Çehov ve Maupassant – H.E. Bates
9 Ekim 2019 8 Ekim 2019 tarihinde , Haber Merkezi | 365 Views | 165dk. okundu
On dokuzuncu yüzyıl Amerikasında kısa öykü, ileriye yönelik birkaç kararsız adım attı. Gösterdiği bu gelişme, daha çok, yürümeyi yeni öğre­nen bir çocuğunkine benzetilebilir. Zaman zaman kötü yürüdüğü söylense de, en azından kendi başına yürüdüğü kesindi; yürürken fazla uzaklara gitmediği söylendiğindeyse, büyük kıtaların tek bir günde keşfedilmediği gerçeği ile karşı­laşmak zorunda kalırsınız. Poe’dan Crane’e uzanan Amerikan kısa öyküsünün kusurlarını görmek için fazla derin düşünmeye gerek yoktur. Gazete haberlerini andıran bu öyküler çoklukla ham, basit, can sıkıcı ve ucuzdular. Yenilikçi değil­lerdi ve ender durumlar dışında şiirsellikten çok uzaktılar. Avrupa (İngiltere dı­şında) kısa öyküsü yanında, tüm bu özellikleri ile Amerikan öyküsü, büyük ve genel bir kusur içeriyordu. Kültürden yoksundu. Öte yandan Avrupa’da, kültür el altındaydı ve sanat yaşamında, bir krem gi­bi hazır bir biçimde elinize geliyordu. Bret Harte’ın bar ve meyhaneleri, Cra- ne’in çardağı ve Bierce’in yaşama küskün portreleri karşısında Avrupa; yazınsal yaşamı ve ürünleri ile zengin, kusursuz ve oturmuş bir medeniyet olarak duru­yordu. Fransa’da Flaubert, Madame Bovary’yi cilalamak ve kusursuzlaştırmak için yıllarını harcayabiliyordu; Rusya’da Turgenyev ve Tolstoy roman sanatını, “koz­mopolit kültürün önemli bir aracı” denilen konuma getiriyordu; bu yazarlar şöyle veya böyle oturmuş bir kültüre seslenmekteydiler ve böyle bir kültür için­de üretmekteydiler. Amerika’nın o günlerdeki yazarları ise, oldukça doğal ve yaygın bir şaşkınlık içindeydiler; yaşadıkları kıtanın yarısı daha keşfedilmemişti ve gelişmemişti; ayaklarını bulamamışlardı ve ellerinin kalem değil de, pusula tutması daha beklenen bir durumdu. Bu dönem Amerika’sının yazını amatör ve düzensizdi, hâlâ işçi üniforması giyiyordu, Avrupa’nınki ise düzenli, uygar ve iyi giyimliydi.
Bu koşullar altında, Avrupa’nın kısa öykü ve genel olarak yazın alanında, Amerika’nın veremediği bir şey sunmaması tuhaf olurdu. Poe’dan ya da O. Henry’den daha büyük bir kısa öykü yazarı üretemeseydi gerçekten şaşırtıcı bir durum olurdu. Aslında birkaç kısa öykü yazarı çıktı, fakat çağdaş kısa öykünün temel dayanak noktasını yalnızca iki yazar oluşturdu: 1850 yılında doğan Guy de Maupassant ve ondan on yıl sonra doğan Anton Pavloviç Çehov. Son yıllarda kısa öykü düşkünlerini iki kampa ayırmak gibi bir eğilim oluş­tu: bir yanda Maupassant düşkünleri, diğer bir yanda da Çehovcular. Bir yanda açık, iğneleyici ve gerçekçi Fransız zekâsının kesin erdemleri ile bu zekanın an­lattığı, içlerinde Boule de Suif gibi başyapıtlar çıkabilen, ustaca yazılmış basit ve doğal öyküleri düşünmeye zorlanıyor; öte yandan da yaşamı uzaktan kumanda aygıtı ile düzenlemişçesine dolaylı ve belli etmeden anlatan, belli bir amacı ol­mayan rastgele olaylar sıralayan ve Sevgili gibi başyapıtlar oluşturabilen bir zekâ­ya şaşırmamız isteniyor. Bir taraftan temel tutkularıyla uğraşan bir adamın köy­lü görgüsüzlüğü ile alay edilirken, diğer taraftan da öykülerinde konuşmadan, çay ve votka içmekten ve asla gerçekliğe ulaşmayan işler hakkında verilen sayısız sıkıcı kararlarla dolu öyküleri yazan adama yönelik yorgun bir küçümseme yük­selmektedir. Kimilerine göre Maupassant’m öyküleri ağızda kötü bir tat bırakır; bazıları da Çehov’u anlaşılmaz bulur. Kimilerince Maupassant’m öykü anlatım yöntemi bir kusursuzluk örneğidir; diğerleri de Çehov’dan başka bir usta tanı­mazlar. Böylesi bir ayrıma Somerset Maugham bile katılmıştı. Kitaplarından bi­rinin önsözünü yalnızca Maupassant’ı öven sözlere ayırmıştı. Bunun tek nedeni de, onu daha doğal bir örnek ve usta olarak görmesiydi.
