Download "http://alikoker.name.tr www.domainsiz.com"
1 BİLGİSAYAR PROGRAMLAMA I DERS 1-05 Ekim 2005 BİLGİSAYAR ve TEMEL YAPISI Günümüz bilgi ve iletişim çağında, eğitim sürecindeki herkes bilgisayar kullanmak gerektiğini farkına varmıştır. Bilgisayarlar, ortaya çıkışlarının ilk yıllarında, sadece, teknik bilgiye sahip uzman kişiler tarafından kullanılırken şimdilerde ise, artık her kesimden insan tarafından kullanılmaktadır. İlk yapılan bilgisayardan bu yana bilgisayar teknolojisinde büyük gelişmeler olmuştur. Bu gelişmelerden en önemli olanı bilgisayarın boyutlarıdır. Daha önce sadece büyük işletmeler tarafından kullanılan bilgisayarlar artık, boyutlarının küçülmesi ile evlere kadar girmiştir. Bilgisayar günümüzde hastanelerde, fabrikalarda, devlet dairelerinde, okullarda kısaca her yerde kullanım alanı bulmakta ve önceki yıllara kıyasla insanların yaşantısında daha önemli bir rol oynamaktadır. Bundan dolayı, bilgisayar kullanmak, kısaca bilgisayar okur-yazarı olmak, artık zorunluluk halini almıştır. Bu dersin ilk kısmında Niçin bilgisayar kullanıyoruz ve öğreniyoruz? sorusuna yanıt aranacak, ikili sayı sistemi ve bilgisayardaki bellek birimlerinden bahsedilecektir. Dersin ikinci kısmında ise donanım adı verilen ve bilgisayarı meydana getiren fiziksel parçalar tanıtılacaktır. BİLGİSAYAR Kendisine girdi olarak verilen verileri, program adı verilen bir dizi komuta göre işledikten sonra, sonuçları çıktı olarak veren elektronik aygıtlardır. Bilgisayarlara, gelişmiş bir hesap makinesi denilebilir. Ancak bilgisayar, aritmetiksel işlemler
2 yanında mantıksal işlemleri de yapabilen bir hesap makinesidir. Bilgisayar denilince akla kişisel bilgisayarlar gelir. Oysa tanımda yer aldığı gibi işlem yapan aygıtların tümü bilgisayardır. Banka ATM leri, Databanklar, Cep Telefonları, VCD-DVD göstericiler, MP3 çalarlar günlük yaşamda kullandığımız bilgisayarlara örnektir. Resimde kasa, ekran, klavye, fareden oluşan standart bir bilgisayar görünmektedir.
3 BİLGİ İŞLEM KAVRAMI PROGRAM, bilgisayara yüklenen verilerin işlenme biçimini bilgisayara bildiren komutlar dizisidir. Bilgisayarın programlar olmadan kullanabilmesi olanaksızdır. Şimdi "Niçin bilgisayar kullanıyoruz sorusunun yanıtını, bilgisayar ile insanın karşılaştırmasını yaparak bulmak doğru olacaktır. İŞLEM HIZI: Normal zeka düzeyine sahip insanlar herhangi üç basamaklı iki sayının çarpımını yaklaşık 30 saniye içinde yaparlar. Böyle bir işlem 50 defa tekrarlanırsa 1500 saniye olacaktır. Aynı işlem bilgisayarda işlemcinin hızına göre değişmekle birlikte saniyenin yüzde birinden daha kısa sürer. HATA OLASILIĞI: Matematiksel işlemleri yaparken (Örneğin;üç basamaklı iki sayıyı çarparken.) insanların hata yapma olasılıkları yüksektir. Bilgisayarlar için ise program doğru oldukça hata olasılığı yoktur. UNUTKANLIK: Bundan birkaç yıl önce tanıştığınız herkesin adını aklınızda tutabilir misiniz? İlkokuldaki notlarınızı hatırlıyor musunuz? Ancak bilgisayarlar manyetik ortamda sakladıkları her bilgiyi yıllar geçse de unutmaz. YORULMA: Kolay bir işi bile insan belli bir süre yaptıktan sonra yorulur. Ancak bilgisayarlar yorulmaz.
4 YARATICILIK: Bilgisayar herhangi bir sorunu kendi başına çözemez. Prizden fişini çektiğinizde ya da yararlanmasını bilmediğinizde yalnızca elektronik bir yığındır. Bilgisayarlar kendilerini programlayan, yapacağı işlemleri tek tek komutlar halinde kendisine ileten insanlar olmadıkça hiçbir işe yaramazlar. Bilgisayar konusunda bilgisi olmayan kişiler, bilgisayarı yanlış bir şekilde yorumlamaktadırlar. Bir düğmesine basıldığında birçok işlemi yerine getiren olağanüstü aygıtlar olarak düşünürler. Bu yanlış bir düşüncedir. Bilgisayarlar; programlar ve onları kullanacak bilgi ve beceriye sahip insanlar olmadıkları sürece yalnızca elektronik bir aygıttır. VERİ Bilgisayara işlenmesi için verilen her türlü bilgidir. Bir örnek vermek gerekirse öğrencilerin adları, soyadları, kimlik bilgileri, not bilgileri bilgisayar için birer veridir. İŞLEM Bilgisayara aktarılan verilerin işlenme biçimine karar veren, bilgisayar programıdır. Program, verileri belirlenen komutlara göre işlem e sokar ve çıktı üretir. Örneğin; öğrenci notlarının hesaplanarak okuldan mezun olanların bulunması,
5 kız ya da erkek öğrencilerin sayılarının bulunması işlem dir. ÇIKTI Verilerin işlenmesinden sonra oluşan, üretilen bilgilerdir. Okulu bitirmeye hak kazanan öğrencilerin listesinin yazıcıdan alınması örnek olarak verilebilir. VERİ İŞLEM BİLGİ INPUT PROCESS OUTPUT (Girdi) (Süreç) (Çıktı) Veri, işlem ve bilgi sırası yukarıdaki şekilde olduğu gibi görselleştirilebilir. İKİLİ (Binary) SAYI SİSTEMİ: Günlük hayatta onluk sayı sistemi kullanılmaktadır. Onluk sayı sistemi 0 ile 9 arasındaki 10 adet sayı sembolünden oluşur. Bilgisayarlar ise tüm işlemlerini ikili sayı sisteminde yaparlar. Yani bilgisayarlar veriyi ikili (binary) sayı tabanında işlerler. İkili sayı sistemi ise 0 ve 1 sayılarından oluşur. Onluk sayı sistemi nde bir sayının gösterimi 10 un katları biçiminde yapılır. Örneğin;
6 3514 = (3x x x x10 0 ) = ( ) = İkili sayı sisteminde ise gösterim 2 nin katları biçimindedir. 1101= ( 1x x x x2 0 ) = ( ) = 13 Onluk Sayı Sistemindeki bir sayıyı ikili sayı sistemine dönüştürme işlemi, sayıyı 2 ye bölerek kalanın son basamaktan ilk basamağa doğru dizilmesiyle gerçekleştirilir. Örneğin; 97/2 = 48 kalan 1 48/2 = 24 kalan 0 24/2 = 12 kalan 0 12/2 = 6 kalan 0 6/2 = 3 kalan 0 3/2 = 1 kalan 1 1/2 = 0 kalan 1 sondan başa doğru dizdiğimizde sayısını elde edilir.
7 BİLGİSAYARDA BELLEK BİRİMLERİ Bilgisayarların veri hızları ve bellek kapasitelerini göstermek için birimler kullanılır. Nasıl ki metre, kg, litre gibi birimler kullanılıyorsa, bilgisayarın bellek birimini göstermek için de bir birim kullanmak gerekir. Bilgisayarlarda bütün veriler, ikili sayı düzenine göre gösterilirler. Yani bilgisayarın alfabesini 1 ve 0 rakamları oluşturur. Bilgisayar tüm karmaşık işlemleri bu iki rakamı kullanarak gerçekleştirir. Bilgisayarın tüm hayatı bu iki rakama bağlanmıştır. 1 sayısı devreden akım geçtiğini, 0 sayısı ise devreden akım geçmediğini gösterir. Bit : 1 ya da 0 a karşılık gelen anlatımdır. Byte : Sekiz bitin yan yana gelmesi ile byte oluşur. Bilgisayarda bir karakteri gösterir , bir byte veriye karşılık gelir. Daha büyük bellek birimlerini göstermek için 1024 ün katları kullanılır Byte = 1 Kb. (Kilo Byte) 1024 Kbyte= 1 Mb. (Mega Byte) 1024 Mbyte= 1 Gb. (Giga Byte) 1024 Gbyte= 1 Tb. (Terra Byte)
8 Buna göre bir disketin kapasitesini ve alabileceği bilgi miktarını hesaplamak gerekirse, kolay bir matematiksel işlem yapmak gerekecektir: Kullandığımız disket 3.5 inçlik ve 1440 Kbyte kapasiteye sahip bir disketse; (1440x1024)= byte bilgiyi alabilecektir. Bunun anlamı, bu disket yazı ortamındaki karakterlerden alabilecektir. Bir dosya kağıdında 1000 karakter olduğu farzedilirse bu diskete yaklaşık 1500 sayfalık bir yazı sığar. Bu birimler kullanılarak bilgisayarların bellekleri ve hızları hakkında bilgi sahibi olunabilir. Bilgisayarı iki ayrı bölüme ayırıp inceleyebiliriz. Bunlardan birincisi donanım, ikincisi yazılımdır. BİLGİSAYAR DONANIM (Hardware) YAZILIM (Software) 1- Temel Bileşenler 1- Sistem Yazılımları(Windows, MS-Dos) 2- Bellek Birimleri 2- Paket Program Yazılımları (Ofis Prog.) 3- Çevre Birimleri 3- Programlama Dilleri Derleyici Yazılımları (C++,Basic vs.) a-giriş Birimleri b-çıkış Birimleri c-giriş/çıkış Birimleri
10 yüksek bellek kapasitesinin ne olacağını, hangi donanım teknolojilerini destekleyeceğini belirlemektedir. Bir Anakartın destekleyeceği teknolojileri belirleyen en önemli faktör Anakartın Yongasetidir. Yongaseti (chipset), Anakartın beynini oluşturan entegre devredir. Anakartları ayıran en önemli özellik, desteklediği işlemcidir. Bir işlemci (Örn;Pentium III) için üretilmiş anakarta, başka bir işlemci(örn; Pentium II ya da Pentium IV) takılamaz. İşlemci, önbellek, sistem veri yolları, çevre birimleri, kısaca bilgisayar içindeki her bileşen arasında veri akışını denetleyen birimdir. Veriyolu (BUS) : Bilgisayar içindeki bileşenler birbirleriyle çeşitli şekilde haberleşerek bir uyum içinde çalışırlar. Bileşenler birbirleriyle haberleşmeyi veriyolları aracılığıyla yapar. Daha kolay bir anlatımla; bir bileşenden diğerine verileri iletmek için kullanılan devrelere veriyolu (bus) adı verilir. Sistem veriyolu denildiğinde genelde anakart üzerindeki bileşenler arasındaki veriyolları anlaşılır. Tüm veriyolları iki bölümden oluşur: adres veriyolu ve standart veriyolu. Standart veriyolu bilgisayar üzerinde yapılan işlemlerle ilgili verileri aktarırken, adres veriyolu, verilerin nerelere gideceğini belirler. Bir veriyolunun kapasitesi önemlidir. 16 bitlik veriyolu bir seferde 16 bit, 32 bitlik veriyolu 32 bit transfer eder. Her veriyolunun MHz
11 cinsinden bir saat hızı (frekans) değeri vardır. Sadece iki donanım aygıtını birbirine bağlayan veriyoluna port adı verilir. Günümüzde PCI ve AGP veriyolları kullanılmaktadır. ISA mimarisi ise, artık üretilmeyen düşük hızda iletişim sağlayan bir veriyoludur. ISA (Industry Standard Architecture) : ISA yuvalar, anakart üzerinde uzun siyah kart yuvaları halinde bulunur. İlk kullanımda kullanılan 8 bitlik mimarinin yetersizliğinden dolayı 1984 yılında 16 bitlik veriyolu mimarisine çıkarılmıştır. PCI(PeripheralComponent Interconnect): PCI yuvalar, anakart üzerinde ISA yuvalardan daha kısa ve beyaz renktedir yılında geliştirilen bu veriyolu 64 bitliktir. Uyum sorunları nedeniyle uygulamada 32 bitlik veriyolu olarak kullanılmaktadır. AGP (Accelerated Graphics Processing): Yalnızca ekran kartları için geliştirilmiş bir veriyolu mimarisidir. Grafik ağırlıklı uygulamalar geliştikçe işlemci ile grafik bileşenleri arasında daha geniş bir bant aralığına gerek duyulmuştur. Bunun
12 sonucunda ekran kartlarında ISA dan bir ara veriyolu standardı olan VESA ya, sonra da PCI ya geçilmiştir. Bu gelişim de yeterli olmayınca ekran kartının doğrudan işlemciye ulaşmasını sağlayan, ekran kartlarına özel olan AGP veriyolu mimarisi 1997 yılında geliştirilmiştir. SABİT DİSK ARABİRİM STANDARTLARI Sabit disk arabirim standartları terimi, sabit diskten gelen bilgilerin aktığı, kontrol edildiği ve bir nevi yorumlandığı veriyolları için kullanılır. Bu yollar belli arabirimler kullanırlar ki performans üzerinde oldukça etkilidir. Çeşitli sabit disk arabirimi standartları vardır. Bu standartlar ST- 506, ESDI, EIDE, IDE ve SCSI'dir. IDE (Integrated Drive Electronic Tümleşik Sürücü Elektroniği): Kişisel bilgisayarlarda en yaygın kullanılan arabirimdir. Gerek duyduğu kontrol devresi, kendisi üzerine monte edilir durumdadır. Böylece ekstradan bir disk kontrol kartına gerek kalmaz. SCSI (Small Computer System Interface Küçük Bilgisayar Sistem Arabirimi):
13 Genelde Unix ve Novell istasyonlarında kullanılır. Ancak son yıllarda kişisel bilgisayarlarda da kullanılmaya başlanmıştır. SCSI sadece sabit disk ve disket sürücü arabirimi olmayıp aynı zamanda CD sürücü, yazıcı ve tarayıcı gibi aygıtları da destekleyen bir arabirimdir. BIOS (Basic Input /Output System): BIOS un anlamı Temel Giriş-Çıkış Sistemidir. Bir bilgisayardaki en temel seviye yazılımıdır. Donanım ile işletim sistemi arasında bir arayüz görevi görür. Donanıma erişimi ve ileri düzey işletim sistemlerinin uygulanmasını sağlar. Aynı zamanda donanım ayarlarını kontrol eder. Sistemin açılmasından sorumludur. Bir yazılımdır ve anakart üzerindeki BIOS yongası üzerinde tutulur. MERKEZİ İŞLEM BİRİMİ-İŞLEMCİ : (CPU - Central Processing Unit) Bilgisayarın asıl gücü, bilgisayarın beyni olan ve sistem ünitesinin iç kısmında yer alan küçük bir parçasıdır. İşlemci, tüm donanım birimlerinin kontrolünü, bu birimlerin birbirleriyle olan ilişkisini ve donanım birimleri arasındaki bilgi alışverişini denetler. Giriş birimlerinden alınan veriler anakart üzerindeki veriyolları yardımıyla RAM belleğe aktarılır. Bilgiler RAM bellek üzerinden işlenilmek için sıra ile işlemciye aktarılır, işlem gören veriler
14 ise tekrar RAM belleğe aktarılarak, çıkış birimlerine işlenmiş veriler gönderilir. Mikroişlemciler komut işleme hızlarına, bit seviyelerine ve ön belleklerine göre sınıflandırılır. Çalışma frekansı, işlemcinin bir frekans dalgasında kaç bit işleyeceğini gösterir. Örneğin; 800 Mhz(1 saniyede bit işleyen) bir işlemci 0, saniyede bir bit işlemektedir. Bir komutun 1 Bayt (8 bit) olduğu düşünülürse bu işlemci saniyede komut işleyebilir demektir. Ancak komut işleme kapasitesi önbelleğin miktarına bağlıdır. Çünkü komutlar önce önbelleğe alınır sonra işlenir dolayısıyla işlemcilerde önbellek, hızı ve işlenen komut miktarını direk etkiler. Mikroişlemcilerin bit seviyeleri, verilerin giriş ve çıkışlarında kaç bit işlem yapacaklarını belirler. İşlemcinin kendi iç yapısında küçük boyutlarda bulundurduğu bu belleklere Ön Bellek (Cache Memory) denilmektedir. Ön Bellek işlemciye giren verileri üzerinde tutup bir havuz oluşturulmasını böylece işlemlerin daha hızlı yapılmasını sağlar. Ön Bellek, işlevi nedeniyle bilgisayarın hızında sağladığı artışla fiyatta da önemli derecede belirleyicidir.
