K ADıNLARıN IŞGÜCÜNE KATıLıMı. 2 Ev Ekonomisi Piyasa Ekonomisi İşgücüİşgücünde değil.
... konulu sunumlar: "K ADıNLARıN IŞGÜCÜNE KATıLıMı. 2 Ev Ekonomisi Piyasa Ekonomisi İşgücüİşgücünde değil."— Sunum transkripti:
K ADıNLARıN IŞGÜCÜNE KATıLıMı
2 Ev Ekonomisi Piyasa Ekonomisi İşgücüİşgücünde değil
Bir ülkede, çalışma çağında (yani 15 yaş ve üzerinde) olan, istihdam edilenler ile işsizlerin toplamı “işgücü” olarak tanımlanmaktadır. Mevcut dönemde istihdam edilenlerin yanı sıra, istihdam edilmek arzusunda olan işsizler de işgücünden sayılmaktadır (TÜİK, 2009: 14). İşgücüne katılma oranı, işgücünün, 15 ve üzeri yaş nüfus içindeki oranı olarak tanımlanmaktadır (TÜİK, 2011: 175). Belirli bir yaş, cinsiyet ve ırktaki kişinin işgücünde olma ihtimalini gösteren ve bireylerin işgücüne katılma kararlarını yansıtan bu oran, ekonomi politikalarının uygulanmasında göz önünde tutulan temel göstergelerden birisidir.
Ç ALıŞMA KARARıNıN IKI BELIRLEYICISI : E KONOMIK HESAP VE TOPLUMSAL DEĞERLER Kadınların işgücüne katılım kararını belirleyen faktörler ekonomik ve ekonomik olmayan olarak kabaca ikiye ayrılabilir. Ekonomik etkenler kadının yaşlı ve çocuk bakımı, ev işleri gibi hizmetleri dışardan satın aldığında ortaya çıkacak maliyet ile çalıştığında elde etmeyi umduğu gelirin karşılaştırılmasında kendini gösterir. Çalışılarak kazanılan gelir ev hizmetlerini dışardan satın almaya kıyasla düşük kalıyorsa, çalışmak cazip olmayacaktır. Bu hesaba yol masrafları ile çalışma kayıtlı ise sosyal hakların getirisi eklenebilir. Çalışmanın getirisi ne kadar yükselirse kadının çalışma yaşamına katılma ihtimali de o kadar yüksek olduğunu hemen tüm ekonometrik araştırmalar doğrulamıştır. Çalışmanın getirisi eğitim düzeyinin, yani sahip olunan beşeri sermaye düzeyinin bir fonksiyonudur. Daha iyi eğitim, daha yüksek verimlilik, daha yüksek verimlilik ise daha yüksek gelir demektir. Böylece yüksek eğitim seviyesine sahip kadınlar daha yüksek gelir elde edecek, böylece çalışmanın getirisi artacaktır. Bir başka deyişle eğitim seviyesi yüksek kadınların işgücüne katılım oranlarının daha yüksek olması beklenen bir durumdur. Ekonomik olmayan faktörler ise kültürel (toplumsal cinsiyet rolleri, toplumun çalışan kadına bakışı vs.) ya da psikolojik (bireyin çalışmaktan duyduğu haz) unsurlar olabilir. Kuşkusuz ekonomik, kültürel ve psikolojik unsurları birbirinden ayırt etmek kolay değildir. Bu araştırma notunun amacı ekonomik faktörler içinde payı en büyük ve ölçülmesi en kolay olan eğitimin kadınların işgücüne katılımı üzerindeki etkisini diğer unsurların etkilerinden ayrıştırmaktır.
KADINLARIN İŞGÜCÜNE KATILIMINI BELİRLEYEN FAKTÖRLER 1. Sosyo-Kültürel Özellikler Kadınların Çalışmasına Yönelik Tutumlar Medeni Durum Eşin Eğitim Düzeyi 2. Sosyo-Ekonomik Özellikler Kırsal Alandan Kente Göç Ücret eşitsizliği 3. Demografik Özellikler Ailedeki Çocuk Sayısı ve Çocukların Yaş Grubu Aralıkları Kadının Eğitim Durumu K adın İstihdamını Arttırmaya Yönelik Yasal 4. Düzenlemelerin Yetersizliği
Toplumsal cinsiyet, 1960’lı ve 1970’li yıllarda kendini gösteren ikinci feminist dalganın cinsiyet ayrımcılığı hususunda topluma yönelttiği kapsamlı eleştirilerin ve bu anlamda kadınların toplumdaki konumunun biyolojik farklılıklardan ziyade her toplumda kök salmış cinsiyetçi ayrımlardan kaynaklandığını ileri sürmektedir. Bu anlamda toplumsal cinsiyet kavramı feminizm açısından büyük önem arzetmektedir. Toplumsal cinsiyete dayalı anlayışlar, aile ve toplumda kadın-erkek rollerinibelirlemekle birlikte, bütün toplumsal yapı ve değerlerde varlığını hissettiren ikili dünyayı kurmakta ve bu anlayış içinde kadın-erkek arasında hiyerarşik bir ilişkiye neden olmaktadır. Kadının bağımlı, edilgen, güçsüz konumda olduğu toplumsal güç ilişkileri anlamına gelen toplumsal cinsiyet, ilk feminist dalgada öne çıkan eşit hakların ötesinde bütün toplumsal yapı ve ilişkilerde toplumsal cinsiyet eşitliği yönünde bir değişimi hedeflemektedir (Koray, 2011: 15-16). İkinci dalga feminist hareket içinde radikal ve kapsamlı toplumsal dönüşümü amaçlayan talepler söz konusudur. Bundan ötürü, Kadınlara Karşı Her Tür Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (KKAÖS-CEDAW) bu taleplerden yola çıkarak formüle edilmiş olup, sözleşmenin kabulü ile cinsiyet eşitliğinin ulusal düzeye taşınarak ulusal politikalara konu olması açısından ilginç bir durumdur. Çünkü birçok ülkede kadın-erkek ilişkilerinde ve toplumsal yapılanmada toplumsal cinsiyet temelli bir eşitliğin kabul edilmesi oldukça zordur. Cinsiyet eşitliğine dayalı politikalarla hedeflenenler arasında; toplumsal cinsiyetle ilgili algı ve anlayışların değişmesi ve kadının mağduriyetine neden olan durumların iyileştirilmesi yer almaktadır. Söz konusu bu hedeflerin gerçekleştirilmesi için, her ülkede eşit haklar öngörmeden uzak birçok değişim ve önleme ihtiyacının olduğu açıktır. Bu sebeple eşitlik politikaları anaakımlaştırılırken, her ülkeden yasa ve politikalarında kadın ve erkeğe “eşit davranılması” hususunda değişiklikler yapılması, kadına özgü durumlardan dolayı bazı hususlarda “özel davranılması” nı sağlayacak önlemlerin alınması ve bu politikaların diğer “politikalara yerleşmesi” yolunda çaba gösterilmesi gibi üç farklı yöntemin uygulanması beklenmektedir (Koray, 2011: 16-17).
