Şeffaf bir ortamdan geçen ışının elektrik alanı ile ortamın bağlı elektronları arasında etkileşim olur; bu durum, ışının bir ortamdaki yayılma hızının vakumdaki
hızından daha az olmasına yol açar. Işının ortam değiştirirken kırılmasına
Bir ni maddesinin refraktif indeksi aşağıdaki eşitlikle verilir.
vi ışının ortamdaki yayılma hızını, c vakumdaki hızını gösterir (c her koşulda sabittir). Sıvıların refraktif indeksleri 1.3 ve 1.8 aralığındadır; bu aralık katılar için 1.32.5 veya daha yüksektir.
Refraktif İndeks Ölçülmesi
Bir maddenin refraktif indeksi, bir ortamdan diğerine geçen paralel ışın demetinin
yönündeki değişikliğin (kırılma) saptanmasıyla tayin edilir.
 =  = 
dir. Burada, v1 ışığın daha az yoğun olan M1 ortamındaki, v3‘de M2 ortamındaki
yayılma hızlarıdır; n1 ve n2 M1 ve M2 nin refraktif indeksleri, 1 ve 2 gelen ve
kırılan ışınların normalle yaptıkları açılardır. M1 vakum ortamı ise v1 = c olacağından n1 = 1 dir (Denklem-1). Buna göre n2 için aşağıdaki eşitlik yazılabilir.
n2 = nvak =  = 
nvak M2 nin "mutlak refraktif indeksi"dir ve 1 ve nin ölçülmesiyle hesaplanabilir.
Refraktif indeksinin vakum dışında bir ortama karşı ölçülmesi daha uygundur,
standart olarak çoğunlukla hava kullanılır. Sıvılar ve katıların, laboratuvar sıcaklıkları ve basınçlarındaki n değerlerini gösteren tablolar vardır.
Havanın refraktif indeksi sıcaklık ve basınçla çok az değiştiğinden, laboratuvar
koşullarından standart koşullara geçmeye, sadece çok hassas çalışmalarda gereksinim olur. Sodyumun D hattı ışını ile havaya göre ölçülen bir nD refraktif indeksi, aşağıdaki eşitlikle nvak’a çevrilebilir.
nvak = 1.00027 nD
Refraktif indeks, en az 2 x 10-4 doğrulukla ölçülebilmelidir. Çözeltilerin rutin analizlerinde 6 x 10-5 - 7 x 10-5 ‘e kadar doğruluk gerekebilir. Örnek ve saf standardın
refraktif indeksleri arasındaki farktan safsızlıklar tayin edilebilir; böyle bir çalışmada farkın 1 x 10-6 hassasiyetle ölçülebilmesi gerekir.
Refraktif İndeks Ölçümlerini Etkileyen Değişkenler
Refraktif indeks, sıcaklık, dalga boyu ve basınç gibi değişkenlerden etkilenir.
Sıcaklık yoğunluğu değiştiren bir parametre olduğundan bir
deksini etkiler. Sıvıların pek çoğu için sıcaklık katsayısı - 4
derece-1 aralığında bulunur. Suyun sıcaklık katsayısı özel bir
10-4 derece-1 'dir; sulu çözeltiler de suya benzer davranışlar
sıcaklık katsayıları tipik sıvılardan bir derece daha düşüktür.
ortamın refraktif inx 10-4 ile - 6 x 10-4
durum gösterir, -1 x
Doğru refraktif indeks ölçümleri alınabilmesi için sıcaklığın çok iyi kontrol edilmesi
gerektiği açıktır. Dört haneye kadar hassas değerler alınması istendiğinde sıcaklığın ± 0.2 0C aralıkla sabit tutulması gerekir, hassasiyetin beş hane olma durumunda kontrolün ± 0.02 0C kadar hassaslaştırılması gerekir.
meydana gelen değişikliğe bu maddenin "dağıtması (dispersiyon)" denir.
Şekil-1: Tipik dispersiyon eğrisi; anormal dispersiyon bölgelerinde; refraktif indeks
Geçirgen (şeffaf) bir ortamın refraktif indeksi dalga boyunun artmasıyla azalır; bu
etkiye "normal dağıtma (ayrılma)" denir. Absorbsiyon bandlarının yakın olması
halinde refraktif indekste hızlı değişmeler gözlenir; buradaki dağılıma "anormal
Tipik bir maddenin dağıtma eğrisi Şekil-1‘de verilmiştir; grafikte iki bölge bulunur;
Refraktif indeks ölçmelerinde kullanılan ışının dalga boyu önemli olduğundan
refraktif indeks sonuçları verilirken belirtilir. Bir Na buharı lambasından alınan D
hattı ( = 589 nm) refraktometrede en fazla kullanılan kaynaktır, bununla saptanan değer nD şeklinde gösterilir. Ortamın sıcaklığı da üst işaretle verilir, örneğin
20 0C'deki refraktif indeks, nD20 ile gösterilir. Bir hidrojen kaynağından alınan C (
= 656 nm) ve F ( = 486nm) hatları ile civanın G hattı ( = 436 nm) da çok kullanılan diğer hatlardır.
