Lâfistan » 2015 » Ağustos
Güzel Söz Söyleyen Nerde
“Görmeziz bir dil ki tûtî gibi güftâr eyleye
Söyledir mi yok cihânda bilmezem söyler mi yok” *
“Bir dil görmeyiz ki papağan gibi söz söylesin. Bilmiyorum cihanda söyleten mi yok, söyleyen mi yok!”
diyor Şeyhülislâm Yahyâ Efendi. Hele sözün ayağa düştüğü, pespâye sözlerden geçilmediği, insanların câhillerden, zalimlerden meded umup hakîkî kıymetlere bîgâne kaldığı bugünleri görse ne derdi! Gerçi bugün de ne talihliyiz ki böyle güzel sözler bırakmış nice şâirden kalan mirası döne döne okuma imkânımız var. O zaman güzel sözler söyleyen, o güzel sözden aks eden şevkle yeni sözler söylemeye vesile olan güzel kimselerin eserlerini okumaya devam inşaallah…
* Beytin alındığı kaynak: Şeyhülislâm Yahyâ Dîvânı, Hazırlayan: Rekin Ertem, Akçağ Yayınları, Ankara, 1995, sayfa 115, gazel 182, beyt 3.
Gül ile Kül Arasında
Şeyhülislâm Yahyâ Efendi, bir gazelinin matla’ beytinde diyor ki:
Güle baksan yüzüme dildeki âteş gül olur
Hışm edersen tutuşur cümle vücûdum kül olur *
Yüzüme gülerek baksan gönüldeki âteş, gül olur. (Eğer bana) Kızarsan (hışımla bakarsan) bütün vücûdum tutuşur kül olur.
Âşık, sevgiliden gelecek bir güzel tavırla gönlü yanarken bile gül gibi gülmekte, mutlulukla açılmakta; sevgili ona hışm edince ise vücûdu baştan ayağa âdeta yanıp tutuşmakta, kül olmakta… Bu beyti ister Hakk’ın “Cemâl” ve “Celâl”inden gelen tecellîler ekseninde değerlendirir ve tasavvufî bir zaviyeden yorumlarsınız, isterseniz beşerî bir aşka giriftâr olmuş âşığın sevgilisine olan zarîf ve derin bağı açısından… Kadîm şiirimizde böyle farklı yorumlarla zenginleşebilecek pek çok beyit bulunduğu âşikâr. İrfân ufkumuz, derûnî zenginliğimiz (Allah’ın izniyle) ziyâdeleştikçe bu beyitler bize daha pek çok şeyler söyleyecektir.
Güzel sözleri işitenlere, okuyanlara, gönlü güzellikle dolanlara ne mutlu. Bütün güzellikler “Cemîl” (Güzel) olan ve güzeli seven Allah’dandır. O’nun rızâsına muvâfık güzelliğin peşinde olanlara ne mutlu! Rabbim, güzellikten ayırmasın!
* Beytin alındığı kaynak: Şeyhülislâm Yahyâ Dîvânı, Hazırlayan: Rekin Ertem, Akçağ Yayınları, Ankara, 1995, sayfa 89, gazel 131, beyt 1.
Melâlimi Yazdım (Şiir)
Her ânını şiir eyledim ömrün
Her mısra’ına bir hâlimi yazdım
Rûhumun bu dünyâdan bıktığı gün
Terkettim onu, hayâlimi yazdım
Aşkın yüzünü gördüm câm-ı Cem’de
Hem kendimi bildim sarhoştum hem de
Ben her nefes o hazzı söylesem de
Ondan da tatlı, melâlimi yazdım
Şiir, “MÂÎ” Dil-Edebiyat ve Kültür Dergisi’nin 7. sayısının (Kış 2010) 33. sayfasında yayımlanmıştır.
Ferruh’un Müstesnâ Ritimde Bir Gazeli: “Bak A Bak Bak Bak A Bak” (Tam Metin*)
Bugün daha ziyade “divan şiiri” olarak tabir ettiğimiz klâsik Türk şiiri, bazı şairlerin elinde iç içe manalarla bir girdabı andırırken bazı şairlerde de ses unsurunun öne çıktığı bir şiir olarak karşımıza çıkmaktadır. Doğrusu bu şiir, gerek ses, gerek mânâ, gerek belâgat vb. açılardan çok doyurucu ve çeşitli örnekler vermiştir. Bu yazıda ele alacağımız şiir örneği ise kafiyedeki ses tekrarlarıyla dikkat çeken “kendine has/müstesnâ” bir şiir örneğidir. “Ferruh” mahlaslı şâire ait bu şiirin metnini, İskender Pala’nın “Divan Şiiri Antolojisi” adlı eserinden almış bulunuyoruz.(İskender Pala, Kronolojik Divan Şiiri Antolojisi, Ötüken Yayınları, İstanbul 1999, sayfa 290)
Dilerseniz önce şiiri okuyalım ve ardından üzerinde konuşalım:
Şiirin kafiyesinin yansımalı seslerin tekrarlarıyla oluşmuş olması ve bu tekrardan oluşan -neredeyse tabîî- âhenk dikkatinizi çekmiş olmalıdır. Bu ritim üzerinde beyitleri değerlendirirken de durmak niyetindeyiz. Ancak bu şiiri kendine has kılan bu özelliği en başta da belirtmeden geçmek istemedik.
