Mağara Ölçüm (1)
Öncelikle kendimize sormamız gerek, neden mağaraların haritasını çiziyoruz? Gerçekten bilimsel bir önemi olduğu için mi? Gerçek şu ki çoğu zaman mağara haritalarını mağaracılardan başka kimse kullanmıyor, incelemiyor.
Mağaracılar için harita bir dokümantasyon ve skor payesi olarak kullanılmanın (”haritasını çizdik, mağara bizim oldu!”) dışında mağara haritalarının temel işlevi mağarada yol bulmaya yardımcı olmasıdır.
Tabi ki istisnalar mevcut. Mağaranın hassas ve ayrıntılı haritasını çizmenin gerektiği durumlar şöyle sıralanabilir:
Mağara turizme açılacaktır, projelendirme için harita gerekir (ki bu durumda mühendisler gidip kendileri ölçüm alırlar).
Mağara gerçekten bilimsel bir araştırmanın konusudur ve şekli, jeolojisi, morfolojisi bilimsel bir öneme sahiptir ve üzerinde bu amaçla zaten çalışılmaktadır.
Mağarada birileri mahsur kalmıştır ve sonda ile mağaraya ulaşılması gerekmektedir. Sonda deliğinin nereden nereye delineceğinin belirlenmesi için hassas bir haritaya ihtiyaç vardır.
İlla güzel mağara haritası çizmek için bir sebebe ihtiyacımız var mı? Tabi ki yok. Mağaraların haritalarını çizmek kişisel olarak keyifli olabilir. İçinde onlarca ya da yüzlerce saat geçirdiğiniz mağaranın gerçekte neye benzediğini görmek insanın hoşuna gider.
Bu bilgiler ışığında ölçmek istediğiniz mağarayı ne kadar ayrıntılı ölçmek gerektiği size bağlı. Burada mağarayı mümkün olan en yüksek hassasiyette ölçmek için neler gerektiğinden bahsedeceğim, bu teknikleri uygulayıp uygulamamak size kalmış.
Mağara kapalı bir alan olduğundan GPS çalışmaz. Bu yüzden mağarayı ölçmek için temel kartografik teknikler kullanılır. Mağara geçitleri, istasyonlar belirlenerek ve bu istasyonların birbirine göre konumları kaydedilerek ölçülür. Bu konumlar polar koordinat sisteminde üç değişken ile ölçülür: yatay açı (azimut), dikey açı (eğim) ve uzaklık. Bu değerler mağaradan çıktıktan sonra basit trigonometrik hesaplar kullanılarak kartezyen koordinat sistemine (x,y,z) dönüştürülür.
Modern teknolojilerin ucuzlamasıyla ölçüm artık sadece elektronik ortamda yapılır hale geldi. Kullanılan aletler farklı olsa da temel prensip aynı. Bu seride daha çok kağıtla yapılan eski usül ölçümlere odaklanacağız.
Modifiye edilmiş Disto X310 ve cep bilgisayarı (Kaynak: http://paperless.bheeb.ch/)
Bu da yerli “kağıtsız” ölçüm tekniği (Foto: Barış Kurt)
Eskiden beri yapılagelen ölçüm tipi bu şekildedir. Temel olarak şu şekilde özetlenebilir:
İstasyonlar arası pusula, klino ve metre ölçümü al
Her istasyonda geçit enini ve yüksekliğini ölç (sol, sağ, üst, alt)
Kroki, galeri kesidi gibi bilgileri not al
Bu ölçüm tekniği zahmetlidir ve uzun zaman alır. Sonunda elde ettiğiniz verilerle mağaranın ancak kabaca bir şeklini oluşturabilirsiniz. Ancak kağıtsız ölçüm yöntemiyle karşılaştırıldığında daha ucuz, mağara koşullarına daha dayanıklıdır.
Suunto Tandem, pusula ve klino beraber
Pusula, azimut denen dünyanın manyetik kuzeyi ile olan açıyı ölçer. Manyetik bir alet olduğu için manyetik alanla etkileşime giren malzemeler pusulanın gösterdiği açıyı değiştirebilir. Mağaracılıkta kullanılan bazı malzemelerin pusula açısını 10 santim uzaklıktan kabaca şöyle etkiliyor:
Pil: 5-30 derece (Pil türüne, dış kaplamasına göre değişiyor)
Çelik Karabin: 30 derece
Alüminyum Karabin (Petzl OK): 2-3 derece
Kafa lambası: 5 derece
Bolt: 30 derece
Pusula manyetik özelliği olan metallerin veya manyetik alan yaratan elektronik aletlerin yakınında uzun süre kalırsa bozulabilir. O yüzden taşınırken ve saklarken maksimum özen gösterilmeli ve böyle malzemelerden uzak tutulmalıdır. Pusulanın kendisi de bir mıknatıs olduğundan diğer pusulalarla beraber saklanmamalıdır.
Özellikle dikey mağaralarda, istasyonları boltlardan alma eğilimi var. Bundan kaçınmak gerek.
Pusula’nın deliğinden baktığınızda iki seri yazı görür. Alttaki büyük sayılar baktığınız yöndeki azimutu, üstteki küçük sayılar ise ters yöndeki azimutu gösterir. Ender durumlar dışında alttaki büyük sayıları okumak gerekir.
