LÜTFEN KAYNAK GÖSTEREREK KULLANINIZ PDF
Download "LÜTFEN KAYNAK GÖSTEREREK KULLANINIZ 2014"
1 HESAP İŞLETİM ÜCRETİ VE SOYGUN DÜZENİNE EVRİLEN KAPİTALİZM Prof. Dr. Hasan Şimşek İstanbul Kültür Üniversitesi (www.hasansimsek.net) 6 Temmuz 2014 Geçenlerde, üniversitede okuyan ve şu an tatilde olan oğlumun banka hesabına harçlığını yatırdım. Birkaç gün sonra telefonda sohbet ederken hesabına niçin her zamankinden 50 TL daha az yatırdığımı sordu. Oysa eksik yatırmamıştım. Araştırma ve soruşturmalar sonunda bankanın haber vermeksizin hesabından 50 TL hesap işletim ücreti tahsil ettiğini öğrendi. Bu durum daha önce de olmuştu. Daha önceki kesintide banka, kendisinden öğrenci olduğuna ilişkin belge ibraz etmesini istedi. Bu belgeyi sağladığı için tahsil edilmiş olan hesap işletim ücreti hesabına iade edilmişti. Bir öğrenci hesabından habersizce kesintiyle sonuçlanan bu haydutça tutum başka alanlarda da sık karşımıza çıkıyor. Özelleştirilmiş elektrik dağıtım hizmetlerini yapan firmalar, tahsilat yapabilmesi için doğal olarak yapması gereken iş olan saat okuma işi adı altında aboneden fazladan para tahsil ediyor. Bankalar kredi kullandırmak için sokak ortasında, telefonda, reklamlarda adeta vatandaşı taciz ediyor, kredi kullanma aşamasında sigorta ve dosya masrafı gibi isimler altında yasal olmayan kesintiler yapıyor. Haklarını tüketici kurullarında veya mahkemelerde arayanlara hesap işletim ücreti, sigorta, dosya masrafı adları altında alınan bu yasal olmayan kesintiler iade ediliyor. Bunlar niçin ve nasıl oluyor? Dünyadaki egemen modelleri kabul ederken yaygın kültürel kalıpların dejenere edici özelliklerini engelleyecek mekanizmaları oluşturmadığınız zaman ne kuş ne deve bir sistem çıkıyor karşınıza. Türkiye 1980 lerde Yeni Liberalizm e geçerken Özal ın serbest piyasa ekonomisini serbest soygun düzeni olarak anlayan mahalle bakkalının ekmeği piyasadaki normal fiyatının iki katına satmaya çalışması nedeniyle beş durak ötedeki bakkala gitmek zorunda kalışımızı hatırlıyorum. Page 1 of 5
2 Ekonomik ve siyasal düzenler Magna Carta dan beri kurallı bir sistemle işletiliyor. 15 Haziran 1215 de İngiltere Kralı John un imzaladığı Magna Carta, kralın yetkilerinin vatandaşların haklarını koruyacak bir yasal düzen yoluyla kısıtlanması anlamına geliyordu. Magna Carta, bugün sahip olduğumuz ve evrensel kabul gören hukuk devleti ve anayasal düzen yolunda atılmış büyük bir adımdı. Kapitalizm ise tamamen bir hukuk düzeni içinde işlemesi gereken ekonomik ve sosyal sistemdir. Yaratıcılığa dayalı yeni düşünce, ürün ve uygulamaların yarışmacı bir sistem içinde eşit rekabet edebilmesi için hukukun nesnel düzenleyiciliğine gereksinim vardır. Aksi halde, yenilikçi düşünce, ürün ve uygulamalar korunamazsa yaratıcılık ölür. Yaratıcılığın olmadığı yerde rekabetin de bir anlamı kalmaz. Dolayısıyla sermayenin gelişimi ve özgür dolaşımı için hukukun koruyuculuğu gereklidir. Bu nedenle kapitalizm ancak ve ancak bir hukuk düzeninde gelişip yerleşebilir. Bu durumun bir de arka yüzü var. Sermaye ve piyasa dinamikleri açısından hukuk ne kadar önemliyse, kar hırsı ile kişi ve firmalarca kandırılabilecek insanların, yani tüketicilerin hak ve çıkarlarının da hukuk sistemi tarafından korunması