Ankaranın Başkent Oluşunun Anlamı Değerli Din leyiciler , A - GİRİŞ Milletlerin hayatında önemli olayların yıldönümleri , her yıl geçmişten geleceğe yeni bir değerlendirme imkânıdır.
22 Eylül 2010, 11:09
B - ANKARA’NIN BAŞKENT OLUŞUNUN YASALLAŞMASI
“İsmet Paşa hazretlerinin... Teklif-i kanunisi üzerine Kanun-i Esasi Encümeni’nce tanzim olunan... Mazbata 13.XI.1923 tarihli otuzbeşinci içtimain ikinci celsesinde okunarak aynen kabul edilmiş ve Ankara şehrinin Türkiye Devleti ‘nin başkenti olması ekseriyet-i azime ile takarrür etmiştir.” 29 Ekim 1923’de Cumhuriyet’in ilânından 16 gün önce Ankara başkent oldu. Kuva-yı Milliyeciler Ankara’nın başkentliliğinin ilânı ile yeni bir devlet düzeni, yeni bir hukuk düzeni ve yeni bir siyasal - kültürel anlayışın kapısından, girdiler. Sıra Cumhuriyet’in ilânına ve yeni anayasaya gelmişti.
İmparatorluk başkenti olarak İstanbul’un konumu ilk defa 1877 - 78 Harbi sonunda birdenbire ve kendiliğinden gündeme gelmiştir.Düşman İstanbul’un yakınma kadar gelmiştir. İstanbul âdeta bir serhat şehri olmuştur. Savaş sırasında başkentin İstanbul’dan Anadolu’ya taşınmasının konuşulduğu söyleniyor. Ben herhangi bir kaynak bulamadım. Ama bu tartışmanın o zaman yapılması doğaldır. Bu konuda ilk defa yazılı ve açık olarak düşüncesini açıklayan Osmanlı ordusunda görev yapan bir Alman mareşali olan Von der Goltz Paşa’dır.
Goltz Paşa, Rumeli’de kaybedilen topraklar nedeniyle imparatorluğun jeopolitik yapısında ve uygulayacağı askerlik stratejisindeki değişikliği bir asker olarak değerlendiriyordu ve İstanbul’un savunulmazlığını söylüyordu. İmparatorluğun milli bir devlete dönüşebileceğini düşünmeyen Goltz Paşa geleceğin bir Türk - Arap imparatorluğu için başkent olarak Halep’i, Şam’ı düşünüyordu.
“... Bu tarihlerde Ankara ilk merkez vazifesini görmüştü. Azaların büyük bir kısmı Ankara’da toplanmışlar ve burada Sivas’a hareket etmişlerdi. Heyet-i Temsiliye’nin Garbi Anadolu ve İstanbul’la olan bütün temasları vasıtamızla olmuştu.”
İşte bu yüzden İstanbul Hükümeti Ali Fuat Paşa’yı görevden almak istemiş, ama bunu yapamamıştır. Milli harekete karşı İstanbul adına tertip kuran Ankara Valisi Muhittin Paşa tutuklanmış ve Ankara kendi valisini kendisi seçmiştir. Şehrin asker - sivil otoriteleri ve halk temsilcileri vali vekilini atadılar.
3 - Ankara halkı o günkü imkânlar göz önünde tutulduğunda çok önemli bir maddi yardımla Heyet-i Temsiliye’yi destekledi. Ankara ve çevresindeki Kuva-yı Milliye dernekleri tarafından yapılan bu yardım TBMM’nin kuruluşundan sonra da devam etti. Ankara’nın yardımları; Ankara tüccar ve esnafından, Ankara’da görevli asker ve sivil görevlilerden, Ankara’nın merkez ve ilçelerindeki halktan sağlandı.