15 Mikroişlemcinin mimarisini bilmek bilgisayarda kullanabilecek yazılımın seçilmesine yarar. 64 bit işlemcinin bulunduğu bilgisayarda 32 bit yazılımlar geriye uyumluluk çerçevesinde kullanılabilir. Ancak 64 bit yazılımlar sadece 64 bit işlemcilerde çalışır. EKRAN KARTI(Graphic Card) : Ekran kartının görevi, işlemciden aldığı bilgiyi ekranda göstermektir. Ekranda oluşacak görüntü; işlemci ile ekran arasında bir arabirim olan ekran kartı tarafından toplanır. Bilgisayarın oluşturduğu bilgiler, ekran kartı tarafından ekrana video sinyali olarak gönderilir.
16 Bir PCI bir ekran kartı İşlemciden ekran kartına gönderilen bilgi bu kartın belleğinde saklanır. Eski tip ekran kartlarında bu bilgi ekran kartı belleğinde piksel piksel (nokta nokta) saklanır ve işlemciden gönderilen bu piksel bilgilerinin yönetimi yine işlemci tarafından yapılır. Bu durum işlemci üzerine fazladan yük getirdiğinden ekrandaki görüntünün hızı düşük olur. Bu tip ekran kartı kullanan bilgisayarlarda, bazı grafik programları ve gelişmiş oyunlar için kaliteli görüntü alınamaz. Yeni tip ekran kartlarında ise işlemcinin görüntü işlemedeki yükünü hafifletmek ve 3 boyutlu görüntü sağlamak amacıyla, işlemciden gönderilen görüntü verileri ekran kartının belleğinde saklanır. Daha büyük bellek daha fazla renk ve çözünürlük sağlar. Son zamanlarda üretilen ekran kartlarında 4 MB, 8 MB, 16 MB, 32 MB, 64 MB lık bellek kullanılmaktadır. Ekran kartı, anakart üzerindeki ISA, PCI veya AGP yuvalarından birine takılır.
17 Çözünürlük (Resolution): Ekrandaki görüntüler dikey ve yatay çizilmiş ve piksel olarak adlandırılan noktalardan oluşmaktadır.çözünürlük, ekranda gösterilebilecek piksel (nokta) sayısını belirler. Çözünürlük arttıkça bir alana düşen nokta sayısı da artar. Bu artış o alandaki görüntü kalitesini artırır. Örneğin; 640 x 480 çözünürlüğe sahip bir ekranda; yatay olarak 640, dikey olarak 480 nokta görüntülenir. Çözünürlüğü 800 x 600 değerine yükselttiğimizde görüntü kalitesi artar. Ancak ekran kartının verebileceği çözünürlük değerlerini, kullanılan ekranın desteklemesi gerekir. Tarama Frekansı: Ekran kartından gelen sinyaller, monitör içerisinde elektron demetine dönüştürülerek ekranın on kısmındaki fosfor tabakaya fırlatılır. Elektronların fosfor tabakasına çarptığı noktalarda aydınlık oluşur ve bu bölge kısa bir süre aydınlık kalır ve söner. Sönme işi saniyenin yüzde biri kadar bir sürede gerçekleşir. Bu işin süreklilik sağlaması için sürekli olarak fosfor tabakası üzerine elektron gönderilmesi, tazelenmesi gerekir. Bu da en az saniyede 60 defa olmalıdır. Bu oranın daha düşük olması halinde ekran titriyormuş gibi görünür ve gözü yorar. Tazelemenin (refresh) fazla olması ekranın netliğini artırmaktadır. Grafik kartları;
18 çözünürlük, renk ve hızlarına göre çeşitlere ayrılmaktadır: MDA (Monochrome Display Adapter): Kişisel bilgisayarların ilk yıllarında en çok kullanılan ve siyah-beyaz ekranlarda yer alan ekran kartı türüdür. CGA (Color Graphics Adapter): IBM tarafından üretilen ilk renkli ekran kartıdır. EGA (Enhanced Graphics Adapter): CGA dan sonra çıkarılan daha gelişmiş bir ekran kartı türüdür. VGA (Video Graphics Adapter): Öncekilerine göre daha gelişmiş bir ekran kartı türüdür. 256 renkten 24 milyon renge kadar renk desteği vardır. Bu kartın daha gelişmişi olan SVGA kartlarda ise üzerinde takılı bulunan bellek miktarına göre 17 milyar renge kadar destek verebilmektedir. XGA ve PGA (Extended Graphics Adapter Professional Graphics Adapter): Bu tür kartlar daha gelişmiş olup, profesyonel grafik uygulamalarında kullanılmaktadır. GÜÇ KAYNAĞI(Power Supply): Türkiye de kullanılan hat gerilimi dalgalı akım ve 220 volt tur. Bilgisayarlar ise doğru akım ve 3, volt kullanır. Bunu bilgisayar için dönüştüren aygıt güç kaynağıdır. Güç kaynağı adından düşündüreceği gibi bir kaynak değil, kaynağı dönüştürüp dağıtan aygıttır.
19 Enerji depolayıp enerji kesintisinde devreye giren UPS (Uninterruptable Power Supply Kesintisiz Güç Kaynağı) ile farklıdır. Güç kaynağından kasanın içine doğru dağılan renkli kablolarla bilgisayarın anakartına, disk ve disket sürücülerine dağıtım yapılır. Güç bağlantıları yandaki resimdeki görüldüğü gibi çeşitli uçlarla yapılır. Resimde en solda yer alan dört yuvalı büyük adaptör; Sabit Disk, CD sürücü, DVD sürücü türünde aygıtları, ortada yer alan dört yuvalı küçük adaptör, disket sürücüleri, sağda yer alan yirmi yuvalı en büyük adaptör de, anakartı beslemede kullanılır.
20 BİLGİSAYAR PROGRAMLAMA I DERS 2 12 Ekim 2005 BAĞLANTILAR (Port) Bağlantı noktaları bilgisayara çevre birimlerinin bağlandığı yerlerdir. Ancak bağlantı noktaları kullanılarak bilgisayarın çevre birimleri ile bilgisayar arasında veri aktarımı gerçekleştirilebilir. Paralel Bağlantı (LPT) Paralel bağlantı bilgisayarın dış dünya ile bağlantı kurmasını sağlayan çıkışlardan biridir. Paralel bağlantı 25 pinli bir adaptörden oluşmaktadır. Günümüzde en yaygın olarak yazıcıların bağlantısında kullanılmaktadır. LPT1 bilgisayarın arka kısmında yer alan dişi tipindeki bir adaptördür. Yazıcı bağlantı kablosu ise erkek tipi adaptördür, ve laplink kablosu olarak adlandırılır.
21 Paralel bağlantı ile; Çok hızlı bilgi gönderilip alınabilir. Kullanılan kablo uzunluğu en fazla 4 metre olabilir. Bir bilginin bir karakteri bir kerede gönderilebilir. Biçimsel olarak adından anlaşılacağı gibi veri paralel biçimde gönderilir Paralel bağlantı 1 veri iletim biçimi Seri Bağlantı (Com Port) Seri bağlantı, paralel bağlantı gibi bilgisayara giriş-çıkış sağlayan bir bağlantı tipidir. Standart bir kişisel bilgisayarda 4 COM bağlantı bulunmaktadır. Aralık arttığı zaman paralel bağlantılar iletişim için yetersiz kalır. Uzun aralıklarda seri bağlantılar kullanılmalıdır. Seri Bağlantı ile;
22 Paralel bağlantıya göre daha yavaş bir iletim söz konusudur. Kullanılan kablo uzunluğu kısıtlanmaz. Bir karakterin bir biti bir kerede gönderilir seri bağlantı veri iletimi USB (Evrensel Seri Veriyolu ) USB (Universal Serial Bus), bilgisayar ve telekomünikasyon endüstrisi için geliştirilmiş olan iletişim standardı olarak yeni bir bağlantı şeklidir. Amacı, geleneksel seri ve paralel bağlantıların yerini almak ve işi evrenselleştirmektir. Bir çok bilgisayar, artık USB'siz üretilmemektedir. Çevre birimleri de aynı şekilde USB destekli üretilmektedir. USB aygıtlar güç beslemesi de yaparak en fazla 5 volt enerji ile çalışan aygıtları ayrı bir enerji beslemesine gereksinim duyulmadan çalıştırabilir. USB, 1.5 Mbit/s ve 12 Mbit/s data transfer hızı sağlar. Bir USB bağlantı noktasından çoklama yöntemiyle seri olarak çok sayıda aygıt bağlanabilir. USB Bağlantıda, Yeni bir aygıt bağladığınızda bilgisayarı kapatmanız gerekmez. Kasayı açmanız gerekmez.
23 Kart takma, çakışma sorunları yaşanmaz. PS/2 (Personal System/2) IBM tarafından geliştirilmiş bir bağlantı biçimidir. PS/2 girişi günümüzde klavye ve fareleri bilgisayara bağlamak için kullanılmaktadır. PS/2 ler 6 pinli bir giriştir. Biçimi aynı olduğundan karıştırılmaması için klavye ve farenin bağlantı yeri genelde farklı renklerde tanımlanır. BELLEK BİRİMLERİ ANA BELLEK Doğrudan işlemciye bağlı olan donanım birimidir. Programların çalıştırıldığı, yapılan işlemlerin sonuçlarının depolandığı yerdir. Ana Bellek türleri şunlardır. Rastgele Erişimli Bellek (RAM - Random Access Memory ) Merkezi işlem birimine bağlı olan bir bilgi deposudur. Rastgele erişimli bellektir. Çalıştırılan program bu belleğe yüklenir. Bellek sayılarla gösterilen hücrelerden oluşur. Her hücrenin sayısal bir adresi vardır. Bu
24 bellekte istenilen adrese yazma ya da istenilen adresten okuma işlemi yapılabilir. Bilgisayarın kapanması halinde bu bellekteki bilgiler silinir. Salt Okunur Bellek (ROM - Read Only Memory) Yalnızca okunabilir bellektir. Üretici firma tarafından hazırlanmıştır. Bilgisayar hakkında bilgiler içerir. Bilgisayar açıldığı zaman yapılması gereken komut ve bilgileri saklamak için kullanılır. Bu bellekteki bilgiler bilgisayarın kapatılması ile silinmez. Anakart üzerinde bulunan BIOS yazılımı burada tutulmaktadır. Adı Salt Okunur Bellek olmasına karşın artık güncellenebilen türleri olduğundan, güncelleme ile yeniden yazılması olanaklıdır. Bilinen adının yerleşmiş olması nedeniyle hala Salt Okunur Bellek olarak anılmaktadır. YAN BELLEK Ana belleğe ek olan belleklerdir. RAM bellekten farkı; bilgisayar kapatılsa da, bu tür
25 belleklerdeki bilgiler saklanır. Bir program yan bellekten alındıktan sonra ana belleğe yüklenerek çalıştırılır. Bir bakıma yan bellek programların saklandığı, ana bellek ise çalıştırılıp gerekli olan işlemlerin yapıldığı bir saklama birimidir. Yan bellek olarak, disket, sabit disk, CD, DVD, kaset örnek verilebilir. Yan bellek bilgi, programlar ya da yapılan işlemlerin sonuçlarının depolandığı yerdir. Bellek ünitesi doğrudan işlemciye bağlıdır. Bir programı çalıştırdığımız zaman, program belleğe yüklenir, girilen veri bellekte saklanır. Bu nedenle bellek miktarı çalıştırılabilecek program miktarını belirler.
26 Şekilde bir bilgisayar sistemine ait giriş, işlem ve çıkış üniteleri gösterilmiştir. Şekildeki okların yönlerine dikkat edilecek olursa bazı okların tek yönlü bazılarının çift yönlü oldukları görülür. Kayıt Ortamları(Yan Bellek) Bilgisayarda programların, dosyaların ya da belgelerin saklandığı, depolandığı ünitelere kayıt ortamları adı verilir. Kayıt ortamları kullanılan bilgisayara göre değişebilir. Manyetik Kayıt Ortamları Disket (A:), (B:): Taşınabilir bir bellek ünitesidir. 5,25 ve 3,5 inç boyutlarında türleri vardır. Ancak 5,25
27 boyutlular artık kullanılmamaktadır. 360 Kb., 720 Kb. ve 1,44 Mb. kapasitelerinde türleri bulunmaktayken artık günümüzde 1,44 Mb. olanların dışındakilere rastlanmamaktadır. Sabit Disk (Hard Disk) (C:) Bilgisayarda verilerin saklandığı bellek ünitesidir. İşletim sistemi ve uygulama programları Sabit Disk e yüklenir. Yardımcı bellek üniteleri arasında en yüksek kapasitede veri saklayan ve en hızlı aygıtlardır. 60 Gb., 80 Gb. 200 Gb. kapasitelerinde olanları yaygın olarak kullanılmaktadır. Sabit Disk te ikincil ölçüt olarak motor devir hızı önem taşır RPM, 7200 RPM, hızlı olanlar yaygındır. Sabit Disk ler bölümlendirme ile kapasite aynı kalmak kaydıyla birden fazla disk gibi tanımlanabilir. Sık başvurulan bir kullanım biçimidir.
28 Manyetik Teyp Müzik kasetlerine benzeyen yapısıyla büyük miktarlarda veri saklayabilen yedekleme birimleridir. Sabit disk olarak program çalıştırmak için, işletim sistemi kurmak için kullanılamaz, yedekleme ünitesidir. Optik Kayıt Ortamları: CD-ROM(Compact Disc- Read Only Memory) Disketlere göre çok yüksek kapasiteli bir yan bellek ünitesidir. Optik yollarla fiziksel olarak veri kaydedilmiş disklerdir. Fiziksel biçimde kaydedilmiş olması, manyetik ortamlardan
29 etkilenmesini önler. 800 Mb. a kadar kapasiteli çeşitleri vardır, ve yaygın olarak 650 Mb., 700 Mb. kapasiteliler kullanılır. Yüksek kapasitesi nedeniyle kaliteli kayıt yapılan müzik albümlerinde yaygın olarak kullanılır. CD-ROM lar CD-ROM sürücü aracılığıyla okunur. IDE aracılığıyla Anakarta bağlanırlar. CD-R(CD-Recordable),CD-RW(CDReWritable) Bir kez yazılabilen CD türleri CD-R, yeniden yazılabilen CD türleri CD-RW olarak tanımlanır. DVD-ROM(Digital Versatile Disc) CD-ROM dan sonra geliştirilen ve CD-ROM a benzeyen bir teknolojidir. Yaygın olarak 4,7 GB. veri saklayanları kullanılır. Yüksek kapasitesi, kaliteli kayıt sağladığından film endüstrisi tarafından çokça kullanılmaktadır.