Bu iki ayrı görüşün savunucuları için tuhaf olsa da, Çehov ve Mauspassant’ı eş derecede seven ve saygı duyan birçok okur ve yazar bulunmakta. Bunların arasında kendimi de saymaktan mutluluk duyduğumu belirtmek isterim. Fakat itiraf etmek zorundayım ki, hiçbir zaman “Boule de Suif”in mi yoksa “Bozkır”ın mı daha iyi bir öykü olduğuna; “Mademoiselle Fifi”nin “Parrti”den daha üstün olup olmadığına ve “Maison Tellier”in “6 Nolu Koğuş”dan daha güzel olduğuna karar veremedim ve bu kararları asla veremem. Bu öykülere duydu­ğum hayranlık bana çok şey öğretti. Bence Çehov’dan alınacak çok ders vardı; fakat Maupassant’ı okumadan bunları öğrenememiş olmam çok ilginçtir. Her iki yazarın da mikroskop altında incelendiği bir dönem anımsıyorum ve sonuç olarak, birine hayran kalıp da diğerine dayanamayan bir zevke katlanamıyorum. Yaşamları ve yaptıklarının çoğu büyük bir benzerlik göstermektedir; hemen he­men birbirine eşit olan etkilerinin gücü, dünyadaki hiçbir öykü yazarının ulaşa­madığı geniş kitlelere yayılmıştır. Her ikisi de daha yaşarken üne kavuşmuştu ve nazik olarak tanımladığımız insanlar tarafından sakin bir korku ile izleniyorlar­dı. İnsanlar Çehov’un bir çukurda öleceğini söylüyorlardı ve Maupassant’ın gü­nümüzde bile dengesizler için oldukça çekici olması ilginçtir.
Yukarıda anlatılan nedenlerden ötürü, bence Çehov ve Maupassant arasın­daki ayrımlar üzerinde gereğinden fazla durulmuştur ve yapılan bu ayrımlar da teknikten yoksundur. Aralarındaki gerçek fark elbette ki çok önemli ve bu fark yaptıklarından değil, ne olduklarından doğuyordu. Çünkü sonuç olarak önemli olan yazar değil insandır; teknisyen değil karakterdir. Teknik açıdan yeterlik, hatta bu alanda gösterilen devrimsel bir yeterlik, şöyle veya böyle, her zaman ge­reklidir. Yazmanın yapay bir eylem olduğu göz önüne alındığındaysa, ortada ‘doğuştan yazar’ diye bir sıfat kalmaz. İşin teknik yönü ile ilgilenen uygulayıcı analize ve eleştirel incelemelere yanıt verir. Her tür teknik ayrıntıyı etkileyen teknisyenin gerisindeki kişilik, analizi fazla kaldıramaz ve bu kişilik hakkında kesin ve genel bir formül bulamazsınız. Harfi harfine izlenildiğinde bile önyargı­lı bir karakter oluşturabilecek hiçbir reçete yoktur. Böylece, birçok yönden benzerlik gösteren Çehov ve Maupassant, birbirle­rinden tamamen ayrı dünyalarda yer almaktadırlar. Neredeyse benzerlik göste­ren noktaların tümü, aynı zamanda bir farka da gönderme yapmaktadır. Örneğin her ikisi de köylü kökenlidir ve köylü tipinin dışlanmışlığını anlatmada ustalaşmışlardır. Fakat Maupassant’ın köylüleri paracı, sert, mantıklı, tutkulu ve oldukça kuşkucu insanlarken; Çehov’un köylüleri iyi huylu bir uyuşukluk, düş­sel bir aldırmazlık