TUNCELİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ
Download "TUNCELİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ"
1 Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 2, Sayı 4, Bahar 2014 TUNCELİ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER DERGİSİ SAYI BAHAR, 2014
2 ii SAHİBİ: Tunceli Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Durmuş Boztuğ SAYI EDİTÖRÜ: Doç. Dr. Arzu KARACA ÇAKINBERK SORUMLU YAZI İŞLERİ MÜDÜRÜ: Doç. Dr. Murat Cem DEMİR YAYIN KURULU Prof. Dr.Ali AKSU Prof. Dr.Adem ASALIOĞLU Doç. Dr. Arzu KARACA ÇAKINBERK Doç. Dr. Murat Cem DEMİR Doç. Dr. Candan BADEM Yrd. Doç. Dr. Sabit MENTEŞE Yrd. Doç. Dr. Servet GÜN Yrd. Doç. Dr. Yavuz ÇOBANOĞLU DANIŞMA KURULU Abdüsselam UYGUR (Tunceli Üniversitesi) Adem ASALIOĞLU (Tunceli Üniversitesi) Ahmet Kerim GÜLTEKİN (Tunceli Üniversitesi) Ahmet UZUN (Cumhuriyet Üniversitesi) Ahmet Yaşar OCAK (Hacettepe Üniversitesi) Ali ERKUL (Cumhuriyet Üniversitesi) Ali Kemal ÖZCAN (Tunceli Üniversitesi) Ali TAŞKIN (Cumhuriyet Üniversitesi) Arzu KARACA ÇAKINBERK (Tunceli Üniversitesi) Candan BADEM (Tunceli Üniversitesi) Cemal GÜZEL (Hacettepe Üniversitesi) Erdal YILDIRIM (Tunceli Üniversitesi) Faruk KOCACIK (Cumhuriyet Üniversitesi) H. İbrahim DELİCE (Tunceli Üniversitesi) Halis ÇETİN (Cumhuriyet Üniversitesi) Hasan YÜKSEL (Cumhuriyet Üniversitesi) Hıdır ÖZDEMİR (Tunceli Üniversitesi) Hiroki WAKAMATSU (Hitit Üniversitesi) İbrahim TOSUN (Tunceli Üniversitesi) İsmet EMRE (Bartın Üniversitesi) Mehmet ARSLAN (Cumhuriyet Üniversitesi) Mehmet Sadık ÖNCÜL (Batman Üniversitesi) Murat Cem DEMİR (Tunceli Üniversitesi) Sabit MENTEŞE (Tunceli Üniversitesi) Servet GÜN (Tunceli Üniversitesi) Sezgin KIZILÇELİK (İnönü Üniversitesi) Şeref POYRAZ (Cumhuriyet Üniversitesi) Yavuz ÇOBANOĞLU (Tunceli Üniversitesi) Zeynel ÖDEMİŞ (Tunceli Üniversitesi)
3 HAKEM KURULU Adem Asalıoğlu (Tunceli Üniversitesi), Ahmet Bozdoğan (Cumhuriyet Üniversitesi), Ahmet Haluk Atalay (Anadolu Üniversitesi), Ahmet Kerim Gültekin (Tunceli Üniversitesi), Ahmet Ölmez (Cumhuriyet Üniversitesi), Ahmet Üstün (Amasya Üniversitesi), Akşin Somel (Sabancı Üniversitesi), Alev Erkilet (Kırklareli Üniversitesi), Ali Aksu (Tunceli Üniversitesi), Ali Kemal Özcan (Tunceli Üniversitesi), Arzu Çakınberk (Tunceli Üniversitesi), Assiye Aka (ÇOMU), Aylin Gürgün Baran, Ayşe Gündüz Hoşgör (ODTÜ), Bilal Yücel (Cumhuriyet Üniversitesi), Burhan Paçacıoğlu (Cumhuriyet Üniversitesi), Bülent Bilmez (Bilgi Üniversitesi), Candan Badem (Tunceli Üniversitesi), Caner Işık (Adnan Menderes Üniversitesi), Celil Arslan (Erciyes Üniversitesi), Cengiz Ekiz (Abant İzzet Baysal Üniversitesi), Çağdaş Demren (Cumhuriyet Üniversitesi), Deniz Yıldırım (Ordu Üniversitesi), Elife Kart (Akdeniz Üniversitesi), Ercan Çağlayan (Muş Alparslan Üniversitesi), Erdal Yıldırım (Tunceli Üniversitesi), Erkan Yar (Fırat Üniversitesi), Ertuğrul Uzun (Anadolu Üniversitesi), Eylem Güzel (Yüzüncü Yıl Üniversitesi), Gökhan Yavuz Demir (Uludağ Üniversitesi), Güçlü Ateşoğlu (Mimar Sinan Üniversitesi), H. İbrahim Delice (Tunceli Üniversitesi), Hakan Kaynar (Hacettepe Üniversitesi), Hıdır Özdemir (Tunceli Üniversitesi), Hilmi Demir (Bilkent Üniversitesi), Hiroki Wakamatsu (Tunceli Üniversitesi), Hüseyin Akkaya (Cumhuriyet Üniversitesi), Hüseyin Yılmaz (Cumhuriyet Üniversitesi), İbrahim Tosun (Tunceli Üniversitesi), İbrahim Yılmazçelik (Fırat Üniversitesi), İsmet Emre (Bartın Üniversitesi), Kasım Akbaş (Anadolu Üniversitesi), Kezban Acar (Celal Bayar Üniversitesi), Levent Ünsaldı (Ankara Üniversitesi), M. Nuri Gültekin (Gaziantep Üniversitesi), M. Sadık Öncül (Tunceli Üniversitesi), Mahmut H. Akın (Selçuk Üniversitesi), Mehmet Arslan (Cumhuriyet Üniversitesi), Mehmet Özden (Hacettepe Üniversitesi), Mehmet Sağlam (Bozok Üniversitesi), Mehmet Şiray (Mimar Sinan Üniversitesi), Mehtap Erdoğan (Cumhuriyet Üniversitesi), Meltem Kayıran (Ankara Üniversitesi), Mesut Yeğen (İstanbul Şehir Üniversitesi), Metin Becermen (Uludağ Üniversitesi), Muharrem Güneş ( Mustafa Kemal Üniversitesi), Muhsin Soyudoğan (Gaziantep Üniversitesi), Muhtar Kutlu (Ankara Üniversitesi), Murat Cem Demir (Tunceli Üniversitesi), Mustafa Şen (ODTÜ), Mustafa Yıldıran (Cumhuriyet Üniversitesi), Nadir Özbek (Boğaziçi Üniversitesi), Neşe Özgen, Nurcan Abacı (Uludağ Üniversitesi), Ömer Demirel (Cumhuriyet Üniversitesi), Ömer Naci Soykan (Mimar Sinan Üniversitesi), Özkan Yıldız (Dokuz Eylül Üniversitesi), Recai Karahan (Yüzüncü Yıl Üniversitesi), Recep Toparlı (Cumhuriyet Üniversitesi), Ruhi Köse (Yüzüncü Yıl Üniversitesi), Rüstem Erkan (Dicle Üniversitesi), Rüya Kılıç (Hacettepe Üniversitesi), Sabit Menteşe (Tunceli Üniversitesi), Savaş Sertel (Tunceli Üniversitesi), Sebiha Kablay (Ordu Üniversitesi), Selami Kılıç (Atatürk Üniversitesi), Selçuk Dursun (ODTÜ), Servet Gün (Tunceli Üniversitesi), Sinan Özbek (Kocaeli Üniversitesi), Suavi Aydın (Hacettepe Üniversitesi), Süheyla Yüksel (Cumhuriyet Üniversitesi), Şennur Özdemir (Ankara Üniversitesi), Şeref Poyraz (Cumhuriyet Üniversitesi), Şevket Öktem (Harran Üniversitesi), Taylan Koç (Çukurova Üniversitesi), Uysal Dıvrak (Tunceli Üniversitesi), Y. Hakan Erdem (Sabancı Üniversitesi), Yavuz Çobanoğlu (Tunceli Üniversitesi), Yener Şişman (Anadolu Üniversitesi), Yunus Ayata (Cumhuriyet Üniversitesi), Yunus Koç (Hacettepe Üniversitesi), Yusuf Karacık (İnönü Üniversitesi), Zafer Toprak (Boğaziçi Üniversitesi), iii
4 iv Zeynel Ödemiş (Tunceli Üniversitesi), Zeynep Dörtok Abacı (Uludağ Üniversitesi), Zülfiye Koçak (Bitlis Eren Üniversitesi), Zülfü Selcan (Tunceli Üniversitesi) Taranan İndeksler : Akademia Sosyal Bilimler Indeksi (ASOS Index) Kapak & Logo Tasarım: Muhsin Soyudoğan Dizgi: Yusuf Evren Yıldırım Baskı: Tunceli Üniversitesi Basım Yeri: Tunceli Basım Tarihi: 2014 Tunceli Üniversitesi Aktuluk Mahallesi Üniversite Yerleşkesi TUNCELİ Tel. : Faks : E-posta : Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 4 (2014) ISSN:
5 Bu Sayının Editöründen.. Merhaba; Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisinin 2014 yılı bahar sayısını sizlerle paylaşmaktan büyük mutluluk duyuyoruz. Bilimsel araştırmaların bilim topluluğuna dolayısıyla topluma yansıması için paylaşılması, yayınlanması gerekmektedir. Yayımlanmayan çalışmalar çok önemli bir buluş değerinde bile olsa, insanlarla paylaşılmadıktan sonra katkısı sunmayacaktır. Bilimsel dergiler de işte tam bu noktada bilim insanlarına yardımcı olmaktadır. Dergimiz, sosyal bilimler alanında yapılan araştırmaları yayımlama ve bilim insanlarının hizmetine sunmayı amaçlamaktadır. Dergide İktisadi ve İdari Bilimler, Eğitim Bilimleri, İlahiyat, Resim, Müzik, Beden Eğitimi, Tarih, Sanat Tarihi, Coğrafya, Dilbilim, Edebiyat, Sosyoloji, Güzel Sanatlar, İletişim gibi sosyal bilimler alanındaki bilimsel nitelikte özgün çalışmalar yayımlanmaktadır. Dergimizin sayfaları yurt içinden ve yurtdışından bilim insanlarına açıktır. Değerli bilim insanları tarafından dergimize yayınlanmak üzere gönderilen bütün çalışmalar, yayın kurulumuz