Benzerlik ve İlgi Ekleri (Nispet ekleri)
Gönderilme zamanı: 31 May 2018, 22:54
Daha öñce yazışmalıkta bir çok ek tartışıldı, bunlar arasında eñ çok sorun çıkanlardan biri nispet ekleriydi. İlginç olan, -sAl eki üyeler arasında en çok bölünmeye néden olan ek olsa da diğer eklerinde nispet eki olarak kullanılmaması gérektiğini, nispet añlamı vérmediğini düşünenler olmuş. Birkaç düşünce ayrılığınıñ olması olağan; örñeğin kimileri "kumsal sözcüğünde -sAl nispet eki var" diye düşünürken, Nişanyan Türkçede sal "platform" diye bir sözcük bulunduğunu düşünüyor ve bunu kum+sal olarak açıklıyor.
Bu görüş ayrılıkları türkçeséverler arasında añlaşmazlık olarak büyüyüp gidiyor. Bu yazınıñ çözüm odaklı olmasını umuyorum.
Bense Türkçede benzerlik-ilgi ekiniñ/ekleriniñ diğer ekler gibi tek tür déğil, karmaşık bir yapıda olduğunuñ kabullenilmesi gérektiğini düşünüyorum. Sözcükler bazen gruplaşıp aynı görevde başka başka eklerle ekleşir. Örneğin: Soñra - Öñce Bazı dillerde baştan başa böyle karmaşık yapılar vardır. Néñ şéy, her, hiç ek yine kendi başlığı altında tartışılmalıdır ancak bu başlık altında nispet eki olarak kullanılmış ekleri(kanıtlarıyla birlikte) toplayalım, böylece Türkçe üzerine çok araştırma yapmayan, uzun uzun yazıları okumayan kullanıcılar bu ekleri tek bir başlık altında bularak daha kolay kavrasınlar. Üstelik bizde, -sAl ekiniñ Türkçe olmadığınıñ herkesçe kabullenilmesi durumunda çözüme daha kolay gidelim.
Diğer Türkçelere bakarsak, -sAl ekiniñ oluşmasına néden olduğu savlanan idda édilen ulusal sözcüğü Kazak Türkçesinde ulttık, Kırgız Türkçesinde uluttuk olarak géçer ve Türkiye Türkçesine uyarlanışı ulusluktur. Kırgızlar ve Kazaklar +luk ekine bir nispet añlamı vérmişler. Millî: milletle ilgili, Ulusluk: ulusla ilgili. Ancak Türkçede nispet ekleriniñ karışık yapıda olduğunu söylemiştim, örñeğin bu ek kişi sözcüğüne gel(e)mez. Kişilik "şahsiyet", kişisel "şahsî" démektir. Yine Kazak ve Kırgız Türkçelerinde kişisel añlamında menşik ve özdük sözcükleri bulunur.(Uyarlanışından tam emin déğilim.) Göz, söz, gün... gibi sözcüklerin néñ birine +luk eki gel(e)mez.
TDK'nuñ Kişi Adları sözlüğünde géçen birkaç ad şöyledir:
Gülce: Gül gibi, güle benzeyen.
Gökçel: Gök rengini andıran, mavimsi
Güncel Türkçe Sözlükten;
Odunsu: Odunu andıran, oduna benzeyen, odun gibi
Mavimsi: Rengi maviyi andıran, maviye benzeyen, mavimtırak (-sAl eki tartışmalarında "Mavisel "maviye çalan", kurşunisel "kurşuniye çalan", aksal "beyaza çalan", alsal "kırmızıya çalan" gibi kullanımlar var mı? Yok. Ar zaten tek başına "kestane rengi" demekse buna aidiyet/mensubiyet eki getirmeye gerek var mı? Yok." gibi saçma sapan bir söz söylenmişti. Gördüğünüz gibi mavimsi sözcüğünde nispet eki vardır, yalñızca bu ek -sAl déğildir. Bunuñ gibi kızılsı ve kızılımsı da vardır. )
Sarımtrak: Rengi sarıyı andıran, sarıya benzeyen
Bildiğime göre +cAl/çAl ekine de kuşku ile bakanlar var, ancak eñ azından +cA, +sI/+sU, +msI, +mtrak, +lUk gibi ekler şimdilik herkesçe onaylanan, kullanılabilecek eklerdir. Bunuñ gibi kendi başlığında tartışılıp, herkesçe onaylanmış nispet ekleriniñ buraya yazılması añlaşmazlıkları gitgide dindirecektir. Örñeğin ben, Fiziksel yérinde Fiziksi dédiğimde néñ yadırgamıyorum. Öy Zaman géçtikçe bütün ekler gitmesi géreken kökleri bulacaktır...
***Nispet ekleriniñ hem ilgi hem benzerlik anlamı taşıdığı yétérince tartışıldı. (î: Arapça da nispet eki. Fizikî: Fizikle ilgili. Kurşunî: Kurşuna benzer, kurşuna çalan.)
***-sAl eki fazla bile tartışıldı. Tartışılanlar dışında yéñi bir görüşünüz, kanıtınız varsa ekiñ kendi başlığında tartışınız.