NÃ¼zul Sebebinin Tarihi Bilgiyle Ã–rtÃ¼ÅŸmesi Elzemdir
09-07-2018 10:54 tarihinde yayÄ±nlandÄ±.
NÃ¼zul sebeplerini ve buradan yola Ã§Ä±karak ayetlerin indiÄŸi arka planÄ± bilmek, ayet veya surelerin daha iyi anlaÅŸÄ±lmasÄ±na katkÄ± saÄŸlar. Buna gÃ¶re ayetlerin arka planÄ± ve gerÃ§ekleÅŸme ÅŸekli, ortaya konulan anlamÄ± desteklemeli ve verilen mealler tarihi bilgilerle de ters dÃ¼ÅŸmemelidir. Ã–rneÄŸin, “(Bununla beraber) mÃ¼’minlerin hepsinin (topyekÃ»n) savaÅŸa Ã§Ä±kmalarÄ± ( لِيَنْفِرُوا ) lÃ¢yÄ±k deÄŸildir. O halde (onlarÄ±n her sÄ±nÄ±fÄ±ndan yalÄ±nÄ±z birer zÃ¼mre savaÅŸa gitmeli), kimi de — dÃ®n ve ÅŸerÃ®at ilimlerini iyice Ã¶ÄŸrenmeleri ve kavmleri (savaÅŸdan) dÃ¶nÃ¼p kendilerine geldikleri zaman onlarÄ± Allah azÃ¢bÄ±yle korkutmalarÄ± iÃ§in — (gitmeyip kalmalÄ±dÄ±rlar). Olur ki (bu suretle mÃ¼’minler aykÄ±rÄ± hareketlerden) kaÃ§Ä±nÄ±rlar.” (1) ayetinde Ä°slam toplumunda topyekÃ»n savaÅŸa Ã§Ä±kÄ±lmamasÄ± ve ilimde derinleÅŸmek isteyenlerin geride bÄ±rakÄ±lmasÄ± gerektiÄŸi anlatÄ±lÄ±r. Tevbe suresinin iniÅŸi risÃ¢letin son dÃ¶nemlerine rastlar. Buradan hareketle ilim ehlinin savaÅŸa gÃ¶tÃ¼rÃ¼lmemesi konusunun o gÃ¼nÃ¼n ÅŸartlarÄ±nda uygulanamadÄ±ÄŸÄ±; ancak bu tavsiyenin sonraki kuÅŸaklar tarafÄ±ndan gerÃ§ekleÅŸtirilmesi gerektiÄŸi de dÃ¼ÅŸÃ¼nÃ¼lebilir. Zira Peygamber (sav)’in bÃ¶yle bir uygulamasÄ± yoktur. DolayÄ±sÄ±yla bu anlamÄ±n doÄŸruluÄŸu tartÄ±ÅŸmalÄ±dÄ±r. Elbette Ã¢limleri korumaya yÃ¶nelik bÃ¶yle bir tedbirin gerekli olduÄŸunu savunmak ve savaÅŸÄ± bu iÅŸte baÅŸarÄ±lÄ± olabilecek uzman/ehil kiÅŸilere bÄ±rakmak gerekir. Fakat bu koruyucu tedbirin ayetle ancak dolaylÄ± bir ilgisi kurulabilir. Nitekim ayetin indiÄŸi dÃ¶nem itibariyle ilim adamÄ± ile savaÅŸ askerlerini birbirinden ayÄ±rmak da neredeyse mÃ¼mkÃ¼n deÄŸildir. Allah’Ä±n ElÃ§isi (sav), savaÅŸa Ã§Ä±karken -TebÃ¼k seferi baÄŸlamÄ±nda- bundan geri kalmanÄ±n nelere mal olduÄŸu hususu, Tevbe suresinde Ã§ok aÃ§Ä±k bir ÅŸekilde iÅŸlenmiÅŸtir. DolayÄ±sÄ±yla o gÃ¼nÃ¼n ÅŸartlarÄ±nda bÃ¶yle bir imtiyaz veya ayrÄ±m hiÃ§ kimse iÃ§in sÃ¶z konusu edilemez. Bu nedenle ayette geÃ§en لِيَنْفِرُوا kelimesini savaÅŸ deÄŸil sefere Ã§Ä±kmak anlamÄ±nda kullanmak gerekir. (2) Yani burada sÃ¶zÃ¼ edilen anlam, Medine‘ye Rasulullah (sav)’Ä±n yanÄ±na gitmek Ã§in yapÄ±lan yolculuktur. YukarÄ±da meali verilen ayetin anlam itibariyle muhataplarÄ±, Nebi (sav)’nin yanÄ±nda hazÄ±r bulunan sahabeleridir. Oysa ayetin muhataplarÄ± tam tersine Ã§evrede bulunan ve henÃ¼z Ä°slam ile yeni tanÄ±ÅŸmÄ±ÅŸ BedevÃ® kabileler olmalÄ±dÄ±r.
