WWW.FEKE.TR.GG - MANTARIMIZ
(Tricholoma matsutake Ito et Iman) HASADI HAKKINDA YAPILMASI GEREKENLER
Sedir Mantari ( Tricholoma matsutake, Syn. Tricholoma calagatum, Armillaria matsutake, Armillaria caligatum ) en yaygin olarak Uzak Dogu Ülkelerinde özellikle Japonya da Chuguku ve Kinki, Kore’ de Peninsula, Tayvan’ in Hayata, Çin’ in Szechuan Bölgelerinde, Kuzey Amerika, Kanada ve Cezayirde Pinus densiflora, Pinus thunbergii, Pinus pumila, Tsuga sieboldii, Tsuga diversifolia ve Picea glehnii, Pinus karainensis, agabeyes masiestii, Pinus taiwanensis, Tsuga sp. Ve Cedrus libanotica’ nin köklerinde mikoriza olusturabilmektedir.
Türkiye de ise bilhassa Akdeniz Bölgesinde sedir agaçlari ile simbiyoz hayat sürdüren Tricholoma matsutake ülkemizde, “ sedir mantari” yada “ kayiskiran” isimleri ile taninmakta ve sevilerek tüketilmektedir. Ayrica önemli bir ihraç ürünü olarak bilinmektedir.
Bu dagilim deseni sedir mantarinin 200-500 kuzey enlem dereceleri arasinda ve ibreli agaçlarda gelistigini göstermektedir. Ancak, taksonomistler arasinda bunlarin ayni veya farkli türler oldugu hakkinda fikir birligi bulunmamaktadir.
Hasat edilecek mantarlarda aranacak hususlar
1- Meyve gövdesi büyüme sirasinda primordium konveks yapida olup sapkanin iç kisminda bosluk meydana gelmektedir. Meyve gövdesinin üst kismi artan bir sekilde siserek koni seklini almasi, sapin bu esnada meydana gelmesi ve bir semsiye seklini almasi gerekmektedir.
2- Sapin merkez kisminin yüzeyi açik kahve, sapin iç dokulari ise beyaz renkli olmasi ve uzunlamasina lif seklini almasi gerekmaktedir.
3- Sapin üst kisminda,; dis kismi açik kahverengi olan sapkanin kenari ile sapi birlestiren bir perde bulunmaktadir. Sapkanin büyümüs olmasi ve bu perdenin delinerek sapin üst kismina halka halinde yapisarak kalmasi gerekmektedir. 4- Hasad edilecek olgun mantarin sapka çapi 8-18 cm büyüklügünde ve açik kahverengi bir dis perde ile kapli ve iç dokulari beyaz olmalidir.
5- Sedir mantari’ nin meyve gövdeleri, agacin etrafinda meydana gelen halkalarin arasinda büyümekte ve her yil disariya dogru bu halkalar genislemektedir. Halkalarin genislemesi odunun yapisi, toprak karekteri ve kökün gelisme hizina bagli olarak degismekle beraber yilda 10-20 cm. arasinda olmaktadir. Meyve gövdelerinin olusumu bu halkalara göre ardi ardina birkaç yil izlenerek, bir yil sonraki durum önceden tahmin edilmeli ve bu halkalarin tahrip edilmesi önlenmelidir.
6- Toprak profili ve bu halkalarin (Fairy ring) enine kesitleri incelendiginde, üst kisminda ki 3-5 ck’ lik tabakanin humuslu bir yapiya sahip oldugu ve bu halkalar arasinda “ konukçu bitki” nin kökleri ile Tricholoma sp. Miselyumu gözlenmektedir. Bu tabaka yerinden kaldirildigi zaman normal olarak yogunlasmis miselyum tabakalari toprak yüzeyinde görülebilir. Mikoriza’ nin meydana geldigi bu topraklarda sporokarpin hizla gelisebilmesi ve sap ile sapkayi olusturabilmesi için meyve gövdesinin kendiliginden toprak yüzeyine çikmasi beklenmeli asla toprak degismemelidir.
7- Tricholoma matsutake ile birlikte, daha primordia safhasinda, Mortierella sp.gibi yabanci funguslar da görülebilmektedir. Yabanci mantarlar hasad edilmemelidir.
