Tengricilik -4 | Türk Tarihi
Ana Sayfa Mitoloji Tengricilik -4- Kutlu Altay Kocaova
Türk İnancında Tanrılar ve Tanrısal Varlıklar
Ak Tangara, Odun Tangara, Çıngıs Tangara, Cılha, Tanha, Bilge, Sün-Cahın Tangara, Ulu Sorun Tangara, Hotoy Tangara, Kürüö (Kün) Cöxögöy Tangara, Ürüng Ayıı Toyon, Kün Kebey Hatun, Dıılğa-Haan, Iyehsit Tangara, Ayıhsıt (Ayızıt) Tangara, Aan Alahçın Hatun, Aal Uot Iççite, Arsan Dolay. Tengricilik
Ak Tangara, Saha Türkleri’nin en büyük tanrısıdır ve göğün dokuzuncu katında yaşadığına inanılır. Odun Tangara ve Çıngıs Tangara, Ak Tangara’nın çocuklarıdır. Göğün sekizinci katında yaşayan Ak Tangara’nın bu iki oğlu, dünyânın değişmeyen kânunlarını belirlediğine ve bu kânunlar üzere dünyayı yönettiğine inanılır. Göğün yedinci katında da bütün canlıları yöneten, onların hükümlerini taşıyan Cılha, Tanha, Bilge adlı üç tanrı bulunduğuna inanılır. Göğün altıncı katında da Sün-Cahın Tangara bulunur. Gökgürültüsü tanrısı olarak da bilinen Sün-Cahın Tangara’nın, bütün doğa olaylarından sorumlu olduğuna inanılır.
Göğün beşinci katında yaşayan Ulu Sorun Tangara’nın insanlara kut verdiğine ve demirciliği, konuşmayı ve kamlığı yarattığına inanılırdı. Göğün dördüncü katında bulunan Hotoy Tangara’nin iktidâr verdiğine inanılırdı. Göğün üçüncü katında bulunan Kürüö (Kün) Cöxögöy Tangara’nın Saha Türkleri’nin ilerlemesini sağladığına inanılır. Ayrıca insanlara atı hediye edenin bu tanrı olduğuna inanılmaktadır. Göğün ikinci katında bulunan Iyehsit Tangara’nın insanları merhametli ve iyi birisi yaptığına inanılırdı. Ayrıca bu tanrıça, doğan çocukların ve doğum yapan kadınların koruyucu tanrıçasıydı. Doğum tanrıçası olarak da bilinen Iyehsit Tangara’nın Tanrıça Umay’ın benzeri olduğunu söyleyebiliriz.
Göğün birinci katında bulunan Ayıhsıt Tangara’nın sevgi ve san’at tanrıçası olduğuna inanılırdı. Ayrıca Iyehsit Tangara gibi doğum yapan kadınlar ile yeni doğan çocukların koruyucu olduğuna inanılan bir tanrıçadır. Çığırgan kuşu ile beyaz turnanın, Ayıhsıt Tangara’nın simgesi olduğuna inanılmıştır. Hem görevi, hem de kuş şeklinde anlatılması, Ayıhsıt Tangara ile Tanrıça Umay’ı daha da fazla benzeştiren unsurlardır. Bu açıdan bakıldığında hem Iyehsit Tangara, hem de Ayıhsıt Tangara’nın Tanrıça Umay’a benzediğini söyleyebiliriz.
Od Teniri, ateş tanrısıdır. Altay Türklerindeki ateş tanrısı olan Od Tengri’nin tersine bir tanrıçadır. Zaman zaman Od Ene olarak da adlandırılmaktadır. Od, ateş anlamına gelir. Günümüzde de bütün Türk lehçe ve ağızlarında kullanılmaktadır. Bununla berâber Anadolu gibi bâzı Türk yurtlarında, yerini Farsça’dan gelen ateş sözcüğüne bırakmıştır. Ancak yine de odun (od-un), ocak (od-cak) gibi birçok sözcüğün kökeninde yer almaktadır.
