• ﬁive • A¤›z
Türkçe, konuﬂan insan say›s› bak›m›ndan dünyan›n beﬂinci büyük dilidir. Türkçe tarihte ve günümüzde Do¤u’da Pasifik Okyanusu’ndan Bat›’da Balt›k Denizi k›y›lar›na, Kuzey’de Kuzey Buz Denizi’nden, Güney’de Basra Körfezi k›y›lar›na kadar uzanan co¤rafi alanda konuﬂulmuﬂ ve konuﬂulmaya devam etmektedir. Bu üniteyi tamamlad›¤›m›zda dilimizle ilgili bilgiler edinerek, aﬂa¤›daki sorulara yan›t verebilece¤iz: Türkçe tarihte ve günümüzde di¤er diller aras›nda nas›l bir yere sahiptir? Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›ﬂ›nda yaﬂayan Türkler kimlerdir ve dilleri ne gibi özellikler göstermektedir? Türkiye içinde konuﬂulan farkl› a¤›zlar nas›l oluﬂmuﬂtur?
Türkçe tarihte ve günümüzde di¤er diller aras›nda nas›l bir yere sahiptir?
Türk dili, gerek tarihi dönemlerde gerekse bugün Do¤uda Pasifik Okyanusu’ndan Bat›da Balt›k Denizi k›y›lar›na, Kuzeyde Kuzey Buz Denizi’nden Güneyde Basra Körfezi k›y›lar›na kadar uzanan co¤rafi alanda konuﬂulmuﬂ ve konuﬂulmaktad›r. Bu dil, birbirine s›n›r bölgelerde konuﬂuldu¤u gibi bazen de aralar›nda büyük mesafeler olan yerlere de taﬂ›nm›ﬂt›r. Bu nedenle gerek tarihi dönemlerde gerekse bugün için Türk dili ve lehçeleri aras›nda farkl›l›klar›n olmas› do¤ald›r. Türk yaz› dilinin ne zaman ve hangi ﬂartlarda meydana geldi¤i konusunda kesin bir ﬂey söyleyecek durumda de¤iliz. Çünkü, Türk yaz› dilini yaz›l›ﬂ tarihleri belli olan Orhun Yaz›tlar›’ndan (VIII. yüzy›l) itibaren takip edebiliyoruz. Fakat yaz›ld›¤› y›l kaydedilmemiﬂ olan yaz›tlar›n bir k›sm› belki daha eski y›llara aittir. Orhun Yaz›tlar›’ndaki dil yetkinli¤i de bu yaz›tlarda iﬂlenen dilin çok daha önceki yüzy›llarda yaz› dili olarak kullan›ld›¤›n› göstermeye yetecek türdendir. Orhun Yaz›tlar›’ndan daha eski bir döneme ait olduklar› anlaﬂ›lan Yenisey Yaz›tlar› ise çok fazla aﬂ›nm›ﬂ olduklar› için yeterli bir dilbilgisi vermekten uzakt›r. Türk dili, ilk yaz›l› ürünlerinden baﬂlayarak Türkologlar taraf›ndan üç dönemde ele al›n›p incelenmiﬂtir. Bir dili dönemlendirme iﬂi, yapay bir eylemdir. O dili konuﬂanlar taraf›ndan baﬂlat›l›p sona erdirilmiﬂ de¤ildir. Türkologlar eldeki verilerin yani eserlerin dil özelliklerine bakarak böyle bir grupland›rmaya gitmiﬂlerdir. Buna göre Türk dili VIII. yüzy›ldan günümüze de¤in ﬂu baﬂl›klar alt›nda grupland›r›lm›ﬂt›r: • Eski Türkçe (VIII-X. yüzy›llar) • Orta Türkçe (XI-XV. yüzy›llar) • Yeni Türkçe (XVI. yüzy›ldan bugüne kadar) XI. yüzy›la kadar temelde ortak bir yaz› diline sahip olan Türk dili, siyasi birli¤in kaybedilmesi ve Türk topraklar›n›n parçalanmas› nedeniyle giderek eski birli¤ini kaybetmiﬂ ve bunun yerine bölgesel özelliklerin yaz›ya yans›d›¤› tarihi lehçeler geliﬂmiﬂtir. Özellikle XIII ve XIV. yüzy›ldan itibaren farkl› yaz› dilleri görülmeye baﬂlam›ﬂt›r. Türk dili konuﬂuldu¤u dil alan›n›n do¤u kolunda Karahanl› Türkçesi (XI-XII. yy) ile devam› Harezm (XIV. yy) ve Ça¤atay Türkçeleri (XV-XIX. yy.), Güney-bat› kolunda ise Eski Anadolu Türkçesi ve devam› olan Osmanl›ca ile, Kuzey-bat› kolunda da K›pçak Türkçesi adlar› alt›nda geliﬂimini sürdürmüﬂtür. Gerek tarihi lehçelerde gerekse bugün Türk dili ve lehçeleri aras›ndaki dil farkl›l›¤› genelde ses bilgisi düzeyinde kalm›ﬂt›r. Gerçi yaz›tlar dönemi için de baz› dil farkl›l›klar› söz konusudur. Örne¤in, Költigin (732) ve Bilge Ka¤an (735) Yaz›tlar›’nda birinci kiﬂi ad›l› men iken Tunyukuk Yaz›t›’nda (720-725) ben biçiminde geçmektedir. Yine XI. yüzy›lda Orta Türkçe döneminin temel eseri olan Divanü Lûgati’t-Türk’te Kaﬂgarl› Mahmud, eseri için derlemeler yapt›¤› kendi dönemi Türk lehçeleri aras›ndaki farkl›l›klara da de¤inmiﬂtir. Örne¤in, “O¤uzlarla onlara yak›n olanlar sözcükteki /t/ harfini /d/’ye çevirirler. Türkler (yani Karahanl› Türkleri) ‘deve’ye ‘tewey’, bunlar ‘devey’ derler.” Türk dili, XV. yüzy›ldan itibaren Do¤uda Ça¤atayca, Bat›da ise Osmanl›ca olmak üzere genelde iki yaz› dili olarak XX. yüzy›la kadar devam etmiﬂtir.
