Organik Tarım Küme Geliştirme Projesi - T.C. GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı
Organik Tarım Küme Geliştirme Projesi
ORGANİK TARIM KÜME GELİŞTİRME PROJESİ
GAP Organik Tarım Küme Projesi, T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı (GAP BKİ) tarafından, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (UNDP) teknik desteğiyle 2009-2017 döneminde yürütülmektedir. Projenin bütçesi 6.5 milyon TL’dir.
Proje, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde organik tarım sektörünün rekabet edebilirliğinin arttırılmasını ve Bölge’nin sürdürülebilir bir biçimde ve sosyal eşitlik ilkesine paralel olarak kalkınmasına katkıda bulunmayı hedeflemektedir.
Projenin amacı ve katkıda bulunduğu genel hedef, Avrupa Birliği’nin mali, UNDP’nin teknik desteğiyle GAP BKİ tarafından 2002-2007 döneminde uygulanmış olan Girişimci Destekleme Merkezleri Projesi (GAP GİDEM) kapsamında geliştirilen Güneydoğu Anadolu Bölgesi için Rekabet Gündemi çalışmasının Bölge için ortaya koyduğu “Sürdürülebilir Medeniyetler Beşiği” vizyonuna katkı sunmaktır.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi için Rekabet Gündemi çalışmasında yer alan öncelikli eylemlerin önemli bir bölümü, Hükümet tarafından 2008 yılında açıklanarak yürürlüğe konan GAP Eylem Planı kapsamına alınmıştır. Bu bağlamda, GAP Eylem Planı’nın öncelikleri ile paralel olarak, GAP Organik Tarım Küme Projesi ile Bölge’de organik tarım sektörünün rekabet edebilirliğinin arttırılması sürecinde teknik, fiziki, bilgi ve kurumsal altyapıların geliştirilmesine katkıda bulunulması amaçlanmaktadır.
Proje çerçevesinde hazırlanan Küme Yol Haritası, Değer Zinciri ve Küme Analizleri yapılarak bir yılı aşan saha çalışmaları sonucunda hazırlanmış olup, çalışmada tabandan tavana katılımcı bir yaklaşım izlenmiştir. Rapor, GAP Organik Tarım Kümesi’ni harekete geçirecek stratejik yol haritasını sunmaktadır.
Proje kapsamında hazırlanan değer zinciri analizinde 45 ürün ele alınmış olup, bu ürünler üçlü bir “filtreleme” sonucunda 8 ürüne indirilmiştir. Filtreleme yöntemi ile mevcut olan bilgiler değerlendirilerek ve mevcut koşullar altında organik üretim açısından en şanslı ürünlerin tespit edilmesi amaçlanmıştır.
Uygulanan Metedoloji Kümelenme
GAP Eylem Planı kapsamında belirlenen dört stratejik gelişme ekseninden birisi olan; “Ekonomik Kalkınmanın Gerçekleştirilmesi” başlığı altında Organik Tarım Faaliyetlerinin yaygınlaştırılmasına atıfta bulunulmuştur. Bu çerçevede GAP Bölgesinde organik tarımın geliştirilmesi için günümüz yerel ekonomik kalkınma modellerinden biri olan entegre yaklaşımı, yenilikçiliği ve rekabet gücünü arttırmayı öngören “Kümelenme Metedolojisinin” uygulanmasına karar verilmiştir.
Bileşen 1:Ölçeklendirilebilir ve Tekrarlanabilir Başarı Hikâyelerinin Geliştirilmesi
Bileşen 2: Üretim ve Pazarlama Yeteneklerinin ve Kabiliyetlerinin Geliştirilmesi
2.1. Organik Tarım Danışmanlık ve Yayım Merkezi (OTADAM) iş modelinin belirlenmesi ve iş planı’nın hazırlanması
Ana Başarı Unsurları
Ortak vizyonda belirtilen hedefe ulaşmada, aktörlerarası işbirliğinin güçlendirilmesi, güçlü üretim ve pazarlama altyapısının kurulması ve Bölge genelinde organik tarım uygulamalarının yaygınlaştırılmasına katkıda bulunmak amacıyla tekrarlanabilir ve ölçeklendirilebilir başarı hikayelerinin yaratılması ana başarı unsurları olarak benimsenmiştir.
Aktörler Arası İşbirliğinin Geliştirilmesi, olarak tespit edilmiştir.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde organik tarım yapan çiftçi ve organik ürün işleyen çeşitli işletmeler bulunmakla beraber, bugüne kadar bölge sathında organik tarımın getireceği ekonomik ve sosyal faydaları net bir şekilde göstererek organik tarımı yaygınlaştıracak başarı hikâyelerinin oluştuğunu iddia etmek güçtür. Bu noktada, proje kapsamında ölçeklendirilebilir ve tekrarlanabilir başarı hikayeleri yaratmak suretiyle, organik tarım uygulamalarının Bölge’de yaygınlaştırılmasına katkıda bulunulması hedeflenmektedir.
