Moderatör 17 Aug 2018
Dünyanın en çok alıntılanan ilk 10 ekonomistinden biri, Ulusların Düşüşü isimli tüm zamanların en çok satan kitaplarından birinin yazarı, MIT Üniversitesi Elizabeth and James Killian Ekonomi Profesörü Daron Acemoğlu, Başlangıç Noktası’na samimi bir mülakat verdi. Yahya Özel’in kaleminden çıkan mülakatta Acemoğlu, Çin’in yükselişinin sürdürülemez olduğundan, yapay zekanın geçmiş teknolojik gelişmelerden çok da farklı olmadığına; Facebook, Google, Amazon, Apple ve Microsoft (kısaca: GAFAM) gibi teknoloji devlerinin tarihte eşi görülmemiş sektörel konsantrasyona ulaştıklarına, Blockchain devriminin merkezi yapıların (devletlerin) nam-ı hesabına büyüdüğüne kadar bir çok küresel meseleyi enine boyuna değerlendirdi…
Mülakatı hem orijinal dilinde, hem Türkçe olarak okuyabilirsiniz.
DA: I think the implications of AI are often misunderstood and greatly exaggerated. First,the capabilities of AI both today and in the near future are much less than its proponents claim. Certain tasks and some jobs will be replaced by AI-powered new technologies, but in the near future, this will still tend to be the minority of jobs in the labor market. This is because almost all of the effort at the moment are directed at "narrow AI" which does not have the capability to replicate and compete with what humans do. This is for the simple reason that “broad AI” that could bring general intelligence is no more than the subject of science fiction at the moment. This may change, but probably not in our lifetimes.
Başlangıç Noktası: Son dönemde büyük teknoloji şirketlerinin rekabet kurallarınca parçalanmasına dair görüşler yükselmeye başladı; böyle bir eylemin sonuçları sizce neler olur? Rekabetin platformlar düzeyinde büyük ölçeğe göre getiriler ve/veya ağ etkisinden doğan pozitif dışsallıklar ile ters düştüğüne, bu sebeple doğal tekelleşmeye ve yalnızca en başarılı rekabetçilerin ödüllendirildiği senaryosuna katılıyor musunuz? Dünya “mega şirketler” eksenine doğru kayarken, sizce devletler/hükümetler ne gibi zorluklarla karşılaşacaklar?
Prof. Dr. Daron Acemoğlu: Bulgular çok açık. Örnek vermek gerekirse, bir endüstrideki en büyük birkaç şirketin toplam içindeki payını ölçerek baktığımız endüstrideki temerküz, hem ABD hem Avrupa’da tüm zamanların en yüksek seviyesinde. Dünya tarihinde hiçbir zaman bugün Apple, Alphabet (Google’ın çatı şirketi), Amazon, Facebook ve Microsoft’tan (kısaca: GAFAM) oluşan beş büyük teknoloji şirketinin toplam büyüklüğü gibi bir büyüklük görmedik. Bunun sebeplerinin ise yeterince anlaşıldığını düşünmüyorum. Bir nedeni, teknoloji sektörünün tabiatı gereği platform rekabetinin yalnızca en başarılı rekabetçileri ödüllendirmesidir. Fakat hissiyatım odur ki, başlıca faktör bu değil. Hem ABD hem de Avrupa’da, bilhassa ABD’de, anti-tröst kurallarının yeterince işletilmemesi kritik öneme haiz. Büyük şirketlerin hem kendi endüstrilerini, hem de ekonominin önemli bölümünü domine ettiklerine, rekabeti öldürdüklerine geçmişte de şahit olduk; başlıcaları Standard Oil, AT&T ve 1990’larda Microsoft’tur. O dönemde [ABD] Adalet Bakanlığı düğmeye bastı ve bu şirketleri daha küçük parçalara bölünmeye itti veya rekabet/pazar güçlerini tamamen kullanmalarının önüne geçti. Bugün bu yaklaşımdan tamamen mahrumuz. Endişem odur ki, büyük şirketlerin tekeline bırakılan endüstrilerde yalnızca tüketici fiyatları yükselmiyor, aynı zamanda geliştirilen teknolojinin nevi de bu yönde değişiyor. Dominant şirketler kendileri ile rekabet edebilecek teknolojileri geliştiren küçük şirketleri ya engelliyor, ya da onları satın alıyorlar. Bu da teknolojik çeşitlendirmenin noksanlaşması ve zamanla algının bu yönde değişmesi anlamına geliyor olabilir. Ancak bunun çözümü çok nettir: Daha kararlı anti-tröst işletilmesi.
