Yrd. Doç. Dr. Faruk TURHAN - PDF
Download "Yrd. Doç. Dr. Faruk TURHAN"
1 T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANA BİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ CEZA HUKUKUNDA HUKUKA UYGUNLUK NEDENİ OLARAK EMRİN YERİNE GETİRİLMESİ DANIŞMAN Yrd. Doç. Dr. Faruk TURHAN CUMHUR ÖZER ISPARTA
2 İÇİNDEKİLER GİRİŞ I.BÖLÜM 1 GENEL OLARAK HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNİN TARİHİ GELİŞİMİ KARŞILAŞTIR - MALI HUKUKTAKİ YERİ VE HUKUKİ NİTELİĞİ 5 I. CEZA HUKUKUNDA HUKUKA AYKIRILIK KAVRAMI VE TÜRK CEZA HUKUKUNDA HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ AÇISINDAN KABUL EDİLEN SİSTEM 5 A. HUKUKA AYKIRILIK KAVRAMI 5 B. TÜRK CEZA HUKUKUNA GÖRE HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ 7 a. Hakkın İcrası 8 b. Mağdurun Rızası 9 c. Meşru Müdafaa 10 d. Zaruret Hali 13 e. Kanunun Hükmünü İcra 15 f. Emrin Yerine Getirilmesi 19 II. EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNİN TARİHİ GELİŞİMİ 20 III. KARŞILAŞTIRMALI HUKUKTA EMRİN YERİNE GETİRİLMESİ 24 A. ALMANYA 24 B. FRANSA 24 C. İSVİÇRE 25 D. İNGİLTERE 25 IV. EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNİN HUKUKİ NİTELİĞİNİ AÇIKLAYAN TEORİLER 26
3 A. MUTLAK (PASİF) İTAAT TEORİSİ 26 B. ŞEKLİ KONTROL TEORİSİ 28 C. İÇERİK İTİBARİYLE KONTROL TEORİSİ 29 D. İTİRAZ (EMRİN TEKRARI) TEORİSİ 30 E. KANUNA AÇIKÇA AYKIRI EMRİN YERİNE GETİRİLMEMESİ TEORİSİ 31 F. EMRİN YERİNE GETİREN MEMURA GÖRE ŞEKLİ VEYA İÇERİĞİ KONTROL HAKKI TANIYAN TEORİ 31 G. YARGICA TAKDİR HAKKI TANIYAN TEORİ 31 H. MEVZUATIMIZIN KABUL ETTİĞİ TEORİ VE GÜNÜMÜZ HUKUKUNDAKİ DURUM 32 II. BÖLÜM TÜRK CEZA HUKUKUNDA EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNİN ŞARTLARI 35 I. EMRİN YETKİLİ MERCİİ TARAFINDAN VERİLMİŞ OLMASI 35 A. AMİR- ÜST KAVRAMI 35 B. MEMUR KAVRAMI 38 C. MEMURLA AMİR ARASINDAKİ HİYERARŞİK BAĞ 40 II. BİR EMRİN BULUNMASI 42 III. EMRİN BAĞLAYICI OLMASI 46 A. EMRİN YETKİLİ AMİR TARAFINDAN VERİLMİŞ OLMASI 46 a. Yer İtibari İle Yetki 48 b. Görev (Konu) İtibari ile Yetki 48 c. Zaman İtibari ile Yetki 49 B. VERİLEN EMRİN MEMUR TARAFINDAN YERİNE GETİRİLMESİNİN ZORUNLU OLMASI 49 IV. EMRİN KANUNLARA UYGUN OLMASI 51 A. ŞEKİL BAKIMINDAN EMRİN KANUNA UYGUN OLMASI 52 B. EMRİN İÇERİK OLARAK KANUNA UYGUN OLMASI 54
4 III. BÖLÜM EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNDE SORUMLULUK DURUMU 58 I. EMRİN KANUNLARA UYGUNLUĞU VE SORUMLU OLMAMA 58 II. EMRİN KANUNA AYKIRILIĞI VE SORUMLULUK 59 A. SUÇ TEŞKİL ETMEYEN KANUNSUZ EMİR 60 B. SUÇ TEŞKİL EDEN KANUNSUZ EMİR 62 a.suç Teşkil Eden Kanunsuz Emirde Memurun Sorumluluğu 63 b.suç Teşkil Eden Kanunsuz Emirde Amirin Sorumluluğu 64 III. KANUNA AYKIRI EMİRDE SORUMLULUĞUN İSTİSNALARI 65 A. SINIRIN AŞILMASI VE HATA HALİ (YANILMA) 66 B. GÖREVLERİNİN NİTELİĞİ GEREĞİ EMRE MUTLAK İTAAT ETMEK ZORUNDA OLAN KİŞİLERİN DURUMLARI 69 a. Askeri Şahıslar 70 b. Polisler 75 IV. BÖLÜM ULUSLARARASI CEZA HUKUKUNDA SAVAŞ SUÇLARI VE İNSANLIĞA KARŞI SUÇLAR AÇISINDAN EMRİN YERİNE GETİRİLMESİ 77 I. GENEL OLARAK 77 II. NÜRNBERG VE TOKYO ULUSLARARASI ASKERİ CEZA MAHKEMELERİ STATÜLERİNDE EMRİN YERİNE GETİRİLMESİ 81 III. ESKİ YUGOSLAVYA ULUSLARARASI CEZA MAHKEMESİ VE RUANDA ULUSLARARASI CEZA MAHKEMESİ STATÜLERİNDE EMRİN YERİNE GETİRİLMESİ 84 IV. ULUSLARARASI CEZA MAHKEMESİ STATÜSÜNDE EMRİN YERİNE GETİRİLMESİ 87 SONUÇ 92 KAYNAKÇA 95
5 KISALTMALAR A. D. : Adalet Dergisi A. Ü. H. F. D. : Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi A. Ü. S. B. F. D. :Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi a.g.e. :adı geçen eser A.Y. :Anayasa As. C. K. :Askeri Ceza Kanunu As. Yar. :Askeri Yargıtay Ay. M. :Anayasa Mahkemesi B. K. :Borçlar Kanunu bkz. :bakınız C. M. U. K. :Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu c. :cilt D. M. K. :Devlet Memurları Kanunu D.M.K.Y.U.D.S.C.H.K. Dis. Mah. K. E. :Esas f. :fıkra İ. B. D. :İzmir Barosu Dergisi K. :Karar :Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu, Yargılama Usulü, :Disiplin Suç ve Cezaları Hakkında Kanun :Disiplin Mahkemeleri Kanunu md. :madde P. V. S. K. :Polis Vazife ve Selahiyetleri Kanunu R.G. :Resmi Gazete s. :sayfa sy :Sayılı T. C. K. :Türk Ceza Kanunu T. M. K. :Türk Medeni Kanunu T.S.K. İç Hiz.K. :Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu T.S.K. İç Hiz. Yön. :Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Yönetmeliği
6 GİRİŞ Suç genel teorisinde suçun unsurları genellikle kanuni unsur, maddi unsur, manevi unsur ve hukuka aykırılık olarak kabul edilmektedir. Tipiklikte denilen kanuni unsur fiilin yasada gösterilen suç tipine uygun olması demektir. Bu unsur kanunsuz suç olmaz prensibinin doğal sonucudur. Suçun meydana gelebilmesi için bir fiilin bulunması gerekir. İşlenmiş bir fiil yoksa ortada suç da yoktur. Ayrıca işlenen fiilin bilerek ve isteyerek işlenmesi ya da işlenen fiilde failin kusurlu olması gerekir. Bu suçun manevi unsurudur. Son olarak hukuk düzeni tarafından kanuni tarife uygun iradi yada kusurlu olarak işlenen fiil hukuka aykırı olmalıdır. Şayet hukuk düzeni bir fiilin işlenmesini haklı görüyor ve buna izin veriyorsa, izin verdiği fiile ceza vermesi halinde çelişki olacağından bu durumlarda ortada bir suçun bulunmadığı kabul edilmektedir. İşte hukuk düzeninin bazı hallerde hukuka aykırı ve suç teşkil eden fiillerin suçla korunmak istenen hukuki yararın bulunmaması nedeni ile cezalandırılmayacağını kabul ettiği bu sebeplere hukuka uygunluk sebepleri denmektedir. Eylem hukuka aykırı olduğu halde faile ceza verilmemesini ön gören bu hal ve sebepler mevcut olduğu taktirde kanunda suç olarak öngörülen fiiller suç oluşturmamaktadır. Başka bir deyişle suç teşkil eden fiiller hukuka uygun bir biçimde doğmaktadırlar. Başkalarının vücut bütünlülüğüne yapılan müdahaleler müessir fiil suçunu oluşturduğu halde tıbbi müdahaleler yasa hükümleri gereği ceza gerektirmemektedir. Yine bir kimseyi hürriyetinden mahrum etmek suç teşkil ettiği, başkasının konutuna rıza hilafına girmek suç olarak öngörüldüğü halde tutuklama müzekkeresi gereği bir kimsenin ceza evine konulması, aranan bir suçlunun yakalanması amacıyla evine girilerek arama yapılması suç oluşturmamaktadır. Bunun yanı sıra kendisinin veya başkasının meydana gelmesine sebep olmadığı ve başka türlüde kurtulmanın mümkün olmadığı bir tehlikeden kurtulmak amacıyla işlenen suçlara da ceza verilmemektedir. Türk Ceza Kanunu, 49. maddesinde dört hukuka uygunluk sebebi kabul etmiştir. Bunlar sırasıyla kanunun hükmünü icra, yetkili merciinin emrinin yerine getirilmesi,
