Download "UYKU: Dış uyaranlara karşı bilincin tümden ya da bir bölümünün yittiği, tepki gücünün zayıfladığı ve her türlü etkinliğin büyük ölçüde azaldığı doğal"
1 Uyku Bozuklukları
2 UYKU: Dış uyaranlara karşı bilincin tümden ya da bir bölümünün yittiği, tepki gücünün zayıfladığı ve her türlü etkinliğin büyük ölçüde azaldığı doğal dinlenme durumu. 24 saatlik endojen sirkadien ritm içerisinde kişinin endojen ya da eksojen uyarılar ile uyandırılabildiği gelip geçici bir bilinçsizlik sürecidir
3 Uykunun Evreleri NREM:-vücut ve beyin dokularının restorasyonu 1. Evre: Uykuya dalma evresidir. Evrede uyku oldukça hafiftir ve hemen uyanmak mümkündür. 2. Evre: Uykunun en uzun bölümüdür. Göz hareketi oldukça yavaşlar. 3. Evre: Uyku derinleşir. 4. Evre: Bu evrede beynin yaydığı delta dalgaları artar. REM: rapid eye movements-bellek güçlendirme
4 Uyku bozukluğu bulguları Hipertansiyon Koordinasyon bozukluğu Uyuklama Konsantrasyon bozukluğu Reaksiyon süresinin düşmesi Kilo alma İrritabilite artar Dikkat azalır Bipolarda manik faza dönüş artışı
5 Tanı Lab: Hematokrit Arteryel kan gazı Tiroid fonksiyon testleri Alkol ve ilaç toksikoloji testleri Uyku günlüğü Gecede kaç saat uyuduğu Gecede kaç kez uyandığı Sabah uyandığında dinlenmişlik seviyesi EEG ve Polisomnografi
6 Uykusuzluk Bozukluğu (İnsomnia) Aşırı Uykululuk Bozukluğu Narkolepsi Solunumla İlgili Uyku Bozuklukları Sirkadiyen Düzenle İlgili Uyku Bozuklukları Parasomniler Karabasan Bozukluğu REM Uykusunda Davranış Bozukluğu Maddenin/İlacın Yola Açtığı Uyku Bozukluğu Tanımlanmış Diğer Bir Uykusuzluk Bozukluğu Tanımlanmamış Uykusuzluk Bozuklukları Tanımlanmamış Aşırı Uykululuk Bozukluğu Tanımlanmış Uyku-Uyanıklık Bozukluğu
7 Uykusuzluk Bozukluğu (İnsomnia) Uyku için yeterli fırsat ve imkanlar olmasına rağmen, süreğen bir şekilde uykuya başlamada, sürdürmede, konsolide ve kaliteli uyumada güçlük ve sonuçta gün içi işlevselliğinde bozulmalarla karakterizedir. 3 ana bileşeni: Süreğen uyku güçlüğü, yeterli uyku fırsatı, gün içi işlevsellikte bozulma
9 Etiyoloji Medikal: Kardiyak: konjestif kalp yetm. Nörolojik Endokrin: hipertiroidi Pulmoner: astım GİS: GER Stimülanlar, opioidler, kafein ve alkol Dekonjestanlar, kortikosteroidler ve bronkodilatörler Psikiyatrik: Depresyon Posttravmatik stres bozukluğu Anksiyete- panik bozukluk
10 Prevelans: %8-15 Kadın Yaşla artar: yaş %5 50 yaş üstü %30 Epidemiyoloji
11 A. Başlıca yakınma, aşağıdaki belirtilerden birinin (ya da daha fazlasının) eşlik ettiği, uykunun niceliği ya da niteliği ile ilgili memnuniyetsizlik yakınmasıdır: 1. Uykuya başlamada güçlük (Çocuklarda bakım verenin yardımı olmadan uykuyu başlatmakta güçlük) 2. Uykuyu sürdürmede güçlük, sık uyanmalarla ya da uyanmalardan sonra yeniden uyumakta sorun yaşıyor olmakla belirlidir. (Çocuklarda bakım verenin yardımı olmadan yeniden uyumakta güçlük çekiyor olmak) 3. Sabah erken uyanma, uyandıktan sonra yeniden uyuyamama B. Uyku bozukluğu, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, mesleki, akademik işlevselliğinde ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında düşmeye neden olur.
12 C. Uyku bozukluğu haftada en az üç gece ortaya çıkar. D. Uyku bozukluğu en az üç ay vardır. E. Uyku bozukluğu uyumak için elverişli bir ortam olmasına karşın ortaya çıkmaktadır. F. Uyku bozukluğu, başka bir uyku-uyanıklık bozukluğu ile daha iyi açıklanamaz ve yalnızca başka bir uyku uyanıklık bozukluğunun gidişi sırasında ortaya çıkmamaktadır. G. Uykusuzluk bir maddenin (kötüye kullanılan bir madde, bir ilaç) fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanmaz. H. Eşzamanlı bulunan ruhsal hastalıklar ve sağlık durumları önde gelen uykusuzluk yakınmasını yeterince açıklamaz.