1.Diyarbakır Eğil İlçesi, Ilgın Köyü’nde Organik Üretimde Artan Verim ve Yükselen Değer Projesi,
Diyarbakır/Eğil/Ilgın Köyü’ndeki pilot proje kapsamında, organik mercimek ve nohutun fason olarak işlenmesi ve paketlenmesi için çalışmalar tamamlanmıştır. Fason işleme yapılan tesisin sertifikalandırılması, logo tasarımı ve eğil organik olarak birlik adına marka tescili ve barkod alınması sağlanmıştır. Gıda standartlarına uygun olarak, hem normal hem de ambalajlı paketleme malzemeleri temin edilmiştir. Birliğin manuel dolum yapabilmesi için kapama makinası ve etiketler de temin edilerek birliğe teslim edilmiştir. Birlik üzerinden pazarlamanın yapılabilmesini teminen Kontrol ve Sertifikasyon firması ile görüşülerek daha önce Ilgın Köyü Muhtarlığı adına alınan üretim sertifikası Birlik adına değiştirilmiş, Birliğin pazarlama yapabilmesine yönelik ayrı bir sertifika alımı da yaptırılmıştır.
Ürün desenin zenginleştirilmesi ve üretim miktarının arttırılması amacıyla üç adet su kuyusu açılmış, kuyulardan birinde 8 lt/sn su çıkarılmıştır. Ayrıca DSİ tarafından da kuyu açılması için süreç başlatılmış olup, yapılan sondaj sonucu ön tespitlere göre saatte 9 litre saniye su bulunmuştur.
Coca Cola ve UNDP işbirliğinde yürütülmekte olan “Yeni Dünya: Sürdürülebilir İnsani Kalkınma Girişimleri Projesi” kapsamında Diyarbakır/Eğil pilot projesinin geliştirilmesi amacıyla bir proje hazırlanarak sunulmuş ve kabul edilmiştir. Proje kapsamında su depolamak üzere bir havuz yapılması ve suyun buradan birlik üyeleri çiftçilerin arazilerine ulaştırılması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda uygulama alanında projelendirme çalışmaları tamamlanmış teknik şartname hazırlanmış ve sulama altyapısı tamamlanmıştır. Nisan ayı itibari ile bütün eğitim faaliyetleri tamamlanan projenin açılış organizasyonu Mayıs 2017’de gerçekleştirilmiştir.
2.Kilis İli’nde Organik Zeytinyağının Rekabet Gücünün Artırılması Projesi,
Proje kapsamında Kilis Kocabeyli Köyü’nde birliğin mülkiyetinde olan 12.000 m2’lik bir alan üzerine 600 m2 kapalı alana sahip bir Entegre Organik Zeytin İşleme, Paketleme ve Depolama Tesisi kurulmuştur. Proje altyapı, üst yapı ve teknik destek olmak üzere üç ana eksende ve bütüncül bir çerçevede modellenmiştir.
Proje’nin toplam tutarı yaklaşık olarak 1,2 Milyon ABD Dolarıdır. Proje; GAP İdaresi Başkanlığı, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği ve Birliğin finansal katkıları ile yapılmaktadır. Birlik ayrıca, İpekyolu Kalkınma Ajansı’na sunduğu projeler ile de günlük 80 +80 ton zeytin işleyecek iki adet kontinü sistem zeytin sıkma makinesi prosesi desteği almaya hak kazanmıştır. Böylece organik zeytinin organik müteşebbis sertifikasına sahip, modern bir işletmede işlenmesi, depolanması, paketlenmesi ve pazarlanması mümkün olabilmektedir.
Türk Patent Enstitüsüne “Kilis Organik Zeytinyağı” coğrafi işaret başvurusu yapılmıştır. Proje kapsamında ayrıca, 5, 10 ve 17 kg’lık teneke ambalajlar için yeni Kilizi logolu etiket tasarım çalışması tamamlanmıştır. Tesisin ve elde edilen zeytinyağının TR ve AB standartlarına göre organik üretim açısından kontrol ve sertifikasyonu tamamlanmıştır.
GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, İpekyolu Kalkınma Ajansı,Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) ve Kilis İli Organik Zeytin Üreticileri Birliği’nin finansal katkıları ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (UNDP)teknik desteği ile kurulan Kilizi Entegre Organik Zeytinyağı Tesisi ve Birlik için, web tasarımı (www.kilizi.org) tamamlanmıştır. Gerekli güncellemeler birlik uzmanlarınca yapılmaktadır. Broşür tasarımı ve içeriği tamamlanarak basımı gerçekleştirilmiştir.
