Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti - Ebed Bizimdir
Takvimler 1918 yılının günlerini gösterirken, Kuzey Kafkasya’dan hareket eden bir heyet gizlice Tiflis ve Batum’da toplantılar yaparak Trabzon’a geçti. Trabzonda yaptıkları gizli görüşmelerin ardından da, yine gizlice İstanbul’a geldi.
Heyetin başkanlığını, Kuzey Kafkasya’nın ileri gelen isimlerinden Abdülmecid Çermoy (Çeçen) ve Haydar Bammat (Kumuk) yapmaktaydı. Heyet 6 Mayıs 1918’te İstanbul’a vardığında, onları başka bir Kafkasyalı heyet karşıladı. Karşılayan heyet, 1. Dünya Savaşı sırasında İstanbul’da kurulan Şimali Kafkasya Cemiyeti’nin üyeleriydi.
Şimali Kafkasya Cemiyeti, özellikle Enver Paşa’nın desteğini almakta, Osmanlı Devleti’nin kuzey ve doğu sınırlarından ve çeşitli Müslüman ve Türk topluluklarla olan bağlantıları sayesinde çeşitli bölgelerden bilgi akışı sağlamaktaydı.
O yıllarda Rusya’nın yayılmacı politikaları, Çar Deli Petro ile birlikte, uzun süren savaşları da beraber getirmişti. Ruslar, sıcak denizlere inmenin, Hazar’ı ve Kafkasya’yı tamamen istila etmenin, orta doğuya uzanmanın ve Avrupa içlerine kadar hakimiyet kurmanın planlarını yapıyorlardı. Bu hedefler doğrultusunda ve askeri ve siyasi harekatlar neticesinde Balkanlar’a kadar nüfuz etmişlerdi. Ancak, kendileriyle hiçbir etnik ve dini yakınlığı olmayan Kafkasyalılar başlarına bela olmuştu. Ruslar asırlardır olduğu gibi, yine bir türlü Kaf dağlarını aşamıyorlardı. Avrupa’nın gözünde büyüyen devasa Rus orduları, Kafkas dağlarına yürüdüklerinde, bir anda ortadan kayboluyorlardı. Bu duruma mukabil, orta doğu, Balkanlar ve Afrika’da toprak kaybeden Osmanlı Devleti’nin sınırlarını Asya ve Kafkasya’ya genişleterek, ölmek üzere olan imparatorluktan yeni bir Turan devleti kurmayı planlayan ve devletin sınırlarını kendi soyundan olanların topraklarına kadar büyütmeyi ve böylelikle imparatorluğu yaşatmayı ve devletin temellerini sağlamlaştırmayı düşünen Enver Paşa da, çoktan Kafkasya ve Asyalı akrabalarla ile bağlantılar kurmuştu. İşte bu Şimali Kafkasya Cemiyeti, bu bağlantıları sağlayan İstanbul cemiyetlerinden biriydi ve Kuzey Kafkasya’dan İstanbul’a kadar gizlice gelen heyeti de onlar karşılamıştı.
İstanbul’a gelen heyet, aslında birkaç yıldır süren hummalı bir faaliyeti İstanbul’da neticelendirmek için gelmişti. Gelenler, 1917 yılında gerçekleşen Terekkala ve Andi kurultayları sonucunda, Kafkasya Dağlı Halkları Birliği Hükümeti adı altında egemenliklerini ilan eden Çerkesler (Adıgeler, Abhazlar), Tavlular (Karaçay, Malkar Türkleri), Vaynakhlar (Çeçenler, İnguşlar), Asetinler ve Dağıstanlıları temsil ediyorlardı.
İstanbul’dan önce hummalı bir faaliyet süreci yaşanmıştır…
Kuzey Kafkasya’nın her yerinden gelen temsilcilerin katılımıyla, 5-6 Mart 1917’de Terekkale’de Kuzey Kafkasya’nın geleceğine dair toplantılar yapıldı. Ve bu toplantılar sonunda Birleşik Kafkas Dağlıları Geçici Yönetimi oluşturulup, kongre kararı alındı.
1-9 Mayıs 1917 tarihlerinde, Kuzey Kafkasya’nın yine tüm bölgelerinden 500 kişi civarında temsilcinin katılımıyla, 1. Kuzey Kafkasya Genel Kongresi toplandı. Kongrede alınan kararlar doğultusunda, çalışmaları derinleştirecek çeşitli komisyonlar oluşturuldu ve kongrenin verdiği askeri-siyasi yetkileri de olan, Kuzey Kafkasya Merkezi Komitesi kuruldu.
Kuzey Kafkasya Merkezi Komitesi çalışma programını yayınladığında, hedef belli olmuştu. Çünkü ilk maddeler, Kuzey Kafkasya halklarının siyasi bir birlik halinde tek çatı altında toplanmasını ve yeni bir bağımsız devlet sahibi olmasını önermekteydi. O dönem için çok önemli gelişmeler yaşanıyordu.
