09-26-2008, 14:54 #1
Bu sûrede; güneşin en tâze ve parlak ışıklariyle her yanı ay*dınlattığı kuşluk vaktine ve gecenin her yanı karanlıkla örttüğü, sesin soluğun kesilip ortalığı sükûnetin kapladığı zamanlara ye*mîn edilerek; Allah’ın, Hz. Peygamber aleyhisselâm’ı terketme*diği, ona darılmadığı ve onu yalnız başına bırakmadığı, onun hayatının sonunun, ilkinden, yahut âhiretinin dünyâsından daha iyi olacağı ve Allah’ın bol nimet verip onu memnun edeceği bu*yurularak tesellî edilmektedir. Ayrıca Allah’ın ona lütfettiği dünya ve âhiret nimetlerinden bahsedilip bunlara olan şükrünü ilan etmesi hatırlatılır.
Hz.Peygamber’e ilk vahiyler geldikten bir müddet sonra bir süre vahiy kesilmiştir ki bu olaya fetretü’l-vahy denir. Bu hâ*diseden dolayı da Resûlullah (sav) üzülmüştür. Vahyin kesilme süresi ve sebebiyle ilgili farklı ve değişik rivayetler vardır.
Buhârî’de rivayet edildiğine göre Esved b. Kays demiştir ki: Cündeb b. Süfyan’ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah (sav) rahatsızlandı. İki üç gece kalkamadı. Bir kadın gelip Efendimiz (sav)’i -haşa alaya alarak- Ey Muhammed! Sahibini görmü*yorum, herhalde seni terketti.” dedi. Bunun üzerine yüce Allah وَالضُّحَى (1) وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى (2) مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى (3) âyetlerini (yani Duhâ sûresinin tamamını) indirdi.
Öyle anlaşılıyor ki Hz.Peygamber (sav) bir ara rahatsızlanmış, bir kaç gece ibâdete kalkamamış ve bir hikmete binaen vahiy kesilmiştir. Yoksa ilahî feyz ve nusretin gecikmesi, Allah’ın ter*ketmesi anlamına gelmez. Onun gece ibâdete kalktığını gören ve bilen yakınlarından veya komşularından iman etmeyen bir kadın, birkaç gece kalkamadığını ve vahyin de gelmediğini gö*rünce böyle söylemiş, Kureyş müşrikleri de “Muhammed bırakıldı” demişlerdir. Resûlullah (sav) da bundan üzüntü ve sıkıntı duymuş ve davranışlarından da bu hissedilmiştir.
Duhâ diye bilinen kuşluk vaktine ki, güneşin parlayıp yük*selmeğe başladığı, gündüzün gençliği zamanıdır. Fakat bu ayette الضحى “Duha” kelimesi, gecenin mukabili olarak kulla*nılmış olup, apaçık gündüz mânâsındadır. Yahut hakîkat gü*neşinin Muham*med ufkundan doğup “âlemlere rahmet olarak” (Enbiya, 21/107) her tarafa elçilik göreviyle ışıklar saçmaya başladığı zamana işarettir.
Bu iki şeye (Duha ve Gece karanlığına) yemin edilmesinin hikmeti şu olabilir: Gündüz aydınlığı, insanı, yaptığı meşguli*yetten dolayı yorar. Gece karanlığı, yorgun olan insanın sükûnet bulması ve dinlenmesi için gereklidir. Aynı şekilde vahiy Hz. Peygamber için gerginlik kaynağı olmuştu. Vahyin kesilmesi, ger*ginlikten sükûnet bulması içindir. Vahiy güneş aydınlığı gibidir, onun kesilişi ise gecenin sükûnetine benzer.
Senin bulunduğun her halin sonu, senin için önünden daha hayırlıdır. Yani sen günden güne, halden hale ileri doğru daima hayırdan hayıra terakki edeceksin. Mesela hayatının başlangıcına nazaran peygamberlik hayatı, peygamberliğin başlangıcında vah*yin gelişine nazaran kesilişi hali, vahyin kesilişine nazaran tekrar böyle başlayışı hali, böyle bu sûrenin inişinden sonra zamanla ulaşacağın her halin önüne nazaran sonu ve bütün dünyaya nazaran âhiret senin için önceden, evvelden daima hayırlıdır. Yani sen böyle halden hale, hayırdan daha hayırlısına durmadan yükselip gideceksin.
لَكَ leke “senin için” diye tahsis edilmesinde, lâmın sağladığı bu tahsis mânâsı, “senin dışında herkese göre değil, sana eziyet eden kâfirlere göre senin için daha hayırlıdır” demektir. Bu, ona iman eden ümmeti hakkında da âhiretin dünyadan daha hayırlı olmasına engel olmaz. Zira Peygamber’in peşinden giden on*dandır: “Bana tabi olan bendendir” (İbrahim, 14/36). Ayrıca pey*gamber için hayırlı olan bütün ümmeti için hayırlıdır. Onun dün*yadaki hayrından kâfirler bile istifade eder. Ancak âhiret hayrı yalnız müminlerindir.