Kasım 2016 sonu itibari ile tesisin ISO Kalite Güvence Belgelendirmesi (14000, 18000, 22000) tamamlanmıştır.
3.Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Organik Bitki Besleme ve Organik Girdilerin Kullanımı ile Bitki Koruma ve Biyolojik Mücadele Pilot Projesi,
Projenin koordinasyon kurulu ile proje hazırlama ve kurumsal kapasite çalışma grupları kurularak proje yönetişim yapısı oluşturulmuştur. GAP Bölgesi ve Adana’daki ilgili tüm kurum ve kuruluşlar ile bütünleşmiş bir şekilde çalışılmaktadır. Bu proje ile bu konudaki koordinasyon eksikliğinin giderilmesi ve organik girdi, bitki besleme, bitki koruma ve biyolojik mücadele konularındaki eksikliğin giderilmesi için imkân sağlanması planlanmaktadır. Bu kapsamda GAP Bölgesi’nin ihtiyacı olan eğitimler verilmeye başlanmış ve temel konularda projeler hazırlanarak fon bulunması için çalışmalar başlatılmıştır.
Kısa dönemli uzmanlarımızca hazırlanan ve Antepfıstığı Araştırma Enstitüsü tarafından İpekyolu KA’na sunulan yaklaşık 331.000 TL’lik “Antepfıstığında Biyolojik Mücadele Alt Yapısının Geliştirilmesi: Anthocoris minki Dohrn yetiştirilmesi tesis kurulumu” Projesi başarılı bulunmuştur.Karacadağ KA’na Uzmanlarımızın da destek verdiği projeler hazırlanarak sunulmuştur. Bu projelerden; Organik Nohut, Buğday, Üzüm Bitkilerinden Elde Edilen Taze Doku Suyunun Paketlenmesi ve Organik Mamül Haline Dönüşüm Projesi Dicle Organik Meyve Üreticileri Birliği tarafından sunulmuş ve başarılı bulunmuştur.
4.Diyarbakır İlinde Organik Pamuk Üretimi Eğitim, Yayım ve Yaygınlaştırma Projesi
Diyarbakır ilindeki pamuk üreticilerine organik pamuk üretiminin ekimden hasata kadar tüm safhalarını uygulamalı olarak göstererek üreticilerin doğru uygulamalar konusunda bilgilendirilmesi ve üreticiler ile konu ile ilgili teknik personelin eğitimlerinin sağlanarak organik pamuk tarımının ve doğru uygulamaların bölgede yaygınlaştırılması amacıyla proje uygulanmıştır. Ayrıca kurumlar arası işbirliği ve kurumsal kapasitenin artırılması hedeflenmiştir. Proje, bir tarımsal eğitim ve yayım projesi niteliğinde olduğundan Tarımsal Eğitim ve Yayım Projesi (TEYAP) projesi ile işbirliği içerisinde yürütülmüştür. Her biri 25 dekar olarak iki farklı lokasyonda çalışılmıştır.
Özellikle Diyarbakır ilinde bulunan ilgili tüm kurum ve kuruluşların projeye katkısı sağlanmış, kurumlar arası işbirliği arttırılmış, teknik personeller, çiftçiler ve öğrencilere yoğun eğitimler (13 adet ve 618 kişiye ulaşılarak) verilmiştir.
GAP BKİ ve UNDP arasında GAP OTK Projesi kapsamındaki işbirliğinin boyutu ve derinliği artmıştır. Böylece, hem yerel ekonomik kalkınma/yeniden yapılanmaya katkıda bulunulması hem de GAP OTK Projesi Organik Tarım Küme Yol Haritası kapsamında öngörülen hedefler doğrultusunda hazırlanan proje teklifleri (Kilis Pilot Projesi-UNHCR- 1.200.000 ABD Doları ile Diyarbakır Eğil İlçesi, Ilgın Köyü Pilot Projesi-Coca Cola-110.000 ABD Doları, ulusal ve/veya uluslararası kaynaklar tarafından finanse edilebilmelerine yönelik fon geliştirme çalışmalarına güzel bir örnek teşkil etmiştir.
5.Gap Organik Tarım Değer Zinciri Pilot Uygulamalar Mali Destek Programı
GAP Organik Tarım Değer Zinciri Pilot Uygulamaları Mali Destek Program rehberlerinin hazırlanması konusunda bölgede mevcut, Dicle, Karacadağ ve İpekyolu Kalkınma Ajansları ile 12 Haziran 2014, 16 Temmuz 2014, 19 Eylül 2014 ve 29 Eylül 2014 tarihlerinde bir seri toplantı gerçekleştirilmiştir. Toplantılar neticesinde hazırlanan Karacadağ ve İpekyolu Kalkınma Ajanslarında uygulanacak taslak rehberler 2014 yılı Kasım ayı içerisinde Kalkınma Bakanlığı ile paylaşılmıştır.
