KUR’AN EĞİTİMİ ÜZERİNE
Röportaj: Mahmut Resul Karaca - Genç Öncüler Dergisi Kasım Sayısı
Bugün eğitim aileyle, devlet eliyle, medrese geleneğiyle ve STK ve vakıfların çabalarıyla devam ediyor. Allah Resulü ya da sahabeden buraya gelebilen olsa neleri değiştirirdi? Hangi konulara yoğunlaşırdı?
Peygamber aleyhisselam ve ashab-ı kiramın eğitime dair yapmış olduğu uygulamalar her dönem bir şekilde uygulanmaya devam etmiş. Ama öncelikle "Ne olmazdı?" Sorusundan önce "Ne olurdu?" sorusunu konuşalım. Peygamber aleyhisselamın bu dünyada eğitim kanalıyla insanların hayatlarının değişmesi ya da kalitelerinin artması anlamında bir planlama yaptığını düşünelim. Böyle bir planlamada öncelikle Kuran eğitimine önem verirdi. Kuran eğitimi aslında bir hafıza, aynı zamanda kavram, bir hayata bakış eğitimidir. Aslında “Bir insan nasıl olacak?”, “Dünyada nasıl yol alacak?” sorularının cevabıdır.
Peki bunun süresi neydi?
İnsanın ölümüne kadar devam eden bir eğitim sürecidir aslında. İnsanın doğmasıyla başlayan ve ölümüne kadar devam eden bir eğitim... Sonrasında Peygamber aleyhisselamın, bizim hadis olarak bildiğimiz uygulamadaki pratiğine dönüp bakınca görüyoruz ki “Kur’an’ın ete kemiğe bürünmüş hali nasıl olmalı?”nın prototipi de aynı zamanda bir eğitim müfredatı haline getirilmelidir. Bu da eğitim işini anlamının ikinci tarafı olur. Burada çok detaylı her gün şu kadar saat her hafta şu kadar saat diyebileceğimiz bir eğitimden bahsetmiyoruz. Kaynaklara baktığımız zaman gördüğümüz şey şu: Peygamber aleyhisselam, ashab-ı kiramın tamamı ile sürekli beraber değildi. Bazıları her gün onunla, bazıları haftada bir gün onunlaydı. Kimileri ayda bir görebiliyordu Rasulullahı ama bir hava, bir etkileşim, bir bereket halesi vardı. Kur’an’ın söz eğitimini büyük oranda aslında insanların hayatlarını da ete kemiğe büründürme konusunda bir vesile oluyor. Bugüne dönüp bakarak asgari düzeyde bir eğitimden bahsedeceksek eğer; asgari düzeyde kuran bilgisi -tabi ki Kuran-ı yüzünden okuyabilme tecvit bilgisi- asgari bir hal ilmi yani ilmihal bilgisi bu anlamda "Ben neyim, nasıl yaşarım, ne yaparım, ne yapmam, nereye kadar yapabilirim?"e dair bir hal ilminin insanlar tarafından bilinmesi eğitimi ve bunun dışında mümkünse Rabbi ile kulluk düzeyini şuurlu bir şekilde kurabilen kul yani olduğu bilincinden çıkmayan bir denklem kurulurdu. Yani eğitimin ana ekseni nedir diye bakarsak Peygamber aleyhisselamın yaklaşık 23 yıllık mücadelesinde çerçevenin büyük oranda burada döndüğünü görüyoruz.
Bugüne dönüp bakarsak peygamber aleyhisselam ne yapmazdı mesela?