Türk dilinin dönemlerinin üçe ayr›lmas›na temel olan tarihi ve co¤rafi nedenler nelerdir?
BAﬁLICA TÜRK LEHÇELER‹
Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›ﬂ›nda yaﬂayan Türkler kimlerdir ve dilleri ne gibi özellikler göstermektedir?
“Ülkesini, yüksek istiklalini korumas›n› bilen Türk milleti, dilini de yabanc› diller boyunduru¤undan kurtarmal›d›r.” M. Kemal ATATÜRK
Türk dili bugün, yedi ba¤›ms›z Türk Cumhuriyeti’nde (Türkiye, Kuzey K›br›s Türk Cumhuriyeti, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve K›rg›zistan) Türkiye Türkçesi, Azerbaycan, Türkmen, Özbek, Kazak ve K›rg›z Türkçesi adlar› alt›nda devlet dili olarak konuﬂulmaktad›r. Sovyetler Birli¤i’nin da¤›lmas›na kadar tek ba¤›ms›z Türk devleti olan Türkiye’ye A¤ustos-Aral›k 1991 sürecinde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri de eklenmiﬂtir. Türk Cumhuriyetleri d›ﬂ›nda Türk halk›n›n yaﬂad›¤›, dolay›s›yla Türkçenin konuﬂuldu¤u özerk cumhuriyetler ve bölgeler de vard›r. Bunlardan; Tatar, Baﬂk›rt ve Çuvaﬂ Türklerinin bulundu¤u ‹dil-Ural Bölgesi, Do¤u Sibirya’da Kuzey Buz Denizi ile Baykal Gölü aras›ndaki Yakutistan, Altay Da¤lar› ile Baykal Gölü aras›ndaki Altay, Hakas, Tuva ve Çin Halk Cumhuriyeti’ndeki Uygur Özerk Bölgesi en yo¤unluklu nüfusa sahip olanlard›r. Bunun d›ﬂ›nda Balkan ülkeleri ile Polonya, Ukrayna, Moldavya ve Avrupa’da, baﬂta Almanya olmak üzere pek çok ülkede Türk topluluklar› bulunmakta ve bütün bu alan içinde Türk yaz› dili kullan›lmaktad›r. 1995 y›l›ndaki verilere göre Türklerin dünyadaki toplam say›s› 190 milyona ulaﬂm›ﬂt›r. Bu nüfusa göre, Türk dili, konuﬂanlar›n›n say›s› bak›m›ndan bugün dünya dilleri s›ralamas›nda Çince, ‹ngilizce, ‹spanyolca ve Hintçenin ard›ndan beﬂinci s›rada yer almaktad›r. Ancak, bu s›ralamalar›n yap›ld›¤› çal›ﬂmalara bir dereceye kadar güvenilebilir. Çünkü özellikle belli bölgelerde, politik nedenlerle, Türkçe konuﬂan nüfusun tespiti hiçbir zaman sa¤l›kl› bir ﬂekilde yap›lamam›ﬂt›r. Günümüzde Türk halklar› genelde Latin, Kiril ve Arap alfabesi olmak üzere üç alfabe ile yazmaktad›rlar. 1990’dan beri Türk dünyas› için baﬂlayan yeni süreç içerisinde özellikle ba¤›ms›zl›¤›na kavuﬂan Türk Cumhuriyetleri’nden baz›lar› Latin alfabesine geçme karar› alm›ﬂlard›r. Bu ülkelerde yeni alfabeye geçiﬂ kademeli olarak uygulamaya konulmuﬂ ve 1991’de Azerbaycan, 1993’te Özbekistan ve Türkmenistan, 1994’te de Karakalpakistan bu karar› alm›ﬂt›r. XI. yüzy›lda Divanü Lugati’t-Türk’ün yazar› Kaﬂgarl› Mahmut’tan baﬂlayarak günümüze de¤in Türk dilinin pek çok grupland›rma denemesi yap›lm›ﬂt›r. Bu çal›ﬂmalarda baﬂlang›çta bir dil grupland›rmas›nda yer almamas› gereken ölçütler kullan›lm›ﬂsa da giderek bu yöndeki çabalar, dillik ölçütleri de gündeme getirmiﬂtir. Aﬂa¤›da, bugüne kadar Türk dilinin grupland›r›lmas› denemelerinde belli ölçütler do¤rultusunda co¤rafi ve etnik adland›rmalarla bir grup alt›nda de¤erlendirilen ve tek baﬂlar›na ele al›nmas› gereken belli baﬂl› Türk dil ve lehçeleri s›ralanm›ﬂt›r:
“Türk dilinin kendi benli¤ine, özündeki güzellik ve zenginli¤ine kavuﬂmas› için bütün devlet örgütümüzün bak›ml›, ilgili olmas›n› isteriz.” M. Kemal ATATÜRK
Türk Dili’nin Yay›lma Alanlar›
Eski Volga Bulgarlar›’n›n torunu olan Çuvaﬂlar, Çuvaﬂ Özerk Cumhuriyeti’nde yaﬂamaktad›r. Ayr›ca ‹dil-Ural Bölgesi’ndeki öteki cumhuriyetlerde de Çuvaﬂ topluluklar› vard›r. Bugün için toplam nüfusu yaklaﬂ›k 4 milyondur. Türk lehçelerinin grupland›r›lmas›nda en baﬂta kullan›lan ölçüt ’r-z’ ve ’l-ﬂ’ denkli¤idir. Bu denklikle ortak Türk dilinden Çuvaﬂça ad›yla bir kol ayr›lmaktad›r. Buna göre bütün Türk lehçelerindeki /z/ ve /ﬂ/ sesleri Çuvaﬂçada /r/ ve /l/’dir. Bu özelli¤i ile ortak Türk dilinden ilk önce koptu¤u anlaﬂ›lan Çuvaﬂça bugün Türk lehçeleri aras›ndaki anlaﬂ›labilirlik bak›m›ndan en güç olan›d›r.
