1911-1955YILLARI ARASINDA DOĞU TÜRKİSTAN AYAKLANMALARI (2)
Mimarsinan Üni.Yüksel Lisans
Öğr.Şehremini Lisesi Tarih Öğrt.
Çin işgali Doğu Türkistan’ın sadece hürriyetini kaybetmesiyle kalmamış,aynı zamanda bu bölgeyi Türk dünyası’nın ekonomik olarak en zayıf coğrafyasına dönüştürmüştü.Ülke tam bir diktatörlüğe sahne olmaktaydı. Doğu Türkistan sosyal hayatta iki sınıfa bölünmüştü. Türk tarihine ve kültürüne tamamı ile aykırı ve yabancı Çinliler idi. İktisadi yönden müreffeh bir hayat süren Çinliler,çok geniş imtiyaz ve haklara da sahiptiler.
İkinci sınıf ise Türkler idi.Kendi vatanında parya konumuna düşmüş olan Doğu Türkistan Türkü işgalci gördükleri Çinli lerle asla temasa geçmemişlerdir.Çin’e vergi ödeyen Türk halkı geçmişten de edindiği acı tecrübeler sonucu-bulacakları ilk ortama kadar susmayı yeğlemişlerdir.Çinli yöneticilerde yerli halktan herhangi bir tepki görmedikleri ölçüde bir müddet Türk halkına karışmamışlar,keyiflerine bakmışlardır.Ama her şeye rağmen Türk’ün Çin hegomanyasına karşı kinleri körelmemekte aksine bilenmekteydi.
Çin’e karşı ilk fırsatta ayaklanacak olan Doğu Türkistanlılar,Çinli idarecileri bir yandan da rüşvet ile oyalıyorlardı.Çünkü Çin’in dayanılmaz baskısı ancak rüşvetle hafifletiliyordu.(1)Rüşvete alışmış Çin memur ve yöneticileri(2) bu yöntemle kolayca avlanıyor,halk bir nebze de olsa soluk alıyordu.Olaylar bu şekilde akarken 1911 yılı gelip çattı.Ortam yavaş yavaş ısınıyor, ufak çapta da olsa kıpırdanmalar görülüyordu.1911 yılında Çin’de büyük ihtilal olmuş, Pekin’de Mançu Hanedanı’na karşı Sun-Yat-Sen İhtilali patlak vermişti. Çok geçmeden Cumhuriyet kurulmuş,bu da Doğu Türkistan’ın merkezden kopması için tarihi bir fırsat sunmuştu.(3)
Çin’in kendi içindeki hesaplaşmasını fırsat bilen İli bölgesi halkı,1912 yılında kendi hükümetini kurmaya karar verdi ve silaha sarıldı.Doğu Türkistan’daki genel Vali Yuan Ta-Hua,olayları önleyemeyince çekildi.Yerine meşhur Yang Tseng-Hsin geçti.Fakat Yang da olayları önleyemedi. Bağımsızlığa susayan Doğu Türkistanlılar mücadeleyi bırakmıyorlardı.İşte bu nazik devrede olayın içine Ruslar girdi. Sözde kendi tebaalarını korumak maksadıyla Urumçi’ye 1000 kadar Kazaçik askeri sev kettiler.(4)Fakat Yang akıllı davrandı.Rus işgalinin tehlikesini anlatıp Türklere anlaşma teklif etti.Ama Türkler bu teklifi reddettikleri gibi üstüne üstlük Ruslarla anlaştılar.(5)Ticari bakımdan Doğu Türkistan’la sıkı bağları bulunan Ruslar bundan sonra bölgede daha çok etkili olmaya başladılar.
Ama Yang çok geçmeden müzakereler yoluyla ayaklanmaya son vermeyi başardı.Akabinde de Çin Cumhuriyeti Başkanı Sun Yat-Sen’den aldığı geniş yetkilerle Doğu Türkistan’da müstebit bir idare kurdu.Sınırsız bir salahiyete sahip olan Genel Vali Yang,1928’deki suikast sonucu öldürülene dek bölgede tam bir terör havası estirdi.Görüldüğü gibi Doğu Türkistan iki düşmanla karşı karşıyadır.Biri ezeli düşman Çin,öbürü dünyanın iki süper gücünden biri Rusya dır.