7 meşru müdafaa ve zaruret halidir. Doktrinde bir hakkın kullanılması ve mağdurun rızası da hukuka uygunluk sebebi olarak kabul edilmektedir. Bir hukuka uygunluk sebebi olarak kabul edilen emrin yerine getirilmesinde bir kamu hukuku, ast üst ilişkisi bulunmalıdır. Emri yerine getiren, yetkili bir makam tarafından verilmiş, yerine getirilmesi görev icabı zorunlu olan ve kanuna aykırı olmayan bir emri yerine getirdiği takdirde, eylem görünüşte suç teşkil etse dahi hukuka uygunluk sebebi olarak kabul edildiğinden sorumlu olmamaktadır. Emrin yerine getirilmesi, Anayasa ve İdare Hukuku dışında, emrin çok önemli olduğu Askeri Ceza Hukukunda da önemli bir yer işgal eder. Emri yerine getiren ast, bu alanda da sorumlu olmadığı gibi daha katı bir hiyerarşik bağ ile bağlı olduğundan emrin kanuna aykırılığını kontrol konusunda daha sınırlı bir hak sahibidir. Özellikle savaş halinde emrin yerine getirilmesi daha da bir önem kazanmaktadır. Ast konumunda olanlar emrin yerine getirilmemesi nedeniyle şiddetli bir şekilde cezalandırılma ile karşı karşıya kalabilmektedirler. Yetkili mercinin emrinin yerine getirilmesi halen ülkemizde Doğu ve Güneydoğu Anadolu da meydana gelen terör olayları nedeni ile önem kazanmıştır. Güvenlik kuvvetlerine ve masum halka karşı saldırıda bulunulması üzerine güvenlik kuvvetleriyle terör örgütü elemanları arasında silahlı çatışmaların yaşanması nedeniyle emrin yerine getirilmesi gündeme gelmiştir. Söz konusu olaylar sonucu bireysel başvuru hakkının kabulü ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuruların olması ve devletimiz aleyhine tazminata hükmedilmesi konunun önemini daha da arttırmıştır. Sadece iç hukukta değil uluslararası ceza hukuku alanında da yetkili mercinin emrinin yerine getirilmesi söz konusu olmaktadır. Soykırım ve insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlularının çoğunluğu yetkili mercilerin, hükümetin emri ile hareket ettiklerini, bu nedenle sorumlu tutulmamaları gerektiklerini ileri sürmüşlerdir. Ancak halen uluslararası ceza hukukunda yetkili merciinin emrini yerine getirmek kişinin cezai sorumluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Birleşmiş Milletler Uluslararası Ruanda Ceza
8 Mahkemesi ve Uluslararası Yugoslavya Ceza Mahkemelerinin Statülerinde amirin emrini yerine getirmenin sanığı sorumluluktan kurtarmayacağı açıkça belirtilmiştir. Günümüzde insan haklarının önemi artmış her geçen günde artmaktadır. Haberleşme araçlarının gelişmesi, insan haklarının önem kazanmasında büyük rol oynamıştır. Temel hak ve özgürlükler öncelikle bireyin devlete karşı sahip olduğu haklardır. İnsan haklarının tarihi gelişiminde bireyin kendi özgürlük alanına devletin müdahale etmesini önlemeye yönelik çabaları, temel hak ve özgürlüklerin devlete karşı korunmasını gündeme getirmiştir. Gerçekten en sık karşılaşılan insan hakları ihlalleri devletin kendi vatandaşına karşı işlediği insan hakları ihlalleridir. Devlet ise insan hakkı ihlallerini kendi organları aracılığıyla yerine getirmektedir. II. Dünya Savaşı na kadar devletlerin kendi vatandaşlarına muamelesi devletlerin bir iç işi sayılmakta iken bugün bu anlayış tamamen değişerek yerini insan haklarının dünya düzeyinde korunmasına bırakmıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi başta olmak üzere Uluslararası Nürnberg ve Tokyo Askeri Ceza Mahkemeleri, B.M. Ruanda ve Yugoslavya Uluslararası Ceza Mahkemeleri ile Uluslararası Ceza Mahkemesi bu konuda atılan önemli adımları oluşturmaktadır. Hukuk devletinde geçerli olan hukukun üstünlüğü ilkesi de devlet organlarının hukukla bağlı ve hukuka uygun davranmasını gerektirmektedir. Kamu görevlileri görevlerini yerine getirirken keyfi davranışlardan kaçınmalıdır. Siyasi İktidarı elinde tutan, hükümete hiyerarşik bir bağ ile bağlı olan ve yetkili mercilerin emri ile hareket eden görevlilerin emri yerine getirmelerinin bir suç teşkil etmesi halinde temel hak ve özgürlükler ihlal edilmiş olacaktır. Emrin yerine getirilmesi nedeniyle hukuka aykırı fiillerin işlenmesi ve bu şekilde insan haklarının ihlalinin önemi çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Bu çalışmada 1. bölümde Ceza Hukukunda hukuka aykırılık kavramı ve Türk Ceza Hukukunda hukuka uygunluk sebepleri, emrin yerine getirilmesinin tarihi
9 gelişimi, bu konuda karşılaştırılmalı hukuktaki durumun kısaca incelenmesi ve emri yerine getirmeyi açıklayan teoriler üzerinde durulduktan sonra, 2. bölümde Türk Ceza Hukukunda emrin yerine getirilmesinin şartları açıklanmıştır. 3. bölümde emrin yerine getirilmesinde sorumluluk durumu, verilen emrin kanuna aykırı olması ya da suç teşkil etmesi halinde amir ve memurun sorumluluğu, Anayasa ve Askeri Ceza Kanunu ile Polis Vazife ve Selahiyetleri Kanunu açısından incelenmiştir. Son bölümde ise Uluslararası Ceza Hukukunda savaş suçları ve insanlara karşı suçlar açısından emrin yerine getirilmesinin kabul edilip edilmediği, Uluslararası Nürnberg ve Tokyo Askeri Ceza Mahkemeleri Statüleri ile Eski Yugoslavya ve Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemeleri ve Uluslararası Ceza Mahkemesi Statülerinde emrin yerine getirilmesine ilişkin düzenlemeler açıklanmıştır.
