Ekrem Sakar: Mehmed Akif ile "Şiir" Üzerine
(Mehmed Akif: Fikrinin Yüceliği; İyi Bir Şiirin Olmazsa OImazıdır; dunyabizim.com; 10.04.2017)
(Not: Bu “hayalî” röportaj metni Mehmed Akif’in verdiği derslerde Mehmed Zekai’nin tuttuğu ve Ömer Hakan Özalp’in yayına hazırladığı ders notlarından oluşan Osmanlı Edebiyatı Ders Notları adlı kitaptan iktibaslar yapılarak oluşturulmuştur. Lüzumlu görülen ifadeler ve tabirler, okuru zorlamamak adına sadeleştirilmeye tâbi tutulmuştur.)
Son zamanlarda edebî kanunların aleyhinde vukua gelen isyanlarla ahenge karşı da bir tepki oluştu. Artık herkes nasıl isterse öyle yazacak, hiçbir mantıksal düzen gözetilmeyecek, cümleler istenilen şekle konulacak, takdimle tehir yazarın keyfine tâbi olacak, özetle herkes aklına ne ererse onu yapacak… Biz bunlara karşıyız. “Su gider, kum kalır” derler. Bu türden adamların söz yığınları pek çabuk girdaba yakalanır, kaybolur. Büyük eleştirmenlerden biri, “Kulağı incitecek olduktan sonra en nezih bir fikirde bile ruh zevk bulamaz” diyor ki pek haklıdır. Çünkü ahenk, gerek ayrı ayrı her kelimenin, gerek o kelimelerin bir araya gelerek vücuda getirdiği cümlelerin kulağa hoş gelmesi, duyma duyusunu incitmemesidir. Osmanlı şiirinde ahenk en çok Nefî’de, bizim nesilde ise Namık Kemal’in eserlerinde mevcuttu.
Bazıları edebî eserde açıklığı fikrin küçüklüğüne yahut sadeliğine delil addediyorlar da büyüklükte kapalılık ve kapalılıkta büyüklük arıyorlar. Hele zamanımızda bu makûs anlayış moda oldu. Birçok ağızlardan edebî bir düstur gibi “şiir müphem olmalıdır” sözünü işitiyoruz. Lâkin bize kalırsa şiir ne kadar mümkün ise o kadar açık olmalıdır. “En güzel şiirler insanı en çok düşündürenlerdir” sözünü eskiden işitirdik ve doğru bulurduk; fakat bu düşündürmek eserin açıklıktan mahrumiyeti ile sağlanamaz. Büyük İskender Makedonya’dan çıkıyor, isminin başına “cihangir” unvanını yazdırdıktan sonra bu görkemli nâmı gelecek nesillere yadigâr bırakmak için memleketten memlekete, iklimden iklime yürüyor ve geçtiği yerlerde hayattan eser bırakmıyor. En son Hindistan’a geliyor. Zavallı Eşber’in (Keşmir hükümdarı) memleketini yerle bir ediyor. Görünüşte galip geldiği Eşber’e manen mağlup olan İskender için Abdülhak Hâmid Bey’in Eşber adlı eserinde Yunanlı tarihçiye söylettiği “Tarihi yapan benim, yapan siz!” mısraının içerdiği fikir derhâl anlaşılıyor değil mi? İşte açıklık bu kadar olur. Lâkin insan bunu anlamakla geçirmiyor, saatlerce düşünüyor, büyük büyük ibretler görüyor.