İnsanı teknikleştirmez, teknik bir malzeme haline dönüştürmezdi mesela. Tarihte mutlaka farklı meziyette insanların çıkması önemli ama Allah resulü insanları "teknik bir malzeme" olarak görüp teknik bir planlama yapmazdı. Bizim şu an yaptığımız en büyük hata bu. Adama dört yıl şu eğitimi veriyoruz sonucunda şu çıkacak diyoruz, böyle bir şey yok. Böyle bir girdi ve çıktı denklemi insan üzerine yapılamaz. Dolayısıyla biz dört yıllık lisans düzeyinde bir bölüm bitiren biri için “falan oldu” diyoruz ama o "falan" olamıyor aslında. Kur’an’ı Kerim’in dili ve üslubu yaratılışa uygun bir insanı öne çıkarmaktır. Burada süreç şöyle kurulur; Peygamber aleyhisselam kesinlikle Allahu Teala'nın her kul için takdir ettiği, takdir edip dünyaya gönderirken "saçı falan renk gözü falan renk gibi" meziyetler anlamında da gönderirken takdir etmiş olduğu meziyetleri ortaya çıkaracak bir eğitim müfredatının çıkmasını öncelerdi. Burası önemli bize göre. Beş altı kalem işten birini yapmayan birisi teknik olarak dünyada başarısız. Mesela lise eğitimini tamamlamıyorsa, Kur’an okumayı bilmiyorsa, -üniversite şu anda çok daha putlaştırılmış durumda- lisans düzeyini bitiremediyse bu adam hayatında başarısız demektir. Ya da bitirdi diyelim; matematik ya da İngilizcesi iyi değilse yine başarısız sayılıyor adam. “Acaba bu kişinin başka bir meziyeti olabilir mi?", "Rabbimiz onu başka bir iş için yaratmış olabilir mi?" gibi sorular yok. Eğitim müfredatında, gerek devletin gerek medreselerin gerek sivil toplum kuruluşlarının insanla iletişim kurarken Rabbimizin fıtrat üzere yaratıp dünyaya göndermiş olduğu o insanın aziz, özellikli tarafını ortaya çıkartacak bir şey yapmaya çalışmıyoruz. Elimizdeki kısıtlı alanlara onları uydurmaya çalışıyoruz dolayısıyla sorun çıkıyor. Şimdi bir anket yapılsa, lisans düzeyinde okuyan üç milyon öğrenciye, "Okuduğunuz bölümden memnun musunuz?" ve "Yapacağınız işi seviyor musunuz?" diye sorulsa; ben %50’nin üzerinde memnuniyetsizlik çıkacağını düşünüyorum. Bu da aslında konuştuğumuz meseleye karşılık geliyor; "İnsan ne yapmak ister?", "İnsanın özündeki yeteneği nedir?" ve "İnsan mecburiyetten neye mahkum olmuştur?". Bu anlamda Peygamber aleyhisselamın belki de bütün dünyaya ve insanlığa teklifi odur ki; herkes özü ve nispeti oranında süreci yürütsün. Biz, modern dönemde kullandıklarımıza modifiye yapmayı sevdiğimiz gibi dış cephemizde kendimize de modifiye yapmaya çalışıyoruz. Siyah yaratılmış biri siyah saçıyla mutlu olamıyor ama sarıya boyatınca kendini çok havalı ve farklı görüyor; renkli gözlü olmanın prim yaptığı bir dünyada kahverengi ya da siyah gözlü olan gözünü maviye çevirmeye çalışıyor. Bembeyaz derili bir adam ultraviyole ışınların altında siyahlaşmaya çalışırken, siyah yaratılmış bir adam da beyaz görünmek için kendini pudralamaya çalışıyor. Şimdi böyle bir dünyada yaşıyoruz, buna alıştığımız gibi içimizden gelen fıtri duygulara da modifikasyon yapmaya çalışıyoruz. Örneğin adamın meziyeti teknik bir şey diyelim. Bu adam ölene kadar çok teknik ve ekstradan bir meziyet geliştirmeyecek bir kapasitede yaratılmış. Biz ona bir at yarışı mesafesinde teknik hedefler koyuyoruz ve sonra yapamadığı her süreçte onu geriye atıyoruz, insanlıktan dışlıyoruz ya da etiketliyoruz. Burada çağrımız şu; -Peygamber de Kur’an’da vahiyle insanları buna çağırdı- tam adil olan, insanın yaratılışına uygun olarak hayatını sürdürmesi ve yücelmesidir. Eğer süreç böyle işliyorsa ortaya başka bir şey çıkabiliyor. Şimdi dolayısıyla buradaki özü yakalamak önemli. Bu anlamda "Bir Müslümanın eğitimi nedir?", "Nasıl şekillenir?" diye bakarsak tekrar ilk kavrama döneriz; fıtrat. İnsanın özünü, fıtratını, insanlığını ortaya çıkaran bir eğitim müfredatı bizim gündemimizde olursa insanların Kur’an’a uyması da Allah’a ulaşması da kolaylaşacak. Bunu ortaya koyacak bir denklem olacaksa peygamberin metodu ne olurdu dersek; fıtratı ortaya çıkarmaya dayalı, herkesin yapabileceği asgari üç beş meziyetini parlatabildiği ya da üç beş meziyetten birkaçını öne çıkarabildiği bir fıtrat eğitimi diyebiliriz
Devlet ya da kurumsal yapıların iç dinamikleri sebebiyle değişimleri uzun zaman alıyor. Fakat bu arada da yetişen bir nesil var. Bunu göze alırsak burada en büyük görev aileye düşüyor diyebilir miyiz?
