13 Haziran 1861-Adıge Ulusal Meclisi
13 Haziran 2017 Salı Saat 18:14
13 Haziran 1861’de Soçi’de Adıge Ulusal Meclisi toplanmıştı. Toplantıda Adıge ülkesinin (xeğegu) binlerce yıldan beri bağımsız bir ülke olduğu ve ülkenin Adıge geleneği temelinde oluşmuş bir devlet yapılanmasının bulunduğu, tüm yeryüzü ülkelerinin bu gerçeği görmeleri, bu gerçeğe uygun hareket etmeleri gerektiği, bir meclis kararı ile duyurulmuş, bir bildiri yayınlanmıştı.
13 Haziran 1861’de Soçi’de Adıge Ulusal Meclisi toplanmıştı. Toplantıda Adıge ülkesinin (xeğegu) binlerce yıldan beri bağımsız bir ülke olduğu ve ülkenin Adıge geleneği temelinde oluşmuş bir devlet yapılanmasının bulunduğu, tüm yeryüzü ülkelerinin bu gerçeği görmeleri ve bu gerçeğe uygun hareket etmeleri gerektiği, bir meclis kararı ile duyurulmuş, bir çağrı metni, bir bildiri yayınlanmıştı.
Bu durum (-meclis kararı-), Adıgelerin özgürlükleri ve ülkelerinin bağımsızlığı için mücadele etmeye hazır oldukları gerçeğini ortaya koyuyordu.
Ancak soruna farklı açılardan yaklaşan biliminsanı, yazar ve kişiler de vardır. Bu gibi kişilere göre, Adıgelerin daha önceleri (-1861 yılı öncesinde-), bir ülke/ bir devlet yapılanmaları yoktu, Adıgeler (Çerkesler) sadece Rus – Adıge Savaşı yıllarının sonlarına doğru bir devlet yapılanmasına ulaşabilmişlerdir. Bu biçimde düşünenlerin sayıları hiç de az değildir, ancak bu gibi kişiler konuya derinlemesine vakıf olamayan ve soruna yüzeysel bakan kişilerdir.
Adıgeler devlet düzenlerinin nasıl olması gerektiğini, bunun temel biçimini binlerce yıl öncesinden belirleyip düzenlemişler ve yapılandırmışlardır.
Adıge devlet örgütlenmesinde yer bulmuş olan üstün anlayışa, espriye/ ruha, 21. yüzyılda bile hiçbir ulusun yapılanması henüz ulaşabilmiş değil.
Diğer uluslar ülke yapılanması denen şeyi Adıgelerden farklı algılıyorlar, onlar sorunu, her ülkenin bir yönetici zümresinin/ bir üst kesimin bulunması, güç kullanma yetkisinin de onların tekeline bırakılması gerektiği biçiminde algılıyorlar.
Bu anlayışa göre, bir grup kişi ülke yönetimini ele geçiriyor, geride kalan çoğunluğu baskı/ itaat altına alıyor (köleleştiriliyor/ егъэпщылIых), kişilerin, ulusların iradeleri, özgürlükleri çiğneniyor (bozuluyor, yok ediliyor).
Adıgelerin devlet düzeninde (хэгъэгу гъэпсыкIэ) bulunan espriye (гупщысэу хэлъыгъэр) göre, ulusun her bir bireyi ülke işlerine, yönetime katılabilir ve karışabilirdi. Birileri (-özellikle de başkaları-) bu gerçeği algılayamıyor, kavrayamıyor.
Bu gerçek, Adıgelerdeki bu yapılanma şöyleydi: Her bir köyün hasesi (xase)/ meclisi bulunurdu. Bu meclis köy sorunlarını görüşürdü (-Köye ilişkin yetkiler bu meclisteydi-). Yörenin de (birkaç köyün ortak) bir meclisi (xase) bulunurdu. Bu meclis köyler arası ilişkileri düzenler, köylerin ortak hareket etmelerini sağlardı.
Ülkenin (xeğegu) de (yörelerin birlikte temsil edildiği/ шъолъырхэр зэхэтхэу) bir meclisi (xase) vardı. Bu meclis yöreler (ŝoĺırxer/ шъолъырхэр) arası sorunları ele alırdı. Heku Xase denen (ülkelerin birleşmesiyle oluşan) bir meclis (xase) daha vardı (*).
