Kaybolmaya yüz tutmuş ‘çömlekçilik’ sanatı – Medya Atölyesi-İletişim Fakültesi Uygulama Projeleri
Kaybolmaya yüz tutmuş ‘çömlekçilik’ sanatı
HABER: Ali Fuat Tokmak
Çömleğin yapılışı Anadolu, Kuzey Mezopotamya ve Kuzey Suriye’de yaklaşık 8200 yıl evvel bulundu. Daha sonra 2000 sene kadar bir sürede tüm evrene yayıldığı tespit edildi.
‘Çömlek çamuru’ diye adlandırılan akışkan bir çamurdan elde edilen çömlek; ateşle yakılarak ‘fırınlanarak’ sırlanarak veyahut sırlanmadan son şeklini alıyor. Kullanılacak olan çamurdan el işçiliğiyle çanak, çömlek, güveç, vazo, testi, küp, hediyelik eşya vb. objeler elde edilebilir. Bu el zanaatına çömlekçilik, çıkan ürünlere de genel ismi olan çömlek deniyor. Çömlekçilikte kullanılan çamurun ve kilin kolaylıkla elde edilebilen malzemeler olmasının yanı sıra kolay şekil alan materyallerdir. Çamurun doğada her yerde kolayca bulunabilir olması bu zanaatın doğmasına vesile olan en büyük etken sayılıyor diyebiliriz. Ayrıca çamur en eski hammadde olarak görülüyor. Kırılmayan, yumuşak ve kolay şekil alabilen çamurla çömlek çarkı üzerinde istenilen boyut ve şekilde çömlekler yapılabiliyor.
Çömlekçilik tarihi çok eskilere dayanıyor
İnsanların çömlek yapımının tam olarak nasıl farkına varıp bulduğu net bir görüşle ifade edilemiyor. Ancak varsayımlar bir toprak parçasının bir şekilde ateşe düşerek sertleşmesinden dolayı rastlantı sonucu ortaya çıktığını düşündürüyor. Keşfedilme hikâyesi nasıl olursa olsun, çömlekçiliğin gelişim göstermesi göçkün toplumların yerleşik hayata geçmesiyle sağlandı. İlk yapımı gerçekleştirilen çömlek neolitik döneme -yaklaşık M. Ö. 7000 civarı- tekabül ediyor. Meydana getirilen ilk çömlek örnekleri sargı-dolma tekniği ile, ellerle biçimlendiriliyordu. Pişirme tekniği ise açık havada fırınsız düz ateş üzerinde yapılıyordu. M. Ö. 2500 seneleri çömlekçilik çarkının icat edilmesiyle birlikte çömlekler artık bu çark yardımıyla biçimlendirilmeye başlandı. Aynı senelerde çömleklerin pişirilmesi işlemi düz ateş yerine icat edilmiş yeni fırınlarda gerçekleştirildi.
Günümüzde Anadolu’da bazı köy ve kasabalarda hala çömlekçilik icra ediliyor. Ve oluşturulan bu ürünler eski ilkel yöntemlerle yapılıyor. Örneğin Eskişehir Mihalıççık’ta kadınlar eski dönemlerde yapılan usullerle çömlek yapımına devam ediyor ve pişirme teknikleri de eski usul olan düz ateş üzerinde uygulanıyor. Bir diğer örnekteyse; Manisa Salihli’de kadınlar Mihalıççık’ta olduğu gibi eski usullere sadık kalarak çömlek yapıyorlar. Fabrikasyon egemen kültür içerisinde eski usul ve teknikleri kullanarak çömlek yapılması ve özellikle kadınlar tarafından yapılması takdir şayan bir durumdur.
Çömlekçilik kültürü yok mu oluyor?
