ÖZGÜRLÜK, HUKUK VE DEMOKRASİ – Mustafa Erdoğan
Posted on 3 Mayıs 2019 by Mustafa Erdoğan
‘’Özgürlük, hukuk ve demokrasi’’ üçlemesi günümüzün sosyo-politik sistem idealinin özeti olarak görülebilir. Medenî bir toplumsal-siyasal hayat ancak en azından bu üç temel değer üzerine oturan bir sistemde mümkündür. Bununla beraber, bu üç değerin tek bir paket olarak sunulması ne bu değerlerin her zaman tam bir uyum içinde oldukları, ne de medenî bir sosyo-politik sistemin dayandığı değerlerin bunlardan ibaret olduğu anlamına gelir. Özellikle özgürlükle hukuk ve hukukla demokrasi arasında uyum kadar, çözülmesi her zaman kolay olmayan gerilimli ilişkiler de söz konusudur. Öte yandan, eşitlik, adalet ve barışın da böyle bir sistem için vazgeçilmez değerler olduğuna kuşku yoktur; ama ‘’özgürlük, hukuk ve demokrasi’’ üçlemesinin daha yakından bir analizi bu formülün aslında söz konusu değerleri de içerdiğini gösterecektir.
Her iki noktanın –temel değerler arasındaki uyum ve uyumsuzluk sorunu ile, idealin bu değerlerle sınırlı olup olmadığı sorununun- aydınlığa kavuşması için önce ‘’özgürlük demokrasi ve hukuk’’ üçlemesini oluşturan değerlerin anlamlarını belirlemek gerekiyor.
Bu özgürlük tanımın üç önemli iması vardır. İlk olarak, bir şeyin özgürlük engeli sayılabilmesi için onun ‘’haricî’’ bir engel, bir müdahale olması gerekmektedir. Bu demektir ki, kişinin iç dünyasından kaynaklanan engellerin (tanrı veya doğa tarafından belirlenmişlik, yanlış bilinç veya aydınlanmamışlık gibi) varlığı özgürlük sorunu değildir. Bu yaklaşım ‘’irade özgürlüğü’’ tartışmasını olduğu gibi, paternalizme dayanak oluşturabilecek doğru bilinç ve aydınlanmışlıkla ilgili iddiaları da özgürlük tartışmasının dışına atmaktadır.
Modern toplumda dış dünyadan kişinin özgürlüğüne yönelik tek değilse de en büyük tehdit devletten gelir. Devlet müdahalesi her zaman keyfî olmayabilirse de, öyle olup omadığının kesin kavramsal ölçütlerini belirlemek hiç de kolay değildir. Onun için, bu konuda ‘’özgürlüğün esas, müdahale veya kısıtlamanın istisna olduğu’’ şeklindeki genel ilkeye başvurmak en doğrusudur. Başka bir anlatımla, özgürlük lehine bir karine vardır veya özgürlük default pozisyondur. Bu ise, özgürlüğe müdahalenin genel bir ilke olamayacağı, müdahalenin her somut durumda gerekçelendirilmesi gerektiği anlamına gelir. Daha açık bir anlatımla, böyle yapmak için çok güçlü nedenler olmadıkça bireysel özgürlüğe müdahale edilmesine izin verilemez. Böylece, bir ülkede siyasî özgürlük kamusal kurumların özgürlük karinesine uygun olarak yapılandırılmasıyla garanti edilebilir.
İkinci kavramımız hukuktur. Hukuk bir toplumun üyeleri tarafından bağlayıcı kabul edilen ve kamu otoritesi tarafından gerektiğinde zorla uygulanan davranış kurallarını ifade eder. Ancak, biz medenî bir toplumsal-siyasal varoluşun önşartı anlamında ‘’hukuk’’tan söz ettiğimizde, kast ettiğimiz, bir ülkede şu veya bu şekilde etkili olan herhangi bir cebrî normlar sistemi değil, ‘’hukukun üstünlüğü’’ idealine uygun olarak anlaşılıp uygulanan bir hukuktur. Başka bir anlatımla, adalete yönelmiş ve evrensel hukuk ilkeleriyle uyumlu bir hukuktan söz ediyoruz. Hukuk kurallarının varlığı ve önceden bilinmesi herkese hayatında belirlilik/güvenlik ve geleceğini öngörüebilme imkânı sağlar.
