BrowseInterestsBiography & MemoirBusiness & LeadershipFiction & LiteraturePolitics & EconomyHealth & WellnessSociety & CultureHappiness & Self-HelpMystery, Thriller & CrimeHistoryYoung AdultBrowse byBooksAudiobooksNews & MagazinesSheet MusicBrowse allUploadSign inJoinI.İNSANİ BAĞLAMDA WEBER 1.Weber'in Hayatı Max Weber 21 Nisan 1864'te, ederasyonla yönetilen imparatorluk Almanya'sında egemen unsur olan Prusya'nın Erfurt kentinde, Max Weber ve karısının yedi çocuğunun en büyüğü olarak dünyaya gelmiştir. "Weber'in ailesi müteşebbis, bilgin, siyasetçi ve güçlü kadınlar içeren seçkin, kozmopolitan bir ailedir." (Kalberg, 2009: 27) "Anne ve babası protestan soyundandır ve babasının babası, ailenin Protestan inançları nedeniyle Katolik Salzburg'tan kovulmasından sonra yerleştiği Bielefeld'de yerleşmiş, zengin bir kent tüccarıdır." (Coser, 2010: 216) Weber'in karakterine tesir eden erken dönem figürlerinin belki de en başında babası gelmektedir. Weber'in babası önce Berlin kent meclisi üyesi olmuş, akabinde ise Prusya Temsilciler Meclisi'nin ve Alman Parlamentosunun üyesi olmuş bir kişidir. Ayrıca, Bismarc'ın politikalarına destek veren Ulusal Liberal Parti'nin önemli bir üyesi olan baba Weber, toplumda konum elde etmeyi başarmış bir kişiliktir. Ancak ne var ki, çalışma takıntılı ve zevke düşkün yapısı nedeniyle sıradan bir hayat yaşamış, menfaatini ve statüsünü riske atacak ideolojik ve mental girişimlerden uzak duran sıradan bir Alman burjuva siyasetçisi profili çizmiştir. Öte yandan babasının ataerkil üslubuna ve annesine duyarsız davranışına esef duymadan edememiştir." (Kalberg, 2009: 27) Öte yandan Weber kültürlü bir burjuva ailesinin çocuğu olarak büyüdü. "Sadece önemli siyasetçiler değil, önemli akademik şahsiyetler de evin sık ziyaretçileri arasındadır." (Coser, 2010: 216) Bu durum Weber'in gelişimde son derece olumlu katkılar yapmıştır. Fakat diğer taraftan ‘Kalvinci bir görev duygusuna’ ve güçlü dinsel inançlara sahip annesi ile sıradan, haz peşinde koşan bir karaktere sahip babasının evlilikleri çatırdamaya başlamış ve bu durum Weberi etkilemiştir. Annesinin Weber'i, Hıristiyan dindarlığı ile yetiştirmek ve kendi tarafına çekmek istemesine rağmen, Weber gençliğinde, daha çok babasını örnek almış ve kendini onunla özdeşleştirmeye çalışmıştır. Üniversite yılları ile birlikte ortaya çıkan bu eğilim, Weber'in içe kapanık ve utangaç kişiliğini birdenbire sosyal ve cemiyetle barışık bir kişiliğe devşirmesi şeklinde kendini göstermiştir. Weber yaşamayı ve keyif almayı seven bir kişilik haline gelmiştir. Ancak, bu durum onun akademik hayatına tesir etmemiş; Weber, akademik disiplinini korumayı ve çizgisini devam ettirmeyi başarmıştır. Öte yandan amcası olan tarihçi Hermann Baumgarten de ona gelişmesinde büyük katkılar yapmıştı. Amcası da babası gibi liberal olmakla birlikte, Bismarc'ı reddetmekte ve Weber'in babasına ilerleme ve menfaat kazandıran uzlaşıları reddetmiş, kendi düşüncelerinden taviz vermemişti. Bu haliyle Baumgarten, Weber için bir akıl hocası ve danışman olarak eşsizdi. Bu arada 1882'de Heidelber'de başladığı hukuk eğitimini 1884'de askerlik hizmetini tamamlamak için yarıda kesmiştir. Askerden dönünce eğitimine kaldığı yerden fakat Götingen Üniversitesi'nde devam etmiştir. "Lisans eğitimini tamamlamasının ardından Weber, Berlin adliyesinde yargıç yardımcısı olarak başladığı hukukçuluk mesleğini üç yıl sürdürmüştür." 1889 yılında doktorasını alan Weber, bundan iki yıl sonra ise “Roma Tarım Tarihinin Kamu ve Özel Hukuk İçin Önemi konulu tezi ile doçentlik yetkisi ve üniversitede hocalık kadrosunu elde etmiştir. 1893’de, Berlin’de hukuk profesörülüğü mesleğini icra ettiği sırada evlenmiştir.1894 yılında, kısa bir süre zarfında parlak bir profesör olarak çalıştığı Berlin’deki hukuk fakültesinden ayrılarak Freiburg Üniversitesi’nde ekonomi politik kürsüsüne ordinaryus olarak (Torun, 2003: 17) tarihsel okulun başta gelenlerinden, emekliye ayrılan ünlü Knies’in yerine göreve gelmiştir.
her düşünce ve tavra Marx ve Nietsche şablonuna göredeğer vermektedir” (Torun. Pozitivizmin determinist metodu yerine rölativizmi benimsemek onun için yeni ufukların ve anlayışların temeli olmuştur. negatif bir eleştiri ile yenilenme çabası olarak söz konusu Alman sosyoloji ve felsefe akımları. Weber’e getirilen eleştirilerin çoğu da onun bu yönünü atlayan veya görmezden gelen eleştirilerdir. sosyal ve felsefi hareketliliğinin devrimsel bir yansımasıdır. pozitivizmin bilimin genelleştirici ve açıklayıcı bir etkinlik olmasını öngören anlayışından da etkilenmektedir. Aslında. Öyle ki. 2003: 27) Diğer taraftan “bilgi ve bilim filozofu Max Weeber’i etkileyen en önemli felsefe okulu. Rickert (1863-1936)’e bağlı yeni Kantçı Heidelberg okuludur. Öte yandan Weber. “Weber tüme varım metodunu kullanırken Marx’ın tarihselciliğini benimsemekle birlikte. Esasen. “Alman entelektüel çeverelerinde.2. Rickert gibi filozofların önderliğinde ortaya atılan köktenci eleştiriler. Toplumsal yapıların oluşmasında değerlere (dini motiflere) önem vermesi ile de maddeci değildir. bir öğretiye bağlı kalmaktan imtina etmiş. Bu onun rölativist bir bilim adamı olmasından kaynaklanmaktadır. Weber devamlı olarak bir çizgiye. daha ziyade belirsizlikler ve kararsızlıklar
. Hazır reçetelere bağlı kalmayı şiddetle reddetmiştir. daha sonraları ‘sosyolojik bilgi eleştirisi’ olarak adlandırılan bir türün doğmasına neden olmuştur. rölativizm metodunu da benimsemiş olduğundan Marx gbi tarihsel determinist değildir. Weber’in bir noktaya kadar bilgi kuramında ve bilgi felsefesinde Reckert’in izleyicisi olduğu söylenebilir. Bu nedenle Weber. daha Herder ve Ranke’de geleceğini bulmuş olan Alman Tarih Okulu (Tarihçi Okul) içinde yetişmiş tarihçilerdendir. mezkur düşünürlerin düşünce sistemleri bir mihenk kabul edilmektedir. Öbür yandan Weber. farklı türlerin ortaya çıkması yadsınmaması gereken bir durumdur. ekonomik. Weberin bilimsel yaklaşımının ve sosyolojsinin anlaşılması bakımından bu önemli bir bilgidir. W. “Her iki düşünürün de Weber üzerinde yarattıkları etki özellikle onun fikirler ve çıkarlar sosyolojisinde daha belirgin hale gelmektedir. Zira Weber esasen yaşadığı çağın gelişmelerinden etkilenmiş ve hiç bir akıma tam olarak ve sıkı sıkıya bağlı kalmamıştır. 2003: 24) ve Weber’in de gelişmesini sürdüren ve fikir akımlarını takip eden bir bilim insanı olarak. Weber’in etkisinde kaldığı diğer düşünürler ise Marx ve Nietsche’dir. “kendisi dört köşe tavırlardan kaçtığı gibi. ya onun tarih felsefesi ve tarih kuramından doğrudan doğruya çıkarılmıştır veya bu felsefe ve kuramla şu ya da bu yönden ilgilidir.” (Torun. Weber’in de üzerinde etkili olan Dilhey. idealist olmasını da gerektirmemiştir. büyük ölçüde Alman felsefe geleneğinde ağır basan tinselci bilim anlayışına bağlı olmakla birlikte. Zira çok önem verdiği anlayış ve ideal tip bu eksende ortaya çıkmıştır. bu genel durumdan etkilenmemesi düşünülmemelidir. Buna göre olguları anlamanın yolu onları tarihsel gelişim içerisinde incelemekten geçmektedir. bu dönem genel itibarıyla bir kırılma ve yeni dönemi olduğundan. Zira o tam anlamıyla rölativist bir bilim adamıdır. okuyucusuna da hiç bir zaman sivri ve dört köşe düşünceler dayatmamıştır. Fakat Weber’in maddeci olmaması. bunları algılayabilmemiz ve anlayabilmemiz ancak ve ancak ideal-tip gibi ölçüm aracı ile mümkündür. Ona göre toplumu oluşturan birimler o denli çok sayıda ve farklı özelliklerdedir ki. İnsanlar. Weber’de tarihsel ilgi devamlı ön plandadır ve onun sosyolojisinin ana temelleri. modern bilimde bilim üretmenin temel metodu sayılan bir anlayışla Marx’ın tümden gelimci anlayışını reddetmektedir. Windelband (1848-1915) ile H.(Özlem. Bu açıdan baktığımızda Weber. 2001: 20) Yine aynı dönem bahsettiğimiz akımların etkisiyle Comte’un sosyolojisinin kıyasıya eleştirildiği bir dönemdir. dönemin Almanyası ve Avrupasının siyasi. Öyle ki.Dönemin Düşünsel Atmosferi ve Weber'i Etkileyen Düşünürler Weber’in yaşadığı dönemin Almanya’sı herşeyin tarihsel açıdan değerlendirildiği bir fikir akımının etkisindedir.