1912’den 1931 yılına kadar Doğu Türkistan’da öyle gözle görünür bir başkaldırı göremiyoruz.Ama Uluğ Türkistan’ın doğusunun aksine batısı oldukça hareketli ve sıcak olaylar yaşanmaktadır.šöyleki
20.yüzyılın başlarında Batı Türkistan’a milliyetçilik fikirleri yerleşmiş, özellikle ‘Basmacılık’Rusya’yı uzun müddet zarara uğratmıştır. Rusya’nın ‘Basmacılık’diye küçümsediği Batı Türkistan’daki bu son milli ayaklanma 20.yüzyılın ilk çeyreğindeki yıllarda yoğunlaşmaktadır.(6)sahnede ise Enver Paşa vardır.Charles D.Haley’in ‘’tipik bir cesaret adamı ve akıl almaz bir asker(7)Osmanlı standartlarında modern bir düşünür’’(8)olarak nitelediği Enver Paşa komutasındaki ‘Basmacılar’Ferganayı ele geçirecekler ve Ruslara korkulu rüyalar gördüreceklerdir.
Bunlara bir de Azerbaycan’ın Mehmet Emin Resulzade önderliğinde 28 Mayıs 1918’de bağımsızlığını ilan etmesi (9)ve diğer Türk Cumhuriyetleri eklenince Ruslar iyice zor durumda kalmışlardır.’Bir defa yükselen bayrak bir daha inmez’ diyen Resulzade Batı Türkistan ve Azerbaycan tarihi için önder bir şahsiyet,sembol bir devlet adamıdır.
1952 yılında Korkunç İvan’ın Kazan Hanlığını ele geçirmesiyle(10)Asya’ya yayılmaya başlayan Rusya ‘Rusya’nın ideali,hukuka dayalı bir Dünya Devletler Topluluğunun gerçekleştirilmesidir’(11)kılıfıyla önüne çıkan engelleri,güçlü ordusunun da vasıtasıyla tek tek yıkıp geçmiştir.İşte Rusya’nın bu durumu Doğu Türkistan Türklüğünün bütün bağımsızlık hamlelerini akim bırakmıştır,Çin’i defalarca yenip tam bağımsızlığa uzandıkları sırada Rus müdahalesiyle amaçlarına ulaşamamışlardır.Bu durumu ileriki sayfalarda sık sık göreceğiz..
KUMUL AYAKLANMASI (1931)
Doğu Türkistan’ı 16 yıl boyunca diktatörlük ve baskıyla yöneten Yang Tseng-Hsin halka zulmettiği gibi,bölgenin kaynaklarını acımasızca sömürmüş,müthiş bir servet edinmişti.Yang zamanında rüşvetçilik adamakıllı artmış,rüşvetsiz iş görülmez olmuştu.Çinli yöneticilerin zengin edilmesi için halk yağma edilmekteydi.Nitekim Çin hükümetinin baskıcı zihniyet getirdiği ekonomik bozukluk ve ağır vergiler Avrupalıların gizli servislerine bile konu olmuştur.(13)
Genel Vali Yang nihayet 7 Haziran 1928 yılında bir suikast sonucu öldürüldü.(14)Yang’ın ölümünü müteakip de yerine Kansu’lu Çin šu-Jen atandı.Çin šu-Jen iktidarını sağlamlaştırmak için radikal sayılacak bazı önlemler aldı. İsa Yusuf Bey’in hatıralarında Çin šu-Rin diye bahsettiği(15)genel vali önce Doğu Türkistan’daki polis istihbarat gücünü kuvvetlendirdi. Ordu ve emniyet mensuplarının maaşlarını iki kat arttırdı.Yeni üniformalar getirtti. Orduyu yeni silahlarla güçlendirdi.Kilit mevkilere kendi akraba ve hemşerilerini atayan Çin’in yaptığı icraatlara baktığımız zaman O’nun Doğu Türkistan Türklerinden oldukça korktuğu anlaşılmaktadır.Prof. Dr.Tahir Çağatay’ın,’İşçi sınıfını kullanarak iktidara gelip daha sonra vaatlerinin tam tersine hareket eden kızıl emperyalizm’(16)diye nitelediği komünizm, Çin šu-Jen aracılığıyla Doğu Türkistan’da müthiş bir terör estirmekteydi.Çin šu-Jen zulümde ve terörde selefini aratmamakta, halkı infiale sevk etmekteydi.
