﻿ İtalyanların antalyayı işgali - Tarih ve İnkılap Tarihi | Hobi Dünyası
Buradasiniz: Ana Sayfa » Ödev İndir Yap » Tarih ve İnkılap Tarihi » İtalyanların antalyayı işgali
Antalya ile bu gibi tarihî ve hissî bağlar kuran İtalyanlar, İngiltere ve Fransa ile yaptıkları gizli andlaşmalarla Antalya’yı kendileri için nüfuz bölgesi olarak almayı başardılar. Mütareke’den sonra Antalya’yı işgal etmek için uygun ortamı bekleyen İtalyanlar, çıkan fırsatları değerlendirmeye de özen gösterdiler. Şubat 1919 sonlarında Antalya hapishanesinden bazı mahkumların firar etmesinden sonra 22 Mart 1919’da Antalya’ya gelen Regina Elena gemisinden bir kaç İtalyan askeri karaya çıkarılarak eski İtalyan hastanesinde koruma altına alındı2. Bundan başka, İtalya’nın Antalya kontrol memuruna hükümet konağında bir oda verildi. İşgalden önce Antalya’da bir telsiz-telgraf istasyonu kuran İtalyanlar, şehirde bir İtalyan okulu açmak için rahipler, rahibeler ve öğretmenler getirmişlerdi3. Antalya esnafından bazılarını limandaki kruvazöre davet eden İtalyanlar, kendilerine iyi muamele edildiğine dair bir kâğıt imzalattılar4. Esnafın ne anlama geldiğini bilmeden imzaladığı bu kâğıt İtalyanlar tarafından şehrin işgalinde kendilerine davet yapıldığı şeklinde kullanılacaktır5.
Antalya’da bunlar olurken 21 Mart 1919’da İtalyanlar, konferanstan, “İtalyan kuvvetlerine Antalya’yı işgal etmek üzere müsaadede bulunulmasını” rica ettiler. Müttefiklerinden istedikleri desteği alamayan İtalyanlar kendi sorumlulukları altında hareket ettiler. 23 Mart’ta resmî bir karar çıkarıldı: “1919, 16 Mart’ından itibaren Oniki Ada bölgesinden bu adalarla Kuşadası körfezinden… Antalya ve ötesine kadar olan Anadolu kıyılarında kaza hakkına sahip olmak üzere bir “Deniz İstasyon Komandosu” kurulduğu, bu sularda faaliyette bulunan bütün gemilerle işbu yerler ve sahillerde bulunan İtalyan deniz hizmetindeki askerlerin bu komandonun emrine verildiği tâyin ve tespit edilmiştir.”6
Bu tâvize rağmen İtalyanlar Antalya’yı işgal etmeye kararlıdırlar. Nitekim 28 Mart 1919 günü, saat 15:00’den sonra limanda bekleyen kruvazörden karaya çıkan 300’den fazla İtalyan askeri Antalya’yı işgal etmeye başladı8. Şehrin işgal edildiği gün İtalyan komutan Antalya halkına aşağıdaki beyannameyi yayınladı: “Antalya ahalisinin can ve mallarının emniyeti taht-ı tehlikededir. Bu son günlerde vahim asayişsizlik ile ölü ve mecruh vukua gelmiştir. Hapishaneden firar ile etraftan gelen muzır eşhas tarafından fenalıklar ika edilmektedir. Dünkü gün İzmir ile İstanbul’a giden posta soyuldu. Bugün sabahleyin memleketin merkezinde büyük bir bomba infilâk ettirildi. Antalya ahalisi tarafından vâki olan istida üzerine İtalya devlet-i fehimesi asakir-i bahriyesinin bir kısmı düvel-i müttefıka namına memurin ve zabıta-yı mahalliyenin muavenetiyle âsayiş-i umumiyeyi temin etmek için bugün Antalya’yı işgal ediyorlar. Herhangi bir millete mensup olursa olsun, menafı-i umumiye namına hülus-u niyet sahiplerini emirlerimizin tamamıyla muhafaza olunması için davet ediyoruz ve teda-bir-i şedide-i harbiyeyi ittihaz etmeğe mecbur olmayacağımızı ümid ile tatbik edileceği beyan olunur.”
