Ongin Bengütaşı ( El Etmiş Yabgu Anıt Mezarı ) | Türk
Rybatzki, bu iddiasını üç sebebe dayandırır: Bunlardan birincisi, m harfinin biçiminin Orhon yazıtlarındaki “standard biçim”den oldukça farklı olması, ikinci sebep, oniki hayvanlı takvimin kullanışta bulunması, üçüncü sebep de teŋriken unvanının sıkça kullanılmış olmasıdır. Bunlardan m harfinin biçimi hakkında şunu söyleyebiliriz: Farklı yazılış, yazıcının başka bir ekolden yetiştiğini, yani yazıyı başka bir ustadan öğrendiğine işaret edebilir, fakat bunun yazıtın yaşı, tarihlenmesi ile ilgisi olması gerekmez. Oniki hayvanlı takvime (pek sık olmamakla birlikte) Orhon Yazıtlarında da başvurulmuştur ve – yukarıda değinildiği üzere – bu takvimin Ongin Yazıtında kullanıldığı büsbütün şüphelidir.
Hükümdardan teŋriken (teŋri qan) diye söz edilmesi çok ilgi çekicidir, ancak bunun da yazıtın tarihi ile ilgisi yoktur: Rybatzki, bu sözcüğün, Uygur Kağanlığı çağına delalet ettiği fikrini Radloff 1895: 255 ve Klyaştornıy ve Tryjarski 1990: 66-67‟ den almış olsa gerek. Teŋriken sözcüğünü Arkahnen yazıtında da bulan Klyaştornıy ve Tryjarski, Radloff‟un düşüncesine uyarak o yazıtı Uygur Kağanlığına bağlamışlar, Türk Kağanlığı yazıtlarında bu sözcüğün yerine tengriteg kullanıldığını yazmışlardır. Ancak, teŋri teg anlamı „tanrı gibi‟ olan bir sontakı grubudur; türemiş bir sözcük değildir. Bu bakımdan teŋriken sözcüğünü kullananlar, bir kişi hakkında teŋri teg deme imkânını kaybetmiş olamazlar. Dobrovits, bu yazıtın Uygur Kağanlığı döneminde değil, Orhun Türk Devleti döneminde, bu devletin ileri gelen kişilerinden biri için dikilmiş olmasını muhtemel görür. Dobrovits‟e göre Ongin yazıtı, Köl Tegin ve Bilge Kagan yazıtlarından birkaç yıl sonra meydana getirilmiş olmalıdır; onun yaptığı açıklamaları kabul etmemek için herhangi bir sebep göremiyorum: Bu yazıt, frazeolojisi ve dilbilimsel özellikleri bakımından adı geçen iki yazıta (pek) yakındır. Yazıtta, Aydın‟ın (2008: 22) belirttiği gibi, “hem Köl Tegin‟in doğu yüzünün tepeliğinde bulunan dağ keçisi damgası, hem de yılanı andıran son damgasının bulunması”, onu Uygur Kağanlığına bağlamamızı imkânsız kılmaktadır.
Tengriken kelimesini Divanü Lûgat-it-Türk’ten önce Kök Türkçe yazıtlardan olan Ongin Kitabesinin (bkz. Orkun 1936: 127-131; Malov 1959: 5-11; Stebleva1965: 134-136; Tekin 1968: 291-292; Onagava 1950: 431- 451; Clauson 1957: 177-192; Radjabov 1970: 3-43; Tryjarski 1974: 629- 630; Voytov 1989: 34-40) 5, 6, ve 8. satırlarında görüyoruz. İlgili yerlerde şu şekilde geçmektedir: “…tabgaçda yırıya teg oguz ara yeti eren yagı bolmış kangım baga tengriken…anta yorımış işig küçin ebirmiş…tengrikenke işig berting tiyin yarlıkamış şad atıg anta bermiş boltukda tokuz oguz teg yagı ermiş bedük ermiş tengriken yorımış…kangım şad anta ötünmiş tengriken almazun tiyin…” Bilindiği gibi Ongin Yazıtı, Bilge ve Köl Tigin kitabeleriyle paralellik arz eder ve Ongin Yazıtının Ön tarafının ilk satırlarında; “Bumın öldükten sonra, ülkenin kaybolduğu, elden çıkıp dağıldığı, Türk milletinin kagan yaptığı kaganını yitirdiği, Türk yiğitlerinin kuzeyden güneye, doğudan batıya kadar balbal oldukları, Türk milletinin adının yok olup, gittiği” kayıtlıdır. Yine tıpkı Tunyukuk Yazıtında görüldüğü üzere, Ongin’de de Tokuz Oguz savaşlarına atıf vardır, ki bu da onların aynı zamanın olaylarını aktardığına delalettir. Muhtemelen, bu savaşların bir kahramanı olan Tokuz Oguzların ünlü beyi Baz Kagan’ın (bkz. Gömeç 2003) oğlu Tengri adına kazınmış Hangita-Hat Yazıtında(Klyaştornıy 1978: 156) da “tengriken” kelimesi önümüze çıkıyor.
Aşağıda (Assistant Professor) Mihály Dobrovits’in okuması ve Prof.Dr.Marcel ERDAL’ın çeviri ile Ongin Bengütaşı’nın Türkiye Türkçesine çevirisi için hazırladığım kartlar yer almaktadır. 13. Satır okuma önerisini ve balbal üzeri yazısını da ekledim.- Kürşad BAYTOK
Ongin Bengütaşı ( El Etmiş Yabgu Anıt Mezarı ) alanından izlenimler ve eserler :