Türkçe'de zaman | Etüt Odası Öğrencilerin Buluşma Noktası
Konu 'Türkçe 7. Sınıf' bölümünde sevecen tarafından paylaşıldı. sevecen
TÜm zaman kİplerİyle İlgİlİ onar tane Örnek emeĞİnİz İÇİn Şİmdİden teŞekkÜrler
Şekil ve zaman ekleri, fiil kök veya gövdesinin karşıladığı hareketi şekle ve zamana bağlayan eklerdir. Demek ki bu ekler bir şekil, bir de zaman ifade ederler. Şekil ifadesi hepsinde, zaman ifadesi ise ancak bir kısmında vardır.
b) Tasarlamakipleri a) Bildirme Kipleri:
Bildirme kipleri gerçek hareketleri haber veren kalıplardır. Bildirme kalıbı haber kalıbıdır. Dokuz fiil çekiminden beşi bildirme kipleridir. Bunlarda gerçekleşmiş, gerçekleşen veya gerçekleşecek bir hareketi haber vermek bahis konusudur. Onun için haber kipleri de denir. Bu haberin içinde zaman da vardır. Yani, hem haber, hem zaman ifade ederler. Şu halde, bu kiplerde çekim ekleri şekil olarak haber, bildirme; zaman olarak da beş tane zamanı ifade ederler, bunlar; geniş zaman, şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve gelecek zamandır. Zaman ifadesi, şekil ifadesinden daha belirgindir. Onun için bunlar zaman adları ile tanınırlar. b) Tasarlama Kipleri:
Bu çekim kalıplarında zaman ifadesi yoktur, yalnız şekil ifadesi vardır. Tasarlama kipleri dört tanedir ve bunlar: Şart, emir, istek, gereklilik ifade eder ve bu adlarda anılırlar.
A) BİLDİRME KİPLERİ ( Haber ve Zaman Kipleri ) 1- Geniş Zaman ve Ekleri :
Bugün umumî geniş zaman eki -r ‘dir. Fiillerin büyük bir kısmına bu ek getirilir. ye-r açıl-ı-r ver-i-r
de-r bil-i-r oku-r başla-r gör-ü-r patlat-ı-r
-ar, -er ise tek heceli fiillere, fakat bunların büyük bir kısmına getirilen geniş zaman ekidir. yap-ar kes-er öt-er
yaz-ar-ım -er-im yaz-ar-sın kes-er-sin
gel-me-m yaz-ma-m gel-mez-sin yaz-maz-sın
gel-mez yaz-maz gel-me-y-iz yaz-ma-y-ız gel-mez-siniz yaz-maz-sınız
Bugün kullanılan şimdiki zaman eki -yor’dur. Bu ek aslında yorır “yürür” yardımcı fiilinin ekleşmesiyle ortaya çıkmış yeni bir ektir: geli yorır, gide yorır gibi.
al-ı-yor-uz oku-yor-uz al-ı-yor-sunuz oku-yor-sunuz al-ı-yor-lar oku-yor-lar
Bu iki çeşit şimdiki zaman arasında iki fark vardır: 1- -makta, -mekte şimdiki zamanı konuşma dilinde pek kullanılmaz, sadece yazı dilinde kalır. 2- -yor eki başlamamış, uzak şimdiki zamanı da bildirir. “ Yarın geliyorum.” cümlesinde olduğu gibi. –makta, -mekte ekinde ise başlamış bir hareket, mutlak şimdiki zaman ifadesi vardır. “Biraz sonra gelmekteyim” diyemeyiz. “Gelmekteyim” diyorsak hareket başlamıştır.