30 Bilgisayar sistemine bağlı olan birimlere işlem yaparken kullanmak üzere adlar verilmiştir. Bunlardan A: ve B: harfleri disket sürücüleri gösterirken, C: harfi sabit diski gösterir. Bölümlenmiş bir sabit diskte sıradaki parçalar ya da ikinci, üçüncü sabit diskler İngiliz alfabesindeki harf sırası ile D:, E:, F: olarak adlandırılır. Ayrıca CD sürücüler ve DVD sürücüler, Anakarta bağlanma ve tanımlanma sıralarına göre yine aynı biçimde harflerle adlandırılır. GENİŞLEME YUVALARI ETHERNET (AĞ ARABİRİM) KARTLARI Ethernet (ağ bağlantı arabirimi) kartı ilk olarak Xerox firmasında 1972 yılının sonlarında, deneysel olarak geliştirildi. Böylelikle bilgisayarlar, diğer sunucular, lazer yazıcılar birbiriyle koaksiyel kablo ile birleştirilen ethernet kartları vasıtasıyla haberleşebiliyordu. Elbette o zamanki haberleşme hızı oldukça düşüktü yılından sonra Ethernet kartları yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Ethernet kartları kullanılarak oluşturulan bir ağda, bilgisayarlar sahip oldukları Ethernet kartlarının kimliklerini belirleyen MAC adresleri yardımıyla ayırt edilirler ve her Ethernet kartının MAC adresi farklıdır.
31 Ethernet kartları bilgisayar ağları üzerinde aktarılacak veriyi sabit boyutta küçük paketler halinde iletirler. Bu küçük paketler dört değişik bilgi içerir; 1. Alıcının MAC adresi (Verinin varacağı bilgisayar adres bilgisi) 2. Gönderenin MAC adresi(verinin gönderildiği bilgisayar adres bilgisi) 3. Gönderilecek veri'nin kendisi 4. CRC kodu (veri paketlerinin doğru iletilip iletilmediğinin kontrolünü sağlayan bilgi) Her bilgisayar kendi Ethernet kartına gelen paketin ilk bölümü olan alıcı MAC adresini okur ve kendi MAC adresiyle kontrol eder. Eğer gelen paket kendine aitse işler, değilse işleme koymaz. Günümüzde Ethernet kartları üç farklı hızda iletişim sağlayabilmektedir: Megabit/saniye hızında çalışan Ethernet kartları Megabit/saniye hızında çalışan Ethernet kartları (Fast Ethernet) Megabit/saniye hızında çalışan Ethernet kartları (Gigabit Ethernet) Ethernet kartının çalıştığı hıza göre kullandığı medya tipi de farklılaşmaktadır. İstenen iletişim hızına göre koaksiyel, büklümlü çift veya Fiber Optik kablo ile iletişim
32 sağlanmaktadır. Günümüzün en çok kullanılan Ethernet kartları olan Fast Ethernet ve Gigabit Ethernet kartları arasında iletişim, büklümlü çift veya fiber optik kablo seçeneklerinden biri kullanılarak sağlanmaktadır. MODEMLER (MOdulator-DEModulator) Bir bilgisayarın başka bir bilgisayarla haberleşmesi ya da internete telefon hattı aracılığıyla bağlanmasında kullanılır. Bilgisayarın kullandığı sayısal sinyallerin telefon hattı (analog) sinyallere, telefon hattı sinyallerinin de bilgisayarın kullandığı sayısal sinyallere karşılıklı dönüştürülmesini gerçekleştiren aygıttır. Günümüzde yaygın olarak Dial-Up (Çevirmeli) ve ADSL (Asymmetric Digital Subscriber Line) modemler kullanılmaktadır. Kullanılacak yazılımlar yardımıyla modem takılı bir bilgisayar aynı zamanda faks alıp gönderme işlemini de gerçekleştirebilir. Telefon hatları kullanılarak iki bilgisayarın birbiri ile haberleşmesi istendiğinde her iki bilgisayarda da çalışan birer modem olması gereklidir.
33 Modemler hızlarına göre ve kullanım yerlerine göre çeşitlendirilmektedir. Modemlerin hızları; saniyede gönderebildikleri ve alabildikleri bit sayısı ile ölçülür, ve bu ölçü bps (bit per second) ile gösterilir. İlk kullanımından bugüne modemler farklı hızlarda çalıştırılmakla beraber, günümüzde en çok tercih edilen modemler 56 Kbps hızında çalışanlardır. Kullanım yerine göre modemler iki farklı türdedir; Internal Modemler : Bilgisayar kasası içine, anakart üzerindeki uygun genişleme yuvasına takılarak kullanılırlar. External Modemler: Bilgisayar kasası dışında, harici bir güç kaynağı ile çalışan modemlerdir. Bilgisayarla bağlantısı bir seri kablo yardımıyla sağlanır. Bağlantı türlerine göre de modemler ikiye ayrılır; Dial-Up Modemler: Normal telefon hatlarını ve tarifesini kullanarak çalışan çevirmeli modemlerdir. ADSL Modemler: Son yıllarda yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. ADSL hat ve
34 bağlantıları kullanarak; kesintisiz ve çevirmeli modemlere göre daha hızlı, ucuz İnternet bağlantısı yapılmasını sağlarlar. ADSL modemlere takılan küçük bir aygıt ile İnternet bağlantısı kesilmeden telefon görüşmeleri de yapılabilmektedir. SES KARTI Ses kartları başta yalnızca oyunlarda gerekli olduğu düşünülen çok da gerekli olmayan bir parçaydı. Ancak bilgisayarların gelişimi sonucu, multimedya özellikleri bilgisayarın vazgeçilmez bir yanı oldu. Artık müzik ya da radyo dinlemek, TV ya da film izlemek, oyun oynarken sesleri duymak, işletim sistemlerinin ve paket programların birçok sesli uyarı komutlarını almak ve tele-konferans yapmak gibi nedenlerle ses kartı bilgisayarın temel bileşenlerı arasına girmeye başladı. Bunun yanında bazı ses algılama programlarıyla bilgisayara veri girişi de hızla gelişen bir teknoloji olarak bilgisayar dünyasında yerini almakta, ve bu durumda ses kartlarının önem ve gerekliliğini artırmaktadır. 8 Bitlik ses kartları ile başlayan süreç 16 bitlik kartlara ve bugün profesyonel müzik yapanların kullandığı 32 bitlik ses kartlarına ulaşmıştır.
35 Ses kartı dış ortamdan aldığı analog ses sinyallerini sayısal sinyale, bilgisayarda üretilen sayısal sinyalleri de analog ses sinyallerine dönüştüren aygıttır. Ses kartı analog sinyalleri bit seviyesine (kaç bitlik olduğuna) göre bitlere ayırarak, sayısal bilgilere dönüştürmektedir. Bu bit seviyesi de sesin kalitesini belirler. Ses kartı üzerinde temel olarak 2 giriş bir de çıkış bulunmaktadır. Bunlar bağlantı ile ses girişi (line in), mikrofon girişi ve hoparlör çıkışıdır. (wave out). Ayrıca bir de oyun portu bulunmaktadır. Bu port oyunlarda kullanılan joystick ve direksiyonlar için kullanılmaktadır. Ses kartlarının mikrofon girişine bağlanacak mikrofonla bilgisayara ses kaydedilebilir.
36 ÇEVRE BİRİMLERİ GİRİŞ BİRİMLERİ Kullanıcıların bilgisayara veri girebilmesi, komutları aktarabilmesi için kullandığı girdi araçlarıdır. Bu araçlara örnek olarak klavye(keyboard), fare(mouse), tarayıcı(scanner), oyun çubuğu(joystick), kamera, optik okuyucu sayılabilir. KLAVYE(Keyboard) Fiziksel olarak bir daktilonun tuş takımına benzeyen klavye, bilgisayarlarda en çok kullanılan giriş birimidir. Donanım tanımlarında Standart 101/102 tuşlu klavye olarak tanımlanır. Ancak sayıldığında 104 ya da 105 tuş olduğu görülür. Tuş sayısı, Windows 95 işletim sistemiyle birlikte eklenen 3 Windows özel tuşu ile birlikte bu sayıya ulaşmış, ancak alışagelmiş tanımlama değiştirilmemiştir. Klavyeler her ülkenin dil yapısına ve yazım kurallarına göre farklılıklar gösterebilir. Klavyelerde çok kullanılan harfler daha güçlü parmakların olduğu yer olan orta sırada yer alır. Ülkemizde Q ve F klavyeler kullanılmaktadır. Klavyenin alfabetik bölümünde sol üstte yer alan karakter Q ise, bu klavye Q klavye olarak adlandırılır. F
37 klavye ise, Türkçe sözcük yapısına, sık kullanılan harflerin kolay yerlerde oluşuna göre tasarlanmış, Alfabetik tuşlarda sol üstte F harfi olan klavyedir. Klavyede Türkçe ye özel karakterler olan Ü,ü,Ğ,ğ,İ,ı,Ş,ş,Ç,ç,Ö,ö karakterleri yer alıyorsa klavye Türkçe olarak (Türkçe Q Klavye, Türkçe F Klavye) adlandırılır. Klavyenin üzerindeki tuşların işlevlerinden önce genel bir inceleme yapılabilir. Buna göre bu tuşları: 1-Fonksiyon Tuşları 2-Alfabetik Tuşlar 3-Sistem Özel Kontrolleri 3-Sayısal Tuşlar 4-Yön Tuşları 5-Düzenleme Tuşları 6-Bilgisayar Klavyesi Tuşları 7-Windows Özel Tuşları olarak bölümlere ayrılabilir.
38 101/102 Tuşlu Standart Türkçe Q (ya da QWERTY) klavye.
40 FONKSİYON TUŞLARI : Program tarafından belirlenen görevleri üstlenirler. Her tuşun görevi programcının seçimine göre değişir. Programlarda F1 tuşu (Evrensel kabul görmüş) yardım tuşudur. ALFABETİK TUŞLAR: Alfabetik karakterleri yazmak için kullandığımız bölümdür. Karakterler dışında birkaç işlevsel tuşu da daktilolarda kullanıma yerleşmiş tuşlardır. Klavyede yer alan bazı tuşlar ve karakterlerin yazılma biçimleri. A + 4 $ ^ 3 # Ü ~ Birinci tuş örneğinde A tuşu gösterilmiştir. A tuşuna basıldığında a yazılır, Caps Lock etkin ise A yazılır. Üst Karakter(Shift) tuşu ile basıldığında Caps Lock etkinse a, değilse A karakteri yazılır. İkinci tuş örneğinde Q için birinci tuşta söylenenler geçerlidir. karakterini yazmak için bu tuşa Alt gr ile birlikte basılmalıdır. Üçüncü tuş örneğinde tuşa basıldığında Caps Lock ın etkin olup olmamasına bakılmasızın 4 yazılır. Üst Karakterle birlikte basıldığında + karakteri, Alt Gr ile basıldığında $ karakteri yazılır. Dördüncü tuşta ^ (Şapka karakteri) gibi özellik taşıyan karakterler dışındakiler önceki
41 örneklerde olduğu gibi yazılır. Şapka karakterini yazmak için Üst Karakter ile birlikte bu tuşa basıldığında herhangi bir karakter yazılmaz. Ancak ardından boşluk tuşuna basıldığında karakter görüntülenir. Bunun nedeni şapkalı karakterlerin yazımında da bu tuşun kullanılmasıdır. Â, â, Û, û, Î, î gibi karakterler şapka karakterinden sonra istenen harfin tuşuna basılmasıyla yazılır. Beşinci tuşta da Ü karakterleri önceki tuşlarda olduğu gibi yazılırken, ~ karakteri, şapka karakterine benzer bir biçimde ardından gelen tuşla birlikte yazılır. Örneğin; Alt Gr + Ü tuşunun ardında a tuşuna basıldığında ã karakteri yazılır. Ã, Õ, õ, Ñ, ñ karakterleri aynı yol izlenerek yazılır. Tab: Kelime-işlemci programlarda önceden belirlenen ölçü ya da karakter kadar boşluk bırakmak için kullanılır. Windows işletim sisteminde komut düğmeleri arasında geçişi sağlar. Caps Lock: Büyük harflerin kullanılabilmesi için Caps Lock ın etkin olması gerekir. Büyük/küçük kilitli anlamında olup, sürekli büyük ya da küçük harf yazmak istediğinde kullanılır. Caps Lock ışık göstergesi yandığında büyük harflerle yazar.
42 Back Space: Kelime işlem programlarında İmlecin sol tarafındaki karakterleri siler. Klavyede sola doğru olan ok işaretli tuştur. SİSTEM ÖZEL KONTROLLERİ: Bu tuşlar bilgisayarda karakter yazmak ya da programlara özel komutlar vermekten öte, daha çok sistemle ilişkili genel komutlar için kullanılır. Print Screen: Satır komutlu işletim sistemlerinde ekranda yer alan görüntüyü yazıcıya gönderen tuş, görsel işletim sistemlerinde ekrandaki görüntüyü panoya alarak resim işleme programlarına aktarmayı sağlar. Alt + Print Screen komutu yalnızca etkin pencereyi panoya aktarır. Scroll Lock: Bazı çizim ve tablolama programlarında imleci sabitlemeyi sağlar. İmleç kilidi etkinleştiğinde, imleç sabitken belirtilen yönde ekran hareket eder. Pause/Break: Çalışmakta olan programa ara vermek için kullanılır. Çoğunlukla oyunlarda etkin olur. Ctrl tuşu ile birlikte kullanıldığında çalışan programı kırar, çalışmasını sonlandırır. Bu özelliği artık kullanılmamaktadır.
43 SAYISAL TUŞLAR: Klavyenin sağ bölümündeki tuşlar sayısal tuşlar olarak adlandırılır. Sayısal tuşlar bölümü alfabetik tuşların üzerinde yer alan sayılarla aynı işlevi görmesine karşın, hesap makinesi düzeninde olduğu için daha kolay bir kullanım sağlar. Sayısal tuşları kullanabilmek için Sayısal Kilit (Num lock) ışığının yanık olması gerekir. Sayısal kilit etkin olmadığında, tuşların üzerinde yazan ikincil görevleri olan yön ve düzenleme tuşları yerine kullanılırlar. YÖN TUŞLARI: Ekran üzerinde istediğimiz bir noktaya gitmek, metinler üzerinde gezinmek, menülerden seçim işlemlerini gerçekleştirebilmek için istenilen yönde hareket etmeyi sağlar. DÜZENLEME TUŞLARI: Yanlış ya da fazladan yazılan karakterlerin silinmesi, düzeltilmesi gibi işlemler ve başa, sona, ekran yukarı, ekran aşağı davranışları için kullanılır. Insert/Ins: Kelime işlemcilerde araya gir, üstüne yaz işlevini yerine getirir. Delete/Del: Kelime işlem programlarında ya da bilgisayara komutları verme esnasında yapılan yazım hatalarının düzeltilmesi işleminde kullanılır. İmlecin bulunduğu
44 konumdan itibaren sağ taraftaki karakterleri siler. Home: İmleci başa götürmeyi sağlar. End: İmleci sona götürmeyi sağlar. Page Up: Bir ekran yukarıyı görüntülemeyi sağlar. Page Down: Bir ekran aşağıyı görüntülemeyi sağlar. WINDOWS ÖZEL TUŞLARI: Klavyede alfabetik tuşların en alt sırasında Boşluk tuşunun iki yanında (Alt tuşunun solunda bir, Alt Gr tuşunun sağında iki.) yer alırlar. Üzerlerinde tanımlama için Windows simgesi ve fare oku simgesi ile tanımlanmışlardır. Windows: Windows un başlat menüsünün açılmasında ve kısayollarda kullanılır. Kullanım kolaylığı için her iki tarafta da birer tane bulunur. Fare oku: Fare sağ tuş menüsünün açılmasını sağlar.
