KöŞe yazarlarinin kaleminden çAĞDAŞ TÜrk basininin evliya çelebi algisi
Yüklə 189 Kb.
ölçüsü 189 Kb.
KÖŞE YAZARLARININ KALEMİNDEN ÇAĞDAŞ TÜRK BASINININ EVLİYA ÇELEBİ ALGISI
Cumhuriyet ve Milliyet Gazeteleri Örneği
Tarihsel, coğrafi, etnik ve teknik açılardan başka kaynaklarda kolay karşılaşılamayan bilgilerle dolu olan amatör seyyah Evliya Çelebi’nin eserinde pek çok insan, yer ve olaya rastlanmaktadır. Evliya Çelebi, 17. yüzyıl tarihli Seyahatnamesi’nin renkliliğinin paralelinde çizgi filmlerden belgesellere uzanacak düzeyde farklı projelere esin kaynağı olmuş ve günümüze kadar etkisini sürdürmüştür. Evliya Çelebi ile Seyahatnamesi, Türk basınının da kullandığı temalar arasında yer almış; hatta gazete köşelerinin ön planda tutulan fenomenlerinden biri olmuştur.
Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerin dünden bugüne uzanan panoramaları içinde Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, M. Turhan Tan, Burhan Felek, Refii Cevat Ulunay, Melih Aşık, Taha Akyol gibi birçok köşe yazarı tarafından gazete sütunlarına taşınmıştır. Köşe yazarlarının başvuru kaynakları arasına giren Seyahatname, coğrafya, tarih, folklor ve birçok alan ya da disiplinle ilişkili olarak değerlendirilmiştir. Evliya Çelebi ile eserinin geçtiği gazete pasajları, Seyahatname’nin Türkiye’de basılması çalışmalarından, çok gezen siyasilerin meşhur seyyahla özdeşleştirilmesine, turizme, spora, iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık haline getirenlere, 20. yüzyıl sonlarında Balkanlarda yaşanan politik sorunlara ve aslında daha birçok farklı konuya yayılacak şekilde geniş bir yelpaze oluşturmaktadır.
Yazarların Evliya Çelebi ve Seyahatname eksenli aktarım ya da yorumları, ünlü gezgin ile eserini, günümüz yaşantısına ve değerlerine ulaşabilmek, bunlara tanı koyabilmek veya karşılaştırma yapabilmek açısından bir çıkış noktası haline getirmektedir. Bu bağlamda Seyahatname’deki anlatı, nerden nereye gelindiğini göstermek, son döneme yönelik olguları somutlaştırabilmek ve bir takım sonuçlar çıkarabilmek için bir kriter haline dönüşmekte ya da dönüştürülmektedir. Böylece günümüze yönelik algıyı etkilemektedir. Diğer yandan yayın organlarında ulaşılan bulgular, medyanın Evliya Çelebi’yi nasıl algıladığını gösterirken aynı zamanda kamuoyunun algılama şekline yönelik fikir vermektedir. Bu çalışma, Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi’nin iki gazetenin köşe yazarları aracılığı ile basın düzlemine nasıl taşındığını ve ünlü gezginin modern Türk basını üzerindeki etkisini örneklemek amaçlıdır.
Anahtar Kelimeler: Basın, Cumhuriyet Gazetesi, Evliya Çelebi, Milliyet Gazetesi, Seyahatname.
The work of amateur traveler Ewliya Chelebi, which is full of information that cannot be historically, geographically, ethnically or technically encountered in other sources, includes many people, places, and occasions. Being effective as of today with his travel book (Seyahatname) dated 17th century, Ewliya Chelebi has been an inspiration for various projects reaching to cartoons and documentaries. Ewliya Chelebi and his travel book have been among the themes used by the Turkish media; in fact, it has been one of the phenomena prioritized in the newspaper columns.
Within the panorama of newspapers like Cumhuriyet and Milliyet from past to today, Ewliya Chelebi and his travel book have been reflected on the newspaper columns many times by several columnists such as M. Turhan Tan, Burhan Felek, Refii Cevat Ulunay, Melih Aşık, and Taha Akyol. Being among the reference guides of columnists, Seyahatname has been analyzed in relation to geography, history, folklore, and many branches or disciplines. Newspaper paragraphs including Ewliya Chelebi and his work form a broad fan that spreads over the attempts of printing Seyahatname in Turkey; identification of globe-trotting politicians with the famous traveler; tourism; sports; those who are used to leeching off people with power; political problems in the Balkans at the end of the 20th century; and over many more issues.