tarafından incelemeden geçerek hakem değerlendirme süreci başlamaktadır. Dergimize gönderilen çalışmaların daha hızlı biçimde değerlendirilmesi için değerli yazarların dergimizin web sayfasında belirtilen yazım kurallarına hassasiyetle uymalarını rica ediyoruz. Dergimizde yayımlanan yazıların tüm işlemleri e-posta sistemiyle gerçekleştirilmektedir. Bu çabaların sonucunda dergimizin 4.sayısında, yazına önemli katkı sunacağını düşündüğümüz eğitim bilimleri, sosyoloji ve güzel sanatlar alanında 4 makale yer almaktadır. Bu sayıda, ilginizi çekeceğini düşündüğümüz 2 de kitap incelemesi bulunmaktadır. Birçok farklı üniversiteden önemli çalışmalar yaparak dergimize katkı sağlayan değerli yazarlara teşekkür ederiz. Makaleleri özveri ve gönüllülük esası ile değerlendirerek önerileri ile yazarlara ışık tutan, yol gösteren hakemlerimize şükranlarımızı ve teşekkürlerimizi sunarız yılının güz döneminde yayınlanacak bir sonraki sayımızda görüşmek üzere iyi okumalar dileriz. Saygılarımızla v Yayın Kurulu Adına 4. Sayı Editörü Doç. Dr. Arzu KARACA ÇAKINBERK
6 vi İçindekiler Makaleler Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi Buyruklara Göre Talip, Pir ve Mürşit Ilişkileri Erkan YAR & Erdoğan YALGIN Ceyhun SOLMAZ & Hasan ÇELİK Merkezi Ortak Sinav Uygulamasinin Etkilerine Ilişkin Öğretmen Görüşleri Su Üzeri Yaşam Alanlarinin Dünyada Bulunan Uygulama ve Arayişlarina Ilişkin Örneklerin Analizi Türkiye de Ekolojik Hareketler: Yerelden Evrensele (Bergama, Muğla ve Tunceli Örnekleri) İsmail KAHRAMAN 53 Pelin YILDIZ 75 Yavuz ÇOBANOĞLU 105 Kitap İncelemeleri Darwin den Dersim e Cumhuriyet ve Antropoloji Ahmet Kerim GÜLTEKİN 129 Türkiye nin Kürtleri Servet GÜN 137
7 Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 2, Sayı 4, Bahar 2014 ŞEYH DİLO BELİNCÂN IN الشيخ دلو بلنجان ŞECERESİNİN KISA BİR ANALİZİ Erkan YAR* Erdoğan YALGIN** Özet Şeyh Dilo Belincân, tahminen X. yüzyılın sonunda ve XI. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Tâcü'l Arifîn Es-Seyyid Ebu'l Vefâ nın ögrencilerindendir. Onun adına düzenlenmiş elimizdeki bu belge, Şeyhi, İmaduddin Süleymâni tarafından ve seçkin şahitler huzurunda hazırlanmıştır. Verilen belgeyle Şeyh Dilo Belincân dan, toplamda 43 Kürt cemaatini irşad etmesi istenmektedir. Şeyh in gelip, Dersim in (Tunceli) merkez Pilvank/Pilvenk (Dedeağaç) köyünde mekan kurmasıyla birlikte, cemaatler arasında faaliyet çalışmalarına başladığı anlaşılmaktadır. Lakin sözü edilen bu faaliyet çalışmalarını; Pilvank köyündeki, Kurmanç Pilvankan aşireti içinde onun adına, Şıx Delil-i Berxécân Ocağı tesis edilmiş olmasında anlamaktayız. Şeyh e ait olan belge, şu an ocak mensuplarında olup, asırlardan beri itinayla saklanmışdır. Belge, bizden önce ilk defa 1997 yılında, bazı hocalar tarafından ikibuçuk sayfadan (eksik ve yanlış da olsa) ibaret, Türkçeye tercüme edilmişdir. Topluluk üyeleri kutsadıkları banilerini, şeceredeki adıyla Şeyh Dılo Belincân olarak değil de, Şıx Delil-i(é) Berxécân (Şeyh Delil-i Berhicân) olarak yadederler. Zira Şeyh in isimi, sözlü anlatımlarda bölgelere göre farklılıklar arzetmektedir. Şeyh in ayak izlerinin bulunduğu bölgelerde, daha çok Şıx/ Şeyx Bircân, Bılécân, Belincân, Bilicân, Belinc, Berīcān, Berūcān vb. isimlerle anıldığına tesadüf edilmektedir. Arapça olan Şeyh sözcügü, Kurmanci dilinde Şıx/ Şeyx olarak telaffuz edilmektedir. Alevi/Bektaşi geleneginde her ocak evliyası için anlatılan, mutlaka bir öznel mit vardır. Şeyh Dilo Belincân nın ardılları ise evliyalarını, şöyle bir mitsel anlatıyla günümüze kadar takdis ederek yaşatmışlardır. Şıx Dilo Belincan adı etrafında anlatılagelen birçok mitik aktarı bulunmaktadır. Fakat Onun bir kurulum miti vardır ki, bu anlatım yerel literatürde aynı zamanda onun adını da bellirlemektedir. Ocak pirlerine ve bağlılarına göre şıxları, Dersim de Pilvank köyüne yeni geldiginde, bu bölgede otorite sahibi olan Hırıstiyan Keşişle karşılaşır. Bölgeye yerleşmesine karşı çıkan keşişle, girdigi uzun tartışmalar akabinde, gelişen bir takım doğaüstü olaylardan mütevellit, keşiş in evi ve kilisesi yıkılır/ harap olur ve keşiş bölgeden uzak * Prof. Dr., Fırat Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi ** Araştırmacı Yazar
8 8 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN düşerken, şıx köye/bölgeye yerleşir. Derken, keşiş; Şıx la arasını düzeltmek için, oğluyla birlikte şıx a bir kuzu yollar. Kuzuyu kesip, misafirleriyle birlikte yedikten sonra şıx, kuzunun derisine konan/ sarılan kemiklerinden kuzuyu, yeniden canlandırarak eski hayatına döndürür. Bu keramete tanık olan bölgedeki Kurmanç klanlar/cemaatler, ilk defa gördükleri bu zata Kurmanci/Kürtçe Berx (kuzu) é (kaynaştırma eki) cân (ruh) veren manasına gelen, yani ona; Berx é can adını verirler. Kurmanç aşiretleri onun yol ehli bir evliya olduğuna hükmederek, bu kerametini bir kanıt, hüccet, burhan, belge olarak görürler. Bu sebepten köylüler, gönül gözlerini açtığı için Berxécan a, Delil künyesini veriler. Onun yaşlı ve bilgin olmasından ötürü, Şıx unvanını, ismine ekleyerek Şıx Delil-i(é) Berxécan adını hafızalarına ve gönüllerine nakşederler. Yani, Kuzuyu canlandırarak kendisini kanıtlayan Şıx! Bölgede ışık nuru (Cerağ) yakan, uyandıran Delil! Diğer yandan belirtmeliyiz ki; Delil terimi, ayn-i cem lerde/ cıvatlarda yakılan çıranın da adıdır. Sürek terminolojisinde buna; delil uyandırma/delil sırlama da denilmektedir. Ocak mensupları bu yazılı belgeye, Kurmanci dilinde Şecere yé Şıx Delil-i Berxécan, adını vererek, onu takdis etmektedirler. Bu çalışma kapsamımız dahilinde; belgede bir bütün oluşturacak biçimde, birbirine bağlı bazı ögelerin, tarihsel verileriyle ele alınması, çağdaş/modern araştırmalarla karşılaştırılıp tahlil edilmesi hedeflenmiştir. Şecerenin Özellikleri Şecere, yekpare olarak üç metre uzunluğunda ve yaklaşık otuz santimetre genişliğinde bir parşömen deri 1 kağıda, Arapça yazılmıştır. Şecere, 110 asıl/orjinal satırlardan oluşmaktadır. Şecerenin, bir bütün olarak gerek edebi üslubu ve terminolojisi, büyük ihtimalle Suriye Arapçasıyla yazıldığı intibahı vermektedir. Bilindiği üzere Arapça bir isim olan şecer; Ağaç demektir. Şecere ise; Tek bir ağaca denilmektedir. Bir ailenin kökünü gösteren cetvel/çizelge, soy kütüğü anlamlarını içinde ihtiva etmektedir. Aslında, Şıx Dilo Belincâ ın ardıllarına bıraktığı belgenin içerisinde onun soy ve tarikat ağacına yer verildiği gibi, ayrıca onun, Kürt aşiretlerinin vekilliğine getirildiği ve bu Kürt cemaatlerin irşadı için bir tür dailik çalışmaları yapması istenmektedir. Bu sebepten dolayı belgenin, o dönemdeki Kürt aşiretlerinin de bir tarihsel şeceresi olduğu düşünülmelidir. 1 Şecerenin yazıldığı Parşömen in etimolojisi; Yunanca Pergamini, Pergamos Bergama, Arapça Per-gamun, Batı dillerinde İngilizce Parchment, Almanca Pergament, Türkçede buna, Akderi de denilmektedir. Ayrıca Asuri ve Ermenilerin yazılı belgelerinde sıkca kullandıkları ve Magağat adını vedikleri deri kağıtlar, işte bu Pargament/Parşömen deri kağıtdan oluşmaktadır.