Tevbe suresinin indirildiÄŸi H. 9. yÄ±la “ElÃ§iler YÄ±lÄ±” (SenetÃ¼’l-VufÃ»d) adÄ± verilir. (3) Bunu takip eden onuncu yÄ±l da dÃ¢hil olmak Ã¼zere Arap yarÄ±madasÄ±nÄ±n tamamÄ±nÄ± kuÅŸatacak ÅŸekilde Ã§evre kabilelerden peÅŸ peÅŸe Ä°slam’a girdiklerini aÃ§Ä±klamak iÃ§in Medine’ye gelen elÃ§iler, Peygamber (sav)’e baÄŸlÄ±lÄ±klarÄ±nÄ± bildirirler. Bu olaylarÄ±n en Ã¶nemlilerinden biri Peygamber (sav)’in bir sÃ¼re kuÅŸatÄ±p sonra kendi hÃ¢line bÄ±raktÄ±ÄŸÄ± Sakif’in mÃ¼slÃ¼man olmasÄ± ve bey’at etmesidir. Rasulullah (sav), gÃ¼neyde Yemen’den kuzeyde Suriye yakÄ±nlarÄ±na, doÄŸuda Irak sÄ±nÄ±rÄ±na kadar pek Ã§ok yer ve kabileye vali tayin eder. (4) Arka planda Peygamber (sav)’i gÃ¶rmek, kendisini gÃ¶stermek, derdini sÃ¶ylemek ya da takdir ve teslimiyetini bildirmek isteyen binlerce insan Ã§evre kabilelerden Medine’ye akÄ±n eder. Bu insanlarÄ±n misafir edilmesi, aÄŸÄ±rlanmasÄ± ve onlarla gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼lmesi neredeyse imkÃ¢nsÄ±z hÃ¢le gelir. Ayet, her kavimden birkaÃ§ kiÅŸinin gelip bilgilenmesi ve dÃ¶ndÃ¼ÄŸÃ¼nde kendi toplumunu edindiÄŸi bilgilerle uyarmasÄ± Ã¼zerinde durur. (5)
AskerliÄŸin genellikle Ã¶zel kuvvetler eliyle yapÄ±ldÄ±ÄŸÄ± gÃ¼nÃ¼mÃ¼zde de elbette ilim ehlinin savaÅŸa gitmesi doÄŸru deÄŸildir. Zaten gÃ¶nderilmez de. Ancak toplumu ilgilendiren Ã¶nemli konularda Ã¶ne Ã§Ä±kÄ±p doÄŸru bildiklerini aÃ§Ä±klamalarÄ± onlarÄ±n sorumluluklarÄ±nÄ±n bir parÃ§asÄ±dÄ±r. Ve bu da bir nevi cihaddÄ±r. Yani ilim ehlinin savaÅŸÄ±, farklÄ± ÅŸekillerde olur. Buna karÅŸÄ±lÄ±k fiili savaÅŸ durumunda Ã¶ne Ã§Ä±kmamak kiÅŸinin kendi tercihi de olabilir. Ama bu davranÄ±ÅŸÄ± ayete verilen anlamla meÅŸru hÃ¢le getirmek doÄŸru kabul edilemez. (6)
Bu aÃ§Ä±klamalar Ä±ÅŸÄ±ÄŸÄ±nda ayetin manasÄ±, Peygamber (sav)’in yanÄ±ndan Ã§evreye bakÄ±larak deÄŸil, Ã§evre kabilelerin yanÄ±ndan O’na (Medine’ye) bakÄ±larak verilmelidir. Fakat mevcut meallerden hareketle okuyucuya nereden bakacaÄŸÄ± sÃ¶ylenemeyeceÄŸine gÃ¶re doÄŸru bakÄ±ÅŸ aÃ§Ä±sÄ±nÄ± yansÄ±tan mana ÅŸu ÅŸekilde verilebilir:
“MÃ¼minlerin hepsinin toptan sefere Ã§Ä±kmasÄ± doÄŸru deÄŸildir. (Bunun yerine) her kabileden bir grubun dini iyice Ã¶ÄŸrenmeleri ve kavimlerine dÃ¶ndÃ¼klerinde, sakÄ±nmalarÄ± umuduyla onlarÄ± uyarmalarÄ± iÃ§in sefere Ã§Ä±kmalarÄ± daha yerinde olmaz mÄ±?”
