SOLUNUM NEDİR? CANLILARDA SOLUNUM SİSTEMİ NASIL ÇALIŞIR?
Önce solunum sistemiyle alakalı kavramlardan bahsedelim. Solunum sistemi 2 ana gruba ayrılır. Bunlar iç ve dış solunumlardır. Canlılar suda ya da atmosferde çözünmüş olan oksijeni solunum yüzeyiyle vücut içine alır ve yine solunum yüzeyiyle bunu vücut dışına atarlar.
Bazı canlılar bunu solungaçlarıyla bazıları ise deri, akciğer, trake ile yaparlar. Solunum yüzüyle dış ortam ile yapılan solunuma dış solunum denir. Solunum yüzeyinden alınan gazlar vücudun içinde trake solunumu hariç dolaşım sistemiyle hücrelere kadar taşınır.
Dolayısıyla hücrelere geldiğinde kan yoluyla oksijenin hücrelere aktarılmasına ve karbondioksitinde kana aktarılmasına iç solunum nedir. Solunum canlıların yaşamasına olanak sağlayan biyokimyasal olaylardan biridir. Günlük yaşamda solunum nefes alıp verme, yani akciğerlerin içine ve dışına havanın ritmik anlamında kullanılır.
Oysa nefes alıp vermeye havalandırma demek daha doğrudur. Canlılar oksijence zengin olan havayı akciğerlerine almakta ve akciğerindeki karbondioksit oranı yüksek olan havayı dışarı atmaktadır. Buna gaz alışverişi denir. Solunum hücresel bir olaydır. Soluk alıp verme hücresel solunumla karıştırılmamalıdır.
Canlıların tamamına yakınında oksijenli solunum gözükmektedir. Oksijenli solunum yapan canlılar oksijensiz ortamda yaşayamazlar. İnsan ve hayvanlarda çizgili kas hücreleri gibi enerji tüketimi çok olan hücreler yeterli oksijen alamadıklarında oksijen kullanmadan enerji üretir. Yani oksijensiz solunum yapabilir.
Hücresel solunum oksijenli ve oksijensiz olmak üzere iki çeşit olarak gerçekleşir. Hücreye giren oksijen besinle birlikte oksijenli solunum tepkimelerinden kullanılır ve ATP üretilir. ATP üretilirken atık madde dediğimiz karbondioksit meydana gelir.
İşte bu karbondioksit vücutta çok kaldığı takdirde kanın PH değerini düşürdüğünden dolayı vücudumuzdan atılır. Besinlerin oksijen yardımıyla ATP üretmek amacıyla karbondioksitin suya kadar parçalanmasına hücresel solunum denir. Canlı üretilen ATP’yi çeşitli metabolik faaliyetlerde kullanabiliyor.
Bütün Canlıların Solunum Yaparken Ortak Yanları Neler?
Bütün solunum sistemlerinde gaz alışverişi difüzyon sayesinde gerçekleşir. Peki difüzyon hızı neye bağlı? Difüzyon hızı tamamen yüzey alanına bağlıdır. Dolayısıyla solunum yüzeyleri canlılarda geniştir. Difüzyona olanak sağlaması için solunum yüzeylerin ince, tek katlı yassı epitalden oluşur. Aynı zamanda oksijen ve karbondioksitin suda çözünerek vücuda alınması gerektiğinden bütün solunum organlarının yüzeyleri nemlidir.