Kahire'de Laikliğe Karşı İslam - Nancy E. Gallagher
Ana Sayfa» Yazarlar» Nancy E. Gallagher
Mısır'da devlet tarafından yürürlükte tutulan yasalar, şeriat'a mı yoksa laik kaidelere mi dayandırılmalı dır? Gönümüz Mısır'ında en önemli siyasi problem şüphesiz budur. 6 Nisan 1987'de yapılan genel seçimlerde seçmenlerin yaklaşık %70'i oylarını Müslüman Kardeşler Birliği ittifakının gösterdiği, Sosyalist işçi Partisi'nin ve Liberaller'in gösterdikleri adaylara verdiler. Mısır'da halen yürürlükte olan yasalar aynı anda hem laik, hem de meşru dini kaidelere dayandırılmakta. Dini kaidelerin ön plana çıktığı durumlar ise, genelde kişisel statü meseleleri. İslami gruplarsa tüm yasaların ve kurumların İslamileştirilmesini istiyorlar.
Mısırlılar hakim partinin her seferinde oyların %99'unu aldığı hileli seçimlere artık alışmış durumda.1 Bu bağlamda karşı görüşlü şiddet gösterilerinin olması yalnızca seçim özgürlüğünün göreceleğini değil, aynı zamanda Mısır'daki siyasi düşüncenin yönünü de gösteriyor. Mısır'da şu ana kadar laik yasaları savunanlarla şeriat yasalarını savunanlar halkın karşısında hiç karşı karşıya gelmediler.
İleriki tarihlerde bu olay, "Laiklik ve İslam Hakkında Bir Seminer" [Nadva havla al-İslam ve'l ilmaniyye] başlığıyla gazetelerde yayımlandı ve halkın da oldukça ilgisini çekti. Seminer Dar'ül-Hikme'nin Kasr el-Nil caddesindeki geniş salonunda yapıldı. Seminer yapılacağı tarihten bir ay önce gazete ilanlarından ve haber sütunlarından öğrendim. Bu değerlendirme yazısını da gazete ve dergilerde yayımlanan makalelere ve konferansa katılan konuşmacılarla dinleyicilerin yorumlarına dayanarak hazırladım.2
Baş konuşmacılar, Şeyh Muhammed el-Gazali, Dr. Fuad Zekeriyya ve Dr. Yusuf el-Kardavi idi. Şeyh Muhammed el-Gazali, Cezayir şehrindeki Yeni İslam Üniversitesi'nin genel müdürüdür. Gazali yıllardır Şeriat'a dayalı bir hükümetin sözlü müdafacılığını yapıyordu. 1950'li yılların başlarında yayımladığı "Nereden Başlıyoruz?" [Min eyne nebde?] adlı kitabı, Halid Muhammed Halid'in liberal müslüman kitabı olan "Buradan Başlıyoruz?" [Min huna nebde?]'a? fundamentalist müslüman cevabı niteliğini taşıyordu. Gazali, İslami problemler hakkında çok sayıda kitap ve makale yazmıştı.
Dr. Yusuf el-Kardavi ise Katar Üniversitesi İslam Araştırmaları ve Şeriat Fakültesi dekanıdır. Gazali gibi Kardavi de, İslami hükümet yanlısıdır, "İslam'da Helaller ve Haramlar", "İslam'ın Dirilişi: Extremizm'e Karşı Aktivitizm" adlı kitapları vardır.5 El-Sahve'yi uzun uzadıya yorumlayan ve Mısır'daki İslami hareket üzerine uzmanlaşan Hollandalı Johannes J. G. Jansen'e göre, El-Kardavi, Müslüman Kardeşlerin hükümet destekli dergisi olan el-Dava'nın etrafında oluşan zincirin bir halkasıdır.6
Yusuf el-Kardavi üçüncü ve son konuşmacı idi. Kardavi, şu soruyla başladı: Eğer Zekeriya'nın dediği gibi Şeriat insan tarafından yönlendirildi ise bu vahyi kanunların yeterince açık olmadığı anlamına mı geliyor? Evet, bazı Kur'an ayetleri açık değildir. Fakat bu, Şeriat'ı zayıflatmak yerine, içtihada açık kapı bırakır.
Şeriat -onun dediği gibi- bir takım insani adet ve geleneklerin üzerine oturtulmuş değildir, İslam insanlara iyilik yapmayı, kötülükten kaçınmayı emrediyor. Hz. Peygamber de İslam öncesine zıt bir takım adet ve geleneklere sahip çıkmış, onları İslamileştirmiştir.