gerekir. İşte bu koşul sağlanmadığı zaman kapitalist düzen açık bir soygun düzenine döner. Kapitalist sistemin Kabe si olan gelişmiş Batı ülkelerinde büyük örgütlü sermaye gücü hariç ufak tefek firma ve işletmelerin en çekindiği güç hukuktur. Vergi kaçırmak, tüketiciyi kandırmak, yanlış yönlendirmek hukuk sistemi tarafından ağır yaptırımlara bağlanmıştır. Bu ülkelerin uzun kapitalist geçmişleri içinde ihtilaflı durumlarda ise çoğunlukla firmalara karşı tüketiciler hukuk sistemi tarafından daima kollanır. Karar verici konumdaki yargıç şunun farkındadır: Yüksek ücretlerle avukatlar çalıştıran, yasaların etrafından dolaşma konusunda üst düzey danışmanlık alma konusunda yeteneği olan küçük veya büyük firmalarla bir tüketicinin tek başına mücadele etmesi mümkün değildir. Bu durum eşitsiz bir yarışmadır. Dolayısıyla verilen kararlarda kurumsallaşmış yapılara (küçük ya da büyük ticari unvanı olan firma ve kuruluşlar) karşı tüketicilerin hakları daha bir dikkatle korunur ve savunulur. ABD de, zamanında ABD ve dünya medyası tarafından çok tartışılan bir mahkeme kararı bu konuda ilginç bir örnektir. McDonald sda üzerine kahve dökülen ve bacaklarında ciddi yanıklar oluşan yaşlı bir kadına mahkeme McDonald s tarafından 60 Page 2 of 5
3 milyon dolar ödenmesine karar vermiştir. Bu vakada rakamın bu kadar yüksek olmasının asıl ve tek nedeni verilen fiziki zarar değildir. Bu kararla McDonald s gibi firmalara karşı tüketicinin korunması konusunda diğer firmalar ve bütün topluma karşı verilen bir mesaj da vardır. ABD deki doktora öğrencilik yıllarımda üniversitenin evli öğrenciler için olan konutlarında iki yıl kadar oturduk. Elektrik, su ve telefon paralarını kendimiz ödüyorduk. Bu konutlardan birinde oturmaya başladıktan yaklaşık bir yıl sonra telefon hizmetini sağlayan ve ABD nin en büyük şirketlerinden birisi olan AT&T firmasından evimize, adıma düzenlenmiş 1,25 Dolarlık bir çek geldi. Anlam veremedik ve araştırdık. AT&T firmasına karşı ABD Federal Hükümeti bir tekel soruşturması başlatmış ve mahkeme sonucuna göre mahkeme AT&T nin tüketicilerden fazla tahsilat yaptığı kararını vermiş. Fazla tahsil edilen miktarın yasal faizleriyle birlikte geri ödenmesine hükmetmiş. 1,25 Dolarlık miktar bizden fazla tahsil edilen miktardı. Kapitalizm ancak böyle bir hukuk sisteminde sağlıklı işleyebilir. Türkiye deki uygulamalara bakıldığında Kapitalist bir ekonomik sistemin pek çok unsurunun var olduğunu görmek mümkün. Rekabet, tüketim, kurum ve kuruluşlar arası piyasa ilişkileri önemli ölçüde Kapitalist modele uygun işliyor görünüyor. Ancak, derinlerde Kapitalist sistemin özüne ve ruhuna aykırı pek çok ihlalin yaşandığı da bir gerçek. Bu ihlallerin büyük çoğunluğu tüketicilerin korunması konusunda yaşanıyor. Banka olarak bildiğimiz kurumun tarih içinde gelişmesinin temel nedeni insanların birikimlerini güvenilir bir kurumda tutması ve onların birikim olarak kuruma teslim ettiği birikimlerinin başka insanların ihtiyaçlarının giderilmesinde kullanılmasıdır. Dolayısıyla banka, toplumda finansal bir aracılık hizmeti yapmaktadır. Kendisine teslim edilen birikimleri başkalarına kullandırırken bankalar doğal olarak bir faiz tahsil eder ve bu aracılık hizmetinden kar sağlar. Birikimlerini bankaya yatıran bir bireye, bankaya birikimi için bir süre taahhüdünde bulunmuşsa bir faiz ödenir. Aslında vadeli olsun olmasın her durumda bankalar kendisine yatırılan birikimleri kullandırarak gelir elde eder. Bu durumda, teorik olarak bakıldığında, bankaların vadesiz hesaplara yatırılan miktarlara da Page 3 of 5
