Öteş Jalmağambetov: Men körgen soğıs
Erlik 3823 2 pikir 3 Säuir, 2020 sağat 14:33
Aqtöbe oblısında jeñistiñ 75 jıldığına aman-sau jetken eki aqsaqaldıñ biri - Öteş Jalmağambetov. Qart maydangerdiñ sol bir swrapıl jıldardı bastan keşkenderin öz auzınan estidik.
Men körgen soğıs
Bir küni, 1943 jıldıñ aqpan ayında Sakmara özeniniñ boyında Sakmara poselkesiniñ mañında jertöle kazarmağa aparıp, bir polktiñ baylanısşıları sım jelisimen jwmısımen tanıstırdı. Sol arada Jañajoldıñ azamatı, jerles Janoraz Qwrmanbaevpen tanıstım. Sakmarada säuirge deyin boldıq. Soldat-oficerlerdiñ şendik belgileri özgerdi. Orıstıñ wlı qolbasşıları Suvorov pen Kutuzovtıñ pogonın taqtıq. Baylanısşılardıñ qara pogon embleması bar tarmaq-tarmaq.
Säuirdiñ ayağında 6 kek arbamen, 12 atımen, baylanıs apparattarımızben platformağa tiep, Mäskeuge qaray jürgizdi. Kündiz twramız, tünde jüremiz. Üş täuliktey jürip, Mäskeudiñ Sokol'niki audanında tağı da dayındıqta boldıq. Janoraz da menimen birge. Arba aydaytın eki qazaq jigit boldı. Ekeui de bizden saqalau, Şımkent oblısınan, bireui Qızıltu, ekinşisi Opıtnıy stanciyalarınan. Esimderi - Seydulla, Rısbek. Bwlardıñ jwmısı - attarımızdı jaylau. Ärqaysımızda eki attan bar, at bağuşılar baylanıspen aynalıspaydı.
Sokol'nikiden mamır ayınıñ soñında vagonğa tiep, 930-ınşı ayırıqşa baylanıs batal'onımen Pskov oblısı Starıy Oskol degen stansadan mausım ayında poyızdan tüstik.
Soğıstıñ bolıp ketken jeri eken. Örttiñ, tütinniñ iisi, qabat-qabat üylerdiñ aşıq-tesik terezeleri örtengen, temirjoldağı vagondardıñ temir qañqası ğana qalğan, adam qara ataulı körinbeydi. Tünniñ bir uağında vagondardan attarımız ben arbalarımızdı tüsirtti. Kezek-kezek arbağa minip, ayaq suıtıp, otız şaqırımday jer jürip, bir derevnyağa keldik. Şılım şekpeysiñ, nemis samoletiniñ dausı estilip, qay jerde jarıq bolsa, sol jerge mina tastaladı eken. Tört-bes sağattay dem aldıq. Soğıstıñ dümpui estilip jattı. Onşa qaşıq emes eken. Osı derevnyada jeti kündey boldıq.
Nemis samoletteri bizdiñ üstimizden wşıp, tılğa qaray bombı tastauğa ötedi. 15-20 yunkers, är samolette 3-4 bombı boladı. Bwlardı Misserşmid attı jeñil samolet 10-12-den aynala jürip keñestik samoletterden qorğaydı.
Bizdiñ barğan jerimiz dalalıq maydan dep ataladı eken. Belgorod-Har'kov bağıtı. Artınan İ-şi Ukraina maydanı dep ataldı. Komandaşı - marşal Konev. General Vlasovtıñ ekpindi armiyası osı bağıtta qorşaudan şığa almay, jauğa soğıssız berilipti.
Derevnyada aynala jazıq. Tüs mezgilinde nemistiñ Misserşmidi jeñil samoleti listovka qağaz şaşıp ketti. Eki tilde jazılıptı. Bir listovkada - general Vlasovtıñ nemis soldatına kelip komanda berip twrğan sureti. «Sender soğıstı tez bitsin deseñder, bizge osı listovkamen aldıñğı soğıs liniyasınan köterip körsetip ötiñder, bizdiñ soldattar atpaydı, şekaradan ötkizedi», delingen. Ekinşi qağazda listovkanı eki jarıp jazğan. Üstiñgi jağında bir qaptalda tamaqtıñ neşe türleri, ekinşi qaptalında - mina, bombı, granat, patrondar salğan. «Özderiñ tañdañdar, qaysısı senderge tiimdi: ölim be, älde ömir me?», depti.
(İnzipiya, Öteş, Munira, Anar jäne Wlan)
Biz alıp oqıp, jırtıp tastadıq. Biraq sol küni tünde bir-eki soldat joq bolıp şıqtı.
Bwl bağıtta wrıs qattı jürip jattı. Keşki uaqıtta soldattar jayau, moyındarına şinel' buılğan, qaru-jarağımen top-top, lek-legimen ketip bara jatadı. Kelesi küni tüske juıq solardan jeti-segizi ğana jaraqattanıp, basın, qolın aq marlımen baylap şıqqanın köresiñ.