13 Tedavi Hipnotikler: Benzodiazepinler Diğerleri: (<2 hafta) zolpidem, zaleplon Melatonin reseptör agonistleri: uykuya dalma zorluğu Barbitüratlar: kr. insomnia H1 reseptör blokerleri
14 Aşırı Uykululuk Bozukluğu (Hipersomnia) Aşağıdaki belirtilerden en az biri ile giden, ana uyku evresi en az 7 saat sürmesine karşın, kişinin bildirdiği aşırı uykululuk durumu; 1)Aynı gün içinde yineleyen uyku evreleri ya da birden uykuya dalıvermeler 2)Günde 9 saatin üzerinde olan, uzamış ana uyku evresi dinlendirici değildir 3)Birden uyandıktan sonra tam uyanık olmakta güçlük çekme En az 3 aydır haftada en az 3 kere Başka bir uyku-uyanıklık bozukluğu ya da madde kullanımıyla açıklanamayan
15 Narkolepsi Aynı gün içinde ortaya çıkan, yineleyen, baskılanamayan uyku gereksinimi, birden uykuya dalıverme ya da kestirme (kısa gündüz uykusu) evreleri. Katapleksi hastanın, bilincini kaybetmeksizin, birdenbire düşmesine yol açan, ani, çoğunlukla genel bir kas parezisidir.
16 Narkolepsi Klasik Tetradı Gün içinde aşırı uykululuk Katapleksi Hipnagojik halüsinasyon Uyku paralizileri
17 DSM-5 Son 3 ay içinde, haftada en az 3 kez Aşağıdakilerden en az biri: 1) a ya da b olarak tanımlanan ve ayda en az birkaç kez ortaya çıkan katapleksi dönemleri: A. Uzun bir süredir hastalığı olan kişilerde, gülme ya da şaka yapma ile tetiklenen, bilinçlilik durumunun korunması ile birlikte, birden ve kısa süreli (sn ya da dk), iki yanlı olağan kas tonusunu yitirme durumu. B. Çocuklarda ya da 6 aydan daha kısa bir süredir hastalığı olan kişilerde, açık duygusal tetikleyiciler olmadan ortaya çıkan, dili yanlış yerleştirme ya da genel hipotoni ile birlikte kendiliğinden ortaya çıkan yüz buruşturmaları ya da çeneyi açma dönemleri.
18 2)BOS ta hipokretin eksikliği (<110 pg/ml) 3)Gece uykusu polisomnografisi, REM uykusunun 15 dakika ya da daha kısa bir süre içinde başladığını, ortalama uykuya dalma süresinin 8 dakikadan kısa olduğunu ve iki ya da daha çok kez uykuya dalmakla birlikte ortaya çıkan REM evresinin olduğunu gösterir.
19 Tedavi Nonfarmakolojik: Düzenli uyku (gecede saat) Farmakolojik: SSS stimulanları: metilfenidat, modafinil SSS depresanları: katapleksi için
20 Solunumla İlişkili Uyku Bozuklukları 1) Obstrüktif Uyku Apnesi: uyku saatı başına en az 5 apne 2) Merkezi Uyku Apnesi: beynin solunumu kontrol eden kaslara doğru sinyaller göndermemesi sonucunda ortaya çıkar. Kanda karbondioksitin artması ve oksijenin azalması sonucunda kişi uyanır. 3) Uyku ile İlişkili Hipoventilasyon
21 Parasomniler 1) REM Uykusu Dışında Uykudan Uyanma Bozukluğu 2) Karabasan Bozukluğu 3) REM Uykusunda Davranış Bozukluğu 4)Huzursuz Bacaklar Sendromu
22 REM Uykusu Dışında Uykudan Uyanma Bozukluğu A. Aşağıdakilerden birinin eşlik ettiği, genellikle ana uyku döneminin ilk üçte biri sırasında ortaya çıkan, yineleyici, uykudan tam olmayan uyanma dönemleri: 1)Uyurgezerlik: Yineleyici, uyku sırasında yataktan kalkma ve gezinme dönemleri. Uyurgezerken kişinin boş ve dik dik bakan bir yüzü vardır, başkalarının kendiyle iletişim kurma çabalarına oldukça tepkisiz kalır ve çok büyük bir güçlükle uyandırılabilir. 2)Uykuda korku duyma: Genellikle panik biçiminde bir çığlıkla başlayan, yineleyici, büyük bir korkuyla birden uykudan uyanma dönemleri. Her dönemde büyük bir korku ve midriyazis, taşikardi-taşipne ve terleme gibi otonom belirtiler olur. Kişi, başkalarınca rahatlatılma çabalarına oldukça tepkisiz kalır.
