UZMANBAKIŞ. Yıl 3 Sayı 1 ISSN MALIYE UZMANLARI DERNEGI MALIYE UZMANLARI DERNEGI
Download "UZMANBAKIŞ. Yıl 3 Sayı 1 ISSN 2147-6241 MALIYE UZMANLARI DERNEGI MALIYE UZMANLARI DERNEGI"
1 UZMANBAKIŞ M a l i y e U z m a n l a r ı D e r n e ğ i D e r g i s i d i r Yıl 3 Sayı 1 ISSN MALIYE UZMANLARI DERNEGI MALIYE UZMANLARI DERNEGI
2 Havva BÖREKCİ ŞAHAN Maliye Uzmanı EDİTÖR Saygı ve Sevgi Değer Okurlarımız; Uzman Bakış Dergisinin 3. Sayısı ile tekrar sizlerle birlikte olmaktan büyük mutluluk duyuyoruz. Dergimiz, 213 yılının Mart ayında okurlarımıza merhaba demişti. İki yılı geride bıraktık. Dergimiz, yüreğini ve kalemini bize açan siz değerli yazarlarımızın ve okurlarımızın elinde büyüyor ve daha da büyüyecek Her sayımızda olduğu gibi bu sayıda da bilginin damıtıldığı yüreklerimizden kalemlere, kalemlerden kâğıtlara dökerek siz değerli okuyuculara içimizi açıyoruz. Konunun ehli olan kişiler tarafından kaleme alınmış zevkle ve istifadeyle okuyacağınızı umduğumuz yazıları sizlere sunuyoruz. Dünya on binlerce çiçekli bir kültür bahçesidir. Her çiçeğin ayrı bir rengi ve kokusu vardır demiş Türk edebiyatının önde gelen yazarlarından merhum Yaşar Kemal. Uzman Bakış Dergisi de bu sayıda okurlarına 2 çiçekli bir bahçe sunuyor. Birbirinden farklı meslek mensupları, akademisyen ve araştırmacılardan oluşan 26 yazarın kaleminden çıkmış ekonomiden siyasi partilere devlet yardımlarına; vergiden toplam kalite yönetimine; kamu idare hesaplarından Osmanlı Devletinin dış borçlarına; ekonomik istihbarattan malvarlığı üzerindeki tedbir kararlarına; KKTC ye yapılan yardımlardan orman vasfını kaybetmiş arazilere; vergi yönetimindeki sosyal platformlardan vergideki uzlaşma müessesine; kültür ve tabiat varlığı niteliğindeki taşınmazlardan taşınır kayıt ve kontrol yetkilisinin sorumluluklarına kadar farklı konulara değinen yazılar sizlerle buluşmaktadır. Bütün yazarlarımıza katkılarından dolayı teşekkür etmeyi bir borç biliriz. Ayrıca gönüllü çalışmaları için Danışman Kuruluna da sonsuz teşekkürlerimizi sunuyoruz. Sürekli okuyup araştırarak zihinlerimizi taze tutmak dileğiyle Saygılarımla
3 MALIYE UZMANLARI DERNEGI Sahibi ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü Maliye Uzmanları Derneği Adına Mücahit CİVRİZ Editör Havva BÖREKCİ ŞAHAN Editör Kurulu Havva BÖREKCİ ŞAHAN Fecir ŞENGÖZ ÇELİK Melek ERCAN DEDE Fatih EMECAN Yayın Kurulu Kerem Eray ERBAY Mehmet YILMAZ Dr. Mehmet Onur YURDAKUL Yönetim ve Yazışma Adresi Atatürk Bulvarı 13/65 Kızılay, Çankaya - ANKARA T: F: Tasarım / Reklam / Pazarlama / Baskı ARTI5 MEDYA TANITIM Eymir Mahallesi, Eymir Villaları 913. Sk. No: 53 Gölbaşı / ANKARA T.: F.: arti5medya.com Görsel Yönetmen & Tasarım Gürkan AKBAŞ - Merve Nur SUNGUR Kurumsal İletişim Muhammed Furkan SUNGUR Baskı Tarihi Nisan 215 Yaygın Süreli Yayın ISSN Uzman Bakış Dergisi altı ayda bir yayımlanır. Yazılar kaynak gösterilerek kullanılabilir. Yazıların sorumluluğu yazarlarına aittir. Dergiye dijital ortamda adresinden ulaşılabilir. MALIYE UZMANLARI DERNEGI DANIŞMA KURULU Ali RENÇBER Ayça ALDANMAZ Bahadır ALAN Betül AKSAKAL Bilge Onur ÖKSEL Emrullah TÖREMEN Ertan TOSUN Filiz ERBAY Hüseyin GÜLTEKİN Işıl BAYDEMİR İnönü Akgün ALP Kamil Önder ERGÜN Kamile ÖZEL Kemalettin KOLUTEK Mehmet Bahattin AKÇAY Mustafa Cemil KARA Mücahit CİVRİZ Mükremin KARACA Dr. Nahit YÜKSEL Necdet Sıtkı YAKUPÇEBİOĞLU Nuray SERDAROĞLU ERBİL Osman KIRBAŞ Ömer DAĞ Ramazan YILMAZER Serdar TORUN Seyfettin KOÇUM Zeynep Ufku KANBAY 214 GELİŞMELERİ VE 215 BEKLENTİLERİ... 4 Dr. Deniz GÖKÇE EKONOMİDE DÖNÜŞÜM PROGRAMLARI ÜZERİNE... 6 Prof. Dr. Nevzat SAYGILIOĞLU TÜRKİYE EKONOMİSİNDE AÇIK - BORÇ - FAİZ SARMALI KIRILABİLDİ Mİ?... 8 Doç. Dr. Nazan SUSAM DÜŞÜK BÜYÜME VE YÜKSELEN ENFLASYON ORTAMINDA 214 YILI BÜTÇE PERFORMANSI Nergiz BAYAR BİNEK ARACI VE VERGİ Prof. Dr. Nurettin BİLİCİ TÜRK VERGİ YÖNETİMİNDE SOSYAL PLATFORMLAR... 3 Yrd. Doç. Dr. Altuğ M. KÖKTAŞ, Koray PİRÇEKLİ, Emre ATSAN 6552 SAYILI KANUN KAPSAMINDA BULUNAN KÜLTÜR VE TABİAT VARLIĞI NİTELİĞİNDEKİ TAŞINMAZLARDA YENİ VERGİSEL DÜZENLEMELER... 4 Emrullah TÖREMEN OLMALI MI, OLMAMALI MI?: UZLAŞMA Dr. Ahmet OZANSOY AVRUPA BİRLİĞİ NDE KURUMLAR VERGİSİ ORANLARI ÜZERİNDEN VERGİ REKABETİ Mustafa Cemil KARA DÖVİZ KURU ARTIŞININ ÖZEL TÜKETİM VERGİSİ TAHSİLATI VE ÖZEL TÜKETİM VERGİSİNE TABİ ÜRÜNLERİN FİYATLARINA ETKİSİ. 6 Mehmet YILMAZ AİHM VE ABAD KARARLARI DOĞRULTUSUNDA MALVARLIĞI ÜZERİNDEKİ TEDBİR KARARLARININ İNSAN HAKLARI HUKUKUNA UYGUNLUĞU VE 6415 SAYILI TERÖRİZMİN FİNANSMANININ ÖNLENMESİ HAKKINDA KANUN ÇERÇEVESİNDE BİR DEĞERLENDİRME... 7 Dr. Mehmet Onur YURDAKUL TÜRKİYE DE SİYASİ PARTİLERE DEVLET YARDIMLARI... 9 Yasin ARSLAN KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ NE YAPILAN TÜRKİYE CUMHURİYETİ YARDIMLARININ ETKİLERİ... 1 Bilal KENDİRCİ, Özgür ÜÇKUŞ KAMU HİZMETLERİNİN İŞLETİLMESİ BAĞLAMINDA KAMU İDARELERİNDE TOPLAM KALİTE YÖNETİMİ Ufuk ÜNLÜ, Ensar KOCAAĞA TAŞINIR KAYIT VE KONTROL YETKİLİSİNİN HARCAMA YETKİLİSİNE KARŞI GÖREV VE SORUMLULUKLARI Adem AYDIN, Rumeysa ÖZÇELİK ORMAN VASFINI KAYBETMİŞ ARAZİLERİN (2/B ARAZİLERİ) SATIŞININ, ESKİ SAHİPLERİNE İADESİNİN VE KENTSEL DÖNÜŞÜMÜNÜN TÜRK KÜLTÜRÜNE ETKİLERİ Hasan GÜNER, Yakup UÇUCU KAMU VE ÖZEL SEKTÖR İŞBİRLİĞİ SİHİRLİ BİR FORMÜL DEĞİLDİR Dr. Ayhan SARISU OSMANLI DEVLETİ DIŞ BORÇLARI Dr. Biltekin ÖZDEMİR KÜÇÜK AÇIK BİR EKONOMİDE HOŞ OLMAYAN MALİ ARİTMETİĞE KARŞI İKİZ AÇIKLAR Yard. Doç. Dr. Pelin VAROL İYİDOĞAN EKONOMİK İSTİHBARAT Mehmet ERTÜRK İÇİNDEKİLER
4 Dr. Deniz GÖKÇE Gazeteci ki zayıflık nedeni ile sadece yüzde 1.7 olarak kaldı, stok değişimi büyümeyi yüzde 2.4 puan aşağıya çekti. Ancak özel kesimde iç talebin arttığını, ama dış talepte zayıflığın da bir gerçek olduğunu da vurguluyoruz. Özellikle en büyük ihracat pazarımız Avrupa nın Almanya dahil aşırı,5, ithalat miktar endeksi ise yüzde 3,5 oranında artış gösterdi. Ekim ayında sanayi üretimi endeksi ve ihracat, bayramların yarattığı çalışma günü etkisi ile olumsuz gelişti. Kasım ayında sanayi üretimi ve ihracatta toparlanma olması bekleniyor. Fakat sonuçta 214 yılı son çeyreğine 214 Gelişmeleri ve 215 Beklentileri durgunluğu, Rusya ile Batı arasında global gerilim, güneyimizde savaş ortamı gibi olgular, ekonomi hedeflerileri oldukça zayıf. Bir önceki çeyreğe göre ekonominin ilişkin eldeki verilerden elde edilen ilk büyüme tahminnin küçültülmesinde önemli rol oynadı. Şimdi de petrol yüzde,2 oranında büyüyeceği tahmin ediliyor. Önceki fiyatlarındaki düşüşün net etkisinin ne olacağı konusu yılın aynı çeyreğine göre yıllık büyüme tahmini ise, son yeni bir risk kaynağı olarak ortada duruyor. 213 yılında Mayıs ayında ABD Merkez Bankasının politika değişiklikleri yapacağı beklentisi, piyasada Türkiye açıklandı. IMF, Ekim 214 tarihinde kendi revize 215 tahminle- ise 244 milyar dolar olması revize beklentiler arasında çeyrek için yüzde 2. Sonuçta 214 yıllık toplam büyüme tahmini ise yüzde 2,8 civarında, yani 3.3 hedefinden 4 uzak kalıyor. açısından abartılı kötümser değerlendirmeler yarattı rini yayınladı. Bu tahminler petrol fiyatları düşüşünden 5 Ekonomik gelişmeler çerçevesinde 1 Aralık 214 tarihinde açıklanan 214 yılı üçüncü çeyrek GSYİH reel ve TL değer kaybetmeye başladı. Aralık 213 ayında önceki tahminler. IMF e göre global büyüme 214 yılında yüzde 3.3 olacak ve 215 yılında da yüzde 3.8 olarak lık cari açık toplamı, geçen aya kıyasla, 1,3 milyar dolar Ekim ayı cari açığı 2 milyar dolar olarak açıklandı. 12 ay- ülkemizdeki siyasi gelişmeler ortamında TL nin değer büyüme verileri de önemli. Hatırlanırsa 214 yılı birinci kaybı yüzde 25 oranını aştı. Merkez Bankası (TCMB) her gerçekleşecek. Gene IMF e göre gelişmiş ekonomiler ise azalarak 45,7 milyar dolar oldu. Petrol fiyatındaki düşüş çeyreği yüzde 4.8 çeyreklik büyüme ile sonuçlanmıştı ülkede olduğu gibi, kuru zapt edebilmek için faiz artırımı yaptı, diğer taraftan da kur artışının doğal sonucu sadece yüzde 2.3 büyüyecek. Gelişen ülkeler ise 214 üçüncü çeyrek sonunda yüzde 5,9 olarak gerçekleşmişti. 214 yılında yüzde 1.8 büyüdükten sonra 215 yılında ise henüz cari açığa yansımadı. Cari açığın GSYH a oranı ve 214 yılı ikinci çeyreğinde ise büyüme hem iç hem de global riskler nedeni ile yüzde 2.2 düzeyine inmişti. olarak enflasyon ithalat fiyatları üzerinden gelen etki yılını yüzde 4.4 büyüme ve 215 yılını da yüzde 5. büyüme ile geçirecekler. Altın hariç cari açık oranının ise yüzde 5,1 e ineceği tah- Yılsonunda bu oranın yüzde 5,4 e düşmesi bekleniyor. 214 yılı üçüncü çeyreğinde büyüme oranı yüzde 1.7 ile yükseldi. TCMB, 214 Ocak ayında faizleri yükseltti olarak gerçekleşti. Bu nedenle de 214 yılı dördüncü ve kur hareketi sonucu enflasyon kabaca yüzde 3 artarak yıllık yüzde 9 oranına zıpladı. Bu ortamda Hükümet min ediliyor. çeyreği pozitif bir büyüme performansı getirmediği taktirde 214 yıllık büyümesinin de yüzde 3.3 düzeyinin ki dramatik düşüş oldu. Rusya, Venezuela, Nijerya, İran, Türkiye 215 yılında 214 yılından biraz daha kuvvetli Ancak 214 yılının en önemli sürprizi petrol fiyatlarında- Orta Vadeli Program (OVP) çerçevesinde 214 ve 215 epey altına inebilmesi olasılığı var. Ancak biraz detaylara Irak gibi ülkeler petrol fiyatı düşüşü nedeni ile çok ziyan ama resmi hedef olan yüzde 4 sayısının altında, yüzde beklentilerini revize etmek zorunda kaldı. 214 yılı bakmak gerekli. edecek ve negatif büyümeye girecekler deniyor. Suudi 3.5 civarında büyüyebilirse bu oldukça iyi bir sonuç olur Ekim ayı başında yapılan revizyonda 214 yılı büyüme Arabistan, Meksika ve Norveç ise daha hafif ziyan edecekler arasında. ABD, Japonya ve Hindistan petrol fiyatı yeniden delirmezse, yavaş yavaş düşme trendine girer. diye düşünüyorum. Ülkemizde enflasyon da, eğer kur tahmini daha önceki yüzde 4 oranından yüzde 3.3 düzeyine indirildi. 214 yılı büyüme gerçekleşmesi diğer tırım, kamu harcamaları ve ihracat kalemlerinin hepsi düşüşünden avantaj sağlayacak ülkeler. Euro Bölgesi, Ülkede tasarruf da arttığından cari denge açığı da topar- Üçüncü çeyrekte bir önceki çeyreğe kıyasla tüketim, ya- yandan ortaya çıkan global sürprizler nedeni ile daha da az, örneğin yüzde 3 ve altı da olabilir. Ancak olumlu bir pozitif arttı. Tüketim yüzde 1.7, kamu harcamaları yüzde 1.3, özel yatırım yüzde 2.6 ve ihracat yüzde.6 artarken, Çin ve Türkiye ise sınırlı boyutta avantaj sağlayacaklar diye de düşünülüyor. Ancak bu değerlendirmeler petrol lanmaya ve azalmaya devam edecek diye düşünmek de gerek. gelişme olarak cari denge açığı GSYİH oranının 214 yılı ithalat ise yüzde 3.1 düştü. Yani üçüncü çeyrekte hem iç fiyatının ne kadar devam edeceğine ve ikincil etkilere için yüzde 5.5 düzeyine doğru inmesi gündeme geldi. talebin hem de net ihracatın büyümeye katkısı pozitif Tabii güneyimizdeki savaş ortamı iyice azar ve biz de oldukça bağlı. 214 yıl sonu enflasyon beklentisi ise yüzde 9.4 düzeyine yükseldi. Daha önce açıklanan 214 yılı enflasyon ma stokları azalttı. Stok değişimindeki yüksek negatif oldu. Ancak kuraklık kökenli tarım üretimindeki daral- savaşa girmek zorunda kalırsak, bu yazılanların hepsi Aralık ayı ortasında elimizdeki verilere dayanarak yapılan Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik Araştırmalar Mertikasında faiz artırımının başlaması konusunun risk algı- çöpe atılabilir. Bir de unutulmamalı ki ABD de para poli- beklentisi ise yüzde 5.3 civarında, yani oldukça düşüktü. değişim büyümeyi nerede ise yarıya indirdi. Böylece ilk kezi tahminleri 214 üçüncü çeyrek ve yıl sonu için çok lamaları yeniden gündemde. Bu yazar Başkan Yellen in İşsizlik oranının ise 214 yılı sonunda yüzde 9.6 olması iki çeyreğin aksine tüketim ve yatırım harcamaları artarken ve bu sayılan kalemler üçüncü çeyrekte bu yıl ilk iyimser değil. Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış açıklamalarına dayanarak bu riskin 215 ikinci yarısından önce gündeme gelemeyeceğini düşünüyor. bekleniyor. 214 yılı sonunda kişi başına milli gelirin 1 Sanayi Üretim Endeksi Ekim ayında bir önceki aya göre 537 dolar, 214 ihracatının 16 milyar dolar ve ithalatın defa artış sergilerken üçüncü çeyrek büyümesi tarımda- yüzde 1,8 oranında azaldı. İhracat miktar endeksi yüzde 214 Gelişmeleri ve 215 Beklentileri 214 Gelişmeleri ve 215 Beklentileri
