2). GÜRGEN DERİASY:
Gürgen derıasyna Zaw, Dug, Dilabat, Ramiıan, Mämmetabat ıaly şahamçalar guıup ol gündogar Elburs daglarynyň demirgazyk hemde Horasan daglyklarynyň eteklerinden gözbaş alıar. Kümmetkowus, Akgala we Hojanepes şäherinden geçip Çarkly abasynyň günbatarynda emele getiren bir ıarym adajygyň içi bilen, üç burçly “dilta” görnüşde uly göwrum açyp Hazar deňzine guııar. Bu derıanyň suwyndan peıdalanmak hem daıhançylyk işlerini alyp barmak üçin Ammarolum etrabynyň gündogarynda “Sedd-e-Woşmgir” atly suw bendi guruldy.
Bu derıa Türkmensährany, orta arasyndan ikä bölüp, 300 kilometr uzynlygy bilen deňze guııar.”[] 7
*Woşmgir atly suw bent howdany
İagyşly ıyllarda suw joşgunlarynyň öňüni almak üçin ekerançylyk meıdanlarynyň üsti bilen deňze tarap joşıan ugurlaryndan ganawlar ıaly kanal enjamlaryny gazylypdyr.
* Gürgen derıasy Hojanepes etaby bilen deňiz aralygy
* Gürgen derıasynyň Hojanepes etabyndaky gaıa görnüşi
Şeıle çäreleriň geçirilmegi bir tarapdan ekerançylyk meıdanlaryny suw bilen üpjün etse, beıleki bir tarapdan bolsa, ekin meıdanlaryny hem oba-şäherleri suw-sil heläkçiliklerinden goralga bolup durıar.
* Woşmgir suw hawdanynyň daş manzary
Bu derıa gülüstan welaıatynyň, günbatar giňişliklerinden akıar. Ol Elburs daglyklarynyň Eleň (Alaň) daglaryndan göz baş alyp, oňa Nomel, Zyıarat ıaly şahamçalar guııar. Bu derıa Hazar deňziniň Gürgen aılagyna guııar. Gürgen şäheri agyz suwy hem-de ekerançylyk meıdanlary suw bilen üpjün etmek maksady bilen Nomel obasyndaky şahamçalaryň üstünden “Sedd-e-Köwser” atly bent gurulyp ulanylmaga berilipdir.
Gülüstan welaıatynyň Etrek-Gürgen sebitlerinde dürli köller emele gelipdir. Şolaryň birisi “Nowur” diılip atlandyrylıarlar.
Bu kölleri, ıaz hem gyş pasyllardaky emele gelıän suw joşgunlary bilen üpjün edilıär. Olar ıylyň yssy aılarynda ekerançylyk, maldarçylyk hem awçylyk dolanşyklarynda rejeli we tutanıerli peıdalanylıar. Soňky ıyllarda “Jahad sazandegi” atly döwlet guramasyna degişli balykçylyk “Şilat” edarasy bilen “Ekerançylyk Hojalygy” edarasy hem-de hususy eıeçilik bölümleri tarapyndan beıle suw joşgunlarynyň öňüni almak hem-de suw ätiıäçlikleri köpeldi, balyk önümlerini ıola goımak üçin welaıatyň mynasyp nokatlarynda dürli bentleri gurlupdyr.
Bu bentler derıanyň suw joşgunlarynyň howpuny azaldyp, siliň heläkçilikli akymlarynyň öňüni alıar. Ikinji bir tarapdan ekerançylyk işlerini geçirmekde ulanylıar.
* GÜRGEN AİLAGY we AŞYR-ADA:
Hazar deňziniň gündogar kenar ıakalaryndaky aılaglara garanyňda Gürgen aılagy iň uly aılaglaryň biri bolup durıar. Ol Miıankale (Aşyrada) ıarym adasynyň Hazar deňziniň gündogar kenar ıakalaryna tarap öňe süışmek netijesinde emele gelipdir. Gürgen aılagynyň çuňlygy we giňligi ıerli geografiki şertleriň talabyna görä, Hazar deňziniň suw göwrüminiň gal-goply täsirleriniň astynda durıar.
· Aşyr-Ada bogazynyň asmandan düşürilen suraty.
Gürgen aılagynyň meıdany 400 kwadrat kilometr, gündogar-günbatara tarap uzalyp, ini bolsa, 50 kilometr, 4-den 12 kilometre barabardyr. Gürgen aılagynyň suw çuňlygy syka we günbatar böleklerinde suw şorlygynyň möçberi has sykalygy hem köp bugarmagy sebäpli Hazar deňziniň suw şorlygyndan köp mukdarda durıar.
Elbetde Garasuw ıaly suwly derıalaryň aılaga guııan agzynda süıji suwyň köp akmagy sebäpli şorlyk derejesi pese düşıär. Gürgen aılagyny dünıä möçberinde “köresuw” ölçeginde hasaba alıarlar. (köresuw kölçeleriň ölçegi has kiçi we syka bolıar.) Onuň özboluşly tebigy häsiıetine garap dünıäde 18 sany köresuwyň we Eıranda 9 sanysynyň biri diıip hasaba alıarlar .
