Milli İHA Siyasi İradeyle Üretildi, Söyleşi Hasan Basri Yalçın, Abdullah Erboğa | Kriter Dergi
Kriter > Söyleşi | 01 Haziran 2017
Söyleşi | Kriter Haziran 2017 / Yıl 2, Sayı 14
Türkiye savunma sanayii alanında önemli işler yapıyor. Kuşkusuz işin merkezinde olan teknolojinin başında yerli ve milli İHA projesi var. Yerli İHA’ların üretilmesi ve kullanılmaya başlanması sadece son dört-beş ayda bile Türkiye’nin terörle mücadelesine çok büyük katkı sundu. Bu yüzden İHA konusu ve savunma sanayii içindeki yeri çok merak ediliyor. Kriter dergisi olarak tüm bu soruları İHA üretiminin merkezindeki BAYKAR Genel Müdürü Haluk Bayraktar’a sorduk.
SÖYLEŞİ: HASAN BASRİ YALÇIN, ABDULLAH ERBOĞA
Türkiye’nin savunma sanayii macerasına genel olarak baktığımız zaman Cumhuriyet’in ilk yıllarında önemli atılımlar olduğunu görüyoruz. Nuri Demirağ, Vecihi Hürkuş, Şakir Zümre ve Nuri Kıllıgil gibi milli girişimci sanayici iş adamı ekolü var. Bunlar bir nevi durumdan vazife çıkartıp bu alanda faaliyet gösteren girişimcilerimiz. 40’lı yılların sonlarına doğru Türkiye’nin kendi stratejik kararını İkinci Dünya Savaşı ortamında ABD tarafından şekillendirilmesi sonucunda gelen Marshall yardımlarıyla bu atılımlar kesintiye uğruyor. Milli girişimci iş adamı modeli yerine artık yurt dışından önemli markaların distribütörlüğünü yapan iş adamı modeli tercih ediliyor. Bugün hala niye yerli arabamız yok tartışmasının nedenleri bir anlamda bu dönemlerde yapılan bu tip tercihlerden kaynaklanmakta. Marshall yardımları ile ordumuz kendi üretimi silahlar yerine hibe zırhlı araç, tank, silah gibi teçhizatlarla donatılıyor.
İkisi de. Bir kere gerçekten operasyonlarda kuvvet çarpanı etkisi oluşturan bir teknoloji İHA’lar. Muharip gücünüz vardır ama siz hedefleri düzgün ve hassas bir şekilde tespit edemiyorsanız o gücü kullanamazsınız. Ayrıca asimetrik harp ortamından kaynaklanan durumlar da İHA’lara olan ihtiyacı artırmakta. Üretim ve teknolojik geliştirilebilme açısından da bazı avantajlar sunuyor. Bu alanda attığınız her hamle sizi bir anda en ileri noktaya ulaştırabilir. Çünkü İHA’lar havacılıkta paradigma dönüşümünün yaşandığı bir alan. Geçtiğimiz yüzyıl platform eksenli bir havacılık üzerine kuruluyken artık durum daha çok elektronik, yazılım ve yapay zeka gibi temalar ekseninde devam ediyor.