5 Ekonomide Dönüşüm Programları Üzerine Ekonomide Dönüşüm Programları Üzerine Açıkça söylemek gerekirse planlama fikri elbette önemli. Türkiye nin son yarım yüzyılında hep planlama fikri ve anlayışı var yılından bu tarafa 1 tane kalkınma planı yapmışız. Hemen hiç birisi kâğıt üzerindeki temenniden öteye geçememiş, dolayısıyla plan hedeflerinin hemen hepsini dönemsel olarak ıskalamışız. Nitekim 5 yılın sonunda, planlı dönemin başlangıcındaki yüzde 12 ler dolayında tasarruf oranında kalmışız. Dolayısıyla merkezden planlama anlayışıyla metinler yazmakla yetinmişiz. Oysa bu ülkeyi nereye götürmek istiyoruz? Geleceğin dünyasında nerede yer almak istiyoruz? İnsa- Çok uzun yıllar Maliye, Hazine, Dış Ticaret ve Gümrük birimlerinde 11. Öncelikli teknoloji alanlarının ticarileştirilmesi planlananlardan farklı olarak niçin 25 özel uygulama nımıza nasıl bir gelecek vadediyoruz? Nasıl bir kent yaşamı 6 tepe yönetici olarak çalışınca ve yeni işiniz de hem özel sektör çalışanı ve hem de akademisyen olunca ekonomiyi takip etmek durumunda kalıyorsunuz. Bu noktada yeni bir gelişme veya değerlendirme üzerinde durmak istiyoruz. Bizzat Başbakan Ahmet Davutoğlu tarafından seri halde açıklaması planlanan ve iki tanesi açıklanan bir gelişmeden bahsediyoruz. Bu yeni gelişmenin adı Ekonomide Dönüşüm Programı. 12. Kamu alımları yoluyla teknoloji geliştirme ve yerli düşlüyoruz? Ekonomide nereye varmak istiyoruz? Böylesi birbirini takip eden yüzlerce soru sorabiliriz. Asıl önemli olan neyi, niçin ve nasıl yapmak istediğimizdir, iletişim dilindeki 5N1K kuralını işleterek analiz yapmamızdır. Özellikle bu ülkenin ekonomisini büyütmek için izlenecek yol çok önemli. 7 Ahmet Davutoğlu, yanına ekonomi ve sosyal hayat ile ilgili tüm Bakanlarını alarak Ekonomide Dönüşüm Programı nın ilkini 6 Kasım 214 tarihinde ve ikincisini de 18 Aralık 214 tarihinde geniş basın toplantıları ile açıkladı. Bilindiği üzere; dönemini kapsayan ve Cumhuriyetin 1. yılına varmadan son ikincisi olan Onuncu Kalkınma Planında, daha önceki planlardan farklı olarak Ekonomide Dönüşüm Programları adıyla 25 adet özel uygulama programı yer alıyor. Bunlar; 1. Üretimde verimliliğin artırılması 2. İthalata olan bağımlılığın azaltılması 3. Yurt içi tasarrufların artırılması ve israfın önlenmesi 4. İstanbul Uluslararası Finans Merkezinin kurulması 5. Kamu harcamalarının rasyonelleştirilmesi 6. Kamu gelirlerinin kalitesinin artırılması 7. İş ve yatırım ortamının geliştirilmesi 8. İş gücü piyasasının etkinleştirilmesi 9. Kayıt dışı ekonominin azaltılması 1. İstatistik bilgi altyapısının geliştirilmesi 1 Atılım Üniversitesi, İşletme Fakültesi Öğretim Üyesi, Emekli Müsteşar Prof. Dr. Nevzat SAYGILIOĞLU Öğretim Üyesi 1 üretim 13. Yerli kaynaklara dayalı enerji üretiminin artırılması 14. Enerji verimliliğinin geliştirilmesi 15. Tarımda su kullanımının etkinleştirilmesi 16. Sağlık endüstrilerinde yapısal dönüşümün sağlanması 17. Sağlık turizminin geliştirilmesi 18. Taşımacılıktan lojistiğe dönüşüm 19. Temel ve mesleki becerilerin geliştirilmesi 2. Nitelikli insan gücü için çekim merkezi oluşturulması 21. Sağlıklı yaşam ve hareketlilik 22. Ailenin ve dinamik nüfus yapısının korunması 23. Yerelde kurumsal kapasitenin güçlendirilmesi 24. Rekabetçiliği ve sosyal uyumu geliştiren kentsel dönüşüm 25. Kalkınma için uluslararası işbirliği altyapısının geliştirilmesi Yukarıda sıralanan 25 dönüşüm programı temelde 3 grup altında toplanmış. İlki, temelde reel sektörü ilgilendiren üretim teknolojilerindeki dönüşümü esas alan ve hedef sektörlerde etkinliği artıran toplamda 9 adet mikro reformlar olarak nitelendirilmiş. İkincisi, daha çok tasarrufların geliştirilmesi, verimliliğin artırılması, kayıt dışılığın önlenmesi, kamu gelir ve giderlerinde kalitenin sağlanması gibi ağırlıklı kamu kesimini ilgilendiren 8 adet makro reformlara yönlendirilmiş. Üçüncüsü ise, eğitimi, aileyi, sosyal yaşamı, nitelikli iş gücünü öne çıkaran sosyal nitelikli 8 ayrı reform olarak tanımlanmış. Bu kapsamda, öncelikli dönüşüm programları için ayrıntılı eylem planları hazırlanmış. Yapılan açıklamaya göre söz konusu programlar, toplamda 9 bileşen ve 13 ün üzerinde eylem içeriyor. Bu süreçte, toplam 35 bakanlık ve kurum/kuruluş, program koordinatörü ve/veya bileşen sorumlusu görev alacak. Şimdi kulağa hoş gelen bu ekonomide dönüşüm programları ile ilgili şu sorular akla geliyor. Onuncu Kalkınma Planı henüz 214 yılı başında devreye girmişken, yılın sonuna doğru daha önceki programı yapılması gereği duyuluyor? Yukarıda sıralanan 25 özel uygulama programının önemli bir kısmı zaten Onuncu Planın içerisinde yok mu? Eskilerin deyimiyle Onuncu Planın içinde mündemiç değil mi? Bu çalışma sadece planlama bürokrasisinin bir egzersiz çalışması mı? Daha doğrusu sivil toplum, meslek örgütleri, iş dünyası, üniversiteler ve hatta yerel yönetimler ve siyaset bu çalışmada yerini almış mı? 1 3 ün üzerinde eylem gerçekçi mi? Sunumun zamanlaması doğru mu? İç ve dış gündem yoğunluğu arasında bu konular iyi anlaşılabildi mi? Çok daha önemlisi ortaya konulan şey söylem mi, yoksa eylem mi? Söylenenleri ete kemiğe büründürmek adına bu sorular aklımıza geliyor. Elbette yapılan her güzel şeyi insanımız için ve ülkemiz adına alkışlamamız gerekir. Burada hiçbir şekilde niyeti yargılıyor değiliz. Hatta niyetin samimi olduğundan eminiz. Özellikle Başbakanlık görevini yeni üstlenen Prof. Davutoğlu nun bu yaklaşımını yadırgamadığımız gibi takdirle karşılıyoruz. Ancak; bu kadar deneyimli ekonomi yönetiminin daha farklı şey yapması beklenirdi. Zira Tayyip Erdoğan Hükümeti çok uzun erimli düşünerek planlar yapmış ve 223 yılı hedeflerini çok önceden ortaya koymuştu. Hatta 25 ve 271 yıllarını bile telaffuz etmeye başlamıştı. Dolayısıyla öncelikle Türkiye nin ekonomi haritası çıkarılmalıdır. Gerçek planlama anlayışı bu olmalıdır. Gerçekten kısa, orta ve uzun vadede bu ülkenin ekonomisinin nereye taşınacağı öngörülmelidir. Konjonktürel, bölgesel, sektörel gelişme modelleri ortaya konulmalıdır. Bir Türkiye haritası üzerinde, bölgesel ve sektörel stratejiler doğrultusunda ülkenin geleceği planlanmalıdır. Belirlenen hedefleri gerçekleştirmek üzere politika tedbirleri sıralanmalıdır. Bu politika tedbirleri söylem değil, somut eylem niteliğinde olmalıdır. Benimsenen politika tedbirlerine uygun politika araçları seçilmelidir. Özellikle bu politika araçlarının kamu ve özel sektör oyuncuları arasında eşgüdüm içerisinde uygulanması sağlanmalıdır. Politika tedbirleri kısa, orta ve uzun vadede uygulanacak şekilde zaman planına oturtulmalı ve ölçülebilmelidir. Sözün özü; söylemden eyleme yönelen yapısal düzenlemeler yapılmalıdır. Ekonomide Dönüşüm Programları Üzerine
6 Türkiye Ekonomisinde Açık-Borç-Faiz Sarmalı Kırılabildi mi? Türkiye Ekonomisinde Açık - Borç - Faiz Sarmalı Kırılabildi mi? yaşadığı bu durum nedeniyle, kamu kesimi göstergeleri ÖZET sürdürülemez bir boyuta gelmiş, enflasyon oranları çok 8 Türkiye ekonomisinin son on yılında kamu maliyesi alanında yaşanan değişimleri açıklamak istediğimiz bu yükselmiş, ekonomik istikrar bozulmuş ve 21 krizine 9 yazıda, devlet bütçesindeki açık borç- faiz sarmalı kavramını diğer bir ifade ile kartopu etkisini ele alacağız ve bu kapsamda konuyu sınırlandıracağız. zemin hazırlayan mali disiplinsizlik durumu oluşmuştur. Şekil 3. Konsolide Bütçe Dengesi /GSMH (%) 199 LI YILLARDA KAMU AÇIKLARININ Şekil 1 de 1924 den günümüze Türkiye ekonomisi kamu Kaynak: ARTIŞI BORÇ FAİZLERİNİ NASIL harcamalarının GSMH ye oranı gösterilmektedir. Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren farklı nedenlere bağlı Şekil 2. de 199 lı yılların başında kamu harcamaları ETKİLEDİ VE AÇIK-BORÇ-FAİZ SARMALI içinde personel harcamalarına ayrılan kalem en yüksek NASIL OLUŞTU? olarak kamu harcamaları sürekli bir artış trendi içindedir. payı alırken 21 yılına gelindiğinde kamu harcamaları Ancak 199 lı yılların başından, 21 krizine kadar geçen süreçte kamu harcamaları/gsmh oranında önemli Bilindiği üzere bir ekonomide kamu kesiminin büyüklüğü, kamu harcamalarının ülkede yaratılan toplam yılların sonunda faiz giderlerindeki artışın nedeni ise içinde faiz giderlerinin payı oldukça yükselmiştir. 199 lı bir sıçrama yaşanmıştır. Konsolide bütçe rakamlarına hasıla içindeki payıyla ölçülmektedir. Kamu harcamaları devlet bütçesindeki açıkların ortaya çıkardığı kısır döngüdür. Bu döngüyü şu şekilde açıklayabiliriz; Kaynak: göre bu yıllarda kamu harcamalarındaki artış yaklaşık arttıkça kamu kesiminin ekonomi içindeki alanı da genişlemektedir. Burada bizim dikkat çekmek istediğimiz yüzde 25 daha fazladır. Türkiye ekonomisinin li yılları arasında kamu harcamalarında yaşanan konu yılları arasında kamu harcamaları ne bu sıçramalı artış pek çok nedene bağlanabilir; için artmıştır? Şekil 1. Kamu Harcamaları / GSMH Kaynak: İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, Maliye Bölümü Doç. Dr. Nazan SUSAM Öğretim Üyesi yılından sonra Türkiye ekonomisinde finansal serbestleşmeye gidildiği yeni bir sürece girilmesi, 199 yılının Ağustos ayında başlayan Körfez Krizi ve onun ardından gelen petrol şoku, Siyasi istikrarsızlıklar, 1994 yılında iç ve dış dengelerde ortaya çıkan sorunlar, 1997 yılında Asya da, ardından Rusya da yaşanan krizlerin etkileri, 1999 Ağustos undaki Marmara Depremi, Yaşanan yüksek enflasyon; Bu nedenler Türkiye ekonomisinin temel ekonomik göstergelerini ve ekonomik istikrarını bozmuştur. Ekonomideki bu gelişmeler aynı zamanda kamu maliyesi alanına büyük ölçüde yansımış ve bu dönemde kamu harcamaları sürekli olarak artmıştır. Kamu harcamalarında ortaya çıkan bu artıştaki asıl çarpıcı gelişmeler kamu harcamalarının dağılımına bakıldığında görülmektedir. Şekil Kamu Harcamalarının Dağılımı (GSMH ye oran) Kamu açıklarındaki artışla birlikte borç stokunun mali sistem içindeki payının yükselmesi, Buna bağlı olarak kamu kesimi borçlanma araçlarını elde tutmanın, yatırımcılar gözünde riskliliğinin artması ve Yatırımcıların daha yüksek risk primi talep etmeleri sonucunda reel borç faizlerinin yükselmesi; Yani devlet açık verdiği için borçlanmak, borçlanmak için yüksek faiz ödemek, faiz ödediği için açık vermek zorunda kalmış ve bu döngü her seferinde kamu açıklarını daha fazla artırarak, açık- borç- faiz sarmalı etkisi oluşturmuştur. Şekil 3. de görüldüğü gibi 21 yılında bütçe dengesi hedeflerin çok üstüne çıkmış, hatta AB Maastricht kriterleri arasında bütçe açığı eşiği yüzde 3 olarak öngörülürken, bu rakam ülkemizde bu eşiğin 5,5 katı bir seviyede gerçekleşmiştir. Aslında sadece Türkiye de değil, dünyada pek çok ülkede 197 li yıllarda başlayan bütçe açıkları, belirli bir süreç sonunda açık-borç-faiz sarmalı haline dönüşmüş ve ekonomik istikrarın önündeki en önemli sorun haline gelmiştir. 199 lı yıllarda Türkiye nin de 21 KRİZİ SONRASINDA ALINAN ÖNLEMLER KAMU MALİYESİ DEĞİŞKENLERİNE NASIL YANSIDI VE AÇIK- BORÇ- FAİZ SARMALI KIRILABİLDİ Mİ? Öncelikli olarak, 21 krizi sonrası alınan önlemlere bakalım; hatırlanacağı üzere 21 yılının ortalarında uygulamaya giren Güçlü Ekonomiye Geçiş programının, yapısal düzenlemeler kısmında yer alan Devlette Şeffaflığın Artırılması ve Kamu Finansmanının Güçlendirilmesi başlığı altında kamu kesimine yönelik yapılacak olan tüm düzenlemeler belirtilmiştir. Özet halinde bunlara değinecek olursak; Türkiye Ekonomisinde Açık-Borç-Faiz Sarmalı Kırılabildi mi?
7 Mali disipline zarar veren bütçe içi ve dışı fon sistemi düzenlenecektir. bir tanesi bütçe açıklarının düşürülmesi, ikincisi ise bütçe faiz dışı fazlasının yükseltilmesidir. Bütçe açıklarının Kamu açıklarındaki azalışa bağlı olarak kamu kesiminin borçlanma ihtiyacı da azalmış ve borç faizlerinin düşmesi Bütçe disiplinini bozan döner sermaye uygulamaları azaltılması borçlanma ihtiyacını azaltacak, faiz dışı fazla ve faiz dışı fazlanın artması ile borçların sürdürülebilir se- azaltılacaktır. verilmesi ise borç stokunun azaltılmasını ve borçların viyede tutulması sağlanmıştır. Ayrıca Avrupa ülkelerinin Bütçe metninin daha açık ve şeffaf olması sağlanacaktırleştirilmesi ise kamu kesimindeki harcamaların sınır- sürdürülebilirliğini sağlayacaktır. Bu iki kriterin gerçek- kriz sonrasında yaşadıkları borç sorunu dikkate alınırsa Türkiye borç stoku yönünden uluslararası alanda oldukça Kamu finansmanını güçlendirmeye yönelik olarak landırılması, vergi gelirlerinin arttırılması, kamu borç rahat bir duruş sergilemektedir. bir takım yasal düzenlemelerin yapılması öngörülmüştür. stokunun azaltılması ve sıkı maliye politikalarının uygu- Bunlar; Bütçe Kanununda değişikliklerin lanması ile mümkündür. Şekil 5. AB tanımlı Borç Stoku / GSYH oranı yapılması, Görev Zararları ile ilgili Kararname ve Kamu maliyesi alanında ortaya koyulan bu tedbirler ve Kanunun çıkarılması, Borçlanma Kanunun çıkarılması, Kamulaştırma Kanunun çıkarılması, 15 Bütçe 22 yılından itibaren uygulanan ekonomik ve mali politikaların sonucunda; kamu maliyesi göstergelerinde 1 ve 2 Bütçe Dışı Fonun Kapatılması ile ilgili Kanun, 11 Türkiye Ekonomisinde Açık-Borç-Faiz Sarmalı Kırılabildi mi? Devlet İhale Kanunun hazırlanması, programda belirtilmiştir. Kamu maliyesi göstergeleri; vergiler, harcamalar ve borçlanma konusunda programda belirtilen önemli düzenlemeler yapılacak ve faiz dışı fazla hedefi dikkate alınarak, kamu kesimi açıkları kapatılacak ve borç stoku azaltılacaktır. Belirtilen düzenlemeler çerçevesinde; Kamu kesiminde mali disiplinin sağlanması, KİT lerin görev zararlarının azaltılması, Özelleştirmenin önündeki engellerin kaldırılması, Kamu kesiminde şeffaflığın ve hesap verilebilirliğin sağlanması, Bütçe birliğinin sağlanması, Kamu kesiminin ekonomi üzerindeki yükünün azaltılması ve maliyetlerin düşürülmesi hedeflenmiştir. Bu istikrar programı ile birlikte IMF tarafından verilen direktif olarak; kamu kesiminin borçlanma ihtiyacının azaltılarak, GSMH nin yüzde 6,5 i oranında faiz dışı fazla yaratılması temel kamu maliyesi politikası olarak belirlenmiştir. Bu oranın yüzde 5 inin konsolide bütçe tarafından kalan yüzde 1,5 inin ise diğer kamu sektörleri tarafından tutturulması öngörülmüştür. istenen sonuçlara ulaşılmıştır. 23 yılından itibaren düşmeye başlayan bütçe açıklarının GSYH ye oranı, 26 yılında yüzde,6 seviyesine kadar gerilemiştir. 28 yılında yaşanan küresel kriz 29 yılında bu oranı yeniden yüzde 5,5 seviyesine çıkarmış ancak bu oran, takip eden yıllarda azalarak yeniden yüzde 1,2 seviyesine kadar gerilemiştir. Konsolide bütçede faiz dışı fazla ise 26 yılında yüzde 5 lik hedefin üzerinde gerçekleşmiştir. 28 yılında küresel krize bağlı olarak uygulanan genişletici maliye politikaları nedeniyle kamu harcamalarındaki artış faiz dışı fazlanın gerilemesine neden olmuştur. Ancak dünya genelinde büyüme rakamlarındaki düşüş ve kamu harcamalarındaki artış dikkate alındığında bu durum durgunluğu giderici maliye politikasının bir sonucu olarak algılanabilir. Şekil 4. Bütçe Dengesi ve Faiz Dışı Fazlanın GSYH ye Oranları Kaynak: Hazine Müsteşarlığı Bütçe sisteminin mali disiplin altına alınmasını amaçlayan düzenlemeler çerçevesinde yapılan tüm uyum çalışmaları bütçe büyüklükleri üzerinde olumlu gelişmeler yaratmıştır. Bu gelişmedeki en önemli husus kamu harcamalarında yakalanan disiplin ve 2 yılı öncesinde ve özellikle 21 yılında bütçe içinde çok önemli bir paya sahip olan faiz giderlerinin payının giderek düşmesidir. 199 lı yıllarda risk primi olarak gösterilen faiz oranlarının 2 li yıllarda düşmesi ve finans sektöründe yakalanan istikrar ortamı, kamu harcamaları içinde yer alan faiz giderlerinin payını azaltmıştır. Şekil 6. Faiz Giderlerinin GSYH ye Oranı Türkiye Ekonomisinde Açık-Borç-Faiz Sarmalı Kırılabildi mi? Uygulanan program kapsamında bütçe performansını belirleyici temel iki kriter dikkate alınmıştır. Bunlardan Kaynak: Maliye Bakanlığı, 215 Bütçe Gerekçesi. *214 ve 215 rakamları tahmindir. Kaynak: Maliye Bakanlığı, 215 Bütçe Gerekçesi. *214 ve 215 rakamları tahmindir.