III - ANKARA’DA OLUŞAN KUVA-YI MİLLİYE RUHU
IV. İSTANBUL’A DUYULAN GÜVENSİZLİK
“Arkadaşlar, Ankara kelimesinin Türk âleminde, İslâm âleminde ne büyük vaatler husule getirdiğini bilmelisiniz... Ankara bundan şu kadar yüz sene evvel hâlâ kökleri yaşayan fikir cereyanlarını tesis etmişti. Esnaf arasında bugün bile Ahilik teşkilâtı vardır. Bugüne kadar yaşayan fikir cereyanlarının beşiği olan Ankara bu günden sonra da birbirini kalbinden bağlayacak fikir cereyanlarının beşiğidir. Biz bu beşiği elimizle ırgalayacağız. Ve onun büyüdüğünü, yükseldiğini, hâkim olduğunu göreceğiz arkadaşlar... (inşallah sesleri) Dikkat ediniz. Göreceksiniz ki yeryüzünde iki türlü payitaht var: Bir müstemleke payitahtları, biri de ülkenin doğrudan doğruya hâkim olduğu kıtanın, kendi ülkesinin payitahtları. Müstemleke payitahtları çok kere ülkenin bir ucunda yapılır... Arkadaşlar (sonra) bugünkü İstanbul’un, Fentleri ve arkadaşlarını yetiştiren zihniyeti kısmen devam ettikçe bizim oraya gitmemizde zannederim mahzurlar vardır. Binaenaleyh burası tamamen dezenfekte edilmedikçe oraya gitmek hazin ve ihtiyate muvaffik değildir. Ve biz burada tozlar içinde yaşarız.”
“... Anadolu’yu İstanbul kurtarmamış fakat İstanbul’u Anadolu kurtarmıştır...”
“Yoğun bir milli yapının feyz dolu tesirlerinden mahrum, binbir lisanla konuşan, damarlarında binbir kan dolaşan, kafalarında binbir zihniyet, kalplerinde binbir temayül taşıyan Babıli (halitası) karışıklığı ile kuşatılmış İstanbul hükümeti hiçbir zaman hiçbir vakit, Anadolu’yu Anadolu ahalisini benimsememiş, mütemadiyen tesiri altında kaldığı levanten ruhunun telakkiyatı ile Anadolu’yu ve ahâlisini bir yecucu mecuc beldesi telakki eylemiş, onunla halkını yalnız cebir ve zulüm icrası, varını yoğunu elinden alması niyeti ile icra eylemiş ve geri kalan diğer bütün hareketleri ile bu beldeyi bütün cihandan ayırmak için elinden geleni yapmıştır...”
D - ANKARA’NIN BAŞKENT OLUŞU VE İSTANBUL BASINI
“... Ankara istiklâl-i vatan davasından kendi varlığının müdafaasını anlamış ve bu idrak neticesi olarak da Sakarya Harbi’nin en önemli günlerinde memleket afaki top tarakaları ile sarsılırken bile sarsılmayan iman ile kalmıştır. Mustafa Kemal ve Ali Fuat paşalar bizdendir. Bizim hemşehrilerimizdir. Milli davayı onlarla beraber ve onların eserinde takip ve müdafaa eyleyeceğiz. Beldemiz, bugün medeni vasıtalarla yeterince mücehhez değilse bu noksan tamamlanabilir. Aşk-ı milli ile müftehir olan Ankaralılar yeni hükümetin irşad ve delaleti ile emek ve gayretlerini yeni umdeler etrafında teksif ederek memleketlerini cihanın sayılan meşhur şehirleri arasına ithal edecektir. Onlara medar-ı iftihar olarak milli müdafaanın timsali, iman ve celadeti olan Fevzi Paşa hazretlerinin Sakarya Zaferi’nden hemen sonra Ankara Belediye Başkanı’na çektiği şu telgraf kâfidir:
Bazı Batılı devletler (İngiltere - Fransa) imparatorluk döneminden kalma bazı alışkanlıklarla önce Ankara’ya gitmeyiz, gideriz ama büyükelçilik derecesinde temsil edilmeyiz falan düzeyde temsilci göndeririz, gibi kendilerinden beklenebilecek davranışlarda bulunmuşlardır.
NOT: Bu konferans, Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı adına 15 Ekim 1996 tarihinde Ankara’da Türk Dil Kurumu Konferans Salonu’nda verilmiştir.
* Elçiliklerin Ankara’ya gelmeleri konusunda Bilal Şimşirin “Bir Başkentin Doğuşu” isimli kitabında geniş açıklamalar vardır.
* Anayasa Mahkemesi Başkan Eski Vekili -
- ATATÜRK ARAŞTIRMA MERKEZİ DERGİSİ, Sayı 37, Cilt: XIII, Mart 1997
« Deniz Sularının hareketini sağlayan etmenler, Deniz suyunun hareketini etkileyen faktörler | Ankaranın Başkent Olmasındaki Temel Nedenler »