1. tanimlar a) Raşitizm (Rikets ile eş anlamlıdır)
Yüklə 22.26 Kb.
ölçüsü 22.26 Kb.
ANA ÇOCUK SAĞLIĞI VE AİLE PLANLAMASI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
D Vitamini Yetersizliğinin Önlenmesi Ve Kemik Sağlığının Korunması Projesi Rehberi
a) Raşitizm (Rikets ile eş anlamlıdır): Raşitizm, gelişmekte olan kemik dokusundaki (epifizler kapanmadan önceki dönemde) mineralizasyon bozukluğu ile karakterize bir hastalıktır. En sık nedeni D vitamini yetersizliğidir. D vitamini yetersizliğine bağlı olan türüne ‘nutrisyonel raşitizm’ denmektedir. Ender olarak kalsiyum eksikliğine bağlı raşitizm de görülebilir.
b) D vitamini yetersizliği: Raşitizm, D vitamini yetersizliğinin büyüyen kemik dokusunda oluşturduğu klinik tablodur. Bununla birlikte D vitamini yetersizliği raştizmden ibaret değildir. Son yıllarda D vitamininin kemik ve kas dokusu dışında prostat, meme, immün sistem ve sinir sistemi gibi değişik dokularda da fonksiyonu olduğu anlaşılmıştır. Bu nedenle D vitamini yetersizliği için biyokimyasal bir eşik değer tanımlanması gereklidir. Genel olarak normal D vitamini düzeyi, serum Paratiroid hormon (PTH) düzeyinin normal sınırlarda kalmasını sağlayan vitamin D düzeyidir ve bu değer erişkinlerde 100 nmol/L (40 ng/ml) olarak bildirilmektedir. Bununla birlikte D vitamini yetersizliği,serum Serum 25 hidroksi vitamin D düzeyinin (25-OHD) düzeyinin 25 ng/ml’den daha düşük olması olarak tanımlanmaktadır. Bu konuda ancak biyokimyasal bir tanım yapılabilir
c) D vitamini eksikliği: Serum 25 hidroksi vitamin D düzeyinin 10 ng/ml nin altında olması D vitamini eksikliği olarak kabul edilmekte ve bu durum herkese göre değişen bir süre sonunda kesin olarak raşitizme veya erişkinlerde osteomalaziye neden olmaktadır
2. D VİTAMİNİ PROFİLAKSİSİ
a) Profilaksi dozu, başlama zamanı ve süresi: Bu gün için Almanya, İngiltere, Hollanda, Finlandiya ve İsviçre gibi ülkelerde raşitizm proflaksisi için uygulanan doz 400 ünite /gün dür. ABD’ de ise proflaksi için önerilen doz 200 ünite/gün dür. Ülkemizde maternal D vitamini eksikliği önemli bir problemdir. Bu nedenle hayatın ilk haftasından itibaren beslenme tarzı ne olursa olsun (Formüla veya anne sütü fark etmez) tüm bebeklere en az bir yaşına kadar, tercihen 3 yaşına kadar 400 ünite/gün D vitamini (günde 3 damla D vitamini) uygulanmalıdır. Bu dozdaki D vitamini günde bir kez 3 damla olmak üzere yıl boyunca sürekli verilmelidir.
b) İzlem sıklığı ve süresi: D vitamini proflaksisi uygulanan bebeklerin her izlemde (özellikle aşıya gelen bebeklerde) önerilen dozda D vitamini kullanıp kullanmadığının kontrol edilmesi yeterlidir. Ayrı bir izlem programına gerek yoktur.
c) Yan etkiler: Profilaksi için kullanılacak D vitamini damlasının önerilen dozlarda kullanımının hiçbir yan etkisi yoktur. Ancak D vitamini ampullerinin yanlışlıkla damla yerine kullanımı intoksikasyona yol açabilir.
3. AKTİF RAŞİTİZM TANI VE TEDAVİSİ
a) Birinci basamak sağlık kuruluşuna başvuran bebekler için D vitamini eksikliğine bağlı raşitizmin tanı yaklaşımı: Vakalar çoğunlukla birinci basamak sağlık hizmeti veren kuruluşlara başvurmaktadırlar. Öyküde daha önce hastanın vitamin D tedavisi alıp almadığı, havale geçirip geçirmediği, diş çıkarımında gecikme, terleme, iştahsızlık, huzursuzluk, kilo alamama, solunum sistemi yakınmaları olup olmadığı sorgulanmalıdır. Fizik muayenede; kraniyotabes (3 aylıktan küçük çocuklarda normaldir) raşitik rozari, bıngıldağın normalden geniş olması, ayaklar üzerine basamama, el bileklerinde genişleme olması ve göğüs deformitesi olup olmadığına bakılmalı ve solunum sistemi muayenesi yapılmalıdır.Genel olarak birinci basamak sağlık kurumlarında raşitizm tanısı konabilir ve tanı için öykü ve Fizik muayene bulgularının birlikte yorumlanması gereklidir. 3 ay- 1 yaş arasındaki çocuklarda kraniotabes, el bilek genişliği ve raşitik rozari den iki tanesinin aynı çocukta saptanması tanı açısından yardımcı olur.
Birinci basamak hekimi şüphede kaldığı durumlarda serum Ca, P ve Alkalen Fosfataz düzeyi ile el bilek grafisindeki radyolojik bulgulardan yararlanabilir. Şüphelenilen vakalarda el bilek grafisinde metafizerlerde fırçalaşma-kadehleşme ve düzensizliğin gösterilmesi tanıyı doğrular.
