KEŞP MÜLKINIŇ NUSGASY.
İazylan wagty: 11 января 2014 İazan NEXTTM
Adatça, sahna eseriniň taııarlyk döwri örän uzaga çekıän, hupbatly hem irginsizligi talap edıän iş. Heniz eseriň içine, keşplere girip bilmän kösenıän, elleri ıazgyly artistleriň ynamsyz hereketleri keıpiňi alıar. Ine, şol pursatda artistleriň arasyndan kimdir biriniň köpçülikden boıuny saılamagy, işiň agramyny öz gerdenine almagy, «kerweniň» başyny çekmegi gerek bolıar. Türkmenistanyň halk artisti Aman Sapardurdyıew şeıle artistleriň biri.
Men Aman aganyň ussatlygyna «Süıji durmuşyň gapysy» (režissıor G. Bekiıew), «Aşyk—Peıker» (Režissıor D.Hanmämmedow) sahna oıunlary goılanda göz ıetirdim. Taııarlyk işleri ıaňy başlanypdy. Baş gahrymanyň keşbini döredıän artist ıaşdy, heniz tejribesi ıetik däldi. Her ädimde režissıor, awtor, kompozitor bilen üışüp maslahat geçirmeli, düşündirmeli, ugrukdyrmaly bolıardy. Spektaklyň žanr aıratynlygy, sıužet ıordumy aıyl-saıyl ıüze çykanok. Diňe Aman aganyň gatnaşıan görnüşleri şüweleňli geçıärdi… Şol görnüş başlandygy artistler kulisleriň aňyrsyna ıygnanyp, ussadyň hereketlerini sessiz -- üınsüz synlap başlaıardylar. Ilki ıylgyryşlar, soň maıdajyk gülki peıda bolıardy, görnüşiň ahyrynda bolsa hemmämiz guwanç bilen el çarpyşıardyk. Ussat artistiň keşbi açyp görkezmäge beıle ezber girişip bilşine hemmeler haıran galıardylar. İogsam ıokarda agzan eserlerimizde Aman Sapardurdyıewiň janlandyrmaly keşpleri örän çylşyrymlydy. «Süıji durmuşyň gapysyndaky» Mäşirik molla, gülküli keşp. Onuň üçin öz şahsy peıdasy bolmasa hiç hili mukaddes zat ıok. Batman baıyň ogluny okatmaly bolanda-da diňe onun barjamly atasyndan köpräk pul «ıonmagyň», garnyny doıurmagyň aladasy bilen bolıar. Öz sowatsyzlygynyň üsti açylyp, masgara bolany üçinem namys edip duranok, çaltrak ol ıerden gaçmagyň pikirini edıär. Mäşirik ylym-sowady ıüzleı, dünıägaraışy dar, hatda dine ynanyşam ıabygorly adam. Ol söze başlanda:
Az işle-de köp gazan, - diıerdi atam pahyr—diıip başlaıar. İöne özüni sowatly, akylly-paıhasly adam hökmünde görkezmek üçin islendik ıagdaıdan peıdalanıar.
