“Dilin Anarşistleri” Kürtçe Deyimler Sözlüğü - Şeyhmus DİKEN
07:0013 Şubat 2016
Lis Yayınevi, 12 yıldır Diyarbakır’da ağırlıklı olarak Kürtçe yayıncılık yapan istikrarlı bir yayınevi. Anılan zaman dilim içinde 300 dolayında kitap basıp yayınladılar. Dünya yazarlarının kendi dillerinden Kürtçeye kazandırdıkları kitapların yanında, Kürt yazarlarının ilk kez yayınlanan kitaplarının da yayıncısı olan bir yayınevi, Lis. Lis yayınevi, her yıl 21 Şubat haftası boyunca kutlanan “Uluslararası Dünya Anadil Günü” nedeniyle bu yıl için özel olarak dil üzerinden çok önemli bir çalışmayı yayınları arasına kattı.
Daha önce de Lis yazarlarından biri olarak okurun yakından bildiği edebiyatçı, çevirmen Dîlawer Zeraq’ın 20 yıllık çabasının ürünü olan ve 18 bin deyimden oluşan “Ferhenga Biwêjan a mezin” – Büyük Deyimler Sözlüğü üç cilt halinde ve 2000 sayfalık devasa bir külliyat orijinal kutusu içinde numaralı ve sınırlı sayılı olarak okuru / ilgilisi ile buluşturuldu. İstedim ki; Kürtçenin okurları ile ve tabi Türkçenin de dil ve deyimler üzerinden okurları ile karşılaştırmalar da yaparak bu önemli çalışmadan haberdar olsunlar.
Lal Laleş: 1975 yılında Mardin Kızıltepe’de doğdu. İlköğretim ve liseyi Kızıltepe’de tamamladı. Dicle Üniversitesi Eğitim Fakültesi Tarih Bölümü’nü bitirdi. 1993-2006 yılları arasında ‘’Tiyatro Anadolu’’, ‘’İmgesel Düşler Tiyatrosu’’ ve Teatre Orient’ta dramaturg, rejisör ve genel sanat yönetmenliği yaptı. Berbejna Rê, (2003, 2015) Deqên Qesas, (2009) Matmayînên Ronyayê (2011) şiir kitapları yayınlandı. Kürtçeye Küçük İskender, Ahmet Telli, A.Hicri İzgören, Murathan Mungan Sema Kaygusuz, Cuma Boynukara ve Yavuz Ekinci gibi yazarları kazandırdı. Lîs Yayınevi’nde yayın yönetmeni olarak çalışmalarını sürdürüyor.
Dîlawer Zeraq: 1965 yılında Diyarbakır’ın Silvan ilçesinde doğdu. İlköğrenim ve liseyi Diyarbakır-Silvan’da tamamladıktan sonra, 1985 yılında Dicle Üniversitesi Eğitim Fakültesi Matematik bölümünü bitirdi. 1996 yılından beri Kürtçe öykü, roman, Kürt dili alanında derleme ve etimolojik araştırmalar yapmakta ve edebiyat eleştirisi alanında makaleler yazıyor. 2004’te bir grup yazar arkadaşı ile Kovara W kültür, sanat ve edebiyat içerikli 2 ayda bir yayımlanan derginin 2 yıl süreyle editörlüğünü ve redaktörlüğünü yaptı. Kürtçe çıkan günlük AzadiyaWelat gazetesinde kültür ve edebiyat içerikli yazılar yazdı. Kakil, Bişirîna Şermînî, Şevên Winda Wêneyên Meçhûl, Çilkên Pênûsê, Mirina Bêsî, Nexşên Li Giyan, Rajena Kurdî, Ferhenga Têrmên Matematîkê (Mem Wenda ile) öykü, roman, çeviri ve derleme çalışmaları yayınlandı. Ferhenga Biwêjan adıyla Lis Yayıncılıkta yayınlanan üç ciltlik Deyimler Sözlüğü Kürtçeden Kürtçeye, Türkçe-Kürtçe ve Kürtçe-Türkçe çalışması Dîlawer Zeraq’ın son çalışmasıdır.
Şeyhmus Diken: Lis Yayınevi 12. Yılına girdi. Bu süre zarfında 300 dolayında kitap yayınlandı. Kitaplarınız ağırlıklı olarak Kürtçe, ama Türkçe kitaplarda basıyorsunuz. Sizinle son yayınladığınız üç ciltlik çalışmanız üzerine konuşmak istiyorum. Kürtçe-Kürtçe Büyük Deyimler Sözlüğü, Kürtçe-Türkçe ve Türkçe-Kürtçe Deyimler Sözlüğü, ya da 2000 sayfayı aşan 18 bin Kürtçe (Kurmancî) deyimi içinde barındıran Ferhenga Biwêjan a mezin… Anladığım kadarıyla bu alanda ciddi bir boşluk vardı. Siz bu boşluğu doldurmak amacıyla böylesine kapsamlı bir çalışmaya girdiniz. Bu çalışma yayıneviniz açısından hangi ihtiyaçtan doğdu. Okur cephesinden böyle bir talep mi vardı? Lis yayınevinin genel yayın yönetmeni olarak sizinle başlayalım Lal Laleş…
Şeyhmus Diken: Üç ciltlik bu çalışmanın, Kürtçenin kelimenin tam anlamıyla bakir olan alanına baktığımızda çok önemli bir “iş” olduğunu vurgulamalıyım. Kürtçeyi kendine mesele, dert edinenlere ve önündeki bu meselesini aşmaya çalışanlara önemli bir üçlü kaynak sizin yayınınız. Bu beraberinde çok zorunlu olarak kapsamlı bir kelime sözlüğünü de ihtiyaç olarak dayatıyor. Yakın dönemdeki ajandanızda böyle bir kapsamlı sözlük çalışmanızda olacak mı?
