Amerikan Beslenme Derneği'nin Vegan-Vejetaryen Beslenme Raporu
Amerikan	Beslenme	Derneği	Raporu:	Vejetaryen	ve	Vegan	Beslenme
Amerikan	Beslenme	Derneği’nin	(ABD)	bu	raporu,	ABD’nin	Bulgu	Analiz	İşlemi	ve	Bulgu	Analiz	Kütüphanesi’ndeki	bilgiler	kullanılarak	hayata	geçirilen	sistematik	eleştiriye	ek	olarak	yazarların	literatüre	dair	bağımsız	değerlendirmelerini	de	içermektedir.	Kayıt	Analiz	Kütüphanesi’nden	gelen	konu	başlıkları	açıkça	belirtilmiştir.	Bulgu	temelli	yaklaşımın	kullanılması,	önceki	değerlendirme	yöntemlerine	önemli	ek	faydalar	sağlar.	Yaklaşımın	en	önemli	faydası	değerlendirme	kriterlerinin	daha	net	bir	biçimde	standartlaştırılmasıdır;	bu	da	değerlendirenin	olası	önyargılarını	en	aza	indirerek	hangi	benzeşmeyen	makalelerin	birbiriyle	karşılaştırılabileceğini	görme	kolaylığını	artırır.	Bulgu	analiz	işleminde	kullanılan	yöntemlerle	ilgili	ayrıntılı	açıklama	için	ABD’nin	Bulgu	Analiz	İşlemi’ne	erişebilirsiniz:	http://adaeal.com/eaprocess/	Sonuç	Bildirimi,	destekleyen	araştırma	bulgularının	sistematik	analiz	ve	değerlendirmelerini	temel	alan	bir	uzman	çalışma	grubu	tarafından	yapılan	bir	derecelendirmeyle	atanır.	1.	Derece	=	İyi;	2.	Derece	=	Yeterli;	3.	Derece	=	Sınırlı;	4.	Derece	=	Uzman	Görüşü	Gerekli;	5.	Derece	=	İlişkilendirilemez	(çünkü	sonucu	destekleyen	ya	da	çürüten	bir	bulgu	yok).	Bu	ve	diğer	konularda	bulgu	temelli	bilgi	için:	https://www.adaevidencelibrary.
com	üye	olmayanlar	için	abonelik:	https://www.adaevidencelibrary. com/store.cfm	.	ÖZET	Amerikan	Beslenme	Derneği’nin	görüşü,	tamamen	vejetaryen	ve	vegan	beslenme	de	dâhil	olmak	üzere,	düzgünce	planlanan	vejetaryen	diyetlerin	sağlıklı,	besin	öğeleri	açısından	yeterli	ve	belli	hastalıkların	önlenmesi	ve	tedavisinde	sağlıksal	faydalar	sağlayabilir	nitelikte	olduğudur.	İyi	planlanmış	vejetaryen	diyetler,	hamilelik,	emzirme,	bebeklik,	çocukluk	ve	ergenlik	dönemleri	de	dâhil	hayat	döngüsünün	her	safhasındaki	bireyler	ve	sporcular	için	uygundur.	Vejetaryen	beslenme,	içinde	et	(kümes	hayvanları	da	dâhil),	deniz	ürünü	veya	bu	besinleri	içeren	ürünlerin	olmadığı	bir	beslenme	biçimi	olarak	tanımlanır.	Bu	makale,	protein,	n-­‐3	yağ	asitleri,	demir,	çinko,	iyot,	kalsiyum	ve	D	ve	B-­‐12	vitaminleri	gibi	vejetaryenler	için	anahtar	durumdaki	besin	öğeleriyle	ilgili	güncel	bilgileri	değerlendirmektedir.	Vejetaryen	bir	beslenme,	tüm	bu	besin	öğeleriyle	ilgili	önerileri	karşılamaktadır.	Bazı	durumlarda	takviyeler	veya	zenginleştirilmiş	gıdalar	önemli	besin	öğelerinin	gereken	miktarlarını	sağlayabilmektedirler.	Bulgu	temelli	bir	değerlendirme	göstermiştir	ki	vejetaryen	diyetler	hamilelik	için	uygundur	ve	anne	ve	bebek	sağlık	değerlerinde	iyi	sonuç	verir.	Bulgu	temelli	bir	değerlendirmenin	sonuçlarına	göre,	vejetaryen	bir	beslenme	iskemik	kalp	hastalığından	ölüm	riskinin	azalmasında	rol	oynamaktadır.	Vejetaryenlerde	ayrıca	vejetaryen	olmayanlara	nispeten	daha	az	düşük
yoğunluklu	lipoprotein	kolesterol	seviyesi,	daha	düşük	tansiyon	sorunu,	daha	düşük	oranlarda	yüksek	tansiyon	ve	tip	2	diyabet	görülmektedir.	Ek	olarak,	vejetaryenlerde	vücut	kitle	indeksi	ve	tüm	kanser	oranlarının	daha	düşük	görülme	eğilimi	vardır.	Vejetaryen	bir	beslenmenin	içerdiği	daha	az	doymuş	yağ	alımı	ve	daha	çok	meyve,	sebze,	tam	tahıl,	yemiş,	soya	ürünü,	lif	ve	bitkisel	kimyasallar,	kronik	hastalık	riskini	düşürebilmektedir.	Vejetaryenlerdeki	beslenme	pratiği	çeşitleri,	kişiye	özgü	beslenme	ihtiyaçlarını	temel	almaktadır.	Bu	kişiye	özgü	değerlendirmelere	ek	olarak,	gıda	ve	beslenme	uzmanları	vejetaryenleri	belli	besin	öğelerinin	kaynakları,	gıda	satın	alımı	ve	hazırlanması	ve	ihtiyaçlarına	uygun	beslenme	değişiklikleri	hakkında	eğitmekte	önemli	bir	rol	oynayabilirler.	GÖRÜŞ	BİLDİRİMİ	Amerikan	Beslenme	Derneği’nin	görüşü,	tamamen	vejetaryen	ve	vegan	beslenme	de	dâhil	olmak	üzere,	düzgünce	planlanan	vejetaryen	diyetlerin	sağlıklı,	besin	öğeleri	açısından	yeterli	ve	belli	hastalıkların	önlenmesi	ve	tedavisinde	sağlıksal	faydalar	sağlayabilir	nitelikte	olduğudur.	VEJETARYEN	BESLENME	PERSPEKTİFİ	Vejetaryen,	et	(kümes	hayvanları	da	dâhil),	deniz	ürünü	veya	bu	besinleri	içeren	ürünleri	yemeyen	kişidir.	Vejetaryenlerin	beslenme	biçimleri	oldukça	değişkenlik
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	1
gösterebilmektedir.	Lakto-­‐ovo	vejetaryen	beslenme	biçimi	tahıl,	sebze,	meyve,	baklagiller,	tohumlar,	yemişler,	süt	ürünleri	ve	yumurtaya	dayanır.	Lakto	vejetaryen,	beslenmesinden	et,	balık	ve	kümes	hayvanlarıyla	birlikte	yumurtayı	da	çıkarır.	Vegan,	veya	tam	vejetaryen	beslenme	biçimi,	yumurta,	süt	ürünleri	ve	diğer	hayvansal	ürünleri	de	dışlar.	Bu	biçimlerin	kendi	içlerinde	bile,	beslenmeden	çıkarılan	hayvansal	ürün	kapsamı	oldukça	değişken	olabilmektedir.	Vejetaryen	beslenme	tipleri	üzerine	yapılmış	mevcut	araştırmaları	değerlendirmek	için	bulgu	temelli	analiz	kullanılmıştır	(1).	Bulgu	analizi	için	tek	soru	tanımlanmıştır:	Araştırmada	hangi	tip	vejetaryen	beslenmeler	incelenmektedir?	Bulgu	Analiz	Kütüphanesi	(BAK)	web	sitesinde	(www.adaevidencelibrary.com)	tamamı	bulunabilecek	bu	bulgu	temelli	analiz	sonuçları	aşağıda	özetlenmiştir:	BAK	Sonuç	Bildirimi:	Araştırmada	tanımlanan	vejetaryen	diyetlerin	en	yaygın	iki	biçimi	şunlardır;	vegan	beslenme:	tüm	hayvansal	gıdalardan	arınmış	beslenme;	ve	vejetaryen	beslenme:	tüm	hayvansal	gıdalardan	arınmış	ama	yumurta	(ovo)	ve	süt	(lakto)	ürünlerini	dâhil	eden	beslenme.	Yine	de,	bu	genel	kategoriler	vejetaryen	beslenme	ve	beslenme	pratikleri	içinde	önemli	çeşitlilikler	gösterir.	Vejetaryen	beslenmeler	arasındaki	bu	çeşitlilikler	vejetaryen	beslenme	pratiklerinin	tam	olarak	sınıflandırılmasını	zorlaştırır	ve	vejetaryen	diyetlerle	diğer	unsurlar	arasındaki	belirsiz	ilişkilerin	kaynaklarından	biri	olabilir.	2.	Derece	=	Yeterli.
Bu	makalede,	vejetaryen	terimi,	aksi	tanımlanmadıkça,	lakto-­‐ovo,	lakto	veya	vegan	vejetaryen	beslenmeyi	seçen	kişiler	için	kullanılacaktır.	Lakto-­‐ovo,	lakto	ve	vegan	vejetaryen	beslenmeler	en	yaygın	olarak	incelenenler	olsa	da,	uygulayıcılar	diğer	vejetaryen	veya	vejetaryene	yakın	beslenme	tipleriyle	karşılaşabilirler.	Örneğin,	makrobiyotik	beslenmeyi	seçenler	genelde	kendi	beslenmelerini	vejetaryen	olarak	tanımlarlar.	Makrobiyotik	beslenme	büyük	oranda	tahıl,	baklagil	ve	sebzeye	dayanır.	Meyve,	yemiş	ve	tohum	daha	az	kullanılır.	Makrobiyotik	beslenme	uygulayan	bazı	kişiler	gerçekten	vejetaryen	değildir	çünkü	sınırlı	miktarda	balık	yerler.	Geleneksel	Asya-­‐Hint	beslenmesi	ağırlıklı	olarak	bitki	temellidir	ve	sıklıkla	kendisini	daha	yüksek	oranda	peynir	tüketimi	ve	vejetaryen	beslenmeden	bir	nebze	uzaklaşma	olarak	gösteren	kültürel	etkileşimlere	rağmen	genel	olarak	lakto	vejetaryendir.	Bir	çiğ	gıda	diyeti,	temel	olarak	pişirilmemiş	ve	işlem	görmemiş	besinler	içermesiyle	vegan	bir	beslenme	olabilir.	Kullanılan	gıdalar	meyve,	sebze,	yemiş,	tohum	ve	filizlenmiş	tahıl	ve	fasulye	içerebildiği	gibi,	nadir	durumlarda	pastörize	edilmemiş	süt	ürünleri	ve	hatta	çiğ	et	ve	balık	da	kullanılabilir.	Frutaryen	diyetler	meyve,	yemiş	ve	tohum	temelli	vegan	beslenmelerdir.	Avokado	ve	domates	gibi	botanik	olarak	meyve	sınıfına	giren	sebzeler	genelde	frutaryen	beslenmeye	dâhil	edilir;	diğer	sebzeler,	tahıllar,	fasulyeler	ve	hayvansal	ürünler	dâhil	edilmez.	Bazı	insanlar	kendilerini	vejetaryen	olarak	tanımlasalar	da
bazen	balık,	tavuk	ve	hatta	et	yiyebilirler.	Kendi	tanımlarıyla	bu	vejetaryenler	araştırmalarda	yarı	vejetaryen	olarak	sınıflandırılabilirler.	Bir	vejetaryenin	ya	da	kendisini	vejetaryen	olarak	tanımlayan	birinin	beslenmesindeki	besin	öğesi	niteliklerini	doğru	bir	şekilde	belirleyebilmek	için	bireysel	değerlendirme	gerekmektedir.	Vejetaryen	beslenmenin	tercih	edilmesindeki	ortak	sebepler,	sağlık	durumları,	çevre	bilinci	ve	hayvan	refahı	faktörleridir.	Vejetaryenler	seçtikleri	beslenme	biçiminde	ayrıca	ekonomik	sebepler,	ahlaki	boyut,	dünya	açlık	sorunları	ve	dini	inançlar	gibi	sebepleri	de	gözetirler.	Tüketici	Yönelimleri	2006’da	ülke	çapında	yapılan	bir	ankete	göre,	ABD	yetişkin	nüfusunun	yaklaşık	%2.3’ü	(4.9	milyon	kişi)	tutarlı	bir	şekilde	vejetaryen	bir	diyet	uygulamakta;	kesinlikle	et,	balık	veya	kümes	hayvanı	eti	yememektedir	(2).	ABD	yetişkin	nüfusunun	%1.4’ü	vegandır.	2005’te	yine	ülke	çapında	yapılan	bir	ankete	göre,	8-­‐18	yaş	aralığındaki	çocuk	ve	ergenlerin	%3’ü	vejetaryen,	%1’e	yakını	vegandır	(3).	Birçok	tüketici	vejetaryen	diyetlere	ilgilerinin	olduğunu	belirtmekte	(4)	ve	bu	ifadelerin	%22’si	et	ürünlerinin	etsiz	muadillerinin	düzenli	tüketimini	içermektedir	(5).	Vejetaryen	diyetlere	olan	ilgideki	artışın	diğer	kanıtları,	üniversitelerde	vejetaryen	beslenme	ve	hayvan	haklarıyla	ilgili	derslerin	açılması,	konuyla	ilgili	web	sitelerinin,	süreli	yayınların	ve	vejetaryen	temalı	yemek	tarifi	kitaplarının
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	2
yaygınlaşması	ve	insanların	dışarıda	yemek	yerken	vejetaryen	yemek	sipariş	etme	eğilimleridir.	Restoranlar	vejetaryen	diyetlere	olan	bu	ilgiye	karşılık	vermişlerdir.	Şefler	arasında	yapılan	bir	ankette	vejetaryen	tabakların	%71	oranında,	vegan	tabakların	ise	%63	oranında	“revaçta”	veya	“sürekli	favori”	olarak	görüldüğü	ortaya	çıkmıştır	(6).	Fast-­‐food	restoranları	salata,	etsiz	burger	ve	diğer	etsiz	seçenekleri	bulundurmaya	başlamıştır.	Birçok	üniversite	yemekhanesinin	vejetaryen	seçenekleri	vardır.	Yeni	Ürünlerin	Mevcudiyeti	ABD	işlenmiş	vejetaryen	gıda	pazarının	(et	muadilleri,	bitkisel	sütler	gibi	gıdalar	ve	doğrudan	et	ve	diğer	hayvansal	ürünlerin	yerini	tutan	ana	yemekler)	2006’da	1.17	milyar	dolar	olduğu	tahmin	edilmektedir	(7).	Bu	pazarın	2011’de	1.6	milyar	dolara	çıktığı	düşünülmektedir	(7).	Zenginleştirilmiş	ve	hazır	gıdalar	da	dâhil	bu	yeni	ürünlerin	mevcut	oluşunun,	bu	ürünleri	yemeyi	tercih	eden	vejetaryenlerin	temel	besin	alımlarında	bir	devrim	niteliği	taşıması	beklenmektedir.	Soya	sütü,	et	muadilleri,	meyve	suları	ve	kahvaltılık	gevrekler	gibi	zenginleştirilmiş	gıdalar,	yeni	yeni	zenginleştirmelerle	piyasaya	sürekli	dâhil	olmaktadırlar.	Süpermarketler	ve	doğal	gıda	dükkanlarında	yaygın	olarak	yer	alan	bu	ürünler	ve	beslenme	takviyeleri,	vejetaryenlerin	kalsiyum,	demir,	çinko,	B-­‐12	vitamini,	D	vitamini,	riboflavin	ve	uzun	zincirli	n-­‐3	yağ	asitleri	gibi	temel	besin	öğelerini	almalarına	büyük	ölçüde	yardım	etmektedir.	Bugün	birçok	zenginleştirilmiş