23 B. Düşsel imge hatırlanmaz ya da çok az anımsanır. C. Bu dönemler için unutkanlık vardır. D. Klinik açıdan belirgin sıkıntıya ve işlevsellikte düşmeye sebep olur. E. Bir maddeye ya da eş zamanlı ruhsal bozukluklarla olmamalı
24 Karabasan Bozukluğu A.Çoğunlukla ana uyku döneminin ikinci yarısında ortaya çıkan, genellikle sağkalım, güvenlik ya da bedensel bütünlüğe yönelik göz korkutucu durumlardan kaçınma çabalarını içeren, yineleyen, uzun süreli, ileri derecede disfori ile giden ve iyi anımsanamayan düşlerin ortaya çıkması. B.Disfori yaratan düşten uyanır uyanmaz kişinin yönelimi yerine gelir ve uyanık olur. C.Klinik açıdan belirgin sıkıntıya ve işlevsellikte düşmeye sebep olur. D. Bir maddeye ya da eş zamanlı ruhsal bozukluklarla olmamalı
25 REM Uykusunda Davranış Bozukluğu A. Konuşma ve/ya da karmaşık devinsel (motor) davranışların eşlik ettiği, yineleyici, uyku sırasında uyanma dönemleri. B. Bu davranışlar, hızlı göz devinimleri (REM) uykusu sırasında olur, bu yüzden genellikle uykunun başlamasının ardından 90 dakikadan daha uzun bir süre geçtikten sonra ortaya çıkar ve uyku evresinin daha sonraki bölümlerinde daha sık görülür,ve sık olmasa da gündüz kestirmelerinde de ortaya çıkar. C. Kişi, bu dönemlerden uyandığında tam olarak uyanık olur, şaşkınlık içinde olmaz ya da yönelim bozukluğu olmaz. D. Aşağıdakilerden biri vardır: 1. Polisomnografi incelemesinde kas gerilimi yokluğu (atoni) olmayan REM uykusu. 2. REM uykusu davranış bozukluğunu düşündüren bir öykü ya da bir sinükleinopati tanısı konmuş olması (örn. Parkinson hastalığı, çoğul dizge atrofisi, Lewy body demans..).
26 E. Bu dönemler, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da toplumsal, işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye neden olur (kendini ya da birlikte yattığı kişiyi yaralamayı da kapsayabilir). F. Bu bozukluk, bir maddenin (örn. kötüye kullanılabilen bir madde, bir ilaç) ya da başka bir sağlık durumunun fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz. G. Eşzamanlı ruhsal bozukluklar ya da sağlık durumları bu dönemleri açıklamaz.
27 Huzursuz Bacak Sendromu Baldırlarda, bacaklarda ve ayaklarda hissedilen ağrı, yanma, zonklama uyuşukluk en sık rastlanan belirtilerdir. Hissedilen rahatsızlık genellikle tam olarak tarif edilemeyebilir. Şikayetlerdeki ortak bulgu, bacakları hareket ettirme isteği duyulması ve hareket sonrasında bir süre için de olsa rahatlama hissedilmesidir.
29 Huzursuz Bacaklar Sendromu A. Aşağıdakilerin tümü ile belirli, genellikle bacaklarda, rahatsız eden ve hoş olmayan birtakım duyumların eşlik ettiği ya da bunlara bir tepki olarak ortaya çıkan, bacaklarını hareket ettirmeye zorlanma itkisi: 1. Bacakları hareket ettirmeye zorlanma itkisi, dinlenildiği ya da etkinlik gösterilmediği zamanlarda başlar ya da kötüleşir. 2. Bacakları hareket ettirmeye zorlanma itkisi, hareket ettirmeyle birlikte belirli bir ölçüde azalır ya da tümüyle ortadan kalkar. 3. Bacakları hareket ettirmeye zorlanma itkisi, gündüz olduğundan daha çok akşamları ya da geceleri kötüleşir ya da yalnızca akşamları ya da geceleri ortaya çıkar.
30 B. A tanı ölçütündeki belirtiler, en az haftada üç kez ortaya çıkar ve en az üç aydır vardır. C. A tanı ölçütündeki belirtilere klinik açıdan belirgin bir sıkıntı ya da toplumsal, işle ilgili, okulla ilgili, davranışsal işlevsellik alanlarında ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşme eşlik eder. D. A tanı ölçütündeki belirtiler, başka bir ruhsal bozukluğa ya da sağlık durumuna (örn. artrit, bacak ödemi, periferik iskemi, bacak kasınçları) bağlanamaz ve davranışsal bir durumla (örn. konumsal rahatsızlık, ayaklarını yere vurma alışkanlığı) daha iyi açıklanamaz. E.Bu belirtiler kötüye kullanılabilen bir maddenin ya da bir ilacın (örn. akatizi) fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
Seda Kurt 1, Nuray Enç 2 1 Trakya Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü, Edirne, Türkiye
Türk Kardiyol Dern Kardiyovasküler Hemşirelik Dergisi - Turk Soc Cardiol Turkish Journal of Cardiovascular Nursing 2013;4(5): DERLEME REVIEW Yoğun Bakım Hastalarında Uyku Sorunları ve Hemşirelik Bakımı