9 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 9 Şıx Dılo Belincân 2 adına yazılan bu belge, şecereden daha çok aslında bir iclas belgesidir. Arapça bir tanım olan iclas; oturtma, tahta çıkartma (Özön, 1989: 354) anlamına gelmektedir. İclas kavramı, aynı zamanda Arapçadaki İcazet; izin, diploma, olur deme (Özön, 1989: 354) fiiliyle eşdeğerdedir. Öte yandan Farsçadaki İcazetname; Medresede okuyanlarla, yazı öğrenenlere verilen öğrenim belgesi, izin kağıdı (Özön, 1989: 354) anlamına gelmektedir. Bunlara ek olarak; Ahmet Eflaki nin (ö. 1360), Ariflerin Menkıbelerinde adı geçen iclas töreni; Oturtma töreni, şeyhleri posta oturtmak için yapılan tören (Eflaki, 1986/1: 406) olarak karşılık bulmaktadır. Belgenin içerigine bakıldığında, en son tahlilde şunu diyebiliriz: Sözü edilen vesikanın bir iclas töreni sırasında dile getirilenlerin kâğıda yazılışıyla kayda geçirilmesi andaki bir gerçeğe tanıklık edilmesine işarettir. Modern dilde, daha geniş manada bu vesikayı, bir görevlendirme, ahitname/sözleşme, atama, diploma benzeri kavramlarla da anmak 2 Bir bütün olarak Şıx ın Dılo Belincân adı, Kürtçe onomastigi ve topografisinde sıklıkla göze çarplan isimlerdir. Örnegin Dıl; Hewremani dilinde zil, Gorani dilinde dhil, Kurmanci dilinde dıl/ dil dir. İsmin Türkçede Yürek/ kalp, gönül, sevda/ aşk, sevdakar deli ve benzeri manaları bulunmaktadır. İki ayrı isimden oluşan Belincan adının kökü olan Belé/ i, Kurmanci ve Farsça dilinde bir Onaylama fiilidir. Yani, Evet, hay hay! Pekala! seve seve! anlamlarında kullanılmaktadır. Ayrıca Bel, Bil, Bal ve benzeri adların antik çağlarada, Mezopotamya da varolan bazı tanrıça isimlerini anımsatmaktadır. İsmin tamlaması olan Can eki; Yine Farsça ve Kurmanci dillerinde, aynı morfolojik anlamlar içermektedir. Buna göre Càn: Ruh, Nefes, Yaşam/ hayat, Aziz, Değerli, Efendi, Sevgili anlamlarına gelmektedir. Sonuç itibariyle Dılo Belincan Dıl u Belé (i) can Kalpten/ yürekten, gönülden canını ortaya koyan, seve seve canından vazgeçen Şıx! Gönlüne göre davranan Şıx! benzeri morfolojik anlamları içermektedir. Şıx ın ebediyete intikal ettigi bölge hakkında birçok veri bulunmaktadır. Bunlar içinde, akla en yakın olanı, Gazaiantep (Dılok) in Oğuzeli ilçesine bağlı, Suriye sınırına 10 km. uzaklıkta olan ve yine kendi adıyla anılan Şeyh Bilécan (Arslanlı) köyüdür. Şeyh bu bölgede, halk arasında; Çoban Bilécan, Şıx Bilécan, Şıx Biléc Hazıretleri, Şeyh Bircan gibi isimlerle tanınmaktadır. Şıx Bilécan köyünde, onun türbesi ve Şeyh Bilécan Camii bulunmaktadır. Yine yakın zamana kadar, türbesinin yanında onun adıyla anılan bir dut ağacı bulunmaktaydı. Ayrıca eskiden Gaziantep in merkez Şahin Bey semtinde Şeyh Bircan türbesinin olduğu ve şimdilerde ise Şeyh Bircan camiisinin bulunduğu bilinmektedir. 9 Şubat 2013 tarihinde alan araştırması yapmak için bu köyde bizatihi bulunduğumuzu, bellirtmek isteriz. Şıx Dilo Belincan/Şıx Delil-é Berxécan Ocağı hakkında daha geniş bilgi için ayrıca Bkz. Erdoğan Yalgın, Şıx Dilo Belincan/ Aşiré Pilvankan u Ocaxé Şıx Delil Berxécan, Alevi Ocakları ve Örgütlenmeleri, Haz. Erdal gezik ve Mesut Özcan, Kalan yay. Ank. (2013: )
10 10 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN mümkündür. Şıx Delil-i Berxécan ocağının kadim geleneğinde, toplumsal hafızaya yerleşen şecere kavramını, biz de çalışmamızda aynen kullanmayı uygun gördüğümüzü yeri gelmişken burada belirtmeliyiz. Şecerede Adı Geçen Tarihsel Yetkililer/ Şahsiyetler: Alaeddin Keykubat, Çengiz Han ve Keykavus Hân Mevcut şecerenin başlangıç bölümünde Sultan Alaeddin in (Keykubat ) 17 satırlık bir onay notu bulunmaktadır. Keykubat ın burada düştüğü notunda, şecerenin; şeyhler şeyhi Dilo Belincân a ait olduğu nu belirtir. Yine aynı bölümde Keykubat; Çengiz Han ( ) ın işaretini gördüğünü, Çengiz Han dan da önce, selefi olan abisi İzzettin Keykavus Han ( ) ın da bu şecereye izin verdigini yazmaktadır. Keykubat tarafından verilen bu ipuçları açıkca göstermektedir ki; Sultan Alaeddin Keykubat ın elinde, Şeyh Dılo Belincân adına düzenlenmiş belgeler bulunmaktadır. Lakin asıl/orginal belgenin iki ayrı/tefrik bölümden/nüshadan müteşekkil olup, Keykubat ın bunları görüp inceledikten sonra, tek bir kağıda istinsah (müstensih/el yazısıyla kopyalayan/yenileyen) ederek birleştirdigi anlaşılmaktadır. Bu bilgiyi; yekpare olan mevcut şeceredeki iki ayrı sonuç bölümünden ve bu bölümlerin altında yazılı olan iki ayrı tarih bulunmasından, elde etmekteyiz. O halde; alanda elde ettiğimiz verilerle birlikte, olayın tafsilatı şu mecrada gelişmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Şeyh in adına düzenlenmiş bu belgeleri Keykubat a, onun ardılları ( Şıx Delil-i Berxécan Ocağı Piranları) tarafından sunulmuştur. Keykubat, kendisine sunulan belgeleri görüp, okumuşdur. Sonrasında yeni bir rulo kağıdın baş tarafına, kendi özel notunu düşerek, mevcut belgelerdeki bilgileri de aşağıya peş peşe aktarmıştır. Şeyh in adına düzenlenmiş eski belgeleri alıp, yerine tanzim ettiği bu yeni şecereyi onaylayarak, ardıllarına/sahiplerine geri vermiştir. Şecerenin başlangıç bölümündeki Keykubat ın taktim notunun üzerinde, toplamda altı adet kırmızı ıslak mühür bulunmaktadır. Mühürler tam olarak okunmamakla birlikte, azda olsa okunan bir mühürde, Muhammed in mevlası yazılıdır. En baştaki ilk mührün, Keykubat a ait olduğu kuvvetle muhtemeldir. Diğer 5 mührün, Osmanlı padişahlarına ait olduğu varsayılabilir! Öte yandan bu hesaba göre asıl belgelerde bulunan ilk iki onay mührün sahipleri, Keykubat ın verdiği malumatla böylece anlaşılmaktadır. Söz konusu asıl belgede adları geçen yetkili şahsiyetlerin (Moğol/Çengiz Han ve Selçuklu/Keykavus Han ) ya da temsilcilerinin