Aslında aileye sorumluluk düştüğü kadar sivil topluma da görev düşüyor ama evladını yeteri kadar tanımayan, evde büyüyen çocuğuyla yeteri kadar hemhal olamayan, neyi sevip sevmediğini gerçekten samimi bir şekilde anlama noktasında "kulakları açık bir şekilde" ilgilenmeyen bir ebeveyn tutumuyla biz o evden fıtrata uygun bir genç çıkmasını bekleyemeyiz. Bu anlamda aileye bir sorumluluk düşüyor. Burada sorumluluğu aileye versek de şunu göz ardı etmemek lazım; aileler de baskı altında çünkü içinde olduğu yarış atı sistemi içerisinde evladına bir anlam bulma peşinde. İnsanlar şunu sorar: "Oğlun lisede ne yaptı?" Kazandı derse bir problem, kazanmadı derse başka bir problem. Onun dışında bir de şu var ki evladınızın almış olduğu eğitim modern, küresel, cari işleyiş içerisinde bir yere gelmiyorsa bu da ayrı bir sıkıntı doğuruyor. Burada aileyi tabi eleştirmeliyiz ama onların üzerindeki baskıyı da göz ardı etmemek gerekir.
Ailenin buradaki tavrı ne olmalı peki?
Buradaki kritik nokta ebeveyn-çocuk iletişimi. Belki bu da ayrı bir tartışmanın başlangıcı. Birinci nokta şu; Rabbimiz evimize bir emanet göndermiş; bu emanet kırıp dökmek, yontmak, çekiştirmek için değil. Rabbimiz nasıl elini kolunu gözünü tam gönderdiyse, ruhunu da tam gönderdi. Aile, evladının gözüne kulağına baktığı gibi ruhuna da kaliteli bakmalı. Evladının düşüp incitmesinden tasa duyan anne baba; evlatları televizyonunun karşısında ruhunu incitirken de aynı hassasiyeti göstermez ise travmamız başlıyor demektir. Bu emanet hem ruhen hem bedenen korunmalı. İkinci noktaysa şu; aslında çocuklar yeteneklerini anne babalarına söylüyorlar ve gösteriyorlar. Mesela çok hareketli bir çocuğun ticarete meyyal olarak hayata yürümesi fıtraten uygun görünmesi, biraz daha sakin ve ağır başlı olan bir çocuğun biraz daha eğitim hayatında motivasyonlu olacak bir fıtrata doğru yönleniyor olması bazı ipuçları olabilir. Aile dışarıdan baktığında bunu anlayabilecek ve yönetebilecek bir kapasiteye sahip olabilir aslında ama öncelikli nokta şu; belki de anne baba öncelikle kendi gençliğinde yapamadığı ya da imkan olarak erişemediği şeyleri evladının üzerinde prototip olarak uygulama isteğini içinden çekmeli. Aksi halde karşımıza sürekli evladının orasını burasını çekiştiren bir ebeveyn profili çıkıyor. Bir de meziyet arttırmak için imkanları çeşitlendirmek gerekiyor. Rabbimiz Avrupa'ya Japonya'ya zeki insanlar gönderiyor da İslam dünyasına geri zekâlı insanları mı gönderiyor? Bize “mühendis” yerine "geri zekâlı" ya da "çakal" mı gönderiyor da bizden hiçbir şey olmuyor? Hayır. Adam eğitim yöntemini, insan yetiştirme usulünü daha aileden başlayarak çeşitlendirmiş. Ebeveynin aklına çocuklarla ilgilenmek deyince ilk çizgi film gelmiyor. Başka materyaller geliyor ama bizde akla ilk çizgi film, bilgisayar, televizyon geliyor. Bu bir süre sonra katliama dönüşüyor. Biz çeşitlendirmeyi yani çocuğun meziyetlerinin ve yeteneklerinin geliştirilmesi için alternatifleri çoğaltır, denemelerine izin verirsek buradan yetenek de görürüz. 15-16 yaşına kadar çocuğu yazın din eğitimine gönderirken bunun yanında bir meslek kolunun içerisinde bir erbabın bir ustanın yanında hem işi tanıdığı, ahlak öğrendiği, hayatı tanıdığı, ona dokunduğu bir alan açabilirsek lise sona gelen bir çocuk üniversite kazanmasa bile geriye dönüp baktığında diyebilir ki "Ben 7-8 sene farklı iş kollarında az da olsa çalışmıştım, bu meslek diğerlerine göre bana sempatik geliyor". Şimdi ebeveyn çocuğa dershane ve okul dışında bir şey katmıyor. Ekstra sportif bir meziyetle süslemiyor. Zaten evde televizyon ve bilgisayarın dışında alternatif olarak onun oynayabileceği