ORGANİK (=Ekolojik, Biyolojik) TARIM UYGULAMALARI
Download "ORGANİK (=Ekolojik, Biyolojik) TARIM UYGULAMALARI"
1 ORGANİK (=Ekolojik, Biyolojik) TARIM UYGULAMALARI U. Aksoy 1, Y. Tüzel 1, A. Altındişli 2, H. Z. Can 3, E. Onoğur 4, D. Anaç 5, B. Okur 5, M. Çiçekli 6, Y. Şayan 7, F. Kırkpınar 7, Z. Kenanoğlu Bektaş 8, S. Çelik 9, L. Arın 9, C. Er 10, C. Özkan 11, D.B. Özenç 12 Özet Organik Tarım, yanlış uygulamalar sonucu bozulan doğal dengenin üretimde yer alan bitki, hayvan ve insan ile birlikte toprak, su ve diğer çevre faktörlerinin bütünsel bir yaklaşımla ele alınarak planlanması ve doğal girdi kullanılarak dengenin yeniden tesisini öngören üretim sistemidir. Çevre sorunlarının ve kirlilik kaynaklarının insan ve hayvan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin bilimsel olarak ortaya çıkmaya başladığı 1980 sonrasında pazar boyutu özellikle Avrupa ülkelerinde hızla artmıştır. Ülkemizde de organik üretim, kuru ve kurutulmuş meyvelerle yıllarında başlamış ve 2003 yılına gelindiğinde hektar üzerinde üretici/işletme tarafında üretilen 174 dolayındaki gıda ve gıda-dışı ürün yelpazesine ulaşmıştır. Üretim, büyük oranda dış talebe göre sözleşmeli olarak yürütülmüş ve bu yönde gelişmiştir. Son beş yılda biraz hız kazanan iç pazarda ise halen önemli gelişme sağlanamamıştır. Organik üretimi düzenleyen yönetmelikler de 1994 yılında ilk olarak yürürlüğe girmiş ve 2002 yılında revize edilmiştir. Üretim zinciri tümüyle bağımsız kontrol kuruluşlarınca denetlenmekte ve yönetmeliklere uygun olması durumunda sertifikalandırılmaktadır. Organik tarım alanında lisans ve lisansüstü düzeyde ve meslek içi eğitim programları ve araştırma faaliyetleri birçok kuruluşta devam etmektedir. 1. GİRİŞ Yirminci yüzyılın ortalarında dünyanın karşı karşıya kaldığı en önemli sorun, nüfusun hızla artmasına karşın, özellikle savaş sonrasında insanlara yeterli miktarda ucuz gıda sağlanamaması idi. Bu sorunu çözmek üzere tarım politikaları, bitkisel üretimde birim alandan daha fazla verimin elde edilmesi ve bunun için yüksek verimli çeşitlerle monokültür üretim ve üretimde su başta olmak üzere girdi kullanımının yoğunlaşmasına hedeflenmiştir. Hayvansal üretimde de benzer öncelikler geçerli olmuş ve özellikle kanatlı gibi bazı türlerde yoğunluk giderek artmıştır li yıllarda yeşil devrim olarak anılan politikalarla tarımsal üretimde artış sağlanmış ancak 1980 li yıllara gelindiğinde çevrenin geri dönülemez biçimde kirlenip doğal dengenin tahrip olmaya başladığı ortaya çıkmıştır. Üretimin az sayıda çeşitle monokültür biçiminde yapılmasının gen kaynaklarının erozyonuna yol açtığı, kullanılan sentetik kimyasal ilaçların kalıntılarının üründe ve özellikle azotlu mineral gübrelerin yer altı sularına karışarak içme sularında meydana getirdiği kirlenmenin insan ve hayvan sağlığını ve yaşamını tehdit etmeye başladığı yine bu yıllarda bilimsel olarak kanıtlanmaya başlamıştır. Tarımda kullanılan pestisitlerin insanlarda yarattığı pek çok olumsuzluk söz konusudur. Bunlardan bazıları; akut ve kronik zehirlenmeler, kanser, alerjik reaksiyonlar, sinir sisteminin tahribatları, öğrenme güçlüğü ve hafıza kaybı, enzim dengelerinin bozulması, hücre içi DNA moleküllerinde bozulmalar ve mutasyonlardır. 1 Prof. Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü 2 Doç.. Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü 3 Yrd. Doç. Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü 4 Prof. Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü 5 Prof. Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü 6 Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü 7 Prof. Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü 8 Dr. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü 9 Prof. Dr. Trakya Üniversitesi Tekirdağ Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü 10 Prof. Dr. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü 11 Dr. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü 12 Dr. Karadeniz Teknik Üniversitesi Ordu Ziraat Fakültesi Toprak Bölümü
2 Hayvansal üretimde ise barınaklardaki hayvan sayısının fazla olmasına bağlı yerleşim sıklığı, yetersiz kalan işgücü ve dikkatsiz bakım, hayvanların daha kolay hastalanmalarına neden olduğu gibi özellikle tırnak ve ayak rahatsızlıkları ile mastitis gibi bazı hastalıkların da artmasına yol açmaktadır. Diğer yandan kesimhane yan ürünleri ve kadavra unlarının yem olarak kullanımı da hayvan ve insanlarda önemli sağlık problemleri oluşturmaktadır. Örneğin, BSE (Bovine Spongiform Encephalopathy) veya halk dilinde deli dana hastalığının bu nedenle ortaya çıktığı düşünülmektedir. Yine hayvansal üretimde 1940 lı yıllardan itibaren antibiyotiklerin ve hormonların gelişmeyi ve yemden yararlanmayı uyarıcı olarak kullanılmaları birçok sağlık problemine neden olmuştur. Nitekim, bu amaçlarla kullanılan antibiyotiklerin insanlarda hastalık yapan bir çok mikroba direnç kazandırdığı, hormonların da insanlarda uygun bünyelerde kanserojen ve gen yapısını bozan etkilerde bulunduğu bilinmektedir. Bu olumsuzluklar karşısında özellikle Avrupa ülkelerinde çevreye duyarlı üreticiler doğal dengeyi bozmadan, çevreyi kirletmeden, insanlarda ve diğer canlılarda toksik etki yapmayan temiz ürünler üretmeye yönelik alternatif sistemlerin arayışına girmiş ve bir süre sonra üretici-tüketici zinciri oluşmaya başlamıştır. Çevre dostu üretim sistemleri arasında organik (=ekolojik, biyolojik) tarım, yasal düzenlemelerinin olması ve yüksek pazar değeri ile dünya üzerindeki hızla yayılmıştır. Ülkemizde olduğu gibi FAO, ABD, Japonya ve Avrupa Birliği (AB) tarafından da ülkesel veya uluslar arası geçerlilikte yasal düzenlemeleri olan bu üretim sistemi, değişik ülkelerde farklı isimlerle anılmaktadır. Örneğin Almanca ve Kuzey Avrupa dillerinde Ekolojik Tarım, Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca da Biyolojik Tarım, İngilizce' de Organik Tarım eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Organik (Ekolojik) tarım, Ekolojik sistemde hatalı uygulamalar sonucu kaybolan doğal dengeyi yeniden kurmaya yönelik, insana ve çevreye dost üretim