8 Türkiye Ekonomisinde Açık-Borç-Faiz Sarmalı Kırılabildi mi? Başta sorduğumuz açık-borç-faiz sarmalı kırılabildi mi? sorusunu şimdi cevaplayacak olursak; 21 sonrasında kamu maliyesi alanında yaşanan olumlu gelişmeler açıkborç- faiz sarmalını kırabilmiştir. istenen sonuçlara ulaştıktan sonra aynı istikrarın devam ettirilmesidir ki; bu noktada da 28 krizinin kamu maliyesi göstergelerinin sürdürülebilirliği konusunda iyi bir test olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. SONUÇ OLUMLU MU? Ayrıca finans kesiminde sağlanan istikrar da memnun edici düzeydedir. Ancak yeterli mi? bu konu tartışılır, tartışmamız da gerekir. Çünkü ekonomi sadece kamu ekonomisinde yaşanan olumlu gelişmelerle sınırlı değildir. Ortak hareket edilmesi gereken durumlarda kırılganlıklar hala devem etmekte, özellikle işsizlik, büyüme, cari açıklar, döviz kurları, enflasyon oranları gibi ekonomik göstergeler söz konusu olduğunda gelinen aşamanın yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. 28 kriz döneminde kamu harcamalarının artması ve bütçe dengesinin yüzde 5,5 oranında açık vermesine rağmen, Sadece kamu maliyesi alanındaki sonuçlar dikkate alınırnin faiz giderleri ve kamu borç stokunun düşüş eğilimisa, sonuç olumludur. Türkiye ekonomisinde son yıllarda Sonuç olarak; geçtiğimiz on yılda makroekonomik ve fi- devam etmesi de bu açıklamamızı doğrulamaktadır. yakalanmaya çalışılan hedefler arasında sadece bütçe nansal istikrarı sağlamak amacıyla uygulanan politikalar Ancak konjonktür teorilerinden hatırlanacağı gibi dibe dengesi konusunda memnun edici sonuçlar yaşanmaktadır. Türkiye ekonomisini belirli bir güç noktasına getirmiştir. vurmuş bir ekonomi mutlaka yeniden canlanmaya başlayacaktır. Kamu borç stokundaki azalma ise borçların sürdü- Örneğin Türkiye için ortalama büyüme hızı yüzde beş Özellikle iki alanda yapılan yapısal reformlar sonucunda Burada önemli olan konu belirli göstergelerde rülebilirliği açısından mali alanı oldukça rahatlatmıştır. olarak tespit edilirken son üç yılın büyüme hızı bu raka- kamu maliyesi ve finans sektöründe yaşanan kırılganlık mın altındadır. 199 lı yıllarda kamu açıklarına dayalı bir büyüme modeli, 2 li yıllarda cari açıklara dayalı bir büyüme modeli izlenmişken, 214 yılında yüksek cari açığa rağmen ekonomik büyüme durmuştur. Enerji harcamalarının da desteğiyle dış dünyaya bağlı ve tasarrufları düşük olan bir ülke olduğumuzdan ülkemizde cari açıklar sürekli artmaktadır. Cari açığı yüksek olan bir ülkede sadece iç tüketime bağımlı bir büyüme trendi yakalamak oldukça zordur. Diğer yandan işsizlik verileri, cari denge ve enflasyon oranı değişkenleri için gerçekleşen rakamlar hedeflenen değerlerin üzerindedir. Yani bütçe göstergeleri dışındaki verilerde istenen başarı yakalanamamıştır. Kamu maliyesi alanında da tüm hedeflenenlerin başarıldığı konusunda hemfikir olduğumuzu söylemek mümkün değildir. Çoğu iktisatçının aynı görüşü paylaştığı konular arasında; örneğin vergi yükü rakamlarımız OECD ortalamasının altında olmasına rağmen vergi sistemimizin stopaja ve dolaylı vergilere ağırlık vermesi ve aktif vergi mükelleflerinin sayıca az olması nedenleriyle başarılı olduğumuzu kabul etmek mümkün olmayacaktır. Özelleştirme gelirleri gibi tek seferlik gelirlerle kamu açıklarımızı istikrarlı bir seviyeye çektiğimizi söylemek mümkün değildir. Kamu borçlarının önemli bir kısmını özelleştirme yolu ile özel sektöre devretmek ülke borç stokunu değiştirmemektedir. Sosyal güvenlik açıkları için yapılan transfer harcamalarının artması faiz giderlerinin düşmesinin olumlu sonuçlarını elimine edecektir. Eğitimde fırsat eşitsizlikleri daha da azalmalıdır. Eğitimde uzun vadeli kaliteyi artırmadan eğitime daha yüksek bütçe ayırmak yeterli olmayacaktır. lar oldukça azalmıştır. Günümüzde Türkiye ekonomisinin gelecek on yılında sürdürülebilir bir büyümenin sağlanması ve potansiyel büyümenin de artırılması için yeni yapısal reformların hayata geçirilmesi gündemdedir. Bu konuda biraz geç kalınmış olsa da umuyoruz ki; on yıl sonra bu gelişmelerin sonucuna baktığımızda olumlu yanıtını verebilelim. KAYNAKÇA Aytaç. D. ve Sağlam. M. (214), Kamu Açıkları, İç Borç ve Faiz Oranı İlişkisi: Türkiye Örneği, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İİBF Dergisi, Nisan 214, 9(1), Özatay, F. ve Sak, G. (1996), 198 Sonrasında Kaynakların Kamu ve Özel Sektör Arasında Paylaşımı ve Sonuçları, Tüsiad Yayınları. Susam. N. (29), Türkiye de Uygulanan Maliye Politikaları: , Der Yayınları, İstanbul Türkiye Ekonomisinde Açık-Borç-Faiz Sarmalı Kırılabildi mi?
9 Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı ÖZET 214 yılı üçüncü çeyreğinde ekonomik faaliyetler önceki çeyreklere göre daha zayıf bir seyir izlemiş ve yıllık büyüme oranı yüzde 2,8 olarak gerçekleşmiştir. Üçüncü çeyrekte belirsizlik algısında gözlenen iyileşmenin sınırlı kalması ile özel kesim talebindeki zayıf görünüm devam etmiş; kamu talebindeki gözlenen yavaşlamanın da etkisiyle nihai yurt içi talep gerileme kaydetmiştir. Küresel büyümedeki yavaşlamayla ihracat öngörülenden daha zayıf bir seyir izlemiş olsa da net ihracat üçüncü çeyrekte yıllık büyümeye pozitif katkı yapmaya devam etmiş- 214 yılı, Türkiye ekonomisinde siyasi ve finansal dalgalanmaların yükseldiği, jeopolitik gerginliklerin arttığı, 14 zayıflayan iç ve dış talebe bağlı olarak ekonomide düşük büyüme, yükselen enflasyon ve işsizliğin yaşandığı bir sıkılaşma etkili olmuştur. tir. Buna ek olarak önümüzdeki dönemde dış talepteki 15 yıl olmuştur. Böyle bir konjonktürde Türkiye de biri Mart ayında mahalli idareler seçimi diğeri de Ağustos ayında Tablo 1: Temel Ekonomik Göstergeler olumsuz seyrin devam etmesi ihracatı ve net ihracatın Cumhurbaşkanlığı seçimi olmak üzere iki ayrı seçim yapılmıştır. 214 yılı merkezi yönetim bütçe 2 Tablo 1: Temel Ekonomik Göstergeler performansı bu büyümeye katkısını sınırlayabilecek bir unsur olarak görülmektedir GT 215T konjonktürden nasıl ve ne şekilde etkilenmiştir? Çalışmanın amacı düşük büyüme ve yükselen enflasyon ortamında 214 yılı bütçe performansını ortaya koymaktır. Çalışmada öncelikle 214 yılında Türkiye nin makroekonomik görünümüne kısaca değindikten sonra 214 yılı bütçe hedefleri ile gerçekleşme sonuçları dikkate alınarak 214 yılı bütçe performansı incelenecektir. Anahtar Kelimeler: Düşük Büyüme, Yüksek Enflasyon, Bütçe Açığı, Vergi gelirleri, Mali Disiplin Nergiz BAYAR Maliye Uzmanı yılı hem dünya hem de Türkiye ekonomisi için finansal belirsizliklerin ve jeopolitik gerginliklerin arttığı zorlu bir yıl olmuştur. Küresel finansal dalgalanmalar diğer gelişmekte olan ülkeleri olduğu gibi Türkiye yi de etkilemiştir. 214 yılının tamamında ekonomik faaliyetler bir miktar ivme kaybederken Avrupa Birliğinde (AB) büyümenin yavaşlaması ve jeopolitik gelişmeler dış talebi sınırlayan faktörler olmuştur. İç talepte ise sıkı para politikası ve finansal oynaklıklar nedeniyle önemli bir yavaşlama yaşanmıştır. 3 Bununla birlikte 214 yılında cari açık, iç talepteki yavaşlama ve rekabetçi kurun etkisiyle gözle görülür bir şekilde daralmaya başlamıştır. Diğer taraftan enflasyon özellikle kur ve gıda fiyatlarındaki artışın etkisiyle yılı yüksek tek hanelerde hedefin üzerinde tamamlamıştır. Kısaca 214 yılı Türkiye için iç ve dış talebin zayıf seyri nedeniyle düşük büyüme, düşük cari açık ve yüksek tek haneli enflasyonun yaşandığı bir yıl olmuştur. Böylesine zorlu ve belirsizliklerin yaşandığı bir dönemde merkezi yönetim bütçesi geçen yıla göre yüzde 22,2 artışla 22,7 milyar TL açık vermiştir. Bu artışta, faiz hariç bütçe giderlerinde yaşanan artış ile daralan iç talebe bağlı olarak tüketime dayalı vergi gelirlerinin sınırlı düzeyde artış göstermesi etkili olmuştur. Faiz dışı bütçe giderleri içinde başta personel giderleri olmak cari transferler, yatırım harcamaları ile mal ve hizmet alım giderlerindeki artışlar dikkat çekmiştir. Diğer taraftan vergi dışı gelirler 1 Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı 2 Merkezi yönetim bütçesi; Genel Bütçeli İdareler, Özel Bütçeli İdareler ile Düzenleyici ve Denetleyici Kurumların bütçelerinden oluşmaktadır. 3 TCMB, Enflasyon Raporu 214-IV, Kasım 214, s.1 de bütçe hedefinin üzerinde bir performans göstererek bütçe gelirlerine olumlu yönde katkı yapmıştır YILI TÜRKİYE EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ Düşük büyüme 213 yılında yüzde 4,1 oranında büyüyen Türkiye ekonomisi 214 yılının ilk üç çeyreğinde yüzde 2,8 büyümüştür. Bu düşük büyümede; AB de devam eden durgunluk, küresel talep ve beklentilerdeki olumsuzluklar ile jeopolitik gerginlikler gibi dış şoklar ile zayıf iç talep ve parasal Büyüme Oranı (%) 4,1 3,3 4, GSYH (milyon TL) GSYH (milyar $) İşsizlik Oranı (%) 9, 9,6 9,5 Enflasyon (TÜFE, yıl sonu, %)* 7,4 8,2 5,5 Cari Açık (milyar TL)** 64,7 45,8 46, Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan "Ulusal Hesaplar İstatistikleri ", "Enflasyon ve Fiyat İstatistikleri", "İşgücü İstatistikleri", TCMB tarafından yayınlanan "Ödemeler Dengesi İstatistikleri" ile Kalkınma Bakanlığı tarafından yayınlanan Orta Vadeli Program (215-17)'de yer alan verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan "Ulusal Hesaplar İstatistikleri", * 214 yılı gerçekleşme, 215 yılı ise TCMB Enflasyon Raporu 215-I'de yer alan 215 yıl sonu tahmin rakamıdır. ** 214 yılı gerçekleşme rakamıdır. "Enflasyon ve Fiyat İstatistikleri", "İşgücü İstatistikleri", TCMB tarafından Not: GT: Gerçekleşme Tahmini, T: Tahmin yayınlanan "Ödemeler Dengesi İstatistikleri" ile Kalkınma Bakanlığı Şekil 1: İç ve Dış Talebin Büyümeye Katkısı tarafından yayınlanan Orta Vadeli Program (215-17)'de yer alan Şekil 1: -1 İç ve Dış Talebin Büyümeye Katkısı 2 18,4-6, 13,9 Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan "Ulusal Hesaplar İstatistikleri"nde yer alan "Harcamalar Yöntemiyle Sabit Fiyatlarla GSYH" tablosundaki verilerden yararlanılarak 15 tarafımca hazırlanmıştır. Zayıf 1 iç ve dış talep 214 yılı üçüncü çeyreğinde ekonomik faaliyetler önceki çeyreklere göre daha zayıf bir seyir izlemiş ve yıllık büyüme oranı yüzde 2,8 olarak gerçekleşmiştir. Üçüncü 5 çeyrekte belirsizlik algısında gözlenen iyileşmenin sınırlı kalması ile özel kesim talebindeki zayıf görünüm devam etmiş kamu talebindeki gözlenen yavaşlamanın da etkisiyle nihai yurt içi talep gerileme kaydetmiştir. Küresel büyümedeki yavaşlamayla ihracat öngörülenden daha zayıf bir seyir izlemiş olsa da net ihracat üçüncü çeyrekte yıllık büyümeye pozitif katkı yapmaya devam etmiştir. Buna ek olarak önümüzdeki dönemde dış talepteki olumsuz seyrin devam etmesi ihracatı ve net ihracatın büyümeye katkısını sınırlayabilecek bir unsur olarak görülmektedir. -5 Diğer taraftan Irak, Suriye ile Rusya-Ukrayna kaynaklı jeopolitik riskler ve AB ekonomisindeki toparlanmanın istenen seviyede olmaması dış talep dolayısıyla büyüme -1üzerinde baskı yaratmıştır. Bu çerçevede dönemini kapsayan Orta Vadeli Program (OVP) ile 214 yılında Türkiye ekonomisinin yüzde 3,3 büyümesi öngörülmüştür. I II Bu kapsamda III yılın IVson çeyreğinde I ekonominin II III beklentiler IVdoğrultusunda I yüzde II 3 civarında III büyümesi IV beklenmektedir. I II Son IIIçeyrekte ekonomik büyümenin bu düzeyde olması 211 durumunda 214 yılının tamamında 212 büyümenin OVP hedefinin altında 213 kalarak yüzde 2,8 dolayında 214 gerçekleşmesi tahmin GSYH'ye Katkı (Puan) 18,4 2 verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 13,9 15 * 214 yılı gerçekleşme, 215 yılı ise TCMB Enflasyon Raporu 215-I de 1 yer alan 215 yıl sonu tahmin rakamıdır. GSYH'ye Katkı (Puan) 7,6 5 ** 214 yılı gerçekleşme rakamıdır. -6, -4,6-4,6 1,1 1,3 Not: GT: Gerçekleşme Tahmini, T: Tahmin -5 7,6 3,9-2,4 1,1 1,3 5,5 3,9-3,1 5,9-2,4 5,5-1,1 2,6-3,1 5,9-1, 2,3 I II III IV I II III IV I II III IV I II III -1,1 2,6-1, 2,3 4,5-1,4 8,2-3,6 6,2-2, 7,7-3,2 2,2 2,6 -,7 2,9 İç Talep Dış Talep (Net İhracat) Büyüme (%) Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan "Ulusal Hesaplar İstatistikleri"nde yer alan "Harcamalar Yöntemiyle Sabit Fiyatlarla GSYH" tablosundaki verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 4,5-1,4 8,2-3,6 6,2-2, 7,7-3,2 2,2 2, İç Talep Dış Talep (Net İhracat) Büyüme (%) Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan Ulusal Hesaplar İstatistikleri nde yer alan Harcamalar Yöntemiyle Sabit Fiyatlarla GSYH tablosundaki verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. -,7 2,9 -,8 2,5 -,8 2,5 2 Zayıf iç ve dış talep Diğer taraftan Irak, Suriye ile Rusya-Ukrayna kaynaklı jeopolitik riskler ve AB ekonomisindeki toparlanmanın istenen seviyede olmaması dış talep dolayısıyla büyüme üzerinde baskı yaratmıştır. Bu çerçevede dönemini kapsayan Orta Vadeli Program (OVP) ile 214 yılında Türkiye ekonomisinin yüzde 3,3 büyümesi öngörülmüştür. Bu kapsamda yılın son çeyreğinde ekonominin beklentiler doğrultusunda yüzde 3 civarında büyümesi beklenmektedir. Son çeyrekte ekonomik büyümenin bu düzeyde olması durumunda 214 yılının tamamında büyümenin OVP hedefinin altında kalarak yüzde 2,8 dolayında gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. 215 yılında ise küresel ekonomideki toparlanma, petrol fiyatlarındaki düşüş ve iç talepte görülecek canlanma ile büyümenin yüzde 4 olması tahmin edilmektedir. İşsizlik artmaya devam ediyor Büyümedeki zayıf görünüm işgücü piyasasına da olumsuz yansımıştır. Ancak iç talepteki yavaşlamaya rağmen 214 yılının ilk 11 ayında istihdam artışı devam etmiştir. Bu dönemde özellikle tarım dışı istihdamda artışın devam etmesiyle toplam istihdamda önemli bir iyileşme görülmüştür. Bununla birlikte yaratılan istihdam işgü- Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı
10 16 cüne katılımdaki artışı karşılayamamıştır. Son bir yılda 214 yılında iç talepte yaşanan durgun seyir, petrol fiyatlarının düşük seyretmesi, altın ticaretinde yaşanan Dönemsel Büyüme (%) İşgücü Göstergeleri 13 Tablo 2: Merkezi Yönetim Bütçe Giderleri işgücüne katılım oranı 2,7 puan artış göstermiştir. Bu 6 (Milyon TL) Hedef Değişim (%) nedenle işsizlik oranı 214 yılı Kasım ayı itibarıyla yüzde 1,7 olmuştur. OVP de ise 214 yıl sonunda işsizlik cari açık önemli ölçüde daralma sürecine girmiştir. 4Diğer Bütçe Giderleri normalleşme süreci ve rekabetçi kur düzeyi nedenleriyle Merkezi Yönetim , oranının yüzde 9,6 olarak gerçekleşmesi öngörülmüştür. bir ifadeyle yavaşlayan büyüme ve azalan ithalat Faiz Hariç Bütçe ,2 yılında cari açığı azaltmaya devam etmiştir Giderleri Personel Giderleri , Tek haneli ama hedeflenenden yüksek enflasyon Sosyal Güv. Kur Devlet Primi ,1 213 yılında yüzde 7,4 olan enflasyon 214 yılında bazı Nitekim 213 yıl sonunda 64,7 milyar dolar olan cari Toplam istihdam (milyon kişi) İşsizlik oranı (%) Giderleri negatif şoklar nedeniyle yüksek tek hanelere çıkmıştır. açık 214 yılında 45,8 milyar dolara gerilemiştir. Altın ve TÜFE (Yıl sonu, %) Toplam istihdam Cari (milyon Açık kişi) İşsizlik oranı (%) Mal ve Hizmet ,8 3 Alım Giderleri Bunda kuraklık nedeniyle yüksek seyreden gıda fiyatları, Türk lirasında yaşanan değer kaybı, jeopolitik geryar dolar fazlaya dönmüştür. 214 yıl sonunda cari açık enerji hariç denge ise 3,7 milyar dolar açıktan 6,8 mil- TÜFE (Yıl sonu, %) 8 Cari Açık 12 Cari Transfer , KİT Görev Zararları , ginlikler ile enflasyon beklentilerindeki bozulma etkili hem bir önceki OVP de belirlenen hedeften hem de son 5 Sosyal Güvenlik Kurumlarına , olmuştur. Enflasyon 214 yıl sonunda yüzde 8,2 ile yıl OVP deki 46 milyar dolarlık yıl sonu gerçekleşme tahmininden düşük gerçekleşmiştir. 