Soğısta oq tiip qaladı, keybireuleri qorqıp, nemisterge twtqınğa beriledi. Mine, sonımen nemis samoletteri kündiz tınbay, adam qarası körinse boldı, sonı quıp jürip, aspannan atqılap, pulemetten öltiredi, bolmasa jaraqattaydı. Tehnikası köp, jayau jürmeydi, motociklderinde qos pulemet bar. Sonımen jedeldetip jüredi.
Nemister evrey halqın jek köredi. Olardı twtqınğa almay, birden atıp tastaydı nemese aspannan samoletten: «senderge brigadir kerek bolar», dep tastap jürdi.
1943 jıl. Orel-Kursk şayqası
1942 jıldıñ qısında nemister Stalingrad şayqasında Volga boyında eşnärse şığara almadı. Fel'dmarşal Paulyustiñ armiyası twtqınğa berildi. Osıdan keyin Gitler oylana bastadı. Endi osı Kursk qalası ortada, Orel, Tula, Voronej, Belgorod bağıtındağı toptasqan Keñes armiyasın qaytkende qorşauğa jospar jasadı. Ukrainanıñ Har'kov qalasına general, fel'dmarşaldarı Mangisteyn, Gudryan, Fon-Bok, Gimler, Gebbel's, tağı basqa äskeri qolbasşılarımen keñes aştı. Sodan osı jiında «Revanş» josparın jasadı. Bwl jospar şetki batıs jağı Orel qalasınıñ bağıtına nemis armiyasın toptastıru. Endi ekinşi jağı Belgorod qalasınıñ bağıtına toptastıru. Sodan keyin ortada Kursk, Voronej, Tula - Keñes armiyasın qorşauğa alu. Soğıstı Orel, Belgorod bağıtındağı nemis armiyasın bir mezgilde birdey artilleriyalıq äzirlikpen bastau kerek boldı. Keñes armiyası da osı bağıtta toptasıp jattı.
(Öteş aqsaqal nemerelerimen)
Sonımen, endi eki jaq bir-birinen til habar alıp, añdıstı. Soğıstıñ artilleriyalıq äzirligin kim bwrın bastasa, kelip twrğan atıs qaruları isten şığıp, kemitiledi ğoy. Belgorod qalasınıñ bağıtı qaladan 30 şaqırım jerde. Sarı dala, qara biday eginin jinap, baulap qoyğan. Egis aynalası orman beldeulerimen qorşalğan. Nemis armiyasın armiya Vermaht dep ataydı. Artillderiyalıq äzirlikti 5-6 şildede bastaydı eken degen habar jetti.
Endigi maqsat sol küni olardan bwrın bizdiñ armiya sağat on birde kelip twrğan artilleriya, minomet, katyuşalardan eki sağat boyı üzbey attı. Sonda bizdiñ jaq qarsılastardan jartı sağat bwrın qimıldaptı. Eki sağattan keyin maydan eki jarım sağat tınış twrdı. Vermaht armiyası qalğan jaraqtı qarularımen qarsı şabuılğa şıqtı. Bwl bağıtta 51 armiya, 48 korpus, 930 ayırıqşa batal'on baylanıs bölimi ornalasqan edi. Biz baylanıs jürgizgenimiz joq. Jerde qara biday salomı janıp jattı. Bizdiñ baylanısşılar qatarı seldirep, altı adam şığın boldı.
«Tigr» tankileri soñına kişi tankiler - «Ferdinanttar» men «Panteralardı» ilestirip alıp, oñ jaq qaptalımızdan sap tüzep şwbırdı. Äuede samoletter birimen-biri atısıp, birsıpırası janıp tüsip jattı. Bizdiñ bir at arba baylanıs qwralımen minağa wrınıp, eki at arbasımen aldıñğı eki doğalağın alıp qaşıp jönine ketti. At aydauşınıñ biri jaraqat aldı. Ştab bastığı mayor Krasil'nikov onı bes şaqırım jerdegi dalalıq sanbatqa aparudı mağan tapsırdı.
Prohorovka derevnyasında eki jaqtan 1000-nan astam tankiler şoğırlanıp, temi men temirdiñ nağız şayqası bastaldı. Bizdiñ tankilerdiñ sapası şamalı ekeni bilinip twrdi. Sonımen täulikten astam uaqıt boyı tınımsız wrıs boldı. Osı jerde nemistiñ 600-den astam tankisi isten şıqtı.
Altınşı şildede nemistiñ küşi basım bolğanımen, ilgeri jılji almadı. Odan keyingi uaqıtta bizdiñ armiya on eki şaqırımğa keyin şegindi.
5 tamızda Belgorod qalası jaudan azat etildi. Sonda birinşi salyut berildi. Osı qadamğa baylanıstı Stalinnen «Alğıs hat» keldi.
Kursk tübindegi soğıs 1943 jıldıñ şilde ayınıñ altınşı jwldızında bastaldı. Elu künge sozılğan qandı şayqasta eki jaqtan: Keñes armiyasınan - 1103 adam, 15502 zeñbirek, 1350 samolet, 1403 tank, nemis jağınan - 1011 adam, 10200 zeñbirek, 1216 samolet, 675 tank qatıstı. Bwl bağıtta eki jaqtan da jayau äsker bolğan joq.