45 BİLGİSAYAR KLAVYESİ TUŞLARI: Yalnızca bilgisayar klavyesine özel tuşlardır. Daktilo ya da benzeri başka bir klavyede yer almazlar. Esc: Programlarda geriye dönüş ve çıkış işlemleri için kullanılır. Hata mesajlarının iptal edilmesi, bir önceki menüye geri dönülmesi ya da ağ ortamındaki bilgisayarlarda ağ parolasının iptal edilmesi gibi işlemlerde kullanılır. Enter: Giriş komutu tuşudur. Komutları onaylamayı sağlar. Kelime işlem programlarında paragraf başı yapar. Alfabetik tuşlar bölümünde simgesiyle yer alır. Sayısal tuşlar bölümünde aynı görevi gören Enter tuşu daha bulunur. Ctrl (Control), Alt, Alt Gr, Shift :Tek başlarına hiçbir görevleri yoktur. Başka tuşlarla birlikte kullanılırlar. Ctrl (Control) : Kısayollarda kullanılan bir tuştur. Örneğin; Ctrl+Esc başlat menüsünü açar. Shift: Üst Karakter tuşudur. Klavyede, tuşların üst bölümünde bulunan karakterlerin
46 yazdırılmasında kullanılır. Alfabetik tuşlarda küçük harflerle yazarken büyük harflerle yazmayı ve tersine bir işlem olarak büyük harflerle yazarken küçük harflerle yazmayı sağlar. Kısayollarda da kullanılır. Alt : Kısayollarda kullanılır. Örneğin; Alt+F4 etkin pencereyi kapatır. Diğer bilgisayar klavyesi tuşlarından farklı olarak tek başına basıldığında menüyü etkinleştirir. Alt tuşu ile birlikte sayısal tuşlardan sayı yazıldığında ASCII değerler yazılabilir. Örneğin; Alt + 65, A karakterini, Alt + karakterini yazılmasını sağlar. Bu özellik klavyede yer almayan karakterlerin yazımında sıkça kullanılır. Alt-Gr: Klavyede kimi tuşlar üzerinde bulunan üçüncü karakterlerin yazdırılmasında kullanılır. Örneğin; Alt Gr + Q karakteri, Alt Gr + 4 ile $ karakteri yazılır. Fare (Mouse) Fare, bilgisayarın giriş aygıtlarından biridir. Bilgisayara komutlar vermek, ekran üzerinde hareket etmek için kullanılır. Farenin ekran üzerinde hangi noktada olduğunu gösteren ok biçiminde bir imleci vardır. Fare hareket ettirildiğinde ekrandaki imleç X ve Y eksenleri
47 üzerinde fareyle aynı biçimde hareket eder. Fare üzerinde bulunan tuşlar seçim yapmak, çalıştırmak, açmak, menü açmak, taşımak ve programların yüklediği görevleri(çizim programlarında çizgi çizmek vb.) yapmakta kullanılır. Tarayıcı (Scanner) Bilgisayarın giriş aygıtlarından birisidir. Bilgisayarda tanımlanan programlar yardımıyla resim ya da yazıları bilgisayara aktarır. Çözünürlük ve hız tarayıcılarda belirleyici özelliklerdir. ÇIKIŞ BİRİMLERİ Bilgisayarda işlenen verileri kullanıcının anlayacağı, yararlanacağı biçimde aktaran araçlardır. Monitörler, yazıcılar, çiziciler çıkış birimleridir. EKRAN (Monitor) Bilgisayarın çıktı birimi olan ekran, televizyon ekranına benzer. Çözünürlük(resolution) ekranın görüntü kalitesini belirler. Çözünürlük, piksel (pixel) terimiyle değerlendirilir. Ekran boyutları inç(inch) ile ölçülür, inç (") karakteriyle gösterilir. Kullanımda yer alan ekran boyutlarına örnek olarak artık piyasaya
48 sürülmeyen 14" ve piyasada en çok rastlanılan 15", 17", 19" verilebilir. 1024x768 çözünürlüğü destekleyen bir ekranda görüntü yatayda 1024, düşeyde ise 768 nokta ile oluşturulur. Ekranlar temelde 4 e ayrılır. Monochrome,CRT, LCD, TFT. Monochrome ekranlar siyah beyaz olup çok eski ekranlardır. CRT (Cathode Ray Tube - Katot Işın Tüplü Ekran) ekranlar günümüzde yaygın olarak kullanılan bir ekran çeşididir. Bu ekran havası boşaltılmış ve ön yüzeyi binlerce fosfor noktacığından (dot) oluşan koni şeklindeki tüpten meydana gelir. LCD (Liquid Crystall Display - Sıvı Kristalli Ekran) ekranlarda görüntü sıvı kristal diyotlar yardımıyla sağlanmaktadır. Bu diyotlara gerilim uygulandığında, içlerindeki moleküllerin polarizasyonu değişmekte ve beraberindede diyotun geçirgenliği değişmektedir. Bu duruma dijital saatlerde de rastlanmaktadır. TFT (Thin Film Transistor İnce Film Transistör) ekranlarda LCD ekranlardaki likit kristallerin oluşturduğu pikseller transistörler ile denetlenir. Bugün TFT tekniğinin kullanıldığı LCD ekranlar standartlaşmış durumdadır. YAZICI (Printer) Bilgisayarın çıktı birimlerinden biri olan yazıcı, bellekteki bilgileri istenilen özellikteki kağıda
49 yazan aygıttır. Kullandığı yönteme göre adlandırılan türleri vardır. Fotokopi Makinesi mantığıyla, toner-ısı ile çıktı alınan lazer yazıcılar, mürekkep ile çıktı alınan mürekkep püskürtmeli yazıcılar ya da şerit üzerinde vuruşlarla yazan nokta vuruşlu yazıcılar kullanılmaktadır. GİRİŞ/ÇIKIŞ BİRİMLERİ Bilgisayarlara hem veri girişi hem de bilgisayardan veri çıkışı yapabilen birimlerdir. Bu grubun içerisinde Modem ve Ethernet (Ağ Arabirim) kartlarını sayabiliriz. Banka otomatlarında sıkça karşılaşılan, ekran üzerinden seçimler yapılan türde ekranlar da hem giriş hem de çıkış birimidir. YAZILIM Bilgisayarın çalışmasını, işlemesini sağlayan programlardır. Programlar olmadan bilgisayar kullanılamaz. Kullanıcının gereksinimlerine göre hazırlanmış yazılımlar, bilgisayarın yönetilmesini ve donanımlara komutlar verilmesini sağlar. Klavyeden basılan tuşu harf olarak ekranda görüntüleyen işletim sistemi, yazıcıdan çıkacak olan kağıdın boyutlarının ve boşluklarının ayarlanmasını sağlayan sözcük-işlemci, ve çizimleri çiziciye aktaran tasarım programı birer yazılımdır.
50 SİSTEM YAZILIMLARI Bilgisayarın çalışmasından ve yönetiminden sorumlu olan programlardır. Bir fabrikada müdürün yaptığı göreve benzetilebilir. En yaygın bilinenleri; DOS, WIN95/98/ME/2000/XP, UNIX, LINUX işletim sistemleridir. Sistem programları bilgisayar ile iletişim kurulmasını sağlar. Sistem yazılımları kullanıcının mikroişlemci ile anlaşmasını sağlayan programlardır. Bilgisayarın işletim sistemi olmadan açılması ve kullanılması mümkün değildir. Bilgisayar, işletim sistemini açılış sırasında yükler. PAKET PROGRAMLAR Asıl amacı gerçekleştiren programlardır. Bu programlar uzun araştırma ve uğraşlar sonucunda geliştirilirler. Muhasebe, bordro, öğrenci izleme, CAD yazılımları paket programlara örnektir. Kişisel bilgisayarlarda daha çok ofis programları kullanılır. Bunlar kelime işlem, elektronik tablolama, sunu hazırlama ve veritabanı programlarıdır. Bütün bu programlar Office XP program paketi içerisinde sunulur. PROGRAMLAMA DİLLERİ VE DERLEYİCİLER Bilgisayar üreten ve bilgisayara ilişkin aygıtları üreten firmalar, bu aygıtların kullanımı için kodlar geliştirirler. Bu kodlara makine kodları adını
51 verilir. Bir bilgisayar makine kodları kullanılarak programlanır. Bu şekilde bir bilgisayarı ya da çevresel bileşenini kullanmak için hex kodlardan ve basit komutlardan oluşan düşük yapılı bir makine dili geliştirilmiştir. Bu dile Assembler denir. Assembler dili ile bilgisayar programı yazmak çok zordur. Herkes tarafından anlaşılmaz ve kullanılamaz. Bunun için, kullanması ve komutlarını akılda tutması kolay olan, daha üst düzeyli programlama dilleri geliştirilmiştir. Bunlar C, PASCAL, BASIC, DBASE, FOXPRO, türünde dillerdir. Bunların yanında görsel yazılımlar (obje/nesne) geliştirmek içinde, Visual Basic, Delphi gibi diller de geliştirilmiştir. DERLEYİCİ Bilgisayar programı yazmak için kullanılan dilin komutlarını makine kodlarına çeviren programlara derleyici adı verilir. Bilgisayarlar yalnızca bu kodları algılayıp, gerekli olan işlemleri yapabilir, ve diğer aygıtlarla(ekran Kartı, Sabit Disk, Disket Sürücü, Yazıcı, USB, LPT1, vb.) bağlantı kurabilirler. Bilgisayar dillerinden biri kullanılarak yazılmış programlara Kaynak Kod (Source Code) adı verilir. Makine diline çevrilen kodlara ise Derlenmiş kod (Compiler Code) denir.
53 BİLGİSAYAR PROGRAMLAMA I DERS 3 17 Ekim 2005 İŞLETİM SİSTEMLERİ İşletim sistemi bilgisayarın tüm donanım ve yazılımlarını denetleyen temel yazılımdır. Bilgisayarı oluşturan donanım ürünlerinin yazılım ürünleri ile bir arada çalıştırılmasını sağlar. Bilgisayar güç düğmesine basılıp, açıldığında BIOS yazılımı aracılığıyla donanım aygıtları denetlenir ve diskte kayıtlı işletim sistemi yüklenir. BIOS, temel bir yazılım olarak işletim sistemini yükleme görevini de üstlenir. İşletim sistemi işlevini örneklemek gerekirse, klavyede basılan tuşların ekranda görüntülenmesi, fare ile tıklayarak yapılan diske kayıt işlemini ya da yazılan bir belgenin yazıcıya gönderilmesi işlemini yapan yazılımdır. Bu işlemleri yaparken kullanıcının kullandığı donanım ve yazılımlar arasındaki iletişimi sağlar. Görünen yüzüyle, sözcük-işlemci programı çalıştırır, klavyede basılan tuşu algılayıp ekranda bildiğimiz karakterler biçimine dönüştürür, görüntüdeki verileri diske kaydeder, yazıcıdan ayarlanan biçimi ile kağıda dökülmesini sağlar. Arka planda ise işlemciyi(cpu), ön belleği(cache), rastgele erişimli belleği(ram), veriyollarını(bus), elektronik kartları, yan bellekleri(hard disk, Disket, CD vb.) kullanarak verilen komutları yerine getirir. İşletim
54 sisteminin başarısı bu işlemleri; doğru, yalın ve verimli olarak yönetmesi ile değerlendirilir. Bilgisayarların gelişimi işletim sistemlerinin gelişimini de zorunlu kılmıştır. İşletim sistemleri, bilgisayarların yaygınlaşması ile birlikte daha kolaylaşmaya, daha görselleşmeye başlamıştır. Satır komutlu olan işletim sistemleri, önce Macintosh Mac OS, ardından Microsoft firmasının Windows ve açık kaynak kodlu ortak bir yazılım olarak geliştirilen Linux la birlikte görsel(grafik tabanlı) işletim sistemlerine dönüşmüştür. İşletim sistemlerini gruplarken satır komutlu ve görsel(grafik tabanlı) ayrımının yanında bir de tek kullanıcılı-çok kullanıcılı ayrımı yapılabilir. Çok kullanıcılı işletim sistemlerinde, birden çok kullanıcı aynı anda ya da farklı zamanlarda aynı bilgisayarı, kendilerine özel ayarlar, izinler ve dosyalarla kullanabilir. İşletim sistemlerinin bazıları belirli ayrımlara göre, aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Tek Kullanıcılı Satır Komutlu Dos, OS/2, Warp Görsel(Grafik Windows Tabanlı) 95/98/Me Çok Kullanıcılı Unix, Novell, Solaris Windows NT/2000/XP, Linux Günümüzde yaygın olarak kullanılmakta olan iki işletim sistemi Linux ve Windows XP dir.
55 DOS İşletim Sistemi Disk Operating System in (Disk işletim Sistemi) kısaltmasıdır. Satır komutlu bir işletim sistemidir. DOS, metin (Text) tabanlı bir arabirime sahiptir. Ekranı 25x80 karakterlik bir görünüm alanından oluşur. IBM tarafından geliştirilen kod; IBM-DOS, Microsoft tarafından geliştirilen kod; MS-DOS olarak adlandırılır yılında Windows 95 piyasaya sürülünceye kadar en çok kullanılan işletim sistemiydi. Dosya adlarında en fazla 8 karakter, uzantılarında ise 3 karaktere kadar izin veren bir adlandırma yapısı vardır. Satır komutlu yapıya alışkın olanlar için Windows 95/98/Me sürümlerinde Donatılar altında MS-DOS komut istemi seçeneği ve açılışta DOS kipinde başlat seçeneği sunulmuştur. DOS komut yapısı ve komut örneği DOS komutlarını bilgisayara verirken, komutların yazılımı (Syntax) yanında, bir takım kurallar vardır. Bu kurallara uymazsanız bilgisayar sizi anlayamayacağı için hata uyarısı verir. Genel olarak; C:\>KOMUT ENTER [NAME], [PARAMETRELER] Satır komutlu işletim sistemlerinde bilgisayara komut yazdıktan sonra onaylamak için Enter tuşuna basılır.
