Michelangelo’nun gözüyle güvenlik kamerası arasındaki fark
By my on Feb 6, 2016 in Figüratif Sanat, Resim Sanatı, Tersten Perspektif
Münih’teyiz, Alte Pinakothek müzesinde Albrecht Dürer’in ölmeden 2 sene önce yaptığı 4 azizlere bakan iki gerçek insana bakıyoruz. Bir tuhaflık sizin de gözünüze çarpmıyor mu? Gerçek insanlardan bize yakın duran hem daha uzun hem de kafası daha büyük görünüyor. “Normal” diyeceksiniz haklı olarak. Fakat tablolarda durum tam tersi: Önde duran azizlerin başları arkadakilerden daha büyük. Yani Dürer’in canla başla savunduğu hatta uğruna kitap yazdığı merkezî perspektif kuralları ihlâl edilmiş. Kim tarafından? Yine Dürer tarafından!
Perspektif işte böyle tuhaf bir şey. Perspektif kuramcıları ve fanatik savunucuları bile onun temel ilkelerine riayet etmiyor. İstisna mı dersiniz? Peki Paolo Veronese’in ünlü tablosu Cana’da Düğün (Nozze di Cana, 1563) yahut Da Vinci’nin Son Akşam Yemeği (Ultima Cena, 1498) sizce perspektif kurallarına uygun mu? 6-7 farklı kaçış noktası ihtiva eden bu eserler elbette çok güzeller ve gerçek gibi görünüyorlar çünkü … perspektif kurallarına uymazlar!
Vatikan’da bulunan Sistina Şapeli’ndeki Mahşer sahnesinde uzaktaki ve tavandaki figürlerin merkezî perspektife aykırı olarak yakındakilere kıyasla çok daha büyük çizilmiş olması da dikkatinizi çekmiştir muhakkak. Tavan ve duvarın fizikî mesafesine göre gözün beklentilerinden daha yakın görünen bu figürler adeta zeminden koparak havada uçarcasına canlanıyor. Ayrıca bu ters
perspektif Alfred Hitchcock’un icad ettiği ters zoom tekniğinde olduğu gibi metafizik bir görme, hatta korkuyla karışık bir hûşû hissi tetikliyor. (Bkz. Korku matkabı zekâ duvarını deler mi?) Eğer Michelangelo bu Mahşer sahnesini perspektif yobazlarının emrettiği gibi çizseydi 20 X 30 metrelik devasa boyutuna rağmen Mahşer sahnesi basit bir kır düğünü gibi gözükecek; ressamın bütün çabaları boşa gidecekti.
Rönesans’tan beri fikirlerini gözden geçirmemiş resim öğretmenleri tersini söyleyedursun, perspektif “doğal görmenin kuralı” filan değil. Bunu savunan sanat uzmancıklarına şu soruyu soralım: Perspektif nasıl bir doğallıktır ki herkes değil sadece ders olarak öğrenenler tatbik edebiliyor? Üstelik dikkatlerini sürekli yoğunlaştırmak, ölçüp biçmek zorundalar. Acı gerçek şu ki perspektif insan gözünü ehlileştiren, belli kalıplara sokan bir ilkeler bütünü. Dahası bu ilkeler uygulanarak çizilen tasvirlerin hiç biri gerçek hayattaki görme tecrübesine tekabül etmiyor, etmeyecek. Zaten gerçek ressamların, hatta Dürer gibi fanatik perspektif kuramcılarının bile güzel bir şey çizmek istediklerinde perspektifi terk etmesi gerçeklik, güzellik ve perspektif arasında ciddî bir çatışma olduğunu göstermiyor mu?
Göz olmadan resim yapılabilir mi?
