Raylı Sistemler Yüksek Lisans Programı
1825 yılında başlayan demiryolu işletmeciliği bir zamanlar dünya uluslarının ekonomilerinde ve sosyal gelişmelerinde çok önemli roller almış, ancak petrolün ucuz olduğu dönemde bir duraklama devri yaşamıştır. 19. Yüzyılın sonlarına doğru demiryolu işletmeciliğinde yeni gelişmeler olmuş, yolcu ve yük taşımacılığı giderek artmaya başlamıştır. Hızlı tren işletmeciliği yaygınlaşmaya başlamış, büyük şehirlerde şehir içi yolcu taşımacılığında metro ve hafif-raylı sistemler devreye alınmıştır. Raylı-sistemler sektörü dünya çapında büyümeye devam etmektedir. Demiryollarına yapılan yatırım dünya çapında yıllık 70 milyar dolar düzeyindedir. 2020 yılına kadar yapılacak toplam yatırımın 1 trilyon dolara erişmesi beklenmektedir. Hafif raylı sistemler araç pazarı yaklaşık yıllık 3,5 milyar avrodur ve bu pazarın 2013 yılına kadar 4,3 avroya ulaşması beklenmektedir. Demiryolunda çeken ve çekilen araçlar pazarı 86 milyar avrodur; bu pazar yılda %8 oranında büyümektedir. [Eskişehir Sanayi Odası Dergisi, y.2, s.11, s.58].
Türkiye’de demiryolu işletmeciliği 1856 yılında İzmir-Aydın hattıyla başlamıştır. Cumhuriyet öncesinde Osmanlı topraklarında toplam 8619 km demiryolu yapılmıştır. Bu yolların büyük kısmı mevcut sınırlar içindedir. Daha sonra Cumhuriyetin ilk yıllarında ağırlıklı olmak üzere 1950 yılına kadar 3578 km ilave demiryolu yapılmıştır [TCDD yaygınağ sayfası]. Sonraları İstanbul, Ankara ve İzmir’de metrolar yapılmış, son yıllarda da hızlı tren hatları projeleri ve işletmeciliği başlatılmıştır. 2013’e kadar 2622 km yüksek hızlı tren hattı, 2023’e kadar 6792 km ilave yüksek hızlı tren hattı ve 4707 km yeni konvansiyonel hat, 2023-2035 arasında ilave 2960 km yüksek hızlı tren hattı ve 956 km konvansiyonel hat yapılması planlanmıştır. 2023 yılına kadar 23,5 milyar dolarlık, sonrasında da 2035 yılına kadar ilave 21,5 milyar dolarlık yatırım yapılması taahhüt edilmiştir [Eskişehir Sanayi Odası Dergisi, y.2, s.11, s.58].
Büyükşehirlerin metro ve hafif raylı ulaşım sistemlerinde de benzer yatırımlar söz konusudur. Örneğin İstanbul’da 2018 yılına kadar 118 km, 2023 yılına kadar da 276 km ilave hat oluşturulacaktır.
Altyapının genişletilmesine paralel olarak çeken ve çekilen araçlara olan talep de artacaktır. Hem altyapının genişletilmesi hem de bu araçların tasarımı, yapımı, sertifikasyonu ve bakımı yanında bu sistemlerin işletilmesi uzman eleman istihdamını gerektirecektir. Türkiye’de mevcut programlar bu ihtiyacı karşılayacak elemanları yetiştirecek düzeyde değildir. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi bünyesinde 2012 yılında açılan Raylı Sistemler Lisansüstü programı bu alandaki uzman eleman açığını kapatmaya katkıda bulunmak amacıyla tasarlanmıştır. Bu programla Eskişehir’de Anadolu Üniversitesi bünyesinde kurulmakta olan Ulusal Raylı Sistemler Test, Sertifikasyon ve Araştırma Mükemmeliyet Merkezi’ne eğitim desteği verilecektir.
