Bu kongre düşman işgaline karşı yurdun çeşitli bölgelerinde kurulan Redd-i İlhak ve Müdafaa-i Hukuk derneklerini birleştirmek, onlara siyasî ve hukukî bütünlük kazandır­mak amacıyla, Mustafa Kemal Paşa ve ar­kadaşları tarafından düzenlenen ilk büyük teşkilâttır.
Millî Kurtuluş Savaşı’mızın öncülerinin daha önce Amasya’da vardıkları kararla­rın ilk aşaması olan bu kongrenin topla­nacağı Temmuz (1919) ayının ilk günlerin­de Mustafa Kemal Paşa, ordudaki bütün görevlerinden ayrılmıştır. 10 Temmuz gü­nü toplanan “Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hu­kuk Cemiyeti” Erzurum şubesi, Mustafa Kemal Paşa’nın Millî Mücadele’ye asker­likten istifa suretiyle iştirak edeceğine dair beyanlarını” dikkate alarak, toplanacak kongrenin başkanlığına seçilmesini karar­laştırmıştır. 23 Temmuz 1919 günü Doğu illerini temsil yetkisi olan 54 delegenin ka­tıldığı kongre “Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti”nin Erzurum şubesi rei­si Raif Hoca’nın konuşmasıyla açılmış ve daha önce varılan karara uyularak Mus­tafa Kemal Paşa oy birliğiyle kongre baş­kanlığına seçilmiştir 7 Ağustos’a kadar 14 gün süren bir çalışma ortamı içinde, Millî Kurtuluş Savaşı’mızda ortak kararlara ula­şabilmek ve tek bir merkezde toplamak için delegeler arasında sürüp giden tartış­malar başarıyla sonuçlanmıştır. 14 gün so­nunda meydana getirilen tüzükle dünya­ya ilân edilen ilkeler açıkça “millî irade­nin hâkimiyeti” gerçeğini ifade etmekte ve gene açıkça “hiçbir manda ve himayenin kabul olunmayacağı” esası bildiril­mektedir.
Kongre’nin onayladığı tüzüğe göre se­çilen “Temsil Heyeti”ıft verilen görev ve yetkiler, hukukî anlamda hükümetlerin gö­rev ve yetkileri sınırlarına girmektedir. Pa­dişah vatanın bağımsızlığını korumakta ye­tersiz kaldığı takdirde, kongrenin geçici bir hükümet kurma yetkisini kendinde göre­rek ve kendisi toplanamadığı takdirde bu hükümetin seçimini de, bütün görevlerini üstlendiği “Temsil Heyeti”ne vekaletten vermesi, millî iradenin bir kavram olmak­tan çıkıp hayata geçmesidir. Kurtuluş Sa­vaşı bu kongreyle kendi kurmayını ken­disi yaratmıştır. Kongrece Temsil Heyeti’ne Mustafa Ke­mal Paşa (Başkan) eski Bahriye Nazırı Ra­uf Bey (Orbay), eski Erzurum Mebusu Raif (Dinç), eski Trabzon Mebusu İzzet ve Ser­vet, Şeyh Fevzi, eski Beyrut Valisi Bekir Sami (Kunduh), Hacı Musa ve eski Bitlis Mebusu Sadullah beyler seçilmiştir.