Bir çocuk hastalıkları uzmanına kolayca ulaşılabilecek koşullar yoksa raşitizm tanı ve tedavisi birinci basamak sağlık kuruluşlarında yukarıdaki ilkeler doğrultusunda yapılabilir. 6 aylıktan küçük ve/veya havale geçirme yakınması ile getirilen vakalarda birinci basamakta raşitizm tanısı konsa bile bir çocuk uzmanına sevk yapılmalıdır.
Birinci basamak hekimlerinin tek bulguya dayanarak yüksek doz D vitamini vermesi uygun değildir. Her geç yürüme ya da geç diş çıkarma vakasının altında "Vitamin D eksikliğinin" olmadığı unutulmamalıdır.
b) Raşitizm tedavisi: D vitamini eksikliğine bağlı aktif raşitizm tanısı konan vakalara bir kez ağız yoluyla 150-300.000 ünite D vitamininin 2’ye bölünerek verilmesi yeterlidir. Başlangıçta bu tedaviye 1 hafta süre ile Ca desteği sağlanmalıdır. Hangi yaş grubunda olursa olsun klinik ve laboratuvar olarak raşitizm tanısı doğrulanan vakalarda tek doz 300.000 Ü vitamin uygulaması durumunda intoksikasyon gelişmesi beklenmez.
c) Sevk kriterleri: Raşitizm tanısı birinci basamak sağlık kurumlarında konabilir ve yukarıdaki uyarılar çerçevesinde raşitizme ait en az iki fizik inceleme bulgusu olan hastalara tedavi verilebilir. Daha önce belirtildiği gibi 6 aydan küçük bebekler, özellikle yeni doğan dönemindeki raşitizm tanısı konan bebekler, havale ile başvuran veya solunum sistemi bulguları olan çocukların raşitizm tanısı kesin olsa bile ikinci basamak sağlı kurumlarına sevki gereklidir. Ailesinde raşitizm olduğu bilinen ve D vitamini yetersizliği dışındaki bir nedene bağlı olma ihtimali olan raşitizm vakalarının da sevki gereklidir. Ayrıca önerilen dozlarda D vitamini verilmesine rağmen raşitizmi düzelmeyen vakalar da bir üst basamak sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir.
4. D VİTAMİNİ İNTOKSİKASYONUNUN ÖNLENMESİ
D vitaminin toksik dozu kişilere göre değişir. İntoksikasyon durumu genellikle yanlış olarak raşitizm tanısı konulan vakalarda tedavi maksadıyla gereksiz olarak bir defada 100.000 ünitenin üzerinde tek doz D vitamini uygulanması yapılan vakalarda ortaya çıkmaktadır.
Bütün bu nedenlerle profilaksi amacıyla uzun süreli olarak günde 400 üniteden fazla veya 150-300.000 Ünite D vitamini verilmesinden kaçınılmalıdır. Her ay 150.000 ünite D vitamini verilmesi şeklinde profilaksi kesin olarak yapılmamalıdır. Eczacılar profilaksi veya tedavi amacıyla hiçbir hastaya reçetesiz D vitamini ampulü vermemelidir.
5. TEMEL MESAJLAR
Ek gıdalara geçişle birlikte kalsiyumdan zengin yoğurt ve peynir gibi süt ürünlerinin tüketimi teşvik edilmelidir. Adölesan dönemi için günde 3 bardak süt içmeleri ve kolalı içeceklerden kaçınmaları önerilmelidir.
Anne sütünün önemi üzerinde durulmalı ama bebek anne sütü alsalar dahi bütün bebeklere doğumdan sonraki ilk haftadan itibaren günde 400 ünite (Günde 3 damla) D vitamini verilmelidir.
D Vitamini Yetersizliğinin Önlenmesi
ve Kemik Sağlığının Korunması Projesi Bilim Kurulu
Hacettepe Üniversitesi Tıp.Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları AD
Prof Dr.Şükrü HATUN
Kocaeli Üniversitesi Tıp.Fak. Pediatrik Endokrinoloji Bilim Dalı
Marmara Üniversitesi Tıp.Fak. Pediatrik Endokrinoloji Bilim Dalı
Van 100. Yıl Üniversitesi Tıp.Fak. Pediatrik Endokrinoloji Bilim Dalı
Atatürk Üniversitesi Tıp.Fak. Pediatrik Endokrinoloji Bilim Dalı
Ankara Numune Eğt. ve Araş. Has.Kadın Hast. ve Doğum Klinik Şefliği
Prof.Dr. Gülden PEKCAN
Hacettepe Ünv.Beslenme ve Diyetetik Bölümü
Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE
Hacettepe Ünv.Halk Sağlığı.AD
Hacettepe Ünv. Tıp.Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı
Prof.Dr. Selim KURTOĞLU
Erciyes Üniversitesi Tıp.Fak. Pediatrik Endokrinoloji Bilim Dalı
Prof.Dr. Aziz EKŞİ
Ankara Ü. Gıda Mühendisliği
American Academy of Pediatrics. Clincal Report: Prevention of Rickets and Vitamin D Deficiency: New Guidelines for Vitamin D. Pediatrics 2003; 111:908-911.
Hochberg Z, Bereket A, Davenport M, Delemarre-Van de Waal HA, De Schepper J, Levine MA, Shaw N, Schoenau E, van Coeverden SC, Weisman Y, Zadik Z. Consensus development for the supplementation of vitamin D in childhood and adolescence. Horm Res 2002;58:39-51.
Hatun Ş, Bereket A, Çalıkoğlu AS, Özkan B. Günümüzde D vitamini yetersizliği ve nutrisyonel rikets. Çocuk sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2003; 46:224-242.