ürünün	mevcut	oluşuyla,	bugünün	tipik	vejetaryeninin	beslenme	statüsünün	10-­‐20	yıl	önceki	vejetaryene	kıyasla	büyük	ölçüde	gelişmiş	olması	beklenmektedir.	Bu	gelişimin	sebebi,	vejetaryen	nüfus	arasında	dengeli	bir	vejetaryen	beslenmeye	dair	önemli	bir	farkındalığın	oluşmasıdır.	Buna	bağlı	olarak,	eski	araştırma	verileri	bugünün	vejetaryenlerinin	beslenme	statüsünü	ortaya	koyamaz.	Vejetaryen	Diyetlerin	Sağlık	Getirileri	Vejetaryen	diyetler	sıklıkla,	daha	düşük	kolesterol	seviyesi,	kalp	rahatsızlığı	riskinin	azalması,	daha	düşük	tansiyon	seviyesi	ve	daha	düşük	hipertansiyon	ve	tip	2	diyabet	riski	gibi	birçok	sağlıksal	faydayla	ilişkilendirilir.	Vejetaryenlerde	vücut	kitle	indeksi	(VKİ)	ve	tüm	kanser	oranlarının	daha	düşük	görülme	eğilimi	vardır.	Vejetaryen	diyetlerde	doymuş	yağ	ve	kolesterol	oranı	daha	düşük,	besin	lifi,	magnezyum	ve	potasyum,	C	ve	E	vitaminleri,	folik	asit,	karoten,	flavonoid	ve	diğer	bitkisel	kimyasalların	oranı	ise	daha	yüksektir.	Bu	besin	öğesi	farkları,	çok	yönlü	ve	dengeli	bir	vejetaryen	beslenmenin	sağlığa	faydalarını	açıklamaktadır.	Ancak	veganlar	ve	diğer	bazı	vejetaryenler,	B-­‐12	vitamini,	kalsiyum,	D	vitamini,	çinko	ve	uzun	zincirli	n-­‐3	yağ	asidi	gibi	bazı	besin	öğelerini	daha	düşük	oranda	alabilmektedirler.	Son	günlerdeki	gıda	kökenli	hastalık	salgınları	yerel	olarak	üretilip	ithal	edilen	ve	Salmonella,	E-­‐Koli	ve	diğer	mikroorganizmaların	bulaştığı	taze	meyveler,	filizler	ve
sebzelerin	tüketimiyle	ilişkilendirilmektedir.	Sağlık	savunma	grupları	daha	sıkı	denetim	ve	raporlama	işlemleri	ve	daha	iyi	besin	işleme	pratiklerinin	uygulanmasını	talep	etmektedirler.	VEJETARYENLERİN	DİKKAT	ETTİKLERİ	BESİN	ÖĞELERİ	Protein	Belli	bir	çeşitlilikte	bitkisel	yiyecek	tüketildiğinde	ve	enerji	ihtiyacı	giderildiğinde	bitkisel	proteinler	protein	gereksinimlerini	karşılar.	Araştırmalar	göstermektedir	ki,	günün	seyrine	yayılarak	tüketilen	çeşitli	bitkisel	gıdalar,	sağlıklı	bir	yetişkinin	ihtiyacı	olan	bütün	temel	aminoasitleri	sağlamakta	ve	yeterli	nitrojen	korunumu	ve	kullanımını	garantilemektedir;	dolayısıyla,	birbirini	tamamlayan	proteinlerin	aynı	öğünde	tüketilmesine	gerek	yoktur	(8).	Nitrojen	denge	çalışmalarının	bir	meta-­‐analizinde	görülmüştür	ki,	protein	ihtiyacının	karşılanmasında	protein	kaynağının	hiçbir	önemli	farkı	yoktur	(9).	Protein	sindirilebilirliğine	göre	düzenlenmiş	aminoasit	hesabı	temel	alındığında-­‐	ki	bu	protein	niteliği	tespitinin	standart	yöntemidir-­‐	diğer	çalışmaların	sonuçlarına	göre,	ayrıştırılmış	soya	proteini	protein	ihtiyacını	hayvansal	protein	kadar	etkili	olarak	karşılamaktadır;	örneğin	tek	olarak	yenen	buğday	proteini	nitrojen	kullanımında	daha	az	etkili	bir	sonuç	verebilir	(10).	Bu	yüzden,	veganların	tahmini	protein	ihtiyaçları	beslenme	tercihlerine	göre	değişiklik	gösterebilir.	Gıda	ve	beslenme	uzmanları,	protein	kaynakları	tahıllar	ve	baklagiller	gibi	daha	az
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	3
sindirilen	besinler	olan	vejetaryenlerin	protein	ihtiyaçlarının	Önerilen	Beslenme	Ölçüleri’nden	daha	yüksek	olabileceğinin	farkında	olmalıdırlar	(11).	Tahıllar,	temel	aminoasitlerden	olan	lizini	daha	düşük	miktarda	içerirler	(8).	Hayvansal	protein	kaynaklarını	tüketmeyen	bireylerin	diyetlerinde	proteinin	nispeten	düşük	olduğu	durumların	bununla	ilgisi	olabilir.	Düşük	lizin	içeren	protein	kaynakları	yerine	daha	çok	fasulye	ve	soya	ürününün	kullanıldığı	bir	beslenme	planlaması	ya	da	tüm	kaynaklardan	alınan	protein	miktarının	artırılması	gerekli	miktarda	lizin	alımını	sağlayabilir.	Bazı	kadın	veganların	protein	alımları	sınırlarda	olmakla	birlikte,	lakto-­‐ovo	vejetaryenler	ve	veganların	tipik	protein	alımları	ihtiyaçlarını	karşılamak	ve	hatta	aşmak	için	yeterlidir	(12).	Ayrıca	sporcular	da	protein	ihtiyaçlarını	bitkisel	beslenerek	karşılayabilirler	(13).	n-­‐3	Yağ	Asitleri	Vejetaryen	diyetler	n-­‐6	yağ	asitleri	bakımından	zengin	olmakla	birlikte,	n-­‐3	yağ	asitleri	konusunda	sınırlarda	olabilmektedirler.	Balık,	yumurta	veya	yüksek	miktarda	yosun	içermeyen	beslenmeler	EPA	ve	DHA	gibi	kalp-­‐damar	sağlığı	kadar	göz	ve	beyin	gelişimi	için	de	önem	taşıyan	yağ	asitleri	bakımından	yetersizdirler.	Bitkisel	bazlı	bir	n-­‐3	yağ	asidi	olan	ALA’nın	EPA’ya	biyodönüşümü	insanlarda	%10’dan	daha	azdır;	ALA’nın	DHA’ya	dönüşüm	oranı	daha	da	düşüktür	(14).	Vejetaryenler	ve	kısmen
veganların	kan	değerlerinde,	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	düşük	EPA	ve	DHA	çıkabilir	(15).	Mikroalglerden	elde	edilen	DHA	kaynakları	yeterince	emilir	ve	hem	kandaki	DHA’yı	değerleri	hem	de	geri	dönüşüme	yönelik	EPA	miktarı	üzerinde	olumlu	etkisi	vardır	(16).	DHA’yla	zenginleştirilmiş	soya	sütü	ve	kahvaltılık	gevrekler	artık	piyasada	bulunabilmektedir.	Beslenme	Referans	Değerleri,	erkekler	için	günde	1,6	g,	kadınlar	için	1,1	g	ALA	alımını	tavsiye	etmektedir.	Bu	tavsiye,	daha	az	DHA	ve	EPA	tüketen	ve	bu	yüzden	DHA	ve	EPA’ya	dönüşmesi	için	ek	ALA’ya	ihtiyaç	duyan	vejetaryenler	için	uygun	olmayabilir.	Besinsel	n-­‐6	seviyesi	yüksek	ya	da	aşırı	olmadığında	ALA	dönüşüm	değerleri	gelişme	gösterebilir.	Vejetaryenlerin	diyetleri,	keten	tohumu,	ceviz,	kanola	yağı	ve	soya	gibi	sağlam	ALA	kaynakları	içermelidir.	Hamile/emziren	kadınlar	gibi	n-­‐3	yağ	asidi	ihtiyacı	artanlar	DHA	açısından	zengin	mikroalglerden	faydalanabilir	(18).	Demir	Bitkisel	gıdalardaki	demir,	demir	emiliminin	hem	engelleyicileri	hem	de	artırıcılarına	duyarlı	olan	hemoglobinsiz	demirdir.	Demir	emiliminin	engelleyicileri,	fitatlar,	kalsiyum	ve	çay,	kahve,	bitki	çayları	ve	kakaoda	bulunan	polifenollerdir.	Lif,	demir	emilimini	sadece	hafifçe	engeller	(19).	Fasulye,	tahıl	ve	tohumları	ıslama	ve	filizlendirme,	ekmeği	mayalama	gibi	bazı	gıda	hazırlama	yöntemleri	fitat	miktarını	düşürerek	(20)	demir	emilimini	artırmaktadır	(21,	22).	Miso	ve	tempe	yapmak	için	kullanılanlar	gibi	diğer
fermantasyon	işlemleri	de	demir	biyoyararlanımını	artırabilmektedir	(23).	Meyve	ve	sebzelerde	bulunan	C	vitamini	ve	diğer	organik	asitler	demir	emilimini	oldukça	artırmakta	ve	fitatın	etkisini	azaltmak	suretiyle	demirin	etkisini	yükseltebilmektedirler	(24,	25).	Vejetaryen	beslenmedeki	düşük	biyoyararlanım	yüzünden	vejetaryenlere	tavsiye	edilen	demir	alımı	vejetaryen	olmayanlara	göre	1.8	kat	daha	yüksektir	(26).	Demir	emilimine	dair	birçok	çalışmanın	kısa	vadede	olmasına	rağmen,	düşük	alımlara	uyumlanmaya	dair	uzun	vadede	olanların	yerine	geçen	bulgular	bulunmakta,	ve	bu	bulgular	hem	yüksek	uyumlanma	hem	de	düşük	kayıpları	içermektedir	(27,	28).	Vejetaryenlerdeki	demir	eksikliği	anemisi	vakaları	vejetaryen	olmayanlarınkilerle	oldukça	benzerdir.	Vejetaryen	yetişkinlerin	depoladıkları	demirin	vejetaryen	olmayanlardan	daha	az	olmasına	rağmen,	serum	ferritin	seviyeleri	genel	olarak	normal	bir	aralıktadır	(29,	30).	Çinko	Temelde	vejetaryen	diyetlerin	fitik	asit	içeriklerinin	yüksek	olmasına	bağlı	olarak,	vejetaryen	diyetlerde	çinko	biyoyararlanımı	vejetaryen	olmayanlara	oranla	daha	düşüktür	(31).	Bu	yüzden,	diyetleri	fitat	açısından	zengin	işlenmemiş	tahıl	ve	baklagiller	içeren	vejetaryenlerin	çinko	gereksinimi	Önerilen	Beslenme	Ölçüleri’ni	aşabilir	(26).	Vejetaryenlerin	çinko	alımına	dair	bulgular,	bazı	araştırmalarda
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	4
çinko	alımının	önerilene	yakın	olduğunun	gösterilmesi	(32)	ve	diğer	araştırmalarda	önerilenden	önemli	oranda	düşük	olması	(29,	33)	gibi	sebeplerle	değişiklik	göstermektedir.	Çinko	eksikliği	Batılı	vejetaryenlerde	kendisini	açığa	vurmaz.	Çinko	bulunma	sınırının	hesaplanma	zorluğu	sebebiyle,	vejetaryen	diyetlerde	düşük	çinko	emiliminin	olası	etkilerini	hesaplamak	mümkün	değildir	(31).	Soya	ürünleri,	baklagiller,	tahıllar,	peynir	ve	yemişler	çinko	kaynaklarıdır.	Fasulye,	tahıl	ve	tohumları	ıslama	ve	filizlendirme,	ekmeği	mayalama	gibi	bazı	gıda	hazırlama	yöntemleri,	çinkonun	fitik	asitle	bağlanmasını	engelleyerek	çinko	biyoyararlanımını	yükseltmektedir	(34).	Sitrik	asit	gibi	organik	asitler	de	çinko	emilimini	bir	noktaya	kadar	artırabilmektedir	(34).	İyot	Bazı	araştırmalar	iyotlu	tuz	veya	deniz	sebzeleri	gibi	temel	iyot	kaynaklarını	tüketmeyen	veganların	iyot	eksikliği	riski	altında	olduklarını	iddia	etmektedir,	çünkü	bitki	temelli	diyetlerde	iyot	genel	olarak	düşüktür	(12,	35).	Deniz	tuzu,	koşer	tuzu	ve	tamari	gibi	tuzlu	baharatlar	genelde	iyotsuzdur.	Deniz	sebzelerinden	alınan	iyot	gözlem	altında	tutulmalıdır	çünkü	deniz	sebzelerinin	iyot	içeriği	büyük	oranda	çeşitlilik	göstermekle	birlikte,	bu	sebzeler	önemli	miktarlarda	iyot	içerirler	(36).	Soya	fasulyesi,	turpgiller	ve	tatlı	patates	gibi	gıdalar	doğal	guatrojen	içerir.	Bu	gıdalar,	yeterli	miktarda	iyot	alan	sağlıklı