ve incelik içinde, yazgının kurbanları olarak karşımıza çıkar­lar. Yine, ikisinin de favori temalarından biri, iyi niyetli ve masum bir adamın güçlü ve acımasız karakterli bir kadın tarafından sömürülmesidir. Maupassant’da bu kadın karakter acımasızca çizilir, cam gibi keskin ve kalpsizdir. Çe­hov ise böyle bir kadını daha yumuşak yapılı ikinci bir karakterin, belki de sö­mürülen adamın bakış açısı ile dolaylı olarak anlatır. Benzer biçimde, her ikisi de, ayrımına varmadan çevresindeki insanlara mutsuzluk ve hatta trajedi getiren bir tür güçsüz, aptal ve düşüncesiz kadın karakter çizmeyi severdi. Maupassant bu tip konusunda oldukça sabırsızdı; fakat Sevgili’de, Olenka’da, sevecen bir sabrın izlerini görüyoruz. Çehov’un öyküsüne o sıradışı anlamı ve ışıltıyı katan unsur aklın değil, yüreğin anlatılmasıdır. Her iki yazar da, değişik tiplerle dolup taşan geniş bir dünyayı tanıyorlardı; yalnızca köylüler ve aristokratlar değil, za­naatçılar, öğretmenler, memurlar, fahişeler, sıkıcı orta sınıfın hanımları, garsonlar, doktorlar, sevgililer, din adamları, katil­ler, çocuklar, aşırı yoksullar, sanatçılar, zen­ginler, öğrenciler, işadamları, avukatlar, gençler, yaşlılar ve daha nice tipler yer al­maktadır öykülerinde. Müşterileri inanıl­mazdı; öte yandan Maupassant’ın müşterile­rine gösterdiği tutum, hep bir avukatınkine benzemiştir. Yansız bir ilgi ve sempati du­yar, bu soğukluğu ve nesnelliği nedeni ile, enerjisine ve görünürdeki ilgisine karşın ne­yi nasıl kullanacağını hep merak eder gibi­dir. Kadın güçsüz müdür? Adamın parası var mı? Maupassant’ın karakterlerine gülmesi ya daonlardan hoşlanmaması alışılmadık bir durum değildir; bu iki davranışı az da olsa, yer yer itici olabilmektedir. “Yaptık­ları her şey kendi sorumlulukları altında,” der gibidir. Fakat Çehov, kendini karakter­leri ile fazla özdeşleştirmeden, bazen dikkat çekmeyen bir biçimde sorumluluğu üzerine alır. Davranış biçimi bir avukatınkini değil, yatağının başında hastasının elini tutan bir doktorunkini andırır; ilk mesleğinin tıpla il­gili olması nedeniyle bu çok doğaldı. Açıklı­ğı ve sevecenliği oldukça fazlaydı. Karakter­leri hakkında şöyle söyler gibidir : “Yaptık­larından kendilerinin sorumlu olduklarını biliyorum. Fakat ne oldu da bunu yaptılar, bu nasıl gerçekleşti? Bunun çok saçma bir açıklaması olabilir.” Bu saçmalık, ya da basitlik, açığa çıktığında ve bir an için aydınlıkta incelendiğinde, Çehov’un duygusal çözümünün anahtarı ortaya çı­kar. Maupassant’m öykülerinde bu anahtarın önemi kaçınılmaz olarak azalır; fa­kat Çehov’a yazdıklarını doğru anlayıp anlamadığımızı sorduğumuzda, bu soru­yu kendimiz yanıtlamak zorunda kalırız – çünkü Çehov çoktan gitmiştir.