11 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 11 çeşitli iktidar mücadeleleri vesilesiyle, otokton/yerli Kürt aşiretlerin olduğu bu geniş bölgelerde bulundukları, tarih sayfalarında bilinmektedir. Kesin bir şey var ki; Keykubat tan önce asıl belgeleri, adı geçen bu her iki şahsiyet görmüş ve onaylamıştır. Şecerenin Yazıldığı Tarihi ve Yazılış Sebebi Şecerenin içeriğinde var olan iki ayrı sonuç bölümlerindeki tarihler dışında, -der kenara sonradan eklenmiş bir tarih daha bulunmaktadır. Bu noktada, dikkat çeken bir husus söz konusudur. Şöyle ki; yukarıda da sözünü ettiğimiz gibi iki ayrı/tefrik bölümün/nüshanın peş peşe birleştirildiği aralıkta, şecerenin 76. satırından sonra, yani birinci faslın bitiş ve ikinci faslın başlangıcı arasında, sağ tarafta yukarıdan aşağıya ve bir kavis çizilerek sola doğru (-der-kenar/kenar yazısı) bir tarih notu düşülmüştür. Bu satırda okuyabildiğimiz kadarıyla Zencul kadim, kadim şeyh h. 408/ m tarihi yer almaktadır. (Bkz. 18. Resim) Aynı tarih, şecerenin 1997 deki çevirisinde En son şeyh 408 h. Senededir diye doğru olarak tercüme edilmiştir. Ocak pirleri, tarihin yazılı olduğu bu kısacık satırın, aslında ilk asıl şecerede, Şıx ın el yazısıyla aynı yerde yazılı olduğunu, fakat Keykubat ın katiplerinin bunu yenilenmiş mevcut şecereye aktarmadıklarını, daha sonra ocak pirlerinin aynı yere, bu bilgi notunu düştüklerini, atalarından edindikleri ortak sözlü bilgilerle günümüze/bize aktarmaktadırlar. Bu bilginin, doğruya yakın bir veri olabileceği düşünülebilir. Zira h. 408/ tarihi, benzeri diğer şecerelerde, Tacü'l Arifin Es-Seyyid Ebu'l Vefa nın hakka yürüdüğü tarih olarak görülmektedir. Bu konuya, daha sonra ayrıca değinilecektir. Şecere kağıdının bazı yerleri kırışık olduğundan, satırlarının net olarak okunamadığını bu noktada tekrar belirtmeliyiz. Şeceredeki birinci şecerenin/bölümün yazıldığı tarihin yazısı, şecere kağıdının ilgili yerindeki kırışıklıktan ötürü, harfleri net bir şekilde okunmamakla birlikte, okuyabildiklerimiz ise bizi, değişik tarih sonuçlarına götürmektedir. (Bkz. 18. Resim, 4. Satırın sağ tarafı) Örneğin 1997 yılında ilk defa şecereyi Türkçeye tercüme eden adları bilinmeyen hocaların, ilgili satır için vardıkları sonuçta; Meşahihe verilen bu izin, hicretin 48. senesinde perşembe günü yazdı denilmektedir. Buna göre h. 48 tarihi, miladi 668/669 yapmaktadır. O halde Şeyh in, bu tarihte yaşamadığı ve dolayısıyla bu sonucun doğruyu yansıtmadığı anlaşılmaktadır.
12 12 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN Tahmin sınırlarımızı da zorlayarak bizim, bu tarih satırını okumalarımız sonucunda, ancak olası şu rakamsal veriler üzerinde durulabilir! Yani bu satır h. 184, miladi 801 olarak okunabilir! Yine h. 340, miladi 952 olarak okunabilir! Ayrıca h. 840, miladi 1437 olarak da okunabilir! Bu üç ayrı tarih içinde, kesin olmamakla birlikte, mantığa en yakın olanı h. 340, miladi 952 dir. Bu hesaba göre; Şeyh Dılo Belincân, 40 lı yaşlarında şeyhlik mertebesine yükselip hırka giydiği düşünüldüğünde, onun doğumu, 910 lara kadar gitmektedir. O halde, şecerenin ikinci nüshasının yazıldığı kesin tarihi olan h. 400, miladi 1010 yılı, h. 340, miladi 952 le pek de uyum içinde olmamaktadır! Hem bu hesaba göre, şeyh in adına yazılan son belgenin, 100 yaşındayken yazıldığı, ilk yazılan nüshayla ikinci yazılan nüshanın arasında, 58 yıllık bir zaman diliminin oldukça orantısız olabileceği düşündürücüdür. Fakat mevcut tarihler içinde üzerinde durulması gereken tek sonuçsal tarihin bu olduğu görülmelidir. Her hâlükârda birinci nüsha için tahminen verdiğimiz bu tarihlerin, net bir şekilde okunmamasından ötürü, kesin bir sonuca gitmenin zorluğu anlaşılmalıdır. Bize göre bu her iki ayrı nüsha/bölüm, aynı yılın içinde peş peşe yazılmış ya da kuvvetle muhtemelen birinci nüsha, yine 1010 yılının öncesindeki bir tarihte kaleme alınmıştır. Lakin her iki bölümün içindeki bilgiler, birbirini tamamlar mahiyette olup, metinin tümü komple ele alındığında, akıcı üslubundan dolayı bir bütünsellik taşıdığı görülmektedir. Bizim kanaatimize göre; birinci nüshayla Şeyh Dilo Belincân a, (-birazdan gösterileceği gibi) üç ayrı köy/bölge verilmiş ve dolayımlı olarak bu bölgeleri gezip alanda aşiretler nezdinde bir etüt çalışması yapmıştır. Daha sonra sahada edindiği bilgilerle okuluna/dergahına geri dönüp, ikinci belgeyle aşiretlere vekil olarak yollanmak için, Şeyhinden yetki almıştır. Öte yandan şecerenin son kapanış bölümündeki not ve içinde taşıdığı son tarih, aynen şöyle akmaktadır: Bu yetkiyi; hazreti Tâcu l-ârifin (Allah onun sırrını mübarek kılsın), veli, büyük şeyh İmaduddin Süleymani ye, o da; Şeyh Dilo Belincân a vermiştir. ( ) Selam Muhammed e ve onun yakınlarına olsun. Mahi nehar (burası anlaşılmamaıştır!) ayının 4. gününde sene h.400 (m. 1009/10) yılı. diye, son tarih düşülmüştür. Bu tarih; 1997 yılında Çarşamba günü yazıldı. h. 400 senesinde yazıldı. ibaresiyle doğu çevrildiği görülmektedir. Yine sonuç bölümünde şecereyi yazanın adı, unvanı ve kimin katibi olduğu, açıkça belirtilmektedir. Yeri gelmişken bu ilgili bölümü aynen aktaralım:
13 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 13 Bu harfleri yazan katip fakir, hakir fakirlerin ve miskinlerin ayaklarının toprağı, seyidimiz ve şeyhimiz Ariflerin sultanı, varanların varacağı yer, takva sahiplerinin imamı Sultan ul Tacü l Arifin, (kadesau.) gönderilmişlerin (dua cümlesi! okunamadı) insanları hakka götüren/yönlendiren, Sultanul Tacü l Arifin (kadesel..? iki kelime okunamadı!). (Selman) Tacuddin el Vefani. Selam ve salat onun üzerine okunsun. Allah onun çalışmalarını başarıya ulaştırsın. ( Bkz Resimler) Burada çok net bir biçimde görülmektedir ki Şeyh Dilo Belincân, Ebu l-vafâ nın okulunda okumuş, eğitimini tamamladıktan sonra ona verilen belge, h. 400/1010 yılında Ebu l-vefâ nın özel katibi tarafından yazılmıştır. Şu ana kadar, inceledigimiz mevcut şecereler arasında ilk defa, böylesine eski bir tarih ihtiva eden belgeyle karşılaştığımızı bellirtmek isteriz. Lakin Anadolu Selçukluların, Malazgirt ten askeri girişleri 1071 yılını gösterdiği bilinirken, 1010 yılında kaleme alınan bu belgede, adı cemâeti l-ekrâd i olarak geçen Kürt cemaatlerin, Dersim merkezli Kürt coğrafyasının otokton/yerlileri olduğu bununla rahatlıkla anlaşılmaktadır. Şeceredeki bir diğer husus; okuduğu dergah/okul tarafından Şıx Dilo Belincân a huzurda hırka giydirilip, dailik ünvanıyla Kürt aşiretlerinin vekilligine yollandığı için ona, bazı köylerin özellikle bir nevi vakfedilerek, veridiğini anlamaktayız. Konu ile alakalı bölüm, şecerede aynen şöyle işlenmiştir: Ona şu beldeler/ memleketler verilmiştir. Keysun köyü (Bu köy 20 fedandır), Nehfnur köyü (Bu köy 5 fedandır) ve Ezkunik köyü (Bu köy 20 fedandır). Ayrıca zikredilen bu köylerin, Hurmüz Ebvan mülkü olduğuna işaret edilmiştir. Buna göre adı geçen köylerden Keysun, bugünkü Adıyaman ın Besni ilçesine bağlı Keysun beldesidir. Nehfnur hakkında, bunca araştırmalarımız sonucunda henüz bir malumat edinemediğimizi üzülerek belirtmek isteriz. Bu köyün, günümüzdeki modern adına henüz ulaşamamakla birlikte, Pilvank köyünün önceki adının Nehfnur olabileceginden kuşku duymaktayız. Lakin Nehfnur ve özellikle Keysun adıının, Asuri/Suryani kökenli olabilecegini düşünmekteyiz! Ezgunik adıyla anılan köy, günümüzdeki modern adıyla Ağzunik olup, birçok bölgede bu isimle karşılaşılmaktadır. Zira Dersim de, Hozat ilçesindeki Akpınar ve Pertek ilçesinin Dere (Hormkeğ/Rumkeğ) nahiyesine bağlı Kayabağ köyü olmak üzere, biribirine yakın iki ayrı yerleşke bulunmaktadır. Dere nahiyesine bağlı Ağzunik köyü, 1800 lerin sonundan beri, Pilvankan aşiretinin bir merkezidir. Feddan: Arapçada bir yüzölçümü birimidir. Yani bir çiftlik yer demektir. Örneğin bu
