Şub 7, 2018 - Güncel yazılar Hiç yorum yok
Foça’nın Güzel Kalpli Centilmen İnsanı Süleyman Ege ile Nostaljiye Yürüyüş Foça’da 1940 – 1984 arası her şey…
İlk defa 1975 yılında Foça Belediyesi’nde gördüğüm ve tanıştığım Süleyman Ege’nin, (Belediye Eski Başkanı) o gün bende bıraktığı intiba ne ise, bugün de aynı. Yıllar Süleyman Ege’de hiçbir şey değiştiremedi.Devamını oku...
O, hep aynı kaldı. Süleyman Ege, her zaman bakımlı, iyi giyimli, tıraşlı, kibar, dürüst, modern ve aynı zamanda dindar bir Foçalıdır. Yüksek sorumluluk anlayışı içinde yaşamını çalışarak geçiren Süleyman Ege, Foça’nın en “centilmen” insanları arasında da hak ettiği yeri almayı başarmıştır.
Bu bağlamda Foça halkının saygısını kazanmış, ilçemiz duayenlerinden biri olan Süleyman Ege ile yapmış olduğum söyleşiyi, büyük bir keyifle kaleme aldım. Aldım çünkü; kendisini dinlerken, ilçemiz Foça’da yaşanılan çok ilginç konulara değinmesi ile beni geçmişe aldı götürdü. Anlatılanların Foça’nın bir dönemine ışık tutması sebebiyle muhakkak kaleme alınıp yayınlanarak, gelecek kuşaklara aktarılması gerektiğini düşündüm. Bu nedenle, sorulara verilen samimi cevapları noktasına, virgülüne dokunmadan aktarmak istedim.
Süleyman bey, başta mübadiller olmak üzere, Foça’nın tüm yerlileri sizi yakından tanırlar. Foça’ya sonradan yerleşenler ile gençlerimizin, sizin anlatacaklarınız üzerinden, Foça’nın son 60 -70 yıllık yaşamından öğreneceği çok şey olduğunu düşünüyorum ve bu bağlamda ilk sorumu soruyorum.
Mübadele yıllarında anne ve babanız ne zaman nereden ve hangi koşullarda Foça’ya geldi?
Ben, Foça’da doğduğum için mübadele ve Foça’ya gelip, yerleşme durumlarını babam, annem ve yakınlarımdan öğrendiğim şekliyle anlatabilirim.
Babam Mustafa oğlu Ahmet Hamdi, annem Süleyman kızı Hatice Kübra; Yunanistan’ın Limni adasında yaşarlarken, savaş sonrası Yunan hükümeti ile hükümetimiz arasında yapılan anlaşma üzerine, mübadeleye tabi tutularak Yunanistan’ın Limni adasından “Kırzada” isimli gemi ile 24 Mayıs 1924 tarihinde Foça’ya getirilmişler.
Kırzade isimli gemi o kadar eskiymiş ki, boş olarak gittiği dönüş yolunda batmış.
Annem ile babam o tarihte evli olmadıkları için ailelerin yanında Foça’ya geldiler. Limni’den gelirken ancak şahsi eşyalarını getirebildiler, bunun dışında her şeyleri orada kalmış.
Annem ile babamı ailelerle birlikte geçici olarak, Foça’daki Rum Okulu’na yerleştirdiler. Orada bir müddet kaldıktan sonra, babamın ailesine Fevzipaşa mahallesinde, iki katlı bir taş ev verildi. Şimdi orası işyeri olarak kullanılmaktadır. Annemin ailesine İsmetpaşa Mahallesi’nde 173 sokakta 21 numaralı iki katlı taş ev verildi. Şimdi üstler daire, alt katlar işyeri olarak kullanılıyor.
Ayrıca Limni’de bırakılan arazilere karşılık, Foça Atatürk Mahallesi’nde 8 dönüm, Bağarası Köyü’nde 13 dönüm tarla verildi. Bu tarlalarda tütün ve buğday ziraatı yapılıyordu.
Babam ve annem ailelerinin Limni’de bıraktıkları malların tam karşılığını Foça’da alamasalar da, hürriyete kavuşup, canlarını kurtardıklarına dua etmişlerdir. Midilli, Kavala, Arnavutluk‘tan mübadilen veya mübadele dışı kaçak yollardan Foça’ya gelenler, Limnililerin Foça’ya yerleşmesinde yardımcı olmuşlardır.
Babam Ahmet Hamdi Ege 1934 tarihinde, annem Hatice Kübra ile evlendiler. Bu evlilikten 1935 tarihinde ben doğmuşum, benden sonra 1939’da kız kardeşim Hasibe Nurşen dünyaya geldi.
O zamanlarda Foça’da çocukluk nasıl bir şeydi, biraz bahseder misiniz?
Çocukluk yıllarına gelince, okul öncesi mahalle arkadaşlarımla, o günkü alışılmış oyunlardan, köşe kapmaca, abarca, körebe, kaydırak, saklambaç, çelik çomak ve top oynardık. Lastik topumuz yoktu, terzi Tayyar Nuray’a bezden top diktirip onunla maç yapardık. O tarihlerde ne satılan lastik top, ne de onu alacak para vardı. Ayrıca, ilkokullar yaz tatiline girdiğinde, o günkü alışkanlık ve uygulamaya göre, babalarımız bizleri sanat öğrenelim diye, sanatkarların yanına çırak olarak verirlerdi. Beni önce berber Mahmut Uçkun’un yanına verdiler. Orada iki yaz çalıştım. O işe intibak edemedim. Bir sonraki yaz tatilinde terzi Asaf Vural’ın yanına çırak olarak gittim. İlkokulu bitirinceye kadar orada çalıştım. Terziliği epeyce öğrendim. Asaf Vural’ın Foça’dan ayrılması sonucu ben de işten çıktım. Zaten ilkokulu da bitirmiştim.
Ortaokulu okumam için Ankara’da subay olan amcam Hasan Ege beni yanına aldı. Cebeci Ortaokulu’na yazıldım. Birinci ve ikinci sınıfı orada okuduktan sonra, amcamın çocuğu olunca, yengem artık bana bakamayacağını söyledi. Bunun üzerine okulu bırakıp Foça’ya döndüm. Babamın mali durumu müsait olmadığı için beni Menemen veya Karşıyaka’daki okullara gönderemedi. Böylece tahsilim yarım kaldı.
Ne zaman ve kiminle evlendiniz? Kaç çocuğunuz oldu?
Foça Halk Kütüphanesi’nde yönetici olarak görev yapan Mehmet Çoklu kızı Sabiha Çoklu ile 1970 yılında evlendim. 1971 tarihinde Selda, 1972 tarihinde Seray isimli iki kızım dünyaya geldi. Büyük kızım, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Beden Eğitimi Bölümü’nü bitirip, halen Murat Germen İlköğretim Okulu’nda beden öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Küçük kızım ise, Eskişehir Anadolu Üniversitesi İktisat Bölümü’nü bitirmiştir. Foça Adliyesi’nde Zabıt Katibi olarak çalışmaktadır.
O dönem Foça’da hüküm süren yaşamdan biraz bahseder misiniz?
Foça’da o tarihlerde Rumlarla birlikte yaşamış Türk ailelerden bazıları ticaret işleri ile uğraşıyorlardı. Bunlardan, Cemil Midilli, Esat Kaan, Süleyman Köklü, Hasan Basri, Mehmet, Tevfik, Cahit Hüseyin Coşkun kardeşler, ekmek fırını, bakkal dükkanı ve kahvehane işletiyordu. İsmail Yirmibeşoğlu kahvehane ve fotoğrafçılık işi yapıyordu. Laz Hasan Usta lokanta işletiyordu.
Daha sonraları, Limnililer de işyeri açmaya başladı. Bunlardan bazıları: “Hüseyin Sevi ekmek fırını, Mehmet Belek, Hasan Utku, Haydar Harik, Ali Püryan, Halim Argun ayakkabıcılık Haydar Akcura, Ahmet Çamlıbel tenekecilik yapıyorlardı.”
Babam Ahmet Hamdi ise o tarihlerde denizcilik ve nakliye işlerini yapıyordu. Büyük bir yelkenli teknesi vardı, Foça’dan aldığı kavun, karpuz, üzüm, armut ve sebzeleri, Çanakkale’ye kadar gider, limanlarda satardı. Dönerken, Foça’da ihtiyaç duyulan mangal kömürü getirirdi.
Ayrıca, Foça Küçükdeniz çarşısında Ramazan Merul (Tayfur ve Rüştü’nün babası) ile ortak olarak bakkaliye ve manav işletiyordu.
Daha sonra denizcilikten vazgeçip, Belediye Park ve Gazinosu’nu Bahtiyar Özgirgin ile ortak çalıştırmışlardır. Foça’da Atatürk Mahallesi, Talatbey Mahallesi ve Fevzipaşa mahallesi olarak üç mahalle vardı. Bugün yine üç mahalle var, yalnızca Talatbey mahallesinin ismi İsmetpaşa Mahallesi olarak değiştirildi. İki semte ayrılmıştı, Küçükdeniz ve Büyükdeniz olarak, işyerleri genelde Küçükdeniz ve Büyükdeniz çarşılarında bulunuyordu. Hükümet Konağı, Adliye, Belediye ve diğer resmi dairelerin tümü Büyükdeniz Atatürk mahallesinde bulunduğundan, Atatürk mahallesinin çarşısı da daha hareketliydi..
Büyükdeniz, Küçükdeniz çarşılarındaki yollar Arnavut kaldırımı taşla döşeli, şehrin diğer yolları ise stabilize toprak yol şeklinde idi. Küçükdeniz sahilinden giden yol şimdi ki J. Komando Okulu önüne kadardı. Büyükdeniz sahilinden giden yol ise, şimdiki Carrefoursa işyerinin bulunduğu noktada bitiyordu. Kaleiçi’nin bulunduğu yarımadayı saran yol, Küçükdeniz bölümünde Liman Restaurant önünde biterdi. Büyükdeniz’de ise durum farklı değildi. Yol, eski PTT binasının (şimdi Liman Başkanlığı) önünde bitiyor, deniz ise Kale duvarlarına kadar dayanıyordu. Yaya olarak bile geçebilmek mümkün değildi..
Yenifoça nahiyesine, karadan at ile denizden ise kayıkla gidilebiliyordu. Foça – İzmir arasındaki yol, tek arabanın geçebileceği şekilde dar ve stabilize idi.
Binaların durumu ise, çok kötüydü. Yunanlılar kaçarken büyük bölümü kale içinde olmak üzere, birçok binayı yakıp, yıkmış kullanılmayacak hale getirmişlerdi.
Durumu kötü olan binaları, Limni’den gelenler tamir ettirerek kullanmışlardır.
Foça’da o tarihte Fatih ve Kayalar Camii ile Süleyman Ağa Mescidi bulunuyordu. Bunlardan yalnızca Fatih Camii ibadete açıktı.
Biri şimdiki muhtarların bulunduğu yerde, diğeri kale içinde olmak üzere iki adet kilise vardı. Bunlar Rumların gitmesinden sonra kullanılmamışlardır.
İsmetpaşa mahallesinde bir tane ilkokul vardı. O da bir dönem Öğretmenevi olarak da kullanılmış şu anda ise restore edilmekte olan, taş binadaydı. İlkokuldan sonra tahsiline devam etmek isteyenler Menemen ve İzmir’deki ortaokula giderlerdi.
Okuma imkanım olmayınca ben de terzi Süleyman Kibar’ın yanında terziliğe başladım. Terziliği tam öğrenince Halis Aksoy ile kendi başımıza ortak terzi dükkanı açıp işlettik.
Sokak aydınlatması, sokak başlarına belediye tarafından asılan büyük cam içinde gaz lambası ile yapılıyordu. Gece karanlık olduğundan bu fenerleri gece bekçileri yakar, sabah saatlerinde de söndürürlerdi.
Daha sonraki yıllarda Foçalı Nevin Sanlı isimli bey, bir jenarötör kurup resmi dairelere ve evlerin bazılarına elektrik vermiştir.
Foça’nın içme suyu, Mersindere, Künkdere, Bayramdere ve Sütdede menbalarından künk borular içinde, cazibeli (kendi akışı) ile şehir içindeki beş çeşmeye veriliyordu. Kullanma suyunu herkes bahçesindeki ve sokaklarda bulunan kuyulardan sağlıyordu.