Basınç artması yoğunlukta artışa neden olduğundan bir maddenin refraktif indeksi
de basıncın artmasıyla artar. Bu etki en fazla gazlarda görülür, basıncın 1 atmosfer atmasına karşılık n değeri 3 x 10-4 kadar değişir; bu değer sıvılar için 10 faktörü kadar, katılar için de çok daha küçüktür.
Refraktif İndeks Ölçme Cihazları
İki tip ticari refraktif indeks cihazı vardır. "Kritik açı" veya bir görüntünün yer değiştirmesine dayanan "refraktometreler" ve çok hassas olarak diferansiyel refraktif
indeks tayinine dayanan "interferometreler".
1. Kritik Açı Refraktometreleri
En çok kullanılan refraktif indeks ölçme cihazları kritik açı tipte olanlardır. "Kritik
açı", gelen ışının normale göre 900 olması durumunda bir ortamdaki kırılma açısı
(sıyırma açısı) olarak tarif edilir; Denklem(-2) deki 1 =900 ise, 2 kritik açı c ye
eşit olur. Bu durumda,
 =  = 
Kritik açı M2 ortamının yüzeyine normalle 900 lik açı yapacak şekilde gelen kritik
ışın demetinin yüzeyde bazı 0 noktalarında kırılmasıyla meydana gelir (Şekil-2a).
Ortam incelendiğinde (Şekil-2b) kritik ışının, karanlık ve aydınlık bölgeler arasında
bir sınır oluşturduğu görülür.
Şekil-2: (a) Kritik açı c ve kritik ışın (AOC), (b) kritik açıda oluşan karanlık ve
aydınlık alanlar arasındaki keskin sınır
Şekildeki ışın tek bir O noktasından girmektedir, oysa gerçekte, yüzey boyunca
her noktadan giriş olduğu ve ayni c açısıyla bir kritik ışın topluluğu yaratıldığı
tahmin edilmektedir. Tek bir karanlık-aydınlık sınır çizgisi elde edilmesi için toplayıcı veya odaklayıcı bir merceğe gereksinim vardır (Şekil-2b).
Kritik açının dalga boyuna bağımlılığının açıklanması önemlidir. Polikromatik bir
ışın kullanıldığında, Şekil-2(b)'deki gibi keskin bir sınır çizgisi gözlenemez. Bunun
yerine karanlık ve aydınlık bölgeler arasında dağılmış koyu bir bölge meydana
gelir ve hassas bir kritik açı oluşamaz. Bu zorluk refraktometrelerde, çoğunlukla,
monokromatik ışın kullanılarak giderilir. Veya, kritik açılı refraktometrelere bir
kompensatör (dengeleyici) takılarak, tungsten bir kaynaktan gelen ışının kullanılması sağlanır; oluşan dağıtma sodyum D hattı cinsinden refraktif indekse dönüştürülür. Kompensatörde bir veya iki tane "Amici prizmaları" vardır (Şekil-3). Bu
kompleks prizmalar dağılmış ışını, Na'un sarı D hattı yolunda hareket eden bir
beyaz ışın demeti şeklinde biraraya toplar.
prizmadan geçen sarı ışının (Na D hattı)
net sapması sıfırdır
Şekil-3: Örnek tarafından dağıtılan ışının Amici prizması ile dengelenmesi
2. Abbe Refraktometresi
Abbe refraktometresi en uygun ve en çok kullanılan refraktometredir. Şekil-4'de
bir Abbe refraktometrenin optik sisteminin şematik diagramı verilmiştir. İnce bir
film halindeki örnek iki prizma arasına (~ 0.1mm) konulur. Bir destek üzerine sıkıca yerleştirilmiş olan üstteki prizma, şekilde noktalı çizgi ile gösterilen yan kol ile
döndürülebilir durumdadır. Alt prizma üst prizmaya bir menteşe ile bağlanmıştır,
böylece örnek konulması ve prizmaların temizlenmesi kolaylıkla yapılabilir. Alt
prizmanın yüzeyi pürüzlüdür; gelen ışın demeti bu yüzeyde sonsuz sayıda her
yöndeışına ayrılarak örnekten geçer, üst prizmanın düzgün yüzeyi ve örneğin ara
yüzeyinde kırılır, ve sabit teleskopa girer. Birbirine göre ters yönde dönen iki
Amici prizması farklı renklerdeki değişik kritik açılı ışınları tek bir beyaz demet
içinde toplar, bu demet sodyum D ışınının yolunu izler. Göz merceğinde,
görüntüyü ikiye bölen bir çizgi bulunur; ölçme yapılırken aydınlıkkaranlık ara yüzeyi mercekteki çizgi ile üst üste gelinceye kadar prizma açısı döndürülür. Bu
durumdaki prizmanın konumu sabit skaladan saptanır (skala normal olarak n D
birimlerine göre derecelenmiştir). Sabit sıcaklıkta çalışılabilmesi için prizmaları
saran ceketlerden su devri yapılır.