Antalya’nın işgalinden sonra İtalyanlar çevrede denetimi sağladıkları gibi şehrin 45 km. kuzeyindeki Bademağacı mühimmat deposunu da işgal ettiler. Burada bulunan piyade ve topçu cephanesinin deposu, o esnada Antalya’da bulunan 57. Tümen komutanı Albay M. Şefik Bey’in gayretiyle Burdur’un Çeltikçi köyüne nakledilebildi18. Antalya çevresinde sık sık keşif gezisi yapan İtalyan subay ve memurları yeni işgal bölgeleri hazırlamak için çaba göstermişlerdir. 8 Nisan 1919’da Burdur’a giden G. Ales-sandro ve Marchese A. Ferrante, Burdur mutasarrıfına Fransızca bir kâğıt imzalatmak istemişlerse de mutasarrıf kabul etmemişti19. Antalya’daki İtalyan temsilci Marchese A. Ferrante, “Alanya’dan Marmaris’e kadar sahilleri tamamen işgal edeceklerini” söylüyordu20.
KONYA’NIN İŞGALİ: Antalya’yı işgal etmekle Anadolu’da bir üs kazanmış olan İtalyanlar yeni işgaller için cesaret de kazandılar. İtalya, 500 mevcutlu ve makinalıtüfeklerle donatılmış bir taburu yüksek rütbeli bir subay komutasında, Haydarpaşa istasyonundan trenle Konya’ya sevk etti. Bu kuvvet 24/25 Nisan 1919 gecesi Konya’ya vararak şehri işgal etti. İtalyanlar gönderdikleri yeni kuvvetlerle bu sayıyı 1500’e çıkardılar21. “İtalyanlar Konya’yı işgal ederken Konya halkı onları dikkatle izliyordu. Şehir içine ilerleyen İtalyan birliklerini izleyen halk üzerinde bunlar en küçük bir korku yaratmıyorlardı. Halk, bunların asker değil, “maskara” olduklarını dahi söylüyordu. Buna karşın İtalyanların bakışlarında Konyalılara şirin görünmek ve yeni çevreyi yadırgadıklarını görmek mümkündü. İtalyanlar yerleşmeye başladıkları erkek öğretmen okulunu bir kale gibi tahkime çalışıyorlardı. Karargâhlarının bulunduğu yer ıslık sesinden, şakalarından geçilmiyordu. İtalyan karargâhı bir işgal alayının garnizonu değil de, meşk eden musiki okulları gibiydi.”22
Cemal Paşa Konya’dan Harbiye Nezareti’ne 26 Nisan 1919’da gönderdiği telgrafda, “İtalya askeri temsilcisi Miralay Titelli’nin Konya’ya geldiğini, taburun Konya’da kalacağını ve tümen komutanı Miralay Desinpo için bina tedarik etmek gerektiğini söylediğini” bildirdi23. Antalya’dan sonra beklenmedik bir anda İtalyanların Konya’yı da işgal etmeleri artık İtilâf Devletleri’ni kanıksamış olan İstanbul Hükûmeti’nde fazla bir reaksiyon yaratmadı. Harbiye Nezareti durumu usulen Sadarete arz ederken, Konya’daki Yıldırım Kıtaatı Müfettişliği’ne, “İtalyanların şiddetle protesto edilmesini, gerek ikamet, gerekse iaşe hususunda kendilerine hiç bir yardım yapılmamasını ve Mütareke hükümlerine aykırı hiç bir hareketlerinin protestosuz bırakılmamasını” emretti24. Fakat sonradan Sadrazam Damat Ferit Paşa’nın arzusu üzerine” İtalyanlar hakkında da İngiliz ve Fransızlara karşı ittihaz edilen tarz-ı hareketin tatbik edilmesi gerektiği” bildirildi25.
