Belli nitelikteki ve belli miktardaki bir malın veya bir finansal varlığın gelecekteki önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden teslimini bugün hükme bağlayan yasal bir sözleşmedir.
Opsiyon sözleşmeleri; opsiyonu alan tarafa belirli bir vadede veya belirli bir vadeye kadar, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma hakkı veren, satan tarafı ise sözleşmeye dayanak varlığı almaya veya satmaya yükümlü kılan sözleşmelerdir.
Opsiyonu alan yatırımcı belirli bir prim karşılığında opsiyonu kullanma hakkına sahiptir. Opsiyonu satan yatırımcı ise, alıcının talebi halinde opsiyon gerekliliklerini sağlamakla yükümlüdür.
Dayanak Varlık: Tarafların alıp sattığı vadeli işlem sözleşmelerinin hangi varlıkla ilgili olduğunun ifadesidir (faiz, hisse senedi endeksi, döviz, v.b.).
Uzun Pozisyon: Alım İşlemi (Vadeli işlem sözleşmesinde uzun taraf, dayanak malı sözleşmede belirtilen fiyat üzerinden teslim alma hak ve yükümlülüğüne sahip olan taraftır.)
Kısa Pozisyon: Satış İşlemi (Vadeli işlem sözleşmesinde kısa taraf dayanak varlığı sözleşmede belirtilen fiyat üzerinden teslim etmekle yükümlü olan taraftır.)
Açık Pozisyon: Bir sözleşmede, ters işlemle kapatılmamış uzun veya kısa pozisyon sayısıdır. (her uzun pozisyon karşısında bir kısa pozisyon olduğundan, uzun veya kısa pozisyonların birini hesaba katmak yeterli olmaktadır).
Sürdürme Teminatı: Sürdürme teminatı başlangıç teminatının % 75’idir.
Yayılma Teminatı: Aynı sözleşmenin iki ayrı vadesinde, birinde kısa pozisyon alırken, diğerinde uzun pozisyon alma durumuna yayılma denir. Bu durumda her bir sözleşme için gereken yayılma teminatı başlangıç teminatının yarısıdır.
Teminat Tamamlama Çağrısı: Hesapta bulundurulan toplam teminat, sürdürme teminatı seviyesine veya daha altına düşerse, Takas merkezi tarafından pozisyon taşıyan kişiye, teminat miktarının başlangıç teminatı seviyesine tamamlanması için talepte bulunulur. Bu talep teminat tamamlama çağrısı olarak adlandırılır.
Hesapların Güncellenmesi: Vadeli işlem sözleşmelerinde açık pozisyon taşıyan yatırımcıların hesaplarının takas merkezi tarafından ilgili günde oluşan uzlaşma fiyatları esas alınarak değerlemeye tabi tutulması ve bu değerleme sonucunda, kar eden hesaplara alacak ve zarar eden hesaplara borç yazılması işlemidir.
Nakdi Uzlaşma: Sözleşmelerin ifa edilmesinde kullanılan bir yöntemdir. Bu yöntemde vade sonunda dayanak varlık taraflar arasında el değiştirmez. Bunun yerine, sözleşme fiyatı ile dayanak varlığın son işlem günündeki cari fiyatı veya borsa tarafından belirlenen diğer yöntemler esas alınarak belirlenmiş fiyat arasındaki fark kadar tutar taraflar arasında el değiştirir ve sözleşme bu şekilde ifa edilmiş olur.
Pozisyonun Kapatılması (Ters İşlem): Önceden açılmış uzun veya kısa pozisyonun aynı miktarda ters pozisyon alınmak suretiyle kapatılmasıdır. Bir başka deyişle, müşterinin aldığı sözleşme kadar satması veya sattığı sözleşme kadar almasıdır.
Pozisyon Limiti: Borsa, manipülatif işlemleri sınırlamak ve suni arz ve talebi önleme suretiyle piyasanın sıkışmasını engellemek amacıyla bir yatırımcının almış olduğu pozisyonları sözleşme sayısı bazında sınırlar. Bu sınırlamaya pozisyon limiti denir.
Uzlaşma Fiyatı. Piyasanın kapanış aralığında oluşan veya borsanın belirlediği yöntemlere göre hesaplanan ve hesapların güncellenmesinde kullanılan fiyattır.
Alım Opsiyonu; sözleşmeyi alan tarafa gelecekte belirli bir miktarda varlığı, belirli bir fiyattan alma hakkı verir.
Satım Opsiyonu; sözleşmeyi alan tarafa gelecekte belirli bir miktardaki varlığı, belirli bir fiyattan satma hakkı verir.
Alım Opsiyonu Alıcısı; dayanak varlığın fiyatının yükseleceğini düşünüyorsa belirli bir prim karşılığında alım opsiyonu alır. Vade geldiğinde, dayanak varlığın spot fiyatı ile opsiyon fiyatını karşılaştırarak kullanıp kullanmayacağına karar verir. Alıcı opsiyonu kullanmaz ise, ödediği primi geri alma hakkına sahip değildir. Bu durumda opsiyon alıcısının maksimum kaybı ödenen prim kadarken kazancı teorik olarak sınırsızdır.
Alım Opsiyonu Satıcısı; dayanak varlığın fiyatının yükselmeyeceğini düşünür. Vade geldiğinde alıcı opsiyonu kullanırsa dayanak varlığı kullanım fiyatı karşılığında satmakla yükümlüdür. Opsiyon kullanılmazsa aldığı prim kadar kar elde eder.
Satım Opsiyonu Alıcısı; dayanak varlığın fiyatının düşeceğini düşünüyorsa belirli bir prim karşılığında satım opsiyonu alır. Vade geldiğinde, dayanak varlığın spot fiyatı ile opsiyon fiyatını karşılaştırır ve spot fiyat düşükse opsiyonu kullanır. Alıcı opsiyonu kullanmaz ise, ödediği prim kadar zarar eder.