Yakutlar, Türk dünyas›n›n en kuzey-do¤usunda yaﬂayan Türk halk›d›r ve nüfusu 1 milyon civar›ndad›r. Yakut Türkçesi, Türk lehçeleri aras›nda anlaﬂ›labilirlik bak›m›ndan Çuvaﬂ Türkçesi ile beraber en düﬂük oran› kapsamaktad›r. Bunun baﬂl›ca nedenlerinden biri, Yakutçada %50 civar›nda Mo¤olcadan geçen al›nt› sözcük bulunmas›d›r.
1968 y›l›nda Alman Türkolog Doerfer taraf›ndan keﬂfedilen Halaçça Orta ‹ran’da yaklaﬂ›k 18.000 kiﬂi taraf›ndan konuﬂulmaktad›r. Türk lehçeleri aras›nda Ana Türkçeye kadar uzanan arkaik özellikleri en iyi ﬂekilde koruyan Türkçe, Halaççad›r.
Güney-bat› (O¤uz) Grubu Türk Lehçeleri
Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesi ile birlikte O¤uz grubu Türk lehçelerinin bat› kolunu oluﬂturmaktad›r. H›ristiyan olan Gagauzlar›n büyük k›sm›, eskiden Baserabya ad› verilen bugünkü Moldavya Cumhuriyeti’nin Güney Bölgesi ile Ukrayna Cumhuriyeti’nin Odesa Bölgesi’nde yaﬂamaktad›r. Gagauz Türkçesinde, Slav dillerinin etkisiyle cümle bilgisi bak›m›ndan Karay Türkçesi d›ﬂ›nda öteki Türk lehçelerinde görülmeyen birtak›m de¤iﬂiklikler oluﬂmuﬂtur.
Foto¤raf 2.1 Gagauz Kad›nlar› Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araﬂt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.
Foto¤raf 2.2 Türkmen K›z› Kaynak: Dr. Tayfun Atmaca Özel Arﬂivi.
Güney-bat› O¤uz grubu Türk lehçelerinin do¤u kolunu oluﬂturmaktad›r. Türkmence, bugün özellikle, Türkmenistan’da bunun d›ﬂ›nda di¤er Türk Cumhuriyetleri ile komﬂu ülkelerde yaklaﬂ›k 4 milyon kiﬂi taraf›ndan konuﬂulmaktad›r.
Bu Türkçe, bugün Kuzey ve Güney Azerbaycan’da konuﬂulmaktad›r. Ayr›ca, Ermenistan ve Gürcistan’da da Azeri topluluklar› bulunmaktad›r. XIX. yüzy›lda yay›mlanmaya baﬂlayan Ekinçi Gazetesi’nde ça¤daﬂ Azerbaycan Türkçesinin ilk ürünleri verilmeye baﬂlanm›ﬂt›r.
Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey K›br›s Türk Cumhuriyeti ve özellikle Balkan Devletleri ile Avrupa’daki Türk nüfus taraf›ndan konuﬂulan Türkçedir. Bu Türkçe, Anadolu’da XIII. yüzy›lda yaz›l› ürünlerini vermeye baﬂlam›ﬂt›r. 1928’de Atatürk’ün gerçekleﬂtirdi¤i harf devrimine kadar Türkiye Türkçesi, Arap harfleriyle yaz›lm›ﬂt›r.
Foto¤raf 2.3 Latin Alfabesine Geçme Haz›rl›klar› Yapan Gazetenin Okuyucular›na Sundu¤u Baﬂl›k Örnekleri (Cumhuriyet 1 Eylül 1928) Kaynak: Yaz› Devriminin 50. Y›l› Sergisi, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara, 1979.
Foto¤raf 2.4 K›br›s Türkleri Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araﬂt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.
Güney-do¤u (Uygur) Grubu Türk Lehçeleri
Büyük ço¤unlu¤u Özbekistan Cumhuriyeti’nde yaﬂamakta olan Özbekler’in yaz› dili Ça¤atay Türkçesinin devam› niteli¤indedir. Bugün 19-20 milyon kiﬂi taraf›ndan konuﬂulan Özbekçenin birçok diyalekti vard›r.
