İyot - Nedir.com
Kimyada halogenler grubunun 4. elemanıdır. Simgesi: 1, atom not.: 53, atom ağırlığı: 126,93, yoğunluğu: 4,93, ergime noktası: 114° C, kaynama noktası: 184,40° C'dir. İlk defa 1811 'de Fransız eczacısı Courtois soda içinde iyodu bulmuş, 1813te de buluş kesinleşmiştir. İyot tabiatta çok dağınık haldedir. En önemli iyot kaynağı Şilİ güherçilesi içindeki sodyum iyodat bileşiğidir. Saf eleman halinde katıdır. Erime noktası civarında bol bol buharlaşır. Buharları zehirlidir. Laboratuvarlarda çok kullanılır.
İyodun elementel özellikleri 1815’te J.L. Gay-Lussac tarafından aydınlatıldı. İyodun sembolü I olup, iki atomlu moleküler yapıya sahiptir. Bu sebepten I 2 şeklinde gösterilir. Oda sıcaklığında siyaha yakın bir renkte kristaller halinde bulunur. Buharı koyu menekşe renginde olduğu için menekşe manasına gelen iyot ismi verilmiştir. Atom ağırlığı 126,904, atom numarası 53 ve molekül ağırlığı 253,808’dir. Kütle numaraları 119-139 arasında olan izotoplara sahiptir.
Kütle numarası 127 olan tabii iyot haricindeki izotoplar radyoaktif elementler olup, hemen hemen hepsi kısa ömürlüdür. Radyo izotop iyotlar tellur ve iyotun çok hızlı taneciklerle veya uranyum 235 izotopunun yavaş bölünme nötronları ile bombardımanından elde edilir. Normal olarak iki atomlu moleküler yapıya sahip olmasına rağmen yüksek sıcaklıkta tek atomlu hale gelebilir.
İyotun yoğunluğu 20°C’de, 4,93 g/cm 3 tür. 114°C’de erir, 183°C’de kaynar. Erime ısısı 3650 cal/mol, buharlaşma ısısı (kaynama noktasında) 9970 cal/mol dür. Suda çok az çözünür ve doymuş çözeltisinin litresinde 0,00133 mol iyot bulunur. Organik çözücülerde daha çok çözünür. Mesela; karbontetra klorürde çözünürlüğü sudaki çözünürlüğünden 85 defa daha fazladır. Alkol ve su ile yaptığı çözeltileri kahve, diğer çözeltileri menekşe rengindedir. İyot (1-) ile 7+) arasında değerler alabilir. (1-) değerliğe sahip bileşikleri kararlıdır. Metal ve ametallerin çoğu ile hemen reaksiyon vererek iyodür bileşiklerini verir. Diğer halojenlere nazaran daha aktiftir. Sulu çözeltide iyot-iyodür standart elektrot potansiyeli 0,535 volttur.
Bulunuşu: İyot serbest halde bulunmaz. Deniz suyunda klorür iyonunun sekiz binde biri kadar iyodür bulunur. Deniz suyunun litresinde 2-3 mg kadar bulunur. Yeryüzünde dağınık olarak ve iyot bileşikleri halinde bulunur. En büyük iyot kaynağı Şili güherçilesindeki sodyum iyodat (NaIO 3 ) tuzudur. Son derece cüz’i olmakla beraber; tabii sularda, bütün bitkilerde, deniz yosunlarında ve havada organik iyot bileşiklerinin aerosolu halinde bulunur. Yer küresinin elementlerinin çokluk sırasına göre 28. elementidir.
Elde edilişi: Uzun yıllar ticari ölçülerde deniz bitkilerinin külünden elde edildi. Kurutulan deniz bitkileri yakılıp, elde edilen külden iyot, kimyasal reaksiyonlarla ve saflaştırma metodları ile serbest hale geçirildi. Günümüzde Şili güherçilesinde bulunan sodyum iyodat diğerlerinden ayrıştırılır, sodyum bisülfit ile reaksiyona sokularak serbest iyot elde edilir: 2NaIO 3 + 5NaHSO 3 › I 2 + 3NaHSO 4 + 2Na 2 SO 4 + H 2 O Katı halde çöken iyot süblimasyon ile tasfiye edilir.