Foça – İzmir arasındaki ulaşım, Sadi ve Tahsin Benel ile Esat Kaan‘a ait iki minibüs ile yapılırdı. Sabah giderler, akşam dönerlerdi. Yolcu az olduğunda, bazen Menemen, bazen Karşıyaka’ya kadar gidip yolcuları oralarda bırakırlardı.
1960 yılında yapılan askeri darbenin Foça’ya olan etkileri nelerdi?
Foça’da o tarihlerde 4500 civarında nüfus yaşardı. dört adet tuz deposu vardı. Vardiyalı olarak 500 kişi çalışıyordu. 1960 yıllarında sıkıyönetim koşullarının uygulanması sonucu, İzmir Çamaltı Tuzlası’ndan, tuz santrifüj ve yükleme kanallarıyla doğrudan gemilere yüklenmeye başlayınca, tuz depoları atıl kaldı ve kapandı. İşsiz kalanların önemli bir bölümü iş aramak için başka yerlere giderken, bir bölümü ise köylerde ziraat işinde çalışmak üzere Foça’dan ayrılınca nüfus 2200’e kadar düştü.
Sıkıyönetim gereği, yabancı uyrukluların da Foça’ya girişi yasaklandı. O derece ki, bu durumdan haberi olmadan gelen bir yabancı uyruklu, Foça girişinde durdurulup gözleri bağlanarak, garnizona getirilip, ifadesi alındıktan sonra, Foça sınırından dışarı çıkarılıyordu.
Foça’daki akrabasına misafir olarak gelenlerin, Foça girişinde yanına muhafız olarak bir asker veriliyordu. Misafir gideceği yere kadar asker nezaretinde gidiyor, akrabası geleni kabul ederse, asker geleni orda bırakıp görevine dönüyordu.
İş, meslek, uğraş ve çalışma hayatınızdan bize aktarmak istediğiniz neler vardır?
Yukarıda açıkladığım sebeplerden dolayı, Foça ekonomisi bozulmuştu. Halkın yarısı göç etmişti. Herkes bir arayış içindeydi. Bu yaşam koşullarında halk zeytincilik ve balıkçılıkla geçimini sağlamaya çalışıyordu. Ancak bu kolay olmuyor, bazıları ailelerini geçindirmekte çok zorlanıyordu. Foça, ekonomisi günden güne daha çok bozuluyordu.
O tarihlerde Bahtiyar Özgirgin ile ortak Belediye Park Gazinosu’nu işleten babam 1953 yılında vefat edince, ben terzilikten ayrılıp, Bahtiyar Özgirgin ile beraber Park Gazinoyu işletmeye başladım.
Çok geçmeden askerlik sıram geldi. 1955 yılı Kasım’ında askere alındım. Hava askeri olarak Kütahya Hava Eğitim Alayı’na gittim. Orada eğitimimi bitirip, Telsiz Operatör Kursu görmek üzere İzmir – Gaziemir Kurslar Komutanlığı’na gönderildim. 4,5 aylık kursu başarı ile bitirdiğim için onbaşı olarak Adana İncirlik Hava Atış Bombardıman Okulu Muhabere Bölüğü’ne gönderildim. İncirlik’te önce uçuş kulesinde, daha sonra bölük yazıhanesi idari işlerinde görev yaptım. 03.05.1957 tarihinde yapılan imtihan sonucu çavuş oldum. Çok iyi askerlik süresi geçirdim.
21.11.1957 tarihinde terhis oldum. Memleketim Foça’ya döndüm. Bir müddet dinledikten sonra, 1958 yılında Belediye Başkanı Kemal Gür döneminde Belediye Zabıta memuru olarak göreve başladım.
O tarihte Belediye Binası, Belediye Parkı içinde Eski Rum Okulu olan taş binaydı. Belediyede 1 başkan, 1 muhasip, 1 zabıta memuru (benimle zabıta memuru iki olmuştu) 1 kasap, 1 park – bahçe işçisi, 2 temizlik işçisi, 1 elektrik makinisti ve yağcısı, 2 şoför, 2 şoför muavini vardı. Tüm belediye işleri bu kadar personelle yürütülüyordu.
Muhasibimiz devamlı hasta olduğu için, ben zabıta memurluğu yanında muhasip yardımcılığı, yazı işleri ve evlendirme memurluğu, elektrik sayacı tespitinden tahakkukuna kadar tüm bu işleri yürütüyordum. 1968 yılında muhasibimiz Bayram Oğuz vefat edince, asaleten muhasip ve yazı işleri amiri oldum.
Belediye imkanları o kadar az ve kısıtlıydı ki memur ve işçi maaşlarını ödemede çok zorluk çekiyorduk. Çalışan iki belediye otobüsü vardı, bunların geliri ile maaşlar ödendiğinde, benzin ve lastik almakta zorlanıyorduk.
Kemal Gür, 1958 yılında vefat edince yerine Mustafa Konuk Belediye Başkanı olarak seçildi. Mustafa Konuk görevde iken 27 Mayıs 1960 tarihinde Askeri ihtilal olunca görevden alındı. Kaymakam ve Belediye Başkanlığı görevi, Foça Askerlik Şubesi Başkanı sonradan albay olan, Yarbay Mehmet Salman’a verildi. Mehmet Salman Belediye Başkanı olarak belediye personeline çok iyi davrandı. Kimseyi işten çıkarmadı. Bana da çok geniş yetkiler verdi. Kendisinden sonra kaymakamlardan, Esat Ölçer, Şerafettin Kaya, Hüsnü Tüzün, M.Necati Umurca ile çok uyumlu çalıştım.
1963 yılında yapılan yerel seçimler sonucu, Selçuk Dirim Belediye Başkanlığı’na seçilmiştir. Selçuk Dirim, 1963 ila 1967 yılları arasında görev yapmış, 1967 yılında vefat etmiştir.
Ardından yapılan seçim sonucu, bu defa belediye başkanlığına Mustafa Konuk seçildi. 1967 ila 1970 yılları arası görev yapmış ve 1970 yılında vefat etmiştir.
Yapılan yerel seçimlerde 1970 yılında belediye başkanlığına, Hasan Onay seçilmiş ve 1970 ila 1973 yılları arasında görev yapmıştır.
1973 yılında yapılan yerel seçimler sonucu belediye başkanlığına, Reha Midilli seçilmiştir. Reha Midilli 12 Eylül 1980 ihtilalinde görevden alınmıştır.
Biliyorum ki 1980 ihtilalinde belediye başkanlığı koltuğuna oturdunuz. Bu dönemin zorluklarını ve başkanlık döneminizde yaptıklarınız veya yapamadıklarınızdan biraz bahseder misiniz?
13 Eylül 1980 tarihinde, belediye başkanlığı görevi, Foça Kaymakamı N.Asım HACIMUSTAFAOĞLU ve Garnizon Komutanı General Kemal SEHER‘in teklifi sonucu, İzmir Valisi Nazım ÇENGELCİ’nin onayı ve ataması ile belediye başkanlığı görevi bana verilmiştir. Bu görevi 18 Mart 1984 tarihine kadar yürüttüm.
Görev sürem içinde yaptığım işler sırasıyla şöyledir.
1- Foça’nın Büyükdeniz semtinde deniz kenarında, Foça’ya yakışır büyük bir Cumhuriyet Alanı ve resmi elbiseli (üniformalı) ATATÜRK heykeli yaptırılmıştır. Atatürk mahallesindeki Akarca deresi duvarları ıslah edilerek üzerine halen muhtelif işyerleri olarak kullanılan 18 işyeri 1 umumi wc ve depo yaptırılmış, Garaj ıslah edilmiştir.
2- Foça İsmetpaşa Mahallesi 3. Mersinaki mahallesindeki 58000 m2’lik bataklık alan doldurularak, Turizm Bakanlığı’ndan sağlanan proje ve 750.000.00 TL’si ile gazino, wc, soyunma kabinleri, idare binaları, elektrik – su tesisatı yaptırılarak, halk plajı haline getirilip halkın hizmetine sunulmuştur. Şimdi bu alana yap – işlet devret modeli ile FOKAİ Otel isimli büyük bir otel tesisi yaptırılmıştır .
3- Şimdi zemin katı hatıra eşya satılan işyeri ile üst katı Foça Tarihi Müzesi olarak kullanılan iki katlı bina yaptırılmıştır.
4- Palmiye Gazinosu’nun ikinci katı 25 yataklı otel haline getirilmiştir.
5- Köprübaşı Meydanı düzenlemeye tabi tutularak bugün Turizm Müdürlüğü olarak kullanılan bina halkın oturup dinlenmesi için banklı sistemde oturma yerleri ile üzerine Foça’nın simgesi fok balığı olan bir umumi çeşme yaptırılmıştır.
6- Belediye binasının önündeki deniz görünüşünü kapatan, kafeterya yıktırılıp, meydan genişlettirilerek, yeniden düzenletilmiş, şimdiki palmiye ağacının bulunduğu yere, halkın oturup dinlenmesi için oturma köşesi yaptırılmıştır.
7- Belediye meydanı ile köprübaşı meydanı arasındaki caddenin genişletilebilmesi için yola tecavüzlü bahçeli büyük bina yıktırılarak, cadde bugünkü durumuna getirilmiştir.
8- Atıklar ve derelerin getirdiği teressübatlarla dolup kirlenmiş Büyükdeniz ve Küçükdeniz limanları, limanlar 3. Bölge Müdürlüğü’nden sağlanan ekskavatör ve manavlalarla tamamen temizlettirilerek, denizimizin her yerinden yüzülebilir hale getirilmiştir.
9- Yeşillik ve ağaç dikimine önem verilerek, şehrin uygun olan her yerine çam ve çeşitli ağaç fidanları diktirilmiştir.
10- Halkımızın televizyonlarını daha iyi seyredebilmesi için TRT Genel Müdürlüğü’nden alınan yardımla yeni mezarlık yolundaki tepeye Televizyon Aktarma İstasyonu kurulmuştur.
11- Konut sıkıntısını gidermek için, İmar İskan Bakanlığı’ndan 25 adet prefabrik konut satın alıp Foça’ya getirilmiş, fakat görev sürem sona erdiği için benden sonra gelen Başkan Serdar Mersin bu konutları monte ettirerek, ihtiyaç sahiplerinin kullanımına vermiştir.
12- Şehrin imarında büyük etkisi olacak yeni imar planı 1981 yılında, o günkü Bakan (İmar – İskan Bakanı ) Sayın Ahmet Samsunlu‘nun yardımı sonucu bitirilip İller Bankası tarafından Foça Belediyesi’ne gönderilmiştir. Uygulamaya konulan yeni imar planı ile Foça’da büyük imar hamlesi olmuştur. Şehre su veren dağdaki içme suyu menbaları temizlettirilip tamir ettirilerek suyun debisi arttırılmış, çeşme depoları yenilenerek Foça halkı bol ve temiz içme suyuna kavuşmuştur.
13- Yetersiz durumda bulunan tazyikli suyumuzun arttırılması için, Gerenköy’de her biri 50 Lt/s’lik iki adet sondaj kuyusu İller Bankası 3. Bölge Müdürlüğü’ne açtırılıp mevcut şebekeye bağlattırılarak 25 Lt/s olan suyun debisi 65 Lt/s yükseltilmiştir.
14- Hibe suretiyle Turizm Bakanlığı’ndan iki adet itfaiye aracı, Çevre Bakanlığı’ndan bir adet çöp traktörü alınarak hizmete sokulmuştur.
15- Cenazeler omuzda mezarlığa taşınırken, belediyede bulunan bir pikap, cenaze aracı haline getirilmiş, Foçalılar cenazelerini omuzda taşımaktan kurtarılmıştır.
Çok kısıtlı bir bütçe ile 7 memur 14 işçi ile belirtilen hizmetler yürütülmüştür. Bu hizmetlerin yürütülmesinde (yapılmasında) Foça Jandarma Komando Okulu, Deniz Amfibi Alay Komutanlığı, Foça Açık Cezaevi, İzmir ve Manisa Köy Hizmetleri’nden gerekli usta, işçi, mühendis, malzeme, araç gereç sağlanmıştır.