The narrations or comments of the authors about Ewliya Chelebi and his Seyahatname make this famous traveler and his work a starting point in order to reach, diagnose or compare and contrast today’s standards and values. In this respect, the narration in Seyahatname has transformed or has been transformed to a criterion for demonstrating the progress, materializing recent concepts, and drawing some conclusions. Therefore, it affects today’s perception. On the other hand, data gathered from the media organs both show the media’s perception of Ewliya Chelebi and give an idea about how the society perceives him. This study aims to exemplify how Ewliya Chelebi and his Seyahatname are reflected on the media by means of the columnists of the two newspapers and the impact of the famous traveler on modern Turkish media.
Key Words: Cumhuriyet Newspaper, Ewliya Chelebi, Media, Milliyet Newspaper, Seyahatname(Book of Travels)
Evliya Çelebi, Cumhuriyet dönemi basınında üslubuyla çağına damgasını vurmuş bir yazar, Osmanlı tarihi ile sosyolojisine kaynaklık eden Türk gezi edebiyatının en büyük temsilcisi olarak tanımlanmıştı. Ünlü seyyah gezilerinde folklor, sanat, edebiyat ve mimari2 gibi çeşitli açılardan değerlendirilebilecek incelemeler yaptığından Seyahatnamesi, 17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun gerçek yüzünü yansıtan bir tablo niteliğinde görülecekti3(M.18 Şubat 1982:13;Türk Büyükleri, 1982:101).
Tarihsel, coğrafi, etnik ve teknik açılardan başka kaynaklarda kolay karşılaşılamayan bilgilerle dolu olan Evliya Çelebi’nin eserinde pek çok insan, yer ve olaya rastlanmaktadır4. Seyahatnamesi’nin renkliliğiyle farklı projelere esin kaynağı olan ve günümüze kadar etkisini sürdüren Evliya Çelebi, Türk basınının da kullandığı temalar arasında yer almıştı. Gazete yapraklarının ön plandaki fenomenleri arasına girmeyi başaran seyyah ve eseri, M. Turhan Tan, Refii Cevat Ulunay, Burhan Felek, Melih Aşık, Taha Akyol gibi birçok yazar tarafından günlük yazılara taşınmıştır.
Seyahatname, Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerin dünden bugüne uzanan panoramaları içinde köşe yazarlarınca başvuru kaynağı olarak kullanılmış ve siyaset, coğrafya, tarih, kültür gibi birçok alan ya da disiplinle ilişkili olarak değerlendirilmiştir. Gazetelerin böyle pasajları, Seyahatname’nin basılması çalışmalarından, çok gezen siyasilerin seyyahla özdeşleştirilmesine, turizme, spora, iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık haline getirenlere, 20. yüzyıl sonlarında Balkanlarda yaşanan politik sorunlara -ve daha birçok konuya- yayılacak şekilde geniş bir yelpaze oluşturmaktadır.
Yayın organlarında ulaşılan bulgular, bir yandan medyanın Evliya Çelebi’yi nasıl algıladığını gösterirken bir yandan da kitle iletişim araçları üzerinden ünlü seyyahın kamuoyuna nasıl sunulduğu/algılatıldığı hakkında fikir vermektedir. Bu çalışma, Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi’nin iki gazetenin köşe yazarları kanalıyla basın düzlemine nasıl taşındığını ve ünlü gezginin modern Türk basını üzerindeki etkisini örneklemek amaçlıdır.
Refii Cevat’ta Seyahatname’nin Basılması Beklentisi
1980’lerin başında Milliyet, “17’nci yüzyılın bu büyük belgesi, hala tozludur ve bütün çizgileriyle gün ışığına çıkarılmamıştır” yaklaşımıyla Seyahatname üzerinde derinlemesine bir çalışma yürütülmediğini vurgulamıştı(M.18 Şubat 1982:13;Türk Büyükleri, 1982:101)5. Bu eleştiriyi karşılamamakla beraber Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, oldukça uzun süredir basına konu olmaktadır.
Refii Cevat Ulunay, Evliya Çelebi ve Seyahatnamesini ön planda tutan ve gazete sütunlarına yoğun yansıtan köşe yazarlarındandı (Ulunay, 21 Nisan 1960:3). Hatta kendisinin 1950’li ve 1960’lı yıllarda her fırsatta Evliya Çelebi referansını kullanarak köşe yazarları arasında farklı bir yer kazandığı söylenebilir. Zaten kendisi de “Bizde her okumuş yazmış adamın bazı candan dostları, muhibleri, vardır, bunlar kitap sevenlerin hususi raflarında kemal-i azametle otururlar” dedikten sonra bu listenin başına Seyahatname’yi oturtmuş ve eseri “… Osmanlı İmparatorluğunun 4’üncü Murat, 4’üncü Mehmed devirlerinin hususi hatıraları üzerine bina edilmiş tarihdir” ifadesiyle tanımlamıştı(Ulunay, 1 Mart 1967:2).