Şimdi beyit beyit şiiri ele alalım:
1. Bir kezin hâlime ey şeh bak a bak bak bak a bak
Mânâ: “Ey sevgili bir kez hâlime bak ve beni cevr (sıkıntı, cefâ) ateşinde yak, yeter [artık]!”
Şair, sevgilinin yüz vermeyişinden şikâyetçi. Klâsik Türk şiirinde genellikle âşık sevgilinin cefâsından şikâyet etmez. Hatta çoğu kez onu lütuf bilir ve insanı olgunlaştıran aşk sürecinin tabîî bir hâli sayar ve seve seve kabullenir. Âşık için asıl kötü olan sevgilinin ona yüz vermemesi, onu muhatap almamasıdır. Burada da şair adeta: “Yeter, artık hâlime bak benimle biraz ilgilen ve beni gerekirse aşkının cefâ ateşinde yak, pişir olgunlaştır. [Bana istediğin cefâyı et, ama ne olur bir kez hâlime bak.]” demekte. “Bak a bak bak bak a bak” ifadesindeki ritmik seslerle sevgiliye dikkat çekici bir sesleniş çağrıştırılmış olunuyor. “Yak a yak yak yak a yak” kısmı ise yakmak fiiili etrafında bu ritmik sesin kafiyesi ve tamamlayıcısı durumunda.
2. Dün ü gün odda durur uş bu cefâ sac ayağı
4. Mihnetinden feleğin bir demir örs oldu yürek
Örs, TDK’nın internet sitesinde: “Biçimleri yapılacak işe göre değişen, üzerinde maden dövülen, çelik yüzeyli, demir araç” (2) olarak tanımlanıyor. Şair, yüreğini bir demir örse, çektiği sıkıntıları da yürek örsünü döven bir çekice benzetmiş; bu çekici de gam çekici olarak adlandırmış. Bu gam çekici yürek örsüne vururken de “tak taka tak tak taka tak” şeklinde sesler çıkarmakta ki bununla demiri döven çekiç sesi bize verildiği gibi “canına tak etmek” deyimi de çağrıştırılmakta. Böylece hem şiirin redifindeki âhenk devam ettirilmiş ve hem ilk anlam hem de çağrışım ustaca kurgulanmış görünüyor.
5. Eyle Ferruh kuluna şâhım inâyetle nazar
Ferrruh’un bu gazelinin en belirgin özelliği kafiyesindedir. Şiirin kafiyesini “laka lak lak laka lak”, “tak taka tak tak taka tak” gibi yansıma sesler, yâhud “bak a bak bak bak a bak”, “yak a yak yak yak a yak” gibi emir cümleleri oluşturur. Bu da alışılagelmedik ve tek başına bir anlam ifade etmeyen kelimelerin gazele âhengini vermesi demek olur ki “müstesnâ ritimde bir gazel” dememizin sebebi de budur. Şiirde âşığın çektiği ızdırâbın yansıma seslerle veya yansıma hissini veren emir ifadeleriyle çağrıştırıldığı dikkat çeker.
* Tam metin olarak yayımladığımız bu yazı, daha önce yine “Lâfistan”da (www.lafistan.com) dört bölüm hâlinde yayımlanmış olup yazı üzerinde ufak düzenlemeler yapılmıştır.
Tags: âhenkli şiir, yansıma sesli şiir, Şâir Ferruh'un gazeli
Kanûnî devrinde ismini duyurmaya başlayan, şiiri hâlâ dillerde hoş bir sadâ olarak yankılanan, sâhîfe-i âlemde adını “Bâkî” bırakmış söz sultanı şâir, bir beytinde şöyle diyor:
Derûnun pür-ma’ârif hem-nişînin merd-i ârif kıl
Açılma ey yüzü gül şahs-ı nâdâna kitâb-âsâ (Bâkî) *
“İçini ma’rifet dolu eyle, oturduğun kimseleri de ârif kişilerden seç. Ey gül yüzlü, kitap gibi câhil kişiye açılma.”
