Conkbayırı – Conk Tepesi
Conkbayırı, Conk Tepesi’nden itibaren güneybatı yönünde uzanan ve Düz Tepe’nin kuzeyindeki Kemal Dere’de son bulan yamaca verilen isimdir. Conkbayırı’nın kuzey ucunda yer alan ve en yüksek noktasını oluşturan yükselti ise Conk Tepesi olarak bilinir. Conk Tepesi, Kocaçimen Tepesi’nin kuş uçuşu olarak yaklaşık 1200 metre güneybatısında ve Arıburnu ile Kaba Tepe istikametinde uzanan yamacı üzerinde yer alan, 268 metre yüksekliğinde bir noktadır. Kocaçimen Tepesi’nden sonra bölgedeki en hâkim noktadır.
Kocaçimen Tepesi ve bu tepe ile arasında yer alan Besim Tepeler’le birlikte Anafartalar Ovası, Bigalı Ovası, Kilye Ovası ve hatta Çanakkale Boğazı’na hâkim önemli ve kritik bir arazi kesimidir. Bir anlamda Gelibolu Yarımadası’nın güney bölgesinin omurgasıdır.
Bilhassa denizden gelip sahile çıkacak istilacı bir kuvvet için, tesis edeceği kıyı başı bölgesinin güvenliği açısından olduğu gibi, harekâtını derinlikte sürdürebilmesi açısından da büyük önem taşır. Zaten bu nedenledir ki Akdeniz Seferi Kuvvetler Başkomutanı General Hamilton ve kurmayları tarafından, Kocaçimen Tepesi ve Besim Tepeler ile birlikte ilk 24 saat içinde ele geçirilmesi düşünülmüş ve yapılan planlar da buna göre şekillendirilmiştir.
25 Nisan 1915 günü sabah saatlerinde gelişen olaylara bakıldığında, aslında Anzak kolordusunun ilk anlarda içine düştüğü karmaşaya rağmen, bir öncü müfrezesi ile yine de Conkbayırı yönünde, Düz Tepe’ye kadar ilerleyebildikleri bilinmektedir.
Bu öncü müfrezenin karşısına çıkıp Conkbayırı istikametini tıkamak ve o saatlerde Topçular Sırtı üzerinden Bomba Sırtı-Kanlı Sırt hattına taarruza geçmiş 27. Alay’ın açık olan sağ yanını emniyete almak isteyen az sayıdaki Türk askerinin umutsuzca direnmeye çalıştığı anlarda, Kocaçimen üzerinden Conkbayırı’na ilerleyen 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal ile kendisini takip etmekte olan 57. Alay birlikleri yetişip, düşmanı Düz Tepe’den daha geriye, Cesaret Tepesi’nin de ilerisine kadar geri atmışlardır. Düşman o gün, ilk ve son kez Düz Tepe üzerinde bulunabilmiştir.
Ağustos ayına kadar devam eden süreçte, daha ilk 24 saat içinde almayı planladığı hedeflerin çok uzağında kalan ve giriştiği tüm hamlelere karşılık istediği sonucu bir türlü alamayan General Hamilton, Çanakkale Cephesi’ndeki çıkmazdan kurtulabilmek için aldığı takviye kuvvetlerle yeni bir harekât planlar.
General Hamilton, takviye birlikleri iki cephede kullanmaya karar verir. Bölgeye aktarılan birliklerin bir bölümüyle Anzak kolordusu takviye edilecek ve Arıburnu Cephesi’nin kuzey yanından bir çevirme taarruzuna girişilecektir. Takviye kuvvetlerin ağırlıklı bölümü ise Arıburnu Cephesi’nin kuzeyinde, Anafartalar sahillerinde karaya çıkarılarak yeni bir cephe açılacaktır. Her iki operasyonun aynı gün, yani 6 Ağustos 1915 tarihinde başlatılması planlanır. Takviyeli 2’nci Avustralya Tümeni’nin girişeceği bu çevirme taarruzu, “Sarı Bayır Harekâtı” olarak bilinir. Sarı Bayır Harekâtı, İngilizlerin “Sarı Bayır” olarak adlandırdıkları, kuzeydoğu-güneybatı ekseninde uzanan Kocaçimen Tepesi-Besim Tepeler-Conkbayırı ve Düz Tepe hattının işgal edilmesini amaçlamaktadır.
Anzak kuvvetleri, iki kol halinde Arıburnu Cephesi’nin sol kesiminden kuzey yönünde ilerleyecek, daha sonra sağa çark ederek doğu yönünde ilerlemelerini sürdüreceklerdir.
Güney kesiminde yer alacak sağ kol, Şahin Sırtı üzerinden Conkbayırı’nı ele geçirecektir. Kuzeyde yer alacak sol kol ise Ağıldere’de ikiye ayrılarak Kocaçimen Tepesi’ni ve Besim Tepe’yi ele geçirecektir.
Anzak tümeni sağ kol görev kuvvetinin Conkbayırı’na karşı giriştikleri taarruzlar ile Türk kuvvetlerinin karşı taarruzları, bütünüyle “Conkbayırı Muharebeleri” olarak bilinir.
Bu muharebeler sırasında Yeni Zelanda tugayı, Şahin Sırtı’nın Conk Tepesi-261 Rakımlı Tepe silsilesi ile birleştiği noktanın her iki yanında, deniz tarafındaki yamaç üzerinde yaklaşık 200 metre genişliğinde küçük bir bölümü, 8 Ağustos 1915 sabahı işgal etti. Ancak bölgedeki Türk kuvvetleri, düşmanın işgal etmeyi başardığı hattın yaklaşık 25-30 metre ilerisindeki bir hattı tutmayı başardı ve bu hatlar üzerinde taraflar arasında şiddetli çarpışmalar başladı.
Türk kuvvetlerinin tuttuğu hat, Mehmetçik Parkı Kitabeleri’nin bulunduğu alanın hemen doğu tarafında yer alan ağaçların ve Conk Tepesi’ne doğru ilerleyen yolun oluşturduğu çizgidir. Düşmanın Conk Tepesi-261 Rakımlı Tepe hattının denize bakan yamaçlarında tutmayı başardığı hattı iyice tahkim ederek yerleşmesi olasılığı, bölgedeki Türk kuvvetlerini ve Çanakkale Cephesi’nin bütününü oldukça büyük bir risk altına sokacağından, en kısa zamanda buradaki düşmanın geri atılması gerekmekteydi. Bu gerçeği gören Anafartalar Grubu Komutanı Albay Mustafa Kemal, bölgeye intikal etmekte olan 41. Alay’ın gelmesini dahi beklemeden, emrine verilen 8. ve 9. Tümen birlikleri ile bir süngü taarruzu yapılması kararını almış ve uygulamıştır. 10 Ağustos 1915 sabahı saat 04:30’da başlayan taarruz sonucunda düşman, o ana kadar tutabildiği mevzilerden sökülerek yaklaşık 500 metre geriye atılmıştır. Şahin Sırtı’nın ancak uç kısmı (Apex) ile Ağıl Dere civarında tutunabilen düşman, bölgedeki kritik araziyi kaybetmiştir. Conkbayırı Muharebesi, Çanakkale Kara Muharebeleri’nin en kritik safhası ve dönüm noktası kabul edilir.