Bu meclis önemli ulusal sorunları ele alıp görüşürdü. Toparlarsak, federatif ülkenin (fédératif xeğegu/ федератив хэгъэгу) ve federal birimlerin (köy/ къуаджэ, yöre/ шъолъыр, ülke/ xeğegu ve devlet/ хэку) yetkileri belirlenmişti.
Tüm birimler tek bir Adıge ülkesi, tek bir Adıge ulusu, tek bir Adıge geleneği ve tek bir Adıge dili anlayışında birleşiyordu.
Bu meclis yapılanmasında ilginç bir anlayış, bir espri daha vardı, değişik düzeylerdeki meclisler sorunları ele alır, görüş belirtir, konuşma ve tartışmalar yaparlardı, o gibi yetkilere sahiptiler, ancak sonunda kararlara meclis üyelerinin tamamının katılmaları, onay vermeleri zorunlu görülürdü. Biri bir konuda muhalefet edecek olursa meclis dağılmaz, görüş birliği sağlanana dek çalışmasını sürdürürdü.
Günümüzdeki uygulamalarla bunu karşılaştıracak olursak, eski Adıgelerdeki uygulamanın çok zor, işletilmesi olanaksız bir yöntem olduğu sanılabilir, meclisteki tüm üyelerin aynı konuda görüş birliğine varması olacak şey değildir denebilir, ama soruna daha derinlemesine yaklaştığımızda, Adıgelerin nasıl bir eğitim almış oldukları konusuna bir göz attığımızda durum anlaşılır, o zaman sorun kavranabilecek ve oybirliğinin olanaklı olduğu görülebilecektir. Adıgeler kişiyi doğduğu andan başlayarak eğitirlerdi.
Çocuk acıma duygusu (merhamet), sevgi ve saygı gibi üstün insanî değerlere bağlı kalacak biçimde eğitilirdi. Eğitim Adıgelerin değer verdiği başta gelen bir sorundu ve bu işe son derece önem verirlerdi. Kişi böylesine bir eğitim anlayışından geçtikten sonra, diğer kişilerin görüşleriyle uzlaşmak gerektiği bilincini edinir ve makul olan düşünceleri kabul etmeye hazır hale gelmiş olur, ondan sonra da meclis toplantılarına katılırdı. Adıgelerin ülke/ devlet yapılanmasında soylu duygu ve düşünceler egemendi.
Bu yazı çerçevesinde öğrenmemiz gereken şey, Adıgelerin bir devlet yapılanmalarının bulunduğu ve onun da sıradan, basit bir yapılanma olmadığı gerçeğidir.
Bu gerçek günümüz dünyası için de örnek olacak değerdedir. Bundan sonra da konuyu işlemeye ve sitemizden (-Туапсэ Пресс-) sunmaya çalışacağız.
Туапсэ Пресс/ Tuapse Press Bağımsız Adıge Sitesi, 12.06,2014 (*) - 1861 yılı öncesinde topluluk ya da kabile bölgelerinin her biri 'xeğegu' (ülke) diye adlandırılabiliyordu. Örneğin, 1861 yılı ya da Rus işgalleri öncesinde Şapsığe, Kabartaye, Abzahe, Bjeduğe, vb gibi kabile toprakları Adıge üst kimliği altındaki ülkeleri/ birimleri oluşturuyorlardı.
1861 Soçi Meclisi ya da Adıge Ulusal Meclisi kabile adlandırmalarının bırakıldığını, ulus adı olarak Adıge ya da Çerkes terimlerinin kullanılması kararının alındığını deklare etmişti (Bkz. Çuvıç Anjel, "Kırım Savaşı ve Ertesindeki Çerkeslerin Tarihi [1853-1856]).
Not: Tire içindeki yazılar çevirmene aittir. Yazı Adigehaber sitesinden de verilmektedir.
