1 ULUSAL SU VE SAĞLIK KONGRESİ TEKIRDAĞ İLI, TÜRKMENLI GÖLETI İÇME SUYU HAVZASıNı ETKILEYEN UNSURLARıN TESPITI VE HAVZANıN KORUNMASıNA YÖNELIK YAPıLMASı GEREKENLER ÜZERINE BIR DEĞERLENDIRME Sema KURT Tekirdağ Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (TESKİ) Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi Başkanı Antalya, 2015
3 GİRİŞ-AMAÇ Bu çalışmanın amacı; Türkmenli Göleti Havzası sınırları içerisinde kalan toprak, su, bitki örtüsü varlığı ile bunları etkileyen önemli bir faktör olarak insan faaliyetlerinin ele alınarak, etkilerinin belirlenmesi ve havza koruma esaslı bir doğal kaynak yönetiminin oluşturulması için gerekliliklerin ortaya koyulmasıdır. Aynı zamanda Türkmenli Havzası nı etkileyen kirletici kaynaklar ve olası etkileri araştırılarak, sürdürülebilir havza yönetimi esasına göre değerlendirmeler yapılması amaçlanmıştır.
4 GEREÇ - YÖNTEM Esas olarak Türkmenli Havzası içerisinde kirlilik oluşturan faktörler tespit edilerek, yayılı ve noktasal kirlilik kaynakları belirlenmiştir. Hem tarımsal sulama hem de içme suyu temini amaçlı yararlanılan Türkmenli Göleti Havzası nda önemli ölçüde çevresel baskı oluşturan faktörler; havzada yoğun olarak yapılan kontrolsüz tarım ve hayvancılık faaliyetleri, tarımsal faaliyetlerde kullanılan pestisit ve gübreler ile yanlış sulama teknikleri ve arıtılmadan deşarj edilen evsel atıksulardır. Havzada oluşan ve alıcı ortama verilen evsel atık suların %20 si havza içine deşarj edilmekte olup, geri kalan %80 lik kısmı ise havza dışına çıkarılmaktadır.
5 GEREÇ - YÖNTEM Türkmenli Havzası; noktasal kaynak kirliliği ve noktasal olmayan kaynak kirliliği olarak başlıca iki kirlilik türünden etkilenmektedir. Noktasal Kirlilik Kaynakları Şu anda aktif olmayan fakat geçmişte kirlilik oluşturmuş olan Angus Çiftliği, DHMİ Tekirdağ Çorlu Havalimanı, Gölet yakınında bulunan yerleşim yerlerinin evsel atıksuları. Yayılı Kirlilik Kaynakları Tarımsal faaliyetlerde kontrolsüz kullanılan pestisit ve gübreler, Havza içerisine dökülen çöp, moloz vb. atıklar.
6 GEREÇ - YÖNTEM Türkmenli Havzası nı Etkileyen Noktasal Kirlilik Kaynakları Havza içerisinde bulunan ve faaliyette olmayan angus çiftliği Havzada yer alan bir yerleşim yerine ait fosseptik
7 GEREÇ - YÖNTEM Türkmenli Havzası nı Etkileyen Noktasal Olmayan (Yayılı) Kirlilik Kaynakları Havza içerisine dökülen çöpler Havza içerisine gelişi güzel atılan zirai ilaç ambalajları
8 GEREÇ - YÖNTEM İçme Suyu Elde Edilen veya Elde Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalitesine Dair Yönetmelik Ek-I: Kategorilere Göre Su Kalite Standartları Parametreler Türkmenli Göleti Ölçüm Değerleri A1 K A1 Z A2 K A2 Z A3 K A3 Z ph 7,8 6,5-8,5 5,5-9 5,5-9 Renk (filtrasyon sonrası) (Pt-Co Birimi) (İ) (İ) (İ) Toplam askıda katı madde (AKM) (mg AKM/L) Nitrat (mg NO 3 /L) 1, (İ) 50 (İ) 50 (İ) Alüminyum (mg Al/L) 0,19 0,3 0,3 1 Örnekleme Dönemleri: Mart Haziran Eylül Aralık Bor (mg B/L) 0, Nikel (mg Ni/L) 0,006 0,02 0,05 0,2 Arsenik mg As/L 0,007 0,01 0,05 0,05 0,05 0,1 Kadmiyum (mg Cd/L) 0,0006 0,001 0,005 0,001 0,005 0,001 0,005 Toplam krom (mg Cr/L) 0,002 0,05 0,05 0,05 Kurşun (mg Pb/L) 0,001 0,05 0,05 0,05 Civa (mg Hg/L) 0,0002 0,0005 0,001 0,0005 0,001 0,0005 0,001 Kimyasal oksijen ihtiyacı (KOİ) (mg O2/L) Toplam kjeldahl azotu (mg/l) 0, K: Kılavuz değer, Z: Zorunlu değer, İ: İstisnai iklimsel ya da coğrafik şartlar
9 GEREÇ - YÖNTEM Türkmenli Göleti nin içinde bulunduğu Marmara Havzası Koruma Eylem Planı nda, Su Kaynakları Yönetimi ana başlığı altında, içme suyu havzaları özel hüküm belirleme çalışmaları kapsamında Türkmenli Göleti Özel Hüküm Belirleme İhtiyacının Tespit Edilmesi alt başlığı oluşturulmuştur. Fakat bu faaliyete ilişkin neticelendirilmiş bir çalışma olmamıştır. TÜRKMENLİ GÖLETİ
10 GEREÇ - YÖNTEM Tekirdağ Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü nün Havza Koruma Çalışmaları: Çeşitli tespit ve denetimler yaparak havzayı etkileyen olumsuzlukların giderilmesine ilişkin çalışmalar yürütülmektedir. Özellikle havzada kalan yerleşim yerlerinin evsel nitelikli atıksularının arıtılması ve daha sonra da havza dışına çıkarılmasına yönelik planlama çalışmaları yapılmaktadır. Havzadaki faaliyetlere ilişkin havza koruma çerçevesinde kısıtlama ve önlemlere yönelik hareket edilmektedir. Su Tasarrufu Kampanyası kapsamında havzadaki suyun etkin ve verimli kullanımı konusunda suyu kullanan çiftçiler ile vatandaşlara yönelik bilinçlendirme çalışmaları yapılmaktadır.