insanlardaki	tiroit	yetersizliğiyle	ilişkilendirilmemiştir	(37).	Kalsiyum	Lakto-­‐ovo	vejetaryenlerin	kalsiyum	alımı	vejetaryen	olmayanlarla	aynı	ya	da	daha	yüksektir	(12),	fakat	veganların	alımı	iki	gruptan	da	daha	az	olabilir	ve	tavsiye	edilen	alım	miktarının	altında	kalabilir	(12).	Avrupa	Prospektif	Kanser	ve	Beslenme	Araştırmaları’nın	Oxford	şubesinde	(EPIC-­‐Oxford)	yapılan	çalışmada,	et	yiyenlerle	lakto-­‐ovo	vejetaryenlerdeki	kemik	kırılması	riski	aynıyken,	veganlarda	kırılma	riskinin	muhtemelen	kalsiyum	alımındaki	dikkate	değer	düşüklük	sebebiyle	%30	daha	fazladır	(38).	Et,	balık,	süt	ürünü,	yemiş	ve	tahıl	bakımından	zengin	diyetler,	temelde	sülfat	ve	fosfat	artıklarına	bağlı	olarak	yüksek	böbrek	asidi	yüklemesi	yapmaktadırlar.	Kemiklerden	kalsiyum	emilimi	yüklenen	asitliğin	nötrleşmesine	yardım	eder.	Bu	da	kalsiyumun	idrarla	atılımına	sebep	olur.	Ayrıca	yüksek	sodyum	alımı	da	idrarla	kalsiyum	atımını	artırabilmektedir.	Diğer	taraftan,	potasyum	ve	magnezyumca	zengin	meyve	ve	sebzeler	yüksek	böbrek	baz	yüklemesi	yaparak	kemik	kalsiyumu	erimesini	yavaşlatmakta	ve	idrarla	kalsiyum	kaybını	düşürmektedirler.	Ek	olarak,	bazı	çalışmaların	gösterdiği	üzere,	besinsel	kalsiyumun	proteine	oranı,	sadece	kalsiyum	alımına	göre,	daha	iyi	bir	kemik	sağlığı	göstergesidir.	Genelde	bu	oran	lakto-­‐ovo	vejetaryen	diyetlerde	yüksektir	ve	kemik	sağlığını	destekler;	veganlarda	ise	kalsiyumun	proteine	oranı	vejetaryen	olmayanlarla	aynı	ya
da	daha	düşüktür	(39).	Birçok	vegan	kalsiyum	ihtiyacını	kalsiyumla	zenginleştirilmiş	gıdalar	ve	besin	takviyelerinden	faydalanarak	karşılayabilir	(39).	Düşük	oksalatlı	yeşillikler	(pak	choi,	brokoli,	çin	lahanası,	kara	lahana	ve	kıvırcık	lahana	gibi)	ve	kalsiyum	sitrat	malatla	zenginleştirilmiş	meyve	suları	yüksek	biyoyararlanımlı	kalsiyum	kaynaklarıdır	(sırasıyla	%50	ila	%60	ve	%40	ila	%50);	kalsiyumlu	tofu	ve	inek	sütündeki	kalsiyumun	biyoyararlanımı	da	iyidir	(yaklaşık	%30	ila	%35);	susam	tohumu,	badem	ve	kuru	fasulye	daha	düşük	biyoyararlanıma	sahiptir	(%21	ila	%27)	(39).	Sınırlı	sayıda	araştırma	soya	içeceklerini	zenginleştirmek	için	trikalsiyum	fosfat	kullanıldığında	kalsiyum	erişilebilirliğinin	oldukça	azaldığını	gösterse	de,	kalsiyum	karbonatla	zenginleştirilmiş	soya	sütündeki	kalsiyumun	biyoyararlanımı	inek	sütüyle	eşdeğerdir	(40).	Meyve	suları,	soya	sütü,	pirinç	sütü	ve	kahvaltılık	gevrekler	gibi	zenginleştirilmiş	gıdalar	bir	vegana	önemli	miktarda	kalsiyum	sağlayabilmektedir	(41).	Ispanak	ve	isveç	pazısı	gibi	gıdalardaki	oksalat,	kalsiyum	emilimini	büyük	oranda	düşürmekte,	bu	sebzeleri	kullanılabilir	kalsiyum	kaynağı	olarak	daha	zayıf	hale	getirmektedir.	Fitatça	zengin	gıdalar	da	kalsiyum	emilimini	engelleyebilmektedir.	D	Vitamini	D	vitamini	kemik	sağlığında	oynadığı	rolle	bilinir.	D	vitamini	durumu	güneş	ışığına	maruz	kalma	ve	D	vitamini	bakımından	zengin	gıdalar	veya	takviyelerin	alımına	bağlıdır.	Ciltteki	D
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	5
vitamini	üretim	miktarı,	güneş	ışığı	da	hesaba	katıldığında	oldukça	değişkendir	ve	günün	saati,	mevsim,	coğrafya,	deri	pigmentasyonu,	güneş	kremi	kullanımı	ve	yaş	gibi	birçok	unsurla	bağlantılıdır.	D	vitamini	takviyesi	ya	da	zenginleştirilmiş	gıda	kullanmayan	veganlar	ve	makrobiyotik	gruplarda	düşük	D	vitamini	alımı	(42),	düşük	serum	25-­‐hidroksivitamin	D	seviyesi	(12)	ve	azalan	kemik	kitlesi	(43)	tespit	edilmiştir.	İnek	sütü,	soya	sütünün	bazı	çeşitleri,	pirinç	sütü,	portakal	suyu,	bazı	kahvaltılık	gevrekler	ve	margarin,	D	vitamini	bakımından	zengin	gıdalardır.	D-­‐2	ve	D-­‐3	vitaminleri	takviyelerde	ve	zenginleştirilmiş	gıdalarda	kullanılır.	D-­‐3	vitamini	(kolekalsiferol)	hayvansal	kökenlidir	ve	lanolindeki	7-­‐ dehidrokolesterolün	ultraviyole	ışımasından	elde	edilir.	D-­‐2	vitamini	(ergokalsiferol)	mayadaki	ergosterolün	ultraviyole	ışımasından	elde	edilir	ve	veganlar	için	uygundur.	Bazı	araştırmalar	serum	25-­‐ hidroksivitamin	D	seviyesini	korumada	D-­‐2	vitamininin	D-­‐3’e	göre	daha	az	etkili	olduğunu	iddia	etse	de	(44),	diğer	araştırmalar	D-­‐ 2	ve	D-­‐3’ün	etkilerinin	eşit	olduğunu	göstermiştir	(45).	Güneş	ışığı	ve	zenginleştirilmiş	gıda	alımı	ihtiyacı	karşılamada	yetersiz	kalıyorsa,	D	vitamini	takviyeleri	önerilir.	B-­‐12	Vitamini	Bazı	vejetaryenlerin	B-­‐12	vitamini	durumu	güvenilir	B-­‐12	vitamini	kaynaklarını	düzenli	olarak	tüketmemelerine	bağlı	olarak	gerekenden	düşüktür	(12,	46,	47).
Lakto-­‐ovo	vejetaryenler,	düzenli	tüketimle,	gereken	B-­‐12	vitaminini	süt	ürünleri,	yumurta	ve	güvenilir	B-­‐12	vitamini	kaynaklarından	(zenginleştirilmiş	gıdalar	ve	takviyeler)	sağlayabilirler.	Veganlar	için,	B-­‐12	vitamini	zenginleştirilmiş	soya	ve	pirinç	içecekleri,	bazı	kahvaltılık	gevrekler	ve	et	muadilleri	veya	Red	Star	Vejetaryen	Takviye	Formülü	besin	mayası	gibi	B-­‐ 12’yle	zenginleştirilmiş	gıdalardan	sağlamalıdırlar;	aksi	halde	B-­‐12	takviyesi	gerekir.	Hiçbir	zenginleştirilmemiş	bitkisel	gıda	dikkate	değer	miktarda	aktif	B-­‐12	vitamini	içermez.	Mayalanmış	soya	ürünleri	aktif	B-­‐12	için	güvenilir	bir	kaynak	sayılamaz	(12,	46).	Vejetaryen	diyetler	genelde	B-­‐12	eksikliğinin	kandaki	belirtilerini	kapatabilen	folasin	bakımından	zengindirler,	bu	yüzden	B-­‐12	vitamini	eksikliği	nörolojik	işaret	ve	semptomlar	ortaya	çıkana	kadar	tespit	edilemez	durumda	olabilir	(47).	B-­‐12	vitamini	durumu	en	iyi	homosistein,	metilmalonik	asit	veya	holotranskobalamin	II	serum	seviyelerinin	ölçülmesiyle	hesaplanır	(48).	YAŞAM	DÖNGÜSÜ	BOYUNCA	VEJETARYEN	BESLENME	Hamilelik	ve	emzirme	dönemleri	de	dâhil,	iyi	planlanmış	vegan,	lakto	vejetaryen	ve	lakto-­‐ovo	vejetaryen	diyetler,	yaşam	döngüsünün	her	safhası	için	uygundur.	Düzgün	planlanmış	vegan,	lakto	vejetaryen	ve	lakto-­‐ ovo	vejetaryen	diyetler,	bebekler,	çocuklar	ve	ergenlerin	normal	gelişimlerindeki	tüm	besin	ihtiyaçlarını	karşılamaktadırlar
(49-­‐51).	Şekil	1’de	vejetaryen	beslenmede	öğün	planlamaya	dair	spesifik	öneriler	görülmektedir.	Hayat	boyu	vejetaryen	olmuş	yetişkinlerin	boy,	kilo	ve	vücut	kitle	indekslerinin	sonradan	vejetaryen	olanlarla	bir	farkı	yoktur;	buradan	iyi	planlanan	vejetaryen	beslenmenin	boy	ve	kilo	gelişimini	etkilemediği	sonucuna	varılabilir	(53).	Çocukluk	ve	ergenlikteki	vejetaryen	diyetler	ömür	boyu	sağlıklı	beslenme	sürecinin	inşasına	yardım	ederek	beslenmede	önemli	bir	avantaja	dönüşebilir.	Vejetaryen	çocuk	ve	ergenler	vejetaryen	olmayanlara	göre	vücutlarına	daha	az	kolesterol,	doymuş	yağ	ve	toplam	yağ,	bunun	yanında	daha	çok	meyve,	sebze	ve	lif	alırlar	(54,	55).	Ayrıca	vejetaryen	çocukların	vücut	yağ	oranları	ve	serum	kolesterol	seviyelerinin	daha	düşük	olduğu	belirtilmektedir	(50,	56).
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	6
Çeşitli	menü	planlama	yaklaşımları	vejetaryenlerin	yeterli	beslenmesini	sağlayabilir.	Beslenme	Referans	Değerleri	gıda	ve	beslenme	uzmanları	için	önemli	bir	kaynaktır.	Vejetaryen	danışanlarla	çalışırken	çeşitli	gıda	rehberleri	kullanılabilir.	Ek	olarak,	aşağıdaki	öneriler	vejetaryenlerin	sağlıklı	diyetler	planlamalarına	yardımcı	olabilir:	●	Çok	çeşitli	gıdalar	tercih	edin,	tam	tahıllar,	sebze,	meyve,	baklagiller,	yemişler,	tohumlar	ve	arzu	edilirse	süt	ürünleri	ve	yumurta	gibi.	●	Fazla	şekerli,	fazla	sodyumlu,	fazla	yağlı,	özellikle	doymuş	ve	trans	yağlı	gıda	alımını	mümkün	olduğunca	düşürün.	●	Çok	çeşitli	meyve	ve	sebzeler	tercih	edin.	●	Süt	ürünü	ve	yumurta	gibi	hayvansal	gıdalar	kullanılıyorsa,	az	yağlı	süt	ürünleri	tercih	edin	ve	hem	süt	ürünleri	hem	de	yumurtayı	kontrol	altında	tüketin.	●	Düzenli	bir	B-­‐12	ve	eğer	gün	ışığı	alımı	sınırlıysa	D	vitamini	kaynağı	kullanın.
Şekil	1:	Vejetaryen	öğün	planlaması	için	öneriler.
Hamile	ve	Emziren	Kadınlar	Vejetaryenler	için	yüksek	demir	alımı	önerileri	dışında,	hamile	ve	emziren	vejetaryen	kadınların	besin	ve	enerji	ihtiyaçları	vejetaryen	olmayan	kadınlarınkinden	farklı	değildir.	Vejetaryen	diyetler	hamile	ve	emziren	kadınların	besin	ihtiyaçlarını	karşılayacak	şekilde	ayarlanabilir.	Vejetaryen	hamilelik	üzerine	yapılan	araştırmaların	değerlendirilmesinde	araştırma	literatürünün	bulgu	temelli	analizi	kullanılmıştır	(57).	Bulgu	analizi	için	yedi	soru	tanımlanmıştır:	• Hamile	vejetaryenlerin	makrobesleyici	ve	enerji	alımlarıyla	et	yiyen	hamilelerin	• alımları	arasında	ne	• Hamile	gibi	farklar	vardır?	vejetaryenlerde	farklı	Hamileliği	süresince	mikrobesleyicilerin	vejetaryen	ve	hepçil	biyoyararlanım	beslenen	annelerin	durumları	nedir?	doğum	sonuçları	• Vejetaryen	anne	birbirinden	farklı	beslenmesindeki	mıdır?	mikrobesleyici	alımıyla	Hamile	veganların	ilişkilendirilen	doğum	makrobesleyici	ve	sonuçları	nelerdir?	enerji	alımlarıyla	et	yiyen	hamilelerin	Aşağıda	özetlenen	bulgu	temelli	alımları	arasında	ne	analiz	sonuçlarının	tamamı	BAK	gibi	farklar	vardır?	web	sitesinde	Hamileliği	süresince	(www.adaevidencelibrary.com)	vegan	ve	etçil	mevcuttur.	beslenen	annelerin	doğum	sonuçları	Makrobesleyici	ve	Enerji	Alımı:	birbirinden	farklı	Lakto-­‐ovo	veya	lakto	vejetaryen	mıdır?	hamilelik	boyunca	alınan	anne	Hamile	vejetaryenlerin	makrobesleyicilerini	inceleyen	mikrobesleyici	alım	dört	temel	araştırma	yöntemleri	nelerdir?	tanımlanmıştır	(58-­‐61).	Hiçbiri	Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	7
hamile	veganlara	odaklanmamıştır.	BAK	Sonuç	Bildirimi:	ABD	dışı	nüfuslar	üzerine	yapılan	sınırlı	araştırmada	belirtildiği	üzere	vejetaryen	ve	vejetaryen	olmayan	hamilelerin	makrobesleyici	alımı	genelde	aynıyken,	aşağıdaki	istisnalar	mevcuttur	(enerji	alımı	yüzdelerine	göre):	• hamile	vejetaryenlerin	protein	alım	seviyeleri	vejetaryen	olmayan	hamilelere	oranla	istatistiksel	olarak	daha	düşüktür;	ve	hamile	vejetaryenlerin	karbonhidrat	alım	seviyeleri	vejetaryen	olmayan	hamilelere	oranla	istatistiksel	olarak	daha	yüksektir.
BAK	Sonuç	Bildirimi:	ABD	dışı	popülasyonlar	üzerine	yapılan	sınırlı	araştırmada	belirtildiği	üzere	vegan	olmayan	vejetaryen	ve	vejetaryen	olmayan	annelerden	doğan	bebekler	arasında	önemli	hiçbir	fark	yoktur.	3.	Derece	=	Sınırlı.	BAK	Sonuç	Bildirimi:	Vegan	ve	et	yiyen	anneler	arasındaki	doğum	sonucu	farklarına	odaklanan	hiçbir	araştırmaya	rastlanmamıştır.	5.	Derece	=	İlişkilendirilemez.	Mikrobesleyici	Alımı:	İkisi	Amerika	Birleşik	Devletleri’nde	yürütülmüş	(64,	65)	10	çalışmaya	göre	(58-­‐60,	63-­‐69),	vejetaryenlerde	vejetaryen	olmayanlara	göre	sadece	aşağıdaki	mikrobesleyicilerin	alım	oranı	düşüktür:	• • • • B-­‐12	vitamini	C	vitamini	kalsiyum	çinko.