Bu programla Eskişehir’de kurulan Raylı Sistemler Kümesini oluşturan TÜLOMSAŞ ve diğer üreticilerin ihtiyacı olan yüksek nitelikli eleman eğitimine katkıda bulunulacak, sanayi ile yakın işbirliği sağlanacaktır. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Raylı Sistemler Kümesinin kurucu üyelerindendir.
Raylı Sistemler Lisansüstü programı disiplinlerarsı bir programdır. Fen Bilimleri Enstitüsü’nde açılan Elektrik-Elektronik, Makine, İnşaat, Endüstri Mühendisliği, Matematik ve Bilgisayar Bilimleri gibi anabilim dallarında açılagelen temel bilim veya mühendislik derslerinin bir kısmı programa sayılabilir. Raylı Sistemler programında açılacak dersler de yukarıda belirtilen anabilim dallarındaki lisansüstü öğrenciler tarafından alınabilecektir. Ayrıca farklı lisans dallarından mezun olan öğrenciler bilimsel hazırlık programı kapsamında bu anabilim dallarının bazı lisans derslerini alabileceklerdir.
Raylı Sistemler anabilimdalında açılan yüksek lisans programları mühendislik ve işletme olarak iki kısımdadır:
Mühendislik Yüksek Lisans Programları
Mühendislik yüksek lisans programları temelde, Elektrik, Makine ve İnşaat Mühendislikleri alanlarına girmektedir. Bu programlar aşağıdaki gibi özetlenebilirler:
1. Elektrikli Raylı Sistemler Mühendisliği
Bu daldaki iki yıllık yüksek lisans programında, elektrikli cer sistemleri, havai enerji hatları, enerji dağıtım istasyonları, enerji verimliliği gibi elektrikli raylı sistemlerin ve alt sistemlerin tasarım ve geliştirilmesi konuları ele alınır. Bu programda aşağıdaki dersler bulunur:
a. Temel Elektrik Makineleri
b. Cer Sistemleri Analiz ve Tasarımı
c. AC ve DC Cer Sürücü Kontrolü
d. Katener Kontak Sistemleri
e. Modern Kontrol Sistemleri
f. Nöro-Bulanık Kontrol
g. SCADA Sistemleri
h. Elektrikli cer sistemleri ve yardımcı tesislerin Bakım ve Onarımı
i. RAMS (Güvenilirlik, Kullanabilirlik, Sürdürebilirlik ve Güvenlik)
2. Raylı Sistemler Kontrol ve Sinyalizasyon Mühendisliği
Bu daldaki iki yıllık yüksek lisans programında, raylı sistemlerde trafik akış denetimi ve haberleşme sistemlerinin tasarım ve geliştirilmesi konuları ele alınır. Bu programda aşağıdaki dersler bulunur:
a. Modern Kontrol Sistemleri
b. Elektronik ve Röleli Koordinasyon Sistemleri
c. Raylı Sistemlerde İleri Sinyalizasyon Sistemleri
d. Bilgisayar Güvenilirliği ve Güvenliği
e. Raylı Sistemlerde Haberleşme
f. Raylı Sistemlerde Trafik Kontrolü
g. Raylı Sistemlerde Operasyon ve Kontrol
h. Kontrol ve sinyalizasyon sistemlerinin Bakım ve Onarımı
3. Raylı Sistemler Yol Mühendisliği