Cherkessia.net, 13 Haziran 2017
Мэкъуогъум и 13, 1861 - Адыгэ лъэпкъ зэфэс Мэкъуогъум и 13-м 1861 илъэсым Шъачэ Адыгэ лъэпкъ зэфэс щыIагъ. Ащ Адыгэ хэгъэгур илъэс мин пчъагъэ хъугъоу шъхьэфитэу зэрэщытым ыкIи хэгъэгу гъэпсыкIэ Адыгэ хабзэм тетэу зэриIэм фэшъуащэу, дунаем тет хэгъэгухэр къыдезэкIонхэм фэгъэхьыгъэу джэпсалъэ щащтэгъагъ ыкIи зэфэшъхьэф хэгъэгухэм зафагъэзэгъагъ.Мы хъугъэ шIагъэм къигъэлъагъорэр, Адыгэхэм я шъхьэфитынгъэрэ я хэгъэгу гъэпсыкIырэ зэрэфэбэнщтхэр ары, ау, шIэныгъэ-лэжьгорэхэм е тхакIогорэхэм е цIыфгорэхэм нэмыкIэу мы Iофым еплъых.
Ахэм я еплъыкIэкIэ, Адыгэхэм хэгъэгу гъэпсыкIэ ямыIагъэм фэдэу алъытэ ыкIи Урысэ Адыгэ заом икIэух неIэп Адыгэхэм я хэгъэгу агъэпсынэу зыфежьагъэхэр. Мыщ фэдэу еплъыхэрэр макIэп ау ахэр мы Iофым куу хаплъэхэрэп.
Адыгэхэм я хэгъэгу зэрэщытыщт шIыкIэр илъэс мин пчъагъэ ипэкIэ агъэпсыгъ. А хэгъэгу гъэпсыкIэм гупщысэ лъагэу хэлъым непэ нэс я 2I лъэшIэгъум дунаем тет хэгъэгухэр, лъэпкъхэр джыри къэсыгъэхэп. НэмыкI лъэпкъхэм хэгъэгу гъэпсыным къырагъэкIырэр, хэгъэгум пащэхэр иIэн фае ытIанэ ахэм кIуакIэ яIэн фае. Мы шIыкIэм къыкIырэр, цIыф нэбг заулэм хэгъэгур еубыты ытIан ащ цIыфэу щыпсэухэрэр егъэпщылIых ыкIи цIыфхэм, лъэпкъхэм я фитынгъэхэр еукъох.Адыгэхэм я хэгъэгу гъэпсыкIэ гупщысэу хэлъыгъэр, лъэпкъым щыщ пстэури хэгъэгум иIоф хэлэжьэщтыгъэ.
Мы щыкIэр ашIэхэп ау ащ шIыкIэу иIагъэр мары:Къуаджэм хасэ иIэщтыгъэ. Ащ къуаджэм иIофхэр зэрифэщтыгъэ. Шъолъырым (къуаджэ заулэ зэхэтхэу) хасэ иIэщтыгъ. Ащ къуаджэхэм я зэфэщтыкIэ ыкIи я зэдэлэжьэн зэрифэщтыгъэ. Хэгъэгум (шъолъырхэр зэхэтхэу) хасэ иIэщтыгъэ. Ащ шъолъырхэм я зэфэщытыкIэ дэлэжьэщтыгъэ. Хэку (хэгъэгухэр зэхэтхэу) хасэ иIэщтыгъэ. Ащ лъэпкъым иIоф шъхьэIхэр зэрифэщтыгъэ. КIэкIэу тшIымэ, федератив хэгъэгу, собект зэфэшъхьэфхэм (къуаджэ, шъолъыр, хэгъэгу, хэку) я пшъэрылъхэр гъэнэфагъэх.
Собект пстэуми зэдищтэщтыгъэ, Адыгэ лъэпкъыр зы, Адыгэ хэкур зы, Адыгэ хабзэр зы, Адыгабзэр зы.Мы хасэ шIыкIэм гупщысэ гъэшIэгъонэу ахэлъыгъэхэм ящыщ, зэфэшъхьэф хасэ пстэури Iофхэм ятегущыIэщтыгъэх ыкIи зэнэкъокъущтыгъэх ау икIэухым хасэм хэт пстэуми зэдищтэн фэягъ. Зыгорэм зыIоф горэм дыримыгъащтэу зыхъукIэ хасэр зэхэкIыжьыщтгъэп пстэуми зэдищтэфэ нэс. Непэрэ щыIакIэм уеплъымэ мы шIыкIэр къин дэдэу къыпщыхъущт, тащтэу хасэм хэт пстэуми зэдищтэщт пIощт ау мы Iофым нахь куу ухаплъэмэ, Адыгэхэм цIыфыр зэрагъасэщтыгъэм ухаплъэмэ Iофыр къыбгурыIощт.