Üçlemenin son unsuru olan demokrasiye gelince: Demokrasi kısaca halkın kendisini yönetmesi, ‘’halk tarafından yönetim’’ demektir. Yönetimin öznesinin ‘’halk’’ın kendisinin olması ise kamu hayatına ilişkin temel kararların doğrudan veya dolaylı olarak bütün halk tarafından alınmasını gerektirmektedir. Bu da yurttaşların eşit olmasını gerektirir. Demokrasinin temel değeri eşitliktir; yurttaşların eşit haklara sahip olmadıkları ve eşit muamele görmedikleri yerde demokrasi olmaz.
Özgürlükle demokrasi arasında hem uyum hem de uyumsuzluk ilişkisi vardır. Uyumu kavramak kolaydır. Her şeyden önce, halkın kendi kendisini yönetebilmesi için onun özgür olması şarttır. Demokrasi, Sartori’nin deyimiyle, ‘’özgür halkın yönetimi’’dir. Özgür olmayan insanlar kendilerini yönetemezler, onları özgür olan –kendi içlerinden veya dışarıdan- başkaları yönetir ki o zaman da bu demokrasi olmaz. Bu arada, bizi yöneten ‘’başkaları’’nın içerden veya dışardan olması arasında esaslı bir fark yoktur.
‘’Özgür halk’’ demek herkesin temel haklarının anayasal ve hukukî olarak olduğu kadar, fiilen de güvence altında olması demektir. Böyle bakıldığında, demokrasiyi özgür insanların kendilerini belirlemelerinin kolektif karşılığı (kolektif self-determinasyon) olarak görebiliriz. Ayrıca belirtmek gerekir ki, anayasal-temel haklar garantisi aynı zamanda demokratik kanaat-oluşumunun da, yurttaşların yönetenleri sorumlu tutabilmelerinin de ön şartıdır. Özellikle ifade ve iletişim özgürlüklerinin işlemediği bir yerde kamu işlerinin gidişatı hakkında sağlıklı bilgi edinmek ve özgür kanaat oluşturmak mümkün değildir.
Ama özgürlük ve demokrasi ilişkisinde bir de madalyonun öbür yüzü var. Özgürlük ve onun kurumsal-hukukî karşılığı olan ‘’temel haklar’’ın varlığı evet demokrasiyi mümkün kılan şeydir ama bu haklar aynı zamanda demokrasinin (halk yönetimin) sınırını da oluştururlar. ‘’Yöneten halk’’ kendi yetki alanına sınır tanımama, bu alanı hep genişletme eğilimindedir ama bu genişle(t)me ancak bireylerin temel sivil ve iktisadî özgürlüklerinin aşındırılması pahasına gerçekleşebilir. Bunun pratik anlamı çoğunluk baskısı, hatta diktatörlüğüdür.
Bu problem özellikle ‘’halk’’ın bireyci olarak değil de kolektif olarak kavranması halinde özgürlük için daha büyük bir tehlike yaratır. Çünkü kolektivist anlayış, ‘’halk’’ diye irade sahibi tekil bir özne varmış gibi düşünülmesine ve demokrasi adına ‘’halk veya millet iradesi’’nin kutsanmasına yol açabilir. Bunun da pratik sonucu, baskıcı yönetime ek olarak, millet iradesini temsil iddiası güden kişi veya ekibin dokunulmazlık kazanmasıdır ki bu durumda yönetenleri sorumlu tutmaya da imkân kalmaz.
Özgürlük için hukuka ihtiyaç vardır. Klasik liberal düşünürlerin öteden beri vurgulaya geldikleri gibi, barışçı ve medenî bir toplum için ‘’hukuk çerçevesinde özgürlük’’ (freedom under law) şarttır. Hukuksuz bir dünyada özgürlük var olamaz. Hukuk sayesinde hem toplumun farklılık ve çeşitliliğinden kaynaklanması muhtemel çatışmaların barışçı çözümü mümkün olur, hem de kişilere iş ve ilişkilerinde belirlilik ve güvenlik sağlanır. Ayrıca, hukukun üstünlüğü ve adalet ideallerine uygun bir hukuk kişilerin özgürlüklerini garanti altına almak durumundadır. Hatta belki de, Hayek’in dediği gibi, sahici hukuk ‘’özgürlüğün hukuku’’dur (nomos).
