The Platform filmi ne mesaj veriyor... O isimlerin anlamında yatan sır
Cenk Özdağ yazdı...
COVID 19 salgını nedeniyle insanlık eve hapsoldu. Adeta bir Black Mirror bölümü gibi. Kimileri yaşam mücadelesi veriyor, kimimiz yeni hobiler ediniyor veya eski hobilerine dönüyor, hatta kimileri yeni kariyer kapıları açmaya çalışıyor ama sanırım çoğumuz Netflix ve benzeri “platform”ların karşısında yaşıyoruz. “Beğenilerimize” göre tahmin yapan bir algoritma sayesinde yeni içeriklere ulaşıyoruz. Bu bile başlı başına bir yazı konusu. Ama bununla zamanınızı almayayım.
Başlıktan da anlaşılacağı üzere yazının konusu The Platform adlı Netflix filmi ve bu filmdeki felsefi göndermeler (veya kimilerine göre, birtakım zorlama yorumlar). Yine de bununla sınırlı kalmayıp farklı düzlemlerde yorumlayacağız diziyi; sırasıyla, ilk yazımızda politik (eee Ortadoğu'luyuz ne de olsa) sonra ikinci yazımızda felsefi, psikolojik ve nihayet son yazımızda tasavvufi yönlerine değineceğiz. Aslında tüm bu boyutları felsefe altında ele almak mümkün; ne de olsa felsefeden doğdu tüm bunlar. Bir deli taş attı (yoksa elma mıydı o?) ve binbir uzman taşı çıkarmaya kalkıyor.
Ama önce uyaralım. Bu yazı dizisi ağır “spoiler” içerir. Önce filmi izleyiverin.
Kronolojik bir sıra izlemeyeceğiz. Zaman almamak için…
Önce karakter adlarından başlayalım. Karakter adlarının çoğu Doğu dillerinden gelmektedir. “Baharat” hepimizin malumu, Arapça’dan.
Diğer bir karakterin adıysa “Trimagasi”. Malayca’da “teşekkür ederim” anlamına gelen “Terima Kaşi” sözcüğüne bir gönderme olsa gerek.
Kahramanımızın adı “Goreng”dir. Bu adın uzak Asya’daki çeşitli dillerde kullanıldığı görülmektedir. Özellikle Endonezya mutfağında yemeklerin başına eklendiğinde “kızarmış” anlamı vermektedir. Sözcüğün diğer bir anlamıysa “çirkin”, “kötü” veya düpedüz “dandik”tir.
Karakterlerden “Imoguiri”, Endonezca’daki “Imogiri” sözcüğüne gönderme yapmaktadır. Bu sözcüğün anlamıysa “asil mezarı” veya kısaca “mezar”dır.
Gizemli karakterin adı “Miharu” ise Japonca’dan gelir. Kullanılan Kanji’ye göre anlamları değişmektedir. Ama hemen her anlamda dişillik çağrışımları bulunur. Anlamlar arasında, okyanus, günışığı, temizlik sayılabilir.
İLK KATMAN (YANİ POLİTİK OLAN): BASKI, ZULÜM VE DİRENİŞ
Film pek çok izleyicinin gözünde apaçık politik bir eserdir. Üstelik bu bir yanılsama da değil. Zira politik referanslara hem açıktan hem de örtülü olarak bolca yer verilmiş.