“en iyi şekilde. sürekli bir çatışma vardır. Simmel’in yalnızca ayrıştıramamakla kalmadığı fakat çoğu zaman bilerek birlikte gördüğü iki farklı şey. bireyler arasında bu değer. tıpkı tanrı ile şeytan arasında olduğu gibi.evreninde var olmayı tercih etmiştir. öznel anlamlar değiştiğinde. sonsuz bir gerçekliğe sahip değildir. kurum ve kollektifliklere anlamlar. Şu kadar ki. Marx’ın fikirlerinin değiş-tokuşu olarak anlaşılabilir. Weber’in ideal tipleriyle büyük ölçüde benzerdir. çalışmalarının çoğunun. Onda bedensizleştirilmiş bir kültür. eylemlerin belli bir çizgi veya yörüngede yürümesini sağlayan olabilirlik kalıpları olarak anlaşılmalıdır. Bunula birlikte. Tam tersine.” (Coser. 2001: 263) Yine Marx’la ilişkisine yönelik olarak. ruh ve halk açısından düşünmeyi reddeden kafa dengi bir ruh görmüş. hiçr bir değer. 2010: 227)
. 2003: 28) “Büyü bozumu. bu sonuncusu açısından. Marx’ın duygusallıktan uzak gerçekçi bilgeliğini. Öyle ki. tarihin ekonomik yorumu olarak görmeye başladığı şeyi eleştirdiğinde bile her zaman Marx’ın entelektüel şöhretine saygılı kalmıştır. kendisinin topluluksal ve toplumsal ilişkiler arasındaki ayrımı doğrudan borçlu olduğu Toennies’in nefis eserine özel olarak dikkat çekmiştir. Örneğin Simmel’in toplumsal Biçiler’i. 2010: 228) Diğer taraftan “Weber’in Niesche’nin görüşlerini aynen benimsediğibir yanılgıdır. her dönemde. Marx’ın aşırı basitleştirilmiş.” (Torun. karizma ve nezer nosyonlar. rasyonelliğin her şeye hâkim olmaya başlaması karşısındaki korkusunda Nietsche’nin fikirlerinin izi açıkça görülmektedir. Weber Simmel’den önemli bir şekilde farklılaştı. doğrudan onu aktarırsak.” (Coser. Reel olan. değerler ve kurumların üsttenci belirleyicilikleri değil. iyinin ve kötünün ötesinde’nin yazarının güçlü bir şekilde kamçılaması yardımıyla geliştirdiğini görmek de zor değildir.” (Torun. Hiç bir toplumsal kurum. Nietsche’de kendi düşüncelerini destekleyehn dayanaklar bulmuştur.” (Özlem. ancak dikkatini somut insan eyleyenlerinin eylemlerine odaklandırmıştır. 2010: 228) Mardin’e göre de Weber’in.* Weber’in yakın kişisel dostu olan Simmel’in etkisi kolaylıkla izlenebilir. onun Alman feslefe geleneğinin bulanık ‘idealistçe’ gizemleştirmelerini küçümsemesini takdir etmiştir. uzlaşmaz ölümcül bir savaştır. Weber’in sözleriyle. Weber’in bunları. o. Weber’in kişisel Stoacı etiği de önemli ölçüde Nietsche’den esinlenmiştir. Simmel’in Paranın Felsefi’ne çok şey borçludur. Daha genel olarak. “özellikle kurumlar ve kollektiflikler. Weber’in rasyonelleşmiş ekonomik sistemlerin doğuşunda paranın hayati önemi üzerinde ısrarı. doğrudan Nietsche’ye bağlanamayacğı halde. “Ekonomi ve Toplum’a önsüzünde. Weber’in tarihsel ve sosyolojik araştırmada anlam arayışının işlevi üzerine yöntembilimsel düşünceleri kısmen Simmel’in Tarih Felsefesini Sorunları konusundaki erken eseri tarafından kamçılanmıştır. 2003: 29) Son olarak Simmel ve Toennies’in etkisinden de bahsetmek yararlı olacaktır. öznel olarak niytlenmiş ve nesnel olarak geçerli anlamlar arasında keskin bir ayrım çizmiştir” (Coser.
“bir değerle ilişkili akılcı davranış” (wertrational).II. bu hususta Weber’in daima yakindan ilgilendiren bir sorunun da temelinde yer almıştır: “Siyasetin ya da bilim adamının ideal tipi nedir?” “Aynı zamanda hem eylem adamı hem profesör nasıl olunabilir? Bu soru. özellikle Aydınlanma Çağı ile yerleşen her şeyi akli ölçülere göre ayarlamak düşüncesine yakından ilgilidir. Nitekim rasyonel anlayışa bir Batılı tarafından bakılacak olursa. İşte böyle bir durumda Weber de. aile bireyleri arasındaki pek özel ilişkilere kadar”. 2006:458) Davranış tiplerine dair yapmış olduğu bu sınıflama. yaratmış olduklarının belirlenimi çerçevesinde yaşadığını söylemiştir. hem bilgide hem de eylemde olsun bireyin kendi kendini yönetebilmesinin. Ona göre tarihte rasyonelleştirme adına belli başlı iki tür temel kültür örneği göze çarpmaktadır: “Çin kültürü de bir rasyonelleştirme motifine dayanır. Yeniçağ’dan bu yana insanoğlunun elinden çıkan bilimin yine insanoğlunun yaşamını belirleyen faktörler arasında en mühim sırada yer aldığını vurgulamıştır. Weberin bilim kuramında açık şekilde görünmektedir. Bir Batı klâsiği olarak “rasyonelleştirme” de “yalnızca gerçekliği türdeşlik ve süreklilik tasarımı altında bilmek isteyen bilime” has olmamış. “Batı’da devletlerin örgütlenme biçimlerinden. bunu bir
. O bu konu hakkında şunları söylemektedir: Bizim bugün ‘geçerli’ kabul ettiğimiz gelişme alanı içinde bilim. “duygusal ya da heyecana bağlı davranış” ve “geleneksel davranış” olmak üzere dört kategoride toplamıştır.Weberin Bilim-Sosyoloji Anlayışı ve Rasyonelleşme Bu durumda geriye dönüp Kant’a bakılacak olursa. Bu bağlamda Weber’in bilim kuramının Rickert ile aynı doğrultuda olduğu ifade edilebilir. Ayrıca Kant. Zira Rickert’e göre bilim “gerçekliği türdeşlik ve süreklilik tasarımları altında rasyonelleştiren bir bilgi etkinliği”dir. yalnızca Batı’da vardır. kendiliğindenliğinin ve de somut şekliyle algılanan biçimlendirme yetisinin görülebildiğini ifade etmiştir.WEBER'İN BİLİM ve SOSYOLOJİ ANLAYIŞI 1. rasyonelleştirmeye. kültürleri belirleyen ana bir örnek olarak bu kavrama bir anlam atfetmektedir. bilim kuramını kendi özgünlüğüyle oluşturarak. ama Çinliler rasyonelleştirmeden.. örgüt içi hiyerarşik yapılardan (bürokrasi).” Ona göre bu durum. tüm alanlarda fonksiyonunu devam ettirmiş ve etkisini göstermiştir. (Özlem. bu dünyaya. bilimin Batı kültürünün bir ürünü olduğunu savunmuş ve bu kültürün tarihsel açıdan ne gibi kriterlere dayandırarak belirlediğinin üzerinde durmuştur. akılcı yoldan uyum göstermeyi. Weber’in felsefi kökenli düşüncelerinin merkezinde yer alan bilim ve siyaset arasındaki dayanışma ve bağımsızlık bağları ile ilgili olup. (Aron. 2006:459-460) Öte yandan bir bilimin “olmazsa olmazı” niteliğindeki rasyonel çaba. en dar haliyle epistemolojik/bilimsel anlamının da ötesinde. daha çok.” Şimdi burada sözü edilmek istenen temel husus en saf haliyle karşımıza çıkmaktadır: Batı’daki akılcılığın bu yönünün yadsınması durumunda Yeniçağ ile birlikte bilimin deneysel olanı akılcı yollardan kavrama çabalarının hangi koşullarda ve nasıl meydana geldiği açıklanamaz. İşte buradan hareketle Weber. böylelikle Weber. onun. Dolayısıyla teoriden pratiğe Batı kültürünün içine tamamiyle sinmiş olan rasyonelleştirme sürekli olarak bu kültür çerçevesinde karşımıza çıkmaktadır. 1999:75-76) Weber’in bilim kuramını incelemek için onun davranış tipleri sınıflamasından hareket edilebilir. (Aron. onun hem bilgiye hem de eyleme temel teşkil edenin bilme ve eyleme iradesi olduğunu savunduğu bir durum söz konusudur. O bu davranış tiplerini “amaçla ilişkili akılcı davranış” (zweckrational). onun için hem kişisel hem de felsefi anlamda bir problem yaratmış. Dilthey de buna ilaveten bireyin kendi yarattığı dünyanın içerisinde kendi yarattığı birçok şey ile birlikte. bu dünyaya akılcı yoldan egemen olma isteğiyle yönelmiştir. O. uymayı anlarlar. sisteminin daha sonraki safhalarında bunlar üzerinde ayrı ayrı durmuştur. Ancak Weber’in temel özelliklerinden biri olan tarihçiliği onun bilim anlayışını Rickert’le aynı doğrultuda fakat daha ileri bir noktaya taşımıştır. Oysa Batı insanı.
Çünkü onun düşüncesinde insanın içinde bulunduğu toplumun belli değer ve ideler olmadan varlığını sürdüremeyeceği esası vardır ve aslında bir din yahut bir ideoloji de dünyayı rasyonelleştirmeye yetebilir. Fakat bu durumda dinler yahut birtakım ahlaklar. yerine herhangi bir çerçeve konmamıştır. dünyayı tüm çıplaklığıyla gözler önüne serilmiş olgular yığını olarak görmemekte. Fakat daha önce de sözü edildiği üzere. ona olgular-üstü ve olgular-dışı bazı ilk nedenler ile kutsal inanışlara yahut da bireylerin bizzat kendi istek ve idealleri doğrultusunda bir anlam yüklemektedir. düşünce boyutuyla rasyonelleştirme. Ana bir kültür örneği olarak rasyonelleştirme iki ayrı boyutuyla Weberci bilim kuramında yer alır. dinsel platformda rasyonelleştirme. Çünkü bu iki tür arasında öncüllerine bağlı olarak bir karşıtlık durumu söz konusudur. bir dünya tablosu sunmakta ve bu tablo. bizlerin istek. Bunlar mekanikleşmiştir. “dünyayı eski anlam düzeninden koparmıştır.” İşte böylesine bir dünyada böylesine bir yorumu yapan yalnızca Weber olmamış. ahlaki yahut siyasi değer ve idelerin sebep olduğu “maksimler”le bakmaktan vazgeçerek. Weber’e göre önemli olan. Kutsal olan tahrip edilmiş. kendi ideolojisine göre anlam verdiği bu dünya. Weber’in yaptığı yalnızca durumu gözlemektir. dünyasını sadece deneysel bir veri. “büyüsünü yitirmiş bir dünya” olacağı söylenebilir. düşüncede de rasyonel olmak demektir(Özlem. Bu yönüyle dünya. tüm ahlaki. Bu dünyada insan ve onun akıl yürütmesi tek başına dikelmektedir. akılcı bir bakış açısının altında hemen her şeyini yitirmiş bir olgu yığını şeklinde anlaşılan bir dünya olmuştur(Özlem. kendisi gibi değil. Weber bu hususta da tarafsızlığını korumuştur. eylem boyutunda bireylerin karşılıklı çıkar. sonuç olarak bilimin Batı’da ortaya çıkmasının da bir gerekçesi olmuştur. anlam çerçevelerimizi yok etmiştir. bir olgu olarak görmeyi isteyecek ve bunun için belli bir çaba sarfedecektir. 1999:77-78). döneminin başka aydınları da onunla aynı fikri paylaşmışlardır(Çelebi. ne din ne sanat ne bilim ne insan ne de toplum kutsaldır. Bu durum Batı kültürü için de geçerli olmuş. Düşünce boyutunda ise. artık. Değersel ya da ideolojik. Yerine inşa edilen dünya. 2007:165). kutsalın bulunmadığı bir dünyadır. eylemde olduğu gibi. siyasi inanç ve değerlerden bağımsız bir perspektiften deneysel olanı görebilme yetisini kendisiyle birlikte bireye kazandırmıştır. değerlerden arınmış bir dünya düzeninin bundan böyle Weber’e göre. Weber’e göre. Fakat burada ayrımına varılması gereken nokta. İşte tüm bu çatışma ve çelişme durumları sonucunda akılcılık galip gelmiş ve Batı’nın bu akılcı tavrı. Büyük zincir bir kez kopmuş. Daha önce de sözü edildiği üzere. Bu yer alış şekli. inci taneleri dört bir tarafa dağılmıştır. işte bu da deneysel dayanaklı akılcı tutuma aykırı olmaktadır.felsefi/bilimsel tutum veya “izm” olarak anlamanın da ötesinde yaşam biçimi olarak algıladığı görülür. arzu ve
. “dünyanın ahlaksal değer ve idelere göre düzenlenmiş bir kosmos” olarak tasvir edilmekte. hak ve sorumluluklar anlayışının odağı haline gelmiştir. (buna aklın demeri kafaesi denmektedir) “Weber hiçbir şeyi değilse bile şunu biliyordu: Bizler büyüsü bozulmuş bir dünyada yaşamaktayız. Bu yeti. İşte Weber’in hemen her yapıtına hâkim olan “büyüsü bozulmuş dünya” anlayışı onun Nietzsche’den esinlendiğini gösterir. Nitekim Nietzsche ile arasındaki en önemli fark budur: Nietzsche yoğun nihilizmini bu rasyonalizm anlayışına karşı da korurken. Artık. 1999: 77). Öyle ki. Entlektüalizasyon ve rasyonalizasyon hayatlarımızı parçalamış. Batı’nın bu kültür ve bilimi üzerine bir saptama yapma ve bilimin vazgeçilemez olarak nitelendirilen özellikleri ile ilgilenmektir. Yalnız rasyonalizmin temelini teşkil ettiği tüm idelerden. birçok insanın değer atfettiği. Ona göre rasyonelleştirme denilen şey. bu değersel rasyonelleştirme ile bilimsel rasyonelleştirme arasındaki farkı anlayabilmektir. belli bir değeri olan. hem idelere hem de değerlere bağlı olarak tasarlanan bir dünya fikrinden vazgeçerek.”. akılcılığın düşüncenin içine girmesiyle Batı insanı dünyasına dinsel. “dünyanın büyüden arındırılması” faaliyetini kapsar. Weber’in Batı kökenli bu akılcı bilim anlayışının karşısında yahut yanında olduğu söylenemez. Çünkü Batılı’ya göre rasyonel bir tutum takınmak demek.
