Türkmen edebiıaty | Taryhy makalalar | Asyrlardan gözbaş alıan dostluk
Главная » 2019 » Fewral » 7 » Asyrlardan gözbaş alıan dostluk
Asyrlardan gözbaş alıan dostluk
Binagärlik sungaty halkymyzyň gurujy hem-de dörediji millet hökmünde dünıä tanadan gymmatlyklarymyzyň biridir. Türkmenleriň binagärlik sungatynyň iň gülläp ösen, kämil derejä ıeten ülkeleriniň biri-de gadymy Hindistandyr. Türkmenleriň bu täsin ülkede döreden binagärlik sungatynyň özboluşly aıratynlygy bar.
Türkmen soltanlary tarapyndan Hindistan-da bina edilen ymaratlara aıratyn nepislik, howaly giňişlik, täsin seleňlik, dabaraly belentlik we haıbatly hökümdarlyk ıaly alamatlar häsiıetlidir. Hindistanda türkmenler tarapyndan döredilen binagärlik sungaty dünıä taryh ylmynda uly orun tutıar. Gadymy Delidäki ajaıyp binalar türkmen binagärlik sungatynyň kämil nusgalarydyr.
Türkmen-hindi gatnaşyklaryndan söz açylanda, şol gatnaşyklaryň taryhynda möhüm orny eıelän Iltutmuşuň kümmeti hakynda gürrüň etmezlik mümkin däl. Ady rowaıata öwrülen Şemsuddin Iltutmuş (1211-1236ıı.) Deli soltanlygyny dikeltmekde we onuň çäklerini giňeltmekde, ajaıyp binalary gurmakda şöhratlanıar. Iltutmuşuň hormatyna gurlan we mazary ıerleşdirilen guburhanasy Hindistanyň XIII asyra degişli bolan ıadygärlikleriniň arasynda iň tanymaly we özüniň binagärlik gymmaty boıunça iň ajaıyplarynyň biridir.
Kümmeti onuň gyzy – tagt mirasdary Raziıa soltan gurdurypdyr (1236-1239ı.). Bu häzirki Hindistanyň çäginde saklanyp galan gadymy kümmetleriň biridir.
Iltutmuşuň üsti açyk guburhanasynyň tutıan meıdany 9 inedördül metr bolup, onuň mazary mawzoleıiň merkezinde ıerleşıär. Seljuk binagärleri tarapyndan gurlan bu guburhananyň gümmezi owalbaşda bar hem bolsa-da, ol Firuz şa Togalagyň hökümdarlygy (1351-1388ıı.) döwründe ıere gaçyp, berbat bolupdyr. Bu guburhananyň demirgazyk tarapyndaky gapysynyň üç mähraby bolup, onuň mermer daşlary bilen örülen arka görnüşli merkezi girelgesi has beıik gurlandyr. Şu guburhana aıratyn ähmiıet berilıänliginiň sebäbi Deliniň ajaıyp ussalarynyň meşhur bezeg mekdebiniň iň ıokary sungat ölçegi bolup durıanlygydyr.
Guburhananyň daşky diwary ıylmanan daşlardan ıönekeı görnüşde bolup, onda hiç hili haşamly işler göze ilmeıär. Onuň içki diwarlary çeperçilik bezeglerine baıdyr we munuň özi Deli soltanlygynyň hökümdarlarynyň hormat-hatyrasyna gurlan birinji derejeli nusgawy binadyr. Deli soltanlygynyň binagärliklerinde jaıyň içki bölegi üçin häsiıetli bolan ıokary derejede haşamlama bina aıratyn häsiıet berıär. Muny Iltutmuşuň guburhanasynyň mysalynda aıratyn duımak bolıar. Guburhananyň gurluşygynda ulanan üıtgeşik binagärlik usullary, detallaryň ıiti sazlaşygyny synlanyňda, awtoryň ussat ymaratçy hökmündäki ıiti zehininiň baı tejribesiniň bolandygyna berk ynanıarsyň.
Guburhananyň içki diwarlarynyň ıazgylary, ösümlik nagyşlarynyň çeper bezegleri oňat saklanypdyr. Içki diwaryň galereıasynda, ak mermer daşlaryň ıüzünde orun alan dini häsiıetli ıazgylar zowwam çykarylan beıleki mermer haşamlar bilen täsin sazlaşyp gidıärler. Binanyň içindäki arap hatynyň kufi hem-de nash usulyndaky ıazgylary iki hyzmaty: ajaıyp bezeg we wagyz hyzmatyny ıerine ıetirip gelipdirler. Binanyň içki diwaryna kufi haty bile iňňän sünnälenip ıazylan gyradeň setirler ajaıyp keşdeçiniň elinden çykan üıtgeşik nagyşlara çalym edıär. Guburyň eıesiniň mübärek adyny düzıän ıazgylar oňat saklanypdyr. Bu ıazgylar ıadygärligiň iç ıüzüniň bezeginiň bir bölegi bolmak bilen, özboluşly mana eıedir.
Taryhçylar guburhananyň bezeginde ıerli hindi halkynyň sungatynyň täsirininiň hem bolandygy dogrusynda pikir ıöredıärler. Olaryň tassyklamagyna görä, binanyň içindäki agajy haşamlamakda ulanylan çepeçilik bezegleri,tigiriň, jaňyň we zynjyryň, lotos gülüniň we almazyň şekilleri ıerli halkyňky bilen kybapdaş gelıär.
Häzirki wagtda guburhananyň ortarasynda uly gubur ıatyr. Guburyň binıady ıüzi arap hatly gyzyl mermer daşlary bilen, ikinji we üçünji bölegi ak mermer daşlary bilen örtülen. Guburyň ikinji bölegi aıratyn bezege eıedir. Guburhananyň poluna uly ölçegdäki ak mermer daşlar düşelipdir.
Iltutmuşuň guburhanasynyň gurluşygy üçin, esasy gurluşyk önümi hökmünde, gyzyl we ak mermer daşlary, gyzyl gumdaşlary ulanypdyr.
Iltutmuşuň kümmetiniň süňňüne siňdirilen türkmen halysynyň nagyşlary, dini häsiıetli ıazgylar şu güne çenli saklanyp galypdyr. Guburhananyň ak we gyzyl mermerlerden gurlan içki diwarlarynyň bezeglerinde türkmen halysynyň sünnälenip edilen nagyşlary bilen dini häsiıetli ıazgylaryň sazlaşygy aklyňy haıran, edıär. Durşuna nagyşlar bilen haşamlanan diwaryň ıüzi ıylmanypdyr. Gyzyl we ak mermerleriň biri-biri bilen utgaşmagynda emele geler amaly-haşam sungatynyň gözellik kanunlarynda bolsa Seljuk türkmen gurluşygyň däpleri höküm sürıär.
Iltutmuş aradan çykandan soňra, ony öz wesıetine eıerilip, özüniň gurduran binalarynyň jümmüşinde jaılapdyrlar. Onuň gurduran binalary türkmeniň binagärlik sungatynyň ajaıyp eserleri bolup, uzaklardan seleňläp dur.
Ösen orta asyr Delini Hindistanyň ıer ıüzüne ıaň salan gözel paıtagt şäherine öwrüpdir. 1330-njy ıylda Hindistana syıahata gelen arap jahankeşdesi Ibn Batuta öz ıazgylarynda Deliniň musulman dünıäsinde iň uly şäherdigi beıan edipdir.
Категория: Taryhy makalalar | Просмотров: 12 | Добавил: Has | Теги: Baıramgeldi Çaryıew | Рейтинг: 0.0/0