Bir Ã¶nceki ayet, Bedevilerin yaptÄ±klarÄ± kÃ¼Ã§Ã¼k bÃ¼yÃ¼k bÃ¼tÃ¼n maddi harcamalarÄ±n ve Allah uÄŸrunda katedecekleri her vadi veya yolun mutlaka onlarÄ±n lehine en gÃ¼zel ÅŸekilde kaydedileceÄŸini ve bu anlamda Allah’Ä±n ElÃ§isi (sav)’ni yalnÄ±z bÄ±rakmamalarÄ± gerektiÄŸini belirtir. Ama onlarÄ±n yoÄŸun teveccÃ¼hÃ¼nÃ¼n, sÄ±kÄ±ntÄ±ya sebep olmamasÄ± iÃ§in sonraki ayet bunu ayarlamaya matuf bir Ã¶neri getirir. Bu Ã¶neri savaÅŸmanÄ±n yanÄ±sÄ±ra bilgi sahibi olmalarÄ±nÄ± ve hiÃ§ deÄŸilse bunu iÃ§lerinden ilme yatkÄ±n bir grup nezdinde sÃ¼rdÃ¼rmeye Ã§alÄ±ÅŸmalarÄ±nÄ±n Ã¶nemini ve gereÄŸini anlatmaya Ã§alÄ±ÅŸÄ±r. Zira Mekke’nin fethini izleyen ve mÃ¼slÃ¼manlarÄ±n gÃ¼cÃ¼nÃ¼n tavan yaptÄ±ÄŸÄ± bu son dÃ¶nemlerde, insanlarÄ±n hÄ±zlÄ± bir ÅŸekilde (fevc fevc) dine girdikleri ama bu hÄ±z nedeniyle iman, bilgi, bilinÃ§ gibi deÄŸerleri yeterince kavrayamadÄ±klarÄ± da bir gerÃ§ektir. Bunun kanÄ±tÄ±, Peygamber (sav)’in hasta olduÄŸunu duyar duymaz bu sonradan baÄŸlÄ±lÄ±k izharÄ±nda bulunan kabilelerin aynÄ± hÄ±zla dinden Ã§Ä±kmaya ve iÃ§lerinde bulunan bazÄ± kÃ¢hinlerin peygamberlik iddia etmeye baÅŸlamasÄ±dÄ±r. Bunlardan bazÄ±larÄ± peygamberliÄŸin KureyÅŸ’in bÃ¼tÃ¼n Araplara Ã¼stÃ¼n gelmesine yol aÃ§tÄ±ÄŸÄ±nÄ± gÃ¶rÃ¼p aynÄ± ÅŸekilde bu Ã¶rneÄŸi kendileri iÃ§in mÃ¼mkÃ¼n kÄ±lmaya Ã§alÄ±ÅŸÄ±p iktidar olmaya heveslenmiÅŸlerdir. (7) Ä°ÅŸte bu zaaf ve zayÄ±flÄ±k sebebiyle ayetlerin mevcut baÄŸlÄ±lÄ±k gÃ¶rÃ¼ntÃ¼lerini ilim ve irfanla doÄŸru bir teslimiyete dÃ¶nÃ¼ÅŸtÃ¼rmeye Ã§alÄ±ÅŸtÄ±ÄŸÄ± gÃ¶rÃ¼lebilir. Yoksa buradaki amaÃ§, bÃ¼tÃ¼n kabileler arasÄ±ndan seÃ§ilecek ehliyetli kiÅŸilerden mÃ¼teÅŸekkil, cihattan muaf tutulacak bir din adamÄ± sÄ±nÄ±fÄ± oluÅŸturmak deÄŸildir. O hÃ¢lde tarihi bilgiyle desteklenen bir vakÄ±anÄ±n ayetin muhtemel anlamÄ±yla uyuÅŸmasÄ±, doÄŸru sonuÃ§lara varmak aÃ§Ä±sÄ±ndan Ã¶nemli bir araÃ§ kabul edilmelidir.
