İran-Rusya ittifakının geleceği ve Trump politikaları | Newtimes.az – Analitik-informasiya portalı
Bakı, 13 fevral 2017 – Newtimes.az
ABD Başkanı Trump’ın işbaşına gelmesiyle ABD-Rusya ilişkilerinin düzene
gireceğine dair işaretler, İran’ı yeniden hedef haline getirdi.
Rusya 30 Eylül 2015 tarihinde resmen Suriye’ye müdahale kararı aldığında,
İran’ın Suriye’ye gönderdiği Devrim Muhafızları güçlerine ve Hizbullah’a da bir
bakıma meşruiyet kazandırmıştı. Rusya’nın İran komutasındaki kara gücünü etkin
şekilde kullanmaya başlamasından sonra, ABD de Türkiye’nin kara gücünü
kullanarak bölgede üstünlük elde etmeye çalışmış fakat bunu başaramamıştı. 24
Kasım’da Rusya ile yaşanan uçak krizinde, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK)
Suriye’de operasyona zorlanması stratejisi de vardı. Zaten Obama’nın görevi
bırakmadan önce söylediği "Türkiye’nin elinde o kadar büyük ve güçlü bir kara
ordusu var ki bunu Suriye’de kullanmadı” ifadeleri de, Rusya’nın İran kozuna
karşılık ABD’nin Türkiye kozunu kullanmak istediğinin bir göstergesiydi. Belki
de 15 Temmuz darbe girişiminin en önemli sebeplerinden birisi, Rusya’nın İran
desteğiyle Suriye’de elde ettiği üstünlüğe karşı Batı’nın TSK’yı kullanmak
istediği halde kullanamamasıydı.
Rusya’nın Suriye’de işbirliği yaptığı İran’ı hem Avrasya Ekonomik İşbirliği
hem de Şanghay İşbirliği Örgütü üyeliğine dair cesaretlendirmesi, İran’ı
Rusya’ya daha da bağımlı hale getirdi. Fakat bu strateji Rusya açısından da
tehdit oluşturduğundan bir türlü sonuca ulaştırılmadı. İran’ın bu blokta yer
alması, Rusya ve Çin’i bütünüyle ABD/AB ve İsrail’in hedefine oturtacak olması
nedeniyle bu strateji şimdilik uygulanamaz durumda. Buna rağmen İran’da
yürütülen propagandalarla, bu hedef sanki gerçekleşebilecekmiş gibi
gösteriliyor. İran’ın ‘Doğu Ortaklığı’ hayali, tıpkı Türkiye’nin yıllarca AB
tarafından oyalanması stratejisine benzemektedir.
Obama’nın başkanlığı döneminde, İran’ı Rusya’nın kontrolünden çıkarmak için
hem Irak’ta hem de diğer bölgelerde açık alan bırakıldı. Nükleer anlaşmayla
ambargoların kısmen kaldırılması sayesinde İran’ın Batı’ya yaklaşacağı ve Rusya
ile Çin’in kontrolüne girmeyeceği düşünülmüştü. Hatta İran’ın bölgedeki
etkinliğini artırmasıyla, İsrail’in de başta Filistin olmak üzere Ortadoğu’da
barışa yanaşması hedeflenmişti. Fakat Obama’nın bu politikası, Rusya’nın Suriye
manevrasıyla hedeflenenin tam tersi bir durumu ortaya çıkardı. ABD İran’a
imtiyazlar vererek Rusya’dan uzaklaştırmaya çalışırken, Suriye’ye operasyon
düzenleyen Rusya İran’ı bölgede en önemli aktör haline getirdi. İran sadece
Suriye’de değil Yemen ve Irak’ta da gücünü gösterdi ve başta Suudi Arabistan olmak
üzere Körfez ülkeleri için tehdit oluşturmaya başladı. Bu tehdit sayesinde
Rusya’nın bölge ülkelerine önemli miktarda silah sattığını söyleyebiliriz.
23-24 Ocak 2017 tarihinde Astana’da gerçekleşen Suriye barışına dair
toplantılardan sonra Rusya’nın yeni Suriye anayasası adıyla önceden belirlediği
85 maddelik bir metni görüşmelere katılan taraflara sunması küçük çaplı bir
krize neden oldu. İran tarafı, Suriye’de merkezi otoriteyi zayıflatacak tüm
adımlara karşı olduğunu güçlü biçimde duyurarak Rusya’nın hazırladığı anayasayı
kabul edemeyeceğini üstü kapalı şekilde ilan etti. İran Suriye’de herhangi bir
etnik gruba özerklik sağlayacak ve Esed’in hâkimiyetini zayıflatacak bir
teklife sıcak bakmadığını dile getirdi. Bu açıdan bakıldığında, Rusya’nın
üzerinde çalıştığı anayasa taslağının, en önemli destekçisi İran tarafından
kabul edilmemesi, Suriye barışının Rusya’nın istediği gibi sonlanmayacağının
bir işareti olarak okunabilir. Rusya her ne kadar ABD’de Trump yönetimi
bütünüyle hâkim olmadan Suriye’de barışı sağlama almaya çalışsa da, bunun kolay
olmayacağı ortaya çıktı. ABD’siz bir Suriye barışını Türkiye’yi ortak seçerek
kısa sürede gerçekleştirmek isteyen Rusya için İran’ın tavrı, şu anda aşılması
gereken en önemli engel.