Bu daldaki iki yıllık yüksek lisans programında, raylı sistemlerde altyapı ve yol yapımıyla ilgili analiz, tasarım ve bakım konuları ele alınır. Bu programda aşağıdaki dersler bulunur:
a. İleri Altyapı Tasarımı
b. İleri Hat Tasarımı
c. Ray ve Teker Etkileşimi
d. Hatlarda Test, İnceleme ve Hata Tespiti
e. Raylı Sistemler Hat Dinamiği
f. Raylı Sistemler Hat Bakım Yönetimi
g. Tren ve Hat Etkileşimi
h. RAMS (Güvenilirlik, Kullanabilirlik, Sürdürebilirlik ve Güvenlik)
4. Raylı Sistemler Araç Tasarım Mühendisliği
Bu daldaki iki yıllık yüksek lisans programında, raylı sistemlerde kullanılan vagon, lokomotif ve diğer araçların analiz, tasarım ve bakım konuları ele alınır. Bu programda aşağıdaki dersler bulunur:
a. Raylı Sistem Araçları Dinamiği
b. Ray ve Teker Etkileşimi
c. Tren ve Hat Etkileşimi
d. Boji ve Vagon Tasarım Temelleri
e. Tren Aerodinamiği
f. Ergonomi ve Estetik
g. Raylı Sistemlerde Testler ve Kalibrasyon
h. Raylı Sistemlerde Sertifikasyon
i. Depo İşletme
j. Çeken ve Çekilen Araçların Bakım ve Onarımı
k. RAMS (Güvenilirlik, Kullanabilirlik, Sürdürebilirlik ve Güvenlik)
İşletme yüksek lisans programları temelde, Endüstri Mühendisliği ve İşletme alanlarına girmektedir. Bu programlar aşağıdaki gibi özetlenebilirler:
1. Raylı Sistemlerle Taşıma
Bu daldaki iki yıllık yüksek lisans programında, raylı sistemlerin planlanması, işletilmesi ve yönetilmesi konuları ele alınır. Bu programda aşağıdaki dersler bulunur:
a. İleri Yöneylem Araştırması
b. Taşıma Şebeke Analizi
c. Servis Kalitesi Yönetimi
d. Taşıma ekonomisi
e. Raylı Sistemler İşletme Yönetimi
f. Risk Analizi ve Yönetimi
g. Raylı Sistemler Proje Yönetimi
2. Raylı Sistemlerde Güvenlik
Bu daldaki iki yıllık yüksek lisans programında, raylı sistemlerin güvenliği, yasal düzenlemeler ve ilgili konular ele alınır. Bu programda aşağıdaki dersler bulunur:
b. Risk ve Güvenlik Analizi ve Yönetimi
c. İnsan Faktörü
d. Kaza İnceleme ve Raporlama
e. Raylı Sistemler Güvenlik Standartları ve Yasal Düzenlemeler
f. Raylı Sistemler Güvenlik Proje Yönetimi
Programda Açılabilecek Diğer Dersler
a. İleri Mühendislik Malzemeleri
b. Malzeme Öznitelikleri ve Belirlenmesi
c. Tahribatsız Testler
e. Seramik Malzemeler
Programı başarıyla tamamlayan öğrencilere Raylı Sistemler alanında Yüksek Lisans diploması verilir.
Her yarıyıl öncesinde öğretim üyelerinin öğrenci talepleri ve danışmanlık yükleri dikkate alınarak, bilim dallarına alınacak öğrenci sayıları belirlenir. Bu sayılar gazete ilanıyla potansiyel adaylara duyurulur. Başvuran adayların ALES, ÜDS/KPDS, ve diploma puanları sırasıyla %50, %25 ve %25 oranlarında alınarak aday sıralaması yapılır. Duyurulan kontenjanlara göre asıl ve yedek adaylar belirlenir.