Albrecht Dürer sadece resimleriyle değil perspektif üzerine geliştirdiği kuram ve yöntemlerle de ün kazanmış bir ressam. (Bkz. Cetvel ve pergelle ölçme yöntemi el kitabı, Underweysung der Messung, mit dem Zirckel und Richtscheyt,‎ 1525) üstad sadece kuram geliştirmekle kalmamış; “çizim makinesi” denebilecek bir takım aletler de geliştirmiş. Dürer algıya dayalı mutlak gerçekliğe ve bunun perspektifle ifade bulduğuna öyle bir iman etmiş ki yaptığı aletlerle bir kör dahi çizim yapabilir. Hatta neden olmasın, bir maymun yahut bir robot bu aletleri kullanarak perspektif kurallarını uygulayabilir. (Not: Makalenin sonuna Albrecht Dürer’in kitabından şema ve kroki örnekleri ekledik)
Şimdi insaf ile düşünelim, kareli teller, tahta çerçeveler ve iplerle sanatı bilimsel/ objektif/ matematiksel bir derekeye düşüren Albrecht Dürer neyi ispat etmiş oldu? Merkezî perspektifin sanatla, görmekle ve hatta insanla ilgisi olmadığını tabi ki! Aslında bu aletleri perspektif düşmanı bir ressam tezini ispatlamak için yapsaydı daha mantıklı olmaz mıydı?
Bir de insaf ile şu soruyu soralım: Perspektif eğer avukatlarının savunduğu gibi doğal bir şey olsaydı en az 4-5 asırlık bir ideolojik şartlanmaya ve zoraki eğitime gerek olur muydu? Pavel Florenski’nin hakkaniyetle teslim ettiği gibi:
“… Dünyanın perspektifle oluşturulmuş imgesi bir algı durumu değil, olabildiğince güçlü ve fazlasıyla
soyut düşüncelerin taleplerinin bir sonucudur. Ruhsal-fizyolojik nedenleri düşünecek olursak, sanatçının dünyayı perspektif şeması içinde temsil etmek için hem hiçbir nedeni yok, hem de, eğer doğal hislerine sadık kalmak istiyorsa bunu yapmaması gerekir. […] Perspektif kullanmalık sanat çerçevesinde, tiyatro teknikleri alanında tasarlanmıştı; bu amacı gerçekleştirmek için resmi kendi hizmetinde için kullanmış ve ondan kendi hedefleri doğrultusunda yararlanmıştı… Resmin görevi gerçekliği kopyalamak değil, gerçekliğin mimarisine ve materyaline, aynı şekilde anlamına ilişkin daha derin bir kavrayışı sağlamaktır daha çok. Gerçekliğin anlamının, materyalinin ve tüm yapısının sanatçının gözlemleyen gözü tarafından kavranması gerçekliğin kendisine canlı bir dokunuşla, bu gerçekliğin içinde yaşayarak ve hissederek gerçekleşir. Sahne tasarımında amaçlanan ise aksine, gerçeklikle yanılsamanın yerini mümkün olduğunca değiştirmektir. […] O döneme değin tiyatro sahnesinde “resimler ve tuvaller kullanılmışsa da artık yanılsamalar yaratmanın gerekli olduğu hissediliyordu. İşe bakın ki, izleyicinin ya da sahne tasarımcısının tıpkı Platon’un cehennemindeki mahkûmlar gibi tiyatrodaki sıralarına zincirlenmiş olduğu, gerçeklikle aracısız ve canlı bir iletişim kurabilecek durumda olmadığı (ve aslında kurmaması da gerektiği) varsayılıyor, sanki camdan bir vitrinle sahnenin dışında bırakılmış, tek bir gözü varmış ve o da hareketsizmiş gibi davranılıyor, kötürüm iradesiyle canlı yaşamın içine giremeyeceği düşünülüyor ve kutsallıktan arındırılmış bir tiyatronun sahneyi zaten, “hakiki olmayan” ve “irade dışı” bir şey olarak izlemeyi gerektirdiğine inanılıyordu. […] Perspektifin asıl kökeni tiyatrodadır. Bunun nedeni, teknik ve tarihsel bir olgu olarak perspektifi ilk kullananın tiyatro olması değildir yalnızca; temelinde çok daha derinlikli bir nedenin gücü yatar: Dünyanın perspektifle yapılan temsili teatraldir. Gerçeklik duygusu ve sorumluluk bilincini yitirmiş bir dünya görüşünün kaynağı da budur. Bu türden bir dünya görüşü açısından yaşam artık edim değil, sadece bir gösteridir …” (Tersten Perspektif)
Bir kez daha görüyoruz ki sanattaki totaliterleşme güzellik anlayışına, ahlâk, vicdan ve adalete de sirayet ediyor. Gerçek’i tekeline alma iddiasındaki ideolojilerin Rönesans’tan sonra güçlenmesi dikkat çekici değil mi? Adına “ilerleme” denen hareketlerden sonra ırkçılığın, sömürgeciliğin, faşizmin, komünizmin ve dünya savaşlarının ortaya çıkması tasavvurumuzdaki bir ifsadın işareti hiç şüphesiz. Zira “Aydınlanma” denen karanlık devrin başladığı Avrupa sanattaki “gerçeklik” ve “doğallık” tekeliyle şekillenen bir Avrupa idi. Bu asla unutulmamalı.