Gürgen aılagyndaky sebitiň ıaşaıyş şertine, Hazar deňzi, derıalaryň oňa guımagy we Myıankala adasynyň täsir ıetirmeginde bolup, suwdaky ıaşaıan jandarlar hem teňňeli we teňňesiz balyklaryň köpelmeginde, şeıle hem guşlaryň gyşlamagynda möhüm roly oınaıar.
*Gorgan Bay - Artek River, Caspian Sea - NASA (December 12, 2003
Balyklaryň çendenaşa köp awlanmagy, senagat suw galyndylarynyň, şaheriň hapa suwlarynyň hem dürli kanalizatsıalaryň oňa guıulmagy, bu aılagyň suwunyň hapalanmagyna hem çäginiň zaıalanmagyna sebäp bolıar . Şonuň üçin bu sebiti kadaly düzgüne getirmegiň ugrunda dürli çareleri göz öňünde tutulıar .
Bu aılagyň has giň göwrümi uly Aşyrada bilen Bendergez şäheriniň aralygynda 17 kilometr uzaklygy bolup, has insiz tarapy Behşähr( Bişäher) şäheri bilen Aşyradanyň aralygyndan 3-4 kilometrlik suwly bogaz ( teňňe ) Hazar bilen bu aılagy birleşdirıär. Asyrlaryň dowamynda käbir halatlarda Aşyradanyň dört gyrasyny jähekläpdir. İöne Hazar deňziniň suwunyň kemelmegi zerarly onuň günbatar tarapy suwdan çykyp, guraklyga öwrülipdir. Bu ada 80 kilometrlik gündogar-günbatar jähede uzynlygy we 10-15 kilometr ini bilen “ ıarym ada “ bolup galypdyr.
Onuň üçin öňki döwürlerde atlandyrylşy ıaly uly Aşyrada, Kiçi Aşyrada we Orta Aşyrada diıilen atlar ıok. İöne tutuşlygyna bir at bilen atlandyrylıar. İaňy ıatlap geçişimiz ıaly, öňki döwürlerde Aşyradanyň orta çäklerinde Sefewileriň döwründen galan galanyň bardygy sebäpli, oňa parsça “Miıan gäl,e” -diılipdir. Emma Rus goşuny 1840-njy ıylda bu adany eıeläp, ol ıerde harby bazasyny gurnapdyrlar.” [] 8 . Oňa ruslar “Miıankala” -diıip atlandyryp, henize çenli il arasynda oňa “Miıankale” diııärler.
*Aşyrada etrabynyň deňiz içindäki şilat edaralary.
*İERASTY SUW HOWDANLARY:
Türkmensähranyň Gülüstan welaıatynda özboluşly howa-suw şertleriniň mümkinçiligi, ıeriň hili we onuň ıokary ygal geçiriji häsiıeti hem-de asman ıagyşlarynyň köplügi sebäpli böröňläp ıatan ıerasty suw howdanlarty emele gelipdir. Daglyk we dag etekleriniň ıerasty suw howdanlarynyň ıerleşen ıeri çuňlukda bolsa, jülgelik ıerlerde ıer suw ıakyn ıerleşipdir.
Gürgen jülgesiniň demirgazyk we kenar ıakalaryndaky ıerasty suw howdanlary deňze ıakyn hem ıer hiliniň häsiıeti boıunça şor we ıarym şordyr. Gürgen jülgesiniň günorta böleklerinde ıerasty süıji suwlary bar. Ol ıerde ıeriň 500 metr çuňlugynda süıji suw howdanlaryna gabat gelse bolıar.
Ekerançylyk hem köpçiligiň gerekli nowasuw (içere suw) ätiıäçlerini çuňňur we ıarym çuňňur goıberilen suw soryjylar we çeşmedir käriz ıaly ganow enjamlary bilen suw howdanlaryndan çykaryp bährelenıärler.
Ekerançylyk meıdanlaryny, senagat we obaşäher köpçüligini suw bilen üpjün etmek ücin elmydam suwly derıalaryň üstünden bentleri gurlupdyr, şeıle-de öňki gurlanlar täzelenip durlupdyr.
Aşakda bentleriň hasabaty görkezilıär:
Suw saklaıyş gurby/m.k.m./
Önüm hasabyndaky ekerançylyk ıerler/gektar/
Gurlup duran bentler
I etap 45
II etap 75
İokardaky ıatlananlara garamazdan gynansak-da, bir zady belläp geçmek gerek. Akyp duran derıalara oba-şäherleriň hapa suw dökündileri, howadan dürli ergin kömür turşy gazlaryň ıagmagy, senagat serişdeleriniň işlenilmegi netijesinde galyndylaryň şol suwlara goşulmagy, ot we mör-möjekleri zäherlemek üçin sepilıän himiki elementler we dökündiler hem-de gök önümlere düşıän gurçuklary ıok etmek üçin topraga sepilıän zäherler Gülüstan welaıatynyň suw serişdelerini zaıalaıarlar.
Şeıle zäherlenmegiň dowamynda bolsa, janly tebigata hem ıerasty suw howdanlarynyň suwlaryna öwezini dolduryp bolmajak zerer-zyıanlary ıetirıärler.
* Gürgen aılagy