Şeyhmus Diken: Deyimler Sözlüğünün yazarı Dilawer Zeraq’a dönelim: Kürtçenin okurları Dilawer Zeraq’ı birkaç şemsiyesi olan bir entelektüel olarak tanıyor. Bu şemsiyelerin altında edebiyatçı-yazar Dilawer var. Bu durumu destekleyen çevirmen Dilawer Zeraq var. Ve tabi bunları kucaklayan, belki de bunların üst şemsiyesi olan Kürtçeyle ilgili meramı olan bir Dîlawer Zearq var. Bu konuda titiz bir kuyum ustası gibi çalıştığını biliyoruz. Ferhenga Biwêjan aslında çok “delice cesaret” isteyen bir çalışma. Nasıl doğdu, nasıl başladı. Bu çalışma bir roman, öykü gibi edebiyat eseri yazmaya hiç benzemiyor. Okurlara birazcık bu çalışmanın hazırlık evresi ve bugünlere gelişi ile ilgili konuşur musunuz?
Şeyhmus Diken: Şöyle bir soru sormalıyım! Zor olandan başlamak gibi bir durum mu bu! Bu durumda olan biri daha çok kelimeler üzerinde uğraşır. “Bilmediğim kelimeleri not edeyim onlarla başlayayım” der insan kendine! Bunun yerine kalıplarla, deyimlerle uğramışsın! Kelimelerin yerine deyimlerin peşine düşmüşsün bir anlamda…
Dilawer Zeraq: Zor olduğu konusunda hemfikirim. Ama bir başka yönüyle de benim için kolaydı. Çünkü bir tek kelimeyi tek başına var edebilmek çok zordur. Kelime aslında diğer bir başka kelime ile var olabiliyor. Tabii ki kendi anlamının dışında. Ama deyimler hiçbir kelimeye ve bir başka deyime ihtiyaç duymadan kendi başına var. Zaten deyim kendisine ait herşeyi ifade ediyor. Yani kendi kendine yeten bir yapısı var. Bu anlamda da doğal olarak benim açımdan kolay tarafından başlamış oluyorum.
Bir de şu vardı tabi; Silvan’da günlük yaşam içinde yaşamsal anlamda bir takım Kürtçe deyimleri zaten biliyordum! Okula gittiğimde de Türkçe deyimleri eğitim alanında görüyordum! Ve aslında kalıp anlamında deyimsel ve dilsel birikimim kelimeden çok deyim anlamında çok daha fazla ilerdeydim. Deyimlerin kendi kendine yeten bir yapısı vardı. Ben deyimleri “Dilin Anarşistleri” olarak tanımlıyorum. Dilin yapı taşlarını, dilin kurallarını olumlu anlamda zorlayarak başka formlara katabiliyor deyimler. Bu anlamıyla benim için dışarıdan bakıldığında zor olandan başlamak gibi gözükse de aslında benim için kolaydan başlamaktı.
Şeyhmus Diken: O zaman şöyle dersek sanırım yanıltıcı olmaz! Okur açısından meseleye baktığımızda Kürtçeyi çok az bilen, ya da yeni öğrenmeye çalışan biri için ilkokul çağında Türkçeyi yeni öğrenenler için kısa cümleler verirler ya! Ali topu at, Ayşe okula git gibi! Bu şekilde Kürtçe üzerinden bir okuma yaptığımızda Kürtçeye yeni başlayanlar için deyimlerle başlamak çok daha kolaylaştırıcı olur demek mi gerekiyor…
Şeyhmus Diken: Yazarlık ve edebiyatçılıkla dil üzerinden ilişkilenmenize dönersek; böyle bir Deyimler Sözlüğüne 20 yıl süreyle kafa yormak sizin Kürtçe kulvarı üzerinde yürüyen edebiyatınıza ne kattı! Roman, öyküler yazdınız, çeviriler yaptınız. Bu ilişkilenme sizin edebiyatınızı zenginleştirdi mi? Sizin havsalanızda neler yarattı!