gel-mi-yor-lar oku-mu-yor-lar 3- Geçmiş Zaman :
Görülen geçmiş zaman demek, meydana gelen olaya konuşanın bizzat şâhit olması, tanık olması durumunu ifade eder. Kısacası görülen geçmiş zaman, şâhit olunan geçmiş zamanı ifade eder. Görülen geçmiş zamanın eki bugün; -dı,-di,-du,-dü,-tı,-ti,-tu,-tü şeklindedir. Bu çekim baştan beri iyelik menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Olumsuzu ise -ma,-me ile yapılır. bil-di-m de-me-di-m bil-di-n de-me-din
Bu fiil şekli de zamir menşeli şahıs ekleri ile çekilir, çekim şöyledir: sev-miş-im doğ-muş-um bil-me-miş-im sev-miş-sin doğ-muş-sun bil-me-miş-sin
sev-miş doğ-muş bil-me-miş sev-miş-iz doğ-muş-uz bil-me-miş-iz sev-miş-siniz doğ-muş-sunuz bil-me-miş-siniz
sev-miş-ler doğ-muş-lar bil-me-miş-ler Bugün çokluk birinci şahıslara -k, -k (ke) de sıçramıştır:
Sev-miş-i-k, al-mış-ı-k ... gibi. Bu sıçrama ağızlarda çok görülür.
Bu ek, fiilin gelecek zaman çekimini yapar. Şekil olarak bildirme, zaman olarak gelecek zamanı ifade eder. Bu gelecek zaman belirli ve kesin gelecek zamandır. Bugün gelecek zaman eki -acak, -ecek şeklindedir. Olumsuzu -ma,-me ile yapılır. Bu fiil şekli de zamir menşeli şahıs ekleri ile çekilir ve çekim şöyledir:
at-acağ-ım uyu-y-acağ-ım uyu-ma-y-acağ-ım at-acak-sın uyu-y-acak-sın uyu-ma-y-acak-sın
2. Şahıs: -
Burada da ikinci şahısta ek yoktur. Ancak bu yeni bir durumdur. Eskiden bu şahsın da ekleri vardı ve “-gıl, -gil” idi. “gel-gil, ol-gıl” ...gibi. Bugün bu ek, ağızlarda yaşamaktadır. Çokluk ikinci şahısta ekin iki şekli, daha doğrusu iki ek vardır. yap-ayım gör-eyim durma-y-ayım yap gör durma yap-sın gör-sün durma-sın
yap-ın, yap-ınız gör-ün, gör-ünüz durma-y-ın, durma-y-ınız yap-sınlar gör-sünler durma-sınlar
Olumsuzu -ma, -me ile yapılır. “y” yardımcı sesi dolayısıyla orta hece bu çekimde de telaffuzda değişebilir: gitmi-y-eyim, olmu-y-ayım, başlı-y-ayım... gibi.
Birinci şahısta benzer heceler yan tana gelince de hece düşmesi görülmektedir: söyleyim (söyleyeyim) ... gibi. 2- Şart Eki :
sor-sa yürü-se dur-ma-sa sor-sak yürü-sek dur-ma-sak sor-sa-nız yürü-se-niz dur-ma-sa-nız sor-sa lar yürü-se-ler dur-ma-sa-lar
Şart şekli bazen istek için de kullanılır. Bu kullanışta şart değil, temenni ifadesi bulunur: Bari yarın hava güzel olsa, biraz uyusan, dizinde ağlasam... gibi. 3- İstek Eki :
İstek çekimi aslında zamir menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Ancak bu çekime iyelik tipi ekler de sıçramıştır. İstek çekimi şöyledir: - - -
ol-a bil-e gelme-y-e - - - ol-a-sınız bil-e-siniz gelme-y-e-siniz ol-a-lar bil-e-ler gelme-y-e-ler
görülüyor ki istek şeklinin bugün, edebî dilde birinci şahısları yoktur. Mevcut bu şahısları da çok nadir kullanılır. İstek şekilleri ortadan kalkmış gibi görülmektedir. Ama istek ifadesi devam etmektedir ve bu işi daha çok emir ekleri karşılamaktadır. Şart şekli de istek maksadıyla kullanılmaktadır. Buna karşılık ağızlarda bütün istek çekimi canlı olarak yaşamaktadır ve şöyledir: gel-e-m bul-a-m gel-e-sin bul-a-sın