R.Cevat’ın yazılarına kronolojik bir çerçeveyle yaklaşıldığında seyyah ve eseriyle ilgili değerlendirmeleri, Seyahatname’nin Türkiye’de basımı hakkındaki söylemleriyle başlatılabilir. Nitekim 1950’lerin başlarında “…daha doğru dürüst bir Evliya Çelebi seyahatnamesi basılmamıştır”6 diyerek “Bugün bir Evliya Çelebi seyahatnamesi edinmek için hem etek dolusu para vermek, hem de sıra beklemek lazım” eleştirisini getirmişti(Ulunay, 7 Ekim 1953:2). Bir Amerikalı yayıncının Seyahatname’yi basma arzusu gündeme geldiğinde ise “Evliya Çelebi, eskiliğine rağmen üslubunun sadeliği, tasvirlerinin renkli ve canlı oluşu itibariyle pek güzel bir eserdir. Fakat bir klasik? Asla… Anlaşılan bu zat bol resimli bir kitap basmak istiyor. Eh… Evliya Çelebi, bu işe elverişlidir. Fakat bu eser resimlenecekse o devrin gravürlerini hatırlatacak surette tasvirlendirilmeli” yaklaşımını savunmuştu. Ayrıca alay edercesine böyle kitaplar arasında bir Türk klasiğinin bulunmasını Türk edebiyatı açısından bir kazanç olarak değerlendirirken “...Evliya Çelebi Seyahatnamesi…bu edisyonda çıkınca Türk edebiyatına gün doğdu demektir…Bunlar olmasa zavallı Türk edebiyatı fakr ü zaruret içinde sönüp gidecekti” diyecekti(Ulunay, 21 Ağustos 1955:3).
1950’lerin sonlarında R.Cevat, Evliya Çelebi’nin “koca koca ciltler şeklinde intişar eden” Seyahatnamesi’nin “İkdam gazetesi sahibi, hocam Ahmet Cevdet merhum vasıtasıyle basılmış, Necib Asım beyin7, Ahmet Mithat efendinin takrizleri, münazaraları ile tahlil edilmiş ve nihayet kitabı yine bir baskı makinesinde” ilk kez bastıklarını anlatmıştı(Ulunay, 5 Ekim 1958:3)8. 1960’da ise yine “Evliya Çelebi’nin eseri yeni harflerle basılarak genç neslin istifadesine arzedilemiyor” diyordu(Ulunay, 21 Nisan 1960:3)9. 1963’te Milliyet’teki köşesinde Server İskit’in Evliya Çelebi hakkındaki seçmelerden oluşan kitabını tanıtmıştı. Ona göre “Evliya Çelebi Seyahatnamesi, monoton yolculukta kıymetli bir yol arkadaşı olur”du(Ulunay, 8 Şubat 1963:3).
1960’ların sonlarında Seyahatname’nin değerini “Milli irfanımıza, büyük tarihimize mühim hizmetlerde bulunan eserlerden biri vardır ki, Türkiye’de onsuz kütüphane mevcud değildir. Okunmasına doyulmayan bu eser, meşhur Evliya Çelebi Seyahatnamesi’dir. Bugün tam bir takım belki 1000 liraya bulunmaz. O ölü benizli Maarif Klasikleri, şimdiye kadar gün geçtikçe nadirleşen bu mühim eseri Türk klasiği olarak yeniden bastırmış olsa idi, bugün pek çok kitab meraklıları bu mahrumiyetten kurtulmuş olurlar” sözleriyle belirleyecekti(Ulunay, 3 Nisan 1968:2). Seyahatname bulmanın güçlüğünün yanında “Maarif Vekaleti Klasik Tercümeler diye yanlış kitaplara etek dolusu para sarfeder de bir Evliya Çelebi, bir Şeyh Galip, bastırmaz” gibi sözleriyle eleştirilerini sıralamış ve gençlerin bu eserleri okuyamadıklarından “memleketin tarihini” öğrenemediklerini, öğrenmelerinin teşvik edilmediğini ileri sürmüştü10(Ulunay, 1 Mart 1967:2;24 Nisan 1968:2). Okurlarının Milliyet’in Seyahatnameyi basarak okuyuculara kazandırması önerisine ise MEB’nin bu sorumluluğu üstlenmesi gerektiği karşılığını verecekti(Ulunay, 16 Nisan 1968:2).
