Türkmence - Turkcewiki.org
6.748 milyon  (2009–2015)
Diğer Oğuz dilleri içerisinde Türkmence.
Vikisözlük'te Kategori:Türkmence sözcükler ile ilgili tanım bulabilirsiniz.
Türkmence (Türkmence: Türkmençe, türkmen dili, Rusça: түркменче, түркмен дили, туркменский язык, Arapça: تورکمن تیلی ,تورکمنچه), çoğunluğu Türkmenistan'da yaşayan Türkmenlerin konuştuğu çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Türkmence, Türkmenistan'da resmi dil statüsündedir. Türk dilleri arasında Türkiye Türkçesi ve Azerice'ye yakındır. Türkmenistan'da yaşayan toplam 6 milyon kadar kişinin yanı sıra Türkmenistan'ın dışında, Afganistan'ın Güney Türkistan denen kısmında, çoğu Türkmenistan sınırına yakın, bir kısmı da Afganistan-İran sınırında yaşayan yaklaşık 1 buçuk milyon Afganistan Türkmeni ile İran'ın kuzey-doğusunda bulunan ve Türkmenistan ile sınır komşusu olan Türkmen Sahra denen coğrafi bölgede yaşayan 2 milyon İran Türkmeninin anadili konumundadır. Türkmenistan'daki Türkmencenin Çovdur lehçesine benzeyen ve Rusya'da Stavropol Krayında yaşayan Kafkas Türkmenleri tarafından konuşulan Kafkasya Türkmencesi de Türkmence'nin bir lehçesi olarak kabul edildiği gibi ayrı bir Oğuz dili olarak da değerlendirilir. Özbekistan'ın çoğunlukla Harezm bölgesinde konuşulan ve Özbekçe'den ses bilgisi ve gramer düzeylerinde önemli farkları bulunan Harezm Oğuzcası, Türkmenceyle benzer dil özellikleri paylaşır. Harezm Oğuzcasını, Türkmenceleşmiş Özbek diyalekti olarak kabul eden görüşler mevcuttur. Resmi yazışma ve eğitim dili olarak Türkiye Türkçesini kullanan Irak Türkmenlerinin kullandığı dil ise Azerice ağızları içinde değerlendirilmektedir.
SSCB döneminde Latin harfleriyle yayınlanmış bir metin örneği «Türkmen edebi diliniň esasy ıagdaılary»
Türkmence, Türki diller dil ailesinin Şaz Türkçesi grubunun Oğuz öbeği içinde yer alır. Yenisey havzası ve Ötüken'deki ana yurtlarından 9. ve 11. yüzyıllar arasında Aral gölünün kuzeyine ve Sirderya bölgesine göç eden ve Müslüman olduktan sonra Türkmen adını alan Oğuzlar, 11. yüzyıldan itibaren Büyük Selçuklu Devletini kurup dalgalar halinde Harezm, Horasan, Azerbaycan üzerinden Anadolu'ya değin uzanmışlardır. Türkmenlerin kaderini değiştiren en önemli olaylardan biri de Moğol İstilalarıdır. Bunun neticesinde Türkmen boylarının bir kısmı Batıya doğru ilerlerken, bir bölümü de Afganistan-Harezm-Horasan-İran-Azerbaycan hattında kalmıştır. Günümüzde Türkmenistan'daki Türkmenler, Oğuz Türklerinin batıya ikinci büyük göç dalgasında yer almayan bakiyeleridir.
Türkmence asıl eserlerini 18. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır. Türkmen edebiyatının en büyük şairi sayılan Mahtumkulu Firaki Türkmen edebiyatının önde gelen temsilcilerinden biridir. 18. yüzyıl şairi olan Mahtumkulu Türkmen halkına yol göstermeye ve umut vermeye çalışan bir şair olarak, şiirleri Türkmen hayatının her yönünü kapsamış ve Türkmen birliği, Türkmen ruhu ve şuuru, gibi konular Mahtumkulu’nun şiirlerinde en çok öne çıkan temalar olmuştur.
Türkmence, Azerice ile birlikte Türkiye Türkçesi'ne en yakın olan dildir. Türkiye Türkçesi konuşan insanlar tarafından küçük bir çabayla anlaşılabilir. Türkmence, Azerice ve Türkiye Türkçesi gibi eski Oğuzca'dan kopup ayrı bir gelişim sergileyen bir dildir. Oğuz dilleri arasında yer alan Türkmence bununla beraber bu dillerden bir takım hususiyetlerle belirgin bir şekilde ayrılır. Bünyesinde eski Oğuzcaya ait unsurları barındırmasına rağmen Çağataycanın tesirinde gelişmiş bir yazı dili olduğu için Azerice ve Türkiye Türkçesinden farklı olaark Türk dillerinin Uygurca ve Kıpçak dili gibi doğu ve kuzey kolunda yer alan lehçelere ait özellikler de taşımaktadır. Türk dillerinin Oğuz grubunda görülen b- > v- değişmesi, Türkmencede olmayıp b’ler korunmuştur (bol- “ol-”, bar “var”, bermek "vermek" vs.). Türkmencenin en önemli özelliklerinden birisi de Türkiye Türkçesi'nin ve Azerice’nin kısalttığı asli uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. Aslî uzunluklar, Türkmence kelimelerin ilk hecesinde bulunurlar: aağı (ağıt), gaabak (göz kapağı), mooncuk (boncuk), ooba (oba,köy), oodun (odun). Arapça ve Farsçadan alınma kelimelerde bulunan "f" ünsüzleri Batı Türkçesinin diğer kollarında korunurken Türkmencede, Kuzey ve Doğu lehçelerinin birçoğunda olduğu gibi, sistematik bir şekilde "p"ye dönmektedir: fermân > permaan, fikr > pikir, hefte > hepde, insâf > ınsaap. Türkmence, bunların dışında birçok özelliğiyle Batı grubuna giren diğer lehçelerle benzerlik göstermektedir.