Çalışmalar hızla sürerken, bu kez 18 Eylül 1918’de Andi’de, 1500 delegenin katılımıyla 2. Kuzey Kafkasya Genel Kongresi toplandı. İkinci kongre, Kuzey Kafkasya Merkezi Komitesi’ne, ordu kurma ve gerektiğinde bağımsızlık ilan etme gibi geniş yetkiler verdi. Çalışmalar öyle hızlı ve şevkle sürmekteydi ki, geliştirilmek üzere kısa bir sürede geçici bir anayasa bile hazırlanmıştı. Temel tüketim mallarının dışarı satışı yasaklandı. Devletin resmi dili Kumuk Türkçesi olarak belirlendi. Birliğin, Adıgey’den Dağıstan’a kadar bütün bölgelerindeki siyasi, askeri, kültürel, ekonomik işleri hızla ele alınmaya başlandı. Adeta seferberlik ilan edilmişti.
Ve neticede, bu faaliyetlerin hedefleri doğrultusunda Kuzey Kafkasya’dan yola çıkan heyet, gizlice Tiflis ve Batum’da askeri ve siyasi işbirliği toplantıları yaparak Trabzon’a; oradaki bazı görüşmelerin ardından da Enver Paşa’nın himayesinde İstanbul’a geldi.
Aynı tarihlerde, Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa’nın emrindeki Kafkas İslam Ordusu’na bağlı askeri birlikler 15 Eylül 1918’de Bakü’ye girdi. Bakü muharebesinde 1100 civarında şehit veren Kafkas İslam Ordusu, Ekim ayında da kuzeye hareket ederek Dağıstan’a girdi ve Derbent ve Mahaçkale’de mevzi tuttu. Kafkas İslam Ordusu’nun hedefi, Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’ne askeri destek sağlamaktı ve görevini süratle ve mükemmelen yerine getirmişti.
İstanbul görüşmeleri, Kafkas İslam Ordusu harekatı ve Kuzey Kafkasya Merkez Komitesi’nin faaliyetleri neticelendiğinde, Azerbaycan Cumhuriyeti kurulmuş, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti tüm organlarıyla vücuda gelmiş, Osmanlı Devleti’nin askeri ve siyasi desteği sağlanmış, geriye bir tek iş kalmıştı; bağımsızlığı dünyaya duyurmak…
11 Mayıs 1918 günü, bir bildiriyle bağımsızlık tüm dünyaya duyuruldu.
Bağımsızlık bildirisi özetle şöyleydi:
Aşağıda imzaları bulunan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti halklarının yetkili temsilcileri olarak aşağıdaki konuları tüm dünya hükümetlerine bildirmekten onur duyarız.
1- Kuzey Kafkasya halkları, Rusya’dan ayrılarak bağımsız bir devlet kurma kararı almışlardır.
2- Yeni devletin coğrafi sınırları, kuzeyde, Rusya İmparatorluğu’na dahil edildiği zamanki sınırlar esas alınmak suretiyle Dağıstan, Terek, Stavropol, Kuban ve Karadeniz; doğudan Hazar Denizi, güneyden ise Transkafkasya hükümetleri ile yapılacak anlaşmalarla tesbit edilecek sınırlardan oluşacaktır.
Bu kararların bütün dünya hükümetlerine duyurulması ve bilgilendirme görevi aşağıda imzaları bulunan yetkili delegasyona verilmiştir.
Bu çerçevede, imzaları aşağıda yer alan bizler, bugünden itibaren bağımsız Kuzey Kafkasya Devleti’nin yasal şekilde kurulduğunu hür dünyaya beyan ederiz.
Abdülmecid Çermoy (Hükümet Başkanı)
Haydar Bammat (Dışişleri Bakanı)
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin ilanı İstanbul’da heyecenla karşılandı. İstanbul’da basılan Tasvir-i Efkar gazetesi hadiseyi “Şimali Kafkasya İlan-ı İstiklal Etti” başlığıyla verdi. Diğer gazetelerde de Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin, Osmanlı Devleti için önemli olduğu hakkında yazılar çıktı.
Rusya’nın baskılarına rağmen Osmanlı Devleti ve Azerbaycan Cumhuriyeti, Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’ni bağımsız bir devlet olarak tanıdı. Osmanlı Devleti tanımakla da kalmadı, 8 Haziran 1918’de Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti ile bir dostluk ve işbirliği anlaşması imzalandı.
Anlaşma metni özetle şöyleydi:
1. Osmanlı Devleti ile Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti arasında sürekli dostluk ve barış hüküm sürecektir.
2. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti hükümeti tarafından istekte bulunulduğunda, Osmanlı Devleti iç güvenlik ve düzenin sağlanması için gerekli olan silahlı kuvvet ile yardımda bulunacaktır.