Câhil kişinin kitapla ilgisi olmadığından kitap ona açılmamaktadır. Şâir, bize de kitap gibi olmamızı telkîn ediyor bu beyitte. Beyitten şöyle bir anlam da çıkabilir: C’ahil kişi her ne kadar kitap okumasa da sayfalarını karıştırdığında kitap ona açılacaktır. Çünkü kitabın bu hususta bir ihtiyârı yoktur. ârif kişi ise bu hususta seçici olmalı ve câhillerle, kendini bilmez; laftan, güzellikten anlamaz, irfânı kıt kimselerle düşüp kalkmamalı, onların uygunsuz davranışlarıyla arasına mesafe koymalıdır. Hele câhile kendini açması, içindeki sırrı, cevheri nâ-ehle (ehil olmayana) emanet etmek demektir. Emanet ise ehline verilmelidir.
Ben böyle okudum bu beyti, başka gözle okuyanlar neler söyler, kim bilir!
* Beytin alındığı kaynak: Bâkî Dîvânı, Hazırlayan: Prof. Dr. Sabahattin Küçük, Kültür ve Turizm Bakanlığı E-kitap, s.73, Gazel 2/3.
E-kitaba erişim adresi: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10596,bakidivanisabahattinkucukpdf.pdf?0
Hasretle Kalan Can
Edirne Mevlevîhânesi şeyhi Neşâtî’nin ayrılık hüznünü ve acısını anlattığı pek zarif bir beyti vardır. Hatta bu beyt ile başlayan şiir, baştan sona zerâfettir; hüzünden süzülen bir güzelliktir:
İstemem sensiz olan sohbet-i yârânı bile (Neşâtî)
Sevgili olmayınca, sevilenden ayrı düşünce dost sohbetinin bile tadı kalmadığı öyle içli ifade ediliyor ki, böylece bir araya gelen kelimeler âdeta canlanıyor da bu acıyı okuyanın iç dünyasına aksettiriyor. Ve: “Ayrılık bir beyitte böyle halisçe ifade edilebilir.” dedirtiyor. Sondaki “bile”ler de bu hüzün sofrasının adeta tuzu biberi oluyor. Söyleyecek çok söz var belki ama bu şiir karşısında ne söylesem sanırım hüzünlü ve mânâlı bir sükûtun yerini tutmayacak. Mevlâ, Neşâtî Dede’ye rahmet eyleye.
Kirpiğe Su Vermek
Münâcât ile başladığımız gün gün beyit yolculuğuna Peygamber Efendimiz -sallallahü aleyhi ve sellem- için yazılmış bir beyitle, yani bir naat beytiyle devam edelim inşaallah. Beyit Fuzûlî’nin meşhûr “Su Kasidesi”nden ve şöyle:
“Ârızın yâdıyla nemnâk olsa müjgânım n’ola
Zâyî olmaz gül temennâsıyle virmek hâre su” (Fuzûlî)
“(Yâ Rasûlallah -sallallahü aleyhi ve sellem- ! Senin o gül) Yanağını yâd edince kirpiklerim ıslansa şaşılır mı! Gül temenni ederek dikene su vermek zâyî olmaz.”
Şâir, “Güle kavuşmak için dikene su verilmesi beyhûde değildir. Öyleyse Allah Rasûlü’ne -sallallahü aleyhi ve sellem- kavuşmak; onun sevdiklerinden, şefaatine nail olanlardan olmak için de o gül gibi güzel kırmızı yanağı yâd edilince, o müstesnâ çehre hatırlanış ufkunda tebessümüyle bir lem’a gösterince gözlerden yaş akıtmak ve dikene benzeyen kirpikleri o güle kavuşmak için ıslatmak hiç şaşılacak bir durum mudur!” demektedir bir başka ifadeyle. (Fuzûlî, ruhuna rahmet!) Allah, hepimizi o Müstesnâ Gül -sallallahü aleyhi ve sellem- ile beraber haşr eylesin. Allah bizi, Hazreti Peygamber’i -sallallahü aleyhi ve sellem- seven, O’nun -sallallahü aleyhi ve sellem- tarafından sevilen ve O’nunla -sallallahü aleyhi ve sellem- beraber olanlardan eylesin. Ukbâda da, onun yolunda olmakla dünyâda da… Öyle buyurmuyor mu Efendiler Efendisi Peygamber Efendimiz -sallallahü aleyhi ve sellem- : “Kişi sevdiği ile berâberdir”*
* Buhari, Edeb 96; Muslim, Birr 165, (2640); Ebu Davud, Edeb 122, (5126); Tirmizi, Zuhd 50, (2388). (Hadîs-i şerîfin kaynakları ” http://www.kuranikerim.com/kutubi-sitte/3330.html ” internet adresinde bulunmuş, “ http://www.gerzemuftulugu.gov.tr/defter/hadis/?id=126&kategori=Sohbet ” sayfasından da kontrol edilmiştir).
Bu Hâlis Sözler Varken Dilimizde - 1.864 views
Gazete - 1.493 views