gel-e bul-a gel-e-k bul-a-k gel-e-siniz bul-a-sınız gel-e-ler bul-a-lar
Edebî dilde istek şeklinin kullanıştan düşmesi, onun vazifesini emir şeklinin yüklenmesine sebep olmuştur. Bu yüzden emir ve istek şekilleri karışmıştır. Emir ekinde istek ifadesi bulunması da bununla ilgilidir. Bugün edebî dilde normal istek çekimi emir ve istek karışımı olarak şu tabloyu ortaya çıkarmaktadır. bulun-ayım gülme-y-eyim
Ancak kullanışta bu çekim de pek geçerli değildir. Çünkü ikinci ve üçüncü şahıslarda da buradakilerin yerine bulun, bulunsun... gibi emir ekleri geçmekte, bütün istek şekli emir eklerinin üzerine yüklenmiş bulunmaktadır. 4- Gereklilik Eki :
Bu ek, fiilin gereklilik çekimini yapar. Yalnız şekil ekidir. Gereklilik şekline bürünen bir tasarlama ifade eder. Gereklilik eki; -malı, -meli’dir. Yeni bir ektir, -ma, -me (fiilden isim yapma eki) ile -lı, -li (sıfat eki) nden oluşmuştur. Gereklilik çekimi de zamir menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Çekim şöyledir: yürü-meli-y-im aç-malı-y-ım yürü-meli-sin aç-malı-sın
yürü-meli-y-iz aç-malı-y-ız yürü-meli-siniz aç-malı-sınız
yeme-meli-sin alma-malı-sın yeme-meli alma-malı
Yukarıdan beri gördüğümüz bu dokuz şekil ve zaman eki, bütün fiillerde kullanılır. Yalnız bir fiil vardır ki, o fiile bu eklerin hepsi getirilmez. O fiil “imek” fiilidir. “ i-” fiili Türkçe’nin ana yardımcı fiilidir. Bu fiile cevher fiili de denir. Ek fiil adı da verilir. “ i-” fiili güdük bir fiil olmakla beraber hem isimlerle hem de fiillerle kullanılır. Fiillerle kullanılınca birleşik çekim yapar: Bilmiş idi, gelse idi ... gibi. İsimlerle kullanılınca da onları isimleştirir. İsimleri fiilleştirdiği için bu fiile isim fiili diyoruz. Güzel idi, iyi imiş ... gibi.
Bu fiil çok defa i- kökü düşürek kullanışta eklenir
Şimdiki zaman ekleri şöyledir: Teklik 1. Şahıs : -ım, -im, -um, -üm 2. Şahıs : -sın, -sin, -sun, -sün
3. Şahıs : -dırlar, -dirler, -durlar, -dürler -tırlar, -tirler, -turlar, -türler
yorgun-dur evde-dir yorgun-uz evde-y-iz yorgun-sunuz evde-siniz
Bunlardan üçüncü şahıs ekleri kullanışta düşebilir: Çocuk yorgun(yorgundur), hava güzel(güzeldir) ... gibi. Çokluk üçüncü şahısta bazen de çokluk eki öne alınır: evde-lerdir, değil-lerdir ... gibi. Bu ekler haber verme fonksiyonundadırlar. Onun için bu eklere kısaca “ bildirme kipleri ” denir. Bildirme ekleri vurgusuzdur. Vurguyu kendilerinden önceki heceye atarlar.
İsim fiilin görülen geçmiş zamanı şöyledir: i-di-m i-di-k
Kullanışta fiilin kökü çok defa düşer ve ekleşme olur: güzel-di, korkunç-tu, hasta-y-dı (hasta-y-idi) ... gibi. 3- İsim Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı ve Ekleri :
Çekimi şöyledir: i-miş-im i-miş-iz
i-miş-sin i-miş-siniz i-miş i-miş-ler
Geçmiş zamanda olduğu gibi bunlar da kullanışta ekleşir: değil-miş, yorgun-muş ...
