Büyük Şafii Fıkhı - Münasahat Muhsin Demirtaş™
Münasahat kelimesi, münasaha´mn cem´idir. Münasaha ise mas-tar´dır. Mastarın cemed ilmemesi gerekir, fakat burada münasahat m değişik çeşitleri olduğundan dolayı cemedilmiştir. Münasahat kelimesi, nesh kökünden alınmıştır. Nesh lugatta şu mânâlara gelir:
Nesh´in ıstıSahî mânâsı ise şer´î bir hükmün başka bir hükümle kaldırılmasıdır. Meselâ Beyt´ul-Makdis´in kıble olma hükmü, Kabe´nin kıble yapılmasıyla ortadan kalkmıştır.
Münasahat, feraiz ilmi ıstılahında ´Ölenin mirasçılarından -birinin veya birkaç tanesinin tereke taksim edilmeden önce ölmesi´ anlamına gelir. Birinci mesele, ikinci mesele ile izale edildiğinden buna münasaha adı verilmiştir veya mirasın, bir mirasçıdan başka bir mirasçıya nakledil -mesidir. Görüldüğü gibi münasahat´m lügat mânâsı ile ıstılahı mânâsı arasında uyum vardır.
Eğer 1/3 meselenin aslı veya tashihi olursa, iki meseleyi cemeden rakam birinci meselenin tashih olunacağı kaynak kabul edilir. Eğer birinci meseleden aldıkları paylar meselenin aslına veya tashihine uygun düşerse, meselenin aslının yarısı alınır birinci meselenin aslı veya tashihi ile çarpılır. Çıkan sonuç meseleleri cemeden rakamdır.
Sadece birinci meseleden miras alacak olan kişi payını, eğer tevafuk varsa ikinci meselenin aslının yansı ile, eğer tebayün varsa ikinci meselenin aslı ile çarparak alır.
Birincice ikinci meselelerin her ikisinde de mirasçı olan kişi payını, birinci meselede tevafuk varsa ikinci meselenin aslının yarısı ile, tebayün varsa meselenin aslı ile çarparak alır veya payını ikincisinden alır. Bu da ikinci ölünün payının yansı ile çarpıldığında muvafakat varsa, veya tamamıyla çarpıldığında tebayün varsa böyle olur. Sonra iki pay biraraya getirilerek ana meseleden çıkarılıp alınır. Bu kaide ve kuralları açıklayan misaller şunlardır:
Burada (Tablo 50) ölen kadının geride kocası, annesi ve amcası kalmıştır. Sonra terekenin taksiminden önce koca da ölmüş ve geride üç oğlu kalmıştır.
Bu meselede koca, hanımının terekesinin yarısını alır, çünkü kadının mirasçı olacak çocuğu yoktur. Anne de terekenin 1/3´ini alır. Kadının çocuğu olmadığı için amca da asabelik yoluyla geriye kalan malın tamamım alır. Burada meselenin aslının altı olduğu açıktır. Çünkü mahreçler (2 ve 3) mü.tebayindir. Biri diğeriyle çarpıldığında (2×3=6) meselenin aslı ortaya çıkar ki bu da 6´dır. Buna binaen kocanın payı 3, annenin payı 2, amcanın payı da l´dir.
Ölen kadının geride kocası ve bababir olan iki kızkardeşi kalmıştır. Sonra o kızkardeşlerden biri tereke taksim edilmeden önce öimüş ve geride kızını bırakmıştır.
İkinci meseleden mirasçı olan kişinin payı, ikinci ölünün payının yarısı ile çarpılır ki o da birdir. Böylece annenin payı ikinci meselede 1×1-1 olur. Annebir olan iki kardeşin payı 1×2=2 olur. Bababir olan kardeşin payı 1×3=3 olur. Bu da cemedici meselenin altına yazılır. Eğer cemedici meseledeki mirasçıların paylan toplanırsa, cemedici meseleye eşit olduğu görülür; Bu da yapılan işlemin doğru olduğuna delâlet eder.
Burada ölenin gerisinde babası, annesi, kızı, oğîu kalmıştır. Sonra tereke taksim edilmeden önce oğul da ölmüş ve geride hanımı ile oğlunu bırakmıştır.