Komplike olmaktan ziyade çok uzun yıllardan bu yana yapılmakta olan bir sistem. Bu alanda etkin ve sizi en ile riye taşıyacak hamleler ortaya koymak o kadar da kolay değil. İHA sistemleri yeni gelişen bir teknoloji olduğu için şu standart olsun, şu kalifikasyon olsun denmiyor. Bütün dünyada hiç kimse bunlara takılmadan ilerliyor. Teknoloji her zaman hukuki regülasyonların önündedir. İHA gerçekten yeni gelişen bir teknoloji ve de alt sistem ve bileşenleri açısından bakıldığında tam oturmuş alt ana sanayileri mevcut değil. Bugün otomotive bakın, bir motorun alternatöründen çok temel komponentlerine kadar bütün bileşenlerini piyasadan bulabiliyorsunuz. Oturmuş bir sektör. İHA böyle değil. Yeni gelişiyor. Bunun için de size aslında çok esneklik sağlıyor ve sivil sektörden birçok komponent ve bileşeni de kullanabileceğiniz bir alan. Biz buna “rafta hazır malzeme” diyoruz. Mesela bir İHA’nın uçuş kontrol sistemini yapacaksınız; uçuş sistemi hava aracını dengede tutan, sizin ona yüklediğiniz rotaları otomatik takip etmesini sağlayan bilgisayar sistemi. Bu sistemi yapmak için yazılım geliştiriyorsun. Bir de bilgisayarın elektronik donanım tasarımı ve mimarisi var. O mimari ve tasarımı yapıyorsunuz, onu oluşturan komponentleri (işlemcisi, diyotu, transistörü vb.) bir yerlerden topluyorsunuz. Kendiniz özgün kart tasarımı yapıyorsunuz. Ama komponentleri hazır alıyorsunuz. Çünkü bunları sivil-ticari unsur olarak her yerden temin edebiliyorsunuz. İHA’ların böyle bir yönü var. Bu İHA’ların hızlı gelişmesini de sağlayan bir faktör.
Aslında literatüre baktığınız zaman ABD’nin Bosna’da kullandığı hedef drone’lar var. Keşif drone’ları da var. Daha öncesinde İsrail tarafından Beka Vadisi’nde kullanıldı. İsrail’in özellikle bu alanda atılımı var. Savaşlarda bunları yoğun kullanıyor. En yoğun kullanımın 11 Eylül olayından sonra gerçekleştiğini görüyoruz. Bu bir anlamda aslında teknolojinin sunduğu imkanların, İHA’ların artık bu tür operasyonlarda kullanımına imkan vermesinden kaynaklanmakta.
Körfez Savaşı’nda bile çok yoğun değil mesela. AWACS’lar falan kullanılıyor ama galiba Kosova’da...
ABD’nin Körfez Savaşı’nda henüz oturmuş bir İHA teknolojisi yok. Özellikle Kosova’da GNAT ve elde edilen sonuçlar üzerine daha gelişmiş versiyonu Predator oralarda yoğun olarak kullanıldı. Türkiye bu arada GNAT İHA’ları ithal eden ilk ülkelerden. 10 tane almışız 1994 yılında ama biz o dönemde almış olmamıza rağmen 1994’te ve sonraki yıllarda GNAT ve I-GNAT uçaklarını hiç kullanamamışız mesela. 100 saat ortalama uçuş saatleri. İnanılmaz düşük bir rakam. Hiç kullanılmamış çünkü yapısal olarak herhalde askeri yapımız ve bu teknolojiye bakış açımız bugünkünden çok daha farklıydı.
Yani ağ merkezli harp olarak baktığın zaman tabii İHA sistemi, yani bunun içinde haberleşme teknolojilerinden sensör teknolojilerine, işlemci teknolojilerinden komuta kontrol teknolojilerine kadar birçok teknoloji bulunmakta. Aslında bu teknolojilerdeki ilerlemeler bizi etkin hale getiriyor. Siz mesela öyle bir haberleşme sistemi çözüyorsunuz ki uydudan haberleşme veya görüş hattından yüksek geniş bantlı haberleşme sistemi geliştiriyorsunuz. O zaman çok yüksek çözünürlüklü görüntüyü aktarma kabiliyeti kazandırıyor size veya öyle bir sensör yapıyorsunuz ki bu taşınabilir oluyor hava aracı üzerinde. Yani bir AWACS uçağına ihtiyaç kalmadan aynı görevi görebilen insansız hava aracı boyutu olacak. Dolayısıyla teknoloji ile etkinlik birbirine çok paralel gidiyor. Ağ merkezli harp de böyle çıkıyor. Her sahada, savaş arenasındaki her bir unsurun bir iletişim vasıtası, bir sensör gibi görülmesi ve tüm noktalardan verilerin belirli hiyerarşik katmanlarda karşılıklı iletimini mümkün kılıyor.
