Hakikat ve Adalet Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Teklifi ve gerekçesi ilişikte sunulmuştur.
Gereğini saygılarımla arz ederiz. 18.02.2011
Ayla AKAT ATA Bengi YILDIZ
Grup Başkanvekili Grup Başkanvekili
Geçmişte ordu veya diğer devlet güçleri yada silahlı muhalefet örgütleri tarafından ağır hak ihlalleri yaşamış olan toplumlar, yaşanan anti demokratik politikaları ve bu politikalar neticesinde yapılan uygulamaları açığa çıkarmak amacıyla geçmişleri ile yüzleşme çabası içerisine girmişlerdir. Son 50 yıllık süreçte özellikle 1980’lerden itibaren toplumların kendi geçmişleri ile ilişkilerini yeniden ele almada küçümsenmeyecek önemde bir değişme ve gelişme yaşanmıştır.
Son dönemlerde Türkiye’de de geçmişle - özelliklede son otuz yıla damgasını vuran çatışma ortamı ve bu çatışma ortamının doğmasına yol açan antidemokratik uygulamalarla- kısmi düzeyde de olsa yüzleşme içerisine girme çabalarının olduğu görülmektedir.
Geçmişle yüzleşme kavramı en genel anlamıyla geçmişte yaşananların açıklığa kavuşturulması ve hakikatin ortaya çıkarılmasına yönelik çalışmaların bütünü ifade etmektedir. Bu kavram ağır sonuçlara yol açan 2. Dünya Savaşı sonrasında Almanya’nın Nazi yönetiminin yol açtığı ağır hak ihlalleri ile baş etme çabasının bir sonucu olarak ortaya çıkmış ve uzunca bir sürede bu çerçevede ele alınmıştır. Ancak o dönem geçmişin ağır hak ihlalleri ile yüzleşme Almanya ve savaşta müttefiki olan Japonya ile kısmi ölçülerde de birkaç Avrupa ülkesinin bir sorunu olarak algılanmıştır.
Kavramın daha geniş bir anlam kazanması ise esas olarak 1980’lerin sonları ile birlikte 1990’lı yılların başına tekabül etmektedir. Bu süreçte Afrika’daki ırkçı yönetimin bitmesi, Latin Amerika’daki askeri yönetimlerin son bulması, Sovyetler Birliği ve Doğu Bloku’nun dağılması gibi sistemsel düzeyde değişimler ve gelişmeler geçmişin sorgulanmasını salt Avrupa’nın sorunu olmaktan çıkararak evrensel bir niteliğe bürünmesini sağlamıştır.
Başta insan hakları savunucuları olmak üzere sivil toplum örgütleri ve hukukçular tarafından geçmişle yüzleşmenin hukuki ve siyasi sorunlarını ele alan bir dizi çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Bu tür çalışmaları 90’lı yıllarda bazı ülkelerdeki sistemsel değişimlerin sonucu geçmişle nasıl bir ilişki kurulacağı, ne şekilde yüzleşileceği gerçeğini ele alan uluslar arası konferanslar ve araştırmalar önem kazanmıştır.
1990’lı yıllarla birlikte başlayan geçmişle yüzleşmede önem kazanan hakikat kavramının, geçmişle doğrudan bağlantısı olduğunun görülmesi, insan hakları ihlallerinin açıklığa kavuşması ve neden yaşandığı üzerinde durulmasını getirmiştir. Bu anlamda yaşanan gelişmeler hakikati bilmenin uluslar arası alanda bir hak olduğu kabulüne yol açmış ve bu hakkın gelişimine imkan doğurmuştur.
Zaman içinde karşılaştırmalı çalışmaların giderek yaygınlaşmasının ana nedeni benzer süreçler yaşamış ülkeler arasındaki ortak yönlerin bulunmasıdır. Bu durum geçmişle yüzleşme konusunda başka ülkelerde yaşanmış deneyimlerin örnek alınmasını da kaçınılmaz kılmıştır. Geçmişle yüzleşme deneyiminin hem yaşanan coğrafya itibariyle özgün bir niteliği olması bakımından hem de benzer süreçler yaşayan diğer coğrafyalarında bulunması bakımından bir bölgeye özgün olmaktan çıkıp farklı toplumlarda uygulama alanı bulması açısından da sorunun evrenselleştiği açığa çıkmaktadır.
