Bundan yirmi yıl kadar önce İstanbul ve Ankara da bazı - PDF
1 Praksis 8 Sayfa: Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru * Gülnur Acar-Savran Bundan yirmi yıl kadar önce İstanbul ve Ankara da bazı evlerde bir takım kadınlar toplanmaya başladılar. Kadınlar bu toplantılarda politika yaptıklarını ileri sürüyorlar, buralarda tartıştıkları özel meselelerin politik olduğunu savunuyorlardı. Özel alanla kamusal alanın birbirinden koparılıp birbiriyle karşıtlık içinde tanımlanmasını sorgulayan feminist eleştiri ışığında kendi hayatlarını anlamaya ve tahlil etmeye girişmişlerdi. Bu tahlilde onları yönlendiren anlayış, özel alanda yaşanan ve kişisel olarak nitelendirilen sorunların bütünlüklü bir toplumsal egemenlik sisteminin çeşitli yüzleri olduğuydu. Özel alana bu şekilde bakmak, salt kişisel, duygusal ve psikolojik, giderek doğal gibi görünen şeylerin yeniden adlandırılması ve erkek egemenliği ve erkek baskısıyla bir arada yeniden kavramlaştırılarak doğallıktan arındırılması anlamına geliyordu. Bu toplantıları izleyen yıllarda, dayağa, sarkıntılığa, cinsel tacize karşı kampanyalarda ve başka çeşitli eylemlerde özel alanla kamusal alan arasındaki bağlantıları ortaya koymak feminist politikanın ayırıcı özelliklerinden birisi olarak belirginleşti. Kadınların ev içinde harcadıkları karşılıksız emeğin adının konup görünür hale getirilmesi, gönülsüzce rıza gösterilerek yaşanan cinsel birleşmelerin cinsel şiddetle, bu cinsel şiddet ve tecavüz biçiminin de savaşta ve gözaltında tecavüzle sürekliliğinin kurulması, annelik ve ev kadınlığının belirlediği kadın kimliğiyle kadınların ücretli işlerde ve politikadaki varoluş (olamayış) biçimleri arasındaki bağlantıların ortaya konulması ve patriyarkanın daha pek çok mekanizmasının deşifre edilmesi, söz ko- * Bu yaz Aksu Bora yla, kesintili olarak da olsa y llar boyunca sürdürdü- ümüz tart flmalardan süzülerek olufltu. Akl n, eme ini ve zaman n benimle paylaflt için Aksu ya teflekkür ediyorum. Kendisi muhtemelen söyleyeceklerimin ço una kat lmayacak.
2 256 Gülnur Acar-Savran nusu iki alan arasındaki birliğin kavranmasına bağlı olarak yapılmış tahlillerin ürünleriydi. Medeni Kanun daki yeni mal rejimine ve siyasi partilerde kadın kotası tartışmalarına, sığınak talebinin yaygınlaşmasına, kadınların savaş ve militarizm karşıtlığı açısından ayrıcalıklı konumlarına dayalı politik çıkışlara, özel alanla kamusal alan arasındaki bağlantıların döşediği yoldan geçilerek gelindi. Yirmi yıl sonra yeniden özel alan/kamusal alan ikiliğini odak noktası olarak alan bir yazı yazmanın gerekçesi bu birliğin vurgulanması olamazdı, nitekim değil de. Ancak bu kavram ikiliğinin bugün Türkiye de feminist politika yaparken yine de kritik bir önem taşıdığı kanısındayım. Özel alan/kamusal alan ikiliğine sabırlı bir bakışın, hem toplumsal gelişmelerin kavranması ve tahlili açısından, hem de feminizmin önündeki politik perspektiflerin değerlendirilmesi açısından yararlı olabileceğini düşünüyorum. Her şeyden önce, aradan geçen yıllarda Türkiye toplumu siyasal İslâm ve tesettürle yüzleşmek durumunda kaldı. Feministler açısından, kamusal alanda örtünerek varolmayı amaçlayan kadınların durumunu anlamanın özel bir önemi olduğu çok açık. Özel alan/kamusal alan, örtülü kadınların konumu üzerine yazılan çok sayıda yazının, yapılan pek çok tahlilin başvurmadan edemediği bir kavram ikilisi oldu. Bu tartışmalarda, bir yandan örtünmenin özel alan ile kamusal alan arasındaki sınırı belirleyip simgeleştirdiği ve bunun da ötesinde siyasal İslâm ın kadınları örterek, yani denetleyerek (de olsa) kamusal alana çıkartmak gibi bir misyonu yüklendiği savunuldu. Bunun yanı sıra, modernitenin özel alanla kamusal alan arasında tanımladığı geçişlilik/geçişsizliğin örtülü kadınlarca yeniden tanımlandığı ileri sürüldü. Bunlara karşılık, tesettürün kadınları toplumdan, kamusal alandan soyutladığı iddia edildi. (Sırasıyla Göle, 1991 ve 2000; İlyasoğlu, 1994; Çakır, 1994) Kuşkusuz, Türkiye de kadınlarla ilgili politikaları kamusal alan kavramı etrafında dönüp dolanan tek akım siyasal İslâm değil. Çok daha önceleri ve çok daha dolaysız bir biçimde, Kemalizm de kadınları kamusal alana çıkarmayı kendi devrimini simgeleyen bir amaç haline getirmişti. Bunu yaparken Kemalizmin de kadınları denetlediği ve bir yandan da özel alandaki rollerini (iş yüklerini) pekiştirdiği, hatta yurttaş anne örneğinde olduğu gibi bu rollere kamusal anlamlar yüklediği hep vurgulandı (Durakbaşa, 2000; Ağduk-Gevrek, 2000; Kadıoğ-
3 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 257 lu, 1998; Göle, 2000; Berktay, 2001). Dolayısıyla, her ne kadar bu kavram ikiliğinin tarihsel ve toplumsal özgüllüklere kör kalacak kadar genel ve Batı-merkezli bir ikilik olduğu ileri sürülse ve hiç kuşku yok ki yer yer böyle kullanımları olsa da, 1 onu bir kenara itmeden önce tarihselleştirmenin ve özgülleştirmenin yollarını tartışmanın daha anlamlı olduğu kanısındayım. Türkiye, tarihi Akdeniz havzasının tarihiyle örülmüş, bunun yanı sıra geç-kapitalistleşmiş, ulus-devletini geç kurmuş, yani Batının kendi modern kapitalist dünyasını kurmuş olduğu bir evrede kapitalistleşme-modernleşme sürecine girmiş ve çoğunluğunu Müslümanların oluşturduğu bir ülke. Özel/kamusal ikiliğinin bu topluma özgü kuruluşunu bu çerçeve içinde kavrayabiliriz. Ama tam da bu çerçeveyi oluşturan özgül unsurlar yüzünden, kadın politikasını tartışırken bu ikiliğin üzerinden atlayamayız. Özel alan/kamusal alan ikiliğinin modern kapitalist toplumlarda, modern toplumsal ilişkiler içinde ortaya çıktığı biçimle evrenselleştirilmesi bazı kadınları görünmez kılıyor: Bu kadınlar, söz konusu ikiliğin modern-batılı biçiminin varsaydığı, yani özel alanda başka kadınlardan yalıtılmış olarak yaşayan ve kimliği bu duvarlar arasında belirlenmiş anne-eş kadın imgesine uymayan, örneğin ev dışında çalışmak zorunda olan ya da ev işini ve çocukların bakımını, hatta tüm yaşamını çeşitli kadın akrabalarıyla paylaşan kadınlar... Ama bu ikiliğin Batımerkezli kullanımı bundan ibaret değil. Bir başka versiyon da özel alan/kamusal alan ikiliğini modern biçimiyle yüceltmek: Bu iki alan arasındaki toplumsal cinsiyete dayalı işbölümünü ve hiyerarşiyi göz ardı ederek kamusal alana çıkabilmiş olmayı kurtulmuşluğun ölçütü haline getirmek. Bir dönem, batılı kadınların yaygın ve yerleşik anlamıyla kamusal bir varlığı olmayan doğulu kadınları pasif kurbanlar olarak görüp, kendileriyle onlar arasında köklü bir statü farkı vehmetmeleri biçiminde ortaya çıkıyordu bu yaklaşım. Ancak daha da önemlisi, geç-kapitalistleşmiş pek çok ülkede olduğu gibi Türkiye de de, kadınların kurtuluşunu bu sorunsala hapseden ve ücretli işgücü piyasasının ve politikanın cinsiyetçi yapılanmasından soyutlanmış bir kamusal alana çıkma (ve başka kadınları çıkarma) seferberliğini yücelten pek çok kadının olması (Bora, 1997). Özel alana hapsolmuş kadınları pasif kurbanlar olarak gören bu yaklaşıma karşılık pek çok feminist yazar, kadınların özel alan ya da hane-içi sayılabilecek mekânlarda çeşitli daya- 1 Özel/kamusal ikili inin evrensellefltirilmesi ve feminist tahlilin merkezine yerlefltirilmesinde çok büyük bir rolü olan Woman, Culture and Society (derl. Michelle Zimbalist Rosaldo/Louise Lamphere, Stanford University Press, 1974) adl derlemenin Girifl yaz s nda derleyenlerin ve kendi makalesinde Rosaldo nun ortaya koydu u görüfllerin özeti ve bu çerçevenin de erlendirilmesi için bkz. (Bora, 1997).
