Dünya ticaretinde öne çıkan ülkeler ve buğday çeşitleri
Her yıl 120 ile 140 milyon ton buğdayın ticarete konu olduğu dünya buğday piyasasının en önemli aktörleri ABD, Avustralya, Kanada, Arjantin, Avrupa Birliği, Rusya, Kazakistan ve Ukrayna’dır. Dünya buğday ihracatının çok büyük bir bölümü bu 8 ülke tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu ülkelerin kendi aralarındaki sıralamasına bakıldığında ise ABD’nin ilk sırayı aldığı görülmektedir. Bu ülkelerin her biri farklı bir buğday çeşidiyle buğday piyasasında öne çıkmaktadır.
Uluslararası Tahıl Konseyi’nin 28 Kasım 2013 tarihli son raporuna göre 2012/13 sezonunda 655 milyon ton olan dünya buğday üretiminin 141 milyon tonu, dünya ticaretine konu oldu. ABD, Avustralya, Kanada, Arjantin, Avrupa Birliği ve Eski Sovyetleri Birliği (ESB) ülkeleri Kazakistan, Rusya ve Ukrayna dünya buğday ticaretinin başlıca aktörleri olarak sıralanıyor.
North Dakota Eyalet Üniversitesi’nden Richard D. Taylor ve Won W. Koo’nun Haziran 2013’te hazırladığı ABD ve Dünya Buğday Endüstrisi’nin 2013 Görünümü başlıklı çalışmasına göre; bu 8 büyük buğday ihracatçısı ülke, dünya pazarında satılan buğdayın yaklaşık yüzde 75’ini tedarik etmektedir. Tarih boyunca ABD en büyük ihracatçı konumunda olurken; bu ülkeyi Kanada ve AB izlemektedir. Buna rağmen 2008, 2009 ve 2011 yıllarında ESB ülkeleri en büyük ihracatçı konumundaydı. ABD, Sert Kırmızı Kışlık (HRW) ve Yumuşak Kırmızı Kışlık (SRW) çeşitlerinin ihracatında lider konumundadır. 2008 ile 2012 arasındaki süreçte 11.5 milyon tonu HRW, 6.1 milyon tonu da HRS olmak üzere tüm buğday çeşitlerinin yıllık ihracat toplamı, 25.9 milyon ton olarak gerçekleştirilmiştir. SRW buğday çeşidinin pazar payı konusunda ABD, AB ile rekabet etmektedir. ABD’nin önemli SRW pazarları Çin, Batı Asya ve Kuzey Afrika’dır.
Kanada ise sert ilkbahar ve durum buğdayı çeşitlerinde ihracat lideri konumundadır. ABD aynı zamanda HRS ihracatı yaptığı için Kanada ile de rekabet içindedir. Durum buğdayı pazar payında da AB; ABD ve Kanada ile rekabet halindedir. Japonya ve Güney Kore de dahil olmak üzere Güneydoğu Asya ve Doğu Asya, ABD’nin önemli HRS pazarları arasında yer almaktadır. Kanada’nın en önemli HRS buğdayı pazarları ise Çin ve Doğu Asya’dır. ABD, Kanada ve AB, Kuzey Afrika durum buğdayı pazarları için birbirleri ile kıyasıya rekabet etmektedir. Avustralya ve Arjantin ise HRW buğdayı ihracatında ABD ile rekabet halindedir. Çin ve Doğu Asya, ABD’nin önemli HRW buğdayı pazarları arasında bulunmaktadır. Arjantin, HRW buğdayı ihracatını çoğunlukla Güney Amerika ve Batı Asya’ya gerçekleştirmektedir. Avustralya’nın önemli pazarları ise Kuzey Afrika ülkeleri, Çin ve Batı Asya’dır.