Ayrıca Kaymakamımız Sayın K.Hacımustafaoğlu, bana her zaman, her konuda destek ve yardımcı olmuştur.
Hizmet sürem içerisinde yapmayı düşünüp yapamadığım konular arasında Foça’da ev pansiyonculuğunu geliştirip, yatak kapasitesini arttırmak, balıkçılık, ziraat işleri, Foça – Yenifoça arasındaki koyların turizme açılması, Foça’nın dış dünyaya daha fazla tanıtılması, konuların bütçe imkansızlığı ve o günün şartları içinde yapamadığım ve bugünde yapılmasını en çok istediğim ihtiyaçlardır.
Ömrünü Foça’da geçirmiş ve Foça’ya adamış birisi olarak, aynı zaman da siyasetin içinde de uzun yıllar bulundunuz. Yaşadıklarınızı, edindiğiniz tecrübeleri ve varsa tavsiyelerinizi bizimle paylaşabilir misiniz?
1984 yılında yapılan yerel seçimler sonucu, emekliliğimi isteyip görevden ayrıldım.
Görevim sonunda, İzmir Valisi Sayın Hüseyin Öğütçen ile ANAP İçişleri Bakanı Sayın Ali Tanrıyar tarafından Takdirname Teşekkür ve Başarı Belgeleri ile onurlandırıldım.
Başkanlıktan ayrıldıktan sonra 1984 / Mayıs ayında Emlak – İnşaat Bürosu işyerimi açtım. Halen bu işe devam etmekteyim.
Siyasetteki durumum ise 1953 yılında çocuk yaşta siyasete başladım.
1953 yılında Foça Genç Demokratlar Teşkilatı’nı kurdum. 1955 yılında askere gidinceye kadar başkanlığını yürüttüm.
Askerden gelince, belediye memuriyetine girince siyasete ara verdim.
Belediye görevimden emekli olunca, Foça’da Doğruyol Partisi’nin Foça ilçe teşkilatını kurdum. 17 yıl başkanlığını yaptım. Artık Demokrat Parti’nin üyesi olarak siyasi hayatımı devam ettirmekteyim.
İnsanın partilerde çalışıp bu yolla ülkeye hemşerilerine hizmet vermesi, çok kutsal, zevkli ve insana haz veren olgudur.
Ancak siyaset çok ta nankör bir iştir. Siyaset yapanlar ne kadar çok ve iyi hizmet ederse etsin, bazı kesimler bunu yeterli görmeyip her zaman haklı haksız – yerli yersiz tenkit ederler.
Bu duruma siyaset yapanlar alışkın olduğu için kızmayıp, tenkitlerden faydalanıp daha iyi hizmet vermeye çalışmaktadırlar.
Varsa eğer, unutamadığınız birkaç anınızı bizimle paylaşır mısınız?
Unutamadığım iki anımı sizinle paylaşmak isterim. Bunlardan ilki;
27 Mayıs 1960 Askeri İhtilali sonucu memuriyetten atılmayı beklerken geniş yetkiler vererek görevime devam ettirildim.
12 Eylül 1980 Askeri İhtilali sonucu, Belediye Başkanının görevden alınmasıyla birlikte benim de görevimden alınacağımı beklerken, Foça Belediye Başkanlığı’nın bana verilmesi, benim için büyük sürpriz olmuştur.
Süleyman bey, bir yandan hayatınızı anlatırken, diğer yandan Foça’nın 1940 yılından, 1984 yılına kadar olan tarihine önemli ölçüde ışık tuttunuz. Benimle yaptığınız bu güzel söyleşi ve Foça tarihinin bir dönemine ait yaptığınız değerli açıklamalarınız için çok teşekkür ederim.
Bir Foça Beyefendisi, Şükrü Kaya Sever
Eşim sayesinde tanıdım kendisini. 1972 yılının bir sonbahar akşamıydı. Foça Beş Kapılar’da gezinti yaparken eşim; “bak tanıştırayım” diye beni çok sevip saydığı Foça Ortaokulu’nda Fransızca Öğretmeni Şükrü Kaya Sever ile tanıştırdı.Devamını oku...
Ne iyi etmişte tanıştırmış beni Şükrü hocamla. Kırkbeş yıl geçti elini sıkmamın üzerinden. Otuzbeş yıldır neredeyse kapı komşusuyum. Sadece eğitimli, kültürlü, bilgili değil aynı zamanda son derece şık, zarif, güler yüzlü, nazik ve her şeyden önce konu komşusuna, büyüğü küçüğüne kibar mı kibar. Hani derdik ya eskiden çook eskiden “İstanbul beyefendisi gibi diye”; İşte Şükrü hoca deyince akla “Bir Foça Beyefendisi“ gelir.
Herkesin sayıp sevdiği Şükrü hocamı biraz daha yakından tanımak için, bir söyleşi yapalım mı diye sorduğumda, sağolsun her zamanki gibi, hiç kırmadan ve tereddüt etmeden kabul etti.
Bu benim için günün en güzel sürpriziydi.
Hemen soruları ardı ardına sormaya başladım.
-Hocam kaç yılında nerede doğdunuz, kaç kardeştiniz ve babanız ne iş yapardı?
-21 Aralık 1930 yılında Menemen‘de (Kubilay’ın ölümünden iki gün önce) doğmuşum. Annem ve babam Emiralem bucağına bağlı Yurtdağ eteklerinde 16. yüzyılda kurulmuş Hasanlar köyündendi. Babam seferberlikte 14 yıl askerlik yapmış. Çanakkale, Yemen, Ürdün, Sarıkamış cephelerinde savaşmış korkusuz, gözüpek kahraman bir çavuşmuş. 14 yıllık askerlik süresinde 8 madalyası olmuş. Ne yazık ki Yemen’de aç kalınca 7 madalyasını hayata tutunmak için Araplara satmış. Son madalya beratını arşivlerimde saklıyorum. Mondros anlaşmasından sonra 34 yaşında askerlikten ayrılmak isteyince ”seni binbaşı yapalım, gitme” demişler. Ama o ebeveynlerini, akrabalarını, köyünü öyle çok özlemiş ki teklifi kabul etmeyip, tezkeresini alarak köyüne dönmüş. Annem Safiye, on iki yaşında arkadaşları ile dışarıda 5 taş oynarken 34 yaşında hiç görmediği Osman Çavuş’la evlendirilmiş. Rahmetli annem 25 yaşına kadar 4 oğlan çocuğu dünyaya getirmiş. Dördüncü ve tekne kazıntısı olarak ben olmuşum. Annem “çok şükür artık” diyerek adımı Şükrü koydurmuş. Babam, Yemen’de askerliğini yaptığı sırada levazım Binbaşısı Emin bey tarafından çok taktir edilirmiş. Yıllar sonra İzmir levazım müdürü olan Tuğgeneral Emin paşa, babama köye kadar haber göndererek ”Menemen’e göçün, seni Foça Askeri Birliğin sebze meyve müteahhidi yapayım demiş. 1923 yılında üç oğlu ve eşi ile köyden göç ederek Menemen Ahıhıdır Mahallesi’ne yerleşmişler. Osman Çavuş daha sonraları, manav, bakkal, belediye kantarcısı, dispanser hizmetlisi, daha sonra da tulum peyniri imalatçısı olarak çok çeşitli işler yapmış. Ağabeylerim, en büyüğü (liseden belgeli) Tariş‘in Edremit müdürü, diğer ikisi ise ayakkabı ve çizme ustası olmuş. Ağabeylerim ve tüm ailem ebediyete göçtü. Sever‘lerden 87 yaşında ben kaldım.
-Hocam cumhuriyetin kurulduğu ilk yıllarda doğduğunuza göre o dönemin eğitiminden, okullarından ve bu arada kendi öğrenim durumunuzdan bahseder misiniz?
-1941 yılında 11 yaşındaydım. Şehit Kemal İlkokulu’na yazıldım. Evimizden 1 km uzaklıktaki bu okula kış aylarında gitmek bir hayli zor oluyordu. Çünkü o zamanlar kışın havalar çok soğuk geçerdi. Evlerin saçaklarından donmuş sular buz olup sarkardı. 1945 yılında okulumuzun karşısındaki ortaokula yazıldım. İlkokulda tek öğretmene alıştığımdan ortaokulda her derse ayrı öğretmenin girmesini yadırgamıştım. Rahmetli Fransızca Öğretmeni Vassaf Vergin bey, istikbalde böyle çalışırsan Fransızca öğretmeni olabilirsin demişti. Ortaokuldan sonra 1948’de Karşıyaka Lisesi’ne başladım. Okula her sabah saat 6’da Menemen’den trenle gidiyordum. Babam daha ilk yıldan tren paso ücretini vermekte zorlanıyordu. Diğer taraftan da ortaokul müdürü Hasan Aktaş ve yardımcısı Niyazi Kaplangı evimize kadar gelip babama ısrarla “çocuğunuzu öğretmen okuluna göndermek istiyoruz, ne olur izin verin” diye rica ediyorlardı. Bu ricalar karşısında babamın rızası ile 1948 yılı Kasım ayında Türkçe öğretmeni Naip Tütüncüoğlu nezaretinde tren ile Bandırma’ya vardık. O gün Marmara denizi kudurmuştu. Vapurda tren yolculuğunda yediğimiz her şeyi denize dökmüştük. İstanbul’u karlı bir günde tanıdık. Sirkeci tren istasyonunda 15 saat bekledikten sonra ilk hareket eden trene bindik ve Edirne Karaağaç İstasyonu’nda indik. Fayton ile Meriç ve Tuna ırmaklarını köprülerden aşarak Mimar Sinan’ın şaheseri dört minareli Selimiye Camii’ni görünce hayranlıktan dudağımı ısırdım. Fayton bizi sabahın ayazında sıcak bir okula getirdi. Okul yatılı idi. Bavullarımızı, eşyalarımızı koyduktan hemen sonra 1-B sınıfına girdik. İlk gün ilk ders Fransızcaydı. Öğretmenim Sadık Karakadıoğlu’ndan çok iyi Fransızca eğitimi aldım. Parasız yatılı (leyli meccani) olan Edirne Öğretmen Okulu benim için ailem gibiydi. Edirne 2. Dünya Savaşı dolayısıyla yarı yarıya boştu. Şehirde oturanların pek çoğu Tekirdağ ve İstanbul gibi iç kesimlere göç etmişti. Osmanlı İmparatorluğu’na başkentlik yapmış camiler şehri Edirne’yi çok sevmiştim. Son sınıfta hastalığından dolayı derse giremeyen öğretmenin yerine Kırkpınar Sarayiçi Yıldırım Köyü’nde ders vermeye gidiyordum. Geçici öğretmenlik yapıyordum. 1948 Haziran’ında diplomayı alarak yemin ettik ve yurda dağıldık. 67 genç hep doğuya tayin olduk. Benim tayinim Kars vilayetinin bir köyüne çıktı. Orada fazla kalmadım. Ara sınavları kazanıp, İstanbul Çapa Eğitim Enstitüsü’ne gittim. Burada da yine üç yıl parasız yatılı okudum. Evden ayda 5 lira geliyordu. Parasızlık canıma tak ettiğinden bir doktorun çocuğuna Laleli semtinde ders veriyordum. Bu şekilde İstanbul’daki masraflarımı karşılayabiliyordum. 1955’de mezun olduğumda ilk tayinim Ergani Ortaokulu’na oldu. Burada yalnız Fransızca öğretmeni olarak derse girmedim; başta müzik olmak üzere, tarih, Türkçe, beden eğitimi derslerine de giriyordum. 1958 yılı sömestri tatilinde trenle 3 gün 3 gecede Menemen’e geldiğimde, babamın ölüm döşeğinde olduğunu gördüm. Hastalığı hakkında, üzülmeyeyim diye bana bilgi verilmemişti. Birkaç gün içinde babam hayata gözlerini yumdu, çok üzüldüm. Elektriği , suyu olmayan, 3 günde 1 gazete bulabildiğim, aynı yemekleri veren ve tek bir lokantası olan Ergani’de 3 ders yılı çalıştıktan sonra daha fazla duramazdım. Bakanlıktan tayinimi istedim. Olmayınca istifa ettim. O yıl Manisa Salihli Demirköprü Barajı yapılıyordu. İş başvurusunda bulundum, arazi tercümanı olarak derhal işe alındım. 500 lira aylık alıyordum, bu öğretmen maaşının 2,5 katıydı. Baraj inşaatında 2500 işçi çalışıyordu.