Raylı Sistemler Yüksek Lisans Programına Raylı Sistemler, Elektrik/Elektronik, Haberleşme, Kontrol, Bilgisayar, Mekatronik, Makine, Malzeme, İnşaat ve Endüstri Mühendisliği Mezunları kabul edilir. Başvurulan programa göre, öğrencinin aşağıdaki lisans düzeyi derslerden (18 krediye kadar) bir grubunu içeren bir bilimsel hazırlık programını izlemesi gerekebilir:
Elektrik Mühendisliği Temel Dersleri:
1. Sinyaller ve Sistemler
2. Elektroniğin Temelleri
3. Sayısal Sistemler
4. Enerji Dönüşümü Temelleri
Makine Mühendisliği Temel Dersleri:
İnşaat Mühendisliği Temel Dersleri:
3. Çelik Yapılar
5. Zemin Mekaniği
Endüstri Mühendisliği Temel Dersleri:
1. Üretim Yöntemleri
2. Üretim Planlaması
3. Tesis Planlaması
4. Maliyet Analizi
Malzeme Mühendisliği Temel Dersleri
1. Genel Malzeme Bilgisi
2. Malzeme Seçimi ve Tasarımı
3. Elektronik Malzemeler
4. Isıl İşlemler
5. Malzeme Üretim Teknikleri
Lisans üstü programlar arasında yatay geçiş yapmak da mümkündür.
Öğrencinin başka eğitim kurumlarından almış olduğu lisansüstü düzeydeki bazı dersleri, öğrenci başvurusu ve danışman ve ana bilim dalı başkanları onayıyla öğrencinin kayıtlı olduğu derece programına sayılabilir.
Yüksek lisans programı, toplam yirmi bir krediden az olmamak koşulu ile en az yedi adet ders, bir seminer dersi, uzmanlık alan dersi ve tez çalışmasından oluşur. Seminer dersi, uzmanlık alan dersi ve tez çalışması, kredisiz olup “başarılı” veya “başarısız” olarak değerlendirilir. Öğrencinin programdaki tüm derslerini başarmış olması, FF, DZ ya da YZ notunun olmaması gerekir. Bu programda öğrencinin asgari 90 AKTS kredisini sağlaması ve genel not ortalamasının 4,00 üzerinden en az 3,00 olması gerekmektedir.
1) Raylı Sistemler alt dallarında ileri düzeyde analiz ve tasarım yapabilecek bilgi birikimine sahip,
2) Seçtiği alt dalla ilgili donanım ve yazılımlarını etkin kullanabilen,
3) Çalıştığı alt dalda geliştirilmiş model, teknik ve başka çalışmaları yeni uygulamalara uyarlayabilen veya yeni modeller ve yöntemler geliştirebilen,
4) Mesleği ile ilgili gelişmeleri takip edebilecek yeteneğe ve yaşam boyu öğrenme bilincine sahip,
5) Bireysel ve grup çalışmasına yatkın, sorumluluk duygusu gelişmiş, mesleki etik bilinci kazanmış,
6) Sosyal sorumluluk ve özgüven sahibi,
7) Teknik konulardaki gelişmeleri ve yayınları izleyebilecek, bu çalışmaları kavrayıp özetleyebilecek, uygun çıkarımlar yapabilecek, bu bilgileri ve kendi çalışmalarını etik kurallara uygun bir biçimde yazılı ve sözlü olarak ifade edebilecek
Raylı Sistemler Yüksek Mühendisleri yetiştirmek.
Raylı Sistemler alanında bilimsel araştırma yaparak bilgiye genişlemesine ve derinlemesine ulaşma, bilgiyi değerlendirme, yorumlama ve uygulama becerisi.
Raylı Sistemler alanında uygulanan güncel teknik ve yöntemler ile bunların kısıtları hakkında kapsamlı bilgi sahibi olma.
Belirsiz, sınırlı ya da eksik verileri bilimsel yöntemlerle tamamlama ve uygulama; değişik disiplinlere ait bilgileri bir arada kullanma becerisi.
Raylı Sistemler alanında yeni ve gelişmekte olan uygulamalar hakkında farkındalık, ihtiyaç duyduğunda bunları inceleme ve öğrenme becerisi.
Raylı Sistemler ile ilgili problemleri tanımlama ve formüle etme becerisi, bu problemleri çözmek için yöntem geliştirme ve çözümlerde yenilikçi yöntemler uygulama becerisi
Yeni ve/veya özgün fikir ve yöntemler geliştirme; karmaşık sistem veya süreçleri tasarlama ve tasarımlarında yenilikçi/alternatif çözümler geliştirme becerisi.