14 14 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN tabir, XVI. yüzyıllarda daha çok, Suriye Arapçasında halen kullanılmaktadır. Yine adı geçen bu memleketlerin bulunduğu geniş coğrafyada, prehistorik (tarih öncesi) antik çağlarda Hurri/Mitanni 3 kökenli topluluklar yaşamaktaydılar. Daha sonraki asırlarda Zerdüşt (m.ö ) felsefesinin iyilik tanrısı melegi olan Ahura Mazda sı, Hürmüz e inananlarının yayılım coğrafyasına işaret ettiği düşünülebilir. Yine şecerenin yazıldığı tarihle yakın bir zaman dilimine işaret etmesi bakımından, Aleviligin bir önderi olan Babek Hurremilerin (795/ ) yaşadıkları coğrafi bölgeleri işaret edebilecegi de akıllara gelmektedir. Şeceredeki Hürmüz mülkü tanımıyla, öyle anlaşılmaktadır ki; bir bakıma X. XI. yüzyılda bölgede halen hatırı sayılır Zerdüşti/Kürt topluluklarına bir vurgu yapılmaktadır. Lakin XVI. yüzyılda, Çemişgezek sancağında köy halkları tasnif edilirken; cema at-ı Müslümanan, Cema at-ı Gebrân, Cema at-ı Yahudiyan vs. (Ünal, 1999: 55) cemaatlerinden sözedilmektedir. Buradaki Gebrân/Gebr adı, ateşe tapan mecusi manasına gelmektedir. Zındık küfrünün bir diğer karşılığı olan Gevur tanımının, yine Gev(b)r den türetildiği sanılmaktadır. Ayrıca bölgede, bu topluluk içinde sivrilen Mazgirt merkezli Kurmanc Dewréş Gewr/Gebr ocağının olduğu bilinmektedir. Buna ilaveten Dersim merkezli Gewran/Gebran aşiretinin günümüzdeki varlığı gözönünde tutulduğunda, şecerede adları zikredilen aşiretlerin yerleşkelerinin çoğunlukla Dersim ve yakın çevresinde konumlanmaları vs. tarihsel kodlarda bu bölgenin, ayidiyet bakımından ateşe tapan Magi-Mecusi, Zerdüşti, Batıni 4 toplulukların vatanı (Hürrüm/ Hürmüz mülkü) olduğuna bir işaret teşkil ettigi kuvvetle muhtemeldir. 3 Hurri/Mitanniler in (M.Ö.3000/ ) Zağroslardan çıkıp, Kuzey ve Orta Mezopotamya da, Urfa merkezli devletleştikleri bilinmektedir. Hurrilerin, var olan Neolitik çağın tradisyonları ve anaerkil toplumsal inanç yapıları, zaman içinde evrilerek, önce Mazda inancına ve dolayısıyla Zerdüştlüge dönüşmüştür. Alevi/Bektaşi geleneginin temel ögelerinin aynı kaynaktan etkilendigi, günümüzde dahi tartışılmaktadır. 4 Sunni erkin karşısındaki bu felsefik akımların en bellirgin ortak ismi, Batın/Batına, Batınilik, Batıniye idi. Arapça olan Batınî; Batı dillerinde heterodoks olarak da bilinmektedir. Batıni/ezoterik felsefe inancı, resmi din/islami felsefesi ortodoksiye anlayışına karşıt geliştirilen aykırı ve apayrı bir dinsel anlayış ekolüdür. Bu ismi onlara, elbette karşıtları vermişlerdir. Yine karşıtlarına göre bunun manası kısaca şuydu: Batıni haraketler, Kur an ın herkesin anladığı dış/zahiri
15 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 15 Şecerenin yazılış sebebi ve böylesi bir coğrafya ya, Şeyh Dılo Belincân ın eğitilerek neden gönderildiginin temel sorusu, daha çok iki ayrı farklı cevabı kendi içerisinde ihtiva etmektedir. Bunlardan birisi; konjonktürle olarak şecerenin içeriği, yazıldığı dönem, Şeyh Dılo Belincân ın okuduğu okul, büyük Şeyhi olan Ariflerin Tacı, Sultan Seyyid Ebu l Vefa-i Kurdi hazretleri, Kürt cemaatleri ve benzeri tarihsel nesnel ögelerin günümüzdeki literatür verileri gösterilebilir. Bir diğer temel faktör ise; günümüzde yaşanan Batıni Alevi/Bektaşi inancı açısında konuyu ele aldığımızda, bütün bunların arka planındaki olguyu, takiyye 5 amaclı, Batıni inanç ekolleri nazaryesinde telakki etmemiz de mümkündür. Velakin, şeceredeki açık ifadeleriyle kendisini gösteren İslami kavramlar ışığında, o ana kadar, bölgede Müslüman olmayan ya da tam anlamıyla İslamiyet i kavrayamayan Kürt cemaatlerinin irşat edilerek Müslümanlaştırılması hedeflenmiş olduğu, sonucuna varabiliriz. Zahiri manada bakıldığında bu belgeyle hedeflenen maksat Kürt cemaatlerinin Müslümanlaştırılması söz konusudur. Az da olsa bu konu üzerinde durmaya çalışacağız. Bu tür belgelerde kısmen olduğu gibi, şecerede de İslami/Ehl-i Sünnet kavramları kullanılmıştır. Dönemi göz önünde bulundurduğumuzda bunların bir bakıma normal karşılanması yerindedir. Lakin günümüz Alevi/Bektaşi teolojisinde sünni inancın şekliyle degil de, iç/batıni anlamıyla yorumlanması gerektigini savunmakyatdılar. Onlara göre görünen evrende ve insanda iki ayrı unsur/cihet vardır. Herşeyin görünen şekli; Zahirî olup, bu dışa ilişkindir. Bir de görünmeyen yönü vardır: o da Bâtınî olup, herkes tarafından kolayca bilinmeyen, bir gizemli sırlı yanı bulunmaktadır. Ayrıca kutsal kitapların Tanrı nın değil, peygamberlerinin sözleri olduğuna inanan ve başta Kur an olmak üzere, kitaplarda sözü edilen ayetsel açıklamalara inanmayan toplulukarın genel adı Batına/Batınilik ti. Oysa Batınilik, 7. yy la birlikte, İslam coğrafyasında çıkan bütün akımları, tasavvufi manada derinden etkilemiştir. Bu vesileyle Batıniler, faaliyette olduğu bölgelerde İslam içi bölünmeleri daha da hızlandırıp, kendi taraftarlarının yaşam alanını genişletmeyi hedeflemekteydiler. Bu bağlamda Alevi/Bektaşiligin, bir Batıni yaratması olduğuna dair değişik veriler, bazı kronikler tarafından dile getirilmektedir. Coğrafyamızda bunların en başında, Abdulbakiy Gölpınarlı ( ) gelmektedir. Kaynak olması babaında Bkz. Gölpınarlı, Türkiye de Mezhepler ve Tarikatler, İnkilap Kitabevi, İst. (1997: ) 5 Takkiye, kişilerin/toplulukların özellikle dinsel manada, gerçek inançlarına ilişkin düşüncelerini söylemeyip gizli tutma durumudur. Yani kendisine zıt olan bir çevrede, kendisini ve inancını sakınmak, gözlemek demektir. Tarihte, Emevi ve Abbasi karşıtı tüm Batıni ekoller, bu yolu kullanmak zoruunda bırakılmışlardır. Batıni Dailerin/Réberlerin, içinde bulundukları dinsel koşullara rahatlıkla ayak uydurmuş ve sonuçta, kaleyi içten fethederek, kazanan kendileri ve düşünceleri olmuştur.