O dönemde Foça Ortaokul Müdürü rahmetli Nihat Acar Menemen Ortaokul Müdürünü telefonla arıyor, ”bir mühür, bir de ben varım” diye serzenişte bulunuyor. Bunun üzerine dönüp dolaşıp benim ismim üzerinde durmuşlar. Foça Ortaokulu Müdürü ve Okul Aile Birliği çabaları ile bakanlık beni Fransızca öğretmeni olarak tayin etti.
-Hocam, tayin edildiğiniz yılın Foça’sını biraz anlatır mısınız?
-27 Şubat 1959 Pazartesi sabahı Menemen eski hastane önünden ilk gelen Foça İzmir otobüsüne biniyorum. Bindiğim otobüs Foça Belediyesi’ne ait, şoförü Refik Elko ile Türkelli kavşağından itibaren tozlu bir şose yolu sonrasında Foça’ya ulaştık. O zaman otobüs garajı olan bugünkü taksi durağında otobüsten indim. Otobüs durağının köşesinde iki katlı taş bina vardı. Otel ve gazino hizmeti veriyordu. Otele eşyalarımı koydum, sora sora ortaokulu aramaya başladım. Yolda ilk gördüğüm kişi bakkal Hayati Sevi oldu. O’nun tarifi üzerine şimdiki balık hali yanından rampayı zorlayarak ortaokul binasına ulaştım. Girişte küçük bir salon, ortada pingpong masası ve okul hizmetlisi Mustafa Akıncı’yı görüyorum. Sınıflar gürültü içinde, öğretmen odasına giriyorum, kimse yok. Hademe müdürün kaymakamlığa gittiğini söylüyor. Biraz sonra gelen müdüre kendimi tanıtıyorum. Müdür Nihat Acar, sevinçten ölecek gibi oluyor. Ertesi gün belediye başkanı Mustafa Konuk’un da çok sevindiğini duyuyorum. Hatta en kısa sürede mal müdürlüğünü arayarak maaşımı verdiriyor. Ergani’de olduğu gibi, Fransızca öğretmeni olmama rağmen, burada da öğretmen yokluğundan dolayı fizik, Türkçe, el-ev işi, beden eğitimi, din dersi ve müzik derslerine giriyorum. Esasında, diğer taraftan Foça Ortaokulu’nun ilk Fransızca öğretmeni oluyorum. Bazıları beni, Foça’ya Fransızcayı tanıtan öğretmen olarak anarlar. O yıllarda Foça büyük bir köy gibiydi. Elektrik ve su yoktu. Bir tek fırın vardı. Foçalılar ağırlıklı olarak ihtiyaçlarını Menemen’den karşılarlardı. Foça’da öğretmenlik görevine başladığım o yıllarda ben de bu durumdan olumsuz etkilenmiştim. Ancak öğretmenlik mesleğini sevdiğimden ve eğitime önem verdiğimden bu duruma çok aldırış etmiyordum. Yeni Foça ve köylerden gelen öğrenciler evlerde kalıyorlardı. Akşamları onları denetliyordum. Yönetmelik gereği saat beşten sonra hiçbir öğrenci dışarıda olmayacak, sinemaya gitmeyecek ve futbol oynamayacaktı. Her öğrenci kravatlı, kasketli olacak, öğretmenlerine, kaymakam ve belediye başkanına asker gibi selam verecekti. Benim tayinimden iki ay sonra, beni Edirne Öğretmen Okulu’na götüren Türkçe öğretmeni Naip Tütüncüoğlu da Foça Ortaokulu’na tayin oldu. Hemen arkasından fen bilgisi öğretmeni Mustafa Kokuludağ da, hastalığından dolayı ara verdiği görevine yeniden başladı. Biraz rahatladık. Bu arada ilkokul öğretmenleri ile de kurduğum birlik sayesinde Türkiye Öğretmenler Sendikası(TÖS) Foça şubesini kurdum. Onu takiben, öğretmenler yardımlaşma sandığını kurdum. Hemen hemen her öğretmene 6 ay vadeli para ve avans verdik.
– Hocam kiminle ve ne zaman evlendiniz, kaç çocuğunuz oldu, torununuz var mı?
-Ergani’de öğretmenlik yaparken kaymakam ve belediye başkanı, elma yanaklı, kara gözlü, kemer kaşlı bir memure ile beni ısrarla evlendirmek istediler. ”Benim kalbim boş değil” diyerek ısrarları kabul etmedim. 12 Şubat 1960 tarihinde mahalle ve bağ komşumuz Ali ve Fatma Bölük kızları Aynur ile evlendim. Aynur’un babası kahya idi; koyunları vardı, ayrıca 100 dönüme yakın bağları da vardı. Evlilikten bir kızım oldu. O da bana bir kız torun verdi. Eşim Aynur 17 Ocak 2002’de, 60 yaşında çok sigara içmenin sonucu kanserden öldü. O gün bu gündür yaşamımı, Foça’daki evimde mütevazi olarak, tek başıma sürdürüyorum.
-Fransız Tatil Köyü ile ilişkiniz nasıl başladı, nasıl gelişti, hangi görevlerde bulundunuz?
-1966 yılı Ocak ayı başında Fransız hükümetinin burs sınavlarını kazanarak, Dijon Akademisi Edebiyat Fakültesi’nde 8 ay öğrenim gördüm. Eylül ayında Foça’ya geri döndüğümde, tesadüfen taksi durağında beni gören belediye başkanı Selçuk Dirim, büyük bir heyecan ve gururla “Şükrü bey hoş geldiniz, tatil köyü inşaatı var, Fransızca tercüman aranıyor. Lütfen hemen müracaat edin..” dedi. Halen öğretmenlik yaptığım Foça Ortaokulu’na gittim. Akşamüzeri okula iki genç Fransız geldi tatil köyü inşaatında çalışmamı istediler. Ben, “okulum var, gelemem” dedim. ”Peki o zaman sadece akşamları gelebilir misiniz?” dediler ve ben de teklifi kabul ettim. Ondan sonraki başlayan süreçte Türk ve Fransız mühendislere karşılıklı tercümanlık yaptım.
-Hocam peki Fransız Tatil Köyü açılışı ve sonrası ile ilgili gelişmeleri bize anlatır mısınız?
-1967 Haziran ayı sonlarında 800 yatak kapasiteli Fransız Tatil Köyü açıldı. Açılıştan önce işçi alımı sorunları vardı. Kaymakam olmadığından hükümet doktoru vekalet ediyordu. Açılıştan iki hafta önce belediye hoparlöründen Foçalılara ve köy muhtarlarına işçi alımı duyuruldu. Tatil köyünün içindeki zeytinlerin altında Fransız muhasebeci Huguette hanım, hükümet doktoru ve ben tüm müracaatları ve istekleri not ettik. Foça Tatil Köyü kuşkusuz o zaman da Türkiye’nin Avrupa’ya açılan kapısıydı. Düzgün onurlu çalışkan kişilerin alınmasında önayak oldum. İlk yıl tek bir bayan işçi müracaat etti. Diğer kadınlar ‘rahatsız ediliriz‘ korkusu ile müracaat edemediler. O yıl odaların temizliğini erkek personel yaptı. Ama ikinci yıl çok fazla sayıda kadın, ”beni de işe al” diye kafamın etini yediler. O yıl giren pek çok bayan çalışan yıllar sonra emekli olunca ”Allah seni mutlu etsin” diye dualar ettiler. Tatil köyünün Foça’ya katkılarını saymakla bitiremem. Bir kere her şeyden önce Türk turizmi için Türkiye’nin ilk tatil köyü olması sebebiyle Türkiye turizminde bir çığır açmıştı. O tarihten sonra yapılacak olan tüm tatil köylerine örnek teşkil etti. 200’den fazla işçi çalışıyordu, bunların çoğu Foçalı idi. Sicili iyi olanlar kış aylarında aynı guruba ait Avrupa’da kayak merkezlerine – köylerine götürülürdü. Oralarda yaşam seviyesi maaş iyiydi. İyi para kazananlar, traktör, tarla ve ev alıyorlardı. Bunların çoğu daha sonra emekli oldular, ekonomik olarak huzurlu hayat sürdüler. Köye ilgi çoktu. İlk yıl Türk turist almadılar. Ancak ilerleyen yıllarda köy, Türklerle de doldu. Bunun üzerine doğu yönü sırtlarına doğru ilave bungalovlar da yapıldı ve yatak kapasitesi 1200’e ulaştı. Her türlü yiyecek Foça’dan alınıyordu. Ancak zaman içerisinde Foçalı satıcılar talebe yeterli cevap veremediler. Bunun üzerine tatil köyü alımlarını İzmir’den yapmaya başladı. Emekli Sandığı tarafından inşa edilerek kurulan tatil köyünün yeri, bir bölümü zeytinlik, bir bölümü bataklık ve boş tarlaydı. Ancak tüm alan çok parselden oluşuyordu ve sahipliydiler. Sahiplerden bazıları Foça adına fedakârlık yaparken, maalesef bazıları daha fazla para almak için ayağını diretti. 1967 yılına kadar Jandarma Komando Okulu ile tatil köyü arasında hiçbir bina, tesis veya mekan yoktu. Her taraf bomboş idi. Tatil köyünün arkasından 5 km’lik alan binalarla doldu taştı. O yıllara kadar güvenlik jandarma ile sağlanırken tatil köyünden sonra Foça polis teşkilatı kuruldu. Foça’ya tatil köyü sayesinde elektrik geldi. Foça’ya dışarıdan esnaf göçü başladı. Lokantalar, mağazalar, eğlence yerleri hemen boy gösterdi. Benim rehberliğimde günde iki defa Hasan Kazdağlı’nın motoru ile tatil köyünden Foça’ya turist getirirdik. Foça‘da evler değer buldu, inşaatlar başladı. Özellikle Saim Mersin, Tuncay Sabuncuoğlu inşaat yapımında çok öncü oldular. Foça kendi kendine yetmeye başlayınca Foçalı artık ihtiyaçlarını karşılamak için Menemen’e gitmez oldu ve Foça’da her şey bulunur oldu. Tatil köyü açılışını takip eden ilk 10 yılda tatil köyü çevresinde de çayhaneden lokantaya, eğlence yerinden otele kadar çok işletme açıldı. Sorunlar da yok değildi. Sorunların başında su gelmekteydi. Belediye çoğu zaman ihtiyaç duyulan suyu yeterli miktarda su deposuna gönderemedi. Su sıkıntısı zaman zaman tatil köyü yönetimini en çok zorlayan konuların başında geliyordu. Öyle ki zeytinlerin altında dokuz tane kuyu açıldı. Maalesef hepsinden tuzlu su çıktı. Olimpiyat havuzunun suyunu bozup yeşillendirdi. Bazen konuklar tuzlu suyla duş almak zorunda kalıyordu. Bu da tatil köyünün imajını bozmaya yetiyordu. Güvenlik bakımından da sıkıntılar yaşanıyordu. Dışarıdan sızmalarla hırsızlık başlamıştı, önlem almak için yoğun çaba sarf ediliyordu. Ayani yönünde bulunan gece kulübünün biraz ilerisinde konuklar, mudizm (çıplak) denize giriyorlardı. Müdüriyet buna karışmıyordu ancak dışarıdan içeri sızan röntgenciler, turistleri mütemadiyen rahatsız ediyor, huzurlarını bozuyorlardı. Foça’dan deniz yoluyla gelen motorlar kıyıya kadar yanaşıp resim çekerek insanları tedirgin ediyorlardı.
-Hocam, bildiğim kadarıyla siz Türkiye’nin ilk ve öncü rehberlerinden birisiniz. Rehberlik döneminiz nasıl geçti. Bu konuda genç rehberlere söyleyeceğiniz neler var?
İki kez Fransız hükümetinin burs sınavlarını kazandım. 1964 Paris ve 1966 Dijon olmak üzere on aya yakın Fransa’da yaşadım; üniversitelerde çeşitli dersler yanında mesleki tekamül kursları da gördüm. Çok kez rehber öğretmenler biz yabancı bursluları Paris ve Dijon civarında tarihsel yapıları gezdirdiler. Çok hoşlandım öğretmenlerin rehberliğinden; ben de rehber olacağım Türkiye’de diye düşündüm.