sistemlerini içeren, esas olarak sentetik kimyasal tarım ilaçları, hormonlar ve sentetik mineral gübrelerin kullanımını yasaklayan, bunların yerine organik ve yeşil gübreleme, münavebe, toprağın muhafazası, bitkinin direncini arttırma, doğal düşmanlardan yararlanması gibi birçok çevre dostu tekniği tavsiye eden, bütün bu olanakların kapalı bir sistemde oluşturulmasını öneren, üretimde sadece miktar artışının değil aynı zamanda ürün kalitesinin de yükselmesini amaçlayan alternatif bir üretim şekli olarak kısaca tanımlanabilir. Ekolojik tarım ve üretimin yapıldığı işletmelerde planlama ve yönetim, eşit öneme sahip bir çok ilkeye dayanmaktadır. Bu prensipler besleme ve pazar değeri olan gıdaları yeterli miktarda üretmek, doğal sistemler ve çevrimlerde karşılıklı etkileşimi yapıcı bir şekilde kullanmak, tarım sisteminde mikroorganizmalar, toprak flora ve faunası ile bitki ve hayvanları kullanarak biyolojik çevrimleri teşvik etmek, yaygınlaştırmak, toprakların uzun süreli verimliliğini temin etmek ve arttırmak, doğal hayat kaynağı olan sınırlı suyun ve su kaynaklarının ve bunların içindeki yaşamın sağlıklı ve düzgün kullanımını da teşvik etmek, sürdürmek, su ve toprağı muhafaza etmeye yardımcı olmak, yenilenebilir kaynakları gerektiği biçimde kullanabilmek, ekolojik tarım işletmesinde organik madde ve besleyici elementlerle yapabildiği kadar kapalı üretim sistemi kurmak, bunun için işletmelerde biyolojik çevrimler ve geri dönüşümlü materyal ve hammaddelerle üretim yapılmasını sağlamak, tarımsal uygulamalarda ortaya çıkabilecek olan kirliliği mümkün olduğunca en düşük seviyeye indirmek, tarımsal üretim alanlarında ve çevrelerinde bitki ve yaban hayatı habitatlarının korunmasıyla birlikte, genetik çeşitliliğin muhafazasını temin etmek, tarımsal işletmelerde çalışan herkese yeterli kazanç, güvenli bir çalışma ortamı ve gelecek temin etmek, tarımsal üretimin geniş sosyal ve ekolojik etkilerini dikkate alarak, yenilenebilir kaynakların, gıda olmayanları da dahil olmak üzere, ekolojik yöntemlerle değişik ürünler üretmek, tam bir ekolojik ürün zinciri oluşturmak, çevre ve tarımsal üretim kaynaklarını korumak ve genişletmek, insan sağlığını tehdit eden mikroplardan gıda ürünlerini korumak ve tüketicilere güvenilir ürün sunmaktır. 2. DÜNYA DA ORGANİK TARIM Sentetik kimyasal tarımsal girdilerin yarattığı olumsuz etkiler ilk önce bu girdilerin yoğun olarak kullanıldığı gelişmiş ülkelerde görülmüş, buna bağlı olarak yüzyılımızın başlarında 1910 yılında Albert Howard ın Tarımsal Vasiyetnamesi, 1924 yılında Dr. Rudolf Steiner in Biyodinamik Tarım Yöntemi çalışmaları ile konvansiyonel tarım yöntemine alternatif sistem arayışları başlamıştır. Konvansiyonel tarımın olumsuz etkileri gözlendikçe, Avrupa da bir çok ülke kendi içinde bu konuda duyarlı üretici ve tüketicilerin bir araya gelmesi ile ekolojik tarım çalışmalarına başlamıştır li yıllara kadar ayrı ayrı devam eden çalışmalar, 1972 yılında Uluslararası Organik Tarım Hareketleri
3 Federasyonu nun (IFOAM/International Federation of Organic Agriculture Movement) kurulması ile farklı bir boyut kazanmıştır. Üç kıtadan 5 kurucu organizasyon tarafından oluşturulan IFOAM, tüm dünyadaki ekolojik tarım hareketlerini bir çatı altında toplamayı, hareketin gelişimini sağlıklı bir şekilde yönlendirmeyi, gerekli standart ve yönetmelikleri hazırlamayı, tüm gelişmeleri üyelerine ve tüm ilgili sektörlere aktarmayı amaçlamaktadır. Organik ürünlerin dünya ticareti 1980 li yıllarda geliştiği halde 1990 lı yılların sonlarında özellikle deli dana, dioksin ve GDO (genetik yapısı değiştirilmiş organizmalar, transgenik ürünler) gibi konulara karşı duyulan endişe ve tepkiler nedeni ile organik ürünler için tüketici talebinde ciddi artışlar meydana gelmiş ve organik tarım, birçok uluslar arası kuruluşun gündemine girmiştir. Dünyada organik tarım konusunda ilk geniş boyutlu yönetmelik Avrupa Birliği (AB) tarafından 1991 yılında EEC 2092/91 sayı ile yayınlanmış ve daha sonraki yıllarda birçok değişiklikler yapılarak 1999 yılında hayvansal ürünlerle ilgili (EC 1804/1999) kısım eklenmiştir. İsviçre nin hazırladığı Bioswiss ve FAO tarafından 1999 yılında hazırlanan Codex Alimentarius tan sonra 2000 de hazırlanarak yürürlüğe giren ABD inde National Organic Program (NOP), Japonya da Japanese Agricultural Standards (JAS) adı verilen organik tarım standartları tüm dünyada özellikle küresel pazar hareketlerini etkilemiştir. Örneğin Japonya da JAS öncesi Japonya da organik ürün iç pazarı 1997 yılında 1 milyar dolar iken 2000 yılında 2.5 milyar dolara çıkmıştır ancak yeşil ürün olarak tanımlanan bu pazarda yönetmeliğin kabulünden sonra sertifikalı ürünlerin payı ancak dolar düzeyinde olmuştur. IFOAM ın temel standartları gıda-gıda dışı üretim ve işleme, girdi üretimi gibi çok daha fazla alanı kapsamasına rağmen örneğin AB yönetmeliği kadar ayrıntılı değildir. Ulusal yönetmeliklerde pazarın harmonizasyonunu sağlamak üzere üçüncü ülkeler ve buradan ithal edilecek ürünlerin kontrol ve sertifikasyonuna ilişkin maddelere de yer vermektedir. Günümüzde dünya üzerinde 24.1 milyon hektarlık alanda kontrol ve sertifikalı olarak organik üretim yapılmaktadır yılı istatistiklerine göre, en geniş organik üretim alanına sahip ülkeler sıralamasında 10 milyon hektar ile Avusturalya birinci, Arjantin 2.3 milyon hektar ile ikinci, İtalya 1.2 milyon hektar organik üretim alanı ile üçüncü sırada yer almaktadır. Bu ülkelerin organik üretim alanlarının genişliği, yayılımcı tip organik hayvan yetiştiriciliği için ayrılmış sertifikalı mera alanlarının genel toplamda yer almasından kaynaklanmaktadır. Avrupa ülkelerinde adet işletme, toplam 5.6 milyon hektar üzerinde organik üretim yapmaktadır. Avrupa ülkelerinde toplam tarım alanının % 3.5 i organik üretime ayrılmıştır. Zirai işletmelerin içinde organik tarım yapanların oranı % 2 dir. Avrupa da tarımsal üretimin içinde organik tarımın payı %7 den büyük ülkeler %11.6 ile Avusturya, % 10 ile İsviçre, %8 ile İtalya ve % 7 ile Finlandiya dır. Dünyada organik ürünlerin pazar payının, tüm satışların ülkelere göre yıllık % artış göstererek 25 milyar dolar dolayında olduğu hesaplanmaktadır. Avrupa, ABD ve Japonya gelişen pazarlar olarak ilk sırada yer almaktadır. Türkiye, Çin ve Hindistan la birlikte ihracatçı konumdaki ülkeler olarak dikkati çekmektedir. Dünyadaki organik ürün pazar paylarının kıtalara göre dağılımı şöyledir: Batı Avrupa da toplam organik ürün pazar payı 2002 yılında 10.5 milyar $ olmuştur. Ayni yıl Almanya da organik ürün pazarı 3.06 milyar $, İngiltere 1.5 milyar $, İtalya 1.3 milyar $, Fransa 1.3 milyar $ ve İsveç 766 milyon $ düzeyine ulaşmıştır. Avrupa da organik ürünler için kişi başına yıllık harcama 7.3 $ ile en düşük İspanya da, en yüksek yıllık harcama ise 105 $ ile İsviçre de yapılmıştır. Avrupa da 2004 yılında ulaşılacak organik ürün pazarının 15.4 milyar dolara ulaşacağı tahmin edilmektedir.kuzey Amerika da 2002 yılında toplam organik ürün pazar payı milyar $ olmuştur. ABD nde organik ürün pazarı 11 milyar dolar, Kanada da ise 750 milyon dolar olarak bildirilmektedir. Asya da Japonya, üretimden çok önemli bir tüketici konumunda olup JAS sonrası düşen organik ürün pazarının standarda uygun sertifikalı üretim yapanların sayısı arttıkça bu miktarın tekrar milyar dolarlar seviyesine çıkacağı beklenmektedir. Çin, Güney Kore, Singapur, ve Tayvan Asya da gelişen pazarlar olarak öngörülmektedir. Latin Amerika da ise Brezilya ve Arjantin 100 milyon $ seviyesindeki organik ürün pazarı ile dikkati çekmektedir. Okyanusya da ise Avustralya 200 milyon dolarlık organik ürün pazarına ulaşmıştır. Dünya üzerinde 130 dolayında gelişmiş, gelişmekte veya az gelişmiş ülkede kontrol ve sertifikalı organik üretim yapılmaktadır. Gelişmekte olan veya az gelişmiş ülkelerde Mısır gibi birkaç ülke dışında organik ürün iç pazarı gelişmemiş olup organik üretim, birkaç ürünün dışsatımına yönelik olarak gelişmiştir. Bu ülkeler, küreselleşen organik ürün pazarında rekabet edebildikleri ürünlerin üretimine yönelmektedir. 3. TÜRKİYE DE ORGANİK TARIM
4 3.1. Organik Tarımın Gelişmesi Türkiye de organik tarım, üretim sezonunda genişleyen pazar için Avrupa lı firmaların ülkemizden organik ürün talebi ile başlamıştır. İlk organik üretimler geleneksel ihraç ürünlerimizden kuru üzüm ve kuru incir ile Ege bölgesinde gerçekleştirilmiştir. Daha sonra bu ürünlere kuru kayısı, fındık gibi ürünler de katılarak farklı bölgelerimize yayılmıştır. Türkiye deki organik tarım hareketinin sağlıklı ve doğru gelişimini gerçekleştirmek amacıyla 1992 yılında Ekolojik Tarım Organizasyonu Derneği (ETO) kurulmuştur. Organik tarım konusunda faaliyet gösteren veya ilgi duyan tüm üretici, işleyici, ihracatçı, kontrol ve sertifikasyon kurum çalışanları, üniversite ve tarım bakanlığı araştırıcıları, teknik elemanlar ve tüketiciler gibi sektörün tüm ilgilileri derneğin üyesidir. Ekolojik Tarım Organizasyonu Derneği (ETO) organik tarım konusunda ülkemizde çatı görevi gören, ilgili hemen tüm kişi ve kurumları kapsayan şemsiye organizasyonu yapısı olan bir gönüllü kuruluştur. Türkiye de organik bitkisel üretim gerek saha ve ürün çeşitliliği ve gerekse üretici sayısı bakımından gelişme göstermekte ve buna paralel olarak bu tarım sisteminin genel tarım içindeki payı mütevazi de olsa artmaktadır. Son yıllarda organik hayvancılık üretimine de ilgi duyulmakta, bu üretime yönelik kapalı sistem tesisler kurulmaktadır yılından itibaren iç pazarda da kıpırdanmalar başlamıştır. Türkiye de Tarım ve Köyişleri Bakanlığı 2003 verilerine göre toplam 174 adet sertifikalı organik ürün üretilmektedir. Toplam ton (tahmini) olarak bildirilen organik ürünleri toplam üretici/işletme hektar üzerinde üretmektedir. Üreticilerin tamamına yakını organik tarım konusunda çalışan organizasyon kurumları ile sözleşmeli tarım yapmakta ve elde edilen organik ürünlerin çok büyük kısmı ihraç edilmektedir. Ülkemizdeki organik üreticilerin bölgelere göre dağılımı incelendiğinde 4894 üretici ve %37 payla Ege bölgesinin ilk sırada olduğu, bunu 2907 üretici (%22) ile Karadeniz bölgesi ve 2021 üretici (%16) ile Doğu Anadolu Bölgesi takip etmektedir. Bu bölgeleri İç Anadolu, Marmara ve Akdeniz Bölgeleri (1374, 746 ve 711 üretici) izlemiş, Güney Doğu Anadolu bölgesi 373 üretici (% 3) ile en az organik üretici bulunan bölge olmuştur Bölgelere göre organik üretim alanlarının dağılımı incelendiğinde en büyük üretim alanının ha organik üretim alanı ve %41 payla Ege bölgesinde olduğu görülmekte, bunu ha alan ve %21 payla Güney Doğu Anadolu bölgesi ve ha alan ve %17 payla Akdeniz Bölgesi takip etmektedir. Bu bölgeleri Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Karadeniz Bölgeleri (7890, 6168 ve 5480 ha alan) izlemiş, Marmara bölgesi 1861 ha alan ve % 2 pay ile en küçük üretim alanına sahip bölge olmuştur 3.2. Yasal Düzenlemeler 1994 yılında Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan, Bitkisel ve Hayvansal Ürünlerin Ekolojik Metotlarla Üretilmesine İlişkin Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe girmiş ve yetkili kılınan Tarım ve Köyişleri Bakanlığı nın denetiminde ve yönetmelik kuralları çerçevesinde organik tarım faaliyetleri başlamıştır. Daha sonra Avrupa Birliği ne katılım sürecinde, Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı gereğince Avrupa Birliği Organik Tarım Yönetmeliğinde yapılan ekler ve değişiklikleri ve bitkisel, hayvansal ve su ürünlerini de kapsayacak şekilde hazırlanarak tarih ve sayılı Resmi Gazete de, Organik Tarımın Esasları ve Uygulamasına İlişkin Yönetmelik yayınlanmıştır. Tarım ve Köyişleri Bakanlığının Kuruluş ve Görev Esasları Hakkında 441 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye dayanılarak çıkarılan bu yönetmelikte şu konular yer almaktadır: - Organik tarımın amaçları ve esasları, - Organik tarım yöntemiyle üretim (bitkisel, hayvansal ve su ürünleri), - Organik ürünlerin işlenmesi, ambalajlanması, etiketlenmesi, depolanması, taşınması ve pazarlanması, - Organik ürünlerin (katkı maddeleri yönünden) içeriği, - Kontrol esasları, - Sertifikasyon esasları, - Kontrol ve sertifikasyon kuruluşları,