Kadınlara yüklenen toplumsal rol gereği sabır, uysallık ve itaatkarlık özellikleri, vasıfsız, düşük ücretli, emek yoğun, rutin, sıkıcı, dikkat gerektiren ve hünere dayalı işlerde yoğunlaşmalarına sebep olmaktadır. Toplumun kendisine yüklediği rollere uygun olarak, güler yüz, el becerisi, cinsel cazibe gerektiren işler, toplumsal konulara ilişkin işler yahut kadınların ev içi sorumluluklarının ev dışındaki bir uzantısı olarak görülen eğitim, bakım, ve temizlik işleri genel anlamda “kadın işi” olarak geçmektedir. Çalışma hayatındaki kadın-erkek ayrımcılığından dolayı yüksek kazançlı ve yüksek vasıflı bazı işlerin kadınlara kapalı tutulması, kadınların eşit işe eşit ücret alamamaları, yarı zamanlı, düşük statülü ve enformel işlerde çalışmaları ve sendikalaşma oranlarının düşük seviyelerde olması, kadınların işgücü piyasalarındaki ikincil konumlarının birer yansıması olarak kabul edilebilir (Ulutaş, 2009: 27-28). Feminist iktisatçıların literatüre en önemli katkıları arasında, toplumsal yeniden üretim kategorisiyle anaakım iktisat anlayışına karşı çıkmaları gösterilebilir. Piyasa üzerinden metalaşmış, parasallaşmış bir değiş tokuşun yanı sıra, ev içinde üretime yönelik ev işleri, çocuk bakımı, yaşlı bakımı gibi farklı üretim faaliyetlerini de kapsayan yeniden üretimin daha kapsamlı ele alınması önem arzetmektedir. Yeniden üretim temelde üç farklı şekilde ele alınmaktadır. Bunlar; işgücünün yeniden üretimi, mevcut yaşamın devamlılığının sağlanabilmesi için harcanan emek anlamında toplumsal
yeniden üretim ve bir sonraki kuşağın yetiştirilmesi için harcanan emek olarak insanların yeniden üretimidir. Söz konusu bu yeniden üretimleri tamamı görünmeyen kadın emeğidir. Kadının ev içinde bulunduğu iktisad faaliyetler piyasa dışı faaliyet olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla b durum, kadının emeğinin önemsiz ve ikincil emek olmasına yol açmaktadır İktisatta kadın, kadın ve erkekleri farklı bir biçimde kavramsallaştıran bi takım örtük varsayımlarla görünmez kılınmakta olup, bu varsayımlar; evli ve bağımlı kadın, anne kadın, verimlilik ve rasyonalitedir. Evli ve bağımlı kadın; bütün kadınların evli yahut bir gün illaki evleneceği beklentisinin bir sonucu olarak, onların erkek yakınlarına iktisadi anlamda bağımlı olmaları ve işgücü piyasasındaki mevcudiyetinin pek ciddiye alınmamasına zemin hazırlayacağı yönündeki varsayımdır. Anne kadın; evli kadınların yüklenmiş oldukları annelik rolü gereği, anne kadın eğer ki ev dışında çalışırsa, ev işlerini aksatacakları ve çocukların doğru dürüst çalışmalarını engelleyeceği yönündeki varsayımdır. Verimlilik; sanayi sektöründe çalışan kadının emeği vasıfsız, daha düşük beşeri sermaye donanımlı ve haliyle daha verimsiz olmasından dolayı erkeklerle eşit ücret almaları gibi bir durumunun olmamasıdır. Rasyonalite; kadınlar doğal/biyolojik anlamda rasyonal olmadıklarından dolayı geleneksel eş/anne rolleri gereği hareket etmelerinin de mümkün olmaması varsayımıdır (Özkaplan, 2009: 15-16). Toplumsal yaşam, özel alan ve kamusal alan olmak üzere birbirinden ayrılmıştır. Özel alan bütün ekonomik, siyasi ve tarihi anlamını yitirerek önemsizleşmiş olup, piyasaya girmeyen hiçbir şey işten sayılmayarak piyasada etkinlik göstermeyen hiçbir emeğe de değer verilmemiştir. Bu ayrımdan hareketle, kadınlara ev içinde yüklenen işler piyasa değeri taşımamaktadır. Bir başka ifadeyle, kadınların ev içindeki ücretsiz hizmeti piyasada alınıp satılan bir meta niteliğinde değildir (Eğitim- Sen, 2010: 28).