İHA teknolojisi aslında ağ merkezli harbin direkt bir sonucu. Çünkü İHA kendi başına bir şey değil. Yani şöyle düşünün bizim Bayraktar’ın geliştirdiği uçaklar gece gündüz uçuyor. Sınır içi sınır dışı uçuyor. Bunlar uçtuğu anda tüm veriler tüm merkezlere canlı olarak kademe kademe yayılıyor ve en üst kademeden takip ediliyor. Bir angajman kararı çıktığı an da bu karar onu uçuran merkeze iletiliyor. Tam bir ağ merkezli harp hiyerarşisi içeresinde sistem yürüyor yani. Tek başına bir hava aracı uçuran bir yer kontrol istasyonu düşünün; içinde bir pilot var, faydalı yük operatörü var. Hava aracını uçuruyor, onlar orada oturup kendi kendine bir şey yapmıyor. Onlar da izlerken aynı anda görüntü birçok farklı merkeze bu tugay seviyesinden genelkurmay seviyesine kadar yayılıyor ve herkes olduğu seviyede kararı alıyor. Belli bir merkezden bu kararlar da sisteme iletiliyor.
Ağ merkezli harp konseptine uygulama ne kadar bu yapıya uygun teknoloji geliştirilebildiği ile orantılı. Şu an bizim İHA’larda kullanılan bir milli sanal küre var. Piri Reis firması tarafından geliştirilen “CAS” sistemi. Bu bildiğimiz bilgisayar yazılım tabanlı haritalama teknolojisi. Yani bundan belki on yıl önce şu yoktu bu ülkede. Diyelim ki bir bölgede operasyonlar icra ediyorsunuz, belli süre sonunda bir ekip gidiyor yeni ekip geliyor, o geçmiş ekibin hiçbir verisini inceleme, süzme, filtreleme şansınız yok. Yani o bağı çok sağlam kuramıyoruz. Şimdi artık böyle server’ın üzerinde çalışan bir yazılım sistemi var. Bütün veriler canlı, ne olup ne bitiyorsa... İHA uçuyorsa İHA, sahadaki asker varsa, bir olay yapıyorsa o sahadaki asker, herkes verilerini giriyor ve herkes her şeyi canlı görebilme kabiliyetine sahip. Bu da aslında ağ merkezli harbin bir bileşeni.
Türkiye 2004 yılından sonra bu alanda “Ben milli ve özgün olacağım” şeklinde bir irade koydu ve bu gerçekten tedarik makamı olan Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) şartnamesine de yansıtıldı. Şartnamelerde kritik tüm bileşenler milli ve özgün olsun diye eklendi. İşte eğer yurt içinden bir bileşeni alırsan ve yurt içinden satan bunu sana yurt dışından alıp satıyorsa bu dahi milli sayılmaz gibi kriterler konularak bunlar uygulandı. Mesela bizim örneğimize gelirsek; biz ufaktan mini sınıf İHA’lardan başladık ve dedik ki bu işlerin aslında en kritik unsuru.