BUĞDAY ÜRETİMİNDE 2022 ÖNGÖRÜSÜ
2012 yılında 94.0 milyon ton olan toplam dünya buğday ticaretinin, 2022 yılında yüzde 15.3 artış göstererek 108.3 milyon tona ulaşması öngörülüyor. mABD’de Sert Kırmızı Kışlık (HRW), Sert Kırmızı İlkbahar (HRS), Yumuşak Kırmızı Kışlık (SRW) ve Beyaz Buğday üretiminin 2012-2022 dönemi arasında artacağı tahmin ediliyor. En büyük artışın ABD SRW buğdayında olması bekleniyor; SRW’yi ise HRW takip ediyor. ABD ekmeklik buğday ihracatının da 2012-2022 döneminde artacağı tahmin ediliyor. Bu dönem boyunca ABD’nin Kanada’dan durum buğdayı ithal etmesi bekleniyor.
2012-2022 döneminde Kanada Batı Kırmızı İlkbahar (CWRS) ve Kanada Batı Amber Durum (CWAD) buğdayı üretiminin artacağı tahmin ediliyor. Durum buğdayı ihracatı yüzde 6.0 civarında artması beklenirken, CWRS buğdayı ihracatının ise az miktarda düşeceği tahmin ediliyor. Avrupa Birliği (AB) ekmeklik ve durum buğdayı üretiminin, 2012-2022 döneminde sırasıyla yüzde 2.2 ve yüzde 5.1 oranında artacağı tahmin ediliyor. AB’nin ekmeklik buğday ihracatının düşmesi, durum buğdayı ihracatının da artması bekleniyor.
Avustralya buğday üretiminin 2012-2022 döneminde yüzde 10.9’un üzerinde artacağı tahmin ediliyor. 2010-2012 döneminde 19.8 milyon ton olan buğday ihracatının, 2022 yılında 21.5 milyon tona çıkması bekleniyor.
2022 yılında Arjantin buğday üretiminin yüzde 11.5 oranında artışla yaklaşık 16.2 milyon tona çıkacağı öngörülüyor. 2012 yılında 5 milyon ton olan buğday ihracatının, 2022 yılında 9.4 milyon tona çıkması bekleniyor.
Eski Sovyetler Birliği (FSU), Çin ve Hindistan geçmişte buğday ithalatçısı konumundayken, son 10 yılda buğday ihraç eder hale geldiler. Hindistan’da 1980’li yıllardan beri buğday üretimi yüzde 120 artış gösterdi. Artış, büyük oranda verimdeki artışlardan kaynaklanıyor. 2012 yılında Çin’in buğday üretimi rekor seviyeye ulaşarak 121 milyon ton olarak gerçekleşti. FSU üretimi, 1980’lerde düşük seviyedeyken 2001 ve 2002 yıllarında sırasıyla yüzde 15 ve yüzde 25 artış gösterdi. 2003’te üretim tekrar düşerken, 2004’te iyileşme gösterdi. 2010’da FSU buğday üretimi, 2009’daki miktardan yüzde 29 oranında düşüş gösterirken 2011 yılında rekor seviyeye ulaşan buğday üretimi ile ihracat 28.4 milyon ton olarak gerçekleşti. 2012 yılında da FSU az miktarda buğday üretirken, ihracat da 17.6 milyon tonla sınırlı kaldı.
Önümüzdeki süreçte, ithalat yapan çoğu ülkenin hem ekmeklik buğdayda hem de durum buğdayında ithalatlarını arttırmaları bekleniyor. Bu ülkeler arasında ekmeklik buğdayda ithalat talebi Fas, Meksika ve Tunus’ta diğer ülkelerden daha hızlı artış gösteriyor. Önümüzdeki dönem için Cezayir ve Venezuela’da da durum buğdayı ithalat talebinin güçlü olacağı bekleniyor. Kişi başı tüketim düşse de Çin dışındaki Asyalı ithalatçıların aynı oranlara sahip olması bekleniyor.
DÜNYA BUĞDAY ENDÜSTRİSİ
Dünya buğday ticareti sadece birkaç ülke tarafından yönetiliyor. Bu ülkeler; Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avustralya, AB, FSU ve Arjantin’dir. İhracat yapan ülkeler, birbirleri ile rekabet etse de dünya buğday pazarı tam anlamıyla rekabetçi sayılmaz. Geçmişte bazı ülkeler tahıllarını pazarlamak için devlete ait ticaret kurumlarını kullanıyorlardı. Bugün birçok ülkede özel kuruluşlar dünya buğday ticaretine aracılık ediyor.