Bu durumun kadınlar açısından iki farklı olumsuz sonuca neden olmaktadır. Bunlar; kadınların karşılığı ödenmeyen bir emek etkinliği gerçekleştirmesi ve kadının bu emeğinin “çalışma” olarak nitelendirilmemesidir. Kadının ev içi üretimi toplumsal ilişkilerin ona yüklediği bir rol olmasına rağmen, yapılan ev işleri kadın olmanın bir doğal sonucu olarak görülmekte ve bu durumda kadının emeğini görünmez kılmaktadır. Ataerkil toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin bir sonucu olan kadınlara yüklenen ücretsiz ev işleri ve bakım işleri, kadınların toplum içindeki eşitsiz konumunu yeniden üretmekte ve kadın emeğinin sömürülmesinin ve kadınların toplumsal kaynaklara erişiminin kısıtlanmasının önünü açmaktadır. Kadınların bu şekilde ev işlerini ve bakım işlerini ücretsiz yerine getirmesi hem erkeklerin hem de yeniden üretim teknikleri çerçevesinde sermayenin işine yaramaktadır (Eğitim-Sen, 2010: 28).
M EDENI D URUM Her toplumun kendine özgü kültürüne, tarihsel oluşumuna göre farklılık gösteren kadın ve erkek arasında işbölümü derecesi bulunmaktadır. Toplumlarda geniş kabul gören görüşe göre, cinsler arasında, kadını çocuk54 2012 bakımı ve ev işleri gibi daha çok ev içi üretim faaliyetlerinin yapıldığı özel alana kapatan bir görev paylaşımı söz konusudur. Dolayısıyla, doğurganlık oranı, çocuk bakımının eşler arasındaki dağılımı, ev işleri ve yaşlı bakımı gibi ev içi üretim faaliyetlerinin dağılımı ve bu işlerin yoğunluğu kadının işgücüne katılımında belirleyici etken olarak karşımıza çıkmaktadır. Burada, yeniden üretim faaliyetlerinin kadının ücretli çalışması üzerindeki etkilerini anlayabilmek için söz konusu kadına yüklenmiş görevlerinin ailenin başka üyeleri tarafından desteklenip desteklenmediğinin de dikkate alınması gerekmektedir (Dedeoğlu, 2000: 151).
Medeni duruma göre kadının işgücüne katılımı incelenirken kent ve kır ayrımına da dikkat edilmesi önem arz etmektedir. Kentte yaşayan evli kadın ile kırsal alanda yaşayan evli kadının işgücüne katılımı birbirinden farklı olacaktır. Yine kırsal alanda ücretsiz aile işçisi olarak çalışan ve çocuk sahibi olan kadın ile kentte yaşayan ve çocuk sahibi olan kadının işgücüne katılımı farklı olacaktır. Çünkü kırsalda ücretsiz aile işçisi olarak çalışan kadın, çalışmaya giderken çocuğunu da yanında götürebilecek iken, kentte çalışan kadın çocuğu için bakıcı bulmak zorunda kalabilecektir. Çocuğu için bakıcı bulmak zorunda kalan kentli kadın ise, çalışıp çalışma kararını elde edeceği ücret ile çocuk bakıcısına vereceği ücreti karşılaştırarak verecektir. Günümüzün kadınları hedeflerini belirlemek ve bu hedeflere ulaşmak hususunda pek çok imkana sahip iken, bunu gerçekleştirebilmek için öncelikle eşlerinin, çocuklarının ve ebeveynlerinin ihtiyaçlarını karşılamaları gerekmekte olup, sonra toplumsal olarak kabul edilebilmeleri söz konusudur. Toplumsal cinsiyet rolleri açısından kadınlar, ev işleri ve çocukların bakımından sorumlu görülmekte ve böylece işgücü piyasasına girişleri engellenmiş olmaktadır (Mercanlıoğlu, 2009: 40).
E ŞIN E ĞITIM D ÜZEYI Kadının eğitim düzeyinin yanı sıra eşinin eğitim düzeyi de kadının işgücüne katılım kararında etkilidir. Eşin eğitim düzeyinin yüksek olmasına paralel olarak sahip olacağı iş ve alacağı maaş da yüksek olacaktır. Eşinin maaşının yüksek olması kadının işgücüne katılmama kararını vermesine sebep olabilecektir. Tersi durumda ise, eşin eğitim düzeyine paralel olarak elde edeceği maaş daha düşük olacaktır ve ailenin geçimini sağlamak zorlaşacağı için kadın da işgücüne katılma kararı verebilecektir. Eşin eğitim düzeyinin kadın işgücüne katılımını etkileyip etkilememesi, kadının vasıf düzeyine ve kentte ya da kırda yer almasına göre de farklılık gösterecektir. Mesela kentsel bölgelerde yaşayan yüksek vasıflı kadın açısından, eşlerin eğitim düzeyi önemli bir etken olmamaktadır. Bu kadınların, sadece kendi eğitim düzeyleri işgücüne katılım olasılıkları açısından önem azretmektedir. Kırsal bölgelerde yaşayan kadın açısından, eşlerin eğitim düzeyi istatistiksel olarak ciddi bir katsayı oluşturmamaktadır. Kentsel bölgelerde yaşayan düşük vasıflı kadınlar açısından ise, eşin eğitim düzeyi ne kadar yüksekse kadının işgücüne katılımı o kadar düşüktür (Uraz vd., 2010: 11). Kadının işgücüne katılım kararı, sadece eşin eğitim düzeyine göre şekillenmemektedir. Yani kadın sadece evin geçimi için değil, aynı zamanda toplumda kendine bir yer edinebilme, ekonomik bağımsızlığa sahip olabilme, kendi kararlarını kendi verebilen bir birey olabilme, belli bir statüye sahip olma gibi ihtiyaçlarının tatmin olması açısından da çalışmak isteyebilir.