215 yılında ise cari açı- 2 Transfer Tarımsal sonu tahmininin altında ancak Merkez Bankasının yüzde Destekleme , hedefinin ise oldukça üzerinde gerçekleşmiştir. Enflasyonun yıl sonu tahmininin altında gerçekleşmesinde öngörülmektedir ,8 ğın 46 milyar dolar (GSYH ye oranının yüzde 5,4) olması Ödemeleri Gelirden Ayrılan Paylar sıkı para politikası, alınan makro ihtiyati tedbirler ile yıl Cari Açık (milyar $) Cari Açık/GSYH (%) Sermaye Giderleri ,7 Şekil 2: Bazı Makroekonomik Göstergeler içinde kuraklık ve kur etkisi nedeniyle ortaya çıkan geçi- Şekil 2: 2: Bazı Makroekonomik Göstergeler Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan "Ulusal Hesaplar İstatistikleri ", "Enflasyon ve Fiyat İstatistikleri", "İşgücü İstatistikleri", TCMB Cari tarafından Açık yayınlanan (milyar $) "Ödemeler Dengesi Cari Açık/GSYH İstatistikleri" ile (%) Kalkınma Sermaye Bakanlığı tarafından yayınlanan OVP (215-17)'de yer alan verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Kaynak: TÜİK Ulusal Hesaplar İstatistikleri, ,2 Not: 215 yılı enflasyon oranı için TCMB Enflasyon Raporu 215-I'de yer alan 215 yıl sonu tahmin rakamı olan yüzde 5,5 kullanılmıştır Transferleri * İşgücü Kaynak: göstergeleri TÜİK tarafından Kasım yayınlanan 214 tarihi "Ulusal verileridir. Hesaplar İstatistikleri ", "Enflasyon ve Fiyat İstatistikleri", Enflasyon "İşgücü İstatistikleri", ve Fiyat TCMB İstatistikleri, tarafından yayınlanan İşgücü "Ödemeler İstatistikleri, Dengesi İstatistikleri" TCMB ile Kalkınma tarafından ci etkenlerin sona ermesi ve yılın son aylarında yaşanan Büyüme (%) 29 Bakanlığı tarafından yayınlanan OVP (215-17)'de İşgücü yer alan verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 14 İşgücü Göstergeleri Göstergeleri Borç Verme ,1 Not: 215 yılı enflasyon oranı için TCMB Enflasyon Raporu 215-I'de yer alan 215 yıl sonu tahmin yayınlanan rakamı olan yüzde Ödemeler 5,5 kullanılmıştır Dengesi İstatistikleri ile Kalkınma Bakanlığı * İşgücü göstergeleri Kasım tarihi verileridir. 27 petrol fiyatlarındaki düşüş etkili olmuştur. Özet olarak 214 yılı Türkiye ekonomisi için küresel çalkantıların tarafından ve belirsizliklerin yayınlanan OVP yaşanmasına (215-17) de rağmen makroekonomik yer alan verilerden açıdan başarısız yararlanılarak olarak Faiz Giderleri ,2 değerlendirilebilecek Özet bir olarak yıl olmamıştır. 214 yılı Peki Türkiye böyle ekonomisi bir ekonomik için ortamda küresel 214 çalkantıların tarafımca yılında bütçe ve 12 hazırlanmıştır. belirsizliklerin performansı nasıl yaşanmasına tepki vermiş rağmen ve ne makroekonomik şekilde gerçekleşmiştir? açıdan başarısız olarak 8 25 Not: 215 yılı enflasyon oranı için TCMB Enflasyon Raporu 215-I de yer Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce 215 yılında enflasyonun gerek baz etkisi gerekse düşen değerlendirilebilecek bir yıl olmamıştır Peki böyle bir ekonomik ortamda 214 yılında bütçe performansı nasıl tepki vermiş ve ne şekilde gerçekleşmiştir? alan 215 yıl sonu tahmin rakamı olan yüzde 5,5 kullanılmıştır. yayınlanan Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri nde yer petrol fiyatlarının etkisiyle azalacağı tahmin edilmektedir. Bunun yanında küresel deflasyonist ortamda önü alan 213 ve 214 yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca YILI BÜTÇE PERFORMANSI * İşgücü göstergeleri Kasım 214 tarihi verileridir hazırlanmıştır YILI BÜTÇE PERFORMANSI Özet olarak yılı Türkiye ekonomisi için küresel çalkantıların ve belirsizliklerin 8 müzdeki dönemde yurt içinde enflasyonu aşağı yönlü BÜTÇE GİDERLERİ 8-4 Faiz hariç bütçe giderlerindeki artışta belirleyici yaşanmasına rağmen makroekonomik açıdan 7 başarısız olarak değerlendirilebilecek 15 destekleyecek diğer önemli bir unsur olacaktır. Bu kapsamda 215 yılında enflasyon oranının yüzde 5,5 olarak 214 yılında merkezi yönetim bütçe giderleri bir önceki yıla göre yüzde 9,8 artarak 448,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir BÜTÇE GİDERLERİ yılında merkezi yönetim bütçe giderleri bir önceki yıla göre yüzde 9,8 artarak 448,4 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. rol personel giderlerinin Toplam istihdam (milyon kişi) İşsizlik oranı (%) 214 yılında faiz dışı bütçe giderleri ise geçen yıla göre bir yıl olmamıştır. 7 Peki böyle bir ekonomik ortamda gerçekleşmesi tahmin edilmektedir. 4 TÜFE (Yıl sonu, %) Toplam istihdam Cari Açık(milyon kişi) İşsizlik oranı (%) yüzde 11,2 artarak 398,5 milyar TL olmuştur. Bu artışta 214 yılında bütçe performansı nasıl tepki vermiş ve ne 3 TÜFE (Yıl sonu, %) 8 Cari Açık 12 temel etken personel giderlerindeki (sosyal güvenlik kurumlarına devlet primi giderleri dahil) yüzde 14,9 luk ar- Cari açık daralmaya devam ediyor şekilde gerçekleşmiştir? yılında Türkiye nin ticaret ortaklarındaki ekonomik YILI BÜTÇE PERFORMANSI tış olmuştur. Nitekim bütçe giderlerinde meydana gelen 15 6 durgunluk ve jeopolitik sorunlara rağmen pazar ve ürün BÜTÇE GİDERLERİ artışın 4,1 puanı personel giderlerinden (sosyal güvenlik çeşitlendirme politikaları ile rekabetçi kur sayesinde ihracat olumlu bir performans göstermiştir. Diğer yandan yılında kurumlarına devlet primi giderleri dahil), 3,3 puanı cari merkezi yönetim bütçe giderleri bir önceki 1 4 transferlerden, 1,1 puanı mal ve hizmet alım giderlerinden ve 1 puanı da yatırım giderlerinden (sermaye gider- 2 bu dönemde ithalat artışı iç talepteki yavaşlamanın etkisiyle önemli ölçüde yavaşlamıştır. leşmiştir. yıla göre yüzde 9,8 artarak 448,4 milyar TL olarak gerçek Cari Açık (milyar $) Cari Açık/GSYH (%) leri ve sermaye transferleri) kaynaklanmıştır. 17 Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı T T 214 Şekil 2: Bazı Makroekonomik Göstergeler Şekil 2: Bazı Makroekonomik Göstergeler 216T 215T T T 215T 216T 217T T T 215T 216T 217T 22 4 TCMB, Enflasyon Raporu 215-I, Ocak 215, s.8. (TCMB nin 214 yılı Ekim ayındaki Enflasyon Kaynak: Raporu nda TÜİK tarafından yüzde yayınlanan 6,1 olan "Ulusal 215 Hesaplar yıl sonu İstatistikleri enflasyon ", "Enflasyon tahmini ve Fiyat,6 İstatistikleri", puan aşağı "İşgücü İstatistikleri", TCMB tarafından yayınlanan "Ödemeler Dengesi İstatistikleri" ile Kalkınma Bakanlığı tarafından yayınlanan OVP (215-17)'de yer alan verilerden yararlanılarak tarafımca hazırlanmıştır. yönlü güncellenerek yüzde 5,5 e çekilmiştir.) Not: 215 yılı enflasyon oranı için TCMB Enflasyon Raporu 215-I'de yer alan 215 yıl sonu tahmin rakamı olan yüzde 5,5 kullanılmıştır * İşgücü göstergeleri Kasım 214 tarihi verileridir. 5 7 Seyfettin Gürsel ve diğerleri, Büyüme Değerlendirmesi: Çeyrek: Stoklardaki Azalış Büyümeyi Düşürdü, Betam, 1 Aralık 214, s Cari Açık (milyar $) Cari Açık/GSYH (%) Deloitte Ekonomik Görünüm Raporu, Petrol Fiyatı Aşağı, Türkiye Deloitte Ekonomisi Ekonomik Yukarı, Görünüm Ocak 215, Raporu, s.2. Petrol Fiyatı Aşağı, Türkiye Ekonomisi Yukarı, Ocak 215, s.2. 6 Kaynak: TÜİK tarafından yayınlanan "Ulusal Hesaplar İstatistikleri ", "Enflasyon ve Fiyat dönemini kapsayan OVP de 214 yılı için 55,5 milyar dolar cari açık öngörülmüştü. 7 İstatistikleri", "İşgücü İstatistikleri", TCMB tarafından yayınlanan "Ödemeler Dengesi İstatistikleri" ile Kalkınma Bakanlığı tarafından Özet yayınlanan olarak OVP 214 (215-17)'de yılı Türkiye yer alan verilerden ekonomisi yararlanılarak için küresel tarafımca hazırlanmıştır. Deloitte çalkantıların Ekonomik ve belirsizliklerin Görünüm yaşanmasına Raporu, rağmen Petrol makroekonomik Fiyatı Aşağı, açıdan Türkiye başarısız Ekonomisi olarak Yukarı, Ocak 215, s T Büyüme (%) Not: 215 yılı enflasyon oranı için TCMB Enflasyon Raporu 215-I'de yer alan 215 yıl sonu tahmin rakamı olan yüzde 5,5 kullanılmıştır * İşgücü göstergeleri Kasım 214 tarihi verileridir. 214T T T 215T 217T 216T 217T değerlendirilebilecek bir yıl olmamıştır. 7 Peki böyle bir ekonomik ortamda 214 yılında bütçe performansı nasıl tepki vermiş ve ne şekilde gerçekleşmiştir? 22 Özet olarak 214 yılı Türkiye ekonomisi için küresel çalkantıların ve belirsizliklerin yaşanmasına rağmen makroekonomik açıdan başarısız olarak değerlendirilebilecek 2. bir 214 yıl olmamıştır. YILI 7 BÜTÇE Peki böyle bir PERFORMANSI ekonomik ortamda 214 yılında bütçe performansı nasıl tepki vermiş ve ne şekilde gerçekleşmiştir? T T T 214* T T 215T T 217T T 214* 216T T 217T T 215T T 216T T 217T İşgücü Göstergeleri * 214* T 215T 215T 215T 216T 216T 216T 216T 217T 217T 217T 217T Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı
11 Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı Şekil 3: Bütçe Giderleri Artışına Katkı (Puan) ,1 1,2 1,6 1, 2,,4,9,9 9,5 3,1 7,5 2,5 3,1 1,7 1, 6, 2,9 5,3 3,3 3,5 3,7 1,8 2,4 1,2, 1,1 1,1 1, 3,6 2,9 3,5 3,8 4,2 4,9 3,1 4,1 -,2-1,8-2,1 -, Personel Gid.+SGK Devlet Primi Gid. Mal ve Hizmet Alımları Cari Transferler Sermaye Gid.+Sermaye Transferleri Faiz Giderleri Bütçe Giderleri (% Değişim) Faiz Hariç Bütçe Giderleri (% Değişim) Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim İstatistikleri"nde yer alan yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan Vergi Gelirleri (milyar TL) Gelirden Ayrılan Paylar/Bütçe Giderleri (%, Sağ Eksen) Merkezi Yönetim İstatistikleri nde yer alan yıllarına ait veriler Gelirden Ayrılan Paylar/Vergi Gelirleri (%, Sağ Eksen) kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 214 yılında cari transferlerin yüzde 47,6 sını oluşturan sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderleri geçen 14 Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri"nde yer alan Maliye yıllarına Bakanlığı ait veriler kullanılarak Muhasebat tarafımca hazırlanmıştır. Genel Müdürlüğünce yayınlanan Diğer yandan 214 yılında faiz giderleri bir önceki yıla Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri nde yer alan yıllarına ait 45 1 göre yatay bir seyir izlemiş ve yüzde,2 azalışla 49,9 yıla göre yüzde 7,7 artarak 77,3 milyar TL olmuştur. Bu veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır milyar TL olmuştur. Bu dönemde faiz giderlerinin bütçe dönemde sosyal güvenlik primi işveren hissesinin 5 puanlık kısmının Hazinece ödenmesi amacıyla toplam 8, giderlerindeki artışa katkısı ise (-),2 puan olmuştur. milyar TL transfer yapılmıştır yılında faiz hariç giderler içinde en yüksek paya sahip olan cari transferler geçen yıla göre yüzde 9,1 oranında artarken ikinci büyük kalem olan personel giderleri (sosyal güvenlik kurumlarına devlet primi giderleri dahil) de yıllık bazda yüzde 14,9 artmıştır. 214 yılında enflasyonun üzerinde artış kaydeden bu kalemler faiz hariç bütçe giderlerinin yüzde 73,2 sini oluşturmuştur. Personel giderlerindeki artış devam ediyor 214 yılında personel giderleri (sosyal güvenlik kurumlarına devlet primi giderleri dahil) geçen yıla göre yüzde 14,9 oranında artmıştır. Bu artışta kamu personel sayısındaki artış ve kamu personelinin mali ve sosyal haklarına yönelik olarak yapılan düzenlemeler etkili olmuştur. Nitekim Aralık 213-Eylül 214 döneminde merkezi yönetim kapsamında yer alan kamu idarelerindeki kamu personel sayısı yaklaşık 92 bin kişi artmıştır. 8 Bu artışın önemli bir kısmı özellikle öğretmen ile sağlık personeli atamalarından kaynaklanmıştır. Cari transferlerde yüzde 9,1 artış 214 yılında cari transferler geçen yıla göre yüzde 9,1 artarak 162,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Cari transferlerdeki bu artışta, sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderleri, gelirden ayrılan paylar, KİT görev zararları ile tarımsal destekleme ödemelerindeki artışlar etkili olmuştur. 214 yılında cari transfer içinde sosyal güvenlik kurumlarına transferlerden sonra en büyük ikinci paya sahip gelirden ayrılan paylar kalemindeki artış dikkat çekicidir. Gelirden ayrılan paylar geçen yıla göre yüzde 18,8 oranında artarak 47,3 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Böylelikle 214 yılında bu kalemin toplam transferler içindeki payı 213 yılındaki yüzde 26,8 seviyesinden yüzde 29,3 e çıkmıştır. 214 yılında yapılan yerel seçimlerden sonra yürürlüğe girmiş olan 636 sayılı Kanun 1 ile toplam belediye sayısı ya düşmesine rağmen mahalli idarelere 5779 sayılı Kanun 11 kapsamında bütçeden aktarılan paylar artmıştır yılında bütçeden mahalli idarelere aktarılan pay bir önceki yıla göre yüzde 19,7 artışla 38,8 milyar TL olmuştur. 8 Maliye Bakanlığı, Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, Kadro İstatistikleri, Kamu Sektörü İstihdam Sayıları Tablosundaki veriler kullanılarak tarafımca hesaplanmıştır. 9 Maliye Bakanlığı, Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, Aylık Bütçe Gerçekleşmeleri Raporu, Aralık 214, Ocak 215, s /11/212 tarihli ve 636 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması İle Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile ilk yapılacak olan mahalli idareler seçimlerinden itibaren yürürlüğe girmek üzere, büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülk sınırı olarak belirlenerek sayıları 3 a çıkarılmış, büyükşehir belediyelerinin bulunduğu illerin il özel idarelerinin tüzel kişilikleri ile bucak teşkilatları kaldırılmış, köylerin ve belde belediyelerinin tüzel kişilikleri kaldırılarak mahalleye dönüştürülmüştür sayılı İl Özel İdarelerine ve Belediyelere Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Pay Verilmesi Hakkında Kanun. 12 İçişleri Bakanlığı, Türkiye Mülki İdare Bölümleri Envanteri. https://www.e-icisleri.gov.tr/anasayfa/mulkiidaribolumleri.aspx (Erişim tarihi: 3/2/215) Şekil 4: Gelirden Ayrılan Paylar 4, 35, 3, 25, 2, 15, 1, 5,, 13,2 6, yılında cari transferler kapsamında yer alan görev zararları için toplam 29,6 milyar TL, KİT görev zararları için ise 1,8 milyar TL transfer yapılmıştır. Bu kapsamda Toprak Mahsulleri Ofisi için 733,5 milyon TL, TCDD ye 426,7 milyon TL ve Türkiye Kömür İşletmelerine de 57,3 milyon TL harcama yapılmıştır. Bu artışta; TKİ nin ihtiyaç sahiplerine bedelsiz kömür dağıtımı uygulaması, TMO nun kuraklık nedeniyle yüksek gerçekleşen piyasa fiyatlarını dikkate alarak buğdaya ilişkin alım fiyatı açıklamaması ile TCDD işletmelerinin yeniden yapılanma çalışmaları etkili olmuştur. 13 Ayrıca görev zararları kapsamında Ziraat Bankasına 1,1 milyar TL ve Halkbankasına 527 milyon TL olmak üzere toplam 1,7 milyar kaynak aktarılmıştır. Bunlara ilaveten cari transferler içinde yer alan tarımsal destekleme ödemeleri de 214 yılında geçen yıla göre yüzde 5,3 artışla 9,1 milyar TL olmuştur. Yatırım harcamalarındaki artış dikkat çekici Son yıllarda olduğu gibi 214 yılında da bütçede ulaştırma, eğitim, tarım, sağlık, teknolojik araştırma ve içme suyu gibi altyapı yatırımlarına öncelik verilmiştir Kalkınma Bakanlığı, 215 Yılı Programı, Kasım 215, s ,4 1, yılında yatırım harcamaları (sermaye giderleri ve sermaye transferleri) geçen yıla göre yüzde 8,3 artışla 55,7milyar TL olmuştur. 214 yılında yatırım harcamaları bütçe başlangıç ödeneğine göre yüzde 28,9 artış (12,5 milyar TL) göstermiştir. Bu ilave artış kapsamında 9,2 milyar TL karayolları yatırımları, 73 milyon TL Sağlık Bakanlığı yatırımları ve 6 milyon TL de DSİ sulama projeleri yatırımları için kaynak ayrılmıştır. 14 Şekil 5: Merkezi Yönetim Yatırım Harcamaları Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan Merkezi Yönetim İstatistikleri ile TÜİK ulusal Hesap İstatistikleri nde yer alan GSYH verileri kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 214 yılında yatırım harcamalarının bütçe içindeki payı geçen yıla göre bir miktar (,2 puan) azalarak yüzde 12,4 olmuştur. Ancak döneminde ortalama yüzde 8,6 olan yatırım harcamalarının bütçe içindeki payının önce 213 yılında yüzde 12,6 ya çıktığı, 214 yılında da bu seviyeyi koruduğu gözlenmiştir. Diğer taraftan yatırım harcamalarının milli gelir içindeki payı döneminde ortalama yüzde 2,3 iken bu oran 213 yılında yüzde 3,3 çıkmış, 214 yılında da bu seviyesini koruyarak yüzde 3,2 olmuştur. Tüm bu oranlar göz önüne alındığında son yıllarda bütçeden yapılan yatırım harcamalarında görülen artışlar dikkate değerdir. 14 Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek in Makroekonomik Gelişmeler ile 214 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Gerçekleşmeleri ni Değerlendirmek Üzere Düzenlenen Basın Toplantısı, Ocak 215, Ankara. (Milyar TL),5 7,8,9 7,9,5 8,3 1,4 1,3 2,6 12,1 3,5 13, 3,2 18, ,3 2,1 Sermaye Transferleri Sermaye Giderleri 6,8 26, 6,7 3,9 6, 34,4 Yatırım Harcamaları/Bütçe Giderleri (Sağ Eksen) Yatırım Harcamaları/GSYH (Sağ Eksen) 7,7 Yatırım Harcamaları/Faiz Hariç Bütçe Giderleri (Sağ Eksen) Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim İstatistikleri" ile TÜİK "Ulusal Hesap İstatistikleri"nde yer alan GSYH verileri kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 43,8 7,7 48, (%) Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı
12 Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı KİT lere verilen borçlarda artış Diğer yandan 214 yılında borç verme giderleri bir önceki yıla göre yüzde 15,1, bütçe hedefine göre de yüzde 37,6 oranında artarak 1,5 milyar TL olmuştur. Bu artışın önemli bir kısmı KİT lere verilen borçların geçen yıla göre yüzde 16,4 artmasından kaynaklanmıştır. 214 yılında KİT lere verilen borçlar bütçe hedefine göre yüzde 5,3 oranında artarak 5,3 milyar TL olmuştur. Bu tutarın 3 milyar TL lik kısmı TCDD ye aktarılmıştır BÜTÇE GELİRLERİ 4,4 2,4 2,8 3,8 2,6 4,1 Bütçe gelirleri bir miktar ivme kaybetti,9 Gelir ve Kaz. Üzer. Alın. Vergiler (Gelir V.+ Kurumlar V.) 8-2,3 Dahilde Alınan KDV -,2 Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) İthalde Alınan KDV 214 yılında iç talepteki zayıflamaya bağlı olarak vergi Vergi Gelirleri Gelir ve Kazanç Üzerinden Alınan Vergiler gelirlerindeki artış hızı bir miktar yavaşlamış, bu yavaşlamanın da etkisiyle bütçe gelirleri geçen yıla göre bir mik- Harçlar Dahilde Alınan KDV Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayımlanan "Merkezi Yönetim İstatistikleri" ile TÜİK " Enflasyon ve Fiyat İstiatistikleri"nde yer alan yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Özel Tüketim Vergisi Merkezi Not: Vergi gelirlerindeki Yönetim reel değişim İstatistikleri oranları yıllık ortalama ile TÜFE TÜİK oranları Enflasyon baz alınarak tarafımca ve Fiyat hesaplanmıştır. 4 İstatistikleri nde İthalde Alınan KDV yer alan yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Vergi Gelirleri (% değişim) tar ivme kaybetmiştir. Bu dönemde bütçe gelirleri Not: Vergi gelirlerindeki reel değişim oranları yıllık ortalama TÜFE oranları Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri"nde yer alan yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. yılına göre yüzde 9,3 artarak 425,8 milyar TL olmuştur. Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan baz alınarak tarafımca hesaplanmıştır Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri nde yer alan yıllarına ait Ancak 214 yıl sonu bütçe hedefleri dikkate alındığında Vergi Gelirleri Vergi Dışı Gelirler veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. 214 yılında bütçe gelirlerinin olumlu bir performans Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayımlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri"nde yer alan Maliye yıllarına ait Bakanlığı veriler kullanılarak Muhasebat tarafımca hazırlanmıştır. Genel Müdürlüğünce yayınlanan sergilediği ve yıl sonu bütçe hedefinin üzerine çıkarak Bütçe gelirleri bir miktar ivme kaybetti hedefin 214 yılında yüzde iç talepteki zayıflamaya 15,6 sına bağlı olarak vergi gelirlerindeki ulaştığı artış hızı bir miktar görülmektedir. yavaşlamış, bu yavaşlamanın da etkisiyle bütçe gelirleri geçen yıla göre bir miktar ivme kaybetmiştir. Bu dönemde bütçe gelirleri 213 yılına göre yüzde 9,3 artarak 425,8 milyar TL olmuştur. Ancak 214 yıl sonu bütçe hedefleri dikkate alındığında 214 yılında bütçe gelirlerinin olumlu bir performans sergilediği ve yıl sonu bütçe hedefinin üzerine çıkarak hedefin yüzde 15,6 sına Tablo ulaştığı görülmektedir. 3: Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri Tablo 3: Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri 214 Dönemsel (Milyon TL) Bütçe Hedefi Değişim (%) Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri ,3 Genel Bütçe Gelirleri , Vergi Gelirleri ,1 Gelir ve Kazanç Üzerinden Alınan Vergiler ,5 Gelir Vergisi ,9 Kurumlar Vergisi ,4 Mülkiyet Üzerinden Alınan Vergiler ,8 Veraset ve İntikal Vergisi , Motorlu Taşıtlar Vergisi ,9 Dahilde Alınan Mal ve Hizmet Vergileri ,4 Dahilde Alınan Katma Değer Vergisi ,3 Özel Tüketim Vergisi ,6 Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi ,5 Şans Oyunları Vergisi , Özel İletişim Vergisi ,1 Uluslararası Ticaret ve Muamelelerden Alınan Vergiler ,2 Gümrük Vergileri ,9 İthalde Alınan Katma Değer Vergisi ,6 Damga Vergisi ,6 Harçlar ,9 Başka Yerde Sınıflandırılmayan Diğer Vergiler ,9 Vergi Dışı Gelirler ,9 Özel Bütçeli İdarelerin Gelirleri ,3 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumların Gelirleri ,8 Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri"nde yer alan 213 ve 214 yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Kaynak: Vergi gelirleri Maliye ise 214 Bakanlığı yılında geçen yıla göre Muhasebat yüzde 8,1 gibi ılımlı bir artışla Genel 352,4 milyar Müdürlüğünce TL, vergi dışı gelirler de yüzde yayınlanan 14,9 artış ile 56,8 Merkezi milyar TL olmuştur. Yönetim 213 yılında genel Bütçe bütçe gelirlerinin İstatistikleri nde yaklaşık yüzde 86,8 i vergi gelirlerinden, yer alan yüzde 13,2 si de vergi dışı gelirlerden yıllarına oluşmuşken 214 ait yılında bu oranlar sırasıyla yüzde 86,1 ve 13,9 olmuştur. Bu durum 214 yılında vergi dışı gelirlerin bütçe gelirleri içindeki payının son yıllara göre bir miktar veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. arttığının bir göstergesidir. Vergi gelirleri ise 214 yılında geçen yıla göre yüzde 8,1 gibi ılımlı bir artışla 352,4 milyar TL, vergi dışı gelirler de yüzde 14,9 artış ile 56,8 milyar TL olmuştur. 213 yılında genel bütçe gelirlerinin yaklaşık yüzde 86,8 i vergi gelirlerinden, yüzde 13,2 si de vergi dışı gelirlerden oluşmuşken 214 yılında bu oranlar sırasıyla yüzde 86,1 ve 13,9 olmuştur. Bu durum 214 yılında vergi dışı gelirlerin bütçe gelirleri içindeki payının son yıllara göre bir miktar arttığının bir göstergesidir. Şekil 6: Vergi Gelirleri ile Vergi Dışı Gelirlerin Genel Bütçe Gelirleri İçindeki Payı (%) 1 18,4 81,6 17,3 82,7 17,2 82,8 17,3 82,7 14,4 85,6 Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri nde yer alan yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Vergi gelirlerinde ılımlı artış 214 yılında vergi gelirlerinde görülen yüzde 8,1 artış yıl başında hedeflenen yüzde 6,8 lik artışın oldukça üzerindedir. Bu durum istihdam artışı ve imalat sektöründeki büyüme ile gelir ve kurumlar vergilerinin hedeflenenin üzerinde gerçekleşmesinden kaynaklanmıştır. 15 Vergi gelirlerindeki reel artışa bakıldığında ise vergi gelirlerinin geçen yıla göre reel olarak yüzde,7 azaldığı görülmektedir. 214 yılında gelir vergisi yüzde 15,9, kurumlar vergisi yüzde 11,4 artış gösterirken iç talebe dayalı vergi gelirlerinde görülen artış oldukça sınırlı olmuştur. Nitekim 214 yılında vergi gelirlerinde geçen yılın aynı dönemine göre görülen yüzde 8,1 lik artışın 4,1 puanı da 11,4 88,6 13, 87, 13,2 86,8 13,9 86,1 gelir ve kazanç üzerinden alınan vergilerden,1,7 puanı Özel Tüketim Vergisinden (ÖTV),,5 puanı ithalde alınan KDV den,,5 puanı harçlardan ve sadece,3 puanı da dahilde alınan KDV den kaynaklanmıştır. Şekil 7: Vergi Gelirlerinin Bütçe Gelirlerindeki Artışa Katkısı (Puan) ,8,6 1,6,6 5,9,2 2,3 1,8, 1,1 1,3 5,8 7,9 3,3 3,2 214 yılında gelir ve kazanç üzerinden alınan vergiler nominal olarak yüzde 14,5 reel olarak ise yüzde 5,2 oranında artmıştır. Bu artışta gelir vergisi tevkifatında görülen yüzde 17,1 ve kurumlar vergisi tevkifatında görülen yüzde 24 lük artış ile geçici kurumlar vergisindeki yüzde 17,8 lik artış etkili olmuştur. İç talebe dayalı vergi gelirlerinde sınırlı artış Gelir ve kazanç üzerinden alınan vergiler hariç tutulduğunda vergi gelirlerindeki yüzde 8,1 lik artışın yüzde 5,5 e düştüğü görülmektedir. 16 Bunun temel nedeni zayıflayan iç talebe bağlı olarak vergi gelirlerinde görülen yavaşlamadır. 214 yılında dahilde alınan mal ve hizmet vergileri geçen yıla göre yüzde 5,4 gibi sınırlı bir oranda artmıştır. Bununla birlikte dahilde alınan KDV nin geçen yıla göre nominal olarak sadece yüzde,3 artarken reel olarak,6 5,9 1,7 6,9 1,2 4,6,5 4,9,5 3,,5 1,7,6 2,3, yüzde 7,8 azaldığı görülmektedir. ÖTV de nominal olarak yüzde 6,6 artarken reel bazda yüzde 2,1 azalmıştır. Şekil 8: Vergi Gelirlerindeki Reel Değişim Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan (Yıllık Reel % Değişim) ,2-9,4-3,2 2,4-3,3 16,8-1,9-17,9, 16,3 21, 27,6 16,1 Bunda dahilde alınan mal ve hizmet vergilerinin yüzde 32,1 ini oluşturan petrol ve doğal gaz ürünlerinden alınan ÖTV ile yüzde 26,8 ini oluşturan dahilde alınan KDV gelirlerinde 213 yılında olan BOTAŞ ve TEDAŞ gibi bazı vergi gelirlerinin 214 yılında olmaması etkili olmuştur. İthalde alınan KDV, dış ticaret açığı ve cari açık ile doğrudan ilişkili bir gelir kaynağıdır. 213 yıl sonunda 64,7 milyar dolar olan cari açık 214 yılında 45,8 milyar dolara gerilemiştir. Diğer yandan ithalat da 251,7 milyar dolardan 242,2 milyar dolara gerilemiştir. 214 yılında cari açık ve dolayısıyla ithalatta yaşanan bu daralma ithalde alınan KDV deki artışın geçmiş yıllara oranla sınırlı olmasına neden olmuştur. Nitekim 214 yılının tamamında ithalde alınan KDV nominal olarak yüzde 2,6 artarken reel olarak yüzde 5,7 azalmıştır. Üretimimizin hammadde ve aramalı açısından ithalata olan bağımlılığının yüksek olduğu düşünüldüğünde ithalde alınan KDV sonuçları iç talepteki yavaşlamayı ve ihracat performansının azaldığını açıkça göstermektedir. 6,9 5,2 26,3 3,6-3,2 2,6-5,7,9 12, 1,9 16,7 5,2-7,8-2,1-5, Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı 15 Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek in Makroekonomik Gelişmeler ile 214 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Gerçekleşmeleri ni Değerlendirmek Üzere Düzenlenen Basın Toplantısı, Ocak 215, Ankara. 16 TCMB, Enflasyon Raporu 215-I, Ocak 215, s OVP (215-17) de 214 yılı için ithalat 244 milyar dolar, ihracat ise 16,5 milyar dolar olarak öngörülmüştü. 8
13 Tek Seferlik Gelirler (milyar TL) Bütçe Gelirleri İçindeki Payı (%) Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim İstatistikleri" ile Hazine Müsteşarlığı "Kamu Finansman İstatistikleri Konsolide Kamu Sektörü Gerçekleşmeleri"nde yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Not: Tek seferlik gelirler kapsamında; özelleştirme gelirleri, taşınmaz satışı (2/B taşınmaz satış gelirleri), karayolları arazisi ve liman satışı gelirleri, 3. nesil GSM satış gelirleri ile faiz ve temettü gelirleri tek seferlik gelir olarak nitelendirilmektedir. Bunlara ilaveten özelleştirme fonundan genel bütçeye yapılan aktarımlar ve 2/B taşınmaz satış gelirlerinden yapılan tahsilatlar da vergi dışı gelirlerde görülen artışı destekleyen diğer önemli unsurlardır. 214 yılında özelleştirme gelirleri yıllık bazda gerilemesine rağmen 7,8 milyar TL ile yıl sonu hedefi olan 6,8 milyar TL nin üzerinde kayda değer bir seviyede gerçekleşmiştir (213 yılı 8,1 milyar TL). Diğer yandan 214 yılının tamamında 2/B taşınmaz satışlarından da toplam 1,7 milyar TL gelir elde edilmiştir. Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı Şekil 9: İthalat ve İthalde Alınan KDV İlişkisi (Milyar $) İthalat İthalde Alınan KDV Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan -4 2 Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim İstatistikleri" ile Hazine Müsteşarlığı -4 Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim İstatistikleri" ile TÜİK "Dış Merkezi "Kamu Finansman Yönetim İstatistikleri Konsolide İstatistikleri Kamu Sektörü ile Gerçekleşmeleri"nde Hazine Müsteşarlığı yer alan veriler kullanılarak Kamu tarafımca Finansman hazırlanmıştır Kaynak: Ticaret İstatistikleri"nde Maliye yer Bakanlığı alan Muhasebat yıllarına ait veriler Genel kullanılarak Müdürlüğünce tarafımca hazırlanmıştır. Not: Tek seferlik gelirler kapsamında; özelleştirme gelirleri, taşınmaz satışı (2/B taşınmaz satış gelirleri), karayolları arazisi ve liman yayınlanan satışı gelirleri, 3. nesil GSM satış gelirleri ile faiz ve temettü gelirleri tek seferlik gelir olarak nitelendirilmektedir. Not: İthalde alınan KDV dolara çevrilirken yıllık ortalama dolar kuru dikkate alınmıştır. İstatistikleri Konsolide Kamu Sektörü Gerçekleşmeleri nde yer alan veriler Merkezi Yönetim İstatistikleri ile TÜİK Dış Ticaret İstatistikleri nde yer kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır alan yıllarına ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Not: Tek seferlik gelirler kapsamında; özelleştirme gelirleri, taşınmaz satışı Şekil 11: Bütçe Dengesi ve Faiz Dışı Denge 23 Not: İthalde alınan KDV dolara çevrilirken yıllık ortalama dolar kuru dikkate 6 alınmıştır. Vergi dışı gelirler bütçe gelirlerini desteklemeye devam ediyor Diğer taraftan vergi dışı gelirler 214 yılının tamamında geçen yıla göre yüzde 14,9 artmıştır. Vergi dışı gelirlerdeki artışın en büyük nedenlerinden birisi 636 sayılı Kanun gereği kapatılan il özel idarelerine aktarılmış olan ancak yıl içinde kullanılmayan 3,5 milyar TL lik ödeneğin bütçeye geri aktarılmış olmasıdır. Ayrıca vergi dışı geliri destekleyen diğer önemli bir unsur ise Merkez Bankası ve kamu bankalarından bütçeye yapılan kar transferlerinin bütçe hedefinin üzerinde gerçekleşmiş olmasıdır yılı başında 2,6 milyar TL olarak hedeflenen KİT ve kamu bankalarından elde edilen gelirler 214 yılında bir önceki yıla göre yüzde 16,2 artış ile 1,5 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu kapsamda 214 yılında Merkez Bankasının 213 yılı karındaki artış sonucu Nisan ayında Hazineye 3,4 milyar TL aktarılmıştır (Milyar $) Şekil 1: Tek Seferlik Gelirler (2/B taşınmaz satış gelirleri), karayolları arazisi ve liman satışı gelirleri, 3. nesil GSM satış gelirleri ile faiz ve temettü gelirleri tek seferlik gelir olarak nitelendirilmektedir. Bunlara ilaveten özelleştirme fonundan genel bütçeye yapılan aktarımlar ve 2/B taşınmaz satış gelirlerinden yapılan tahsilatlar da vergi dışı gelirlerde görülen artışı destekleyen diğer önemli unsurlardır. 214 yılında özelleştirme gelirleri yıllık bazda gerilemesine rağmen 7,8 milyar TL ile yıl sonu hedefi olan 6,8 milyar TL nin üzerinde kayda değer bir seviyede gerçekleşmiştir (213 yılı 8,1 milyar TL). Diğer yandan 214 yılının tamamında 2/B taşınmaz satışlarından da toplam 1,7 milyar TL gelir elde edilmiştir BÜTÇE DENGESİ Bütçe açığı bütçe hedefinin ve yıl sonu tahmininin altında gerçekleşti Tüm bu gelişmeler sonucunda merkezi yönetim bütçesi 214 yılında faiz hariç giderlerdeki artış ve zayıflayan iç talebe bağlı olarak düşük oranda artan vergi gelirlerinin etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 22,2 artışla 22,7 milyar TL açık vermiştir. Böylelikle 213 yılını 18,5 milyar TL bütçe açığı ile tamamlayan merkezi yönetim bütçe dengesi yıl sonu bütçe hedefinin 1,6 milyar TL, dönemini kapsayan OVP de yer alan gerçekleşme tahmininin ise 1,8 milyar TL altında gerçekleşmiştir. 18 Maliye Bakanlığı, Yıllık Ekonomik Rapor 214, Ekim 214, s Program tanımlı faiz dışı denge, IMF ile imzalanan Stand-By anlaşmaları kapsamında oluşturulmuş olup merkezi yönetim bütçesinin gelir ve gider kalemlerinde bazı Tek Seferlik Gelirler (milyar TL) Bütçe Gelirleri İçindeki Payı (%) Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri" ile Kalkınma Bakanlığı "Orta Vadeli Program (215-17)" de yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan * OVP Merkezi Diğer Yönetim taraftan 214 yılında Bütçe maliye tanımlı İstatistikleri faiz dışı fazla 213 yılına ile göre Kalkınma yüzde 13,4 oranında Bakanlığı azalarak 27,2 milyar Orta TL olmuş ve Vadeli buna rağmen Program yıl sonu hedefinin üzerinde (215-17) de gerçekleşerek olumlu bir yer görünüm alan sergilemiştir. veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. * OVP Diğer taraftan 214 yılında maliye tanımlı faiz dışı fazla yılına göre yüzde 13,4 oranında azalarak 27,2 milyar TL olmuş ve buna rağmen yıl sonu hedefinin üzerinde gerçekleşerek olumlu bir görünüm sergilemiştir. (12 Aylık Kümülatif, Milyar TL) 2.3. BÜTÇE DENGESİ Bütçe açığı bütçe hedefinin ve yıl sonu tahmininin altında gerçekleşti Tüm bu gelişmeler sonucunda merkezi yönetim bütçesi 214 yılında faiz hariç giderlerdeki artış ve zayıflayan iç talebe bağlı olarak düşük oranda artan vergi gelirlerinin etkisiyle bir önceki yıla göre yüzde 22,2 artışla 22,7 milyar TL açık vermiştir. Böylelikle 213 yılını 18,5 milyar TL bütçe açığı ile tamamlayan merkezi yönetim bütçe dengesi yıl sonu bütçe hedefinin 1,6 milyar TL, dönemini kapsayan OVP de yer alan gerçekleşme tahmininin ise 1,8 milyar TL altında gerçekleşmiştir. Tablo Tablo 4: 4: Merkezi Merkezi Yönetim Yönetim Bütçe Gerçekleşmeleri Bütçe Gerçekleşmeleri Dönemsel Gerç./OVP Gerçekleşme (Milyon TL) Bütçe Hedefi Değişim (%) G.T. (%) Tahmini* Bütçe Giderleri ,8 1, Faiz Hariç Bütçe Giderleri ,2 1,1 Faiz Giderleri ,2 99,4 Bütçe Gelirleri ,3 1,4 Vergi Gelirleri ,1 1,2 Bütçe Açığı ,2 92,8 Faiz Dışı Fazla (Maliye Tanımlı) ,4 15, Kaynak: Kaynak: Maliye Maliye Bakanlığı Muhasebat Bakanlığı Genel Müdürlüğünce Muhasebat Bütçe Dengesi yayınlanan Genel "Merkezi (Yıllıklandırılmış, Yönetim Müdürlüğünce İstatistikleri" Milyar ile Hazine TL) Müsteşarlığı yayınlanan "Kamu Finansman İstatistikleri Konsolide Kamu Sektörü Gerçekleşmeleri"nde yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri Bütçe Dengesi/GSYH ile Hazine (%, Sağ Müsteşarlığı Eksen) Kamu Finansman İstatistikleri Konsolide Kamu Sektörü Gerçekleşmeleri nde yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Bütçe performansının seyrini takip ettiğimiz bir diğer önemli gösterge olan ve tek seferlik gelirlerin çıkarılmasıyla hesaplanan IMF veya program tanımlı faiz dışı fazla 19 ise 214 yılının tamamında geçen yıla göre yüzde 38,1 azalarak sadece 8,5 milyar TL olmuştur. Son dönemde maliye tanımlı ile program tanımlı faiz dışı fazla arasındaki farkın açılıyor olması da bütçede tek seferlik gelirlere bağımlılığın arttığını ve bu çerçevede bütçenin temel trendindeki bozulmayı açık bir şekilde ortaya koymaktadır Bütçe Dengesi 28-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 29-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 21-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 211-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 212-Ç1 Ç2 Ç3 Ç Faiz Dışı Denge (Maliye Tanımlı) Ç1 Faiz Dışı Denge (Program Tanımlı) Ç2 Ç3 Ç Ç1 11 Ç2 Ç3 Ç yılında yüzde 1,2 olan bütçe açığının GSYH ye oranı 214 yılında seviyesini koruyarak yüzde 1,3 olmuştur. Maliye tanımlı faiz dışı bütçe fazlasının GSYH ye oranı ise 213 yılında yüzde 2 iken 214 yılında bir miktar düşerek yüzde 1,5 olarak gerçekleşmiştir. Şekil 12: Bütçe Dengesi ve Faiz Dışı Denge (Maliye Tanımlı) Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri ile TÜİK Ulusal Hesaplar İstatistikleri nde yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Not: 214 yılı 4. çeyrek GSYH verisi için OVP (215-17) de açıklanan 214 yılı yıl sonu gerçekleşme tahmini verisi alınmıştır. Sürdürülebilir bütçe dengesi 21 olarak ifade edilen faiz dışı bütçe giderleri ile vergi gelirleri arasındaki farka bakıldığında da bütçedeki iyileşme görülmektedir. 