Rabbin, ileride sana öyle lütuflarda bulunacak, ihsan ve ikramından sana öyle verecek, öyle verecek ki sen tamamen razı olacak, rızaya ereceksin, bütün dileklerin gerçekleşecek, hiçbir üzüntü ve keder, hiçbir sıkıntı ve “acaba ne olacak” diye meraklı bekleyiş durumu kalmayacak derecede huzur ve sonsuzluk âle*minde hoşnut olacaksın.
“Rabbin sana verecek, sen tamamen razı olacak, rızaya ere*ceksin” âyetinden maksat, Hasanü’l-Basri’ye göre Hz. Peygam*ber’in ümmetine olan şefaatidir.
Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Ben, Rabb’im bana “Razı oldun mu Ey Muhammed?” deyinceye kadar ümmetime şefaat edeceğim. O vakit, “Evet, ey Rabbim! Razı oldum.” Diye*ceğim.
Hadiste şöyle buyurulmuştur: “Her peygamber’in kabul edil*miş bir duası vardır. Bütün peygamberler dualarını hemen yap*mıştır. Ben ise duamı, kıyâmet günü ümmetime şefaat için sak*ladım”.
İbn Cerîr İbn Abbas’ın bu âyet hakkında şöyle dediğini tesbit etmiştir: Muhammed (sav)’in rızasından birisi de Ehl-i Beyt’inden birinin ateşe girmemesidir. İbn Abbas’tan gelen diğer bir rivayet*te, “Onun rızası, ümmetinin hepsinin Cennet’e girmesidir” denil*mektedir
Âyetin lafzının genelliğine nazaran, lütfun sadece şefaattan ibaret olması da gerekmez. Onun için bazı âlimler şöyle demiş*lerdir: En uygun olanı, bunun dünyadaki lütufları da, her türü ile âhiretteki lütufları da içine alacak şekilde genel olmasıdır. Elbette âhiretteki lütuflar dünyadakilerden çok büyüktür.
Resûlullah (sav) için daima sonrası öncesinden daha hayırlı olduğu meselesine gönül rahatlığı ile inanmayı anlatmak için, daha önceden görülen büyük nimetler örnek gösterilerek konu ispatlanmak üzere, bu sûrenin inmesinden önce de sonunun önünden hayırlı olageldiği bir istikra (tümevarım) tarzında hatır*latılarak buyuruluyor ki:
Siyerde bilindiği üzere Hz. Peygamber (sav) babası Abdul*lah’tan yetim olarak dünyaya gelmiştir. O sırada Resûlullah (sav) henüz ana karnında altı aylık bir yavruydu. Dolayısıyla doğarken yetim olarak doğmuştu. Anası Hz. Âmine ile beraber dedesi Abdülmuttalib’in yanında idi. Sonra altı yaşında iken annesi de vefat etti. O vakit de onun vasiyeti ile amcası Ebu Talib vâsîsi olarak onun sorumluluğunu yüklenip yanına aldı.
Yüce Allah Hz. Peygamber (sav)’i önce babadan yetim olarak vücuda getirmiş iken güzel bir şekilde barındırmış, böylece git*tikçe sonunu önünden daha hayırlı yapmak üzere terbiye edip seçmiş, hiçbir zaman terk edip de bırakmamıştır. Ayetten; yetimin barındırılması gerektiği anlaşılıyor. Ayrıca, Allah Resûlünü barın*dıranın Allah olduğu ifade edilerek, yetimi barındıranın Allah’ın rızasını kazanacağı da anlaşılır.
Resûlullah (sav) hiçbir zaman akıl ve dinde sapık mânâsına “dâll” dalâlette olmamıştır. Allah’ın birliğine inanarak yetişmiş, hiçbir puta secde etmemiş, Allah’tan başka ilâh tanımamış, ahlâkı temiz, hiç bir kötü fiil işlememişti. Çünkü peygamberler bun*lardan korunmuştur.
Resûlullah (sav) peygamber olmadan önce de kavminin, -Arap müşriklerinin- dinlerindeki bozukluğunu görmüştü. Karşı*sında bulunan Yahudilik ve Hıristiyanlık gibi iki dinin çığırından çıkmış olduğunu da sezmişti. Fakat girilmesi gerekli olan ve mü*cerret (soyut) akıl ile idrak edilip kavranması mümkün olmayan Hak din ve şeriatın ne olması gerektiğini, dünyayı sarmış olan bunalım içinden nasıl çıkılıp da Hakk’a erişileceğini belirlemede hayret içindeydi.
O halde, yani hal böyle olunca, sen de Rabb’ının bu var olan ve olması vaad edilen ihsan ve nimetlerinin bir şükür alâmeti olmak üzere yetime, herhangi bir yetime sakın kahretme, zayıf sayıp da hor bakma. Yetime; insanlara, anne-babasına ve dost*larına karşı ayıp olacak düşüncesinden değil de, sırf insan ol*duğu için kıymet verilmelidir. Çünkü bir hadis-i şerifte de Resû*lullah (sav): “Ben ve yüce olan Allah’tan korktuğu takdirde, yetime kefil olan şu ikisi gibiyiz” buyurmuş ve şehâdet par*mağıyla orta par*mağını göstermiştir.