Şunu	belirtmek	gerekir	ki,	yine	de,	çalışmaların	hiçbiri	makrobesleyici	alımında	klinik	olarak	önemli	bir	fark	belirtmemiştir.	Başka	bir	deyişle,	çalışmaların	hiçbiri	hamile	vejetaryenlerde	protein	eksikliği	bildirmemiştir.	3.	Derece	=	Sınırlı.	BAK	Sonuç	Bildirimi:	Hamile	veganların	makrobesleyici	alımına	odaklanan	hiçbir	araştırmaya	rastlanmamıştır.	5.	Derece	=	İlişkilendirilemez.	Doğum	Sonuçları:	Hamilelik	boyunca	alınan	makrobesleyiciler	ve	ağırlık/boy	gibi	doğum	sonuçları	arasındaki	ilişkiyi	inceleyen	dört	kohort	çalışma	tanımlanmıştır	(59-­‐62).	Hiçbiri	hamile	veganlara	odaklanmamıştır.
Vejetaryenlerin	(en	az	bir	ülkede)	beslenme	standartlarını	karşılamadıkları	besin	öğeleri	şunlardır:	• • B-­‐12	vitamini	(Birleşik	Krallık’ta)	demir	(Amerika	Birleşik	Devletleri’nde,	hem	vejetaryenler	hem	de	et	yiyenler	için)	folat	(Almanya’da,	et	yiyenlerdekinden	daha	düşük	oranda	eksiklik)	çinko	(Birleşik	Krallık’ta)
Mikrobesleyici	Biyoyararlanımı:	Farklı	mikrobesleyicilerin	vejetaryen	ve	vejetaryen	olmayan	hamile	kadınlardaki	biyoyararlanımını	birbirine	kıyasla	inceleyen	altı	çalışma	(beşi	ABD	dışında,	biri	ABD	ve	ABD	dışı	örneklerin	birleşimi)	tanımlanmıştır	(58,	63,	64,	66,	67,	69).	Araştırmada	incelenen	mikrobesleyicilerden	sadece	serum	B-­‐12	seviyesi	vegan	olmayan	vejetaryenlerde	vejetaryen	olmayanlara	göre	önemli	ölçüde	düşük	çıkmıştır.	Ek	olarak,	çalışmalardan	birinin	raporuna	göre,	düşük	B-­‐12	seviyesi	daha	çok	lakto-­‐ovo	vejetaryenlerdeki	toplam	homosistein	serum	seviyesinin	et	yiyen	ve	az	et	yiyenlere	göre	daha	yüksek	oluşuyla	ilişkilendirilmiştir.	Ancak,	çinko	seviyesi	açısından	vegan	olmayan	vejetaryenler	ve	vejetaryen	olmayanlar	arasında	önemli	bir	fark	yoktur,	kalsiyum	alımı	yüksek	vejetaryenlerde	çinko	eksikliği	riski	olabilir	(fitat,	kalsiyum	ve	çinko	arasındaki	etkileşim	yüzünden).	Sınırlı	sayıdaki	bulguya	göre,	bazı	vejetaryen	gruplarda	plazma	folat	seviyesi	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	yüksek	olabilir.	BAK	Sonuç	Bildirimi:	3.	Derece	=	Sınırlı.	Mikrobesleyiciler	ve	Doğum	Sonucu	için	BAK	Sonuç	Bildirimi:	Yedi	çalışmanın	(tamamı	ABD	dışı)	sınırlı	sayıdaki	bulgularında	ifade	edildiği	üzere,	annenin	dengeli	bir	vejetaryen	diyet	uygulamasının	doğacak	çocuğun	sağlığını	etkileyecek	zararlı	sonuçları	yoktur	(58-­‐63-­‐	69).	Vejetaryen	annelerde	bununla	birlikte,	maternal	(anneye	dair)	serumdan	yoksun	beta	insan
BAK	Sonuç	Bildirimi:	3.	Derece	=	Sınırlı.
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	8
koryonik	gonadotropin	hormonu	ve	alfa	fetoprotein	seviyeleri	gösterge	olarak	kullanıldığında	fetüste	Down	sendromuna	dair	hatalı	pozitif	tanı	konma	riski	olabilir.	3.	Derece	=	Sınırlı.	Dikkat	Edilen	Besin	Öğeleri:	Bulgu	temelli	analiz	sonuçlarına	göre	vejetaryen	beslenme	hamilelik	için	uygun	olabilir	ve	doğumda	olumlu	sonuçlara	götürebilir	(57).	Hamilelikteki	anahtar	besin	öğeleri	B-­‐12	vitamini,	D	vitamini,	demir	ve	folat	iken,	emzirmedekiler	B-­‐12	vitamini,	D	vitamini,	kalsiyum	ve	çinkodur.	Emziren	vejetaryenlerin	diyetleri	günlük	güvenli	B-­‐12	kaynakları	içermelidir.	Hamilelik	ve	emzirmeye	dair	önerilere	göre,	sınırlı	gün	ışığı	alımı,	deri	rengi,	mevsim	ya	da	güneş	kremi	kullanımı	sebebiyle	D	vitamini	sentezine	dair	bir	endişe	varsa,	hamile	ve	emziren	kadınlar	D	vitamini	takviyeleri	ya	da	D	vitaminiyle	zenginleştirilmiş	gıdalar	tüketmelidir.	Vejetaryen	hamilelik	sırasında	D	vitamini	durumunu	inceleyen	bulgu	analizlerine	dair	hiçbir	çalışma	yoktur.	Hamilelikte	yaygın	olan	demir	eksikliği	anemisini	önlemek	ya	da	tedavi	etmek	için	demir	takviyeleri	gerekebilir.	Hem	hamile	kalma	olasılığı	olan,	hem	de	hamilelik	döneminde	olan	kadınların	takviyeler,	zenginleştirilmiş	gıdalar	veya	her	ikisi	yoluyla	günde	400	μg	(0.4	mg)	folat	tüketmeleri	önerilir.	Çinko	ve	kalsiyum	ihtiyaçları	bu	besin	öğelerine	dair	daha	önce	bahsedilen	gıda	ve	takviyelerle	karşılanabilir.
Hamilelik	ve	emzirmede	DHA’nın	da	rolü	vardır.	Vejetaryen	annelerin	bebeklerinde	vejetaryen	olmayanlarınkilere	göre	daha	düşük	kordon	ve	plazma	DHA’sı	olduğu	görülmüştür	(70).	Veganlar	ve	lakto-­‐ovo	vejetaryenlerdeki	anne	sütü	DHA’sı	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	azdır	(71).	DHA’nın	gebelik	uzunluğu,	bebeğin	görme	fonksiyonları	ve	nöral	gelişimindeki	faydalı	etkilerinden	dolayı,	hamile	ve	emziren	vegan	ve	vejetaryenlerin	DHA	kaynağı	gıdalar	seçmeleri	(zenginleştirilmiş	gıdalar	veya	DHA’ca	zengin	mikroalglerle	beslenmiş	tavukların	yumurtaları)	veya	mikroalgle	türetilmiş	DHA	takviyesi	kullanmaları	gerekir	(72,	73).	Hamilelik	ve	emzirmede	bir	DHA	öncülü	olan	ALA	takviyesi	kullanımının	bebek	DHA	seviyesi	veya	anne	sütü	DHA	yoğunluğunu	artırmada	etkili	olduğu	görülmemiştir	(74,	75).	Bebekler	Yeterli	miktarda	anne	sütü	veya	hazır	bebek	mamasıyla	beslenen	vejetaryen	bebeklerin	gelişimi	normaldir.	Katı	gıdalara	başlanırken	sağlam	besin	ve	enerji	kaynaklarının	tedarik	edilmesi	normal	büyümeyi	garantiler.	Frutaryen	ve	çiğ	beslenme	gibi	oldukça	kısıtlı	diyetlerin	çocuklardaki	güvenilirliği	araştırılmamıştır.	Bu	diyetler	enerji,	protein,	bazı	vitaminler	ve	bazı	mineraller	açısından	düşük	olabilmektedir	ve	bebekler	ve	çocuklara	önerilemez.	Vejetaryen	kadınlarda	emzirme	yaygındır	ve	desteklenmelidir.	Vejetaryen	kadınların	süt	bileşenleri	vejetaryen	olmayanlarla	benzer	ve	besin
açısından	yeterlidir.	Bebek	emzirilmiyorsa	ya	da	1	yaşından	önce	sütten	kesilmişse	hazır	bebek	maması	kullanılmalıdır.	Emzirilmeyen	vegan	bebekler	için	tek	seçenek	soya	mamasıdır.	Soya	sütü,	pirinç	sütü	ve	ev	yapımı	mamalar	gibi	diğer	seçenekler	anne	sütü	ya	da	hazır	bebek	mamasının	yerini	tutamaz.	Katı	gıdalara	başlatırken	vejetaryen	ve	vejetaryen	olmayan	bebekler	için	aynı	yol	izlenir;	ufalanmış	etin	yerini	ezilmiş	ya	da	püre	yapılmış	tofu,	baklagiller	(gerekirse	püre	yaparak	ya	da	ufalayarak),	soya	yoğurdu	ya	da	hayvansal	yoğurt,	pişmiş	yumurta	sarısı	ve	süzme	peynir	alır.	Daha	sonra,	7	ila	10.	aylarda,	tofu	küpü,	peynir,	soya	peyniri	ve	küçük	parçalar	halinde	etsiz	köftelere	başlatılabilir.	Hazır,	tam	yağlı,	zenginleştirilmiş	soya	sütü	veya	pastörize	inek	sütü,	gelişimi	normal	seyreden	ve	bol	çeşitle	beslenen	çocuklarda	1	yaş	sonrasının	temel	içeceği	olarak	kullanılabilir	(51).	Bebek	sütten	kesilince,	baklagil	filizleri,	tofu	ve	ezilmiş	avokado	gibi	enerji	ve	besin	bakımından	zengin	yiyecekler	kullanılmalıdır.	2	yaşından	küçük	çocuklarda	yağ	alımı	sınırlanmamalıdır.	Vejetaryen	olmayan	bebekler	için	tüm	bunları	genelde	besin	takviyesi	önerileri	takip	eder.	Anneleri	yeterli	miktarda	B-­‐12	vitamini	almayan	emzirilmiş	bebekler	B-­‐12	takviyesi	almalıdır	(51).	Diyetteki	çinko	oranı	düşükse	ya	da	çinko	biyoyararlanımı	düşük	yiyecekler	çoğunluktaysa	tamamlayıcı	gıdalara	başlatılırken	çinko	alımı	gözetilmeli	ve	çinkoyla	zenginleştirilmiş	gıdalar	kullanılmalıdır	(76).
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	9
Çocuklar	Lakto-­‐ovo	vejetaryen	çocukların	gelişimi	vejetaryen	olmayan	yaşıtlarıyla	benzerdir	(50).	Makrobiyotik	beslenmeyen	vegan	çocukların	gelişimi	hakkında	çok	az	bilgi	yayınlanmıştır.	Bazı	çalışmalar	vegan	çocukların	standart	boy	ve	kilo	aralıkları	içinde	olmakla	beraber	biraz	daha	küçük	olduklarını	öne	sürer	(58).	Çocuklardaki	yetersiz	gelişim	temel	olarak	fazla	kısıtlanmış	beslenmelerle	ortaya	çıkar	(77).	Sık	öğünler,	atıştırmalar,	bazı	zenginleştirilmiş	gıdaların	kullanımı	(zenginleştirilmiş	kahvaltılık	gevrekler,	ekmek	ve	makarna	gibi)	ve	doymamış	yağ	oranı	yüksek	yiyecekler	vejetaryen	çocukların	enerji	ve	besin	ihtiyaçlarını	karşılamalarına	destek	olur.	Vejetaryen	çocukların	(lakto	ovo,	vegan,	makrobiyotik)	ortalama	protein	alımları	genel	olarak	önerileni	karşılar	ya	da	aşar	(12).	Protein	sindirilebilirliği	ve	amino	asit	terkibi	sebebiyle	vegan	çocukların	protein	ihtiyacı	biraz	daha	yüksek	olabilir	(49,	78)	fakat	bu	ihtiyaç	genelde	gereken	enerji	ve	bitkisel	çeşitlilikte	yiyeceklerle	karşılanır.	Vejetaryen	çocuklar	için	yayınlanmış	yiyecek	rehberleri	mevcuttur	(12).	Ergenler	Lakto-­‐ovo	vejetaryen	ve	vejetaryen	olmayan	ergenlerin	gelişimi	benzerdir	(50).	Erken	dönem	çalışmaları	vejetaryen	kızların	ilk	adetlerini	vejetaryen	olmayanlara	göre	biraz	daha	geç	gördüklerini	öne	sürse	de	(79),	daha	güncel	çalışmalarla	arada	fark	olmadığı	görülmüştür	(53,	80).