214 yılında toplam vergi gelirlerinin faiz dışı giderleri karşılama oranı yüzde 88,4 olmuştur. ayarlamalar yapılarak Hazine Müsteşarlığı tarafından hesaplanan bütçe dengesidir. Bu kapsamda gelir niteliğinde olmayan özelleştirme gelirleri, taşınmaz satış gelirleri gibi unsurlar ile finansal gelir niteliğindeki faiz gelirleri, TCMB kar transferleri ile darphane para basım gelirleri gibi kalemler bütçe gelirlerinden düşülmektedir. Ayrıca Hazine ye aktarılan kamu bankaları temettü gelirleri de bütçe gelirlerinden çıkarılmaktadır. Bunlara ilaveten borç verme işlemleri gider olarak sınıflandırılmamakta ve dolayısıyla risk hesabı harcamalardan ayıklanmaktadır. İşsizlik Sigortası Fonundan GAP yatırımlarının finansmanı için bütçeye aktarılan tutarlar bütçe gelirlerinden düşülmektedir. Son olarak bütçe harcamalarında tahakkuk bazda kaydedilen SGK ya yapılan transferler, nakit-tahakkuk farkı eklenerek nakit baza dönüştürülmektedir. 2 Murat Üçer ve Atilla Yeşilada, Weekly Tracker: January 18-24, Global Source Partners, January 18, 215, p Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 29-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 21-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 211-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 212-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 213-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 214-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 Bütçe Dengesi (Yıllıklandırılmış, Milyar TL) Bütçe Dengesi/GSYH (%, Sağ Eksen) Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 29-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 21-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 211-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 212-Ç1 Faiz Dışı Denge (Yıllık Faiz Dışı Denge/GSY 45 5 Kaynak: 4 Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri" ile TÜİK "Ulusal Hesaplar İstatistikleri "nde yer alan ve hazırlanmıştır. Not: yılı 4. çeyrek GSYH verisi için OVP (215-17)'de açıklanan 214 yılı yıl sonu gerçekleşme tahmini verisi alınmıştır Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 29-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 21-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 211-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 212-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 213-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 214-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 Faiz Dışı Denge (Yıllıklandırılmış, Milyar TL) Faiz Dışı Denge/GSYH (%, Sağ Eksen) Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri" ile TÜİK "Ulusal Hesaplar İstatistikleri "nde yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Not: 214 yılı 4. çeyrek GSYH verisi için OVP (215-17)'de açıklanan 214 yılı yıl sonu gerçekleşme tahmini verisi alınmıştır. 2 1 Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı
14 214 yılı merkezi yönetim bütçe performansına genel olarak bakıldığında 214 yılı bütçe sonuçlarının mali disiplin anlamında başarılı olduğu, bütçe disiplinini ko- Diğer taraftan dönemsel dalgalanmalardan arındırmak Şekil 14: Faiz Hariç Bütçe Giderleri ve Vergi Gelirleri rumayı sürdürdüğü ve kamu borç yükünün düşmesini tansiyelin altında seyrettiği, tek seferlik gelir kaynaklarında sona yaklaşıldığı ve bütçe giderlerindeki artışın ise için faiz dışı bütçe giderlerinin ve vergi gelirlerinin 3 24 sağladığı görülmektedir. 23 aylık hareketli ortalamalarının yıllık yüzde değişimine süreklilik arz eden kalemler ağırlıklı olduğu göz önüne 22 22,6 Ancak şunu da ifade etmek gerekir ki son yıllarda bütçe açıklarında düşüş kaydedilmiş olmasına rağmen bu 21 bakıldığında aradaki makasın 214 yılının Ekim ayından alındığında bütçe disiplinini sağlamanın kolay olmayacağı görülmektedir. 2 2, 19 itibaren vergi gelirleri lehine döndüğü görülmektedir. açıkların vergi gelirleri ve faiz dışı giderler arasındaki yılı Aralık ayı itibarıyla vergi gelirlerinin 3 aylık hareketli ortalamasının yıllık değişimi yüzde 9,2, faiz dışı dengeden çok vergi dışı gelirlerle ve faiz giderlerindeki KAYNAKÇA 16 gerilemeyle sağlandığını göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Deloitte Ekonomik Görünüm Raporu, (215), Petrol Fiyatı Aşağı, Türkiye Ekonomisi Yukarı, Ocak 215. bütçe giderlerinin 3 aylık hareketli ortalamasının yıllık Hazine Müsteşarlığı, (215), Kamu Finansmanı İstatistikleri. Faiz Hariç Bütçe Giderleri/GSYH (%) Vergi Gelirleri/GSYH (%) değişimi ise yüzde 3,5 olmuştur. Bunda 214 yılının son 214 yılında faiz dışı giderler enflasyonun üzerinde yüzde 9,8 artarken vergi gelirlerindeki yıllık artış ekonomik ( ) İçişleri Bakanlığı, (215), Türkiye Mülki İdare Bölümleri Envanteri. Kaynak: Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğünce yayınlanan "Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri" ile aylarında vergi gelirlerindeki artışlar ile bütçe giderleri TÜİK "Ulusal Hesaplar Maliye İstatistikleri Bakanlığı "nde yer alan veriler Muhasebat kullanılarak tarafımca Genel hazırlanmıştır. Müdürlüğünce yayınlanan Not: 214 yılı 4. çeyrek GSYH verisi için OVP (215-17)'de açıklanan 214 yılı yıl sonu gerçekleşme tahmini verisi alınmıştır. https://www.e-icisleri.gov.tr/anasayfa/mulkiidaribolumleri.aspx Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri ile TÜİK Ulusal Hesaplar tarafında cari transferler ile yatırım giderlerindeki azalışlar etkili olmuştur. İstatistikleri nde yer alan veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Not: 214 yılı 4. çeyrek GSYH verisi için OVP (215-17) de açıklanan 214 faaliyetlerdeki zayıf seyrin de etkisiyle yüzde 8,1 oranın- Kalkınma Bakanlığı, (213), Orta Vadeli Program , Ekim yılı yıl sonu gerçekleşme tahmini verisi alınmıştır. Kalkınma Bakanlığı, (214), Orta Vadeli Program , Ekim Kalkınma Bakanlığı, (214), 215 Yılı Programı, Kasım 214. Şekil 13: Sürdürülebilir Bütçe Dengesi Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı (3 Aylık Hareketli Ortalama, % Değişim) Kaynak: Maliye Maliye Bakanlığı Muhasebat Bakanlığı Genel Müdürlüğünce Muhasebat yayınlanan Genel "Merkezi Müdürlüğünce Yönetim Bütçe İstatistikleri"nde yayınlanan yer alan dönemine ait veriler kullanılarak tarafımca hazırlanmıştır. Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri nde yer alan dönemine ait veriler kullanılarak tarafımca hzırlanmıştır. 213 yılında yüzde 22,9 olan faiz dışı bütçe giderlerinin GSYH ye oranının 214 yılında yüzde 22,6 ya, vergi gelirlerinin GSYH ye oranının da özellikle zayıflayan iç talebe bağlı olarak yüzde 2,8 den yüzde 2 ye gerilediği görülmektedir Faiz Hariç Bütçe Giderleri Vergi Gelirleri Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 29-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 21-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 211-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 212-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 213-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 214-Ç1 Ç2 Ç3 Ç4 DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 214 yılında merkezi yönetim bütçesinde bütçe giderleri 448,4 milyar TL, bütçe gelirleri ise 425,8 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde bütçe 22,7 milyar TL bütçe açığı, 18 milyar TL de faiz dışı fazla vermiştir. Buna rağmen merkezi yönetim bütçe dengesi yıl sonu bütçe hedefiyle uyumlu bir görünüm sergilemiştir. Nitekim 213 yılında yüzde 1,2 ye kadar gerileyen bütçe açığının GSYH ye oranı 214 yılında yüzde 1,3 seviyesinde gerçekleşmiştir. Büyümenin düştüğü ve iç talebin zayıf seyrettiği böyle bir ekonomik ortamda bütçenin düşük bir açıkla kapanması başarı olarak kabul edilebilecek bir husustur. Çünkü küresel ekonomideki zayıf seyre, finansal dalgalanmalara, jeopolitik gerginliklere ve dolayısıyla iç ve dış talepteki yavaşlamaya rağmen bütçede bu seviyede düşük bir açık elde edilmiştir. Aynı zamanda bu başarının, yerel ve Cumhurbaşkanlığı olmak üzere iki önemli seçimin gerçekleştiği bir yılda elde edilmiş olmasının da üzerinde durulması gerekmektedir. 21 Sürdürülebilir bütçe dengesi, bütçenin süreklilik arz eden vergi gelirleri ile süreklilik arz eden faiz hariç bütçe giderleri arasındaki farkı ifade etmektedir. (Sürdürülebilir Bütçe Dengesi= Vergi Gelirleri-Faiz Hariç Bütçe Giderleri) da gerçekleşmiştir. Nitekim yıl sonu enflasyonunun yüzde 8,2 olduğu göz önüne alındığında vergi gelirlerinin bu dönemde reel olarak az da olsa yüzde,7 oranında gerilediği görülmektedir. Bütçenin esas gelirlerinin süreklilik arz eden vergi gelirleri olduğu göz önüne alınırsa vergi dışı gelirlerle ya da tek seferlik gelirlerle bütçe giderlerini karşılamak bütçe dengesinin sürdürülebilirliğini tehlikeye sokabilecek önemli bir husustur. Diğer yandan 214 yılında özellikle personel giderleri, cari transferler ve yatırım harcamaları gibi faiz dışı giderlerde görülen artışlar göz önüne alınması gereken hususlardır. Tüm bu unsurlara ve yapılan seçimlere rağmen 214 yılı bütçesini tam anlamıyla seçim bütçesi olarak nitelemek doğru olmayacaktır. 214 yılında düşük büyüme ortamı vergi gelirlerinin zayıflamasına dolayısıyla da bütçenin özelleştirme gelirlerine, taşınmaz satış gelirlerine ve kar transferleri gibi bir defaya mahsus gelirlere daha duyarlı hale gelmesine zemin hazırlamıştır. Özetle 214 yılında mali disiplini sağlamak adına bütçe açığının artmasına izin vermeyen ancak bütçe açığını vergi gelirlerinden daha çok vergi dışı ve tek seferlik gelirlerle desteklemeye çalışan bir maliye politikası uygulamasına tanık olduğumuzu söyleyebiliriz. Sonuç itibarıyla orta vadede ekonomik büyümenin po- EĞİLMEZ, Mahfi, (215), 214 Bütçe Sonuçlarına İlişkin Düşünceler, 15 Ocak 215. Maliye Bakanlığı, (214), Yıllık Ekonomik Rapor 214, Ekim 214. Maliye Bakanlığı, (215), Merkezi Yönetim Bütçe İstatistikleri. https:// 4b3f595_84 ( ). Maliye Bakanlığı, (215), Aylık Bütçe Gerçekleşmeleri Raporu-Aralık 214, Ocak 215. Maliye Bakanlığı, (215), Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü, Kadro İstatistikleri. Maliye Bakanı Sayın Mehmet Şimşek in Makroekonomik Gelişmeler ile 214 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Gerçekleşmelerini Değerlendirmek Üzere Düzenlenen Basın Toplantısı, Ocak 215, Ankara. ÜÇER, Murat ve YEŞİLADA, Atilla, (215), Weekly Tracker: January 18-24, Global Source Partners, January 18, 215. GÜRSEL, Seyfettin; İMAMOĞLU, Zümrüt ve ACAR, Ayşenur, (214), Büyüme Değerlendirmesi: Çeyrek 3-Stoklardaki Azalış Büyümeyi Düşürdü, Betam Yayınları, 1 Aralık 214. TCMB, (214), Enflasyon Raporu 214-IV, Ekim 214. TCMB, (215), Enflasyon Raporu 215-I, Ocak 215. TCMB, (215), Ödemeler Dengesi İstatistikleri. ( ). TÜİK, (215), Dış Ticaret İstatistikleri. do?alt_id=146 ( ). TÜİK, (215), Enflasyon ve Fiyat İstatistikleri. ( ). TÜİK, (215), İşgücü İstatistikleri. id=17 ( ). TÜİK, (214), Ulusal Hesaplar İstatistikleri. do?alt_id=163 ( ). Düşük Büyüme ve Yükselen Enflasyon Ortamında 214 Yılı Bütçe Performansı
15 Binek Aracı ve Vergi Binek Aracı ve Vergi Prof. Dr. Nurettin BİLİCİ Öğretim Üyesi * * Çankaya Üniversitesi, Hukuk Fakültesi 1 Kullanılmış (ikinci el) binek aracı satın alınması durumunda bu vergilerin ödenmesi söz konusu olmayacaktır. Sadece bir şirkete ait aracın satın alınması durumunda %1 oranında KDV ödeme yükümlülüğü ortaya çıkacaktır. 2 Arabanın yurt dışından satın alınıp ithal edilmesi durumunda bu vergilere ilave olarak %1-15 civarında gümrük vergisi ödenmesi de söz konusu olacaktır. İthalatın gümrük birliği içinde olduğumuz AB ülkelerinden birinden yapılması durumunda ise gümrük vergisi ödenmesi söz konusu olmayacaktır. Permi karşılığı araba ithalatı ve ikametgahını yurt dışından Türkiye ye getirenlerin araba ithalatı durumlarında avantajlı koşullarda araç sahibi olunabilmektedir. 3 Almanya: %16.2, Fransa: %21, Belçika: %22.5, İspanya %33 (%16 KDV merkezi idareye, %17 tescil vergisi belediyeye), Hollanda: %49, Yunanistan %63, Danimarka %98.9, Finlandiya %115. İŞLETME ADINA BİNEK ARACI SATIN ALINMASI Araba ihtiyacı olan kişi eğer işletme sahibi bir kişi ise arabasını işletmesi adına almayı düşünebilir. Zira böyle davranmakla çeşitli avantajları olacaktır. Bu avantajlardan yararlanması, işletmenin para kazanan bir işletme olmasına bağlıdır. İşletme kavramı ile kurumlar vergisi mükellefi olan işletmeler yanında gelir vergisi mükellefi ticari kazanç GİRİŞ %45 ile %145 arasında değişen Özel Tüketim Vergisi sahipleri ve gerçek usulde vergilendirilen zirai kazanç 26 (ÖTV) ödenmesi gerekir. Motor silindir hacmi 2 in üstünde bir araç satın alınıyorsa fiyat 245 e çıkar. Bu fiyatın sahibi olarak vergi mükellefi olan kişiler de bu haktan sahiplerini de kastediyoruz. Hatta serbest meslek kazanç 27 Bundan 2 yıl önce herhalde çok az kimse Türkiye de bu kadar çok binek aracının günlük yaşantımıza dâhil üzerine bir de %18 Katma Değer Vergisi (KDV) eklemek yararlanabilir. olacağını tahmin edebilirdi. Günümüzde Türkiye de 5 gerekir. Bu şekilde cepten çıkacak para 29. TL ye kişiden biri otomobil sahibidir. Yani Trafik Siciline kayıtlı Binek aracı kavramı ile de, günlük hayatta sıklıkla kullanılan araçlar kastedilmektedir. Maliye Bakanlığı, bildiği- yaklaşır. %19 oranında vergi! otomobil sayısı 15 milyon civarına yükselmiştir. Avrupa Birliği ortalaması olan 3 te 1 oranına ulaşmamız için pek fazla bir mesafe kalmadı. Bu çalışma ile binek aracı sahibi olmanın vergi ile ilişkisi ortaya konmaya çalışılacaktır. Konu gerçek kişilerin binek aracı sahibi olması ve şirketlerin binek aracı sahibi olması açısından ayrı ayrı Öğrencilerim sorarlar. Hocam olur mu bu kadar? Avrupa Birliği ortalaması % Onlara şöyle cevap veririm: Arkadaşlar düşünün. Oranları AB nin seviyesine çekersek, caddelerimizin, sokaklarımızın hali ne olur? Şu anda sokaklarda yürüyemiyoruz. miz klasik otomobillerin yanı sıra Jeepler (arazi taşıtları), Doblo, Kango, Combo, Partner, Caddy gibi kapalı kasa araçları, Transporter, Caravelle, Transit, Boxer gibi kapalı kasa şoför dahil 9 kişiye kadar insan taşıyan araçları da binek aracı olarak kabul etmektedir. 4 Bu binek araçlarından değerlendirilebilinir. biri işletme adına satın alınırken, yukarıda sözünü Arabayı satın aldıktan sonra yıllık 215 yılında 63 TL ettiğimiz alım vergileri aynen ödenir. Peki o zaman avantaj nedir? Avantaj, ödenen otomobil bedelinin ve vergi- GERÇEK KİŞİLERİN BİNEK ARACI SAHİBİ (13 cm3 aşağısı 16 yaş üzeri otomobil) ile , OLMASI TL (41 cm3 ve yukarısı 1-3 yaş arası otomobil) arasında lerinin şirket gelirlerinden gider olarak düşülmesinde Yeni binek aracı 1 satın alınırken yüksek tutarlı (belki aracın kendi fiyatının üstünde) vergi ödenmesine hazırlıklı olunması gerekir. Örneğin 1. TL lik bir araç satın alınıyorsa öncelikle aracın motor silindir hacmine göre değişen Motorlu Taşıtlar Vergisini (MTV) ödemek gerekir. Arabanın masraflarına katlanmak gerekir. Özellikle benzin-mazot faturaları. Benzin-mazot için ödenen faturaların da %7 civarı vergilerden oluşur. yatmaktadır. İşletme otomobil için ödediği bedeli amor- 4 Otomobil cerrahisi diye isimlendirilen yöntemlerle, otomobil olarak değerlendirilen araçların ticari araç haline dönüştürülmesi veya tersten ticari araç olarak değerlendirilen araçların otomobil haline dönüştürülmesi konuları, uzmanlık alanımız dışında kalmaktadır! 5 Kıst amortisman uygulaması var. Örneğin Aralık ayında aldıysa sadece 1 aya tekabül eden amortismanı indirebilir. 6 Aracın nakit para yerine kredi kullanılarak satın alınması durumunda faizler de devreye gireceği için 29 TL tutarı daha yukarılara çıkacaktır. Araba alırken ödenen kredi faizleri maliyet bedeline dahil edilecek dolayısıyla maliyet bedeli yükselecektir. Yani indirim konusu yapılacak tutar alınan kredinin geri ödenme süresine göre eklenecek faizlerle 29 TL nin üzerine çıkacaktır. Aracın aktife girmesinden sonra ödenen faizler mükellefin isteğine göre ya maliyet bedeline dahil edilip amortismana tabi tutulacak ya da gider yazılarak doğrudan giderleştirilecektir. Binek Aracı ve Vergi