materyaller, oyunlar, zekâ becerileri, akıl oyunları gibi alternatifler de yok. Buradan da zaten bizim kritik edip eleştirdiğimiz ortalama bir insan çıkabilir. Ebeveyn bu portfolyoyu tabiri caizse zenginleştirip çeşitlendirebilirse oradan çocuk seçmeyi öğrenir. Bu seçme adımından sonra zaten anne baba devreye giriyor. Mesela ben çarpıcı bir şey söyleyeyim. Bizde hafız yetiştirme süreci diye bir şey vardır. Bazen çocuğun buna meziyeti vardır ama gönderilen yerde katliam yapılmıştır, çocuk dinden soğur. Bazen çocuğun meziyeti yoktur ama anne babanın çok isteği vardır, iyi bir yere gönderilse de katliam çıkar çocuk oradan kaçar. Bazen de çocukta istek, yetenek, beceri hepsi vardır ama gittiği yer sıkıntılıdır buradan da dönüşü sıkıntılı olur. Yani biz önce ortada "Bir istek, niyet, beceri var mı?" gibi soruların cevabını net koyalım, ondan sonra diyelim ki evladımıza kardeşimize "Bak kardeş, senin şu alanlarda yeteneğin var. Biz burada seni destekleyelim. Bu konuda yeteneklerini geliştirelim. İmkân varsa bu konuda sana farklı kurslar eğitimler almana yardımcı olalım." Bu kısım bizde zayıf kalıyor. Bir de şu var; anne baba evladına yatırım yaparken ümmete yatırım yaptığını, sivil toplum kuruluşları da insanlara ve kendilerine yatırım yaptıklarında ümmete yatırım yaptıklarını unutuyorlar. Sıkıntı burada. Bu yatırımlar aslında ümmete yapılan yatırımlardır. Ümmetin kalitesini arttıran her yatırım insan yatırımıdır. Bu anlamda ebeveynler için genel çerçeve evlatlarının meziyetleri keşfedecek ve yaşam becerilerini kendilerine verecek bir eğitim modeli ortaya çıkarabilmek.
Teknik anlamda eyvallah ama şöyle bir sıkıntı var mesela. Mütedeyyin ailelerden tanıdığımız birçok kardeşimiz var. Bizler de aynı şekildeyiz. Aile fertlerinden, mahalle baskısından sıyrıldığı anda çocuk bambaşka bir kimliğe bürünüyor. Hiç yapmadığı hareketler görüyoruz. Bu savrulmayı neye bağlıyoruz?
Eğer burada da ebeveyn tutumu çok baskıcı ise, çok yönlendirici ve çok kapalıysa bu normal. Sıkıntı şu; fıtrat eğitimi buna karşılık gelir zaten. Bir eğitim verirseniz o verdiğiniz eğitim özünde korunaklıdır. Bu eğitimi almış birini salın alana; tabi ki düşecek kalkacak, günaha bulaşacak, eli ayağı başka kimselerin bağına dokunacak ama özünden kopmadığı sürece onu ayakta tutacak ana umdelerinden taviz vermediği sürece sorun yok. Bizdeki sıkıntı şu: 1) Tamamen kapalı yetiştiriliyor çocuklar. Buradan ahmak çıkıyor, ebleh çıkıyor. Kelimenin tam manasıyla hayatı anlamayan bakan çocuklar çıkıyor. 2) Çok açık her şeye müsaade ediyor. Bu konuda bir eğitim vermemiş, bir desteğini vermemiş, bir öz vermemiş dışarıya kaptırıyor çocuğunu. Şimdi bu ikisi arasındaki denge hali önemli. Çocuk ailesinde aldığı Kur’an terbiyesi ve ahlakıyla yol yürümeyi öğrenecek. Bu görev öncelikle anne babanın görevidir. Bu görev cemaatin değil, medresenin de değildir. Bu görevi Cenabı Allah meclise yüklememiştir. Okula yüklememiştir. Bu görev babanın görevidir. Annenin de görevi değildir. Babanın imamlığının görevidir. Bu işi baba yapacaktır. Baba burada süreçten kopuyorsa süreç bambaşka bir yere gidiyor zaten. Dolayısıyla burada alınan bir merkezi eğitim varsa diğer hayatta istediği yere gelsin problem değil. Bize zaten hayatı tanıyan insanlar lazım. Herkes günaha batsın demiyorum. Sonuçta hayatı yaşıyoruz. Peygamber efendimiz zamanında insanlar Kâbe’yi çıplak tavaf etmeye devam ediyordu (bir zamana kadar). Özün belliyse yani yöneldiğin Kabe’n belliyse, sabiten belliyse biiznillah fırtına seni götüremez. Ama bu ikisi arasında bir uyumsuzluk varsa, bastığın veya yükseldiğin zemin zayıf ve eksikse alır seni biri “atta”ya götürür.