Uygurlar’›n büyük k›sm› Çin Halk Cumhuriyeti’nin Uygur Özerk Bölgesi’nde yaﬂamaktad›r. Bunun d›ﬂ›nda di¤er Türk Cumhuriyetleri’nde de Uygurlar topluluklar halinde bulunmaktad›r. “Do¤u Türkçesi” olarak da adland›r›lan Uygur Türkçesi Özbekçe gibi Ça¤ataycan›n devam›d›r.
Kuzey-bat› (K›pçak) Grubu Türk Lehçeleri
Yaklaﬂ›k 10 milyon kiﬂi taraf›ndan konuﬂulan Kazakça, XIX. yüzy›l›n sonlar›nda yaz› dili olmuﬂtur. Dil özellikleri bak›m›ndan Kazakçan›n diyalekti kabul edilen Karakalpak Türkçesi 1917’den sonra yaz› dili yap›lm›ﬂt›r. Karakalpak Türkçesi, Özbekistan’a ba¤l› Karakalpak Özerk Cumhuriyeti’nde konuﬂulmaktad›r. Kazak Türkçesini K›pçak grubu Türk lehçelerinden farkl› k›lan özellik söz baﬂ› /y/ ünsüzünün /j/’ye de¤iﬂmesidir. Bu gruptaki öteki Türkçelerde ise ortak Türkçe /y/ ünsüzü, baz› durumlarda korunmakta bazen de /c/’ye dönüﬂmektedir.
Bu Türkçe, ço¤unlukla ‹dil-Ural Bölgesi’nde Baﬂk›rt ve Çuvaﬂlara komﬂu olan Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nde yaklaﬂ›k 7 milyon kiﬂi taraf›ndan konuﬂulmaktad›r. XIX. yüzy›l›n sonlar›na kadar Ça¤ataycay› yaz› dili olarak kullanan Tatarlar (Kazan Türkleri) bu yüzy›ldan sonra kendi lehçelerinde eser vermeye baﬂlam›ﬂlard›r. Tatar Türkçesi, ilk hecede geniﬂ yuvarlak ünlüleri darlaﬂt›rmas› ve dar yuvarlak ünlüleri geniﬂletmesi bak›m›ndan Baﬂk›rt Türkçesi ile benzerlik göstermektedir.
Foto¤raf: 2.5 Milli K›yafetiyle Bir Baﬂk›rt Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araﬂt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.
Sovyet Devrimi’nden sonra yaz› dili olan Baﬂk›rt Türkçesini konuﬂanlar›n nüfusu 2.5 milyon civar›ndad›r. Baﬂk›rtça yo¤unluklu olarak güney Urallar Bölgesi’ndeki Baﬂk›rt Cumhuriyeti’nde konuﬂulmaktad›r. Baﬂk›rtçan›n yukar›da ortak yönünü aç›klad›¤›m›z Tatarcadan fark› sözcük ve ek baﬂ› /s/ foneminin /h/’ye dönüﬂmesidir.
Türk lehçeleri aras›nda Kazak ve Karakalpak Türkçelerine yak›n olan Nogay Türkçesi, genelde Kuzey Kafkasya’da Stavropol Bölgesi’nde ve Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi’nde konuﬂulmaktad›r. Bugün 300.000 kiﬂi taraf›ndan konuﬂulan Nogay Türkçesi 1917’den sonra yaz› dili olmuﬂtur.
Karaçay Türkçesi bugün genelde Kuzey Kafkasya’daki Karaçay-Çerkes Özerk Bölgesi’nde 400.000 kiﬂi taraf›ndan konuﬂulmaktad›r. Türkiye’de de küçük Karaçay topluluklar› vard›r. Dil özellikleri bak›m›ndan, Karaçay Türkçesine benzer baﬂka Türk yaz› dilleri Balkar ve Kumuk Türkçeleridir. Balkar Türkçesi, baﬂl›ca Kabardin-Balkar Özerk Cumhuriyeti’nde 200.000 kiﬂi taraf›ndan konuﬂulmaktad›r. Genel olarak Da¤›stan Özerk Cumhuriyeti’nde 600.000 kiﬂi taraf›ndan konuﬂulan Kumuk Türkçesi, Karaçay-Balkar Türkçeleri gibi Sovyet Devrimi’nden sonra yaz› dili olmuﬂtur.
Türk topluluklar› aras›nda Hazarlar döneminden baﬂlayarak Musevili¤i kabul etmiﬂ olan Karay (ya da Karayim) Türkleri küçük gruplar halinde Litvanya ve Ukrayna’da yaﬂamaktad›r.
Foto¤raf: 2.6 K›rg›z Kad›nlar› Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araﬂt›rma Dergisi, Say›: 4, Temmuz 2001.
Türk dili s›n›fland›rma çal›ﬂmalar›n›n ço¤unda Kuzeybat› grubunda de¤erlendirilen K›rg›z Türkçesinin bu grup Türkçelerinden ayr›lan önemli özellikleri vard›r. VIII. yüzy›l Orhun Yaz›tlar›’nda adlar› s›k s›k geçen K›rg›z Türklerinin ço¤u K›rg›zistan’da yaﬂamaktad›r. Öteki ülkelerde yaﬂayan K›rg›zlarla birlikte bu Türkçe bugün yaklaﬂ›k 3 milyon kiﬂi taraf›ndan konuﬂulmaktad›r.