Kısaca yazar, yaşamı her yönüyle kapsar; centilmence duygular önemli de­ğildir. Maupassant’ın da bu görüşe kesinlikle katılacağı oldukça açıktır. Gerçek­ten de, tıpkı Burns gibi, Çehov ve Maupassant da insan güçsüzlüğünü, yapıtları­nın bir koşulu olarak görmüşlerdir. Edward Garnett’ın, “insanlar kendilerinden başka bir şey olamazlar,” sözünü bir gerçek olarak görmüşlerdir. Bu güçsüzlük konusunda Çehov’un söyledikleri asla karamsar değildi. O insanlığın bu duru­munu sevecenlik, hoşgörü ve eğlendirici bir bilgelikle ele almıştır. Ayrıca yalnız­ca kendisinde değil, Puşkin’den Gorki’ye dek uzanan tüm Rus yazarlarda bulu­nan ve “ruhun açık yürekliliği” denilen özellik Çehov’da da vardı. Maupassant’da ruhun değil, aklın açık yürekliliğini görürdünüz. Onun kötümser oldu­ğu yerde, Çehov yalnızca kuşkucuydu ve bana göre Çehov’un en ilginç yönü açık yürekliliğinden çok, yüreğinin büyüklüğüydü. Middleton Murry, belki de biraz tipik bir biçimde, bunu “yüreğin saflığı” olarak adlandırmıştır. Ona göre, “bunun ötesine gidemesek de, Çehov’un bir yazar olarak büyüklüğü burada yat­maktadır.” Bu yirmi yıl önce yazılmıştı, fakat Çehov’un aşırı modernizmi Murry’e şun­ları da söyletecektir: “Bugün Çehov’un bize ne kadar yakın olduğunu anlıyo­ruz, yarın bizden ne kadar ileride olduğunu anlayabiliriz.” Günümüzde Çe­hov’un kısa öykü üzerindeki etkileri hâlâ sürmektedir ve her yönden, Maupas­sant dahil, diğer öykü yazarlarından daha ilerdedir. Örneğin Çehov’un Bret Harte ile aynı yıllarda çalışması ve ondan iki yıl sonra ölmesi çok ilginçtir. Mliss’in yazarı günümüzün düşünce ve yazın alanında önemli bir etkiye sahip mi? Bizim ilerimizde görünüyor mu? Yazarların yapıtları, basıldıktan sonra de­ğişmezler. Ömeğin Bret Harte ve Çehov’un 1896’da sayfalara aktardığı sözcük­ler, günümüzdeki sayfalarda da aynılar. Fakat açık ve sert bir biçimde değişen bir şeyler var kuşkusuz. Değişen yapıtın kendisi olmadığına göre; değerler, gö­rüşler ve yapıtı okuyanların dünyası değişmiş demektir. Zaman, acımasız bir asit testidir. Birkaç yıl içinde, Bret Harte gibi yazarların sahte ağaç kaplamalarını eri­tir ve Turgenyev, Sarah Orne Jewett, Çehov ve Maupassant gibi yazarların ince dokunmuş yüzeylerine bir şey yapamaz. Zaman hiçbir eleştirel değer ya da tu­tum tanımaz, fakat yine de son noktayı koyan odur. “İnsan açık yazdığında,” diyor Hemingway, “herkes al­datmaca olup olmadığını an­layabilir.” Gerçekten de öyle : Eğer daha ustaca bir aldatma­ca yolu varsa, zaman devreye girer. Hemingway’in dediği gibi, bu aldatmacanın açığa çıkması yalnızca bir zaman so­runudur. Bu nedenle belki de, Çehov’un ve Maupassant’ın sözde modernizminin yüreğin saflığı ile hiçbir ilgisi yoktur. Denetimin eşdeğeri olarak kullanılmadıkça, bunun yön­temle de bir ilgisi yoktur. Bu, oldukça eski, basit, fakat o ka­dar da kolay elde edilmemiş bir başarıdan kaynaklanabilir : Gerçeği, görüldüğü ve hissedil­diği gibi, hiçbir aldatmaca ve yapmacık kullanmadan aktarmak. Böylece gerçek, gelip geçici tutum ve değerlerin yanında asla eskimez.
Bu elbette tam olarak Maupassant’ın istediği şey değildi. Bir Maupassant öyküsü bir Çehov öyküsü ile eşgüdümlüdür; öyküyü oluşturan unsurların tek tek değerlendirilmesi doğru değildir. İstediğiniz tutku parçalarını alıp, Maupas­sant’ın sunduğu öykünün bütününde oldukça önemli rol oynayan acımasızlık, kötülük, dolandırıcılık, yanlışlık gibi parçaları bırakamazsınız.
Kaynak: OGGİTO (Çeviren: Gökçen Ezber)
Etiketler : Anton Pavloviç Çehov, Çeviren: Gökçen Ezber, Guy de Maupassant, H.E. Bates
Nükhet Duru; Geçtiğim Yerlere Dönüyor Gibiyim – Cenk Özbay