Halkara Howply hyzmatdaşlyk: Yragyň armiıasyna meıletinçi şaıylar goşulıar Iıun 17, 2014
Yragyň armiıasynyň hataryna goşulan meıletinçiler. 15-nji iıun, 2014 ı.
Yragyň premıer-ministri Demirgazyk Yrakdaky gozgalaňçylara garşy söweşmekleri üçin şaıy meıletinçilerine sala saldy. Bu ıagdaı üstünlik getirermi ıa-da graždanlyk urşuna ıol açarmy?
Demirgazyk Yrakdaky sünni gozgalaňçylar ep-esli territoriıany basyp aldylar. İurduň premıer-ministr Nuri al-Malikiniň hökümeti elden giderilen ıerleri täzeden yzyna almak üçin şaıy meıletinçilerini göreşe goşulmaga çagyrdy.
İöne Bagdatda, topar-topar bolup goşunyň hataryna meıletin girıän ıönekeı raıatlardan başga, gozgalaňçylara garşy göze ilerlikli üıtgeşik bir görülıän çäre ıok.
Mediada ıaıradylıan maglumatlardan çen tutsaň, Yragyň goşunyny güıçlendirmegiň ıeke-täk çeşmesi - yrakly şaıy meıletinçiler. Şaıy meıletinçileriň hatarynda ıokary taııarlykly müňlerçe söweşiji bar diıilıär. İöne şaıy meıletinçileriniň söweşe girişmekleri häzirki wagtda başga-da howply ıagdaılaryň ıüze çykmagyna getirmegi mümkin.
Eıse, meıletinçi jeňçileriň sünni gozgalaňçylara garşy söweşmegi ıurtdaky häzirki dartgynly ıagdaıy gowşadarmy ıa-da bu ıagdaı Yrakda mezhep urşunyň ıüze çykmagyna getirermi?
Dogrusy, ıakyn gelejekde nämeleriň bolaımagynyň ahmaldygy Bagdadyň 100 kilometr demirgazygynda ıerleşıän Samarada bolan söweşde eııäm ıüze çykyp başlady.
Yragyň harbylary Mosuly terk edıär
13-nji iıunda Maliki Samarada harbylar bilen duşuşdy. Agzalıan şäherde döwletiň harby we howpsuzlyk güıçleri gozgalaňçylara garşy şäheriň goragyny berk güıçlendirdiler. İöne gozgalaňçylar demirgazyk Yrakdaky Mosul we Tikrit ıaly şäherleri eıelänlerinde, olara hiç-hili garşylyk görkezilmedi.
Harbylar bilen geçiren ıygnagynda Maliki olara meıletinçileriň gelip başlandygyny we Samarada gozgalaňçylara garşy hüjümiň güıçlenjekdigini aıtdy.
Aslynda Samarada meıletinçiler ozalam bardy. Haçan-da bu şäherde 2006-2007-nji ıyllarda şaıy mezhebiniň keramatly ıeri hasaplanıan metjitleriň biri bombalananda, şaıylar gazap bilen söweşe girişipdiler we bu ıagdaı ıurtda iki ıyllap dagy dowam eden mezhep urşuna getiripdi. Hatda mezhep söweşiniň soňy tas graždanlyk urşuna ıazypdy.
Düıbi Waşingtonda ıerleşıän “Jihadology.net” atly maglumat merkezinden Filip Simit Malikiniň Samarany “Yrak yslam döwleti we Lewant” (ISIL) toparynyň ıykgynçylaryndan goramak üçin şaıy meıletinçilerini söweşmäge çagyrmagy ıurdy garaňky gelejege uçradar diııär.
“İurtdaky hökümet “şaıylyk, şaıylaşdyrmak” barada gürrüňler edıär. Bu ıagdaı ıurtda sünni-şaıy çaknyşyklarynyň möwjemegine getirer”.
İene-de iki sany çylşyrymly mesele bar. Birinjiden, gürrüňi edilıän meıletinçi toparlar, esasan, köçe söweşinde has tejribeli. İagdaıyň şeıledigi olaryň elden giden şäherleri yzyna almakda hökümet güıçlerine baştutanlyk etjekdiklerini aç-açan görkezıär.
Ikinjiden, ıaragly şaıy meıletinçileriniň köpüsi Eıran tarapyndan goldanylıar. Bu ıagdaıa yrakly sünnüler “Yrakda şaıy döwletini gurjak bolıarlar” diıip düşünıär.