Vejetaryen	diyetlerin	ergenler	için	besinsel	avantajları	vardır.	Vejetaryen	ergenlerin	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	çok	lif,	demir,	folat,	A	vitamini	ve	C	vitamini	tükettiği	belirtilmektedir	(54,	81).	Ayrıca	vejetaryen	ergenler	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	çok	meyve	sebze	ve	daha	az	şeker,	fast-­‐food	ve	tuzlu	atıştırmalık	tüketmektedirler	(54,	55).	Ergen	vejetaryenlerin	gözetmeleri	gereken	temel	besin	öğeleri	kalsiyum,	D	vitamini,	demir,	çinko	ve	B-­‐12	vitaminidir.	Öne	sürülen	bazı	görüşlerin	aksine	vejetaryen	olmak	yeme	bozukluğuna	yol	açmaz;	ne	var	ki	var	olan	bir	yeme	bozukluğunu	gizlemek	için	vejetaryen	diyeti	seçenler	olmuş	olabilir	(82).	Bu	sebeple,	genel	ergen	nüfusa	nazaran	yeme	bozukluğu	olan	ergenler	arasında	vejetaryen	diyetler	bir	şekilde	daha	yaygındır	(83).	Gıda	ve	beslenme	uzmanları	yiyecek	seçeneklerini	büyük	oranda	kısıtlayan	ve	yeme	bozukluğu	belirtileri	gösteren	genç	danışanlarına	dikkat	etmelidirler.	Öğün	planlamalarının	yönlendirilmesiyle,	vejetaryen	diyetler	ergenler	için	uygun	ve	sağlıklı	seçenekler	haline	gelebilir.	İleri	Yaştaki	Yetişkinler	Yaşlanma	ile	birlikte	enerji	gereksinimleri	azalır	ama	kalsiyum,	D	vitamini	ve	B-­‐6	vitamini	gibi	besin	öğelerine	yönelik	tavsiyeler	artar.	Mikrobesleyicilerin	-­‐özellikle	de	kalsiyum,	demir,	B-­‐12	vitamini	ve	çinko-­‐	alımı,	ileri	yaştaki	yetişkinlerde	azalır	(84).	Araştırmalar,	ileri	yaştaki	vejetaryenlerin,	vejetaryen	olmayanlara	kıyasla	benzer	bir
besin	alımına	sahip	olduğunu	göstermektedir	(85,86).	İleri	yaştaki	yetişkinler,	sıklıkla	mide	iççeperi	tahrişinden	ötürü	B-­‐12	vitaminini	gıda	yoluyla	edinmekte	zorlanabilirler,	bu	yüzden	B-­‐12	vitaminiyle	zenginleştirilmiş	gıdalar	ve	takviyelere	yönlenilmesi	gerekir;	çünkü	B-­‐12	vitaminiyle	zenginleştirilmiş	gıdalar	ve	takviyeler	genelde	iyi	emilir	(87).	Derideki	D	vitamini	üretimi,	yaşlanma	ile	birlikte	azalır,	bu	yüzden	besinsel	veya	takviye	D	vitamini	kaynakları	özellikle	önemlidir	(88).	Her	ne	kadar	sağlıklı	ileri	yaştaki	yetişkinler	için	olan	protein	önerileri	daha	genç	yetişkinler	için	olanlarla	vücut	ağırlığı	temelinde	benzeşse	de	(17)	bu	tartışmalı	bir	alandır	(89).	Elbette	düşük-­‐enerji	gereksinimleri	olan	ileri	yaştaki	yetişkinler,	konsantre	protein	kaynaklarını	tüketmek	durumundadır.	İleri	yaştaki	yetişkinler,	eğer	protein	bakımından	zengin	baklagiller	ve	soya	ürünleri	gibi	bitkisel	gıda	çeşitlerini	günlük	olarak	yedikleri	takdirde	vejetaryen	beslenerek	protein	gereksinimlerini	karşılayabilirler.	Sporcular	Vejetaryen	beslenme,	aynı	zamanda	aktif	sporcuların	gereksinimlerini	de	karşılayabilir.	Vejetaryen	atletler	için	beslenme	tavsiyeleri,	hem	beslenme	biçimi	hem	de	idmanın	etkileri	hesaba	katılarak	formüle	edilmelidir.	Amerikan	Beslenme	Derneği	ve	Kanada	Diyetisyenleri’nin	beslenme	ve	sporcu	performansı	hakkındaki	görüşleri,	vejetaryen	sporculara	özgü	ilave	bilgiler	sağlamaktadır	(90).	Vejetaryen	beslenme	ve	performans	arasındaki	ilişki	hakkında	daha	fazla	araştırmaya	ihtiyaç
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	10
duyulmaktadır.	Enerji	gereksinimlerini	karşılayan	ve	soya	ürünleri,	baklagiller	ve	yemişler	gibi	bitkisel	temelli	çeşitli	protein	yiyeceklerini	kapsayan	vejetaryen	beslenme	biçimleri,	özel	yiyecek	veya	takviyelere	gerek	kalmadan	yeterli	protein	sağlayabilir	(91).	Vejetaryen	sporcular,	az	miktarda	kreatinli	beslenme	sebebiyle	daha	düşük	kas	kreatin	konsantrasyonuna	sahip	olabilir	(92,93).	Kısa	dönemli	yoğun	egzersiz	ve	direnç	çalışması	yapan	vejetaryen	sporcular	kreatin	takviyesinden	yararlanabilir	(91).	Tümü	olmasa	bile	bazı	araştırmalar,	amenorenin	vejetaryen	sporcularda	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	yaygın	olduğunu	göstermiştir.	Kadın	vejetaryen	sporcular;	yeterli	enerji,	yüksek	yağ	oranı	ve	bolca	demir	ile	kalsiyum	içeren	beslenme	biçimlerinden	yararlanabilir.	VEJETARYEN	BESLENME	VE	KRONİK	RAHATSIZLIKLAR	Kalp-­‐Damar	Hastalıkları	Vejetaryen	diyetlerin	seyri	ile	kalp-­‐damar	hastalığı	risk	faktörleri	arasındaki	ilişki	hakkındaki	var	olan	araştırmaları	değerlendirmek	için	araştırma	literatürünün	bulgu	temelli	analizi	kullanılagelmiştir	(96).	Kanıt	analizine	yönelik	iki	soru	ortaya	kondu:	-­‐İskemik	kalp	rahatsızlıkları	ile	vejetaryen	beslenme	arasındaki	ilişki	nedir?	-­‐Vejetaryen	bir	diyete	dâhil	olan	mikrobesleyici	alımı,	kalp-­‐damar	hastalığı	risk	faktörleri	ile	nasıl	ilişkilendirilir?
İskemik	kalp	rahatsızlıkları	İki	geniş	kapsamlı	kohort	çalışma	(97,98)	ve	bir	meta	analizin	(99)	gösterdiğine	göre	vejetaryenlerin	iskemik	kalp	rahatsızlıklarına	yakalanma	riski,	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	düşüktür.	Ölüm	riski	hem	veganlarda	hem	de	lakto-­‐ovo	vejetaryenlerde	daha	düşüktür	(99).	Bu	risk	farkı;	sigara	alışkanlığı,	vücut	kitle	indeksi	ve	toplumsal	sınıf	bağlamları	gözetilerek	incelendiğinde	de	devam	etmiştir	(97).	Bu	durum	özellikle	kaydadeğerdir;	çünkü	vejetaryenlerde	yaygın	olan	düşük	vücut	kitle	indeksi	(99),	vejetaryenlerin	kalp	rahatsızlıklarına	yakalanma	riskinin	neden	daha	düşük	olduğunu	açıklayabilecek	faktördür.	Eğer	bu	risk	farkı,	vücut	kitle	indeksi	gözetildikten	sonra	bile	sürerse,	vejetaryen	bir	beslenme	biçiminin	diğer	yönlerinin	düşük	vücut	kitle	indeksine	bağlı	olarak	fazlasıyla	beklenebilecek	bu	risk	azlığından	sorumlu	olduğu	söylenebilir.	BAK	Sonuç	Bildirimi:	Vejetaryen	beslenme,	düşük	iskemik	kalp	rahatsızlığı	ölüm	riskiyle	ilişkilidir.	1.	Derece	=	İyi.	Kan	Yağı	Oranları:	Vejetaryenlerde	iskemik	kalp	rahatsızlıklarına	bağlı	ölüm	oranlarının	düşük	olması,	kan	yağı	oranlarının	farkıyla	kısmen	açıklanabilir.	Kan	yağı	oranlarını	temel	alan	geniş	çaplı	bir	kohort	çalışma,	iskemik	kalp	rahatsızlıklarına	yakalanma	oranının,	et	yiyenlere	kıyasla,	yaşam	boyu	vejetaryen	olanlarda	%24	ve	yaşam	boyu	vegan	olanlarda	%57	daha	düşük	olduğunu	hesaplamıştır	(97).	Araştırmalar,	tipik	olarak,	toplam
kolesterol	ve	düşük	yoğunluklu	lipoprotein	(LDL)	kolesterol	düzeylerinin	vejetaryenlerde	daha	düşük	olduğunu	(100,	örneğin)	bulgulamıştır.	Müdahale	araştırmaları	gösterdi	ki	sıradan	bir	beslenme	biçimini	takip	eden	denekler	vejetaryen	beslenmeye	geçtiklerinde	toplam	ve	LDL-­‐ kolesterol	düzeyleri	azalır	(101,	örneğin).	Vejetaryen	beslenmenin	daha	fazla	yüksek	yoğunluklu	lipoprotein	kolesterol	düzeyi	ya	da	daha	fazla	veya	az	trigliserit	düzeyi	ile	ilintili	olduğuna	dair	bulgular	sınırlı	olsa	da,	vejetaryen	bir	beslenme	biçimi	sürekli	olarak	daha	düşük	LDL	kolesterol	düzeyleri	ile	birlikte	anılır.	Vücut	kitle	indeksindeki	değişimler,	vejetaryen	beslenme	bağlamında	yenen	ya	da	kaçınılan	gıdalar	ve	hayat	tarzlarındaki	farklar	gibi	diğer	etmenler	kan	yağı	oranlarıyla	ilgili	tutarsız	sonuçları	kısmen	açıklayabilir.	Vejetaryen	beslenmede	kan	yağı	oranına	faydası	olabilecek	etmenler;	yüksek	miktarda	lif,	soya,	yemişler,	bitki	sterolleri	ve	düşük	oranda	doymuş	yağ	alımıdır.	Vejetaryenler,	vejetaryen	olmayanlara	göre	%50	ile	%100	arası	daha	fazla	oranda	lif	tüketirler.	Veganlar	ise	lakto-­‐ ovo	vejetaryenlere	göre	daha	yüksek	alımlarda	bulunurlar	(12).	Çözünür	lifin	toplam	ve	LDL-­‐ kolesterol	düzeylerini	düşürdüğü	ve	koroner	kalp	hastalığı	riskini	azalttığı	çalışmalarda	defalarca	görülmüştür	(17).	Yemişlerin	daha	yüksek	oranda	tüketildiği	bir	beslenme	biçimi	de	toplam	ve	LDL-­‐kolesterol	düzeylerini	büyük	oranda	aşağı	çeker.	Soya	izoflavonları	da	LDL	kolesterol	düzeylerini	düşürmeye	ve	LDL’nin	oksitlenme	yatkınlığını	azaltmaya	yardımcı	olabilir	(103).
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	11
Baklagiller,	yemişler	ve	tohumlar,	tam	tahıllar,	bitki	temelli	yiyecekler	ve	bitkisel	yağlarda	bulunan	bitki	sterolleri	kolesterol	emilimini	azaltır	ve	LDL	kolesterol	düzeylerini	düşürür	(104).	Vejetaryen	Beslenme	Biçimlerinde	Kalp-­‐Damar	Hastalığı	Riskleriyle	İlintili	Faktörler:	Kolesterol	düzeyinin	etkilerinden	bağımsız	olarak,	vejetaryen	beslenme	biçimlerindeki	bazı	diğer	etmenler	kalp-­‐damar	hastalığı	riskine	etkide	bulunabilir.	Vejetaryen	beslenmede	öne	çıkan	meyve-­‐sebze,	tam	tahıl,	soya	proteini	(105)	ve	yemişler	(106,	107)	gibi	besinler	kalp-­‐damar	hastalığı	risklerine	karşı	koruyucudur.	Vejetaryenler	bitkisel	kimyasalları	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	fazla	tüketirler;	çünkü	enerji	alımlarının	büyük	bir	kısmı	bitkisel	yiyeceklerden	gelir.	Flavonoidler	ve	diğer	bitkisel	kimyasalların,	anti	oksidan,	trombosit	agregasyonu	ve	kan	pıhtılaşmasını	azaltmak,	iltihap	sökücü	ajan	ve	endotel	işlevi	geliştirme	gibi	koruyucu	etkileri	vardır	(108,109).	Lakto-­‐ovo	vejetaryenlerin	daha	iyi	damar	genişlemesi	sonuçları	verdiği	gözlemlenmiştir.	Bu	da	vejetaryen	bir	beslenmenin	vasküler	(damarla	ilgili)	endotelyal	işlevde	yararlı	bir	etkisi	olduğuna	işarettir	(110).	Bulgu	analizi,	vejetaryen	beslenmenin	mikrobesleyici	telafisinin	kalp	damar	hastalığı	risk	etmenleri	ile	ne	derece	ilintili	olduğunu	incelemek	için	yürütülmüştür.	BAK	Sonuç	Bildirimi:	Vejetaryen	beslenmede	mikrobesleyici	alımı	ve	kalp-­‐damar	risk	etmenlerini	inceleyen	ve	dâhil	edilme
kriterlerini	karşılayan	hiçbir	araştırmaya	rastlanmadı.	5.	Derece:	İlişkilendirilemez.	Vejetaryen	beslenmenin	azalan	kalp	rahatsızlıkları	riskiyle	her	yönden	ilgili	olduğu	da	söylenemez.	Bazı	vejetaryenlerde	tespit	edilen,	görünüşe	göre	B-­‐12	vitamininin	eksik	alımına	bağlı	yüksek	homosistein	serum	düzeyleri,	kalp	damar	rahatsızlığı	riskini	arttırabilir	(111,	112);	ne	var	ki	yapılan	her	çalışma	bunu	doğrulamaz	(113).	Kalp-­‐damar	hastalığı	tedavilerinde	vejetaryen	diyetler	başarılı	biçimde	uygulanır.	Çok	düşük	yağ	oranı	(enerjinin	%10	veya	daha	azı)	içeren	vegana	yakın	(sınırlı	yağsız	süt	ürünleri	ve	yumurta	beyazı	tüketebilen)	bir	rejim;	sigarayı	bırakmak,	egzersiz	ve	stres	yönetimi	ile	birleştirildiğinde	egzersiz	kapasitesini	arttırırken	kan	yağı	oranlarını,	tansiyonu,	kiloyu	düşürür	(114).	Fitosteroller,	diyet	lifi,	yemişler	ve	soya	proteinini	yüksek	oranda	tüketen	neredeyse	vegan	bir	diyet,	en	az	doymuş	yağ	oranı	düşük	diyet	kadar	etkilidir,	LDL-­‐kolesterol	düzeylerini	düşürmekte	de	statin	görevi	görmektedir	(115).	Hipertansiyon	Vejetaryenlerde	vejetaryen	olmayanlara	nazaran	daha	az	hipertansiyona	rastlandığı	kohort	ve	enlemesine	çalışmalarla	doğrulanmıştır	(97,	98).	Benzer	bulgular,	Barbados’taki	Yedinci	Gün	Adventistlerinde	(ABD’de	yüz	yıldan	fazladır	vejetaryen	beslenen	Hıristiyan	bir	mezhep)	(116)	ve	kohort	Adventist	Sağlık	Çalışması-­‐2’den	(117)	alınan	ilk	sonuçlarda	da	rapor	edilmiştir.	Veganlar,	hipertansiyon
konusunda	öteki	vejetaryenlerden	de	düşük	oranlara	sahiptirler	(97,	117).	Bazı	çalışmalar,	vejetaryenlerde	vejetaryen	olmayanlara	kıyasla	daha	düşük	tansiyon	olduğunu	bildirmiştir	(97,	118).	Öte	yandan	bazı	diğer	çalışmalar	ise	vejetaryenler	ve	vejetaryen	olmayanlar	arasında	çok	az	bir	tansiyon	farkı	olduğunu	bildirmiştir	(100,	119,	120).	Tansiyonun	yaşa	göre	belirlenmiş	değişimlerinin	çoğunda	beslenme	biçiminden	ziyade	vücut	kitle	indeksinin	pay	sahibi	olduğu,	vejetaryenlerdeki	düşük	tansiyonu	bildiren	en	az	bir	çalışma	tarafından	bulgulandı	(97).	Vejetaryenler,	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	düşük	vücut	kitle	indeksine	sahip	olma	eğilimindedir	(99);	bu	sebeple	vejetaryenler	ve	vejetaryen	olmayanlar	arasındaki	tansiyon	farkları,	vejetaryen	beslenme	biçimlerinin	vücut	kitle	indeksi	üzerindeki	etkisi	ile	kısmen	açıklanabilir.	Vejetaryen	gruplardaki	yaşam	biçimi	ve	besin	alımı	çeşitlilikleri,	vejetaryen	beslenme	ve	tansiyon	arasındaki	ilişkiyle	birlikte	bakıldığında	sonuçların	kuvvetini	sınırlandırabilir.	Vejetaryen	beslenmede	düşük	tansiyonla	sonuçlanabilecek	olası	etmenler;	potasyum,	magnezyum,	yağ	ve	lif	gibi	bitkisel	gıdalarda	bulunan	çeşitli	yararlı	bileşimlerin	ortak	etkisi	olabilir	(118,	121).	Deneklerin	sebze-­‐meyve-­‐süt	ürünleri	bakımından	zengin	az	yağlı	bir	diyet	uyguladığı	‘Hipertansiyonu	Engellemekte	Diyet	Yaklaşımları’	çalışmasının	sonuçları,	tansiyon	düzeyini	azaltmakta	potasyum,	magnezyum	ve	kalsiyumun	azımsanmayacak	tüketim
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	12