i-se-m i-se-k i-se-n i-se-niz i-se i-se-ler
İsim fiilin “imemek” şeklinde bir olumsuzu olmaz. Bu sebeple mecut çekimlerinin olumsuzu değil edatı ile yapılır : değil-im, değil-dir, değil-di, değil-miş, değil-se-ler, değil-se-niz ...gibi. FİİLLERİN BİLEŞİK ÇEKİMLERİ
İsim fiillerin mevcut şekilleri fiil çekimlerine de getirilir. İsme gelince onu fiilleştiren bu ekler fiil çekimlerine de birleşik çekim yaparlar. Birleşik çekimde bir asil fiilin, bir de isim fiilinin iki çekim eki üst üste gelir, yahut iki fiilin iki çkim şekli arka arkaya sıralanır. Birleşik çekimin üç kipi vardır: hikâye, rivayet, şart. Dördüncü olarak kuvvetlendirme ve ihtimal de birleşik çekim sayılabilir. Birleşik çekimde çok defa i- fiil kökü düşer. Ancak düşmediği de görülebilir: gelmiş idi, geldi ise, geliyor imiş... gibi. Hikâye :
İsim fiilinin görülen geçmiş zamanı ile yapılan birleşik çekimdir: geliyor-du-m, gelmiş-ti-m, gel-di-y-di ... gibi.
Bunlarda isim fiilinin hikâye eki olmakta ve hikâye ifadesi vermektedir. Emir hariç bütün kiplerin hikâyesi vardır. Hikâyede asıl çekim önce söylenir. Eki: -dı,-di,-du,-dü,-tı,-ti,-tu,-tü’dür. gel-di-y-di-m
İsim fiilinin öğrenilen geçmiş zamanı ile yapılan bileşik fiildir: bil-i-r-miş-im, bil-miş-im, bil-miş-miş ... gibi.
Bu çekimdeki isim fiilinin eki, rivayet ifade eder ve rivayet eki adını alır. Eki: -mış, -miş, -muş, -müş’tür.
Görülen geçmiş zaman ile emir kipinin rivayeti yoktur. Diğer çekimlerin rivayeti vardır.
İsim fiilinin şartı ile yepılan bileşik çekimdir. Bu çekimde isim fiilinin eki şart ifade eder ve şart eki adıyla zikredilir. Emir, şart ve istek çekimlerinin şartı yoktur. Diğerlerinin şartı vardır. Eki: -sa, -se’dir. gel-ecek-se-m
gel-ecek-se-ler (gel-ecek-ler-se) TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE ZAMANLAR
Geçmiş Zaman ( Öten Zaman Forması )
a) Bilinen geçmiş zaman:
Türkiye Türkçesindeki gibi; -dı, -di, -tı, -ti şekli ile yapılır. Geçmiş zamanın şahıs ekleriyle kullanılışı şöyledir:
Yönkeme Düyp İşlik Zaman Goşulması Şahıs Ekleri (şahıs) (fiil kökü) (zaman ekleri)
Men azgırıl dı -m Sen azgırıl dı -n Ol azgırıl dı - Biz azgırıl dı -k Siz azgırıl- dı -hız Olar azgırıl- dı -lar
Zamanın olumsuz şekli -ma, -me ile yapılır.
c) Öğrenilen geçmiş zaman:
Bu zaman için-pdir(-pdır eki kullanılır)
Örnek .Alıpdırın (almışım)
Alıpdırsıhız Alıpdırlar Öğrenilen geçmiş zaman için üçüncü şahıslarda –mış, -miş eki de kullanılabilir
Örnek :Azgırılmış Halımsıramış...gibi
Şimdiki Zaman ( İşliklerinin Hazırki Zaman Forması )
Türkmence’de şimdiki zaman ekleri -yar, -yer’dir. Bazı durumlarda şimdiki zaman, geçmiş ve gelecek zamanı da içine almaktadır. Cümlede gelecek zamana ait bir kelime varsa işin sonra gerçekleşeceğini ifade eder. Örnek : Biz ertir stadionda yarış geçiryariz (biz yarın stadyumda yarışacağız.)