Öte yandan, hukukun varlığı da bir yanıyla özgürlüğe bağlıdır. Çünkü, hukuk kimi pozitivistlerin iddia ettiği gibi devlet buyrukları sistemi demek değildir. Evet, günümüzde hukuk büyük ölçüde devlet tarafından yaratılmaktadır ve kamu gücü aracılığıyla uygulanmaktadır ama hukuku hukuk yapan sadece bu değildir. Hukuk aynı zamanda ‘’toplum tarafından bağlayıcı kabul edilen’’ davranış kurallarıdır. Herbert Hart’ın açıkladığı gibi, kişilerin mecbur oldukları için uydukları emirlerden farklı olarak, hukuk kuralları kişilerin yükümlülük duygusuyla uydukları kurallardır. Başka bir anlatımla, iç dünyamızda bir karşılığı olmayan, içselleştirmediğimiz bir normatif sistem sırf arkasında devlet gücü var diye hukuk olamaz. Bu, hukukun bireyleri sorumlu ahlâkî failler olarak kabul etmesiyle de bağdaşmazdı. Ve, insanlar özgür olmadan sorumlu ahlâkî failler olamazlar. Kısaca, hukuk bireysel özgürlüğü tanımak zorundadır.
Ancak, özgür bir toplum için hukukun varlığı şart olmakla beraber, gerçek şu ki hukukun muhtevası her zaman özgürlükle uyumlu olmayabilir. Yukarıda belirtildiği gibi, devletin halkın kontrolünde olduğu varsayılan demokrasilerde bile hukukun özgürlükten sapması tamamen engellenemez. Gerçi ‘’tabiî hukuk’’ geleneği öteden beri âdil olmayan hukukun sahici anlamda hukuk olmadığını ileri sürmektedir ama bunun olgusal değil normatif (olması gerekene işaret eden) bir yargı olduğu açıktır. (Kaldı ki, adaletin gerekleri ile özgürlüğün gerekleri her zaman uyuşmayabilir.) Oysa, günümüzde pozitif bir gerçeklik olarak hukuk esas olarak devlet-yapımıdır ve devlet-yapımı hukukun da özgürlükle uyumlu olmasını gerektiren hiçbir zorunluluk yoktur. Bu konuda, Hart’ın medenî dünyanın hukuk sistemlerinin ‘’asgarî tabiî hukuk’’ içeriğine sahip olduklarına işaret etmesi de rahatlamamız için yeterli değildir.
Başka bir anlatımla, kanunların anayasaya uygunluk denetimini parlamentoya vesayet etme derecesine kadar ileri götürebilen mahkemelerin karşısına, halkı temsil ettiği için istediği şeyi kanun yapabileceği iddiası güden siyasî çoğunlukların çıkması ciddî bir gerilim kaynağıdır. Demokratik çoğunluklar, başta yasama yoluyla olmak üzere, hukuku adaletten saptırabilirler. Demokratik hukuk-yapımında (demokratik yasamada) ortaya çıkabilecek bu sapma ayrıca ‘’kanun’’ kavramının otoritesinin zayıflatılması yoluyla hukukun üstünlüğünün tahribine de yol açabilir.
Günümüz Batı dünyasının ‘’anayasal demokrasileri’’ tam da bu denemede anlamı açıklanmaya çalışılan üçlü ideali somutlaştırmak iddiası güden rejimlerdir. Belli başlı Batı demokrasileri kendi tarihlerinde yukarıda sözü edilen gerilimleri şu veya bu ölçüde yaşamış olmakla beraber, bunlar bugün itibariyle az çok konsolide olmuş durumdadırlar. Şu kayıtla ki, bu ülkelerin her birinde istikrar bulan rejim konfigürasyonunda öne çıkan değerler nispeten farklılık göstermektedir. Kimisinde hukuk ve özgürlüğün, kimisinde ise katılım ve demokrasinin nispî ağırlığı vardır.
Bu sıkışmışlıktan kurtulmak ise sadece ‘’anayasa mühendisliği’’ becerisine değil, zihniyet değişikliğine de ihtiyaç göstermektedir. Zihniyet değişikliğinden kastım, hem bu denemenin odak noktasını oluşturan üçlü idealin içselleştirilmesi, hem de bu idealler arasında uyumlu bir denge kurulmasının ima ettiği zorluğun ciddiye alınmasıdır.