56 Örnek Komut: Dosya listelemek için kullanılan; DIR Uzantısı EXE olan dosyaları listelemek için DIR *.EXE Uzantısı adının ilk üç harfi Win olan dosyaları sayfa sayfa listelemek için DIR Win*.* /p kullanılır. Bu kullanımda KOMUT(DIR), NAME(Win*.*), Parametreler (/p) olarak kullanılmıştır. Bir komuta ilişkin tüm parametreleri öğrenmek için komutun yanına /? yazılır. ;Örnek: DIR/? Artık kullanılmayan DOS işletim sistemi, Windows işletim sistemi sorunları yaşandığında kurtarıcı olarak ve kurulum sırasında zaman zaman kullanılmaktadır. LINUX İşletim Sistemi Linux, çok kullanıcılı ve çok görevli unix türevi bir işletim sistemidir. Linux, Internet üzerinde ilgili ve meraklı birçok kişi tarafından ortak olarak geliştirilmekte olan ve başta IBM-PC uyumlu kişisel bilgisayarlar olmak üzere birçok platformda çalışabilen ve herhangi bir maliyeti olmayan bir işletim sistemidir. Linux, Andy Tannenbaum tarafından geliştirilmiş olan Minix işletim sistemine dayanmaktadır. Linus Torvalds boş zamanlarında Minix'ten daha iyi bir Minix işletim sistemi yaratmak düşüncesiyle 1991 Ağustos sonlarında ilk çalışan Linux çekirdeğini oluşturdu. 5 Ekim 1991 tarihinde 0.02 sürümü Linux ilk defa tanıtıldı. Linus, comp.os.minix haber
57 grubuna gönderdiği yazıda yeni bir işletim sistemi geliştirmekte olduğunu ve ilgilenen herkesin yardımını beklediğini yazmıştı. Bu tarihten sonra hızla büyüyen linux günümüzde milyonlarca kullanıcıya ulaşmıştır. Tüm unix türevlerinde olduğu gibi satır komutlu bir yapısı vardır. Geliştirilen birçok program ile görsel bir arayüze kavuşmuştur.(xfree86,xorg,gnome,kde) Çalışma alanı olarak sunucular ve yüksek kapasiteli iş istasyonları temel alınsa da günümüzde evlerde ve iş yerlerinde de rahatça kullanılabilir hale gelmiştir. Dağıtımlarla gelen ve günlük hayatta ihtiyaç duyabileceğimiz birçok paketi barındırmaktadır. Bunlar; Internet paketleri: Web tarayıcıları, e-posta, irc, msn, icq, vb. Ofis paketleri: koffice, openoffice, vb Geliştirme araçları: Anjuta, quanta, kdevelop vb. Grafik Paketleri: Gimp, gthumb vb. Ses paketleri: xmms, kcd vb. Oyun paketleri: quake, sokoban vb. Bu işletim sistemi ile WEB, Elektronik Posta, Ftp, vb. internet sunucu hizmetleri kolay ve hızlı bir şekilde verilebilmektedir. Kişisel bilgisayarınızı hem kişisel gereksinimleriniz (İnternete erişmek, E-posta adresinizi denetlemek, müzik dinlemek, film izlemek vb, işler) için kullanırken hem de aynı anda bir sunucu (Web, E-Posta, veritabanı) olarak kullanabilmenizi sağlar.
58 Linux dünya üzerinde ücretsiz olarak hazırlanan birçok dağıtımdan oluşmaktadır. Bu dağıtımlara sitesinden ulaşılabilir. Linux lisans sözleşmesince geliştirilen yazılımlar, geliştiricinin hazırladığı paketin kaynak kodlarıyla yayınlanmak ve dağıtılmak zorundadır. Bu nedenle Linux açık kaynak kodlu bir işletim sistemi olarak tanımlanmaktadır. Bu yöntem ile dünya üzerindeki herkes gelişmelerden anında haberdar olmakta ve oluşan problemleri geliştiriciye hızlı bir şekilde iletebilmektedir. Linux u bilgisayarınızda ayıracağınız bir disk alanı üzerine kurabileceğiniz gibi, tek CD lik Linux dağıtımları ile de hiç kurulum yapmadan Linux kullanabilirsiniz. (Knopix) Linux aynı bilgisayarda birden fazla işletim sistemini desteklemektedir. Bu sayede bilgisayarınızda hem Linux hem de Windows ya da bir başka işletim sistemini (aynı anda olmamak koşuluyla) kullanabilirsiniz. Microsoft Windows XP İşletim Sistemi Sürümleri 1.Windows XP Home Edition(Ev Sürümü) Bir ev kullanıcısının gereksinimlerine yanıt verecek özellikte bir sürümdür.
59 2.Windows XP Professional Edition (Profesyonel Sürüm) İş yerleri için düşünülmüş, bir iş yerinin gereksinimlerini karşılamak üzere sunucular, yüksek güvenlik ve gelişmiş çok kullanıcılı özellikleri barındıran bir sürümdür. 3.Windows XP 64 Bit 64-Bit Sürümü yeni nesil Windows tabanlı uygulamalar için ölçeklenebilir, yüksek performanslı bir çözüm sağlar. Büyük Bellek Desteği, Intel Itanium işlemcilere uygunluk, birden fazla işlemci ile çalışma olanakları sağlar. Birlikte çalışma uyumluluğu ile aynı zamanda 32- bit uygulamaların çalışabileceği bir platform sunar. 4.Windows XP Tablet PC Edition Tablet PC lerde çalışması için geliştirilmiştir. Windows XP Professional esas alınarak ve geliştirilerek oluşturulan Windows XP Tablet PC Edition, el yazısı notları ve ses girişleri oluşturmanızı, saklamanızı ve iletmenizi sağlayan yeni ve gelişmiş el yazısı ve ses tanıma becerileri sunuyor.
60 WindowsXP Profesyonel Sürümün Ev Sürümünden üstün yanları Uzaktan Masaüstü: Yalnızca Windows XP Profesyonel de bulunan bir özelliktir. Bu özellik sayesinde bilgisayarınızı Windows tabanlı başka bir bilgisayardan bağlanarak kullanabilecek şekilde ayarlayabilirsiniz. Bir dosyayı evde mi unuttunuz? Yanınızda bir dizüstü bilgisayar taşımak istemiyor musunuz? Uzaktan Masaüstü özelliği bilgisayarınıza her yerden erişim olanağı sunuyor. Windows XP, bir Windows etki alanına bağlanmanıza ve bu etki alanında çalışabilmenize izin verdiğinden, okul ya da ofis ağları gibi büyük ağlara bağlanmak isteyen kullanıcılar için en iyi çözümdür Windows XP Profesyonel de bulunan ancak Windows XP Ev Sürümü nde olmayan Şifreleme Dosya Sistemiyle(EFS), dosyalarınızı ve klasörlerinizi şifreleyerek önemli bilgilerinizi hırsızlara ve bilgisayar korsanlarına (Hacker) karşı koruyabilirsiniz. Kısıtlı Dosya Erişimi de yalnızca Profesyonel sürümünde bulunan bir özelliktir. Bu özellikle istediğiniz dosya, uygulama ve diğer kaynaklara erişimi kısıtlayabilirsiniz. Windows XP Profesyonel verileri yedekleme ve geri yüklemede Ev Sürümü ne göre daha sağlam çözümler sunar. Birden fazla kişisel bilgisayar bulunan ortamlarda gelişmiş ağ kullanımı sağlar.
61 Internet Information Services (IIS), kişisel web sitelerini barındırmanızı ve yönetmenizi sağlayan bir Windows XP Profesyonel özelliğidir. Çoklu işlemci kullanan sistemlere yönelik destek sunar. Daha fazla bellek destekler. NTFS dosya sistemi sayesinde daha fazla güvenlik sağlar. Windows XP İşletim Sisteminin Getirdikleri Windows XP hem görsel ve hemde çok kullanıcılı bir işletim sistemidir. Satır komutlu işletim sistemlerinde yerine getirilmesi gereken görevler için onlarca tuşa basmak, birçok komutu bilmek gerekirdi. Oysa görsel işletim sistemlerinde çok az sayıda tuş ya da fare kullanarak komutlar kolayca verilir. Üstelik bir komutu vermek için birçok yöntem vardır. Böylece, verilecek komutu size kolay gelen yöntemle gerçekleştirebilirsiniz. Windows 95/98/Me sürümlerinden farklı olarak, Windows XP sürümü bir bilgisayarın birden çok kullanıcı tarafından kullanılmasını sağlar. Üstelik her kullanıcı kendine özel ayarlar ve dosyalara sahip olur. Parola ile korunmuş olan kullanıcı hesapları nedeniyle bir kullanıcı diğerinin dosya ve bilgilerine ulaşamaz. Aynı anda birden fazla kullanıcı etkin durumda olabilir. Bu durumda bile
62 parolasını giren ve oturumunu açan kullanıcı diğer kullanıcının bilgilerine ulaşamaz. Dosya sistemi NTFS(New Technology File System) olan Windows XP de güvenlik seçenekleri geliştirilmiştir. Kullanıcıların birbirlerinin dosyalarına ulaşamaması dışında, bir kullanıcıyı kullanan birden fazla kişi olduğunda, bir klasöre ayrıca parola belirlenerek parolayı bilmeyen kişilerin klasör ve dosyalar erişimi de engellenebilir. Windows işletim sistemleri ile hata yapmak güçtür. Sürekli gelişen koruma biçimleri ile Windows 95/98/Me sürümlerinin uyarı ve koruma yöntemleri Windows XP de en genişletilmiş biçimine ulaşmıştır. Sürekli uyarılarla dosya ya da klasörlere zarar vermeniz önlenir. Geri Dönüşüm Kutusu ile silmiş olduğunuz dosyaları geriye alma olanağınız doğar. Sistem dosyalarına zarar vermenizi önlemek için, sistem ile ilgili klasörlere girdiğinizde dosyaları görüntülenmeyerek (Ancak Bu klasörün içeriğini göster seçeneği seçildiğinde görüntülenir.) korumalar yaratılmıştır. Yanlışlıkla silme korkusu yaşamak gereksizdir, silme komutu verdiğinizde ekranın ortasında sileceğiniz dosya ya da klasörün adı ile birlikte Geri Dönüşüm Kutusuna göndermek istediğinize emin misiniz? sorusu olan Uyarı Kutucuğu açılır. Yine özniteliğinde sistem ya da salt-okunur olarak belirtilmiş dosyaların ve çalışan(exe, COM, BAT) dosyaların silinmesinde ayrıntılı bilgi veren "Bunu silerseniz, bu programı bir daha çalıştıramazsınız veya bazı belgeleri açamazsınız" ya da "Bunu
63 kaldırırsanız, bilgisayarınız veya programlarınızdan biri doğru çalışmayabilir." uyarılarıyla karşılaşırsınız. Önemli bir dosyayı sildiğinizde ya da istemediğiniz bir programı yüklediğinizde gelişmiş Sistem Geri Yükleme özelliği ile istediğiniz zamana geri dönebilir, dosyanız silinmemiş, gereksiz program yüklenmemiş biçimiyle zamanda yolculuk yaparcasına hatanızdan dönebilirsiniz. Yanlış kapatma ya da enerji kesilmesinden kaynaklanan sorunları gidermek için Disk Denetimi, disklerde kayıtlı dosyaların kayıt sırasını düzenleyerek dosyalara erişim hızını artıran Disk Birleştirici gibi özellikleriyle bilgisayar kullanımında kolaylıklar geliştirmiştir. Simgeler ve düğmeler aracılığıyla görevler unutulmayacak ve çağrışım yaratacak biçimde tanımlanmıştır. Bir seviye yukarı seçeneği yukarı doğru okla tanımlanırken, Kes, Makas simgesiyle, Kopyala, fotokopiyi andıran birbirinin aynı belgeler olan simgeyle tanımlanmıştır. Üstelik benzer simgeler ve düğmeler Windows ortamında çalışabilecek bir çok programda aynı biçimde tasarlanarak, her yeni programda aynı işlemlerin simgelerini yeniden öğrenmekten kurtarmaktadır. Görsel yapılabilen işlemler Windows XP de tüm nesneler (belli koşullar içinde) taşınabilir ve biçimi değiştirilebilir. Görev çubuğundan başlayarak tüm nesneleri gerek
64 taşımak gerekse yeniden boyutlandırmak için fare kullanmak kolay bir yöntemdir. Yine pencere menüleri aracılığıyla bu düzenlemeler klavyeden de yapılabilir. Dosya ya da klasör taşıma, kopyalama görevleri fareyle sürükle-bırak yöntemiyle ya da sağ tuş menüleri aracılığıyla daha kolay yapılır. Uygulanacak komutun hangi nesnelere uygulanacağını belirlemek için öncelikle nesneyi seçmek gerekir. Nesneler seçildiğinde renginin değişmesi ile görsel olarak da belirlenir. Fare ile çerçeve oluşturulduğunda çerçeve içinde kalan nesnelerin seçildiği görülür. Simgeler değiştirilerek ya da yüklemede belirlenen simgelerle, kullandığınız dosyalar ve programlar görsel olarak tanımlanır. Winword dosyalarında W harfi olan bir kağıt simgesi, Excel dosyalarında X harfi olan bir tablo simgesi olduğu gibi, yüklenmiş programların kullandığı her dosya için farklı bir simge tanımlanır. Böylece dosyanın ilişkili olduğu program simge aracılığıyla kolayca bilinir.
65 Fare Kullanımı i.sol tuş tek tıklama (Seçim) Fare kullanımıyla ilgili olarak en çok yapılan işlem fare imlecini ekranda istenilen yere götürmek ve sol tuşa bir kere basmaktır. Genellikle seçim ya da onaylama için yapılan bu işleme Tek Tıklama denir. ii.sol tuş çift tıklama (Çalıştır, aç) Yine fare ekran üzerinde istenilen yere götürülür ve sol tuşa arka arkaya kısa aralıkla iki kez basılır. İki tıklama arasında geçen süre denetim masasından ayarlanabilir. Bu işlem Çift Tıklama olarak adlandırılır ve genellikle program çalıştırmak ya da klasör açmak için kullanılır. iii.sol tuş sürükle bırak (Taşı) Pencere ya da simgeleri taşımak için nesnenin taşınabilecek yerinde (Örn; Klasör penceresinde başlık çubuğu) sol tuşa basılı olarak nesne taşınır, sol tuş bırakılır. iv.çerçeve Sol tuşu herhangi bir nesnenin olmadığı alanda tıklayıp, iki yönde sürükleyerek çerçeve oluşturulur. Çerçeve içine giren nesneler seçilmiş olur ve nesnelerin rengi değişir. Aynı işlem sağ tuş ile yapıldığında seçilen nesneler için yapılacak işlemleri sıralayan sağ tuş menüsü açılır. iv.sağ tuş tek tıklama (Sağ tuş menüsü) Farenin sağ tuşu ile, tıklanan yerde orada yapılabilecek tüm işlemleri sıralayan bir menü
66 açılır. Sağ tuş menüsü olarak adlandırılan bu menüde sol tuş tek tıklama ile seçim yapılır. v.sağ tuş sürükle bırak (Sürükleme menüsü) Fare sağ tuşu ile nesne sürüklenir. İşlemin sonlandırılacağı yerde, fare sağ tuşu bırakıldığında açılan menüde yalnızca bu sürükleme işlemi ile yapılabilecek işlemler (Kopyala, Taşı, Kısayol Yarat, İptal) listelenir. Görünüm Windows XP İşletim Sistemi yüklü olan bir bilgisayar açıldığında kullanıcı adı ve parolayı soran bir ekran gelir. Kullanıcı adı ve parolayla giriş yaptığında karşısına gelen ilk ekran masaüstü olarak adlandırılır. Masaüstü Windows XP işletim sistemi, masaüstü ve taşınabilir bilgisayarlar için geliştirilmiş bir işletim sistemidir. Windows XP kurulu bir bilgisayarı başlatmak için bir komut verilmez, özel bir işlem yapılmaz. Bilgisayar açıldıktan sonra Windows XP kendiliğinden başlar. İlk gelen görüntü, masaüstü görüntüsü olarak adlandırılır. Masaüstünde standart simgeler (Bilgisayarım, Belgelerim, Geri Dönüşüm Kutusu), bilgisayarda bir ağ bağlantısı varsa Ağ Komşuları simgesi, yüklenmiş programlara ilişkin kısayol simgeleri ve görev çubuğu görüntülenir. Masaüstü, kişilere özeldir ve özelleştirilebilir.