Teknolojinin ilerlemesiyle birlikte artık eski değerler yavaş yavaş kaybediliyor. Kültürel değerlerin kaybolmasının yanı sıra birçok eski meslek de tarihe gömülme tehlikesi altında. Teknoloji ve yenidünyanın sunduğu yeni iş olanakları, şehircilik ve çeşitli gelişmeler önemli bir kültürel değer olan çömlekçiliği de yok olmaya zorluyor. Çömlekçilik, teknolojinin alaşağı etiği bir başka meslektir. Eski zamanlarda çeşitli yiyecekler, içecekler ve muhafaza edilecek bütün besinler çömleklerde saklanırken şimdiki zamanlardaysa sadece özel günlerde yapılan yemekler çömleklerin içerisinde hazırlanıyor. Şu anda yapılan çömlekler genelde yiyecek pişirmek için değil de daha çok süs eşyası olarak yapılıp satılmakta. Bu da bu sanatın ne kadar zor bir durumda olduğunun göstergesi olarak karşımıza çıkıyor. Çömlekçilik ve bunun gibi birçok geleneksel ve kültürel iş olanakları git gide yok olmaya çoktan göz kırpmış vaziyetteler. Günümüzde fonksiyonel olarak yapısı kaybolmaya başlayan, ancak kullanım alanlarında değerlendirilen çömlekçilik sanatı bazı yörede az sayıda ustasıyla yaşamaya devam ediyor.
Çömlekçilik kursları nerelerde var?
Bu sanata verilen değerin arttırılması ve bilinirliliğini koruması için bir çok yerde kurslar bulunuyor. Bu kursların öncelikli amacı kültürel değerleri korumak oluyor. İşte bu kurslardan birkaç tanesi:
Adres: Mecidiye Mahallesi, Palanga Cd. No:1 D:aire 2, 34347 Beşiktaş/İstanbul
Adres: Osmanağa, Altıyol, Süleymanpaşa Sok. Aybek Apt. No:1 K:2 D:4, 34714 Kadıköy/İstanbul
Adres: Halaskargazi Mahallesi, Zafer Sokaği 40/A, 34371 Şişli/İstanbul
Adres: Mecidiye Mahallesi, Çevirmeci Cd. No:5, 34347 Beşiktaş/İstanbul
Adres: İstiklal Mahallesi, İstiklal Cad. No:116 D:3/c, 34433 Beyoğlu/İstanbul
Adres: Fenerbahçe Mahallesi, Bağdat Cad./rüştiye Sok. No:32, 34726 Kadıköy/İstanbul
Erc Atölye Adres: Cevizlik Mahallesi, İstanbul Cad./mor Sümbül Sok. No:26 D:2, 34142 Bakırköy/İstanbul
Çömlekte ‘güveçte’ hangi yemek yapılır?
Güveçte birçok yemeğin tadı normal tencerede yapılanlardan çok daha farklı ve güzel olur. Ama en güzeli ve hepimizin sevdiği yemek kuru fasulye ve güveçte. Güveçte kuru fasulye, normal tencerede yapılan kuru fasulyeden malzeme olarak farksız olmasına rağmen, lezzeti normal tenceredeki kuru fasulyeden çok farklıdır. Bunun sırrı elbette ki güveçte yatıyor. Güveç tencereye göre ısıyı içine hapsederek eşit ve sürekli olarak verip güzel pişmesine neden oluyor. Buda kuru fasulyenin çok daha iyi olmasını sağlıyor. Tabi çok daha sağlıklı olması da cabası.
Peki bu kuru fasulye nasıl yapılır?
Malzemeler normal kuru fasulye malzemeleri ile aynı demiştik. Malzemeler kuru fasulye, kırmızı et, biber, soğan, sarımsak, domates, salça, su, tuz, karabiber, sıvı yağ, tereyağı… Bu malzemeler ve güveciniz varsa, hünerli ellerinizin yardımıyla mükemmel bir akşam yemeği sizi bekliyor demektir.
Tabi bu yemeğin üstüne şöyle leziz bir tatlı olmalı! Peki bu tatlı ne olabilir? Kesinlikle fırın sütlaç! Seçilmesi gereken bu lezzetli tatlının fırın sütlaç olmasının nedeniyse kuru fasulye gibi güvecin içerisinde yapılıyor olması ki buda fırın sütlaca ayrı bir tat katıyor.
Böylelikle muazzam bir akşam yemeğinin keyfini çıkarabilirsiniz. Afiyet olsun…
Previous article Aloe Vera mucizeleri !
Next article Tarihi Kapalıçarşı