Bir milletin edebiyatının dilini o dili kullanarak konuşan kişilerin hepsi anlar. Ancak edebî bir eseri bütün incelikleriyle anlamak, ondan hakkıyla istifade etmeye gelince, anlayış ve kavrayış mertebeleri arasında farklılıklar olması doğaldır. Yalnız istifadenin azlığı başka, büsbütün yokluğu yine başkadır. “Azlık” yokluk demek değildir. Namık Kemal Bey, “Söz odur ki avâm anlar / Havâss takdir eder” diyor. Pek doğru sözdür. “Batı’da açıklığı bir kusur sayarak eserlerini düzenli bir şekilde kapalı yazanlar var; bunları varsın avâm anlamasın, havâss anlar ya” diye bir itiraz çıkarsa deriz ki: Havâss için eser telif etmek Batı’da bilmem ama Doğu’da cinnettir. Çünkü bizim memleketimiz vatandaşlarını avâm ve havâss namıyla ikiye ayıracak dereceye gelmedi; biz hepimizi avâmız. Ayrıca Batı’nın edebiyatı o kadar zengindir ki herkes istediği vadide istediği kadar eser bulur, okur, nasibini alır.
Osmanlı ediplerini garplılardan bu kadar geri bırakan sebeplerin başlıcalarından biridir plan meselesi. Evvelce tasarlanmış, başlangıcı ve bitişi belirlenmiş düzenli bir plan dâhilinde çalışmakla kafiye söylemek arasında ne büyük fark olacağını teslim için zihni yormak gerekmez. Batılılar eskiden beri plansız hiçbir sanat eseri meydana gelemez iddiasını taşımaktadırlar. Almanların en büyük edibi olan Goethe “Ne çıkarsa plandan çıkar” düsturunu daima tekrar ederdi. İnsan ne kadar çok yazar, ne kadar çok araştırır, ne kadar çok edebî eser okursa şu hakikate o nisbette kuvvetli bir kanaat hâsıl eder ki iyi bir plan bir eserin metanetine ve kıymetine üslup kadar hizmet eder. İyi bir plan metin bir üslup ile birleşince artık o eser ebedî olarak yaşar. Mademki plan bu kadar mühimdir, bu hususta gayet mutaassıp davranarak başlangıçta iyice kesilip biçilmelidir. Hemen altını çizmeliyim ki Batı edebiyatından edeceğimiz istifade, onların bütün hislerine tercüman olmak suretiyle ya millete anlamayacağı ve zevk almayacağı bir takım ucubeler okutmak yahut şehvanî zevkini okşayacak ve zaten sarsılmış olan toplum ahlâkını temelinden yıkacak numuneler göstermek değildir. Onlar gibi edebiyatı başlı başına bir bilim telâkki ederek yükselmesine onlar gibi çalışmak, edebî bir eserin nasıl olmak lâzım geleceği ve ne gibi hazırlıklar isteyeceğini onlardan öğrenerek muntazam, belirli bir yöntem takip etmektir.
Tenkit, edebî bir eseri tarafsız bir biçimde okuyarak iyi yerlerini ve fena yerlerini ayırmak demektir. Doğru bir tenkit için her şeyden evvel sağlam bir kafa ile sağlam bir yürek lâzımdır. Sağlam kafanın nasıl olacağını biraz izah edeyim. Bir eseri hakkıyla anlamak, hususiyle bir şiirin zevkine varmak yalnız ilim terbiyesi sayesinde büyümüş her dimağın kârı değildir. Şiir ile ayrıca renkten renge girmek, yani birçok manzume okumuş olmak lâzımdır. Dediğiniz gibi bizde tenkit geç başladı. Evvelce tenkidin kendi şöyle dursun, ismi bile yoktu. İlk eleştirel eser olarak Namık Kemal Bey’in Tahrîb ve Ta’kîb adlı eserlerini kabul edebiliriz. Lakin onlar da Ziya Paşa’nın Harâbât namındaki şiir antolojisini paylamak maksadıyla vücuda getirildikleri için her ne kadar birçok metin mülâhazalar içermesine rağmen tarafsız yazılmış değillerdir. Bizde doğru dürüst bir eleştirmenin çıkmaması, tenkidin ne kadar ehemmiyetli ve ne kadar azametli bir iş olduğunu gösterir.