67 Görev Çubuğu Windows işletim sisteminde amaç, bilgisayarı günlük hayatımıza indirgeyebilmek olmuştur. Bu nedenle günlük hayatımızda olduğu gibi, aynı anda birden fazla işlem gerçekleştirebilmek üzere tasarlanmıştır. Örneğin; yazımızı yazarken müzik dinleyebilmeliyiz. Görev Çubuğu Windows ta birden fazla işlem gerçekleştirilirken bunların yönetilmesini sağlayan çubuğa verilen addır. Görev çubuğu üzerinde - başlat menüsü, - isteğe bağlı olarak programlara hızlı ulaşım simgeleri yer alan hızlı başlat aracı,
68 - yine isteğe bağlı olarak görev çubuğu penceresi ya da sistem tepsisi olarak adlandırılan pencerede saat, ses vb. ayar simgeleri ile çalışmak üzere eylem bekleyen (Dosya indirme download- programı ya da virüs vb.) programların simgeleri bulunur. Görev çubuğunun yeri masaüstü üzerinde değiştirilebilir. i.görev Çubuğunun taşınması Görev çubuğu boş alandan tutularak, fare sol tuşu sürükle bırak ile ekranın dört(alt,üst, sağ ve sol) kenarına taşınabilir. Başlat menüsü görev çubuğunun yerleştirildiği yere göre açılma biçimi alır. ii.görev Çubuğu Penceresi(Sistem tepsisi) Denetim masasında belirlenen ve görünmesi istenen ayarlar(ses, klavye dili, saat), bir eyleme bağlı olarak çalışan programların simgeleri bu pencerede görüntülenir. Örneğin, virüslü bir dosya açıldığında ya da virüslü e-posta geldiğinde eyleme bağlı olarak çalışan Anti-Virüs programı uyarı penceresini açar. iii.görev Çubuğunun kullanım alanı Başlat menüsü ile görev çubuğu penceresi arasında kalan boş alan uygulama kutucuklarının yer alacağı alandır. Çalışan her program, görev çubuğunda ayrılan bir alanla tanımlanır. Çalışan program sayısı arttığında bu alanlar küçülerek her program için ayrılan alan azalarak görev çubuğu kullanım alanına sığdırılır.
69 iv.görev çubuğunda yer alan programlar Görev çubuğunda yer alan programlar arasında fare sol tuşu tıklanarak geçiş yapılır. Seçilen program, son belirlenmiş durumu ile ekranı kaplayacak ya da önceki boyut konumunda ekranda yerini alacaktır. v.simge durumuna küçültülmüş programlar Bir program seçilerek ekrana yerleştirildiğinde diğer programlar görev çubuğunda simge olarak yer alır. Başlat Menüsü Başlat menüsü görev çubuğu üzerinde bulunan başlat düğmesi ile açılır. Programlara ve ayarlara hızlı bir şekilde ulaşabilmek için kullanılır. Masaüstü üzerindeki bir çekmece gibi düşünülebilir. Yüklenmiş programlar gruplara ayrılmış biçimde başlat menüsü içinde bulunur. Masaüstü simgeleri Bilgisayarım Bilgisayarım seçeneği kullanılarak sabit disk, disket ya da CD içinde bulunan dosya ve dizinlere ulaşılır. Bilgisayarım a Fare sol tuşu ile çift tıklandığında bilgisayarım penceresi açılır. Bilgisayarla ilgili düzenlemeler yapmak, sürücü
70 işlemlerini, dosya ve klasör işlemlerini gerçekleştirmek için Bilgisayarım kullanılır. Resimde 3 1/2 Disket [A:] simgesiyle disket sürücü, [C:] simgesiyle sabit disk, [D:] simgesiyle ikinci sabit disk ve İngiliz alfabesinde bunları izleyen harfler sırasıyla CD sürücü [E:] tanımlanmıştır. Tek sabit disk olan bir bilgisayarda [D:] simgesi CD sürücüyü tanımlar. Bu sürücülerden istediğimiz biriyle işlem yapmak için simgeyi çift tıklamak yetecektir. Yazıcılar, Denetim Masası, vb. gibi ayarlara Bilgisayarım dan ulaşılır.
71 Belgelerim Çeşitli programlarda kaydedilen dosyaların saklandığı Windows tarafından oluşturulan bir klasördür. Word de, Excel'de oluşturulan dosyalar ya da Paint te oluşturulan resimler kaydedildiğinde bu klasör içinde saklanır. Bu simge kullanıcı adı altında yer alan Belgelerim klasörünün kısayoludur. Geri Dönüşüm Kutusu Bilgisayarda silinen dosyalar yeniden kullanılmak istenebilir düşüncesiyle Geri Dönüşüm Kutusu na gönderilir. Geri dönüşüm kutusu boşaltılmadıkça silinen dosyalar geri dönüştürülebilir. Geri Dönüşüm Kutusunda dönüştürmek istediğimiz dosya ya da klasörü seçtikten sonra yapılabilecek 4 işlem vardır. Bu işlemler menüler(menü çubuğu ya da fare sağ tuş menüsü) aracılığıyla ya da kısayollar vb. yöntemlerle yapılabilir. 1. Geri al ile nesnenin silindiği yere dönmesi sağlanır. 2. Kes ile nesne Geri Dönüşüm Kutusundan kullanılacağı yere taşınır. 3. Sil ile nesnenin bilgisayardan tamamen silinmesi sağlanır.
72 4. Özellikler ile nesnenin adı, uzantısı ve silinmeden önce diskteki yeri, boyutu, silinme ve yaratılma tarihi gibi bilgilere ulaşılır. Geri Dönüşüm Kutusu nun belirlediğiniz ve değiştirebileceğiniz sınırları vardır. Bu boyuta eriştiğinde boşaltmak gerekir. Geri Dönüşüm Kutusu nun boyutu masaüstündeki simgeden sağ tuş menüsüyle özelliklerden belirlenir. Ağ Komşuları Ağ aygıtları kurulmuş bilgisayarlarda yer alan standart simgedir. Ağ komşuları seçeneği ile ağ içinde bulunan paylaşım verilmiş olan tüm bilgisayardaki klasör ve dosyalar ile yazıcılar ortak kullanılabilir. Masaüstü Ayarları Simgeleri düzenlemek
73 Masaüstündeki simgeler sürükle-bırak yöntemiyle taşınabilir. Bu şekilde dağılan simgeleri toplamak için masaüstünde boş bir alanda fare sağ tuşa basılarak sağ tuş menüsü açılır. Simgeleri düzenle seçeneğinde açılan alt menüden Ad a, Boyut a, Tür e, Değiştirme tarihine göre masaüstünün solunda toplaması sağlanır. Otomatik Düzenle seçildiğinde simgelerin dağılmadan sürekli solda durması sağlanacaktır. Arka Plan, Ekran Koruyucu, Görünüm, Ayarlar Özellikler seçeneğinden, görüntü özellikleri penceresine ulaşarak görüntü ile ilgili ayarlar yapılır. a. Temalar: Görüntü özelliklerine ilişkin tüm yapılandırmanın değiştirildiği seçenektir. Seçilen tema ile masaüstü Arka Planı, Ekran koruyucu, görünüme ilişkin simgeler ve renklerin tümü değişir. b. Masaüstü: Masaüstünde görüntülenecek Duvar Kağıdı ve biçimi, masaüstünde görünecek simgeler ve biçimleri belirlenir. Arka Plan dan seçilen resmin konumu üç biçimde belirlenir. 1. Ortala ile resim masaüstünde ortada, orijinal boyutlarıyla, tek resim olarak yer alır. 2. Döşe ile masaüstüne resimden orijinal boyutuyla kaç tane sığarsa
74 ekranı kaplayacak sayıda resim yer alır. 3. Uzat seçeneğinde resmi tüm masaüstünü kaplayacak şekilde büyütür. Resmin çözünürlüğü ekranın çözünürlüğünden düşükse görünümde bozulma olur. c. Ekran Koruyucu: Bilgisayarda belli bir süre hiçbir işlem yapılmadığında, bilgisayardan uzaklaştığınız kabul edilebilir. Uzaklaştığınızda ekrandaki bilgilerinizi başkalarının görmesini engellemek için ekranı kapatan ya da bilgilerin görünmesini engelleyen canlandırmalar ekran koruyucu olarak adlandırılır. d. Görünüm: Windows pencerelerinin standartlarını değiştirmemizi sağlar. Aktif, pasif pencereler ve masaüstü renkleri, yazı tipi boyutları belirlenir. e. Ayarlar: Görüntüde renk kalitesi, ekran alanı belirlenir. Varsayılan Kavramı Varsayılan, bilgisayar programlarında sık kullanılan bir kavramdır. Bir yazılımın yüklenmesi sırasında kendiliğinden belirlenen, sonradan değiştirilebilen seçimler için kullanılır. Windows ta renkler, yazı tipleri, görev çubuğunun yeri varsayılan olarak belirlenmiş ve değiştirilebilir
75 verilerdir. Birden fazla yazıcı yüklü bir işletim sisteminde gönderim için belirlenmiş yazıcı da Varsayılan olarak belirlenmiş yazıcıdır. Windows ta Pencere Kavramı Windows İngilizce Pencereler sözcüğü ile tanımlanmış işletim sistemidir. Tüm uygulamalar, klasörler bir pencere içinde açılmaktadır. Gerek Windows uygulamaları, gerekse Windows altında çalışması için tasarlanmış programlarda da aynı pencere mantığı düşünülmüştür. Pencerenin içindeki bir çok ortak nesne anlaşıldığında, tüm uygulamalar için kolayca anlaşılabilir bir yönetim söz konusu olur.
76 Başlık Çubuğu Açılan pencerede en üstte yer alır. Varsayılan renkleri değiştirilmemiş bilgisayarlarda seçili uygulamanın başlık çubuğu lacivert, etkin olmayan pencerenin başlık çubuğu gri renktir. i.çalışan program adı Başlık çubuğunda çalışan programın adı en solda programı tanımlayan simge ile birlikte yer alır. ii.açık dosya adı Çalışan programın adının yanında (Programda kullanılan dosya ekranı kaplıyorsa.) çalışılan dosya ya da içinde bulunulan klasörün adı yer alır. iii.pencereyi başlık çubuğundan sürüklemek Pencereler ekranı kaplamadığında başlık çubuğundan sürükle-bırak yöntemi ile istenilen yere yerleştirilebilir. iv.pencere yönetim düğmeleri Başlık çubuğunda sağda yer alan düğmeler aracılığıyla pencere yönetilir. Kullanılmayacak süre için Simge Durumuna düğmesinden Görev çubuğuna indirilir. Aynı anda birden fazla pencereyi görebilmek için Aşağı Geri Getir (Önceki Boyut) düğmesi ile ekranı kaplama boyutundan önceki büyüklüğüne getirilir. Önceki boyut konumundaki pencere, bitiş yerlerinde fare okunun iki yönlü ok biçimini alışıyla fare tıklanarak, istenen yönde
77 sürükle-bırak yöntemiyle büyütüp, küçültülür. Ekranı Kapla ile etkin pencerenin tüm ekranı kaplaması sağlanır. Uygulama ile çalışma tamamlandığında menüler aracılığıyla Kapat a ulaşmak yerine Kapat düğmesinden kolayca kapatılır. Menü Çubuğu Menü Çubuğu, varsayılan olarak Başlık çubuğunun altında yer alır. Menü çubuğunda, kullanılan uygulamaya ilişkin tüm seçenekler yer alır. Her uygulama için farklı sayıda seçenek ve alt seçenek ile oluşur. Windows Klasör Menüsü Dosya, Düzen, Görünüm, Sık Kullanılanlar, Araçlar ve Yardım dan oluşurken, Word de Ekle, Biçim, Tablo, Pencere seçenekleri eklenip, Sık Kullanılanlar kalkar. Excel bir tablolama programı olduğu için Word deki Tablo menüsü yerine veri işlemek amaçlı Veri menüsü eklenir. Kullanımı i.fare ile seçim Menü Çubuğunda istenilen menü fare sol tuşu ile tek tıklanıp, alt seçeneklerin listelenmesi sağlanır. ii.alt tuşu ile seçim Menülerde altı çizili harflere alt tuşu ile basıldığında menünün alt seçeneklerinin listelenmesi sağlanır. Alt seçeneklerden biri yine klavye aracılığıyla seçilecekse alt tuşundan el
78 kaldırılmadan alt seçeneğin altı çizili harfi seçilir. Dosya Aç menüsü (Alt + D,Ç) tuşları ile, Düzen Tümünü Seç menüsü (Alt + Z, T) tuşları ile kullanılır. Adres Çubuğu İçinde bulunulan klasörün tam yolunun görüntülendiği çubuktur. Bu çubuğa herhangi bir internet adresi yazıldığında pencere kendiliğinden İnternet Explorer a dönüşür. Standart Düğmeler Standart düğmeler araç çubuğu geri, ileri, yukarı, ara, klasörler, görünümler araçlarından oluşur. Bir önce kullandığınız klasöre geri ile gidebilir, geri döndüğüz klasörden ileri ile kaldığınız yere dönebilirsiniz. Bir üst klasöre çıkmak için yukarı aracı kullanılır. Klasörler aracı ile pencere Windows Gezgini ne dönüşür. Dosya, klasör simgelerinin görünüm biçimi görünümler aracından belirlenir. Kaydırma Çubuğu Pencere alanına sığmayan klasör ve dosyaları görüntülemek için kaydırma çubuğu ile yukarı aşağı hareket edilir. Kaydırma çubuğu, boş alanlara fare ile tıklayarak ekran ekran ya da kaydırma çubuğunun üst ve altında yer alan oklara tıklayarak küçük ekran bölümleri ile ilerlenir.
79 Durum Çubuğu Görünüm menüsünden seçildiğinde (Yanında onay imi ile yer aldığında) pencerenin altında görüntülenir. Bulunulan klasör ya da sürücüde kaç nesne olduğu, olan nesnelerin toplam boyutu ya da seçim yapıldıysa seçimi içeren nesneler hakkında bilgi verir. Ortak Görevler Windows XP işletim sistemi ile eklenen bir özellik olan ortak görevler bölümü Pencerenin sol bölümünde yer alır. Dosya ve klasör görevleri kutucuğu içinde klasör ya da dosyaya ilişkin yapılabilecek işlemleri listeler. İçinde girilen klasörde, klasör oluşturma, klasörü Web de yayınlama ya da paylaşım verme seçenekleri yer alır. Bir klasör seçildiğinde bu seçeneklere ad değiştirme, taşıma, kopyalama, klasördeki dosyaları e-posta ile gönderme ve silme seçenekleri eklenir. Diğer Yerler kutucuğu bilgisayarınızda ulaşmanız gerekebilecek Belgelerim, Paylaşılan Belgeler, Bilgisayarım ve Ağ Bağlantılarım a kısayollar yaratır. Bu bölümde en üstte son kullanılan klasör yer alır. Ayrıntılar bölümünde dosyanın ya da klasörün adı, türü, değiştirilme tarihi ve saati, boyutu gibi bilgiler yer alır. Ayrıntılar bölümü Durum Çubuğunda olduğu gibi birden fazla dosya ya da
80 klasör seçildiğinde tümünün boyutu, sayısı gibi bilgileri görüntüler. Pencerede Klasör Görüntüleme Düzenlemeleri Klasörlerin görüntülenme biçimine ilişkin düzenlemeler pencerede Araçlar menüsünde Klasör Seçenekleri nden yapılır. Klasör seçenekleri penceresi dört ayrı sekme sunar. Genel, Görünüm, Dosya Türleri, Çevrimdışı Dosyalar. Genel sekmesinde; Ortak görevlerin görüntülenmesi ya da klasik biçim kullanımı, Klasörlerin aynı pencerede açılması ya da her birinin yeni pencerede açılması, Öğeleri seçmek ve açmak için kullanılacak fare tıklatma biçimleri (Seçmek için üzerine git, açmak için tıkla ya da seçmek için tek tıklama, açmak için çift tıklama) arasından seçimler yapılır. Görünüm sekmesinde; Adres çubuğunda yolun görüntülenmesi, Bilinen dosya türlerinin uzantılarının gizlenmesi, Korunan işletim sistemi dosyalarının gizlenmesi, Sistem klasörlerinin içeriğinin görüntülenmesi, Gizli dosya ve klasörleri göster ya da gösterme gibi seçenekleri arasından isteğe göre seçimler yapılır.