Çin’i Yang’dan ayıran faktörler ise onun selefinden daha beceriksiz olmasıydı.O’nun yönetiminde Doğu Türkistan ekonomisi daha kötüye gitmekteydi. Ağır vergiler,körüklenen enflasyon,yer altı ve yerüstü kaynaklarının acımasızca sömürülmesi,altın madeninin Çin’e kaçırılmasıyla Doğu Türkistan halkı fakirleştikçe fakirleşmekteydi.Bölge üstüne üstlük yabancılara kapatılmakta, hür dünyadan iyice soyutlanmaktaydı. Bütün bu olumsuz manzaralara halkın bağımsızlık ateşiyle tutuşması da eklenince artık Kumul isyanı kaçınılmaz hale geldi.
Mehmet Emin Buğra’nın haksız istilanın bir sonucu(17)diye nitelediği Kumul İsyanı’nın görünürdeki sebebi ise Çinli bir polis şefinin bir Türk kızıyla zorla evlenmek istemesidir.(18)
İsyan patlamadan Çin šu-Jen’in Kumuldaki bazı uygulamalarına iyi bakmak gerekiyor:1911 yılında Çin’de ihtilal olduğunda Kumul Hanlığı’nın başında Maksud Han bulunuyordu. O,orta Asya’daki son hanlığının temsilcisiydi. Çinlilere dost görünen Maksud Han,Yang zamanında ülkesinin yarı özerk statüsünü iyi muhafaza etmişti.Uygur geleneklerine oldukça bağlı ve dindar bir şahsiyet olan(19)Maksud Han,ülkenin vergisini topluyor ve asayiş işlerine bakıyordu.Maksud Han,genel valiye yılık haracını ödüyor,genel Vali’den sembolik de olsa resmi para yardımı alıyordu.Halk bu dönemde refah içindeydi ve tarım iyi gelir getiriyordu.Kısacası Kumul’un özerkliği her haliyle genel Vali Yang’ın işine gelmekteydi.Ama her şey Yang’ın ölümüyle ters yüz olacak,bölge bir barut fıçısına dönecektir.
Çin šu-Jen,selefine aksine Kumul’un önemini kavrayamadı.1929 yılın da Kumul’da sıkıyönetim ilan etti.Bu arada sıkıyönetim ilanının ardından çok geçmeden 1930’un Mart ayında Maksud Han öldü. Yerine de oğlu Nasır geçti. Fakat halk Nasır’ı sevmiyor,kendisine güvenmiyordu. Kumul’u kendine bağlamayı düşünen Çin şu-Jen Nasır ve Yolbars’ı Urumçi’ye çağırdı.Olayların seyri çok hızlıydı.Yolbars ve Nasır Urumçideyken bakanlar kurulunu toplayan Genel Vali Çin,Kumul Hanlığını ortadan kaldırıldığını ve Kumul’u üç yönetim bölgesine ayırdığını ilan etti.Nasır’a Doğu Türkistan Eyalet Hükümetinde baş müşteşarlık görevi verdi.Çin şu-Jen omu bir müddet mahpus tuttu.Nasır ancak Çinli memurlara rüşvet vererek kurtulmayı başardı.Yolbars ise bir grup Çinli memurlarla Kumul’a gönderildi.(20)Kumul Hanlığı Doğu Türkistan Türkleri için dini yönden büyük öneme haizdi. Bunun yanında Hanlığın lağv edilmesini müteakip bölgeye yoğun bir Çinli nüfusu akmaya başlayanca Kumullu Uygurlar iyice rahatsız olmaya başladılar. Halk yeni Çinli yönetimi tanımıyor, ayaklanmak için bahane arıyordu.Artık barut fıçısının patlaması için bir kibrit çöpü gerekiyordu.Bu da Çang-Mu adlı bir polis şefinin bir Türk kızına aşık olması ve onunla zorla evlenmek istemesiyle kendiliğinden gerçekleşti. Olayı dönemin canlı şahitlerinden Mehmet Emin Buğra Bey genişçe zikretmektedir.