2. S OSYO -E KONOMIK Ö ZELLIKLER
K ıRSAL A LANDAN K ENTE G ÖÇ Ülkemizin nüfusunun daha eğitimli hale gelmesi, orta sınıfın genişlemesi ve kentleşmenin artması ile birlikte, aileler ve bilhassa kadınlar yeni zorluklar ve yeni yaşam tarzları ile tanışmaktadırlar. Bilhassa üniversite eğitimi almamış olanlar olmak üzere, kadınların istihdam yapısında ciddi etkiler oluşturan etmenlerin başında kentleşme ve geçimlik tarımdan uzaklaşma gelmektedir. Kırsal alanda genel anlamda aile çiftliklerinde çalışan kadınların, hizmet ve imalat sektörlerindeki daha çekici fırsatları arttıkça, aile tarımı ve geçimlik tarım önemini kaybetmiştir. Böylelikle, kadın aile faaliyetlerinde geçimlik tarımdan uzaklaşmış ve kadınların işgücünden çekilmesine yol açmıştır (World Bank, 2012: ix).
Göçün akım yönleri, kırdan kente, kentten kente, kentten kıra ve kırdan kıra doğru olabilmektedir. Ülkemizde daha çok kırdan kente ve bilhassa son yıllarda yoğun bir biçimde kentten kente göç yaşanmaktadır. Göç ve buna bağlı olarak meydana gelen hızlı kentleşme çoğunlukla, kentlerde “çekme” etkileri, kırda ise “itme” etkileri ile açıklanabilmektedir. Nüfusu kente “iten” etkenlerin başında, kırsal alanda hızlı artan nüfus, yetersiz toprak, düşük verimlilik, doğal afetler, toprağın miras yoluyla parçalanması ve belli ellerde yoğunlaşması, tarımda makineleşme sonucu ortaya çıkan açık işsizlik ve bilhassa son yıllarda Güneydoğu’da artan toplumsal ve siyasi çatışmalar sonucunda can güvenliğinin tehdit altına girmesi gelmektedir. Kentin nüfusu “çeken” etkenleri arasında ise, kır-kent gelir farklılığı, daha iyi eğitim ve sağlık istemi, kentin çekiciliği, ulaşım ve iletişim olanakları, iş bulma ümidi, daha yüksek yaşam standardı ve kentlerdeki toplumsal ve kültürel olanaklardan yararlanma sayılabilir (İçduygu vd., 1998: 216-217). Ülkemizdeki göçün ana sebeplerinden birisi olan ve kırdan kopuş sürecini başlatan olgu, tarımsal alanların artık ihtiyaçları karşılayamamaya başlamasıdır. Makineleşme, toprak mülkiyetindeki kutuplaşma ve entansif tarıma geçiş süreci topraktan kopmaya sebep teşkil etmektedir (Öztürk, 2006: 75). Tarımda kullanılan işgücünün alternatifi olan ve daha fazla verim almak için sıkça başvurulan makine ile tarımsal faaliyet, tarımda işgücüne olan talebi azalmaktadır. Geçinmekte sıkıntı çeken kırsal alanda yaşayan nüfus, ister istemez kente göç etmeye mecbur kalabilmektedir.
Daha az beşeri sermayeye sahip, kırsal alandan kente göç eden nüfus, kendisine ancak düşük gelir ve verimlilikle karakterize edilebilecek enformel sektörde yer bulabilmektedir (Bahar ve Korkmaz Bingöl, 2010: 53). Sağladığı istihdam olanakları çoğunlukla düşük verimlilikte olan enformel sektör, geniş bir kitleye iş imkanı sunmaktadır. Sağladığı istihdam imkanı herne kadar düşük verimlilikte de olsa, büyük kitlelerin işsiz kalmasına ve devletin kendilerine iş imkanları sunmasını beklemeye nazaran da çok iyi bir konumdur. İş sahibi olmak demek, gelir sahibi olmak demektir. Elde edilen gelirin düşük düzeyde olmasının yanı sıra, çoğunlukla geçimlik düzeyde yaşamaya elverişli olacak bir miktardadır. Bu da hem yaşamı sürdürmeye hem de gelecek için bir umut beslemeye kafi gelmektedir. Enformel alan, hem emeğin maliyetini ucuzlatmakta hem de yaşam standardını ve kalitesini düşürerek ve aynı zamanda ekonomi ötesi değerlerden olan doğal çevre, kentsel çevre ve tarihsel dokuyu hiçe sayarak negatif ekonomileri de üretmektedir (Atauz ve Atauz, 1992: 10,11). Bilhassa kırsal alanda ücretsiz aile işçisi olan kadın, kente geldiğinde “potansiyel vasıfsız işgücü” olmaktadır. Kentteki kadına nazaran daha az beşeri sermayeye sahip olan kadın, ya kendisine düşük düzeylerde ücret sunan ve daha az vasıf gerektiren enformel sektörde yer bulacak ya da işgücü piyasasının dışında kalmayı tercih ederek ev hanımı olabilecektir.