akılcı yollardan kavrayabilmeyi ifade eder.idealleri doğrultusunda yorumlanmış bir “kosmos”. bir büyü dünyası şeklinde görünür(Özlem. Rickert’la aynı platformda yer aldığı söylenebilir.”(Özlem. Tıpkı Rickert gibi Weber de. “bilim değer yargılarına göre kurulmuş ‘kosmos’lardan arınmaktır. O halde Weber’in bilim kuramına ilişkin denilebilir ki. dinî yahut siyasi değerler. akılcı bir bilme faaliyeti olarak nitelendirilen bilimin bünyesinde. Bireyin bu türden eylemlerinin temelinde olan anlamın hangi yöntemle yorumlanacağı. Dolayısıyla da. araştırmacı ve yorumcunun empirik olguların saptanması işi ile kendi pratik değerlerine bağlı tutumunu kayıtsız şartsız birbirinden ayırmasıdır. yani şu veya bu biçimde ahlaksal anlama sahip olarak yönlendirilmiş bir kosmos halindeki kesinliğine inanırlar”(Özlem. Jonas. bu yönüyle de modern dünyanın vazgeçilmez unsurlarından biri olmaktadır. aksi takdirde. mutlaka onaylayacağını düşünmektedir. Hatta bu hususta Jonas’ın Weber ve Wittgenstein arasında temellendirmiş olduğu ilişkiye bakmak yararlı olabilir. dini yahut siyasi yönlerden “maksim”lerle gerçekliğe bilimsel olarak yönelmek gibi bir durum söz konusu değildir. burada Wittgenstein’ın Weber’den sonra kaleme almış olduğu “ dünya olguların toplamıdır. Weber’in bilime ilişkin bu tutumu.Bilimsel Yöntem: Anlama ve Açıklama Weber. Bilim “olan” ile ilgilenirken. dünyanın bir Tanrı tarafından düzenlenmiş. şeylerin değil “ cümlesini Weber’in. Çünkü Weber’e göre rasyonalite geleneksellikten büyük ölçüde sıyrılmayı gerektirmekte. böylesine bir “kosmos” ve “büyü” hali ortadan kalkmakta ve dünya sadece bir “olgu” şeklinde algılanmaktadır. hiçbir değer yargısı ve idelerin barınmaması gerektiğidir. 1999:79) Bilimsel platformda rasyonelleştirmeye bakıldığında ise. ahlaki. onun “Anlayış Sosyolojisi” içindeki “anlama” kavramının içindedir. Aynı şekilde de.
2. Burada Weber’in problematiğinin temel noktası. olgu ve değer arasında bulunan farklılıkla alakalıdır. ahlaksal postulatların bizden talep ettikleri şeylere karşı bir gerginlik başlar. bilimde rasyonelleştirme bu kaos durumunu. O. şayet yaşasaydı. insanların durmadan değer atfetme girişiminde bulundukları bu dünyada bilimsel faaliyetlere bu türden değerleri sokmamak adına bilimin rasyonelleştirilmesi ya da bir başka deyişle bilime rasyonel ve nesnel bir yapının giydirilmesi gerekir. rasyonalite olgusu Weber sosyolojisinin temel problemini oluşturmaktadır. bilim yapılmış olunmaz. Modern sosyolojinin kurucularından biri olan Weber. Burada onun “gerçeklik” konusu ile ilintili olarak. “Anlama” ise. burada Weber bu türden eylemlerinin temelinde olan anlamın yorumlanma yolu. bu düşüncelerinin devamına ilişkin olarak “gerçeklik” konusunda yorumlamalar yapar. Fakat önemli olan şudur ki. İşte bilimsel düşünce “olan” ve “olması gereken” arasında bir geçişliliği kabul etmez. bu olguyu sosyolojisinin bütününe yaymış ve her kuramını bu olgu üzerinden açıklamaya çalışmıştır. bireyin bir başkasının eylemine yönelmemiş olan “eylem”leri ile bir başkasının eylemine yönelmiş olan “sosyal eylem”leri arasında bir ayrım yapabilmektir. gerçekliğin irrasyonel ve “kaotik akış” olduğunu söylemektedir. Çünkü bu postulatlar. bir gereklilik durumunu ifade ettiklerinden “olması gereken”i içermektedir. 1999:79-80). “olan”a bir “olması gereken” durum eklenemez. İşte burada Weber’in bütünüyle odaklandığı nokta.” Weber’in cümleleriyle bu söylem şöyle açıklanabilir: “Olabildiğince sık yapılması gereken şey. sosyolojik çizgisini oluştururken bireyin eylemlerinden yani “sosyal eylem”den yola çıkmıştır. ya “bir sosyal eylemin
. Zaten onun düşünce platformunda ister gizli ister aleni biçimde ahlaki. 1999:8082) Özetle. Bunu kendisi de şu şekilde dile getirir: “Rasyonel empirik bilginin dünyanın büyüden arındırılmasını tam ve kesin olarak tamamladığı yerde.
insanların etkileşimini gösteren belli kategorilerdir. Rickert’ın belirttiği gibi. söz konusu kimsenin “eylem”inin “rasyonel” amacını belirleyebilmek için yapılır. çünkü artık bu olgu. Weber konunun anlaşılabilmesi için verdiği örnekleri “nedensel anlama” adı altında toparlamaktadır. anlamlı davranışın tek taşıyıcısı ve üst sınırıdır da… Genel olarak. doğrudan bir açıklama konusu olmayışı bundandır. İşte bu bakış açısı aynı zamanda bir kimsenin kendisi adına anlam ifade eden bir amaca yönelmesini “yorumlama”ya ve “kavrama”ya yarar. o kimseyi “en yüksek derecede” tanımak için gereklidir. “En yüksek düzeyde onu anlama çabası”. İşte önce dülgeri yönlendiren bu motifi anlar. bu olgu çıplak bir empirik veri olmaktan çıkar. derine inmeyi ifade eder(Karagöz. Kültür bilimlerinde konunun. Weber sosyolojisi için zaruri bir durum hüviyetindedir.” Weber. Yani. Durum biraz daha karmaşık bir hâl alınca. bireyi (Einzelindividuum) ve bireyin davranışını temel birim ya da (tartışmalı benzetmeyi bir kez yapmamıza izin verilecek olursa) atom kabul eder. bu eylem bir açıklama nesnesi hâline gelemez. Daha açık bir ifadeyle. Ayrıca bu durum bir kimsenin kendi kendisini test edebilmesine de olanak sağlar. Bu. Bir kimsenin bir eylemi gerçekleştirmesindeki içsel sebep olarak bilinen “saik” kavramı. Dolayısıyla sosyolojinin görevi bu kavramları “anlaşılabilir” eylemlere indirgemek. Nedensel anlama Weber’den bir örnekle şu şekilde açıklamak mümkündür: “Bir dülgerin bir kapıyı yerine taktığını gözlediğimizde. “en yüksek derecede anlama” basit fakat rasyonel bir bilgi edinme sürecini içermektedir. o kimsenin yanlışlıklarını kavramaya yardımcı olur. Dülgerin eylemini bir “motif”e. Zira eylemin altında yatan anlamı yakalama çabası. 1999:116-117). bir anlam doğrultusunda açıklanabilir. eylemlerde içsel süreçlerin önemli olduğunu öngördüğünden tek başına bile. Weber. yüzeysel kalmamayı. Araştırmalarında yaptığı analizlerin temelinde ise birey vardır: “Açıklayıcı sosyoloji. bir ölçüde. yani saike inme. sosyoloji için. konularına ancak ve ancak dolaylı olarak.yüklenmiş bulunduğu anlamı pratik bilgilerin yardımıyla anlama yoluna gitmek” ya da “açıklayıcı anlayış yardımıyla bir sosyal eylemin yüklenmiş bulunduğu anlamı anlamak” olarak tanımlanabilir. Bu yaklaşımda birey. bu. Yalnız durum göründüğü kadar kolay değildir. sosyal bilimlerin yöntemleri hususunda görüşlerini aydınlanma felsefesinin ışığında açıklamıştır. basit bilgilerdir. Weber’e göre sosyoloji oluşturmanın yegane yolu budur. Zaten sosyal eylemin altında yatan saike inmek de “anlayış sosyolojisi”ni ifade etmektedir. Bu pratik bilgilerden kasıt. daha sonra dülgerin eylemini bu motife dayanarak nedensel olarak açıklarız. bilimsel nitelikte olmayan. burada bireye verilen önem açısından klâsik iktisatçıların “Robinson Crusoe yaklaşımı”nı ve toplum sözleşmesi fikrini savunan
. bir empirik veriden ibarettir. Fakat durum yalnızca “en yüksek derecede anlama” ile sınırlı değildir. “devlet”. bununla ilintili olarak günlük hayattan birtakım örnekler vermiş ve konuyu tüm yalınlığıyla ele almıştır.”(Özlem. yanlış yapmamak. Ama aynı dülgerin bu işi bir ücret karşılığında mı yaptığını. Bu “yorumlama” eylemi de. bir “anlam”a bağlayamadığımız sürece. istisna tanımadan etkileşime katılan tek kişilerin eylemlerine indirgemektir. Nitekim sosyal analizlerin yapılabilmesi için bu sürecin başlatılması şarttır. Weber. “feodalizm” ve benzeri kavramlar. Aynı zamanda bireyin eylemlerinin “saik”leri her zaman belirgin olmamaktadır. o kimse hakkında yanlış bir hükümde bulunmamak için de şarttır. yani “motif” veya “anlam” aracılığıyla eğilebilirler. yalnızca bir olgusal saptama. “dernek”. bireylerin eylemleri akılcı yoldan basit biçimde ve “pratik bilgilerin yardımıyla” anlamaları her zaman yeterli olmamaktadır. 2003:111) “Anlama” üzerine yapılmış ikinci tanım Weber’in sosyolojisinin temel yapısını meydana getiren unsurdur. başka bir deyişle bunları. yahut biraz daha derine inme söz konusu olduğunda “saike inme” süreci başlatılarak sosyal analizler yapılır. Kültür bilimleri. yoksa kendi özel gereksinimini gidermek için mi çalıştığını bildiğimiz sürece. bu yüzden böyle bir anlayış sosyolojik açıdan tek başına bir yöntem olarak kabul edilemez. bizim için ancak dülgeri yönlendiren bir motif.