11 5 I. BÖLÜM GENEL OLARAK HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNİN TARİHİ GELİŞİMİ KARŞILAŞTIR - MALI HUKUKTAKİ YERİ VE HUKUKİ NİTELİĞİ I. CEZA HUKUKUNDA HUKUKA AYKIRILIK KAVRAMI VE TÜRK CEZA HUKUKUNDA HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ AÇISINDAN KABUL EDİLEN SİSTEM A. HUKUKA AYKIRILIK KAVRAMI Bir fiilin suç teşkil edilebilmesi için hukuka aykırı olması gerekir. Hukuka aykırılıkta fiil ile hukuk düzeni arasında bir çelişki vardır. Hukuka uygunluk nedeni yoksa fiil de hukuka aykırıdır. 1 Bir hakkın ihlali olarak tanımlanan hukuka aykırılıkta hukuk düzeni tarafından korunan bir emir ve yasağa aykırı davranış söz konusudur. 2 Emir ve yasağın ihlali ceza hukukunda suçu ve onun müeyyidesini ortaya çıkarır. Suç ve cezayı ortadan kaldıran bir sebep var ise buna da hukuka uygunluk sebepleri denmektedir. 3 Hukuka aykırılığın suçun unsurlarından biri olarak kabulü yenidir. Hukuka aykırılığın kapsamı ve suçun unsurları arasında nerede yer aldığı, diğer unsurlar içinde kabul edilip edilmeyeceği doktrinde halen tartışmalıdır. 4 Ceza kanununda yer alan bir 1 Kayıhan İÇEL/ Füsun SOKULLU AKINCI/ İzzet ÖZGENÇ/ Fatih S. MAHMUTOĞLU/ Yener ÜNVER, Suç Teorisi, 2. Kitap, 2. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2000, s.92 (Bu çalışmada İçel, Suç Teorisi, olarak atıfta bulunulacak). 2 İçel, Suç Teorisi, s Doğan SOYASLAN, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Yetkin Yayınları, Ankara, 1998, s İçel, Suç Teorisi, s.93; Faruk EREM/ Ahmet DANIŞMAN/ Mehmet Emin ARTUK, Ceza Hukuku Genel Hükümler, 14. Baskı, Seçkin Yayınevi, Ankara, 1997, s.61-62; Sulhi DÖNMEZER/Sahir ERMAN, Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku, 12. bası, c.2, Beta Yayınları, İstanbul, 1999, s.2-7; Ayhan ÖNDER, Ceza Hukuku Dersleri, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1992, s.213; Uğur ALACAKAPTAN, Suçun Unsurları, Ajans Türk Matbaası, Ankara, 1961, s.61-65; Nurullah KUNTER, Suçun Kanuni Unsurları Nazariyesi, İ. Ü. Yayınları, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul, 1949, s
12 6 tarife uygun bir eylemin suç oluşturabilmesi için aynı zamanda suçun diğer unsurları yanında hukuka aykırı olması gerekir. Adam öldürme bir suç teşkil ettiği halde idam cezasını infaz eden memurun eylemi suç sayılmaz. 5 Çünkü ortada hukuka uygunluk sebebi mevcuttur ve bu sebep hukuka aykırılığı ortadan kaldırmaktadır. Kapsamı açısından hukuka aykırılık sadece ceza hukuku bakımından değil diğer hukuk dalları açısından da kabul edilmektedir. Yani hukuka aykırılık bir bütündür. Diğer yasalarda yer alan kurallara aykırı davranma halinde de hukuka aykırı bir durum ortaya çıkmış olur. 6 Örneğin yeni Türk Medeni Kanunun 981. maddesine göre 7 Zilyet her türlü gasp ve saldırıyı kuvvet kullanarak def edebilir. Zilyet rıza dışında kendisinden alınan şeyi, taşınmazlarda el koyanı kovarak, taşınırlarda ise eylem sırasında veya kaçarken yakalananın elinden alarak zilyetliğini koruyabilir. Ancak zilyet durumun haklı göstermediği derecede kuvvet kullanmaktan kaçınmak zorundadır. Yine Borçlar Kanununun 52. maddesinde bir kimsenin kendi hakkını alması için hükümet müdahalesini temin edemediği hallerde kuvvet kullanabileceğine, 57. maddesinde gayri menkulüne zarar veren hayvan üzerinde zilyedin hapis hakkının bulunduğuna dair hükümler yer almaktadır. 8 Hukuka uygunluk sebeplerinin mevcudiyeti halinde hukuk düzeni ile fiil arasında çatışma ortadan kalkmakta hukuka uygunluk sebeplerinin varlığı nedeni ile hukuka aykırılık söz konusu olmamaktadır. Bir başka ifade ile hukuka aykırılık ile hukuka uygunluk sebepleri bir arada bulunmazlar. Hukuka uygunluk varsa ortada hukuka aykırılık da yoktur. Hukuka aykırılık objektif olarak değerlendirilmelidir. Şahsın, eylemin hukuka aykırı olduğunu bilip bilmemesi önemli değildir. Ancak bazı hallerde yasa koyucu yetkili olan merciden verilmiş hüküm, ilam veya tevkif müzekkeresi olmaksızın (T.C.K. md. 181), memuriyet sıfatını ve memuriyete ait vazifeyi suiistimal suretiyle (T.C.K. md ), Kanunu Medenide yazılı ahkama riayet etmeksizin (T.C.K. 5 Alacakaptan, a.g.e., s Kunter, a.g.e., s sy T.M.K Tarih Sayılı R.G.de yayınlanmıştır. 8 Ayrıntılı bilgi için bkz.önder, a.g.e., s
13 7 md. 511) tabirlerini kullanarak, suçun genel unsuru olan hukuka aykırılığı ayrıca belirtmiştir. Burada failin hukuka aykırılığı bilip bilmediği araştırılacaktır. 9 B. TÜRK CEZA HUKUKUNA GÖRE HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ Hukuk düzeni tarafından kabul edilen ve hukuka aykırılık unsurunu ortadan kaldırarak fiili hukuka uygun hale getiren sebepler hukuka uygunluk sebepleridir. 10 Hukuka uygunluk halinde fiil ile hukuk düzeni arasında bir çatışma bulunmamaktadır. Toplumsal menfaatler gereği hukuka aykırı bir fiil hukuka uygun olarak kabul edilmektedir. Toplumun menfaatlerinin, zarar görenin hak ve menfaatlerinden üstün tutulması ve hukuk düzeni tarafından bu menfaatlerin ihlalinde bir zarar kabul edilmemesi nedeni ile eylem hukuka uygun kabul edilmekte, yasadaki suç tarifine uyan fiil meşru olarak doğmaktadır. 11 Yoksa bu sebepler cezalandırılabilme şartları arasında yer almazlar. Yani fiili baştan hukuka uygun hale getirdikleri için bu sebeplerin varlığı halinde ortada bir suç yoktur. Hukuka uygunluk sebepleri sadece ceza hukukunda değil, diğer hukuk dallarında, medeni hukuk, idare hukuku gibi hukuk dallarında da mevcuttur. Hukuk düzeninin tekliği ilkesi uyarınca ceza hukuku diğer hukuk dallarında hukuka uygun bulunan eylemleri suç saymamıştır. 12 Hukuka uygunluk sebepleri sınırlı sayıda değildirler. Bu sebepler klasik olarak kanunda yazılı olan ve olmayan hukuka uygunluk sebepleri olarak sınıflandırılmaktadır. Kanunda yazılı olan hukuka uygunluk sebepleri olduğu gibi kanunda yazılı olmayan hukuka uygunluk sebepleri de mevcuttur. Kanunda yer almayan hukuka uygunluk sebepleri daha çok hakkın icrası ve mağdurun rızası adı altında toplanmaktadır. T.C.K. nın 49. maddesinde ise hukuka uygunluk sebepleri kanunun hükmünü icra, yetkili merciin emrini yerine getirme, meşru müdafaa ve zaruret 9 Kunter, a.g.e., s.153; Dönmezer- Erman, a.g.e., s Bahri ÖZTÜRK/Mustafa Ruhan ERDEM/Veli Özer ÖZBEK, Uygulamalı Ceza Hukuku ve Emniyet Tedbirleri Hukuku, 4. bası, Seçkin Yayınevi, Ankara, 1998, s Alacakaptan, a.g.e., s.64; Soyaslan, a.g.e., s Öztürk- Erdem Özbek, a.g.e., s.203.
