GAP | GAP Bölgesi Baraj Göl Aynası Altında Kalacak Yörelerde İstihdam ve Yeniden Yerleştirme Sorunları Araştırması
Güneydoğu Anadolu Projesi’nin temel hedeflerinden birisi, Dicle ve Fırat havzalarındaki su ve toprak kaynaklarının geliştirilerek, yöre insanının gelir düzeyinin artırılmasıdır.
Büyük fiziksel yatırımlar içeren her kalkınma projesinde olduğu gibi, GAP’ın da birtakım toplumsal kesimler üzerinde kaçınılmaz olumsuz etkileri olabilecektir. Bu kesimlerin başında, yerleşim yerleri ve başta toprak olmak üzere geçim kaynakları baraj suları altında kalacak olanlar gelmektedir. Bu nüfus, yeni yerleşim yerlerine taşınma, yeni geçim kaynakları bulma ve yeni bir yaşama uyum sağlama sorunlarıyla karşı karşıya kalacaktır.
Türkiye’deki mevcut uygulamalarda bu nüfusa, iki seçenek sunulmaktadır:
Devlet eliyle kentsel veya kırsal iskan talebinde bulunmak.
Kamulaştırma bedelini almak.
Bugüne kadar ki uygulamaların sonuçları gerek devlet, gerekse etkilenen nüfus açısından bir takım sorunları gündeme getirmiştir. Devlet eliyle yerleştirilenlerin yeni yerleşim yerlerinden memnun kalmadıkları, bir takım uyum sorunları yaşadıkları ve gelir düzeylerinin düşebildiği görülmektedir. Kamulaştırma bedelini alanların büyük bir bölümü ise, aldıkları paraları yatırıma dönüştüremediklerinden yoksullaşmışlardır. Konuya devlet açısından bakıldığında, kamulaştırma bedelleri üretken alanlara dönmediğinden, ulusal kaynakların etkin kullanılmaması sözkonusu olabilmektedir. Ayrıca, alınan kamulaştırma bedellerinin yeterli görülmemesinin bir sonucu olarak tezyid-i bedel davaları ile yüzyüze kalınmaktadır.
Bu sorunların varlığından yola çıkılarak, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından, "Baraj Göl Aynası Altında Kalacak Yörelerde İstihdam ve Yeniden Yerleştirme Sorunları Araştırması" 1992 - 1994 yılları arasında Sosyoloji Derneği’ne yaptırılmıştır.
KAPSAM VE METOD:
Araştırma, o dönem için yapımı tamamlanmış olan 3 baraj (Karakaya, Hancağız ve Hacıhıdır), yapımı devam etmekte olan 4 baraj (Atatürk, Dicle, Kralkızı ve Batman) ve yapımı planlanan 1 baraj (Ilısu) olmak üzere toplam sekiz barajdan etkilenen veya etkilenecek 336 yerleşim yerinde 200.000 kişi arasından seçilen örneklem nüfusa uygulanan anketleri içermektedir.
Araştırma çerçevesinde devlet eliyle iskan edilen 193, kamulaştırma bedelini alan 131 ve etkilenmesi beklenen 1.052 olmak üzere toplam 1.376 hanenin reisiyle görüşme yapılmıştır. Bunlara ilave olarak, yeniden yerleştirmenin genel sorunlarını belirlemek amacıyla 85 muhtar ve 38 yerel yöneticiyle de görüşülmüştür.
Elde edilen veriler bilgisayar ortamında değerlendirilmiş ve araştırma sonuçları ile eylem planı önerileri bir rapor haline getirilmiştir.
ARAŞTIRMANIN TEMEL BULGULARI VE ÖNERİLER
Bu araştırmanın sonuçlarına göre:
"Çevreye uyum" ve "çevreyle çatışma", yeniden yerleştirme yapılmış yerlerde sözkonusu olan önemli bir toplumsal sorun, hem de yeniden yerleştirilmeyi bekleyen kişilerde önemli bir endişe kaynağıdır.
Daha önce iskana tabi tutulanlardan devletçe yerleştirilenlerin % 67’si, kamulaştırma bedelini alanların % 89’u eskiden yaşadıkları yere geri dönme isteğindedir.
Yerlerinden ayrılmak durumunda kalanların yeni yerleşecekleri yerler için talepleri çok büyük oranda "bölge içi" yerlerdir.
Kamulaştırma bedelini alanlar, bu bedelin yeterli olmadığına inanmaktadırlar. Alınan kamulaştırma bedelleri, çoğunlukla, taşınmaza yatırılmakta ya da günlük tüketime harcanmaktadır.
Kamulaştırma bedelini alanların temel sorunları ekonomik iken, devlet eliyle yerleştirilmeye tabi tutulanların temel sorunlarının çevre ile uyum olduğu saptanmıştır.
Yeniden yerleştirmeye konu olan kişilerin % 70’i yerleştirmenin topluca olmasını istemektedirler.
Hanelerin % 58’i devlet tarafından iskan edilmeyi isterken, % 42’si kamulaştırma bedelini alıp kendi seçeceği yere yerleşmek istemektedir. Topraksızlar ve küçük topraklılar arasında devlet eliyle iskan edilme isteği ağırlık taşımaktadır.
Kamulaştırma bedellerinin bir bölümünün gecikme ile ödenmesi hanelerin yatırım yapma kapasitelerini azaltırken, yüksek enflasyondan dolayı da gelir kaybına uğramalarına yol açmaktadır.
Alınan kamulaştırma bedellerinin özel bir mesleki beceri gerektirmeyen otomobil ticareti, toptancılık, konut ve arsa alımı, taksicilik, kamyonculuk, bakkal dükkanı gibi iş alanlarında harcandığını ortaya koymaktadır.
Hanelerin % 36’sı bitkisel üretim faaliyetinde bulunabilmek, % 6’sı ise hayvancılık yapabilmek için devletten destek beklemektedir. Devletten destek beklenen diğer konular ise; ucuz kredi, toprak sahibi olma, eğitim vb.’dir.
Bu araştırmanın sonuçları ışığında, yerleşimleri kısmen veya tamamen baraj göl aynasında kalacak hanelerin taşınmaz malların kamulaştırılması, yeniden yerleştirme ve istihdam sorunlarının çözümüne yönelik bir eylem planı hazırlanmıştır. Bu konuda gözetilmesi gereken ilkeler:
Katılımcılık ve İletişim: Katılımcı yaklaşım üç temel evrede hayata geçirilmelidir: (a) araştırma-tanıma, (b) problem tanımlama, ve (c) planlama. Katılımcı süreçlerde esas amaç, alınacak kararlarda halkın etkin katılımını sağlamaktır.
Uygulamalarda Kalıcılık: Yeni yerleşim yerlerinde yapılacak her türlü uygulamanın kalıcı ya da sürdürülebilir olmasında göç eden toplulukların kendine yeterli ve kendi sorunlarını çözebilir hale gelmeleri öngörülmektedir.
Bu ilkeler çerçevesinde eylem planında sunulan öneriler:
Kamulaştırma, yeniden yerleştirme ve istihdam yaratma süreçlerinde hedef kitlenin sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerden tanınması, üretim becerileri ve genel eğilimlerinin dikkate alınması,
Uygulamalarda başta insan kaynakları olmak üzere tüm kaynakların etkin bir biçimde kullanılması,
Yeniden yerleştirmenin mümkün olduğunca aynı yöre ya da bölge içinde yapılması olarak özetlenebilir. Eylem planı ayrıca, bu ilkelerin hayata geçirilip test edilebileceği bir pilot uygulama önermektedir.