Aman Sapardurdyıew Mäşirigiň galplygyny sahna sungatynyň ähli serişdeleriniň üsti bilen açmagy başardy. Hereketinem, gürleışinem, hiňňlenişinem diňe şol maksada—galplygy paş etmäge gönükdirdi. Mäşirigiň aıdymyny tansy bilen bile ıerine ıetirdi. Şonda altmyş ıaşly Aman aganyň ıaş oglan kibi böküşine tomaşaçylaram, kärdeşlerem guwanmak bilen el çarpyşdylar. Şeıdibem ol Mäşirik mollanyň hiç kime meňzemeıän özboluşly keşbini döredip bildi. Netije-de sahnada Mäşirik mollanyň Öwwjana sapak berşem, nahar iıensoň töwir edişem, özi hakda gürrüň berşem, gaçyşam, hat okaışam özboluşly bolup çykdy. İUwaş-ıuwaşdan mäşirikli görnüşler wakanyň «episentrine» öwrüldiler. «Aşyk-Peıker» sahna oınunda-da şeıle boldy. Aman Sapardurdyewiň baıy: açgöz, sowatsyz, ıalançy, ejize ganym, harsydünıä hem azgyn adamlygynda örboıuna galdy. İöne sahna ussady ol keşbi mozaika döredıän ıaly kiçijik bölejiklerden kemala getirdi. Baı bilen ilki tanyşlyk, onuň hile, berimdir para-peşgeş bilen er satyn aljak bolşy, Kelanyň «uruny ıekeleışi» bilen bagly wakalardan başlanıar. Emma baıyň ıer eıesi dul gelni görüp nebsi agyrıar, dul gelni özüne aıal edinip almagyň, onuň baldyzyny ogluna alyp bermegiň kül-külüne düşıär…Şol bir wagtyň özünde-de ol Kelan bilen berilmeli paranyň möçberi barada birsyhly jedelleşıär, söwdalaşıar. Emma şol söwdalaryň aňyrsynda adam ykbalynyň ıatandygy ony oılandyrmaıar. Ahyry özünden ökdä duşup, it oınalan ıaly oınalyp, tozup başlanda onuň bolşy…özüni alyp barşy düıpgöter üıtgeıär.…Hereketleri gödek, ıerliksiz, asyl oňa puldan başga hiç zadam—perzendem, aıalam gerek däl.
Göwnüme bolmasa, spektakllarda tomaşaçylar diňe Aman aganyň döredıän keşplerine tomaşa etmäge gelıän ıaly…Käte şowlulygyň sebäbi Aman Sapardurdyıewiň özüniň daş keşbinde, hereketinde we režissıorlaryň kybapdaş keşpleri bir şonuň üçin saılaıandygynda bolaımasyn diıip oılanıarsyň. İöne «Deňiz guşum» (režissıor G. Bekiıew), «Gabanjaň gelin» (režissıor H. Berdiıew) spektakllarynda döreden keşpleri asla başga-başga häsietli, başga tebigatly adamlar. Teatr muşdaklary Aman Sapardurdyıewiň Malahowyny («Malahowy saklaň») heniz-henizlerem haıran galmak bilen ıatlaıarlar. Oınuň sahnalaşdyrylanyna bolsa otuz ıyl bolup barıar. Diımek, keşpleriň döremeginiň syry diňe kybapdaş häsiıetli rollaryň saılanylyp alynıandygynda däl ekeni, ıogsam şeıtmeklikde-de aıyply ıa sungata ters gelıän zady göremok. Elbetde, bu zatlaryň özüni, adama berilıän tebigy zehinde, adamyň özüne mynasyp käri saılap alyp bilmeginde, belki, bagtyň çüwmegi hem, şowlulyk hem gerekdir, ıöne şol zatlaryň bary tükel bolaıanda-da, barybir irginsiz zähmet çekmek zerurdyr. Aman Sapardurdyıewiň döredıän keşplerinde diňe bir üıtgewsiz umumylyk bar: ol her bir häsieti hereketiň üsti bilen çykarmaga çalyşıar. Aman aga gürlände sözleriň özi täsin herekete eıe bolıar. Çünki ol gözleri bilenem, elleri, aıaklary bilenem, hatda gaşy bilenem «gürläp» bilıär.
Aman aganyň spektaklda çykyş edıän güni, oıun başlanmazyndan iki sagat öň gelıändigini Alp Arslan adyndaky Milli ıaşlar teatrynda bilmeıän adam ıokdur. Şol iki sagadyň bolsa oınalmaly sahnalary gaıtalamak, berkitmek, durkuň bilen keşbe girmek üçin sarp edilıändigi belli. Doga zähmetsöıerligiň jogapkärçilik bilen berçinlenmegi oıundan soňky el çarpyşmalara, alkyşlara, birnäçe gezek gaıtalap-gaıtalap sahna çagyrylmaklyga alyp barıar. Şol wagt weli, geň galaımaly, Aman Sapardurdyıew özgelerden saılanmakçy hem bolanok, hereketinde-de hiç hili ozboluşlylyk ıok, sada, sypaıy hem kiçigöwünlilik bilen öz tomaşaçylaryna belent başyny egıär.