Ü CRET EŞITSIZLIĞI Kadın ve kalkınmaya ilişkin geliştirilen stratejilerde toplumsal cinsiyet farklılıklarının göz önünde bulundurulmaması, kadınların iş yükünün giderek artması, erkeklerle kadınlar arasındaki toplumsal ve ekonomik farkın gittikçe açılması, kadınlara yönelik eşitsizliklerin derinleşmesine neden olmaktadır. Sağlıklı sürdürülebilir kalkınma modellerini geliştirmenin yolu, konuya toplumsal cinsiyet bakış açısı ile bakılmasını gerektirmektedir. Ülkemizin çağdaş ve gelişmiş bir ülke hedefi için de toplumsal cinsiyet eşitliğinin ana plan ve politikalara yerleştirilmesi, siyasi, sosyal ve iktisadi yaşamda kadın- erkek eşitliğinin sağlanması ile mümkün olacaktır (Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü, 2008: 5). İktisadi anlamda kadın-erkek eşitliğinin sağlanması kadını işgücü piyasasına çekebilecektir. Bu da ancak ücret eşitliğinin sağlanması ile mümkün olacaktır. Eğer ki “eşit işe eşit ücret” ilkesi uygulamada kendine yer bulursa, kadının işgücü piyasasında kalıcılığı sağlanabilecektir. Kadınların karşı karşıya kaldıkları en ciddi problemlerden olan ücret eşitsizliği, bilhassa özel sektörde çalışan kadınlarda yaygın olarak görülmektedir. Özel sektörde birçok çalışma sahasında kadınlar için “eşit işe eşit ücret” ilkesi geçerli olmamakla birlikte, erkeklere nazaran kadınların daha düşük ücretle istihdam edildiği bilinmektedir. Her ne kadar son yıllarda istihdam edilen kadınlara ödenen ortalama ücret farkı biraz daraldıysa da, erkeklere ödenenin çok daha altındadır. Daha düşük ücretli sektörlerde daha fazla yer alan kadınlar, erkeklerle aynı mesleki kategorilerde olsa bile, ortalama olarak kadınlar daha düşük ücret alabilmektedirler (Cam, 2003: 7). Aşağıdaki tabloda kadının ve erkeğin kamu ve özel sektörde karşılaştıkları sorunların yüzdesel ifadeleri bulunmaktadır.
A ILEDEKI Ç OCUK S AYıSı VE Ç OCUKLARıN Y AŞ G RUBU A RALıKLARı Piyasada yapılan işlerin fırsat maliyetini etkileyen çocuklar, kadınların işgücüne katılımını etkileyen unsurların da başında gelmektedir. Evli kadınların hemen hemen hepsi çocuk sahibi olduğundan dolayı, bu durum bilhassa ülkemiz açısından önem taşımaktadır. Ancak, Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması verilerine 1993 ve 2003 yılları itibariyle bakıldığında, doğum oranlarında ciddi düşüşlerin yaşandığı görülmektedir. Yaş, doğum kuşağı ve zaman etkilerine ilişkin yapılan bir ayrıştırma analizi, 1970’ten sonra doğan kuşakların çocuk sahip olma eğilimlerinin ciddi anlamda düşük olduğunu göstermiştir. Daha genç doğum kuşaklarının düşük doğurganlık oranları ve çocuklar ile işgücüne katılım arasındaki ters yönlü ilişki, Türkiye’deki genç kadınlar için daha yüksek bir katılım oranına işaret etmektedir (Dayıoğlu ve Kırdar, 2010: 5). Günümüzün doğurganlık düzeyine bakıldığında, ülkemizde bir kadın doğurganlık çağının sonuna geldiğinde ortalama 2.16 doğum yapmaktadır. Günümüzdeki toplam doğurganlık hızı ile 1970’lerde kaydedilen doğurganlık hızı karşılaştırıldığında yüzde elli daha düşük olduğu görülmektedir. Ülkemizde doğurganlık 20-29 yaş grubunda yığılmaktadır.
3.D EMOGRAFIK Ö ZELLIKLER
Ortalama bir kadın 25 yaşında bir çocuk, 30 yaşında ise iki çocuk sahibi olmaktadır. Doğurganlık düzeyi 30 yaşından sonra ise hızla azalışa geçmekte ve 40’lı yaşlarda ihmal edilebilecek bir düzeye inmektedir. Doğurganlık hızlarında ciddi anlamda bölgesel farklılıklar olup, Doğu bölgesinde en yüksek (kadın başına 3.3 çocuk) ve Batı bölgesinde en düşük (kadın başına 1.7 çocuk) düzeyindedir. Kırsal alanlarda yaşayan kadınlar kentte yaşayan kadınlara nazaran daha fazla çocuk sahibidirler ve kırsal alanlarda yaşayan kadın başına 2.7, kentsel alanda yaşayan kadın başına 2.0 çocuk düşmektedir. Yine, doğurganlık düzeyi üzerinde önemli etkiye sahip olan eğitim açısından bakıldığında ise, eğitimi olmayan kadınların, ilkokul mezunu olan kadınlara nazaran 0.4 fazla çocuğa sahip oldukları, en az lise mezunu olan kadınlara nazaran da 1.1 fazla çocuk sahibi oldukları görülmektedir (HÜNEE, 2009: 5). Ailedeki çocuk sayısından ziyade çocukların yaş grubu aralığı daha önemlidir. Bilhassa 0-5 yaş grubu çocuğa/çocuklara sahip olan ailede kadın, kararını daha çok işgücüne katılmama yönünde verebilmektedir.