1. Tevbe suresi, 122. ayet. (H. B. Ã‡antay Meali); “Ä°nananlarÄ±n hepsinin birden savaÅŸa Ã§Ä±kmalarÄ± doÄŸru deÄŸildir. OnlarÄ±n her kesiminden bir grubun dinde derin bilgiler edinmek ve sefere Ã§Ä±kan topluluk geri dÃ¶ndÃ¼ÄŸÃ¼nde, korunmalarÄ± Ã¼midiyle onlarÄ± uyarmak iÃ§in arkada kalmalarÄ± gerekmez mi?”(Y. N. Ã–ztÃ¼rk Meali); “Bununla beraber mÃ¼minlerin hepsi toplanÄ±p birden savaÅŸa Ã§Ä±kmalarÄ± uygun deÄŸildir. Her kabileden bÃ¼yÃ¼k bir kÄ±sÄ±m savaÅŸa gitmeli, onlardan bir kÄ±smÄ± da, din ilimlerini Ã¶ÄŸrenmek ve kabileleri savaÅŸtan kendilerine dÃ¶ndÃ¼ÄŸÃ¼ zaman, onlarÄ± Allah’Ä±n azÃ¢bÄ± ile korkutmak iÃ§in, geri kalmalÄ±dÄ±r. Olur ki, Allah’Ä±n azÃ¢bÄ±ndan sakÄ±nÄ±rlar.” (A. F. Yavuz Meali); “MÃ¼minlerin toptan savaÅŸa Ã§Ä±kmalarÄ± gerekmez. Her topluluktan bir grubun dinde derinleÅŸmek ve kavimleri geri dÃ¶ndÃ¼klerinde onlarÄ± uyarmak ve sakÄ±ndÄ±rmak iÃ§in savaÅŸa gitmeleri gerekmez mi? Umulur ki sakÄ±nÄ±rlar.”(Åž. PiriÅŸ Meali).
2. “BÃ¼tÃ¼n bunlarla birlikte, (savaÅŸ zamanÄ±) mÃ¼minlerin hepsinin toptan yola Ã§Ä±kmasÄ± doÄŸru olmaz; onlarÄ±n arasÄ±nda her gruptan bazÄ±larÄ±nÄ±n seferden geri kalmalarÄ±, (bunun yerine) din hakkÄ±nda derin ve saÄŸlam bir bilgi elde etmek yolunda Ã§aba gÃ¶stermeleri ve (bÃ¶ylece) seferden dÃ¶nen kardeÅŸlerini aydÄ±nlatmaya Ã§alÄ±ÅŸmalarÄ± daha yerinde olacaktÄ±r; bÃ¶ylece belki, onlar (da) kÃ¶tÃ¼lÃ¼ÄŸe karÅŸÄ± kendilerini (daha iyi) korumuÅŸ olacaklardÄ±r.” (M. Esed Meali); “MÃ¼minlerin hepsinin toptan sefere Ã§Ä±kmalarÄ± doÄŸru deÄŸildir. OnlarÄ±n her kesiminde bir gurup dinde (dinÃ® ilimlerde) geniÅŸ bilgi elde etmek ve kavimleri (savaÅŸtan) dÃ¶ndÃ¼klerinde onlarÄ± ikaz etmek iÃ§in geride kalmalÄ±dÄ±r. Umulur ki sakÄ±nÄ±rlar.” (DiyÃ¢net VakfÄ± Meali); “Ä°nsanlarÄ±n hepsi toptan sefere Ã§Ä±kacak deÄŸillerdi. Ama her kabileden bir cemÃ¢atin dini iyice Ã¶ÄŸrenmeleri ve dÃ¶nÃ¼p kavimlerine geldiklerinde, sakÄ±nmalarÄ± umuduyla onlarÄ± uyarmalarÄ± iÃ§in sefere Ã§Ä±kmalarÄ± gerekmez miydi?” (S. AteÅŸ Meali).