Dilawer Zeraq: Sadece edebiyat değil tabi! Teorik alanda da kitap ve yazılar yazdım. Bu alanda bir üst ve akademik düzeyde dil oluşturmama katkısı oldu bu kalıpların. Yazdığım öykü ve romanlar açısından söylersem ilk öykü kitabımda kurduğum cümlelerin dilsel yumuşaklığına ve son romanımdaki sözcüklerin yumuşaklığına bakıp karşılaştırdığımda; ilk kitabımdaki cümlelerin yumuşaklığının oldukça az olduğunu söyleyebilirim. Bu haliyle bugün bile okuduğumda bana bile son derece sert gelebiliyor. Bu sertliğin nedeni dilin içindeki deyimlerin kullanım biçimiyle ilişkili de aynı zamanda.
Şeyhmus Diken: Peki bu alanda başka çalışma yapanların size bu çalışmayı yaparken kılavuzluğu katkısı söz konusu oldu mu?
Tabi bu bir derleme ve folklor çalışması! Ayrıca, bu eksenden baktığımızda da; “Kürt folkloru çok zengindir” cümlesi artık anlamsızlaşıyor. Çünkü kimsenin bu ifadeye artık ihtiyacının olmayacağını düşünüyorum. Çünkü o sözü edilen “zenginlik” zaten bu sözlüklerde ifadesini bulmuş oluyor.
Lal Laleş: Tabi burada şu vurgu mutlaka yapılmalı! Bu alanda daha önce küçük çalışmaları olan örnekler de var. Fakat bu örneklerde de temel bir sorun var sanki! Metodoloji sorunu var. Hazırlama biçiminde sorun var. Mesela Deyimler Sözlüğüyle, Atasözleri zaman zaman birbirine karıştırılıyor. Hâla Kürtçede bu alanda tam olarak çalışanlar net değiller.
Şeyhmus Diken: Ama Türkçede de bu alan sorunlu gibi değil mi? Türkçenin dilbilim anlamında seksen yıllık geçmişi olmasına rağmen orda da birçok insan atasözleri ile deyimleri birbirine karıştırıyor.
Dilawer Zeraq: O durum bütün dillerde var. Daha akademik düzeyde bile tamamlanmış bir netlik yok. Lal Laleş arkadaşım çok bariz olan bir durumdan söz etti. Deyim bile değil, kalıp aslında! Şunu da söylemeliyim. Kürtçe-Kürtçe hazırladığımız Büyük Deyimler Sözlüğünün metodolojisi şöyle; bir deyimin iki üç kullanım biçimi varsa kullanım biçimi için en az bir cümlede anlamdan hareketle nasıl kullanılabilir onu gösterebilmek için Kürtçe açıklamalı örneklem cümleleriyle hazırladım. Metodolojisi böyle oluştu.
Şunu da söylemeliyim ki; birçok Kürt yazar kafasındaki Kürtçe deyimi motamot Türkçeye çevirip Türkçe yazılar yazıyor. O kadar kötü dil ilişkileri kurulmakta ki; o yazılar okunduğunda orta seviyede dil bilincine sahip olanlar açısından bile o yazıların hiçbir anlamı kalmıyor. Bu anlamıyla iki dilin birbirini anlaması söylemini kullanıyorum. İki dil birbirlerini deyimler, sözcükler, atasözleri üzerinden anlar. Yani folklorun temel yapı taşları üzerinden anlar. Sözcükler birebir karşılıklar arar. Ama deyimler ve atasözleri anlamsal karşılıklar arar.
Şeyhmus Diken: Bu üç kitap iki bin sayfalık çalışmaya bir “eşik” demeli miyiz? Yani artık Kürtçe üç ciltlik Deyimler Sözlüğüyle bir eşik aşılmıştır diyebilir miyiz? Yoksa çok mu iddialı bir söz olur!
Şeyhmus Diken: Okura son söz olarak ne diyeceğiz! “Ey okur ……..” dediğimizde, devamı nasıl gelecek!
Şeyhmus Diken: Lis yayınevi bundan sonra da bu ve benzer çalışmalara devam diyecek mi? Mesela neler yapacak…
Lal Laleş: Hiç kuşkunuz olmasın, biz sözlük anlamında çalışmalarımızı sürdüreceğiz. Daha önce de yine Dilawer Zeraq ve Mem Wenda’nın birlikte yaptığı Matematik Terimleri Sözlüğünü yayınlayıp okurla paylaşmıştık. İşte şimdi de Deyimler Sözlükleriyle bunu sürdürüyoruz. Daha sonra doğru yazım kılavuzu, yine kelimelerin standart bir şekilde kullanıldığı Büyük Sözlük gibi çalışmaları okurla buluşturmaya devam edeceğiz. Esas itibariyle bu sözlükler birçok meslekte iş yapan, örneğin televizyon programcıları, akademisyenler, öğrenciler, hatta aktivistler, siyasetçiler, edebiyatçılar gibi birçok kesimin Kürtçeyi ve Kürtçeyle birlikte Türkçeyi doğru kullanmalarını kolaylaştıracak bir başucu ve başvuru çalışması olacaktır. Bu anlamıyla Ferhenga Biwêjan yayınımızı çok önemli görüyorum. Lis Yayınevi olarak Kürt dilinin gelişim seyri açısından da tarihi bir adım olarak değerlendiriyoruz.
12 Şubat 2016 Diyarbekir
ÖRNEK NESİLOKTAY AKBAL SONSUZLUKTA