Bugüne kadar Arjantin,Bolivya, Çad, Şili, El Salvador, Gana, Guatemala, Haiti, Endonezya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Gana, Liberya, Fas, Panama, Paraguay, Peru, Sierra Leone, Güney Afrika, Güney Kore,Sri Lanka, Uganda, Uruguay, Eski Yugoslavya, Ruanda, Nepal, Nijerya, Doğu Timor gibi ülkeler geçmişte yaşananların açıklığa kavuşması için kendi özgünlüklerine ve ihtiyaçlarına göre komisyon kurmuş ülkelerdir.
Bugün için geçmişle yüzleşme gereği bulunan ülkeler, bu birikim ve deneyimler arasından kendi toplumsal ve siyasal şartlarına uygun olanı belirleme konusunda yeteri imkana sahip bulunmaktadır.
Türkiye’de de cumhuriyetin kuruluşu itibariyle aydınlatılmayı bekleyen çok sayıda olay ve dönem bulunmaktadır. Türkiye’de de cumhuriyetin kuruluşu itibariyle aydınlatılmayı bekleyen çok sayıda olay ve dönem bulunmaktadır. Bunlar arasında Ermeni Tehciri, Kürt İsyanları ve tenkil-tedip hareketleri, İstiklal Mahkemeleri, 6 -7 Eylül olayları, 27 Mayıs1960, 12 Mart 1971, 12Eylül 1980 askeri darbeleri ve rejimleri, 1 Mayıs 1977, Sivas Katliamı, Maraş Katliamı, Çorum Katliamı, Gazi Katliamı, 28 Şubat süreci ve 1984 yılından bugüne kadar Doğu ve Güney Doğu Anadolu Bölgesi’ndeki çatışmalar aydınlatılmayı bekleyen olaylar ve dönemlerden bazılarıdır.
1984 – 2011 yılları arasında yaşanan çatışmalı sürecin yarattığı ağır deneyimler bireyler ve toplum üzerinde uzun zamana yayılan sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Zira konu ile ilgili bugüne kadar yapılan ve ortaya konan çalışmalar ve raporlar yaşananların ancak kısmi bir boyutunu ortaya koyabilmiş, gerçekler bütünüyle açıklığa kavuşturulmamıştır. Ancak hakikatin açığa çıkarılamamış olması yaşananları rakamlar toplamı ve olaylar dizini olmaktan öteye götüremediğinden, insani boyutunun belirginleşmesine engel teşkil etmiştir.
Toplumsal barış ve adaletin sağlanabilmesi için mağdurlara, ailelerine ve yakınlarına karşı ahlaki yükümlülüğü yerine getirmek, suçluları ortaya çıkarmak ve yargılamak, demokrasiyi vatandaşların resmi kurumları denetlemelerini sağlayarak güçlendirmek ve bu ihlallerin yeniden yaşanmasını önlemek amacıyla hakikatlerin ortaya çıkarılması büyük önem taşımaktadır. Türkiye’de de son dönemlerde yaşanan gelişmeler hakikatin açığa çıkarılabilmesi çabalarının giderek daha da derinleşmesi gerekliliğini ve ihtiyacını doğurmaktadır. Ahlaki politik bir toplumun inşasının, demokratik siyasal bir kültürün gelişmesinin önündeki engelin aşılabilmesi için hakikatleri araştırma komisyonu kurulması gerekmektedir.
HAKİKAT VE ADALET KOMİSYONUNUN KURULMASI HAKKINDA KANUN TEKLİFİ
MADDE 1- (1) Bu Kanunun amacı; 1/1/1980 – 1/1/2011 yılları arasında işlenen ağır insan hakları ihlallerini ve şiddet fiillerini bütün boyutları ile araştırmak, incelemek ve bu konularda başvuruları incelemek üzere; Türkiye Büyük Millet Meclisinde, Hakikat ve Adalet Komisyonunun kuruluş, görev, yetki, çalışma usul ve esaslarını düzenlemektir.
MADDE 2- (1) Üye sayısı Danışma Kurulunun teklifi üzerine Genel Kurulca belirlenecek Hakikat ve Adalet Komisyonunda; siyasi parti grupları ile bağımsız milletvekilleri temsil edilir. Komisyonda siyasi parti grupları eşit oranda, bağımsız milletvekilleri ise en az iki üye ile temsil edilir.
(2) Komisyon Başkanlık Divanı; Komisyonun kendi arasında seçeceği bir başkan, yeterli sayıda başkanvekilleri, bir sözcü ve bir katipten oluşur. Bu seçim, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla toplanan Komisyonun, toplantıya katılanlarının salt çoğunluğunun gizli oyuyla yapılır. Her siyasi parti grubunun Başkanlık Divanında temsili sağlanır.