Kreş ve bakıcı hizmetlerinin kadın işgücüne katılımında arttırıcı rol oynadığı bilinmektedir. Bundan dolayıdır ki, bu hizmetler yaygınlaştırılmaya çalışılmaktadır. Fakat verilen bu hizmetlerin hem güven verici hem de uygun maliyetlerde olması şarttır. Ucuz işgücü olarak görülen ve algılanan kadın işgücünün, çocuk bakımı ile ilgili maliyetlerin yüksek olması durumunda ev hanımı olmayı tercih etme olasılığı artacaktır. Yukarıdaki tabloda kreş veya anaokulu ile bakıcı yüzdelerinin %2’leri bile bulmaması, kadının işgücüne katılımında olumsuz etki yapmaktadır. Kadınlar, sadece bakım gereksinimlerini kendi başına karşılayamayan çocuk, yaşlı ve hastaların değil, aynı zamanda öz bakımını yapabilecek durumda olan kocaların bakım ihtiyacını da karşılamaktadırlar. Erkeklerin beslenme, temizlik gereksinimleri ve duygusal ihtiyaçları gibi ihtiyaçlarına da cevap vermektedirler. Erkek emekçi söz konusu olduğunda kadının bakım emeği kapitalist üretim ilişkileri için de işlevseldir ve kadın erkek emek gücünü karşılıksız olarak ertesi güne hazırlamaktadır (Yaman Öztürk, 2011: 59).
K ADıNıN E ĞITIM D URUMU İşgücüne katılımı etkileyen en önemli etkenlerin başında gelen eğitim, sadece işgücü piyasası açısından değil toplumsal hayata da yön vermesi açısından ciddi önem arzetmektedir. Teknolojinin sürekli gelişim içerisinde olması, küreselleşme sonucu artık ulusal sınırların ortadan kalkması, mal veya hizmete olan talebin sürekli değişmesi ve dolayısıyla üretim biçimlerinin değişkenliği gibi durumlar bize eğitimin ne denli önemli olduğunu göstermektedir. Günümüzde eğitim sadece eğitim kurumlarından mezun oluncaya kadarki geçirilen süre olarak düşünülmemekte olup, işgücünün yaşam boyu eğitimi söz konusudur. Ancak yaşam boyu eğitim ile işgücü sürekli değişim içerisinde olan işgücü piyasasının ihtiyaçlarına cevap verebilmektedir. Eğitim seviyesinin yüksek olması da işgücüne katılma açısından ele alınması gereken bir başka durumdur.
Eğitim seviyesi yüksek olan işgücünün çalışma hayatına dahil olma olasılığı daha yüksek olacaktır. Buna en güzel örnek, kırdan kente gelen kadın işgücü verilebilir. Kırsal alandaki eğitim imkanlarının yetersizliğinden dolayı kırsal alandan kente göç eden kadın işgücü kentteki çalışma hayatına ya belli bir süre dahil olamayacaktır ya da tamamen çalışma hayatından kopacaktır. Günümüzde, doğurgan yaşlarda olan kadınlar on yıl öncesine nazaran çok daha fazla eğitimlidir. Geçtiğimiz on yıl içinde, ilköğretimin en az ikinci kademesi olarak adlandırılan sekiz yıllık zorunlu eğitimi bitiren kadınların oranı %65 artmış, ilköğretimin birinci kademesini yani beş yıllık eğitimi bitirmemiş kadınların oranı da %41 azalmıştır. Kadınların hemen hemen beşte biri, eğitimi olmayan yahut ilköğretimi tamamlamamış kadınlar ise de, kadınların önemli bir oranının (yüzde 21) en az lise mezunu olduğu da görülmektedir. Kadınların sadece ilköğretim birinci kademe eğitimi alanların oranı ise yaklaşık %52’dir. Bütün bunların yanı sıra, ülkemizde kentlerde yaşayan kadınların kırsal alanda yaşayan kadınlara nazaran daha eğitimli oldukları görülmektedir. Kırsal alanda yaşayan kadınların %28’i herhangi bir eğitim düzeyini tamamlamamış iken, kentlerde yaşayan kadınlar için bu oran %15’e inmektedir (HÜNEE, 2009: 4). Nüfusun üçte birinin kırsal alanda yer aldığı, kırsal alandan kente göçün yoğun yaşandığı ve kır ile kent arasında eğitim seviyesi açısından ciddi farklılıkların yaşandığı ülkemizde, kadınların okullaşma oranlarının düşük düzeylerde olması, gelişmiş Avrupa Birliği ülkelerine nazaran farklı problemleri beraberinde getirmektedir.
Ülkemizdeki kadınların ve erkeklerin okullaşma oranları kıyaslanıldığında ise, kadınların erkeklere nazaran oldukça gerisinde kaldığı görülmektedir. Bu durumun başlıca sebepleri olarak; kısıtlı ekonomik olanakların erkek çocuk lehine kullanılması, erkek egemen yapıya sahip toplumsal özellikler, gittikçe yoğunlaşan iç göç ve göç eden nüfusun kentlerde yığılarak meydana getirdiği düzensiz kentleşme sayılabilir. Toplumumuzun kadına biçtiği rol gereği, eğitimi olmayan kadın erken yaşta evlendirilmekte ve hemen çocuk doğurması beklentisi içine girilmektedir. Kadının bu şekilde toplumda kabul ve saygı gördüğü sistemde ise, çok çocuğu olan kadının toplumsal konumu yükselmekte, ancak eğitim, sosyal ve mesleki alanlarda ilerlemesi de engellenmiş olmaktadır. Bunların yanı sıra, ülkemizdeki yükseköğretim görmüş kadın sayısının erkek sayısına nazaran azlığı, kadınların yönetici kadrolarından uzak kalmasına da yol açmaktadır. Çalışan kadınlar üzerine yapılan araştırmalara göre, çalışan kadınların önceliğini geleneksel rollerine verdiklerini, ikinci plana ise iş sorumluluklarını attıklarını göstermektedir (Yarıkkaya, 2012: 4-5).