düzeylerinin	önemli	bir	rol	oynadığını	ileri	sürmüştür	(122).	Meyve	ve	sebze	alımı,	‘Hipertansiyonu	Engellemekte	Diyet	Yaklaşımları’	çalışmasının	önerdiği	diyetin	tansiyonu	düşürmesinin	yarısında	pay	sahibidir	(123).	Ek	olarak,	dokuz	araştırma,	beş	ila	on	porsiyon	meyve-­‐sebze	tüketmenin	tansiyonu	önemli	ölçüde	azalttığını	bildirmektedir	(124).	Şeker	Hastalığı	Vejetaryen	Adventistlerin	vejetaryen	olmayan	Adventistlere	kıyasla	daha	az	şeker	hastalığına	yakalandığı	raporlanmıştır	(125).	Adventist	Sağlık	Çalışması’nda,	yaşa	göre	belirlenmiş	şeker	hastalığı	geliştirme	riskinin	vejetaryen	akranlarıyla	karşılaştırıldığında	vejetaryen	olmayanlarda	iki	kat	daha	fazla	olduğu	ortaya	çıkmıştır	(98).	Her	ne	kadar	obezite	tip	2	diyabet	riskini	arttırsa	da;	et	ve	işlenmiş	et	yemenin,	vücut	kitle	indeksi	dengesi	gözetildikten	sonra	bile,	önemli	bir	şeker	hastalığı	riski	oluşturduğu	bulunmuştur	(126).	Kadın	Sağlığı	Çalışması’nı	yürütenler,	vücut	kitle	indeksi,	toplam	enerji	alımı	ve	egzersiz	dengesi	gözetildikten	sonra	kırmızı	et	ve	işlenmiş	etle	şeker	hastalığı	arasında	açık	bir	ilişki	gözlemlediler	(127).	Şeker	hastalığı	riskindeki	en	ciddi	artış,	salam	ve	sosisli	sandviç	gibi	işlenmiş	etlerin	sık	yenmesi	ile	birlikte	telaffuz	edilmiştir.	Sonraki	aşamada	diyet	lifi,	magnezyum,	yağ	ve	glisemik	yük	gözetildiğinde	de	sonuçlar	ciddiyetini	korumuştur	(128).	Geniş	kapsamlı	bir	kohort	çalışmada,	kadınların	her	bir	porsiyonluk	alım	artışındaki	göreceli	tip	2	diyabet	riski,	kırmızı	et	için	1.26	ve
işlenmiş	et	için	1.38-­‐1.73	arası	bulunmuştur	(128).	Buna	ek	olarak	yüksek	oranda	sebze,	tam	tahıllı	yiyecek,	baklagil	ve	yemiş	alımları,	normal	ya	da	insülin	dirençli	bireylerde	insülin	direncinin	ve	tip	2	diyabetin	önemli	oranda	düşen	riskiyle	ve	gelişen	glisemik	denetimle	ilişkilendirilmiştir	(129-­‐132).	Gözlemsel	çalışmalar	tam	tahıllı	yiyecekler	bakımından	zengin	olan	diyetlerin	gelişmiş	insülin	duyarlılığı	ile	ilişkilendirilebileceğini	bulgulamıştır.	Bu	etkinin	tam	tahıllı	yiyeceklerdeki	yüksek	düzeyde	magnezyum	ve	kahvaltılık	gevrek	lifinden	ileri	gelmesi	kısmen	mümkündür	(133).	Kan	şekeri	seviyesi	yüksek	insanlar	tam	tahılları	tükettikten	sonra	insülin	direncinde	gelişme	kaydedebilir	ve	açlık	kan	şekeri	seviyelerini	düşürebilirler	(134).	Tam	tahıllı	yiyeceklerden	günde	üç	porsiyon	tüketen	insanlar,	haftada	üç	porsiyondan	daha	az	tüketen	insanlara	nazaran,	tip	2	diyabete	%20-­‐%30	daha	az	yakalanır	(135).	Hemşirelerin	Sağlık	Çalışması’nda	vücut	kitle	indeksi,	bedensel	etkinlik	ve	diğer	bütün	etmenler	dengelendikten	sonra,	yemiş	tüketimiyle	tip-­‐2	diyabet	riski	aksi	yönde	ilişkilendirilmiştir.	Yemişleri	haftada	beş	kez	veya	daha	fazla	tüketenler	için	şeker	hastalığı	riski,	hiç	yemeyenlere	göre	%27	daha	düşüktür.	Haftada	en	az	beş	kere	yer	fıstığı	ezmesi	(haftada	150	gr.	yer	fıstığı	eder)	yiyenlerin	şeker	hastalığı	riski	ise	hiç	yer	fıstığı	ezmesi	yemeyenlerden	%21	daha	düşüktür	(129).	Yavaşça	sindirilen	karbonhidrat	ve	yüksek	lif	içerdiklerinden,
baklagillerin	glisemik	denetimi	geliştirmeleri	ve	şeker	hastalığı	vakalarını	azaltmaları	beklenir.	Geniş	çaplı	bir	ileriye	dönük	çalışmada,	toplam	baklagil,	yerfıstığı,	soya	fasulyesi	ve	diğer	baklagillerin	Çinli	kadınlar	tarafından	tüketilmesi	ile	tip	2	diyabet	hastalığı	(mellitus)	vakası	arasında,	vücut	kitle	indeksi	ve	diğer	etmenler	gözetildikten	sonra	aksine	bir	ilişki	görülmüştür.	Toplam	baklagil	ve	soya	fasulyesini	yüksek	oranda	tüketenlerde	tip	2	diyabet	riski	%38’dir	ve	düşük	tüketenlerle	kıyaslandığında	%47	daha	azdır	(132).	İleriye	dönük	bir	çalışmaya	göre,	tip	2	diyabet	riski	meyve	değil	fakat	sebze	alımının	üst	çeyreğinde	yer	alan	kadınlarda	alt	çeyreğinde	olanlara	kıyasla	%28	daha	azdır.	Bazı	sebze	grupları,	tamamen	aksine,	tip	2	diyabet	riskiyle	önemle	ilişkilendirilmiştir	(131).	Bir	başka	çalışmada	ise	meyve	(ama	meyve	suyu	değil)	ve	yeşil	yapraklı	sebze	tüketimi,	daha	düşük	şeker	hastalığı	riskiyle	ilintilendirilmiştir	(136).	Lif	bakımından	zengin	vegan	beslenme	biçimleri,	düşük	glisemik	indeks	ve	düşük-­‐orta	arası	bir	glisemik	yükle	tanınır	(137).	Beş	aylık	bir	rastgele	klinik	deneyde,	az	yağlı	vegan	bir	beslenme	biçiminin	tip	2	diyabetli	hastalarda	glisemik	denetimi	önemli	ölçüde	geliştirdiği	kanıtlanmış;	deneklerin	%43’ü	şeker	hastalığı	ilaçlarını	azaltmıştır	(138).	Sonuçlar,	Amerikan	Diyabet	Derneği	yönergeleri	kaynaklı	bir	diyet	(vücut	ağırlığı	ve	yağ	konsantrasyonuna	göre	ayrılmış,	%15-­‐%20	protein,	%7’den	az	doymuş	yağ,	%60-­‐%70	arası	karbonhidrat	ve	mono-­‐doymamış
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	13
yağ,	200	mg’dan	az	kolesterol)	uygulayanlardan	elde	edilenlere	göre	daha	üstündür.	Obezite	Adventistlerden	etsiz	beslenenlerin	yaklaşık	%30’unda	vejetaryenlik	düşük	vücut	kitle	indeksi	ile	birlikte	gözlemlenmiştir.	Hem	kadın	hem	de	erkekte	et	tüketim	sıklığı	arttıkça	vücut	kitle	indeksi	de	artmaktadır	(98).	Oxford	Vejetaryen	Araştırması,	kadın	ve	erkek	tüm	yaş	gruplarındaki	vejetaryenlere	kıyasla,	vejetaryen	olmayanların	vücut	kitle	indeksi	değerlerinin	daha	yüksek	olduğunu	göstermiştir	(139).	37875	yetişkinin	katılımıyla	gerçekleşen	enlemesine	bir	çalışmada,	et	yiyenler	en	yüksek	yaş-­‐ayarlı	kötü	vücut	kitle	indeksi	ortalamasına	sahip	iken,	veganlar	en	düşük,	diğer	vejetaryenler	ise	ortalama	değerleri	temsil	etmektedir	(140).	EPIC-­‐Oxford	çalışmasına	göre,	sağlık	konusunda	bilinçlenmiş	bir	kohortta	5	yıllık	periyottaki	kilo	artışı,	hayvansal	yiyecekleri	azaltanlarda	en	azdır	(141).	Britanya’da	yapılan	geniş	kapsamlı	bir	enlemesine	çalışmada	ise	yetişkinken	vejetaryen	olan	insanların	vücut	kitle	indeksi	veya	vücut	ağırlığı	konusunda,	yaşam	boyu	vejetaryen	olanlara	kıyasla	büyük	değişimler	yaşamadığı	gözlemlenmiştir	(53).	Yine	de,	5	yıl	ve	daha	fazla	zamandır	vejetaryen	olanlarda	tipik	olarak	daha	düşük	vücut	kitle	indeksine	rastlanır.	Barbados’taki	Adventistler	arasında,	5	yıldan	fazla	zamandır	vejetaryen	beslenen	obezlerin	oranı,	et	yiyen	obez	oranına	göre	%70	daha	azdır.	Beş	yıldan	daha	az	süredir	vejetaryenliği	sürdürenlerin	vücut
ağırlığı	ise	et	yiyenlerle	benzerdir	ekstra	meyve	ve	sebze	ile	(116).	Az	yağlı	vejetaryen	bir	zenginleştirilmiş	bir	diyetin	diyetin,	menopoz	sonrası	benimsenmesi	7	yıllık	dönemde	dönemdeki	kadınların	uzun	vadeli	göğüs	kanseri	vaka	ve	ölümlerini	kilo	kaybında,	daha	geleneksel	bir	azaltmamıştır	(147).	Ulusal	Kolesterol	Eğitim	Programı	diyetine	kıyasla	daha	etkili	olduğu	Meyve	ve	sebzeler	etkili	kanıtlanmıştır	(142).	Meyve	sebze	antioksidan,	antiproliteratif	ve	gibi	lif	bakımından	zengin,	düşük	kanser	koruyucu	içeren	bitkisel	enerjili	yiyeceklerin	bol	miktarda	kimyasallardan	oluşan	kompleks	tüketimi	sayesinde	vejetaryenler,	bir	karışım	içerir.	Bitkisel	daha	düşük	bir	vücut	kitle	kimyasallar	ilave	ve	birbirine	bağlı	indeksine	sahip	olabilirler.	etkiler	içerir	ve	en	iyi	tam	gıdalarla	a	lınır	(	B	u	148-­‐150).	Kanser	bitkisel	kimyasallar	kanser	ilerlemesine	neden	olan	birçok	Vejetaryenler	genel	nüfusa	göre	hücresel	sürecin	önüne	geçer.	Bu	daha	düşük	kanser	oranı	eğilimi	mekanizmaların	bazıları	şunlardır:	gösterir	ve	bunun	sigaradan	Hücre	çoğalması,	DNA	bileşim	kaynaklanan	kanserlerle	dizilimi,	faz	1	enzimleri	ve	sinyal	bağlantısı	yoktur.	Adventist	Sağlık	aktarım	yolunu	ve	tümörün	Çalışması'nın	verilerine	göre	dışavurumunu	engelleme;	hücre	vejetaryen	olmayanlar	döngü	kesintisini	ve	vejetaryenlere	göre	oldukça	programlanmış	hücre	ölümünü	yüksek	oranda	kalın	bağırsak	ve	başlatma;	faz	2	enzimlerini	prostat	kanseri	riski	altındadır;	indükleme;	NF-­‐kappaB	ama	yaş,	cinsiyet	ve	sigara	içme	aktivasyonunu	bloke	etme;	kontrollerinden	sonra	gruplar	anjiyogenezi	engelleme	(149).	arasındaki	akciğer,	göğüs,	rahim	ve	mide	kanseri	riskinde	belirgin	Son	Dünya	Kanser	Araştırma	bir	fark	görülmemiştir	(98).	Fonu	raporlarına	göre	(143),	Obezite	birçok	alanda	kanser	meyve	ve	sebzeler	akciğer,	ağız,	riskinin	artmasında	belirgin	bir	yemek	borusu	ve	mide	faktördür	(143).	Vejetaryenlerin	kanserinde	ve	daha	az	oranda	vücut	kitle	indeksi	vejetaryen	diğer	bölgelerde	koruyucudur.	olmayanlara	göre	daha	az	Baklagillerin	düzenli	tüketilmesi	olduğundan,	vejetaryenlerin	aynı	zamanda	mide	ve	prostat	vücut	hafifliği	azalması	belirleyici	kanserine	karşı	koruyucu	bir	bir	faktör	olabilir.	önlem	sağlar	(143).	Beslenmedeki	lif,	C	vitamini,	karotenoid,	Vejetaryen	bir	beslenme	flavanoid	ve	diğer	bitkisel	kanserden	koruyucu	birçok	kimyasallar	birçok	kanser	türüne	beslenme	unsurunu	sağlar	(144).	karşı	koruma	sağlar.	Alyum	Salgın	hastalıklarla	ilgili	çalışmalar	sebzeleri	(soğan,	sarımsak,	pırasa	düzenli	meyve	ve	sebze	gibi)	mide	kanserine	karşı,	tüketiminin	bazı	kanser	risklerinin	özellikle	sarımsak	kalın	bağırsak	azalmasıyla	ilişkili	olduğunu	kanserine	karşı	korur.	Kırmızı	sürekli	olarak	göstermektedir	pigmentli	likopen	bakımından	(108,145,146).	Tersine,	Kadın	zengin	meyvelerin	prostat	Sağlıklı	Yeme	ve	Yaşama	kanserine	karşı	koruyucu	olduğu	Girişimi'nde	erken	dönem	göğüs	belirtilmiştir	(143).	Yakın	kanserinden	kurtulanlar	arasında,	zamanda	yapılan	kohort	Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	14
çalışmalar	gösteriyor	ki	yüksek	miktarda	tahıl	alımı	çeşitli	kanser	türlerine	karşı	önemli	oranda	koruma	sağlar	(151).	Düzenli	fiziksel	aktivite	başlıca	birçok	kanser	türüne	karşı	önemli	derecede	koruma	sağlar	(143).	Meyve	ve	sebzelerde	etkili	bitkisel	kimyasalların	birçok	çeşidi	bulunmasına	rağmen,	insan	popülasyonu	çalışmalarında,	vejetaryen	ve	vejetaryen	olmayanlar	arasındaki	kanser	vakaları	veya	ölüm	oranları	arasında	büyük	bir	fark	tespit	edilmemiştir	(99,	152).	Daha	detaylı	yemek	tüketim	verileri	gerekli	olabilir;	çünkü	biyoyararlanım	ve	bitkisel	kimyasal	nüfuzu,	sebzelerin	pişmiş	veya	çiğ	yenmesi	gibi	yemek	hazırlama	yöntemlerine	bağlıdır.	Prostat	kanseri	vakasında,	yüksek	miktarda	süt	ürünü	alımı	vejetaryen	bir	beslenmenin	kimyasal	koruyucu	etkisini	azaltabilir.	Bütün	çalışmalar	bu	bulguyu	desteklememekle	birlikte	(155),	süt	ürünleri	ve	diğer	kalsiyum	bakımından	zengin	gıdaların	tüketimi	prostat	kanseri	(143,153,154)	riskinin	artmasıyla	ilişkilidir.	Kırmızı	et	ve	işlenmiş	et	tüketimi	kalın	bağırsak	kanser	riskindeki	artışla	sürekli	bağlantılandırılır	(143).	Öte	yandan	baklagillerin	alımı	vejetaryen	olmayanlarda	kolon	kanseri	görülmesiyle	olumsuz	olarak	ilişkilendirilir	(98).	14	kohort	çalışmanın	havuz	analizinde,	meyve	ve	sebze	tüketiminin	artırılması	kolon	kanseri	riskinin	azaldığı	görülmüştür.	Meyve	ve	sebze	alımı	distal	(uç)	kolon	kanseri	riskinin	azalmasıyla	ilişkilendirilmiş,	ama	proksimal	(merkez)	kolon	kanseriyle
ilişkilendirilememiştir	(156).	Vejetaryenler	vejetaryen	olmayanlara	göre	önemli	oranda	daha	fazla	lif	alır.	Tüm	çalışmalar	bunu	desteklemese	de,	yüksek	lif	alımının	kolon	kanserine	karşı	koruyucu	olduğu	düşünülmektedir.	10	Avrupa	ülkesini	kapsayan	EPIC	çalışması,	en	yüksek	oranda	lif	alanın	en	az	oranda	alana	göre	%	25	daha	az	kalın	bağırsak	kanseri	riski	taşıdığını	göstermiştir.	Tüm	bu	bulgulara	dayanarak,	Bingham	ve	ekibi	(157)	düşük	fiber	alan	popülasyonda	fiber	alımının	iki	kat	artırılmasının	kalın	bağırsak	kanseri	riskini	%	40	oranında	azalttığı	sonucuna	vardı.	Diğer	yandan,	13	ileriye	dönük	kohort	çalışmanın	havuz	analizinden	çıkan	veriler,	çoklu	risk	faktörlerinin	hesaba	katılmasından	sonra,	yüksek	miktarda	lif	alımı	ile	kalın	bağırsak	kanseri	riskinin	azalması	arasındaki	ilişkiyi	doğrulamamıştır	(158).	Soya	izoflavonu	ve	soyalı	yiyeceklerin	anti-­‐kanser	özelliğe	sahip	olduğu	gösterilmiştir.	Yüksek	miktarda	soya	tüketen	Asyalılarla	yürütülen	8	çalışmanın	meta	analizinde	(bir	kohort,	yedi	vaka	kontrol	çalışması),	soya	tüketiminin	artmasıyla	göğüs	kanseri	riskinin	azaldığı	görülmektedir.	Aksine,	az	soya	tüketen	11	Batı	toplumunda	yürütülen	çalışmalarda	soya	alımının	göğüs	kanseri	riskiyle	ilişkisi	yoktur	(159).	Ancak	kanserden	koruyucu	bir	ajan	olarak	soyanın	değeri	üzerine	tartışma	sürmekte;	çünkü	tüm	araştırmalar	göğüs	kanserine	karşı	soyanın	koruyucu	değerini	doğrulamamaktadır	(160).	Diğer	yandan,	bazı	çalışmalarda	et	tüketimi	göğüs	kanserinin	artması	riskiyle	ilişkilendirilmiştir	(161).