4 258 Gülnur Acar-Savran nışma ağları oluşturduklarını ve bunlardan güç aldıklarını, erkek-merkezli bir bakışla kamusallık olarak görülemeyecek çeşitli ilişkiler temelinde kendi kamusallıklarını kurduklarını, patriyarkal baskı karşısında çeşitli hayatta kalma stratejileri geliştirdiklerini, patriyarkal iktidarın ezenle ezilenin karşılıklı stratejilerinden oluşan bir patriyarkal pazarlığa dayandığını yazdı, yazıyor. (Sirman, 1990; Wedel, 1998 ve 2001; White, 1999; Kandiyoti, 1988 ve 1996) Dolayısıyla, özel/kamusal kavram ikiliğinin tarihi artık Batı-merkezli, oryantalist bir feminizme karşı gelişen bir yerelleşmiş feminizm arayışıyla iç içe girmiş durumda. (Akgökçe/İlyasoğlu, 2001) Bu da söz konusu ikiliğe yeniden ve yeniden geri dönmenin teorik ve politik gerekçelerinden bir başkasını oluşturuyor. Ama bu kadar da değil. Bir yandan KADER in kurulmasıyla iyice belirginleşen, bir siyasete, hatta siyasal iktidara katılım perspektifinde, öte yandan küreselleşme ve militarizme karşı kadınların politik bir özne olmalarını mümkün kılacak bir feminizm arayışında kendini ortaya koyan bir yönelimin ifadesine sık sık rastlanmaya başladı: Özel alanın politikasına hapsolmamak, feminizmi bu çok özgül politika anlayışına indirgememek... (Koray, 1998; Berktay, 1998; Tekeli, 2002) Bu çıkışlarda dile getirilen kaygıyı tartışmak hiç önemsiz değil: Özel alanın politikasını yapmak, özel alanı politikleştirmeye çalışmak hata mıydı? Yoksa bir dönemin feminist politikası olarak anlamlıydı da artık miadını mı doldurdu? Ya da belki, zamanında yapıldığı biçimiyle bazı sorunları mı barındırıyordu? Ve nihayet, feminizmin çok ötesine taşan bir tartışma alanı olsa da, son yıllarda kamusal alan ve kamusallık etrafında dönen tartışma, sivil toplum kavramı ve sivil toplum kuruluşlarının politikadaki konumuyla iç içe geçmiş bir biçimde güncelliğini sürdürüyor. Jürgen Habermas ın, bir alan olmanın ötesinde bir ilişki biçimi olarak da tanımladığı kamusallık anlayışından da esinlenen bu tartışmanın ana eksenlerini, Türkiye de kamusallığın (ve yer yer onunla eşanlamlı olarak kullanılan sivil toplumun) ne kadar güçlü ne kadar zayıf olduğu ve gönüllü birlikteliklere ve özerkliğe dayalı ilişki biçimlerinin, aktif yurttaş ya da kamusal özne olmanın imkânları oluşturuyor. Burada, feministlerin 1970 li yıllarda özel alanla karşıtlığı içinde kavramlaştırdıkları kamusal alandan çok daha özgülleştirilmiş bir kamusallık tanımı söz konusu. Bu farklı kamusallık anlayışlarının feminizmin gelecek perspektifiyle çok yakından
5 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 259 ilişkili olacağı ise yeterince açık. Dolayısıyla, özel/kamusal ikiliği üzerine söylenecek herhangi bir sözün artık bu farklı tanımların varlığını göz önünde tutması gerekiyor. Bu söylediklerimden, yazıda bu konuların her birini ayrıntılı bir biçimde ele alacağım sonucunun çıkmayacağını umuyorum. Yalnızca, bu alanda bir kavramsal netleşme çabasını kendi adıma gerekli ve yararlı bulduğumu anlatmaya çalışıyorum. Öyleyse bu gerekçelendirmeyi daha fazla uzatmadan ne yapacağıma geçeyim. İlkin özel/kamusal ikiliğinin evrensel bir ikilik olarak ele alınıp alınamayacağı üzerinde duracağım. Bunun için, modernite/kapitalizm-öncesi toplumlarda bu kavramların işlevsel olup olmadığına, şayet öyleyse neyi ifade ettiğine kısaca göz atacağım. Bunun, modern biçimiyle özel/kamusal ikiliğinin özgüllüğünü ortaya çıkarmamı sağlayacağını umuyorum. Bu ilk iki bölümü, söz konusu ikiliğin Türkiye toplumunda büründüğü somut biçimleri kavramlaştırmanın, yani ikiliği yerelleştirme nin yollarını sorgulayacağım bir yerellik / yerlilik tartışmasını içeren üçüncü bölüm izleyecek. Yukarıda değindiğim gerekçelerle farklı kamusal kavramlarının ele alındığı dördüncü bölümün ardından Habermas a eleştirel bir bakış ise yazının beşinci bölümünü oluşturacak. Son bölümde, bundan sonra özel alanı politikleştirmenin kamusal alana nasıl bir yaklaşımla anlamlı olacağına ilişkin sorular sormaya çalışacağım. Bu bölümün esas sözünü, özel alanın politikleştirilmesinin kamusal alanın yeniden kuruluşundan soyutlanamayacağı tezi oluşturacak. Yazının amacı, daha önce de dediğim gibi, bu çok da orijinal olmayan tezin arka planını oluşturan kavramlar konusunda netleşmek. Özel alan/kamusal alan ikili i tarih-afl r m? Kadınların tarihine bakarken özel alan/kamusal alan ikiliğini erkek egemenliğinin temeli olarak öne çıkarmak 1970 lerin feminizminde yaygın olarak benimsenmiş bir yaklaşımdı. Michelle Rosaldo ve Louise Lamphere in yukarıda andığım çalışmaları bu yaklaşımın önemli bir dayanağını oluşturmuştu. İddia şuydu: Toplumsal cinsiyete dayalı hiyerarşik bir özel/kamusal ayırımı bütün toplumlarda kadınlarla erkekler arasındaki ilişkileri anlamak için gerekli çerçeveyi oluşturur. Zamanla bu ikiliğin modern kapitalist toplumlara özgü olduğunu savu-
6 260 Gülnur Acar-Savran nanlarla böyle bir bölünmeyi (en azından erkek egemenliğinin olduğu) bütün insan toplumlarının yapısal bir özelliği olarak görenler arasında canlı tartışmalar başladı. Bu tür bir evrenselciliğe karşı çıkanların çeşitli kaygıları vardı: Tarih ve kültür-aşırı bir ikiliği varsaymak kadınların konumlarının hem tarih boyunca değişmediğini hem de kendi aralarında farklılaşmadığını ileri sürmek anlamına gelir. Batı-merkezci uzantılarının ötesinde, bu yaklaşım kadınların gerçekliğini tekleştirir, bu gerçekliği açıklamak bir yana onu soyut bir genelliğe hapsederek gizemlileştirir. Bu düzleyici mantığa itiraz etmek için gerçekten de üçüncü dünyalı, siyah ya da post-modernist olmak gerekmiyor. Kadınlar bu bakışla kendi içinde yapılaşmamış bir (özel) alanın üyeleri haline gelirler. Böyle olunca da, kadınların hayatlarının ortaklıkları abartılır. Buradan, 70 li yılların ilk yarısına damgasını vuran, aynılık ya da benzerlik üzerine kurulu bir kadın dayanışması yanılsamasına varmak için pek az şey gerekir. Bu ikiliği evrenselleştirmenin ifadesi, kadınların toplumda değer atfedilen alan ya da faaliyetlerden dışlanmalarını ezilmişliğin ölçütü haline getirmekti. Bu dışlanma, kimilerince de kadınların tarih boyunca şu ya da bu biçimde kapatıldıkları biçiminde dile getiriliyordu. Örneğin Andrée Michel günümüzden geriye doğru bu kapatılma ışığında bakıyor, bugün batıda kadınların ezilmişliğinin temeli olarak teşhis ettiği bu olgunun izini sürmek üzere tarihe yöneliyordu. Ona göre kapatılma, değişik dönemlerde