BN: Yapay zekâ ve benzeri yükselen teknolojilerin bizi tarihi bir dönüm noktasına getirdiğine inanıyor musunuz? Sizce yükselen teknolojinin, kurulu ekonomik düzeni ve onun mevcut modellerini akamete uğratması ne kadar mümkün?
DA: Yapay zekâ ve onun yaratacağı etkilerin genel itibariyle yanlış anlaşıldığını ve oldukça abartıldığını düşünüyorum. İlk olarak, yapay zekâ teknolojisinin etkileri hem bugün hem de gelecekte, yapay zekâ savunucularının öngördüğünden çok daha sınırlı olacak. Bir takım işler ve iş kolları yapay zekâ ile çalışan teknolojilerce ikame edilecek olsa da, bu durum yakın gelecekte, mevcut iş gücü piyasanın içerisinde yalnızca azımsanacak ölçüde iş kolları için geçerli olmaya meyilli. Bunun sebebi mevcut çalışmaların insanların yaptığı işleri ikame edemeyecek veya onlarla rekabet edemeyecek olan “dar kapsamlı yapay zekâ” odaklı sürmesidir. Külli zekâyı getirecek “geniş kapsamlı yapay zekâ”ya ise günümüzde ancak bilim kurgu filmlerinde rastlıyoruz. Bu belki ileride değişir; muhtemelen biz göremeyeceğiz.
Bu bakış açısı ile baktığınızda yapay zekâ, küresel ekonominin şimdiye değin tecrübe ettiği otomasyon fazlarından yalnızca bir tanesidir; İngiliz Endüstri Devrimi zamanındaki iplik ve dokuma teknolojisinden başlayarak, 19’uncu yüzyılın ikinci yarısı ve 20’nci yüzyılın ilk yarısına değin süren tarımdaki makineleşme ve yakın geçmişte hazinemize giren nümerik kontrol cihazları, kompütürize nümerik kontrol, otomatize edilmiş endüstriyel makineler ve robotik teknolojisi bunun en güzel örnekleridir. Yapay zekâya karşı önlem alma gereksinimimizin en önemli nedeni, otomasyon teknolojilerinin genelde iş gücü piyasası üzerinde önemli, bazen de yıkıcı etkilere sahip olmasıdır. Otomasyon, iş gücünün bir kısmı için ücretleri düşürebilir ve milli gelirden işgücü ödemelerine giden payı azaltabilir (çünkü işgücünü sermaye ile ikame ediyor) ve bunun yıkıcı etkileri olabilir. Dolayısıyla, yapay zekâ ya da benzeri yükselen teknolojilerin insan emeğini gereksiz kılacağına dair bir beklentimiz olmasa da, iş gücü içindeki bazı grupların becerilerini gereksiz kılabilir, ücretlerini düşürebilir. Tam da bu sebepten, hazırlıklı olmamız gerekir. Bunun için öncelik, hangi tipteki becerilerin yapay zekâ için tamamlayıcı, hangilerinin yapay zekâ tarafından ikame edilebilir olduğunu saptamaktır. Ancak böylece gelecek genç nesilleri yapay zekâ için tamamlayıcı beceriler ile donatabilir, toplum için buradan fayda yaratabilir, üretkenliği artırabilir ve yapay zekâ teknolojisinden tümüyle faydalanacak hale gelebiliriz
BN: Yükselen teknolojilerin istihdamı azaltacağı ve buna çözüm olarak Evrensel Temel Gelir (ETG) uygulanması gerektiği sıkça tartışılır oldu; sizce bunun iktisadi etkileri neler olur? Bill Gates’ten Yanis Varoufakis’e kadar uzanan bir kitle “robotlardan vergi alınmasını” gündeme getiriyor. The Economist’e [mecmua] göre ise, “Otomasyondaki yükseliş belki de süperstar şirketlerin servetlerini paylaşmalarını gerektirecek: Halka açık şirketler için hisse sahipliklerinin dağıtılması, şahıs şirketleri ve limited şirketler için ise kardan vergi alınması yolu ile olacak.” Küresel işgücünün bu açmazdan çıkış yolu nedir?
DA: Evrensel Temel Gelir (ETG) kötü bir fikir. Bunun bir kısım savunucuları refah devletini (ABD’de ve çok daha etkin biçimde Avrupa’da olduğu gibi) ETG ile değiştirmek isteyen vahşi serbest-piyasa yanlılarıdır. Bu, yeniden tahsisi fevkalade azaltır, sınıflar arası geçişkenliği öldürür. Öte yandan, ETG’nin bir takım savunucuları ise yeniden tahsisi artırmak isteyenlerdir. Fakat ETG, yeniden tahsisi artırmanın berbat bir yolu, çünkü yeniden tahsise ihtiyaç duymayan birçok insana temel gelir sağlıyorsunuz. En iyi yeniden tahsis, hedefi belli yeniden tahsistir.