3. M. Esed, mealen yukarÄ±da sergilediÄŸimiz gÃ¶rÃ¼ÅŸe katÄ±lmamakla beraber surenin giriÅŸinde ÅŸu bilgiyi verir: “…Tevbe suresinin bÃ¼yÃ¼k bir kÄ±smÄ±, Hz. Peygamber’in H. 9. yÄ±l iÃ§erisindeki TebÃ¼k seferinden Ã¶nce Medine’de hÃ¼kÃ¼m sÃ¼ren toplumsal-siyasal ÅŸartlarla ve Hz. Peygamber’in birtakÄ±m sÃ¶zde yandaÅŸlarÄ± tarafÄ±ndan sergilenen psikolojik istikrarsÄ±zlÄ±k ya da mÃ¼tereddit ruh durumuyla alakalÄ±dÄ±r. Surenin hemen tamamÄ±nÄ±n sÃ¶zÃ¼ geÃ§en seferden az bir zaman Ã¶nce baÅŸlayÄ±p sefer sÃ¼resince, seferden hemen sonraki gÃ¼nlerde ve en bÃ¼yÃ¼k kÄ±smÄ±yla da Medine’den TebÃ¼k’e yapÄ±lan uzun yÃ¼rÃ¼yÃ¼ÅŸ sÄ±rasÄ±nda vahyedildiÄŸinde en kÃ¼Ã§Ã¼k bir ÅŸÃ¼phe yoktur… ve dikkate ÅŸayandÄ±r ki bu grubun son ayetlerinden bazÄ±larÄ±nda (yani, 9:124-127) anlamlÄ± bir biÃ§imde, Bakara suresinin baÅŸ taraflarÄ±nda (2:6-20) iÅŸlenen temaya yeniden dÃ¶nÃ¼lmekte ve ‘kalplerinde hastalÄ±k bulunanlar’ meselesi; hak ile kendi peÅŸin yargÄ±larÄ±, istek ya da ikrahlarÄ± ne zaman Ã§atÄ±ÅŸmaya girse hemen hakkÄ± inkara meyletmelerinden, hakkÄ± inkara yeltenmelerinden Ã¶tÃ¼rÃ¼ bir tÃ¼rlÃ¼ imana eriÅŸemeyenlerin durumu; hakkÄ± kavramaya istek ve yatkÄ±nlÄ±k gÃ¶stermemeleri yÃ¼zÃ¼nden hiÃ§bir manevÃ® mesajla ikna ve itminan bulamayan (9:127) ve dolayÄ±sÄ±yla ‘yalnÄ±zca kendi kendilerini aldatÄ±p durduklarÄ± halde bunun farkÄ±nda olmayan’ (2:9) insanlarÄ±n bu ebedÃ® problemi yeniden ele alÄ±nmaktadÄ±r.” (M. Esed, Kur’an MesajÄ±, Tevbe suresi, GiriÅŸ AÃ§Ä±klamasÄ±, s. 343, 344.).
4. Bu anlamda Rasulullah (sav)’Ä±n hemen her bÃ¶lgeye zekÃ¢t memurlarÄ± tayininde olduÄŸu gibi yargÄ±Ã§, ordu komutanÄ± ve dini Ã¶ÄŸreten ‘mukrÃ®’ler gÃ¶ndermeye Ã§alÄ±ÅŸtÄ±ÄŸÄ± da ifade edilir. (CÃ¢birÃ®, Ä°slam’da Siyasal AkÄ±l, s. 256, 331.).
5. TaberÃ®’den naklen bir rivayete gÃ¶re mÃ¼slÃ¼man olan bedevi Araplar, cihat etme, ona hazÄ±rlÄ±k yapmak, Peygamber (sav)’in sohbetlerine katÄ±lÄ±p onu dinlemek ve bu ÅŸekilde dinini Ã¶ÄŸrenmek iÃ§in topyekÃ»n gelip Medine ve Ã§evresine yerleÅŸirler. Medine halkÄ± zor durumda kalÄ±r. Bir rivayete gÃ¶re de Peygamber (sav)’in arkadaÅŸlarÄ±ndan bir grup Ã§Ã¶llere da¬ÄŸÄ±lÄ±p orada ikamet edip pek Ã§ok hayÄ±r elde ederler. Sonra insanlarÄ± Ä°slam’a davet etmeye baÅŸlarlar. Onlar hakkÄ±nda “Onlar arkadaÅŸlarÄ±nÄ± terk etti.” denilir. Onlar da bu sÃ¶zlerden dolayÄ± darÄ±lÄ±r ve