Hotunham köyündeki bir zabit,oranın en büyük adamı olan Salih Dorga’nın kızını almak için zor kullanmaya başladı.Müslüman kızının Çinli ile evlenmesine Türkistanlılar hiçbir zaman tahammül edemezlerdi.Salih Dorga buna rıza göstermiş görünerek nikah düğününe 50 kadar Çinliyi çağırıp hepsini öldürdü ve Çin’e karşı isyan etti.(21) Olayı İsa Yusuf Alptekin de hatıralarında ele alıyor.Onun anlatımı ise biraz farklı niteliktedir.İsa Bey’e göre ’Karakol komutanı illa alacağım deyince bizimkiler bir tuzak kurmuşlar.Verelim,bir düğün yapalım demişler. Kızı olan baba Bir Türkistan erkeğine kız elbisesi giydirmiş.Düğün olmuş,onları gerdeğe sokmuşlar.O kuvvetli Türkistanlı erkek gerdek odasında Çin karakolunun komutanını boğup öldürmüş.İsyan bununla başlamış.(22)
Bu şekilde patlak veren isyan kısa sürede yayılmaya başladı.Öldürülen komutan Çang ve askerlerinden ele geçirilen 20-30 tüfeğe el koyan Doğu Türkistanlılar,önce Kumul’a yerleştirilen Kansulu göçmen Çinlilerin mahallesine saldırdılar.100 haneden oluşan bu mahalledeki bütün Çinlileri katleden Türkler Çin karakollarına yöneldiler.Buradaki silah, erzak ve cephaneliğe el konulup bütün askerleri ve tahsildarları öldürdüler.Karakollardan elde ettikleri silahlarla biraz daha güçlenen Türkler hedef olarak Kumul’u belirlediler. šehirdeki nüfusun kahir çoğunluğunu Türkler teşkil ediyordu. (23)Onun için zapt edilmesi fazla zor olmadı.İsyan kısa sürede genişledi.İsyanın kıvılcımı Doğu Türkistan’ın her yerine dalga dalga yayıldı.
İsyanı başlatan Salih Dorga’nın yardımına çok geçmeden Hamili Hoca Niyaz,Tungan Generali Ma Sing-Jin de koştu.(24)Türkistan milli kurtuluş savaşını çocukluk yıllarında yaşayan ve bı olaylardan derinden etkilenen 4 ağabeyini de be savaşta kaybeden (25)Sovyetlere karşı Türkistan ordusunun kurulmasında büyük faaliyet ve mücadeleleri olan(26)Baymirza Hayit,Ma Sing-Jin’in kabiliyetli bir Tungan Generali olduğunu(27)söyler.
Artık Doğu Türkistan’ın her yerinde ayaklanmalar baş gösteriyor,Türklere başta Tunganlar* olmak üzere ülkedeki bütün topluluklar katılıyordu.Bu Kumul İsyanını düğer isyanlarda ayıran önemli bir faktördür.
Ama isyan her şeye rağmen gelecek için fazla ümit vaat etmiyordu.İhtilalin önemli isimlerinden Mehmet Emin Buğra Bey’in bu konudaki tespitleri oldukça önemlidir:’ Siyasetten haberim yoktu. Çünkü bu hususta bana bir şey öğretilmemişti. Yaşadığım çevrede milletimin geleceği için çalışabilecek hiçbir kimse bulamadığım için çok ümitsizdim.Kendimde dahi, bu hususta faydalı olabilecek bir kabiliyet ve şartın mevcut olduğunu göremiyordum.Nihayet memleketin büyük şehirlerini ziyaret etmek için 1931’de seyahate çıktım.Tanıdığım aydınlarla görüştüm.Onların kalbide kederliydi.Fakat ‘pratik bir harekete girişmeye hazırım diyen birisine rastladım.Bu zat Gulca kadısı Sabit Damullah idi.Onunla birkaç gece uzun boylu konuştuk.Her ikimizde,silahlı bir çatışmadan başka çare kalmadığına mutabık kaldık.(28) İlerde de görüleceği üzere bu işin başını çeken liderlerin birbirleriyle bağlantı kuramaması sonucu ülkenin her tarafına yayıldığın halde isyan maalesef amacına ulaşamayacaktır.tekrar isyanın safhalarına geçiyoruz.
