Büyük Valide Han’da otuz yıldan öncesine tanıklık yapmış olanlar buranın tekstil ve metalin çeşitli alanlarında faaliyet gösteren usta ve tüccarların faal olduğu bir Han olduğunu aktarmaktadırlar. Dericilik, halı yıkayıcılık, karton toplayıcılığı, çuvalcılık, sandıkçılık ve terazicilik gibi eskiden burada yapıldığını hatırladıkları işlere artık rastlanmamaktadır. Han’ın bir dönemine damgasını vurmuş bu işlerden pek çoğu teknolojik gelişme, talebin azalması, işkollarının yoğunlaştığı başka merkezlerin gelişmesi, yeni ustaların yetişmemesi ve Eminönü’nde yapılabilecek işlere dair kanun ve mevzuatların değişmesiyle ya tamamen son bulmuş ya da başka yerlere taşınmıştır.
Birinci Kemer’in (avlu) dört kenarında yer alan işyerlerinin tamamına yakını toptan ticaret üzerine faaliyet göstermektedir. Bunların bir bölümü kumaş ticareti ile uğraşan ve Büyük Valide Han’daki geçmişi otuz seneyi aşan tüccarlardır. Han’da ticaretin çok canlı olduğu yıllarda üst katın pek çok odasında çalışan dokuma tezgâhlarında bu işyerleri için üretim yapılmaktaydı. Bugün zemin katın kumaş toptancıları Büyük Valide Han’daki üretim faaliyetlerini başka yerlere taşımış olup, Büyük Valide Han’daki dükkânlarını ise birer yazıhane ve irtibat noktası olarak kullanmaktadırlar.
Yüksel Bey ve Mehmet Bey, otuz yıldan uzun bir süredir BVH’da kumaş ticareti ile uğraşan ailelerin temsilcileri.
Büyük Valide Han’da toptan ticaretin ikinci önemli kolu hazır giyim üzerine çalışan işyerleridir. Erkek üst giyim, güvenlik sektörü giysi ihtiyaçları ve şapka toptan ticareti yapan dükkânların çoğunun sahipleri iki kuşaktır Han’da bulunan ailelerdir.
Hazır giyim ticaretinde faal olan işyerlerinden bazıları (yaklaşık on beş dükkân) erkek üst giyimi ve okul formaları üzerine yoğunlaşmıştır.
Hazır giyim ile uğraşan tüccarlar.
Hazır giyimin bir diğer kolu, şapka ve kasket toptan ticaretidir. Kökeni Han’da şapka imalatına dayanan bu iş yerleri bazı ailelerin ikinci kuşak üyeleri tarafından yönetilmektedir. Envanterleri Han’da dikilmiş şapkalardan oluşabileceği gibi başka yerlere fason imalat yaptırmak veya Çin’den ithalat yoluyla da oluşabilmektedir.
Toptan şapka ticareti yapan bir müşteri. Çoğu promosyon malzemesi olarak dağıtılmak üzere çeşitli şirketler için hazırlanan şapkalar.
BVH’da hazır giyim alanındaki faal olan son iş kolu ise özellikle 2000’lerden sonra gelişen özel güvenlik sektörü giysi ve malzemeleri toptan ticaretidir.
Üniformaların yanı sıra bu sektörün ihtiyacı olan diğer araçların toptan satışı yapılmaktadır.
Günümüzde Büyük Valide Han, tekstil ticaretinde hala önemli bir merkez olarak kabul edilmektedir. Diğer taraftan, artık eski günlerdeki konumunun gerisinde olmasının başlıca nedenleri yaşanmakta olan ekonomik değişimler olarak görülmektedir. Başka kentlerde ticaret ve sanayinin gelişimine paralel olarak Büyük Valide Han ticaretinin geleneksel müşterisi olan Anadolu tüccarının artık Han’a eskisi kadar rağbet göstermediği anlaşılmaktadır. Son yıllarda Çin’den ithal edilen ucuz ürünlerinde işleri olumsuz etkilediği gözlemlenmektedir. Bunlara ek olarak, kent merkezinin dışında belirli iş kolları için kurulan siteler ticaretin yeni merkezleri durumuna gelmiştir. Esnaflar, her ne kadar hükümet ve belediyeler tarafından bu yeni yerleşimlere taşınmaya teşvik edilseler de, sahip oldukları ticari bağlantıları kaybetme ve maliyetlerin yükselmesi gibi çekincelerle bu geçişi yapmaları kolay gözükmemektedir. Bütün bu olumsuz gelişmelere rağmen, Büyük Valide Han tüccarlarının çoğu burada bir işyeri sahibi olmayı bir itibar ve gurur kaynağı olarak değerlendirmektedir.
Özellikle erkek hazır giyiminde modayı BVH’deki işyerlerinin vitrinlerinden takip etmek mümkün. Alacakaranlık ve Kurtlar Vadisi gibi dizilerin de katkısıyla popülerliğini uzun süre koruyan siyah takım elbise ve trençkot, 2007’de yerlerini ismini pop şarkıcısından alan “Tarkan modeli” gri takım elbiseye bıraktı.
Ustalar ve Atölyeler
Büyük Valide Han’ın Birinci ve İkinci Kemerlerinin üst katlarındaki yüz elliye yakın odadan çoğu kullanım dışı ve terk edilmiş bir görünümdedir. Bu kattaki yaklaşık yirmi işyerinde tekstil ve metal işleme alanında faaliyet gösteren atölyeler bulunmaktadır. Yoğunluğun daha fazla olduğu Üçüncü Kemer’de ise çoğunda metal işleri yapılan yaklaşık kırk atölye faaliyet göstermektedir. Genel olarak Hanın bütününde tekstil ve metal işleri iki temel faaliyet alanını oluşturmaktadır.