değişik sosyolojik anlayışlarından sadece bir tanesidir.İdeal Tip’lerin Kuramsal Kökeni Onun “ideal tip” ya da “saf tip” adını verdiği bu tipler Weber literatüründe “bir ya da birkaç görüş açısından. Bu da Weber’in “yorumlayıcı sosyoloji” adını verdiği durumu örneklemektedir. Açıklama ise. ki bu bir sosyal bilim olarak sosyolojiyi de içerir. eylemi yahut çalışma üslûbunu tek tek ele alıp. Nitekim bundan dolayı da. 2. kendisinin pozitivist ve akılcı olan bakış açısıyla ilgilidir. Böylelikle Weber. 2002:41). kültür bilimleri söz konusu olduğunda.İdeal Tip 1. yorumlamacı ya da hermeneutik bilim felsefesi çerçevesinde bir kuramcı ya da teorisyen olarak değerlendirilebilir(Özlem. bütünün niteliklerini taşır. “daha kapsamlı bütünle parçası arasındaki birliği anlama”yı ifade etmektedir. Yalnız bu eylemleri yönlendiren nedenler doğal olmamakla birlikte. “belirtisi” yahut “ifadesi” biçiminde “yorumlamaya” uğraşması yatmaktadır. 2005:102) Weber’e göre. Kültür bilimi olgusunun doğrudan gözlem nesnesini bireylerin eylemleri oluşturmaktadır. hiçbir zaman gerçek hayatta bulunmazlar… Her münferid olayda. “yorumcu” yahut “anlamacı” sosyoloji dir. söz konusu nedenlerin “anlama” yöntemi doğrultusunda belirlenmesi gerekir(Özlem. Buradan şöyle bir yargıya varılabilir: “Parça. “anlama”yı “başka hayvanlarla ya da cansız doğayla değil insanla ilgilenen ahlâk ve kültür bilimlerine ait. 2002:41-42). kendindeki niyeti içsel gözlemleriyle anlayabilir. (Weber. bazen az rastlanan. 1971:24). ideal tipler aracılığıyla gerçekleşir. Yani kültür bilimlerinde anlama ve açıklama yöntemlerini sentezleyen olgu ideal tip kavramları olmaktadır. bir başkasının davranışlarının altında yatan nedenleri ise ifade edilen yahut yakıştırılabilecek niyetler çerçevesinde yorumlayabilir. “anlama” yöntemini içeren sosyolojik yaklaşım. dağınık (diffus) ve pek göze çarpmayan (diskret) münferid görüntülerin (özelliklerin) birleştirilmesiyle (senteziyle) kazanılır. açıklamalara doğrudan gözlem yoluyla geçilemez. Bir kültür bilimi olarak sosyoloji. Kültür bilimlerinde. kendisinin adlandırdığı şekliyle. Özetle “anlama” ve “açıklama” Weber sosyolojisinde şu iki ilkeyi temel alır: 1. Ama yine de.” Bu. Fakat onun yaklaşımı. konularına tam anlamıyla işleyemeyen. kendine özgü bir yaklaşım” olarak nitelendirmektedir. kendi içinde barındırdığı konuları tek tek açıklamak durumundadır. kurumu.1. aynı zamanda Hegel ve Ranke geleneklerine de aykırı bir tutum içerisindedir. Özetle kültür bilimleri.”(San. ifade örneklerle biraz daha netleştirilebilir. kendi içlerinde bir bütünlük gösteren zihni yapıtlar olmaya elverişli. ahlâksal yahut dinî bakımlardan taklit edilmesi gereken veya ona ulaşılması beklenen “mükemmel” bir tipi
. bu suretle de konularını belli türden ilgi ve yönelimler doğrultusunda yorumlamaktadır. Kavramsal saflıkları içinde bu zihni yapıtlar.akılcı (rasyonalist) filozofların paradigmalarını benimser. İdeal tip.
III. tek taraflı olarak çoğaltılan ve tek taraflı olarak ön plana geçirilen bu görüş açıları bakımından. bunları belli türden bir veri kümesinin temelinde bulunan biraz daha geniş çaplı bir birimin “belgesi”. Ona göre kişi. Anlama kavramını değişik biçimlere dönüştürmesi. yer yer ise hiç rastlanmayan. bazen sık sık. gerçeğin bu ideal tiplere ne dereceye kadar yakın ya da uzak olduğunu tespit etmek gerekir.WEBER SOSYOLOJİSİNDE KAVRAMLAR 1. Bu çerçevede yorum. Fakat. Bu aykırılığın temelinde Hegel ve Ranke geleneklerinin her bir bireyi. değersel ve simgesel bir nitelik taşırlar.
Buradan bu soyut zihinsel yapıt niteliğindeki ideal tiplerin “saf” bir özelliğe büründüğü sonucu çıkarılabilir. dağınık. Sonuç olarak rasyonel yöntemlerle oluşan ve değer yargılarından arınmış olan. Nitekim. Onun simgelediği. Weber hareket noktasını bu çerçevede oluşturduğundan sosyal eylemleri de sınıflandırma yoluna gitmiştir. kavramsal saflığı dahilinde. Yine “eşyanın tabiatı”. öncelikle rasyonel yöntemler kullanılarak oluşturulan soyut bir zihinsel yapıtı ifade eder. ideal tiplerini oluştururken değer yargıları ile yüklü olan (Hıristiyanlığın niteliği. Weber’in ideal tip kavramları ortaya atmasında sosyolojinin genelleştirici bir bilim olarak sosyolojinin terminolojisi içine yerleştireceği kavramlarını bütünüyle bir kapsayıcılık içerisinde kurması zorunluluğu temel oluşturur. Onun saf olması. hiçbir zaman.” Weber’in burada anlatmak istediği şey de. yabancı özellikleri de saf dışı bırakır. 1971:24-26) Bir başka düşünceye göre. burada ideal tiplerin yalnızca metafizik kavramlardan değil. ideal tipin ise bu özellikler haricinde. En önemlisi de. özellikle sosyal kurumların tipolojisi açısından çok önemlidir. bu suretle de aradaki benzerlik ve farklılıkları saptamaktır. gerçek sosyalizm gibi) kavramları kriter almaz. somut olan her olayda “olmazsa olmaz” nitelikte olmayan. Bunu yaparken aynı zamanda söz konusu olay tipine aşina olmayan. Yalnız burada şu ince ayrıma dikkat edilmelidir: Weber. onların genel kavramlar olmamaları ve sınırlı bir geçerliliğe sahip tip kavramlar olmaları biçiminde karşımıza çıkar. ayrı olan her bir olayın belirlenmesi. karmaşık bir sosyal gerçeklikten dolayı oluşan ve belli türden bir somut olaya ilişkin tipik olarak görülmeyen nitelikler bulunmaz. o da ortalama tipin birtakım somut olaylarda bariz biçimde belirli olan genel ortak özelliklerin toplamını ifade ettiği. Kurulan bu kavramlar. aynı zamanda pozitivist anlayış içindeki önyargılardan da kurtarılması gerektiğini ifade eder. daha önce bahsedilen dağınık ve çok belli olmayan özellikleri de taşıyan ideal tipin belli bir tipin tüm özelliklerini taşımasındaki amaç. “…sosyolojik bilgi edinme tarzına uygun olsun diye geliştirilmiş inşa edilmiş (konstruktif) düşünce birimleri olarak “ideal tip kavramları” olacaktır. Weber. bireylerin sosyal eylemleri oluşturur. “değer yargısından arınmış” zihinsel bir kavram olduğudur. geçerliliklerinin sınırlı olduğu bilinip ideal bir kapsayıcılık niteliği taşıyan kavramlardır. 1971:27). Bu bağlamda bireylerin birbirlerine karşı bulundukları “anlamlı” eylemlerin niteliği “sosyal ilişkiler ağı” oluşturmaya başladığında burada bir toplumun varlığından söz edilebilir. gerek deneysel bir temeli olan. Bu sınıflama. Weber’e göre “ideal tip” kavramı. belli türden bir sosyal olay tipine özgü olan tüm özellikleri bir arada bulundurmasından kaynaklanır. Ve işte bu hâllerine rağmen yine de eksik olmayan bir tümelliğe sahip olmaları onları “ideal tip kavramları” niteliğine büründürmektedir. Weber bunu kendi ifadesiyle. Yani bu ideal tipler aynı zamanda saf tipler olarak değerlendirilebilir. bu soyut kavramları da ideal tip kavramlar olarak nitelemektedir(Özlem. soyut ve zihinsel yapıt niteliği taşıyan ideal tip ile gündelik yaşamdaki somut olayların kıyaslamasını yapmak. gerekse içeriğinde bulunan konularını kapsayıcı bir nitelikte açıklamak isteyen sosyoloji adına yapılabilecek tek şey. anlaşılması ve açıklanması adına ihtiyaç duyulan bir araç olduğudur(San. 1999:158). (San. gündelik yaşamda hiçbir zaman karşılaşılmayacak bir tipi ifade eder. Aralarında kesin bir ayrım vardır ki. ideal tipler karmaşık olan gündelik hayatta. Tüm bunların yanı sıra.simgelemez. Bu yapıtın içinde. deneysel kontrole tabi tutulabilecek soyut kavramlar oluşturabilmektir. bu türden kavramların deneye dayalı bilimler arasında yer alamayacağını söyler. çok da belirli olmayan özellikleri yansıttığıdır. Weber. O. belli türden sosyal bir olayın tüm tipik özelliklerini üzerinde barındıran soyut ve zihinsel bir yapıt olan ideal tip. Bu
. Weber’e göre sosyolojinin konusunu. ideal tipin amaç değil. Aynı zamanda bu tip “ortalama tip” ile de karıştırılmamalıdır. İşte bu kavramları ideal tip kavramları haline getiren de. “ilahi kanunlar” yahut “halk ruhu” türünden metafizik kavramları da ideal tip içine dahil etmez. bu bahsedildiği şekliyle “kavramsal saflıkları” dahilinde değildirler.
2006:459).3. alışkanlıklar. tehlikeyi göze alması ve bu suretle de akılcı davranmasıdır(Aron. adetler. karizmatik ve meşru ya da yasal-ussal otorite tipleri olarak adlandırmıştır(Arslanoğlu.4. Tüm bu durumlara ilişkin zweckrational davranış yani “amaçla ilgili akılcı davranış” bir kimsenin bir işi yapmakta amacının ne olduğunu düşünüp tasarlaması ve bu amacı gerçekleştirmek için de araçları düzenlemesi şeklinde tanımlanır(Aron.1.Duygusal Ya Da Heyecana Bağlı Davranış Tipi Weber’e göre bu davranış tipi. Weber egemenliğin meşrulaştırılması ile ilgili üç ideal tip kurmuş. 2001a:46) Meşru ya da yasal-ussal otorite tipinin en saf biçimi olan bürokrasi. öznenin bizzat kendi bilinç halinin yahut karakterinin direkt olarak belirlediği davranışı ifade eder.2006:459) Özet olarak Weber. burada davranışın ya da eylemin gerçekleştirilmesinde herhangi bir amaç ya da değer söz konusu değildir. Davranışın oluşmasında etkili olan tamamıyla duygusal tepkiler olmaktadır(Aron. bunları geleneksel.sınıflama sosyal eylemin saf ya da ideal tipleri olarak da adlandırılmaktadır. Burada esas olan şey. 2006:459). para kazanmak isteyen bir spekülatörün yahut galip gelmek isteyen bir generalin davranışını içerir.
1. o değere sadık kalma gerekçesiyle. Söz gelimi annesini hayli sinirlendiren bir çocuğun annesinden tokat yemesi buna iyi bir örnek teşkil eder. bireysel ve özel anlam karmaşıklığını çözmek için ideal tip kavramını sosyolojiye kazandırmıştır.2. Weber.1. önemli olan uzun vadede yerleşmiş olan gelenekselliğe uyma beklentisidir(Aron. ya da batan gemi örneği kapsamında kişinin onurunu zedelememesi adına akılcı bir nitelik taşır.Amaçla İlgili Akılcı Davranış Tipi Bu davranış tipi bir köprü yapan mühendisin. O halde Weber’in saikleri bakımından dört kategoriye ayırdığı sosyal eylemin ideal tipleri şu şekildedir:
1. dışsal bir amaca ulaşmaya çalıştığı için değil de.1. Weber’e göre modern toplumların idari işleyişlerine ışık tutan ideal bir tiptir. belirlenmiş. hiçbir biçimde amaç. herhangi türden bir meydan okumaya karşılık vermemek için. Görüldüğü üzere.1. inançlar. normlarca belirlenmiş olan davranışlar biçiminde ortaya çıkmaktadır.