1966 yılında Fransa’dan dönünce Turizm bakanlığının açtığı rehberlik sınavlarına katıldım. Rehber olmak için asgari lise mezunu olmak gerekiyordu. Lisan sözlü sınavı yapıldı İzmir Bölge Turizm Müdürlüğü’nde üç kişilik kurul tarafından kazananlar Dokuz Eylül Üniversitesi’nde akşamları saat 17:00’dan sonra haftada üç beş gün turizm ile ilgili dersler gördüm. Bu altı ay sürdü. Her hafta tanınmış bir arkeolog bizlere Efes, Priene, Didim, Milat, Afrodisyas, Hieropolis (Pamukkale) gibi tarihi yerlerde çok ayrıntılı dersler verdi. Altı ay sonra tekrar sözlü ve yazılı sınavlar oldu.
REHBERLİK CLUB MEDİTERRANEE
Ben üçüncü olarak bitirdim. Turizm Bölge Müdürlüğü ödülümü Fransız Tatil Köyü’nde üç kişilik bir heyet tarafından verdi. Ben köyde hemen rehberliğine başladım. Daha önce tercümandım. Turistleri gezdirdiğim yerler yukarıda saydığım yerlerdi. Yanıma bir de akkompanyatür (refakatçı) veriyorlardı; bunlar giriş ücretlerini ve lokanta faturalarını düzenliyordu.
Ben de öğretmen kökenli rehber olduğum ve yaptığım işi çok önemsediğim için, iki kez arabada ören yerine kadar mikrofon ile turistlere Türkiye hakkında bilgiler veriyordum. Atatürk ile başlıyor Türk kadınının Endonezya’dan sonra seçme ve seçilme hakkının 1934 yılında kazandığını anlatıyordum. Kısaca Türkler hakkında Orta Asya’dan bugüne dek yaşamları hakkında bilgi veriyordum.
Türklerin anavatanı, kurdukları devletler, imparatorlukları, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu, Mustafa Kemal Atatürk , Türk kadınını ve evlilik, sözde Ermeni katliamı, Türk mutfağı, Türk Edebiyatı…. Soru sormalarını istiyordum. Otobüste kağıtlı şeker dağıtıyordum. Limon kolonyası döküyordum. Yapacağımız gezinin planını çizip çoğaltarak otobüste dağıtıyordum, Turist önceden bilgileniyordu. Rehberliğim sırasında dağılan turistleri kaval çalarak toplardım. Kavalımın sesini duyan turistler keyifle ve koşarcasına bulunduğum yere gelirlerdi.
Bir Türk köyünü ve evini gösteriyordum. Turistler yalnız ören yerlerini görmek için gelmiyorlardı. Alışveriş, souvenir, hatıra eşyaları görmek, almak istiyorlardı. Acenteler bu işleri çok güzel düzenliyordu. Acentenin programına göre halı, kuyum, deri mağazalarına giriliyor, bilgiler veriliyor. İsteyenlere sertifikalı hediyelik eşyalar satılıyordu.
Foça Club Mediterranee tercümanlıktan rehberliğe yükseldiğim halde, bana her ay yine 300 lira veriyordu. Oysa acente rehberleri 3.000 lira kazanıyordu. Rehber arkadaşlarım çok iyi kazanıyordu.
CET TURİZM (KUŞADASI) (1970 YILI)
İzmir Rent a Car acentesinden bilgilendim. Kuşadası Fransız Tatil Köyü’nden rehber arıyorlarmış. Hemen gittim. Bayan gezi bürosu şefi öğretmen olduğumu duyunca sevindi ayda 3.000 liraya haftalık tura başlamamı istedi. Burada çok sık Efes, Bergama, Ayvalık, Truva, Bursa (Yeşil Cami, Yeşil Türbe), İstanbul (Topkapı Sarayı, Süleymaniye Cami, Sultan Ahmet Cami) turlarında rehberlik yaptım.
FRAM VOYAGES (1982-1994)
İzmir (Fram Voyages ) acentesi beni kaptı. Rehberliğimi duymuşlar, beğenmişler. Yine 3.000 liraya burada anlaştık. Haftalık turlara çıktım, Yine Ced Turizm’de olduğu gibi. Fazlalık olarak Ayvalık’ta kalıyorduk. Kozak Yaylası ve Bergama’yı geziyorduk. Kaldığımız oteller Murat Reis ve Sarımsaklı’da Ankara – Zeytinci gibi otellerdi. Ayvalık’tan Efes’e kadar günlük turlar yapıyorduk. İzin alarak bazen dönüşte Foça’ya da evime geliyordum. Böylece rehberlikte de yıllar birbirine kovaladı. Aynı yıllar bana unutamayacağım güzel anılar yaşattı.
Şükrü Kaya Sever hocanın (tercümanın – rehberin) geride bıraktığı 87 yıl içinde gerek yaşadığı, gerek yaşattığı bunun yanı sıra örnek davranışları ve yaşama alışkanlıkları ile hayata bakış açısı hakkında yazılıp çizilecek ve gelecek nesillere aktarılacak daha çok şey olduğunu düşünüyorum. Bu bağlamda özellikle 1960-70 yıllarının Foça’sı hakkında kendisinden duyduklarımı, öğrendiklerimi, yazmaya, aktarmaya, paylaşmaya devam edeceğim.
Hep batıya, hep batıya düşüncesiyle insan doğuyu unutuyor. Bende de öyle oldu. Batı ülkelerine gidip gelmekten doğuyu ihmal ettim. Aslında uzun yıllardan beri aklımın bir köşesinde Nepal ve Azerbaycan vardı. Devamını oku...
Nepal’in kendine has otantik bir dokusu, yaşama biçimi olduğunu yaptığım araştırmalardan biliyordu. Ama kardeş ülke Azerbaycan oldum olası ilgimi çok çekmişti. 1992’de Sovyetlerden özgürlüğüne kavuşan Azerbaycan’a bir gün gitmeyi hayal etmiştim. O bugüne hasıl oldu. 3 Nisan’da, sabahın erken saatlerinde Sabiha Gökçen’den havalanan Azerbaycan Havayolları’na ait uçağın içindeydim. Yanımdaki koltukta eşi Azerbaycanlı, kendisi de restoran işleten İstanbullu bir işadamı oturuyordu. Uzunca bir süre Bakü ve Azerbaycan hakkında beni bilgilendirdi. Onun da anlatımları doğrultusunda var olan heyecanım biraz daha doruğa tırmandı bu sayede. 70-80 sene Rusların yönetimi altında kalan 24 yıldır bağımsızlığını kazanan, ayrı devlet aynı millet olduğumuz aynı dili konuştuğumuz Azerbaycan halkı nasıl yaşar, ne yer, ne içer, kültür, sanat, müziğe nasıl ilgi duyar, ne ile uğraşırlar, ekonomileri ne durumdadır gibi soruların cevabını kısmen aldım.
İlk şaşkınlık, Haydar Aliyev Havaalanı’nda
2 saat 45 dakika havada süzülen uçak Bakü Havaalanı’na indi. Havaalanından içeriye adım atar atmaz gördüğüm manzara karşısında dondum. Bunca yıldır seyahat ederim, ben hayatımda hiç bu kadar temiz, gösterişli bir havaalanı görmedim. Sağa sola bakarak yürürken ayaklarım birbirine dolaşıyordu. Abartmıyorum, emin olun ağzım açık kaldı. Kapıda vize uygulaması kuyruğunda yerimi aldım, basit bir form doldurarak pasaportumu verdim, 3-5 dakikalık işlemden sonra 60 günlük vizemi aldım. Polis kontrolünden sonra internet üzerinden ismini de bildiğim taksi şoförü Timur ile buluştum. Timur 35-40 yaşlarında bir Azeri vatandaşıydı. ”Timur, otele kadar yolculuğumuz ne kadar sürecek” dedim. “Yarım saat abi” dedi. “Timur bana Bakü’yü anlat” dedim. “Bakü çok güzel şehir abi” dedi. “Nasıl güzel şehir “ dedim, ”abi” dedi; “Ruslardan kalan binaların çürüklerini yıkıyorlar, yenisini yapıyorlar, sağlam olanlara dış cephe giydiriyorlar ve güzelleştiriyorlar. Estetiğe, güzelliğe ve sağlamlığa çok önem veriliyor. 20 yılda Bakü dünyanın en güzel şehirlerinden biri oldu. Ama Bakü’nün dışında diğer kasabalarda gelişme, biraz yavaş gidiyor ” dedi. Taksi ilerlerken bir yandan Timur’u dinliyor, bir yandan da çevreyi izliyordum. Yolun sağında ve solunda öbek öbek, küme küme iki katlı evler vardı. Ama yol boyu örülen duvarla evlerin zemin katı görünmüyordu. Ben bu duvarların trafik gürültüsüne karşı yapıldığını düşündüm. Daha sonra öğrendim ki evleri kamufle etmişler. Ancak şehre girdikten sonra yol güzergahında sağlı sollu gördüğüm her şey bana “bu kadar da” olmaz dedirtecek kadar güzeldi. Dört gidiş dört geliş yolda otelime doğru ilerlerken sol tarafta gördüm düzenlenen rekreasyon alanları, sağ tarafta muhteşem binalar her şeyden önce temizliği ile beni şaşırttığı kadar büyülüyordu. Artık ne Timur’u dinliyordum, ne de başka bir şey düşünüyordum, sadece gördüğüm her şeyi yaşamaya çalışıyordum. Otele vardım, yerleştim, güzeldi ancak gelişmekte olan bir semtteydi. İzmir‘de gece başlayan yolculuğumu burada noktalayıp, dinlenmek için kendimi yatağa attım. İki saatlik dinlenmeden sonra sırt çantam omzumda resepsiyona indiğimde girişte tatlı dili ve güler yüzü ile karşılayan Edile Hanım aynı sevecen yaklaşımıyla bana bugünün geriye kalan kısmında neler yapabileceğimi anlattı. O’nun anlattıkları doğrultusunda otelden çıktım, kısa sürede sahile ulaştım. Sahil sağa ve sola doğru kilometrelerce tertemiz düzenlenmiş haliyle önümde duruyordu. Sağ tarafı Devlet Bayrak Alanı’na doğru, sol tarafı da şehir merkezine gidiyordu. Şehir merkezine doğru yürüdüm. Bakü’ye giden herkese bu sahilde en az bir kere yürümesini tavsiye ederim. İnanılmaz güzeldi. Meydanlar, yürüme alanları, rekreasyon alanları, ağaçlandırmalar, parklar, özenle yapılmış, tertemiz olan altgeçitler, yürüdükçe gördüklerimden dolayı beni şaşırtıyordu. Bir tarafında Hilton Oteli, diğer tarafında hükümet binası olan meydana geldim. Meydanın ortasında durup 380 derece döndüm, gördüğüm her şeyi fotoğrafladım. Ayaküstü birkaç insanla konuştum. Türkçe konuşarak anlaşabiliyorduk. Herkes gayet güzel Türkçe konuşuyordu. Yarın otobüs ile yapmak istediğim şehir turu için durağa gittim. Yetkiliden tur hakkında bilgi aldım. “9:20’de başlıyor birer saat aralıkla yapılıyor“ dedi. Broşür aldım, ayrıldım. Birkaç cadde, birkaç sokak yürüdükten sonra akşam yemeği için Park Bulvar içindeki Abşeron Cafe and Lounge‘da yerimi aldım ve akşam yemeğimi yedikten sonra, taksi ile otelime geldim.
