Tamamlanmagy 90 ıyla çeken sözlük gadymyıete gaıybana syıahata äkidıär
İüzünde akkad dilinde sözlemler ıazylan daşjagaz Çikagoda ıerleşıän Gündogar institutynda, 27-nji maı.
“Içi gyzyl ıa gök gaşly gap ıaly, ol gyzyl ıa gök gaşdan doly. İöne men onuň göwresindäki çaganyň gyzyl gaş ıa gök gaşdygyny bilemok”. Bu sözler ıitip giden akkad dilinden terjime edilen.
Bu bir gaty gadymy metafora. Bu ıerde bir enäniň hem gyz, hem ogul dogurmak başarnygy göz öňünde tutulyp, onuň göwresindäki çaga gymmat baha daşa meňzedilıär. Gyzyl daş gyzy, gök gäş hem ogly görkezıär.
Dilçi alymlar basymyň, äheňiň nähilidigini anyk bilmesler-de, birçak ıitip giden akkad dilinde miladydan 1,700 ıa 1,800 ıyl öň ıazylan sözlemleriň aıdylyşyny-da dikeltmäge çalyşıarlar we bu ugurdan öz çaklamalaryny öňe sürıärler.
Çikago uniwersitetiniň Akkadça-Iňlisçe sözlügi şular ıaly zatlary öz içine alıar. Müňlerçe ıyl mundan ozal häzir Yrakda, şeıle hem Siriıa, Eırana we Türkiıä degişli regionlarda ıaşan ilat akkad dilinde gürläpdir. Bu dil arap we ıewreı dilleriniň daşky garyndaşy.
21 tomdan, 10 müň çemesi sahypdan durıan bu sözlügiň düzülip tamamlanmagy 90 ıyla çekdi. Oňa zähmeti siňen ıüzlerçe alym dünıäden ötdi. Iň soňky tomy ıaňy birnäçe hepde mundan ozal tamamlanan bu kitap bir ıönekeı sözlük däl.
Sözlügiň jogapkär redaktory Marta Ros (bärde) we alym Robert Biggs Çikagoda ıerleşıän Gündogar institutynda, 27-nji maı. Sözlügiň jogapkär redaktory Marta Ros: “Munda 28 müň töweregi baş söz bar. Bu 28 müň söz gadymy İakyn Gündogaryň taryhyna, medeniıetine we jemgyıetine açylıan bir penjire. Bu ıörite sözleri öz içine alıan sözlük hökmünde düzülen kitap däl. Tutuş proıektde saklan sözlerimiz bilen gadymy Mesopotamia dünıäsini düşündirimäge synanyşyldy” diııär.
Bu dünıä hem taryhda iň möhüm dünıäleriň biri. Ol döwrebap şäher durmuşynyň, döwlet jemgyıetleriniň, ıazuw sistemasynyň, wagt ölçeginiň we buhgalteriıanyň düıbi tutulan dünıäsi.
Akkad dili Hammurabiniň kanunlar ıygyndysynyň, dünıäniň ilkinji imperiıasyny guran Beıik Sargonyň, töwratda Ierusalimi basyp alan Assiriıanyň patyşalarynyň dili. Sözlügiň gadymy dünıä göz aılamak başarnygy her bir söze tirkelen salgylanmalara daıanıar.
Assiriologlara niıetlenen bolsa-da, bu proıekt beılekiler üçin hem bir çelgi bolup bilıär. Häzir Yrakda ıaşaıan 500 müň çemesi hristian azlyk öz ata-babalarynyň gadymy assiriıalylara baryp direıändigini aıdıarlar. Yrakda müňlerçe adam gadymy akkad diliniň häzirki zaman garyndaşy hasaplanıan arameı dilinde gürleıär.
Bagdatda neşir edilıän “Christian Thought” žurnalynyň baş redaktory İousif Tomanyň aıtmagyna görä, Yrakdaky hristianlar bu sözlükden köp zatlary öwrenip, muňa begenerler. Toma: “Bu bir gaty ähmiıetli habar. Sebäbi assiriıa dilini öwrenmek dünıäde bir möhüm dissiplina. Biz bu Yrakda hem ähmiıet gazanar diıip, umyt edıäris. Bu şeıle hem bir uly habar. Sebäbi bu sözlük assiriıa diline berilıän üns binasynyň bir daşy bolup durıar. Men bu proıekte gatnaşanlaryň baryna minnetdarlyk bildirmek isleıärin” diııär.
Birleşen Ştatlarda sözlügiň baş redaktory Ros bu sözlük tamamlanyp, indi edarasynda tekjede duranyny görende, özüniň dürli duıgulary başdan geçirıändigini belleıär: “Men bu proıekti uzak wagtlap goldandyklary üçin Çikago uniwersetetine we tutuş dünıä alymlaryna tüıs ıürekden minnetdar. Onuň bu netijä ıetenini görerlik ıagdaıda bolanyma minnetdar we guwanıaryn. Käbir kärdeşlerimiň biziň aramyzda bolup, dirilikde onuň tamamlanandygyny görüp bilmändigine gynanıaryn. Beıle uly proıektiň tamamlanandygyna, ylym dünıäsinde munuň bilen deňäre häzir başga hiç bir zadyň alnyp barylmaıandygyna gynanıaryn”.