Bileşikleri: Negatif değerli (1-) bileşiklerine iyodürler; hidrojen ile olan bileşiğine hidrojen iyodür denir. Renksiz, tüten gaz ve keskin kokulu bir bileşiktir: PI 3 + 3H 2 O › 3HI + H 3 PO 3 reaksiyonu ile elde edilir. -36°C’de sıvılaşır ve -51°C’de donar. Hidrojen iyodür sıcaklık karşısında kararlı değildir. 450 derecede elementlerine ayrışır. Hidrojiyodür (HI) gazı suda çok iyi çözünür. Bu çözelti hidroiyodür asidi olarak bilinir. Hidroiyodür asidi, iyodür tuzlarını elde etmekte kullanılır. Bunun için iyodür asidi, metallere, metal oksitlere, bazlara ve karbonatlara etki ettirilir.
İyodür iyonu, diğer halojenürlerden çok daha kuvvetli indirgeme vasıtasıdır. Fluor, klor ve brom iyodür iyonlarını iyota yükseltger. Potasyum iyodür (KI) beyaz kristaller halinde bir katı olup 682°C de erir. Yoğunluğu 3,12 g/cm 3 tür. Diğer iyodür bileşiklerinden daha çok üretilir. Organik iyodür bileşiklerinin bir çoğu diğer organik bileşikleri elde etmek için kullanılır.
Oksijenli bileşikleri: İyot halojenler arasında elektron vermeye en meyilli olanıdır. İyot, alkali (baz) ile muamele edilirse iyodür veya iyodat bileşikleri elde edilir: 3I 2 + 6KOH › 5KI + KIO 3 + 3H 2 O Bu reaksiyon geri dönüşlüdür. Sağ taraftaki karışıma oksit ilave edilirse, sol taraftaki maddeler tekrar elde edilir. İyodat bileşiği, klorat, bromat bileşiklerine oranla daha kararlıdır. Potasyum iyodat 560°C de erir. Daha yüksek sıcaklıkta bozunarak potasyum iyodüre dönüşür. İyodat asidi (HIO 3 ) iyotun nitrat asidi ile reaksiyonundan elde edilir. Kuvvetli asittir. Bu asit 110°C ısıtılırsa, I 2 O 5 bileşiğine dönüşür. İyotların hipoklorit ile yükseltgenmesinden periyodat bileşikleri elde edilir.
Kullanılışı ve biyolojik önemi: İyot ve iyot bileşiklerinin birçok kullanılma alanları vardır. İyotun tıptaki önemi pek çoktur. Çünkü beslenmede metabolizmanın hazırlanmasının devamı için iyota ihtiyaç vardır. İyot eksikliğinin yol açtığı hastalıkların başında basit guatr gelir. İyot eksikliğini önlemek için bol bol deniz ürünleri yemeli veya iyotlu sofra tuzu kullanmalıdır. İyot mevzi olarak böcek ve bakteri öldürmekte de kullanılabilir.
Bu özelliğinden dolayı ameliyat yapmadan önce vücudun yüzeyine sürülür. Yanlışlıkla yumuşak kumaşlara sürülecek olursa kırmızı leke meydana getirir. Bronşit ve bronşiyal astımda nefes açıcı olarak kullanılır. Sun’i olarak elde edilen İyot 131 izotopu çok kullanışlıdır. Bu iyotun yarılanma süresi sekiz gün olup tıpta tiroit guddelerin fonksiyonunu ölçmek için kullanılır. Tiroit kanserinin tedavisinde ve beyin tümörlerinin yerini bulmada kullanılır.
İyot sayısı: Bilhassa sıvı ve katı yağların doymamışlık derecesini, yani yağ moleküllerindeki çifte veya üçlük bağ değerini ifade eden sayıdır. 100 gram yağın doyurulması için harcanan iyot miktarına iyot sayısı veya değeri denir. Doymamış yağlar ikili veya üçlü bağlar ihtiva ederler. Doymuş yağlarda iyot değeri sıfırdır. Gıda ve sabun sanayiinde kullanılan zeytin yağı gibi yağların iyot değeri yaklaşık 80 civarındadır. Boya vb. sanayilerde kullanılan kuruyan yağların iyot değeri yüksek olup 190 civarındadır.
Sözlükte "iyot" ne demek?
1. Atom numarası 33, atom ağırlığı 126,92 olan, doğada deniz suyunda sodyum iyodür durumunda ve kimi deniz bitkilerinde de çokça birikmiş olarak bulunan, mavimtırak esmer renkte katı bir element, simgesi i.
İyot kelimesinin ingilizcesi
n. iodineKöken: Fransızca