Neredeyiz diye bakarsak şöyle ifade edeyim: Bir kere Türkiye İHA’ları çok yoğun kullanan bir ülke. Ve şöyle bir kriter de var havacılıkta. Uçaklar hangarda durmadığı, uçtuğu sürece gelişir, size bir şey sunar. Siz de onları geliştirebilirsiniz. Yani hangarda yatırdığınız uçak hiçbir yere götürmez sizi. Başınıza bela olur bilakis. O anlamda Türkiye’nin gerçekten çok önemli bir tecrübesi var. Bence Türkiye İHA’ları operasyonel olarak etkin kullanabilen dünyadaki ilk beş-altı ülke içinde. Bu tecrübe bizim gibi milli olarak bu teknolojiyi geliştiren firmaların katkısıyla da çok önemli bir yere geldi. Şimdi şöyle düşünün biz şu an geldiğimiz nokta itibarıyla ufaktan başladık. Mini sınıfından adım adım büyüyerek buraya geldik. Bu tabii bizim duracağımız yer değil ilerleyeceğiz. Bu bir yarış, teknoloji bir yarış. Daha da ileriye götüreceğiz. Ama daha ileriye götürmenin en önemli etkenlerinden birisi sahada yoğun kullanma tecrübesi. Bu faktör bizi çok daha ileriye taşıyacak. Mesela az önce ağ merkezli harp dedik. Buralarda elde edilen tecrübeler, kullanımda elde edilen tecrübelerle ihtiyacın ne olduğunun tespit edilmesi ve bunun bizim aldığımız geri beslemelerle sistemin üzerine eklememiz. Bizi geliştiren bunlar. Yani düşünün siz bir şey yapıyorsunuz, bu kullanılmıyor. Gelişmez zaten.
Mesela Bayraktar Mini İHA bizim ilk geliştirdiğimiz sistem. Bayraktar Mini İHA’yı ilk talep eden SSM idi. Ve bizi davet etti. Rekabete dayalı bir davet usulüne göre firmalar davet edildi ve hiçbir AR-GE desteği olmaksızın herkes kendi imkanlarıyla uçak geliştirip sundu. Biz birinci çıktık ve Bayraktar Mini çıktı oradan. Örneğin Malazgirt döner kanatlı İHA, bu sistem tamamen kendi inisiyatifimiz ile başlattığımız bir proje. Bayraktar Taktik Blok 2’de de birçok şey var ki bize tedarik veya kullanıcı makamdan talep gelmeden bizzat bizim inisiyatif aldığımız... Biz buna durumdan vazife çıkarmak diyoruz. Bu çok fazla yaşanan bir şey. Yani şöyle bir şey var Türkiye’de… O yapının da değişmesi lazım bence. Değişiyor yavaş yavaş. Şu an nasıl ilerliyor bu iş: İşte asker kullanıcı makamı, SSM tedarik makamı. Bir de endüstri, bunları üreten taraf. Şimdi projeler nasıl oluşuyor? On yıllık tedarik planları var TSK’nın. Bu on yıllık tedarik planından stratejik planları oluşturuluyor ve buradan proje ihtiyaçları ortaya çıkartılıyor. Asker tamamen kendi içinde çalışarak proje ihtiyaçlarını ortaya çıkartıyor. Proje tanımlama dokümanı dediğimiz PTD dokümanlarını SSM’ye iletiyor. Diyor ki benim şu şu özelliklerde şuna ihtiyacım var. SSM de bu özelliklerdeki sistemi, ürünü sektörden tedarik etmeye çalışıyor.
İran ve İsrail İHA alanına bizden daha önce girmişler ve yoğun yatırım yaptıkları bir alan. Teknolojik olarak mesela bir hava aracının güdüm kontrol algoritması olsun, seyrüsefer sistemleri olsun bu alanlarda onlardan daha ileri durumdayız. Geliştirmiş olduğumuz üç yedekli uçuş kontrol sistemi ve elde edilen sonuçlar bunu açıkça gösteriyor.
Mesela dünyada ilk defa taktik sınıfı bir hava aracında yani bu ebatta bir hava aracında üç yedekli bir uçuş kontrol sistemi kullanıldı. Yani öyle bir uçuş kontrol sistemi ki düşünün hangardan çıktığı an kendi kendine taksisi, kalkışı ve seyrini yapabiliyor. Ve birçok farklı otomatik kullanım modları var. Tüm iniş aşaması otomatik ve üç yedekli şekilde gerçekleşiyor. İnerken nasıl ineceğine yani rüzgarın şiddetine göre hangi tip otomatik inişi seçeceğine kendi kendine karar veriyor. İndikten sonra frenini yapıyor. Frenini yaptıktan sonra yine tekrar taksisiyle kendi kendine hangara girebiliyor. Bu söylediğim otomasyon şu an yolcu uçaklarında dahi yok. Bu ebattaki İHA’larda da ilk defa böyle bir şey Bayraktar’da var.
