Bugün Gelibolu Yarımadası'ndaki şehitliklerde, anmanın 'milli-mukaddes' göstergelere ve biçimlere havale edilmesi arızi bir durum oluşturuyor; dikkatleri anma atmosferinden uzaklaştırıyor, geçmiş algısını bir ülkü etrafında tektipleştiriyor. Anma ziyareti, aşırı tarif edilmiş rota ve düzenler çerçevesinde, bir türlü gündelik yaşamın hayhuyundan kopup derinleşemiyor. Halbuki neredeyse tümüne bir anıt muamelesi yapabileceğimiz etkileyici Gelibolu Yarımadası'nda bu derinleşme şansına şehitlik düzenlemelerinden birkaç adım ötede ulaşmak mümkün. Yarımadanın kendi doğasının, bizatihi Ada-Anıt'ın kuytularında, kalabalık içinde dahi olsanız; eğer niyetiniz varsa rüzgarı, kuşları hatta daha öteyi, dünyayı ve kendinizi dinleyebilirsiniz.
Gelibolu'da geleneksel anıtlaştırma ilkelerine dayalı olarak şimdiye kadar inşa edilmiş olan Zığındere Sargı Yeri, 57. Piyade Alayı gibi şehitlikler mimariyi kullanarak izleyicinin hatırlama deneyimini yönlendirmeyi amaçlar. Ziyaretçi şehitliğe adımını attığı ilk andan itibaren imgelere boğulur. Dikilitaş, zafer takı, yazıt, heykel gibi geleneksel anma araçlarının yüzyıllardan taşıdığı tüm anlamlar, hatırlayan ile şehitlerin anısı arasına duvar örer. Şehitlik, anmanın savaş alanı ile biçimlenen özgün doğasından ayrışır.
Gelibolu Yarımadası'nın farklı yerlerinde; değişik vejetasyon, topografya ve iklim koşullarında; ana yollara değişen mesafelerde konumlanan on beş şehitlik tasarımı geliştirilirken, yaklaşımımıza paralel olarak bu mekanlara yeni bir isimlendirme yapılmasını önerdik: Anma Bahçeleri.
Ziyaretçinin Anma Bahçesi'ne ulaşımı gündelik hayatın zamanından doğanın zamanına kademeli bir kopuşla gerçekleşiyor. Yarımadayı saran asfalt ana yol ağından, önce stabilize yola, sonra bir patika ile Anma Bahçesi yaklaşım noktasına ulaşılıyor. Nihayet ziyaretçi bahçeden dışarı hafifçe uzanan bir akstan içeri, zamanın durduğu Anma Bahçesi'ne alınıyor.
Anma Bahçesi, doğa içinde zahiri bir hacim. Onu doğadan koparan özellikleri, kendine özgü keskin ufuk çizgisi ve plan geometrisi. Gelibolu Yarımadası'nın sessiz, ıssız doğa parçalarında rastladığımız bu bahçeler, bunkerler ve siperler gibi Gelibolu'da da bulunan savaş armatürlerini veya tarihten bugüne mastaba, piramit, höyük ve aile kabristanı gibi mezar tipolojilerini akla getirirler.
Anma Bahçeleri'nde ziyaretçi, yürüyerek yaklaştığı bu topografyanın içinde belirli bir düzen ile bakılan her bahçeye özel seçilmiş bitki örtüsü ile karşılaşır. Şehitliğin bulunduğu topografyaya ve jeolojik formasyona göre şekillenen bahçenin iç dolaşımı yükselip alçalarak etraftaki doğayla farklı perspektif ilişkileri kurar. Kişi bazen Tuz Gölü'nün uzak manzarasıyla karşılaşır; kimi zaman da duvarlarla örülü bu bahçe hacminde sadece hızla hareket eden bulutları ve hemen dışarıdaki ağacın yapraklarını seyre dalar.
Gelibolu'nun Anma Bahçeleri, şehitlik alanı bulgularına zarar vermeyecek asgari ebatlarda oluşturulan mezarlıklardır. Bahçeler için yarımada şartlarında az bakım ve su gerektirecek dayanıklı bitkiler seçilmiştir. Bahçe duvarı bir yandan içerideki ziyaretçi açısından bu zahiri hacmi kurarken, öte yandan dışarıdaki ziyaretçinin seçemeyeceği bahçe çeperini çizer. Bu, bakımı yapılan iç ile doğaya ve yarımadaya bırakılan dış arasında bir çizgidir.
Gelibolu Yarımadası'nın çeşitli parçalarında birbirinden farklı topografyalara oturan şehitlikler için önerilen Anma Bahçeleri, tasarım olarak aynı matematiksel yaklaşımın çeşitlemeleridir. Yıllar içinde gerçekleşmesini beklediğimiz ise yarımadanın bu bahçeleri kendi zamanı içerisinde eritmesi, bahçeleri kendi doğasının bir parçası haline getirmesi, tasarımı ve tasarımcıyı görünmez kılmasıdır.
Proje Ofisi: Teğet Mimarlık, steb studio evren başbuğ, Kardelen Peyzaj
Tasarım Ekibi: Mehmet Kütükçüoğlu, Ertuğ Uçar, Evren Başbuğ, Nuran Altun
Danışman: Ahenk Yılmaz, Ece Akay Şumnu, Güven İncirlioğlu, Korhan Şişman, Adnan Kaplan, Nazife Tuğçe Onuk, Başak Özer
Yardımcı: Onur Akın, Tuberk Altuntaş, Ethem Aybar, Oğuz Bodur, Hande Ciğerli, Görkem Çekirge, Nur Gayretli, Duygu Kısacık, Hüseyin Komşuoğlu, Yurdanur Özçelik, Beyza Özufacık, Beyza Paksoy, Mert Üçer, Ece Ünübol, Yiğit Yalgın, Oğuzhan Zeytinoğlu, Ahmet Akbaşlı, Gökçe Çakır, Mustafa Kabakçı