4.K ADıN İ STIHDAMıNı A RTTıRMAYA Y ÖNELIK Y ASAL D ÜZENLEMELERIN Y ETERSIZLIĞI Türkiye AB’ne uyum sürecinde cinsiyete dayalı ayrımcılığı ortadan kaldırmak için kadınlar lehine çeşitli hukuki düzenlemeler yapmıştır. Bunların başında 2002 yılında yürürlüğe giren Medeni Kanun’da cinsiyet ayrımcılığı ile ilgili maddeler kaldırılarak kadınlar lehine yapılan düzenlemeler, 2004 yılında Anayasanın 10. maddesindeki değişiklik, 4857 Sayılı İş Kanunu ve 5510 Sayılı Sosyal Güvenlik Kanunu sayılabilmektedir. 2002 yılında yürürlüğe giren Medeni Kanun’a göre, eşler oturacakları konutu birlikte seçerler ve birliği beraberce yönetirler. Aile reisi kavramı kaldırılmış ve eşlere eşit hak tanınmıştır (Tuksan, 2007: 563). Yine yeni Medeni Kanun’a göre, eşlerin eşit hak ve yükümlülüklerinin güvence altına alınması ve evlilik birliği sırasında edinilmiş malların yükümlülüklerinin güvence altına alınması gibi alanlarda da kadınlar lehine düzenlemelere rastlanmaktadır (Dedeoğlu, 2009: 48). 2004 yılında Anayasa’nın 10. maddesi değiştirilmiş ve Anayasa’ya “Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür” şeklinde bir fıkra eklenmiştir.
AB’ne uyum sürecinde cinsiyet ayrımcılığını ortadan kaldırmaya yönelik hukuksal düzenlemelerden bir diğeri de 4857 Sayılı İş Kanunu’dur. 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesine göre, “İş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayırım yapılamaz. Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. İşçinin cinsiyeti nedeniyle özel koruyucu hükümlerin uygulanması, daha düşük bir ücretin uygulanmasını haklı kılmaz” fıkraları mevcuttur. İş Kanunu’nun 18. maddesinde, iş güvencesi kapsamında olan işçilerin iş sözleşmelerinin feshinin geçerli bir sebebe dayandırılmasında, cinsiyetin fesih için geçerli bir sebep olmadığı sayılmıştır.
İş Kanunu’nun 72. maddesinde her yaştaki kadının yer ve su altında çalıştırılması yasaklanmış, 73. maddede ise onsekiz yaşını doldurmuş kadınların da gece postalarında çalıştırılabilmeleri için usul ve esaslar Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca hazırlanacak bir yönetmelikte düzenleneceği hükmüne bağlanmıştır. İş Kanunu’nun 74. maddesinde kadın işçilerin doğumdan önce sekiz doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam onaltı haftalık süre için çalıştırılmamaları hususu yer almaktadır. 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 88. maddesinde, Sağlık Bakanlığı’nın görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikte gebe ve emziren kadınların hangi dönemlerde ne gibi işlerde çalıştırılacaklarının yasak olduğu, ne suretle emzirme odaları veya çocuk bakım yurdu kurulması gerektiği gibi hususlar düzenlenmiştir. İş Kanunu’nun bu 88. maddesine gereği hazırlanan Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik düzenlenmiştir. Bu yönetmeliğin 15. maddesine göre, yaşları ve medeni hallerine bakılmaksızın 100-150 kadın işçisi olan işyerlerinde, bir yaşından küçük çocukların bırakılması ve bakılması ve emziren işçilerin çocuklarını emzirebilmeleri için işveren tarafından, çalışma yerlerinden ayrı ve işyerine en fazla 250 metre uzaklıkta bir emzirme odasının kurulması zorunludur. Yine aynı maddeye göre, yaşları ve medeni durumuna bakılmaksızın 150’den fazla kadın işçi çalıştıran işyerlerinde, 0-6 yaşındaki çocukların bırakılması ve bakılması, emziren işçilerin çocuklarını emzirebilmeleri için, işveren tarafından çalışma yerlerinden ayrı ve işyerine yakın bir yurdun kurulması zorunludur. Yurt açma yükümlülüğünde olan işverenler yurt içinde anaokulu da açmak ve yurt 250 metreden uzaksa işveren taşıt sağlamak zorunluluğu da aynı maddenin devamında yer almaktadır.
Yukarıdan da anlaşılacağı üzere, yasal düzenleme çocukları sadece kadınların bakımına tabiymiş gibi görmekte iken, erkeklerin çocuk bakımı sorumluluklarını göz ardı etmektedir. Bu düzenlemenin bir sonucu olarak, işletmelerin kadın çalışanı işe almakta caydırıcı etkisi olduğu düşünülebilir. Bunun yanı sıra, kadın çalışan sayısının yeterli olduğu işletmelerde dahi bu hizmetlerin sağlanmadığı ve işletmelerin kendilerine verilecek cezayı ödemeyi tercih ettikleri vurgulanmaktadır. 2008 yılında yürürlüğe giren İstihdam Yasası ile işyerlerinin kreş ve emzirme odaları açma yükümlülükleri ortadan kaldırılmış ve bu hizmetlerin özel sektörden satın alınması imkan tanınmıştır. Çalışılan yer ile kreşin birbirinden ayrı mekanlarda yer alması, kadınların gün içinde gidip çocuklarını görmesine engel olabileceği gibi, işyerlerine gelmeden önce kreşe çocuklarını bırakmak ve iş çıkışında çocuklarını kreşten almak kadınların mevcut kısıtlı zamanları üzerinde ayrı bir baskı oluşturacaktır (Dedeoğlu, 2009: 51). 5510 Sayılı Sosyal Güvenlik Kanunu’na göre, hak sahibi olan kadın ve erkekerkek çocukların ölüm aylığından faydalanabilmeleri için hükümler düzenlenmiştir. Hak sahibi olan erkek çocuklar 18 yaşına veya yüksek öğrenim yapması halinde 25 yaşına kadar ölüm aylığı alabiliyor iken, kız çocuklar yaşları ne olursa olsun evli olmamaları, evli olmakla birlikte sonradan boşanmaları ya da dul kalmaları kaydıyla ölüm aylığından faydalanabilmektedirler. Bu hükümlerden de anlaşılacağı üzere, ölüm aylığına hak kazanmada ve kullanmada erkekler ve kadınlar arasında ciddi farklılıklar mevcuttur. Erkek ölüm aylığından maksimum 25 yaşına kadar faydalanabiliyor iken, kadınlar evleninceye kadar, dul kalınca veya sigortalı bir işe girmelerine kadar bu düzenlemeden faydalanabilmektedir.