değişik biçimlere bürünmüş olsa da süreklilik gösterir, hatta modern batı toplumunda en gelişkin biçimine ulaşmıştır: Kadınların kamusaldan özele, özerklikten bağımlılığa sürülüşünün öyküsü nden söz etmektedir yazar. (Michel, 1984) Buna karşılık örneğin Deniz Kandiyoti bu sürekliliğin büründüğü somut biçimler arasında böyle bir doğrusal gelişme saptamaz; bunun yerine ikiliğin en net biçimde ortaya çıktığı bir bölgeden söz eder: M.Rosaldo nun özel/kamusal ikiliğini kadınların ezilmelerinin temeli olarak görmesi bu ikiliğin mekânsal ayrılık ve kadınların örtünmesi kalıplarında somut biçimler aldığı bölgede (Ortadoğu da) doğal yerini bulmuş görünüyor (Kandiyoti, 1996: 131). Bugün geldiğimiz noktada, özel/kamusal ikiliğini tartışmaya girişirken bir başka konuya daha açıklık getirmek artık kaçınılmaz oldu. Bu kavram çiftini ikilikçi Batı düşüncesinin yapısökümüne uğratılması gereken sayısız ikiliklerinden birisi olarak görmediğimi, bütün kavramlar gibi bunların da gerçek-
7 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 261 likle daha karmaşık bir ilişkisi olduğu görüşünde olduğumu belirtmem gerekiyor herhalde. Karmaşık olarak nitelediğim bu ilişkiyi şöyle açabilirim: Kavramlar, gerçekliği hem biçimlendirirken, hem de farklı dolayımlanma derecelerine göre daha sadık ve daha az sadık biçimlerde temsil ederler. Kimi zaman bu dolayımlanma gerçekliğin tümüyle perdelenmesi ve çarpıtılması derecesine ulaşabilir. Özel/kamusal kavram ikiliğine bu açıdan baktığımızda, Leonore Davidoff un bir sorun teşhis ettiği yerde ben kendi adıma bir açıklama görüyorum. Davidoff a göre sorun şurada yatıyor: [K]amusal/özel bölünmesi, hem kadınların tâbi konumlarının bir açıklaması olarak, hem de o konumu inşa eden bir ideoloji olarak ikili bir rol oynadı. (Davidoff, 2002: 190) Oysa bence tam da belli bir açıklayıcılığı olduğu içindir ki, özel alan/kamusal alan ikiliği, tarihsel olan bir gerçekliği mutlaklaştırma yeteneğine sahip bir ideolojik kavram çifti olarak da iş görebilmektedir. Bu ikiliğin tarih içindeki gelişme doğrultusu konusunda Michel gibi düşünen Zilah Eisenstein da gerçeklikle kavramlar, açıklamayla ideolojik mutlaklaştırma arasında şöyle bir bağlantı kurar: Liberalizmin siyasal düşüncesinde en gelişkin biçimine ulaşan bu ikilik liberal demokratik devletlerde patriyarkanın üstünü örtmeye yarar (Eisenstein, 1981: 14); bu siyasal düşüncenin temelinde ise kapitalist ekonomi yatmaktadır. Olivia Harris in anlatımında, açıklama ile ideolojik mistifikasyon arasındaki bu problemli ilişki daha da açıklık kazanır. Harris e göre, bu iki alan, aralarında bir kopukluk ileri sürülecek şekilde kavramlaştırıldığında, ikiliğin ideolojik olduğunu ve özel alan ile kamusal alan arasındaki bağlantıların üzerini örtmeye yaradığını söyleyebiliriz. Ama açıklayıcılığı da vardır bu ikiliğin, çünkü modern toplumların gerçekliğinin çok somut bir özelliğini ifade etmektedir: Kamusal ya da toplumsal dünyadan ayrı kendine özgü (sui generis) bir alanın oluşması bazı kadınların gerçekten etkin bir biçimde denetlenmesinin bir yoludur da. (Haris, 1981: 153) Zaten söz konusu kavram ikiliğinin eleştirel gücü tam da toplumsal gerçeklikle arasındaki bu ikili ilişkiden gelir: İdeolojik olarak mutlaklaştırdığı gerçekliği tarihselleştirmeyi mümkün kılan yine ikiliğin kendisidir, yeter ki feminist eleştiri kategorilerin her birini doğallıktan arındırsın yani toplumsal bütünün içine yerleştirsin. Özel/kamusal kavram ikiliğinin toplumsal gerçeklikle ilişkisini bu şekilde formüle ettikten sonra, ikiliğin tarihsel sürek-
8 262 Gülnur Acar-Savran liliği ve tarih içinde büründüğü somut biçimler konusunda tekrar Davidoff a dönelim: Yazar bu kavramlarla ilgili kaygılarını ve kayıtlarını belirttikten sonra, istikrarsız ve değişebilir olmalarına rağmen bunların yine de içinde yaşadığımız dünyanın düzenleniş biçiminin ayrılmaz parçası olduklarını ve uzun geçmişleriyle hem sürekliliği, hem de değişimi temsil ettiklerini söyler (Davidoff, 2002: 191, 195). Hareket noktası olarak böyle esnek bir yaklaşımı benimsemenin ufkumuzu yeterince açık tutmaya imkân vereceğini düşünüyorum. Öyleyse ilkin, kapitalist toplumlarda belli bir dayanağı olduğu ileri sürülen ve liberalizmin siyasal düşüncesinde merkezî bir konuma sahip olan bu ikiliğin Batı düşüncesindeki serüveniyle ilgili bazı soruları cevaplandırmaya çalışalım. Liberalizm-öncesi batı düşüncesinde de karşımıza çıkıyor mu bu ikilik? Çıkıyorsa, modern özel/kamusal ikiliğiyle bu başka ikilik(ler) arasındaki farklar nerelerde yatıyor? Bu ikiliğin ortaya çıktığı farklı toplumların aralarındaki ortak noktalar ne? Kuşkusuz bu sorulara burada verilebilecek cevapların tarihsel bir tüketicilik taşıması söz konusu olamaz. Olsa olsa, karşılaştırma amacıyla kullanılabilecek belli ipuçlarını yakalayabilirim. Asıl amacım, bundan sonra daha yakınlara, Türkiye ye doğru gelmek ve içinde yaşadığımız somutluklara yaklaşım biçimlerini tartışmak: Antropolojik ve sosyolojik verileri değerlendirmeyi değil, bir yöntem tartışmasını hedefliyorum. Kadınların kapatılması ve harem olgusuyla kentleşme ve kent yaşamı arasında sıkı bir bağ olduğu genellikle ileri sürülür. Bu kapatılmanın bir özel alana kapatılma olması ise, kadınların (toplumdaki) çeşitli kamusal faaliyet ve ağlardan soyutlanmalarıyla bağlantılıdır. A.Michel bu soyutlanmanın antik kentlerde, ilkin kadınların her tür siyasal ve dinsel görevden mahrum edilmesi, sonra da zanaat alanından dışlanıp bütün bir iletişim ağının dışına itilmesiyle gerçekleştiğini anlatır (Michel, 1984: 42). Başka bir deyişle, özel alan bir mahrumiyetin, yoksun kılınmanın alanıdır. Yunan kentlerinde bu ayırım oikos/polis ikiliği biçiminde ortaya çıkar. Polis özgürlüğün, kendi kaderini belirlemenin, dünyayı dönüştürmenin, kamusal etkinliğin, insanın özne oluşunun alanıyken, oikos zorunluluğun, belirlenmişliğin alanıdır; maddi üretim ve insanların yenidenüretimi köleler ve kadınlarca bu alanda sürdürülür. Gerek Platon un gerekse Aristoteles in düşüncesinde bu iki alan arasındaki ilişki, polisin ev-içi/hane-içi özel alana yaslandığı, onu da-