Ol hazırkı zaman hem ulanılyar(o şimdi kullanılıyor.)
Yehe bir aydın egzamenler başlayar(bir aya kadar sınavlar başlıyor.)
Anlatılan şeyin daha etkili olabilmesi için çoğu zaman çoğu kez geçmiş zaman yerine kullanılmaktadır.
Örnek :Gız hem onu halavyar (kız da onu seviyor)
Şahıs zamirleri ile kullanılması : Men halımsıra-yar-ı-m (üzülerek konuşmak)
Şimdiki zamanın olumsuzu -ma, -me ekleri ile yapılır:
Şimdiki zaman Türkmence de “yörmek, durmak, oturmak, yatmak” fiilleriylede yapılabilir.
Örnek: alıpyör,okapyörüs, alıpotır, ggelipyatır
Gelecek Zaman ( İşliğin Gelecek Zaman Forması )
Fiillerin sonuna -ar, -er veya -cak, -cek ekleri getirilerek yapılır. Gelecek zaman eki iki çeşittir:
a) Kesin Gelecek Zaman
b) İhtimali Gelecek Zaman
a) Kesin Gelecek Zaman : Gelecekte kesin olacak bir hareketi ifade için kullanılır. Fiillerin sonuna -cak, -cek ekleri getirilerek yapılır.
Örnek : Men gıgıracağım (ben bağıracağım) Olumsuzu “değel” kelimesiyle yapılır.
Örnek: men gıgıracak değel.
b) İhtimali Gelecek Zaman : Gelecekte olacağı kesin olmayan fiiller için kullanılır. Olayın olması ihtimal dahilindedir. Olabilir de, olmayabilir de... Bu tür olaylar için bu fiil kullanılır. Fiillerin sonuna -ar, -er ekleri getirilerek yapılır.
-a, -e harfleri ile biten fiilere ihtimali gelecek zaman eki getirildiğinde -a, -e harflerinden biri düşer, diğeri ise uzun okunmaktadır. Başla-er=başlaar (başlayacak)
Örnek: men salasal-ar-ı-m (söylemek)
Olumsuz şekli -ma,-me ekleri ile yapılır.
Örnek : men alma-rım
Ol alma-z Biz almaz-ız
İhtimali gelecek zamanın olumsuz şeklinde -a ve -e harfleri yazılmaktadır. Üçüncü tekil ve üçüncü çoğul şahıs ekleri (z ) ye dönüşmektedir.
Şart : bir işin yapılması için başka bir olayın yapılması gerektiğini anlatmak için kullanılan şekildir
Şart kipi “-sa, -se” ekiyle kurulur. Örnek: Sıpmak (kurtulmak)
Çokluk ikinci şahıs çekiminin sonuna “-lan, -län” eki getirilerek “nezaket ve rica” anlamı verilir. Örnek: Sıpsa-hız-lah(kurtuluverin)
İki türdür. Birinci türde şahıs zamirleri ve -malı, -meli eki kullanılır. Örnek: Men tapmalı (ben bulmalıyım)
İkinci türde -malı(dır), -meli(dir) eklerinin arkasından şahıs eki getirilir. Örnek: tapmalıdırın
Her şahıs için ayrı bir ek vardır. Örnek: düşeyin (ineyim)
Tekil 1.şahıs ve 3.şahıs, Türkiye Türkçesi’nde olduğu gibi istek ifadesi de taşır. Teklik 2.şahıs “al” a(ğın) (al) şekillerinde olabildiği gibi, -ay, -äy ekiyle de yapılabilir. Çokluk 1.şahısta çok tipik bir durum vardır. “Alalîn, okâlîn” ikiden çok kişi için kullanılır. Yani; “İkiden çok kişi alalım, okuyalım” demektir.
Olumsuzluk eki -ma, -me’dir. Bazı kiplerin olumsuz çekimi Türkiye Türkçesi’nden farklıdır. Bunlar aşağıda gösterilmiştir.