Şehzade Abdürrahim Efendi başkanlığında 16 Nisan 1919’da Anadolu’ya gönderilen Nasihat Heyeti 13 Mayıs 1919 günü Konya’ya geldi27. Konya’da bulunan İtalyanlar da bu heyeti karşılamak için yapılacak törene katılmak istediler. Dahiliye Nezareti Konya vilayetine 7 Mayıs 1919’da gönderdiği yazıda, “asakir-i osmaniye birinci safta, İtalyanlar ikinci safta olmak şartıyla merasime iştiraklerinin maal-i şükran kabul edilmesini” bildirdi28.
İtalya’nın Menteşe sahilinde işgal ettiği ilk yer Fethiye’dir. Menteşe mutasarrıflığı 11 Mayıs 1919’da Dahiliye Nezareti’ne gönderdiği aşağıdaki telgrafla Fethiye’nin işgalini haber verdi: “Bugün saat 0600 da İtalya’nın Ligorya kruvazörü Fethiye’ye 50 kadar müsellah asker ile gemi kumandanı, emniyet-i mahalliyeyi muhafaza için mafevkinden(üstünden) aldığı emir üzerine kasabayı işgal ettiğini, yer gösterilmesini, askerin bulunduğu mahale İtalyan bandırası keşide ile asayişin muhafazası için hükûmet-i Osmaniye tevhid-i mesai edeceğini beyan etmesi üzerine, asker ihracına bir sebep olmadığı, şerait-i mütarekeye muhalif bulunduğu söylenilmesine karşı, hükümetinden emir aldığını ve askeri geri alamayacağını, askerine cüzi tecavüz ve hürmetsizlik vukuunda kasabayı bombardıman edeceğini ifade etti. Rüsumat memurunu celb ile askerin ikamet etmek üzere ambarın tahliyesini taleb ve muahharen ambardan feragatla rüsumat dairesi içindeki kolcu odasını işgal ve rüsumat balkonuna İtalyan bandırası keşide edildiği Fethiye kaymakamlığından şimdi aldığım telgrafda bildirilmiş, asker ihracına vesile olacak bir şey yokken asker çıkarılarak kasabanın işgali hilâf-ı mütareke olduğundan askeri kumandan ile müştereken protesto edilmesini ve İtalyan askerine yer gösterilmemesi, asayişin muhafazası için onlarla teşrik-i mesai edilmemesi ve vazife-i inzibatın kemâ-fi-s-sâbık müstakilen îfa ve gerek İslâm ve gerek Rumlar tarafından muhill-i asayiş hâdiseye meydan verilmemesi, bilâ-sebep yapılan bu ihraç hareketi bittabi tashih olunacağından heyecana mahal verilmeyip itidal ile îfa-yı vazifeye dikkat edilmesi ve bilâ-sebep yapılan bu ihraç hareketi tashih edilmediği takdirde zuhur edecek muhill-i âsiyiş ahvalin mesuliyeti tamamen kumandana ait olacağı hususunda protestonameye dere edilmesi cevabı tebliğ edilmiş olmakla, düvel-i müttefıka mümessilleri nezdinde teşebbüsat-ı lâzı-menin askerin geri alınması esbabının istikmali ile irade-i devletlerine süratle muntazar bulunduğum mâruzdur.”31
Protestolara rağmen Fethiye, Bodrum ve Marmaris’teki İtalyan işgal hareketinde hiç bir değişiklik olmadı. İtalyanlar, egemenlikleri altındaki Rodos’da, “Anadolu’yu işgal için hazırlandıklarını” söylüyorlardı39. Antalya ve adalardan yapılan takviyeler sonucu Fethiye ve Marmaris’deki işgal kuvvetleri yüzlerle ifade edilmeye başlandı. 17 Mayıs 1919’da Fethiye’deki işgal gücü şöyledir: 300 piyade askeri, 40 makinalıtüfek askeri, bir yüzbaşı, 3 yüzbaşı doktor, bir üsteğmen, 2 teğmen ve 3 sivil memur40. Aynı günlerde Marmaris’deki İtalyan işgal gücü de şöyledir: 200 kişilik istihkam ve makinalıtüfek askeri, tabur komutanı bir yüzbaşı, 2 üsteğmen ve bir teğmen41.