Altınşı şildede wrıs bastalğannan keyin tınbay jaudı şegindirip otırdıq. Şildeniñ ayağında Ukrainanıñ jerine kelip kirdik. Elu kündey şayqasta eki jaqtan 4 millionday adam şığın boldı. Kün öte ıstıq, eki sağatta adam denesi bwzılıp ketip jattı. Onı arnayı komanda jinap, jerleydi.
Ukraina jeri. 1943 jıldıñ qazan ayı. Har'kov, Poltava qalalarınan keyin Dnepr özenine jaqındadıq. Özenniñ ensiz degen jeriniñ äzi - 400-450 metr. Ensiz jeri Kremençuk qalasınıñ mañında eken. Özennen 350 metr jerdey bekiniste, okopta Janoraz ekeumiz boldıq. Sudıñ jağası 200 metrge tartılğan, jağası qwm. Okop susılday qwlaytın boldı. Sodan qaptalın şilik toqıp, taldan eki jaq betin qımtağan boldıq. Nemister özenniñ arğı betinde, oñ jağlauda, biikte ornalasqan. Biz Janoraz ekeumiz aldıñğı barlauşı-baqılauşı punktinde baylanıstamız. Qasımızğa snaryad kelip tüsip jatadı. Keybireuleri jarılmay qwmğa kirip ketedi.
Äli esimde, bir küni snaryad jarılıp, qasımızğa tüsti. Ottağı katalogke jarıqşağı tiip, işindegi suı ağıp ketti. Söytip kartoptı şikiley jedik. Art jaqtan kele jatqan kölikti nemister zeñbirekpen atqılap jibermey qoyadı. Tamaq taratuşı arbanı atqılap, adamdarın öltirip qoyğan kezder de boldı. Eki-üş kün qwrğaq tamağımız da tausılıp, aş jatqan künder kezdesti.
Küz ayı. Okoptıñ işi salqın. Okoptıñ işine, bwrışına truba, tesik şelek sekildi närselerdi bir-birine jalğap, ot jağamız. Nemistiñ atqan zeñbireginiñ oğı qwmğa kirip jarılmaytın bolğandıqtan, olar şrapnel' degendi oylap taptı. Ol aspanda jarılıp, jerge şaşırap tüsedi.
Osı Dnepr özeniniñ jağalauında bir jarım ayday boldıq.
1943 jıldıñ qaraşa ayı. Meni bwl aradan alıp, qasıma Slov'ev, Solinin degen jigitter keldi. Olar balıqşı bolğan, qayıq esudi jaqsı biledi. Sonı paydalanıp Dneprden qayıqpen ötip, aldıñğı şepke baylanıs jelisin jürgizu kerek. Bir tünniñ işinde esebin tauıp tüngi sağat eki-üş şamasında degen bwyrıq boldı. Qaraşa ayınıñ jiırma ekisi küni täuekelge bel baylap, sudan ötuge tura keldi. Bwyrıqtıñ atı bwyrıq, onı orındau kerek. Özennen ötu qorqınıştı boldı. Nemister özenniñ üstine projektor tüsirip, baqılap otıradı.
Bir Allağa sıyınıp, işimnen «A, Qwday, jar bola ger!», aytıp, qayıqqa mindim. Ana ekeui de minde «Day, bog!», dep. Köñilimizdi jwbatatatın - qalayıdağı tütin şığarğış. Soğan senemiz. Onı jarıp otıru kerek. Sudıñ üsgindegi qara-qwrañdı körsetpey, twmandatıp twradı. Men sonı älsin-älsin jarıp otıramın.
Sonımen, sağatqa juıq uaqıt qayıqpen jüzip, arğı bettegi baqılau punktine jettik. Aman-esen baylanıs ornattıq. Jüregimiz sodan keyin ornına tüsti.
Osı mindetterdi abıroymen orındağannan keyin batal'on komandiri V.A. Tkaçuk biz üşeumizdi «Za otvagu» medaline wsındı.
Qaraşa ayınıñ soñğı künderinde nemisterdi şegindirip, Ukraina jeri - Kirovograd oblısı aumağına kirdik. Maydandı odan äri ilgeriletuge bizdiñ armiyanıñ qatarı azaydı, Kursk şayqasında şığın köp boldı. Sondıqtan Kirovograd oblısınıñ mañında nemistiñ bir armiyasın qorşauğa da qaldırğan. «Herson-Şevçenkovskoe» qorşauı. 1943-1944 jıldıñ qısında bizdiñ armiya Zvenogorodka men Şpola degen derevnyada jattıq. Qıs qattı boldı. Ukraindar üydi hata dep ataydı. Jılı bolu üşin hatanıñ sırtın qamıspen qorşadıq. Bizdiñ mindetimiz - jaudı qorşaudan şığarmay, twtqınğa alu. Tün mezgilinde nemis samoleti wşıp kelip, qaru-jaraq, azıq-tülik tasgaydı. Añdıp jatıp, nemistiñ qolına tüsirmeuge tırısamız. Fel'dmarşal Şteyman äskerin qorşaudan şığara almağasın ızalanıp özin-özi atıp eltirdi. Şayqas 45 kündey boldı. Nemistiñ 100 mıñğa juıq soldat-oficerleri twtqınğa alındı.