16 16 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN öngördüğü beş vakit namazın yeri hiç olmadığı, tarihsel açıdan bir gerçekliktir. Dönemin halifeleriyle çatışan, Ebu l-vefâ gibi bir yol önderinin okulunda okuyup ve onun Şeyh i tarafından yazılan bir görevlendirme belgesinde cemaatlerden beş vakit namazın kılınmasının istemi, burada çelişkili gibi durmaktadır. Bu zaman diliminde, Dersim ve çevresinde özellikle dağlık alanlarda yaşayan şecerede adları geçen Kürt aşiretlerinin daha henüz Müslümanlığı dahi, tartışmalıdır. Bu sebepten ötürü Şeyh Dılo Belincân dan, adı geçen bu Kürt cemaatlerine gece ve gündüz, beş vakit namazı zamanında kıldırması nın istenmesi, oldukça düşündürücüdür! Söz konusu bu tanımı/istemi, Şıx Delil-i Berxécan ocağının pirleri ve kanaat önderleri kabul etmemektedirler. Büyüklerinden edindikleri sözel bilgiler ışığında, topluluk üyeleri kısaca şu hususlara dikkat çekmektedirler: Şıx larından istenen bu Sünni davranış biçimi, asıl şecerede yoktu. Bu cümleyi, Sultan Alaeddin buraya eklemiştir. Aksi halde, Şıx Delil-i Berxécan adında bir evliyanın, Dersim de tutunamayacağını ve bölgedeki Réya Heqi itikadında 6 onun adına böyle bir ocağın tesis edilemeyeceğini, zira ocak pirlerinin ve taliplerinin, tarihin hiç bir evresinde; -değil gece gündüz beş vakit, bir vakit namazı dahi bilmediklerini ivedilikle aktarmaktadırlar. Belirtmeliyiz ki, Ehl-i Sünnet cemaatleri (Sünni) beş vakit namazda 6 Genel itibariyle Alevi/ Bektaşi diye tanımladığımız bu innaç yapısı içerisinde, en yakın tarihiyle 1980 lere kadar otantik literatürün yaşatıldığı Dersim de, Kurmanci konuşan Kürt aşiretleri kendi inançlarını; Ra/Ré/Réya Heqi itikatı olarak tanımlarlardı. Bununla; Hakkın/Tanrının yolu inancı ve Doğruluğun/ doğruların yolu inancı manalarına gelebilecek benzeri batıni felsefik tanımlarla ifade temekteydiler. Aynı topluluk üyeleri kendilerini; Ewladé Ré/yolun oğlu ve Ewladé Heq/hakkın çocukları olarak tanımlarlar. İran ve Irak taki aynı ekolün Kürt zümreleri kendilerini; Ehl-i Haq, Yarésan, Kakai vb. tanımlarla adlandırırlar. Dersim Réya Heqi itikatında Ré, Raa, Riya, Réya, Rah benzeri sözcükler, Kurmanci ve Farsça lügatına, daha çok eski Pehlevice den geçmiş ve en yalın haliyle Yol/Güneş anlamına gelmektedir. Buna göre örnegin Râh; Yol, kez, defa, kere, kural kanun, adet, yol yordam, din, nağme (müzik), yöntem, usül, izin (Kanar, 2010: 751) fiillerinde kullanılır. Yine bu sözcüklerde mecazi kavramları betimleyen, Pehlevice kaynaklı bir çok sözcükler üretilmiştir. Örnegin, Râz; giz, gizem, sır. Râd; Cömert, himmet sahibi. Bağışlayıcı... Râs; Yol, Râst; Sağ, doğru, düz, dik, dürüst, sağlam. Kavramlarla karşılık bulur. Bir diğer veri, Antik çağlarda Güneş tanrısının adı olan Ra; Dersim de Ra/ Ro olarak, yine yol/ güneş/ ruh/can/ yüz/ cemal anlamında kullanılmaktadır. Sonuç itibariyle bu kavramsal verilerin felsefik açılımları, günümüzdeki Batıni-Kızılbaş Alevi/Bektaşi doktrinin temel taşlarını oluşturduğu anlaşılmaktadır.
17 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 17 (salât/dua) hem fikirken, örneğin başlangıcından beri Şii ekoller güneşsel zamanla birlikte, günde üç vakit namza/salât kılmaktadırlar. Buna karşın, şecerede kuvvetli tonda zikredilen bazı suffi/tasavvufi tanımlamlar da yer almaktadır. Örnegin Dersim ocakları sisitematik yapısı içinde yol kavramı, oldukca temel bir unsurdur. Şecerede yol a vurgu yapılmaktadır. Bu yol da, Hz. Muhammed den gelmektedir. ( ) Bu değerli bir yoldur! tabiri yer almaktadır. Yine şecerede Şeyh Dılo Belincân ı kardeşler ve müritler için vekil kılmıştır ibaresi bulunmaktadır. En son olarak; şecerede, kadın ve erkek birlikte anılmış, Şeyh in eğitimine/himayesine eşit şartlarla verilerek; O Müslüman erkek ve kadınlara, ( ) mümin erkek ve kadınlara nasihat etmektedir denilmiştir. Bir bakıma bütün bunlar; günümüzdeki Kızılbaş (Ser u Sor) Alevi/Bektaşi terminolojisiyle telakki edilebilen referanslar olması bakımından önem arzetmektedir. İşin esasında, Şeyh Dilo Belincân bağlılarının anlattıklarını doğru kabul etmekle birlikte, asıl şecerede dahi gece ve gündüz, beş vakit namazı zamanında kıldırması tabirinin XI. yüzyılda yer almasının, günümüzde doğal karşılanması gerektigi kanısındayız. Çünkü benzeri birçok şecerede, bu türden İslami kavramlarla serpiştirilmiş, imanın ve İslam ın şartlarının yazıldığını okumaktayız. Bütün bunların işaret ettiği tek sonuçsal noktanın takkiye olabilecegi düşüncesi kuvvetle muhtemel gibi durmaktadır. Kronolojik sıralamasıyla örnegin MS. VII. Yüzyıldan itibaren (İslamiyet) Ehl-i Sünnet (Sunnilik); Emevi, Abbasi, Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı hakim sınıflarının bir nevi otoriter ideolojisiydi. Bunun karşısında kılıç zoruyla, elbette Emevi ve Abbasiler döneminde gelişen Ehl-i Sünnet hegemonyası altına girmek istemeyen ve kendi kadim inançlarını sürdürmeyi devam etmek isteyen topluluklar bulunmaktaydı. Bunlar, bilinen başlangıç tarihiyle M.Ö. VI. yüzyıldan itibaren Magi/Mecusi, Zerdüşti, Manici, Mazdekci, Babeki Hurremi, Karmati, İhvan-ul Safa ile birlikte ve bunlara paralel olarak daha sonraları Zeydiye, İsmailiye benzeri felsefi cereyandaki akımlar gelmekteydi. Özellikle XI. yüzyılda, Mutezile/Batıni ekollerin 7 7 Tarihte farklı isimler altında örgütlenen ve hatta bazı bölgelerde devletleşen bir çok Batıni akımlar bulunmaktaydı. Sözkonusu Batıni felsefesi ve taraftarları hakkında yazılan bazı temel kaynaklar şunlardır: Selçuklu Devleti'nin veziri, Nizam-ül Mülk ( ) ün Siyasetname si, XI. yy da Farsça yazılmış toplamda 50 bölümde oluşmaktadır. Bu eser; 1982 yılında Mehmet Altay Koymen tarafından (Siyasetname, Ankara Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları) yayınlanmıştır. Fakat müellifin in çevirdigi bu eserin önsözünde,
