Çin Kapitalizmi ve Doğu Türkistan Sancısı - Hamza Türkmen
Mao Zedung liderliğindeki Çin, radikal tedbirlerle Çin toplumunda sosyo-ekonomik ilerleme sağlayacak komünist bir kültür devrimi hedeflemişti. 1976’da ölen Mao’dan sonra “radikaller”i Mao’nun eşi Chian Chin yönetti. Ama “ılımlılar”ı temsil eden Başbakan Hua Guofeng, hem parti başkanlığını ve hem de Askeri Komite Başkanlığı’nı ele geçirdi, radikaller tasfiye edilirken Mao’nun eşi bile hapishaneye gönderildi. Çin’de 1985’ten sonra değişik alanlarda modernizasyona hız verildi ve Hua Guofeng, Dıng Şiaoping’in başında bulunduğu reformcu kanadın yönetimde güçlenmesiyle geri plana çekildi. Hua, “Kültür Devrimi”ni tasfiyesiyle ve ekonomik reformların önünü açmasıyla aslında Mao’dan sonra sessiz sedasız adeta ülkenin ikinci büyük tarihi kişisi oldu.
Çin’in yüzölçümü 9.572.419 km². Bu oranın onda birinden fazla olan bölüm, yani Türkiye’nin iki katından fazla bir toprak parçası Doğu Türkistan’ı oluşturuyor. Çin’in tahmini nüfusu 2009 itibariyle 1,3 milyar kişi. Doğu Türkistan’ın nüfusu ise 30 milyon civarında. Bu nüfusun da yarısından fazlasını ise buraya çalıştırılmak ve denetim için getirilen Han denilen Çinliler oluşturuyor. Doğu Türkistan’ın Türkî kabul edilen Müslüman nüfusu ise Uygur, Kazak, Özbek, Tatar kavimlerinden oluşuyor. (Bugün için 25 milyon oldukları iddia ediliyor: Gokbayrak.com) Ayrıca Tacik ve Moğollardan olduğu gibi Han Çinlilerinden de bu coğrafyada Müslümanlar var (1 milyon civarında). Ama kendisini Müslüman olarak tanımlayanların çoğunluğu Uygurlar. Doğu Türkistan’a, Çin resmi söyleminde “Sinkiang” (Sincan) denilmektedir ve bölgenin Özerk Yönetimi, Çin Komünist Partisi tarafından belirlenmektedir. Özerk Yönetim, Türkiye’deki “tek parti sistemi” gibi bölgeyi despotça yönetmekte, camii görevlilerini bile kendisi atamaktadır.
26 Haziran 2009 günü Çin’in güneyindeki Guandong eyaletindeki oyuncakçı fabrikasında çalışan Uygurlar saldırıya uğradılar. Çin yönetiminin 2003 yılından beri uygulamakta olduğu “İşgücü fazlasını başka bölgelere yönlendirme” projesi kapsamında oyuncakçı fabrikasında zorunlu olarak çalıştırılan Doğu Türkistanlı genç kız ve erkeklerle Çinli işçiler arasında 2 Uygur kızına yönelik taciz ve sarkıntılıkla başlayan tartışma, kavgaya dönüşmüş ve olaylar fazla büyümeden yatıştırılmıştı. - Ayrıca işi olmayan veya kırsal kesimde yaşayan her Çin vatandaşı bir veya bir buçuk aya varan, bazen daha uzun süren işlerde her yıl zorunlu olarak çalıştırılmaktadır.-