Türkiye 2005 yılında İsrail’den 10 adet Heron sipariş etti. Teslimatlarında gecikmeler yaşandı ve ilk teslimatı 2010 yılında gerçekleşti ancak sonrasında lojistik aşamasında birçok aksaklık yaşandı. Bayraktar TB2’ler ise 2014 yı- lından bu yana envanterde ve şu an operasyonel etkinlik anlamında tedarik edilen Heron’lardan çok daha ileri seviyede. Bunun nedeni ise en son teknolojik gelişmeler doğrultusunda geliştirilmiş özgün bir sistem olması.
Muharip olarak planlanmış olmasıyla sonradan muharip hale getirilmiş olması arasındaki ayrım meselesi… Mesela Bayraktar ve benzeri Türk firmaları artık doğrudan doğruya muharip olarak planlama aşamalarına geçiyor mu? Yoksa bu daha bizim uzun müddet silahlandırılmışlarla mı gidecek?
Aslında bizim Bayraktar TB2 keşif uçağı olarak tasarlandı. Burada şu var. Bizden talep edilen 18 bin feet’e çıkıp 35 kilo taşıyıp 10 saat uçan bir uçaktı. Biz onu daha ileri teknik özelliklerde 18 bin değil 27 bin feet irtifaya çıkabilen, 35 kilo değil 100 kilo taşıyabilen veya 10 saat değil 24 saat uçabilen bir sistem olarak geliştirdik ki bu mühimmatları taşıyabilsin. Ama tabii taarruzi muharip konseptinde bir İHA değil. Uzun süre uçuş yapabilen, daha süzülen tipte bir uçak gövdesi… Gerçek zamanlı veri toplayıp bunları aktarabilen, belli durumlarda da angajman yapabilen… Ama daha taarruzi muharip sınıfa baktığımız zaman, o zaman platformlar daha hızlı uçan, daha kısa sürede hedeflere varan, manevra kabiliyeti belki biraz daha yüksek ve özellikle taşıma kapasitesi daha fazla hava araçlarına ihtiyacımız var.
Çok doğal bir geçiş. Teknolojik olarak fark yok. Normal, seyrinde bir gidiş aslında. Yani bu söylediklerim aerodinamik olarak böyle. Veya konuya elektronik olarak veya yazılım olarak baktığınız zaman radikal bir fark yok.
Yeni bir hava aracı gövdesi gerektiriyor. Bir de ülke olarak türbin motoru teknolojisinde belli adımları atmamız gerekiyor. Şimdi hedef ne? Bağımsız olma. Kritik bileşenlerde bağımlılık olmaması.
Yerli Motor Üretimi
Motor meselesini nasıl çözüyoruz mesela?