İeri gelende edebiıatda hem sungatda millilik diıilıän düşünjä gaty ıokary sarpa goıulıandygyny aıdasym gelıär. İöne şol milliligi gazanmagyň iňňe bilen guıy gazandan enaıy däldiginem aıtmak gerek. Onuň dür dänejikleri ıeke-ıekeden, irginsizlik bilen çöplenıär, ıyllaryň, adam ömrüniň dowamynda toplanıar. Bu barada aıratyn gürrüň edip ıörmese-de Aman Sapardurdyıewiň ol dänejikleri gündelik durmuşdan, edebiıatdan, rowaıatlardan hem beıleki milli baılyklardan süzüp alıandygyna göz ıetirdim. Aman aga degişme aıdyp berse-de, ıa biriniň täsin hereketine ökünse-de, özi hakynda gürrüň berse-de ıumor ıokundysynyň bardygyny görıärin. Mesawy gürrüňlerdäki zer dänejikleriniň sahnadaky keşbe siňenini göreniňde gülkiň ıürekden çykıar, ol duıgy damarlaryny gyjyklap, seni şatlanmaga, gaıgy aladany unutmaga mejbur edıär. Käte Aman aga, şol täsin hereketleri ıüzüniň ugruna goşup goıberıär. Irginsizilk bilen keşbi baılaşdyrıar. Şonuň üçinem ussatlyga sarpa goııan artistleriň arasynda, «hakyky spektakly görjek bolsaň onunjy spektakldan soň gör» diıen gürrüň bar. Ussadyň özüniňem oıny yzygiderli baılaşdyrmakdan nähili lezzet alıandygyny göreniňde onuň sahnada nňhili bagtlydygyny duııarsyň. Şonda wakalary geçmişden gürrüň berıän eserleriňem şu günki gün bilen utgaşyp gidendigini, gülkiniň, ıumoryň hiç wagt möwriti ötmeıän sungat serişdesidigini duııarsyň. «Aşyk-Peıker» komediıasynyň sıužetiniň özeni türkmen halk döredijiliginden—Aldarkösäniň, Ependiniň, Keminäniň halk arasynda ıaıran şorta sözlerinden alyndy. Döwrüň synagyndan geçip, halkyň kalbyna siňen gülkiniň häzirki tomaşaçylar tarapyndan gyzgyn garşylanmagyny gazanmak başardanlygy üçin bu eser birnäçe ıyl bäri sahnada. Tomaşaçy bilen gatnaşyk bolmasa sahna jansyz. Tomaşaçylaryň bar wagtynda artistleriň halys ıürekden oınaıandyklaryny, olaryň her bir pyşyrdyny, her bir hereketi süňňi bilen syzıandyklaryny, hatda tomaşaça baha-da berip bilıändiklerini köp gezek görüp eşitdim. Sebäbi sahna wirtual dünıä däl, oňa kompıuteriň «syçanjygy» bilen erk etjek gümanyň ıok. Ol dymanogam, ol gürläp dur, ol janly, ol seniň öňünde hemme zady herekete getirıär, gürledıär, seniň bilen söhbetdeş bolıar. Şonuň üçinem onuň jadysyna maıyl bolan tomaşaçynyň teatr bilen arasynda salnan ıodajyga ot bitiresi gelenok. Ol ıerde keşp mülküniň ussatlary ıaşaıarlar, döredıärler hem mähir bilen bize garaşıarlar. Türkmenistanyň halk artisti, Alp Arslan adyndaky Milli ıaşlar teatrynyň ıaşuly artistleriniň biri, uly halypa Aman Sapardurdyıew bolsa sözüň doly manysynda keşp mülküniň ussady.
G. Daňatarow Türkmenistanyň halk ıazyjysy, dramaturg.
Okalan sany: 648 Jogaplar: ( 0 )
Sahypaň ıüklenen wagty 0,06252 sek. ıüklenen baıt: 39782