14 8 hali olarak düzenlenmiştir. Aşağıda hukuka uygunluk nedenlerine kısaca yer verilerek emrin yerine getirilmesinden farklı yönleri anlatılmaya çalışılacaktır. a.) Hakkın İcrası Hakkın icrası hukuk düzeni tarafından bir hakkın kullanılmasının suç sayılmaması esasına dayanır. Anayasa ve kanunlar tarafından kabul edilen bir hakkı kullanana devletin ceza vermesi bir çelişki olurdu. O nedenle bir hakkı kullanan kimsenin eylemleri hukuka uygun sayılmıştır. Hak, özel hukuk ya da kamu hukuku kurallarından kaynaklanabileceği gibi yargı kararı ya da idari bir tasarruftan doğabilir. 13 T.C.K. hakkın kullanılması halinde hukuka aykırılık bulunmadığına dair genel bir hüküm koymamıştır. Ancak özel hükümler arasında hakkın kullanılması halinde suç teşkil eden eylemlerin cezalandırılmayacağına dair hükümler vardır. T.C.K maddesinde yasada ön görülen sınırlar içerisinde kuvvet kullanılmasının suç teşkil etmediğine, aynı yasanın 486. maddesinde savunma yaparken hakaret içeren yazı ve sözler nedeniyle takibat yapılamayacağına dair hükümler buna örnektir. Hakkın icrasının söz konusu olabilmesi için öncelikle fail tarafından doğrudan doğruya kullanılabilen sübjektif bir hak bulunmalıdır. Hak sahibi hakkını belli sınırlar içinde kullanmalı ve hakkın kullanılması ile işlenilen suçlar arasında doğrudan doğruya bir bağlantı olmalıdır. 14 Hakkın kullanılması için bir merciye başvuru zorunluluğu var ise bu merciye başvurmadan bizzat hak sahibi tarafından şahıs veya eşya üzerine şiddet kullanılarak elde edilmeye çalışılması kendiliğinden hak almak suçunu oluşturur. 15 Hakkın kullanılması hallerine örnek olarak yeni T.M.K. nın 981, B.K. 52. veya 57. maddeleri uyarınca zilyedin malını koruma için kuvvet kullanması, T.C.K Dönmezer- Erman, a.g.e., c. 2, s Dönmezer- Erman, a.g.e., c. 2, s T.C.K.nın 308. maddesi şöyledir: Bir kimse hükümete müracaata muktedir olduğu ahvalde iddia eylediği bir hakkı istihsal maksadıyla eşya üzerinde kuvvet sarfıyla kendiliğinden hakkını ihkak ederse otuz liradan elli liraya kadar ağır cezayı nakdiye mahkum olur.eğer fail eşya üzerinde değil de eşhasa karşı tehdit veya şiddet istimal etmiş olursa bir aydan bir seneye kadar hapis ve elli liraya kadar ağır cezayı nakdiye mahkum olur....
15 9 maddesi uyarınca mal için meşru müdafaa da bulunulması, 486. maddesi uyarınca savunma sırasında hakaret içeren yazı ve sözler sarf edilmesi, spor faaliyetleri sırasında oyun kuralları dahilinde rakibe karşı şiddet kullanılması, gazetecilik mesleği gereği kamu oyunu ilgilendiren konularda yayın yapılması verilebilir. 16 b.) Mağdurun Rızası Mağdurun rızasının bir hukuka uygunluk sebebi olacağına dair T.C.K. da açık bir hüküm yoktur. Ancak T.C.K. nın çeşitli maddelerinde mağdurun rızası hilafına denilerek mağdurun rızası halinde bu eylemlerin suç teşkil etmeyeceği kabul edilmiştir. Başka bir deyişle mağdurun rızasının bulunmaması suç unsuru olarak kabul edilmiştir. Başkasına ait menkul bir malın faydalanmak amacıyla rızası hilafına alınması hırsızlık suçunu oluştururken, malın sahibinin rızasının bulunması halinde hırsızlık suçu oluşmayacaktır. Yasa koyucu bazı suç tiplerinde mağdurun rızasının hukuka uygunluk sebebi olacağını kabul etmiştir. Bu suçlar mağdurun doğrudan doğruya üzerinde tasarruf edebileceği bir hakkın korunduğu suçlar olup, aile düzeni aleyhine cürümler, şahıs aleyhine cürümler, mal aleyhine cürümlerde mağdurun rızası hukuka uygunluk sebebi teşkil eder. Doktrinde çoğunluk zina suçunun aile düzeni aleyhine işlenen suçlar arasında olmasına rağmen aile düzenini koruyan bir suç olması nedeniyle bir hukuka uygunluk sebebi teşkil etmeyeceğini savunmaktadır. 17 Ancak Anayasa Mahkemesinin kadın ve erkeğin zinasını düzenleyen T.C.K. nın 440. ve 441. maddelerini iptal etmesi 18 ve kanun koyucu tarafından yeni bir düzenleme yapılmaması nedeniyle zina fiili suç olmaktan çıktığından tartışmanın önemi azalmıştır. Mağdurun rızasının hukuka uygunluk sebebi olabilmesi için mağdurun üzerinde mutlak olarak tasarruf edebileceği bir hak bulunmalı, bu hakkın ihlaline mağdur açıkça 16 Ayrıntılı bilgi için Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.38-61; Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s ; İçel, Suç Teorisi, s ; Önder, a.g.e., s ; Soyaslan, a.g.e., s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.77; İçel, Suç Teorisi, s ; Soyaslan, a.g.e.,s.392; Önder, a.g.e., s Ay.M tarih 1996/ 15 Esas 1996/34 Karar sayılı R.G tarihinde yayınlanan kararı ile T.C.K. nın 441.md. si; tarih 1998/ 3 Esas 1998/28 Karar sayılı kararıyla T.C.K. nın 440.md. si iptal edilmiştir.
16 10 rıza göstermeli ve mağdur rıza ehliyetine sahip bulunmalıdır. 19 Mağdurun rızası açık veya örtülü olabilir. Konut dokunulmazlığını bozma suçunda konut sahibinin evine giren bir kimsenin dışarı çıkmasını istememesi örtülü bir rızadır. Yine mağdurun sahibi olduğu hakkın ihlali için rızasının geçerliliğinde yaş şartı getirilmiş olabilir. Reşit olmayan bir kimsenin cinsel özgürlüğünün bulunmaması nedeniyle rızasıyla cinsel ilişkide bulunması halinde mağdurun rıza ehliyeti bulunmadığından eylem suç olarak kabul edilmiştir. Mağdurun rızası konusunda son yıllarda özellikle vücut bütünlüğü ve yaşama hakkı üzerinde yapılan tartışmalar vardır. İyileşmeyen bir hastalığa yakalanmış kimsenin yaşamına son verilmesi olarak tanımlanan ötenazinin 20 leh ve aleyhine pek çok görüş vardır. Ötenazi ile ilgili T.C.K. da bir hüküm bulunmaması nedeniyle böyle bir fiilin faili adam öldürme suçundan dolayı cezalandırılmakta iken 1997 T.C.K. ön tasarısı ötenaziyi düzenleyerek (m.137) 1 ila 3 yıl arasında hapis cezası öngörmüştür. Kanaatimizce tıp biliminin çok geliştiği bir dönemde bir kimsenin hastalığının iyileşmemesi nedeniyle yaşamına son verilmesi ve kişilerin en temel hakkı olan yaşama hakkına son verilmesinin hukuken savunulacak tarafı yoktur. 21 Ayrıca hastaya konulan teşhisin yanlış olması geri dönülmesi imkansız zararlara yol açabilmektedir. 22 c.) Meşru Müdafaa Meşru müdafaa, kişinin kendisinin veya başkasının hakkına yönelmiş ağır ve haksız bir saldırıyı def etmek amacıyla gösterdiği bir tepkidir. 23 T.C.K. nın 49. maddesi gerek kendisinin gerek başkasının nefsine veya ırzına vuku bulan haksız bir taarruzu filhal defi zaruretinin bais olduğu mecburiyetle işlenen fiillerden dolayı faile ceza 19 Ayrıntılı bilgi için bkz. İçel, Suç Teorisi, s ; Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s İçel, Suç Teorisi, s.189; Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s ; Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s Mayıs 2002 tarihli Milliyet Gazetesinde yer alan bir habere göre: Avustralya da kanser olduğu gerekçesiyle medyanın önünde aşırı dozda ilaç alarak ötenazi yapan kadının ölümünden sonra yapılan otopside aslında kanser olmadığı ortaya çıkmıştır. 23 Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.97.