Tibet ve Güney Moğolistan gibi asimilasyon politikalarına maruz kalan Doğu Türkistan’da en önemli sığınak alanı dindir. Aidiyet hissedilen en önemli din ise atalardan hatıra kalan İslam’dır. Ama Doğu Türkistanlıların modern çağın dayatmalarını cevaplayacak bir İslam algıları henüz oluşmamıştır. Ya gelenekçi ve dar bir ibadî anlayışları var (kadimler) ya da sınırlı da olsa Kaide veya Rabıta tipi yeni selefi değerlere muhatap oluyorlar. Çin’de de aynı Türkiye gibi, devlet kontrolünde heyetler halinde hacca izin verilmektedir. Ama genç Müslümanlara hac için izin verilmemektedir. Bu farıza için 6 bin euro hükümete ödemek gerekmektedir ki bu ücret Çin şartlarında oldukça yüksektir. Selahaddin Eş Çakırgil, Beytullah önünde tanıştığı ve bu ibadet için büyük heyecan yaşayan Doğu Türkistan hac kafilesinin hocasının/da mollasının baskıdan kaynaklanan eğitimsizlik yüzünden Fatiha Suresi’ni okumakta bile zorlandığına şahit olduğunu aktarmaktadır. Doğu Türkistan’da, Türkiye’de 15 yaşından önce Kur’an kursuna gitme yasağı gibi, 18 yaşından küçüklerin herhangi bir kurumda dini eğitim alması yasaktır. Camiler sıkı takip altındadır ve camilere kimlerin girebileceği kapılarına asılmaktadır ki çocuklara, memurlara, kadınlara giriş yasağı yürürlüktedir. İslam’a ilgi boyutu Türkiye’deki tek parti rejimi yıllarındaki gibi kontrol ve takip altında tutulmaktadır.
Dokuz Oğuz boyu ile dokuz Turanî uruğ/soyun oluşturduğu bir boyun ittifakından oluşan Uygurlar 7. yy’da Köktürk Devleti’ne bağlı olarak yaşıyorlardı. Ebu Müslim Horasani’nin denetimindeki Müslüman ordu 751’de Talas Meydan Muharebesi’nde Çinlileri yenip Orta Asya’dan uzaklaştırınca buralardaki geniş tarım havzası Uygurların denetimine geçti. Uygurlar yerleşik hayata alışırken, diğer Turanî kabileler de bu bölgede bozkır kültürünü yaşatıyorlardı. Köktürklerden sonra bu bölgede kurulan Kara Hakan (Karahanlılar) Devleti hanlarından Saltuk Buğra (940-955) kendine Kaşgar’ı başkent yaptıktan sonra Abbasi Halifesi ile anlaşarak Müslümanlığı seçti. VI. yy’daki Bizans kaynaklarında Orta Asya’ya “Turkhia” adı veriliyordu. Ziya Gökalp’e göre de bütün Türkçe konuşan boylara da Turan deniliyordu. Bu ifade daha sonra Tûrlar’a ve Türkler’e dönüştü.
Moğolcanın Oylat lehçesini konuşan Cungarlar 17. yy’da bölgede Himalayalar’dan Sibirya’ya kadar uzanan bir imparatorluk kurdular. Çin’deki Qing Hanedanı 18. yy’ın ortalarında bölgenin hâkimiyetini Cungarlar’ın elinden aldı. Bölgede kendisine bağlı küçük hanlıklar oluşturmak istedi ama bu bölgede çıkan isyanlar üzerine burada tek elden bir askeri yönetim kurdu. 19. yy’da Rus Çarlığı Çin’in kuzey bölgelerine baskısını artırdı. Bu dönemde Çinli Müslümanların (Huiler) ve Uygurların başlattıkları geniş çaplı isyanlarla bölgede Çin egemenliği zayıflatıldı. Bu tarihlerde bölgeye Doğu Türkistan denilmeye başlandı. Batı Türkistan denilen ve Rus hâkimiyetinde olan bölge ise Mâverâunnehir, Harezm ve Horasan’ı ifade ediyordu. 1864-69 yılları arasında Hokand Hanlığı’nı sona erdiren Yakup Bey, Doğu Türkistan’daki yerel beylikleri ortadan kaldırıp Kaşgar’ı başkent ilan etti ve Kaşgariye Devleti’ni kurdu.