5 - Kontrol ve sertifikasyon kuruluşlarının çalışma esasları, çalışma izni ve yaptırımlar, - Komiteler (Organik Tarım Komitesi, Organik Tarım Ulusal Yönlendirme Komitesi, Organik Tarım Ulusal Ticaret Komitesi, Organik Tarım Proje ve Araştırmalar Ulusal Komitesi). Organik tarım faaliyetleri halen bu yönetmelik çerçevesinde yürütülmektedir. Ancak Organik Tarım Kanunu nun kabulü ve AB yönetmeliklerindeki değişikliklere paralel olarak bazı değişikliklerin yapılması beklenmektedir. Ülkemizde, organik tarım faaliyetlerinin hem dış ticaret hem de iç Pazar taleplerine uygun yasal dayanağın oluşturulması ve çiftçi örgütlenmesinin hızlandırılması amacıyla Organik Tarım Kanunu tasarısı hazırlanmış, Hükümet tarafından TBMM ye sunulmuş ve Temmuz 2004 te Meclis Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonunda görüşülmüştür; kabulü beklenmektedir. Ülkemizde yasal yapılanma uluslar alandaki ile uyum içerisindedir. Kanunun kabul edilmesi sonrasında Tarım ve Köyişleri Bakanlığı nca çıkarılacak yönetmeliklerle özellikle AB deki hızlı değişikliklere uyum sağlanabilecektir. Bunun yanı sıra organik tarım konusunda teknik dosya 1995 yılındaki birinci başvurudan sonra ikinci defa yeniden hazırlanıp Avrupa Birliğine organik ürün ihraç eden 3. Ülkeler listesine dahil olunması için Kasım 2002 de resmi başvuru yapılmıştır yılında ayrıca organik tarımın önünün açılması ve yaygınlaştırılması için ekolojik tarım yapanlara ve girdi üreticilerine normal kredilere oranla %60 a kadar indirimli kredi genelgeleri çıkarılmıştır. Organik ürünler mutlaka organik ürün sertifikasına sahip olmalıdırlar. Bu sertifikayı Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş bağımsız ve özel kontrol ve sertifikasyon kuruluşları vermektedirler. Sertifika sistemi hem üreticileri hem de tüketicileri haksız rekabet ve aldatılmaya karşı korumakta, ayrıca ürüne verilen kot numarası ve kayıt sistemiyle izlenebilirlik sağlanmaktadır. Organik ürünlerdeki raftaki son üründen geriye üreticiye kadar ulaşmayı sağlayan izlenebilirlik başka hiçbir tarım sisteminde yoktur. Ülkemizde Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş 7 adet kontrol ve sertifikasyon kuruluşu bulunmaktadır (Çizelge 1). Türkiye nin ulusal organik ürün logo örnekleri Şekil 1 de verilmiştir. Bu logoların bulunduğu etiketleri Yönetmeliğe göre Tarım ve Köyişleri Bakanlığı kendi bastırır ve etiketi kullanma yetkisine sahip olan Organik Tarım Komitesi ilgili kontrol-sertifikasyon kuruluşlarına verir. Şekil 1. Türkiye nin ulusal organik ürün logo örnekleri Çizelge 1. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş organik tarım kontrol ve sertifikasyon kuruluşları. Kuruluşun Adı Adresi Tel No Faks No Mail Adresi BCS Mithatpaşa Cad.No:234/8(İsmailoğlİşhanı ) Narlıdere/İzmir ECOCERT-SA Cumhuriyet Cad. No:2/ Bornova/İzmir EKO-TAR Adnan Menderes Bulvarı Denis Apt. 36/ Mersin ETKO 160.Sokak No:13/ Bornova/İzmir Mustafa Kemal Cad.Halil Bey ICEA Apt.B Blok No:166/2 Kat: Daire: Bornova İZMİR IMO 225.Sokak No:26/2 A Blok
6 SKAL Bornova /İzmir Suvari Cad. No:8-1 Bornova/İzmir ORGANİK TARIM UYGULAMALARI Organik üretimde başarı, toprak, bitki, hayvan, insan, ve pazarın birlikte düşünülerek üretimin bütünsel bir yaklaşımla planlanması ile sağlanabilir. Bu açıdan işletmede bitkisel ve hayvansal üretim birlikte planlanmalı, agroekosisteme uygun, dayanıklı ve pazar talebi olan türler ve çeşitler seçilerek kapalı bir sistem oluşturulmaya çalışılmalıdır. Monokültür yerine ekim nöbeti, örtü bitkisi, birlikte ekim gibi uygulamalara yer verilmektedir. İşletmede çevre, faydalılar için doğal habitat oluşturmaya yönelik olarak doğal peyzaja uygun biçimde düzenlenmeli ve atıkların girdi olarak değerlendirilebileceği bir yönetim planı oluşturulmalıdır. Organik üretim yapmak isteyen müteşebbis öncelikle Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Organik Tarım Komitesi tarafından çalışma izni verilen herhangi bir Kontrol ve/veya Sertifikasyon kuruluşuna dilekçe ile başvurur ve işletmesinden elde edeceği ürünlerin ekolojik olarak değerlendirebilmesi için gerekli çalışmanın yapılmasını talep eder. Kontrol kuruluşu müteşebbisten istediği çeşitli bilgi ve belgeler yardımıyla başvurunun organik üretim yapmaya uygun olup olmadığına karar verir ve bunu Organik Tarım Komitesine bildirir. Kontrol kuruluşu organik üretim yapmasını kabul ettiği ve sözleşme yaptığı müteşebbisi geçiş sürecine alır. Geçiş süreci tek yıllık bitkilerde 2, çok yıllık bitkilerde 3 yıldır. Tek yıllık kültürlerde ekim tarihi, çok yıllık kültürlerde hasat tarihi dikkate alınmaktadır. Hayvansal üretimde geçiş süreci ise türlere göre değişmektedir. Kontrol kuruluşu koşullara göre süreyi % 50 oranında uzatabilir veya kısaltabilir. Ürün Geçiş Süreci nin tamamlanmasından sonra Organik Ürün sertifikası almaktadır. Organik tarımda genetik yapısı ile oynanmış organizmaların üretimine veya girdi olarak kullanımına izin verilmemektedir Bitkisel Üretim Ekim nöbeti Organik tarım sisteminin önemli prensiplerinden biri ekim nöbetidir. Ekim nöbeti, belli bir bölgede iklim ve toprak özellikleri dikkate alınarak, en yüksek ve en kaliteli üretimi sağlamak amacıyla değişik kültür bitkilerinin birbirlerini karşılıklı olarak destekleyebilecek ve tamamlayabilecek şekilde ardı ardına yetiştirilmesine denir. Yüksek ürün alınması ise toprak verimliliğinin en üst düzeyde tutulmasıyla sağlanabilir. Monokültür tarım yapılan bölgelerde toprak tek yönlü olarak devamlı sömürüldüğünden toprak verimliliği azalmakta, bu da birim alan verimini düşürmektedir. Ürünler uygun bir ekim nöbetine göre yetiştirildiklerinde verim %10 15 daha fazla olmaktadır. Organik tarım açısından uygun bir ekim nöbetinden beklenen yararlar aşağıda açıklanmıştır: a. Toprak verimliliğinin korunması ve artırılması Ekim nöbeti uygulamalarında yeşil gübreleme ve hasattan sonra arazide kök ve hasat artıkları şeklinde kalan organik maddeler toprağın humus yönünden zenginleşmesini sağlamaktadır. Organik tarımda, organik maddelerin parçalanma ve humik bileşiklerin oluşumunu doğal ve toksik olmayan yollardan hızlandırma özelliğine sahip ürünler kullanılmalıdır. Biyolojik yoldan açığa çıkan