Neticede sanat sanatçılara bırakılamayacak kadar mühim bir saha. Tıpkı lisandaki ifsadın mantığa, tefekküre ve tedrisata sirayet etmesi gibi görsel sanatlardaki ifsad da insanların tasavvuruna ve ahlâkî tercihlerine sirayet etmekte. Zira gözü ihata eden kültürel ortam, afişler, TV, okul kitaplarındaki resimler bizim kendimize, insan mefhumuna, Kâinat’a bakışımızı etkiliyor. Bu sebeple aklımızın işleyişine hatta belli durumlarda aklı kullanıp kullanmayacağımız dahi görsel bombardımanla belirlenebiliyor.
Bu bağlamda “gerçek” yahut “doğal” etiketiyle bize adeta vahiyy gibi dayatılan şeylerin özünde birer estetik tercih olduğunu bilmek gerek. Bu şuur ifsadın önündeki en güçlü koruyucumuz olacak şüphesiz. Nedir bu estetik tercihler? Figüratif resim, gerçekçi renkler, genel olarak taklitçi sanat ve tabi merkezî perspektif.
Bu bölümü yine Pavel Florenski’den yapacağımız bir alıntıyla bitirelim:
“…hem gerçeklik sözcüğü hem de bu sözcüğün anlamı, bunu müttefikleri olarak gören ya da düşman haline getiren o veya bu dünya görüşünün taraftarlarınca önemsiz bulunabilse de, son derece önemli gibi görünüyor. Her ne kadar taviz vermenin kaçınılmaz olduğu açıkça ortadaysa da, bunu yapmadan önce, bu konuda epey düşünmek gerektiği açıktır. Aynı durum, yine aynı şekilde pek çok görece anlamla yüklü doğal sözcüğü için de geçerlidir. Kim kendisine ait olanın gerçekçi ve doğal olduğunu, yani katışıksız bir gerçekliğin kendisinden kaynaklandığını düşünmekten hoşlanmaz ki? Rönesans’a özgü resim anlayışının taraftarları, Platonizm den ve onun Ortaçağlı varislerinden çaldıkları ve böylesine güven duydukları bu kavramlara sıkıca tutunuyorlar. Ancak bu durum, bizim dili kötüye kullanan şu veya bu kişiye serbestlik tanımamıza neden olmamalı. Gerçeklik ve doğallık şeylerin kendisinde gösterilmeli ve bunlara ilişkin boş iddialarda bulunulmamalı. Bu durumda bizim görevimiz, bu kategorileri meşru takipçilerine yeniden bahşetmek olacaktır …” (Tersten Perspektif)
Apr 27, 2016: Matematiksel sonsuz vehmedilir. Âlem-i imkân ise hakikaten sonsuzdur, fehmedilir | Ne Mutlu "İnsan'ım" Diyene!