Osı kezeñde men «Qızıl Jwldız» ordenin aldım. Endi sonıñ jayına keleyin.
Zvenigorodka derevnyasında Şariy degen ukrain jigiti ekeumiz apparatımız bar, bir üyde baylanısta boldıq. Baqılau punkti jaqın. Nemistiñ «YUnkers» samoleti eki-üş ret kelip, ştabqa bombı tastadı. Sodan bizge komandirler ayttı: «osı derevnyada nemistiñ radisi bolu kerek, sonı qadağalap, qalayda qolğa tüsiru kerek», dep.
Bizdiñ baylanıs qwrğan üyimizde ukrain äyeli 8-9 jasar qızımen twradı. Biz - ekeumiz. Bizdiñ tamağımız odan bölek. Üyge jalğastırıp salınğan mal qorası bar. Qoradağı siırdı tünde saraydı bir bwrışına baylaydı, al kündiz bir şetine aparıp twrğızadı, yağni orın almastırıp twradı.
Äyel qayta-qayta sarayğa bara beredi. Şariy seziktendi. «Osı tegin emes, sarayda podval bolu kerek şaması, men mwnı bilmegen bolıp añdiın, sen mına apparatqa ie bol», dedi.
Sonımen añduğa kiristi. Özderi ekeui bolsa da, äyeldiñ asıp jatqan tamağınıñ kölemi de köbirek.
Biz Şariy ekeumiz tüski asımızdı jeñil-jelpi işip aldıq. Ol däretke ketip bara jatıp sarayğa közin salıptı. Siırdı basqa orınğa auıstırıp baylağan. Onıñ astına töselgen salomdı bwrışqa ığıstırıp üyipti. Endi äyel pisirgen tamağın ıdısqa qwyıp alıp, sarayğa kiredi. Sol kezde Şariy meni şaqırdı. «Sarayda bireu bolu kerek podvalda, avtomattı alıp, beri kel», dedi ol. Ekeumiz avtomatpen sarayğa kirgen kezde bireulerge eñkeyip tamaqtı wsınıp jatqan äyeldi kördik. Ol bizdi körip sasıp qaldı. Ekeumiz de avtomatımızdı kezep, podvaldıñ auzına barıp, nemisşe: «qoldarıñdı köterider, mında şığıñdar», dep ayqayladıq. Söytip nemistiñ 2 radisin qolğa tüsirip, ştabqa alıp bardıq. Sodan keyin samolet te bombılauın qoydı. Kelesi küni alğa, basqa derevnyağa auıstıq. Ştab bastığı mayor Krasil'nikov Şariy ekeumizdi «Qızıl Jwldız» ordenine wsındı.
Men Aqtebe qalasındağı №6 mektepte oqığanda nemis äyeli bizge nemis tilinen sabaq bergen. Sodan bwl tilden kep bolmağanmen, şamalı habarım bar edi. Al Şariy nemis tilin jetik biledi eken.
Nemister endi şeginumen boldı. Şeginer aldında derevnyanı oqpen atadı. Patronnıñ wşı qızıl bolsa, oq tigen jerin jandırıp jiberedi. Hatalardıñ töbesi qara biday salomımen jabılğan, oq tise jana beredi.
1943-1944 jıldıñ qısı işinde derevnyada janbağan üy qalmadı. Tek qana küygen kirpişten salğan peşteri qauqiıp qaladı. Nemisten tiri qalğan biren-saran ukraindar jertöle qazıp, sonda qıstaydı.
Nemister ukrain halqın köp jäbirledi. «Partizandardı jasırasıñdar», dep şal-kempirlerdi darğa astı. Jastarın nemis jerinde jwmıs istetu üşin top-top qılıp, wrıp-soğıp aydadı. Eş ayauşılıq bolmadı. «SS-Reyh» degen armiya «Mertvaya golova» - «Öli bastar» - olardıñ jürgen jerinde tirşilik bolmauı kerek. Tek adam balasınıñ qañqası qaluı kerek. Sosın belbeulerinde doğada «Bog s nami» (Qwday bizben birge) degen jazuı bar. Olardıñ istegen isin aytıp tauısa almaysıñ. Men solardıñ bärin de kördim.
1943 jıldıñ qazanı - 1944 jıldıñ kökteminde Ukraina respublikası nemis basqınşılarınan bosatıldı.
1944 jıl. Kökek ayınıñ bası. Moldaviya jerine pasha meyramı mezgilinde kirdik. Jergilikti halıq şaruaqor. Jeri - taulı-tastı, ağın su özenderi bar. Jüzim köp ösedi, jañğaq, meyiz molınan kezdesedi. Qaraköl qoyı bağıladı. Olardıñ moynına qoñırau tağıp qoyadı. Är üy 15-20 qoy wstaydı. Moldavandar qoldarına tayaq alıp, maldı özderi bağadı.
Kişinev - astanası, Kotovskiy, Bendera degen kişi qalaları bar. Jeri Qazaqstannıñ bir oblısınıñ aumağınday ğana.