Tricholoma maksutake mantarinin korunmasi ile ilgili hususlar
8- Sedir mantarinin yetistirildigi ormanlarin isletilmesi, ormanlarin konumuna ve ekosisteme baglidir. Ormanda kapalilik derecesi %60-70, malç kalinligi ise 2-3 cm. olmalidir. 9- Üretim yapilacak alanda Cedrus libani gibi konukçu bitkilerin disinda kalan diger agaçlar kaldirilmali yada bunlarin kapalilik derecesi %40-50 civarinda tutulmalidir.
10- Alt florada eger varsa Piersi japonica, Rhododendron reticulaturm, Lvonia neziki ve Vaccinium oldhami’ nin kapalilik orani %10-20’ yi geçmemelidir.
11- Ayrica alt tabakanin Miscanthus sinensis ve Sasa albomarginate ile kapli olmasi tercih edilmektedir.
12- Sedir mantarinin meyve gövdeleri, 15-20 yasli Pinus densiflora’ larin meydana getirdigi mantar halkalari arasinda görülmekle beraber, en yüksek verimi 40-50 yasli agaçlar meydana getirmektedir. 60 yasindan daha büyük agaçlar ise verimsiz kabul edilmektedir. Bu sebeple koruma 40-50 yasli agaçlarda arttirilmali fakat 60 yasindan büyük agaçlar ise ormandan uzaklastirilmalidir. 13- Agaçlarin siklik orani, 20 yasli agaçlar için 2000-3000 agaç/ha, 30 daha büyük agaçlar için 1500 agaç/ha olmalidir.
14- Sedir mantarinin yetistigi bir çok ormanlik sahada Juniperus sp.’ De ibreli agaçlarin arasida görülmekte ve konukçu bitki olarak görev yapmaktadir. Pinus’ larin yogun oldugu yerlerde bunlarin sayisi azaltilmali ancak Pinus’ larin seyrek oldugu bölgelerde konukçu bitki olarak dikilmesine izin verilmelidir.
15- Genellikle yüksek bitkilerin günes isigi alan bölgelerinde görülen fundaliklarin sikligi %50-60’ i geçmemelidir. Fundaliklarda siklik bakimi yapilirken herdem yesil olanlar ile yapragini dökenlerin orani esit tutulmalidir.
16- Budanacak fundaliklarda kesim yüksekligi 1,5 – 2 m. Olmali yan dallarin olusumu tesvik edilmelidir.
17- Agaçlar ve fundaliklarin kapalilik derecesi %50-60 iken alt flora’ da ekolojiye göre degismekle beraber, Miscanthus sinensis, Sasa albo-marginata, Gleicheria glauca, Adianthum petatum bulunmaktadir. Çok nemli ormanlik alanlarda Drosero rotundifolia ve Pogonatum sp. Bitkileri kapalilik derecesinin yüksek oldugu durumlarda kaldirilmali ancak, yetersiz ise gelismesi tesvik edilmelidir.
18- Toprak yüzeyini kaplayan malç ve humus tabakasinin kalinliginin artmasina ve sporokarp miktari azalarak kalitenin düsmesine izin verilmelidir.
Mantar üretiminin yayginlastirilmasi için alinacak tedbirler
19- Genç agaçlarda, toprak üstü aksamin büyüme hizinin yavaslamasi ile birlikte agacin adventif kök sayisinda artis görülmektedir. Bulundugu ortamda sedir mantari ile birlikte mikorizal gelisim gösteren bu ince kökçükler olup bilhassa toprak yüzeyinde belirginlesir. Sedir mantarinin inokulasyonu için en uygun alan, yan köklerin ve ince kökçüklerin istikrarli bir gelisme gösterdigi toprak yüzeyleri olmakla beraber uygun kapaliliktaki ibreli agaç mesçereleri yada ibrelilerin çogunlukta oldugu karisik ormanlar yetistiricilikte tercih edilen sahalar olmalidir.
20- Sedir mantarinin sporokarplari, sapka açilmaya basladigi zaman basidiosporlari olusturmaya baslamaktadir. Basidiosporlarin olusumu, sapka tatmiyla açildigi zaman en yüksek düzeye ulasmaktadir. Olgun sedir mantarinin karpofur’ u su dolu kap içinde tutarak, lamellerdeki basidiosporlarin suya geçmesi saglanir. Bir adet sporokarp için 1 litre destile su kullanilir. Daha önceden tespit edilen konukçu bitkinin etrafinda 1-3 cm çapinda ve 10-15 cm derinliginde oyuklar açilarak, basidispor solusyonu toprak içinde bu oyuklara dökülerek üzeri toprakla kapatilmalidir.