9 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 263 yanak olarak kullandığı bir ilişkidir. Habermas tüm çıplaklığıyla tarif eder bu ilişkiyi:...kamusal hayata katılabilmenin koşulu, bir aile reisi olarak, özel hayat alanında özerk olmaktır [...] poliste bir şahsın konumu, oikostaki despotluğuna bağlıdır (Habermas 1997: 60). Demek ki antik Yunan kentinde ve Yunan düşüncesinde özel alan/kamusal alan ikiliği, üretim ve yeniden-üretim bir yanda, politika-kamusallık diğer yanda olmak üzere toplumu ortadan bölen bir ikiliktir. Karşıtlığın iki kutbunu oluşturan terimler aile ve ekonomi ile politikadır. Bu ikiye yarılmış dünyanın oikos tarafında kadınlar-köleler-çocuklar yani idiot denilen özel kişiler, polis tarafında ise polites olarak anılan yurttaşlar, kamusal kişiler yer alır (Elshtain, 1981: 22). 2 Platon un düşüncesinin bu ikiliği aşar gibi görünen bir boyutu vardır. Platon ideal kentinde yönetici sınıflar için özel alanı tümüyle kamusal hale getirir: Yönetime dahil ettiği bazı seçkin kadınların çocukları ve kendileri artık yönetici sınıfın ortak yaşamlarının bir parçası olurlar. Bu insanlar için özel yaşam kalmaz. Evliliğin, ailenin toplumsallığı çözücü, birey(ci)leştirici etkisi karşısında Platon bu yaşamı düpedüz ilga eder. Böylece özel alan tümüyle denetim altına alınmış olur. Yine de Platon un ütopyası için öngördüğü bu düzenleme, içinde yaşadığı kentin gerçek durumunu yansıtmamaktadır. Bu somut tarihsel gerçeklik, yani polisin açık ve özgür dünyası ile oikosun gizli zorunluluk dünyasının oluşturduğu ikilik ise modern terminolojinin özel/kamusal ikiliğiyle örtüşmemektedir: Modern ikilikteki özel alan ekonomiyi-toplumsal üretimi kapsamaz. Antik dönemin kentlerinden farklı olarak Ortaçağın ağırlıklı olarak köylü toplumlarında özel/kamusal ikiliği bu netlikte kurulmaz (Hall, 1973: 49-51). Feodalite, antik kentlerin kırsal toplum içinde erimesi ve devlet iktidarının parçalanarak özerk hanedanların erklerine dönüşmesiyle birlikte ortaya çıkar. Feodal toplumda toprağa bağlı kamusal erk tek tek bireylerin her birinin erki olarak özel/şahsi ellerdedir. Toprak egemenliği, yargı erki, siyasal erk ayrı alan ve kurumlar arasında paylaşılmamıştır. Böyle olunca da polis tarzı bütünlüklü bir kamusal alandan söz edilemez. Kamusal erk soyluların şahıslarında temsil edilmiştir. Habermas ın sözleriyle, temsilî kamu kendini toplumsal bir alan, bir kamu alanı olarak ortaya koymaz... (Habermas, 1997: 65; Kelly, 1981) Feodal toplumda soylu aileler, hanedanlar arasında paylaşılan (kamusal) erkten 2 Idiotun bat dillerinde aptal, politesin ise terbiyeli sözcüklerine kaynakl k etti ini belirtmek anlams z olmaz herhalde.
10 264 Gülnur Acar-Savran bu ailelerin kadınları da bir ölçüde nasiplenirler. Toprak yönetiminde, silâh kullanımında, en azından erkeklerin yokluğunda onlara da bir pay düşer. Öte yandan, kamusal erkin hanedanlar itibarıyla bölünmüş olması, her hanedanın kendi içinde bir tür kamusallığın yaşandığı, siyasal kararların alındığı anlamına gelir. Soylu ailelerin kadınlarının içinde yaşadıkları şatolar, malikâneler (kamusal erkten kaynaklanan bu daha dar anlamıyla) kamusal yaşamın merkezlerini oluşturur. Bu toplumsal yapının ideolojik ufkunu belirleyen Hıristiyanlık Jean B. Elshtain a göre özel alanın kadın dilinde konuşur. Hıristiyanlık kamusallıktan bir geri çekiliştir ve bu niteliğiyle her bir bireysel yaşama olduğu gibi, günlük yaşama da değer verir (1981: 58, ). Özel alan böylelikle saygınlık kazanır. Eski Yunan ın erkeksi polis özelliklerine karşı, siyasetin öyle yüceltilmediği, siyasal olanın yanı sıra doğumun, ölümün, ahlâki sorumluluğun önemsendiği bir dünyadır bu. Kadınlar üzerindeki egemenlik, onların dışlanarak farklı bir alana mahkûm edilmeleri biçiminde tezahür etmez. Toplum farklı değerleri olan ayrı alanlara bölünmemiştir. Buna karşılık, merkezî devletin güçlenmeye başladığı 16. yüzyılda ise en has anlamıyla patriyarkal aile yapısı ortaya çıkar. Büyük feodal topraklar giderek parçalanmaya başlar. Özellikle İngiltere de çitlemeler ve serflerin topraktan koparılması bağımsız aile mülkünün gelişmesini mümkün kılacaktır. Lord un kamusal gücünü artık aile babası devralır. Sanayi dönemi öncesinin patriyarkal hane yapısında, kentte de kırda da ev-içi/işyeri ayırımından söz etmek çok güçtür: Hane halkının günlük yaşamı iş etrafında döner ve bu yaşamın bütünü patriyarkın denetimi altındadır. Patriyarkal yapının teorisyeni Robert Filmer özel/kamusal alanlar arasında belirgin bir ayırım yapmaz. Baba-oğul ilişkisi toplumsal yapının bütün düzeyleri için geçerli olan paradigmatik bir ilişki biçimidir bu teoride. İtalya nın görece erken gelişen yeni kent-devletlerinde ise Machiavelli artık farklı bir kutupsallığı seslendirmeye başlamıştır bile. Modern biçimiyle özel/kamusal ikiliğinin ilk kuruluşu sayılabilir bu kutupsallık: Siyaset açısından hiçbir ağırlığı olmayan ahlâk ve özel alan bir yanda, tüm soğukluğu, hesaplılığı ve acımasızlığıyla Prens in kamusal alanı öbür yanda... John Locke ise İngiltere de Filmer ın tekçi dünyasını eleştirerek geliştirdiği ikilikte Machiavelli yle buluşacaktır: Filmer ın siyasal toplumun temelinde yattığını ileri sürdüğü doğal
11 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 265 hiyerarşi tezini paramparça eder ama evliliğin-ailenin böyle bir düzene uymasına itirazı yoktur. Machiavelli gibi o da iki farklı değerler düzeni oluşturur. Machiavelli nin acımasız ama muktedir Prensi ne göre onun kamusal aklı daha adil, daha paylaşılabilirdir ama sonuçta her iki düşünürün kurduğu çerçevede de özel alan ile kamusal alan farklı mantıklara göre ve birbirinin karşıtı olarak oluşur. Carole Pateman ın liberalizmin siyasal düşüncesinde özel/kamusal ve doğal durum/sivil toplum ikiliklerinin patriyarkanın modern biçiminin bizzat kuruluşuna tekabül ettiği yolundaki tahlili, bu ikilikle ilgili feminist tahlillerin en çarpıcısıdır. Locke un Filmer a yönelik eleştirilerinden hareketle Pateman, modern siyaset felsefesinin babalık hakkıyla siyasal hakkı birbirinden ayırışını izler: Babaların aile içindeki yöneticilik haklarının artık siyasal bir uzantısı yoktur. Locke un teorik manevrası (Pateman, 1988: 91) bir yandan Filmer a karşı siyasal eşitliği savunurken öte yandan da kadınla erkek arasında Filmer ın savunduğu türden bir patriyarkal hiyerarşinin sürekliliğini güvence altına almasını mümkün kılar, Pateman a göre. Locke un doğa durumu anlayışında ilke olarak herkes doğal haklara sahipken toplumsal sözleşmeye bu eşit bireylerin eşit biçimde katılmadıklarını görürüz. Gerçekte toplumsal sözleşme doğal durumdaki, hiyerarşiye dayalı örtük bir cinsel sözleşme temelinde yapılmıştır. Bu cinsel sözleşme ya da