Ana- bababir kız-kardeş
Bu meselede babanın birinci meseleden 1/6, annenin de 1/6 hakkı vardır. Geriye kalan malı ise asabelik yoluyla oğul ve kız alır. Burada meselenin aslı altıdır. Çünkü baba ile annenin payı olan 1/6´in mahreci aynıdır. 6 payın biri babanın, biri annenin, geriye kalan 4 pay ise iki oğula, bir kıza olmak üzere taksim edilir. Oysa 4 pay oğul ve kıza kesirsiz olarak taksim edilemez. Bu durumda mesele tashih edilir. Fertlerin sayısı ile paylar arasında tebayün olduğu için meselenin aslı olan 6 ile fertlerin sayısı olan 3 (erkek çocuk, iki kız sayıldığı için fertlerin sayısı 3 kabul edilir) çarpılır (3×6-18) çıkan sonuç meselenin tashihi olur.
İkinci meselede ise, birinci meselede baba olan kişi dede oluyor, anne de nine oluyor, kız ise ana-bababir olan kızkardeş oluyor. Bu durumda dede 1/6, nine de 1/6 alır. Ana-bababir olan kızkardeş ise oğul tarafından hacbedilir (mirastan mahrum edilir). Kadın ise 1/8 alır, geriye kalan malı da asabelik yoluyla çocuk alır. İkinci meselenin aslı yirmidört-tür (24). Çünkü kadının payının mahreci ile ana ve babanın paylan olan 1/6´in mahreci arasında, ikisininde kesirsiz olarak yarıya bölünmesi açısından tevafuk vardır. Bu durumda birinin tevafuku, diğer meselenin aslı ile çarpılır (4×6=24), çıkan sonuç meselenin aslı olur. Meselenin aslı 24 pay olduğunda 4 pay dede, 4 pay nine, 3 pay kadın, 13 pay da oğul alır. Burada ikinci ölünün birinci ölüden aldığı pay ile meselenin aslına bakıldığında 1/8 de mütevakıf oldukları görülür. Meselenin birinin 1/8 i alınır da diğer meselenin aslı ile çarpılırsa, çıkan sonuç iki meseleyi cemeden rakam olur (3×15=45). Sonra ikinci meselenin aslının yarısı alınır ve o´birincinin katında payın parçası yapılır, onunla da birinci meseleden varis olan her varisin payı çarpılır. Sonra ikinci ölünün payının yansı alınır ve o ikinci meselenin katında sehmin parçası yapılır. Onunla da ikinci meseleden ve her iki meseleden mirasçı olanların payları çarpılır ve böylece herkesin iki meseleden olan paylan cemedümiş olur. Bu da cemedici meseienin altına yazılır. Böylece mesele halledilmiş olur; daha önceki meselede açıkça belirtildiği gibi her mirasçı payını alır.
Bu meselede ikinci ölünün birinci meseledeki payı olan 3 ile meselesi arasında tebayün oîduğu açıkça görülmektedir. Bu nedenle birinci meselenin aslı, ikinci meselenin tashihiyle çarpılır (6×10=60) çıkan sonuç cemedici olur.
Münasahat hususundaki bu hükümler, ölen kişinin varislerinden birinin tereke taksim edilmeden önce ölmesi halinde böyledir. Tereke taksim edilmeden önce varislerden iki kişi öldüğünde, işlem derleyici birinci meselededir. Birinci derleyeci, birinci mesele gibi kahul edilir. İkinci öiü ise yeni bir mesele kabul edilir. Üçüncü ölünün meselesi ile derleyici rakam arasında birinci ölü ile ikinci ölü arasında bahsi geçen kaide ve kurallar uygulanır. Bunları tekrar etmeye gerek yoktur.
Tereke taksim edilmeden önce, varislerden ölen ikinci kişi mirasçı olamaz, sadece birinci ölünün varisleri mirasçı olurlar. Onİarın ikinci ölüden miras almaları, birinci ölüden miras almaları gibidir. Bu durumda varislerden ölen ikinci kişi, birinci ölünün varisleri arasında sayılmaz. Tereke, diğer mirasçılar arasında taksim edilir: Çünkü onlar bir yolla buna hak kazanmışlardır.