Bizim Bayraktar TB2’de piston motoru olduğu ve her yerden tedarik edebileceğimiz bir şey olduğu için sıkıntı olmuyor. Ama türbin motoru olunca öyle olmuyor. Türbin daha kısıtlamaya tabi bir motor. Bu anlamda Türkiye zaten türbin teknolojisine yatırım yapıyor. SSM destekliyor. Şunu da söylemek lazım, milli ve özgün derken bunun temelinde şu yatıyor: Bağımlı olmadan geliştirebilme. Mesela bugün Bayraktar TB2’ye bakalım; bu sistemin tamamını Türk mühendisler mi geliştirdi? Evet. Uçak gövdesinden elektronik sistemlerine, güdümünden yer kontrol sistemlerine kadar ben istediğim an istediğim kadar üretebiliyor muyum? Evet. O yüzden bu milli. Ne kadarı yerli? Yüzde 93’ü yerli. Savunma sanayii ortalaması şu an yüzde 50’lerde. Savunma sanayii ortalaması yüzde 50’lerdeyken böylesine önemli bir teknolojinin yüzde 90’da oluşu çok önemli bir durum. Niye böyle oluyor? Çünkü bunun elektroniğini, yazılımını yaptığınız zaman çok yüksek katma değer elde ediyorsunuz. Millilik savunma sanayii için çok kritik. Belki bir otomotiv sektöründe o kadar kritik diyemeyiz veya normal sivil bir sektör için aynı şeyleri söyleyemeyiz. Ama savunma sanayiinde millilik gerçekten kritik. Çünkü savunma olduğu an sizden her şey esirgenebiliyor. Birçok yaşanmış örnekleri var. O yüzden bu kritik bileşenlerde Türkiye’de şu anda platform bazında belli adımlar atıldı. Şimdi alt ana bileşenler, alt ana sistemler alanında ilerliyoruz. Tabii bir yandan da malzeme teknolojileri alanında Türkiye ilerliyor. Bu alanlarda daha da ilerleyerek tam istediğimiz noktaya geleceğiz.
Piston motoru yani içten yanmalı motor Bayraktar TB2 için kritik bir bileşen değil. Zaten yüz yıldır piyasada olan bir teknoloji olduğu için dünyanın birçok yerinde üretilen bir ürün. Şöyle bir durum var: Millilik önemli, milli olması lazım ama milli olması için de öncelikler vardır. Mesela Baykar olarak elektronik yazılım bizim için çok önemli bir öncelikti. Sipariş aldığımız adet de belli. Dolayısıyla biz ilk etapta bütün kritik elektronik ve yazılım bileşenlerinin A’dan Z’ye milli olarak geliştirilmesi için çalıştık. Ve şu an bunun sonuçları var, ortada. İşte alt sistemleri. Motor konusunda bir adım sonrasında tribün motoru alanında bir ihtiyaç var. Ülkede ciddi bir ihtiyaç var. Bu alanda da aslında SSM zaten programlar açıyor, destekliyor. Biz de bu anlamda bizi bağlamayacak çözümler oluşturmaya çalışıyoruz.
Tabii etkiliyor. Ama şöyle; onların bir yol haritaları var. Yani mesela İHA yol haritasını yayınlıyor. İlk defa yol haritasını SSM İHA’lar için yayınlıyor. Belki okumuşsunuzdur. 2035’e kadar bir yol haritası var ve orada motor da onun içinde. Ve o alanda da bir koordinasyon faaliyeti içerisindeler. SSM koordinasyon yapmaya çalışıyor yani. Programlarla birleştirmeye çalışıyor. Birbirlerini engellemeyecek şekilde ilerlemesini sağlamaya çalışıyor.
Yani bu gerçekten çok önemli bir avantaj. Niye? Bir kere uzun süre havada kalabiliyor. Çok tehlikeli yerlerde bu görevleri icra edebiliyor uzun süre. Ve de tespit edilmeden bunları yapabiliyor. Bu anlamda müthiş bir avantaj.
Yani biz haberleşme sisteminde şu an için uydu kullanmıyoruz. Uydudan faydalanmıyoruz. Görüş hattında haberleşiyoruz. Belli merkezlere anten sistemleri kurarak. Baz istasyonu gibi düşünebilirsiniz. Bizim bu ölçekte geliştirdiğimiz hava aracı için çok gerekli bir ihtiyaç değil uydu haberleşmesi.
Fırat Kalkanı Harekatı’nda Bayraktar TB2’ler hava şartları müsait olduğu müddetçe havada askerimize destek sundu. Tabii ki elde edilen birçok tecrübe var. Örneğin merkezi komuta kontrol sistemi projesi bunun bir sonucu.