Buğday çeşitleri, tarımsal ve nihai kullanım nitelikleri açısından oldukça farlılık göstermektedir. Tane sertliği, rengi, yetişme ortamı ve protein içeriğine göre buğday birkaç sınıfa ayrılmaktadır. Renk ve sertlik, buğday tanesinin fiziksel özelliklerini ifade etmektedir. Ekmeklik buğday çeşitleri, tanenin dış tabakasının rengine göre beyaz, amber, kırmızı ya da koyu olarak tanımlanırken; tanenin sertliği ise sert ya da yumuşak olarak adlandırılmaktadır. Günümüzde yetiştirilen çoğu buğday çeşidi, dünya buğday üretiminin yaklaşık yüzde 95’ini kapsayan ekmeklik buğday kategorisine girmektedir. Geriye kalan yüzde 5’lik üretim ise makarna ve kuskus yapımında kullanılan durum buğdayıdır.
Buğday çeşitleri için yetiştirildiği ortam oldukça önemlidir. Kışlık buğday, yaz mevsiminin sonunda ya da sonbaharda ekilir ve yetiştirilebilmesi için soğuk kış sıcaklıklarının etkili olduğu bir döneme ihtiyaç duyar. Filizlenme için sonbahar neminin kullanılmasından sonra, buğday kış boyu bitkisel hayatta ya da bir nevi uyku döneminde kalır ve büyümesi ilkbahar mevsiminin başında gerçekleşir. Kışlık buğdayın aksine ilkbahar buğdayı, bitkisel hayattan üretkenlik gösterdiği büyüme dönemine, kış soğuğuna maruz kalmadan geçmektedir. Ilıman iklimlerde ilkbahar buğdayı, ilkbahar mevsiminde ekilir. İlkbahar buğdayı kışlık buğdaya oranla daha verimli olduğu için; kış buğdayı üretiminin mümkün olmadığı, donmuş toprağın buğdaya zarar verdiği ve kışların oldukça ılık geçtiği bölgelerde öncelikli olarak ilkbahar buğdayı ekilmektedir. Arjantin ve Brezilya gibi ılıman kış mevsimine sahip ülkeler, ilkbahar buğdayı üretmekle beraber, buğdayını ilkbahar yerine sonbahar mevsiminde ekmektedir.
Toprak türlerindeki ve iklimlerdeki farklardan dolayı belirli bir ülkede yetiştirilen buğday, genellikle kalite açısından diğer ülkelerde üretilen buğdaydan farklıdır. ABD; sert, yumuşak ve durum buğdayı üretmektedir. ABD’de üretilen sert buğday, Sert Kırmızı Kış Buğdayı (HRW) ve Sert Kırmızı İlkbahar Buğdayı (HRS) olarak ikiye ayrılır. Yumuşak buğday ise; Yumuşak Kırmızı Kışlık Buğday (SRW) ve Beyaz Buğday olarak ikiye ayrılır. SRW buğdayı, Mısır Kuşağı’nda ve Güney eyaletlerinde üretilmektedir. HRS ve Durum Buğdayı Kuzey Ovalarında, özellikle Kuzey Dakota eyaletinde yetiştirilmektedir. Kuzey Dakota, ABD’de yetiştirilen durum buğdayının yaklaşık yüzde 80’ini, HRS buğdayının da yüzde 50’sini üretmektedir. HRW buğdayı ise genel olarak Orta Amerika ovalarında, çoğunlukla da Kansas ve Oklahoma eyaletlerinde yetiştirilmektedir. Yumuşak buğdayın bir çeşidi olan Beyaz Buğday ise Pasifik Kuzeybatıda, Michigan ve New York eyaletlerinde yetiştirilmektedir. 2008-2012 döneminde ABD’de ortalama buğday üretimi 60.9 milyon ton olarak gerçekleştirilmiştir. Bunun 25.8 milyon tonu HRW, 13.8 milyon tonu HRS, 11.6 milyon tonu SRW, 7.3 milyon tonu beyaz buğday ve 2.4 milyon tonu da durum buğdayı olarak üretilmiştir. Kanada buğdayının çoğu Saskatchewan, güneybatı Manitoba ve güneydoğu Alberta bölgelerinde üretilmektedir. Kanada öncelikle Sert Kırmızı İlkbahar Buğdayı (Kanada Batı Kırmızı İlkbahar Buğdayı (CWRS)) ve Durum Buğdayı üretmektedir. Kanada, 2008-2012 döneminde ortalama 21.4 milyon tonluk CWRS ve 4.8 milyon tonluk Durum buğdayı üretmiştir.