topyekÃ»n oralarÄ± terk edip tekrar geri dÃ¶nerler. Ayet bunlar hakkÄ±nda nazil olur. Derveze’ye gÃ¶re bu rivayet ne ayetin anlamÄ±yla ne de ruhu ve siyakiyla baÄŸdaÅŸmaz. Ä°lk rivayet ihtimal dÄ±ÅŸÄ± deÄŸildir. Medine, Mekke’nin fethinden sonra Arap kabilelerinin akÄ±n ettikleri bir yer hÃ¢line gelmiÅŸtir. Allah’Ä±n dinine insanlar akÄ±n akÄ±n girmek, cihat ve cihada hazÄ±rlÄ±k, Rasulullah (sav) ile arkadaÅŸlÄ±k yapmak, dini Ã¶ÄŸrenmek amacÄ±yla Medine’ye yerleÅŸmek istemeleri ihtimal dÄ±ÅŸÄ± deÄŸildir. Bu da Medine halkÄ±na sÄ±kÄ±ntÄ± vermiÅŸtir. Fakat Deveze’ye gÃ¶re hepsinden daha doÄŸru gÃ¶zÃ¼ken bir rivayette, savaÅŸa katÄ±lmayanlarÄ±n kÄ±nandÄ±ÄŸÄ± Ã¶nceki ayetler nazil olunca mÃ¼slÃ¼manlar, bundan bÃ¶yle savaÅŸa katÄ±lmayanlar helak oldu demiÅŸlerdir. Peygamber (sav) ciha¬da Ã§aÄŸÄ±rdÄ±ÄŸÄ± zaman kendisi bu savaÅŸa katÄ±lmasa ve aÅŸÄ±rÄ± bir ihtiyaÃ§ olmasa bile tÃ¼m mÃ¼slÃ¼manlar iÅŸini gÃ¼cÃ¼nÃ¼ bÄ±rakÄ±p savaÅŸa katÄ±lmaya koÅŸarlar. Nitekim Peygamber (sav)’in TebÃ¼k savaÅŸÄ±ndan sonra bizzat kendisinin herhangi bir savaÅŸa katÄ±ldÄ±¬ÄŸÄ±na ya da Ali b. Ebi Talib komutasÄ±nda Yemen’e gÃ¶nderdi¬ÄŸi seriyye ve Ãœsame b. Zeyd komutasÄ±nda bir orduyu donatmasÄ± dÄ±ÅŸÄ±nda, O’nun seriyyeler gÃ¶nderdiÄŸine dair herhangi bir rivayet de yoktur. Buna gÃ¶re Medine dÄ±ÅŸÄ±ndaki mÃ¼slÃ¼manlar, Ã¶nceki ayetlerin nazil olmasÄ±ndan sonra paniÄŸe ka¬pÄ±lÄ±p korkmuÅŸ ve cihada iÅŸtirak etmek, Peygamber (sav)’e arkadaÅŸlÄ±k yapÄ±p ona kulak vermek ve dini bilgilerini artÄ±rmak iÃ§in Medine’ye yÃ¶nelmiÅŸ olmalÄ±dÄ±rlar. Bu durum hem onlara hem de Medine halkÄ±na sÄ±kÄ±ntÄ± verir. Ayet, onlarÄ± bu konuda bilgilendirmek, ikna etmek ve iÅŸi hafifletmek amacÄ±yla nazil olmuÅŸtur. [(Derveze, Et-TefsÃ®ru’l-HadÃ®s, c. 7, s. 429, 430); Benzer rivayetler iÃ§in bknz: Ä°bn KesÃ®r, TefsÃ®ru’l Kur’ani’l-Ã‚zÃ®m, c. 4, s. 172-174.].
6. Bu hususta bir ayette “ZayÄ±flar, hastalar ve (kendilerine savaÅŸ iÃ§in donanÄ±m saÄŸlama) imkÃ¢nÄ±na sahip olmayanlar, Allah’a ve O’nun ElÃ§isine karÅŸÄ± iÃ§tenlik sahibi olduklarÄ± sÃ¼rece, sorumlu tutulmayacaklardÄ±r; iyilik yapanlarÄ± sorumlu tutmak iÃ§in bir sebep yoktur; Ã§Ã¼nkÃ¼ Allah Ã§ok acÄ±yÄ±p esirgeyen gerÃ§ek baÄŸÄ±ÅŸlayÄ±cÄ±dÄ±r.” (Tevbe suresi, 91. ayet. M. Esed Meali) buyrularak yeterince bilgi verilmiÅŸtir.
7. CÃ¢birÃ®, Ä°slam’da Siyasal AkÄ±l, s. 257, 332.