Türkmenistan İewropada türkmen gazyna talap 'azalıar' Sentıabr 30, 2014
"İewropanyň käbir syıasatçylary Russiıadan başga bir ugur boıunça hem gazgeçirijiniň bolmagyna ähmiıet beren bolsalar-da, kompaniıalar başgaçarak nukdaınazardan çemeleşdiler"
Duşenbe güni, 29-njy oktıabrda, Russiıanyň Astrahan şäherinde hazarıaka döwletleriň bäşisiniň hem prezidentleriniň gatnaşmagynda Kaspiı boıunça dördünji sammit geçirildi.
Sammtiň çäginde türkmen prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow beıleki meseleler bilen bir hatarda Kaspiniň energiıa resurslary dogrusynda hem durup geçdi. Ol energiıa meselelerinde hazarıaka döwletleriň arasynda “düıpli düşünişmezlikleriň” ıokdugyny nygtap, bu ugurda çözülmedik meselelere “syıasy äheňiň” berilmegine garşydygyny mälim etdi. G.Berdimuhamedow munuň Hazaryň aşagyndan gazgeçirijini çekmek meselesine hem degişlidigini aıratyn belläp, bu ugurda ählumumy ykrar edilen halkara düzgünlere esaslanmalydygyny aıtdy. Türkmen lideri sözüni dowam etdirip, gazgeçirijileri çekmekligiň turbageçirijiniň geçıän ıurtlarynyň özygtyıarly hakydygyny we onuň şol döwletleriň razyçylygy esasynda amala aşyrylmaldygyny-da sözüniň üstüne goşdy.
Şol bir wagtda-da, mälim bolşy ıaly, türkmen gazyny İewropa akdyrmaga mümkinçilik berjek Transhazar proıekti barada köpden bäri gürrüň edilip gelinıär. Muňa Kreml ozaldan garşy çykyp gelıär. Emma türkmen tarapy bu meselede açyk beıanat bilen juda seırek çykyş edıär.
Eısem, prezident G.Berdimuhamedowyň häzirki beıanatyndan soň Transhazar proıekti nähili özgerer? Şeıle-de türkmen lideriniň häzir açyk beıanat bilen çykyş etmegine nähili baha berip bolar? Bu soraglara Energiıa ylymlary boıunça Oksford institutynyň ylmy işgäri Saımon Pirani jogap bermäge synanyşıar.
Azatlyk Radiosy: Saımon, Astrahanda geçen sammite gatnaşan Gazagystanyň prezidenti Nursoltan Nazarbaıew sammitde gelnen käbir kararlara oňaıly baha berip, olary “öňegidişlik” diıip atlandyrdy. Siz bu garaıyş bilen ylalaşıaňzymy? Umuman, sammitiň netijeleri barada näme aıdyp bilersiňiz?
Saımon Pirani: Men sammitde anyk haısy kararlaryň kabul edilendigi baradaky jikme-jikligi bilemok. Şol sebäpli bu barada köp zat aıdyp bilmesem gerek.
Azatlyk Radiosy: Sammitiň çäginde türkmen prezidenti Hazaryň aşagyndan gazgeçirijini çekmek meselesi barada hem durup geçdi. Uly ähtimallyk bilen onuň Transhazar proıekti barada gürrüň edendigini çaklasa bolar. Siz bu beıanat barada näme aıdyp biljek?
Saımon Pirani: Hem türkmen hem-de azeri hökümetleri Trans Hazar gazgeçiriji proıekti barada resmi derejede juda köp wada beriji beıanatlary edip gelıärler. İewropa resmileri hem bu beıanatlardan ugur alyp, gazgeçiriji meselesinde käbir öňegidişlikleriň bolıandygyny çaklaıarlar.
Emma meniň özüm-ä şu anyk meselede o diıen optimist bolup biljek däl. Sebäbi men Transkaspiı proıektiniň amala aşmagyna sebäp boljak ykdysady faktorlary göremok. Ilki bilen, Aşgabat gaz meselesinde ozalky Russiıa bolan garaşlylygyndan çykyp, öz gazyny uly mukdarda Hytaıa eksport edip başlady. Onsoň, ykdysady nukdaınazardan türkmen hökümetiniň gazy İewropa tarap akdyrmak meselesine näderejede gyzyklanma bildirıändigini aıtmak kyn.
İewropa akdyryljak azeri gazy barada aıdylanda, bilşimiz ıaly, 2019-njy ıyldan başlap ıylda 10 milliard kubometr gazy almak baradaky ylalaşyga gelinmezden ozal, uzak möhlete çeken köp sanly gepleşikler we duşuşyklar bolupdy.
Şol bir wagtda 10 milliard kubometr gaz İewropanyň gaz bazary nukdaınazaryndan juda az, 2%-den hem aşakdaky bir san. Şol bir wagtda, 2008-2009-njy ıyllardaky maliıe çökgünliginden soň gaza bolan talap öňki derejesine ıetmekden geçen, has köp peselmek bilen boldy.
İewropanyň gaz talabynyň peselmegine diňe bir ykdysady faktorlar hem sebäp bolman, eıse energiıany almagyň başga çeşmeleriniň hem özleşdirilmegi öz täsirini ıetirdi. Şol sebäpli edil häzirki pursat türkmen gazyny täze gazgeçirijiniň üsti bilen İewropa akdyrmak ykdysady taıdan rasional bolman biler.
Azatlyk Radiosy: Siz İewropanyň türkmen gazyna bolan talabynyň kemelıändigini aıtjak bolıaňyzmy?
Saımon Pirani: 2008-2009-njy ıyllar aralygynda türkmen gazyny İewropa getirmek üçin gerekli infrastruktaryny gurjak kärhanalary çekmek üçin İewropa Komissiıasy tarapyndan uly tagalla edildi.
Şol wagt kompaniıalar “eger-de şu gaza talap bolmasa, biziň hem milliardlarça dollar ıatyrmagymyz bimany” diıipdiler. Bu ıagdaı häzir hem belli bir derejede şular ıaly bolup galıar.
İewropanyň käbir syıasatçylary Russiıadan başga bir ugur boıunça hem gazgeçirijiniň bolmagyna ähmiıet beren bolsalar-da, kompaniıalar başgaçarak nukdaınazardan çemeleşdiler.
İewropada bazar ykdysadyıetiniň höküm sürıändigi sebäpli, döwlet haısydyr bir kompaniıa “sen şu proıekt boıunça iş alyp bar” diıip, ony mejbur edip bilenok. Bazar bolsa “ony [türkmen gazyny İewropa akdyrmak] möhüm däl” diııär.