Anarsi.org - 'Pasifizm Non Plus Ultra' üzerine
Arşiv - Dergiler - Amargi - Sayı 6 - Nisan 1993
'Pasifizm Non Plus Ultra' üzerine Yazar : Vedat Zencir
Polemik zevkinden ve kolaylığından kendimi mahrum ederek yazmak zorundayım. Çünkü cevap verilecek yazı kardeş bir dergiden, Osman ve Serdar'dan. Yazıma içerden bir eleştiri ve ben de içerden bir karşılık veriyorum. Umuyorum ki şu mesele/mevzu olan konu, genişleyerek tartışılır. Hatta daha dışardan bakışlarla tartışırız. Buna en azından ben ihtiyaç duyuyorum. Yaklaşık görüşleri paylaştığımız için, Serdar ve Osman'la yapılacak tartışmanın kısa süreceğini sanıyorum. Belki biraz zorlamayla kendimizi biraz daha farklı yerlerde konumlayıp / oynayarak konunun tartışarak açımlanmasını genişletebiliriz.
Baştan alarak adım adım gideceğim. Zira bütün olarak kafamı toparlayacak durumda değilim.
Ben insan doğasında şiddetin varlığını, mutlak kabul etmiyorum. İnsan doğasında "şiddet de, pasifistlik de vardır" demek başka, bundan şiddeti ayırıp, "insanın doğasında şiddet vardır" yargısını ön plana çıkarıp hem de buna mutlaklık vermek başka bir şeydir. "İnsan doğasında şiddet vardır" yargısını tek başına alırsak, bilimsel bir temellendirmeye ihtiyaç duyabilir, ama ortada böyle bir şey yok. Dolayısıyla "insan doğasında şiddet de pasifistlik de vardır" yargısı, herhangi bir bilimsel temellendirmeye ihtiyaç duymaz. Bu sadece durum tespitidir, o kadar. Bilimde ikilik yoktur, teklik vardır. Her ne kadar bu bazılarına kaba bir anlayış gibi gelse de, ikiliğin ya da üçlüğün olduğu yerde bilim de varsa pek fazla itirazım yok. Zira bu noktada seçim söz konusudur. Seçimin söz konusu olduğu yerde de özgürlük, ahlak devreye girer. Bence, Serdar ve Osman yazıda (pasifizme ağırlık verme kaygısıyla) düşünce zorlanmış ve gözlerini kapamaya varmış. (Hay Allah polemik ağzı). Ne demek, "şiddetin insan doğasında var olup, olmadığını bilmiyoruz. Bunu bilmenin yararına da inanmıyoruz." Ben şöyle diyorum: insan doğasında veya kendimizde ahlaki ilkelerimize ters olan bir sürü şey bulgulayabiliriz. Önemli olan bunların bulgulanması değil, insan iradesinin eyleyebilme şansının her zaman olmasıdır. İrade, insanın kendisine rağmen bile, olması gerekenlerine göre eyleyebilme olanağıdır. Bu "irade" kavramıdır ki insana özgürlük ve sorumluluk verir. Ben insana ilişkin hiçbir ucun, bilimsel ya da metafizik kapatılmasından yana değilim. Aslında sonuçta Serdar ve Osman'la alınacak tavırda ve buna ilişkin yargıda anlaşıyoruz.
"İnsanın doğası" şu anda yazıma bakmadım ama, ben "doğa" kavramını kullanıyorsam, ne bilimin ne de metafiziğin atfettiği kutsallığı atfediyorum anlamına gelmez. Yani değişmez, belirleyici, öz ya da tözden falan söz etmiyorum. Eğer doğa kavramını bu anlamda kullanıyorsam ya komiklik yapmak içindir ya da bilime, metafiziğe bakışımı anlatmak içindir.
Serdar-Osman şiddetin geri beslenme yoluyla kurumlaşmış şiddeti zorunlu doğuracağını söylüyorlar, (iyi bir bölüm ama uzun, lütfen tekrar bakın) Dikkat (!) sorumluluk bilimin kavramıdır. Tarihte bu kavrama sık sık ihtiyaç duyulur. Hep zorunlu bağlar kurulur. Fakat nedense hep de arada boşluklar kalır. Daha öncede söylediğim gibi, bu mantık militarist mantıkla saptamada çakışır. Yine dikkat diyorum (!) ben sadece şiddetle, militarizm arasındaki ilişkinin zorunlu olmadığını söyledim. Yoksa ilişkisiz demedim. Ve iddia ediyorum, tahakküm ve askerler olmadan, devlet olmadan militarizm olmaz. Şiddetin bir yanında, korunma ve anlık kızgınlıklar varsa, diğer yanında tahakküm var. Şiddetin tahakküm içerdiği doğru, ama lütfen atlama yapıp, buradan militarizme zorunlu geçmeyelim. O yazıda Kızılderililer örneğini, karşı çıkışları da göze alarak bilerek verdim. Zorunluluk yargısını yıkan örnekleri bulmak, inanın hiç zor değil. Her türlü şiddeti militarizm olarak yaygınlaştırmanın ya da buna temel hazırlamanın kendisi militarizmden başka hiç kimseye yaramaz.
Pasifizme ilişkin ayrımlar, nüansmış gibi görülen önemli farklılıklar:
Öncelikle ben, şiddeti silme gibi ciddi bir iddialılıkta değilim. Bunu çok anlamlı da bulmuyorum. Bence bu, tehlikeli bir zorlama. Ben sadece şiddet olmasa, özgürlüğün daha güvenli, daha sağlıklı olacağını söylüyorum. Ama militarizme ilişkin, asla bu kadar yumuşak bakışlı değilim. Tabii ki pasifizmin ahlakı/ tahakkümcü bir yapıya dönüşmemesi için, özgürlükçü etiğin gerekliliğine inanıyorum. Ben bunu "ahlakın önüne özgürlüğü koymak" olarak değerlendiriyorum. Fakat bu, bütünlüklü bir bakış, hayatı ve insanı nasıl değerlendirdiğinle de doğrudan ilintili. Eğer pasifizimden "anlamlı bir yöntem" olarak söz ediyor-sak, öbür taraftan da şiddetin her durumda özgürlük karşıtı olduğu yargısını vermek, bana anlayışta muğlâklık olduğunu gösteriyor. Zorlama ile pasifizmin tek yol gösterilerek zorunluluk noktasına getirip da-yatılmasının ucu açılıyor. Pratik düzlemde seçimlere izin verilirken, akli düzlemde izin verilmiyor. Bazı şeyleri tekrarlamakta yarar var. Ahlaki bakışın olduğu yerde "seçim kavramı" önem kazanır. Seçim kavramının olduğu yerdeyse, artık zorunluluklardan değil, "gerekirlilikler-den" söz edebilirsiniz. Bilimci anlayışın kendisine çoğu zaman eleştirel baktığımızı sanırız. Fakat bilime kaynaklık eden önyargılar, allahına kadar hepimize işlemiştir. Pozivitizmin batağından kurtulduğumuzu sandığımız bir anda, bir bakarsınız rasyonalizmin batağına gömülmüşüz. İnsanda iki önemli hastalık vardır. Birisi gerçeği ama yalnızca gerçeği bulma hastalığı, diğeri ise mantıksal bütünlük kurma derdi. Bunlardan kurtulduğunda zemin biraz kayganlaşıyor gibi oluyor. Ama merak etmeyin, çok daha sağlamdır.