(3) Komisyonda; ülke genelinde en az 15 ilde örgütlü olan ve insan hakları alanında çalışmalarda bulunan sivil toplum kuruluşları temsilcileri, akademisyenler ve uzmanlar arasından her siyasi parti grubunun eşit sayıda önereceği kişi görevlendirilir.
MADDE 3- (1) Hakikat ve Adalet Komisyonun görevleri şunlardır:
a) 1/1/1980 – 1/1/2011 yılları arasında yaşanan insan hakları ihlallerinin bütün boyutları ile araştırılarak, aydınlatılmasını sağlamak.
b) Mağdurların ve faillerin başvurularını incelemek.
c) Sürecin kamuya açık şekilde paylaşılmasını, halka açık bilgilendirme toplantıları düzenlenmesini, komisyonun rolü ve yetkisi hakkında bilgi veren materyallerin yayınlanmasını ve dağıtımını sağlamak.
d) İnsan hakları ihlallerinin yaşanmasını önlemek için mevzuatta yapılması gereken değişiklikleri tespit etmek ve bu amaçla yasal düzenlemeler önermek.
e) Komisyonun yaptığı çalışmalar hakkında doğru, detaylı ve tarafsız bir rapor hazırlamak.
f) Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonlarının gündemindeki konular hakkında, istem üzerine görüş ve öneri bildirmek.
MADDE 4- (1) Hakikat ve Adalet Komisyonu; görevleri ile ilgili olarak bakanlıklarla genel ve özel bütçeli dairelerden, mahalli idarelerden, muhtarlıklardan, üniversitelerden, diğer kamu kurum ve kuruluşlarından, özel kuruluşlardan bilgi istemek, buralarda izne tabi olmaksızın inceleme yapmak, ilgilileri veya gerek duyduğu şahısları çağırarak bilgi almak yetkisine sahiptir.
(3) Komisyon gerekli gördüğünde uygun bulacağı diğer sivil toplum örgütleri ve insan hakları kurumları ile birlikte çalışabilir, uzmanların bilgisine başvurabilir, Ankara dışında da çalışabilir.
MADDE- 5 (1) Hakikat ve Adalet Komisyonunun görev süresi iki yıldır. Süresi içinde çalışmasını tamamlayamayan Komisyona Genel Kurul Tarafından iki yıla kadar ek süre verilebilir.
(2) Komisyon çalışmalarını bir rapor halinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunar.
(3) Komisyonda siyasi parti gruplarının önerileri üzerine görevlendirilen sivil toplum kuruluşları temsilcileri, akademisyenler ve uzmanlar da; Komisyon raporunun tümüne veya belli kısımlarına çekimserlik veya aykırılık görüşlerini eklemek hakkına sahiptirler.
(4) Komisyon raporu, Genel Kurul gündemine alınır ve en geç kırk beş gün içinde üzerinde genel görüşme açılır.
(5) Komisyon raporu, Başbakanlık ve ilgili bakanlıklara Başkanlıkça gönderilir.
(6) Komisyon, çalışmaları esnasında veya çalışmalarını tamamladıktan sonra, suç oluştuğuna kanaat getirdiği hallerde inceleme konusunun sorumluları hakkında genel hükümlere göre kovuşturma veya yasal işlem yapılabilmesi için, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı aracılığıyla ilgili mercie bildirimde bulunur.
(7) Komisyon incelemelerini alt komisyonlar kurmak suretiyle de yapabilir.
(8) Komisyon çalışmaları ile ilgili olarak, yurt içi ve yurt dışı görevlendirmelere ait giderler, Komisyon kararı ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının onayı ile 6245 sayılı Harcırah Kanunu hükümlerine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi bütçesinden karşılanır. Kamu görevlisi olmayıp kurullarda çalışmalarda bulunanlara aylık (100.000) gösterge rakamı ile memur aylık katsayısı çarpımı suretiyle belirlenecek tutarı geçmeyecek şekilde TBMM Başkanlık Divanınca belirlenecek miktarda ödeme yapılır. Bu tutarları geçmemek üzere toplantı başına huzur hakkı olarak da ödeme yapmaya Başkanlık Divanı yetkilidir.
MADDE 6- (1) Hakikat ve Adalet Komisyonunun çalışmalarında, bu Kanunda düzenleme olmayan hallerde Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü hükümleri uygulanır.
MADDE 8- (1) Bu Kanun hükümlerini Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı ve Bakanlar Kurulu yürütür.