Kadınların tarım dışı alanlarda istihdamının önünde çeşitli nedenler bulunmaktadır. Bunların başında; kamu hizmetlerinin yetersizliği ve kadın işgücüne olan talebin yetersizliği gelmektedir. Ülkemizin kısıtlı ve yetersiz istihdam olanakları ve istihdamsız ekonomik büyüme, kırsaldan kente göç eden kadınların işsiz kalmasına neden olabilmektedir. Bunların yanı sıra, cinsiyete dayalı işbölümü ve bu işbölümünü yeniden şekillendiren tercihler ve yasal düzenlemeler de kadın istihdamının önünde duran etmenler arasında sayılabilmektedir. Çalışma yaşamını düzenleyen yasalarda çocukların bakımı kadının yükümlülüğünde görülmekte olup, çalışma yaşamı ile aile yaşamını uyumlaştıracak düzenlemelere rastlanmamaktadır. Çocuk bakımı nedeniyle işgücü piyasasından ayrılan kadınların, tekrar işgücü piyasasına dönüşünü sağlamak hususunda ciddi anlamda bir politikanın varlığından söz etmek mümkün gözükmemektedir. Doğum ve analık izninden dönen kadınlar için aynı veya eşdeğer pozisyonlarda istihdamını garanti altına alacak ve işgücü piyasalarına döndüklerinde mesleki eğitimlerini sağlayacak herhangi bir düzenlemeye de rastlamak mümkün değildir. Buradaki söz konusu bakım sadece çocukları değil, hasta, yaşlı ve özürlü bakımı da içermektedir(Eğitimsen, 2012).
Kadın istihdamını arttırmaya yönelik yasal düzenlemelere ilaveten ek politikalara da ihtiyaç bulunmaktadır. Bu konudaki öncelikli taleplerden bazıları, toplumsal cinsiyet bakış açısını içeren, işsizlik sorununu çözmeye yönelik geliştirilmiş aktif istihdam politikaları ve kadın erkek eşitliği yaklaşımının istihdam politikalarında yer alması gerekliliğidir. Kadın istihdamını arttırmaya yönelik söz konusu bu politikaların hayata geçirilmesi için, kapsamlı, zaman sınırlı ve somut hedefli kadın istihdamı politikasının ilgili kurumların ortaklığında oluşturulması gerekmektedir. Çalışma yaşamını veya kamusal alandaki düzenlemeleri tek başına ele alan düzenlemeler, eşitlik sağlama yönünde olumlu sonuçlar doğurmamaktadır. Bunu sağlamak için, aile yaşamı, özel alan ile çalışma yaşamı ve kamusal alanı uyumlaştıracak ve toplumsal iş bölümündeki cinsiyetçi yapılandırmayı kaldıracak politikalara ihtiyaç bulunmaktadır. Ancak böylelikle kadınlar için hem iş yaşamında hem de sosyal alanda eşitlik sağlamak ve mevcut ayrımcılığı ortadan kaldırmak mümkün olmaktadır. Sadece kamusal alan ile özel alan arasında ayrım yapmadan hayatın her alanındaki ayrımcılıkla mücadele etmek gerekmektedir. Böylelikle, hem kadının istihdamı arttırılmış olacak hem de mevcut erkek egemen sistemin nüfuz ettiği kurumların dolayısıyla da hayatın dönüşmesi sağlanmış olacaktır (Yarıkkaya, 2012: 5).
K ADıNLARıN ÇALıŞMA HAYATıNA KATıLMALARıNA KARAR VERME NEDENLERINI ŞÖYLE ÖZETLEMEK MÜMKÜNDÜR Ekonomik nedenler, Sosyal ilişki kurmak, Sıkıcı, yalnız ve bunalımlı ev hayatından kaçmak, Kendi kişiliklerini kazanmak, Kendilerini adadıkları ve mükafatlandırılmayı bekledikleri bir beceriye sahip olmak ve onu uygulamak.
Kadının İs Gücüne Katılımı: 25 yasına kadar artıyor 25-30 yaslarında evlenip çocuk sahibi olunması ile is gücü piyasasından çekiliyor 30’lu yasların ortasında is hayatına geri dönüyor 40’lı yasların sonlarına kadar çalısıyor 40’lı yasların ortalarından itibaren kadının is gücüne katılım oranı, yaslı bakımı nedeniyle düsüyor
Kadınların İs Gücü Piyasasına Girememe Nedenleri: Kadınların eğitim düzeylerinin düsük olması Kadınların ücretlerinin düsük olması Kadınların ev ve is yasamlarının uyumlastırılmasına yardımcı olacak destekleyici mekanizmaların bulunmaması Aileden izin alamama: 2002 yılında yürürlüğe giren Medeni Kanuna göre böyle bir gereklilik kalmamasına rağmen kadınların, es veya aile büyüklerinden izin alamamaları, is hayatına girisleri önünde engeldir.
"K ADıNLARıN IŞGÜCÜNE KATıLıMı. 2 Ev Ekonomisi Piyasa Ekonomisi İşgücüİşgücünde değil." indir ppt