Ana Sayfa Kısıtlı mekân tasarımları
Alin D. Pontioğlu 30 Haziran 2020 Salı Mimarlik Tarihinden
Uzun süredir içinde bulunduğumuz kısıtlı yaşam günlerinde mimarlar, iç mimarlar pandeminin tasarım alanlarındaki etkisi üzerine konuşmaya başladı. Birçoğu, sosyal izolasyon kalktığında farklı tasarımların ortaya çıkacağını öngörmekte. Yaratıcı tasarım herhangi bir evresinde kısıtlılık barındırır. Kısıtlılık yaratıcılığı destekler. Gelenekler, kurallar, gereklilikler, doğa gibi etkenler tasarımcıyı kısıtlayan etmenler olmuştur. Bu bağlamda geçmişi sorgulamak, tarihteki izlere bakmak yol gösterici veriler sağlar. Tarihteki deneyimleri anlamaya çalışmak ve günümüz şartlarında bu bilgilerden faydalanmak önem kazanır.
Mekân tarihini takip ettiğimizde, insanoğlunun ihtiyaçları ilkçağdan günümüze şekil değişikliğine uğramıştır. Mekân ve insan birbirinden ayrılmaz iki önemli karakter olmuştur. Mekân, insan için bazen çalışıp hayatını geçireceği yer, bazen ise boş vakitlerini değerlendireceği hoş bir alan olarak görünür. Mekânlar, şehir hayatında yönetimlerle ilişkilenerek modern dünyada özel ve kamusal alan olarak şekillenmişlerdir. Mekânın tasarım felsefesi düşünürlere konu olmuştur.
Bunlardan biri olan düşünür ve sosyolog Foucault’un bakış açısıyla mekân, onunla doğrudan ilişkili olan heterotpya (farklı alan anlamına gelir) ile tanımlanır. Foucault, mimari, kentsel planlama, beşeri coğrafya, sosyoloji, sanat, edebiyat gibi önemli alanlarda heterotopya çalışmalarına öncülük etmiştir. Heterotopyaların içerisinde huzur evleri, psikiyatri klinikleri, hapishaneler, mezarlıklar, hamamlar, müzeler, tiyatro ve sinema gibi mekânları sayar.
Heterotopya bir nevi ütopyanın karşıtıdır. Ütopyalar gerçek dışı mekândır, heterotopyalar ise gerçek birer mekândır. Örneğin; müzeler, kütüphaneler, mezarlar vs. Yani ütopya gerçek olmayan kurgusal bir dünyadır ama heterotopya gerçektir. Bu gerçeklik zamana ve uzama göre şekillenir. Evrensel olan heterotopya tanımlanırken içinde tecrit edilme ile ilgili hastane ve hapishane yapılarından söz edilir. Diğer bütün alanlarla ilişki içersinde olan ancak bağımsız bir oluşum olarak görünen alanlardır.
Normlardan sapma gösteren kişilerin mekânları olarak tasarlanırlar. Kısıtlı olmakla beraber gözetleme de gerektiren alanlar gibi… Bunlar hapishane, akıl hastanesi, huzur evi gibi yapılardır.
Tarihî olayları irdelediğimizde krallar veye halk kahramanlarını gözetim altında tutmak için zindanlara, kulelere kapatılarak güçlerini etkisiz hale getiren olaylarla karşılaşırız. Bunların birçoğu gerçek veya gerçek üstü anlatımlarla dünya edebiyatında yer bulmuş. Örneğin, Alman edebiyatının önemli hikâye ve masal yazarlarından Grimm Kardeşlerin aynı adlı masalının ana kahramanı Rapunzel, kimsenin ulaşamayacağı ve göremeyeceği yüksek bir kuleye kapatılır. Yine sıkça duyduğumuz “Sasunlu Davit” destanında, çocuk Davit’in gücünü gören Mısrlı Melik onu zindana attırır. Büyüyen Davit doğa üstü gücü ile zindan duvarını tahrip eder ve dışara çıkar. Gözetim konusu üzerine ayrıntılı analiz yapan Foucault olmuştur. Foucault, konuyu toplumun genelinde daha geniş bir disiplin olarak ele aldı ve düşünceleri Panoptikon üzerinde yoğunlaştı. Modern toplumda gözetim Bentham’ın “Panoptikon”u ile anlatıldı. İçinde yer alacak sistemlerin temel ilkelerini belirleyen filozof Jeremy Bentham’ın yaptığı hapishane modeli, 1785 yılında kardeşi mimar Samuel Bentham tarafından inşa edildi. Tasarımın konsepti gözetlemeye izin verir. Şöyle ki; mimari tasarım, merkezde bir kule ve onu çevreleyen birkaç katlı, hücrelere bölünmüş yarım çember şeklindeki bina bulunur. Yarım çember şeklindeki binanın dış duvarında her hücrenin, dışardan gün ışığının gelmesini sağlayan pencereleri vardı. Hücreler çemberin iç yüzeyinde açıktır. Böylece ortadaki kulede saklanmış olan gözetmen görünmeden bütün hücreleri görebilir. Öyle ki pencerelerden gelen gün ışığı ile hücrelerin her köşesi kuleden görünür olabiliyordu. Bu sayede Panaptikon’dakiler sürekli gözlem altında olduklarını bilerek hareket ediyorlardı.