Belirsiz gelecek zamanın olumsuzu 1. ve 2.tekil şahıslarda -mar, -mer ; 3.tekil ve çoğul şahıslarda -maz, -mez ile yapılır. Örnek: Elleşmerin(tokalaşmam)
Elleşmersin Elleşmez Elleşmeriz Elleşmersihiz
Şahıs zamirleriyle çekilen kesin gelecek zaman ile gereklilik kiplerinin olumsuzu “däl” (değil) kelimesiyle yapılır.
Türkmen Türkçesi’nde şimdiki zamanın olumsuzluğu için kullanılan değişik bir şekil vardır. Bu şöyledir:
Örnek: Hoşlaşamook (vedalaştığım yok)
Hoşlaşamzook (vedalaştığımız yok)
Hoşlaşahzook Hoşlaşanooklar Bu şekil “hoşlaşanım yok” ifadesinden kısaltılmıştır.
Yeterlilik ( İktidar) Şekli ( Fiili ) :
Türkiye Türkçesi’ndeki gibi “bilmek” fiiliyle yapılır. Fakat asıl fiile -a, -e değil de -p zarf fiil eki getirilir. Olumsuz çekimde olumsuzluk ekini yardımcı fiil alır. Örnek: Alıpbilmes(alamaz), okaapbilmedi (okuyamadı) ... gibi
İLEŞİK ZAMAN ÇEKİMLERİ
Türkmen türkçesinde iki tane bileşik zaman vardır bu Türkiye Türkçesi ile aynıdır Türkiyi Türkçesinde olduğu gibi:Fiil+zaman eki+bileşik zaman fiil eki+şahıs eki ,formülü ile elde edilir.
Türkiye Türkçesi’nde ve Türkmen Türkçesi’nde bildirme kipleri, bildirdikleri anlam bakımından aynıdır ama çekimlendikleri şekil bakımından farklıdır.
Türkiye Türkçesi’nde bildirme kipleri dörde ayrılır:
1- Geçmiş Zaman a) Bilinen Geçmiş Zaman
b) Öğrenilen Geçmiş Zaman 2- Şimdiki Zaman
3- Geniş Zaman
4- Gelecek Zaman
Türkmen Türkçesi’nde ise üçe ayrılır :
a) Bilinen Geçmiş b) Öğrenilen Geçmiş
3- Gelecek Zaman
a) Kesin Gelecek Zaman b) Belirsiz Gelecek Zaman
1- Geçmiş Zaman :
Her iki lehçede de geçmişte olmuş bir olayı anlatmak için kullanılır. Ama, failin bizzat gördüğü olayları anlatan ve başkasından duyulmuş olayı anlatmak için iki çeşit kullanılır
2- Şimdiki Zaman :
Her iki lehçede de yapılmakta olan işi anlatmak amacıyla kullanılır. Yani iş yapılırken fail aradadır. Türkiye Türkçesi’ndeki eki -yor’dur. Bunun dışında, yazı dilinde kullanılan ama konuşma dilinde kullanılmayan -makta, -mekte eki de vardır. –yor eki anlam kaymasına uğrayarak gelecekteki bir hareketi de bildirebilir. Ama -makta, -mekte eki o anda yapılan işin kesinliğini belirtir.
Örnek : “Ben Gelmekteyim.”
Bu cümlede kesinlikle yoldayım manası çıkar. Ama “geliyorum” dersek henüz hareket etmemiş manasına da gelebilir. Türkmence’de ise şimdiki zaman eki -yâr, -yär’dir. Bunun yanında, yardımcı fiiller vasıtasıyla da bu zaman çekimlenmektedir. Bu yardımcı fiiller: “yörmek, durmak, oturmak, yatmak” fiilleridir. Olumsuzluk şekli Türkiye Türkçesi’nde -ma, -me ile yapılır. Türkmence’de ise kullanılan değişik bir şekli vardır. Görüldüğü gibi iki lehçe arasından Türkmence’de fazlalık vardır. Diğer ekte ise şeklinde farklılık vardır.