İran ABD Devlet Başkanı Trump’ın açıkladığı ‘güvenli bölge’, ‘uçuşa yasak
bölge’ gibi önerileri kabul etmeyeceğini duyurarak bir bakıma Rusya’nın
hazırladığı yeni anayasaya gönderme yapmaktadır. İran, Obama döneminde elde
ettiği boşluktan faydalanarak Tahran’dan Akdeniz’e kadar genişlettiği etki
alanını, Rusya’nın politikalarına kurban etmeyeceğini belli ediyor.
24 Kasım uçak krizinin tatlıya bağlanmasıyla Türkiye-Rusya ilişkilerinin
normalleşmesi, Trump’ın işbaşına gelmesiyle ABD-Rusya ilişkilerinin düzene
gireceğine dair işaretler, İran’ı yeniden hedef haline getirdi. Çünkü başta
ambargoların kaldırılması olmak üzere Rusya’nın Suriye’deki menfaatlerinin güvence
altına alınması stratejisi, İran’ın kontrollü olarak Trump’a teslim edileceğine
dair tahminleri güçlendiriyor. Bu sayede hem Rusya’nın ABD ile ilişkileri
düzelmiş olacak hem de İran daha da Rusya’ya mahkûm bir ülke haline gelecektir.
Her iki ihtimalde de bu durumdan karlı çıkan Rusya olacak.
Obama’nın uluslararası doğalgaz boru hatlarında Rusya’yı devre dışı bırakma
çabalarına karşı, Rusya’nın İran ile işbirliği ve Suriye’de boru hatlarının
geçeceği alanları kapatma politikası başarılı oldu. Obama İran’a açık alan
bırakırken, aslında elindeki zengin doğalgaz rezervlerini Batılı şirketlere
açmasını da istemişti. Fakat Rusya’nın akıllı hamleleri bu hedefi başarısız
kıldı. İsrail’in son 3 yıldır sıkça Doğu Akdeniz’deki doğalgaz rezervlerini
gündeme getirmesi, aslında Obama’ya verdiği bir mesaj olsa da, Obama bu
mesajları görmezden gelerek tercihini İran’dan yana kullandı.
Trump ise henüz seçim çalışmaları döneminde, İran ve Çin’i ABD’nin
çıkarlarına karşı en büyük düşmanlar olarak nitelendirdi. Trump bir taraftan
Rusya ile iyi ilişkiler kurup İran ve Çin’i hedefe koyarken, Rusya’nın bu iki
ülkeyle stratejik işbirliği içinde olduğunu gözden kaçırıyor. Zaten Rusya
Trump’ın İran’a yönelik tehditlerine karşı, tavrını İran’dan yana belli ederek
bir bakıma Trump’a işinin kolay olmayacağını hatırlatıyor. Peki bundan sonra ne
olacak? Trump eğer Rusya engelini aşıp doğrudan İran’ı hedef alamazsa, bu işi
İsrail aracılığıyla yapacak gibi görünüyor.
Rusya’nın tarafını İran’dan yana belli edişinden sonra ABD’nin BM Büyükelçisi
Nikki Haley'nin "ABD Ukrayna’daki durumu kınıyor ve Rusların Kırım işgaline
derhal son verilmesini istiyor. Kırım Ukrayna'nın bir parçası. Rusya
yarımadanın kontrolünü Ukrayna'ya verene kadar, Kırım'la ilgili yaptırımlarımız
yürürlükte kalacaktır” şeklindeki açıklaması tesadüf olmasa gerek.
Obama döneminde ABD’nin İsrail politikalarının olumsuz bir hal aldığını
hepimiz biliyoruz. Şu anki İsrail yönetiminin, Trump’ın işbaşına gelmesi için
önemli yatırımlar yaptığını söyleyebiliriz. İsrail’in en büyük beklentisi ise
İran’a karşı bir operasyon veya güçlü bir çevrelemedir. İsrail kendi
gayretleriyle Azerbaycan, Özbekistan ve Kazakistan gibi çevre ülkelerde önemli
askeri yatırımlar yaparak İran’ı çevrelemeye çalışsa da vurucu darbeyi
Trump’tan beklemektedir. Bu operasyon ister sıcak bir temasla isterse güçlü bir
ambargoyla olsun, mutlaka gerçekleşecek gibi görünüyor.