Normal hayatları olan kardeşlerimizin eğitimine nazaran biraz daha çok özel eğitime ilgiye ihtiyacı olan bir kitle var; “Apaçi Gençlik”. Kimdir bu kardeşlerimiz dersek nasıl tanımlarız?
Müslüman camianın gözünü kapatıp görmezden geldiği, belki de bu toprakların en sorunlu gençleri… Alevisi, Sünnisi, solcusu, deisti, ateisti, Müslümanı, mutasavvıfı var içlerinde. Cinsiyet karmaşası yaşayanlar, LGBT bireyler, şiddet mağdurları, tecavüz mağdurları, ensest mağdurları, istismar mağdurları, suç mağdurları, madde bağımlıları… “Apaçi” adı tam konmamış ama bir kişilik suikastına karşılık gelen bir tanım. Otobüs ya da bir metro yolculuğu sırasında, bir kafe oturmasında, sosyal ortamda, AVM’de, gezintide, Facebook/ Twitter atışmasında; doğrudan bir ötekileştirmeye, yok saymaya, damgalamaya, bazen linçe karşılık gelen bir durum.
Nihayet dergisine bir röportaj vermiştiniz: “İmtihanı asıl kaybeden onlar değil bizleriz.” Örgütsüz yetişkin bir ferdin imtihanı kaybetmemek için görevleri nelerdir? En azından bir şey yapmıyor ise neleri özellikle yapmamalı?
Aslında sıkıntı şu; 15 Temmuz üzerinden bunu konuşmuştuk. Çünkü 15 Temmuz'da bu toprakların dolayısıyla Ümmeti Muhammed'in namusunu kurtarma pahasına kendisini bir şekilde dışarı atan gençlere baktığımızda, otobüste gördüğümüzde “Apaçi lan bu!” dediğimiz gençliğin olduğunu görüyoruz. Bu coğrafya ilginç bir coğrafya, bereketli bir coğrafya. Çok farklı tattan, çok farklı dokudan, çok farklı iklimlerden gelebilecek insanlar var. Müminin yüreği geniştir elhamdülillah ve merhametlidir. Ben teknik olarak, bu ülkede siyasi olarak 0,001'lik bir kesimle anlaşamam. Bir CHP'liyle de bir HDP'liyle de ortak bir yerde buluşurum. Nerede buluşurum? Namazda buluşurum; cenazede, duada, bir Yasin okumada buluşurum mesela. Bu coğrafyanın hangi görüşüne sahip olursa olsun bu insan ile ben din noktasında, Allah kelamında bir yerde buluşurum. Sıkıntı şu; biz bu buluşmayı ortaya çıkaracak geniş yürekliliği gösteremiyoruz. Bu geniş yürekliliği biz siyasal çekişme ve oy verme üzerinden kurduğumuzda durumumuz böyle oluyor. Ayrıca biz Müslümanız ve öncelikli kimliğimiz Müslüman kimliğimizdir. Dolayısıyla bu coğrafya başta olmak üzere dünyadaki bütün insanlara cümle kurma gibi bir derdimiz var. Bundan dolayı bizim bu coğrafyanın kalbini, gönlünü, ruhunu farklı sebeplerden bir şekilde yitirmiş ve yitirme noktasına gelmiş gençlerine dair soframızda bir tabak; masamızda bir çatal, kaşık, bardak; gönlümüzde onlara duyacağımız bir muhabbet; yüzümüzde onlara verebileceğimiz bir tebessüm; cebimizde onlara ikram edeceğimiz bir paramız yoksa eğer zaten savaşı kaybetmiş durumdayız. Zaten bizim hikayemiz bitmiş durumdadır. Zaten Türkiye'deki İslami hareketin bir süreden beri yaşamış olduğu tıkanıklığın sebebi de budur. Bu toplumun dili değişti fakat insanların refleksleri değişmedi. Bu işi bir vazife olarak üstlenen insanların refleksleri değişmedi ve toplumun gerisinde kaldı. Bizim sohbet meclislerimizde façalı bir delikanlı da olacak, bir