Karakterlerin adları da bu çağrışımları desteklemektedir. Şurası açık ki Platform’un zirvesinde yemeklerin hazırlanması sahnesi, işini çok büyük bir ciddiyetle yapan bir ekip ve onların şefiyle estetize edilmiş bir diktatörlüğe göndermede bulunmaktadır. Şefin karşısında tüm çalışanlar adeta muma dönmüştür. Her şey büyük bir ciddiyetle ve nizam içerisinde yapılmaktadır. İnsanın Nazi geçit törenlerini hatırlayası geliyor: Estetize kötülük. Ne var ki, oligarşinin bu şekilde temsil edilişi estetiğe gizlenmiş diktatörlüğün esasında bir hizmeti yerine getirdiğini de imlemektedir. Ne de olsa, her şey yemeklerin güzel sunulmasına bağlı. Önce ilk kattakiler yiyecek sonra zamanla daha alttaki sınıflara (katlara) gidecek yemekler. Böylelikle, ekonomi-politik piramit çok çarpıcı bir biçimde temsil edilmektedir. Üstelik üst katlardan bakıldığında alttakilerin yemeklere yumulma davranışı gittikçe daha da “hayvanlaşmakta”; alt katlardan üsttekilere bakıldığında kişinin hemen bir üst katındaki insanlar bile yönetimin parçasıymış gibi hareket etmektedir. Katlarda yükseldikçe “zerafet” aşağıya indikçe kusurlar artar.
Platformda birtakım kurallar vardır: Her ay sonunda, o katı paylaşanlar birlikte bir başka kata taşınırlar. Nasıl taşındıklarını görmeyiz. Önce gaz verilir, kişiler uyutulur ve sonunda gözlerini açtıklarında bir başka kattadırlar.
Diğer bir kuralsa platform o katta durup da yeşil ışık yandığında yemekler yenmeli kırmızı ışığın yanıp platformun katı terk etmesiyle birlikte yemek faslı kapanmalı. Ha bir de hiçbir yemek saklanmamalı, biriktirilmemeli. Yönetmen (veya senarist) “tüketim toplumu” eleştirisi yapmaktadır. Bu eleştiri Trimagasi’nin uzun uzadıya anlattığı televizyon reklamlarıyla da perçinlenmektedir. Evet, Trimagasi de bu reklamların ağına düşmüş ve reklamlarda gösterilen bıçakları almıştır. Bu da bizi Platform’daki diğer bir kurala getiriyor. Herkes yanında bir nesneyle gelmiştir Platform’a. Herkes seçiminde serbesttir. Goreng, kitapla gelmiştir: Cervantes’in Don Kişot’u. Trimagasi bir şeyleri kestikçe daha da keskinleşen Samuray adlı bıçağıyla; Imoguiri köpeğiyle; Baharat, ipiyle gelmiştir. Her bir nesne karakterlere dair bir şeyler söyler bize. Goreng hayalcidir, erdemli olmaya, şövalyelik çağının erdemlerini sergilemeye heveslidir, tıpkı Don Kişot gibi. Bir gün Sanço Panzası’nı (Baharat’ı) bulup kahramanca dövüşecektir. Trimagasi gerçekçidir, hayatın keskinliğini, gerçeğin katılığını yansıtır. Onda cani bir tavır var gibi görünür önce bize. Ama sonra anlarız o kitapsız bilendir. Zaten Platform’la ilgili bildiğimiz kuralları Trimagasi öğretir bize, kimi zaman bilge bir insanın sessizliği ve sabrıyla. Hayattan ilham alır. Bu yüzden de orada en çok işe yarar görünen nesneyi yanına almıştır. O, beyaz yakalı kaygılarıyla kendini geliştirmek için (spor olsun diye, şövalyece bir şeyler yapmak için) Platform’a giren Goreng’in aksine Platform’da bir mahkumdur. Öte yandan, Goreng çürümüş (kızarmış), tarihin tozlu sayfalarında kalmış bir kahramandır. Sonunda cehennemin dibine kadar inip kızaracaktır, arınacaktır.