Nemister Prut özeniniñ arğı betinde, özennen 3 şaqırım jerde, Rumıniya jerinde boldı.
Bizdiñ 930-ınşı ayırıqşa batal'on baylanıs bölimi Prut özenine 1,5 şaqırım Mendelin derevnyasında ornalasqan. Rumıniyanıñ ekinşi qalası YAssı qalası Prut özenine 30 şaqırım qaşıqtıqta.
Kişinev pen YAssı aumağında nemistiñ 17 diviziyası qorşauda boldı.
Kökek-tamız aylarında osı äskerdi qorşaudan şığarmay, twtqınğa alu mindeti twrdı, aldımızda.
Prut özeni boyındağı Mendelin derevnyasında twrğanda, 1944 jıldıñ tamız ayında Özbekstannan bir top adamdar kelip, koncert qoydı. Solardıñ arasında qazaqtıñ talanttı qızı Roza Bağlanova da bar eken.
Moldaviya-Gagauziya tügeldey nemis basqınşılarınan bosatıldı.
Mwndağılar özderin orıstıñ tuıs halqı - slovakpız deydi. Bizdiñ qırğız, özbek halqı siyaqtı eken.
Nemister qarsılasudı qoydı. Bwl -1944 jıldıñ qazan-qaraşa ayları edi. Çeh halqı aldımızdan on bes şaqırımday jerden şığıp, tağamdarın, nan-twzın, işimdikterin wsındı.
Men vzvod komandiri Arkadiy Vasil'eviç Tkaçuktiñ küreñ qasqa tor baytalınıñ üstinde kele jatır edim, olar meni attıñ üstinen köterip alıp, qolpaştap aspanğa qaqpaqıldadı.
Bizdiñ bağıtımız - Bratislava qalası eken. Sonıñ sol jaq batısında 15-20 şaqırım qaşıqtıqta ornalastıq. Ştabımız osı qalada boldı.
Men tor baytalmen ştabqa qwpiya paket tasıp twrdım. Sıdırtıp, bülkildep, jeldirtip otıramın.
Çehoslovakiya jerinde 3-4 ayday boldıq. Tınığıp qaldıq. Endigi aldağı baratın jerimiz - nemistiñ jeri. Germaniya şekarası jaqın.
Rumıniyanıñ YAssı qalasınıñ mañında toptasqan qorşaudağı rumın, venger, ital'yan armiyaları twtqınğa alındı. Nemister köp qarsılıq ete alğan joq.
Rumıniya jerinde jüz mıñğa juığı twtqınğa berildi. Huşi qalasında bizdiñ batal'onnıñ baylanıs belimin poezğa mingizip, Pol'şa memleketine kirdik.
1944 jıldıñ qırküyek ayı. Visla özeni Baranau qalası mañınan platformağa tielip, özennen öttik. Küzdiñ küni Maydannik degen lager'ge keldik. Nemister keñes armiyasınıñ 22280 adamın kramatoriya-peşke salıp örtegen jeri eken. Lager'diñ jan-jağı sım temirmen qorşalğan. Tört jağında tört qarauıl itimen twradı. Lager' aumağı 2-3 gektarday jer. Jaqında ğana nemister osı aradan şeginip ketken eken.
Aldımızdan orıstıñ bir kempiri şığıp, «köretin kün bar eken ğoy», dep jılap jiberdi. Bizdiñ aldımızda 3-12 jas aralığındağı 97 balanı äueli monşağa şomıldırıp, sosın gaz jiberip twnşıqtırıp ältirgen. Sodan keyin peşke aparıp tabıtqa saladı. Etin sabınğa, süyegin jer öñdeuge aladı.
Krakov qalasında da bir lager' boldı. Osı Osvencimda jergilikti Keñes halqın ayamay, peşke salğan. Pol'şanıñ Krakov qalası şağın şahar eken. Ädemi, bwzılmağan. Buhg özeniniñ boyında. «Krakovskie zamki» dep ataydı.
Pol'şa jerinde orman ağaş köp, Lyublin qalasın bosatqan soñ ar jağında San özeninen öttik. Bwl da endi ezen eken. Endi qıs tüsti. Sandamirov qalası Pol'şanıñ ortalıq qalası Varşavağa jaqın. Sol mañda nemisterdiñ toptalğan armiyası qorşauda qaldı. Osı qorşaudağı armiyanı şaşau şığarmay qolğa tüsiruge bizdiñ armiyanı qaldırdı. Bwl qorşaudı jüzege asıruğa qatıstım. Qasımda Janoraz da bar.
1944 jıldıñ qısında nemis armiyası şeginumen boldı. Pol'şa jeri tügel tazartıldı. Sandamirovkadan keyin nemisterden eş qarsılıq bolmadı.
1945 jıldıñ qañtarı. Nemis şekarasınıñ qay jeri ekeni esimde joq, dümpildetip aspanğa oq atıp kirdik. Şekarada ülken şayqas bolğan eken, bizdiñ aq halat kigen barlauşılardıñ qaza tapqanınıñ kuäsi boldıq, olardıñ denelerin arnaulı brigada jinap aldı. Bizder tünniñ bir uağında, yağni 2-3 sağat şamasında bir eki qabattı üyge ornalasıp, demaluğa kiristik, temende tört soldat küzette twrdı.