Sabah kahvaltıdan sonra çok erken otelden ayrıldım. Yaklaşık bir buçuk saat boyunca kıyıdan ve Park Bulvar‘dan yürüye yürüye ve büyük keyif alarak otobüs durağına saatinde yetiştim. Saat geldi geçti ama otobüs gelmedi. Yanıma durumdan haberdar olan bir taksi şoförü yanaştı. “Selamün aleyküm, otobüsü bekliyorsan gelmeyecek“ dedi. Neden gelmeyeceğini sorduğumda, ”otobüs güzergahında yol kapalı, tamirat var” dedi. Zaman ayırıp araştırdım, doğru söylüyordu. Bu durum üzerine kendisiyle anlaştım, bana hem rehberlik yapacak hem de şoförlük yapacaktı. Adı Namıq’tı. (Namık) Anlaştık. Bana şehri 3,5 saat boyunca hem gezdirdi hem anlattı. Karşılığında sadece 65 Türk Lirası aldı. Bana göre dolu dolu haketmişti. Şehrin neresinde ne kadar gezilip görülecek nokta varsa ,ki onlar, Azatlık Meydanı, Port Bakü Ticaret Merkezi, Haydar Aliyev Merkezi, Modern Sanat Müzesi, Kız Kulesi ve İçeri Şehir, Flame Towers, Doğaüstü Park, Bahram Gür Heykeli, Devlet Bayrak Meydanı, Kukla Tiyatrosu ve Park Bulvar içindeki müzeler, hepsini tek tek gezdirdi. Turun arkasından “şehir hakkındaki bu güzel ve faydalı bilgileri Namık’la gezerek öğrendim“ dedim. Şehir turunu otobüsle yapsaydım belki bu kadar özel ve faydalı olmayabilirdi. Namıq’tan memnun kaldığım için ertesi gün beni otelden almasını ve şehrin dışında bana birkaç kasaba gezdirmesini, aynı zamanda beni Ateş Mabedi’ne götürmesini istedim. Kabul etti ve beni otele bıraktıktan sonra ayrıldı. Doğrusu bugün bir buçuk saatlik sabah yürüyüşünden sonra, üç buçuk saat süren şehir turunun ardından pestilim çıkmıştı. Dinlenmek ve gördüklerimi hazmetmek için odama çekildim. Ertesi sabah kahvaltıdan sonra konuştuğumuz saatte Namıq otelin önünde belirdi. Taksiye bindim, teker dönmeye Namıq anlatmaya başladı. Azerbaycan’ın tarihinden iki devlet bir millet olmaktan başladı, İran’da yaşayan 45 milyon Azeri’den devam etti. Bakü’nün gelecek on yılda kavuşacağı kent siluetinin baştan başa değişeceğinden, daha güzel olacağından bahsetti.
Bakü’ye gidildiğinde görülmesi gereken en önemli yerler
KızKalesi (Qız Qalası)
Bakü’de varolan bir efsaneye göre, Kral savaşa giderken, hamile olan eşinden erkek çocuğu bekler. Savaştan döndüğünde kız çocuğu olduğunu öğrenince onun öldürülmesi emrini verir. Prensesin dadısı onu kaçırır saklı bir yerde büyütür. Ancak bir gün kral 17 yaşına basmış güzeller güzeli kızı görünce ona aşık olur, onunla evlenmek ister. Bu durum kızın kabusu olmuştur. Kız zaman kazanmak için kraldan öyle bir kale ister ki yapımı yıllar sürer, buna rağmen o gün gelip çattığında, kale tamamlandığında kız kaleye çıkar kendini Hazar denizine bırakır. Kale duvarlarına çarpan kız can verir. Baku’yü ziyaret edenlerin birinci sırada gördüğü yer olan Kız Kalesi (Qız Qalası) gerçekten görülmeye değer bir yerdir.
Ateşgah, Zeruştlar tapınağı
Ateşe, suya, toprağa inananların, canlı cansız her şeyin içinde ateş olduğunu düşünenlerin tapınağı olarak 17. yy’da inşa edilmeye başlanmış, bugünkü halini ise 19. yy’da almış. O dönemde bu bölgede yaşayan insanlar “Zerduşt” olarak anılırlardı. Ateşe ve onun kutsal olduğuna inanır, burada ibadet yaparlardı. Surların içinde büyük ve yüksek bir avlu ve avlunun içerisinde onlarca bölümden oluşmuş küçük küçük odacıklar vardır. Avlunun ortasında asırlardan beri yanan ateş yanmaya devam ediyordu. Azerbeycan İslamiyeti kabul edince, Zerduştlar Hindistan’a göçmüşler. Bugün artık benzer türde ibadet yapılmasa da geçmişi öğrenmek adına ziyaret edilmesi gereken önemli bir çekim merkezidir.
İçeri Şeher, kimi yerde İzmir’in Kızlar Ağası Hanı’nı, kimi yerde Ödemiş’in Birgi’sini, kimi yerde Konya’da Mevlana Türbesini, kimi yerde Boğazın Kız Kulesi’ni anımsatan yönleriyle, Dünya Unesco Listesi’ne girmeyi başarmış tarihi çekirdeğidir. Bakü’nün en eski yerleşim yeri olan İçeri Şehir 12. yüzyılda kenti savunmak amacıyla etrafına gerdanlık gibi örülmüş sur duvarları olan en eski kent merkezidir. İçinde Kız Kulesi, Şirvanşahlar Sarayı’nın yanı sıra pek çok tarihi mekanı, yeme içme alanları, otelleri, ve elbette hediyelik eşya dükkanlarını barındırmaktadır. Bakü’nün göz bebeğidir. Bu tarihi mekanda bulunan Meydan Restaurant’ta bir akşam, Foça’da tanıdığım Sedef Kaynarkan ve Bakü’de tanıştığım Feridun bey ile yediğim yemeğin tadını ve yaptığımız keyifli sohbeti unutamam.
Bir daha gidebilirsem en az 2-3 hafta gitmek isterim. Türkçe konuşulan, batı şehirleri kadar güzel olan Bakü’ye 3-4 gün yetmez.
ALİ KAYA, FOÇA’NIN YAŞAYAN TARİHİ
Kenti kent yapan içinde yaşayan insanları ve tarihidir. Ali Kaya, Foça ve Bağarası için adeta yaşayan bir tarihtir. Kuvvetli hafızaya sahip olan Ali Kaya’nın yaşadıkları, anımsadıkları, hatıraları, Bağarası ve Foça için belgesel tadında bir söyleşiye dönüştü. Devamını oku...
Ömrünün önemli bir bölümünü eğitime adamış, eğitimin her kademesinde çalışmış, Emekli İlçe Milli Eğitim Müdürü, Ali Kaya mübadele, muallim mektepleri, Cumhuriyetin ilk dönemleri, İkinci Dünya Savaşı ve çok partili döneme geçiş sırasında özellikle Foça’da ve Bağarası’nda yaşananlarını, hikaye tadında anlatırken, ben de kaleme alabildiklerimi sizlerle paylaşmak istiyorum.
Hocam, ben ve Foça’nın eşraflarından pek çok insan sizi yeteri kadar tanıyoruz ama tanımayanlar için ve hakkınızda hiçbir şey bilmeyenler için, klasik soru ile söze başlamak istiyorum;
-Osmanlıların Selanik ve Kavala’yı almalarından sonra, ata atalarım (Ege Yörükleri) 1356 yılında Yunanistan’daki bugünkü Kavala şehrinin köylerine yerleşmişler. Toplam altı köyde yaşamışlar. Altı köyün hiçbirisinde Rumlar yaşamamış. O bakımdan gittikleri ilk günden mübadele yıllarına kadar Rumca öğrenmeden hep Türkçe konuşmuşlar. Erkekleri eşek veya katır sırtında köylerden Kavala’ya gider, evin ihtiyaçlarını alırlarmış. Bu vesileyle Kavala’ya gelince denizi ve deniz kıyısındaki yaşamı görür ve bilirlermiş. Ama kadınları hep köylerde kalırmış. Bu bakımdan mübadele sırasında ilk defa gemiye bindiklerinde denizi görmüşler. Kadınların denizi görmeleri babalarımızın da Foça’ya yerleşmesine neden olan sebeplerden birini teşkil etmiş. Mübadil olarak Kavala’nın köylerinde yaşayan ve sadece tütüncülükle uğraşan atalarımız Foça’daki Rumlardan boşalan evlere veya Bağarası hudutları dahilinde bulunan yine Rumların terk ettiği kulelere yerleştirilmişler. Kule evler genel olarak tütün ekilen tarlaların bir köşesinde oluyordu. Yani her kule evin bir ekilebilir, biçilebilir tarlası vardı.
Esasında atalarımız Kavala’nın köylerinde asırlarca tütün ekip biçmişler. Hatta bugün bile Kavala’da tütün ekip biçmek Kavala’nın en büyük uğraş alanıdır… Foça’ya yerleşmeleri şöyle olmuş: Kavala’dan gelenler bir müddet İzmir ve civarında araştırma yapmışlar. Görmüşler ki Bağarası köyünde tütün ekilip biçiliyor. Bunun üzerine bu bölgeye yerleşmeye karar almışlar. İşte bu çerçevede Foça’ya yerleşmeyi kabul eden etmiş, etmeyen de Bağarası köyüne tütün tarımı yapmak üzere yerleşmiş.
Hocam, bildiğim kadarıyla siz mübadele yıllarından hemen sonra doğdunuz, 2. Dünya Savaşı’na tanıklık ettiniz. O yıllara ait başta eğitim olmak üzere neler söyleyebilirsiniz?
– Ben 1928 yılında doğmuşum. Ben doğmadan önce dört yaşında bir abim vefat etmiş. Annem babam mübadeleden önce Kavala’da evlenmişler. Kavala’dan gelince başta Foça’ya yerleşmişler. Üç sene sonra da Bağarası’nda 12 zeytin ağaçlı, ekmeye biçmeye müsait olan tarlayı almışlar. Tarlanın içinde bulunan kule eve de yerleşmişler. Ben doğduktan bir müddet sonra, yani ben 3-4 yaşımdayken annem ciddi ölçüde hastalanınca ve o yıllarda medeni kanun olmadığından olsa gerek babam, rahmetli Avni Yavuz’un halası ile ikinci evliliğini yapmış. Babamın ikinci eşinden de bir erkek kardeşim var idi. 2007 yılında vefat etti. Bağarası’nda eski İzmir valisi Kazım Dirik’in yaptırdığı bir ilkokul vardı. İlkokulu burada bitirdim. O yıllarda, Foça kale içinde, şimdiki kazı alanında taş duvarları örülmüş bitmiş bir ortaokul yapılıyordu. Annem ve ben ortaokulu Foça’da okuyacağım için seviniyorduk. Foça’da bahçeli bir evimiz vardı. Evi bir subaya kiraya vermiştik. Kiracıyı çıkartacaktık, eve yerleşecektik ve ben yeni yapılan ortaokula devam edecektim. Ne var ki çatının yapılmasına bile, başlayan II. Dünya Savaşı müsaade etmedi ve okul birkaç sene yapılamadı. Hatta o yıllarda parası da olsa insanın, istediği her şeyi istediği kadar alamazdı. Evdeki nüfus sayısına göre muhtardan karne alınırdı. Karne ile gıda dağıtılırdı. İlkokulu bitirdiğim yıl Bağarası’nda aynı zamanda öğretmenim ve Rauf Çelebi’nin akrabası olan İbrahim Duran isimli Foça’nın yerlisi annemle konuştu. Kendisini ikna etti. Böylece ben, İzmir Şirinyer Kızılçullu’da bulunan muallim mektebine yazıldım. Daha sonra bu okulların adı Köy Enstitüleri olarak değiştirildi. Bu okula kaydım ise şöyle gelişti: İbrahim Duran Foça ve köylerinden ilkokulu yeni bitiren 25 öğrencinin sınavlara katılmasını sağladı. Sınavları Kozbeyli köyünden birisi, (şu an ismini hatırlayamıyorum) bir diğeri Avni Uyar ve ben olmak üzere üç kişi kazandık. Anadolu’daki muallim mekteplerinden farklı olarak bizim okul, bize daha müfredatın yanı sıra ek imkanlar veriyordu. Mesela her hafta sinema veya tiyatroya götürmek gibi, mutlaka denize götürüp yüzdürmek gibi, tramvaya bindirmek gibi imkanları vererek bize şehir hayatını ve şehirde yaşamayı öğretiyorlardı. O yıllarda ikisi Karşıyaka’da olmak üzere 5 veya 6 tane sinema vardı. Bunlar Elhamra, Yeni Sinema, Tayyare, Lale sinemalarıydı. Okulu bitirdikten sonra Bağarası köyüne kendi okuluma öğretmen olarak atandım ve orada dokuz sene görev yaptım. Bu arada Bağarası köyünün saygın eşrafından Kerim Güven’in kızı ile evlendim. İlki 1951 yılında doğan Bülent, ikincisi Levent olmak üzere iki oğlum var.