1. sosyolojinin sosyal kuruluşları gerçek yaşamda olduğu gibi tasvir edemediğini ileri sürmüş.Bir Değerle İlişkili Akılcı Davranış Tipi Bu davranış tipini şu türden örneklerle açıklamak mümkündür: “Bir düelloda ölen Alman sosyalisti Lassalle’ın davranışı ya da gemisiyle birlikte batan kaptanın davranışı…” Bu örneklerdeki davranış.1. çoğunlukla analiz yapmak için gerekli olan ideal tip kavramları yaratmak gerektiğini söylemiştir. “genelleştirilmiş kategori” çeşitlerini tanımlamak. 2006:458). Geleneğe göre davranan bir kimse. değer yahut duygusallık taşımak zorunda değildir.Geleneksel Davranış Tipi Buradaki davranış da. modern toplumlardaki idari işleyişi
. İdeal tipin önemi Weber’in ekonomiden sosyolojiye kazandırdığı analiz kavram olmasından kaynaklanır.
1. Böylelikle Weber. bir kimsenin sahip olduğu değerler söz konusu olduğunda.
rasyonel olarak tahmin edilebilen ve denetlenebilen durumlarda ortaya çıkar. belirli bir bağlama dahil olan insanların büyük ihtimalle davranışlarını normatif beklentiler açısından yönlendirecekleri anlmaına gelir. çünkü bazı eyleyenler için onların biricik toplumsal ilişkilerine özgü nedensellik zincirlerinin. (Coser. Burada da gerek içsel gerek dışsal bir çıkar durumundan söz
.Nedensellik ve Olasılık Alman idealist gelenekle uyum içinde Weber insani konularda nedensellik kavramını reddettiği arada br ileri sürülür. iki fenomen arasında düzenli bir ilişkinin kurulmasını varsayar. belirli bir davranış normunun kendisine bağlı kalacağı ‘bir olasılık olduğu sürece’ bir ilişkiyi mevcut tanımlarken) benzerdeğerlendirmelere yapar. bir tür irade metafiziğine dayanmaz. Weber bu bağlamda şu noktaya dikkat çeker: “Otorite. Weber. (Coser. bir gönüllü uymayı kapsar. demografik veya özel olarak toplumsal nedenlerini sorghulamayı gerektirir.
2. Burada olasılık. Sosyolojik nedensellik. rasyonel olarak gerçekleştirdiğimizin bilincinde olduğumuz eylemlerle ilişkilendirdiğimizi savunmuştur. Ancak. genel anlamıyla “belli bir kaynaktan çıkan kimi (ya da tüm) buyruklara belli bir bireyler kümesince uyulma olasılığı”dır. bu her zaman olasıdır ve hiçbir zaman kesin değildir. Toplumsal araştırmada nesnel ampirik kesinlik ona neredeyse hiç ulaşılabilir görünmemiştir. Weber’in nedensellik görüşündeki iki doğrultuyu –tarihsel ve sosyolojik. ancak tamamıyla kapsayıcı nedensel isnatlar oluşturmadaki aşırı sorunların farkına varmasından kaynaklanır. ki bu da belli oranda olsa dahi. insan eyleminin yalnızca delilik durumunda gerçekten tahmin edilemez olduğunu ve ampirik bir özgürlük hissi’nin en üst ölçütünü. yine de gerçek anlamda egemenlik ilişkisinin ayırt-edici bir ölçütü olduğunu vurgulamaktadır. ‘A nın B’yi kaçınılmaz kıldığı’ bir biçim alması zorunlu değildir ama ‘A nın B’ye az veya çok destek olduğu’ bir biçim alması zorunlu değildir ama ‘A nın B’ye az veya çok destek olduğu’ bir biçim alabilir. tarihsel ve sosyolojik nedenselliğe sıkıca inanmımıştır. 2010: 208) Weber tanımsal ifadelerle olasılık kavramını kullandığında (örneğin. Öznel özgürlüğün bu anlamı tahmin edilemezlik ve irrasyonalikte temellenmek şöyle dursun.yorumlamak ve anlamak için bir ideal tip kavramı ortaya atmış ve anlam karmaşıklığını gidermeye çalışmıştır. egemenliği bu şekilde açıklamasına karşın. başka kimseler üzerinde her türden güç kullanma veya etki bırakma gibi bir durum söz konusu değildir. bütün devrimlerin veya devrimlerin kendine özgü ideal tiplerinin ekonomik.ayırt etmek uygundur. Tarihsel nedensellik arayışlı şu soruyu sorar: Bolşevik Devriminin nedenleri nelerdir? Sosyolojik nedensellik arayışı. ancak. O araştırma konusu nesneyi belirlemeye yardım eden çeşitli nedensel zincirleri izlemenin yapılabilecek en iyi şey olduğu sonucuna vardı. 2010: 209-210)
3. Burada. Çarpıcı bir şekilde durum bu değildir. Dolayısıyla Weber’in olasılık veya şans kavramı. Buna karşın. beklenen olasılıktan uzaklaşmaya yol açacağı da varsayılabilir. bir buyruğa çok değişik güdülerle uyulması üzerine dayalı olabilir: duygusuz bir alışkanlıktan amaç-açısından-ussal en arı değerlendirmelere değin. Weber. Örneğin.Otorite Tipleri Otorite kavramı. Bu ilişkinin. o nedenselliği olasılık bağlamında ortaya koymuştur. şans veya olasılık üzerinde böyle bir vurgunun özgür irade veya insan davranışının tahmin edilemezliği ile ilgisi yoktur. Tarihsel nedensellik bir olaya nedenh olmuş olan biricik koşulları belirler.” Fakat Weber.
Bu kurallar çerçevesinde seçilen yöneticinin emir verme yetkisinin olduğuna inanılan bir düşüncedir (yasal/meşru otorite). Bu zaman zaman söz konusu yöneticinin Tanrı tarafından gönderilmiş olması ve bu suretle de belirli bir görevinin olması biçimine de tekabül edebilir. bir kimsede bulunduğuna inanılan olağanüstü özelliklerden dolayı -bu kahramanlık. Ayrıca yönetilen kesim de hiçbir biçimde karizmatik olarak algıladıkları bu lider tipine karşı koymaz. hakimiyet kavramı ile karşılanmıştır) geniş anlamıyla ve somut bir içeriği olmaksızın ele alınırsa. o yöneticinin karizmatik lider olma potansiyelinden söz edilemez. sosyal iktidarın genişlik bakımından ilk sırasında yer alan otorite. geçmişteki feodal düzen yahut günümüzün büyük işletmeleri buna örnek teşkil edebilir.Karizmatik Otorite Bu otorite tipi. bu otorite tipine gösterilen içten gelen teslimiyetin en üst düzeyde tezahür ettiğidir. bu kavram sosyal eylemlerin hayli önem taşıyan bir ögesi olarak karşımıza çıkacaktır. onu karizma sahibi yapmaz. çoğu sosyal eylemin otorite ilişkisi temeline dayandığı açıktır.edilebilir. O halde açık olan şu ki. bu itaat zora dayalı bir itaat değil. Yani daha açık bir söylemle. tek başına. bu türden bir yönetici sıradan bir insanın sahip olamayacağı niteliklere sahiptir. otorite kavramını yazılarında. O halde. tıpkı diğer otorite tipleri gibi. Weber’in otorite sınıflaması şöyledir:
. Yalnız burada. Çünkü. örnek özellikleri olma şeklinde kendini gösterebilir. tüm bu gelenekler dahilinde bir güç kullanan kimselerin de bu gücünün meşru olduğuna inanılan bir düşüncedir (geleneksel otorite). konferanslarında hayli yoğun kullanmış. b) Geleneksel temeller: Geçmişten beri süregelmiş olan geleneklerin kutsal. bütünüyle içten gelen bir itaat türüdür(Vergin. aynı zamanda da ünlü eseri “Ekonomi ve Toplum” da “Otorite Tipleri” ve “Otorite Sosyolojisi” başlıkları kapsamında derin biçimde irdelemiştir. karizmatik otorite olarak adlandırılan yöneticide bulunduğuna inanılan istisnai. “başkalarının davranışlarını kendi isteklerine zorla uydurabilme olanağı”nı simgeler(San. ağırlıklı olarak Weber’in sosyolojik terminolojisinin ele alınması gerekçesiyle bu kavramların yalnızca tanımı yapılacak olup. kavramların içeriği çok fazla genişletilmeyecektir. ekonomik açıdan oldukça büyük önem taşıyan birçok sosyal kuruluşta otorite ilişkisinin rolü büyüktür. Çünkü karizmatik otorite. Yalnız burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Nesnel olarak bir kimsenin bu türden niteliklere sahip olması. Bu kavram. Bazı kaynaklarda “hakimiyet” biçiminde ifade edilen otorite kavramının en saf hâli budur. 2006: 54) Kısacası Weber’in Karizmatik Otirite kavramı ile anlatmak istediği şey. belli türden bir toplumsal münasebet içinde ortaya çıkar. Söz gelimi herhangi bir yönetici toplum tarafından karizmatik görülmediği takdirde. doğaüstü kabiliyetlere sahip bir kahramanlık niteliğine dayanır.bu kimsenin açıkladığı yahut emrettiği kalıplara bağlılığın meşru olduğuna inanılan bir düşünceyi ifade eder (karizmatik otorite). Söz gelimi. Weber. her zaman belli olmasa da. hem içeriği itibariyle birçok olguyu bünyesinde barındırması hem de kendi arasında da bir sınıflamaya tâbi tutulması bakımından derinlemesine incelenmelidir. c) Karizmatik temeller: Bu da. 1971:63) Buraya kadar olan tanımlamalar doğrultusunda Weber’in otorite tiplerinin şu düşünceler ile ilişkili olduğu söylenebilir: a) Rasyonel temeller: Meşru olan kurallar hukuksal açıdan düzenlenmiştir. onun emirlerini yerine getirir ve bu uyma davranışını da muazzam bir şevkle gerçekleştirir. Ona göre otorite (ki bu eserde otorite. Hele ki. olağanüstü.