Tank el-Bişri, -devlet konseyinde hakini- ise şu yorumu getirdi. İslami hareket, emperyalizme karşı olan direniş için göndere çekilen tek bayraktır. Diğer siyasi güçler sonradan bu olaya iştirak etmişlerdir. Başvurulacak çare, İslami hareketle milliyetçi hareketi, ekonomik, dini, siyasi mücadele zemininde birleştirmek olacaktır.11
İngiliz magazin dergisi Arabia da yazan ünlü gazeteci Fehmi Huveyda, el-Ahram'da seminerin uzunca bir analizini yaptı. Huveyda, entellektüel tartışmaların en azından her iki tarafı biraraya getirdiğini ve birbirlerini dinlemeyi sağladığı için önemli olduğunu düşünüyordu. Onun düşüncesine göre, Mısır yalnızca bir tarafın değil her iki tarafın da anavatanıydı. Mısır'ın geleceği onların katılımıyla belirlenecekti.12 Huveyda, Mısır'daki siyasi diyalogun genelde iyi gitmediği görüşünde. Değişik İslami gruplar, birbirleriyle, Kıptilerle, Nasırcılarla ve Marksistlerle çatışma halindeydi. İslami gruplara göre, kendi görüşlerini benimsemeyen kimselerin İslam'la bir alakası yoktu. Burada, başı çeken "reddiyeciler"di.13Kur'an değişik görüşlerde olanların tartışmasını teşvik ettiği halde, İslami gruplar bunu yapmakta oldukça gönülsüz davranıyorlardı. Bunun nedenlerinden biri belki de laik hükümetin baskılarından zarar görmeleridir. Fakat, bu tavırlarının arkasında yatan asıl neden, İslam'a olan onca bağlılıklarına rağmen, İslami ilimler hakkında sınırlı bilgiye sahip olmalarıdır.14
Zekeriya'nın düşüncesine göre müslüman gruplar taraftarlarına salona girmeden önce orada güç gösterisinde bulunmalarını söylemişlerdir. Dinleyicilerin çoğu ne doktor, ne iyi bir meslek sahibi ve ne de iyi eğitim görmüş insanlardı. Tam aksine onlar ya en alt tabakadan ya da en altın orta seviyesinden gelmekteydiler. Dolayısıyla konferanslara karşı çok az ilgileri vardı. Bu durumda, İslam'ı savunan partinin desteklenmesi, karşıt görüşte olanın da susturulması doğaldı. Dinleyicilerin büyük çoğunluğunun zıt görüşlere o kadar da aldırmadığı görüldü. Salondakilerden Şeyh el-Gazali ya da el-Kardavi gibi, yaşlan ilerlemiş olanlar, dinleyicilere nazaran daha geniş görüşlü İdiler.
2- Nötre Dame Üniversitesi'nin Antropoloji Bölümü'nden Patrick Gaffney de seminere katıldı ve izlenimlerini daha sonra benimle paylaştı. Bana değişik gazete makaleleri bulup okudu ve bu konuyu yorumladı. Seminerdeki yorumcu Adil Hüseyin seminerdeki konuşmaları benimle tartıştı, ikisine de teşekkür ediyorum. Bu konu 15 Temmuz 1986'da el-Şa'ab, 16 Temmuz 1986'da el-Ahali, 17 Temmuz 1986 el-Vefd, 18 Temmuz 1986'daki el-Ahram, Haziran-Temmuz 1986'daki el-I'tisam, 11 Eylül 1986'da el-Musavver'deki makalelerden Özetlenmiştir.
5- Yusuf el-Kardavi, "İslam'da Helaller ve Haramlar" ve "İslam'ın Yeniden Dirilişi: Extremizme Karşı Aktivizm" (Kahire, 1984).
9- el-Kardavi, dinleyicilerin aşina olduğu sözcüklerle kolime oyunları yapıyor. Örneğin, tanınmış gazeteci ve siyasi yorumcu Zeki Naqıb Mahmud el-Ahram'da 17 Aralık 1984'te yayımladığı bir makalede "ilmaniyye"nin [laikliğin], anlamsızca sözü uzatmak anlamına gelmediğini, fakat "ilmiyy"in bilimsel bilgiyi kullanmak olduğunu söyledi. Gazeteciler bu nüansı haftalarca tartışıp durdular.