Toplam dokuz yıl Bağarası’nda öğretmenlik yaptıktan sonra kura çekip askere gittim ve askerliğimi yedek subay olarak yaptım. Askerlik görevim bitince bu defa beni yine Foça’nın köylerinden biri olan Horozgediği İlkokulu’nda görevlendirdiler. Aradan 4,5 ay geçmeden Foça İlkokulu’na atadılar. Yeni görevimde işbaşı yaptım. Aynı yıl bugünkü karşılığı İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü olan Foça Maarif Müdürlüğü’ne vekaleten atandım. Açılan sınavları kazandım ve 1959 yılında bu defa bakanlık tarafından asil maarif müdürü olarak yeniden Foça’ya atandım.
Yedek subay olarak askere alındım. Altı ay Ankara’da bir yıl da Denizli’de vatani görevimi tamamladım. Askerlik için Ankara’da bulunduğum süre içersinde çocukluk arkadaşım Sabri Yirmibeşoğlu, yüzbaşı rütbesi ile Anıt Kabir Komutanlığı yapıyordu. Ara sıra beni ziyarete gelirdi. Bağarası’nda birlikte büyümüştük. O Harbiye’ye gitti. Adım adım yükselerek Orgeneral oldu. Özel Harp İdaresi Başkanlığı yaptı. Babası körüklü fotoğraf makinesi ile Atatürk mahallesindeki şimdi heykelin bulunduğu yerde kendisine ait kahvehanesinin bir köşesinde fotoğrafçılık yapardı. İstihkam dersine bir binbaşı girerdi. Notu çok kıttı. 59 üzerinden 60 bile vermezdi. Ben kafaya taktım. Hocadan 100 alacağım diye. Sabaha kadar ders çalıştım. Ertesi gün yapılan sınavda bir köprü nasıl havaya uçurulur diye soru geldi. En iyi bildiğim konuydu. Bugün bile sorunun cevabını veririm. Cevabını öyle güzel ve öyle ayrıntılı verdim ki hoca yine yüz puan vermedi. 1 puanımı kesti 99 puan verdi.
Çocukluk ve gençlik yıllarımda Bağarası’nda oturduk. Oysa Foçalılar hemen hemen tamamı yaz aylarında Bağarası’na tütün, pamuk, üzüm ve zeytin hasadı yapmak için gelirdi. Bağarası, Foça’nın arka bahçesi gibiydi. Şimdiki gibi değildi. Foça yaz aylarında adeta boşalırdı. Bağarası’nda kule evimiz ve bahçemiz vardı. Babam erken öldüğü için dokuz yaşında yetim kaldım. Romatizmadan dolayı annemin bedeni külçe gibiydi. Çok fazla bir iş yapamazdı. Ama çok tutumluydu. Okulların kapalı olduğu yaz aylarında, sabahın erken saatinden gün batımına dek 25 kuruşa yevmiyeye giderdim. Tütün toplardım. Pamuk toplardım.
İsmet İnönü’nün Foça ile bağlantısını ve siyasete nasıl ilgi duydunuz, biraz anlatır mısınız?
-Hayır dersem yalan olur. İlgilendim ama emekli olduktan sonra. Kuşçulu muallim okulunda okurken İsmet İnönü okulumu ziyaret etti. Orada gördüm. Nereli olduğumu sordu. Foçalı olduğumu söyledim. Daha sonra öğrendim ki, babası Hacı Raşit Bey Foça’da 1-2 yıl Müstantik (sorgu hakimi) olarak görev yapmış. Hatta o sırada annesi Cevriye’nin sütü az olduğundan, Foçalı Molla Ayşe’nin annesi aynı zamanda İsmet İnönü’nün de sütannesi olmuş. Dolayısıyla İnönü’nün Foça’da bir sütkardeşi varmış. Molla Ayşe, Atatürk Mahallesi’nde şimdiki Gönülcan inşaat malzemeleri satış yeri olan dükkanın arkasındaki boşlukta bulunan ve kendilerine ait evde ölünceye kadar yaşamış. Benimde gönlümde Atatürk ve İsmet İnönü sevgisi vardı. Dolayısıyla CHP’ye ilgi duyuyordum. 1950 yılına kadar tek partili dönemden çok partili döneme geçildi. Emekli olduktan sonra ben de CHP’ye üye oldum. Parti ilçe başkanlığı ve belediye meclis üyeliği yaptım. Reha Midilli başkanlığı sırasında başkan yardımcılığı görevini yürüttüm. O dönem Süleyman Ege ve Hatice Yılmaz’dan çok faydalandık. Mevzuatları iyi öğrenmiştim. Süleyman Ege, Merkez Bankası’nı bile emanet verebileceğiniz dürüstlükte bir insandı.
O günlerden aklınızda kalan, unutamadığınız anılarınız var mı?
Bir gün arkadaşım Mehmet’le akşam pamuk tarlasından eve dönüyorduk. Yol topraktı, hava sıcaktı. Öküzün çektiği kağnı arabaları ile tütün balyaları ve pamuk çuvalları taşınırdı. Öküzler ve kağnı arabaları gide gele toprak yolu toz kadar inceltmişti. Öyle ki insanın ayağı yürürken toza toprağa gömülüyordu. Yolun iki kenarında ılgınlar insan boyundaydı ve çok sıktı. Ben önden koşarak giderken, Mehmet arkadan yavaş yavaş geliyordu. Arkama baktım. Mehmet bir ara kaybolmuştu. İhtiyacını gidermek için ılgınların arasına gittiğini düşündüm. Ben de ılgınların arasına saklandım. Niyetim onu korkutmak ve eğlenmekti. Ilgınların arasına saklandım. Mehmet’in gelmesini beklemeye başladım. Çok geçmeden ayak sesi duydum. Mehmet’in geldiğini var sayarak, ılgınların arasından yüksek sesle hurra! diye yola fırladım. Gelen sesler Mehmet’in ayak sesleri değilmiş. Yanlarında köfeler bağlı üzerinde bir kadın oturan merkebin ayak sesleriymiş. Merkep benim ani hareketimden ürküp dört nala kalkınca eşeğin sırtındaki köfeler bir yana fırladı. Üstündeki kadın bir yana. Devecilerin ve aynı zamanda bugün tarlasında yevmiyeci olarak çalıştığım Hanife teyzenin külçe gibi toza toprağa düştüğünü hatta adeta çakıldığını gördüm. Çok utandım. O an yerin dibine girdim. Arkama bile bakmadan koşa koşa eve gittim. Yüzüm kıpkırmızı olmuştu. Annem bende garip bir şeylerin olduğunu hemen fark etti. Israrla sormasına rağmen ne olduğunu söylemedim. Korkudan ayaklarım titriyordu. Neyse ki ertesi gün Hanife hanım teyzeye bir şey olmadığını duyunca rahatladım. Bağarası köyünde çocukluğumda yaşadığım en ilginç şey buydu.
Tuz depoları ve kapanış hikayesi.
Bunun yanında Foça tuz depolarının kapatılması beni çok üzmüştü. Osmanlılar zamanında birisi Büyük Deniz’de diğeri Küçük Deniz’de olmak üzere, devlet tarafından yapılmış iki adet çok büyük depolar vardı. Daha sonraları Osmanlılar dış ülkelere ödenmesi gereken eski borçlar çerçevesinde kurulmuş (Düyun-u Umumiye) tarafından Rumlara satılmış. Çam altından çıkartılan tuzlar, bu bölgede deniz çok sığ olduğu için, altı düz olan maunalarla Foça’ya getirilirdi. İskeleye yanaşan maunaların içinde ki tuz çuvallarla insan sırtında depolara taşınırdı. Depoların dolum işi günlerce sürerdi. Başta Japonya olmak üzere diğer ülkelerden gelen büyük gemilere yükleme işi de yine insan gücü ile olurdu. Öyle ki gemilere dolum günlerinde 300 – 400 kişi yevmiye ile çalışırdı. Yeterli işçi bulunamadığı tarım ürünleri hasat zamanlarında çocuklar bile günlük 25 kuruş yevmiye, kurşun bağlanarak işaretlenmiş küçük çuvallarla sırtlarında akşama kadar tuz taşırlardı. Gemi dolduğunda herkes parasını alırdı. O gün veya onu takip eden günlerde berberlerin, kasapların, manavların, bakkalların, lokanta sahiplerinin yüzü gülerdi. Herkes iş yapardı veya borçlar ödenir, alacaklar alırlardı.
Tuzun maliyetini kiloda 1 kuruş düşürmek için, bu defa Çamaltı’na santifuruj inşa ettiler. Gemiler açıkta bekletildi. Tuz, pompalar veya bant üzerinde gemilere yüklenir oldu. Böyle olunca en kısa zamanda meşhur Foça tuz depoları atıl kaldı. Kapandı. Bu durum Foça ekonomisine büyük zarar verdi. İnsanlar ek gelirlerinden oldu. Mauna sahipleri işsiz kaldı.
Hayran olduğum yetenekli Foça insanları.
Bunun dışında hayranlıkla izlediğim insanlar da vardı. Onlardan bir tanesini anlatayım. Aycan Dirim’in akrabalarından Sadi Emiroğlu, makinadan çok iyi anlardı. Bir keresinde motoru bozulduğu için Menemen ovasına mecburi iniş yapan Alman uçağını, bir binbaşı ile onarıp, uçurdular ve Gaziemir’e indirdiler. Bir başka seferinde İzmir’den yük almış büyük bir gemi motoru bozulunca Foça Büyükdeniz’e sığınmış. İzmir’den gelen usta 1000 TL. istemiş. O zaman çok büyük para.
Gemi sahibi; 300 TL.’ye İstanbul’a çektiririm demiş. Bu sırada duruma tanık olan Mehmet Işık (Fenerci Mehmet) “Yahu bir durun hele bizim bir arkadaşımız var. Motordan iyi anlar. O bir baksın” der. Bunun üzerine Sadi Emiroğlu bulunur, durum anlatılır. Sadi Emiroğlu geminin motorunu tamir eder, Motoru çalıştırır. Gemi sahibi mutluluktan uçar. Sadi beye para vermek ister. O kabul etmez. Tüm ısrarlara rağmen para almayan Sadi beye, Aycan Dirim; İhtiyacın da var. Neden almıyorsun! diye tepki gösterir.
Foça’da o yıllarda benzer şeyler çok olurdu. Maddiyattan daha ziyade, maneviyata önem verilirdi.
Hocam bu keyifli ve öğretici sohbet için, geçmişe ışık tutan aktarımlarınız için, şu andan itibaren Foça tarihine mal olacak, paylaştığınız deneyimleriniz için size ne kadar çok teşekkür etsem azdır.
Oca 10, 2018 - Güncel yazılar Hiç yorum yok
İSTANBUL’UN BAKIRKÖY’Ü – BAKIRKÖY’ÜN ATAKÖY’Ü
67 yılının yaz başıydı, okulumuz yaz tatiline erken girdi. Staj yapmak için üç sınıf arkadaşımla birlikte Ankara otogarından otobüse bindik. Bolu civarında verilen bir moladan sonra İstanbul’a vardık. İki arkadaşım hayatlarında ilk kez deniz görmenin şaşkınlığını yaşıyordu. Anadolu’nun ücra köşelerinde doğmuşlar, ne bir ırmak ne bir göl görmüşlerdi. İstanbul otogarda elimizdeki adresi sora sora gideceğimiz yeri bulduk. Devamını oku...