iktidarın tek bir kimsenin tekelinde toplandığı –zaman zaman da onun yakın çevresinde toplandığı görülebilir. geçmişten kalma eskimiş ve kökleşmiş geleneklerin kutsallığına ve meşruluğuna dayanır. aşiret reisleri. Fakat bu çok zor bir ihtimal olmakla beraber. Açık olan şu ki. genel ve akılsal bir nitelik taşır. bir dizi gayri şahsi yönetmeliklere ve tüzüklere itaat ediyorlar. bu özelliğinden dolayı. bu da.3. Hitler’in karizmatik otoritesince kurulan Nazi rejimi.Geleneksel Otorite Geleneksel olarak nitelendirilen otorite tipi. Weber’in yasalussal otoritesinin uygulanmasında işleyen en saf mekanizma da. Weber’e göre. Geleneksel otorite tipi.3. Bu zıtlık. Weber’in “meşru otorite sınıflaması”nda yer alan diğer bir otorite tipi olan “karizmatik otorite” ile zıtlık gösterir. karizmatik otoritenin “mevcut olanla bir kopuşu temsil etmesi”nden kaynaklanır. bilindiği gibi “bürokrasi” olmaktadır. Çünkü Weber bu değerlendirmeleri nesnel bir bakış açısıyla ortaya koymuş. Saddam’ın “savaş kaybedip de
. herkesin uymak durumunda olduğu. tarikat şeyhleri. Geleneksel otorite. Böyle bir durumda iktidar kişiselleşmiş olmaktadır. “torpil” ya da “iltimas” yoluyla değil.bir otoritedir. 2006: 57) Bu otorite tipinin en sağlam örneği. yaptığı tahlilleri de kendi deyimiyle “kavramların aksiyolojik yansızlığı” ışığında yapmıştır. Mevcut olandan kopuş yahut bir yenilenme durumu geleneksel otorite kapsamında gerçekleşecekse. Çünkü bu meşruluk toplumda istikrarın sağlanması adına bir önkoşul niteliğindedir. 2006: 64). bürokratik işleyişe uygun biçimde kamu sektöründe yerini almakta ve bu yeri de sınav. “iktidar sahibi olan kişiye itaat ederlerken. tebaasını gerektiği yerde ödüllendirmekte. onun şahsına itaat etmiyorlar. gerektiği yerde cezalandırmaktadır. bu mevkideki statüsü derecesini de yine hukuki düzenlemelere göre yükseltir. Bu otorite tipinde kişi. Söz gelimi. ağalık kurumu bunun tipik örneklerindendir(Vergin. onların yöneticiye sadece objektif yetkileri ve ussal olarak saptanmış olan kurallar çerçevesinde itaat etmeleri sonucunu doğuruyor. 2. yönetenin otoriter ve yetkeci tutumu çerçevesindedir. 2006: 57-58)
3. Bürokratik işleyişe uygun olarak bir mevki sahibi olan kimse. patrimonyal devletlerde görülmektedir. Yani burada otorite herkes adına aynı biçimde ve aynı oranda geçerli olan. Bu liyakatin meşruluğu da. Nitekim Weber’in de ifade ettiği gibi. siyasal bir düzenin meşruluğu hayli önem taşımaktadır. bunun öncelikle uzun zamandır süregelmiş koşulların denetçisi “örf”ler tarafından onaylanması gerekir. Kişi. yarışma ya da bir başka hukuksal düzenleme yoluyla edinmektedir. geleneksel otoritenin değişime hiç de hazır olmayan ve hatta değişimin önünde engel oluşturan bir kimliğe sahip oluşundan da söz edilebilir(Vergin. Bu meşruluk. artık ne karizmatik ne de geleneksel otoritedeki gibi bir itaat etme durumu vardır. Devletin sahibi olan hükümdar.Meşru(Yasal-Ussal) Otorite Weber’in daha çok modernleşmeyle birlikte açığa çıktığını söylediği yasal-ussal otorite tipi. gerçekte. Patrimonyal devletlerde yöneten ile yönetilenin münasebeti. Yalnız yasal-ussal otoritenin bütünüyle bürokrasiden oluştuğunu söylemek de yanlış olur. Bunun en güzel örneklerini de Sovyet rejimi. Bilindiği gibi. hukuksal kurallara göre belirlenir(Vergin. geçmişten beri süregelen egemenliklerin geleneksellik çatısında meşru kılındığı anlayışından kaynaklanır. otorite sahibi kimselerin yetkilerinin yasalar çerçevesinde düzenlendiği ve sınırlandırıldığı otorite tipidir. devlet işlerini yürütmeyi kendi kişisel meselesi haline getirir.” Weber’in bu otoriteye ilişkin değerlendirmeleri otoritenin meşruluğunu tanımlamak ve bu meşruluğun fiili olarak gerçekleşmesi adına yeterli görülmektedir. patrimonyal devlette yöneten konumundaki kimse. bulunduğu konuma liyakatiyle gelir. Bu türden devletlerin oluşumlarında kimseler özerk ve bağımsız bir birey olarak kabul edilmezler ve bu anlayışın hüküm sürdüğü toplumlarda bireyselleşme gerçekleşmemiştir.
aslında bu nitelikleri taşımamasından dolayı birçok gayri meşru dikta rejimleri. başkalarının toplumsal ilişkilerini tanımlamalarına bağlı olarak buluruz. Weber. modern toplumdaki toplumsal çatışmanın çoğulcu bir anlaşması için temeli atar ve neden ender durumlarda bu tür toplumların ‘sahip olan’ ve ‘sahip olmayanların’ karşıt kamplarında kutuplaştığını açıklamaya yardımcı olur. kendilerine ait yaşambiçimlerinin kanıları vasıtasıyla ve kendilerine başkalarının uygun gördüğü itibar ve onur vasıtasıyla birlik içinde olan toplululklardır. O. Weber otorite ve meşruluğu dayanaklarına ve sonuçlarına bakmak suretiyle pür ampirik ve olgusal açıdan incelemiştir. Weber’in bir toplumsal kategoriyle ilgili sosyolojik kavrayışını. Hatta sınıf konumunun zorunlu olarak sınıfın-belirlediği ekonomik veya siyasal eyleme yol açmadığını ifade ettiğinde. bu kavramın normatif ve etik yönünü dikkate almamıştır. yalnızca. Bir statü grubu. 2010: 210211) İnsanların bu tür gruplarda sınıflandırılması piyasadki veya üretim sürecindeki yerlerinden çok onların tüketim tarzlarına dayanır.iktidarını kaybetmeyen tek diktatör” olarak uyguladığı rejim ve daha birçoğu oluşturmaktadır. meşruluğun değerlerle ilgili kısmına değinmemiştir. normalde. gelir sağlamak için mallara ve fırsatlara sahip olmada. üyelerini toplumsal eylemlerin geri kalanından uzaklaştıran ve onlar ve biz arasında gerekli toplumsal mesafeyi kuran. Yine Weber’in tabakalaşma kuramı. Topluluk özelliği gösteren gruplaşmalar olabilen veya olmayan sınıfların tersine statü grupları. Sınıfta veya statü düzeninde bulunma arasında ampirik olarak oldukça yüksek düzeyde karşılıklı ilişkiler vardır. Yine. Weberci çizgide. Weber. Marx’ın görüşüne oldukça yakındı. Marx’ın dikkati tamamıyla üretim safhasına vermesi nedeniyle bu tür sınıflandırmanın önemini gözden kaçırdığını düşündü. 1) yaşam şanslarının belirli bir nedensel bileşeni. Fakat burada Weber’e yönelik bir eleştiri söz konusudur. Statü ve İktidar Weber. Bu çerçeveye ait olmayanlarla toplumsal etkileşime konulan sınırlandırma beklentileri ve aşağıdakilere yönelik kabul edilen toplumsal mesafe bununla ilgildir. Biz tekrar bu tipolojide. Marx ise bunun bir sınıfın kendi çıkarlarının. onun ek bir yapısal kategoriyi. 2006: 65-67). başkalarının onun üyelerine uygun gördüğü saygınlık veya küçümseme derecesinde var olabilir. yine de prensipte mülk sahibi olan ve mülk sahibi olmayan insanlar statü grubuna ait olabilir. hiçbir çalışmasında rejimleri aksiyolojik açıdan ele almamış. Bazen sınıf gruplaşmaları gibi statüler de çatışabilir. toplumda iktidarın çözümlenmesiyle ilgili
. Oysa başka zamalar onların üyeleri altta olmanın ve üstte olmanın oldukça sabit kalıplarını benimseyebilirler. O ortak sınıf eyleminin sadece ‘sınıf durumunun nedenleri ve sonuçları arasındaki bağlantıların’ saydam olduğu zaman ortaya çıkacağını savundu. meşru olarak nitelendirilebilmektedir(Vergin. Marx’ın tamamıyla sınıf merkezli şemasının modern çoğulcu toplumlarda şeylerin biçimini neden doğruca tahmin edemediğini açıklamak için çok çabalar. tamamıyla ekomik çıkarlar tarafından temsil edildiği ve 3) bu bileşen.
4. mal veya emek piyasasının koşulları içinde temsil edildiği kadarıyla benzer olan insanların bir kategorisi olarak tanımla(R)nırken Marx’tan sadece çok az farklılaştı. Hal böyle olunca. tıpkı farklı sınıflara bölündüğü gibi kendine özgü yaşambiçimleri ve dünya görüşleri olan gruplaşmalar ve tabakalara da bölünür. Özellikle kapitalist toplumda ekonomik olarak yükselen sınıf zaman içinde yüksek statü de kazanır. (Coser. 2)bu bileşen. bir sınıfı. her toplum. yani bir sınıf olarak diğer sınıflarla ilişkisinin bilincinde olduğunda ortaya çıkacağını söylerdi. ille de sonraki Marxistlere olmasa da.Sınıf. Weber’in görüşünde. Toplumsal tabakalşamnın bu iki sınıflandırması ile Weber. statü gruplarını ortaya koymasıyla Marx’ınkinden farklılaşır. O.
Bu özellikleri bürokrasiyi geleneksel idari yapıların üstesinden gelemeyeceği oldukça karmaşık işleri yapmaya muktedir kılmaktadır. Batı uygarlığının özelliklerini yansıttığı çalışmalarından sadece bir kısmıdır. yapılan işler düzenli olarak yazılı biçimde kayda geçirilir. Weber’e göre. Alınan kararlar. Astlar kendilerine verilen emirlerin kurallara uygunluğunu sorgulayabilir.Bürokrasi Marx’ın dışında. kurallar. 2010. inisiyatif kullanılacak alanlar sınırlı ve açıkça belirlenmiştir. İstihdam edilecek memurlar teknik özelliklerine göre seçilir ve atanır. Önemli açılardan Marx ile anlaşmasına karşın. hiyerarşi.olarak tekrar çoğulcu bir görüş ortaya koyar. Böylece. Weber. Weber özellikle modern kapitalist dünyada ekonomik iktidarın çoğunlukla en baskın biçim olduğu fikrine katılmıştır. ekonomik iktidarın başka temellerde varolan iktidarın sonucu olabileceğine itiraz eder. kariyer olarak memuriyet biçiminde özetlemek mümkündür. Weber bu özellikleri geleneksel yapının özelliklerinden ayıracak açıklamalarda bulunmuştur (Weber. Weber’in bürokrasiyi rasyonel ve ideal olarak tanımlarken bürokrasideki güç ve otorite ilişkileri konusunda çelişkiler içinde olduğu ileri sürülmüştür. Örneğin geniş-ölçekli bürokratik örgütleri yönetebilen insanlar yalnızca maaşlı çalışanlar olsalar bile büyük miktarda bir ekonomik iktidarı sahip olabilirler. Bu kişiler çalışmalarının karşılığında düzenli bir ücret alırlar. Bürokratlar önceden belirlenmiş kurallar çerçevesinde çalışan kişilerdir. Bu kişilerin mumuriyette yükselmeleri belirli kurallara bağlanmıştır ve bu açıdan belirli bir kariyer süreci vardır. Bürokratik yapıda. L. Marx’a göre yalnızca son kerte de olsa iktidarın kökeni her zaman ekonomik ilişkilerde bulunur. iktidardan şunu anlar: Bir insanın veya belirli sayıda insanların ortak eylemde. 211-212)
5. bu yapıda çalışanlar sürekli çalışan bir makinenin dişlileri statüsüne indirgenmekte ve insanı bir “demir kafese”1 hapsetmektedir. bürokrasi kendisinden önceki yönetim aygıtlarından daha rasyonel ve daha verimli çalışan bir yönetim aygıtıdır. resmiyet.. Gouldner (1954: 22-23) Weber’in
Bürokratik rasyonel idari yapılara atfen “demir kafes” sözünü ilk önce Weber kullanmıştır. Görevler rutin hale getirilmiş ve herkesin yapacağı faaliyet resmi biçimde dağıtılmıştır.Ancak. onun. İktidar için mücadele çok sıkça toplumsal onur tarafından da koşullandırılır (Coser. Üretim araçlarına sahip olanlar siyasal iktidarı doğrudan veya dolaylı olarak uygular. Weber bürokrasiyi ideal bir yönetim aracı olarak tanımlarken bazı olumsuzluklarına da dikkat çekmektedir. O. Hatta işlevselci paradigma içerisinde yer alan yeni kurumsalcı yaklaşımın öncüleri olan DiMaggio ve Powell (1983) kurumsal izomorfizmi ele aldıkları makalelerinin başlığını şu şekilde koymuşlardır: “Iron Cage Revisited: Institutional İsomorphism and Collective Rationality in Organizational Field.”