besin maddelerinin ekim nöbetinde yer alan bitkiler tarafından en iyi şekilde kullanılması da verim artışını sağlayacaktır. Ayrıca ekim nöbetiyle besin maddelerinin birikmesini sağlayan bitkiler ile çok besin maddesi tüketen bitkiler ardı ardına getirilerek toprağın sömürülmesi önlenmekte, topraktaki bitki besin maddelerinin daha etkili kullanılması sağlanmaktadır. b. Toprak erozyonunun azaltılması Monokültür alanlarda yağışların ve rüzgarın etkisi sonucu oluşan erozyon ile toprak kayıpları artmakta, toprağın su tutma kapasitesi azalmakta ve toprak yapısı bozulmaktadır. Ancak ekim nöbetiyle kök ve toprak üstü yapıları farklı olan bitkilerin aynı arazide yetiştirilmesi toprakta aşınımı düşürmektedir. Ayrıca ekim nöbeti suyun toprağa sızma derecesini artırır, yüzey akışından doğan erozyonu önler ve suyun toprakta depolanmasını sağlar. c. Yabancı ot kontrolü Ekim nöbeti uygulamasında dikkat edilmesi gereken değişik kültür bitkilerinin gelişim seyrine uyabilen yabancı otların belirlenmesidir. Kökle üreyebilen çok yıllık yabancı bitkilerin (köygöçüren ve
7 devetabanı) bir tarlada oranı arttığında uygulanan ekim nöbeti planı değiştirilmeli, yabancı otları yok etmek için yeni uygulamalara gidilmelidir. Planlarken kültür bitkisinin toprağı gölgelendirme gücü, bitkinin ekimden önce ve hasadından sonra toprağın işlenebilirliği göz önüne alınmalıdır. d. Hastalık ve zararlıların kontrolü Aynı arazide üst üste yetiştirilen kültür bitkileri toprakta belirli hastalık ve zararlıların oranını artırarak verimsiz olmasına neden olur. Düzenli bir ekim nöbetiyle hastalık ve zararlılar kontrol edilebilir. Hastalık ve zararlılara dayanıklı ya da hastalıkların ve zararlıların çoğalmasına olanak vermeyecek bitkilerin ekim nöbetinde yer alması bitkiyi ve toprağı koruyarak verimi artıracaktır. ABD nin San Joaquin Vadisi nde her yıl aynı mevsimde organik fasulye üretimi yapılması durumunda zararlı bir böcek olan Lygus sp, organik üretiminde uygulanan tüm tekniklerin uygulanmasına karşın önemli ürün kayıplarına neden olmuş ve bu zararlı problemin çözümü için ürün rotasyonuna gidilmiştir. Sebze üretimi yapılan alanlarda hububat türlerinin rotasyonu genel olarak önerilmektedir. Çünkü hububatlar, sebzelerde problem olan hastalık ve zararlıların bir çoğuna karşı dayanıklılık eğilimindedir. e. İşgücünün değerlendirilmesi Ekim nöbetinde yer alan farklı bitkiler yetiştirme süresindeki işgücünün birörnek dağılmasını sağlar. Yıl içinde düzenli bir çalışma sağlanırken değişik zamanlarda yapılan ekim, bakım, hasat, harman gibi işlemler verimli bir şekilde aksamadan yürütülebilir. f. Bitkisel üretimde ortaya çıkabilecek risklerin azaltılması Bitkisel üretim doğal çevre koşullarının etkisi altında olduğundan üretici, doğal koşulların el verdiği oranlarda işgücü ve sermayesini üretime dönüştürebilir. Doğal üretim ve pazar koşulları ne kadar uygun olursa elde edilen gelir o kadar yüksek olacaktır. Ekim nöbetinde aynı yıl yetiştirilen kültür bitkileri, beklenmeyen olumsuz çevre ve pazar koşullarından farklı düzeylerde etkileneceğinden, ortaya çıkacak zarar minimum düzeyde olacaktır. Yetiştirilen bir üründen kazanç sağlanmasına karşın olumsuz çevre ve pazar koşullarından etkilenen diğer üründen zarar edilebilir. Ekim nöbetinde yer alan ürünlerin çeşitli olmasının bir başka yararı da tutarsız pazar koşullarına karşı seçenek sunmasıdır. Üretilen ürün, yeterli fiyatla satılmazsa üretici için bir hedef olmaktan çıkacaktır. Ancak ekim nöbeti uygulamaları ile bitkisel üretimde ortaya çıkabilecek risklerin azaltılması mümkün olacaktır. İşletmede aynı yıl içinde çeşitli ürünlerin yetiştirilmesi, üreticiye güvence yaratacaktır. Organik tarım ve ekim nöbeti uygulamaları; çevrenin korunması ve biyolojik dengenin sağlanması, toprak verimliliğinin artırılması ve toprağın verim gücünün korunması, sağlıklı, kaliteli ve yüksek ürünün alınması ve bu ürünlerin tüketiciler tarafından kullanımının özendirilmesi açısından önemlidir. Organik tarımda ekim nöbeti uygulamalarında dikkat edilecek bazı noktalar şunlardır azot tüketimi fazla olan kültür bitkileri (kolza, mısır, şekerpancarı, patates, pamuk) ile azot fikse etme özelliklerine sahip olan baklagiller (fasulye, nohut, mercimek, fiğ, burçak); Derin köklü kültür bitkileri (yonca, üçgül, kolza, şekerpancarı, pamuk vb.) ile yüzeysel köklü bitkiler (tahıllar); Su tüketimi fazla olan kültür bitkileri (çeltik, mısır, pamuk, şekerpancarı, yonca, yazlık sebzeler) su tüketimi daha az olan bitkilerle (arpa, buğday, baklagiller, patates); Yetiştirme döneminde yavaş gelişen kültür bitkileriyle hızlı gelişme özelliğinde olan bitkiler; Hasattan sonra bitki kalıntısı fazla olan bitkiler (baklagil yem bitkileri, tahıllar) ile kalıntısı az olan bitkiler (patates, şeker pancarı, soğan) ardı ardına yetiştirilmelidir. Hastalık ve zararlıların önlenmesinde konukçu olmayan bitkiler özellikle seçilmelidir. Hastalık ve zararlıların biyolojisi de dikkate alınarak ekim ve dikim zamanları erkene alınıp, bitkiler zarar periyodundan uzaklaştırılabilir. Bitkilerin çimlenme ve çıkışını hızlandırmak için ilk gelişme döneminde iyi bir bakım, düzenli sulama gibi kültürel işlemler yapılmalıdır Örtü bitkisi yetiştiriciliği, birlikte ekim veya karışık ekim uygulamaları Toprak verimliliğinin korunması ve hastalık, zararlı ve yabancı ot kontrolü açısından ekim nöbeti yanında özellikle meyve ağaçları gibi çok yıllık bitkilerde uzun ve yayılmayan örtü bitkilerinin kullanımı uygun mikro çevre oluşmasına yardımcı olur. Bu şekilde rüzgar zararları, ekstrem sıcaklıklar ve toprak nemi ile hava oransal nemindeki değişikliklere karşı korur. Örtü bitkileri sert kabuklu meyve türlerinde hasatta kolaylaştırıcı rol oynayabilmektedir. Örtü bitkilerinin su ve besin maddesi rekabeti uygun biçme veya hasat zamanı ile toprak işleme ile kontrol altına alınabilmektedir. Bazı bitki türlerinin allelopatik etkileri veya azot fiksasyonu gibi özelliklerinden yararlanılarak birlikte ekilmeleri organik tarımda yararlanılan bir yöntemdir. Ayrıca çoklu sıralar halinde de birçok tür birlikte yetiştirilebilmektedir.