Mali Destek Programı, T.C. Kalkınma Bakanlığı Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı koordinasyonunda, İpekyolu Kalkınma Ajansı ve Karacadağ Kalkınma Ajansı ile işbirliği ve eşgüdüm içerisinde 2015 yılında İlk faz uygulanmaya başlamıştır. Dicle Kalkınma Ajansı ise ikinci faz uygulamada katılım sağlamıştır. Hali hazırda İpekyolu Kalkınma Ajansı ile üçüncü faz program devam etmektedir.
Program ile üst ölçekte; GAP Bölgesi’ndeki Organik Tarım Değer Zincirinin güçlendirilmesine ve ulusal ve uluslararası rekabet edebilirliğinin arttırılmasına katkıda bulunulması amaçlanmaktadır.
Programın özel amaçları; GAP Bölgesi’nde Organik Tarım Değer Zincirinin güçlendirilmesi ve Organik Tarım Değer zinciri aktörleri arasında sürdürülebilir nitelikte bölgesel, ulusal ve uluslararası işbirliklerinin geliştirilmesi; Bölgesel Organik Tarım Değer Zincirinin rekabet edebilirliğinin ve etkinliğinin arttırılması ve organik sektöründe faaliyet gösteren ekonomik aktörler (üretici birlikleri, işleyiciler, perakendeciler vb.) arasında sürdürülebilir nitelikte ve pazar odaklı bölge içi ve/veya bölgelerarası ticari işbirliklerinin geliştirilmesine katkı sunulmasıdır.
GAP Organik Tarım Değer Zinciri Pilot Uygulamaları Mali Destek Programı’nın 2015 ve 2016 yılları için tahsis edilen toplam bütçesi 9 milyon TL’dir.
Program hedefleri, sektörün öncelikleri ve ihtiyaçlar ile bölgesel potansiyeller çerçevesinde nitelikli proje tekliflerinin geliştirilmesi amacıyla başvuru sürecinde tüm başvuru sahiplerine yönelik ücretsiz teknik yönlendirme ve bilgilendirme hizmetlerinin GAP OTADAM tarafından sağlanması öngörülmüş bu husus program rehberinde yer almış ve uygulamaya geçirilmiştir. Söz konusu desteğin yanında, proje hazırlama ve proje yönetimi konularında Yardım Masası hizmetleri her iki ajans tarafından da verilmiştir.
Yukarıda belirtilen bölgesel ve sektörel hedeflerle uyumlu olarak GAP Organik Tarım Değer Zinciri Pilot Uygulamaları Mali Destek Programı çok yıllı bir programlama çerçevesinde, İpekyolu Kalkınma Ajansı, Karacadağ Kalkınma Ajansı ve Dicle Kalkınma Ajansı tarafından GAP İdaresi ile koordinasyon içerisinde aşağıda belirtilen Bölge illerini kapsayacak şekilde yürütülmektedir. Programlar kapsamında toplam 34 pilot proje uygulanmıştır.
Kümeleri ve küme yönetimlerini kıyaslayan uygulamalar incelendiğinde;
Hukuki statü kazanmış olmanın, kümelerin kurumsallaşması ve başarısı için bir ön şart olduğunu görülmektedir.
Kümelerin kurumsallaşmaları ve mali sürdürülebilirliklerinin el ele gittiği ve birbirlerini destekleyen unsurlar oldukları görülmektedir.
GAP Organik Tarım Kümelenme Girişimi Yürütme Kurulu Toplantısında (15 Haziran 2015) alınan karar gereği olarak;
GAP OTK Projesinin kurumsallaşma ve sürdürülebilirliği için bir tüzel kişiliğin kurulmasına,
Bu tüzel kişiğin yapılangörüşmeler neticesinde Dernek olmasına “GAP Organik Küme Derneği” olmasına karar verilmiştir.
Tematik İhtisaslaşma çerçevesinde beş olan çalışma grubu ikiye indirgenmiştir.
Organik Gıda Çalışma Grubu
Organik Tekstil Çalışma Grubu
Haziran 2016’da küme kurulmuştur. Böylece ileride oluşması planlanan alt kümelere yönelik olarak bir evrilme mümkün olabilecektir.
Avrupa Küme Analizleri Sekretaryası (European Secretariat for Cluster Analysis-ESCA) tarafından, GAP Organik Tarım Kümesine ‘Küme Mükemmeliyeti Bronz Etiketi’ ödülü verildi.