Bir	çalışmada,	günde	100	gram	ilave	et	tüketimi	göğüs	kanseri	riskini	%	50	ila	%60	arasında	artırmıştır	(162).	Osteoporoz	Süt	ürünleri,	yeşil	yapraklı	sebzeler	ve	kalsiyumla	zenginleştirilmiş	bitkisel	yiyecekler	(bazı	hazır	mısır	gevreği,	soya	ve	pirinç	içeceği	ve	meyve	suyu	çeşitleri)	vejetaryenler	için	bol	kalsiyum	sağlayabilir.	Son	yirmi	yıldır	yayınlanmış	enlemesine	ve	boylamasına	popülasyon	temelli	araştırmalarda,	kemik	mineral	yoğunluğu	(BMD),	et	yiyenler	ve	lakto-­‐ovo-­‐vejetaryenler	arasında	hem	trabeküler	(kemik	içi)	hem	kortikal	(kemik	kabuğu)	kemikler	bakımından	hiçbir	fark	göstermemiştir	(163).	Veganların	kemik	sağlığı	ile	ilgili	çok	az	bilgi	olmakla	birlikte	bazı	çalışmaların	gösterdiği	üzere	veganlarda	kemik	yoğunluğu	vejetaryen	olmayanlara	göre	daha	azdır	(164,165).	Bu	çalışmalardaki	Asyalı	vegan	kadınların	protein	ve	kalsiyum	alımı	çok	düşüktü.	Yetişkin	yaşlılarda	yetersiz	protein	ve	az	kalsiyum	alımının	kemik	kaybı	ve	kalça	ve	omurga	çatlaklarıyla	ilişkili	olduğu	gösterildi	(166,167).	Ek	olarak	bazı	veganlarda	D	vitamini	durumu	riskliydi	(168).	EPIC-­‐Oxford	çalışmasının	sonuçlarına	göre	vejetaryenler	için	kemik	kırılmaları	riski	et	yiyenlerle	benzer	orandadır	(38).	Veganlarda	yüksek	kemik	kırılması	riski	az	kalsiyum	alımının	sonucu	olarak	gösterilir.	Ancak	günde	525	mg'dan	fazla	kalsiyum	tüketen	veganlarda	kırılma	oranı	et	yiyenlerdeki	kırılma	oranından	farklı	değildi	(38).	Meyve	ve	sebze	tüketimi,	soya	alımı	ve	K	vitamini
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	15
bakımından	zengin	yeşil	yapraklı	sebzeler	gibi	vejetaryen	beslenmeyle	bağlantılı	diğer	faktörler	kemik	sağlığı	araştırılırken	göz	önüne	alınmalıdır.	Kemiğin	vücut	pH	dengesini	koruyucu	rolü	vardır.	Özel	matriks	proteinlerinin	gen	ifadesi	ve	alkalen	fosfataz	etkinliğinin	düşürülmesiyle	asidozun	(aşırı	asitlenme)	osteoblastik	aktiviteyi	bastırdığı	görülür.	Osteoblastlar	tarafından	gerçekleştirilen	prostaglandin	üretimi	NF-­‐kappaB	ligandının	osteoblastik	reseptör	etkinleştiricisi	sentezini	artırır.	NF-­‐kappaB	ligand	reseptör	etkinliğinin	asit	indüklemesi,	osteoklastik	aktiviteyi	ve	kemik	çözünmesini	artırmak	ve	proton	yüklemesini	tamponlamak	için	yeni	osteoklastların	teminini	teşvik	eder	(169).	Artan	meyve	ve	sebze	tüketimi	kalsiyum	tasarrufu	ve	kemik	metabolizması	göstergelerinde	pozitif	bir	etkiye	sahiptir	(170).	Meyveler,	üzümsüler	ve	sebzelerin	alkalin	külüyle	birlikte	zengin	potasyum	ve	magnezyum	içeriği,	bu	besinleri	kemik	çözünmesini	engellemek	için	faydalı	beslenme	ajanları	durumuna	getirir	(171).	Menopoz	öncesi	kadınların	femur	boyun	ve	bel	omuru	kemik	mineral	yoğunluğu,	potasyum	alımında	en	yüksek	çeyrekteki	kadınlar	en	düşük	çeyrektekilerle	karşılaştırıldığında	%15	ila	20	daha	yüksektir	(172).	İç	kaynaklı	net	asit	üretimi	ve	meyve-­‐sebze	alımı	göstergesi	olan	besinsel	potasyumun	kemik	sağlığı	göstergeleri	üzerinde	az	miktarda	etki	gösterdiği,	böylece	yaşam	süresi	boyunca	osteoporoz
riskinin	azalmasını	sağlayabildiği	belirtilmiştir	(173).	Yüksek	protein	alımı	(özellikle	hayvansal	protein)	idrarda	kalsiyum	artışına	neden	olabilir	(167,174).	Daha	fazla	hayvansal	protein	ve	daha	az	bitkisel	protein	tüketen	menopoz	sonrası	kadınlarda	yüksek	oranda	kemik	erimesi	ve	artan	kalça	kırığı	riski	ortaya	çıkar	(175).	Aşırı	protein	alımının	kemik	sağlığını	riske	sokmasına	rağmen,	az	protein	alımının	düşük	kemik	sağlamlığı	riskine	neden	olduğuna	dair	bulgular	vardır	(176).	K	vitamini	durumunun	hassas	bir	göstergesi	olan	az	karboksillenmiş	osteokalsin	kan	seviyeleri,	kalça	kırığı	riskini	göstermede	(177)	ve	kemik	mineral	yoğunluğunu	öngörmede	kullanılır	(178).	İki	büyük	ileriye	dönük	kohort	çalışmanın	sonuçları,	K	vitamini	(ve	yeşil	yapraklı	sebzeler)	alımı	ve	kalça	kırığı	riskinin	ters	orantılı	olduğunu	öne	sürer	(179,180).	Kısa	süreli	klinik	çalışmaların	gösterdiği	üzere,	izoflavon	bakımından	zengin	soya	proteini	menopoz	sonrası	dönemdeki	kadınlarda	omurga	kemiği	erimesini	azaltır	(181).	10	rastgele	kontrollü	deneyin	meta	analizinde,	soya	izoflavonlarının	omurganın	kemik	mineral	yoğunluğuna	oldukça	faydası	dokunmuştur	(182).	Rastgele	kontrollü	bir	deneyde,	jenistein	alan	menopoz	sonrası	kadınlarda	deoksipiridinolinin	(kemik	emiliminin	bir	göstergesi)	idrar	boşaltımında	kaydadeğer	azalmalar	ve	artan	seviyede	kemiğe	özgü	alkalen	fosfataz	serumu	(kemik	oluşumunun	bir	göstergesi)	görülmüştür	(183).	Menopoz	dönemindeki	kadınlar
üzerinde	yapılan	dokuz	rastgele	kontrollü	deneyin	meta	analizde,	soya	izoflavonları	kemik	çözünmesini	ve	plasebo	ile	kıyaslandığında	uyarılmış	kemik	oluşumunu	belirgin	şekilde	engellemiştir	(184).	Kemik	sağlığını	artırmak	için,	vejetaryenler	yeterli	kalsiyum,	D	vitamini,	K	vitamini,	potasyum	ve	magnezyum,	yeterli	ama	aşırı	olmayan	protein,	bol	miktarda	meyve-­‐	sebze	ve	soya	ürünleri	ve	az	miktarda	sodyum	içeren	yemekler	yemeye	teşvik	edilmelidir.	Böbrek	Rahatsızlığı	Hayvansal	ya	da	bitkisel	kaynaklı	proteinlerin	uzun	vadede	yüksek	miktarda	alımı	(diyalize	girmeyen	bir	böbrek	hastası	için	günde	0.6	g/kg’dan	fazla	ya	da	böbrek	rahatsızlığı	olmayan	insanlar	için	Beslenme	Referans	Değeri	olan	günlük	0.8	g/kg’dan	fazla)	kronik	böbrek	rahatsızlıklarını	daha	kötü	hale	getirebilir	ya	da	normal	böbrek	fonksiyonlarına	sahip	birinde	böbrek	hasarına	yol	açabilir	(185).	Bu	durum	fazla	protein	alımıyla	ilgili	olan	yüksek	glomerüler	filtrasyon	hızından	kaynaklanabilir.	Soya	temelli	vegan	beslenme,	kronik	böbrek	rahatsızlığı	olan	insanlar	için	yeterli	besini	sağlar	ve	böbrek	rahatsızlıklarının	gelişimini	yavaşlatabilir.	Bunama	Bir	çalışma	vejetaryenlerin	vejetaryen	olmayanlara	kıyasla	daha	az	bunama	riski	taşıdığını	öne	sürmektedir	(186).	Bunun	sebebi,	vejetaryenlerde	görülen	düşük	tansiyon	veya	vejetaryenlerin	daha	fazla
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	16
antioksidan	alması	olabilir	(187).	Riskin	azalmasındaki	diğer	olası	nedenler,	beyin-­‐damar	rahatsızlığı	vakalarına	daha	seyrek	rastlanması	ve	menopoz	sonrası	hormonlarının	muhtemelen	daha	az	kullanılmasıdır.	Vejetaryenler	bununla	birlikte	yine	de	bunama	riski	faktörleri	taşıyabilirler.	Örneğin	yetersiz	B-­‐12	vitamini	değerleri,	homosisteinin	kanda	aşırı	birikmesine	(hiperhomosisteinemi)	yol	açtığından,	bunama	riskinin	artması	ile	ilişkilidir	(188).	Vejetaryen	Diyetlerin	Sağlığa	Diğer	Etkileri	Bir	kohort	çalışma,	orta	yaşlı	vejetaryenlerin	divertikül	iltihabına	vejetaryen	olmayanlara	kıyasla	%50	daha	az	yakalandığını	göstermiştir	(189).	Et	tüketimi	divetikül	iltihabı	riskini	arttırabilir;	lif	ise	en	önemli	koruyucu	etken	olarak	değerlendirilir	(190).	Yaşları	40	ile	69	arasında	değişen	800	kadınla	yapılan	bir	kohort	çalışmaya	göre,	vejetaryen	olmayanlar	vejetaryenlere	kıyasla	iki	kattan	daha	fazla	safra	taşı	sorunu	yaşarlar	(191).	Bu	oranlar;	obezite,	cinsiyet	ve	yaşlanma	gözetildiğinde	dahi	geçerliliğini	korumuştur.	Finlandiya’daki	bir	araştırma	grubunun	yayınladığı	bazı	çalışmalar,	oruç	ve	arkasından	gelen	vegan	beslenmenin	romatizmal	eklem	iltihabı	tedavisinde	yararlı	olabildiğini	ortaya	koymuştur	(192).	HEDEF	KİTLELER	(AMERİKA’DAKİ)	VE	ONLARA	YÖNELİK	PROGRAMLAR	Bebekler,	Çocuklar	ve	Kadınlara	Özel	Tamamlayıcı	Beslenme	Programı
Bebekler,	Çocuklar	ve	Kadınlara	Özel	Tamamlayıcı	Beslenme	Programı;	hamile,	yeni	doğum	yapmış	ve	emziren	annelere,	bebeklere	ve	devlet	standartlarının	altında	gelire	sahip	ailelerdeki	beslenme	riski	altında	olduğu	belgelenen	beş	yaşına	kadar	çocuklara	hizmet	eden	devlet	hibe	programıdır.	Bu	program;	bebek	maması,	bebeklere	özel	demirle	zenginleştirilmiş	kahvaltılık	gevrek,	C-­‐vitamini	zengini	sebze	veya	meyve	suyu,	havuç,	inek	sütü,	peynir,	yumurta,	demirle	zenginleştirilmiş	kahvaltılık	gevrek,	kuru	fasulye,	bezelye	ve	yerfıstığı	ezmesini	de	içeren	vejetaryenlere	uygun	gıdaları	ücretsiz	alabilmek	için	kupon	sağlamaktadır.	Programdaki	son	değişikliklerle	tam	tahıllı	ekmek	ve	kahvaltılık	gevreğin	satın	alınması	teşvik	edilmiş,	kuru	fasulye	yerine	konserve	fasulyenin	satın	alınmasına	onay	verilmiş	ve	kupon	sahiplerinin	sebze	ve	meyve	alabilmesine	olanak	tanınmıştır	(193).	İnek	sütü,	tıbbi	belgeye	sahip	çocuklar	ve	kadınlar	için,	şartnamelere	uygun	soya	temelli	içecekler	ve	kalsiyum	destekli	tofu	ile	ikame	edilebilir	(193).	Çocuk	Beslenme	Programları	Ulusal	Okul	Öğle	Yemeği	Programı;	belli	başlı	soya	ürünleri,	peynir,	yumurta,	pişmiş	kuru	fasulye/bezelye,	yoğurt,	yerfıstığı	ezmesi,	diğer	yemişlerin	ezmeleri,	yerfıstığı,	ağaç	yemişleri	ve	tohumları	da	içeren	et	dışı	protein	ürünlerinin	tüketilmesine	olanak	tanımaktadır	(194).	Sunulan	öğünler,	2005	Amerikalılar	İçin	Beslenme	Standartları’na	uymak	ve	protein,	A	ve	C	vitaminleri,	demir,	kalsiyum	ve	enerji	bazında