Kumul’un ele geçirilmesinden sonra durumun çıkmaza girdiği görüldü.Çinli askerler etrafı surlarla çevrili eski Kumul şehrine girip kapıları kapattılar.Cephanelik hala ellerindeydi.Uygurlara ise hiçbir silah ve istihkamı olmayan yeni şehir kaldı. Forbes’e göre bu isyan büyük bir ihtilalin öncülüğünü yapan bir kıvılcım niteliğindedir ve Uygur Türklerinin ileri gelenlerince sistemli olarak planlanmıştır.(29)
Öte yandan Tanrı dağlarında gizlenen Yolbars Han,gizlendiği yerden çıktı ve Hoca Niyaz Hacıya katıldı.Çok geçmeden de Ma Çung-Jin de emrindeki Tungan (Döngen Dungan) larla birlikte isyana katıldı.Peşinde Karlık Dağ’daki Kırgızlarda ihtilale iştirak etiler.Kazak Türkleri ve Kuzeydoğudaki Türkler Barkul’daki Kazaklarda işin içine girince ihtilalciler büyük bir moral ve güç kazandı.Ne yazık ki Doğu Türkistan Genel Valisi Çin olayların henüz farkında değildi.O,bakanların uzlaşma teklifinin tam tersine hareketle ayaklanmanın şiddetle bastırılması taraftarıydı.Çin,bu amaçla bölgeye,kuşatma Çinli askerleri kurtarması için 300 kişilik bir takviye kuvveti gönderdi.Fakat hepsi ihtilalciler tarafından öldürüldü.Kuşatma altındaki Çinli askerler arasında çok geçmeden açlık baş göstermişti.*bile Ama Çin ne pahasına olursa olsun kararlıydı.Çok geçmeden de gönderdiği ikinci bir kuvvet eski şehirdeki hükümet askerlerine ulaştı.Bunda kırsal kesimde oldukça güçlü olan Türk ordusunun Kumul eski şehrindeki Çin ordusuna karşı koyabilecek silah ve cephanelerden mahrum olmasının da büyük payı vardı.
Çin ile tek başlarına mücadele etmenin oldukça zor olduğunu gören Türk liderler dış yardımdan başka çare olmadığını kanaatine vardılar.Bu amaçla Yolbars Han’ı önce Nanking’deki rejim muhalifi Kuomingtang hanedanına yolladılar.Buradan bir sonuç elde edemeyen Yolbars Han Kansu eyaletini geçti ve Tungan General Ma Çung-Ying’le temas kurdu ve yardım istedi.Bu Ma Çung-Ying için bulunmaz bir fırsattı.
Maceralı bir hayat süren Ma Çung-Ying halk arasında ‘Küçük kumandan’ olarak anılmaktaydı.Forbes,Yolbars’la görüştüğü sırada Ma Çung-Ying 17 yaşında olduğunu belirtir.Yolbars Hanla görüşüp kararını veren Ma,hiç vakit kaybetmeden emrindeki 500 askerle Kumul tarafına gelip Hoca Niyaz ve Kumul Türkleri ile birleşti. Bu arada Hoca Niyaz’ın 700-800 civarında bir kuvveti vardı.Birleşen iki kuvvet hemen harekete geçti.6000 kadar Çin askeri imha edildi.Kumul’da bulunan 8000 kişilik Çin Garnizonu kuşatma altına alındı.