57. Tümen komutanı Albay M. Şefik Bey 17. Kolordu’ya aşağıdaki raporu 15 Mayıs 1919’da gönderdi: “… Hükûmet-i mahalliyenin protestosuna cevaben İtalyan sefine-i harbiyesi kumandanı Alessandro beyanat-ı âtide bulunmuştur: “Asker çıkarmakta İtalya hükümetinin fena bir maksadı yoktur. Memurin, hükûmet-i metbû’ları namına kemâ-fi-s-sâbık îfa-yı vazife edebilirler. Gerçi âsayiş-i mahalliyede bir şey yok ise de, istikbalde asayişe müteallik vuku bulacak herhangi bir hâdiseye vukuundan evvel mâni olmak maksadına mebnidir. Bu hareketimiz hükümet-i Osmaniye ile İtalyan hükümeti arasında verilen karar neticesidir ve Megri (Fethiye), Marmaris ve Bodrum sevahiline de bu karar veçhile asker ihraç edilmiştir.” İtalyan kumandan mafevkinden aldığı emir dışına çıkamayacağını ilave etmiştir.”48
ŞÖKENİN İŞGALİ: İzmir’in 15 Mayıs 1919’da Yunanlılar tarafından işgali, Dışişleri Bakanı Sonnino’nun ifadesiyle, “İtalya hükümetini bazı girişimlerde bulunmaya yöneltdi.”53 Sonnino’nun kast ettiği girişimin işgal olduğu hemen görüldü. 16 Mayıs 1919 günü iki İtalyan subayı idaresinde 262 askerden oluşan bir birlik Afyon’a giderek istasyonu kontrol altına alırken, bir subay komutasındaki 50 asker de Akşehir istasyonuna yerleştiler54.
MİLAS’IN İŞGALİ: Milas’ın Güllük iskelesi daha önce İtalyanlar tarafından işgal edilmişti. 16 Mayıs 1919’da Güllük’e gelen İtalyan subay, tercüman, sivil subay ve 250 askeri, yemeklerini gemilerinde pişiriyorlar ve çadırlarında yiyorlardı. Atlarını da kiraladıkları ahırlarda barındırıyorlardı 58. İtalyanlar bu birliği 11 otomobil, iki mitralyöz ve levazım askeriyle takviye ettiler. Bu yeni İtalyan çıkarmasını dahiliye nezaretine bildiren Menteşe mutasarrıfı şunları da ekliyordu: “… Bu hale nazaran, İtalyanların Milas’a kuvvet sevk edecekleri istidlal olunuyor. Livanın hiç bir tarafında kuvvet şevkini icab ettirecek muhill-i asayiş bir hal olmadığından hi-laf-ı mütareke olan bu gibi hareketten sarf-ı nazar olunması hususunda te-şebbüsat-ı lazımada bulunularak halkın teheyyücünü mucib olmakta bulunan ahval-i maruzeye nihayet verilmesi esbabının istikmali ve keyfiyetin irade buyurulması mâruzdur.”59
Dahiliye nezareti Fethiye’deki bu gelişmeleri Sadaret’e arzederken Menteşe mutasarrıflığına da 24 Mayıs 1335’de (1919) şu şifreyi gönderdi: “İtalyan işgali de Yunan işgali gibi hak-şikenane (haksız) ve gasıbane bir tecavüzdür. Fakat biz bu tecavüzlere karşı ancak siyaseten mukabele edebiliriz. Sizce vazefe-i hamiyet, bu yüzden zuhura gelecek ihtilaflara siyaseten fazla çalışmak ve asla harb ve darbe ve hatta kuru münazaa (ağız kavgası) ve münakaşaya girişmemektir. Mamafih fırsat düştükçe ahalimize de bu istilaların fenalıklarını anlatınız ve bunların sulh konferansınca defi için elden ne gelirse yapıldığını da söyleyiniz. Dâhiliye Nâzın Kemal.”62
Bu arada Yunan işgali İtalyan işgal bölgelerine doğru genişlemekteydi. Yunan ilerleyişini endişeyle izleyen İtalyanlar, Güllük’deki kuvvetlerinden 300 kadarını 30 Mayıs 1919’da Milas’a sevk ettiler. 1 Haziran günü İtalya’nın Anadolu sahillerindeki kuvvetlerinin komutanı General Badisto-ni Güllük’den Milas’a geldi ve tekrar Güllük’e döndü63. Bütün bu hazırlıklardan sonra Milas 2 Haziran 1919 günü bir tabur İtalyan kuvveti tarafından işgal edildiM. Milas’ın yerli Yahudilerinden Yasef Levi’nin evi İtalyan komutana tahsis edildi ve evin balkonuna İtalyan bayrağı asıldı65. Mi-lâs’daki azınlıklar da İtalyan işgalini coşkuyla karşıladılar66.
