Bir İlişkiyi Sürdürmek Artık Daha mı Zor?
Evren İnançoğlu: Yeni kapitalizm ile birlikte iş hayatındaki örgütlenme şekli de değişti; zamanla yükselinen piramit şeklinde katı hiyerarşik örgütlerin yerini esnekliği ve yanal ağları ön plana çıkartan ademimerkeziyetçi bir yapı aldı
Yeni kapitalizm ile birlikte iş hayatındaki örgütlenme şekli de değişti; zamanla yükselinen piramit şeklinde katı hiyerarşik örgütlerin yerini esnekliği ve yanal ağları ön plana çıkartan ademimerkeziyetçi bir yapı aldı. Senette’e göre böyle bir yapılanmanın çalışanlar üzerinde üç belirgin etkisi oldu: (1) Çalışanlar süreki olarak iş değiştiriyor ya da aynı işyerinde çalıştığı bölümü değiştiriyor, (2) çalışanlar işle ilgili kazanmış oldukları beceriler belli bir süre sonra kifayetsiz kaldığı için sürekli yeni beceriler geliştirmek zorunda kalıyor ve (3) geçmiş performanslarının iyi olması bile çalışanlara mevcut işlerini kaybetmeyecekleriyle ilgili bir garanti sağlamıyor. Şirketlerde kimsenin yeri garanti olmadığı gibi şirket içi rekabet de teşvik ediliyor. Bu durum da çalışanların birbirlerini rakip olarak görmeleri sonucunu doğuruyor. İş hayatıyla ilgili istikrarsız ve belirsiz durum çalışanlar üzerinde strese neden olduğu gibi, gelecekle ilgili de katlanılması güç kaygılar yaratıyor.
Mark Fisher’e göre günümüzde aile kurumunun krize girmesinin, evlililerin ve ilişkilerin uzun süreli olamamalarının bir nedeni de yeni kapitalizmin şekillendirdiği çalışma hayatından kaynaklanan belirsizlik ve stres. Evlilik kurumu değişen iş hayatı örgütlenmesine intibak etmekte zorlanmaktadır. Fisher’e göre iş hayatındaki belirsizlik ve stres ile aile hayatı ve istikrarlı ilişki arasında paradoksal bir durum söz konusudur: İş hayatındaki istikrarsızlık, rekabet ve belirsizliğin neden olduğu piskolojik yaraları sarmak için çiftler duygusal olarak sığınacak bir liman,yaralarını saracak bir merhem olarak birbirlerine ihtiyaç duyarken, bu ihtiyacı yaratan bu durum çiftler üzerine katlanılmaz stresler yükleyerek, birbirleriyle ve çocuklarıyla beraber vakit geçirmelerini yadsıyarak ilişkilerini sürdürmelerini zora sokuyor. Çiftler çalışma hayatının stresini iş yerinde bırakmayı başaramıyorlar. Mark Fisher’in de ifade ettiği gibi “Çalışma ve yaşam birbirinden ayrılmaz hale gelir. Sermaye, düş görürken bile peşinizi bırakmaz”. Bu şartlar altında bir evliliği ya da bir ilişkiyi sürdürmek zorlaşıyor.
Yönetmen J.C. Chandor’un Margin Call/Oyunun Sonu isimli filmi yeni kapitalizmle şekillenen çalışma hayatına iyi bir örnek sunar. Filmde küçülmeye giden bir finans şirketinde çalışanların bazıları şirket tarafından tutulan profesyonel kişilerce işten çıkarılmaktadırlar. Kurbanlardan biri de risk yönetiminden sorumlu müdürdür. İşte kalmayı başarıp amirlerinin işten kovulmasına şahit olan diğer çalışanlarından hiçbir şey olmamış gibi işlerine devam etmeleri istenmektedir. İş hayatında hiçbir şeyin garantisi yoktur, gelecek tamamen belirsizdir. Çalışanlar bunu kabullenmeli ve işlerine devam etmelidir. Bu konuda yapılmış en çarpıcı filmlerden biri de Jason Reitman’ın yönettiği Up in the Air/Aklı Havada’dir. Filmde Ryan Bingham(George Colney) yeniden yapılandırılan firmalarda işine son verilecek kişileri çalıştıkları firmalar adına işten çıkartan taşeron bir şirket için çalışmaktadır. Uçakla şehir şehir dolaşıp insanların işlerine son vermektedir. Bir gün firması ona kötü bir süpriz yapar: Birçok çalışanın iş hayatına son veren Ryan’ın kendi kariyeri de belirsizlikle karşı karşıyadır. Tam da bu esnada bir iş seyahatinde tanıştığı ve bağlanma niyeti olmadan