(31)Genel vali Çin,bunun üzerine birkGenel Vali Çin šu-Jen,ihtilalcilere kafa tutabilecek tek güç olan Moğolları tüm çabalara rağmen yanına çekemediyse de,İli vadisindeki Beyaz Ruslar la temasa geçti.Bu emelinde başarılı olduğu gibi onlardan ‘Beyaz Rus Gönüllüleri’adı altında bir birlik oluşurdu.Bundan sonra 250 kişilik bir birliği Kumul’da kuşatma altında bulunan Çin askerini kurtarması için harekete geçirdi.Komutan ise,Albay Pappengunt’tu.Bu birlik oldukça tecrübeli askerlerden müteşekkildi.Takviye gücün geldiğini haber alan Ma,askerlerinin büyük bir kısmını Kumul’dan aldı ve bu yeni birliği karşılamaya hazırlandı. Yapılan ilk çatışmada Ma Çung-Jing bacağından yaralandı ve Kansu eyaletinin Kuzeybatısına çekildi.Olayın canlı şahitlerinden biri olan Mehmet Emin Buğra Kumul isyanının Nisan 1933’e kadar sürdüğünü söylemektedir.(35)
Kumul ayaklanmasının tam olarak amacına ulaşamamasının iki temel nedeni vardır:Birincisi Hoca Niyaz ile General Ma Çun-Ying’in arasındaki anlaşmazlık(36) ikincisi de Doğu Türkistan Türkleri arasındaki iletişimsizlik ve lidersizliktir.(37) Halkın moralsizliği ve düşmanın gücünün bilincinde olması isyanın hedefe ulaşamamasındaki diğer bir faktördür.Burada İsa Yusuf Bey’in Hoca Niyaz-Ma anlaşmazlığına koyduğu teşhisi belirtmekte fayda görüyoruz. İsa Yusuf Alptekin General Ma’ya oldukça soğuk yaklaşmaktadır:’Mayıs 1931’de Ma Cun Yın çıkmış sahneye,Çinli Müslüman.Bahanesi Kumul ayaklanmasına yardım etmek .Asıl amacı Doğu Türkistan’ı ele geçirmek.Doğu Türkistan’a hakim olmak Bizi gene eskileri gibi muamele edip idare etmek.Bir zamanlar birlikte harp etmiş. Mütemadiyen Çinliler kaybetmiş.’(38)
Kumul ayaklanması Doğu Türkistan tarihi için oldukça önemli bir yere sahiptir.Bu ayaklanma Türk halkının bağımsızlık duygusunu iyice körüklemiş,Turfan ve Hoten isyanlarının kıvılcımını tutuşturmuştur.Ama Doğu Türkistan Türklüğü için bir de olumsuz bir sonucu vardır:O da Rusların Doğu Türkistan da ki nüfuzlarının iyice artması,çok geniş ayrıcalıklar elde etmeleridir.
1-Hayit,Türkistan Rusya İle Çin Arasında.sh,307.
2-Andrew D.W,Forbes,Doğu Türkistan da ki Harp Beyleri,sh,40.
3-Zafer Selvi-Mansur Teyci-Abdülvahap Kara,Kazakların Doğu Türkistan’dan Anadolu ya Göçü ve Osman Taştan,sh,12.
5-İslam Ans.,cilt 12/2,sh,428.
7-Charles D.Haley,Son Savaşçı Enver Paşa,sh,128.
10-Akdes Nimet Kurak,Rusya Tarihi,sh,187-188.
11-Tahir Tamer Kumkale,Tarihten Günümüze Türk-Rus ilişkileri,sh,80.
13-İngiliz Gizli Servisi(M15)’e göre Turanlılar ve Pan-Turanizm,sh,220.
16-Tahir Çağatay,Kızıl Emperyalizm,sh,115.
17-Buğra,šarki Türkistan Tarihi,sh,532.
18-İslam Ans.cilt 12/2,sh 429.
26-Saray,Doğumunun 65.Yılında bay Mirza Hayit,Hayatı ve Eserleri,sh,10.
27-Kemal Özcan.Dr.Mirza Hayit’in Türkistan Araştırmaları ve Milli Mücadelesindeki Rolü,sh,15-4.
* Tungan Müslüman Çinli demektir.
* Forbes Çinli askerler arasında esrar alışkanlığının oldukça fazla olduğunu belirtir.
* Bu iddia sadece Forbes’e aittir.Diğer kaynaklarda böyle bir bilgi mevcut değildir.
33-Togan ,1929-1940 seneleri arasında Türkistan’ın Vaziyeti,sh.16-17.
" /> 1911-1955YILLARI ARASINDA DOĞU TÜRKİSTAN AYAKLANMALARI (2) || Gökbayrak Dergisi
Aktif Ziyaretçi: 291, Bugün: 841, Dün: 860, Toplam:2234349