Şimdiki zaman (Häzirki zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]
Geniş zaman (Nämälim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]
Gelecek zaman (Mälim geljek zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]
Görülen geçmiş zaman (Öten zaman)[değiştir | kaynağı değiştir]
Öğrenilen geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]
Günler ve Aylar[değiştir | kaynağı değiştir]
Örnek- Mahtumkulu Firaki[değiştir | kaynağı değiştir]
Jeıhun bilen bahry-Hazar arasy, Amuderya ile Hazar (deniz) arası,
Çöl üstünden öser ıeli türkmeniň; Çöl üstünden eser yeli türkmen'in;
Gül-gunçasy – gara gözüm garasy, Gül goncası - kara gözüm karasi
Gara dagdan iner sili türkmeniň. Kara dağdan iner seli türkmen'in.
Hak sylamyş bardyr onuň saıasy, Hak saklamış, vardır onun sayesi,
Çyrpynşar çölünde neri, maıasy, Kum fırtınası çölünde neri(erkek deve),mayası(dişi deve)
Reňbe-reň gül açar ıaşyl ıaılasy, Rengarenk gül açar yeşil yaylasi,
Gark bolmuş reıhana çöli türkmeniň. Gark olmuş reyhana çölü Türkmen’in.
Al-ıaşyl bürenip çykar perisi, Al-yeşil bürünüp çikar perisi,
Kükeıip bark urar anbaryň ysy, Yayılıp berk (sert) vurur amberin kokusu,
Beg, töre, aksakal ıurduň eıesi, Bey, töre, ak-sakal yurdun sahibi,
Küren tutar gözel ili türkmeniň. Tay yakalar güzel ili türkmen'in.
Ol merdiň ogludyr, mertdir pederi, O merdin oğludur, merttir pederi,
Görogly gardaşy, serhoşdyr seri, Köroğlu kardeşi, sarhoştur seri,
Dagda, düzde kowsa, saııatlar, diri Dağda, düzde kovsa, avcılar, diri
Ala bilmez, ıolbars ogly türkmeniň. Alabilmez, aslan oğlu türkmen'in.
Köňüller, ıürekler bir bolup başlar, Gönüller, yürekler bir olup başlar,,
Tartsa ıygyn, erär topraklar-daşlar, Toplansa yığın, erir topraklar taşlar,
Bir suprada taııar kylynsa aşlar, Bir sofrada hazır kılınsa aşlar (yiyecekler),
Göteriler ol ykbaly türkmeniň. Yükselir o zaman ikbali Türkmen’in.
Köňül howalanar ata çykanda, Gönül havalanır ata çıkanda,
Daglar lagla döner gyıa bakanda, Dağlar lala döner kıyıya bakanda
Bal getirer, joşup derıa akanda, Bal getirir, coşup derya akınca
Bent tutdurmaz, gelse sili türkmeniň. Bent tutturmaz, gelse seli Türkmen’in.
Gapyl galmaz, döwüş güni har olmaz, Gafil kalmaz, savaş günü ateş olmaz,
Gargyşa, nazara giriftar olmaz, Laneti, nazara giriftar olmaz,
Bilbilden aırylyp, solup, saralmaz, Bülbülden ayrılıp, solup, sararmaz,
Daıym anbar saçar güli türkmeniň. Daim(a) anber kokar, gülü türkmen'in.
Tireler gardaşdyr, urug ıarydyr, Boylar kardeştir, soylar yâridir,
Ykballar ters gelmez hakyň nurudyr, İkballer ters gelmez hakkın nurudur,
Mertler ata çyksa, söweş sarydyr, Mertler ata çıksa, savaş zamanıdır,
İow üstüne ıörär ıoly türkmeniň. Düşman üstüne yürür yolu Türkmen’in.
Serhoş bolup çykar, jiger daglanmaz, Sarhoş olup çıkar, ciğer dağlanmaz,
Daşlary syndyrar, ıoly baglanmaz, Taşları kırar, yolu bağlanmaz,
Gözüm gaıra düşmez köňül eglenmez, Gözü başka şey görmez, gönlü eyleşmez,
Magtymguly – sözlär tili türkmeniň. Magtymguly – söyler dili türkmeniň.
"http://www.turkcewiki.org/w/index.php?title=Türkmence&oldid=22499982" adresinden alındı.