Bu sunumun bir bölümü Temiz Enerji Kursunda anlatılmıştır.
Download "Bu sunumun bir bölümü Temiz Enerji Kursunda anlatılmıştır. www.uteg.org"
1 Güneşş Enerjisi Ölçümleri ve Fizibilite Süreci Ahmet Duran ŞAHİN İstanbul t b l Teknik Üniversitesi it i Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi Meteoroloji Mühendisliği Bölümü Bu sunumun bir bölümü Temiz Enerji Kursunda anlatılmıştır.
2 Giriş Güneş pilleri yenilenebilir enerji teknolojileri arasında en büyük gelişmeyi ve uygulama alanını bulanlarınbaşında gelmektedir. Sınırsız enerji kaynağından dolayı da gelecekte daha fazla kullanılacaklardır. Bilindiği gibi dünyamızın büyük çevre felaketleri ile karşı karşıya kalması sonucunda yenilenebilir enerjilere olan ilgi de giderek artmıştır. Güneş enerjisi temiz bir yakıttır fakat sürekliliğinin olmaması yani kesintili olması en büyük problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bundan dolayı da elektriği üretip depolayabilen sistemlere ihtiyaç duyulmaktadır. Direkt Güneş kaynaklı elektrik üretmenin başlıcaş yolu Fotovoltaik Pil sistemleridir. Son yıllarda fotovoltaik pil uygulamaları dünyada bir çok ülkede giderek yaygınlaştı. Özellikle evsel elektrik tüketiminde güneş pilleri lider konumdadır. Ayrıca geleceğin yakıtı olarak düşünülen hidrojen üretiminde de vazgeçilemiyecek teknolojilerin başında gelmektedir.
3 Fotovoltaiklerin Ticareti Dünya Çapında Hızla Artmaktadır
4 Son yıllarda yatırımlardaki artış %30-40 arasındadır
5 PV LERDE MW DÖNEMİ BAŞLADI İspanya Salamanca Projesi: 13.8 MW gücündeki bu fotovoltaik güç santralinde üretilen elektrik ile 5,000 evin ihtiyacı karşılanacaktır. Dünyadaki en büyük güneş-elektrik elektrik güç santrallerinden biridir. Gut Erlasee Güneş Parkı: Güneş fotovoltaik pillerden oluşan bu parkta 12 MW lık bir güce sahiptir. Bunun en önemli özelliği güneş enerjisi potansiyeli yüksek olmayan bir bölgede kurulmuş ş olmasıdır. El Dorada PV Güç Santrali: Haziran, 2007 de Nevada çöllerinde ABD de büyük ölçekteki modern güneş-elektrik ş elektrik santrali 64 MW olarak faliyete geçmiştir. Yine Nevada da 100 MW lık güneş-elektrik elektrik güç sisteminin planları yapılmaktadır. Kaliforniya da 2012 yılı hedef alınarak 500 MW lık güneş-elektrik elektrik güç santrali planlaması yapılmıştır.
6 Yapılan bir araştırmaya göre fotovoltaik sistemlerden ülkelere göre üretilen elektriğin maliyetleri (<5 kwp) Source: European Commission, DG Joint Research Centre Türkiye de kwh başına ortalama maliyet 0.30 civarındadır. Güneyde 0.25 a düşmektedir.
7 Kurulan her kwp PV gücünden yıllık kwh arasında elektrik üretilebilir.
8 Türkiye Güneş Enerjisi Haritası Çıkarılmıştır Harita verileri, şehir merkezlerine kurulmuş çevresi yapı ve engeleyiciler ile kaplanmış meteoroloji istasyonlarının verileridir. Meteorolojik anlamda verileri doğru olabilir ama enerji planlaması açısından eksiklikler içermektedir. Buna ilave olarak haritadaki temel problemlemlerden birisi haritanın dayandığı ölçüm verilerinin belirli istasyonlarla sınırlı olması ve diğer noktalara veri taşınımında hatalar oluşmasıdır.