Yazarların Evliya Çelebi ve Seyahatname Yorumları
Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, Cumhuriyet ve Milliyet gibi yayın organlarının köşe yazarlarınca çeşitli şekillerde tanımlanmışlardı/yorumlanmışlardı. Ünlü seyyahın dönemindeki Türkiye için “dasitanî ve kahraman” kelimelerinden başka bir özellik bulmanın zor olduğunu ileri süren Ahmet Hamdi Tanpınar, resmi vakanüvislerin sayfalarını dolduran vezir katli, vali ve ocak isyanları gibi siyasi gelişmelerin yanında “bütün cemiyet hayatına hükmeden idealile, içinde bulunduğu imkansızlığı yenmek için” mücadele eden asil bir “XVII nci asır daha vardır” dedikten sonra Evliya’yı Erzurum’dan Üsküp’e, buraların meyvelerinden kitabelerine, kadınlarının güzelliğinden tezgahlardaki işçilerine kadar bu yüzyılı günümüze aktaran bir yazar olarak değerlendirmişti11(Tanpınar, 27 Haziran 1942:2).
Evliya hakkında en ilginç yorumların altında R.Cevat’ın imzası bulunmaktadır. R.Cevat, görevlerini başarıyla tamamladığını belirttiği seyyahın özelliklerini sıralamış (Ulunay, 21 Nisan 1960:3;8 Şubat 1963:3) ve “püblisist” olduğunu söylemişti12. R.Cevat, meslektaşı olarak gördüğü Evliya Çelebi’yi “… Türkiye’nin yetiştirdiği en büyük gazetecidir. Ne yazık ki, onun Gazeteciler Cemiyetinde temsili olsun bir heykeli yoktur” ifadeleriyle tanımlamış, bir resim ya da kitabesinin Gazeteciler Cemiyeti’nde bulunmamasını eleştirmişti.
Ulunay’a göre Evliya, bazen mübalağa yapmışsa da bunlar o zamanın röportajlarıydı. Üstelik eserindeki olaylara farkında olmadan gazetecilik çerçevesinden bakmıştı. Görüşünü şu cümlelerle aktarmıştı:“Evliya Çelebinin gördüğü memleketler, şehirler ve kasabalar hakkında verdiği malumatın bugün için kıymeti yoktur, asıl ehemmiyeti olan kısım, rastladığı hadiseler, yani -gazeteci tabiri ile- yaptığı (Röportaj)lardır. Mesela, Dördüncü Murat gibi darblı bir padişaha intisabı, Melek Ahmet paşanın şahsiyeti hakkında verdiği malumat, sadrazamların hüviyetleri, Celali isyanları, çomar bölükbaşılar, cehennem bölükbaşılar, sarıcalar, sekbanlar…Köprülü Mehmet paşanın icraatından çekinen Kaya Sultanın, Evliya vasıtasiyle zevcine gönderdiği gizli nameler, İbşir Mustafa paşanın Üsküdar vakası…Neler yoktur ki! Bütün bunlar, tarihimizin tamamlayıcı malumatıdır”. R.Cevat “…baştanbaşa tarihi, siyasi, askeri, içtimaî, coğrafi malumat ile dolu olan” ünlü seyyahın eserinin “…bizlere bıraktığı ciltler Seyyahatname değil, onun yaşadığı devirde temas eylediği şahsiyetlerin hüviyetinden o devirlerin mühim vak’alarından bahseden bir siyasetname” olduğunu savunmuştu. Ona göre seyyahtan çok “vak’a nüvis” olan Evliya Çelebi’yi olayların tasviri ve yazdığı maceralar okutuyordu. Gazetecilikle uyuşmayan yönünü ise “Onun gazetecilikle uzlaşmayan tek tarafı istifadesini biraz fazla düşünmüş olmasıdır” ifadesiyle vurgulayacaktı13(Ulunay, 5 Ekim 1958:3;8 Şubat 1963:3).