Çine’nin İtalyanlar tarafından işgalinden sonra İtalya ve Yunanistan arasındaki rekabet Anadolu’daki işgal bölgelerine uzandı. İtalyanlar Yunanlılara karşı kuvvetlerini Çine çevresinde toplamaya başladılar. Bu konu hakkında Menteşe mutasarrıfı Hilmi Bey dâhiliye nezaretine, 17 Haziran 1335 (1919) tarihli şu telgrafı gönderdi: “Dün Milâs’daki İtalyan kuvvetlerinden bir batarya top ile 4535’i mütecaviz efrad-ı askeriye Bozöyük nahiyesi merkezi olan Ahi karyesine geldiler. Bugün Milas’dan Muğla’ya gelen Milas havalisi kumandanından topların ne için geldiği ve nereye gideceği lede-l-istîzâh (açıklama istendiği zaman), Yunanlıların bu havaliye taarruz etmeleri ihtimaline karşı Çine’deki kıtaatı takviye için muvakkaten Âhi karyesi civarında kalacaklarını ifade ve Çine’de 57. fırka kumandanının teşkil eylediği çetelerin Aydın-Dinar şimendifer hattının şimalinde icra-yı faaliyet etmeleri icab edip hattın cenup kısmının işgal muhafazası İtalya’nın mevdu olduğundan mıntıka-yı işgalleri dahilinde bulunmaları lüzumunu idareten dermeyan etmekle tezahürat-ı milliye hükümetin ve fırkanın malumat ve tertibatı haricinde olup bir gûna mahiyet-i resmiyeyi haiz olmadığı ve bu tezahürat-ı milliye sarih haksızlığa, yâni, Yunanlılara karşı kıyamdan ibaret olup teskini (yatıştırma, yatıştırılma) düvel-i muazzama-nm Türkiye hakkındaki karar-ı âdilanelerine ve Yunanilerin memleketten harice çıkarılmasına vâ-beste (…e bağlı) bulunduğu cevabı verilmiş ve iki saat kadar istirahatten sonra avdet eylediği mâruzdur.”73
Haziran ayı ortalarında İtalyanlar bir yandan Yunan işgalinin kendilerini tehdit etmesini önleyecek tedbirler alırken, diğer yandan da Antalya’ya yeni kuvvet sevk ediyorlardı. Antalya’ya 13 Haziran 1919’da iki bin kişilik iki piyade taburu çıkardılar. General Mansano’nun komuta ettiği bu birliğin yanısıra top, mühimmat ve otomobiller de Antalya limanına çıkarıldı78. 11. Ordu müfettişi Cemal Paşa’ya göre, İtalyanlar bu birliklerle Burdur ve Isparta’yı işgal edeceklerdi79. Bu son İtalyan çıkarması 9. Ordu Müfettişi M. Kemal Paşa’nın da dikkatini çekti. M. Kemal Paşa, 24 Haziran igıg’da 15. Kolordu kumandanlığına gönderdiği bir telgrafta Antal-ya’daki İtalyan kuvvetleri hakkında şunları yazdı: “İtalyanlar Antalya’daki kuvvetlerini fevkalade artırıyorlar. Bunun sırf İslâm ve Türklerle meskun memleketimizi taksime uğratmak maksadına müstenit olduğu anlaşılıyor… Antalya ve havalisinde de İtalyan kuvvetlerinin tezayüt ve saha-yı işgallerinin tezayüdü mucib-i endişe ve heyecan olmakta bulunduğu mealinde telgraflar keşide edilmek suretiyle tamamiyet-i mülkiyemiz aleyhinde olan bu hareketlerin protesto edilmesi…”80