9 Fotovoltaiklerin elektrik üretiminde etkili olan temel parametreler 1. Gelen güneş ışınımının yoğunluğu 2. Güneşlenme süresi 3. Güneşin geliş açısı 4. En uygun verimlilik sıcaklığı 5. Kullanılan malzemenin yapısı.
10 Sıcaklık ve Fotovoltaik Pillerin Performansları Fotovoltaik piller bilinenin i aksine yüksek k sıcaklıktan kt ziyade çok düşük sıcaklıkta yeteri güneş ışınımları aldıkları konumlarda daha verimli çalışırlar. ş Yapılan bazı verimlilik hesaplamalarında güney kutbunun güneş aldığı süreçte verimliliğin daha yüksek olduğu görülmüştür. Fotonun elektrona dönüşümü esnasında düşük sıcaklıklarda bu dönüşümlerde kararlılıkvardır. I-V eğrilerine ğ baktığımızda ğ yüksek sıcaklıkta akım artışı ş olmasına rağmen voltaj düşüşü olmaktadır. Sonuçta üretilen güç daha düşük değerlerde olmaktadır(yıldırım, D., TEMEK 2008).
11 Fotovoltaik piller için tipik bir I-V eğrisi
12 Fotovoltaik pillere sıcaklık etkisi Düşük sıcaklıklarda PV lerin üretikleri güç bilinenin tersine daha yüksek olmaktadır. current hot +50 o C power hot P 1 P 2 cold voltage cold -150 o C voltage (Yıldırım, D., RERDEC 2006)
13 Fotovoltaik piller ve güneş ışınımı yoğunluğu Foton akımı güneşli tam açık şartlarda maksimumdur. Parçalı bultulu bl l şartlarda l d güneş yoğunluğuna ğ ğ bağlı olarak kf foton akımı azalacaktır. I-V eğrisi düşük güneş yoğunluğunda aşağı düşerek daha küçük alan kaplayacaktır. Bulutlu bir günde kısa devre akımı (short circuit current) önemli oranda düşecektir.
14 Verimlilikler Güneş fotovoltaik sistemde güç dönüşüm faktörü (fill Factor) bazen verimlilik ile karıştırılır ve bu kullanım bazı zorluklara yol açmaktadır. VmI m FF = V oc I sc Fotovoltaik pillerin verimliliği toplam üretilen elektrik ile o alana gelen global güneş radyasyon miktarınınoranıdır. Bu tanımlamada sadece fotovoltaik piller tarafından üretilen elektrik hesaba katılmaktadır. Fotovoltaik pilleri etkileyen diğer bileşenlerden l olan hücre sıcaklığı, ğ ortam sıcaklığı ğ ve hücrenin kimyasal bileşenleri hesaba direkt olarak katılmamaktadır.
15 Güneş izleme grafiği veya güneş eğrisi, güneş yörüngesinin gökyüzünde izlediği yolu gösterir. Bu izlenen yol belirlenen gün içerisinde güneşin azimut (soldan sağa) ve yükseklik (yukarıdan aşağıya) ş ğ açılarını gösterir. Azimut açısının 60 ve yükseklik açısının 30 olduğu durumları düşünelim. Bu açıları bulmak için diyagramın tam ortasında durduğumuzu ve kuzeyden başlayarak 60 sağa doğru hareket ettiğimizi düşünelim. Ayrıca yükseklik açısı yataydan itibaren 30 yukarı bakılmasıyla elde edilebilir. 1. Azimut açısı 2. Yükseklik açısı 3. Örnek gün güneş yörüngesi Haziran güneş yörüngesi Ekim güneş yörüngesi 6. Ekinokslardaki güneş yörüngesi 7. Güneşin doğuşu 8. Güneşin batışı 9. Güneşin ş yataydaki y durumu Örneğin 3 nolu güneş yörüngesi izlendiğinde Güneşin kuzey-doğu (azimut=60 ) da 05:37 de doğduğu vegüneş batışının 21:20 de kuzey-batı (azimut=300 ) da gerçekleştiği görülmektedir. Bugün içerisinde yükseklik açısı öğle saatlerinde 50 ye yaklaşmaktadır.
