"Malûmdur ki, görünen hareket-i şems zâhirîdir ve küre-i arzın mahfî hareketine delildir, onu haber veriyor. Hakikat-i gurup murad değildir." Bu cümleleri açıklar mısınız? | Sorularla Risale
Güneşin hareketli olması zahiridir, lakin güneşin bu hareketinden dünyanın da hareket halinde olduğunu anlamak ince ve latif bir çıkarımdır. Yani güneş ile dünyanın karşılıklı ve kompleks bir hareket dairesi vardır. Güneş hem kendi etrafında hareket ediyor hem de gezegenleri ile beraber Vega yıldızına doğru hızlı bir şekilde ilerliyor. Yoksa dünya merkezde ve sabit olup, güneş onun etrafında saklambaç oynamıyor.
Güneş hareket halinde iken dünya sabit durmuş olsa, denge pozisyonunu sağlayamazlar. Yani açılarını kaybederler. İki hareketli küre olan güneş ve dünya hassas bir yörünge üzerinde daima aynı açıyı muhafaza edebilirler.
Bu manalar bu zamanda zahiri ve basit durabilir, lakin fennin inkişaf etmediği eski dönemlerde bu meseleler gayet teorik ve bilinmesi zor şeylerdi.
"Güneşin, hararetli ve çamurlu bir çeşme gibi görünen Bahr-i Muhit-i Garbînin sahilinde veya volkanlı, alevli, dumanlı dağın gözünde gurup ettiğini Zülkarneyn görmüş." (1)
Yukarıdaki pasajda güneşin bir yere doğru hareket edip sonra battığından bahstediyor. İlmin gelişmesiyle anlaşıldı ki, batan ve tasvir edilen istikamete doğru hareket eden güneş değildir. Öyle ise o hareket gerçek batmak değildir; zahiri bir batmaktır. Hakikatte ise o hareketi yapan ve batan, dünyadır.
İşte bu hakikati ifade etmek için, "Malûmdur ki, görünen hareket-i şems zâhirîdir ve küre-i arzın mahfî hareketine delildir, onu haber veriyor. Hakikat-i gurup murad değildir." ifadeleri kullanılmıştır.