1912’de Çin’de hanedanlıklar dönemine Sun Yat Sen liderliğindeki ulusal devrimle son verildi. Cumhuriyet döneminde Uygurların bağımsızlık talepleri artınca bölgeye Han kökenli Çinliler göç ettirilip, bölge yönetimi onların eline verildi. Bölgede Çin baskısına ve asimilasyon politikalarına karşı Uygurların tepkisi kimlik mücadelesini yükseltti. Rus ve Osmanlı Müslümanları arasında baş gösteren Türkçü akım Doğu Türkistan’da “Cedidçiler” (Yenilikçiler) adıyla seküler milliyetçi bir akım başlattı. Hotan Emiri’nin başını çektiği “Kadimler” (Eskiler) ise İslami kimliği ön plana çıkartıyordu. Kimliksel öncelikleri farklı bu iki kesim de Çin’in asimilasyon politikasına karşı olduğu için tepkilerinde paralelleşiyorlardı. Cumhuriyet rejiminin vergileri artırması ve Han Çinlilerini Doğu Türkistan’a yerleştirmeyi sistematik hale getirmesi üzerine protesto tipi ayaklanmalar arttı. Ancak Çin yönetimi bu ayaklanmaları Müslüman Çinliler olan Huilerle irtibatlı yöneticiler ile bastırmaya kalkınca, Kadimciler zor duruma düştü ve Uygurlar üzerinde Cedidçilerin etnik vurguları inisiyatif kazandı.
Mart 1933’te M. Emin Buğra ve iki kardeşi Tarım Havzası’nda Hotan Emirliği’nin özerkliğini ilan ettilerse de bu teşebbüs Rusların da yardımıyla sona erdirildi. Peşinden Cedidçiler bağımsızlık, milliyetçilik ve reformculuk idealleriyle 12 Kasım 1933’te Şarki Türkistan Türk İslam Cumhuriyeti’ni ilan ettiler. Bu devlete Uyguristan Cumhuriyeti de deniliyordu. Yeni devletin başbakanı Sabit Damolla, SSCB, İran, Türkiye ve Britanya’nın sömürgesi Hindistan’a destek ve yardım için elçiler gönderdi. Yeni devletin bayrağı Türkiye bayrağı ile aynıydı; ancak zemin rengi kırmızı yerine gök mavisiydi. Türkiye’ye gönderilen heyet “Atatürk”ten yeterli ilgi görmedi. Zira bu tarihlerde Mustafa Kemal, bozkurt efsanelerine ve “sarı ırk”a dayanan Turanî Türkçülüğü terk etmişti. Türklerin 7 bin yıldan bu yana brakisefal (yassı kafalı) “beyaz ırk”tan gelen Sümerlere, Hititlere dayanan Avrupalı bir topluluk olduğunu ispatla meşguldü. Yeni Doğu Türkistan devletinin İslam adıyla irtibatlandırılmasını da Cedidçilerin Kadimcilerin desteğini kazanma hesabı çerçevesinde değerlendirebiliriz. Bu hesap, Türkiye Cumhuriyeti kurulurken Türkçü kadronun Meclis’i hatim ve dualarla açtırması gibi bir politikayı hatırlatıyor. Ancak Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin ömrü bir yılı bile doldurmadan, SSCB’nin desteklediği bölgedeki Çin valisi tarafından tasfiye edildi. Devletin ömrü kısaydı; ama Uygur milliyetçiliğini güçlendirmişti. Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin kabul edilmiş milli marşı da bu konuda kanaat vericidir. İşte marşın son bölümü:
Uygur muhalefet liderlerinden İsa Yusuf Alptekin, milliyetçi Çin hükümetine ümit bağlamıştı. Tıp tahsilini İstanbul’da gören Mesut Sabri, bağımsızlık için ABD’nin yardımına güveniyordu. M. Emin Buğra ekibi ise Japonya’ya bel bağlamışlardı. Bölgede artan Çin zulmüne karşı çıkan direnişçiler SSCB’nin de yardımıyla Gulca’yı ele geçirdiler ve İli Kazak Özerk Bölgesi’nde 12 Kasım 1944’de Şarki Türkistan Cumhuriyeti’ni ilan ettiler. SSCB, Mançurya’da bazı ayrıcalıklar karşısında Doğu Türkistan üzerinden vesayetini çekti ve 1945’ten sonra bölge, yerel Uygur yöneticilerle birlikte Çin devleti tarafından ortaklaşa yönetildi. Çin Cumhuriyeti, 1947’de Sincan/Doğu Türkistan Özerk Bölgesi’ne Genel Vali olarak Mesut Sabri’yi, Genel Sekreter olarak İsa Yusuf Alptekin’i ve Maliye Bakanı olarak Canım Han Hacı’yı atamıştı. Ama sürekli yerel yönetim ile merkezi hükümet arasında çekişmeler yaşandı. Ancak 1 Ekim 1949’da Mao Zedung liderliğindeki komünistler Çin’i ele geçirdiler ve Çin Halk Cumhuriyeti’ni ilan ettiler. Stalin yönetimindeki SSCB’nin de destek vermesiyle komünist yönetim Doğu Türkistan’ın özerk yönetimine son verdi. Ancak Uygurlara 1 Ekim 1955’te otonomi hakkı verildi; ama 1951-1981 yılları arasında birçok isyan girişimi engellenemedi. 1956 yılına kadar baskın olarak İslam karşıtı bir politika izlenmedi. Ama “Sıçrayış” adı verilen yeni sosyo-ekonomik proje Çin’i tarım toplumundan endüstrileşmiş bir topluma dönüştürme iddiasındaydı. İslami aidiyetlere de büyük zarar veren bu modernleşme politikası büyük yoksulluklar üretti ve kitlesel ölümler gerçekleşti. Çin’de açlıktan ve sıhhi bakımsızlıktan kaynaklanan bu tarz ölümler, II. Dünya Savaşı’nda Japonya işgali sırasında da yaşandı. Doğu Türkistan bu baskı politikalarından bütün Çin ile birlikte büyük zarar gördü. Sadece 1959’da kıtlık yüzünden 500 bin Uygur, SSCB’ye sığındı. Mao’nun ölümünden sonra baskı ve yasaklar kısmen hafiflese de 11 Eylül 2001 İkiz Kuleler saldırısından sonra Çin yönetimi Doğu Türkistan’daki tüm İslami çaba ve ilgileri el-Kaide ile irtibatlandırdı ve terörizmle suçladı.
Urumçi olaylarına İslam coğrafyasındaki en belirgin tepki Türkiye’den geldi. Gerek Başbakan’ın ve Hükümet’in, gerek İKÖ Genel Sekreteri ve Diyanet İşleri Başkanı’nın demeçleri Çin’i doğrudan kınamaya ve suçlamaya dönüktü. ABD’ye yakın Doğu Türkistanlı temsilciler yazı ve demeçlerinde Tayyip Erdoğan’ın “soykırım” sözünün “one munite”lü çıkışından çok daha önemli olduğunu vurguladılar. Türkiye’de 15-20 bin arası Kazak ve Uygur Doğu Türkistan göçmeni bulunuyor. Başbakan’ın bu ifadesinde çözüm yollarını gözetmeyen tepkisel bir duygusallıktan da; Ermenistan ile ilişkileri istismar eden muhalefete tekrar bir açık ve eleştiri fırsatı vermeme aceleciliğinden de kaynaklanabilir. Ayrıca böyle bir çıkış, Çin’i rakip olarak gören ve yıpratmaya çalışan ABD açısından sevinç ve takdirle karşılanacak bir durumdur. Çünkü ABD Çin’in imajını zedeleyecek ve tekerine çomak sokacak -insan hakları açısından olsun, Türkçülük veya İslamcılık açısından olsun- her türlü tepkiyi kâr sayacak ve kullanmaya çalışacak bir pragmatizm içindedir. Örneğin “Sürgündeki Doğu Türkistan Devleti” sözcüsü İsmail Cengiz, Doğu Türkistan Göçmenler Derneği sitesine verdiği demeçte ABD’nin maddi ve manevi desteğinden memnun olduklarını belirtmektedir. Kendisine Dünya Uygur Kurultayı Başkanı Rabia Kadir hakkında sorulan soruyu şu şekilde cevaplandırmaktadır:
Kesilse baş, dönmez Türk erleri!...”