8 Organik üretimde sıklıkla başvurulan malçlama, su tüketimini azaltabilen ve yabancı ot mücadelesinde etkili bir yöntemdir ayrıca bazı zararlı böceklerin gelişimini önlediği bilinmektedir Toprak verimliliği ve bitkilerin beslenmesi Organik tarımda amaç toprağın canlılığının sürdürülmesi ve verimliliğinin korunmasıdır. Bu amaçla ekim nöbeti, örtü bitkisi, malçlama, uygun toprak işleme (minimum işleme, uygun alet ekipmanla ve yeterli toprak neminin olduğu koşullar gibi) gibi birçok uygulama yanında besin maddelerinin yeterli olmadığı durumlarda bazı gübre ve toprak düzenleyicilerinin kullanımına izin verilmektedir. Burada amaç, toprak verimliliğinin sürdürülebilmesi ve bitkilerin yeterli beslenebilmesini sağlamaktır. Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik gübre ve toprak düzenleyicileri şu başlıklar halinde incelemektedir: Çiftlikte Üretilen Organik Maddeler [Çiftlik gübresi, çiftlik sıvı atıkları (şerbet), bitki artıkları, yeşil gübre, kompost vb.], Diğer Organik Maddeler [Kültür mantarı üretim artıkları, ağaç kabukları, talaş, ağaç külü, deniz yosunları ve ürünleri, kuş gübreleri, torf, organik kentsel atıklardan yapılan kompostlar vb.], Hayvansal Kaynaklı Ürün ve Yan Ürünler [Kankemik-balık-tırnak-boynuz-et unları, süt ürünleri vb.], Mineral ve Kayaçlar [Leonardit, humik asit ekstraktı, jips, kaya fosfatı, apatit, dolomit, tüf, kükürt, demir sülfat, perlit, klinoptilolit, sodyum klorür vb.], Mikrobiyal Gübreler [Rhizobium bakterileri, azoto bakteriler, mikorizalar vb.]. Bütün bu kullanılan maddeler ise 4 Mayıs 2004 tarih ve sayılı resmi gazetede yayınlanan Tarımda Kullanılan Organik, Organomineral, Özel, Mikrobiyal ve Enzim İçerikli Organik Gübreler ile Toprak Düzenleyicilerin Üretimi, İthalatı, İhracatı, Piyasaya Arzı ve Denetimine Dair Yönetmelik ile yasal düzene sokulmuştur. Makro ve mikro bitki besin elementleri ve organik madde kaynağı olarak katı ve sıvı çiftlik gübresi, yeşil gübre (yonca, bakla, fiğ vb.), torf, balık unu, çeşitli hayvan, bitki artıkları ve kentsel atıklardan elde edilmiş kompost, ağaç külü, deniz yosunları; topraktaki tuzluluk sorununu gidermek amacıyla Jips (CaSO 4.2H 2 O), toprak reaksiyonunu (ph) düşürmek için Leonardit ve elementel kükürt (S), toprak yapısını düzenlemek amacıyla klinoptilolit, curuf, perlit, vermikulit kullanılabilir. Ayrıca humik asit gerek toprak fiziksel özelliklerini iyileştirmek gerekse de bitki besin elementlerinin alınımını kolaylaştırmak için kullanılabilecek bir girdidir. Ülkemizde üreticilerin kompost yapımı alışkanlığı olmadığı için işletmelerde bir yandan atık sorunu diğer yandan da organik madde açığı tartışılmaktadır. Yaygın eğitimlerle bu konunun üreticiye benimsetilmesi büyük önem taşımaktadır. Kompost yapımında materyali zenginleştirmek amacı ile çit bitkileri veya ara ziraati uygulamalarında da yararlanılabilir Hastalık, zararlı ve yabancı ot yönetimi Tarımda hastalık, zararlı ve yabancı otlar, çok önemli ürün kayıplarına neden olmaktadır. Ürünlerdeki bu kayıpların önlenmesi için kültürel önlemler, mekanik mücadele, biyolojik mücadele ve kimyasal savaş kullanılmaktadır. Ancak, bu yöntemler içerisinde kimyasal savaş, uygulama kolaylığı ve etkinliğinin üretici tarafından kolaylıkla görülebilmesi gibi bazı nedenlerle en fazla kullanılan yöntemdir. Ekolojik üretim sisteminde zararlı yönetiminde bir çok alternatif uygulama bulunmasına karşın ana faktörler kültürel önlemler ve biyolojik mücadele uygulamaları olarak kabul edilmektedir. Organik ürün üreticileri için zararlı problemlerinin etkili bir şekilde çözümü için üretim yapılan yerlerdeki bölgesel şartların çok iyi bilinmesi ve önemli ürün kayıplarına neden olan zararlı problemlerinden sakınılması için hangi ürün veya ürünlerin yada hangi ürünün hangi çeşitlerin yetiştirileceğinin çok iyi bilinmesi etkili birer kültürel önlemdir. Ayrıca zararlı problemleri hakkında tutulacak iyi kayıtlar, bir sonraki yılda daha etkili zararlı mücadele stratejilerinin oluşturulmasında etkili bir uygulama olacağı da unutulmamalıdır. Üründe bulunan zararlı ve bu zararlıları baskı altına alan faydalı türlerin doğru olarak teşhis edilmesi, ürün kayıpların önlenmesi için son derece önemlidir. Zararlı ve faydalı türlerin sadece ergin dönemleri değil, yumurta, larva ve pupa gibi ergin öncesi dönemlerinin de doğru teşhisi, üründeki ekonomik zararın önlemesinde üreticilere önemli ölçüde katkıda bulunacaktır. Mücadeleye karar verebilmek için zararlının ekonomik zarar eşiklerinin belirlenmesi ve uygun mücadele yöntemlerinin uygulanması önemlidir. Tuzaklar, zararlı böceklerin ergin çıkış zamanlarının belirlenmesinde, ekonomik zarar eşiğinin belirlenmesinde ve direkt olarak zararlılar için mücadele amaçlı kullanılabilmektedir. Biyolojik mücadele uygulamalarında zararlı türler ile faydalı türler arasındaki uyumun belirlenmesinde yine bu tuzaklardan yararlanılır. Organik tarımda ise zararlı yoğunluğu
9 ekonomik zarar eşiğini aştığı durumda zararlı yönetimi çoğu kez zorlaşmakta ve önemli ürün kayıplarının önüne geçilememektedir. Bu nedenle organik tarımda üreticilere, etkili mücadele zamanlarının belirlenmesi için zararlıları izleme yöntemleri mutlaka öğretilmelidir. Basit olarak ekim ve dikim zamanlarının değiştirilmesiyle bazı potansiyel zararlıların zararları önlenebilir. Örneğin virüslere karşı dayanıklı bitki materyali mevcut değilse, ekim zamanının ayarlanmasıyla virüslerin yayılmasında etkili bir faktör olan yaprakbiti zararı ve dolayısıyla virüs zararı önlenebilir. Yine erken ekim yapılan yerlerde ekim zamanının geciktirilmesiyle bir çok hastalığın yayılması önlenebilmektedir. Hemipterler, yaprak pireleri ve bir çok lepidopter, erken ekimi yapılan bitkilerde çok çabuk çoğalarak yoğun zararlara neden olurlar. Bu gibi zararlılar kontrol altına alınmadıkları taktirde bir sonraki ekimde daha fazla zarar yapma potansiyeli gösterirler. Zararlıların özellikle biyoloji, fizyoloji ve davranışları üzerinde etkili olabilen maddeler ile yapılan mücadele biyoteknik yöntemleri oluşturmaktadır. Bu yöntemler içinde Kitlesel tuzaklama tekniği ve çiftleşmeyi engelleme veya şaşırtma tekniği organik tarımda başarıyla uygulanmaktadır. Ülkemizde bu yöntem Elma bahçelerinde Elma içkurdu (Cydia pomonella) ve Elma gövde kabukkurdu (Synanthedon myopoeformis)'na, Kiraz bahçelerinde Yaprak büken (Archips spp.) ve Kiraz sineği (Rhagoletis cerasi)'ne, Zeytin bahçelerinde Zeytin güvesi (Prays oleae) ve Zeytin sineği (Bactrocera oleae)'ne, Bağlarda Salkım güvesine (Lobesia botrana), Örtüaltı, sebze ve süs bitkisi yetiştiriciliğinde yaprak galeri sineklerine (Liriomyza spp.)ve Beyaz sineklere (Trialeurodes vaporariorum ve Bemicia tabaci) karşı denenmiş ve etkili bulunmuştur. Örtüaltı, sebze ve süs bitkisi yetiştiriciliğinde yaprak galeri sinekleri (Liriomyza spp.)'ne ve beyaz sineklere (Trialeurodes vaporariorum ve Bemicia tabaci), Kiraz bahçelerinde Kiraz sineği (Rhagoletis cerasi)'ne karşı başarıyla kullanılan sarı yapışkan tuzakların yaygınlaştırılması öncelik taşımalıdır. Çiftleşmeyi engelleme veya şaşırtma tekniği ülkemizde Elma içkurdu (Cydia pomonella)'na, Salkım güvesi (Lobesia botrana)'ya ve Pembe kurt (Pectinophora gossypiella)'a karşı etkili bulunarak pratiğe verilmiştir. Organik