Son Haber | “Dinen bir fırtına"yı anla(t)mak
Marksistti. Aziz Nesin ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı’nın yakın arkadaşı. Harp Okulu Olayında, Nazım Hikmet’le beraber 15 yıla mahküm edilmişti.
Ancak farklı düşünenler de vardı: “Edebiyatımızda derin izler bırakan Kemal Tahir, eserleri ve fikirleri çok tartışılan yazarlardandı. Marksizmi, Osmanlıyı, Batıcılığı, tarihi bıkmadan usanmadan sorgulamış, hazır kalıplara hep karşı durmuş, Marksizmi bile yerli bir söyleme oturtmuştu. Osmanlı haritasına bakıp Evliya Çelebi’yi, Âşık Paşa’yı, Mevlit’i okuyan, Batı’ya barbar deyip Osmanlı’yı göğe çıkaran bir Marksisti anlamak tabii ki biraz güçtür.”
1910’da II. Abdülhamit’in hünkar yaverlerinden Tahir beyin oğlu olarak İstanbul’da doğdu.
Galatasaray Lisesi’nin onuncu sınıfından ayrılarak Zonguldak Maden İşletmeleri’nde ambar memurluğu, İstanbul’da avukat katipliği yaptı. Edebiyata ilk adımını 1931’de şiirlerinin yayımlandığı ‘İçtihat’ dergisiyle attı. İlk başta hece ölçüsü ile yazan Tahir’in şiirleri Nazım Hikmet’le tanıştıktan sonra evrildi. Yazar, toplumsal konulu serbest şiirler üretmeye başladı. Yaşamını kalemiyle kazanmak zorunda olan yazarlardan olması sebebiyle bu yıllarda mizah öyküleri, serüven romanları da yazdı.
Çeşitli gazete ve dergilerde düzeltmen, röportaj yazarı, çevirmen, sekreter olarak çalıştı. Nazım Hikmet’in yargılandığı ‘Bahriye Davası’nda suçlu bulunarak on beş yıla hüküm giydi. 1941’de hapisteyken Tan’da tefrika edilen öyküleriyle yazarlığının ilk dikkat çekici ürünlerini verdi. Edebiyat dünyasında beğeni toplayan pek çok romanını da cezaevindeyken yazdı.
Malum 6-7 Eylül olaylarından sonra bütün solcular toplanıp hapse atılır, aralarında Aziz Nesin ve Kemal Tahir de vardır. Aziz Nesin, ‘Salkım Salkım Asılacak Adamlar’ başlıklı yapıtında bundan söz ederken, “Kemal Tahir dünyanın en iyimser insanıydı. En aleyhimizde olan verileri bize zekasıyla lehimize yorumlayarak, hemen bırakılacağımızı bağıra bağıra savunurdu. Kemal Tahir’e göre, hergün biz, ertesi gün, en çok iki gün sonra salıverilecektik. Biz o hücrelerde dört ay tutulduk. Dört ay değil de dört yıl tutulsaydık, inanıyorum ki Kemal Tahir, hergün bağıra bağıra ve söve saya en çok bir hafta içinde salıverileceğimizi söyleyecekti,” der.
“Ahlakını koruyamayan toplumlar eşkıyalara sarılırlar”
Cezaevi koşullarında Anadolu insanı ile temas etmesi romancılığının en büyük kaynağı oldu. Osmanlı’yı savunan, hatta onu “Kerim Devlet” olarak niteleyen O, solda pek kabul görmedi.
“Her ülkenin sosyalistleri, kendi yollarını kendileri bulmak, daha açıkçası sosyalizmlerini kendileri yaratmak zorundadırlar” diyerek yerelliğe vurgu yapan Kemal Tahir, Osmanlı’ya duyduğu ve romanlarında gerekçelendirdiği sevgisi ve “güçlü devlet” mesajı ile sağcıları etkiledi. Ama din konusuna mesafesi ve her fırsatta vurguladığı “solculuğu”ndan ötürü onlara da kendini sevdiremedi.
Özetle O, “Anadolu’ya uygun ‘yerli’ bir sol düşünce oluşturmaya çalıştı.”
Başbakan Bülent Ecevit, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşunun 700. yılı dolayısıyla, yönetmen Halit Refiğ’i Ankara’ya çağırarak, “Kemal Tahir’in ‘Devlet Ana’sını sizin filme çekmenizi öneriyorum, kabul eder misiniz?” demiş. Refiğ de elbette, “Memnuniyetle…” biçiminde yanıtlamış.
Ecevit’in ‘Devlet Ana’ romanını çok sevdiği belirtiliyor. Romanın filme çekilmesini istemesinin nedeni de, devletin Osmanlı İmparatorluğu’nda yatan köklerini arama, geçmişiyle barışma düşüncesi…
Bilindiği gibi Ecevit, Ocak 1968’da ‘Devlet Ana’ için özel sayı hazırlayan ‘Dost’ dergisinde bir yazı yazmış ve bu romanı yere göğe sığdıramayıp, “Devlet Ana, edebiyat tarihimizin de, tarih edebiyatımızın da önemli olaylarından biridir” demişti.