Başta Çin’e komşu ülkeler ve İKÖ üyeleri Çin ile girdikleri ekonomik ilişkiler dolayısıyla gündeme gelen gelişmelere reel politik bir gözlükle yaklaşmaktadırlar. Çin mallarına ambargo söylemi gündeme getirilmiştir. Bu söyleme Sanayi Bakanı Nihat Ergün de imada bulunmuştur; ama bu imanın önemsenmesi imkanlı görünmemektedir. Çin ile Arap ülkeleri arasındaki ticaret hacmi 133 milyardır ve bu oran her sene %40 artış göstermektedir.
Bu reel politikçi ilkesizlik İran’da da tartışmalara neden olmuştur. Urumçi olayları karşısında İran İslam Cumhuriyeti’nin ve Ahmedinejad hükümetinin sessiz kalması ilk olarak 11 Temmuz tarihli Cumhurî-i İslamî gazetesinde dile getirilmiş ve anayasal yükümlülükler hatırlatılmıştır. İİC Anayasası’nda (Kaanûn-i Esasî) 152. maddesinde “kavim ve mezheplere bakılmaksızın, bütün Müslümanların hukukunu savunmak” ve 154. maddesinde de “mustez’afların müstekbirler karşısındaki mücadelelerinin himaye edilmesi” ile hükümler bulunmaktadır. Aynı gazete 16 Temmuz günü “bu hadiselerin Çin’i güç duruma düşürmek için Birleşik Amerika tarafından tahrik ve tertip edildiğini” savunanları anayasal ilkeler çerçevesinde eleştirmeyi sürdürdü. Ve 17 Temmuz günü Tahran Cuma namazında Rafsancani hutbe okurken Çin’in Urumçi’de işlediği cinayetleri şiddetle suçladı. Namaza katılanlar Çin ve Rusya aleyhinde sloganlar atarken, Çin’i kızdırmamak için sessiz kalmakla suçlanan Ahmedinejad’ın taraftarlığı ile nitelenen bir kısım katılımcı ise Amerika aleyhinde sloganlarla dikkat çekti. Pakistan ise kendisine iltica eden Uygur ve Kazaklar üzerinden pazarlık ederek Doğu Türkistan meselesini koz olarak kullanıp Çin’den yararlanmaktadır.
Uygur ve Doğu Türkistan Müslümanları Çin’de yaşamaktadırlar ve özellikle diğer Çinli Müslümanlar ile komünizmden liberal kapitalizme geçen totaliter rejimin baskı ve sorunlarını birlikte yaşamaktadırlar. Müslümanlar, birbirlerine soy bağı ile değil, iman bağı ile yakın olma mükellefiyetlerini öncelemelidirler. Ayrıca İslami ve fıtri hakları yok sayan uygulamalara karşı, Çin yönetiminin iğvalarına kapılmadan dayanışma içinde birlikte tavır geliştirme yollarına yönelmelidirler.
Küresel kapitalizmin, yine kapitalist yolda büyümekte olan Çin ve daha sonra da Hindistan’ı dengelemek için, Müslümanların hak ve özgürlük davası üzerinden oyun oynamasına izin vermemeliyiz. Tabii ki her türlü zulme karşı tavır almalı ve İslami aidiyetlerin yaşayabilmesi için çaba göstermeliyiz. Müslümanlar, ABD’nin düşmanlarına karşı kendilerini silah olarak kullanma hesaplarını okuyarak, basiretli davranmalı ve özgünlüklerini tanıklaştırmalıdır.
İsmail Cengiz, “Hedefimiz: Doğu Türkistan’ın Bağımsızlığıdır”, Röp: O. Çetinoğlu, 22 Temmuz 2009, Gokbayrak.com.