Seyahatname’deki aktarımların doğruluğu ya da doğruluk derecesi hakkında da R.Cevat’ın birkaç sözü vardı. Yazar, 1953 sonbaharında Evliya Çelebi aşığı olarak tanımladığı Cumhuriyet yazarlarından Fahri Celal’in Ekim başlarındaki yazısına atıfta bulunmuştu. R.Cevat kendisinin çok sık kullandığı Sadi’nin “Cihan dîde bisyâr gûyed dürûğ-Cihan görmüş olan çok yalan söyler” sözünden seyyahı aklamak için F.Celal’in “İspanya sefirinin hareket boruları ile alessabah yollara düştüğünü söylemesi güç söylenir bir yalandır” yazdığını aktarmıştı. Evliya’nın bazen kolay yalan söylediğini ancak bunların yazdıklarının tuzu biberi olduğunu ileri süren R.Cevat, F.Celal’in “Evliya Çelebiyi Avrupa salonlarında yaşamış buluvermek yarınki Üniversitemizde teşkil edilecek Evliya Çelebi Enstitüsünün belli başlı keşfi olur inşallah” sözünden yola çıkarak, ünlü gezgini tanımadığımız [hatta tanıtamadığımız] argümanı üzerinden kendimizi tanımadığımızı ileri sürecekti (Celal:4 Ekim 1953:3;Ulunay, 7 Ekim 1953:2).
R.Cevat, Evliya’nın bazı inanılmayacak gelişmeleri aktardığını hatırlatırken İran şairi Sadi’nin meşhur sözünden hareketle bazı olayların anlatımını “hem vallahi, hem billahi!” diye yeminle bitirdiğini vurgulamıştı(Ulunay, 5 Ekim 1958:3;21 Nisan 1960:3). 1956’daki bir yazısında da seyyahın anlattıklarını perçinlemek için yemin etme ihtiyacı duyduğunu aktarmıştı(Ulunay, 1 Şubat 1956:3).
Yorumlarını sürdüren R.Cevat, 1960’da biraz Evliya Çelebici bir tavırla “…Evliya Çelebi’yi[nin] yalancılıkla itham etmesi[edilmesi] doğru değildir, fakat hadiselerle geçen seyahatnamesine biraz hayali tuz biber baharat ilave ederek lezzetini arttırmak istemişse buna yalancılık diyemeyiz…Evliya Çelebi bu eseriyle yalnız gezdiği gördüğü memleketleri değil, yaşadığı devrin tarihini de yazmıştır. Evliya Çelebinin asıl kıymeti de budur…Ciltler dolduran bu yazılarda biraz mübalağa olursa buna:‘Yalancılık’ denilemez” yaklaşımını savunmuştu(Ulunay, 21 Nisan 1960:3). Nitekim İstanbul’un kışları hakkındaki bir yazısına seyyahtan bir kış yalanı ekleyecekti14(Ulunay, 20 Ocak 1963:3). Daha sonra Silahtar Kara Murtaza Paşa Sivas valisi iken Karaova köyünde bir kadının fil yavrusu doğurduğunu anlatan seyyahın “hem vallahi hem billahi” diye yemin etmediğine işaret etmişti15(Ulunay, 15 Ağustos 1965:2).
R.Cevat, “Bir Başka Alem”16 adlı dizisinde de seyyahtan alıntı yapmış hikayeler anlatmıştı(Ulunay, 6 Ocak 1959:4). Zaten genelde olduğu gibi 1960’larda da her fırsatta Evliya Çelebi referansını kullanmış görünmektedir. Nitekim 1966 baharında, Edirne Müze Müdürü Sabahattin Türkoğlu’nu Pehlivan Tekkesi hakkında Seyahatname üzerinden bilgilendirdiğini yazmıştı17(Ulunay, 10 Mart 1966:2). R.Cevat, seyyahı referans olarak kullananları eleştirmekten geri kalmamıştı. 1960’ların sonlarındaki seyyahla ilişkili bir radyo programını eleştirmiş ve konu hakkında konuşanların yetersizliklerinin altını çizmişti(Ulunay, 1 Mart 1967:2). Yine o yıllarda “Radyoda bile onun tarihe temas eden sergüzeştleri bir senaryo şeklinde veriliyor” diyecekti(Ulunay, 3 Nisan 1968:2).
Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi’nin farklı yönleriyle gazete sütunlarına taşınmasında Burhan Felek’in de payı bulunmaktadır. Felek, 1970’lerin ortalarında seyyahın hem genel hem de gazetelerdeki konumunu “…tarihi hadiseleri yazmakla vazifeli resmi, ‘Vak’a Nüvis’ler yani ‘Olanları Yazar’lar yıla, düne ait muamelat ve hadiseleri; mesela harp, sefer, isyan, yangın gibi şeyleri yazmıştır da halkın nasıl geçinip neler yaptığını asla kaleme almamıştır. Bunu biraz Evliya Çelebi’de buluruz”18 yaklaşımıyla gerekçelendirmişti(Felek, 20 Temmuz 1975:14). Üstelik 1972 sonlarında R.Cevat’a benzer bir yaklaşımla “Meşhur seyyah ve röportajcı Evliya Çelebi” tanımlamasını yapacaktı. Burada seyyahın tutkunu olduğunu belirtirken Ercümend Ekrem tarafından da mizah dünyasına Yeni Evliya Çelebi (Evliya-yı Cedit) tiplemesinin kazandırıldığını hatırlatacaktı(Felek, 27 Aralık 1972:2). Hatta Ercümend Ekrem’in seyyahı taklit ederek yazılar yazdığını söyleyecekti(Felek, 3 Haziran 1977:2). İskender Pala, B.Felek’in sözlerine yakın bir yaklaşımla seyyahın eserini “Ansiklopedi desem değil… Tarih desem değil… Anı desem değil… Gezi tomarları desem değil… Hepsini birden ifadelendirecek bir sözcük bulunduğunda işte o Seyahatname olacaktır” şeklinde tanımlamıştı(MKS, 06 Mart 2003:4). Feyza Hepçilingirler ise seyyah için Ş.Haluk Akalın’dan “…hem bir tarihçi, hem bir dilbilimci, hem sanatçı, hem şikemperest(gurme)… hem bir halk bilimcidir” tanımını aktarmıştı(CKE, 15 Eylül 2011:27).
Evliya hakkında farklı bir yorumu Hasan Pulur yapmaktadır. “Yağdanlıklar sırada bekliyor” başlıklı yazısında Türkiye’de iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık haline getirenleri eleştiren Pulur, yazısını seyyahın anlattıkları üzerinden somutlaştırmıştı19. Orhan Erinç’in “Şu Bizim Enayi Defteri” kitabından hareketle Evliya Çelebi’nin de bir ara Melek Ahmet Paşa’nın yanına kapılandığını yazan Pulur “Ol zaman bildim ki cemi (bütün) vüzera (vezirler) ve erbabı devlet (devletin ileri gelenleri) huzurunda müdane (yalakalık) ve hoş-amed kelam (hoşa gidici sözler) lazım imiş” cümlelerini aktararak savunduğu görüşe açıklık getirmeye çalışmıştı(Pulur, 10 Nisan 2000:3).
Tarih, Seyyah ve Yazarlar Üçgeni
Gazetelerdeki Osmanlı odaklı tarihsel yazılarda Evliya Çelebi ile Seyahatnamesi’ne sık sık rastlanmaktadır. Bunlar, İsmail Hami Danişmend’in “Arap ve Türk efsanelerine göre eski İstanbul seferleri” başlıklı makalesinde olduğu gibi referans niteliğindeydiler(Danişmend, 3 Ekim 1952:2). Reşad Ekrem Koçu da 1950’lerin ortalarında “Ecdadımızın Balkanlar, Yunan, Macaristan, Dalmaçya ve Polonya fütuhatının öncüsü akıncılar olmuştur” diyerek, akıncıların tasvirini yaparken seyyaha başvurmuştu20(Koçu, 30 Aralık 1954:2-3). Burhan Felek, İstanbul’un fethedilmesi hakkındaki yazısında Evliya’nın aktarımlarından hareket etmiş ve kuşatma sayısı gibi detaylarda Seyahatname’den yararlanmıştı(Felek, 3 Haziran 1977:2). Diğer yandan Dördüncü Uluslararası Yemek Kongresi’nde konuşma yapan TDK Başkanı Hasan Eren’in Seyahatname’yi referans alarak boza hakkında anlattıklarının Melih Aşık’ın köşesine yansıması, basının seyyahın eserine ne kadar geniş bir yelpaze içinde yaklaştığını gösteriyordu(Aşık, 5 Eylül 1992:11).