11 GEREÇ - YÖNTEM Ayrıca havzada kirlilik oluşturan ilaç ve gübre ambalajlarının havzayı besleyen dere ve göleti kirletmesini önlemek amacıyla vatandaşlara yönelik bilgilendirmeler yapılmaktadır. DSİ Genel Müdürlüğü nce yapımı gerçekleştirilen Türkmenli Göleti nin mutlak koruma alanı içerisinde kalan gölet kret kotuna göre 100 m lik kısmı DSİ tarafından kamulaştırılmıştır. Ancak mutlak koruma alanı içerisinde önemli bir kısımda tarımsal faaliyetler yapılmaktadır. Mutlak koruma alanı olan, gölet maksimum su kotundan kuş uçuşu 300 m lik kısmının kamulaştırılması için Su ve Kanalizasyon İdaresince de çalışmalar yapılması gereklidir. Bölgede Tekirdağ Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü tarafından da tarımla uğraşan vatandaşlara yönelik, kullanılan ilaç ve gübre ambalajlarının tekrar toplanması amacıyla bilinçlendirme faaliyetleri yürütülmektedir.
12 GEREÇ - YÖNTEM Su kaynaklarının yönetimi ile ilgili mevcut kurumsal yapıya bakıldığında bölgede su kaynaklarının planlanması, korunması, koruma alanlarının belirlenmesi, su tahsisi, içme ve kullanma suyu temini, sulama suyu temini, kontrol, izleme ve denetleme görevlerini yapan birçok kurum ve kuruluş mevcuttur. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Devlet Su İşleri (DSİ) Belediyeler Su ve Kanalizasyon İdareleri İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlükleri Sulama Birlikleri
13 BULGULAR Göletin Sürdürülebilir Kullanımı İçin Benimsenmesi Gereken Havza Yönetim Modeli Önerisi: tarihinde Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ulusal Havza Yönetim Stratejisi (UHYS) belgesi yer almaktadır. Ulusal Havza Yönetimi Stratejisi nde 7 temel amaç ve 9 alt amaç belirlenmiştir. Temel amaçlar şunlardır: 1. Havzaların sürdürülebilir yönetimi için yasal çerçeve ve kurumsal kapasitelerin güçlendirilmesi, kurumlar ve paydaşlar arasında eşgüdüm ve işbirliğinin sağlanması. 2. Havza su kaynaklarının sürdürülebilir olarak yönetimi ve kullanımı. 3. Havza alanları ve doğal kaynaklarında tahribatın ve erozyonun önlenmesi, bozuk havza alanlarının ıslahı ve sürdürülebilir kullanımı. 4. Havzaların biyolojik çeşitliliğinin, doğal ve kültürel peyzaj kaynak değerlerinin korunması ve yönetimi ile ekosistem hizmetleri sürdürülebilirliğinin sağlanması.
14 BULGULAR 5. Havzalarda yaşayan halkın bilinçlendirilmesi, yaşam kalitesi ve refah düzeyinin yükseltilmesi ve doğal kaynaklar üzerindeki baskının azaltılması. 6. Havza yönetiminde afetler ve zararlarına karşı önlem ve mücadele mekanizmalarının entegrasyonu, geliştirilmesi ve etkinleştirilmesi. 7. Havza yönetimine iklim değişikliğinin muhtemel etkilerinin ve bu etkilere uyumun dâhil edilmesi, uyum ve mücadele mekanizmalarının geliştirilmesi. Türkiye de de AB Su Çerçeve Direktifi uyum süreci kapsamında Su Kanunu Tasarısı hazırlanarak 31/03/2015 tarihinde kamuoyuna sunulmuştur. Kanun Tasarısında; suyun havza bütününde etkin yönetimi için üst düzeyde koordinasyonu ve kurumlar arası işbirliğini sağlayacak Su Yönetimi Yüksek Kurulları ile havza bazında alınacak kararlara ilişkin Havza Yönetim Kurullarının görev ve yetkileri tanımlanmıştır.