18 18 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN takiyye/kitmân yolunu kullanarak Emevi/Abbasi iktidarlarına karşı ezoterik/gizemli örgütlenmeler ve alanlara göre cemaatler arasında, faaliyette bulunan dailer yetiştirildiği tarih zabıtlarında kayıtlıdır. Şecerede Şeyh Dılo Belincân ın Soy Silsilesi Şecerenin başlangıcında Keykubat ın giriş/takdim notundan sonra, asıl şecerenin, birinci belgenin giriş bölümü Şıx Dilo Belincân ın soy ağacıyla başlamıştır. Şecere çevirisinde de görülecegi üzere bu fasıl, aynen şöyledir: Zahid (inanclı) abid (ibadet ehli), vera (dünyadan el çeken) sahibi şeyhler şeyhi Abdullah İbn Belinc dir. O, Muhammed oğlu, Said oğlu, Menzv oğlu, İshak oğlu, Salih oğlu, Vird oğlu, Muîn oğlu, Musa oğlu, Sulahat oğlu, Kunuz oğlu, Muil oğlu, Ahmed oğlu, Mend oğlu, İshak oğlu, İbrahim Aleyhisselam oğludur. Bu şerefli nispet, zahit şeyh Dılo/Dilo/Delû Belincân ın nispetidir. O, bu hırka ve makası, şeyh zahit, abid, vera sahibi şeyhler şeyhi meşayih İmadüdin Süleymâni den giymiştir. Belincân ın şeceresinde verilen soy ağacının, gerçeği yansıtıpyansıtmadığı elbette tam olarak bilinmemektedir. Bize göre bu soy ağacında Belincân, babası Abdullah, dedesi Belinc, büyük dedesi Muhammed ve büyük dedesinin babası Said, daha da zorlayarak Menzve ye kadar olan bölüm daha çok gerçeğe uygun olarak görülmelidir. Diğerleri, dönemin literatürüne göre bu türden yazımlarda geleneksel olarak uygulanan sıradan yol bildiriminden öte, bir şey değildir. En son kertede duran Harranlı sayfa 15 de Koymen: ( ) Biz sadece din tarihcilerini ilgilendiren 44, 46, 47 ve 48. Fasılları şimdilik yayınlamıyoruz! diye bellirtmiştir. Bu durumu Nejat Birdoğan; (Bilim ve Ütopya dergisinin, 1996 yılındaki; Sayı: 26; Sayfa:12-14 de Batınilik ve Hasan Sabah ) adlı makalesinde dile getirerek, adı geçen çeviri eserde yer almayan, Siyasetname/Nasihatnamenin eksik olan sayfalarını çevirerek vermektedir. Burada Batınilerin kimler olduğu ve amaçlarının neler olduğu detaylarıyla yazılmaktadır. Ehl-i Sünnet çizgisindeki yönetim erklerinden, bunlara karşı uyanık olunması istenmektedir. Bir başka eser, Gazâli ( ) ye aittir. Gazâlî, Batıniler üzerine iki ayrı eser neşretmiştir. Bunlardan birisi El Kıstasü'l Müstakim ve Fedâih-ul-Bâtınîyye adlı eseridir yılında Ahmet Ateş tarafından Gazzali nin Bâtınîlerin Belini Kıran Delilleri adıyla Türkçeye çevrilmiş ve Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Mecbuasında, C.III, S.1-2, Ankara) yayınlanmıştır. Yine Gazâli nin bir diğer eseri; 1993 yılında Avni İlhan tarafından Batıniligin İçyüzü (Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları Ankara) yayınlanmışdır. Bir bakıma Abbasi halifelerine hoş gözükmek isteyen Gazâlî, tıpkı takipçisi olduğu Nizam ül Mülk prototipinde, Batıniler karşıtı bir seyir izlemektedir. Bunların dışında şu Ansiklopediye de bakılabilinir ( Çağatay, N- Çubukçu İ. A, (1985) İslam Mezhepleri Tarihi, Batıni maddesi Ankara Üniversitesi yayınları, Ankara)
19 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 19 Azer/Ateşoğlu İbrahim/Avraham peygamber (M.Ö.2000?) ise işin mihenk taşı olup, onunla sadece yolun süreğine işaret edilmektedir. Şecerede Satır Aralarına, Sonradan Eklenen Yazılı Bölümler Şecerenin baş tarafına, Sultan Alaeddin in 17 satırlık düştüğü bir paragraflık notun, 15 ve 16. satırının arasına sonradan yazılan/eklenen bir dua cümlesi bulunmaktadır. Bu satırda Ebu Bekir Sıddık, Ömer Faruk, Osman Zinnureyn ve Ali nin ailesine diye yazılmıştır. (Bkz. 3. Resim, 4. Satır) Oysa çıplak bir gözle de görüldüğü gibi Keykubat ın orjinal notunda, bu cümle yer almamaktadır. Bunun yerine sadece Onun söz ve fiili doğrudur. Allah, Ali Mürteza, muhacir ve ensardan razı olsun. Salat ve selam Muhammed in ailesine ve ashabına (arkadaşlarının) olsun duası bulunmaktadır. Kuvvetle muhtemelen bu cümlenin, sonradan her hangi bir Osmanlı padişahı ya da yetkilisi tarafından, buraya yazıldığı anlaşılmaktadır. İkinci ekleme, ocak pirlerinden olan Şeyh Veli oğlu Şeyh Veli 8 tarafından, şecerenin 20. ve 21. satırı arasındaki aralığa/boşluğa yapılmıştır. (Bkz. 5. Resim, 4. ve 5. satır arası) Yazının birinci satırı kırmızı ve diğer iki satırı, açık mavi kalem ile yazılmıştır. Bu üç satırlık bölümde, Şeyh Veli nin soy silsilesi/ağacı yer almaktadır. Yerel kaynakların verdiği bilgiye göre; Şeyh Veli, h. 1286/ tarihinde, Bağdat Kazımiye deki, İmam Musa-i Kazım ın Merkadı nda (Uyku yeri yattığı yer/türbesi) bulunmuş ve oraya götürdüğü asıl şecereyi, kendi adına, ailesi için ayrı bir şecere tanzim ettirmiştir. Üçüncü bir ekleme daha yapılmıştır. Bu fasıl, 25. ve 26 satır arasına, toplamda iki buçuk satırlık ince ve siyah tonlu, düzgün bir kalemden çıktığı anlaşılan eklemedir. (Bkz. 7. Resim, 1. ve 2. satır arası) Buradaki ekleme, Tacü'l Arifin Es-Seyyid Ebu'l-Vefâ nın soy şeceresini içermektedir. Ocak Pirleri bu bölümün; eski/asıl şecerede aynen yer aldığını, fakat bu bölümü, Sultan Alaeddin in, yenilediği mevcut şecereye geçirmediğini, bu yazıyla Evliyalarının soy silsilesi, Ebu l-vefâ ( ) kanalıyla ( ), 8 Yerel literatürde Mele/Molla Veli (hakka yürüyüşü: 1893) olarak tanınan ocak Piri, asıl şecereye kendi soyağacını ekleyip, 1869/70 yılında kendisi için yeni bir şecere tesis etmiştir. Bu yeni şecere, ocak Pirleri ve bağlıları arasında Kürçük şecere, Maraş şeceresi, Molla Veli şeceresi adlarıyla da anılmaktadır. Şeyh Veli in çocukları, ailesi 1890 lı yıllarında Dersim den, Maraş Ağcaşar a göç etmişlerdir. Adı geçen bu şecere, asıl şecerenin aynısı olarak, yekpare halinde 3 metre uzunluğunda ve 30 santimetre genişliginde, başlangıç bölümü ve kenarları işlemeli olup, kopyaları elimizde mevcuttur.