1980’lerin sonlarında Kaya Erginer’in kaleme aldığı “Bilmediğimiz Nasreddin Hoca” başlıklı yazıda da Evliya Çelebi’nin araştırmalardaki can alıcı noktalara etkisi görülmektedir. Yazıda Fuat Köprülü’nün Nasreddin Hoca hakkındaki araştırmaları değerlendirilmişti. Gerçekte Ahmedi ile Timur arasında geçen bir diyaloğun Evliya Çelebi’yle değişerek Nasreddin Hoca ile Timur arasında yaşanmış bir hale dönüştüğü vurgulanmıştı. Ayrıca İbrahim Hakkı Konyalı’nın Nasreddin Hoca’nın türbesinde Evliya Çelebi’nin izlerini ararken 14. yüzyıl sonlarına ait bir veriye ulaştığının altı çizilmişti(Erginer, 16 Nisan 1989:13). Milliyet’te Nasrettin Hoca’yla ilgili bir başka çalışma, 1954’te Hüsniye Balkanlı tarafından yayınlanmıştı. Balkanlı, Hoca’dan Evliya’nın nasıl bahsettiğini anlatmıştı. Çeşitli araştırmalarda seyyahın kaynak kullanıldığını belirten Balkanlı, bazı araştırmacıların meşhur seyyahın Nasrettin Hoca’yla ilgili anlatımlarına eleştirel yaklaştıklarını yazmış hatta biraz da bu eleştirileri eleştirmişti(Balkanlı, 12 Mayıs 1954:2).
Seyahatname’nin Bölgesel ve Mekansal Yansımaları
Çoğunlukla Evliya Çelebi, gezdiği yerlerle mekanlar hakkında anlattıklarıyla gazetelerin sütunlarına taşınmıştı. Dolayısıyla basının coğrafya, turizm, mimari ve şehircilikle ilişkilendirilebilecek yazılarında kullanılan veri ya da referanslar arasında Seyahatname’yle sık karşılaşılmaktadır. Nitekim Reşad Ekrem Koçu gazete eklerinden birinde Lüleburgaz Kervansarayı’nı anlatırken seyyahı izlemişti(Koçu, 12 Ocak 1955:2). Ayrıca 1955 başlarında Milliyet’teki “Günün Işığında Tarih” adlı köşesinde Topkapı Sarayı’nı tanıttığı “Topkapı Sarayında Kırk Gün” başlıklı yazı dizisinin dokuzuncu bölümünün bir kısmını Evliya Çelebi’den anlatmıştı(Koçu, 12 Şubat 1955:5).
N.Sırrı Örik’in Kayseri, Kırşehir ile Kastamonu gezilerini anlattığı kitabını, 1950’lerin ortalarında turizmle ilişkilendirerek köşesine taşıyan R.Cevat, bölgelerin “hususiyetlerini, fıkralarını, efsanelerini tatlı dille, tatlı kalemle” anlatmayı savunmuş ve “geçmiş asırların en usta bir röportaj muharriri…hadiseleri okutmasını bilmekle tarif edersek bugünkü gazeteciliğin piri ve üstadıdır” sözleriyle Evliya’yı övmüştü. Onun şöhretini bu tarz yazılarla bulduğunu ileri sürmüştü(Ulunay,1 Şubat 1956:3). R.Cevat, Necmi Onur’un Doğu Anadolu ve sorunlarına yönelik Milliyet’te yayınladığı birkaç günlük araştırma dizisi nedeniyle kaleme aldığı yazısında yine Evliya’ya atıfta bulunmuş ve “Türkiyenin en büyük röportaj muharririnin seyahatnamesini karıştırıyorum…Evliya Çelebinin yazdıkları da aşağı yukarı Necmi Onur’un röportajından farklı değil” yorumunu yapmıştı(Ulunay, 4 Ağustos 1962:3).
R.Cevat, kaleme aldığı gezi yazılarında da Seyahatname’den alıntılara başvurmuştu. Hatta Çengelköy’ü anlattığı yazısında seyyah üzerinden bir kurgu denemişti(Ulunay, 12 Mayıs 1954:2). 1963 Eylülünde müzik ve folklorla ilgili yazısının sonlarında “Çorum’un (Karakız)ı, ne kadar meşhur ise, Yozgat’ın (Çakır kızı) da öyle imiş. Bu havaliye Evliya Çelebi’nin (Medinet-ül-uşşak:Âşıklar beldesi) demesi yerindedir” diyecekti(Ulunay, 16 Eylül 1963:3). Burhan Felek ise turizm konulu bir yazısında Evliya Çelebi’nin gezgin olmasına neden olan meşhur rüyayı argüman olarak kullanacaktı(Felek, 29 Aralık 1975:2).
Salah Birsel “İstanbul’un Gizli Tarihi” dizisinde Kağıthane’yi anlatırken Seyahatname’ye başvurmuştu. Seyyahın “Bütün çamaşır yıkayanlar gömlek ve sarıklarını buradaki derede yıkar…Nice bin dilberler, soyulmuş pembe badem gibi nazlı bedenlerini mavi ibrişim futalara sarıp, balıklar gibi suya dalarlar. Saz ve sözün hesabı yok” gibi ifadeleriyle Kağıthane’yi anlatmıştı21(Birsel, 5 Ocak 1983:7).