. Daha sonra bu söz özellikle radikal insnacıl paradigmayı ve radikal yapısalcı paradigmayı benimseyen yazarlarca aynı anlamda kullanılmıştır. Marx’ın analitik aşamasını yeniler ve genişletir. liyakat esasına göre istihdam. ampirik bir soru haline gelir. 1947: 329-336). yanıtlanamayacak bir soru. bürokrasiyi devletin nötral bir yönetim aygıtı olarak kabul eden ve kavramı bu çerçevede yönetsel temelde kuramsallaştıran ilk kişi Weber’dir. A. Hiyerarşik yapıda kesin ve açık bir emir komuta zinciri vardır. Davranışları kişisellikten tamamen uzaktır. s. Bürokratik yapı büyük bir gücün onu yönetenlerin elinde toplanmasına neden olmakta. Weber’e göre iktidarın nerede bulunduğu. onun. başkalarının direnmesi karşısında bile kendi isteklerini gerçekleştirme ihtimali. Weber’in idari yapıları ve dolayısıyla bürokrasiyi analiz ettiği çalışmaları. Üstelik Weber. yani tarihsel ve yapısal koşullara göre kayda değer bir şekilde değişebileceğini gösterdi. ‘ekonomik iktidarı da kapsayan iktidara ‘kendisi için’ değer verilebilir. üzerinde bu tür eylemlerin uygulandığı temelin toplumsal bağlama. insanların yalnızca zenginleşmek için etmediğini savunur. Bürokratik idari yapının özelliklerini düzenli işbölümü. .
İngiltere. Katolikler. Almanya' da Protestan nüfus. Bir diğer eleştiri noktası da Weber’in bürokratik yapının ideal ve rasyonel olmasına dayanak yaptığı bürokratik özelliklerin gerçekten rasyonel sonuçlar üretip üretmediğinin veya hangi koşullarda rasyonel sonuçlar ürettiğinin hangi koşullarda üretmediğinin ampirik olarak sorgulanmadığı noktasındadır. kapitalizmin yalnızca Batı' da ortaya çıkmasını şöyle açıklamıştır: Kapitalizmin tamamlayıcı (gerekli) ve zorunlu (yeterli) şartları vardır.bürokrasiyi aynı anda iki tarafa birden bakabilen tanrı Janus gibi düşündüğünü ileri sürmüştür. Amerika ve Almanya gibi. sâkin bir mizaca sahiptir. Weber’in ideal bürokrasi anlayışının uygulamayla ne ölçüde örtüştüğü ayrı bir tartışma konusudur. Örneğin. Bu eleştirilerde haklılık payı bulunabilir ancak Weber’in ideal ve rasyonel olarak tanımladığı bürokrasiye ilşkin kavramsal kurgusunu mevcut sorunlu bürokratik yapılar üzerine ampirik bulgulara dayanarak reddetmek de doğru olmayabilir. yüzyıldan sonra Batı' da reformasyonu hoş karşılayan ülkelerle Endüstri Kapitalizmi’ nin başarılı kâriyer izlediği alanlar arasında pozitif ilişki vardır. Aynı şekilde. Protestanlar. Protestanlar fert ve cemaat olarak nispeten zengindir. Buna karşın. az kârlı da olsa güvenli bir hayatı risk ve heyecan dolu bir hayata (bu ona servet ve şeref getirse bile) tercih ederler (Braudel. kapitalist rejimin oluşumunu kolaylaştıran bazı güdülenmeler yaratmıştır.Protestanizm’ dir. Çünkü ideal olarak emri verenin teknik bilgisinden dolayı orda olduğu ve emrin kurallara göre verildiği varsayılmak durumundadır.
.. diğer taraftan itaat bürokratik mekanizma içerisinde doğrudan bir amaç olarak da tanımlanmaktadır. tezini doğrulamak amacıyla modern kapitalizmle Protestanlık arasındaki üç temel ilişkiye göndermede bulunmaktadır (Aron. Ayrıca astlar verilen emirlerin kurallara uygunluğunu sorgulayabilirler. Ona göre emir komuta zinciri içerisinde astın üste itaatı bir taraftan bir amaca ulaşmak için rasyonel bir araç iken. dünya içi (dünyaya dönük) asketizmin belli bir kişilik tipi yarattığı yalnızca Batı' da ortaya çıkmıştır.KAPİTALİZM ve PROTESTAN AHLÂKI Weber. Çünkü verilen emre itaat emri verenin hiyerarşik pozisyonuna bağlanmıştır. daha az kâr açlığı duyan.
IV. Bugün uygulamada insanların hiyerarşik pozisyonlara ne şekilde geldikleri Weber’in çizdiği ideal yönetim aygıtı açısından konu dışıdır. 1986: 374) Modern kapitalist gelişmeyi sağlayan şey –diğer faktörlerin tamamlamasıyla. Protestanlığın belirli bir yorumu. bir ülkedeki din ve meslek istatistikleri yan yana konulunca. 1993: 62) Kapitalizmin sosyo-ekonomik düzen olarak vücuda gelmesi. Pugh ve arkadaşları (1968) ampirik bulguların Weber’i teyit etmediğini ileri sürmüşlerdir. Protestan olmayanlardan daha varlıklıdır. Bu konuda özellikle Udy (1959. Hall (1963). her şeyden önce. Katoliklere nispeten daha zengin ve iktisadi faaliyetlere katılmaya daha isteklidir. Emrin ne kadar rasyonel olduğu ve içeriği sorgulanamaz. 1986: 371) Birinci İlişki: Protestanlıkla. (Aron. 1962). Weber' e göre modern kapitalizmin ideolojik etmeni Protestan Ahlâktır. Yine de Weber pek çok kişi tarafından bürokratik hiyerarşideki pozisyona bağlı otorite ile bilgi ve uzmanlığa bağlı otorite konusunda çelişkili bir tutum sergilediği için eleştirilmiştir. ancak. Reformasyondan beri ekonomik bakımdan gelişmiş Batılı ülkelerin hepsi Protestan’ dır: Hollanda. ideolojik bir etmenin varlığını gerektirir. 1991: 162) İkinci İlişki: XVI. yüksek eğitimli teknik ve ticari personelin. Tamamlayıcı şartları diğer yer ve zamanlarda görülmüştür. büyük sermaye sahiplerinin ve işletme liderlerinin çoğunun Protestan olduğu görülür. zorunlu şart. birey ve toplumun ekonomik durumları arasında pozitif bir ilişki vardır: Katoliklerle Protestanların yaşadığı ülkelerde. incelediği bir çok uygarlıkta kapitalizmin başlangıç özelliklerinin görülmesine karşılık. Keza. Bu eleştirinin ne kadar haklı olduğu tartışılabilir. Weber' in 1895' de bir öğrencisine yaptırdığı istatistiğe göre. Weber. (Weber.
Weber. sonradan bazı toplumsal tabakaların etkisi (tasavvufun) ile mistik karaktere bürünmüştür. İslam ve ayrıca Musevilik din ve ahlâk sistemleridir (Weber. çünkü. kendi çabasıyla önceden belirlenen bu akıbeti değiştirmesi mümkün değildir. hiçbir yerde gelişmemiştir. ABD' in iktisadi gelişmesinde de gerekli iktisadi zihniyeti temin etmesi açısından Prüten Ahlâk etkili olmuştur. 1647 Westminster Bildirisi metninden oluşan bu öğreti. Üçüncü İlişki: Protestanlık anlayışı ile kapitalizmin rasyonel ahlâkı arasında örtüşme vardır. 1993: 241-244) Zaten. Hinduist.Tanrı dünyayı kendi şanı için yaratmıştır. Batı tipi kapitalizm. Uygarlıktan kasıt dünya dinleridir. İspanya. Portekiz ve Yunanistan gibi. İslâm dini de başlangıçta aktif riyazet kârakterli iken. temelde Protestanlığın önde gelen Calvin' ci ilahi takdir öğretisine dayanır. Hıristiyan. en çok da Baptistler' e üye olanların sayısı az değildir (hatta eski kuşaktan olanların çoğunluğunun üye olduğu söylenebilir).İster seçilmiş ister lanetlenmiş olsun bireyin dünyadaki ödevi. . 1993: 227. din dogmalarının yalnızca aktif riyazeti taşıması yetmez.Her birimizin kurtuluşu (seçilmesi) ya da helâkı (lanetlenmesi) Tanrı tarafından önceden belirlenmiş olup kişinin. 'endüstri şefleri' nin. (Weber. . Sayılan ilkeler üç terimle özetlenebilir: 1) Her ferde cennet önceden müjdelenmiştir. inançlı olmayana kimse güvenmez. 1989: 372): . dünyaya dönük (dünya içi) asketizmle uzlaşmış dinler iktisadi gelişme için münbit bir kaynağı oluştururlar.
. Avrupa’ da olduğu gibi ABD’ de de Prüten Ahlâk. geniş kitlenin değerlerini belirleyebilecek düzeyde yaygınlaşıp benimsenmiş olmalıdır. dünya dinleri ile ilgili yaptığı çalışmasına göre: Mistik bir eğilim taşıyan dinler iktisadi gelişmeye uygun olmamasına karşılık. Zaten ABD ' nde bir kiliseye üye olmayanın ekonomik hayatta pek şansı yoktur. kapitalizm bugünkü ulaştığı yere.. Weber ' in kendi ifadesiyle “Amerikalı 'girişimciler' in. Bunlar: Konfüçyen. Budist.İnsan için kurtuluş ancak tanrısal merhametle mümkündür. yüce bir Tanrı vardır. 1978: 611-633) Weber. ama insanların sınırlı akıllarının kavrayamayacağı mutlak. Oysa. Aynı zamanda. . beş noktada özetlenebilir (Aron. . Tanrı' nın şanı için çalışmak ve yer yüzünde Tanrı' nın hâkimiyetini kurmaktır.Dünyayı yaratan ve yöneten. Mistik dinler Hint-Çin dinleridir. Geniş orta sınıf tabakaları (çiftçiler dahil) burjuva kapitalist iş ahlâkının yayılmasına ve korunmasına hizmet etmiştir. Max Weber' in kullandığı Protestan ahlâk öğretisi. biraz daha ileri giderek. yukârıdaki karşılaştırmasını uygarlıklar bazında yapmıştır: Batı dışındaki uygarlıklarda pek çok kapitalist olgu varsa da batı kapitalizminin özgün nitelikleri olan kâr arayışı ile akılcı çalışma disiplinin bileşimi tarih boyunca bir kez ortaya çıkmıştır. kapitalizmin tamamlayıcı şartları mevcut olmasına ve hatta kapitalizmin başlangıç unsurları Katolik ülkelerde ortaya çıkmasına rağmen Endüstri Kapitalizm’ i bu ülkelerde gerçekleşmemiştir. Protestanların düzenli yaşama nitelikleri ve ilkeleri. multi-milyonerlerin ve tröst krallarının arasında resmen bir mezhebe. Batı uygarlığı dışında. orta sınıfın örgütlediği çeşitli dernek ve cemaatler sayesinde yaygınlaşmıştır. bu dinsel toplulukların (orta sınıfın) benimsediği tutumlar yaygınlaşmasaydı.. Amerika' da bile gelemezdi Weber.kalkınamamış ülkelerde Katolik nüfus yoğunluktadır: İtalya.