Tefsircilerden bazıları, السَّائِلُ sâil’den maksat, “dünyaya dair bir şey isteyen dilencidir” demişlerdir. Dilenciyi azarlamanın ya*saklanmış olması, istemede ısrar etmediği durumdadır. Eğer iste*mede ısrar eder de yumuşak bir şekilde reddetmek fayda ver*mezse o vakit azarlamada bir sakınca yoktur. Zira “İnsan*lardan yüzsüzlük edip de ısrarla istemezler”(Bakara, 2/273) öv*güsü, ıs*rarın yerildiğini ifade eder. Yerilen bir şey de azarlanmaya değer.
Bazı âlimler ise burada “sâil” (isteyen)den maksadın, mal iste*yen değil, ilim ve din ile ilgili soru soran demek olduğu gö*rüşüne varmışlardır. Denilmiştir ki: Önceki görüşe göre de bu, delâlet yoluyla öncelikle sabit olur. Çünkü mal dilenene, istediğini ver*meye gücü yeten kimse yumuşak bir şekilde reddedip de bir şey vermediği zaman tehdit edilmemiştir. Oysa ilim soran kimseye ilmi olan kimsenin cevap vermemesi öyle değildir. Bir hadis-i şe*rifte: “Kendisine bir ilim sorulup da onu gizleyen kimse, ateşten bir gem ile gemlenir.” buyurulmuştur.
O halde hangi “sâil” (isteyen-dilenen) olursa olsun işin başın*da hemen azarlanmamalı, istediği verilmezse bile kovulmamalı, incitilmemelidir. Yüzsüzlük ve ısrar etmesi halinde de durumuna göre, layık olan ne ise o şekilde karşılanmalıdır. Zorda kalan ve muhtaç olana, güç yettiği kadar mümkün olan yardım farz dere*cesine kadar varabilir.
İlim dilenmek genellikle övülmüştür. Bunda, eziyet ve saygı*sızlık derecesine varmamak şartıyla, ısrarla yalvarmak da güzel görülmüştür. Mal dilenmek ise genellikle yerilmiştir. Ancak başka bir kazanç yolu bulamayan muhtaç için bir izindir.
Sadece lafını ederek ve gösteriş yaparak gururlanmak için değil, hakkını takdir, şükrünü yerine getirmek için eserini gös*terecek, başkalarını da istifade ettirecek şekilde sözlü veya fiilî olarak anlat. Çünkü nimeti anlatmak, onun için bir şükürdür.
Nimeti zikretmek ve onları açıklamanın çeşitli anlamları ola*bilir. Her nimet, mahiyeti itibariyle belli bir şekilde açıklanabilir. Topluca nimetleri açıklamanın bir şekli de, insanın lisan ile Al*lah’a şükretmesi, bunu ikrar ve itiraf ederek bütün bu nimet*lerin kendisine ihsan sonucu Allah tarafından lütuf olarak veril*diğini bilmesidir. Çünkü bunları sadece kendi çabalarıyla kazan*madığı açıktır.
Nübüvvet nimetini açıklamak şöyle olur: Davet ve tebliği doğ*ru ve tam olarak yerine getirmek.
Kur’an’ın nimetini açıklamanın şekli şudur: Onu okumak, emirlerini yapıp yasaklarından uzak durmak, bilmeyenlere öğret*mek ve talimatlarını insanlara anlatmak.
Hidayet nimetini açıklamak şöyledir: Sapıklığa düşen insan*lara doğru yolu göstermek. Ayrıca bu işi yaparken bütün zorluk ve zahmetlere sabırla tahammül etmektir.
Âlûsî şöyle der: Sen yetimdin, dini tanımıyordun ve fakirdin. Allah seni barındırdı, sana doğruyu gösterdi ve zengin kıldı. Bu üç konuda Allah’ın sana verdiği nimeti unutma. Binaenaleyh ye*time şefkat göster, yoksul olup da yardım isteyene acı. Çünkü sen yetimlik ve fakirliği tattın. Rabbin sana doğru yolu gösterdiği gibi, sen de kullara doğru yolu göster.
“Kul eûzü bi rabbinnâs” sûresi okununca da “Allahu Ekber” denilir. Sonra Fâtiha sûresi ve Bakara sûresinin ilk beş âyeti oku*nur. Sonra da hatim duâsı yapılır. Buna “halli mürtehil” denilir. Bir hatimi bitirip hemen ikincisine başlamak demektir. Yani ha*timini bitiren bir insan Fatiha ve Bakara suresinin ilk beş ayetini okumakla yeni bir hatime başlamış oluyor. Yoksa nasıl olsa hatim bitti Kur’an’ı kapatayım, bu iş burada bitti dememeli. Yeni başladığı bu hatime de devam etmeli. Onu bitirince diğerine...