ЦIыфыр къызыщыхъугъэ мафэм щегъэжьагъэу агъэсэу фежьэщтыгъэх. Ар гукIэгъурэ, шIулъэгъурэ, лъытыныгъэрэ, нэмыкI цIыфхэм африIэну агъасэщтыгъэ. Гъэсэныгъэр АдыгэхэмкIэ анахь Iоф шъхьэIоу алъытэщтыгъэ ыкIи ащ лъэщэу пылъыгъэх. Джащ фэдэу цIыфыр гъэсагъэу хасэм къэкIощтыгъэ, нэмыкI цIыфхэм узэразэгъын фаер ишIэу.Адыгэхэм я хэгъэгу гъэпсыкIэ гупщысэ лъагэхэр хэтых. Мы тхыгъэм гупщысэу хэтхынэу тигухэлъэр, Адыгэхэм хэгъэгу гъэпсыкIэ яIагъ ыкIи ащ урипэгэнэу щыт. Непэрэ дунаеми ар щысэ техыпIэу фэхъун ылъэкIыщт. Джыри мы 1офым къыфэдгъэзэщт, тхыгъэхэри тисайт къидгъэуцощт.
ТапэкIэ Адыгэ ныбжьыкIэхэу мы Iофым нахь куу хэплъэнхэу ыкIи дэлэжьэнхэу зигухэлъхэм тигуапэу тадэлэжьэщт .Тыгъэ-къыкъокIыпIэ диалекткIэ1861 гъэм мэкъуэуэгъуэм и 13-м Щачэ деж Адыгэ лъэпкъым и Зэхуэсышхуэ щызэхашэгъащ. А Зэхуэсым Адыгэ щIыналъэр илъэс мин бжыгъэ лъандэрэ щхьэхуиту зэрыпсэум, Хэгъэгу хабзэм тету икIи зэрахьэу, Адыгэ Хабзэм хуэфащэу къызэрекIуэкIым теухуа джэпсалъэ къыщащтэгъащ, абы ипкъ иткIи Хэгъэгу зэхуэмыдэхэм зыхуагъэзащ.Мы щапхъэм къегъэлъагъуэ лъэпкъыр и щхьэхуитыныгъэм зэрыщIэзэуар, къэралыгъуэ гъэпсыкIэ зиIэ хэку яухуэным зэрыщIэбэнар. Ауэ языныкъуэ щIэныгъэлэжьхэр, тхакIуэ гуэрхэр мы Iуэхум нэгъуэщIущ зэреплъыр.
Абыхэм я еплъыкIэкIэ адыгэхэм Хэгъэгу хабзэ зэрахьэу щытакъым, абы хуэкIуэу щыхуежьар Урыс-Адыгэ зауэр увыIа нэужьу жаIэр. Мы Iуэху еплъыкIэм тетхэр мащIэкъым, ауэ ар щхьэфэтегъэкIыу нэхъкIэ и кууапIэ ухэзымышэ бгъэдыхьэкIэщ.Хэку зэхэтыкIэм и щапхъэр адыгэм зэригъэпсрэ илъэс мин бжыгъэхэр тещIэжащ. А хэгъэгу гъэпсыкIэ-зэхэтыкIэу лъхъэнэ жыжьэхэм яубзыхуам гупсысэрэ зэгъэзахуэу хэлъым нобэр дыкъыздэсам, 21 лIэщыIэгъуэм, дунейм тет къэралыгъуэхэмрэ лъэпкъхэмрэ ящыщ куэдыр нэсакъым.
Зы лъэпкъым Хэгъэгу зэхэтыкIэр къызэрыгурыIуэр щIыналъэхэм зи щIыхьымрэ гуащIэмрэ ин пашэхэр яIэн хуейуэщ. Абы къикIыр зы нэрыбгэм е нэрыбгэ зыбжанэм щIыналъэм щызекIуапхъэ унафэр къащтэрэ абы я гъэзэщIэкIэ хъунум кIэлъыплъ цIыху гуп къегъэщIылIауэ щытынырщ. Iэмал имыIэу мыпхуэдэ зэхэтыкIэм цIыхум и хуитыныгъэм щыщ гуэрхэр еукъуэ, зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми дэкъузэныгъэ гуэрхэр къешэ.Адыгэм и хэгъэгу хабзэм ипкъ иткIэ, лъэпкъым и цIыху псори жылагъуэ Iуэхум хэлэжьэнырщ, щхьэж и Iыхьэ, и гуащIэ ар егъэфIэкIуэным хилъхьэнырщ. Мыпхуэдэ щIыкIэ-гъэпсыкIэм хэлъ щхьэхуэныгъэхэм ящыщщ:Къуажэм Хасэ иIэт. Абы къуажэм щызэфIэхыпхъэ 1уэхугъуэхэр зыхуей хуигъэзэну и пщэ къыдэхуэрт.