ETG’nin kötü bir fikir olmasının bir başka sebebi daha var. Yapay zekâ, robotik ve otomasyon sebebiyle işlerini kaybeden birçok çalışan olacak. Bize düşen görev, onları yeniden işgücü piyasasına dönmeleri için cesaretlendirmektir. Bu da demek oluyor ki ödüllendirme, çalışma üzerine kurulmalı. [ABD’de] düşük ve orta düzeyli çalışan bireylere ve çiftelere uygulanan kazanılmış gelir vergisi kredisi veya negatif gelir vergisi buna güzel birer örnektir. ETG ise çalışmanın önünde caydırıcı bir faktördür.
BN: James Robinson ile birlikte kaleme aldığınız Ulusların Düşüşü isimli kitabınızda belirttiğiniz üzere, siyasi erk ve iktisadi kurumlar daha kapsayıcı olduğunda, ulusların refahı artıyor. Gel gelelim, İnternet devrimi o güne kadar sistemi koruyan “kapı bekçilerini” saf dışı bıraktı; kurulu iktisadi değer zincirlerini yıktı. İletişim güvenliği siber-korsanlar tarafından ihlal edildi. Blockchain devrimi, finans âleminin [şayet daha fazlası değilse] varlığını tehlikeye attı. Yazılımlar, ürün ve hizmetler dünyasını erozyona uğrattı. Yeni dönem iş yapış biçimleri ve nihayetindeki yeni endüstriler devletlerin vergi gelirlerinde bir eksen kaymasına neden oldu. Ülkelerin seçim sistemleri, bugün başkaca devletlerce manipüle ediliyor… Sizce bugünün kurumları, teknoloji devrimi ile gelen dip dalgayı göğüsleyebilecek mukavemette midir?
DA: Başlangıçta birçok insan İnternet ile birlikte iletişimin özgürleşeceğini ve İnternet’in demokratikleşmenin önünü açacağını, otoriter rejimleri ve otokratik liderleri ise frenleyeceğini düşündü. Bence gerçek bunun tam aksi yönünde vuku buldu. İnternet bir yarış haline geldi; kaynakları kim kontrol ediyor ve daha çok yatırım yapabiliyorsa, faydayı da o sağlıyor. Yeterli kaynağa sahip ve bu alana yatırım yapan Çin ve İran gibi devletler, İnternet’i ifade özgürlüğü ve haberleşmeyi engellemek için kullanıyorlar. ABD Ulusal Güvenlik Ajansı (NSA) İnternet ve modern iletişim teknolojilerini insanları gözetlemek için kullanıyor. Üstelik bunu hem ülke içinde hem de ülke dışında yapıyor. Bugün geldiğimiz noktada bunun bir adım daha ötesine tanıklık ediyoruz: Çin ve Rusya kaynaklarını diğer ülkelerin iletişim, haberleşme ve sivil toplum hareketlerini etkilemek, manipüle etmek için kullanıyorlar. Bu eğilim son derece tehlikeli. Pek tabii önümüzde Blockchain gibi âdem-i merkeziyeti kuvvetlendiren, merkezi yapıların (devletlerin) nam-ı hesabına gelişen teknolojiler olacak. Fakat İnternet’in tetiklediği bu yarış, Çin ve Rusya benzeri bilgi akışını kontrol etmek isteyen ve ifade özgürlüğünü baskılamakta beis görmeyen devletlere avantaj sağlıyor.
BN: ABD Savunma İnovasyon Birimi (DIUx) tarafından kısa süre önce yayımlanan bir çalışmaya göre Çin hükümeti, ABD’nin savunuculuğunu yaptığı serbest piyasa politikaları yardımıyla gerçekleştirdiği teknoloji transferi sayesinde kendi ülkesel kalkınmasına kayda değer fayda sağladı. Teknolojisindeki hızlı gelişme, üretkenlik artışı ve yarı-serbest piyasa politikaları Çin’in gelişmesine olağanüstü katkı sağlarken, belki de gelecekte ABD’yi yakalama ve geçme şansını da yarattı. Sizce “dışlayıcı kurumlar” Çin’i güçlendirirken, “kapsayıcı kurumlar” ve liberal değerler ABD’yi görece zayıf kılmış olabilir mi? Yoksa Çin, liberal ekonomik düzeni kendi faydasına kullandığı bir dönemin sonuna mı geldi? Öyle ise, Çin için bir sonraki adım nedir?