evlilik sözleşmesi, kadının bireyselliğinin yadsınması üzerine kurulu olan patriyarkanın bu yeni siyasal düzendeki biçimidir. Ancak Locke doğa durumu tasvirinde ayrıntılarıyla ele aldığı evlilik sözleşmesini doğal sınırlar içine hapsederek siyasal açıdan görünmez kılar. Sivil toplum doğa durumundan ayrışırken aynı zamanda da aile ve ev-içinden soyutlanmıştır. Bir tarafta annelik-aile-özel alan kurulurken öbür tarafta da sivil toplum-kamusal alan kurulmuştur. Eşitler-arası toplumsal sözleşme, doğa durumunda her biri birer aile reisi olan erkek kardeşler-arası (Pateman, 1993) bir sözleşmedir, çünkü evli çiftin iç ilişkileri siyasallığa geçişten önce belirlenmiştir. Modern patriyarkanın Locke un teorisindeki kuruluşunu Pateman ın bu tahlilinden esinlenerek Barbara Arneil şöyle tasvir eder: Tıpkı toplumsal sözleşmenin cinsel sözleşmesiz varolamayacağı gibi, sivil toplum doğa durumu olmaksızın, yurttaş da koruması ve bakması gereken bir hane olmaksızın varolamaz (Arneil, 1999: 227). Doğa durumu/sivil toplum ya da özel alan/kamusal alan
12 266 Gülnur Acar-Savran 3 Söz konusu ikili ay r mla ilgili olarak bkz. (Bora 1997: 85-86). Ayr - ca bkz. (Moller Okin 1998: 117). Hegel, Marx ve Gramsci de sivil toplum/devlet ikili i konusunda bkz. (Savran 1984). 4 Bu yaklafl m n bir örne i için bkz. (Arneil 1999). ikiliğinin kuruluşunu böylece kavradıktan sonra artık, modern siyaset teorisinin daha sadık bir ifadesi olan ikili ayırıma gelebiliriz. Özel/kamusal ikiliği liberalizmin söyleminde bir yandan (sivil) toplum/devlet ayırımına tekabül eder öte yandan da eviçi/ev-dışı ayırımına. Pateman liberalizmin bu ikili ayırımını şöyle yorumlar: liberalizm, sivil toplumu ev-içi yaşamı olarak atfedilenlerden soyutlayarak kavramlaştırdığı için, ev-içi yaşam kuramsal tartışmada unutulmuş halde kalır. Böylelikle özel ile kamusal arasındaki ayırım, sivil toplumun içindeki, erkekler dünyasının bir ayırımı olarak yeniden kurulur (Pateman, 1988: 285). 3 Ancak söz konusu ikili ayırımla ilgili olarak söylenebilecekler bundan ibaret değildir. Antik Yunan daki özel/kamusal yada daha özgül olarak oikos/polis ikiliğine bir kez daha dönecek olursak, bu ikili ayırımın modern toplumun örgütlenmesine ilişkin kritik bir özgüllüğü ifade ettiğini görebiliriz: Pateman ın liberalizmin siyasal düşüncesinde unutulduğunu söylediği eviçi antik Yunan ın herşeyi kapsayan oikos/polis ikiliğinde unutulmuş değildir. Bu ikilikte bir ek kavramsal ayırıma gerek yoktur: Toplumsal örgütlenme öyledir ki aile ve ev-içi ile üretim dünyası birbirinden ayrışmamıştır. Dolayısıyla da, içsel dünya ve mahremiyet daha geniş anlamda özel in içinden ayrılıp başlı başına bir dünya oluşturmaz. Modern ikilikte, patriyarka ve özel mülkiyetin zorlamalarına karşın özgürlük dünyası olarak algılanacak olan bu dünya zorunluluğun alanıdır. Demek ki, özel/kamusal ikiliğinin antik çağdaki biçimiyle modern biçimi arasında bir süreklilik değil köklü bir farklılık, hatta bir tersyüz olma vardır. O zaman özel/kamusal ikiliği basitçe batı düşüncesinin bir ikiliği olarak, özerkleştirilmiş bir kavramlar dünyasında, doğa/kültür, kadın/erkek, dişil/eril, duygu/akıl, beden/tin dizisine referansla anlaşılamaz. 4 Özel/kamusal ikiliğinin modern dünyadaki konumunu özgüllüğü içinde kavrayabilmek ancak kavramlar dünyasına hapsolmadan, üretim, yeniden-üretim, çalışma, emek dünyasını da göz önüne alarak mümkündür. Yoksa çağlar boyunca batı düşüncesinde varolagelmiş tek bir ikilikle karşı karşıyayız demektir; o zaman da bu ikiliği bir düşünce tarzına yormak ve ondan düşünsel yapısökümü oyunlarıyla kurtulmak karşımızda bir ufuk olarak belirir. Özel/kamusal ikiliğinin modern kuruluşunda, malların üretiminin atölyelerde ve giderek fabrikalarda yapılmaya başlamasıyla birlikte ev in anlamının da değiştiğini, modern an-
13 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 267 lamda özel alan ın oluşmasının ev/işyeri ayrışmasıyla doğrudan bağlantılı olduğunu uzun uzun anlatmak gerekmiyor. Hane nin toplumsal üretimden kopmasıyla birlikte aile evinin kimi kadın için soyun devamını sağlamanın kimi için ücretli emekgücünün yeniden-üretiminin mekânına dönüştüğü de çok söylendi. Bu modern özel alanın artık hane değil yuva olan yeni ev-içiyle birlikte yeni bir ev işi ve ev emeği de ortaya çıkar. İşte bunun modern ikiliğin bir özgüllüğü olduğunu vurgulamak ise bence hâlâ önemli. Ücretli emeğin yanı sıra ücretsiz ev emeğinin, aynı toplumsal düzenlemenin bir parçası olarak bu örgütlenmede yerini aldığını hatırda tutmak, hem bu emeği toplumsal üretim ve yeniden-üretimde daha önceleri harcanan emekten ayırabilmek 5 açısından önemli, hem de modern özel/kamusal ikiliğinin yanı sıra daha melez biçimleri kavramlaştırmak açısından. Özel/kamusal ikiliğinin modern biçimi, ev-içi-aile-ev emeği kavramlarını doğallaştırmaya ve evrenselleştirmeye çok elverişlidir. Bir yandan aile, ev işi, birlikte yaşama, yakınlık kolaylıkla toplumsal ilişkilerin karşıtları olarak, yani doğal olgular gibi sunulabilir. Bu da kadınların özel alanda maruz kaldıkları baskı ve ezilme biçimlerinin doğallaştırılması demektir. Öte yandan kapitalizmin mübadele değeri/kullanım değeri, toplumsal üretim/tüketim türünden ikiliklerine tekabül ettiği ölçüde, özel/kamusal ikiliğinin bu toplumsal yapıdaki kökleri çok derindir. Bu yüzden de evrenselleştirilerek kapitalizm-öncesine teşmil edilmesi kolaydır. Kadınların yaptıkları işlerde tarih boyunca belli süreklilikler saptamak mümkünse de bu tarihsel sürekliliği aynı ev-içi ve ev emeği kavramlarıyla ifade etmek patriyarkanın çeşitli biçimleri arasındaki farklılıkları ortadan kaldıracağı için önemli bir sakıncayı barındırır. Yine de şu nokta önemli: Patriyarkanın farklı biçimlerini ancak bir süreklilik/değişim birliği ve diyalektiğiyle kavrayabiliriz. Bu konuya aşağıda yeniden döneceğim. Pateman ın tahlili kadınların yurttaşlığında bugün hâlâ içkin olan yapısal gerilimi, çelişkiyi ortaya koyar. Modern biçimiyle özel/kamusal bölünmesinin en önemli özgüllüğü de budur: Kadınlar yurttaş olduklarında bile erkeklerle aynı biçimde yurttaş değildirler (Pateman, 1998: ); kadınların kamusal varoluşlarıyla erkeklerinki arasında hep bir asimetri vardır. Bu kendisini, kadınların eğitime ve ücretli işgücüne katılış biçimlerinde de ortaya koyar siyasete katılışlarında da. Loc- 5 Christine Delphy nin ev-içi üretim tarz kavram bu ay r m n üzerinden atlar.
