gönderen TurkmenCopur » 20 Ara 2010, 16:17
VII. asrın ilk çeyreğinden sonra zayıflamaya başlayan Gök-Türk Hakanlığı yalnız Çin'e karşı değil, idaresi altındaki bazı Türk boylarına da sözünü geçiremez hale gelmişti. GökTürk Hakanlığı'na isyan eden Boylar Birliği (Töles) içinde Uygurlar başta geliyordu. 50 bin kişilik bir askeri güç oluşturan Uygurların başında "Erkin" ünvanını taşıyan bir bey bulunuyordu. Erkin'in oğlu P'use Gök-Türk idaresine vergi vermediği gibi, hakanlığın kuzey şuurlarını da sık sık hücum etmeye başlamıştı. Bu akınları durdurmak isteyen Gök-Türkler'e karşı diğer Töles boylarıyla birlikte hareket eden Uygurlar, 630 başlarındaki bu mücadelelerinde başarılı olarak büyük bir üne kavuşmuşlardır. Alp İlteker ünvanını alan P'use, töre ve nizama önem veren annesinin de yardımı ile Uygurlar'a rahat bir hayat yaşatmıştır. Ne var ki, Türkler arasındaki bu çekişmeler daha çok ezeli rakip Çinliler'e yaramıştır. Birbirinden çekinen Türk boylan Çin'in güdümüne girmeye başlamıştır. Nitekim, Uygurlar ile Tarduşlar arasındaki mücadele başlayınca Uygurlar Çin nüfuzunu bir nevi kabul eder duruma gelmiştir (646). Fakat, Tarduş boylarım yenen Uygurlar, bir müddet sonra Çinliler tarafından müstakil bir millet olarak tanınmıştır (648). O zaman Uygurlar'ın başında bulunan İlteber Tu-mi-tu, bu başarılardan sonra kendisini Kağan ilan etmiş ve ülkesini Gök - Türk Kağanlığı tarzında teşkilanlandırmıştır. Bir nevi Çin'in müttefiki durumuna gelen Uygur Kağan'ı, Çinliler'in ricası ile Batı Gök-Türkleri'ne ve Kore'ye karşı seferler yapmıştır. Fakat Uygurlar, Tu-mi-tu'nun ölümünden sonra bu yan müstakil hallerini devam ettiremediler ve tekrar Gök-Türk Hakanlığı'nın idaresine girmeyi kabul ettiler. Uygurlar'ın, Gök-Türkler ile birlikte yaşamaları bir asır kadar devam etti.
Ne var ki, daha önce yapılan yanlışlıkların ve çekilen acıların Orhun abidelerinde dile getirilmesine rağmen, kurulan ikinci Gök-Türk Devleti de pek uzun ömürlü olmadı. Gök-Türk idaresinde yaşayan Karluklar ve Basmıllar Uygurlar ile birleşerek hakanlığa karşı mücadele başlattılar. Bu mücadeleyi kazanan Uygurlar ve müttefikleri bir federasyon idaresi kurdular. Fakat çok geçmeden bu federasyon dağılmış, Basmıllar'ı mağlup edip kendine bağlayan Uygurlar 744'de istiklallerini ilan etmişlerdir.
Başkenti Orhun kıyısındaki Ordubalık şehri olan bu müstakil Uygur Devleti'nin hükümdarı Kutluk Kül Bilge Hakan idi. Ne var ki, ilk müstakil Uygur Devleti'nin kurucusu olan bu hükümdar fazla yaşamadı ve 747'de öldü. Fakat, yerine geçen oğlu Movençor, Uygur Devleti'nin hem temellerini sağlamlaştırdı hem de sınırlarını genişletti "Tanrıda bolmuş il etmiş Bilge Kağan" olarak anılan Moyençor, 747'den 759'a kadar Uygurlar'ı başarıdan başarıya götürmüştür.