Anasayfa » Kitap Önerileri » İlk İşçi Romanı Çulluk (1927) | Terzi Nuri Kaymaz
Güngör Gençay, Üç Kapıdan, Gerçek Sanat Yayınları, 2004
Mahmut Yesari’nin Çulluk isimli kitabı birçok araştırmacı tarafından Türkçe’de yayınlanan ilk işçi romanı olarak kabul ediliyor. Yesari Çulluk‘ta, Cibali Tütün Fabrikası ile Cağaloğlundaki bir matbaada çalışan işçilerin çalışma koşullarını anlatıyor. Tabi ilk dönemlerde yazılan diğer işçi romanlarında da göreceğimiz gibi bu kitapta da işçi sınıfının kurtuluşu ile ilgili herhangi bir tezahür yok. Ama dönem itibariyle de yazın alanında bu anlamda yüksek bir beklenti içine girmenin de gerçekliğinin olmadığı düşünüyorum.
Afrodit Buhurdanında Bir Kadın (1939)
Aganti Burina Burinata (1945)
1954′te 288 sayfa, 1964′te ise 427 sayfa olarak yayınlanan kitapta bir ayağı köyde bir ayağı şehirde olan köylü-işçiler anlatılmaktadır. Çalışmak için köylerinden Çukurova’ya gelen 3 arkadaşın “bereketli topraklar”’da yaşadıkları kitaba konu olarak seçilmiştir. 3 arkadaşın temsil ettiği farklı karakter üzerlerinden çalışma yaşamının tüm zorbalığı kitapta ustaca anlatılmıştır.
Orhan Kemal’in eserleriyle birlikte 50′li yıllar ve sonrasında işçi romanlarına daha sık rastlamaya başlıyoruz. Sendikal mücadelenin 60′lı yıllarda artmasıyla beraber ezilen, hor görülen işçilerin bireysel çıkışlarının yanı sıra sendikal örgütlenme de romanlara konu olarak seçiliyor.
Sendikal mücadelenin anlatıldığı ilk eser olarak görülen Sarı İt’de Reşat Enis sendikal mücadele ve (özel olarak sarı sendikalar), Almanya’ya işçi göçü gibi konulara değinmiştir. Benzer bir dönemde benzer bir konuya (senaryosunu Vedat Türkali’nin yazıdığı) Ertem Göreç’in Karanlıkta Uyananlar filminde değilnilmiştir. Bu filmde de, grevin artık yasal bir hak haline geldiği 1963 sonrası ilk dönemde bir boya fabrikasında çalışan işçilerin örgütlenme çabaları, bilinçlenme ve greve gitme süreçleri anlatılmıştır.
70′li yıllara gelindiğinde türkiyede sosyalist hareketlerin güçlenmesiyle birlikte edebi alanda da politik üretimlerde artışlar olmuştur. Bu dönemde ağırlıklı olarak köyden kente göç, yoksulluk sorunu ve devrimci özne konuları romanlarda anlatılırken edebiyatımız içerisinde önemli bir yerde duran Tutunamayanlar ve Bir Gün Tek Başına gibi kitaplar bu dönemde yazılmıştır. Dönemin politik atmosferine rağmen işçi romanı olarak değerlendireceğimiz romanları sayısı yine de çok sınırlıdır diyebiliriz. Fethi Naci dönemin yazarları ile ilgili şöyle bir saptamada bulunuyor: “Küçük burjuvaları çok iyi anlatan Sevgi Soysal, Adalet Ağaoğlu, Pınar Kür gibi romancılamızın, işçilerden söz açtıkları zaman, ortak bir tutumla, işçileri idealize ettiklerini görüyoruz.”
Kendisi de bir matbaa işçisi olan Hakkı Özkan, Grevden Sonra isimli kitabında yenilgiyle sonuçlanan bir grev sonrası İstanbul’a gelen Nuri’nin öyküsü anlatıyor. Nuri’nin İstanbul’da bir matbaada çalışırken “ailecek başlarını sokabilecekleri” bir gecekondu inşa etme çabası kitaba konu olarak seçilmiştir.
Madencilik işkolu hem çalışma şartlarının kötülüğünden hem de bu alanda verilen mücadelelerden ötürü önemli bir yerde duruyor. Söz konusu Türkiye olunca bir de “mükellefiyet” dönemi gibi koşulların daha da kötü olduğu bir dönemle karşılaşıyoruz. İrfan Yalçın Ölümün Ağzı isimli romanında Zonguldak’taki maden ocaklarında mükellefiyet döneminde yaşanılan zorla çalıştırılma konusuna odaklanıyor.