17 11 verilemez diyerek meşru müdafaayı bir hukuka uygunluk sebebi olarak kabul etmiştir. Tarih boyunca bu kurum bütün hukuk düzenlerince kabul edilmiştir. Meşru müdafaayı açıklayan çeşitli teoriler mevcuttur. 24 Meşru müdafaa da saldırıda bulunanın hakkı ile savunmada bulunanın hakkı arasında bir tercih yapılmakta, savunmada bulunanın hakkı korunmaya değer görülmekte, bu nedenle savunma ile bir suç işlenmiş olmasına rağmen eylem hukuka uygun kabul edilmektedir. 25 Meşru müdafaanın var olabilmesi için bazı şartların bulunması gerekir. Bu şartları saldırıya ve savunmaya ilişkin şartlar olarak ele almak gerekir. Saldırıya ilişkin şartlar arasında haksız bir saldırının varlığı, saldırının kişiliğe ilişkin bir hakka yönelmiş olması ve saldırının devam ediyor olması yer alır. Savunmaya ilişkin şartlar ise savunmada zorunluluk bulunması ve savunma ile saldırı arasında bir dengenin olmasıdır. Objektif ve sübjektif olarak hukuka aykırı bir hareket haksız harekettir. Haksız saldırının bir suç teşkil etmesi gerekmez. Haksız eylem bir insan hareketi olmalıdır. Hayvanların saldırısına karşı meşru müdafaa değil, zaruret hali söz konusu olur. Haksız saldırı hukuka aykırı olması gerektiğinden hakkını icra eden veya görevini yerine getiren kimseye karşı meşru müdafaa kabul edilmez. C.M.U.K. nın 127. maddesine göre; herkesin suçüstü halinde kaçan sanığı yakalamak yetkisi vardır. Kendisini yakalamak isteyen güvenlik kuvvetine ya da bir vatandaşa karşı direnmek meşru müdafaa kapsamına girmez. Yine bir ceza evi görevlisinin hükümlü ya da tutukluyu ceza evinde tutması görev icabı olduğundan ortada bir haksız hareket yoktur. Ona karşı hürriyetini korumak amacıyla bir direnç göstermek haklı bir savunma sayılamaz. 26 Ceza Kanunu nefis veya ırza yönelik bir saldırıdan bahsederek haklı savunmanın sınırlarını dar tutmuştur. Mala karşı yönelen bir saldırı nedeniyle meşru müdafaa 49. maddede yer almamakla birlikte Ceza Kanununun bazı maddelerinde ve Medeni 24 Ayrıntılı bilgi için bk. Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.103; Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s Soyaslan, a.g.e., s.405; Önder, a.g.e., s.242.
18 12 Kanunda mülkiyet ve zilyetliğe karşı saldırılarda meşru müdafaa kabul edilmektedir. 27 Nefis ve ırz kavramları kişinin yaşama hakkı, beden bütünlüğü,şeref ve haysiyeti, cinsel, haberleşme ve iş hürriyetine ilişkin değerleri kapsamına alır. 28 Savunma ile saldırı aynı zamanda gerçekleşmelidir. Bitmiş bir saldırıya karşı haklı savunma söz konusu olamaz. Bu halde haklı savunma değil artık bir öç alma söz konusudur. Hukuk düzeni de öç almaya bir meşruiyet tanıyamaz. Ancak bitmiş bir saldırının devam edeceğine dair bir ihtimal söz konusu ise bu takdirde saldırı devam ediyor sayılmalı ve haklı savunma hali kabul edilmelidir. Gelecekteki bir saldırıya karşı ise bu saldırıdan resmi mercilere başvurma imkanı ya da başka türlü kurtulma yolu bulunduğundan zorunlu bir savunma hali, dolayısıyla haklı savunma da yoktur. 29 Fakat bu halde icra hareketleri başlamış ve saldırının muhakkak suretle meydana geleceği anlaşılıyorsa bir saldırının varlığını kabul etmek gerekir. Saldırıya uğrayanın başka türlü saldırıdan kurtulma imkanı bulunmamalıdır. Başka türlü hareket etme imkanı var ise meşru müdafaa kabul edilmez. Saldırıdan kaçmak imkanı varken kaçmayıp müdafaada bulunma halinde ise kimseye kaçma yükümlülüğü yüklenemeyeceğinden meşru müdafaanın varlığı Yargıtay ve doktrinde kabul edilmektedir. Savunma, saldırıda bulunan kimseye karşı gerektiği ölçüde yapılmalıdır. Saldırıda bulunan kimse dışında üçüncü bir kişiye savunmada bulunulursa meşru müdafaa kabul edilmez. Savunmada aşırılığa gidilerek savunma sınırının aşılması halinde ise T.C.K. nın 50. maddesine göre; savunma sınırını aşan kimse cezalandırılır. O nedenle savunma sınırının belirlenmesinde kullanılan araç ve saldırıya uğrayan ile savunma sonucu zarara uğratılan hakka bakmak gerekir. Savunmada bulunan kimsenin saldırıda bulunan kimse ile aynı araçları kullanması beklenemez. Bıçakla saldırıya karşı 27 Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.212; Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s.216; Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.113; Önder, a.g.e., s.243; Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e.,s.217; Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s.575; İçel, Suç Teorisi, s.144.
19 13 tabanca kullanılabilir. Ancak burada araç ölçülü olarak kullanılmalıdır. Yine saldırıda bulunulan hak ile savunma sonucu ihlal edilen hak arasında bir denge bulunmalıdır. Her iki hakkın aynı değerde olması beklenemez. 30 Ancak daha az önemli bir hakka saldırı karşısında çok daha önemli bir hakkı ihlal etme halinde bir orantının bulunmaması söz konusu olabilir. Diyelim ki kendisine karşı sarkıntılıkta bulunulan mağdur mütecavizi tokatlayabilirse de öldürme fiilini işlerse savunma sınırını aşmış olur. Mağdur kendisine karşı yapılan saldırıya rıza göstermişse ve ihlal edilen hak üzerinde mutlak bir tasarruf yetkisi varsa meşru müdafaada bulunulamaz. Çünkü haksız bir saldırı yoktur. Ancak mağdurun mutlak tasarrufta bulunamadığı bir hakkın ihlali halinde meşru müdafaa kabul edilebilir. d.) Zaruret Hali Zaruret hali bir kimsenin bilerek ve isteyerek sebep olmadığı bir tehlikeden kendisini veya üçüncü bir şahsı kurtarmak amacıyla suç işlemesidir. Klasik örnekler olarak dağda kalan ve donmak üzere olan iki dağcının rastladıkları kulübenin kapısını kırarak içeri girmeleri; yine iki dağcıdan birinin bağlı oldukları ipin iki kişiyi taşıyamaması durumunda ipin kesilerek diğer dağcının uçuruma yuvarlanması, 31 açlıktan ölmemek için fırından ekmek çalınması, doğum esnasında sağlık nedenleriyle anneyi kurtarmak için çocuğun feda edilmesi, bir deniz kazası sonunda bir kayığa sığınan kazazedelerin bir kısmının batma tehlikesi nedeniyle denize atılması halleri gösterilebilir. 32 Zaruret halinde korunan hak, yaşama, vücut bütünlüğüne, sağlığa, cinsel özgürlüğe, kişi özgürlüğüne, şeref ve haysiyete ilişkin bir hak olabilir. Yasada sadece nefis terimi kullanılmış ise de bu kavramı geniş olarak yorumlamak gerekir Dönmezer- Erman, a.g.e.,c.2, s ; Soyaslan, a.g.e., s.407; İçel, Suç Teorisi, s.152; Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s İçel, Suç Teorisi, s Nevzat TOROSLU, Ceza Hukukunda Zaruret Hali, A.Ü. Hukuk Fakültesi Yayınları, Sevinç Matbaası, Ankara, 1968, s İçel, Suç Teorisi, s.160.