16 Binek Aracı ve Vergi tisman yoluyla gelirlerinden düşecektir. 5 Ödediği vergileri de isterse maliyet bedeline dahil edip amortisman yoluyla giderleştirir. İsterse de doğrudan gider yazar (VUK, 27). Örneğin yukarıda verdiğimiz örnek üzerinde devam edersek 19 TL tutarındaki vergiyi gelirlerinden düşer. Yani 19 TL üzerinden ödeyeceği 3-7 TL civarındaki vergiyi ödemekten kurtulur. Yani bu şekilde ödediği 29 TL nin bir kısmını telafi etmiş olur. Ayrıca 1 TL yi de amortisman yoluyla gelirlerinden düştüğü vakit yine 3 TL civarında bir vergi avantajına kavuşur. 6 Sonuç olarak otomobili alırken ödenen 29 TL nin TL civarındaki kısmını telafi etmiş olur. Bir Elde edilen kira gelirleri gayrimenkul sermaye iradı diğer ifadeyle araç için ödediği paranın üçte bir 29 civarındaki kısmını (ödemesi gereken vergiyi ödememe yoluyla) devletten geri almış olur. 7 İşletmenin mülkü olan binek aracı için her yıl motorlu taşıtlar vergisi ödenir. Ödenen motorlu taşıtlar vergisi gider olarak düşülemez (MTVK, 14). 8 Aracın işletme adına satın alınmasının bir diğer önemli avantajı aracı kullanırken yapılan masrafların gider olarak düşülmesinde yatar. Benzin masrafları, bakım-onarım masrafları hepsi gider olarak düşülür. Ayrıca bu yapılan giderlerle ilgili ödenen KDV nin tamamı da işletmenin ödeyeceği KDV lerden indirilir (KDVK, 3/d). Yani işletme adına araçlar, kişilere ait araçlara göre işi daha ucuza getirmiş olurlar. Bu ucuzluk ödenmesi gerekli vergiye göre %15 le %35 arasında değişebilir. Ayrıca %18 oranındaki KDV de geri alındığı için, araç için yapılan harcamalar %18 daha ucuza getirilmiş olur. SAHİP OLUNAN BİNEK ARACININ KİRALANMASI (MÜKELLEF OLMAYAN VEYA İŞLETME TARAFINDAN) Araç sahibi kişi veya işletme aracını kendisi kullanmak yerine başkasının kullanımına bırakabilir, bir başka ifadeyle kiralayabilir. Kiralama resmi bir sözleşme üzerinden yapılıyorsa Damga Vergisi ödeme yükümlülüğü ortaya çıkacaktır. Kiralama sözleşmesinin noterde akdedilmesi durumunda damga vergisine ilave olarak Harç da ödenecektir. olarak vergiye tabi olacaktır. Kiralayan, stopaj yapmakla yükümlü bir kişi ise ödediği kiralar üzerinden %2 oranında stopaj yapacaktır. Stopaj yapılmamışsa (veya bazı durumlarda yapılmasına rağmen) yine de beyanname verme yükümlülüğü ortaya çıkabilecektir. Kiralama işlemi, KDV ödeme yükümlülüğünü de ortaya çıkarabilecektir. Kiraya veren işletme ise, %18 oranında KDV tahsilatı yapıp ödeyecektir. Kiraya veren işletme (vergi mükellefi) değilse, vergi mükellefi olan kiralayan sorumlu sıfatıyla KDV stopajı yapıp ödeyecektir. BİNEK ARACININ NİHAYETİNDE SATILMASI (MÜKELLEF OLMAYAN VEYA İŞLETME TARAFINDAN) Satış işleminin noterde yapılması durumunda, aracın kasko değeri üzerinden Damga Vergisi ve Harç ödenecektir (HK, m. 43, f. 3). Kiralamada olana benzer, KDV yükümlülüğü olacaktır. Satan, işletme ise, elde edilen gelir, gelir vergisi veya kurumlar vergisi matrahına dahil olacaktır. kalacaktır. Satan işletme değilse (yani ticari nitelikte olmayan taşıt satışı yapılıyorsa) satış gelirinin vergiye tabi olup olmaması, süreklilik taşıyıp taşımamasına göre belli olacaktır. Kişi bu işi, para kazanma amaçlı, zaman zaman yapıyorsa, gelir vergisi ve KDV yükümlülüğü doğabilecektir. Binek Aracı ve Vergi 7 İşletmelerin faaliyetleri gereği satın alacağı binek otomobili dışındaki taksi-minibüs-otobüs-kamyon gibi ticari araçlar için daha fazla avantaj öngörülmüştür. Alımda uygulanan ÖTV oranı %45-%145 yerine örneğin otobüslerde %1 e düşmektedir. Bu tip araçlar yılın son ayında satın alınsa bile yıllık amortisman ayrılabilmektedir. Yani kıst uygulaması söz konusu olmamaktadır. Ödenen ÖTV ler gider yazılmakta, KDV ler ise doğrudan indirim konusu yapılmaktadır. 8 Ticari araçlar MTV yi daha düşük öder ve gider olarak düşebilir. Elde edilen gelirin (satış fiyatının) ne olduğu, uygulamada zaman zaman uyuşmazlık konusu olmaktadır. Satışı yapan işletme satış bedelinin kasko değerinin altında olduğunu iddia ediyorsa bunu kanıtlamak durumunda
17 Yrd. Doç. Dr. Altuğ M. KÖKTAŞ Öğretim Üyesi 1 Koray PİRÇEKLİ Maliye Uzman Yardımcısı 2 Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar ÖZET tartışılmaktadır. Bu bölümde teknolojinin bizden götürdüklerinden ziyade hayatımıza getirdiği kolaylıklardan bahsedilecektir. Sosyal medya teknolojileri kavramı farklı bir yaklaşımla değerlendirilecektir. Teknolojiyle birlikte geleneksel medya anlayışı kendini yavaş yavaş sosyal medya anlayışına bırakmaktadır. Karşılıklı sohbetlerin azaldığını, iletişim yöntemlerinin değişmeye yüz tuttuğunu kısacası toplumlarda iletişim tekniklerinin değiştiğini söylemek yanlış olmaz. Örnek verecek olursak, siyasilerin toplumun nabzını ölçmek, tepki ve geri dönüşleri almak için sosyal medya teknolojilerini (Twitter, Facebook vb.) etkin kullandığını ve 31 3 odaklı olmanın gereği olarak ilk başta özel sektörün dikkatini çekmiş, daha sonrasında vatandaş odaklı yeni Bloglar: Blogger, LiveJournal, Open, Diary, TypePad, WordPress, Xanga yönetişim sistemleri geliştirilerek kamu sektörünün de odaklandığı bir alan olmuştur. Çalışmada kullanımı giderek vatandaşlardan, uyguladıkları ya da uygulayacakları politikalardan çok hızlı geri dönüşler alabildiği sosyal med- artan, insanların her gün vakit harcadığı sosyal platformlar üzerindeki vergi idareleri uygulamaları incelenmiş, Mikro Bloglar: FMyLife, Jaiku, Plurk, Twitter, Tumblr, Posterous, Yammer ülke deneyimleri ışığında Türk Vergi İdaresince geliştirilen ve bu alanda sunulan hizmetler değerlendirilmiştir. Bu yadan yararlandıkları kısmen de olsa söylenebilir. Böylece, sosyal medya teknolojileri sayesinde siyasi otorite ile hususta sosyal platformların vergi yönetimince daha etkin değerlendirilmesine yönelik öneriler sunulmuştur. SosyalAğlar: Bebo, BigTent, Elgg, Facebook, Geni, Hi5, vatandaş arasında hızlı bir iletişim mümkün olmaktadır. LinkedIn, MySpace, Ning, Orkut, GİRİŞ Emre ATSAN Araştırma Görevlisi 3 Sosyal platformlar veya sosyal medya teknolojileri internetin yeni yüzü olarak günümüzde insanların iletişim kurduğu, paylaşımda bulunduğu yeni ortamlar sunmaktadır. Sosyal platformların kullanımının artması müşteri Anahtar Kelimeler: Sosyal Medya Platformları, Vergi Yönetimi Bilgi teknolojilerindeki hızlı gelişmeler, özellikle internet teknolojisinin akıl almaz bir şekilde gelişmesi ve yaygınlaşması birçok hizmette olduğu gibi medyanın da geleneksel formlardan, sosyal medya formlarına dönüşümünü de hızlandırmaktadır. Bu değişimin farkında olan devlet idareleri teknolojik gelişime ayak uydurmakta, vatandaşlara daha iyi hizmet sunabilmek için sosyal medya platformunu aktif olarak kullanma eğilimine girmektedir. Günümüzde gelişmiş ülkelerdeki vergi idareleri sosyal medya teknolojilerinin getirilerinden faydalanmaktadırlar. 1 Niğde Üniversitesi Maliye Bölüm Başkanı Mükellef odaklı vergi idarelerinin faaliyetlerini gerçekleştirirken paydaşlardan geri dönüşüm almaları hizmetlerin kalitesini artıracak ve idarenin daha etkin, şeffaf ve hesap verebilir bir yapıya bürünmesini sağlayacaktır. Türk vergi idaresi de özellikle 27 yılından itibaren sosyal medya araçlarını aktif olarak kullanmakla birlikte yeni Stratejik Planında da sosyal farkındalık ve vergi bilincinin artırılması amacıyla sosyal medyanın etkin bir şekilde kullanılacağı belirtilmektedir. 1. SOSYAL MEDYA, SOSYAL MEDYA TEKNOLOJİLERİ VE VERGİ YÖNETİMİ İLİŞKİSİ Teknolojinin hayatımıza sızdığı gerçeğinin inkâr edilmesi mümkün değildir. Bugün, dünya üzerinde birçok otorite tarafından teknolojinin getirdiği artılar ve eksiler Sosyal Medya Teknolojilerinden (SMT) bahsetmeden önce sosyal ağ ve sosyal medyadan bahsedilmesinin daha doğru olacağı düşünülmektedir. 1.1 SOSYAL AĞ VE SOSYAL MEDYA KAVRAMI Sosyal Ağ terimi, internet teknolojisi ve kültürünün gelişimiyle birlikte ortaya çıkan, insanların birbiriyle içerik ve bilgi paylaşımını sağlayan, internet siteleri ve uygulamaları sayesinde herkesin aradığı ve ilgilendiği bilgiye ulaşmasına imkan tanıyan sosyal ortamlar olarak tanımlanabilir. Sosyal Medya ise iletişim aracının toplumun ta kendisinin olduğu bir platformdur. Bununla birlikte sosyal medya, kişilerin birbirleriyle, kurumların kişilerle doğrudan iletişim kurabildiği ve geri dönüş alabildiği bir ortam olarak da tanımlanabilir. Sosyal medyayı geleneksel medyadan 4 ayıran en temel özellik, karşılıklı iletişimin söz konusu olmasıdır. Farklı amaçlara hitaben birçok sosyal medya web sitesi bulunmaktadır. Aşağıda belirtildiği üzere bu web siteleri sahip oldukları farklı özellikleri ile örnek teşkil etmektedirler. Bunlar 5 ; İletişim ve paylaşım amaçlılar; fikir ve yazılarınızı yayınlayabileceğiniz, arkadaşlarınızı bulup, takip edeceğiniz, yeni profiller oluşturabileceğiniz ve gruplar kurarak kullanıcılar arasında fikir alışverişinde bulunabileceğiniz web siteleridir. Sosyal Ağları Tek Sitede Toplayanlar: NutshellMail, FriendFeed Etkinlikleri Yayınlayanlar: Upcoming, Eventful, Meetup İşbirlikçiler; yeni içerikler ekleyip, mevcut içeriklere müdahale edebileceğiniz sitelerdir. Ayrıca bilgi alıp, paylaşabileceğiniz ve bunları etiketleyebilmenize imkân tanıyan sitelerdir. Wikis: Wikipedia, PBworks, Wetpaint Sosyal İmleme: Delicious, StumbleUpon, Google Reader, CiteULike Sosyal Haber: Digg, Mixx, Reddit, NowPublic Multimedya; fotoğraf ve videolarınızı paylaşıp yorum yapabileceğiniz ve oy verebileceğiniz sitelerdir. Fotoğraf ve Sanat Eserleri Paylaşımı: deviantart, Flickr, Photobucket, Picasa Video Paylaşımı: YouTube, Viddler, Vimeo, Sevenload, Dailymotion Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar 2 Maliye Bakanlığı, Muhasebat Genel Müdürlüğü, Maliye Uzman Yardımcısı 3 Hacettepe Üniversitesi Maliye Bölümü Araştırma Görevlisi 4 Geleneksel medya, bilginin yayınlanması için belirli kaynaklara (gazete, televizyon, film vb.) ihtiyaç duyarken paylaştığı bilgiler sonucunda anlık geri dönüşlerin alınamadığı bir platformdur. 5 Sosyal Medya Nedir?, 13/9/214.
18 Vergi idarelerinin internet sayfalarının yanı sıra Facebook, Twitter ve YouTube gibi sosyal medya uygulamalarının, vergi idareleri tarafından etkin bir biçimde kullanılması, esas itibariyle idarelerin vergi mükellefine daha kolay erişimini sağlamaktadır. Ses ve Müzik Paylaşımı: imeem, The Hype Machine, Last. fm, fizy Eleştiri ve Fikirlerin Paylaşıldığı; Ürün Eleştirileri:Sikayetvar Şirket Eleştirileri: Customer Lobby, Yelp Kişilerin Soru ve Cevapları: Yahoo! Answers, Wiki- Answers, Askville, Google Answers Eğlence; Medya ve Eğlence Platformları: Cisco Eos Yukarıdaki sınıflandırmadan da anlaşılacağı üzere farklı amaçlarla birçok farklı şirket tarafından sosyal medya teknolojilerinden yararlanılarak sayısız web sitesi oluşturulmuş ve insanoğlunun hayatında bu web siteleri önemli yer tutmuştur. Bugün dünya üzerinde farklı ülkelerde birçok kamu idaresi, vatandaşın borç ve ödevlerini yerine getirebilmesinde kolaylık sağlamak amacıyla bu tarz platformlardan yararlanmaktadır. Böylece idareler, daha iyi kamu hizmeti sunmak ve halka hizmet sloganını icra etmek için vatandaşla daha rahat iletişim kurarak adeta vatandaşın ayağına gidebilmektedir. Bu bağlamda Youtube, Twitter ve Facebook gibi en çok bilinen sosyal medya platformları aracılığıyla vatandaşla siyasetçiler ve bürokratlar birebir muhatap olabilmektedir. Bu durum da, vatandaşın farklı iletişim yollarını kullanarak (telefon, fax vb.) ya da ilgili idareye gitmesine gerek kalmadan, bilinçli bir birey haline gelip sorumluluklarını yerine getirmesine kolaylık sağlamaktadır SOSYAL MEDYA TEKNOLOJİLERİ VE VERGİ YÖNETİMİ İLİŞKİSİ Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar İnternet, günümüzde birçok kavramın yeniden şekillenmesinde önemli bir araç haline gelmiştir. İnterneti kullanarak vatandaşlar, elektronik devlet olarak adlandırdığımız devlet işlemlerini evlerinden ya da ofislerinden takip eder hale gelmiş, bankaya gitmelerine gerek kalmadan ödemelerini tek bir tuşla yapar hale gelmişlerdir. İnternet her vatandaşın içerisinde kendine göre bir şeyler Görsel Dünyalar: Second Life, The Sims Online, TerraOnline bulabildiği bir platform halini almıştır. Tüm dünyada ülkeler, teknolojinin getirmiş olduğu olanakları Gaming kullanarak, karmaşık süreçleri e-devlet uygula- Web 2., O Reilly Medya tarafından 24 de kullanıl- 32 nında ve doğru bilgi alabileceği yetkin biriyle görüşme Oyun Paylaşımı: Miniclip, Kongregate 33 ihtiyacı duymaktadır. Bazen zaman maliyeti mükellefin Diğer; sorumluluklarını yerine getirebilmesi açısından önem Bilgi Toplayıcılar: Netvibes, Twine arz etmektedir. Sosyal Medya İzleme: Sysomos Heartbeat maya başlayan bir sözcüktür ve ikinci nesil internet hizmetlerini - toplumsal iletişim sitelerini, vikileri, iletişim araçlarını, yani internet kullanıcılarının ortaklaşa ve paylaşarak yarattığı sistemi tanımlar. Web 2. teknolojileri içinde genel olarak birçok farklı uygulama mevcuttur. En çok kullanılan uygulamalardan bazıları olarak Facebook, YouTube, MySpace, Linkedin, Twitter, Google uygulamaları, wikipedia, blog sayfaları sayılabilir. 6 Bu uygulamalar ile vatandaşı süreçlere dâhil etme şansı yakalanabilir, e- katılımcılık ile vatandaşların yeni etki kanallarını kullanmalarına izin verme yoluyla devlette daha fazla şeffaflık ve daha demokratik bir yönetim biçimi de sağlanabilir. Vatandaşın yaptığı katkıların ne ölçüde olduğu yine bu platformlar aracılığı ile kamu yöneticilerimizce kamuoyu ile paylaşılabilir. Sosyal medya uygulamalarında içeriği tamamen bireyler belirler ve bireyler birbirleriyle sürekli bu uygulamalar üzerinden etkileşim sağlarlar. Kısacası sosyal medya, zaman ve mekân sınırlaması olmaksızın paylaşımın, etkileşimin ve tartışmanın esas olduğu bir iletişim ortamıdır. SMT, internetin kişiselleştirilmiş ve yeni yüzü olarak tanımlanabilir. Bu yeni yüz insanların birbirleriyle ve kurumlarla iletişiminde önemli rol oynamaktadır. Gelişen ve tabana yayılan teknoloji kullanımının doğal sonucu olarak insanların medyayı takip etmelerinde geleneksel yaklaşımın zayıfladığı buna karşılık sosyal medya kullanımının arttığı söylenebilir. Sosyal medya yaklaşımının yaygınlaşmasının doğal sonucu olarak da kişi ya da kurumların sosyal medya teknolojilerini kullanmadaki tek amacının iletişim kurmak olmadığı bunun yanında farklı amaçlar taşıdığı sonucu da çıkarılabilir. maları ile basitleştirerek, etkili çalışmakta ve verimliliği artırmaktadırlar. E-devlet uygulamaları ile harcamalarda tasarruf, kağıt üzerindeki bilginin bilgisayar ortamına aktarılması, yönetimde şeffaflık, hizmet kalitesinde artış, kamu hizmetlerinde kesintisizlik, demokratik katılımın artırılması ve devlet kurumlarına hızlı ve rahat bir erişim sağlanmaktadır. 7 Bu bağlamda sosyal medya teknolojilerini etkin kullanan bürokrat ve siyasetçilerin bu amaçları gerçekleştirmesine büyük fayda sağlayacağı sonucu çıkarılabilir. Yöneten ve yönetilen temelleri üzerine oturan yönetim anlayışı, çağdaş yönetim anlayışlarının gelişmesiyle yerini yönetişime bırakmıştır. Önceleri özel sektörde geçerli olan etkinlik ve verimlilik kaygıları, kamu sektöründe de kendisini göstermeye başlamıştır. 8 Yönetişim, devlet ile toplum arasında karşılıklı etkileşim, ortak çalışma ve karar almada özellikle bireyin vatandaşlık bağı geri plana atılmadan, onun kamunun ortağı-paydaş olma (Stakeholders) koşulunu öne çıkarmaya başlayan bir kavramdır ve tarafların karşılıklı etkileşimini ele alır. 9 Mükellefler, vergi dairesinde işlemlerini gerçekleştirirlerken, idareden ilgi ve destek beklemekte, özel sektördeki müşteri algılaması gibi bir ilgi istemektedir. Vergi idaresinin, mükellef ile mümkün olduğu kadar diyalog kapılarını açık tutması ve beklentilerini belirlemeye çalışması önemlidir. Mükelleflerin, müşteri odaklılık kavramı çerçevesinde neyi istediklerini öğrenebilmek için gerekli soruların sorulması ve sağlıklı bir iletişimin kurulması ve kaliteli bir hizmetin sunulması şarttır. 1 Bir vergi mükellefi, vergi ile ilgili sorumluluklarını yerine getirirken yaşadığı herhangi bir sıkıntı karşısında zama- 2. VERGİ YÖNETİMİNDE SOSYAL MEDYA TEKNOLOJİLERİNE YÖNELİK ÜLKE UYGULAMALARI Teknolojik gelişmeyle birlikte sosyal medya platformlarının hızla yayılması, son yıllarda kendisini kamu yönetimi uygulamalarında da göstermektedir. Kamu kesiminin vatandaşlarına ve firmalara daha kaliteli hizmet sunma amacıyla sosyal platformları kullanmaya başlaması, hem kamu hizmetini hızlandırmakta hem de hizmet memnuniyetini artırmaktadır. Özellikle vergi yönetiminde e-devlet uygulamalarının yer alması, kamu ile hizmet paydaşlarının vergi uygulamalarında önemli kolaylıklar sağlamaktadır. Nitekim vergi uygulamalarının toplumda tam olarak anlaşılamaması ve vergi uyuşmazlıklarının çözümü gibi konular, medya platformları aracılığıyla daha etkin biçimde yönetilebilmektedir. Bununla birlik- 7 Hakkı M. Ay, Ümit Şahin ve Hüseyin Soylu, Mükellef İle Vergi Dairesi İlişkilerinde Yönetişimin Rolü ve Karaman İli Örneği, CÜ İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Sayı 11(1), 21, s Ay, a.g.m., s Fikret Toksöz, İyi Yönetişim El Kitabı, (Ed: A. Buldam), Tesev Yayınları, İstanbul 26, s Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar 6 Recep Erdem Erkul, Sosyal Medya Araçlarının (Web 2.) Kamu Hizmetleri ve Uygulamalarında Kullanılabilirliği, Türkiye Bilişim Derneği, Sayı 116, 29, s Fatih Acar, Zeynep Murat Gül ve Selahattin Gökmen, Türk Vergi Sistemindeki Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Vergi Sorunları Dergisi-Özel Ek, Sayı 173, Şubat 23, s