tek gecelik bir ilişki yaşadığı Alex Goran(Vera Farmiga)’a aşık olmaya başlar. Belirsizliğin getirdiği stres ve kaygıyla başa edebilmek için herkes gibi Ryan’ın da istikrarlı bir ilişkiye ihtiyacı vardır. Ancak Ryan Alex’e bağlanmaya başlayıp bir gün onun evine habersiz bir ziyarette bulunmasıyla Alex’in evli ve çocuklu olduğunu öğrenir. Alex’e sitemkar bir şekilde kendine evli olduğunu neden söylemediğini sorduğunda Alex’ten: “Senin için sorun olacağını düşünmemiştim. Benim gibi senin de bir ilişkiden kaçtığını sanıyordum” yanıtını alır. Alex, Ryan’ın ailesiyle birlikteyken kendini ziyarete gelmesinin riskli olduğunu ama iki yetişkin insan olarak ilişkilerini kaçamak olarak sürdürebielceklerini söyler. Alex'in “Ailem benim gerçek hayatım.” cümlesi onun ademi merkeziyetçi, esnek, değişken, yanal ağlardan oluşan postfordist çalışma hayatına uyumlu, bölünmüş bir özne ve çoklu bir kimliğe sahip oldugununun altini cizer. Film, Ryan’ın belirsizliğin neden olduğu psikolojik yaralarına merhem olacak istikrarlı bir ilişki arayışına girmesine vurgu yaparken, iş hayatının üzerine yüklediği stres ve yoğun çalışma temposunun bir aileye veya bir sevgiliye ayıracak zamanı yadsımasıyla, bir ilişkiyi nasıl yürütebileceği sorusunu ise yanıtsız bırakır.
Kıbrıs’ın kuzeyinin özel siyasi ve ekonomik durumu iş hayatını da etkiledi. Tanınmamış, uluslarası hukuğun dışında bir yönetim ve kapalı ekonomi özel sektörü menfi yönde etkiledi. İnsanlar Devlet’i garantili bir iş kapısı olarak gördü. Özel sektör istihdam yaratmakta zorlanırken, özel sektörde sendikalaşmanın yaygın olmaması insanların geleceğe güvenle bakmalarını zorlaştırdı. Bunun yanında Kıbrıs Türk Hava Yolları’nın 2010 yılında iflas etmesi ve Elektirik Kurumu ile Telekomünikasyon’un özelleştirilmesinin gündeme gelmesi daha önceleri işleri yaşamboyu garanti altında gibi görünen kamu iktisadi kuruluşları çalışanları arasında gelecek kaygısına neden oldu. Lefkoşa Belediyesi’nin çalışanlarının maaşlarını ödeyemeyecek hale gelmesi endişenin yerel yönetimlere de sirayet etmesine neden oldu. Yerel yönetimlerde ve KİT’lerde çalışanların işten çıkarılmasını da içeren bir takım kemer sıkma önlemleri gündeme geldi. Kaygı hızla yayıldı. Kamuda da bir takım kemer sıkma politiklarının gündeme gelmesiyle artık kamu çalışanları dahi iş hayatlarının geleceğinden kaygı duyar hale geldi. Başka birçok sorunla mücadele etmek durumunda kalan Kıbrıs Türk halkı iş hayatındaki belirsizliği de üzerine yüklenerek yoluna devam etmek durumunda artık. Fisher’in ortaya koyduğu çelişkili durum Kıbrıslıtürkler için şimdi herzamankinden daha geçerli olabilir. Bu bağlamda bu yeni durumun ilişkilerin ve evliliklerin daha hızlı ve daha kısa yaşanır olmasıyla nasıl bir ilişkisi olduğu önemli bir araştırma konusu.
Şüphesiz ki evliliklerin ve ilişkilerin yürümemesi iş hayatındaki belirsizlik ve strese indirgemek doğru olmaz. Çok sayıda başka nedenden sadece bir tanesi olmakla beraber çalışma hayatının mevcut durumu, evlilik ve ilişkileri sürdürmeyi çok zorlaştırmaktadır. Firmaların insan kaynakları bölümleri çalışanlarda stres ve kaygının sebep olduğu motivasyon düşüklüğü, iş tatmininde azalma, işe devamlılık sorunu, iş değiştirme sıklığındaki artış gibi maliyet yükseltici sorunlara çözüm ararken, bu konularda örgüt psikolojisi ve örgütsel davranış alanlarında çalışmalar yapılırken, mevcut şekliyle örgütlenmiş bir çalışma hayatının daha en başta çalışanları stres ve kaygıya açık bıraktığı gerçeği çoğu kez bilinen ama üzerinde konuşulmaması gereken bir sır muamelesi görmeye devam etmektedir.