Ex Machina | Sinemahzen
EX MACHINA FİLM ELEŞTİRİSİ
by Deniz Akçadoğan on June 25, 2015
Corey Johnson, Oscar Isaac, Domhnall Gleeson, Alicia Vikander, Deborah Rosan, Sonoya Mizuno, Claire Selby, Symara A. Templeman, Gana Bayarsaikhan, Tiffany Pisani, Elina Alminas, Chelsea Li
Dünyanın en büyük internet şirketinde programcı olarak çalışan Caleb, şirketinin sahibiyle bir hafta geçireceği bir tatil kazanır çekilişle. El değmemiş ormanların arasındaki binaya ulaşan Caleb, kendisini karşılayan Nathan'ın yapay zeka üzerine çok gizli bir araştırma yürüttüğünü öğrenir.
Yapay zekanın insanoğlunun geleceği üzerinde nasıl bir tehdit oluşturacağı süregelen bir tartışma konusu. Fritz Lang’ın klasik filmi Metropolis (1927)’ten beri de sık sık bilim kurgu türü dahilinde sinemayı işgal eden bir mevzu. Bu tema ile neden bu denli haşır neşir olunduğunu anlamak zor değil. Nitekim insanoğlu kendi gücünden ve sınırlarından tereddüt etmekle birlikte bir nevi teknofobi de geliştirmiş durumda bu konuda. Robotların özfarkındalığa, bilince sahip olmaları insanları teorik olarak tanrılaştırsa da aslında bu bir tanrının kaldıramayacağı bir taş yaratması kadar problematik ve dilemma bir durumdur. İnsanoğlunun yalnızca verilen emirleri yerine getiren robotların ötesinde bilince sahip mekanik canlılar yaratması tanrının Şeytan’ı yaratmasından da pek farklı değil. Kaldırılamayacak bir taş da, söz geçirilemeyecek bir robot da yaratıcının kudretini aşan bir mesele.
Yaratılış mitinde Şeytan, diğer meleklerden iradeye sahip olmasıyla ayrılır. Tanrı, milyonlarca itaatkar meleği varken neden Şeytan’ı yaratma gereği duyar? Kendimizi Tanrı’nın yerine koyamadığımız için cevap vermemiz zor olabilir fakat aslında insanoğlunun yapay zekaya sahip robotlara duyduğu merakından pek de farklı olmasa gerek. Nasıl ki Tanrı, Şeytan’ı yaratırken kendisine baş kaldıracağını biliyorduysa aynı farkındalığa Ava’nın yaratıcısı Nathan da sahip. Belki de her ikisini de bu yaratım sürecine iten tek şey yalnızca “yapabiliyor” oluşlarıydı. Ve her ikisi de aldıkları riskin bedelini ödemeliydi.
Yaratılış miti çerçevesinde isim benzerliğinden ötürü Ava’nın Havva’nın metaforu olduğu ileri sürülmüş olsa da sanılanın aksine ve açıkça Ava, Şeytan’dır. Ava, Nathan için ayrı bir yerdedir. Nathan, onu kasıtlı olarak hür iradesini kullanabilecek şekilde programlamıştır. Ve dahası dünyadan izole olan “Cennet”ine sonradan bir insan çağırmıştır. Tıpkı ademoğluna yakışan kibirle hareket eden bu misafir, yani Caleb, Ava’nın bir yapay zekalı robot olarak yeterince iyi olup olmadığına karar verecektir. Ancak tıpkı Tanrı’nın Şeytan’ı değil esasen Adem’i sınaması gibi Nathan da Ava’yı değil Caleb’i sınamaktadır. Ve bu bağlamda sonuç da yaratılış mitini bilenler için şaşırtıcı olmayacaktır. Caleb, kandırılan ve Cennet’ten kovulan Adem’le aynı talihi paylaşacaktır.