14 268 Gülnur Acar-Savran ke un siyasal otoriteyi rızaya dayandırırken kadınları kocalarına doğal bir otoriteyle tâbi kılması bu içsel gerilimin ideolojik ifadesidir. Fransız Devrimi nde ise kadınların kamusallıktan dışlanmaları yasal hükümlere bağlanmıştır. Locke un teorisinin dışında Rousseau da da bariz bir çelişki olarak duran bu dışlama, Fransız Devrimiyle birlikte yeniden ve daha da güçlendirilerek gerçekleşir. Başka bir deyişle, patriyarkanın moderniteyi önceleyen biçiminde toplumsal cinsiyete göre yapılaşmaya yatkın bir kamusallık alanı söz konusu olmadığı, kamusal erk kişilere-hanedanlara-hükümdarlara yapışık bir nitelik taşıdığı ölçüde şunu söylemek mümkündür: Kamusal alanın modern biçimde yapılaşmasında toplumsal cinsiyet oluşturucu bir unsurdur: Yurttaşlık, hak, mülkiyet, cinsiyet-yüklü ilişki biçimleri olarak oluşmuştur. Modern özel/kamusal ikiliği patriyarkayı bir kalıntı olarak değil, yeni biçimiyle oluşturucu bir unsur olarak içerir. Kadınların yurttaşlıktan dışlanmaları liberalizm açısından bir tutarsızlıktı. Pateman ın, kaynağını toplumsal sözleşmenin ve yurttaşlık kavramının oluşumunda bulduğu bu tutarsızlığın aşılması, kadınların 19. yüzyıldan başlayarak siyasal haklarını kazanmalarıyla sağlandı. (Berktay, 2000). Ne var ki, bu tutarsızlık bir karşıtlık olarak başka bir alana kaydı, özel/kamusal alanlar ayrılığına dayalı bir toplumsal düzenin yapısal eşitsizliği olarak varlığını sürdürmekte. Kadınların kamusal alana katılımlarındaki yapısal asimetri kapitalist patriyarkanın bir boyutu olmaya devam ediyor. Dolayısıyla da, Pateman ın tahlili kadınların medeni ve siyasal haklarını kazanmış oldukları toplumlar için de hâlâ geçerliliğini koruyor. Türkiye Cumhuriyeti gibi, daha kuruluş aşamasında kadınları yurttaşlaştırmaya girişmiş ve kısa sürede seçme ve seçilme haklarını tanımış ülkelerde de böyle bu. Pateman ın açıkladığı şey, toplumun özel ve kamusal alanlara ayrışması; bu temele dayalı bir yurttaşlık kaçınılmaz olarak kadınlar ve erkekler arasında bir asimetriye yol açar. Pateman ın tahlilinin dolaylı da olsa bir uzantısı sayılabilecek bir noktanın üzerinde biraz daha ayrıntılı olarak durmak istiyorum: Modern özel/kamusal ikiliğinin bir özgüllüğü de, kadınların kapatılmasını değil kamusal alana çıkışlarındaki eşitsizliği, asimetriyi açıklamaya imkân vermesidir. Patriyarka bu özgül biçimiyle, kadınların kamusal alanın içine çekilerek ezilmelerine, sömürülmelerine ve baskı altına alınmalarına kapı aralar. Kadınların kamusal alanda kapsanarak, içerilerek
15 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 269 ezilmelerinin önkoşulu, kamuya özel bir statüyle, hem yurttaş hem de eşitsiz cinsel sözleşmeyle kurulmuş ailenin tâbi bir üyesi olarak çıkmış olmasıdır. Irkçılığın iki farklı biçimine benzer bir biçimde, modernite-öncesi patriyarkanın bazı biçimleri kadınları kamusallıktan dışlayarak ezerken, modern patriyarka, özel/kamusal ikiliği sayesinde kamusal alanda içererek de ezebilir. Böylece alanlar ayrılığı bir yanıyla da kadınların ev dışındaki ikincil konumlarını ve maruz kaldıkları baskıyı tanımlar, belirler. Özellikle ev dışında ücret karşılığı çalışmanın yaygın olduğu toplumlarda özel ve kamusal patriyarka biçimlerini ayırıp, ilkinden ikinciye doğru bir artma eğilimi saptayan pek çok feminist tahlile rastlamak mümkündür. Kadınların ücretli işgücüne katılımda yaşadıklarının dışında, kamusal patriyarkanın baskı ve ayırımcılık biçimlerinin bir örneği de kadınlarla refah devleti arasındaki ilişkidir. 6 Bunların ötesinde, küreselleşen dünyada kadınların yoksulluğu ve fuhuş giderek yaygınlaştıkça kamusal alandaki patriyarkal baskı, sömürü ve ezilme biçimleri de çeşitlenmektedir. 6 Örne in bkz. Kandiyoti, 1997: 150: Kamusal ataerkillik, istihdam ve devlet üzerine kuruludur; kad nlar art k kamusal alandan d fllanmazlar ama kamusal alanda ezilirler...walby yirminci yüzy lda özel ataerkillikten kamusal alana do ru büyük bir dönüflüme flahit olundu unu öne sürmektedir. Ayr ca bkz. Sümer, 2001: 118. Bizde Nas l? Hukuku açısından çeşitli batı Avrupa ülkelerinden esinlenmiş, ekonomisi açısından kapitalist dünyayla bütünleşmiş bir ülke olsa da, Türkiye ye bu yurttaşlık ve ev emeği kavramları ve bu özel/kamusal ikiliği olduğu gibi taşınabilir mi? Ya da bu modern ikilik bizim toplumumuzda bir kırılmaya mı uğrar; şayet öyleyse, nasıl bir kırılmadır bu? Yoksa Nira Yuval-Davis in ileri sürdüğü gibi, sömürgecilik-sonrası toplumlar için yetersiz olduğu ölçüde bu ikilikten toptan vazgeçip onun yerine devletsivil toplum-aile ve akrabalık ilişkileri biçiminde bir üçlü ayırımla mı yetinmeliyiz? (Yuval-Davis, 1997: 6, 80-81). Genellikle, Kemalizmle birlikte Türkiye de cinsiyetlerin ayrılığı rejiminden kadınların kamusal alana çıkmalarının yasal olarak engellenmediği bir toplumsal cinsiyet rejimine geçildiği savunulur. Kadınlarla erkeklerin eşit haklara sahip yurttaşlar olduğu modern rejimdir bu (Berktay, 2001; Durakbaşa, 2000; Özbay, 1996). Hatta Durakbaşa Kemalizmin kadın-erkek eşitliğini yalnızca kamusal alan için değil, özel alan için de tasarladığını ileri sürer (Durakbaşa, 2000: 65). İlyasoğlu ise, bu anlatımlardan belirgin bir biçimde ayrılarak bir yandan bir tür cinsiyetler ayrılığı rejiminin hâlâ sürdüğünü ima eder: Kamusal alan ve özel alan arasındaki ayrılığa bizim kültürümüzde karşı-
16 270 Gülnur Acar-Savran lık gelen namahrem/mahrem ayrımı, belki de kamusal/özel ayrımından daha da belirgin biçimde kültürün cinsleri nasıl ayrı ayrı yerlere koyduğunu... gösteren daha temelli bir sınıflandırmayı içinde barındırmaktadır (İlyasoğlu, 1994: ). Sözünü ettiğim ilk kümede genellikle bir geçiş vurgulanırken İlyasoğlu bir sürekliliğin de altını çizmektedir. Buna imkân veren, meseleyi büyük ölçüde kültür düzeyinde ele alıyor olmasıdır. Aslında yukarıda vurgulananların her ikisi de doğrudur: Hem bir geçiş vardır söylendiği gibi hem de bir süreklilik. Fatmagül Berktay biraz daha ileri giderek bu geçişi bir kopuş olarak nitelendiriyor; ama bunun yanında patriyarkanın (ataerkilliğin) sürmesi anlamında bir sürekliliğin olduğunu da savunuyor. Kopuş/süreklilik birliğinden, İslâmi ataerkilliğin yerini Batılı ataerkilliğin, ya da...ulus-devlet ataerkilliğinin alması... nı anlıyor. (Berktay, 2001: 353) Berktay ın ataerkilliğin biçimi açısından bir kopuş tan söz edebilmesini mümkün kılan, hukuksal düzlemde yaşanmış olan köklü değişimlerdir: Gerçekten de bu düzlemde eski nin tümüyle geride bırakılmasından söz etmek mümkün. Ancak, Berktay ın da dile getirdiği gelenekler, kültürel pratikler