0 derece azimut manyetik kuzey demektir ve saat yönünde döndükçe artar.
Dikkat: Pusulada sayılar soldan sağa değil sağdan sola artar. Bu yüzden 340′ın 3 derece sağı 343 değil 337 derecedir. Okuma yaparken en büyük hata sebeplerinden biri budur.
Pusulayı okumak için azimut ölçmek istediğiniz yöne (bir sonraki istasyon) bakıp pusulanın deliğinden iki gözünüz açık şekilde bakın. Azimut değeri, baktığınız yer ve pusulanın göstergesinin kesiştiği noktadaki sayıdır. En küçük çizgiler buçuklu dereceleri gösterir ve azimutları o hassasiyette okuyabilirsiniz.
Dikkat: Eğer gözünüzde bir bozukluk varsa bu yöntem azimutu bir kaç derece hatayla okumanıza sebep olabilir. Pusula kullanmak isteyen herkesin önce denemesi gerekir. Bu durumda pusulayı bir gözü kapatarak okumak gerekiyor.
Pusulayı tek gözle okumak için bir sonraki istasyona tutup, pusulayı ya da kafanızı yukarı aşağı oynatarak doğru açıyı okuyabilirsiniz.
Pusulayı okumak için yatay tutmak gerekir. Bir sonraki istasyon fazla yukarıda ya da aşağıdaysa bu sorun olabilir. Bu durumda da tek gözle okumak gerekir.
Kafa lambanızdan çıkan ışık pusulayı görmenize yetmeyebilir. Bu yüzden yanınızda ekstra bir ışık kaynağı taşımanızda yarar var. Ancak unutmayın ki lamba ve pilleri manyetik alanı etkilediğinden hatalı okumaya yol açabilir. Bu ışık kaynağını en az 30 santimetre uzakta tutmaya çalışın.
Klino, temelde bir su terazisidir. Klinonun deliğinden baktığınızda yine pusula gibi iki tarafta sayılar görürsünüz. Bu sayılardan soldaki derece, sağdaki yüzde cinsinden eğimi verir.
Ender durumlar dışında ölçümde kaydettiğimiz birim derecedir.
Hangisinin hangisi olduğunu unutursanız klinoyu yukarı kaldırın, 90 sayısını gördüğünüz taraf derece cinsinden olan taraftır.
Pusulanın aksine klinoyu iki göz açık olarak gözünüz bozuk olsa da okuyabilirsiniz. Baktığınız hedefle göstergenin kesiştiği yerdeki sayı eğimi verir.
Dikkat! Klinoyu aşağı yukarı döndürdüğünüzde içindeki terazi sabit kaldığından sayılar ters yöne hareket eder. Bu yüzden örneğin 10′un 2 derece yukarısında bulunan çentik 12 değil 8 dereceyi gösterir.
Uzaklığı ölçmek için kullanılan aletlerden daha teknolojik ve narin olanıdır. Uzaklığı bir lazer ışınının hedeften geri yansırken harcadığı süreyi kullanarak ölçer. Eğer lazeri algılayan lens ıslanırsa veya nemlenirse ölçüm hatalı olur ya da hiç olmaz.
Lazerin geri yansıması gerektiğinden açık renkli mat bir yüzey gerekir. Genellikle not defteri kullanılır. Disto’yu elinizle tutuyorsanız 35 metreden daha fazla uzaklıkları ölçmek, el titremesi yüzünden zordur.
Bunun dışında elektronik bir eşya olduğundan suya düşerse bozulur, Sürekli kuru tutmak ve her kullanımdan sonra pil haznesini açarak temizlemek gerekir.
Ekranın sol üstünde bulunan ikon, ölçülen uzaklığın aletin tabanından mı yoksa sensörün bulunduğu tepesinden mi hesaplandığını gösterir. Genellikle tabandan ölçmek gerekir.
Ölçümleri not aldığınız not defteri, saatler ve günlerce verilen emeklerin meyvesi niteliğinde olduğundan canınız gibi korunmalıdır. Ölçümlerin, defterin ıslanması yüzünden silinmesi başınıza gelecek en kötü şeylerden biridir.
Ölçümleri herhangi bir kağıt parçasına (hatta kağıt parçası olmasına bile gerek yok) yazabilseniz de önceden bu iş için özel hazırlanmış bir not defteri kullanmanın önemli avantajları var. Küçük defterlere sayıları sığdırmak zor olduğundan genellikle ölçüm verileri okunamayacak halde yazılır. Kurşun kalemle yazmak, defteri daha sonra tekrar tekrar kullanabildiğiniz için daha iyidir.
Petzl’in ürettiği ölçüm defterleri biraz pahalı olduğundan alternatif olarak suya dayanıklı herhangi bir not defteri aynı işi görür. Not almak için gerekli çizgileri mağaraya girmeden hazırlamanız iyi olur.
Yazan: Yaman ÖZAKIN
TOPLULUK - Biz Kimiz - Faaliyet Raporları - Malzeme Listesi - Tasarımlar - Etkinlik Takvimi - Üye Ol