İSLAMİYETTEN EVVEL ORTA ASYA TÜRK RESİM SANATI - Türkçe Tarih - Türkler için tarih
Turfan (Kao-Chang) Uygur Devleti 911 - 1368
Yayınlanma Tarihi 31 Temmuz 2015 - 21:30
Son Düzenlenme Tarihi 03 Mart 2017 - 16:56
Orta Asyanın cenûb-batısında Sagâniân ilinin cenûbundaki Halçayan (Halıcıyan? Hala-çayan?) merkezi ise Amu-deryanın karşı kıyısındaki Greko-Baktriya medeniyetine çok yakındı. Burada Hellenistik sanatın hem teknik hem estetik tesirleri bariz idi. Pugaçenkova, Halçayan mimâri ve çanak-çömleğini M.Ö. I.-M. III-IV. yüzyıllardan sanmaktadır. Sikkeler Orta Asya Yunan sülâleleri devresinde başlar. Kuşan'a zamanına uzanarak Sagâniân’ın Gök-Türk kağanları neslinden Toharistan Yabguları idaresinde olduğu M.VII.-VIII. yüzyıllarına kadar devam eder. Halçayan’da bulunan birkaç Ğupta sikkesi Hindistan ile de ilgilere işaret eder.
M.Ö.II. yüzyılda Yüeh-chih’ler Toharistanı aldıktan sonra Hiungnu'lar arkalarından gelerek, Türkistanın “26 ili” ni feth ettiler ve bunların bazısına yerleştiler. Hiung-nula’ların yerleştiği illerden Hoten’de M.III. yüzyıl heykellerinde Mongoloid çehreli ve Kansu’da bulunmuş bir Tabgaç heykelini andıran şekilde saçları düzülmüş başlar dikkati çeker. Hunların aslen mongoloid olmadığı sanılır. Aksine Çin’de Hunların “Uzun burunlu” ve çok saçlı oldukları göze çarpardı. Fakat Mongoloid milletlerle uzun yüzyıllar beraber yaşayan Hunlar her halde onlara benzemeğe başlamışdı. Doğu'dan uzaklaşdıkca Mongoloid hususiyetleri ile başkalarından tefrik edilmekde idiler. G. Pugançenkova Hunlarda çocukların ve gençlerin başının traş edilip ancak bir perçem ve zülfler bırakıldığını da hatırlatarak, bu hüsusiyetin de Halçayan resimlerinden hafif Mongoloid bir başta (lev.Ib) görüldüğünü dikkati çeker. Böyle traş olmuş ve perçemli çocuk tasvirleri Kuça’da bulunmuş ve G. Pugançekova’nın M.VII. yüzyıldan sandığı bir boyalı sandık üzerinde de görülür. Yüe-Pan Hunları, M.I. yüzyıldan sonra Kuça’ya yerleşmişdi ve M.VI-VII. Yüzyılda Batı Türklerinin de Kuça yakınında bir ordusu vardı.
Çocukların başını traş etmek Çin'de de usuldendir. Başı tarş edilmiş ve perçemli çocuklar ile zülflü bey ve Bodhisattva resimleri Uygur sanatında çokdur. İslâmiyetin ilk asırlarında muhtelif kültür sahaları görünüş ile tefrik edilirdi. Zülflü uzun saçlı ve matruş erkekler yani M. Ö.IV. yüzyıldan beri mesela Koy-kırılgan eserlerinde tasvirleri görülen tarzda şimâli Asyalılar Türk görünüşünde sayılırdı. Mecûsi’ler bıyık idi. Arab ile İran Müslümanlar ise sakallı olur fakat ağız etrafını traş ederlerdi.
Kısmen Orta Asyada gelişen Buddhist Kuşan sanatının getirdiği Hind tesirleri aynı kalıpları uzun zaman saklayan heykel sanatında bilhassa hissedilirdi. Ressam ise eski modellerden istifade etmekle beraber fırçasını daha serbestçe kullanabiliyordu. Erken Bddhist resim numûnesi olarak Miran duvar resimlerini ele alırsak Hind tesirlerinin sitilistik olmayıp birkaç ikonografik husûsda kaldığını görürüz: Bodhisattva’lık rûhani mertebesine yükselen bir bey olan Vessantara (lev. Ie) Gandhâra ve Swat Bodhisattva tasvirlerinde görüldüğü gibi Hind şetemallarına bürünmüştür ve başındaki börkün tepesinde kalasa (mukaddes su destisi) göze çarpar. Fakat Vessantara’nın başındaki börk, Han devri Çin taş oymalarında hun hükümdârlarında görülen cinstendir, (bu börk, M.X. yüzyılda “Türk börkü” veya (itil kıyısındaki) “Bulgar börkü” adını taşırdı.) Doğu'dan yani Çin ve Şimal-Doğu göçebe dünyasından Orta Asya'ya gelen tesirler üçüncü bir resim geleneği meydana getirdi. Orta Asya'nın Doğu bölgesine öz bu resim tarzını Çin sanatından hem ayırt etmek hem de Çin tesirlerinin derecesini tayin eylemek için ilk önce Çin tarzının hususiyetlerini kaydetmek gerekir. Lak ve kumaş üzerine Chon-kouo resimleri ve Han devri taş oymaları grafik temayüllü bir üslub gösterir.