Bwl kele jatqan bağıtımız - Oder men El'ba degen ezenniñ twsı eken. Derevnyalar arasınıñ qaşıqtığı - 5-6 şaqırımnan, tığız ornalasqan. Derevnya qañırap qalğan, nemis twrğındarı körinbeydi.
Alğa jıljumen kele jatıp, Bunculau degen qalanıñ mañında Rubentrof degen jerde orıstıñ qolbasşısı Kutuzov jerlengen eken, sonı bizdiñ soldattar küzetke alğan.
Nemister qarsılasudı azayttı, tek şeginumen keledi. Bizdiñ armiya olardı ökşeletip quumen keledi. Osılayşa qarqındı jüre otırıp birsıpıra derevnyalardan ötip, Lignec degen derevnyağa tünniñ bir uağında endik. Osı derevnyanıñ şet jağında demalıp şıqqannan keyin meni men Nikitin degen baylanısşını baqılauşı stanciya retinde sonda qaldırdı. Qalğan baylanısşılar basqa jaqqa auıstı.
Derevnya şağın, aldıñğı soğıs jelisi de qaşıq bolmadı. Şaması 2-2,5 şaqırım bolsa kerek. Bizge belgilengen üydiñ ekinşi qabatına baylanıs qwraldarımızdı - telefon-raciyamızdı qwrıp aldıq.
Jayğasqannan keyin Nikitin baylanısta qaldı, men derevnya aralauğa şıqtım. Köşe boyınan nemistiñ qara ala siırların aydap, jinaqtap jürgen özimizdiñ bir jauıngerdi kördim. Ol derevnyanıñ şet jağında polyak äyelderge siırdı sauğızıp, maydan şebindegi soldattarğa jetkizip twradı eken. Men soldatpen kelisip, bir siırdı alıp, sarayğa wstap, özimiz sauatın boldıq. Osı jerde ay jarım twrıp, sütke qarıq boldıq. Jemi qara biday, salomı men qızılşanı kesip, wntap beremiz. Etti de solardan barıp alıp twratın boldıq.
Maydan şebi jaqın bolğandıqtan ba, snaryadtar aulamızğa tüsip jatatın boldı.
Derevnyadağı üylerdi araladıq. Olar eki qatarlı, astıñğı jağında podval, ol da ekige bölingen, bir jağında - azıq-tülik, ekinşi jağında - kiim-keşek. Üyde qanşa adam bolsa, sonşama velosiped.
Üylerdiñ arasındağı jayau joldarğa cement töselgen, tap-taza, qoqıs degender müldem körinbeydi. Derevnya sayın bir spirt zauıtı, bir wn tartat'in diirmen bar. Saraylarına su kelip twr. Bayların baron dep ataydı. Är belmeniñ jarında sağat, är üyde kiim tigetin «Zinger» maşinası. 1945 jıldıñ naurız ayında ilgeri jıljıdıq.
Oder degen ülken ezennen ettik. Bizdiñ bağıtımız - Drezden qalası El'ba özeniniñ boyında. Bwl - nemistiñ Berlinnen keyingi öndiristi qalası. Bizdiñ armiyanıñ jartısı oñ qaptaldağı Berlinge qaray, ekinşi böligi Drezden bağıtın wstandı. Bizdiñ İ-Ukrain maydanınıñ komandaşısı — marşal Konev.
Sonımen 1945 jıldıñ 9 mamırında Berlin bağıtındağılar soğıs ayaqtaldı dep jariyalap jattı, al bizdiñ bağıttağılar äli soğıs jürip jatır. Bül qalay desek, nemister Vlasovtıñ qolğa tüsken tutqındarın Keñes armiyasına qarsı qoyıptı. «Senderdi qolğa tüsseñder Otanın satqan dep jäbirleydi», dep üpttep, fel'dmarşal 20 mamırğa deyin şayqastı. Berlin bağıtındağı 11-mehanikalandırılğan armiyanı bizdiñ bağıtqa qosıp, sodan 20 mamırda Drezden qalasınıñ boyında, El'ba özenine jaqın Torgau derevnyasında ağılşın-amerikan armiyası kezdestik. Sonda ğana Jeñis dämin sezinip, demimizdi bir aldıq.
Sol jerde on şaqtı kün twrıp, sodan keyin kelgen izimizben jürip, Pol'şanıñ Çenstah degen qalasına keldik. Osı jerde jaraqatı barlardı, mwğalimderdi elge qaytardı. Janoraz ekeumizde jaraqat joq. Batal'onnan qalğan otız şaqtı baylanısşını Batıs Ukraina qalası L'vovqa äkeldi. Ar jaq jağalauı Vengriyamen şektes, Karpat tauı, ber jağı Pol'şa memleketimen jalğasadı.
L'vov qalası mramordan salınğan, köşesi tar, köne şahar. 1939 jılı Batıs Ukrainanı Pol'şadan aldı. Keñes Ükimetin jaqsı kermeydi. Sebebi, özderi jeke menşik bolıp alğan. Kolhoz-sovhozdı jaqtırmaydı.