Kuzey-do¤u Grubu Türk Lehçeleri
Karagas Türkçesi, dil özellikleri bak›m›ndan Tuva Türkçesinin bir diyalektidir. Tuvalar›n ço¤u, baﬂkenti K›z›l olan Rusya Federasyonu’nun Tuva Özerk Cumhuriyeti’nde yaﬂamaktad›r. Bugün özellikle Kuzey Mo¤olistan ve Çin’in Uygur Özerk Bölgesi’ndeki Tuvalarla birlikte bu Türkçeyi konuﬂanlar›n say›s› 300.000’i bulmaktad›r.
Hakas Kad›n› Kaynak: Türksoy Türk Dünyas›, Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araﬂt›rma Dergisi, Say›: 8, Ocak 2003.
Yakut, Tuva ve Altaylar’dan baﬂka Sibirya’da yaﬂayan Türk halklar›ndan biri de Hakaslard›r. Hakas Türkçesi konuﬂanlar›n›n toplam say›s› 150.000 civar›ndad›r. Hakasça ile ayn› grupta de¤erlendirilen bir baﬂka Türkçe de Sar› Uygur Türkçesidir. Ancak, bu Türkçeyi konuﬂanlar Sibirya’da de¤il Çin’in Gansu Eyaleti’nde yaﬂamaktad›r ve bugün için toplam say›lar› 12.500’dür. Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›ﬂ›nda konuﬂulan Türk lehçelerinin bu kadar çok ve çeﬂitli oldu¤unu hiç düﬂünmüﬂ müydünüz?
Türkiye içinde konuﬂulan farkl› a¤›zlar nas›l oluﬂmuﬂtur?
Türkiye Türkçesinin A¤›zlar›: Türkiye içinde, çeﬂitli bölgelerde, ortak dilden farkl› özellikler sergileyen konuﬂma biçimleri ile Türkiye s›n›rlar› d›ﬂ›nda kalan Rumeli, Balkan ve K›br›s Türk a¤›zlar›d›r.
Türkiye Türkçesi veya Türkçe denilince ilk olarak televizyon ve radyoda dinledi¤imiz, gazete, kitap ve dergilerde okudu¤umuz, ‹stanbul a¤z›na dayanan ortak dil (standart dil, yaz› dili) akla gelir. Bu dil ayn› zamanda edebi dilimizdir. Fakat Türkiye Türkçesi bununla s›n›rl› de¤ildir. Çünkü yurdumuzun her köﬂesinde ortak dilden farkl› özellikler sergileyen konuﬂma ﬂekilleri yani a¤›z özellikleri vard›r. Türkiye s›n›rlar› d›ﬂ›nda kalan Rumeli ve Balkan ile K›br›s Türk a¤›zlar› da Türkiye Türkçesinin a¤›zlar› olarak de¤erlendirilmektedir. Bunun nedeni de gerek K›br›s gerekse Rumeli ve Balkanlar’da yerleﬂmiﬂ olan Türklerin Anadolu kökenli olmas› ve böylece dil özelliklerinin de Anadolu a¤›zlar›n›n bir uzant›s› olarak de¤erlendirilmesidir. Anadolu a¤›zlar›n›n s›n›rlar›n› çizmek son derece güçtür. Bu nedenle ço¤u zaman genel özellikleri bak›m›ndan co¤rafi bölgelere ayr›larak incelenmiﬂtir. Fakat bu da sa¤l›kl› bir tutum de¤ildir. Çünkü birbirine komﬂu ilçe ve köylerin a¤›z özellikleri aras›nda farkl›l›klar oldu¤u gibi birbirinden uzak yerleﬂim birimleri aras›nda da benzerliklerin görülmesi bu konuda yap›lan çal›ﬂmalarla ortaya konulmuﬂtur.
A¤›z özellikleri, bir bölgeye bir kavmin farkl› boylar›n›n yerleﬂmesinden kaynaklanmaktad›r. Anadolu a¤›zlar› da bu bölgedeki 23 O¤uz boyundan ileri gelmektedir. Ayr›ca kimi zaman a¤›zlarda çeﬂitli Türk lehçelerinin izleri de tespit edilmektedir. A¤›z özelliklerinin ortaya konulmas› o bölgedeki etnik yap›n›n aç›kl›¤a kavuﬂturulmas› ile eﬂ anlaml›d›r. Örne¤in, K›br›s Türk a¤z› üzerine yap›lan incelemeler K›br›sl› Türklerin Konya, ‹çel, Antalya, Alanya gibi Güney Anadolu bölgelerinden geldi¤ini ortaya ç›karm›ﬂ ve bu bilgiler arﬂiv belgeleri ile destek görmüﬂtür. Günümüzde kitle iletiﬂim araçlar›n›n çeﬂitlili¤i, ulaﬂ›m kolayl›klar› ve e¤itim, ö¤retim gibi teknik ve kültürel olanaklar ortak dilin yani yaz› dilinin kullan›l›rl›¤›n› giderek art›rm›ﬂt›r. Bunun yan› s›ra a¤›z özellikleri ise ayn› h›zda yok olmaktad›r. Bu nedenle, Anadolu a¤›zlar› üzerindeki çal›ﬂmalar›n bir an önce tamamlanmas› gerekmektedir.