81 Pencerede nesneleri görüntüleme biçimi Simge görünümü boyutlandırma; Penceredeki nesnelerin görüntülenme biçimleri görünüm menüsünden belirlenir: Film karesi ile görüntüleme ancak resim dosyaların yer aldığı klasörlerde etkinleşir. Resimler film kareleri gibi küçük simgelerle alt bölümde yer alır. Seçilen resim ortada büyük boyutta görüntülenir. Küçük resimler ile görüntülemede çerçeve içine alınan nesneler eğer içinde resim içeren klasörler ise örnek dört dosyayı da görüntüler. Döşeme olarak görüntülemede küçülen nesneler ile birlikte nesne hakkında ilişkili olduğu program ve boyutu da görüntülenir. Simge biçiminde görüntülemede yalnızca simgeler ve dosya adları yer alır. Pencerede Küçük resimler ya da Döşeme biçiminden daha çok sayıda dosya görüntülenir. Listele biçiminde simgeler çok küçülür, yalnızca nesne adları yer alır. Görüntüye sığan nesne sayısı artar. Ayrıntılar seçilmiş bir pencere ile çalışıldığında, nesnenin simgesinin ve adının yanında dosyaların türleri, boyutu, değiştirilme tarihi de görüntülenir.
83 gösterilir. Hiçbiri, biri, birden fazlası ya da tümü seçilebilir. Resimde Adres çubuğunda tam yolu görüntüle ile başlayan, Gezgin Klasörleri listesinde basit klasör görünümü görüntüle ye kadar olan seçenekler Onay Kutucukları dır. Radyo Butonlar Aynı konuda ancak biri seçilebilecek menüler için düşünülmüştür. Aynı grup içinde yer alan seçenekler arasında biri seçilmek zorundadır. Resimde Gizli dosya ve klasörler başlığı altında göster ya da gösterme seçeneği, ancak birinin seçilebileceği ve seçilmek zorunda olduğu Radyo Buton lardır. Yukarı-Aşağı Butonu Genelde alt ve üst sınırları belirli sayısal veriler için düşünülmüştür. Daha çok yıl,sayısal olarak ay, gün ya da saat girmek için belirlenen alanlarda kullanılır. Küçük yukarı ve aşağı oklarla görselleştirilen butonda yer alan verinin seçilen bölümü oklar aracılığıyla artırılır ya da azaltılır. Yılda seçim yalnızca bir alan iken, saatte saniye, dakika, saat ayrı ayrı seçilir.
84 Açılan Menüler Belli sayıda seçeneğin yer aldığı menüler için düşünülmüştür. Varsayılan olarak görüntüye gelen seçeneğin yanında yer alan aşağı ok imi seçildiğinde tüm seçenekler açılan menüde listelenir. Kesinlikle 12 seçenekten oluşan aylar, sayısı fazla olsa da kesin sayı içeren saat dilimleri, görüntü özelliklerindeki renk kalitesi menüleri açılan menülere örnektir. Seçim Sürgüsü Çok az sayıdaki seçenek arasında, kapı sürgüsüne benzer bir şekilde hareket eden seçim sürgüsü ile seçim yapılır. Görüntü özelliklerindeki ekran çözünürlüğü seçimi bu tür bir sürgüyle yapılır. Sekme tuşu ile gezinme Aynı pencere ya da sekmede farklı türden menüler arasında klavyedeki sekme tuşu yardımıyla gezilir ve seçim yapılır.
85 Başlat Menüsü ile çalışmak Başlat menüsü fare sol tuşu ile tek tıklayarak, klavyeden Windows pencere tuşu ile ya da (Ctrl + Esc) tuşları ile açılır. Programlar, ayarlar gibi seçeneklere hızlı bir şekilde ulaşılır. Bilgisayarı ya da oturumu kapatmak Kapat, Windows İşletim sistemi kurulu bir bilgisayar dosyalara ve diske zarar vermeden, Kapat seçeneğinden kapatılır. Beklemede, seçeneğiyle bilgisayarın ekranı ve sabit diski kapanırken, mikro işlemcisi daha düşük bir hızda çalışmaya devam eder. Bu seçimden çıkmak için, klavyenin herhangi bir tuşuna ya da farenin bir düğmesine basmak yeterlidir. Yeniden başlat, Windows u yeni bir donanım ya da yazılım kurulmasının ardından yeniden başlatmak için kullanılır. Oturumu Kapat, Bir bilgisayarı kullanan farklı kullanıcıların, kendi ayar ve yetkileri ile bilgisayara ve ağa erişimini sağlar.
86 Windows ta satır komutu ile çalışmak (Çalıştır...) Satır komutlu işletim sistemlerine alışkın olanlar için düşünülmüş, tek satır komutun girilebildiği seçenektir. Calc yazarak hesap makinesi, mspaint yazarak Paint çalıştırılır, A: ile disket sürücü, C: yazarak sabit disk penceresi açılır. Windows tan yardım almak (Yardım ve Destek) Windows ile ilgili üç ayrı biçimde yardım sunan seçenektir. Klavye dilini değiştirme konusunda yardım almak için üç seçeneğin kullanılma biçimini inceleyelim:
87 Ara seçeneği ile aranan sözcüğün geçtiği tüm konular listelenir. Konu başlığında olmamasına karşın aranacak sözcükler için kullanılır. Klavye dili sözcükleri metin alanına girildiğinde Klavye dili sözcükleri içinde geçen konu başlıkları sıralanacaktır. Bir Yardım konusu seçin başlığı altında tüm konular hakkında bilgi yer alır. Bir kitap okurcasına sırasıyla konular okunarak ya da ilginizi çeken konu başlıklarını okuyarak yapılmak istenen işleme ilişkin yardım alınır. Bilgisayarınızı özelleştirme başlığı altından klavye ve fare konusu seçildiğinde ekranın sağ bölümünde alt başlıklar görüntülenir. Görev çubuğunu kullanarak diller veya klavyeler arasında geçiş yapma konusu seçilerek klavye dili değiştirme ayrıntılı bilgiye ulaşılır. Üçüncü yöntemle arama için araç çubuklarından dizin aracı seçilir. Gelen görüntü konu başlıkların alfabetik sıralamasıdır. Yazılan her karaktere uyan konu başlıkları verinin girildiği alanın altında belirir. Klavyeler yazdıktan sonra Bilgisayara giriş için başka bir dil ekleme başlığında yeni klavye dilleri eklemek konusunda ayrıntılı yardım görüntülenir. Windows ta arama Windows ta yolu bilinmeyen bir dosya ya da klasöre ulaşmak için Başlat menüsünde yer alan ara seçeneğinden yararlanılır.
88 Açılan pencerede Ne aramak istiyorsunuz? sorusunun altında yeşil ok simgeleriyle 4 seçenek sunulur. Resim, müzik ya da video Belge (sözcük işlemci, elektronik tablo, vb.) Tüm dosya ve klasörleri Bilgisayar ya da kişileri Yapacağınız arama Resim, müzik ya da video ise birinci seçenek, Belge ise ikinci seçenekten dosyanın adı ya da adının bir bölümü ile istediğiniz dosyaya ulaşabilirsiniz. Üçüncü seçenek ile bilgisayarınızdaki tüm dosyaları adı, uzantısı ya da bunlardan bir bölümünü yazarak aratabilirsiniz. Örneğin, arayacağımız dosyanın WinZip programı ile sıkıştırılmış olduğunu biliyorsak *.zip yazarak yalnızca uzantısı ZIP (WinZip ile sıkıştırılmış dosya uzantısı) olan dosyaların listelenmesi sağlanır. Dosyanın içinde geçen sözcüklerin kimilerini biliyorsak, Dosyadaki sözcük ya da deyim alanına yazarak listelenecek dosyaların azalması sağlanır. Örneğin, Üniversite Rektörlüğüne sunulmak üzere hazırlanmış bir dilekçe söz konusu ise, Süleyman Demirel Üniversitesi Rektörlüğüne başlığı belgede yazılmıştır. Buradan yola çıkarak bu alana yazılan veri yalnızca bu sözcüklerin geçtiği dosyaların listelenmesini sağlayacaktır. Daha hızlı sonuç alabilmek için geçerli konumu ya da yolu bilmek, öngörmek gerekir. Konum
89 seçeneğinden Disket, sabit sürücüler ya da klasör seçilir. Ara seçeneğinde bu tür verilerin elimizde olmadığı ya da diğer verilerle birlikte işimizi kolaylaştıracak başka verilerin olma olasılığı da düşünülmüştür. Ne zaman değiştirildi? seçeneğinde oluşturulma, değiştirme ya da son erişim tarihine göre arama yapma olanağı sunulmuştur. Adı, uzantısı, yolu gibi hiçbir verisi hatırlanmayan, ancak Cumhuriyet Bayramına ilişkin bir konuşma metni olduğu bilinen dosyayı aratmak gerektiğinde, erişim tarihi Cumhuriyet Bayramından önceki 10 gün içinde olduğu düşünülerek tarihe göre arama kullanılır. Erişim tarihi 19/10 ile 29/10 arasında olan dosyalar aratılarak dosyaya ulaşılır. Boyutu nedir? seçeneği belirttiğiniz boyuttan büyük ya da küçük dosyaları arama seçeneği sunar. Windows ta ayarlar Ayarlar için, Başlat menüsündeki ayarlar seçeneği kullanılır. Bilgisayara ilişkin bir çok ayar seçeneği Denetim Masasında yer alır. Bu pencereden klavye, fare, ses, yazıcılar, görüntü, yazı tipleri, saat ya da tarih görünüm biçimi, kullanılan para birimi gibi bir çok düzenlemenin yapılacağı simgelere ulaşılır.
90 Windows ta Klavye Değiştirmek Türkçe harfler eklenmiş klavyeler Türkçe (Q) klavye olarak tanımlanır. İkinci bir Türkçe klavye tipi de Türkçe'de sık kullanılan harflerin kolay tuşlanabilecek yerlere göre düzenlendiği, (F) klavyedir. On parmak daktilo klavyesi kullananların seçtiği bu özelliği bilgisayara yüklemek için; Başlat menüsü, Denetim Masasından Bölge ve Dil Seçenekleri simgesi seçilir. Diller sekmesinde Ayrıntılar dan Metin Hizmetleri ve Giriş Dilleri penceresi açılır. Ayarlar sekmesinde ekle düğmesi ile Klavye düzeni/ime de Türkçe F seçilir. Yüklenen dil, Görev çubuğunda Dil çubuğu aracından seçilerek kullanılır.
91 Windows ta Yazıcılar Bir bilgisayarda aynı anda birden fazla çıkışla, çıkışı dağıtan aygıtlarla ya da ağ üzerinden paylaştırılanlarla birden fazla yazıcı yüklenebilir. Yeni bir yazıcı yüklemek için Başlat Menüsündeki Yazıcı ve Fakslar seçeneğinde yer alan ortak görevler bölmesindeki Yazıcı ekle seçeneği kullanılır. Bir bilgisayarda yüklü birden fazla yazıcı olduğunda çıktının hangi yazıcıya yönlendirileceği önceden belirlenir. Böylece kullanılacak yazıcının düzenlemeleri ve yazılımı ile çıktı hazırlanır. En büyük boyutu A4 (21 cm. - 29,7 cm.) kağıt olan bir yazıcı seçiliyken, A3 (29,7 cm. 42 cm.) kağıt boyutlu bir belge hazırlamakta sorunlarla karşılaşılır. Bu sorunları yaşamamak için çıktı alınacak yazıcı yazıcılar klasöründe seçilerek Dosya menüsünden Varsayılan Olarak Belirle nir. Windows ta Diğer Ayarlar Denetim masasında yer alan simgeler aracılığıyla işletim sisteminize ilişkin birçok ayarlama ve düzenlemeyi yapabilirsiniz. Resimde yer alan simgelerden bazıları ve görevleri şöyledir:
93 Ağ Bağlantıları Bölge ve dil seçenekleri Erişebilirlik Seçenekleri Fare Görüntü Klavye Program Ekle/Kaldır Sistem Tarih/Saat Yazı Tipleri Yazıcılar Yeni Donanım Ekle Ağ düzenlemeleri. Ülke, dil, para birimi, tarih ve saat biçimi düzenlemeleri ve diller sekmesinde klavye dili seçimi Özürlü kullanıcıların bilgisayarı kolay kullanabilmeleri için klavye, ses, görüntü birimi, fare düzenlemeleri. Fare ile ilgili düzenlemeler (sağ düğme, sol düğme kullanımı değiştirme, Fare işaretçileri vb.). Arka plan, Masaüstü, Ekran Koruyucu, Çözünürlük gibi görünüme ilişkin düzenlemeler. Klavyeye ilişkin donanım ve hız gibi düzenlemeler. Yeni programların kurulumu ya da kurulu program ların kaldırılması, Windows bileşenlerinin kurulup kaldırılması. Sisteme ilişkin donanımlar, sürücüler, işletim sistemi bilgileri, bellek ile ilgili bilgi ve düzenlemeler. Tarih, saat ve saat dilimi düzenlemeleri. Yazı tiplerinin görüntülenme, eklenme ve kaldırılma. Yeni yazıcı tanımlamak, tanımlı yazıcılarda değişiklikler ve tanımlı yazıcıların kaldırılması. Sisteme yeni donanım eklenmesi.