20 14 Zaruret halinin şartlarını tehlikeye ve korunmaya iliştin şartlar olarak iki grupta incelemek mümkündür. Tehlikeye ilişkin şartlar arasında ağır bir tehlikenin bulunması, tehlikeye neden olup olmaması ve tehlikeye karşı koyma yükümlülüğünün bulunmaması yer alır. Korunmaya ilişkin şartlar ise; başka türlü tehlikeden kurtulma imkanının olmaması, korunan menfaat ile zarar arasında denge olmasıdır. 34 Yaşama, vücut bütünlüğüne ırz ve namusa, şeref ve haysiyete yönelik bir tehlike olmalıdır. Yukarıda belirtildiği gibi tehlike bir insan davranışından kaynaklanabileceği gibi bir hayvan saldırısı, doğa olayı ya da insan ihtiyaçlarından kaynaklanabilir. Tehlike filhal yani mevcut, devam eden bir tehlike olmalıdır. Gelecekteki bir tehlike zaruret haline gerekçe olamaz. Ancak henüz gerçekleşmemiş olmakla birlikte gelecekte gerçekleşmesi mutlak olan tehlike halen var olan bir tehlike gibi değerlendirilmelidir. Zararın yakın bir gelecekte gerçekleşeceğini gösteren kuvvetli ihtimaller var ise tehlike var demektir. 35 Meydana gelecek zararın ağır olması tehlikenin ağır olması anlamına gelir. Basit bir ihtiyacın karşılanamaması halinde ağır bir zarar söz konusu olmaz. O nedenle açlık nedeniyle ekmek çalmak zaruret haline girdiği halde keyif verici maddeleri çalmak zaruret hali sayılamaz. 36 Kişinin kendi kusuru sonucu meydana gelen tehlikelerden kurtulmak için üçüncü bir şahsa zarar verilmesini hukuk düzeni kabul etmemiştir. Buradaki kusur kasten tehlikenin meydana getirilmesidir. Bilerek ve isteyerek tehlikeye neden olunmuşsa zaruret hali yoktur. Taksirle tehlikeye sebebiyet verilmesi halinde zaruret halinden faydalanmak mümkündür. 34 Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s ; Önder, a.g.e., s ; İçel, Suç Teorisi, s ; Erem- Danışman-Artuk, a.g.e., s ; Soyaslan, a.g.e., s Manzini, Trattato di Diritto Penale İtaliano, cilt.2, Torino,1961, s.407 zikreden Toroslu, a.g.e., s Manzini, l n 423, zikreden Erem- Danışman- Artuk, a.g.e, s.587.
21 15 Tehlikeye karşı koyma konusunda hukuki bir yükümlülüğü bulunan kimseler zaruret halinden istifade edemezler. Bu yükümlülük bir kanundan doğabileceği gibi amirin emrinden sözleşme veya bir kamu görevinden doğabilir. 37 Savaş sırasında bir askerin, 38 banka soygunu sırasında bir polisin, deniz kazası esnasında gemi kaptanının, yangın halinde itfaiye erinin tehlikeye karşı koyması, görevini yerine getirmesi gerekir. Şayet tehlikeden kaçma imkanı varsa yada başka bir yol ile mesela hükümet kuvvetlerine başvurarak kurtulma yolu mevcutsa zaruret hali yoktur. 39 Tehlikeye neden olmayan üçüncü bir kişiye zarar verildiği için feda edilen yarar korunmak istenen yarardan üstün olduğu takdirde zaruret hali yoktur. 40 e.) Kanunun Hükmünü İcra Kamu görevlilerince bir görevin ifa edilmesi ya da başka kimselere bir konuda belli şekilde davranma hak ve yetkisini veren hukuk kurallarının uygulanması nedeniyle bu kuralı uygulayan kamu görevlisi ya da başka kimselere ceza verilmez. Çünkü bu durumlarda hukuka aykırılık söz konusu değildir. Hukuk kuralları uygulanmak için yürürlüktedir. Yürürlükte olan bir kuralı uygulayan ya da kuralın verdiği hakkı kullanan kimselere ceza verilmesi kanun koyucunun iradesine aykırı olur. Nitekim T.C.K. nın 49. maddesi kanunun bir hükmünü icra suretiyle işlenen fiillere ceza verilmez diyerek bu durumu açıkça kabul etmiştir. Doktrinde bazı yazarlar tarafından kanunun hükmünü icra ile yetkili merciin emrini yerine getirme daha genel bir hukuka uygunluk sebebi olan görevin yerine getirilmesi olarak incelenmektedir. 41 Bu fikre göre kanunun yüklediği bir ödevi veya 37 Toroslu, a.g.e., s As. C. K.nın 46. maddesi aynen şöyledir: vazifeye hizmette şahsi tehlike korkusu cezayı hafifletmez. 39 Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s.589; Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.134; Öztürk- Erdem- Özbek,a.g.e., s.223; İçel, Suç Teorisi, s İçel, Suç Teorisi, s.165; Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.135; Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e.,s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.82; aynı görüşte Feyyaz GÖLCÜKLÜ, Suçta Kanuni Unsurun Ortadan Kalkması, Fiilin Hukuka Aykırılığı Kavramı ve Hukuka Uygunluk Sebepleri Hakkında Bazı
22 16 amirin emrini yerine getiren kimse görevini yapmaktadır. Görevin kaynağı kanun ise kanunun hükmünü icradan, amirin emri ise yetkili merciin emrini ifadan söz edilir. Görevin yerine getirilmesinde bir yükümlülük söz konusudur. Yeni İtalyan Ceza Kanunun 51. maddesinde: hukuk kuralının ya da resmi mercilerin, meşru amirlerinin yüklediği ödevin icrasından bahsedilmiştir. Yeni Fransız Ceza Kanunu ise yetkili merci tarafından emredilen fiili icra eden kişi, emir açıkça görünür şekilde kanuna aykırı olmadıkça sorumlu olmaz demektedir. 42 Kanunumuz yetkili merciin emrini yerine getirme ve kanun hükmünü icrayı ayrı ayrı ele almıştır. İkisinin birlikte bulunması zorunlu değildir. Mehaz Kanununun kabulü esnasında her zaman kanunun verdiği görevi yerine getirmek için bir amirin bulunamayacağı ya da kanunun suçüstü halinde herkese suçluyu yakalama görevi verdiği durumlarda her iki şartın bir arada bulunamayacağı ileri sürülerek kanunun hükmü ile amirin emri ayrı ayrı ele alınmıştır. 43 Kanaatimizce kanun hükmünü yerine getirme ile yetkili merciin emrini yerine getirmenin birbirlerine yakın, benzer konular olmasına rağmen verilecek emrin kanuna aykırı olması, kanun hükmünü yerine getirmede bir kamu hukuku ilişkisi bulunmaması nedeniyle ayrı düzenlenmesinde yarar bulunmaktadır. Kanunun hükmünü icra ile emrin yerine getirilmesi aynı fıkra içerisinde ayrı ayrı düzenlenmiş iseler de yetkili merciin emrini yerine getirme ve diğer hukuka uygunluk sebeplerinde aslında bir kanun hükmü yerine getirilmektedir. Bu kanun hükmü T.C.K. nın 49. maddesidir. Kanun hükmünü icrada kanunla verilen yetkinin kullanılması söz konusudur. Yani kanun belli durumdaki kişilere belli bir davranışta bulunabilmeleri konusunda doğrudan doğruya yetki vermiştir. CMUK un 127. maddesinde suçüstü halinde herkese faili yakalama yetkisi verilmesinde olduğu gibi. Mülahazalar, A.Ü.S.B.F.D., c.23, 1968, s.194; Timur DEMİRBAŞ, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayınevi, Ankara, 2002, s.249; Erem- Danışman- Artuk, a.g.e., s Zikreden Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s. 82 dipnot Majno, Ceza Kanunu Şerhi, Yargıtay Yayınları, No:3, Sevinç Matbaası, Ankara, 1977, s.207.
23 17 Emrin yerine getirilmesinde ise sadece kamu görevlilerine emrin yerine getirilmesi için yetki ve görev verilmiştir. 44 Kanunun hükmünü yerine getirmede amir-memur ilişkisinin bulunmasına gerek yoktur. Hukuka uygunluk sebebinin kaynağı kanundur. Kanunun hükmünü icra eden doğrudan doğruya kanundan aldığı emri veya yetkiyi yerine getirmektedir. Emrin yerine getirilmesinde yerine getirilecek emir amirin emridir. 45 Kanunun hükmünü icra, emrin yerine getirilmesi ile iç içe geçmiştir. Bu nedenle amir yalnızca kanuna uygun olarak emir verebilir diye düşünülerek, emrin yerine getirilmesi aynı zamanda kanunun hükmünü yerine getirmedir, denebilirse de; amir kanunun ruhuna aykırı olmamak kaydıyla kanundaki boşlukları emir yoluyla doldurabilme imkanına sahip olduğundan arada fark bulunduğu sonucuna ulaşılabilir. 46 Kanun deyimini yazılı hukuk kuralı olarak anlamak gerekir. Bu kural ceza kanununda yer alan bir kural olabileceği gibi başka kanunlarda yer alan bir kural da olabilir. Din veya ahlak kuralı kanun kavramına dahil değildir. 47 Tüzük ve yönetmeliklerde yer alan kurallar da kanun deyimi kapsamında değerlendirilmelidir. 48 Kanun deyimi fiilin meşrutiyetini gösterir. 49 Yasama organının ya da yürütmenin düzenleyici tasarruf hükümlerini yerine getiren kişinin fiili hukuka aykırı değildir. Kanunun meşru saydığı bir fiile ceza verilemez. Suç işlediği konusunda yeterli delil bulunan ve kaçma şüphesi altında olan kimseler yargıç kararıyla tutuklanabilir (C.M.U.K. md. 104). Hakkında tutuklama müzekkeresi bulunan tutukluyu cezaevine alan infaz koruma memuru hürriyeti tahdit suçu işlemiş olmaz. İdam kararını yerine getiren cellat adam öldürme suçundan dolayı cezalandırılamaz (T.C.K. md. 12). Yetkili 44 Mehmet Emin ARTUK/Ahmet GÖKCEN/A. Caner YENİDÜNYA, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yayınevi, Ankara, 2002, s.507; Öztürk- Erdem- Özbek, a.g.e., s Önder, a.g.e., s Önder, a.g.e., s Dönmezer Erman, a.g.e., c.2, s İçel, Suç Teorisi, s Majno, a.g.e., s.208.