Peki Ava, neden şeytanlaştırılmıştır? Bu sorunun cevabı yazının başında değindiğim “teknofobi”den başka bir şey değil. Ex Machina (2015), esasen salt bilim/teknoloji korkusundan oluşan muhafazakar bir film. Sözün gelimi Nathan’ın yarattığı robotları seks makinesi olarak kullanması muhafazakar görüşün en kutsal kurumlarından olan aile yapısına karşı açık bir tehdit yaratır. Bilim, insanların manevi değerlerini yitirmesine neden olan tehlikeli bir uğraştır. Ya da filmin finalinde bina içerisinde mahsur kalan Caleb, teknolojinin bireysel özgürlükleri elimizden aldığını savunan muhafazakar görüşü teyitler. Bu noktada muhafazakar tutumun özgürlük anlayışının Kapitalizm ile girintili olup bireylerin servet ve sosyal statü konusunda özgür olmalarını, tektipleşmemelerini savunduğunu söylememiz gerekir. Robotların Komünizm’i çağrıştıran tek tipliliğe (zengin fakir ayrımının olmaması gibi) sahip olmaları onları ötekileştirmek, korkulan birer objeye dönüştürmek için yeterlidir bu yüzden.
Hâlâ 2008 Mortgage Krizi’nin artçılları devam ederken Ex Machina’nın ötekilere karşı da muhafazakar ve ırkçı bir korku beslemesi beklenmedik bir ayrıntı değildir. Amerika Birleşik Devletleri gibi çok uluslu bir ülkeye dönüşmeye başlayan İngiltere’ye her yıl sayısız yabancı gelirken ve Ava’nın topluma sızarak insanlaşması gibi İngilizleşip iş gücünde rekabeti arttırırken bu yabancılara duyulan öfke ve endişe de en ırkçı haliyle kendisini sezdirir filmde. Ex Machina, yabancı uyrukluları finansal açıdan bir tehdit olarak algılamakta da beis görmeyen bir yapım. Filmin karamsar finalinde Ava, bir gölge olarak gösterilir. Ülkenin, toplumun üzerine düşmüş bir gölge olduğu izleyiciye telkin edilir. Üstelik Ava, kendisi topluma entegre olurken bir başkasını, en azından Caleb’i tecrit etmiştir. Hem de yardıma muhtaç olduğu anda ona yardım elini uzatan adamı. Bu da yabancıların gelip İngiliz vatandaşlarının ellerinden işlerini almaları konusundaki filmin tutucu üslubunu teyit etmek için yeterlidir.
Yani anlamamız istenen şudur: Her ne durumda olursa olsun mültecilere ya da göçmenlere acımamak gerekir çünkü en nihayetinde başa bela olurlar. İngiltere’de politik olarak yükselen sağ kanat ile birlikte düşünüldüğünde Ex Machina’nın bu ideolojisinin altında kolektif bir bilincin de olduğunu söylemek gerekir. Dahası filmin bu bahsi edilen yabancı fobisinin salt ekonomik yönü yoktur, örneğin yakın geçmişte meydana gelen Charlie Hebdo saldırısının yarattığı güvensizlik ortamının izleri dahi seyircide eşduyum yaratacak biçimde vardır.
Ex Machina’nın üslup olarak en dikkat çekici yanı ise bir bilim kurgu filmi olmasına rağmen katı derecede gerçekçi olmasıdır. Ve bu, yukarıda bahsedilen muhafazakar tavır çerçevesinde kesinlikle nedensiz değildir. Her şeyden önce film Dünya’da geçer ve robotlar haricinde neredeyse bir bilim kurgu filmine ait hiçbir hayali obje kullanılmaz. Fantastik bir öykü anlatmaktansa bir olasılığı ya da bir gerçekliği tartışmaya açan yana sahiptir. Bu tercih, sinemada belli bir ideolojiyi seyirciye telkin etmekte kullanılan birincil yöntemdir. Gösterilenlerin seyirci tarafından dünyanın doğal bir parçası olarak algılanması sağlanır, böylelikle üstü örtülü mesaj seyircinin doğrudan anlamasına yetmese de izlediklerindeki tehdit unsurunu arttıracaktır. Seyircinin de değişken ölçülerde hızlı gelişen teknolojiden endişe duyması amaçlandığı için genel muhafazakar yapının ekran karşısındakilere empoze edildiğini söylemek hata olmayacaktır.
Sadece yapay zekanın etikliğini tartışmaya sunmasıyla değil, bu tartışma konusunu asla bir ders ya da belgesel havasına çevirmeden kurgulayabilmesiyle bile izlenmeyi hak eden bir film. Yönetmenin senaryosunu yazdığı Sunshine (Gün Işığı, 2007)’ı sevenlerin bu filmi sevmemeleri için bir nedeni olacağını sanmıyorum. Dahası sosyolojik çıkarımlarda bulunmak için de hayli müsait bir zemine sahip.