bağ yetiştiriciliğinde Bacillus thuringiensis'li preparatların sık kullanım zorunluluğu, dayanıklılık riski dezavantajları nedeniyle ivedilikle alternatif getirebilmek için Salkım güvesi mücadelesinde bu tekniğe öncelik verilmeli, kullanımı yaygınlaştırılmalı ve desteklenmelidir. Elma içkurdu ve pembe kurda karşı da bu yöntemin kullanılmasının yaygınlaştırılması gereklidir. Tarla sınırlarında yetiştirilen ürünlerdeki zararlılar ana ürünlerdeki zararlılardan farklılık gösterir. Bu tür uygulama, faydalı arthropodlara yaşam alanı sağlar ve zararlı türlerin tarlada yayılmasını yavaşlatır. Ayrıca tarla kenarlarındaki çiçekli bitkiler faydalı böceklere yaşam alanı ve besin kaynağı oluştururlar. Toprak işleme, bir çok yararının yanında önemli bir mücadele uygulaması olup, zararlı böcek populasyonlarını doğrudan azaltabilir yada dolaylı olarak topraktaki zararlıların açığa çıkartarak kuşlar ve diğer predatörler tarafından tüketilmesine neden olur. Yine toprak işleme böceklere ve bitki patojenlerine kaynak olan bitki kalıntılarının ayrışması hızlanmaktadır. Sonuç olarak toprak işleme ile organik maddenin dekompoze olması sağlanarak bir sonraki ekime hazırlık yapılırken, toprakta bulunan bir çok zararlı böceğin mücadelesi de yapılmaktadır. Toprak tipi ve topraktaki besin içeriği, zararlı problemleri ile yakın ilişkilidir. Yüksek organik madde içeriği, toprakta yaşayan bir çok zararlı türün sayısında artışa neden olabilir. Çevrede mevcut ve etkili doğal etmenlerin insan faktörünün yardımı ile zararlılar üzerinde etkinliklerinin artırılması için yapılan her türlü girişimlere Biyolojik Mücadele adı verilir ve organik tarımda başarıyı büyük ölçüde etkileyen bir yöntemdir. Bilindiği gibi doğada mevcut biyotik etmenler, zararlıyı dengede tutmaktadır. Bu biyotik etmenler, doğal düşman böcekler (parazit ve predatörler), faydalı akarlar, protozoa lar, bakteriler, virüsler, funguslar,nematodlar, kuşlar ve memelilerdir. Ülkemizde biyolojik mücadele konusunda en başarılı örnek, Turunçgil unlubiti, Planococcus citri mücadelesi için predatör böcek Cryptoleamus montrozieri ile parazitoit böcek Leptomastix dactylopii nin her yıl insektaryumlarda üretilip salınmasıdır. Ülkemiz koşullarında kışı geçiremeyen bu faydalı böcekler ile turunçgil alanlarında etkili bir biyolojik mücadele uygulanmaktadır Yoğun girdi kullanılan üretimlerde organik tarım Organik tarım sistemine geçişte, yoğun girdi kullanılarak yapılan üretim ile düşük girdili tarım arasında önemli farklar mevcuttur. Yetiştirme tekniği açısından düşük girdili üretimden organik tarıma geçiş daha kolay iken özellikle bu grup üründe pazarda sertifikalı organik ürünün konvansiyonele göre fiyat avantajı yakalaması oldukça zordur. Yoğun girdili tarımı yapılan ürünlerde ise organiğe geçişte
10 tüketici talebinin fazla olduğu ancak teknik açıdan daha karmaşık sorunlarla karşılaşılacağı öngörülmelidir. Örnek olarak Türkiye de tüketicilerce hormonlu olarak bilinen sera domatesinde organik ürüne tüketicinin çok daha yüksek fiyat farkı ödemedeki kararlılığı gösterilebilir. Ülkemizde özellikle taze tüketime dönük üretim yapan sebzecilik işletmeleri küçüktür ve genellikle yerleşim alanlarının çevresinde yoğunlaşmıştır. Diğer ürünlerle mukayese edildiğinde, su kullanımı yanında yoğun gübre (özellikle inorganik) ve tarımsal sentetik bitki koruma ilaçlarının tüketildiği bir işletme şeklidir ve kalıntı ve zehirlenme riski yüksektir. Örneğin, beslenme ve içme suyuyla aşırı miktarda insan bünyesine alınan nitrat, indirgenerek nitrite ve nitrit te bir seri reaksiyonla insanlarda kansere ve mutasyona yol açan nitrosamine dönüşmektedir. Beslenme düzenimiz içerisinde ise alınan nitratın %15 i sudan gelirken, %70 i sebze kaynaklıdır. Diğer bitkisel ürün gruplarıyla karşılaştırıldığında, başta yaprak ve yaprak sapı tüketilenler olmak üzere, sebzeler insan sağlığı dikkate alındığında önemle üzerinde durulması gereken bitkilerdir. Türkiye de organik üretimde en büyük pay dış pazar talebine bağlı olarak kuru ve kurutulmuş ürünlere aittir. Bu sonuç, iç pazarın yavaş gelişmesini büyük ölçüde etkilemektedir. Yaklaşık ton civarındaki organik sebze üretiminin toplam üretim içindeki payı %2 yi aşmayacak kadar azdır. Organik yaş meyve-sebze üretiminin bu kadar düşük olmasının sebeplerinden biri de, genelde yüksek oranda su içeren ve çabuk bozulan ürünler olması ve üreticinin pazar garantisi olmadan organik üretime başlamamasıdır Üretim materyali Organik tarımda, genetik modifikasyona uğramış tohum ve transgenik bitki kullanımının yasak olması yanında, organik usullerle üretilmiş yerel çeşitlerin kullanımı adaptasyon güçlerinin yüksekliği nedeni ile önerilmektedir. Vegetatif çoğaltma materyalinin de en az bir generasyon organik üretim kurallarına göre yetiştirilmiş olması şarttır. Üretimleri başlamış olmasına rağmen ülkemizde henüz sertifikalı organik tohum, fide ve fidan yaygın olarak bulunamamaktadır. Organik tohum kullanma zorunluluğu henüz yeterince bulunmaması nedeni ile ertelenmektedir. Ancak organik sertifikalı tohum bulunmadığı takdirde kullanılan tohumların ilaçlanmamış ve izin verilmeyen kimyasallarla muamele edilmemiş olması gerekmektedir. Bazı fide firmaları talep edildiğinde organik aşılı sebze fidesi üretmektedir Hasat sonrası işlemler ve işleme Organik üretimde geçerli olan yönetmelikler tüm zincir için kurallar koyar. Bu açıdan henüz gıda ve tekstil gibi gıda-dışı maddelerin işlenmesine yönelik AB yönetmeliklerinin yayınlanmamış olması nedeni ile bazı belirsizlikler bulunmaktadır. Ancak mevcut yönetmeliklerin yanısıra firma spesifikasyonları, kontrol-sertifikasyon kuruluşu (örneğin su ürünleri için Naturland) talimatları, IFOAM, WWF (orman ürünleri) veya diğer uluslar arası kuruluşların geliştirdiği standartlar yol gösterici olmaktadır Hayvansal Üretim Son yıllarda hayvansal üretimde birçok köklü değişiklik olmuştur. Özellikle Avrupa Birliği yem endüstrisinde kullanılan yem katkı maddeleri konusunda hayvan, insan ve çevre üçgenini dikkate alarak bazı değişiklikleri gündeme getirmektedir. Hayvan genetiği konusundaki ilerlemeler yanında yem kaynakları giderek azalmaktadır. Tüm dünyada rasyonlardan hayvansal protein kaynaklarının çıkartılması eğilimi, Avrupa da antibiyotik büyütme faktörü yem katkı maddelerinin yasaklanması, et ürünlerinde artan sağlık kısıtlamaları hayvansal üretime yeni bir bakış açısını da beraberinde getirmektedir. İnsanların giderek bilinçlenmesi ve doğala dönüş eğilimi ile birlikte sağlıklı beslenmeye olan duyarlılığın artmasıyla gıda güvenliğini sağlama giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Konvansiyonel hayvansal üretimle ilgili tüm bu sorunlar yanında; gelişmiş ülkelerde hayvan haklarına gösterilen ilgi nedeniyle hayvan refahı giderek toplumsal düzeyde önem kazanmaktadır. Hayvan refahı, tıpkı insanlardaki gibi hayvanlara da doğal davranışlarını yapabileceği; ekstrem hava koşullarından, stres, yaralanma ve hastalıklardan korunabileceği bir ortamın sağlanması ile yeterli beslenme olanaklarının verilmesi anlamına gelmektedir. Tüm bu nedenlerle son yıllarda, gerek konvansiyonel hayvansal üretim ile ilgili sorunları önlemek gerekse hayvan etiğini dikkate almak amacıyla ekolojik hayvansal üretim önerilmektedir.
