O ZAMANLAR ÇERKESYA -06
Rusya’nın durumu bir yana, neredeyse her kırk yılda bir, başına gelmedik kalmayan bu çilekeş Çerkes halkının sonu nereye varacaktı. Öyle değil miydi şimdi; Sürgünle başlayıp, ardından birinci harp ve sonrası Bolşevik devrim, Bolşevizm'i anlamaya fırsat kalmadan ikinci harp ve nihayet çöküş, 130 yılda dört ayrı felaket. Yinede sonuncusu kitlesel ölümleri içermeyen bir şeymiş gibi görünüyordu ama yinede ne olacağını kim bilebilirdi, henüz Çeçenya savaşı yoktu ortalıkta. Bir nesil sektirmeden gelen bütün bu felaketler zincirine rağmen baş eğmez bir duruşla ayakta kalmaya çalışmaları, çoğu zaman gözüme batan bütün kusurlarını gözümden siliyor, tersine, bu neredeyse bir avuç kalmış halka karşı, nedenini kimselere izah edemediğim gizli bir hayranlık duymaktan kendimi alamıyordum. İçlerinde kırk yıldır yaşadığım Türkiyeli Çerkeslerden, yaşama daha bir sarılmış görünüyor, hangi boş hayallerin, umut veya umutsuzlukların peşinde olurlarsa olsunlar, mızırdanıp, şikayet etmiyorlardı.
Bozzato, üretimi, buradakileri beklemeden bizlerin yapmasını tavsiye ediyor, kalite düşkünü bir satın almacı ve Türkiye deneyimlerinin farkında birisi olarak, onlara örnek olabileceğimizi söylüyor ve işçi olarak güçlü kadınları çalıştırmamızı tavsiye ediyordu. Alkolik Rus erkekleri ve işçi olamayacağı her hallerinden belli, bura Çerkesleri yerine, önerdiği şey akla yatkın geliyordu. Çöküşün esas yükü kadınların omzunda idi. Ne yapıp edip bir tencere kaynatacak, çocuklarını ve eşlerini çekip çevirecek olan kadınlar, siyasi iktidarını yitirerek yoksullaşmış erkeklerine sahip çıkmaya çalışarak, hayatı sil baştan filizlendirmeye çalışıyorlardı. Bu, birkaç gündür burada olan Bozzatonun bile fark ettiği bir şeydi ve sokaklarda süt, kaymak, ev ekmeği, yün çorap rendelenmiş havuç gibi olmadık şeyler satan yaşlı kadınların durumundan anladığı şey bu idi. Bana Berzeg'den duyduğu bir fıkrayı aktarmıştı. Yuri Gagarin; Ay’a inip Soyuz'un kapısını açtığında, Baksanlı kadınları, orada elma satarken görmüştü.
Bin Dolar'ı bulmayan sermayeleri ile o yıllar Türkiyelilerin bir yandan eğlenmelerine neden olan, bavul ticareti yapabilmek için, İstanbul-Dubai demeden dolaşıyor, meşakkatli Rus gümrüklerinde didinip duruyor, ne zaman geleceği belli olmayan iyi günleri bekleyip oturacaklarına, kendi küçük iyileştirmeleriyle boğuşuyorlardı. Geleceği belli olan yeni özgürlüklerin neleri alıp götüreceğini merak ediyor, başa gelmiş ve ilerde gelecek olan değişime gereksizce direnmek yerine, onunla baş etmeye ve ayak uydurmaya çalışıyorlardı. Erkeklerin çoğu meseleyi kavramanın uzağında ama, iktidarı kaptırıyor olmanın birazda farkında olarak sessizce izliyorlardı durumu.
Şimdi şu Kuban ovasında gördüğüm güzel topraklara bakıp, o yıllar verimsiz topraklar üzerinde didinip duran köylüler için hüzün duyuyorum. Üstelik, onlar için imrendiğim bu topraklar, bir zamanlar onlarınken. Yinede ormanlarda buldukları yaban meyve fidanlarını getirip bahçelerine dikmiş, onları budayıp aşılamış, üzüm bağları kurmuş, devasa ceviz ağaçları yetiştirmeyi becerebilmişlerdi. Komşu Türk ve Kürt köylerindeki çocukları imrendiren, onlarca çeşit kışlık ve yazlık meyve fidanları dikmek gibi yaşam kalitesini yükseltip farklılıklar yaratan uğraşlar içinde olmuşlardı. Bahsettiğim Şaguj Harun un yirmi küsur olan kayıp yılları sadece ona ait bir durum değildi. Bu durum, diğer komşu evlerde, komşu Besleney köyü Göçeri veya Shapsugh köyü Hamamözü'nde de aynıydı. Yıllar sonra, 60'lı yıllarda büyük kentlerde rastlayıp, yavaş yavaş tanışmaya başlayacağımız çok uzaklardan gelmiş arkadaşlarımızın da hikayeleri farklı değildi.
Amerikalı ile Çaça’yı Krasnodar hava alanından yolcu edeceğimiz anlaşılınca, Askerby onları yolcu ettikten sonra o bölgedeki Adige köylerinin içinden geçip denize doğru bir Shapsugh köyüne bir dostunun yanına götürmeyi teklif etmiş, ben Remediosu göremeyeceğim korkusu ile itiraz etmiştim. Onun geleceği güvencesini alınca itirazımı geri çekmiş, Bozzato Berzeg le bazı işleri olduğunu söyleyip mazeret bildirmişti. Yabancıları Seferby almış biz iki kızla birlikte Askerby'in arabasına binmiştik.. Kuban ovası kar kaplıydı fakat hava güneşli, asfalt yollar sorunsuzdu. İçinden geçtiğimiz veya uzaktan gösterdikleri köylerin isimlerini söylemekle yetinip Yol boyunca, müdahale etmeden beni konuşturup durmuşlardı.