Önerilen	Beslenme	Ölçüleri’nin	en	az	üçte	birini	karşılamak	zorundadır.	Okullar,	bir	çocuğun	veya	ailenin	yemek	tercihleri	doğrultusunda	sundukları	öğünleri	değiştirmek	zorunda	olmasalar	da	özel	bir	diyet	ihtiyacı	konusunda	doktor	raporu	olan	çocuklara	alternatif	yemekler	sunmak	için	izinlidirler	(195).	Bazı	devlet	okulları	düzenli	olarak	vejetaryen	(vegan	da	dahil)	menüler	sunmaktadır;	birçok	okulun	yemek	programları	vejetaryenlere	hâlâ	sınırlı	seçenekler	sunsa	da	vejetaryen	menü	seçeneği	geçmiştekinden	çok	daha	yaygın	gözükmektedir	(196).	Devlet	okulları,	ailelerinden	veya	velilerinden	öğrencinin	özel	beslenme	ihtiyacı	olduğuna	dair	yazılı	bir	belge	getiren	çocuklara	soya	sütü	verilmesine	izin	vermektedir.	Soya	sütleri,	ikame	ürün	olarak	kabul	görmek	için	belli	standartları	karşılamalıdır.	Okullar,	ikame	giderler	için	devlet	ödeneği	aşıldığı	takdirde	kendi	bütçelerinden	harcamak	zorundadırlar	(197).	Yaşlılar	İçin	Beslenme	Programları	Devlet	Yaşlılar	İçin	Beslenme	Programı;	yaşlı	Amerikalılar	için	eyaletlere,	bölgelere	ve	kabile	oluşumlarına	toplu/evlere	servis	yemek	(genelde	Seyyar	Yemek	olarak	bilinir)	sağlayan	ulusal	bir	program	ağı	kurabilmek	için	ödenek	dağıtmaktadır.	Yemekler,	genelde	yerel	Seyyar	Yemek	kuruluşları	tarafından	temin	edilir.	Ulusal	Seyyar	Yemek	Vakfı	tarafından	dört	haftayı	kapsayan	vejetaryen	bir	menü	dizisi	geliştirilmiştir	(198).	Benzer	menüler,	dört	haftalık	vejetaryen	menü	dizisininin	ön	onayını	veren	New	York	Şehri	Yaşlılar	Departmanı’nın	da	dâhil	olduğu
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	17
bazı	programlar	tarafından	benimsenmiştir	(199).	Islahevleri	Amerika	Birleşik	Devletleri’ndeki	mahkeme	kararları,	cezaevi	mahkûmlarına	dinsel	ve	tıbbî	gerekçelerle	vejetaryen	menü	alma	hakkını	vermiştir	(200).	Devlet	cezaevi	sisteminde	vejetaryen	besinler,	yalnızca	beslenmelerinin	dini	ibadetlerinin	bir	parçası	olduğunu	belgeleyen	mahkûmlara	sağlanmaktadır	(201).	Papazlık	makamı	tarafından	yapılan	değerlendirme	ve	onayın	akabinde,	mahkûmlar	ya	etsiz	bir	alternatif,	sıcak	atıştırmalıklar	ve	salata	barını	da	içeren	yemek	hattından	kendileri	seçerek	ya	da	ulusal	düzeyde	tanınan,	dini	sertifikaya	sahip	işlenmiş	gıdaların	temini	yoluyla	Alternatif	Beslenme	Programı’na	katılabilmektedir	(202).	Eğer	öğünler	tabldot	tepsilerinde	servis	ediliyorsa	etsiz	yiyeceklerin	temini	için	yerel	prosedürler	geliştirilir	(201).	Diğer	hapishanelerde	vejetaryen	yemeklerin	tedarik	edilme	süreci	ve	uygun	yemeğin	çeşidi,	cezaevinin	tipi	ve	yerine	göre	değişiklik	göstermektedir	(201).	Bazı	cezaevi	sistemleri	etsiz	yemek	alternatifleri	sunarken	diğerleri	kabaca	mahkûmların	tabağındaki	yemeklerden	etleri	ayıklamaktadır.
Askeriye/Silahlı	Kuvvetler	Her	türlü	yiyecek	düzenlemesini	gözeten	Birleşik	Devletler	Ordusu	Mücadele	Besleme	Programı	vejetaryen	yemek	ve	hazır	vejetaryen	yiyecekleri	içeren	vejetaryen	menü	seçeneği	sunmaktadır	(203,	204).	Diğer	Kurumlar	ve	Toplu	Yemek	Servisi	Kuruluşları	Kolejler,	üniversiteler,	hastaneler,	restoranlar	ve	kamu	tarafından	finanse	edilen	müzeler	ve	parkların	dâhil	olduğu	diğer	kurumlar	değişik	miktarlarda	ve	çeşitlerde	vejetaryen	seçenekler	sunmaktadırlar.	Kaynaklar	toplu	vejetaryen	yemek	hazırlamaya	müsaittir.	GIDA	VE	BESLENME	UZMANLARININ	GÖREV	VE	SORUMLULUKLARI	Beslenme	danışmanlığı,	zayıf	beslenme	seçimleri	yüzünden	bazı	sağlık	problemleri	olan	vejetaryen	danışanlar	ve	ek	beslenme	müdahaleleri	gerektirecek	tıbbi	durumları	olan	(ör.	şeker	hastalığı,	kanda	yüksek	oranda	yağ	bulunması	ya	da	böbrek	rahatsızlığı)	vejetaryenler	için	faydalıdır.	Bireyin	bilgi	seviyesine	göre,	beslenme	danışmanlığı	yeni	vejetaryenler	ve	hamilelik,	bebeklik,	çocukluk,
gençlik	ve	yaşlılık	gibi	hayatın	değişik	aşamalarındaki	bireyler	için	faydalı	olabilir.	Gıda	ve	beslenme	uzmanlarının	vejetaryen	diyetleri	benimsemeye	ilgi	duyan	ya	da	zaten	benimsemiş	kişilere	sağlıklı	bir	vejetaryen	diyet	planlama	hakkında	yardımcı	olmak	ve	vejetaryen	beslenmeye	dair	doğru	güncel	bilgileri	vermek	gibi	önemli	bir	rolü	vardır.	Bilgiler	vejetaryen	diyetin	şekli,	danışanın	yaşı,	yemek	hazırlayabilme	becerileri	ve	hareketlilik	seviyesine	göre	bireyselleştirilmelidir.	Hangi	besinlerin	planlamada	önemli	rol	oynayabileceğini	kesinleştirmek	için	bireyin	kendi	diyetini	tarif	edişini	dinlemek	önemlidir.	Şekil	1	öğün	planlama	tavsiyeleri	içerir.	Şekil	2	vejetaryen	beslenme	biçimleriyle	ilgili	internet	kaynaklarının	(İngilizce)	listesini	sunar.
Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	18
Vejetaryen	Beslenme	Diyetetik	Çalışma	Grubu	http://vegetariannutrition.net	Andrews	Üniversitesi	Beslenme	Ana	Bilim	Dalı	http://www.vegetarian-­‐nutrition.info	Beslenme	Planlama	ve	Teşvik	Merkezi	http://www.mypyramid.gov/tips_resources/vegetarian_diets.html	Gıda	ve	Beslenme	Bilgi	Merkezi	http://www.nal.usda.gov/fnic/pubs/bibs/gen/vegetarian.pdf	Mayo	Klinik
http://www.mayoclinic.com/health/vegetarian-­‐diet/HQ01596	Medline	Plus,	Vejetaryen	Beslenme	http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/vegetariandiet.html	Yedinci	Gün	Adventistleri	Beslenme	Derneği	http://www.sdada.org/plant.htm	Vegan	Topluluğu	(B-­‐12	vitamini	üzerine	bilgi)	http://www.vegansociety.com/food/nutrition/b12/	Vejetaryen	Kaynak	Grubu	http://www.vrg.org	Vejetaryen	Topluluğu	-­‐	Birleşik	Krallık	http://www.vegsoc.org/health
Şekil	2:	Vejetaryen	beslenme	biçimlerine	ilişkin	kullanışlı	internet	siteleri.	Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	19
Nitelikli	gıda	ve	beslenme	uzmanları	vejetaryen	danışanlara	şu	yollarla	yardımcı	olabilir:	• B-­‐12	vitamini,	kalsiyum,	D	vitamini,	çinko,	demir	ve	n-­‐3	yağ	asitleri	ihtiyaçlarını	karşılama	konusunda	bilgi	sağlamak.	Çünkü	kötü	planlanmış	vejetaryen	diyetler	bu	besin	öğeleri	konusunda	eksik	kalabilir.	Hayatın	tüm	safhalarında	dengeli	lakto-­‐ovo	vejetaryen	ya	da	vegan	öğün	planlamaya	özel	yönergeler	vermek.	Sağlıklı	kalmak	ve	rahatsızlıkları	engellemenin	genel	ölçütleri	hakkında	bilgi	sağlamak.	Dengeli	lakto-­‐ovo	vejetaryen	ya	da	vegan	öğün	planlama	yönergelerini	alerji,	kronik	hastalık	veya	başka	kısıtlamalardan	dolayı	özel	beslenme	ihtiyaçları	olan	danışanlara	uyarlamak.	Yerel	restoranlardaki	vejetaryen	seçenekler	hakkında	bilgi	sahibi	olmak.	Seyahat	esnasındaki	en	uygun	vejetaryen	öğün	planlamaları	hakkında	öneriler	sunmak.	Vejetaryen	diyetlerde	sık	olarak	kullanılan	besinlerin	hazırlanışı	ve	kullanılışı	hakkında	danışanları	bilgilendirmek.	Vejetaryenleri	hedef	alan	ürün	seçeneklerinin	hızla	artışı	bu	gibi	her	ürün	hakkında	bilgi	sahibi	olmayı	imkânsız	kılabilir.	Buna	karşın	vejetaryen	danışanlarla	çalışan	uzmanlar	çeşitli	tahılların,	fasulyelerin,	soya	ürünlerinin,	et	muadillerinin	ve	zenginleştirilmiş	gıdaların	hazırlanışı,	kullanılışı	ve	içerikleri	hakkında	temel	bilgilere	sahip	olmalıdır.	Vejetaryen	ürünlerin	satın	alınabileceği	yerel	kaynaklar	hakkında	bilgi	sahibi	olmak.	Bazı	topluluklarda	•
postayla	sipariş	kaynakları	gerekli	olabilir.	Aile	üyeleriyle,	özellikle	vejetaryen	beslenmedeki	besin	ihtiyaçlarını	karşılayabilecekleri	en	iyi	ortamı	yaratmalarına	yardımcı	olmak	için	vejetaryen	çocukların	ebeveynleriyle	beraber	çalışmak.	Uzman	şayet	vejetaryen	beslenmeye	aşina	değilse,	danışana	kendisine	nitelikli	tavsiye	verebilecek	birisini	bulma	konusunda	yardımcı	olmalı	ya	da	danışanı	güvenilir	kaynaklara	yönlendirmelidir.
Nitelikli	gıda	ve	beslenme	uzmanları	çocuk	beslenme	programları,	yaşlıları	için	besin	programları,	ıslahevi,	askeriye,	kolejler,	üniversiteler	ve	hastanelerin	de	dâhil	olduğu	yemek	hizmeti	operasyonlarının	vejetaryenlerin	ihtiyaçlarını	karşılamalarını	sağlamakta	önemli	rol	oynayabilir.	Bu	hedefe	vejetaryenlerin	ihtiyaçlarına	özgü	klavuzlar	geliştirerek,	vejetaryenlere	uygun	menüler	yaratıp	uygulamaya	koyarak	ve	programların	vejetaryen	katılımcılarının	ihtiyaçlarını	karşılayıp	karşılamadığını	değerlendirerek	ulaşılabilir.	SONUÇLAR	Uygun	olarak	planlanmış	vejetaryen	beslenme	biçimleri	sağlıklı,	beslenme	açısından	yeterli	ve	belirli	hastalıkların	engellenmesi	ve	tedavisinde	faydalı	olarak	gözükmektedir.	Vejetaryen	beslenme	hayatın	her	evresi	için	uygundur.	Vejetaryen	diyetlere	yönelik	artan	ilginin	bir	çok	sebebi	vardır.	Önümüzdeki	on	yıl	içinde	Amerika	Birleşik	Devletleri’nde	vejetaryenlerin	sayısının	artması	beklenmektedir.	Gıda	ve	beslenme	uzmanları	vejetaryen	danışanlara	vejetaryen	beslenme,	gıdalar	ve	kaynaklar	hakkında	güncel	ve	doğru	bilgileri	vererek	yardımcı	olabilirler.	Vegan	Kolektif	adına	Gülce	Özen	Gürkan,	Güray	Tezcan,	Sami	Başaran	ve	Serdar	Tekbar	tarafından	Mayıs	2012’de	İngilizce’den	çevrilmiştir.	Raporun	İngilizce	aslına	ve	tüm	numaralandırılmış	referanslara	http://www.eatright.org/about/content.aspx?id =8357	adresinden	ulaşılabilir.	Amerikan	Beslenme	Derneği	–	Temmuz	2009	-­‐	Sayfa	20
Documents Similar To Vegan-Vejetaryen Beslenme Raporu
sebzeler besin degerleri
Cigdem Kilic Tandogan
Türkiye'nin en güzel küfür eden adamı...
SAĞLIKLI VE UZUN YAŞAM