1980’lerin başlarında Teoman Erel, Ankara’nın hava kirliliği sorunuyla ilgili, tarihsel verilerle süslenmiş yazısında, ismini belirtmediği bir meslektaşı üzerinden Evliya’nın “Ankara güzel şehirdir ama iki vadi ortasındadır. Burada büyük şehir olmaz” sözünü aktarmış; bu sözün seyyaha ait olup olmadığının belirlenmesinin soruna tarihsel derinlik kazandıracağını ileri sürmüştü(Erel, 15 Ocak 1982:8,12). Halit Çapın ise İstanbul’un yazlıkçılarıyla ilgili dizisinde Küçükçekmece’yi anlatan Evliya’dan yararlanmış, kendi değerlendirmelerini de biçim ve üslup açısından seyyaha benzetmişti. Eleştiri/taşlama içeriğindeki yazıda Seyahatname’deki aktarımlar 1980’lere uyarlanarak dönemin Küçükçekmece’siyle adeta alay edilmişti(Çapın, 29 Temmuz 1982:3). Ancak farklı örneklerden birini Haldun Taner vermişti. 1983 Ekimindeki “Müzikle Terapi” başlıklı yazısıyla Seyahatname’deki Edirne Darüşşifası ile ilgili anlatılanları gazete sütunlarına taşımıştı22(Taner, 9 Ekim 1983:2).
Zeynep Oral’ın “Karadeniz’in Doğusu” başlıklı yazı dizisinde Trabzon’un adının kaynağı hakkındaki referanslar arasında Seyahatname23 geçmişti(Oral, 11 Mart 1989:11). 1990’ların başlarında Jak Deleon, Hasköy hakkındaki dizisinde seyyahın tasvirlerinden yola çıkmıştı(Deleon, 2 Nisan 1991:15;3 Nisan 1991:15). Beyazıt Meydanı’nın geçmişi gazete satırlarına yansıdığında Seyahatname yine kaçınılmaz kaynaklardan biri oluyordu(Gönültaş, 3 Ocak 1991:11). Fikret Otyam, seyyahın Tokat hakkındaki “Halkı zevk ehlidir. Gariplerle dostturlar, hile bilmezler” ifadeleriyle seyyahın bölge-halk tanıtımlarının başka bir örneğini sunmuştu(Otyam, 18 Ağustos 2000:1,4). Can Dündar, Malatya’yı anlattığı yazısında Seyahatname’ye dayanarak “Evliya Çelebi 17. yüzyılda Malatya’nın erkeği ile kayısısını övmüştü:…7 tür kayısısı olur ki, her biri 40-50 dirhem gelir’” derken şehirde 350 yıl içinde fazla bir şeyin değişmediği görüşündeydi(Dündar, 31 Ağustos 2003:17).
Evliya Çelebi’nin Süleymaniye Camii’nin küçük minarelerinden sağdakini “Cevahir Minaresi” diye adlandırdığı gazetelere yansımıştı. Seyyah, adlandırma gerekçesini Kanuni’nin, İran Şahı’nın gönderdiği mücevherlerden en büyüğünü minarenin taşları arasında kullanmasına bağlamıştı(Aytul, 8 Şubat 1976:16). Seyahatname, Mostar Köprüsü hakkında günümüze önemli bilgiler taşıdığından24 köprüyle ilgili basın haberlerinde/analizlerinde seyyaha atıfta bulunulmuş25; hatta adeta böyle bir zorunluluk ortaya çıkmıştı. 1993’te Melih Cevdet Anday, bu köprüyü gördüğünde çok etkilendiğini; ayrıca Evliya’nın köprüyü Mimar Sinan’ın yaptığını yazsa da bunun yanlış olduğunu anlatmıştı(Anday, 29 Ekim 1993:2). Evliya, gazetelerde yayınlanan turizm amaçlı yurtdışı yazılarının ya da gezi notlarının da referanslardandı. Nitekim Seyahatname’yi turizm açısından değerlendirmeye çalışan Durukal, Yakovalı Hasan Camii hakkında seyyahın tasvirlerini kullanmıştı(Durukal, 29 Mart 1974:8;11 Ekim 1975:8). Orhan Duru, “Tuna’dan bu yana…” adlı yazı dizisinde özellikle Viyana’yı anlatırken seyyahın sözlerinden yola çıkarak karşılaştırmalar yapmıştı(Duru, 30 Eylül 1983:11).