Anadolu a¤›zlar› Türkçenin zenginli¤idir. Ancak a¤›zlara özgü söyleyiﬂ biçimlerini sürdürmek ve bu biçimleri yaz›ya taﬂ›mak do¤ru de¤ildir. E¤itimli kiﬂilerin günlük yaﬂamda ve yaz›ﬂmalarda ortak Türkçeyi kullanmaya özen göstermesi, dil birli¤inin sa¤lanmas› aç›s›ndan önemlidir. Çeﬂitli televizyon kanallar›nda haz›rlanan yerli dizileri izlerken, daha çok hangi bölgelerimizin a¤›z özelliklerinin taklit edildi¤ine dikkat eder misiniz? Bir televizyon dizisinde kiﬂileri olay›n geçti¤i bölgenin a¤z›yla konuﬂturmak size göre dizinin ilgi çekmesini sa¤l›yor mu? Yan›t: Çeﬂitli televizyon kanallar›nda haz›rlanan yerli dizilerde, daha çok Ege, Karadeniz, Do¤u Anadolu ve Güneydo¤u Anadolu bölgelerinin a¤›z özelliklerinin taklit edildi¤ini görüyoruz. Televizyon dizisinde kiﬂileri olay›n geçti¤i bölgenin a¤z› ile konuﬂturmak program› daha gerçekçi yapabilir, ilgiyi çekebilir. Ancak, a¤›z özelliklerinin do¤ru verilmesi gerekir. Bu konuda dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, ortak bir Türkçemiz oldu¤u ve günlük yaﬂamda ortak Türkçeyi kullanmam›z gerekti¤inin unutulmamas›d›r. Anadolu a¤›zlar› üzerine ilk çal›ﬂmalar XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›nda A. Maksimov’la baﬂlam›ﬂt›r. Türkiye’de bu yöndeki çal›ﬂmalar özellikle 1932’deki Türk Dil Devrimi’nden sonra gündeme gelmiﬂtir. Türkçenin yabanc› sözcüklerden ar›nd›r›lmas› ve yaz› dili ile konuﬂma dili aras›ndaki farklar›n giderilmesini amaçlayan bu çal›ﬂmalar için ilk olarak halk a¤z› ya da eski metinlerdeki sözcüklerin tespiti çal›ﬂmalar›na baﬂlanm›ﬂt›r. 1932-1934’teki derleme seferberli¤i sonucu 6 ciltlik Türkiye’de Halk A¤z›ndan Söz Derleme Dergisi yay›mlanm›ﬂt›r. Ancak bu yay›nlar ihtiyac› karﬂ›layacak nitelikte olmad›¤›ndan 1952 y›l›nda derleme çal›ﬂmalar› Türk Dil Kurumu taraf›ndan yeniden baﬂlat›lm›ﬂ ve sonuç olarak 12 ciltlik Derleme Sözlü¤ü yay›mlanm›ﬂt›r. Derleme Sözlü¤ü d›ﬂ›nda Anadolu diyalektolojisiyle ilgili çal›ﬂmalara Ahmet Cafero¤lu öncülük etmiﬂtir. Bugün için Anadolu a¤›zlar› konusunda türlü yönlerden pek çok çal›ﬂma yap›lm›ﬂsa da Anadolu’nun karmaﬂ›k a¤›z yap›s› yüzünden bir dil atlas›n› ortaya koymak mümkün olamam›ﬂt›r.
Türkçe tarihte ve günümüzde di¤er diller aras›nda nas›l bir yere sahiptir? Bat›da Balt›k Denizi k›y›lar›na, Kuzeyde Kuzey Buz Denizi’nden Güneyde Basra Körfezi k›y›lar›na kadar uzanan co¤rafi alanda konuﬂulmuﬂ ve konuﬂulmaktad›r. Konuﬂan insan say›s› bak›m›ndan dünyan›n en büyük dillerinden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye Cumhuriyeti s›n›rlar› d›ﬂ›nda yaﬂayan Türkler kimlerdir ve dilleri ne gibi özellikler göstermektedir?
• Türk dili bugün Do¤uda Pasifik Okyanusu’ndan
Türkiye içinde konuﬂulan farkl› a¤›zlar nas›l oluﬂmuﬂtur? • Yurdumuzun her köﬂesinde ortak dilden farkl› özellikler sergileyen konuﬂma ﬂekilleri yani a¤›z özellikleri vard›r. • A¤›z özellikleri bir bölgeye bir kavmin farkl› boylar›n›n yerleﬂmesinden kaynaklanmaktad›r. • A¤›z özelliklerinin ortaya konulmas› o bölgedeki etnik yap›n›n aç›kl›¤a kavuﬂturulmas› ile eﬂ anlaml›d›r.
• Belli baﬂl› Türk dil ve lehçeleri: - Çuvaﬂ Türkçesi - Saha (Yakut) Türkçesi - Güney-bat› (O¤uz Grubu) Türk Lehçeleri - Güney-do¤u (Uygur Grubu) Türk Lehçeleri - Kuzey-bat› (K›pçak Grubu) Türk Lehçeleri - Kuzey-do¤u Grubu Türk Lehçeleridir. • Türkiye Türkçesi, Güney-bat› (O¤uz) Grubu Türk Lehçeleri içindedir.
Bir ﬁey Var
Bir ﬂey var aram›zda, Senin bak›ﬂ›ndan belli Benim yanan yüzümden. Dal›veriyoruz arada bir ‹kimiz de ayn› ﬂeyi düﬂünüyoruz belli Gülüﬂerek baﬂl›yoruz söze. Bir ﬂey var aram›zda Onu buldukça kaybediyoruz isteyerek. Fakat ne kadar saklasak nafile Bir ﬂey var aram›zda, Senin gözlerinde ›ﬂ›ld›yor, Benim dilimin ucunda.