15 BULGULAR Bütünleşik havza yönetiminin ülkemizde yerleştirilmesi için yapılan çalışmaların, farklı kurumların aynı konuda yetkilendirilmiş olması, değişik amaçlarla çıkarılmış çok sayıda yasa bulunması, tanımların belirsizliği, altyapı eksiklikleri gibi nedenlerle, yavaş ilerlemektedir. Bütünleşik havza yönetiminin Türkiye de uygulanması sağlanmalıdır. İçme suyu havzalarının sürdürülebilir kullanımı, ancak etkin bir koruma-kullanma dengesi gözetilerek oluşturulabilmektedir. Türkmenli Göleti nin su kalitesi açısından iyi durumda olması, havzanın önemini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Su kalitesini doğrudan etkileyen havza arazi kullanımı planları, nüfus baskısı oluşturmayacak ve havzayı etkileyecek faaliyetlere izin verilmeyecek şekilde yapılmalıdır. Bu konularda yetkili olan kurumlara önemli görevler düşmektedir. Bu planların başarısı etkili bir havza yönetimine bağlıdır
16 BULGULAR İçme suyu havzalarının korunmasına ilişkin hazırlanan yasal düzenlemeler mevcut olmasına karşın Türkmenli Göleti nin yönetiminin, tek bir idari yapı dışında olması sebebiyle sorunlarla karşılaşıldığı görülmektedir. Türkmenli Göleti Havzası nın içme suyu kalitesinin korunması ve suyun etkin olarak kullanımı için ilgili kurum ve kuruluşların koordineli olarak hareket etmesi gereklidir. Özellikle havzadaki tarımsal faaliyetlerin kontrolü ve denetimi, havzadaki yapılaşma şartlarına uygunluğun denetimi, göletin kapalı sistemle çalışmasının sağlanarak, suyun kullanımının etkinleştirilmesi için, Büyükşehir Su ve Kanalizasyon İdaresi, DSİ, Gıda, Tarım ve Hayvancılık, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ve göleti kullanan yerel halkın işbirliği içinde bulunduğu bir yönetim yapısı oluşturulmalıdır.
17 SONUÇ İçme ve kullanma suyu amaçlı olarak 2001 yılında DSİ tarafından açılmış olan Türkmenli Göleti, önemli bir su kaynağı niteliğinde olup, kirletici kaynakların gölete etkilerinin önlenmesi ve su kullanımının kontrollü hale getirilmesi durumunda daha verimli kullanılarak daha geniş bir nüfusa hizmet verebilecek konuma getirilebilir. Havzada oluşan ve alıcı ortama verilen evsel atık suların %20 si havza içine deşarj edilmekte olup, geri kalan %80 lik kısmı ise havza dışına çıkarılmaktadır. Havza içerisindeki evsel atık suların arıtılarak havza dışına çıkarılması sağlanmalıdır.
18 SONUÇ Türkmenli Göleti çevresinde yapılan tarımsal faaliyetler nedeniyle meydana gelen kirlenmenin önüne geçilmesi gerekmekte olup, bu faaliyetlere bir kısıtlama getirilmeli ya da mutlak koruma mesafeleri göz önünde bulundurularak kamulaştırma yapılmak suretiyle tarımsal faaliyetler bu mesafelerden uzaklaştırılmalıdır. Tarımsal faaliyetlerde kullanılan gübreler, özellikle zirai ilaçlar ve zirai ilaçların boş ambalajlarının gölete, göleti besleyen derelere ve gölet yağış alanında kalan derelere atılması, Türkmenli Havzası için önemli kirletici kaynak oluşturmaktadır. Konu ile ilgili olarak çitftçiyi bilgilendirmeye yönelik eğitim çalışması yapılmasının yanı sıra halen kullanılmakta olan zirai ilaçların yerine çevresel sınırlamalara uygun, daha kolay bozunabilen ilaçların kullanılması sağlanmalıdır.
19 SONUÇ Hızla azalan su kaynaklarımızın optimum düzeyde kullanılması için yüzeysel sulama yöntemleri (salma, tava ve karık) yerine önemli miktarda su tasarrufu sağlayan basınçlı sulama yöntemlerinin tanıtılması ve daha az su kullanım yöntemlerinin geliştirilmesi sağlanmalıdır. Gölet etrafına çöp, moloz vb. atıkların dökülmesine müsaade edilmemeli gerekli kontrol ve denetimler sürekli olarak yapılmalıdır. Ayrıca havzanın korunması ve su kullanımının kontrol altına alınması amacıyla; Türkmenli Göleti Havzası nın kapalı havza haline getirilerek, gölet suyunun öncelikle içme suyu amacıyla kullanılması sağlanarak, sulama suyunun kontrollü hale getirilmesi gerekmektedir. Hali hazırda kullanılan açık sulama kanalının, suyun daha verimli ve tasarruflu kullanılması amacıyla kapalı sulama kanalı sistemine dönüştürülmesi büyük önem arz etmektedir.
20 İLGİNİZ İÇİN TEŞEKKÜRLER Sema KURT Tekirdağ Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi Başkanı