Yer, Galata Köprüsü’nün Karaköy ayağında, yeni açılmış bir restauranttı. İşini bilen abi edasında, birisi bizi karşıladı. Adı Ferzan’dı. Bize iyi davrandı. Kahvaltı ikram etti, ardından “Hadi kalkıyoruz Sirkeci’ye gidiyoruz” demesi üzerine hep birlikte yola koyulduk. O önde, biz arkada Galata Köprüsü üzerinden Sirkeci’ye doğru yürüdük. Etraftaki tüm güzellikleri içimize sindire sindire seyrediyorduk. Köprünün üstünde yük taşıyan hamalından, at arabasına, insan taşıyan binek otomobilden – otobüsüne kadar her şey vardı. Köprünün Sirkeci ayağında küçük teknelerde taze taze ızgarada ekmek arasına giren balık satışları başlamıştı bile.Sirkeci’den Bakırköy’e
Kısa süre sonra Sirkeci Garı’na vardık. Gar hepimizin gözüne çok büyük geldi. Kendi aramızda ne kadar büyük bir tren istasyonu olduğunu konuştuk. Büyük çekmece istikametine giden banliyö trenine bindik. Yarım saat kadar süren yavaş bir yolculuktan sonra Bakırköy istasyonunda indik. İstasyonun üzerinden yol geçiyordu Merdivenleri tırmanarak kendimizi caddeye attık. Ferzan abi önde, biz arkasında bilmediğimiz cadde ve yollarda yürüyorduk. Bakırköy bitmiş olacaktı, boş arazilere geldik. Arazinin sol tarafında avlu içinde Vita ve Sana yağı fabrikasını gördük. Çoğumuzun aklına, çocukluğumuzda, fırından yeni çıkmış el yakan ekmek arasına bakkaldan aldığımız çeyrek sana yağını sürerek yediğimiz geldi. Ne güzel kokardı, ne de lezzetli olurdu. Yokluğun gözü kör olsun. O zamanın çocukları sıcak ekmek arasında sana yağını eriterek ya da teneke kutularda satılan kare bisküvilerin arasına lokum koyup yemekten mutlu olurlardı.. Ferzan abi fabrikanın hemen karşısında bulunan muhtarı gösterdi, “İşiniz muhakkak olacaktır” dedi. Sonra öğrendik muhtar, orta yaşlı Erzincan kökenli birisiymiş. Ferzan abi, “Bugün veya yarın işbaşı yapacaksınız. SSK’ya giriş için muhtardan ikamet tezkeresini almanız lazım” diye ilave etti.
Ataköy ve Emlak Bank Tesisleri
Her tarafı boş olan çorak arazideki patika yoldan yürüyerek Ataköy plaj tesislerine vardık. Yöneticiler kimimizi Emlak Bankası’na ait olan kamplarda ve otellerde, kimimizi gazinoda görevlendirdi. Beni ve çok genç yaşta ölen, sınıf arkadaşım Ali Rıza Çoban’ı turistik Ataköy Gazinosu’nda görevlendirdiler. Hemen ertesi gün işbaşı yaptık. Şimdiki Ataköy Marina’nın bulunduğu yerde o zaman lojman vardı, oraya yerleştik. İşe hızlı başladık. Dur durak yoktu. Akşamları geç vakte kadar gazinoda çalışıyorduk. Sabahları gazinoya ait plaj tesislerinde çalışmaya devam ediyorduk. Yürümekten dizlerimizin bağı tutmazdı. Bazen yorgunluktan lojmana kadar gidemezdik. Bu durumda ya halının üstünde ya da sandalye tepesinde uyuduğumuz oluyordu. Yaz aylarında başta gazinosu olmak üzere Ataköy plaj tesisleri dönemin en modern tesisi olarak, tüm İstanbul halkının tercih ettiği çekim merkeziydi.
Zamanın meşhur sanatçıları
Gazinonun salonu büyük ve tamamı denize hakimdi. Kara tarafında mutfak, mutfağın önünde orkestra ve canlı müzik için sahne bulunmaktaydı. Şerif Yüzbaşıoğlu, Ajda Pekkan, Barış Manço, Cem Karaca ve Ayten Alpman gibi meşhur sanatçıları burada tanıdım. Bitişiğinde A-B-C kamp alanları ve arka kısımda oteller bulunmaktaydı.
İzin günümüzde Bakırköy’den çok fazla uzaklaşmayıp yakın çevrede dolaşıyorduk. Bakırköy çok küçük bir ilçeydi. Herkes birbirini tanır, borç alıp borç verirdi. Araç sayısı oldukça azdı. Bakırköy – Ataköy arası bomboştu. Hiç bina yoktu. Hatta Büyük Çekmece’ye kadar in-cin top atardı. Her taraf ıssız ve karanlıktı. Gece banliyö trenine korkudan çok insan binmezdi. Bazen Yeşilköy’e gider meraktan uçakların iniş ve kalkışlarını seyrederdik. Havaalanında şimdiki gibi sıkı kontrol yoktu. Sultanahmet, Tophane, Surlar, Dikilitaş, Dolmabahçe Sarayı, Büyükada, Sarıyer, Kilyos merak ettiğim gezip dolaştığım yerlerdi. O zamanda Türkiye’nin yaklaşık 30.000.000 nüfusu vardı. İzmir 1.200.000, Ankara 1.600.000 civarında nüfusa sahip iken, İstanbul’da 2.200.000 civarında insan yaşardı. İstanbul’u bu kadar merak etmemin bir başka nedeni ise, ortaokulda tarih dersimize giren Doğan Bey’in İstanbul’u, tarihini ve önemini heyecanla anlatırken adeta belleklerimize kazımasıyla da alakalıydı. Anlatırken, “Çocuklar, İstanbul’un bir yerlerine yılda birkaç mahalle kurulur” derdi. Galiba bu sözü ile ne kadar haklı olduğunu, anıları tazelemek üzere eşimle birlikte 2017 yılında yaptığım Ataköy – Bakırköy ziyaretim sırasında daha iyi anladım.
Ataköy’de o yıllarda top atsan toprağa düşerdi. Şimdi ise attığın iğne birinin kafasına düşüyor. Her tarafa inşaat yapılmış. Boş alan kalmamış. Kısaca her taraf imara açılırken insan yaşamı için çok önemli olan ve kenti kent yapan yeşil alanlar, meydanlar, bulvarlar ve ortak yaşam alanları maalesef ihtiyacı karşılayacak kadar planlanmamış olduğundan, kırk senede İstanbul’un her tarafı gibi, Bakırköy de, Ataköy de içinde yaşamanın zorlaştığı, yaşanası değil, kaçılası yer olmuş çıkmış.
İşim gereği, Dünya’nın dört bir yanına seyahat ettim. 1977 yazında Salzburg kalesini dolaşırken, gözüme bir kartpostal ilişti. Adını hatırlayamayacağım Ortaçağ seyyahlarından birinin güzel bir söylemini postkart üzerine yazmışlar ve kapı girişinde satıyorlardı.
Postkartta şöyle yazıyordu. ”Dünya’yı gezdim dolaştım, Salzburg, Napoli ve İstanbul kadar güzelini görmedim” O an bende gurur tavan yapmış, göğsüm resmen kabarmıştı.
1453’de atalarımızın alması ile çağ değişimine sebep olan İstanbul ile bir yanımız gurur duyuyor, diğer yanımız ise “ne olur eşi benzeri olmayan Dünya Kenti İstanbul’u daha iyi yönetin diye” seçilmişlere ve atanmışlara feryat ediyor..
Kas 16, 2017 - Cumhuriyet Dönemi Hiç yorum yok
Eki 31, 2017 - Güncel yazılar Hiç yorum yok
Ankara Otelcilik Okulu Mezunları Derneği’nin Toplantıları Bayramyeridir
Sebahattin Karaca –
Ankara Otelcilik Okulu Mezunları Derneği (Anomed) her yıl Türkiye’nin güzel bir köşesinde üç gün – üç gece süren buluşma düzenler. Bu durum yaklaşık otuz yıldır sürer gider. İtiraf edeyim çok güzel olur. Ortalık adeta kısa sürede bayramyerine ve bayram havasına bürünür.Devamını oku...
Önce yıllarca birbirini görememiş aynı sınıfta, aynı sırada okumuş, aynı yatakhaneyi paylaşmış aynı karavanadan üç yıl boyunca çorbasını içip, yemeğini yemiş, aynı ekmeği bölüşmüş dostlarla bir araya gelmenin, birbirini görmenin sevinci yaşanır. Birbirine sımsıkı sarılarak ayrılığın hasretini gidermenin keyfine ve tadına doyum olmaz. Bu kardeşlikten öte bir şeydir. Duygu yüklü anlar yaşanır. Sevinç gözyaşları döken de olur. Yıllar sonra birbirini tanıyamayan da.
Diğer taraftan çok yönden faydalı da toplantılar yapılır. Olabilecekler üzerine görüşler – fikirler – tecrübeler aktarılır. Turizm sezonunun nerede nasıl geçtiği ve bir yıl sonra nerede nasıl olacağı ile birlikte Türkiye’nin turizm konusunda rakip ülkelerle nasıl baş edebileceği üzerine konular masaya yatırılır.
Her şeye doyulur da, sohbetlere doyulmaz.
Birlikte günübirlik turlar düzenlenir. Ören yerlerine gidilir. Yenilir içilir her şeye doyulur da sohbetlere doyulmaz. Bu öyle bir coşkulu bir araya gelmedir ki, üç günün sonunda kimse kimseden ayrılmak bile istemez. Ayrılırken, seneye tekrar görüşmek dilekleri hüzünle havada uçuşur. Bir sonraki toplantının nerede yapılacağı daha otelden ayrılmadan merak konusuna dönüşür. Tam da bu atmosferde yabancı hocalardan iyi eğitim alarak 1964 yılında mezun olan ve Türk turizminin her alanında çok faydalı işler yapmış bulunan ilk mezunlar, büyük toplantıdan bağımsız olarak, kendi aralarında ilk defa bir araya geldiler.
Büyük buluşma Foça’da gerçekleşti.
1964 yılında mezun olarak, Türk turizmine kazandırılan ülkemizin ilk eğitimli turizm gönüllüleri ve o yıllarda okulda müdürlük yapmış olan Yunus Aslan hoca İzmir’in şirin ilçesi Foça’da ve Foça’nın 36 yıllık işletmesi Hotel Karacam’da bir araya geldiler.
Üç gün sürecek büyük buluşma için Türkiye’nin her yerinden gelenlerin yanı sıra, Tayland – Avustralya – Amerika – İngiltere – Almanya gibi ülkelerden eşleriyle birlikte gelenlerin varlığı dikkat çekti. Özellikle uzaktan katılan Türkiye’nin eğitilmiş ilk turizm elçilerinin, yıllar sonra okul arkadaşları ile buluşmaları sırasında herbirinin sevinç ve heyecanı gözden kaçmadı. Foça’da gerçekleşen bu tarihi buluşmayı organize eden aynı dönem mezunları duygu ve düşüncelerini şöyle dile getirdiler.
Hilmi Erbil :
“ Okulumuzun mezunlarının bir derneği var. Kısa adı Anomed esasında derneğimiz her yıl Türkiye’nin güzide bir otelinde yılda bir kere genişletilmiş faydalı ve verimli toplantı düzenler. Bizler o toplantıları kaçırmayız. Ancak şimdiki toplantımız 1964 yılında okuldan mezun olan, Türkiye’nin ilk eğitilmiş turizm neferlerinin bir araya geldiği anlamlı bir toplantı oldu. Birbirini 40-50 senedir görmeyen dostlar bir araya geldik ve çok mutluyuz”.
“Uzun yıllar sonra bu güzel buluşmaya bir nebze katkım olduysa ne mutlu bana, bundan dolayı bahtiyarım. Bu toplantıya katılan arkadaşlarıma ve bu konuda yardımlarını esirgemeyenlere teşekkür ediyorum”.
“Bazılarını okul sıralarından beri görmedim. Yarım yüzyıllık dostlarımla tekrar bir araya geldiğim için mutluyum. Bu mutluluk müdürümüz Yunus hoca ile bir kez daha buluşmakla daha da bir anlam kazandı” diyerek birlikteliğin güzelliğinden bahsetti.
Yunus aslan ( Hoca):
”Ankara Otelcilik Okulu ilktir. Hiçbir zaman ikinci olmayacaktır. Bu gururu bizler ölünceye kadar taşımaktan mutlu olacağız “ sözleri ile duygularını dile getirdi.
Evet, üyesi olmaktan büyük keyif aldığım Anomed’liler, bu yıl 26-29 ekim tarihleri arasında Didim- İncekum’da Venosa Reach Resort buluşacaklar. Bu güzel geleneği ilerleyen yıllarda da başka toplantılar ile devam ettirecekler. Daha coşkulu ve daha mutlu birliktelikleri yaşamak, özlenen dostlukları, arkadaşlıkları ve kardeşlikleri sürdürmek için, bu güzel buluşmaları heyecanı ile sürdüreceklerdir. Bundan adım kadar eminim.