2008-2012 döneminde AB, yıllık ortalama 131.3 milyon tonluk Yumuşak Buğday ve 8.7 milyon tonluk Durum Buğdayı üretmiştir. 2012 yılında; Fransa, AB’de üretilen yumuşak buğdayın yüzde 30’unu tek başına üretmiştir. Almanya ve İngiltere de diğer önemli üreticilerdir. Durum buğdayının çoğunluğu ise İtalya, Yunanistan ve Fransa’da üretilmektedir. 2012 yılındaki Durum Buğdayı üretiminin yaklaşık yüzde 58’i İtalya tarafından gerçekleştirilmiştir. İtalya’yı Yunanistan (%21) ve Fransa (%12) takip etmektedir.
Avustralya öncelikli olarak kalite ve özellik açısından HRW’ye benzeyen kışlık buğday üretmektedir. 2008-2012 döneminde ortalama Avustralya buğday üretimi 24.4 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Ülkede buğday üretimi doğu Avustralya eyaletleri olan Yeni Güney Galler ve Victoria’da yoğunlaşmıştır. Avustralya 2006 yılında sadece 10.8 milyon ton buğday üretirken; bu miktar 2010 yılında 27.4 milyon ton olarak, 2011 yılında da 29.9 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.
Arjantin hem yumuşak hem de sert buğday özelliklerine sahip buğday üretmektedir. 2008-2012 döneminde Arjantin’in ortalama buğday üretimi 13.3 milyon tona ulaşmıştır. 2008 yılında ülkede verim yarı yarıya düşmüş, 2009 yılında ise ekilen buğdayın yüzde 46’sı hasat edilebilmiştir. Üretim 2010 ve 2011 yılında artmış fakat ürünün sadece yüzde 75’i hasat edilebilmiştir. Buğday üretimi 2012 yılında ise 2011 seviyesine kıyasla yaklaşık yüzde 30 düşüş göstermiştir.
Hindistan ve Avustralya’da buğday hasadının yapıldığı alanlar, 1970’lerden beri sırasıyla yüzde 53 ve yüzde 52 oranında artış göstermiştir. AB buğday alanı ise yüzde 52 oranında artmıştır. AB’deki alan artışında birliğe yeni giren ülkeler etkilidir. ABD’de buğday alanı 1970’li yıllara kıyasla yüzde 16 oranında düşerken, Kanada’da ise yüzde 3 artış göstermiştir. Dünyada buğday hasadı yapılan alan ise yüzde 2 oranında düşmüştür.
1970’li yıllardan bu yana verim Çin’de yüzde 223 oranında, Hindistan’da da yüzde 136 oranında artmıştır. AB’de ise verim oranı yüzde 60 oranında artış göstermiştir. Kanada verimi yüzde 59 artış gösterirken, ABD’de yüzde 58 oranında verim artışı yaşanmıştır. 50 yıl boyunca dünya buğday verimi, yüzde 81 oranında artış göstermiştir.
2012 yılında toplam buğday üretimi 1970’li yıllarla karşılaştırıldığında Hindistan’da yüzde 257 oranında, Çin’de ise yüzde 183 oranında artmıştır. AB’de yüzde 144 oranında artan üretimin birliğe yeni katılan ülkelerden kaynaklandığı belirtilmektedir. Arjantin’de yaşanan üretim artışı ise yüzde 54 oranında olmuştur. ABD ve Kanada’da, sırasıyla yüzde 33 ve yüzde 64 oranlarında artış gerçekleştirmiştir.
Bir önceki yazımız olan "Türkiye Tahıl Piyasasının Son Bir Yılı" başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.