21- Konukçu bitkilerin etrafinda meydana gelen “ mantar halkalari” içerisinde kalan 1-3 cm çapinda ve 10-15 cm derinligindeki mikorizal toprak, “tabii” mikorizasyon için kullanilmalidir.
22- “ mikoriza tasima metodu” nda oldugu gibi, ayni ebattaki mikorizal toprak ile birlikte karpofor, önceden belirlenen bir baska yere sasirtilmalidir. Sasirtma sirasinda belirlenen kisim kaldirilarak, karpofur’un dip kismina yapisik olan basidiosporla bulasik malç ve humus tabajasi kasilarak açilan oyuklara dökülmeli ve üzeri tekrar toprakla kapatilmalidir. Daha sonra eger istenirse kapatilan kisim kagit yada vini tabakasi ile kaplanmalidir.
23- Mikoriza olusturmus optimum yasli fidanlar yada laboratuar sartlarinda inokule edilmis fidanlar, uygun ormanlara götürülerek dikilmelidir.
24- 20 0C altinda sedir mantarinin sporokarplari, genellikle bir halka halinde gelismekte ve her yil bu halka 20-30 cm disariya dogru genislemekte ve yaklasik 20-25 gün süre ile hasad edilebilmektedir. Hava sartlarina bagli kalmaksizin 20 gün daha erken sedir mantari üretimi gerçeklestirebilmek ve böcek zararlarini asgariye indirilmek için üretim yapilmasi düsünülen yerlerde, 60 m. Uzunlugunda ve 1 m. Genisliginde tünel benzeri bir yapi olusturularak üzeri vinil ve sicaga dayanikli malzemelerle kaplanmalidir. Bu sekilde ihtiyaç duyulan nem ve sicaklik kaplama altinda saglamali ve sedir mantarinin primordialari sun’i olarak meydana getirilerek, primordia ve meyve gövdelerinin gelismesi hizlandirilmali ve bu süre kontrol altinda tutulmalidir.
25- Sedir mantari ihtiva eden orman agaçlari, yas ve ekonomik ömürlerini doldurmalari sebebiyle kesildikler takdirde, agaci saran mantarlar, sonraki generasyonlarda ibreli agaçlara inokulum (kaynak) olarak kullanilabilmektedir. Ibreli agaçlar kesilmeden önce “ mantar halkalari” isaretlenmeli ve agaçlar kesildikten sonra 2-3 yasli fidanlar önceki halkalar arasinda kalan kisimlara dikilmelidir.
26- Bu metotla sedir mantari, ibreli fidan üzerindeki gelismesinin ilk safhalarinda bir parazit gibi yasamakta ve spor üretmektedir. Bu sporlar yeni dikilen fidanlarla mikoriza olusturularak devamliligi saglamaktadir. Ekonomik ömürlerini tamamladigi halde bazi agaçlar kesilmeden yerinde birakilmaktadir.Bu agaçlar, bir sonraki generasyonla “ Mantar halkalari”ninmerkezleri olarak görev yapmaktadir . Dolayisiyla fidanlar, yasli agaçlar kesildikten hemen sonra dikilerek mikorizasyon saglanmalidir.
SEDIR MANTARLARININ FEKE ILÇESI IÇIN ÖNEMI
Feke ilçesi Adana iline 121 Km mesafede 4632 merkez ve 20890 Toplam nüfusa sahip ,38 Adet köyü olan bir ilçesidir. Feke köylerinin temel geçim kaynaklari orman isleri ile hayvanciliktir. Bunlarin disinda küçük çapli tarim da yapilmaktadir. Feke Orman Isletme Müdürlügü, feke ilçesi merkezinde 1944 yilinda kurulmustur. Isletme müdürlügünün 13081 hektar genel alani, 93468 hektar da ormanlik alani vardir. Bu ormanlik alanin asil ve yaygin agaç türleri Kizilçam,Karaçam,Sedir ve Göknar’dir. Adana ilinin en genis ve kaliteli Sedir ormanlari Feke Ilçesinde bulunmaktadir.
SEDIR MANTARI ÜRETIMI Sedir Mantari, sedir yetisme alanlarinda sedir agaçlarinin altinda yetismektedir. Dis ülkelere özellikle de Japonya’ya ihraç edilmektedir. Hava sartlarinin olumlu gitigi ve mantarini bol yetistigi yillarda yöre halki için önemli bir geçim kaynagidir. Sedir Mantari Feke Ilçesine bagli Bahçecik, Çandirlar, Çondu, Degirmenciusagi, Gürümze, hidirusagi, Kaleyüzü, Konakkuran, Mansurlu, Musalar, Oratköy, Ormancik, Oruçlu, Sahmuratli, Tortulu ve Kalkumaç Köylerinde bulunmaktadir.