Onu savunanlar, “Yerli ve milli” diyenlerdi, Kemal Tahir de bu nitelemeyi sonuna kadar hak edendi.
ATÜT’cü (Asya Tipi Üretim Tarzı) Prof. Dr. Sencer Divitçioğlu’nun fikriyatından etkilendiği Kemal Tahir, Alev Alatlı’ya göre, “Türkiye’nin Lev Tolstoy”udur; Cemil Meriç de, “Kemal Tahir bir devrin yüz akıdır” derken; kimileri için de “Amin Maalouf’un Türkiye versiyonu”dur…
“Kemal Tahir büyük bir romancı olduğu kadar tekerlek izinden ayrılmasını bilmiş çağdaşları Cemil Meriç ve İdris Küçükömer gibi ‘bir hakikât arayışçı’ idi,” denilebilirdi! Ama bu hangi hakikatti, kimin içindi?
Yine “Kemal Tahir’in edebiyat ve düşünce dünyasında sakıncalı bir tarikatın mensubu gibi yurtsuz bırakılmaya çalışılması, yazarın düşünme biçiminin önü eleştirenlere göre bir ideolojik ikametgahı olmamasındandır,” saptamasındaki “ideolojisizlik” saçması da bir ideoloji değil miydi?
“Gerçek çok yönlü ve değişkendir” tekrarıyla “Sık sık fikir değiştirmesi ile bilinen yazar. Bu yüzden bütün kesimlerin sağlı sollu eleştirisine maruz kalmış. Fakat onun bu özelliğine bir tek Oğuz Atay yapıcı yaklaşmış. Oğuz Atay, Kemal Tahir’in bu özelliğini dinamik, kendini yenileyen, kendisiyle hesaplaşan bir yazar olmasına bağlamış”tı; ama o da “Tutunamayan” Oğuz Atay’dı!
Aslı sorulursa “İslamın şartı beş, Marksizmin şartı birdir, o da haddini bilmektir”…
“Biz, Batı’yla ergeç, ister istemez hesaplaşmak zorundayız! Bunu gerçekten yapmadıkça, Batı’ya hizmet teklif etmekle belayı başımızdan def edemeyiz!” diyen siyasi açıdan bakıldığında Kemal Tahir oku(t)mak, anla(t)mak netameli bir iştir…
“Kimseye kitap tavsiye etmem. Eğer tavsiye ettiğim kitaba layıksa onu araya araya kendisi bulur. Layık değilse hediye etsem okumaz, hatırım için okusa da anlamaz”…
“Bence Türk romancısının ana ödevi, imparatorluk kurmak gücüne sahip Türk insanının geleceği kurtaracak cevherini, bu cevherin tarih boyu taşıdığı insancıl birikimi, bu birikimin gelecekte ise yarar yönünü bulup açıklamaktır” diyen Onun yazarlığı da önemli bir tartışma alanıdır…
Anadolu köylüsünün genel durumunu ‘Sağırdere’, ‘Körduman’, ‘Yediçınar Yaylası’, ‘Köyün Kamburu’, ‘Büyük Mal’da gözden geçirmişti.
Romanlarında sunduğu tezleri o kadar inanılmaz bir ustalıkla hikayenin akışına gizler ki, okuyucunun düşünceleri kadar ters olursa olsun, rahatsızlık duymazdı.
Tezleri, romanları, Kemalizm’e mesafesi, sol düşünceyle ilişkisi klasik yaklaşımlardan çok farklı olmuştur, onlardan yer yer kopacak kadar.
‘Yorgun Savaşçı’ bunun örneğidir. I. Dünya Savaşı sonunda Osmanlı Devleti’nin çöktüğü, ülkenin işgal altında kaldığı günlerde asker/ sivil bir grup aydının, yeni bir devlet arayışı hikaye edilir. Ona göre Batı’da devlet olmadığı zaman da, sınıfların ve onu temsil eden kilisenin varlığı sayesinde toplumlar dağılmaktan kurtulabilirdi ama sınıfları olmayan Türk(iye) toplumu devletsiz kalırsa dağılır!
Özetle Kemal Tahir’e göre, Türklerin bir devlet kurma geleneği vardır ancak Türklerde devleti hep bir “kadro” kurar. Bu kadro çok iyi yetişmiştir, halktan öndedir, bilgilidir, tecrübelidir. Halk tabii ki nitelikli ve asıldır ama kadro ile aralarında büyük bir “fark” vardır. Bu kadro ne zaman olursa olsun hep adaleti gözetir, halkı asla aldatmaz. Ne zaman halk aldatıldığını anlarsa devletin varlığı tehlikeye girer veya çöker; ‘Yorgun Savaşçı’daki üzere…
kemal tahirnazım hikmetOsmanliTemel Demirertürkiye