4 faiz ödemesi gerekir (birikimini bankaya yatıran kişinin vadesiz birikimine aynı birikimi başkalarına pazarlarken kullandığı faiz oranının altında bir faiz öderse banka yine kar eder). Vadesiz hesaplara bile teorik olarak faiz ödemesi gereken bankaların, bunu yapmadığı gibi, bir de hesap işletim ücreti adı altında para tahsil etmesi tek kelimeyle soygundur. Hele de bir öğrenciden öğrenci belgesi istenmesi zaten hukuk dışı olan bir uygulamayı tacize dönüştürmektir. Bir yıldırma ve bezdirme taktiğidir. Vatandaşın parasını kullanıp kar etmek, kullandığı para için üstüne üstlük vatandaştan tekrar para istemek neyle açıklanır, bilemem. Bu nedenle bu tür kesintiler yasal değildir. Bu soygun ise ancak hukuk sisteminin işlemediği bir Kapitalist düzende mümkündür. Buna benzer hukuksuz uygulamalar küresel ekonomik krize rağmen Türkiye deki ekonomik büyümenin çok üstünde kar patlaması yaşayan Türk Bankaları hakkında bir fikir veriyor olabilir. Elektrik faturalarına yasal olmayan okuma bedeli yansıtılması, kredi kullanırken yasal olmayan sigorta kesintisi ve dosya masrafı gibi Deli Dumrul taktikleri ile tahsil edilen paralar tüketicilerin mahkemelere başvurması halinde ödeniyorsa, bankalar ve diğer şirketler bu uygulamalara nasıl devam ediyorlar? Bu sorunun yanıtı ne kadar hukuka bağlı bir Kapitalist düzende yaşadığımızda yatıyor. Türkiye de yasal olmayan bu tür kesintilerle karşılaşan her tüketici kişisel olarak hukuk yoluna başvurmaya zorlanmaktadır. Bu konudaki bir mahkeme kararının biraz önce verdiğim AT&T örneğinde olduğu gibi içtihat haline gelmemesi nedeniyle bu soygunlar sürüyor. Bu durum, bu işleri yapan, çalıştırdıkları uzmanların manevra gücüyle ve parlamentoları etki altına alarak bu tür yasal düzenlemeleri engelleme yeteneği olan bankaların Kapitalist sistemdeki etki güçlerini de gösteriyor. Çözüm, buna benzer bir konuda üst mahkemelerce de onaylanan yargı kararlarının genelleştirilerek uygulanması ve buna uymayan firma ve kuruluşların ağır yaptırımlarla cezalandırılmasıdır. Page 4 of 5
5 Kapitalizm üç ana dayanak üzerine oturur; bunlardan birisinin eksikliği veya zayıflığı Kapitalist sistemi hızla dejenere eder (http://heartland.org/policy-documents/whatcapitalism): Özel mülkiyet: Kapitalist bir düzende insanların başta kendi bedenleri olmak üzere özgürlükleri ve yasal yollardan edindikleri birikimlerine sahip olma hakları vardır. Piyasa: Mal ve hizmetlerin değiş tokuş edildiği ve hukuk ilkeleri temelinde işleyen bir mekanizmadır. Hukukuk üstünlüğü: Kapitalist sistemde baskı, manipülasyon ve kandırmayı önlemek için hukuk ilkelerinin ayrımsız uygulanmasına ihtiyaç vardır. Kapitalist oyun Kapitalizm in kurallarıyla oynanmalıdır. Hukukun işlemediği Kapitalist bir düzen hızla bir soygun düzenine dönüşür. Tükettiğimiz mal ve hizmetlere Batı ülkelerindeki insanlardan daha az ödemiyoruz; soyguna karşı onlar kadar da korunmak istiyoruz! Page 5 of 5