Keñes ükimeti kelse, jerimizden ayırılıp qalamız degen piğılda. Sonan kele Keñes ükimetiniñ tärtibine bağınğısı kelmeydi. Öz aldına memleket qwramız dep qarsı twrdı. Nemisterden alıp qalğan qaru-jaraqtarımen top-top bolıp, bandılıq otryadtar qwrdı.
Karpat tauı - ülken tau, bizdiñ Altaydan kem emes. L'vov qalası, onıñ ar jağı Drogoviç qalası, oğan şektes Samburg qalası, Vengriyanıñ şekarası Ujgorod qalası. Kileñ taulı-tastı, ormandı jerlerdi bandılar jaulap alğan. Käsipteri - özderiniñ jeke jerlerin, egistik alqaptarın añdu, köpirlerdi bwzu. Bağanalardı qwlatıp ketedi, ziyankestik jasap, soldatgardı eltirumen aynalısadı.
Bizdiñ jauıngerler osılardı tärtipke şaqırıp, jaulasudı toqtatıñdar degen maqsat wstandı. Bizdiñ Keñes armiyasınıñ soldattarı orman arasına ornalastırıldı. Biz baylanıs mäselesin rettep otırdıq.
Ştab-batal'on L'vov qalasında. Janorazdı bölip alıp ketti. Meniñ qasıma belorus' jigiti Gorbil' Nikolaydı, Mihailov Vasiliy degen Kavkaz jigitin qostı. Üşeumizdi L'vovtan 50 şaqırımday jerde ornalasqan diviziyağa bailanısqa jiberdi. Biz sol mañda Joltancı derevnyasına barıp, wltı çeh dyadya Vasya degenniñ üyine bir belmesine baylanıs apparatımızdı onalastırdıq. Üy derevnyanıñ şet jağında, temirjol stnaciyasına bir şaqırımday jer. Derevnya ülken, 1200-dey üy bar. Bizden basqa soldattar joq. Jauıngerler negizinen orman arasında jayğasqan. Bizder arqılı baylanıs jasaydı.
Bizdiñ arjağımızda da baylanıs bölimderi bar. Araqaşıqtığı 40-45 şaqırımday, stanciyada ornalasqan.
1945-1946 jıldıñ qısı. Batıs Ukraina. Joltancı derevnyası.
Derevnyanıñ ortasında şirkeu bar. Jeksenbi sayın şoqınıp, halqı ağılıp barıp jatadı. Biz de eki soldat bolıp bir küni bardıq. Qızıq köremiz. Bizge barlığı da añ-tañ bolıp qaraydı. Bwlar qaydan jür deytin şığar.
1946 jıldıñ qısında saylau boldı. Saylau uçaskesin bir vzvod jauınger qorğap twrdı. Twrğan üyimizdiñ terezesin sırtınan qalqalay jauıp, tereze arqılı sım jügirtip, aula işine tünge qaray mina qwrıp qoyatın boldıq.
Vasiliy elge qaytatın bolıp, jarlıq şıqqan. L'vov qalasına bazarğa barıp, şeşeme sıylıq äkeleyin dep erteñgi poyızben ketken edi. Keşkisin poyızdan kütip, taba almadıq.
1946 jıldıñ naurız ayı bolatın. Bir künnen keyin stanciyanıñ mañındağı temirjoljol budkasınan jetpis metrdey jerden taptıq. Qılğındırıp eltirip ketipti.
Sonımen, Gorbil' ekeumiz qaldıq. Köp keşikpey, bir jeti ötkennen keyin stanciyada jarılıs boldı. Osınday jauızdıq lañkestikter orın alıp twrdı.
Bir küni jelimiz üzildi. Men atpen barıp, bağana basına şığıp, sımdı jalğauğa kiristim. Osı kezde orman arasınan tört adam şığa keldi. Menen twratın jerimdi swrap, «dyadya Vasyanıñ üyindegi soldattar ekensiñ ğoy», dedi. Sodan soñ meniñ atımdı qaradı. Olar endigi äñgimesin hohol tilinde jalğastırdı. Men de özderiniñ tilinde jauap qaytardım. Aqırında «üyiñe qayta ber», dedi. Söytip, aman-esen qwtılıp kettim.
Joltancı derevnyasınan osı jılı şilde ayında auıstırdı. Endi baylanıs jelisimen qoştastıq. Men de, Gorbil' de L'vovtan 50-60 şaqırım jerdegi Drovoviç qalasınan 12 şaqırım qaşıqıtıqtağı Troskovectegi kazarmada avtomatşı boldıq.
Keyingi kezde Troskovec kurorttı sanatoriyağa aynaldırılğan. Tobımız köbeyip, bir vzvod boldıq. Endi bizdiñ vzvodtıñ mindeti bandılarmen betpe-bet kezdesip, olardı twtqınğa alu.