Baharat karakteri politik yorumlama bakımından bilhassa önemlidir. Bu adın siyahi karaktere verilmesi kuşkusuz ki tesadüf değil. Olanca saflığıyla elinde bir halatla çıkagelen ve yukarı çıkma umuduyla her bir kata “iltica” eden bir karakter için beklenmedik bir şey değil bu. Dahası, filmin sonraki sahnelerinde yatağı parçalayarak elde ettikleri ilkel silahlarla yiyecekleri koruması da yine bu karakterin sosyal ve etnik özelliklerine açık bir gönderme olarak yorumlanabilir. Güle oynaya sınıf (kat) atlayacağını uman bu gence, üst kattakiler el uzatmak şöyle dursun onu kandırıp tam anlamıyla ağzına yaparlar. Geri kalmış dünyaya pembe düşler satanlar o dünyadan gelenler kapılarını aşındırdığında içlerindeki düşmanlığı yansıtırlar. Bu sahnedeki bariz politik gönderme de budur. Sonrasında Baharat’a sahip çıkan kişi, Batı’nın çöküş döneminden önceki bir zamanda yaşayan ve neredeyse bir sınıf intiharı yapan “soylu” duygulara hapsolmuş ama soylu bir şekilde davranamayan kahramanımızdır. Hiç de soylu bir şekilde davranamadan, en iğrendiği ve en çok tiksindiği şeyi yapar: Cinnet getirerek Trimagasi’yi öldürür ve onun etini yer. Goreng, Trimagasi sayesinde hayatta kalır.
Imoguiri de (Goreng gibi) sınıf intiharı yapanlardan. Ama bunun ardındaki motivasyonu zaten kanser nedeniyle ölecek olması. Madem ölecek, soylu bir şekilde ölmeli. Mezara en değerli varlığıyla beraber gönderilmeli. Batı dillerindeki “grave”, “graver” sözcüklerini anımsamak gerek. Bu sözcükler hem mezar hem de ağırlık nedeniyle aşağıya inme anlamlarını taşır. Imoguiri de “yukarıdan” aşağıya inmektedir, kendi ölümüne giden bir melek gibidir. Aşağıdakilere yukarının gerçeklerini açıklamaya çalışır. Öncelikle “Platform” diye bildiğimiz yere yöneticilerin verdiği adın “Dikey Özyönetim Merkezi” olduğunu öğreniriz ondan. Kahramanımızın aydınlanmasına yol açan odur. Kahramanımıza ve halka adeta “bilinç taşımıştır”. Ama bunu yapacak yüreği yoktur. İnsanların motivasyonlarını bilmez. Ona hayattan ders almış birisinden bir tavsiye gerekir. Bu tavsiye Goreng’den gelir. Goreng, yapılması gerekeni yapmaları için insanlara tatlı dille konuşmanın işe yaramayacağını bilecek kadar bilgedir. Goreng’in tavsiyesi açık: Onları doğru davranmaya mecbur bırak. Tıpkı Platform’un yönetiminin yaptığı gibi, onları zorlar. Bilinç taşımanın biçimi keşfedilmiş olur böylece: Örtülü veya çıplak zor. Devrimci terör uygula! Elbette bu henüz ilk anlamdır.
Görüldüğü üzere, adları da işin içine katınca politik referanslar zenginleşmektedir. Adların pek çoğu Doğu dillerinden, özellikle de Uzak Asya dillerinden gelmektedir. Özellikle Endonezya ve Kamboçya’da kullanılan sözcüklerle çağrışım yapan sözcükler kullanılmıştır. Dolayısıyla, “anti-komünist” bir yorumdan hareketle, tıpkı Orwell’in bu tür yorumlarında oklar SSCB’yi gösterirken burada da Kızıl Khmerlerin Kamboçyası’nı gösteriyor olabilir. Ama bundan emin olmak için yeterince veri yok. Belki de bu, yönetmenin egemenlere bir seslenişidir: “elhamdülillah anti-komünistiz”. Ne de olsa daha ilk katmandayız, biraz sol paranoyası göstermemiz anlaşılabilir. Diyebilirsiniz ki Kızıl Khmer de nereden çıktı? O henüz kesin değil. İsterseniz onun yerine cici aydınların gözünde “kızıl” yerine “kanlı” görünen herhangi bir pratiği de koyabilirsiniz siz.
Bir dahaki yazıda, politik yorumlamayı felsefi bir açıdan derinleştireceğiz.
Papa ilk kez konuştu ve uyardı
İsveç'ten salgın itirafı
ÖSYM'den "YKS kaydı" açıklaması