Smitiň aıtmagyna görä, ynha, şu iki faktor hökümetiň basylyp alnan ıerleri ISIL-den azat etmek ugrunda alyp barjak işlerine ıurtdaky sünnüleriň garaışyny kesgitlär. Sünni gozgalaňçylar özleriniň esasy maksatlarynyň sünni jemagatlaryny şaıy täsirinden goramakdygyny aıdıarlar.
ISIL-e garşy göreşmäge çagyrıanlar diňe şaıy meıletinçilerden ybarat däl. Hemmeler bu çaknyşygy mezhep urşy hökmünde kabul edenok. 14-nji iıunda meıletinçileri Yragyň armiıasynyň hataryna goşulmaga çagyran şaıy kethudasy Aıatulla Ali al-Sistani öz çykyşynda meıletinçileriň diňe döwletiň bütwüligini goramak üçin harbylaryň hataryna goşulmalydyklaryny aıratyn nygtady.
Ol: “Sünni ıa-da şaıy diıen gürrüňleri goıuň” diıdi.
İöne ıagdaıa mezhep urşy hökmünde garaıanlar köçe söweşinde tejribeli hasaplanıan şaıy meıletinçileridir. Olar soňky ıyllarda Siriıa-da köp sanly söweşiji ugradyp, Damasky goldadylar we ıagdaıa yslamyň iki iri şahasynyň arasyndaky regional söweş hökmünde garadylar.
Eıranda türgenleşik geçen "Asaib Ahl Hak" we "Kataib Hebulla" ıaly şaıy toparlar hökümetiň gündogar Yrakdaky sünni meıletinçilere eden hüjümlerini hem goldap, olar bu hüjümlere işjeň gatnaşypdylar. Munuň netijesinde köp sanly ıönekeı raıatlar hem öldürilipdi. Iň pajygaly ıagdaı mart aıynda boldy. Şonda "Asaib Ahl Hak" topary bilen hökümetiň howpsuzlyk güıçleri agyz birikdirip, Diıala welaıatynyň Bohruz şäherinde 23 adamy öldüripdiler.
Synçylaryň aıtmagyna görä ISIL-e garşy göreşmekde Malikiniň agzalıan toparlary ulanmakdan başga kän bir mümkinçiligi hem ıok
Londonda ıerleşıän “Middle East practice at Eurasia Group” toparynyň müdiri Aıham Kamel bu barada şeıle diııär: “Al-Maliki we Yrak hökümetindäki beıleki syıasatçylar täsin bir dilemma bilen ıüzbe-ıüz. İagny, demirgazyk Yrakda ıurduň goşuny çat açıar. Şonuň üçinem, hökümetiň bu harbylary täzeden guramakdan we öz güıjüni meıletinçiler bilen berkitmekden başga kän bir üıtgeşik mümkinçiligi hem ıok”.
Kameliň aıtmagyna görä meıletinçi güıçler Bagdadyň töweregindäki dürli etniki toparlaryň ıaşaıan ıerlerini täzeden almak ugrunda hökümetiň ıakyn kömekçisi bolup bilerler. Eger-de gysga wagtyň içinde üstünlikli operasiıalar amala aşyrylsa, hökümetiň paıtagty gorap biljekdigine ynam dörär we halk köşeşer.
İöne Kamel has demirgazykdaky welaıatlary täzeden ele almakda meıletinçileriň ulanylmagy ıagdaıa ters täsir eder diııär: “Eger-de hökümet soňlugy bilen bu welaıatlarda (demirgazyk welaıatlarda) ıagdaıy kadalaşdyrmakçy bolsa, onda muny diňe syıasy ylalaşyk geçirmek arkaly ıola goıup biler. Demirgazyk Yrakda şaıy meıletinçileriniň söweşe goşulmagy, olaryň söweş taktikasyna garamazdan, regionda nägilelik döreder we ıagdaıy has hem beterlerşdirer”.
Syıasy ylalaşyklary durmuşa geçirmäge häzirlikçe mümkinçilik ıok däl. Sebäbi agzalıan sebitlerde hatda käbir sünnüleriň özleri hem ISIL-iň ekstremist ıörelgeleri bilen ylalaşmaıarlar.
Howply hyzmatdaşlyk: Yragyň armiıasyna meıletinçi şaıylar goşulıar Söweşijiler ıene bir şäheri eıeledi