24 18 yargıç veya acil hallerde Cumhuriyet Savcısının emriyle sanığın evinde arama yapan zabıta memurlarının eylemleri suç teşkil etmez (C.M.U.K. md. 97). İcra memurlarının haciz için borçlunun evine girmeleri konut dokunulmazlığını ihlal suçunu oluşturmaz. Suçüstü halinde kaçmakta olan fail herkes tarafından yakalanabilir (C.M.U.K. md. 127). Bütün bu hallerde Anayasa ile teminat altına alınan yaşama, konut dokunulmazlığı, kişi hürriyeti gibi temel haklar yine bir kanun hükmü ile ihlal edilmekte ancak kanun bu fiilleri meşru görmekte, ceza vermemektedir. Tutuklu, bir suç işlediğinden hürriyetinden mahrum edilmekte ve cezaevine alınmakta, suç işleyenin aleyhine delil elde etmek amacıyla arama yapılmakta, borçlu borcunu ödemediği için evine girilmekte ve eşyaları haciz edilmektedir. Kanunun meşru saydığı fiilleri işleyen kişilerden kanun hükümlerini yerine getirdikleri için suç işlemiş sayılmamaktadırlar. 50 Kanunun hükmünü yerine getirmek için ayrıca bir emir verilmesine gerek yoktur. Kanun hükmü ile herkese ya da bazı kamu görevlilerine belli bir şekilde davranmak ödevi yüklenmiş olabilir. Suçüstü halinde failin yakalanması herkese yüklenen bir ödevdir (C.M.U.K. 127). Yine suçüstü halinde T.C.K. nın 527. maddesine göre; geçerli bir özrü olmaksızın gerekli hizmet ve yardımı yapmayan kimse cezalandırılmaktadır. Bazı durumlarda ise kanun sadece kamu görevlilerine bir ödev yüklemiştir. Bu görevliler dışındaki kimseler yasaların kendisine vermediği yetkiyi kullanarak hukuka uygun davrandıklarını iddia edemezler. Alacaklı borçlunun borcunu ödemesi için mallarını haczettirmek yerine borçlunun mallarını alırsa suç işlemiş olur. Yine kanun silah kullanma yetkisini bazı kamu görevlilerine vermiştir. Polislere Polis Vazifeye Salahiyetler Kanunu, jandarmaya, Jandarma Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun, çarşı ve mahalle bekçilerine, Çarşı ve Mahalle Bekçileri Hakkında Kanun, cezaevi müdürü ve memurlarına Hapishane ve Tevkifhanelerin İdaresi Hakkında Kanun, özel güvenlik görevlilerine Özel Güvenlik Görevlileri Hakkında Kanun bu yetkiyi vermiştir. Bunlar dışındaki kimse ya da kamu görevlilerinin silah kullanması halinde kanunun hükmünü yerine getirme söz konusu olmayacaktır Ahmet ERDOĞDU, Kanunun bir hükmünü Yetkili bir merciin emrini icra sırasında işlenen suçlar, A.D., sy. 1-6, 1951, s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.84.
25 19 f.) Emrin Yerine Getirilmesi T.C.K. nın 49. maddesinin 1 numaralı bendine göre: Yetkili bir merciden verilip infazı vazifeten zaruri olan bir emri icra suretiyle işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilemez. Aynı maddenin son fıkrasına göre ise: Bir numaralı bentte gösterilen hallerde merciinden sadır olan emir hilafı kanun olduğu takdirde neticesinden hasıl olan cürme mürettip ceza emri veren amire hüküm olunur. Anayasanın 137. maddesine göre de: Kamu hizmetlerinde herhangi bir sıfat ve suretle çalışmakta olan kimse, üstünden aldığı emri, yönetmelik, tüzük, kanun ya da Anayasa hükümlerine aykırı görürse, yerine getirmez ve bu aykırılığı emri verene bildirir. Ancak üstü emrinde ısrar eder ve bu emrini yazı ile yenilerse emir yerine getirilir, bu halde emri yerine getiren sorumlu olmaz. Askeri hizmetlerin görülmesi ve acele hallerde kamu düzeni ve kamu güvenliğinin korunması için kanunla gösterilen istisnalar saklıdır. Buradan yetkili merciin emrinin yerine getirilmesinde bir kamu hukuku, ast üst ilişkisinin, meratip silsilesinin (hiyerarşi) bulunması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. Hiyerarşi bir kurum içinde çalışmakta olan kimselerden astı üste bağlayan bir bağdır. Özel hukuk alanındaki emirler ise yetkili bir merci ve kamu hukuku ilişkisi bulunmadığından bu kapsama girmez. 52 Babanın oğula istihdam edenin müstahdeme verdiği emirler gibi. Emrin yerine getirilmesi T.C.K. nın genel hükümler bölümünde yer aldığı için kasten ve taksirle işlenen cürüm ve kabahatler için uygulanır.madde metninde işlenen bir fiil dendiği için bu fiil cürüm olabileceği gibi kabahat de olabilir.t.c.k. nın 60. maddesi nüfuz ve idare nezareti altında bulunanların işledikleri kabahatler hakkında uygulanacak bir hüküm getirmiştir. Burada 49. maddenin aksine yetkili bir makam ve kamu hukuku ilişkisi aranmadığından ve sadece cürümler hakkında uygulandığından bu yönleriyle 49. maddeden ayrılır. 52 Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s.85.
26 20 Yetkili merciin emri bir hukuka uygunluk sebebidir. Emrin yerine getirilmesinin bir hukuka uygunluk sebebi olabilmesi için bazı şartlar gerekir. Bu şartlar emrin yetkili bir merciden verilmesi, emrin yerine getirilmesinin görev icabı zorunlu olması ve emrin kanundaki şekil ve içeriğe uygun olmasıdır. Yetkili bir makam tarafından verilen ve yerine getirilmesi görev icabı zorunlu, yasadaki şartlara uygun bir emrin yerine getirilmesi halinde hem amir hem de memur açısından bir sorumluluk söz konusu değildir. Ayrıntısını aşağıda açıklayacağımız için burada konu bütünlüğü açısından emrin yerine getirilmesinden kısaca bahsedilmiştir. II. EMRİN YERİNE GETİRİLMESİNİN TARİHİ GELİŞİMİ İnsanlar toplum halinde yaşamaya başladıklarından itibaren bir otoriteye tabi olmak ihtiyacını hissetmişlerdir. Doğumla birlikte çocuk kendisini aile içerisinde bir otoriteye tabi olarak bulur. Bu otorite zamanla yöneten yönetilen ayrımı ile yönetilenin yönetene itaati şekline dönüşür. Böyle bir itaatin bulunmaması toplumu kaosa sürükler. Kamu otoritesinin kullanılması ise kamu görevlileri vasıtasıyla gerçekleşir. Bu durum amir ve memur kavramlarını ortaya çıkarır. Amirler görevli memurlar aracılığıyla kamu hizmetini gördürürler. Memurlar ise verilen emirleri yerine getirmek suretiyle kamu hizmetini görürler. Amirin emri doğal bir üstünlükten kaynaklanan bir irade beyanı değildir. Hukuki nitelik taşır. 53 Aşağıda Türk Hukukuna kaynaklık eden Roma Hukukundan başlamak üzere tarihi gelişim özet olarak anlatılmaya çalışacaktır. Roma Hukukunda aile siyasi ve kamusal bir teşkilattır. Pater familias denilen aile babası ev içersinde hakim konumdaydı ve geniş yetkilere sahipti. Devlet Pater familiasın yetkilerini azaltmaya çalıyordu. Bu nedenle amirin emrini ifada kısıtlama ve sınırlamalar Roma Hukukundan kaynaklanmıştır. Roma Hukukunda emrin icrasıyla suç işlenmiş ise emri yerine getiren emri yerine getirmek zorunda ise sorumlu olmazdı. Bu durum Emri icra eden, itaat eden affa layıktır. Emri veren kimse emretmek yetkisine 53 Bu konuda tartışmalar için bkz. H. Yılmaz GÜNAL, Yetkili Merciin Emrini İfa, A.Ü.S.B.F. Yayını, Doçentlik Tezi, Ankara, 1967, s.63.