94 Windows ta son kullanılan belgelere ulaşmak Başlat menüsünde belgeler seçeneği son açılan 15 dosyanın listesini verir. Sık Kullanılan dosyalara kısa aralıklarla yeniden ulaşmak isteneceği düşünülerek Başlat menüsünde bu seçenek oluşturulmuştur. Kullanılan belgelerin adresini içeren kısayollardan oluşan bir menüdür. 16. belge açıldığında bu menüye ilk giren dosyanın kısayolu silinir. Burada yer alanlar dosyaların kendisi değil, kısayollarıdır. Buradaki kısayolların silinmesi gerçek dosyanın silinmesine yol açmaz. Bu listede yer almasını istemediğiniz kısayol seçiliyken fare sağ tuş menüsü ile silinebilir. Belgeler menüsünde yer alan kısayolların tümünü temizlemek için Başlat Ayarlar Görev Çubuğu ve Başlat Menüsü... seçeneğinden, Görev Çubuğu Özellikleri Penceresinde Başlat Menüsü Programları sekmesinde yer alan Belgeler Menüsü temizle düğmesi kullanılır. Windows uygulamalarını ya da kurulu programları çalıştırmak Başlat Menüsünde Programlar seçeneği Windows uygulamalarına ve bilgisayarınızda kurulu programlara ulaşmanızı sağlar. Çalıştırmak istediğiniz programı bu menüden fare ya da klavyeden yön tuşları ile seçerek başlatırsınız. Donatılar seçeneği, donatmak kökünden gelen sözcük anlamıyla bir işletim sisteminde bulunması
95 zorunlu olmamasına karşın yardımcı olacağı düşünülen uygulamaların yer aldığı seçenektir. Windows Gezgini Windows Gezginine, Başlat\Programlar\Windows Gezgini menüsü ile ulaşılır. Gezgin penceresi iki bölümden oluşur. Sol tarafta, bilgisayarın organizasyon şeması(ağaç yapısı), sağ tarafta ağaç yapısından seçili dizin ya da sürücünün içeriği görüntülenir. Bilgisayarda klasörler bir ağaç gibi biçimlenir, dallanır. Her klasörün altında o klasör ile ilgili olan alt klasörler yer alır. Ağaç yapısında, masaüstünü kök alıp dallarla genişleyen bir yapı görüntülenir. Alt klasörleri(dalları) olan klasörler başında (+) ile görüntülenir. Sayısal tuşlardan (+) tuşu ile ya da fare ile tıklandığında alt seviyedeki klasörler görüntülenir. Yeniden tıklandığında ya da (-) tuşu ile alt dalların görüntüsü gizlenir. Birden fazla alt seviye olan klasörlerde, alt klasörlerin başında da (+) görüntülenir. Bir klasörün alt seviyelerinin tümü (*) tuşuyla görüntülenir. Klasörler arasında yön tuşları ile gezinilir. Klasörler arasında seviye farkı her klasörden çıkan dallarla görüntülenir. Bir klasörden bir seviye yukarıya klavyeden Backspace tuşu ile çıkılır. Windows Gezgini bilgisayarda gezinme, kopyalama, taşıma, silme gibi işlemler için kolay çözümler sunar.
96 Paint Resim dosyalarını açabileceğiniz programdır. Resimlere yazı ekleyebilir, renklerde değişiklikler yapabilir, resme çizgiler ekleyip, resimlerin bir bölümünü kesip, kopyalayabilirsiniz. Windows un standart duvar kağıtlarından olan Bulutlar.Bmp dosyasını Paint ile değiştirerek masaüstüne adınız olan bir duvar kağıdı yerleştirebilirsiniz. Paint in görünüm menüsündeki araç kutusu ile yapabileceğiniz işlemlerin araç düğmelerini görüntüleyebilirsiniz. Resme metin eklemek için araç kutusundan metin düğmesi seçilir. Resimde metin eklenecek yerde fare ile oluşturulan çerçeve içine istenilen metin yazılır. Paint Araç Kutusu düğmelerinin görevleri, Serbest şekil seçimi Silgi Renk seç Kalem Püskürtme kabı Çizgi Dikdörtgen Elips Seç Renkle Doldur Büyüteç Fırça Metin Kıvrım Çokgen Yuvarlatılmış Dikdörtgen
97 Not Defteri Kısa notlar kaydetmek, biçimlendirme gereği olmayan belgeler yaratmak ya da bilgisayara ilişkin küçük sistem(autoexec.bat, Config.sys) dosyalarında değişiklikler yapabilmek için kullanılır. Az sayıda işlevi ile not defteri kolay kullanılan bir donatandır. Dosya, düzen, ara ve yardım seçeneklerinden oluşan bir menü sunar. Yaratmış olduğunuz dosyalar metin belgesi olarak belirlenir. Not defteri çalıştırıldığında boş bir sayfa ekrana gelir. Kaydedilecek dosya, içeriği oluşturulduktan sonra Dosya Kaydet menüsüyle kaydedilir. Uzantısı TXT olarak belirlenen dosyalar metin belgesi kabul edilir ve Not Defteri ile birlikte açılır. Hesap Makinesi Windows, donatılarda iki biçimde kullanılacak bir hesap makinesi sunar. Gerek klavyeden sayısal tuşlarla, gerekse fare ile ekran görüntüsünden kullanılabilir. Standart biçimli hesap makinesinde sıradan 4 matematiksel işlem, karekök, yüzde hesaplama işlemleri gerçekleştirilir. Hesap Makinesi görünüm menüsünden bilimsel seçilerek çok fonksiyonlu olarak kullanılır. Üs almak, Faktoriyel, Logaritma gibi birçok matematiksel işlem bilimsel hesap makinesiyle gerçekleştirilir.
98 Bilimsel Hesap Makinesinde Onluk sayı sistemine göre 65 i ikili sayı sistemine dönüştürmek gerektiğinde; Dec (Decimal) seçiliyken 65 yazıp, Bin (Binary) e dönüştürülür. ( ) sonucu alınır. Hesap makinesinde çıkan sonuç, Düzen-Kopyala menüsüyle panoya alınır. Sonuç bir başka uygulamaya Düzen-Yapıştır menüsüyle aktarılır. Sistem Araçları Bilgisayarın kullanımı sırasında bilgi almak, bakım işlemleri yapmak için sistem araçları kullanılır. Sistem Bilgisi Sistem bilgisi seçeneğiyle bilgisayardaki yazılım ve donanımla ilgili bilgi alınır. Bilgisayarınız açılırken çalıştırılacak programlar, sistem dosyalarında (Autoexec.Bat, Config.Sys, Win.Ini, System.Ini) kullanılacak komutlar, görüntülenip, değiştirilebilir. Disk temizleme aracı Disk Temizleme aracı çok kullanılan bir seçenek değildir. Sıralanan işlemleri tek tek yapmak olanaklıdır. Bu seçenekler bilgisayarınızda birer klasör olarak yer alır. Bu klasörleri sildiğinizde disk temizleme aracını çalıştırmaya gerek kalmaz.
99 Disk Birleştiricisi Bilgisayarın çalışma mantığı doğrultusunda dosyalar sabit diskte parçacıklara bölünmüş olarak kaydedilir. Disk birleştiricisi dağınık olarak kaydedilen öğeleri yeniden düzenleyip, hızlı erişim için bir araya getirir. Diskteki başarımı artırır. Sistem Klasörleri ve Özel klasörler Kurulum yapıldığında sabit sürücünüzde 4 ana klasör (Documents and Settings, Windows, Recycler, Program Files) yaratılmış olur. Bunlar Documents and Settings Tanımlanan her kullanıcı için farklı bir klasör yaratılır. Bu klasörlerinde içinde kullanıcıya ilişkin ayarlar ve belgeler ayrı klasörlerde tutulur. Belirlenen kullanıcının adı ile tanımlanan klasörün alt klasörlerinde de kullanıcının belgeleri ve ayarları için oluşturulmuş klasörler yer alır. Belgelerim Kullanıcının Belgelerim klasörüdür. Kullanıcı, parolası ile açtığı oturumunda masaüstündeki Belgelerim kısayolundan bu klasöre ulaşır.
100 Desktop Kullanıcının masaüstüdür. Kullanıcının masaüstünde yer alan klasörler, dosyalar bu klasörde yer alır. Start Menu Kullanıcının başlat menüsünde yer alan programların kısayollarının yer aldığı klasördür. En Son Kullandıklarım Başlat menüsü, XP ile eklenen biçimiyle kullanıldığında En Son Kullandıklarım seçeneğinde, Klasik biçimiyle kullanıldığında Belgeler seçeneğinde yer alan, son kullanılan 15 dosyanın kısayollarının bulunduğu klasördür. Sık Kullanılanlar İnternet Explorer ve Windows Klasör penceresinde yer alan menüde Sık Kullanılanlar seçeneğinde yer alan adreslerin kısayollarının tutulduğu klasördür. Local Settings Kullanıcıya ilişkin, kullanımdan doğan dosyaların tutulduğu klasördür. Kullanılan programlara göre farklı klasörler yaratılmaktadır.
101 History İnternet Explorer(İnternet tarayıcı) programınızda belirlediğiniz sürede ziyaret edilen sitelerin adreslerinin tutulduğu klasördür. İnternet Explorer ın Araçlar menüsündeki internet seçeneklerinde geçmişi sil seçeneği ile klasördeki dosyalar silinir. Temporary Internet Files Bağlanılan web sitelerinde yer alan bilgilerin kaydedildiği klasördür. Aynı site yeniden açıldığında aynı bilgilerin ağ üzerinden okunmasındansa, diskten çabuk okumanızı sağlar. Ancak bir süre sonra diskinizde çok fazla yer kaplar. Internet i hızlı kullanmanız için düşünülmüş bir işlevken, çok dosya biriktiğinde yavaşlamaya da neden olur. Temp (Geçici dosyalar) Programlar geçici bilgileri TEMP klasöründe tutar. Program kapanmadan önce genellikle bu bilgileri siler. Kimi zaman güç kesilmesi gibi nedenlerle silinemeyen TMP uzantılı dosyalar oluşur. Bu tür dosyaların silinmesi gerekir. Application Data Alt klasörlerinde, programlara ilişkin saklı tutulması gereken uygulama verilerini tutulur. E- posta için kullanılan Outlook Express programında kayıtlı e-postalar Identities klasöründe, Microsoft
102 ürünü bazı programların verilerini Microsoft klasöründe saklar. WINDOWS İşletim sisteminin gerektirdiği; yapılandırma ayarları(*.ini), uygulama uzantısı(*.dll), yardım(*.hlp), kütük(*.log) ve MS-Dos uygulaması(*.com), uygulama(*.exe) dosyalarının ve klasörlerin yer aldığı klasördür. System Genel Windows uygulamalarını destekleyen kütüphanelerin(dll uzantılı dosyaların.) bulunduğu klasördür. System32 32 bitlik uygulamaları desteklemek için gerekli kütüphanelerin bulunduğu klasördür. Fonts Yüklü yazı tipleri dosyalarının yer aldığı klasördür. Downloaded Program Files İnternet üzerinden bazı sayfaları izlediğinizde otomatik olarak karşıdan yüklenen, yüklendiğinde Windows a ek özellikler kazandıran ActiveX denetimleri ve Java uygulamaları gibi program parçacıkları geçici olarak saklandığı klasördür.
103 RECYCLER (Geri dönüşüm kutusu) Sildiğiniz dosyaları içeren bu klasör boşaltılana kadar, sildikleriniz tümüyle kaldırılmış olmaz, diskte yer kaplamayı sürdürür. Program Files Kurulan programların, program dosyalarının yer aldığı klasördür. Kurulan her program için ayrı bir klasör ve alt klasörleri açılır. Bir programa ilişkin klasörün silinmesi programın kaldırıldığı anlamına gelmez. Programları bu klasör içinden kaldırmak, sistemin zarar görmesine neden olur. Kaldırılan programların klasörleri de burada yer almayı, yeniden kurulduğunda gerekecek verileri saklamayı sürdürür. Windows ta yaratmak Klasör Masaüstünde ya da klasör içinde fare sağ tuş menüsüyle, Yeni/Klasör seçeneğine ulaşılır. Yeni Klasör sarı renkli klasöre benzetilen bir simge olarak, adı değiştirilebilir biçimde oluşturulur. Değiştirilmediğinde Yeni Klasör adlı bir klasör
104 oluşturulmuş olur. Adı belirlenmiş bir klasör fare ile ad üzerinde bir kez tıklayıp ya da klavyeden F2 tuşuyla yeniden adlandırılır. Dosya Yine masaüstünde ya da klasör içinde fare sağ tuş menüsüyle, Yeni seçeneğinden yaratılmak istenen dosya türü seçilir. Seçilen dosya türü boş olarak bir dosya yaratmanızı sağlar. Yaratılan dosya çift tıklanarak yaratıldığı türle ilgili programla açılır. Kısayol Bir programa, dosyaya ya da klasöre hızlı bir şekilde ulaşmak için kısayollar kullanılır. Kısayol incelendiğinde; LNK uzantılı, çalıştırılmak istenen nesnenin adresinin kayıtlı olduğu ve adından da anlaşıldığı gibi kısa yoldan ulaşmayı sağlayan bir dosyadır. Kısayollar görsel olarak, yaratıldığı nesnenin biçiminde bir simge ile ancak sol alt köşesinde yukarıya doğru kıvrık bir ok işareti ile tanımlanır. Örneğin; hesap makinasına Masaüstünde kısayol oluşturma işlemi söyle yapılabilir: Masaüstünde boş bir alanda fare sağ tuş menüsünden Yeni - Kısayol seçilir. Açılan Kısayol Oluştur penceresinde komut satırı alanına kısayol oluşturulacak nesnenin adresi yazılır ya da göz at butonu ile nesne bulunarak adres oluşturulur. Hesap Makinesi [C:] sürücüsünde, Windows Klasörünün altında Calc.Exe olarak bulunur.
105 İleri düğmesi ile ikinci pencereye geçilir.ikinci pencerede oluşturulan kısayol için bir ad belirlenir. Hesap Makinesi yazılıp, Son düğmesi ile masaüstü üzerinde kısayolu oluşturulur. Bir kısayolun tanımlanmış simgesini değiştirmek için, kısayolun özellikler penceresinden simge değiştir düğmesi kullanılır. Nesne için tanımlanmış diğer simgeler arasından istenilen seçilir. Taşıma, Kopyalama Bilgisayardaki dosya ve klasörleri, kullandığımız gerçek dosya ve klasörler gibi sınıflandırarak başka yere taşımak gerektiğinde ya da bir işlem için kopya çıkarmamız gerektiğinde
106 kullanacağımız yöntemler taşıma ve kopyalamadır. Bir dosyanın taşınması için, önce kes işlemi ile bulunduğu yerden(kaynak) ayrılacak olan nesneler belirlenir. Belirlenen nesnelerin görüntüsü silikleşerek bellekte panoya yerleştiği görsel olarak belirlenir. Hedeflenen yerde yapıştır işlemiyle nesnenin belirlenen yeni adrese taşınması sağlanır. Nesneler seçiliyken Kes işlemine Düzen menüsünden ya da fare sağ tuş menüsünden ulaşılır. Bir nesne seçilip kes işlemi yapıldığında artık yapıştır seçeneği etkinleşecektir. Kopyalama işlemi, taşıma işlemine benzer bir şekilde yapılır. Aynı menülerde yer alan seçeneklerden Kes yerine Kopyala kullanılır. İkisi arasındaki fark, taşıma işleminde dosya kaynaktan hedefe doğru yer değiştirir, kopyalama işleminde ise dosya kaynak adreste dururken hedef adreste bir kopyası yaratılmış olur. Çoklu dosya işlemleri Silme, taşıma, kopyalama gibi işlemleri yapmak için öncelikle işlemin uygulanacağı nesnelerin seçilmesi gerekir. Seçme işlemi tek dosya için üzerine tıklama ile kolayca yapılan bir işlemdir. Ayrıca sürücü ya da klasördekilerin tümünü seçmek Düzen Menüsü Tümünü Seç aracılığıyla kolaylıkla yapılır. Ancak seçilmesi gereken dosya sayısı birden fazla ancak tümü değilse. Bunu birkaç dosya için düşünmek, tek dosya seçim
107 işlemini birkaç kez yinelemek gibi kolay bir sonuca götürür. Ancak çoğu zaman yüzlerce dosya arasında onlarcasını seçmek gerekir. Çoklu dosya seçimlerinde fare ile oluşturulan çerçeve içine almak kolay bir seçme biçimidir. Seçim için hem fareyi hem de klavyeyi kullanarak, çoklu seçim iki farklı biçimde yapılır. Seri halde çoklu dosya seçimi Görünüm menüsünden dosyaları türe, ada, boyuta ya da tarihe göre listeledikten sonra ard arda gelen çok sayıdaki dosyayı seçmek için önce ilk dosya seçilir. Klavyeden Üst Karakter(Shift) tuşu