20 20 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN üzerinden Zeynelabidin ( ) ve dolayısıyla İmam Hüseyin e ( ) bağlandığını belirtmektedirler. Ocak pirlerinin, kendi büyüklerinden aktardıkları bu sözlü bilginin doğruluğu, asıl şecerenin içinde adına sıkça vurgu yapılan ve şecerenin sonuç bölümünde onun katibi tarafından kaleme alındığı belirtilen Tacü'l-Arifin Es-Seyyid Ebu'l-Vefâ ile Şeyh Dılo Belincân la ya da onun hocası Şeyh İmaduddin Süleymâni ile sıkı bir ilişkisinin olduğu zaten anlaşılmaktadır. Dördüncü bir ekleme cemaatler bölümünde göze çarpmaktadır. En son olan 42. cemaat; Cemaat i Delikan dır. Bu cemaatin adı, 93. ve 94. satırın arasına daha sonra eklenmiştir. (Bkz. 22. Resmin 4. 5.satırı arasına) Ocağın bazı Pirlerine göre; Cemaaati Delikan adının şecereye sonradan ekleme olmadığını ve asıl olduğunu belirtmektedirler. Bazı Pirlere göre de; asıl şecereden yeni kağıda kopya edilirken katipler tarafından unutulduğundan, ocak pirlerinin bu yeni şecereye, Delikan adını tekrar yazdıklarını anlatmaktadırlar. Bu bilginin doğruluğuna kanıt olarak Elazığ ın Karakoçan ilçesine bağlı şimdiki adıyla Üçbudak, eski adıyla Delikan köyünü 9 göstermektedirler. 9 Delikan köyünde; Cemal Abdal ocağının banisi olan Şeyh Cemal Abdal/Avdel in kabiri mekanı ve dergahı bulunmaktadır. Aynı köyde, Şıx Delil-i Berxécan Ağacı ve bu ağacın altında akan Şıx Delil-i Berxécan Çeşmesi bağlıları tarafından, mitsel anlatımlarla takdis edilmektedir. Dahası 1600 lü yıllarda, Cemal Avdel ocağının pirlerinden olan Şeyh Mahmud adına düzenlenen bir şecerede, Şeyh Cemal in, Şeyh Dılo Belincân ın soyundan geldigi görülmektedir. Her iki ocağın bağlıları ve pirlerinin geleneksel orijinlerinde, Şeyh Dılo Belincân ile Şeyh Cemal Avdel in kardeş, amcaoğlu, yol/ okul arkadaşı gibi, benzeri soy ilintisi kurulmaktadır. Oysa bu ilişkinin soy yoluyla olmasada, yol ilişkisiyle açıklanabilirligi aklen daha uygundur. Yani bütün sözlü veriler ve Cemal Abdal ocağının şeceresi ışığında olaya bakıldığında; Delikan aşireti içinde Şeyh Cemal in, Şeyh Dılo Belincân ın bir ardılı/halefi olması kuvvetle muhtemel dahinindedir. Bütün bunlardan sonra, Delikan köyünde ve çevre köylerde Şıx Delili Berxécan için anlatılan mitik aktarımlara bakıldığında, Delikan adının şecerenin başlangıcından beri yazılı olduğuna hükmetmek mümkündür. Konuyla alakalı olarak adı anılan Delikan köyünde, bizatihi alan araştırması yaptığımızı, yeri gelmişken ayrıca bellirtmek isteriz. Cemal Abdal Ocağı yla ilgili olarak, daha detaylı bilgi edinmek için ayrıca Bkz. Erdoğan Yalgın, (2013) Cemal Abdal Ocağı/Ocaxé Cemal Avdel Alevi Ocakları ve Örgütlenmeleri, Haz. Erdal Gezik ve Mesut Özcan, Kalan yay. Ank. (2013: )
21 Şeyh Dilo Belincân In الشيخ دلو بلنجان Seceresinin Kısa Bir Analizi 21 Şeyh Dilo Belincân ın Okuduğu Okul ve Tacü'l-Arifin Es-Seyyid Ebu'l- Vefa-i Kurdi Birbirini takip eden ilgili bazı yazılı kaynaklarda, Ebu l-vefâ nın kimligi hakkında birçok veri bulunmaktadır. Fakat kaynaklarımızın tümünde onun; Kurdi nisbesiyle, bir Kürt olduğu bilgisi hep yer almaktadır. Gerçek adı Muhammed olan Ebu l-vefâ nın Anası (-bazı kaynaklarda; Fatıma, Ümmü Gülsüm ve Meymune adları zikredilmektedir.) aslen Nergiz/ Nergizan (-diger adı Gewan) aşiretinden bir Kürt, babasının Irak Araplarından Muhammed Arızi (-Arızi bir Kürt aşiretidir) olduğu ve onun Kürtler içinde yaşadığı, bundan dolayı örneğin Ebu l- Vefâ nın Arapçadan çok, mükemmel bir Kürtçe konuştuğu belirtilmektedir. Öyle ki, onun nasihatlerini dinleyen Arap ulemalar, Kürtçe aksanlı Arapcasını, alay konusu bile etmişlerdir. Bundandır ki, yazım literatüründe ona Ebu l Vefa-i Kurdi adıyla da hitapedilmişitir. Bağdat Kalmina (-XVI. yy Osmanlı arşivlerinde, Bağdat ta bir mahalledir) semtindeki dergahında eğitim gören ögrencileri arasında yoğunlukla batıni inançlı Kürt gençlerinin bulunduğu, adına yazılan menakıbnamesinden de anlaşılmaktadır. Daha evel şecereye bir üçüncü eklemenin yapıldığından bahis açmıştık. Bu bölümde; Tacü'l Arifin Es-Seyyid Ebu'l Vefa dan övgüyle sözedilmekte ve onun soy şeceresi verilmektedir. Buradaki bilgilere göre Ebul Vefa nın 7. kuşaktan soyu, Emeviler tarafından işkence edilerek katledilen Zeyd e ( ) ve babası Zeynelabidin e ( ) ve en son İmam Hüseyin den ( ), İmam Ali ye ( ) bağlanmaktadır. Adına yazılan menakıbnamesinde ise, 6. Kuşakta Zeyd e bağlanmaktadır. (Gümüşoğlu, 2006: 34) Diğer yandan Şeyh Dilo Belincân ın şeceresi dışında Ebul Vefa için, benzer soy bildirimleri birçok Réya Heqi ocak şecerelerinde ve sözlü anlatımlarda bulunmaktadır. Örneğin başta Malatya daki Mineyik/ Zeynel Abidin/ Ebu l-vefâ ocağının şeceresinde olmak üzere, Axucan, Cemal Abdal/ Avdel, Pirbad, Battal Gazi, Üryan Xızır, Dede Kargın ve benzeri ocakların ilgili yazılı belge ve şecerelerinde, adı edilen bu Evliyaların soy ya da yol silsileleri farklı isimlerle de olsa hep Ebu l Vefa yı işaret etmektedir. Bir diğer mevzuu, adları zikredilen bu Réya Heqi itikatına mensup ocak/ocakzadelerinin (-Ocak evladı, ateş/nur evladı, oğlu) ellerinde bulunan şecerelerde, Tacu l-arifin Seyyid Ebu'l-Vefa nın doğum ve hakka yürüdüğü tarihle ilgili yer alan bölümlerdir. Bu şecerelerde, onun hakka yürüdüğü tarih h. 408/ m. 1017/18, doğumu ise m. 925'dir. Bunların içerisindeki en önemlisi Şıx Dilo Belincân a 1010 yılında verilen yetkinin,
22 22 Erkan YAR & Erdoğan YALGIN bizzat Sultanul Tacu l-arifin Ebu'l-Vefa ın tarafından/ huzurunda verildiği şeceresinin sonuç bölümünde çok net bir biçimde yazılmıştır. İlgili tanım; Bu yetkiyi, hazreti Tâcu l-ârifin (Allah onun sırrını mübarek kılsın), veli, büyük Şeyh İmaduddin Süleymani ye, o da; Şeyh Dilo Belincân a vermiştir diye yazılmaktadır. Bunlarla birlikte şecereyi yazan katibin, Ebu'l-Vefa nın katibi olduğu notu, yukarıda da belirtildiği üzere ayrıca şecerenin sonunda bulunmaktadır. Yukarıdaki ocaklara ait şecerelerin tarikat silsilesi, Ebu'l-Vefai Kurdi üzerinden Zeyid e bağlanmaktadır. Mineyik/Zeynelabidin ocağının pirlerinden olan Avukat Muharrem Naci Orhon ( ) 1988 de elindeki bütün belgeleri, ilgili mahkemeler kanalıyla tesçil ettirmiştir. Bilahare ilgili bilirkişi raporlarıyla birlikte hukuken, Ebu'l-Vefa-i Kurdi nin hakka yürüdüğü tarihi (h.408/ , d.925) olduğu, Türkiye Cumhurriyeti nin ilgili mahkemelerince de resmen kabul edilmiştir. Bu konuda şecerelerin tercüme ve bilirkişi onayıyla birlikte, mahkeme kararlarının asıl belgeleri, Kureşanlı Seyyid Kekil (d.1936) tarafından yayınlanmıştır. (Seyyid Kekil, ) Konuya dair, diğer analiz örnekleri için ayrıca bakılması gereken önemli kaynaklardan bazıları şunlardır. (Birdoğan, 1992: ve ; Birdoğan 1990: ; Aksüt, 2006 : ) 10 Öte yandan bazı yazılı kaynaklar; Bağdat ın, Kusan bölgesinde dünyaya gelen Ebul Vefa nın doğumunu hicri 417/1026 ve hakka yürüdüğü tarihi de h. 501/1107 ya da 1101 yıllları bandına yerleştirirler. Bu kaynaklardan en eski olanı, Sihâbüddîn Ebü l-hüdâ Ahmed b. Abdülmun im es-sebrisî el-vâsıtî tarafından, yılında kaleme alınan Tezkiretü l-muktedîn Âsâr Uli s-safâ ve Tabsıratu l-muktedîn bi-tarîki Tâcü l-ârifîn Ebü l-vefâ adlı Arapça 10 Bu menakıbnameyi standart bir kaynak olarak ele alan bazı yazılı neşriyatlar şunlardır: Ayşegül Özkul ( (2008) Tacü l-arifin Ebü l Vefa nın Menakıbı, İnceleme ve Metin yayınlanmış Yüksek Lisans Tezi, ve diger yayınlardan bir kaçı için bkz. Evliyalar Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul: Türkiye Gazetesi, 1993, s. 374; İslam Alimleri Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul: Türkiye Gazetesi, s. 312; İslam Ansiklopedisi, A. Yaşar Ocak, Ebü l Vafa el-bağdadi.. C. 10, T. Diyanet Vakfı. 1994: , İst; Eyüp Sabri, Mir atü l-haremeyn C. 3, İstanbul: Bahriye Matbaası, İstanbul, 1306, s. 134; Ahmet Eflaki, 1987, c.2. 22,23), Çeviren. T. Yazıcı Ariflerin Menkıbeleri, 2. cild). Ayrıca Bkz.(Alya Krupp Studien zum Menaqybname des Abu l-wafa Tağ Al- Arifin Teil 1 Das historische Leben des Abu L-Wafa Tağ al- Arifin, 1976 München.