3. Osmanlı Devleti ile Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti hükümeti arasında şimdiye kadar herhangi bir antlaşma, sözleşme, v.b bulunmamasından dolayı her iki taraf konsolosluk sözleşmesi, ticari, hukuki ve ekonomik ilişkilerin düzenlenmesi için gerekli belgeleri imzalamak konusunda anlaşmışlardır. Konsolosluk sözleşmesi bu antlaşma belgelerinin onaylanıp taraflara verilmesi tarihinden iki sene içinde imzalanacaktır. Bu geçici devre içinde iki tarafın anlaşma yetkilileri, imtiyaz ve görevlerinde, devletlerarası genel hukuk ve muamele işlemleri esaslarına uyarak “en öncelikli millet” muamelesinden yararlanacaklardır. Böylece genel hukuk esasına dayanan bu ticaret antlaşması için gerçekleştirilecek görüşmeler bir taraftan Osmanlı Devleti ve diğer taraftan kendileriyle şu anda savaşta bulunan diğer devletler arasında barış antlaşmasından sonra başlayacaktır.
4. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin “Uluslararası Posta ve Telgraf Birliği”ne katılması ve birlik ile yapılan antlaşma belgelerinin onaylanıp taraflara verilmesinden itibaren, Osmanlı Devleti ile Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti hükümeti arasındaki posta ve telgraf ilişkisi “Uluslararası Posta ve Telgraf Birliği”nin antlaşma ve kararlarına uygun düşülerek kurulacaktır.
5. Brest-Litovsk’ta Osmanlı Devleti ve müttefikleriyle Rusya arasında imzalanan ortak antlaşmanın kararlarından bu antlaşmaya zıt olmayan maddeler geçerli olacaktır.
6. Bu antlaşma İstanbul’da onaylanacak ve onay belgeleri bir ay veya mümkün olan kısa sürede taraflara verilecektir.
Kabul edilen bu maddeler üyeler tarafından imza ve mühürlenmiştir.
Antlaşma 8 Haziran 1918 tarihinde iki adet olarak Batum’da düzenlenmiştir.
Osmanlı Devleti Adına: Halil Paşa, Vehip Paşa
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti Adına: Abdülmecid Çermoy, Haydar Bammat, Zübeyr Temirhan, Alihan Kantemir
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, Kafkas Milleti’nin, hayata geçmiş ilk birlik ve müşterek devlet projesiydi. Çok güçlü bir kadro ve çok güçlü bir destek ile vücut bulmuştu. Ancak Osmanlı Devleti’nin Mondros anlaşmasını imzalamasıyla birlikte işler tersine dönünce, askeri, siyasi ve ekonomik anlamda yalnız kaldı.
Kafkas İslam Ordusu, Kafkasya’dan gözyaşlarıyla ve dualarla ayrıldı. Derbent ve Mahaçkale’de bağımsızlık için bayraklar çekilirken yaşanan heyecan ve sevinç, yerini hüzne bıraktı. Dağlılar yalnız kaldılar.
Mondros anlaşması gereği Kafkas İslam Ordusu Kafkasya’dan çekildi, Kuzey Kafkasya yerel askeri birlikleri, Rus ordusu karşısında kahramanca mücadele etse de, sonuç itibariyle hayatta kalan çok az kişi dağlara çekilerek mücadelelerini “Abrek” ismi verilen savaşçılar olarak sürdürdü.
Kuzey Kafkasya Cumuriyeti’nin toplamda dört hükümeti görev yaptı. Ancak son hükümet o kadar zor şartlar altında kuruldu ki kabine bile oluşturulamadı.
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti hükümetleri şöyledir:
ABDÜLMECİD ÇERMOY KABİNESİ (11 MAYIS 1918-15 ARALIK 1918)
Devlet ve Hükümet Başkanı: Abdülmecid Tapa Çermoy
Başbakan Yardımcısı: Pşimaho Kosok
İçişleri Bakanı: Reşid Han Kaplan
Dışişleri Bakanı:Haydar Bammat
Savunma Bakanı: Nuh Bek Tarkovski
Maliye Bakanı: Vassan Girey Cabağı
Ulaştırma Bakanı: İbrahim Haydar
PŞİMAHO KOSOK KABİNESİ (15 ARALIK 1918-25 MART 1919)
Devlet ve Hükümet Başkanı: Pşimaho Kosok
Dışişleri Bakanı: Haydar Bammat
Ticaret ve Sanayi Bakanı: Bahadur Malaçihan
Milli Eğitim Bakanı: Nur Mahmed Şahsuvar
Tarım ve Emlak Bakanı: Aslanbek Butatı
PŞİMAHO KOSOK KABİNESİ (25 MART 1919-12 MAYIS 1919)
Savunma Bakanı: Saraceddin Musala
Milli Ekonomi Bakanı: Aslanbek Butatı
Ulaştırma Posta ve Telgraf Bakanı: Zubeyr Temirhan
Adalet Bakanı: Taceddin Penzulai
Dini İşler Bakanı: Necmeddin Gotinski
MİKAİL HALİL KABİNESİ (12 MAYIS 1919-29 EYLÜL 1919)
Şartlar sebebiyle kabine kurulamamıştır.
Yararlanılan kaynaklar: Ufuk Tavkul, Samsun BKD
Göndermeden önce alttaki eksik işlemi tamamlayınız. * + dört = 13