Şekil-4: Abbe refraktometresi
Abbe refraktometresinin çok kullanılması cihazın uygunluğu, geniş kullanım aralığı (nD =1.3-1.7), ve çok az örneğe gereksinim olması gibi özellikleridir. Doğruluğu
±0.0002 dolayında, hassasiyeti bu değerin yarısı kadardır. Abbe cihazındaki en
ciddi hata iki prizmanın yerleşiminden dolayı bazı eşdeğer ışınların algılanamamasıdır; bu durumda sınır çizgisi istenildiği kadar keskin olmaz.
"Hassas" Abbe refraktometre, normal bir Abbe refraktometreye göre üç misli daha
doğru sonuç verir; doğruluğun bu kadar yükseltilmesi kompansatör yerine bir
monokromatik kaynak ve daha büyük ve hassas bir prizmayı kullanılarak gerçekleştirilir. Monokromatik bir kaynak daha keskin bir kritik sınır verir, hassas prizma
ise prizmanın konumunun daha doğru olarak saptanmasını sağlar.
3. Görüntü Değiştirmeli Refraktometre
Refraktif indeks, aşağıdaki şekil-5’de görülene benzer bir spektrometre sistemi ile
gelen ve kırılan açıların ölçülmesiyle hesaplanır.
Şekil-5: Bunzen prizmalı monokromatör
Sıvı örnekler, büyük dairesel metal tablanın merkezinde bulunan prizmaşeklindeki bir kap içine konulur; katı örnekler bir prizma şeklide kesilerek benzer
biçimde yerleştirilir. Bir ışık kaynağı, bir slit, ve bir kollimatör ile paralel hale getirilen ışın prizma yüzeyine gönderilir. Slitin kırılan görüntüsü daire üzerine yerleştirilmiş bir teleskopla gözlenir. Slit görüntüsü çok keskin olduğundan, tayinin hassasiyeti sadece açısal ölçümlerin doğruluğuna ve sıcaklığa bağlıdır. Kararsızlık 1
x 10-6 veya daha düşüktür.
Bu tip bir cihaz sıvı kromatografisinde dedektör olarak kullanılır. (Şekil-6).
Şekil-6: Bir diferansiyel refraktif indeks dedektörün şematik görünümü
Refraktometrenin Uygulama Alanları
Refraktif indeks de yoğunluk, erime noktası ve kaynama noktası gibi, bir kimyasal
maddenin tanımlanmasında yararlanılan klasik fiziksel sabitlerden biridir. Refraktif
indeks tek bir maddeye özgü bir değer olmadığından, belirli bir sıcaklık ve dalga
boyunda, refraktif indeksleri ayni olan birkaç madde vardır. Refraktif indeks ikili
karışımların kantitatif analizlerinde de kullanılır. Ayrıca maddenin, diğer özellikleriyle birarada değerlendirilerek, molekül ağırlığı ve yapısı hakkında bilgi edinilebilir.
Bütün uygulamalarda, refraktometrelerin periyodik olarak kalibre edilmeleri gerekir. Bu işlemde su (nD20 =1.3330), toluen (nD20 =1.4969), ve metilsikloheksan (nD20
= 1.4231) gibi saf sıvı standartlar kullanılır. Bunlardan son ikisi 20, 25, ve 30 0C
lerdeki beşhaneli değerleri ve yedi dalga boyunu içeren sertifikaları ile beraber
"National Bureau of Standards" dan sağlanabilir.
Refraktometrelerde referans olarak kullanılan cam bir test parçacığı bulunur.
Standart ve aletin okuma skalasındaki refraktif indeks farkı aritmetik düzeltme
faktörü olarak kullanılır. Abbe refraktometrede teleskopun objektifi, cihaz standardın refraktif indeksini gösterecek şekilde, mekanik olarak ayarlanabilir.
Refraktif ameliyata LASIK-e hazırlanan hasta için bilgi
Deney 4: Işığın Soğrulması
Basın Bülteni-07.03.2016 15505
2013-2014 ÖĞRETİM YILI 12. SINIFLAR 2. DÖNEM 1.SINAV
01/07/2009 - INDEX Bilgisayar
Bilimsel Yazılar - Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel
2015 fen ve teknoloji 7.sınıflar 2.dönem 3.sınav
14/10/2009 - INDEX Bilgisayar