanat kavramı, bu yazıda, tüm yazılı, görsel yaratıcı ve estetik etkinlikleri içeren geniş anlamıyla kullanılmaktadır.
*** Okur-yazarlık kurumu karşılığı eğitim sistemimizde “Ali Okulları” olarak geçmektedir. Günümüzde artık kullanılmamaktadır.
1. Aronowitz, Stanley. ve Giroux, Henry. (1986). Education Under Siege. The Conservative, Liberal and Radical Debate Over Schooling, London: Routledge and Kegan Paul.
2. (Giroux, 2007:56) Eleştirel Pedagoji ve Neoliberalizm, Türkçesi: Barış Baysal, İstanbul: Kalkedon
3. (Giroux, 2007: 93-94). Eleştirel Pedagoji ve Neoliberalizm, Türkçesi: Barış Baysal, İstanbul: Kalkedon
4. (Giroux, 2008:20). Eleştirel Pedagojinin Vaadi, Türkçesi: Umre Deniz Tuna, İstanbul:Kalkedon
Aronowitz ve GirouxBrezilya Devrimci HareketiEleştirel Eğitim KuramıEleştirel pedegojiMcLarenNeo-liberal politikalarÖrgün EğitimPaulo FreirePost-modern politikalarSinan Abuzer AKDAĞYaygın Eğitim