19 Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar te hizmet sunumuna erişim talebinin azalmasıyla birlikte sosyal medya teknolojilerinin, vergi uygulamalarının açık maliyetlerini de önemli ölçüde azalttığı görülmektedir. Dolayısıyla halen sınırlı düzeyde yararlanılan sosyal ağ uygulamalarının gelecekte vergi yönetimleri tarafından yoğun olarak kullanılacağı ileri sürülebilir. 11 vatandaşların erişimi için broşürler, açık hava reklamları, çağrı merkezleri, internet sayfaları, radyo ve televizyon kanalları ile kısa mesaj servislerini kullanacağını beyan etmiştir. Buna göre Avustralya Vergi Yönetim İdaresi, Facebook hesabını 29 da, Twitter hesabını 21 da ve YouTube hesabını da 211 de aktifleştirerek, vergi mükelleflerine bu kanallardan erişime başlamıştır. Diğer güvenlik numaralarıyla giriş yapabildikleri sistemde, gelir vergisi geri ödemelerinin durumu izlenebilmektedir. Bununla birlikte vergi mükelleflerine ücretsiz olarak vergi uygulamalarıyla ilgili yardımcı olunmaktadır. 16 Örneğin ABD Gelir İdaresi tarafından hazırlanan ve You- Tube üzerinden vergi mükelleflerinin erişimine sunulan yaklaşık 12 video bulunmaktadır. Vergi idarelerinin internet sayfalarının yanı sıra Facebook, Twitter ve YouTube gibi sosyal medya uygulamala- Finlandiya Vergi İdaresi tarafından 21 yılında sosyal yandan Avustralya Vergi Yönetimi, farklı sosyal medya platformu da kullanmaktadır. GovDex 13 olarak isimlendirilen söz konusu platform, internet üzerinden yedi gün rının, vergi idareleri tarafından artan bir biçimde kullanılması, esas itibariyle idarenin vergi mükellefine daha medya uygulaması kapsamında web sayfası tabanlı danışmanlık hizmeti sunulmaya başlanmıştır. Vergi mükelleflerinin vergi öncesi ve sonrası ihtiyaç duydukları konu- yirmi dört saat erişime açıktır. Üyeler, platformda yer alan kolay erişimini sağlamaktadır. Özellikle gençlerin söz 34 tartışma forumu ile birlikte bilgi alış verişinde bulunabilmekte, doküman paylaşıp, çeşitli konularda fikirlerini larda danışmanlık sağlayan sistem, yedi gün yirmi dört 3. TÜRK VERGİ YÖNETİMİNDE 35 konusu platformları daha sık kullanmaları, vergi uygulamalarının başarı düzeyine de artırmaktadır. Bu bağlam- açıklayabilmektedir. GovDex, Avustralya Hükümeti Bilgi saat erişime açıktır. Vergi idaresinin hizmet sunumunda SOSYAL MEDYA STRATEJİLERİNİN verimliliği artırmayı amaçlayan söz konusu girişim potansiyel olarak 3,2 milyon kullanıcıya hizmet vermek- GELİŞTİRİLMESİ da vergi idaresinin gelir ayağında, sosyal teknoloji uygulamalarının kullanılması OECD ye göre daha iyi bir vergi Günümüzde geleneksel medya yerini yavaş yavaş sosyal Yönetim Dairesi (AGIMO) tarafından sunulmakta ve federal yönetim ile birlikte bölgesel yönetimler tarafından tedir. Uygulamadan elde edilen önemli sonuçlara göre yönetimi için etkili bir araç olarak nitelendirilmektedir. 12 medya platformlarına bırakmaktadır. Birey odaklı yapının eseri olan bu dönüşümde hem özel sektör hem de da kullanılmaktadır. Diğer yandan küçük ve orta dereceli işletmeler için kurgulanan vergi forumu da (SME Tax kullanıcıların %87 sinin sisteme erişimi oldukça kolay Sosyal medya teknolojilerinin vergi yönetiminde kullanımına yönelik olarak ülke uygulamalarına bakıldığın- gün cevaplandırıldığı ve bu durumun kullanıcılar tarafın- bu teknolojik çağın getirilerinden tam olarak faydalana- olarak nitelendirdiği, sorulan soruların %97 sinin izleyen kamu sektörü yerini almakta, yerini alamayan kurumlar Forum), vergi yönetimine yönelik olarak kullanılan bir diğer sosyal medya platformudur. Forum, küçük ve orta da Avustralya, Brunei, Çin, Japonya, Kore Cumhuriyeti, dan yeterli bulunduğu, verilen cevaplar nedeniyle uygulamada hataya düşülmediği belirlenmiştir. Uygulamayla olarak internet teknolojilerinin Türkiye de ilk uygulayıcımamaktadırlar. Mükellef odaklı Türk Vergi Yönetimi aktif dereceli işletmelerin piyasa bilgilerine erişebilmeleri ve Malezya, Maldivler, Moğolistan, Yeni Zelanda, Singapur, vergi uygulamaları hakkında bilgi alabilmelerini sağlamaktadır. Vergi yükümlülerinin görüş ve önerilerinin de Avusturya, Kanada, Danimarka, Estonya, Finlandiya, birlikte, vergi mükelleflerinin %75 inin vergi idaresini larından bir kurum olarak günümüzde sosyal platformları aktif bir şekilde kullanmaktadır. Vergi Yönetiminde Almanya, İrlanda, Japonya, Meksika, Norveç, Portekiz, aramaması sonucu tasarruf sağlanmıştır. alındığı forum uygulamasıyla, vergi uygulamalarının İspanya, İngiltere, ABD ve Tayland vergi yönetiminde sosyal medya uygulamalarından yararlanmaktadır. Avust- olmakla birlikte Türkiye de internet kullanım oranı yük- sosyal medya stratejisi henüz yeni gelişen bir kavram daha iyi anlaşılması ve vergi yönetiminin daha etkin olması amaçlanmaktadır. 14 ralya örneği incelendiğinde, Avustralya hükümetinin söz seldikçe giderek artacağı düşünülmektedir. Bu açıdan konusu uygulamaları desteklediği ve sosyal platforma ABD de ise IRS (Internal Revenue Service) tarafından uygulamaya öncelikle Gelir İdaresi Başkanlığı nın yürüttüğü sosyal kayıtlı üyelerin sisteme erişimini sağlayarak birbirleriyle konulan IRS2GO 15 isimli mobil uygulama yazı- medya faaliyetleri sonrasında özel sektörde bu alanda etkileşim içinde olmalarını sağladığı görülmektedir. lımı ile birlikte kullanıcıların vergi uygulamalarına yönelik uygulamalar değerlendirilecektir. 26 yılında yayımlanan strateji belgesiyle, hükümet hızlı bilgi alması hedeflenmiştir. Vatandaşların sosyal 11 Satoru Araki ve Iris Claus, A Comparative Analysis of Tax Administration In Asia and the Pacific, OECD, Social Media Technologies and Tax Administration, Forum on Tax Administration: TaxPayer Services Sub-Group, pdf, GovDex ile ilgili ayrıntılı bilgiye, https://govdex.gov.au/ adresinden erişilebilmektedir. 14 OECD, Working Smarter in Structuring The Administration, in Compliance, and Through Legislation, Forum on Tax Administration, 16/9/ IRS2GO ile ilgili ayrıntılı bilgiye, adresinden erişilebilmektedir. Kanada, sosyal medya teknolojilerini genel olarak video yayınları üzerinden kullanırken, Estonya, internet tabanlı forum uygulaması kullanmaktadır. İrlanda, Wikipedia ve forumlar gibi sosyal medya teknolojilerinden yararlanırken Japonya ise gelir idaresi internet sayfasından paylaştığı video uygulamalarıyla vergi mükelleflerine yardımcı olmaktadır. Söz konusu videolara aynı zamanda YouTube üzerinden de erişilebilmektedir. Singapur, IRAS_SG isimli uygulamasıyla mobil telefonlara yönelik e-hizmet sağlamakta, gelir ve servet vergileriyle ilgili danışmanlık sağlamaktadır. Sözü edilen uygulamanın 16 OECD, a.g.e., s.51. aynı zamanda bir Twitter hesabı da bulunmakla birlikte, yürürlüğe girdiği ilk iki ayda toplam yirmi beş binin üzerinde kullanıcı tarafından indirilmiştir. Danimarka, Twitter üzerinden vergi mükelleflerine çeşitli önemli bilgileri yayınlamakta ve seminer duyuruları yapmaktadır. Diğer yandan Danimarka hükümetinin Yammer isimli paylaşım platformuyla kullanıcıların bilgi paylaşımında bulunmasını sağladığı görülmektedir. Portekiz ise vergi mükelleflerinin hak ve ödevlerine ilişkin bilgileri Twitter yoluyla paylaşmakta, YouTube aracılığıyla da vergi sistemiyle ilgili aydınlatıcı videolar yayınlanmaktadır. 3.1 GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI NIN FAALİYET GÖSTERDİĞİ SOSYAL PLATFORMLAR Türkiye de vergi idaresinin başındaki kurum olan Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) Maliye Bakanlığı na bağlı olarak 25 yılında 5345 sayılı Kanun ile Gelirler Genel Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar
20 Maliye Bakanlığınca, sosyal medya platformlarının, mükellefler/mali müşavirler ve mali danışmanlarla interaktif bir şekilde kullanımına yönelik düzenlemelerin gerçekleştirilmesi vergi bilincini ve vergiye gönüllü uyumu artıracak ve böylece idarenin daha şeffaf ve demokratik bir yapıya bürünmesini sağlayabilecektir. Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar Buna göre GİB, vergi ve gelirleri en az maliyetle toplamak üzere hem internet hem de intranet ağ yapısından internetin Türkiye ye gelmesinden itibaren kullanmaya başlayan bir kurum olarak, saydamlık, hesap verebilirlik, katılımcılık, verimlilik, etkililik ve mükellef odaklılık gibi temel ilkelere göre faaliyet göstermek üzere yine internetin nimetlerinden faydalanmaktadır yılında 26 yılında gib.gov.tr şeklinde yayın hayatına devam eden internet sitesi üzerinden mükellef memnuniyeti temelinde mükellefler, gerek mevzuat gerekse güncel değişiklikler bakımından anlık olarak bilgilendirilmektedir. Nitekim mükellef memnuniyeti internet kullanımının giderek yaygınlaştığı bir dönemde giderek daha da önem arz eden bir konu haline gelmiştir. GİB bu amaçla vatandaşlara ve vergi mükelleflerine daha kolay ulaşmak için Mükellef Geri Bildirim Sistemi (MÜ- GEB), Vergi İletişim Merkezi (VİMER) gibi kendi altyapısını kurduğu platformları hizmete sunmuş ancak geç de olsa özellikle 212 yılından itibaren sosyal platformlardaki yerini alma gayreti içerisine girmiştir. Twitter, Google+, Facebook gibi popüler sosyal platformlarda, popüler video paylaşım sitesi Youtube da ve Wikipedia Müdürlüğünün yerini almıştır Sayılı Kanun un 1 nci maddesinde bu kanunun amacı; Gelir politikasını gibi özgür paylaşıma açık kar amacı gütmeyen internet ansiklopedisinde yer almış ve faaliyetlerini/tanıtımını çağrıya cevap veren merkezin yıllar itibariyle alınan çağrı ve ihbar sayıları aşağıda gösterilmiştir. mış olan twitter mesajı 11 retweet almışken, Facebook ta paylaşılan aynı mesaj 43 paylaşım almıştır.) adalet ve tarafsızlık içinde uygulamak; vergi ve diğer sosyal platformlara taşımıştır. GİB in yılları- Tablo 1: Çağrı ve İhbar Sayıları ( itibariyle) Google tarafından yönetilen sosyal ağ ve kimlik doğrulama hizmeti şeklinde faaliyet gösteren bir diğer sosyal gelirleri en az maliyetle toplamak; mükelleflerin vergiye nı kapsayan Stratejik Planında sosyal medyayı etkin bir Yıllar Alınan Çağrı İhbar Sayısı gönüllü uyumunu sağlamak; mükellef haklarını gözeterek yüksek kalitede hizmet sunmak suretiyle yükümlü- vergi bilincinin artırılması ayrıca amaçlanmıştır medya sitesi olan googleplus üzerinde GİB (https://plus. şekilde kullanarak vergilendirmede sosyal farkındalık ve google.com/+gibsosyalmedyam) +GibSosyalMedyam lüklerini kolayca yerine getirmeleri için gerekli tedbirleri GİB in sosyal medya alanındaki faaliyetleri 212 yılında oluşturmuş olduğu isimli aynı paylaşımlarda bulunmaktadır. Diğer platformlara hesabı ile faaliyet göstermekte Facebook ve Twitter ile almak; saydamlık, hesap verebilirlik, katılımcılık, verimlilik, etkililik ve mükellef odaklılık temel ilkelerine göre internet sayfasından yönlendirilmektedir. İlgili sayfada göre daha düşük popülerliğe sahip olmasından ötürü görev yapmak üzere Maliye Bakanlığına bağlı GİB in periyodik olarak güncellenen tüm vergi mevzuatı ve bu platformdaki takipçi sayısı 511 gibi düşük bir düzeydedir. Bir video barındırma web sitesi olan YouTube kurulmasına, teşkilat, görev, yetki ve sorumluluklarına uygulamaları, vergi konusundaki gelişmeler, güncel de ilişkin esasları düzenlemektir. şeklinde ifade edilmiştir ğişiklikler ve yenilikler, internet vergi dairesi hizmetleri, bilgilendirme rehberleri, genel tebliğ taslakları gibi mükellefi bilgilendiren haberler duyurulmaktadır. 3.2 MÜKELLEF GERİ BİLDİRİM SİSTEMİ (MÜGEB) 213 yılında faaliyete geçen internet sitesi, GİB in sunmuş olduğu hizmetlere ilişkin mükelleflerin ilettikleri öneri, sorun ve teşekkürlerin değerlendirildiği ve sonucundan bilgi verildiği https://intvd.gib.gov.tr/geribildirim adresinde faaliyet gösteren web tabanlı bir uygulamadır. Vergi ile ilgili konulardan ziyade idarece sunulan hizmetlerin kalitesinin artırılması amacıyla mükelleflerden geri bildirim almak amacıyla hazırlanmış bir internet sayfasıdır. 3.3 VERGİ İLETİŞİM MERKEZİ (VİMER) İlk olarak 27 yılında faaliyete geçen Vergi İletişim Merkezi, çağrı merkezi olarak numaralı telefondan vergi ile ilgili konularda bilgi danışma, ihbar yönetimi, geri arama, İngilizce elektronik posta yanıtlama (infovi- ve Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV) işlemlerine ilişkin bilgi ve danışmanlık hizmetleri vermektedir. Kurulduğu tarihten bu yana 2 milyon a yakın Kaynak: 3.4 TWİTTER, FACEBOOK, GOOGLE+, YOUTUBE 14 karakterden oluşan tweet adı verilen internet kısa mesajlarının gönderildiği ve başkalarının mesajlarının okunabildiği bir mikro-blog servisi olan Twitter daki 18 GİB in kullanıcının takibinde isimli hesabında bugüne kadar 278 tweet paylaşılmıştır. Twitter hesabı üzerinden güncel mevzuat değişiklikleri, yenilikler gibi mükellefi bilgilendiren tweetler atılmakta olup diğer kullanıcılarla etkileşimde bulunulmamaktadır. Hesabın popülerliğini gösteren paylaşım sayısının (RT-Retweet) düşük düzeyde seyrettiği söylenebilir. GİB in, bir diğer popüler sosyal paylaşım sitesi olan Facebook taki hesabında ise (https://www.facebook.com/ gib.sosyalmedya ) gizlilik ayarlarından ötürü takip eden kullanıcı sayısı belli değildir. Twitter a benzer şekilde Facebook hesabında da mükellefi bilgilendiren tarzda aynı mesajlar paylaşılmaktadır. Hesabın popülerliği yüksek olmasa da nispeten Twitter hesabına göre daha fazla paylaşım almaktadır. (12 Eylül 214 tarihinde paylaşıl- üzerinden yine GİB in 212 yılından bu yana paylaşımda bulunulan hesabı gibsosyalmedya üzerinden (http:// ) bugüne kadar tanıtım, beyanname hazırlama rehberi, röportaj, tv spotu gibi 32 adet video paylaşılmış 288 abone takipçisi ile toplamda defa görüntülenmiştir. Ancak diğer sosyal platformlarda olduğu gibi izleyici yorum kısmı devre dışı bırakılmıştır. İnteraktif bir ortamdan ziyade mükellefleri bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olan bir hesap olarak faaliyet göstermektedir. 3.5 FORUMLAR GİB bünyesinde 213 yılında faaliyete geçen bir diğer sosyal platform olan ile yeni bir elektronik sistem olan e-arşiv, e-defter ve e-fatura platformlarının özellikle muhasebeciler tarafından uygulanması aşamasında yaşadıkları sorunlara çözüm aradıkları ve GİB den uzman personel tarafından çözümlerin üretildiği bir web modülüdür. Bu modüldeki bilgiler özelge niteliği taşımamakta, sadece mükelleflere yardımcı olma amacı taşımakta olup bağlayıcılığı bulunmamaktadır. GİB tarafından kontrol edilen sosyal platformların yanında özel internet forumları da günümüzde mükelleflerin buluştuğu, bilgi paylaşımında bulunduğu ve sorularına Türk Vergi Yönetiminde Sosyal Platformlar 17 Gelir İdaresi Başkanlığı, Stratejik Plan, 14/9/ Twitter Nedir?, 12/9/214.