Disiplin içi ve çok disiplinli takımlarda etkin çalışabilme, bu tür takımlarda liderlik yapabilme ve karmaşık durumlarda çözüm yaklaşımları geliştirebilme; bağımsız çalışabilme ve sorumluluk alma becerisi.
Bir yabancı dili yeterli düzeyde kullanarak, sözlü ve yazılı iletişim kurma becerisi.
Çalışmalarının süreç ve sonuçlarını, o alandaki veya alan dışındaki ulusal ve uluslararası ortamlarda sistematik ve açık bir şekilde yazılı ya da sözlü olarak aktarma becerisi
Raylı Sistemler uygulamalarının sosyal, çevresel, sağlık, güvenlik ve hukuk boyutları ile proje yönetimi ve iş hayatı uygulamalarını bilme ve bunların uygulamalara getirdiği kısıtlar hakkında farkındalık.
Verilerin toplanması, yorumlanması, duyurulması aşamalarında ve mesleki tüm etkinliklerde toplumsal, bilimsel ve etik değerleri gözetme bilinci.
Raylı Sistemler Ana Bilim Dalı’ndan mezun olan yüksek mühendisler raylı sistemler alanında faaliyet gösteren kamu ve özel sektör kuruluşlarında, araç üretimi, yol ve yol üzerindeki sanat yapılarını yapan, raylı sistemleri işleten, bakımını yapan ve denetleyen kuruluşlarda tasarım, üretim, işletme, satış ve bakım işlerinde görev alabilmektedirler.
Yüksek Lisans eğitimini başarı ile tamamlayan adaylar ALES veya eşdeğeri sınavlardan geçerli puan almaları ve yeterli düzeyde yabancı dil bilgisine sahip olmaları koşuluyla kendi alanlarında veya ilgili alanlarda doktora programlarında öğrenim görebilirler.
Her ders için uygulanan ölçme ve değerlendirme şekli “Ders Bilgi Formu”nda ayrıntılı bir şekilde tanımlanmıştır. Lisansüstü derslerde genelde iki arasınav ve bir dönem sonu sınavı verilir. Bazı derslerde ise sınavların biri yerine bir proje veya dönem ödevi çalışması yaptırılır.
Ana Bilim Dalı İletişim Adresi:
Raylı Sistemler Ana Bilim Dalı,
Meşelik Yerleşkesi M4 Blok, 26480 Eskişehir
Tel: (222) 2393750/3636
Belgegeçer: (222) 229 3110
Prof. Dr. Hasan Hüseyin ERKAYA (hherkaya@ogu.edu.tr) Dahili telefon: 3258
15. Ana Bilim Dalı Olanakları
Raylı Sistemler programı disiplinler arası bir programdır. Ana Bilim Dalımızda Elektrik-Elektronik, Bilgisayar, İnşaat, Makine, Malzeme ve Metalurji ve Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalları öğretim üyeleri görev almaktadır. Bu anabilim dalları imkânları raylı sistemler için de kullanılmaktadır.
Buna ek olarak TÜLOMSAŞ ile yapılan sözleşme uyarınca, TÜLOMSAŞ tesisleri ve destek personeli talep edilebilecektir. Ayrıca gerektiğinde TCDD Eğitim Merkezi’nden ve Anadolu Üniversitesi bünyesinde kurulmakta olan Ulusal Raylı Sistemler Test Merkezi’nden de destek alınması mümkün olacaktır
Disiplinler arası nitelikte olan Raylı Sistemler lisansüstü programında kadrolu öğretim elemanı yoktur. Ana Bilim Dalı Başkanı mevcut programlardaki kadrolu öğretim üyeleri arasından görevlendirme ile atanır.