İkinci Kemerin üst katındaki koridorlar.
Ustalar ve Atölyeler: Metal ve Ahşap Ustaları
Tornacı ve cilacılar BVH’daki metal ustaları arasında en büyük grubu oluşturmaktadır. Bu ustalardan bugün yetmişli yaşlarında olanlar Hana yıllar once çırak olarak gelmiş kişilerdir.
Tornacı ve Cilacılar: “Doktor”, ”Müdür” Necip Bey, Cemal Bey ve Ramazan Bey.
BVH’daki metal ustalarının çoğu torna, tesviye, sıvama ve cila gibi farklı uzmanlık alanlarının birden fazlasına hâkimdir ve çoğunluğu tek kişilik atölyelerde zemzem fincanları, nargileler, bayrak direkleri, minare âlemleri, dekoratif lambalar ve küllükler gibi çok çeşitli ürünler üzerinde çalışan ustalara rastlamak mümkündür.
Torna ustaları Karabey Bey, Sepon Bey, Onnik Bey ve Garbis Bey.
BVH’daki pek çok usta, çıraklık dönemlerini anlatırken gayri-müslim ustalarını sevgi ve saygıyla anarlar. “Ermeni usta”, bu kişilerin anlatılarında ağırlık taşıyan, adil ve yetkin bir karakterdir.
Ohannes Bey .
Dökümcü Bulent Bey kendi ustalarını anlatıyor.
Hac malzemeleri, lamba ve nargile üzerinde çalışan torna ve tesviye ustaları turistik eşya konusunda uzmanlaşmışlardır.
BVH’daki daha geleneksel zanaatler ise Han’da birer temsilcisi olan kakmacılık ve oymacılıktır.
Kakmacı ve oymacı.
Metal ustalarından diğer bir grup ise dökümcülerdir. Ufak çaplı imalat yapan bu atölyelerden “sarıcılar” çoğunlukla küçük makine parçaları ve süs eşyaları üzerine çalışmaktadırlar.
Zamak kullanan atölyeler ise silahlı kuvvetler, okullar ve spor klüpleri için arma ve rozet dökümü yapmaktadırlar.
Sayıları daha az olmakla beraber Büyük Valide Han’daki metal işleme ile ilgili diğer zanaatlar arasında soğuk demir doğrama ve kaynak yapanlar ile çelik çevirme ustaları sayılabilir.
Çelik çevirme ustası ve kaynakçı.
Çelik çevirme ustası.
Geçmişte Büyük Valide Han’da önemli bir yeri olduğu anlatılan kuyumcular ise bugün büyük ölçüde Han’ı terk etmiş durumdadırlar.
Bugün bir altın rafinerisi ve döviz büfelerinden oluşan büyük bir şirketin sahibinin başarılı kariyerine BVH’da ramakçılık yaparak başladığı anlatılmaktadır. Şirketin artık bir irtibat merkezi olarak kullanılan eski odalarından birinde eski bir cila ustası ve muhasebeci görev yapmaktadır.
Ustalar ve Atölyeler: Tekstil İşleri
Büyük Valide Han’da imalat alanındaki ikinci büyük grupta tekstilin çeşitli alanında faaliyet gösteren atölyeler yer almaktadır. Han’ın eski kullanıcıları geçmişte üst katta çalışan dokuma tezgâhlarının gürültüsü yüzünden konuşmanın bile zor olduğunu dile getirmektedirler. Bugün ise üst katta kalan az sayıda tezgâhtan sadece bir tanesi çalışır durumdadır. 1980’lerin başından itibaren mekanik tezgâhların yerini elektronik olanların alması ve Eminönü bölgesinde imalatın yasaklanması ile eski dokuma ustalarının çoğu ya işi bırakmış ya da sanayi sitelerinde çalışmak üzere Han’dan ayrılmışlardır.
Behram Bey Han’ın son elli yılını anlatıyor.
Üç sene öncesine kadar üç dokuma ustası ve çalışan iki tezgah hala BVH’da bulunmaktaydı.
Tekstil alanında Büyük Valide Han’da köklü sayılabilecek geçmişi olan işyerlerinden bir bölümü şapka ve kep imalatı yapanlardır. Beş, altı ve sekiz köşeli “köylü kasketleri”nin yanı sıra büyük şirketler için promosyon malzemesi olarak hazırlanan keplerin dikim ve kalıplanması buradaki atölyelerde yapılmaktadır.
Büyük Valide Han’ın üst katında tekstil üzerine çalışan diğer ustalar son ütücü, kumaş boyacısı, bezci, cep astarcısı ve etiketçidir. Yukarıda değinilen mesleklerin yanı sıra, Büyük Valide Han’ın üst katındaki odaların bazıları depo, yazıhane ve kişisel kullanım alanı olarak değerlendirilmiştir.
Büyük Valide Han’ın üst katında tekstil üzerine çalışan diğer ustalar son ütücü, kumaş boyacısı, terzi, bezci, cep astarcısı ve etiketçidir.
Kumaş Boyama ustası.
Ustalar ve Atölyeler: Diğer Sakinler
Yukarıda değinilen mesleklerin yanı sıra, Büyük Valide Han’ın üst katındaki odaların bazıları depo, yazıhane ve kişisel kullanım alanı olarak değerlendirilmiştir. Resim atölyesi, stüdyo, manken deposu ve boks salonu.
Han’ın kadın çalışanlarından ikisi: Şapka ustası ve damacana bayisi yöneticisi.
Okulun kapalı olduğu yaz sezonunda Han’daki çırak sayısı artış göstermektedir.