Къуажэ зэхэт (жылагъуэ) къэси е псыхъуэ къэси зы Хасэ яIащ. Абы къуажэхэм я зэхущытыкIэ хабзэхэр иубзыхуну, лантIэ къищIыныр и пщэрылъхэм ящыщт. Жылагъуэ Хасэхэри зэхыхьэт, псыхъуэ къэс дэлъ хабзэхэр зэгъэкIуным, зэхущытыкIэхэр егъэфIэкIуэным теухуауэ унафэ къэщтэныр я пщэдэкIыжу щыту.
Мы псом Хасащхь, Хэку Хасэ яIэжт, хэгъэгур федератив гъэпсыкIэ зэриIэр къигъэлъагъуэу жылагъуэхэм, жылэ зэхэтхэм, къуажэхэм я псэукIэм къыхэкI зэIумыбзхэм ирипсалъэрэ щхьэж хуэфащэ унафэ тращIыхьыну хьэкъ иIэу.
А псор зэрызекIуэр Адыгэбзэт, зэрызэрагъакIуэр Адыгэ Хабзэт, щызекIуэр Адыгэ лъахэт, зыхузырагъакIуэр Адыгэ лъэпкът.Хасэ щIыкIэхэм уеплъмэ, гупсысэ гъэщIэгъуэну хэлъым щыщщ Хасэ зэхуэмыдэхэр псори Iуэху къаIэтам ирипсалъэ-ириныкъуэкъу зэрыщытар, ауэ сыт щыгъуи и зэхэкIыжыгъуэм зы унафэ къызэдаухэсу къызэрекIуэкIар. Зыгуэрым къахьа унафэр игу иримыхьрэ арэзы мыхъуамэ, Хасэр зэхэкIыжу щытакъым а унафэр псоми зэдащтэхункIэ. Нобэрей ди зэхэтыкIэм уеплъмэ, мы щытыкIэр хуабжьу къиину, гъэзэщIэгъуейуэ къыпщохъу, ауэ, уегупсысыпэмэ, цIыхур, щIэблэр адыгэм зэригъасэу щытам ар къыбгуригъэIуэнущ.
ЦIыхур къыщалъхуа махуэм щегъэжьауэ и гъэсэным ерыщу пылъхэт. ГущIэгъу, гулъытэ, лъытэныгъэ жыхуэпIэнухэм щIапIыкIырт. Гъэсэныгъэм и щхьэ адыгэм зыри игъакIуэртэкъым, абы хуэнэхъуеиншэу, темыплъэкъукIыу апхуэдэт. ЯпIащ, къэзылъхуам хуэфащэщ, гъэсэныгъэ бгъэдэлъщ зыхужаIэхэрат, цIыхум зэрыхыхьэ-зэрыхэкIым щыгъуазэхэрат
Хасэм къекIуалIэри къраджэри.Адыгэм и Хэгъэгу Хабзэм гупсысэ куу хэлъщ. Мы тхыгъэм кIэщIымкIэ къэтIуэтэну дызыхуеяр ди лъэпкъ хэгъэгу хабзэрэ абы хуэфэщэн псэукIэ-зэхэтыкIэрэ зэраIар къэгъэлъэгъуэнырщ, абы урипагэ-уригушхуэ зэрыхъунурщ. ИкIэщIыпIэкIэ жыпIэмэ, дунейми щапхъэ хуэхъуфынуи хуэпщIыфынуи щытщ.
Иджыри мы Iуэхугъуэм къыхуэдгъэзэну ди гухэлъщ, тхыгъэхэри ди сайтым къидгъэувэурэ щытынущ. Адыгэ ныбжьыщIэу къэтIэта Iуэхугъуэм дэлэжьэну гупыж зыщI псоми защIэдгъэкъуэнуи дыхьэзырщ.