11 Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından hazırlanan Organik Tarım Yönetmeliğinde Ekolojik tarım kapsamı içerisinde "ekolojik hayvansal üretim; damızlık hayvan veya dölleme materyali kullanılarak, hayvan ve hayvan ürünlerinin, insan gıdası, hayvan ve bitki besleme ürünleri üretilmesi, hammaddesini tarımdan alan sanayilere organik hammadde temini, sportif, tıbbi ve bilimsel amaçlarla, her aşaması ilgili yönetmeliğin hükümleri uyarınca bir kontrol ve/veya sertifikasyon kuruluşunun denetiminde kontrol edilen ve sertifikalandırılan üretim faaliyetleridir" şeklinde tanımlanmıştır. Türkiye de organik hayvansal üretime örnek teşkil edecek birkaç işletme bulunmaktadır (Çizelge 2). Organik su ürünleri ülkemizde ilgi olmasına rağmen henüz başlamamıştır. Avrupa da da 2003 yılı verilerine göre İrlanda, Almanya, Avusturya ve İskoçya da üretimin yapıldığı ve 4000 t somon, t alabalık, t sazan, 100 t midyenin satılıdğı belirtilmektedir. Yine 2003 yılında ilk olarak Ekvator dan 200 t karides ve diğer ülkelerden 300 t dolayında su ürünü ithal edilmiştir. Çizelge 2. Ülkemizdeki organik hayvansal üretim miktarları (Kaynak: TKB verileri). Ürün Adı Sayısı (adet) Üretim (ton) Çiftçi sayısı İller Toplam Kovan İnek sütü 6,00 48,00 6 İzmir Dana eti 6,00 8,00 6 İzmir Buzağı 4,00-6 İzmir Koyun eti 98,00 4,00 6 İzmir Keçi eti 76,00-2 İzmir Tavuk eti 345,00 0,52 6 İzmir Tavuk yumurtası 345, adet 6 İzmir Organik hayvansal üretimde çiftlik ve üretim planlaması Ekolojik hayvansal üretimde çiftlik ve üretim planlaması için işletmede bulundurulacak hayvanların seçimi, geçiş süreci ve hayvanların barınak koşullarının düzenlenmesi gerekmektedir Hayvan seçimi Ekolojik hayvancılık işletmelerinde, damızlık veya üretim için çevreye, iklim koşullarına ve hastalıklara dayanıklı hayvanlar seçilmelidir. Bu amaçla bölgeye adapte olmuş yerli ırklar ve melezleri öncelikle düşünülmelidir. Bölgeye uyum sağlayan yabancı ırklar da kullanılabilir ancak genetik modifiye edilmiş hayvanların kullanılması yasaktır. Ekolojik bir sürü oluşturabilmek için ekolojik işletmelerden hayvan getirilebileceği gibi konvansiyonel işletmelerden de belli bir yaşın altında olması koşulu ile hayvan getirilebilir. Örneğin bu amaçla, yıllık en fazla % 10 büyükbaş, % 20 küçükbaş ergin hayvan sağlık kontrollerinden geçirilerek sürüye katılabilir. Bu oranlar izin alınarak % 40 a artırılabilir. Sürünün büyümesi çevre kirliliğine yol açmamalıdır. Yani hayvan sayısına bağlı olarak artan gübre miktarı işletmenin kullanılan tarımsal alanında nitrat kirliliğine neden olmamalıdır. Bu nedenle, tarımsal alanda gübre ile yayılan nitrojen miktarı yılda hektara 170 kg azotu geçmemelidir (yılda 170 kg azota eşdeğer gübre veren hayvan sayıları da yaklaşık 2 büyükbaş hayvan birimine eşittir). Çizelge 3 te bir hektar alanda bulunması gereken hayvan sayıları verilmiştir. Çizelge 3. Bir hektar alanda bulunması gereken maksimum hayvan sayıları Hayvan Cins ve Çeşidi Hektara düşmesi gereken maksimum hayvan sayısı = Bir yıl içerisinde hektara 170 kg saf azot miktarına eşdeğer 6 aylık atlar 2 Besi danası 5 1 yaşın altındaki diğer danalar yaş arasındaki erkek sığırlar 3,3 1-2 yaş arasındaki dişi sığırlar 3,3 2 yaş ve üzeri erkek sığırlar 2 Damızlık düveler 2,5 Besiye alınmış düveler 2,5 Süt sığırları 2 Damızlık dışı tutulan inekler 2 Diğer inekler 2,5 Dişi damızlık tavşanlar 100
12 Dişi koyunlar 13,3 Dişi keçiler 13,3 Domuz yavruları 74 Damızlık dişi domuzlar 6,5 Besi domuzları 14 Diğer domuzlar 14 Etlik piliçler 580 Yumurta tavukları Geçiş süreci Geçiş süreci, konvansiyonel hayvansal ürünün ekolojik hayvansal ürüne dönüşüm periyodudur. Diğer bir ifadeyle, ekolojik hayvansal üretime başlanmasından ürünün ekolojik olarak kabul edilmesine kadar geçen süredir ve hayvan türü ile verim yönüne göre Çizelge 4 de verildiği gibi değişmektedir. Çizelge 4. Hayvan türü ve verim yönüne göre geçiş süreçleri. Büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar (Sığır, koyun ve keçi) Yönetmelik 1 - Sığır eti üretiminde 12 ay a,b,c yaşam süresinin 3/4'ü kadar a,c (dana besisinde) 6 ay a, c - Koyun ve keçi eti üretiminde 6 ay a, c (kuzu ve oğlak besisinde) 2 ay a, c - Sığır, koyun ve keçi sütü üretiminde 3 ay a 3 ay b 6 ay c Kanatlı kümes hayvanları (Tavuk) - Piliç eti üretiminde 2.5 ay a,c Tüm yaşam - Yumurta üretimde 1.5 ay a,b,c 1 a) Avrupa Birliği Yönetmeliği,1999; b) IFOAM, 2002; c) T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yönetmeliği, Barınak Barınaklar hayvanlara yeterli temiz hava ve gün ışığı sağlayarak, ekstrem hava koşullarından koruyacak şekilde inşa edilmeli, kullanılan yapı materyalleri ve üretim ekipmanları hayvan ve insan sağlığına zarar vermemelidir. Barınaklar şekilleri ve boyutları bakımından hayvanların doğal davranışlarına cevap verebilecek nitelikte olmaları ile konvansiyonel hayvan yetiştiriciliğinde kullanılanlardan farklıdır. Bu hem hayvan etiği bakımından önemlidir hem de hayvanların bağışıklık sistemlerini güçlü tutarak kolay hastalanmalarını önlediği için gereklidir. Barınaklarda bütün türler için bir iç alan ile bir dış alan yani egzersiz/gezinme alanı (gerektiğinde korunaklı ve gölgelikli) ayrılmalıdır. Büyükbaş hayvanların bağlı tutulmaları yasaktır. Ancak, emniyet ve hayvan rahatlığı gibi nedenler ile kontrol ve/veya sertifikasyon kuruluşu sınırlı bir süre için hayvanların bağlanmasına izin verir. Barınaklardaki hayvan yoğunluğu hayvan türünün doğal davranışlarını engellememelidir. Hayvan sayısı bir uzman görüşü alınarak kontrol ve/veya sertifikasyon kuruluşunca belirlenir. Tavuklarda, kafeste yetiştiriciliğe izin verilmez ve bu hayvanların da barınaklarında iç alan dışında gezinme ihtiyaçlarını karşılayan dış alan vardır. Bunların barınak iç alanlarında tünek ve folluk ihtiyaçları da karşılanmaktadır. Etlik piliç barınaklarında 4800, yumurta tavuğu barınakların da ise 3000 adetten fazla hayvan barındırılmamalıdır.