Nakit Ulvi AKGÜN
1. Türkçe VIII. yüzy›ldan günümüze de¤in kaç temel dönemde incelenmektedir? a. l b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 2. 1995 y›l›ndaki verilere göre dünyadaki toplam Türk nüfusu kaç milyon civar›ndad›r? a. 50 milyon b. 150 milyon c. 155 milyon d. 190 milyon e. 200 milyon 3. Aﬂa¤›dakilerden hangisi gösterdi¤i özellikler bak›m›ndan tek baﬂ›na bir Türk lehçesi olarak ele al›n›r? a. Saha (Yakut) Türkçesi b. Özbek Türkçesi c. Kazak Türkçesi d. Hakas Türkçesi e. Karay Türkçesi 4. Aﬂa¤›dakilerden hangisi Güney-Bat› (O¤uz) Grubu Türk lehçelerinden biri de¤ildir? a. Gagauz Türkçesi b. Türkiye Türkçesi c. Türkmen Türkçesi d. Yeni Uygur Türkçesi e. Azerbaycan Türkçesi 5. Hakasça ile ayn› grupta de¤erlendirilen di¤er Türk lehçesi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Tuva-Karagas Türkçesi b. Sar› Uygur Türkçesi c. Nogay Türkçesi d. Türkiye Türkçesi e. Türkmen Türkçesi
6. Türkiye Türkçesi, Anadolu’da ilk yaz›l› ürünlerini hangi yüzy›lda vermeye baﬂlam›ﬂt›r? a. VIII b. VII c. X d. XIII e. XV 7. Ortak Türk dilinden ilk önce kopan Türk lehçesi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Halaç Türkçesi b. Karaçay-Balkar Türkçeleri c. Kumuk Türkçesi d. Çuvaﬂ Türkçesi e. Baﬂk›rt Türkçesi 8. Bütün Türk lehçelerinde /z/ ve /ﬂ/ olan sesler, aﬂa¤›daki hangi Türk lehçesinde /l/ ve /r/ dir? a. Gagauz Türkçesi b. Azerbaycan Türkçesi c. Çuvaﬂ Türkçesi d. Kazak Türkçesi e. Özbek Türkçesi 9. Küçük gruplar halinde Litvanya ve Ukrayna’da yaﬂayan ve Musevi olan Türkler aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Karay ( Karayim) Türkleri b. Nogay Türkleri c. Saha (Yakut) Türkleri d. Tatar (Kazan) Türkleri e. Tuva Türkleri 10. Aﬂa¤›daki Türk lehçelerinden hangisi içinde %50 civar›nda Mo¤olca sözcük bulundu¤u için zor anlaﬂ›lmaktad›r? a. Nogay Türkçesi b. Baﬂk›rt Türkçesi c. Gagauz Türkçesi d. Kumuk Türkçesi e. Saha (Yakut) Türkçesi
Son zamanlarda s›k s›k ortaya at›lan bir soru da ﬂu: “Türkçe bilim dili olabilir mi?”. Türkçe yaz›n dili olabilmiﬂse, Türkçede öyküler, romanlar, oyunlar yaz›labiliyorsa, deneme yaz›lar›, felsefe yap›tlar› verilebilmiﬂse bilim alan›nda ayn› gidiﬂ neden olmas›n? Do¤an›n evriminde yeni bir katman olarak ortaya ç›kan insan›n, kendisini hayvanlardan ay›ran ve insan› insan yapan en önemli ö¤enin dil oldu¤u, bugün art›k dirimbilimcilerce de insanbilimcilerce de kabul ediliyor. Dil derken bir iletiﬂim arac› olarak ele al›nan dili kastetmedi¤imi hemen söylemeliyim. Çünkü bir iﬂaretleﬂme ve iletiﬂim arac› olarak dil hayvanlarda da var. Hayvanlar bütün nitelikleriyle birlikte dünyaya geliyorlar. Yaln›z insan kendine özgü niteliklerini, do¤uﬂtan sonra bir y›l›n sonuna do¤ru kazanmaya baﬂlar ve bu nitelikleri ancak toplumsal çevrenin etkisi alt›nda oluﬂur; bu toplumsal çevrenin yard›m› ve arac›l›¤› olmadan tam insan olmaya do¤ru geliﬂme baﬂar›lamaz. Bu nitelikler de; dik durma, dil ve düﬂünmedir. ‹lk y›l›n sonunda insan olman›n belirtileri biçim al›r, bu ilk biçim alma da ancak toplumsal çevre içinde gerçekleﬂebilir, bu toplumsal çevre yöresinde dünyaya aç›lma, dünyayla iliﬂki kurma da geliﬂir. Buradan ç›kan önemli sonuç; insan›n hem toplumsal, hem de tarihsel bir varl›k oldu¤u, ayn› zamanda bu iki durumun s›k› s›k›ya birbirine ba¤l› oldu¤u ve dünyayla iliﬂki kurmay›, dünyay› kavramam›z› dilin sa¤lad›¤›d›r. ‹nsan dili bulmam›ﬂt›r, do¤as›nda vard›r dil, ama yaln›zca yatk›nl›k olarak. Toplum içinde elde edilir ve tarih içinde geliﬂir. Bunlar 1950’lerde tart›ﬂ›l›yordu, ﬂimdi yeniden baﬂlad› ayn› tart›ﬂma, biraz baﬂka aç›dan, özellikle e¤itim