Fakat bu grafik temayüllü uslûb Orta Asya'nınkinden büsbütün başkadır. Orta Asya resimlerini çevreleyen hatlar eşyanın hacmini hattâ ağırlığını bile tezahür ettirecek gibi çizilmiş iken Çin nakkaşının çizgileri tezyini mâhiyetdedir ve yazı sanatına mahsûs kalem oyunlarını hatırlatır. Çin sanatında muşahhas tasvirler sınıflara ayrılmışdır (kral, ma’bûd hanım, cin, yabancı, ilah) ve bunların her birinin husûsiyetleri vardı.
M.IV-VI. yüzyıllarda Çinli olmayan milletlerin idâresindeki şimâli ve Batı Çin'de parlak bir Buddhist medeniyeti gelişdi. Bu parlak Buddhist medeniyetinin baş âmili olan iki sülâlenin Türklerden sayılan boylara mensûb bulunmaları Türk sanat târihçilerinin dikkatini çekmekdedir. Söz konusu iki sülâle Tsü-k’ü (veya Chü-ch’ü) Hunları (sülâlenin çinde adı Şimâli Liang) ve Gök-Türk yazılarını Tabgaç ismini verdiği ve Çinlilerin T’oba ve Şimâli Wei diye adlandırdığı sülâledir. Tsü-k’ü târihi ile uğraşan Franke bu neslin Gök-Türkler ile ilgisine dikkati çekmişdi:
Yukarda husûsiyetlerine işâret edilen Çin tesirleri dışında Tsü-kü’ü ve Tabgaç sanatlarında Orta Asya ve Hind unsurları da tebârüz eder. Pelliot Orta Asyalı ve Hindli sanatkârların bu devirde Çine çağırıldığını dikkati çekdi. Yukarıda söylendiği gibi M. III. Yüzyılda Buddhist heykel sanatı klâsik bir uslûba varmıştı ve bu uslûb Gandhâra’dan Hadda ve Miran’a hâkim olmuş ve muhtemelen “yabancı” sülâleler devrinde Çin'e varmışdı. Buddhist ikonografisinin bariz bir nümûnesi murâkabe hâlinde aziz tasviri idi. Hind peştamallarına bürünmüş bu şahsın bazen Ajanda resimlerinde de görüldüğü gibi deri rengi koyu idi. Ağır göz kapakları yarı kapalı idi ve mongoloid ırkların hasasında ise bazen yukarı çekikdi. Çatık kaşların ortasında Burkan’ı takliden urna (tüylü ben) gösterilirdi. Küçük fakat etli dudaklar ruhâni hayallerin temâşâsından zevk alarak bazen hafif gülümserdi. Azizin henüz bey olduğu devirlerde taşıdığı ağır küpelerden kulak memeleri büyümüş olarak gösterilirdi. Tsü-kü’ü ve Tabgaç eserlerinde, “Hu” (Hsiung-nu grupundan milletler) ların “uzun burnu” aziz tasvirlerine de teşmil ediliyordu.
Kudirgedeki hayvan tasvirlerini ise Buddhist geleneği ile hiçbir ilgisi bulunmayıp bunlar doğrudan doğruya Altay göçebe san’atına bağlanmakdadır. Kadim Altay göçebe sanatı geleneğinde olup, içinde Türkçe sanılan “runik” yazılar bulunan M.Ö. IV. Yüzyıldan Alma-Ata yanındaki kurganda olduğu gibi Kudirgede de hayvan şekilleri ancak birkaç kuvvetli çizgi ile çok canlı olarak tasvir edilmişdi. Yine göçebe sanatındaki gibi Gök-Türk sanatkârı da realist bir niyet ile âmildir fakat Naturalizm'in icâb ettirdiği muvâzeneli ifâdenin daha ötesine kuvvetli bir expressionist ifade de Tsü-k’ü ve Gök-türk san’atkârlarının müşterek bir meyli idi.