27 21 sahip ise Aquila Kanunu bu kimseye tatbik edilir. Bu kimse yetkiye sahip değilse fiili işleyen hakkında da takibat yapılır. şeklinde ifade ediliyordu. 54 Aile içerisinde reisin otoritesi altında kadın, çocuk ve köleler bulunuyordu. Köleler aile reisine itaat mecburiyetinde idiler. İtaat kayıtsız ve şartsız değildi. Atrocitatem facinoris denilen dehşet ve vahşet arz eden katl, hırsızlık gibi ağır suçlarda bir hukuka uygunluk sebebi yoktu. Ancak efendinin hukuka uygun emirlerine itaat halinde bir zarar meydana gelmişse taksiri olmadığında köle sorumlu olmuyordu. Hafif suçlarda kölelerinin cezasız kalmasının nedeni efendinin itaat etmeyen köleyi öldürme yetkisiydi. Devletin otoritesi arttıkça bazı suçları işleyen kölelerin cezalandırılması hali söz konusu oldu. Ancak köleye verilecek ceza indiriliyordu. Kölenin itaati dehşet ve vahşet arz eden bazı suçlarda sınırlandırılmıştı. Ancak bu kavramı belirleyen kesin bir kriter yoktu. 55 Çocuklarda aile reisinin otoritesinin altındalardı. Kölelere göre hür kimseler olmalarına rağmen köleler gibi emre itaat sonucu hukuka aykırı fiillerinden dolayı sorumlu değildiler. Hatta dehşet ve vahşet arz eden suçlarda dahi çocukların sorumlu olmaları dahi tereddütlüydü. Babanın emri ile annesiyle zina yapan şahsı öldüren çocuğa ceza verilmiyordu. 56 Memurun emri ile hareket eden kimseye itaat zorunluluğu gereği kötü bir kasıtla hareket etmediği kabul ediliyor o nedenle bu kimselere ceza verilmiyordu. Ancak memurun emir vermeye yetkili olması gerekirdi. Vatandaşın emri şekli kontrol hakkı vardı. Yetkili olmayan memurun emri ile hareket eden cezadan muaf değildi. 57 Askeri şahıslar açısından savaş zamanında mutlak itaat prensibi geçerliydi. Komutanın emirlerini yerine getirmeyen ölüm cezası ile cezalandırılıyordu. Askeri 54 Giavoleno (D ) zikreden Guseppe Bettiol, L ordine del l Autorita nel Diritto Penale, Milano 1934, s.9, zikreden, Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s Bettiol, L ordine, zikreden Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s Bettiol, L ordine, s.16 zikreden Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s.23.
28 22 emirlere kayıtsız şartsız itaat zorunluydu. Barış zamanı ise köle ve çocuklar gibi atricotem facinoris hallerinde itaat zorunluluğu yoktu. 58 İslamiyeti kabulden önce Türk devletlerinde devletin başında bulanan hakanların emrine mutlak itaatte bulunmak zorunluydu. Emri yerine getirenin emrin yerine getirilmesinden dolayı herhangi bir sorumluluğu yoktu. 59 İslam hukukunda ise inananların Allah ın emir ve yasaklarına itaati iyi bir kul olmak için zorunludur. Bu emir ve yasaklar Kur an da ve Rasululullah ın sünnetinde yer alır. Ululemir denilen devlet başkanlarına itaat İslamiyet tarafından kabul edilmiştir. Ululemre itaat zorunludur. Ancak bu itaat ululemrin İslam hukuku kurallarına uyması ile sınırlıdır. Allah ın emirlerine ve Resulullah ın emirlerine uymayan ululemre itaat zorunluluğu yoktur. Zira ululemir yer yüzünde Hz. Muhammed in halefidir. 60 Osmanlılarda 1958 tarihli Ceza Kanunname-i Hümayununda ki bu kanunname 1810 tarihli Fransız Ceza Kanununun bir nevi tercümesiydi- amirin emri ile ilgili hükümler yer almıştır. Hümayunun 99. maddesinde memurun cebir ile hareketi halinde memura ceza verilmeyeceği, amirin cezalandırılacağı, 105. maddesinde amirin emri ile hareket ettiğini ispat eden memurun cezadan muaf olduğu, 184. maddesinde adam öldürme hallerinde amirin emri ile bu suç işlenmişse amirin sorumlu olacağına dair hükümler yer almıştır. 61 bu hükümlerde suç teşkil eden emri veren amirin sorumlu olduğu, memurun verilen emir nedeniyle manevi cebir altında bulunduğundan sorumluluğunun kabul edilmediği sonucu çıkarılabilir tarihli Kanun-u Esasi nin 41. maddesine göre memurun amirine hürmet ve riayeti lazımeden ise de itaatı kanunun tayin ettiği daireye mahsustur. Hilafı kanun 58 Bettiol, L ordine, s.16 zikreden Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s İslamiyetten önce Türk Hukuku ile ilgili olarak ayrıntılı bilgi için bkz. Ahmet MUMCU/Coşkun ÜÇOK, Türk Hukuk Tarihi, Savaş Yayınları, 5. bası, Ankara, 1985, s Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s George Young Corp de Droit Ottoman, Oxford 1906, s.21, zikreden Günal, Yetkili Merciin Emrini İfa, s.29.
29 23 olan umurda amire itaat mesuliyetten kurtulmaya medar olamaz. 62 Yani memur amirine itaatle yükümlüdür. Ancak bu yükümlülük kanunun tayin ettiği sınırlar dahilindedir. Amirin kanuna aykırı emirlerini yerine getiren memur sorumluluktan kurtulamaz A.Y. sinin 94. maddesinde: Kanuna muhalif olan unsurda amire itaat memuru sorumluluktan kurtarmaz. hükmü yer almaktadır. Ayrıca 103. maddenin 2. fıkrasına göre kanunlar anayasaya aykırı olamaz. O nedenle memur emrin kanuna şekil ve içerik olarak uygunluğunu araştırmakla yükümlüdür. Memur emrin kanuna uygunluğunu araştırmaz ve bir suç işleyecek olursa sorumluluktan kurtulamaz. Kanuna aykırı emri yerine getiren memur 94. maddeye göre sorumlu iken amir de T.C.K.nın 49. maddesinin son fıkrasına göre sorumlu olmaktadır. Yani kanuna aykırı emir veren amir ve emri yerine getiren memur sorumludur A.Y. sinin 125. maddesi ise Konusu suç teşkil eden emir hiçbir suretle yerine getirilemez; yerine getiren kimse sorumluluktan kurtulamaz. diyerek kanuna aykırı emri yerine getirmenin hukuka uygunluk sebebi olamayacağını açıkça belirtmiştir. Kanuna aykırı emri yerine getiren memur A.Y. nin 125. maddesine göre, emri veren amir T.C.K. nın 49. maddesine göre sorumlu olmaktadır. 64 Bugün yürürlükte olan 1982 A.Y. si ise 1961 A.Y. sinin 125. maddesini aynen tekrarlamaktadır. Kanuna aykırı emri yerine getiren memur ve emri veren amir sorumlu olmaktadır. Ancak 1924 ve 1961 Anayasalarında 1924 A.Y. sinden farklı olarak kanunsuz emirde sorumluluğa askeri hizmetlerde ve acele hallerde kamu güvenliği ve kamu düzeninin korunması için kanunla istisnalar getirilebileceği kabul edilmiştir. 62 Müjdat ŞAKAR, 1982 Anayasası ve Önceki Anayasalar, Beta Yayınları, İstanbul, 1989, s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s Dönmezer- Erman, a.g.e., c.2, s. 91.