Satım Opsiyonu Satıcısı; dayanak varlığın fiyatının düşmeyeceğini, opsiyonun kullanılmayacağını düşünür. Satıcının amacı, aldığı prim kadar kar elde etmektir. Alıcı opsiyonu kullanırsa dayanak varlığı kullanım fiyatı karşılığında almakla yükümlüdür.
Opsiyonun vadesi ; opsiyon alıcısının hakkının; satıcısının ise yükümlülüğünün hangi tarihe kadar geçerli olduğunu gösterir
Amerikan tipi opsiyon; vadeden önce herhangi bir tarihte opsiyon alıcısı tarafından kullanılabilen opsiyon türüdür.
Avrupa tipi opsiyon; yalnızca vadesinde kullanılabilen opsiyon türüdür.
Kullanım Fiyatı ; Opsiyon sözleşmesinde önceden belirlenen ve opsiyonun kullanıldığı takdirde, söz konusu varlık için alım ya da satım fiyatıdır.
Opsiyon Primi ; Opsiyon alıcısının opsiyon satıcısına ödediği bedele verilen addır. Opsiyonun kullanılmadığı durumda alıcıya iade edilmesi söz konusu değildir. Opsiyon primi aynı zamanda opsiyonun fiyatıdır.
Opsiyon Primi = İçsel Değer + Zaman Değeri
İçsel Değer; dayanak varlığın piyasa fiyatı ile opsiyonun kullanım fiyatı arasındaki farktır.
Zaman Değeri ; opsiyonun vadesine kalan süreden kaynaklanır. Opsiyon primi ile içsel değeri arasındaki farktır.
Vadeli İşlem Sözleşmelerinin Fiyatlandırılması
Türev piyasalarda işlem gören vadeli sözleşmelerin fiyatları, spot fiyattan farklılık gösterirler. Bu farklılığın zamanla birikte nasıl değiştiğini aşağıda görebiliriz:
Görüldüğü gibi vadeli fiyat, kimi zaman peşin fiyatının üzerinde (a-contango piyasa) kimi zaman altındadır (b-backwardation). Vade sonunda tabiatıyla ikisinin fiyatı eşitlenir.Vadeli fiyatla spot fiyatın arasında şöyle bir ilişki vardır :
Vadeli Fiyat = Spot Fiyat + Baz
Baz çoğu zaman pozitif, kimi zaman negatiftir. Bunun nedeni iki farklı fiyatlama modelinin olmasıdır: Taşıma Maliyeti Modeli, Beklentiler Modeli
Taşıma maliyeti modelini etkileyen faktörler:
Finansman Maliyeti + Depo + Sigorta Giderleri
Eksi Taşıma Maliyeti
(Örnek; Hazine Bonosu)
Yönü Kesin Olmayan Taşıma Maliyeti
Finansal bir varlığın teorik vadeli fiyatı taşıma maliyeti modeline göre şöyle hesaplanır.
Vadeli Fiyat = Spot Fiyat [1 + (Vadeye Kalan Gün x Faiz Oranı / 36500)]
Bir örnekle açıklamak gerekirse spot BIST30 değeri (08 Aralık tarihinde kapanış) 91.150 iken F_XU03012.. (VİOP’ta Aralık endeks 30 sözleşmesi, sözleşmenin bitişi 31 Aralık)’nin teorik fiyatını şöyle hesaplarız :
(Vadeye Kalan Gün: 53, Faiz Oranı : %6.5 )
Vadeli Fiyat = 90.659 (1+(53 x 6.5 / 36500 ) = 90.668 bulunur.
Not : Aslında hisse senedi ve endeks teorik fiyat hesaplamalarında temettü miktarı hesaba katılır. Fakat yukarıdaki hesaplamada bu durum ihmal edilmiştir.
Beklentiler Modeli :
Spot fiyatın vadeli işlem sözleşmesindeki teslimat gününe göre ne kadar değişeceğine ilişkin beklentilere bağlıdır. Buna bir örnek vermek gerekirse emtia ürünlerinde, hasattan hemen önce spot piyasadaki fiyat malın az olması nedeniyle yüksektir. Buna karşın vadeli fiyat hasattan sonra fiyat düşeceği için daha düşük seyreder.
Baz Riski: Özellikle korunma amaçlı işlemlerde, sözleşmenin vadeye kadar tutulmaması düşünülüyor ve korunma periyodu ile sözleşmesinin vadesi uyuşmuyorsa o zaman baz riski vardır. Bu durumda, vadeli işlem sözleşmesinde “kısa korunma”da olan yatırımcı;
- spot fiyat vadeli işlem fiyatından daha fazla artarsa,
- spot fiyat vadeli işlem fiyatından daha az düşerse,
- spot fiyat artar ve/veya vadeli işlem fiyatı düşerse
baz değişiminden kar elde eder.
Vadeli işlem sözleşmesinde “uzun korunma”da olan yatırımcı ise;
- spot fiyat vadeli işlem fiyatından daha az artarsa,
- spot fiyat vadeli işlem fiyatından daha fazla düşerse,
- spot fiyat düşer ve/veya vadeli işlem fiyatı artarsa
Opsiyon Sözleşmelerinin Fiyatlandırılması
Forziga nedir ve ne için kullanılır?
A Tamamlanmış cümle sonlarında kullanılır
Akilli test okuma modüLÜ nasil kullanilir
Resmi yazışmalarda A4 (210x297mm) ve A5(210x148mm) boyutunda kâğıt kullanılır
Ii- konuşma ve yazı dilinde geçen birtakım adların kısaltmasında kullanılır