Türklerin genelinde ateş, kutsaldır ve tapınılır. Ateşe saygı gösterilir, ona kurban kesilir, adak adanır, üzerinden geçilmez, ateşe tükürülmez. Ayrıca Müslümân Kazak Türkleri’nde de çocuk rahat uyusun diye beşiği, ateş üzerinden geçirilir, hasta iyileşsin diye ateşin üç tarafından alınan kül, hastaya üflenir. Ayrıca Kazak ve Kırgız Türkleri’nde yeni evlenen gelin, kayın babasının evine geldiğinde, ocaktaki ateşe yağ ayıp, secde eder.
Birçok inançta tanrı, tanrıça ya da tanrıcıkların (yarı tanrı) altında olan, onların emriyle iş yapan, yardım eden soyut varlıklar vardır. Ancak bu varlıklara, kesinlikle duâ edilmez, kurban sunulmaz, adak adanmaz. Çünkü bu durum, onları tapınılan, yâni tanrı ya da tanrısal varlık konumuna sokmaktadır. Gerçi bâzı inançlarda, meleklerin de tanrısallaştığı görülmektedir. Ama bu durumda da, melek değil, tanrı olmaktadır. Tapınma ise ancak tanrı olduğuna inanılan varlıklara yöneliktir. Bu konuda Mûsevî ve İslâm inançları, oldukça benzerdir.
İslâm’a göre melekler, ancak Allah’ın emirlerini yerine getirmekle yükümlüdür. Müslümânların melekleri Allah ile aralarında aracı tutmasını ya da onlardan bir dilekte bulunmalarını, İslâm yasaklamıştır. Hristiyan inancı, bu konuda melekleri biraz daha ön plana almaktadır. Ancak Umay ve diğer tanrıçaların melek olduğu iddiâsının savunanların iddiâları, genelde İslâm’ın melek inancına dayandıkları için aslında İslâm’ın kaynağı olan Kur’an tarafından çürütülmektedir. Bununla berâber günümüzde Müslümân Kazak Türkleri arasında ruhların, bir nevi tanrı ya da yarı tanrı gibi görüldüğünü biliyoruz. Ruha “arvak” diyen Kazak Türkleri arasında “Arvak koldasın (Arvak korusun)”, “Arvakka sıyınıp (Arvak’a sığınıp)” gibi sözler yaygındır.
Bu konuda Hikmet Tanyu’nun yolundan giden Sadettin Gömeç de, Umay’ın melek ya da çok eski devirlerde yaşamış bir kadın kahraman olabileceğini söylemektedir. Kadın kahraman olabileceğini ise Türk târihinde yaşamış sayısız kadın kahramandan yola çıkarak söylemektedir. Hiçbir bilimsel yönü olmayan bu iddiâya cevap vermeye bile gerek yoktur. Ayrıca Gömeç, İslâmiyet’te melekler ve cinler olduğunu, bu yüzden de Türklerde de olabileceğini ve hattâ Umay’ın büyük ihtimâlle bu melek ya da cinlerden biri olması gerektiğini söylemektedir.
Bununla berâber Sadettin Gömeç, başka bir makâlesinin dipnot kısmında, bu iddiâsını tekrârlamakla ve bir de Umay’ın Türk destânlarında geçen dişi kurt olabileceğini söylemektedir. Buna da yaptığı araştırmalar sonucunda ulaştığını söylemektedir. Ancak burada birçok soru ortaya çıkmaktadır: Bir kavramın İslâm’da var olması, Tengrici Türklerde de olabileceğini mi, gösterir? İslâm’da melek ve cin kavramının var olması, neden Tengricilikte de var olmasını gerektirsin ya da en azından var olabileceğini göstersin? Ayrıca eğer var ise, neden Türkçe’de melek kavramını karşılayan bir sözcük bulunmamaktadır? Bununla berâber Umay’ın hem melek, hem insan (kadın kahraman), hem de dişi kurt olabileceği sonucuna nasıl ulaşılmıştır? İslâm’da melek kavramının varlığı, Umay’ın melek olduğunu kanıtlamak için yeterli midir? Eğer gerçekten yaşamış bir kadın kahraman ise nasıl bir melek ya da dişi kurt olmuştur? Umay’ın kadın kahraman olduğunun kanıtları ve buna dâir târihî kayıtlar, nelerdir?
Önceki İçerikKumanlar Ve İkinci Bulgar Devleti (1187-1370)
Sonraki İçerikBulgar Tarihinde Kumanlar: XI-XIV. Yüzyıllar