Feke Orman Isletme Müdürlügüne bagli Bahçecik, Çataloluk, Mansurlu, Saripinar sefliklerinde 200-2011 yillarini kapsayan Amenejmen Planinda bir tali ürün olarak sedir mantari üretimi planlanmistir. Yillik üretilebilecek miktar geçmiste toplanan mantarlarin ortalamalarindan elde edilmistir. Buna göre Feke Orman Isletme Müdürlügü sinirlarinda toplam 8901 Hektarlik alanda 24850 Kg Sedir Mantari üretimi planlanmistir.
İŞLETME ŞEFLİĞİ PLANA GÖRE YILLIK SEDİR MANTARI ÜRETİMİ (Kg) Feke Bahçecik
Sedir mantari köy mülki hudut esasina göre köylü tarafindan toplanarak satilmaktadir. Mantarin verimliliginin ve kalitesinin artmasi eylül ve ekim aylarinda ki yagis sicaklik dengesine baglidir.
Köylüler tarafindan toplanan mantarlar köylerde birinci aracilara satilmaktadir. Bunlar aldiklari mantari Feke ve Kozan da ikinci aracilara satmakta, ikinci aracilara satilmakta, ikinci aracilar Adana’ da üçüncü aracilara satilmakta ve son olarak Adana ve Izmir’ den yutdisina ihraç edilmektedir. 2002 yili fiyatlarina göre köylü mantarin Kg.’ ni kalite ve talebe bagli olarak 5-40 milyon arasinda satmistir. Ortalam satis fiyati 20 milyon civarinda olmustur. Yurtdisina ihracat fiyatinin ise 100 $ oldugu söylenmektedir.
Sedir Mantari, Feke Orman Isletme Müdürlügünce tarife bedeli karsiliginda satilmaktadir. Isletme Müdürlügünce satilan miktarin yaklasik 5-6 katinin da kayit disi satildigi tahmin edilmektedir. Hava sartlarinin olumlu gitmesi sarti ile amenejman planinda üretilmesi planlanan 14850 Kg mantar üretilip, ortalama 20 milyon lira fiyatla köylü tarafindan satildigi düsünülürse; köylü 497 milyar kazanacaktir. Ayrica Isletme Müdürlügünce 2002 yili tarife bedeli üzerinden 64,6 milyar tahsilat yapilacak Kg.’i 100 dolardan ihraç edildigi varsayilirsa 2.485.000. Dolar döviz elde edilecektir.
SEDIR MANTARCILIGINDA KARSILASILAN SORUNLAR VE ÖNERILER
Sedir Mantarciliginda baslica sorunlar ve çözüm önerileri asagiya çikartilmistir.
1. Alici, mantarin kalitesini düsürdügü için küçük ve toprakli mantar istememektedir.
2. Köylü mantari bilinçsiz sekilde hasat ettiginden (Kazma, sopa, vb) mantar yataklari bozulmaktadir.
3. Yörede yaygin olan kil keçi mantari yemek sureti ile tüketilmektedir. Ayrica ayaklari ile çignemek suretiyle tahrip etmekte, idrari ile mantarin kalitesini düsürmektedir.
4. On gün koruma altina alinan bir alanda yüksek randiman elde edilebilmektedir. Ancak hergün ayni yerden hasat yapilmasi sonucu randiman düsmektedir.
5. Köylülerin birbirlerinin mülki hudutlarina girmesi sonucu sosyal problemler meydana gelmektedir.
6. Köylü tarafindan üretilen mantar fazla aracilar olmadan satilmalidir; böylece köye daha fazla para girmesi saglanmalidir.
7. Köylülerin bu konuda kooperatiflesmesi saglanmalidir.
8. Sedir mantari konusunda verim ve kaliteyi arttirmak için üniversiteler tarafindan arastirma yapilmasi saglanmali ve elde edilecek teknik bilgilerin yöre halkina aktarilmasi saglanmalidir.
Sedir gelir düzeyi düsük olan yöre halki için iyi bir gelir kapisi olup; kalite ve üretimin arttirilmasi durumunda halk ekonomik yönden güçlenecek, böylece Halk-Orman iliskileri de olumlu yönde gelisecektir.