M. Kemal Paşa’nın istediği tepki gösterilmeye başlanmıştı. İtalyan işgallerinin genişlemesi üzerine, işgal tehlikesini yakından yaşayan Ispartalı-lar 20 Haziran 1919’da bir miting düzenlendi81. Bu miting ve Ispartalıla-rın İtalyanlara karşı kararlı tutumu82 İtalyanları, defalarca işgale teşebbüs etmelerine rağmen Isparta’dan vaz geçmek zorunda bıraktı83. İtalyan işgal tehlikesine karşı Uluborlu halkı da harekete geçti ve 27 Haziran 1919’da Dahiliye Nezareti’ne bir protesto telgrafı gönderdi84.
Burdur’un da işgal edildiği günlerde, 2 Temmuz 1919’da Kütahya’da-ki İtalyan kuvvetlerinin durumu da şöyleydi: Kütahya istasyonunda 1 çavuş, 5 nefer, Alayunt istasyonunda 3 subay, 15 nefer. Bunların görevi hat muhafazası ile şimendiferlerin geliş-gidişini kontrol etmekti91.
MUĞLA’NIN İŞGALİ: İtalyanların güneybatı Anadolu’daki işgal hareketlerinin son durağı Muğla’dır. Menteşe sahillerinin teker teker İtalyanlar tarafından işgal edilmesini üzüntü ve endişeyle izleyen Muğla halkı 12 Mayıs 1919’da Sadaret’e bir protesto telgrafı göndererek İtalyan işgallerinin önlenmesini istedi92.
Muğla aydınları yaşadıkları toprakların Türklüğünü ispatlamak amacıyla bir gazete çıkarmaya karar verdiler ve 30 Haziran 1919’dan itibaren, “pazar ve perşembe günleri neşrolunur her şeyden bahis Türk gazetesidir” altbaşlığını taşıyan Menteşe gazetesini yayınlamaya başladılar. Bu çabalara rağmen, haziran sonlarında Muğla’ya gelen İtalyanlar bir telsiz-telgraf istasyonu kurdular94.
SONUÇ: Mondros Mütarekesi’nden sonra, gizli andlaşmalarla kendisine vaad edilen bölgelerde işgallere hazırlık mahiyetinde bir takım faaliyetlerde bulunan İtalya, 28 Mart 1919’da Antalya’yı işgal ederek Anadolu topraklarına girdi. İtalyan işgallerinin gerekçesi, gerçeği yansıtmamakla birlikte, asayişin bozuk olduğu iddiasıdır. İtalyalar, işgal etmeyi plânladığı yerlerde, bizzat kendileri asayişi bozmuştur.
Anadolu’daki İtalyan işgal kuvvetlerinin Temmuz 1919’daki durumları şöyledir: Konya’da; 1300 nefer, 8 makinalıtüfek. Antalya’da; 3 tabur, 5 cebel topu, birkaç makinalıtüfek. Akşehir’de; 1 subay, 50 nefer. Burdur’da; 500 nefer, 8 makinalıtüfek, 2 top. Afyon’da; 4 subay, 262 nefer97.
Etiketler: antalyayı, işgali, İtalyanların, savaşı