Mekke toplumunu anlatırken Arabistan’daki aile yapısını anlatmakla işe başlamak en doğrusu sanırım. Bu konuyu aydınlatan birçok siyer kaynakları mevcuttur. Özellikle de Şemseddin Günaltay’ın “Ankara Okulu” yayınlarınca basılmış “İslam Öncesi Araplar ve Dinleri” isimli kitabı bu konuyu ayrıca etraflı bir şekilde bize sunmaktadır. Şemseddin Günaltay’ın ifadesiyle; “Cahiliye klanı, bir tür ortak mülkiyete sahip bir zümre halindeydi. Beraber konup göçen bu zümreye “hay” denilirdi. “Hay”ın içerisinde “al” adıyla, “al”ın içerisinde de “iyal” adıyla küçük aileler mevcuttu. Fakat bu küçük aileler dini, hukuki bir yaptırıma yani toplumsal bir mahiyete sahip değildi. Ancak fiilen mevcut gruplardan ibaretti. “Hay” otlağı, su kaynağı ve tanrısı ortak olan gruptu. Her “hay” falanca oğulları diye anılırdı. “Al”; aynı ev veya çadırda oturan dede, oğullar ve torunlar ve bunların çocuklarından oluşmaktaydı.” Arabistan’da sosyal yapı kabilelere dayanıyordu. Her kabileyi temsil eden bir kişi vardı ve Mekke’de bir takım kararlar alınacağı zaman kabileleri temsilen kabilenin en nüfuzlu kimseleri bir araya gelerek kararları görüşürlerdi. Mekke küçük bir site devleti gibi yönetilirdi. Bu küçük devlet yapısında hürler, köleler ve mevali’ler mevcuttu. Köle ya da cariye iken âzad edilenler âzad edenin mevalisi (akrabası) sayılırdı. Kabe; Mekke şehrinde olduğundan ve Kabe’ye cahili Araplar döneminde de kutsallık atfedildiğinden Mekke’ye dışarıdan sürekli ziyaretçiler gelmekte bu vesileyle de ticaret bu şehirde oldukça yaygın durumdaydı. Mekke’de İbrahim’i dinin kalıntıları mevcut olmasına rağmen falcılık ve kâhinlik de oldukça yaygındı. Kuşlarla fal bakma, taşlara el sürerek fal bakma, oklarla fal bakma yaygındı. Ayrıca her kabilenin bir tanrısı yani totemi mevcuttu. Mekke’de rivayetlere göre 360 put olmasına rağmen bunlardan üçü çok önemliydi; Lat, Menat ve Uzza putu.
Peygamber (as) böyle bir toplumun içinde dünyaya geldi. Dedesi Abdulmuttalib’in de oğlu olmadığı için eğer 10 oğlum olursa bunlardan birini kurban edeceğim diye adak sunduğu ve on oğlu olunca “Hübel” putunun önünde oklarla fal çektiği rivayet olunur. Yani peygamber (as) ailesi de Mekke’nin o günkü sosyal ve dini inanışlarına göre hareket eden bir aile konumundaydı. Fakat peygamberin çocukluğundan beri putlara karşı ilgisiz hatta çok uzak olduğu yine birçok kaynaklarca mevcuttur. Vahyin gelişine yakın dönemlerde sürekli inzivaya çekildiği ve toplumun ahlaki çözülmüşlüğünden kendini uzak tutma arzusunu görürüz. Mekke tam da o dönemde iyice azgınlaşmış, güçlülerin zayıfları ezdiği, dışarıdan Mekke’ye gelen kervanların Mekke büyüklerince gasbedildiği, kadının değer görmediği, kız çocuklarının bazı ailelerce diri diri toprağa gömüldüğü, fuhşun arttığı zamanları yaşamaktadır. Elit, aristokrat ailelerin keyfinin yerinde olduğu, gariban ailelerin ise ezildiği ve adeta bir kurtarıcı yok mu diye haykırdığı bir zaman da Muhammed (as) nebi olarak görevlendirilmiştir. İnsanın değerinin olmadığı, adam öldürmenin çok kolay olduğu bir toplumda ve şehvetin ve tamahkârlığın zirvede olduğu bir toplumda onların karşısına geçip yaptıklarınız yanlıştır ve yanlış bir yoldasınız diyen bir adam olmak elbette çok zor bir durumdur. Hele ki sizi tek himayesinde tutan Ebu Talip ise! Ve her hangi bir can emniyetiniz yoksa! Çünkü Ebu Talip ölecek olursa resulü muhafaza edecek kimse yoktur Mekke’de. Çünkü müşrikler; “Bu Kur'aniki şehrin birinden bir büyük adama indirilseydi ya!...” diye resulü maddi durumu, kimsesizliği ve ailesinin güçsüzlüğüyle küçümserken onlara Allah’tan başka ilah yoktur demek elbette zor, zor olduğu kadar da meşakkatli bir süreçti. Muhammed, toplumunca emin ve güvenilir olarak tanınan, sözüne itibar edilen bir kimsedir tıpkı kendinden önceki nebiler gibi. Çünkü nebilerin peygamberlik gelmeden önce de her hangi bir yüz kızartıcı günahla anılıyor olması daveti açısından mümkün gözükmemektedir. Kimsenin etlisine, sütlüsüne karışmayan bir adam kendi halinde ve erdemlere sahip bir adamsa toplum tarafından saygı görmesi kaçınılmazdır. Ama bu erdemli ve saygı duyulan adam fincancı katırlarını ürkütecek söylevlerle toplumda gezinmeye başladığında servetini ve gücünü zorbalığa borçlu adamlar o saygı duydukları adamı nerdeyse gözleriyle bakarak devirmek isteyecek kadar azgınlaşıp hırçınlaşabilirler.
Peygamber, putlardan nefret etmektedir, kendisi gibi putlara saygı göstermeyeceğini söyleyen insanlarda vardır o dönemde. Ne var ki bu putların yerine nasıl bir ilah konulacak ve nasıl bir ibadet tarzı geliştirilecek bilinmemektedir. Nihayet ilk vahiy gelir ve peygamberin bundan sonraki her durumu, her yaşamı, her olayı yalnızca “yaratan Rabbin adıyla okuması” gerektiğini deklare eder. İşte yeni hayatın başlangıç noktası bu ayetlerdir. Her şey “yaratan Rab adına okunacak” çünkü “O” “insana bilmediğini öğretmiştir.” Serüven bu ayetlerle başlar. Allah’ın vahyi toplumu ayrıştırır. İman edenler ve iman etmeyenler… Muhammed’in çağrısına icabet edenler yeni bir topluma girdiklerini, yeni bir dini seçtiklerini çok net bir şekilde bilmektedirler. Zira yeni yaşamlarında Lat, Menat, Uzza olmayacaktır ve bundan sonraki bütün yaşayacakları şeyleri, bütün kazanacakları şeyleri ve bütün tercih edecekleri şeyleri yalnızca kendilerini terbiye edenin buyruklarına göre yapacaklardır. İşte bu ayrışma babayla oğulun, kardeşle kardeşin, amcayla yeğenin, köle ile efendinin, işçi ile patronun ayrışmasıdır. Dar’un Nedve ile Dar’ul Erkam’ın yani karar verme mekanizmalarının da net bir şekilde ayrışmasıdır.
 -İslam öncesi Araplar ve Dinleri, Şemseddin Günaltay, Ankara Okulu yay.
 - Hz. Muhammed’in Hayatı ve İslam Daveti 1, Mekke Dönemi, Celaleddin Vatandaş, Pınar Yay.
 -Kur’an’ı Kerim 43/31
 -Kura’n’ı Kerim 68/51
 - Kura’n’ı Kerim 96/1
 - Kura’n’ı Kerim 96/5
(Not: Bu yazı İktibas Dergisi'nin Temmuz sayısında yayınlanmıştır)