Tünniñ bir uağında oyatadı da, sapqa twrğızıp, iriktep-iriktep 20 şaqtı soldattı 10 minutta qaru-jarağımızben, jer qazatın küregimizge deyin jinaqtatıp, alıp ketti. Astımızda amerikalıq maşina. Vzvod komandiri kabinada, qasında bir bandı qolı kisendeuli. Bir taudıñ etegindegi ukrainnıñ üyine kelip, joldasım osında degenimen, odan eşkim şıqpadı.
Endi bir küni osınday qaru-jarağımızben Karpat tauınıñ eteginde aramız 10 metrden jattıq, okop qazıp. Osı aradan bandı Soloveydiñ 200-ge tarta adamdarı ötedi eken. Solardı qalayda qolğa tüsiruimiz kerek degen bwyrıq boldı. Bizdiñ baqıtımızğa oray, bandılar ol küni ötpedi, bosqa jatıp, kazarmamızğa qayttıq.
Mine, osınday mindetterdi orındau jolında 1946 jıldıñ qazan ayına deyin avtomatşı boldım.
1946 jıldıñ qazan ayında bwl aradan auıstırdı, 8-gvardiyalıq diviziyanıñ qarauına, Jitomir qalasındağı äskeri qalaşıqqa jiberdi. Mwnda bandıdan, olardı añdudan aqi-taqi qwtıldıq. Bwl Jitomirde evrey halqı ukarinamen aralas.
Endigi jwmısımız - kolhozdıñ egisine, kartop qazuğa kömektesu. Qaruımız bar, qolımızda karabin.
Qıs keldi. 1946-1947 jılı meni 8-gvardiyalıq diviziyanıñ şarua qojalığınıñ bir derevnyadağı 40 centnerdey şöbin qarauıldauğa jiberdi. Osı derevnyada bir jarım ay boldıq.
1947 jıldıñ naurız ayında elge qaytuğa joğarıdan bwyrıq şıqtı. Endi oraluğa tura keldi. Degenmen qayta qoymadıq. Jeti jauınger Pol'şanıñ Promışel' qalasınıñ şekarasındağı bir derevnyada issaparda boldıq. Nemis jerinen bizdiñ twtqındardı temirjolmen äkelip, qazıp qoyğan jertölege ornalastırıp jatır. Är wlttıñ ekili bar. Qasımda soldattar bar, eldiñ azamattarı bar ma eken, bileyik dep sol jerge bardıq. Olardı soldat miliciyası küzetedi. Äyteuir bizdi jiberdi. Swrastırsaq, Aqtebe oblısınan orıstar bar eken. Qazaqtar da kezdesti. Endi audan köleminen swray kele bireu şıqtı, qazaq eken. Wzın boylı, mwrtı bar, eñgezerdey, Jwrın audanı Trud-Qaralatsay kolhozınan eken. Atı-jöni - Baqıt Qojamwratov, ruı Japaq Jekey eken. Men de jönimdi aytıp, aqırında qwda bolıp şıqtıq. Japaq-Sırımbet qız alısatın, auılı aralas, qoyı qoralas elmiz ğoy. Meniñ äke-şeşelerimdi tolıq biletin bolıp şıqtı. Osı arada olarğa jeke-jeke tolıq tekseru jürgizdi. Men oğan ayğa juıq künbe-kün barıp, el turalı swrastırıp, köp mäselege qanıq bolıp qaldım.
Pol'şa memleketiniñ şekarası ağaşı mol, ormandı, kiik köp. Bizder atıp alıp twramız. Men olarğa et aparıp twrdım. Bir sözinde «tekseru jaqındadı, Stalin şahtısına jiberetin boldı», dedi.
Bir jetiden keyin barsam, Stalin şahısına jiberip qoyıptı. Men elge 1947 jıldıñ säuir ayında keldim. Men kelsem, ol elde eken, auırğasın qaytarıptı.
Men Mäskeuden qazan vokzalınan minip, Jwrın audanındağı İzimbet stanciyasınan tüstim. Sodan jayaulap ayaq kiimimdi şeşip, jol qapşığımdı arqalap, Qarakel-Orqaştan bir-aq şıqtım. Baratın jerim - Komintern kolhozı (Şağıray-Qostam), Qarakölden 15 şaqırım. Endi kolhozdıñ köpşilik tüsetin üyine bardım, iesi Külenker attı kempir eken. Auıldan poştal'onmen birge Kominternge bardım.
Hwseyin ağay otbasımen osında twradı. Kolhozdıñ brigadiri eken. Qwrmanğali Ermağambetov - basqarma. Hwseyin ağamız Hasen ağamızdıñ otbasın qolına alıptı. Menimen altı jan boldıq. Soğıstan keyingi uaqıt, halıq küysizdeu eken.
Köktemgi mezgilde el egiske kiristi. Men bir ay demaldım. Sodan soñ Qarakölge MTS direktorı Töremwratov Tajmağambet hatşılıqqa alatın qılıp söylesti. Mamır ayında Hasen ağamızdıñ otbası Zeynep pen qarındasım Meruet belek üy bolıp Qarakölde twratın boldıq. Mamır ayında bölek şıqtıq. Men Tajbağambet ağaymen 1949 jılğa deyin hatşılıqta jwmıs istedim.
Materialdı dayındağın Balniyaz Äjniyazov,