Güney Dal E-5 isimli romanında edebiyatımızda başka örneklerine de rastladığımız göçmen işçi konusuna değinmiştir. Fikrimin İnce Gülü (1976), Memeleri Büyüyen İşçi (1976) gibi romanlar da göçmen işçiler konusunda aynı dönemde yazılmış işçi romanları arasında yer alıyor.
“Metalar dünyasının ve dolayısıyla zenginlik imgesinin ekonomik hayattan sanki bağımsızmışcasına hikaye edilmesi, taşranın ışıklarının sönmesi, emekçilerin ve meselelerinin roman içeriğinden dışlanışı, hiç kuşkusuz Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve toplumsal gelişmelerinden zihinlerin medyada yansıyan metalarla işgal edilmesinden, o metalara sahip olmak ya da hiç durmadan gözler önüne serilen şık ve eğlenceli mekanlarda yer alabilmek arzusunun şiddetindendir.”
Direnen Haliç (1-2) (1988)
Can Dostu (1999)
Grizu (2005, 2006, 2007, 2011)
1927′den günümüzde işçi romanlarına hızlıca bir değindikten sonra işçi romanlarının neden bu kadar az sayıda yazıldığını ve yazılanlarda da neden nitelik sorunuyla karşılaştığımızı masaya yatırmak gerekiyor.
İşçi romanlarının az yazılma nedenlerini irdelediğimizde nesnel koşulların yanı sıra öznel tercih sorunuyla da karşılaşıyoruz. Türkiye’nin geç kapitalistleşmesinden kaynaklı roman türüyle (ve de işçi romanlarıyla) geç tanışması nesnel nedenlerin başında yer alıyor. Roman türüyle 1800′lü yılların sonunda batılılaşma politikaları sonucunda tanışılırken işçilerinin hayatlarının romana yansıması 1923 burjuva devriminin sonrasını buluyor. 1900′lerin başlarından itibaren savaş dönemine giren Osmanlı’da sanayileşme adımlarının yavaşlaması(hatta durma noktasına gelmesi), işçi romanlarının yazılması için gerekli koşulların bujuva devriminden sonra oluşmasına neden oluyor. Savaş dönemi edebi üretimlerinde ise (ve konumuz gereği özel olarak romanlarda) kahramanlık, yiğitlik konuları daha sıklıkla işleniyor. Halide Edip Adıvar’ın çalışmaları bunlara örnek olarak gösterilebilir.
Burjuva devrimi sonrasında ise sanayi atılımı, bazı işletmelerin millileştirilmesi sürerken ideolojik alanda “Türk toplumunun sınıfsız olduğu” anlatılmaya çalışılmıştır. Sınıfların olmadığı, herkesin çıkarlarının ortak olduğu bir toplumda işçilerden neden bahsedilsin ki?!!! Bu dönemde (ve sonrasında) muhalif yazarlar üzerindeki baskı da işçilerin yaşamlarının romanlarda yer bulmasını güçleştirmiştir.
Bir yandan sanayi atılımları sürerken edebiyat alanında batılılaşma sorununun yanı sıra köy sorunu da kendisine yer bulmaya başlamıştır. Çıkrıklar Durunca gibi eserler köye toplumcu gerçekçi açıdan yaklaşımın ürünleri olarak karşımıza çıkmıştır. İşçi romanlarında da değineceğimiz gibi köy sorununa odaklanan birçok eserde köye giden “fedakâr aydın” profili çizilmiştir. Bu bir yandan köy sorununun romanlara konu alması itibariyle olumlu gibi görünürken öte yandan köye dışarıdan, çoğu zaman gerçekçi olmayan bir bakışla yaklaşılması ve köylünün niyetten bağımsız bir şekilde hor görülmesi gibi sorunlara yol açmıştır.
Kaynakça: Ömer Nida, İşçi Tiyatrosuna Doğru, Gerçek Sanat Yayınları.İst.1988 Nesin Vakfı, Edebiyat Yıllığı 1983
Gökçe Kız | Ertuğrul Kalafat
Bazen | Vildan Çalışkan
ETİKETLER: (1927), Çulluk, İlk İşçi Romanı, Terzi Nuri Kaymaz