alkolik de, bir uyuşturucu bağımlısı da, bir cinsiyet karmaşası yaşayan da olacak. Bir hafız da olacak, bir medrese talebesi de olacak. Bir üniversite talebesi de olacak, bir işçi de, bir esnaf da olacak. Bu olursa Türkiye'de Müslümanlar bu toplum sürecinde bütünüyle var demektir. Bu yoksa biz hep aynı konuştuğumuz cümlelere döneceğiz. Kapalı devre olacağız, klik olacağız. İnsanlarla temasımız zayıf olacak. Bir türlü bu coğrafya bizim ne söyleyeceğimizi anlayamayacak. Bence işte tam da 15 Temmuz'u tartışırken gönülleri açmak zamanı, benim bu coğrafyada sofraya oturamayacağım insan yok denecek kadar çok çok az. Dolayısıyla ben sofrayı çoğaltmalıyım ki aksi takdirde kaybeden biz oluyoruz. Çünkü derdi olan kaybediyor. Ben niye falan kardeşimi, filan bacımı veya delikanlıyı Amerika'da çıkmış, Avrupa'da çıkmış, Uzakdoğu'da çıkmış saçma sapan bir fikir akımına kaptırayım. Niye onun malzemesi haline dönüştüreyim? Niye onu şeytanın oyuncağı yapayım? Ben de olmayayım ama ona da imkan sunmayayım. Bunu yaparken de cümle kurarken, yüzümü ekşiterek yapamam bunu. Nasıl yaparım? Koluna girerek yaparım, muhabbet ederek yaparım. Güzel sözün ötesinde kalbine girerek, samimi yaparım. Yani kalbi yaparım bu işi. Burada bir denklem varsa bir dert transferi yapabilirsek, çünkü dert transferi problemi yaşıyoruz. Biz dert transferi yapamıyoruz. Dert dinlemiyoruz, dert anlamıyoruz ve umursamıyoruz. Bunu yapabilirsek, yapabileceğimiz, konuşacağımız çok iş var Elhamdülillah. Onun için bu coğrafya özel bir coğrafya, imkanlar da özel, potansiyeller de bereketli. Kaybeden bizden kastımız bu.
Baktığımız zamanda “Apaçi Gençlik”te olsun ya da olmasın, gençler uyuşturucu ve sigarayla en çok lise döneminde tanışıyor. Kendi çevresindekilerin bu yola girdiğini gören bir liseli kardeşimizin tavrı bu konuda ne olmalı?
Liseli kardeşimiz bu arkadaşa çok bulaşmasın. Arkadaşım benim, yok kankam bu benim diyerek bu konulara girip düzeltiyim demesin. Niye demesin? Çünkü ortada bir bağımlılık süreci varsa, başka denklemler varsa biz burada akran bulaşıcılığı hastalığına çocukların yakalandığını görüyoruz. Özellikle ergenlik döneminde duyguları oturmamış, kararlar oturmamış arada bir hiç farkında olmadan akranlar arasında bir bulaşıcılık olduğunu görüyoruz. Kötü olanın bulaşma riskinin daha yüksek olduğunu görüyoruz. Biz onun için diyoruz ki böyle dertli gördüğü arkadaşları varsa onlarla o dili yakalayabilecek bir abi bulsun. Kendisi kahramanlığa soyunup da bir bağımlı gence ben buna vaktimi ayırayım demesin. Çünkü diğer taraf daha cazip, imkanlar cazip, teklifler cazip, ortam cazip Allah korusun başka sıkıntı yaşayabiliriz. Bu demek değil ki arkadaşlarımız yüzüne bakmasın. Bu arkadaşlarımız illa ilgileneceğim diyorsa mümkünse tek başına ilgilenmesin. 2-3 arkadaş birlikte olsunlar ve birbirlerini kontrol etsinler. Asıl problemimiz ve eksiğimiz şu bu konuda link arttırmak. Arkadaşların ortamına gitmek ama daha ziyade hayırlı ortamlara arkadaşları çekebilecek zemini bulmak gerekiyor.