ve, aşağıda değineceğim gibi, üretim ilişkileri göz önüne alındığında, sadece ataerkilliğin varlığının değil Osmanlı dan devralınan ataerkillik biçiminin de belli bir sürekliliği olduğu ortaya çıkar, çünkü eski ataerkillik biçimini belirleyen tek şey İslâm ve onun hukuku değildir. Böyle olduğu için de belki bu geçişi bir kopuş değil bir eklemlenme olarak düşünmek daha yararlı olur: Özel/kamusal ikiliğinin modern biçimiyle cinsiyetlerin ayrılığına dayalı rejimin eklemlendiği, bölgelere, kentleşme biçimi ve hızına ve başka etkenlere bağlı olarak rejimlerden birinin hâkim özelliklerinin öne çıktığı bir durumla karşı karşıyayız. Şayet bu doğruysa, bu melez biçimi anlamak için, modern özel/kamusal ikiliğinin eklemlendiği ve tek özelliği İslâmi olmak olmayan cinsiyet rejimine biraz daha yakından bakalım. Deniz Kandiyoti nin de çeşitli çalışmalarında savunduğu gibi, Germaine Tillion Ortadoğu toplumlarındaki patriyarka biçiminin özgüllüklerinin İslâm-öncesinden gelen ve tüm Akdeniz havzasında geçerli olan toplumsal cinsiyet düzeninden kaynaklandığını ileri sürer. Kuzenler Cumhuriyeti adını verdiği bu düzen, kendi köklerinin yattığı bölge dışında örneğin Latin Amerika da da yer yer ortaya çıkar (Tillion, 1983: 30-56). İç-evliliğin, kadınların örtünmesi ve kapatılmasının, haremin ana eksenlerini oluşturduğu bir yapıdır bu. Tillion un tezi şudur: Ba-
17 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 271 ba tarafından kuzenlerin birbirleriyle evlendirildiği ve doğurganlık, soy un saflığının korunması ve fetih politikalarına dayalı bu düzen, baba soyu dışından kimsenin toprak sahibi olmasına izin vermeyen bir aşiret yapısı üzerinde yükselir. Dolayısıyla, kız çocuklara miras hakkı tanıyan İslâm bu topraklarda ortaya çıktığında bir savunma tepkisine yol açar: Aşiret sisteminin yıkılması ve iç-evlilik geleneğinin zayıflamasıyla birlikte babalar kızlarını örtmeye başlarlar. İç-evliliği her şeye rağmen koruma çabasıdır bu. Yabancı kan a karşı sert önlemler, ensest, kızların bekâreti konusunda takıntılılık, kan davası gibi savunmacı tepkilere dayalı bu düzen, aşiret toplumuyla İslâm ın onu dağıtıcı dinamiği arasındaki çatışmadan doğmuştur. Bunun yanı sıra Arap toplumundaki kentleşme de kadınların kapatılması ve örtülmesi doğrultusunda bir etki yapmıştır (Tillion, 1983: ). Aşirete dayalı ve kentli toplumların hâlâ yan yana varlıklarını sürdürdükleri Akdeniz havzasındaki toplumsal cinsiyet rejiminde İslâm aktörlerden yalnızca biridir kısacası. İlber Ortaylı da, benzer bir biçimde cinsiyetlerin ayrılığı ve kadınların tecridinin Akdeniz coğrafî kültürel kuşağı nın bir özgüllüğü olduğunu savunur. Neolitik devrim, yerleşik hayata erken geçmiş olmak ve erken kentleşme Ortaylı için de kadınların ayrı mekânlara mahkûm edilmesinin tarihsel kökenlerini oluşturur. (Ortaylı, 2000: ) Ne var ki, Tillion dan farklı olarak Ortaylı kadınlar ve erkekler arasındaki mekânsal ayrılığın daha ağır bir ezilme biçimine işaret ettiğini düşünmez. Tillion Akdeniz havzasının özgüllüklerini daha bütünlüklü bir çerçeve içinde ele aldığı için, kan davası, ensest, namus gibi baskı biçimlerini de göz önünde tutarken, Ortaylı nın bu yargısı yalnızca mekânsal ayrılık ve hareme ilişkindir. Osmanlı daki toplumsal cinsiyet düzeninin somut biçimini tartışırken hiç kuşku yok ki bu toplumu Müslüman-olmayan Akdeniz toplumlarından ayırt edecek özgüllükleri göz ardı etmemek gerekir. Sonuç olarak İslâm koca bir imparatorluğun devletinin ve hukukunun yapısını belirlemiştir. Ne var ki, bu devlet ve bu hukuk yıkıldığında, o arkaik cinsiyet düzeninden yine de geriye -gelenek ve töre adı altında- bir şeyler kalmıştır. İçinde yaşadığımız melez toplumsal cinsiyet rejimini, kadınların tecridinin ve kapatılmasının, yani cinsiyetlerin mekânsal ayrılığının ötesinde somutlaştırabilmek için bazı (tipik) örnek durumlardan söz etmek mümkün. Bunların bir bölümü modernite-öncesi/dışı ilişki biçimlerinin varlığını sürdürdüğü
18 272 Gülnur Acar-Savran 7 Her ne kadar, metropollerin gecekondular ndan de il de Ege köylerinden söz ediyorsa da, bkz. Sirman, 1990: 247; ayr ca bkz. Rizk Khoury, 1997: durumlarda karşımıza çıkıyor; bir bölümü ise geç-kapitalistleşmeye bağlı olarak kentlerin gecekondu bölgelerinde yaşanan mahalle ilişkileri ve buradaki kamusallık biçimleri; bir üçüncü kategoriyi ise yine gecekondularda yaşanan ve Türkiye nin dünya ekonomisiyle bütünleşme biçiminin bir uzantısı olarak, eve iş alma gibi enformel denilen üretim biçimleri oluşturuyor. Her şeyden önce Osmanlı daki, bazı yanlarını devraldığımız mahalle ilişkilerine ve buradaki kamusal yaşama kısaca bakmakta yarar var. Özel/kamusal sınırının bu bağlamda çok farklı bir yerden geçtiğini böylece görebiliriz. Ortaylı ya göre mahalle sosyal ve kültürel bir birimdir ve ailenin içinde bulunduğu mahalle ile...etnik-dinî bağı vardır, hukukî bağı vardır. (2000: 3) Hem bir dayanışma birimi ve sosyal ortamdır mahalle; evliliklerin düzenlendiği ve onaylandığı, yeni gelenlerin birlikte kabul edildiği sosyal ortamdır ve kadınlar da mahallenin bu özelliklerinden pay alırlar; mahalle kadınları sıkı sıkıya denetler ama içine de alır. Ama aynı zamanda da politikkamusal bir anlamı vardır mahallenin ve mescit, kahve gibi toplantı ve tartışma mahalli olup kamuoyunun oluştuğu merkezlerden (Ortaylı, 2000: 22) dışlanır kadınlar. Bunun yanı sıra, mahalleyle bir süreklilik içinde olan haneler bağımsız çekirdek ailelerden oluşmaz. Kadınların ev-içi üretimi birlikte yaptıkları, dayanışma içinde oldukları topluluklardır bunlar. Geniş aileler halinde yaşanan bu ortamlarda haneler-arası geçişlilik vardır: Yatıya, yemeğe bir başka haneye gitmek yaygındır. Yine de örneğin Carol B. Stack ın ABD de kentli siyah topluluklar için tanımladığı biçimde esnek değildir hanelerin sınırları (1974: ). Bunun için belki de, hem eski mahallelerden hem de kırsal toplulukların yaşam tarzlarından unsurlar içeren çağdaş gecekondu mahallelerine bakmak gerekir. Osmanlı mahalleleri gibi gecekondu mahalleleri de genellikle kadınların çevrelerinin dış sınırlarını oluşturur ve özel ile kamusal arasındaki sınırın modernite-öncesi/dışı biçiminin damgasını taşır. Burada da hane halkıyla mahalleli arasında bir geçişlilik vardır (Ayata/Ayata, 1996: 62-64). 7 Mahalle, bu bağlamda, kentten gelen tehditler karşısında özel alanın koruyuculuğu nu sunan bir ortamdır; yabancılar ın olduğu kent yaşamının tipik özel alanı konumundadır bu açıdan. Ama öte yandan da, buradaki koruyucu şemsiye, sokaklarda özellikle de kadınlar için... belli bir kamusal alan ortaya çıkarabilmektedir. Kadınlar burada özel mekânlarını genişleterek işlerini yap-
