Afrika’da Din Hizmetine Adanmış bir Ömür: Ebu Bekir Efendi | AKDEF - ANKARA KUR\'AN KURSU DERNEKLERİ FEDERASYONU
Ebu Bekir Efendi, imparatorluğun bu sıkıntılı yüzyılında, sürekli toprak kaybettiği ve buna bağlı olarak o bölgelerde görev yapan ilmiye teşkilatı mensuplarının, mülâzemet sistemi gereği İstanbul’a dönerek atanma bekledikleri bir dönemde, Ahmed Cevdet Paşa’nın tavsiyesi üzerine Erzurum’daki görev yerinden çağırılmış ve Cenûb-i Afrika’ya yola çıkmasını öngören emr-i Sultani devrin hâriciye nâzırı Âlî paşa tarafından kendisine tevdî edilmiştir. Neden Ebu Bekir Efendi sorusunun cevabını, yedi ay içerisinde hem İngilizceyi hem de yerel halkın konuştuğu Afrikansça’yı eser telif edecek derecede öğrenmesinde, ya da vefatından yaklaşık otuzbeş yıl sonra Çanakkale savaşına giden ANZAKaskerlerinin mola vermek için yanaştıkları Cape Town limanında, ahalinin kılık kıyafetinden şehrin Türklerin eline geçmiş olduğunu zannederek silahlarına sarılmalarında arayabiliriz.
Ancak Efendi’nin ıslah adına değiştirmekte zorlandığı şeyler de olmuştur. Tarihin garip bir cilvesi olarak bu noktada kendisine zorluk çıkartan taraf sanılanın aksine İngiliz koloni idaresi değil, müslüman toplumun önde gelen bazı imamlarıdır. Jean van Riebeeck’in ayak bastığı 1652 tarihinden, 1805’e kadar süren 152 yıllık Hollanda sömürge yönetiminde Endonezya’nın Cava Adalarından getirdikleri müslümanlara engizisyonvari bir asimilasyon politikası uygulayan Hollandalılar, din adına her türlü eğitim faaliyetini yasaklamış ve aksi davrananları ölüm cezasına çarptırmıştır. İlk mahkumlardan Şeyh Yusuf Cava’nın ileride Nelson Mandela’nın da 27 yılını geçireceği Robin Islandhapishanesinde gizlice ezberden yazdığı Kur’an-ı Kerim nüshaları, dilden dile aktarılan bazı şifâhî bilgiler ve çeşitli tasavvufî ritüeller dışında bölge müslümanlarının gelenekle irtibatları maalesef kopmuştur. Bunun bir sonucu olarak bir kaç nesil sonra, bidatler ve hurafeler türemiş, din bir kazanç kapısı haline gelmiş ve Ebu Bekir Efendi’nin kendi ifadesiyle Kaf Dağı (Table Mountain) Müslümanları bilgisi kıt imamların pençesinde bir cahiliye devri yaşamaya başlamıştır. Mahkemelik olan imamlar arası tayin kavgaları yanında, ahalinin büyük borç yükü altına girmek zorunda kaldığı yedi gün yedi gece süren cenaze ve düğün ziyafetleri sayesinde imamların senede ancak bir kaç gün evinde yemek yediğini beyan eden Efendi, bu ve benzeri birçok yozlaşmış uygulamalara karşı sesini yükseltmiş ve haliyle de bazı çıkar gruplarının menfaatlerine zarar vermeye başlamıştır. Kaynaklarda “akrepleri ve inatçı insanları ile ünlü bir şehir” olarak tarif edilen Şehrizor’da doğup büyümüş olması, mahkeme kayıtlarına düşen bu çekişmelerde ne kadar rol oynadı bilinmez ama, menfaatleri zarar gören imamların, aralarında imza toplayarak İngiliz koloni valisinden Ebu Bekir Efendi'nin geldiği ülkeye geri gönderilmesini istemeleri tarihe düşülmüş acı bir kayıttır. Samimiyetle ve ihlâsla din hizmeti yürüten insanların karşılaşabilecekleri mukadder imtihanlara bir örnektir.
Ebu Bekir Efendi’nin Güney Afrika’ya giderken beraberinde götürdüğü yeğeni Ömer Lütfi Efenditarafından kaleme alınan seyahatnamede ifade edildiği üzere, İstanbul’dan yola çıkan ikili Güney Afrika’ya İngiltere’nin Liverpool şehrinden kalkan bir gemi ile giderler. Büyüklüğünden ve hızından çok etkilendiklerini belirttikleri, Liverpool-Cape Town arasını kırkdört günde katederek Ümit Burnu limanına giren buharlı gemi, aslında İngiltere’nin o dönemde Afrika’da yeni sömürgeler arayışı içinde olan asker-tüccar-seyyah ve misyonerleri ile dolu bir gemidir. Bir anlamda geminin Osmanlı tabiiyyetindeki yolcuları ile diğer yolcuları arasındaki fark, sahip olduğu ateşli silah üstünlüğü ile Afrika’da gittigi her coğrafyayı ekonomik anlamda iliklerine kadar sömürüp, kültürel anlamda genetiğini bozan Avrupa Emperyalizmi ile, idaresi altına aldığı ülke halklarına dillerini ve dinlerini özgürce yaşama hakkı tanıyan Osmanlı fütûhat geleneği arasındaki farktır. Ebu Bekir Efendi merkezine adaleti ve hukuku koyan, hatasıyla-sevabıyla, nomokratik bir devlet geleneğinin ehl-i İslam’a hizmet için taşraya giden bir alimini temsil ederken, gemideki misyoner din adamları, kolonyalizmin bir anlamda öncü kuvveti olan ve Emperyalizmin militer kanadıyla birlikte hareket eden Oryantalist gelenegi temsil eder.