herkesin cüzdanının efendisidir. dünyevi (ekonomik) başarılarda seçilmişliğin (felahın) kanıtının bulunduğunu düşünürler. herkes kendi işiyle meşgul olmalı ve asgari bir hayat seviyesine rıza göstererek refah hırsına kapılmamalıydı. Protestan mezhepleri bilinçli olarak. Bu tür bir dinsel görüş her türlü mistizmi dışlar.. 1986) Bir görüşe göre. Weber. Tanrı için çalışmalıdır. Bu durumda bireyler "seçilmesinin" işaretlerini arayacaktır. sürekli çalışma. Aslında ferdiyetçilik. Bu bakımdan bu anlayış bilimsel araştırmanın gelişmesine yararlıdır ve her türlü putun. Seçilmişliğinden emin olmak için bir meslekte aralıksız çalışmanın en iyi yol olduğu özellikle salık verilir.. Bu. Weber’ e göre. merkeziyetçiliğin ve onun zihniyeti olan kollektivizmi parçalayan feodalizm ile ortaya çıkmıştır (Türkdoğan. Batı' da ferdiyetçiliğin ortaya çıkması.2) Çalışma (iş) bir fazilettir ve 3) İnsan kendi mesleğini kendi seçmelidir (Türkdoğan. asketik tarikatlar ve mezheplerdir. 1986: 373) Herkes Tanrı karşısında yalnızdır. Bu psikolojik süreç neticede ferdiyetçiliği güçlendirmiştir (Aron." Franklin' in bütün ahlâki yaklaşımları.. Akılcı. yoksa lanetleneceğini mi bilemez. iyi bir ödeyici. bunlar bu yüzden erdemdir (Weber. 1993: 129). ilk olarak Avrupa' da. kurtuluşa ulaştıracak bütün sihirli araçları bâtıl inanç ve günah sayıp reddetme anlayışının egemen olduğu dünyanın büyüden temizlenmesi süreci burada sonuca ulaşmış olmaktadır (Weber. 1961: 83) İlahi takdir öğretisine göre. "parayı faize vermek doğru olmadığı gibi fertlerin servet peşinde koşması da doğru değildi". meslek. en önde gelen prüten düşünür olarak kabul ettiği Benjamin Franklin’ den şunları aktadır: "Unutma ki vakit nakittir. Yine Luther’ e göre. Meselâ. 1961: 41-43) Doğru ve iyi yüreklileri Tanrının zenginlikle mükâfatlandıracağı inancı bütün dünyada vardır. Çünkü. Kalvinci mezhepler. Kalvinist öğretide olduğu gibi metodik hayatla Tanrı' nın rızasına götüren yollar değildi (Weber. kapitalizmin "kahramanlık" zamanlarında ve kısmen günümüzde görülen "çelik iradeli" püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' i ortaya çıkarmıştır (Aron. Protestanlığın pragmatik düşünürlerine gönderme yaparak tezini ispatlamaya çalışmıştır. yakın ile ortaklık ve başkalarına karşı görev duygusunu zayıflatır. Luther' e göre. paranın doğurgan tabiatı vardır. modern ferdiyetçiliğin en önemli tarihsel temellerinden biri. Ancak. Tanrı 'nın emrine boyun eğme olarak yorumlanmağa başlanır. bu inanç ile bu türlü ibadet arasında. kredi paradır . İlk reformist olarak bilinen Luther' in iktisadi düşünceleri. kurtuluşa mı ereceğini.. büyünün karşısında yer alır. 1993: 113. kapitalizmin ilk belirtileri olarak kabul edilir.. Ancak yine de Luther’ in düşünceleri ve başlattığı reformasyon hareketi sonrakilerin yolunu açmıştı. Bireysellik. dünyada günaha batmış mü’min. Protestan İktisat Ahlâkı ile kapitalist iktisat zihniyeti arasında korelasyon kuran Weber. Çünkü. Dinsel kuşkuyu sadece bu yatıştırır ve bağışlanma kesinliğini verir. Zeytinoğlu. kurtuluşu bahşetmek Tanrının elindedir. Protestan mezheplerine özgü
. çalışkanlık. 1981: 54). Tanrı ile kul arasında aracıyı reddetme anlayışı. 1981: 185). Nitekim bu süreç. ilk kapitalizmin "doğruluk en iyi siyasettir" ilkesine uygun bir bağ kurmuşlardır. Bu yetki Kilise ve Papazlar tarafından tasarruf edilemez. modern kapitalist öz-ahlâkın fertçi ekonomik dürtülerini. Kilise ve ayinlerin yardımıyla kurtuluşa ermek mümkün değildir. Birey. Böylece eski Yahudilik ile başlayan. bâtıl inancın. Bu anlayışta. çünkü kredi sağlar. kurtuluş (seçilmiş olmak) belirsizliğinin verdiği korkudan kurtulmak için çalışmaya yönlendirilir. Her şey Tanrı' nın takdirine bağlı olduğundan. 1993: 276-277).. fert. yalnızca asketik mezheplerinin metodik yaşam biçimi meşru kılabilirdi (Weber. aslında Calvin' den oldukça farklı olup daha ziyade Orta Çağ' ın teolojik görüşüne bağlıydı. düzenli. ölçülülük de aynı. yararcılığa dönüktür: Şerefli olmak yararlıdır. dakiklik. bireylerin bilincini doğaya ve doğal düzene yöneltmiştir.
1991: 163): Çok değerli ve kısacık dünya. faiz. yaşam zevklerinden yararlanmak için değil. Zaten. her zaman daha fazla üretmek isteğini doyurmak için olabildiğince yüksek kâr arayışı gibi tuhaf bir davranışın açıklanmasını ve meşru kılınmasını gerektirir (Aron. bedensel zevkleri yadırgadılar ve ekonomik düzen yarattılar (MacRae. biriktirdiklerini ölçüsüz harcamalarına izin vermediği gibi. hem de bu kârın en büyük kısmının yeniden halindedir (Türkdoğan. Londra gibi Protestan merkezlerin ticari kapitalizmin yoğunlaştığı yerler olmuştur. 1986: 374) Katolik papazın. Örneğin Amerika' da Kuveykır ve Bapdistler fiyat politikasını ilke haline getirenlerin kendileri olduğunu iddia etmişlerdir. pişmanlık duygusu ile inandıkları takdirde bağışlanma sözü verdiği alçak gönüllü günahkârlar yerine. servetlerinin atıl bırakılmasına da izin vermiyordu. cemaat için bir işe yara. arzu edilebilir dini faaliyet olarak tespit etmiştir (Bodur. iktisadi faaliyetlere yöneltmiştir (Türkdoğan. kapitalist zihniyet. Protestan ahlâkı. başarılı iktisadi faaliyeti ve kazancı. Calvin özellikle. diye uyarıyor Bakster. İnançlarından kaynaklanan nefsin arzularına direnme ilkesi. tipik burjuva ahlâkı Protestan ahlâkından kaynaklanır. Protestan tutumu ile kapitalist tutum arasındaki tinsel yakınlık. 1993: 268). Kapitalizm. Kimin kurtarılacağını ve kimin cehenneme gideceğini Tanrı önceden bilir. örneklerine bugün de rastlanan "çelik yapılı " püriten tüccarlarda bulunan 'azizler' ortaya çıkar. 1981: 184). yatırım yaptılar. Metodistler. burada bütün açıklığı ile ortaya çıkar. Protestan ahlâkı. 1981: 59)
. borç verme. Tanrı' nın onu seçmiş olduğunun kanıtını görür. ama. "sakın. kendilerinin bilincinde olan ve kapitalizmin kahramanlık dönemlerinde gördüğümüz. ticaret ahlâkı için çeşitli esaslar bile vaaz etmişlerdir (Weber.. bir meslek içinde düzenli ve metodik çalışmanın dini görev olduğu bilincidir. Bunun yanı sıra iyi bir ticaret ahlâkı temin etmiştir. Sonuçta. hem âzâmi kârın aranmasını. 1985: 59).olmamakla birlikte yalnız Protestan mezhepleri arasında devamlılık ve tutarlılık göstermiştir. o tarihe kadar borç verme işlemine konu olmadan yalnızca gelecek kötü günler için tasarruf edilmiş yastık altı paraları. Bale. Amsterdam." Kalvin' ci öğreti ile kapitalist zihniyet arasında şaşırtıcı benzerlik vardır. kişinin mesleğindeki başarısı onun seçkinler arasında olduğunun işaretidir. hayatımızın bir tek anını bile boşa harcamamalıyız. Max Weber'e göre. inananlarına bu dünya nimetlerinden sakınma ve çileci bir davranış öğütler. Protestan ahlâkın ekonomik hayata kazandırdığı en önemli erdemi. devlet müdahalesi konusundaki söylemleri kapitalizmin gelişiminde büyük etkisi olmuştur. servetini lüks yaşamak için kullanma. Max Weber' e göre.. Protestan ahlâkında mevcuttur. Protestanlar çok çalışıyor ve sermaye biriktiriyorlardı. Servet kazanan tacir başarısında. zira. Protestan ahlâk. İngiliz Protestan vaiz Richard Bakster şunları nasihat etimiştir (Braudel. Nitekim Protestan ahlâkı. işin akılcı örgütlenmesini ve üretim araçlarının gelişmesini sağlamak için kârın büyük kısmının tüketilmeyip biriktirilmesini içerir. onun bize uygun gördüğü yerde çalışmalıyız. Faizin günah olmadığını açıklayarak. "Ancak". Nitekim Cenevre. 1991: 83). Protestanlık spekülasyon. Zenginliğini halkın faydası için kullan. bu cehenneme götüren yoldur. Batı' lı olmayan toplumlarda örneği görülmeyen. tek ödülümüz Tanrı' nın bize yüklediği görevde elimizden geleni yapmamızda yatar.
M. Ankara: İmge Kitabevi
WEBER. C. (2003) Kapitalizmin Zorunlu Şartı “Protestan Ahlâk”. (2005) Sosyoloji Yazıları (Yedinci Baskı) Çeviren: Taha PARLA İstanbul: İletişim Yayınları
WEBER. Bahadır AKIN Ankara: Adres Yayınları
WEBER. (2006a) Bürokrasi ve Otorite Çeviren: H.tr/makale/150. M. İ.pdf
VERGİN. (1995) Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı (Birinci Baskı) Çeviren: Özer OZANKAYA.cumhuriyet. (2007) Sosyolojinin Temel Kavramları (Altıncı Baskı) Çeviren: Medeni BEYAZTAŞ İstanbul: Bakış Yayınları
. M. M. (1999) Max Weber’de Bilim ve Sosyoloji (İkinci Basım) İstanbul: Küyerel Yayınları
TORUN. D. (2007) Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar. N. http://eskidergi. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi.Ü. M. (1997) Protestan Ahlâkı ve Kapitalizmin Ruhu (İkinci Baskı) Çeviren: Zeynep ARUOBA İstanbul: Hil Yayın
WEBER. Sayı 2. Tanımlar. (2006b) Meslek Olarak Siyaset (Birinci Basım) Çevirenler: Afşar TİMUÇİN. M.ÖZLEM. Mehmet SERT İstanbul: Chiviyazıları Yayınevi
WEBER.edu. Cilt 3. Yaklaşımlar (Beşinci Basım) İstanbul: Bağlam Yayıncılık
(2005) İslâm Değerler Sistemi ve Max Weber (Birinci Baskı) İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık
MACRAE. Yaklaşımlar (Beşinci Basım) İstanbul: Bağlam Yayıncılık
TÜRKDOĞAN. C. D. N. Fernand (1991) Maddi Medeniyet ve Kapitalizm Çeviren: Mustafa Özel İstanbul: Ağaç Yayınları
. (1971) Max Weber’de Hukukun ve Meşru Otoritenin Sosyolojik Analizi Ankara: Ankara İktisadî ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları
VERGİN. Ekber (1991) Modern Kapitalizm’in Doğmasında Dinin Rolü Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10. Tanımlar. Erol (1993) İktisat Tarihi İstanbul: Süryay Yayıncılık
BODUR. (2002) Felsefe Yazıları (Üçüncü Basım) İstanbul: İnkılâp Kitabevi
SAN. (2007) Sosyoloji Notları Ankara: Anı Yayıncılık
ÖZLEM. (1985) Weber (Dördüncü Baskı) Çeviren: Nur VERGİN Ankara: Afa Yayıncılık
ZEYTİNOĞLU. (2007) Siyasetin Sosyolojisi: Kavramlar. N. Sayı. H. D.ÇELEBİ. G. Erzurum
Sign up to vote on this titleUsefulNot usefulWEBER KONULU DOKTORA ÇALIŞMASI by aykutdeveci0.0 (0)EmbedDownloadRead on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.Copyright: Attribution Non-Commercial (BY-NC)List price: $0.00Download as DOC, PDF, TXT or read online from ScribdFlag for inappropriate contentMore informationShow less