dilinin yabanc› dilde yap›l›p yap›lmamas› aç›s›ndan, ele al›narak. d›lar”. Dil-dünya iliﬂkisi bak›m›ndan çok önemli bir nokta bu. Dünyaya aç›lma, dünyayla iliﬂki kurma insan› öteki varl›klardan ay›ran ve onu özgür k›lan temel nitelik. ‹nsandan baﬂka hiçbir varl›¤›nbu anlamda dili de yok. Çevresini aﬂabilen, çevresinin d›ﬂ›na ç›kabilen, do¤an›n ve kendisinin bilincine varan insandan baﬂka hiçbir canl› varl›k yok yeryüzünde. ‹nsan bu nitelikleriyle çevresini de¤iﬂtirmiﬂ, do¤aya bir ﬂeyler katm›ﬂt›r. Do¤aya katt›klar› da bugün kültür dedi¤imiz ﬂeyden baﬂkas› de¤il. ‹nsan›n do¤aya katt›klar›, binlerce y›l içinde oluﬂa oluﬂa bugüne dek gelmiﬂ ve yar›nlara gitmekte. ‹nsan›n insan olmas› da, kendi yolunu kendisinin çizmesi de dili ile olmuﬂtur böylece. ‹nsanl›k tarihinde de dilin geliﬂmesinin çok yavaﬂ ilerledi¤i biliniyor. Nesnelere ad verme, bunlar aras›nda ba¤lant›lar kurma ve sonunda soyutlama ile kavramlar oluﬂmuﬂtur. Bu da uzun bir süreci gerektirmiﬂ, düﬂünme de bu süreçle birlikte geliﬂmiﬂtir. Düﬂünme; ç›kar›mlar yapma, kavramlar ve önermeler aras›nda ba¤lant›lar kurmad›r. Kavram ve önermelerin içinde yer ald›¤› ba¤lam da, dilin bütününü oluﬂturur. Bu kavramlarla insan kendine bir dünya yarat›yor; kültür dünyas›. Sanat, felsefe, bilim hep kavramlarla, dille ba¤l›. K›saca dünyay› dil yoluyla kavr›yoruz. Prof. Dr. Bedia AKARSU
‹nsan›n dünyaya aç›lan penceresi olarak dil
Dünyaya aç›lmay›, dünyay› dil arac›l›¤› ile kavramay› felsefe tarihinde ilkin Herakleitos dile getirmiﬂtir. Kendisinden kalan en önemli parça olan Fragment 1’de “logos” kavram› üzerinde durur. ﬁu k›sa tümcesi dil felsefesi bak›m›ndan çok önemli; “‹nsanlar onu anlamad›lar, onu iﬂitmeden önce”. Anlam› ﬂudur; “Gerçe¤i, söz haline gelmeden, baﬂka deyiﬂle, dile dökmeden önce insanlar anlama-
‹nsan›n öz diline önem vermesi, ona özen göstermesi; eski dil-yeni dil kavgas›n›n çok berisinde bir sorundur. Düﬂünmenin tek olana¤› dildir...Dil, bilincimizin gerçeklik kazanmas›n›n, bütün bilinç olgular›n›n biçimine kavuﬂarak, d›ﬂ›m›zdaki baﬂka bir özneye aktar›lmas›n›n tek güvencesidir. Dil olmadan bilinç yoktur. Olsa bile, bilinç denen ﬂey, dilsel anlat›ma dönüﬂmedi¤i sürece, tek bir öznenin içinde tutsak kalan, soyut bir ruhsal olgudan öteye gidemeyen da¤›n›kl›kt›r. Dil, bütün bir insanl›k kültürünün içinde biriktirdi¤i bir araç de¤il kültürün kendisidir. Çünkü hiç bir düﬂünce, hiç bir duygu dile dönüﬂmeden var olamaz. Bedrettin CÖMERT
Aksan, D. ( 1990). Her Yönüyle Dil - Ana Çizgileriyle Dilbilim-. C.1, Ankara: TDK Yay›n›. Aksoy, Ö.A. (Kas›m 1945). “Bölge A¤›zlar›”, Türk DiliBelleten. Seri:III, Say›: 4-5, s. 335-337. Dilaçar, A. (1968). Dil, Diller ve Dilcilik. Ankara: TDK Yay›n›. Dilaçar, A. (1964). Türk Diline Genel Bir Bak›ﬂ. Ankara: TDK Yay›n›. Gencan, T.N. (2001). Dilbilgisi. Ankara. Korkmaz, Z. (1976), “Anadolu A¤›zlar› Üzerindeki Araﬂt›rmalar›n Dünkü ve Bugünkü Durumu ve Karﬂ›laﬂ›lan Sorunlar”, Türk Dilleri Araﬂt›rmalar› Belleten (19751976). s. 143-172, Ankara. Özdem, R.H. (1944). Dil Türeyiﬂi Teorilerine Toplu Bir Bak›ﬂ. Ankara. Tekin, T. - Ölmez. M. ( 1999). Türk Dilleri -Giriﬂ-. ‹stanbul: Simurg Yay›n›. Türk Tarih Kurumu. (1979). Yaz› Devriminin 50. Y›l› Sergisi Kitapç›¤›. Ankara Türksoy, Türk Dünyas› Kültür, Sanat, Bilim, Haber ve Araﬂt›rma Dergileri, Ankara.
1. c 2. d 3. a 4. d 5. b 6. d 7. d 8. c 9. a 10. e Yan›t›n›z farkl›ysa “Türk Dilinin Bugünkü Durumu ve Yay›lma Alanlar›” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri” bölümünü tekrar ediniz. Yan›t›n›z farkl›ysa “Baﬂl›ca Türk Lehçeleri bölümünü tekrar ediniz.