Trump’ın İran’ı askeri, Çin’i de ekonomik olarak hedef göstermesi hiç de
uygulanabilir bir politika gibi durmuyor. Çünkü Trump bir taraftan iç
politikada henüz kendi iradesini tesis edemezken dışarıda bir harekât yürütecek
kapasiteye ulaşması olası değil. Trump’a göre ABD’de var olan ekonomik
durgunluk ve dolardaki manipülasyonun sebebi Çin’dir. Trump’ın Çin’e karşı
Tayvan ve Japonya kozlarını kullanması düşünülürken, Çin’in ekonomik tavizler
vermesi karşılığında ikna olacağına dair beklentiler var. Çin Güney Çin
denizindeki toprak anlaşmazlığının büyümesinden endişe ediyor. Bu anlaşmazlığı ABD’nin
silah olarak kullanması ve bir çatışma yaşanması halinde, Çin’de büyük bir
ekonomik krizin çıkması da muhtemel. Fakat Çin’deki kriz ABD’yi de olumsuz
etkileyecektir. ABD yıllardır Çin’in en büyük pazarı ve ucuz mal temin edilmesi
nedeniyle Çin ABD ekonomisi için yararlı bir rol de üstleniyor.
2010 yılında başlayan ‘Arap Baharı’, Libya sürecinden sonra Rusya’nın
sahaya dönmesiyle iyice karmaşık bir hale geldi. Rusya NATO üyelerinin
kendisini Libya’da oyuna getirdiğini ve kandırdığını ilan ederek daha aktif bir
politika yürütmeye başladı. 2014’te Kırım’ın ilhakı ve 2015’teki Suriye
müdahalesiyle NATO ile Rusya arasındaki mücadele iyice gerginleşti. Hatta NATO
ülkeleri arasında, Rusya’ya karşı etkin mücadele edilmediği için tartışmalar
yaşandı. Bu tartışmalar ise kamuoyunda Rusya’nın NATO’yu dağıtmaya çalıştığı
yönündeki değerlendirmelere sebep oldu. Obama’nın NATO’yu Rusya’nın açık
saldırısına maruz bıraktığı yönündeki eleştirilere karşın, Trump’ın Şanghay
İşbirliği Örgütü’nü hedef alacağına dair öngörüler var. 1970'lerin başlarında
Nixon-Kissinger stratejisiyle ABD’nin Çin’e yakınlaşarak SSCB’yi
etkisizleştirdiği gibi, şimdi de Rusya’ya yakınlaşarak Çin ve İran’ın
etkisizleştirmek istediği yönünde öngörüler var. Fakat bunun için Rusya’nın öne
sürdüğü şartlar kabul edilebilir gibi durmuyor.
Rusya ABD’ye birlikte çalışmasının ön şartı olarak Kırım’ın Rusya’ya ait
olduğunu kabul etmesini, Ortadoğu’da Rusya’nın çıkarlarının gözetilmesini,
ambargoların kaldırılarak AB ile ilişkilerin normalleştirilmesini koşuyor.
Trump’ın bu şartları kabul etmesi ise AB’nin dağılmasına sebep olabilir. AB
üyelerinden Polonya, Romanya ve Baltık ülkeleri Rusya’ya karşı kendilerini
güvende hissetmediğinden, NATO’dan tedbir almasını istiyorlar. Trump’ın Rusya
ile anlaşması halinde, bu ülkelerin AB’deki yerlerini sorgulamaları gündeme
gelebilir. Bu şartlar altında Almanya’nın, AB’yi korumak için Rusya karşıtı
güçlü bir tavır sergilemesi gerekiyor.
Kissinger’ın 1970’li yılardaki Çin’i kendi yanına çekerek SSCB’yi yıkma
stratejisi, şimdi Rusya’yı yanına çekerek Çin’i etkisizleştirme planına
dönüşmüş gibi görünse de, önemli tavizler verilmek zorunda kalınacağından
dolayı, bu plan kolay uygulanabilir durmuyor. Planın devreye girmesi halinde,
ABD’nin AB’yi feda etmesi gerekecek. Gerçi İngiltere’nin AB’den ayrılması,
aslında AB’nin çoktan feda edildiği düşüncesini de akla getirmiyor değil.
[Avrasya ve Rusya uzmanı olan Prof. Dr. Salih Yılmaz Ankara Yıldırım
Beyazıt Üniversitesi öğretim üyesidir]
Anadolu Ajansı	Oxşar yazılar
Will Qatar's Diplomatic Exile Spark the Next Great War?	China's Belt and Road to Nowhere	İran-Rusya ittifakının geleceği ve Trump politikaları	How To Address Strategic Insecurity In A Turbulent Age	We are returning to a world of great-power rivalry	 1819