Gündönümü Nedir? - Gokbilimi.Net
23 Haziran 2016	/ Sinan ÖZBAŞ	/ Astronomi
GÜNDÖNÜMÜ NEDİR? O GÜN NE OLUR?
Gök cisimlerinin ‘görünür hareket’ dediğimiz, gün ve yıl içinde gözümüzle fark ettiğimiz hareketleri vardır. Güneş de doğal olarak bu harekete katılan bir gök cismidir. Gün içinde doğuşunu, yükselişini ve batışını gözümüzle açık şekilde fark edebildiğimiz gibi, yıl içinde de bazı değişiklikleri görebiliriz. Eskiden çok merak ederdim, yazın neden Güneş bu kadar uzun süre ortalıkta dolanır da, kışın hemen kaybolur diye. İşte bunun sebebi, Güneş’in yıllık hareketinin bilinmesiyle anlaşılabilir. Açıklamaya çalışalım;
Güneş’in görülme süreleri ve buna bağlı olarak doğup battığı noktalar yıl boyunca değişir. Bir gök cismini ufkun üzerinde gördüğümüz süreye ‘gün yayı’; cismin batışından sonra, doğuşuna kadar kendisini göremediğimiz süreye de ‘gece yayı’ denir. Bu noktada konuyu 1-2 resim üzerinden anlatmaya çalışmak daha kolay olacaktır;
Şekildeki K-G düzlemi, ufuk düzlemimizi temsil etmektedir. Bu düzlemden aşağıdaki N (astronomideki ‘nadir’ kelimesinin baş harfidir ve gözlemcinin ayak ucu noktası olarak da bilinir) harfine, yani güneye doğru giden bir cisim, ufkun altına iner; yani görülemez. İşte orada bulunma süresi, yukarıda bahsi geçen gece yayıdır. Yine bu düzlemden yukarıdaki Z (astronomideki ‘zenit’ kelimesinin baş harfidir ve gözlemcinin baş ucu noktası olarak da bilinir) harfine, yani kuzeye doğru giden bir cisim doğmuş ve ufkun üzerinde yükseliyor demektir; yani görülebilir. Burada, ufkun üzerinde geçirilen zaman da bahsi geçen gün yayıdır.
21 mart ve 23 eylül tarihlerinde Güneş, resimde yeşille gösterilmiş olan D noktasından doğar ve B noktasından batar, çünkü bu tarihlerde Güneş tam ekvatorun üzerindedir. Resimden görüldüğü gibi, ekvator kürenin tam ortasından geçen arakesittir. O çember üzerinde doğudan doğup batıdan batan bir cismin gün yayıyla gece yayının birbirine eşit olduğu, şekilden görülebilir.
21 marttan sonra Güneş her gün, şekle göre yukarıya, yani aslında kuzeye doğru ilerlemeye başlar. Şekilde 22 haziran ile gösterilen noktaya geldiğinde, artık ekvatordan itibaren ulaşabileceği en büyük uzaklığa ulaşmış demektir. Zira bir çember çizeceği için, bu noktadan itibaren tekrar ekvatora yaklaşmaya başlayacaktır. İşte bu nokta, günün (kuzey yarım kürede) en uzun olduğu noktadır. Şekilde, ekvatorun yukarı kısmında sarı ile gösterilen çember, Güneş’in bu tarihte üzerinde dolandığı çemberi temsil eder. Görüldüğü gibi çemberin, ufuk üzerindeki kısmı, ufuk altındaki kısmından daha uzundur. Yani bu da gün yayının gece yayından uzun olduğu ve bu da Güneş’in görülme süresinin, görülmeme süresinden uzun olduğu anlamına gelir. Zaten bu çemberin D ve B yani doğu ve batı noktalarından doğup batacak bir cismin, ufuk üzerinde daha uzun süre kalacağı, yine şekilden açık bir biçimde görülmektedir.
Güneş 22 aralık tarihine kadar, bu hareketin tersini yapar ve bu defa ekvatorun alt tarafında sarıyla gösterilen çembere kadar gelir. Burada da şekilden görülebileceği gibi artık gece yayı, gün yayından daha uzundur. Bunun anlamı da Güneş’in görülme süresinin kısalmış olmasıdır. Burada da en uzun gece yaşanır (kuzey yarım kürede). İşte “Yaz ve kış günleri arasında Güneş neden bu kadar farklı sürelerde gökyüzünde kalıyor?” sorumuzun cevabı budur. Burada anlattığımız tarihler, güney yarım küre için de geçerlidir, ancak kuzey yarım kürede en uzun günün yaşandığı tarih, güney yarım kürede tam tersi olarak, en uzun gecenin yaşandığı tarihtir. Güneş’in kuzeye ve güneye doğru ekvatordan itibaren ulaşabileceği en yüksek uzaklıklar ise gündönümü noktalarıdır. Yani Güneş’in ekvator etrafında yaptığı tüm bu salınım hareketi nedeniyle, günlerin uzundan kısaya ve kısadan uzuna doğru döndüğü noktalardır. Bunlardan 21 hazirandakine yaz gündönümü, 21 aralıktakine de kış gündönümü adı verilir. Güneş’in kuzeyde ulaşabildiği en büyük uzaklık olan +23°27′ açısal uzaklıktaki çembere ‘yaz dönencesi’; güneyde ulaşabileceği en büyük uzaklık olan -23°27′ açısal uzaklıktaki çembere de ‘kış dönencesi’ adı verilir.
Önceki yazı Uzay’ın Başıboşları : Serseri Gezegenler
Sonraki yazı Tek Uydumuz Ay…mı Acaba?
KategorilerAstronomi Bilim Dünya