19 Özel/Kamusal, Yerel/Evrensel: kilikleri Aflan Bir Feminizme Do ru 273 makta, bir araya gelmekte, birbirine yardım etmekte...enformel ağlarını yaratıp korumaktadırlar. (Wedel, 2001: 113) Bu da kadınlar açısından aynı mahallenin bir kamusal alan oluşturduğu anlamına gelir. Mahalle hem özel alanın korunması ve denetlenmesi anlamında geniş bir özel alan gibidir, hem de kadınlar için bir kamusallık mekânı. Bu ikili niteliğiyle mahalleler modern anlamda özel/kamusal ikiliğinin keskinliğini azaltan ortamlardır. Jenny White da, aynı biçimde gecekondu mahallesinin kadınların sokağa çıkmalarını sağlayan bir koruyuculuk sunduğunu ileri sürer; bu niteliğiyle de kadınlar için meşru bir kamusal alandır mahalle. White a göre, akraba ve komşu atölyelerinde çalışma ve eve iş alma tarzı işler, emeği aileye ve cinsiyete dayalı kimliğe göre örgütleyen üretim ortamları oluşturur. Buralarda akrabalık ilişkileri ve cinsiyete dayalı kimlikler, koruyuculuk ve dayanışma sağladıkları ölçüde kadınların hem çalışmasını, hem de sömürülmelerini mümkün ve meşru kılar:...kadınlar gelir getirici bu etkinlikleri, karşılığında hakça bir ücret talep edebilecekleri bir iş olarak değil, ev kadınlığı ve annelik gibi, iyi birer kadın olma kimliklerinin bir ifadesi olarak görülür. Parça başı iş ve atölyede çalışmak iş değil de grup kimliğinin bir parçası olarak görüldüğü sürece, ahlâken ve toplumsal olarak kabul edilebilir (White, 1999: 31). Hukuksal olarak cinsiyetlerin (mekânsal) ayrılığı rejiminin ortadan kalkmış olduğu bu toplumda bu meşrulaştırmanın gerekli olması, modern anlamda özel/kamusal ikiliğiyle cinsiyetlerin ayrılığının iç içeliğinin çeşitli örneklerinden biridir. Öte yandan, tam da kadınların ev-dışındaki alanları sınırlı olduğu içindir ki, kapitalizmin bağrında akrabalık ve komşuluk ilişkilerine dayalı bir iş örgütlenmesi gelişebilmektedir. Ancak, yakınlık, akrabalık, komşuluk ilişkilerinin damgaladığı bir üretim ve sömürü söz konusu olduğu halde, White karşımızdakinin, kapitalizm ile kapitalizm-öncesi bir üretim ilişkisinin melez bir biçimi, ya da kapitalizm-öncesi bir üretim biçiminin kapitalist dünya pazarıyla bütünleşmesine dayalı bir biçim olmadığı konusunda ısrarlıdır (1999: 24-27, ). Ona göre söz konusu olan, kimlik ile emek ilişkisinin çok sıkı olduğu bir kapitalist ilişkidir. Ancak bu ilişkide bir yandan bizzat hane ile komşular ve akrabalardan oluşan dış dünya ya da mahalle arasındaki sınırlar muğlak ve geçişlidir; öte yandan da hane ile iş yeri arasındaki sınırlar. Kadınların
20 274 Gülnur Acar-Savran parça başı üretimi hane içinde olabilir ama örneğin dışarıda bir depodan yararlanılıyordur; ya da tersine atölye hane dışındadır ama evin bir odası depo olarak kullanılıyordur... Kısacası mekânsal örgütlenme, yakınlık veya akrabalığın belirleyiciliği, dayanışma ve koruyuculuk ilişkileri ve özel/kamusal sınırları açısından modernite ile neredeyse çelişse de, dünya kapitalist sistemiyle bütünleştiği ölçüde kapitalisttir bu üretim biçimi yazara göre. Oysa, günümüzde küreselleşmeyle bağlantılı olarak metropollerin gecekondu bölgelerinde ortaya çıkan esnek üretim biçimlerinin yanı sıra, geçmişten beri kapitalizmin kapitalizm-öncesi biçimlerle eklemlenme mantığı ve potansiyeli hep olageldi. Geç-kapitalistleşmiş ülkelerde, modernite-öncesi ilişki biçimleriyle beslenen bir enformel sektör hep varoldu: Çocuk ve kadın emeğinin yoğun olarak kullanıldığı bu alanlarda da hep sözünü ettiğim türden melez kamusallıklar söz konusuydu. Artık yepyeni bir eğilimle, özel/kamusal sınırının giderek muğlaklaştığı bir gelişmeyle mi karşı karşıyayız? Serap Kayasü de evde üretimin özel/kamusal, ev/işyeri ikiliklerini sorguladığı, fordizmden esnek üretime evrilen dünyada bu ikiliklerin geride kalmaya yüz tuttuğu kanısında (Kayasü, 1996; Özbay, 1996). Bunlar, esnek üretim ve post-fordizmle bağlantılı olarak anlayabileceğimiz yeni bir kamusallık biçimine ve yepyeni bir özel/kamusal ilişkisine mi işaret ediyor? Yoksa, özel/kamusal ikiliğinin çeşitli melez -ve çok da yeni-olmayan- biçimlerinden biri mi karşımızdaki? Bizim açımızdan sorunun kritik yanı şu: Bu özgül biçimlerin, feminizmin özel alanı politikleştirme perspektifi açısından uzantıları olabilir mi? Eskiden, feminist politika kendi içine kapalı bir özel alanı politikleştirmeyi önüne koyuyordu da şimdi bu miadını mı dolduruyor? Melez kamusallık biçimleri tartışmasının bizi getirdiği bu noktada yerlilik ya da yerellik konusunda birşeyler söylemek istiyorum. Yerlilik - Yerellik Evrenselciliğe ve oryantalizme karşı duyarlılığın başka birçok duyarlılığın önüne geçtiği bu kültürel-politik ortamda, Yerli Bir Feminizme Doğru adlı kitabın adındaki yerli sözcüğünün birçok beklentiyi karşıladığını kestirmek güç değil. Ancak, içinde son derece anlamlı, yararlı, ufuk açıcı bulduğum yazıların yer aldığı bu derlemenin kendini sunuş biçimi ve adındaki yerli kavramıyla ilgili bir tartışmaya gerek olduğu-
10 Kadının Görünmeyen Emeği
İk nc Basıma Önsöz Elinizdeki derleme ilk basıldığında (Kardelen Yayınları, 1992), görünmeyen emek kavramı Türkçede henüz çok yeniydi. Yerleşik bir kavram hâline gelmesi ve yaygınlaşması bu derlemenin
Praksis 7 Sayfa:117-164 Küreselleflmeye Karfl Olmak: Olanaklar ve S n rl l klar Aykut Çoban Yıllardır Batı solunda saygın bir yeri olan New Left Review un ikinci serisinin ilk sayısına bir sunuş yazısı
Maddeci Tarih Yazımında Temel Tartışmalar *
Praksis 17 Sayfa: 33-56 Maddeci Tarih Yazımında Temel Tartışmalar * Şebnem Oğuz ** Giriş Varlıklarının toplumsal üretiminde, insanlar, aralarında, zorunlu, kendi iradelerine bağlı olmayan belirli ilişkiler
SOSYAL HAKLAR VE ÖZÜRLÜLER: ÖZÜRLÜLÜK MODELLERİ BAĞLAMINDA TARİHSEL BİR DEĞERLENDİRME
SOSYAL HAKLAR VE ÖZÜRLÜLER: ÖZÜRLÜLÜK MODELLERİ BAĞLAMINDA TARİHSEL BİR DEĞERLENDİRME Nejla Okur * Özürlüler İdaresi Başkanlığı Fatma Erbil Erdugan * Özürlüler İdaresi Başkanlığı ÖZET Biz bu bildiride,
Popüli zm: Bi r Ad Ne İçerir? 1 Ernesto Laclau Çeviren Hayriye Özen Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü, Atılım Üniversitesi. Her tanım, tanımlanana anlam verecek bir kavramsal çerçeveyi varsayar. Bu
sabah ülkesi SAYI 43 Nisan 2015 üç aylık kültür-sanat ve felsefe dergisi Şehir ve Peygamber Ekrem Demirli Çağımızda İbn Haldun Bruce B.
üç aylık kültür-sanat ve felsefe dergisi SAYI 43 Nisan 2015 Şehir ve Peygamber Ekrem Demirli Çağımızda İbn Haldun Bruce B. Lawrence Medeniyet ve Şehir Kudsi Erguner Modern Öncesi Şehirlerde Mekân Mantığı