DA: Çin hala orta-alt gelir düzeyinde bir ülke. Ne ABD, ne de Avrupa’yı sollamış durumda. Fakat büyüklüğü çok büyük bir avantaj; Çin’in çok kuvvetli bir pazar olarak yükselmesini, uluslararası ilişkiler ve uluslararası ticarette iddialı bir oyuncu olmasını ve potansiyel bir askeri güç odağı olmasını sağlıyor. Ben hala James Robinson ile birlikte Ulusların Düşüşü’nde yürüttüğümüz tahmine sadık kalma taraftarıyım: Çin’in takip ettiği dışlayıcı politikanın gücü, şayet kendi yapısını bir noktada kapsayıcı kurumlara evriltmezse (ki bu pek mümkün gözükmüyor) bitecektir.
BN: Diyorsunuz ki Çin mevcut büyüme performansını sürdüremez, çünkü “kapsayıcı kurumlar”a sahip değil. Çalışmalarınızdan biliyoruz ki “kapsayıcı kurumlar” büyüme ve refahın yayılmasında kritik öneme sahip, ancak Donald Trump’ın ABD Başkanı seçilmesini müteakip Foreign Policy’de kaleme aldığınız “Trump’a Karşı Son Kale Biziz” başlıklı yazınızda şu ifadelere yer veriyorsunuz: “Kendimize sürekli normal zamanlarda yaşamadığımızı hatırlatmalıyız; geleceğin el üstünde tutulacak kurumları hiç kimseye değil, bizlerin bugün takınacağı tutuma bağlı ve her birimiz, bireyler olarak, kurumların geleceğinden mesulüz. Eğer onları bir güçlü-adamın hırslarına kaybedersek, bunun ayıbı da yalnızca bizleredir. Biz, son kaleyiz.” Yazınızdan alıntılanan bu son paragraf, aslında kapsayıcı kurumların ne kadar kırılgan olduklarının bir göstergesidir. Açıkça belirttiğiniz üzere, bu kurumlar otokratik liderlere karşı kendilerini savunmakta muktedir değillerdir. Bugün hem dâhili, hem de harici bedhahlarına bakarak, liberal düzenin mutlak kapı bekçisini [ABD] nasıl bir gelecek beklediğini öngörüyorsunuz?
DA: Evet, hiçbir kapsayıcı kurumun kendi kendine ayakta kalabileceğine inanmıyorum. Fakat ABD’nin bugünkü durumu sui generis. Çünkü bugün Trump’ın ahlaki değerleri hiçe sayan söylemleri ve tutumu ile toplumun önemli bölümünde yarattığı kutuplaşma, ötekileşme ve hoşnutsuzluk hâkim. Fakat öte yandan, sınıflar arası geçişkenliğin çok daha yüksek olduğu Kanada, İskandinavya ve hatta Almanya ile kıyasladığınızda, ABD’de kapsayıcı kurumların hep görece zayıf olduğunu ve demokrasisinin bir neferi olmadığını düşünüyorum. Ancak ABD’nin büyüklüğü, sahip olduğu kudret ve askeri güç pek tabii onu özel bir yere konumlandırıyor.
BN: Türkiye ekonomisinin durumu vahim. Son 10 yıldaki büyümenin büyük bölümü kalitesiz; bu büyümeye üretkenlik artışı eşlik etmiyor. Sizce yaklaşan resesyondan [şayet stagflasyon değilse] çıkışın reçetesi nedir? Bazı araştırmalara göre resesyonun derinliği, resesyondan önceki iktisadi büyümenin ne kadar uzun sürdüğü [kredi kanalının dezenformasyonu] ile doğru orantılı; sizce Türkiye’nin içine sürüklendiği krizden çıkması ne kadar sürer?
DA: Kolay bir çözüm yolu yok. Türkiye ekonomisi, son 10 yıldaki kurumsal erozyondan kaynaklanan yapısal sorunlara sahip. Düşük kaliteli büyüme bunun bir sonucu. Fakat zamanla bu yetersizlikler iflasa karşı savunmasız olan şirketler kesimine yol açmıştır (ki bu da ağırlıkla özel sektör ve bilhassa inşaat ve gayrimenkul sektörleri üzerinden taşıdığı yüksek kredi riski ile bankacılık sektörü için büyük tehlikeler yaratır.) İlerlemenin en iyi yolu, kurumları geliştirmek, Türkiye'nin yabancı sermayenin kaçışından dolayı zarar görmeyeceğinden emin olmak ve kurumsal sektörü ve sermayenin kompozisyonunu yeniden yapılandırmaktır. Böylece kurumlar borçlanma sonucunda devrilmeyecek duruma gelmiş olurlar.