16 Güneş Işınımı Ölçümleri Temelde Gökyüzünün durumuna Kısa süreli zaman değişimine (dakika, saat) Uzun süreli zaman peryoduna (mevsim, yıl, on yıllara) Bulunulan noktaya göre değişim ğ ş göstermektedir.
17 GÜNEŞ IŞINIMI ÇEŞİTLERİ Güneşten Direk Gelen (Direkt ışınım) ) Güneş Dışında Her Yönden Gelen (Diffüz, yayılı ışınım) Gökyüzü Toplamından Gelen (Global veya Toplam Işınım, Toplam ışınım=direkt+yayılı) Yayılı Direkt Direkt Global=Direkt+Yayılı
18 Güneş Işınımı Ölçen Aletler Direct Normal Işınım Pirheliyometre tarafından güneş izleyici yörünge sistemleri yardımıyla ölçülmektedir Yataya Gelen Toplam (Global) Işınım Yatayda Piyranometre ile ölçülmektedir Yayılı (Diffüz) Işınım Gölgelendirilmiş Piyranometre ile Ölçülmektedir. Aynı zamanda İzleyici Topları da Bulunmaktadır
19 AÇIK GÖKYÜZÜ Direkt ışınımda izleyici sistem güneşi takip etmektedir. Toplam ve difüz ışınım değerleri ise yatayda ölçülmektedirler. Golden Colorado, 9 Nisan 2003
20 Parçalı Bulutlu Gökyüzü Koşulları Güneş Işınımı Ölçümleri Golden Colorado, 3 Temmuz 2004
21 Güneş ışınım miktarını etkileyen bileşenler ve etkileri Bileşen Güneş çıktısı Dünya-güneş mesafesi Bulutlar Su buharı Hava Kirliliği Orman Yangınları Volkanik küller Konum Gün içindeki zaman ve mevsim Etkileri 11 yıllık güneş peryodu Yıllık %3.5 değişim Baskın faktör görevi Seçici yutucu Direkt ışınımın %50 azaltılması Bölgesel etki Küresel yıllık etki Güneşin konumu Güneşin konumu
22 Güneş Işınımı Verisini Nerede ve Nasıl Kullanırız? Teknoloji Seçiminde Kurulumda Sistem Tasarımında Performans İzlemede İleriye yönelik enerji üretim tahminlerinde
23 Veri Hassasiyetleri Ne Oranda Olmalı? RİSKLERİ BELİRLEMEDE Kaynağın ğ maliyet/fayda analizinde i temel oluşturmaktadır UYGULAMA ÇEŞİDİNİ BELİRLEMEDE Günışığı ş ğ ve binaların termal verimlilikleri Güneş termik santrallerinde konsantre kolektörler Fotovoltaik pil uygulamalarında İklim değişikliği veya klimatolojik hesaplamalar için bulut analizleri İLGİLENİLEN ZAMAN ARALIĞI NE OLMALIDIR? Ölçüm belirsizlikleri uzun yıllara dayalı ortalamalar ile azalacaktır Son yıllardaki veri hassasiyetleri teknolojik gelişmelerden dolayı daha yüksek olmaktadır. Verinin Hassasiyeti Ne Oranda Olmalıdır? Pirheliyometre (Direkt Normal) Piranometre Kalibrasyon ±%1.6 ±%4.2 Alan Verisi (En iyi uygulama) ~ ±%5 ~ ±%5 Global (Toplam)
24 Fotovoltaik pillerde yapılan verimlilik hesaplamalarında standart şartlar gözönünde tutulmaktadır. Bu şartlar 1000 W/m 2 toplam güneş ışınımı, 25 C ortam sıcaklığı ve diğer atmosferik etkilerin olmaması durumudur. Fotovoltaik pillerde atmosfer ve diğer çevresel etkilerin verimlilik üzerine etkileri oran azaltma faktörü ile hesaba katılmaktadır. Bu faktörde, yıl içindeki zaman, bulutluluk, toz, sıcaklık, hava kirleticileri, kar miktarı, gölge vb. parametreler etkili olmaktadırlar. Belirtilen her bir parametrenin etkisi verimlilik hesaplamalarında kullanıldığında aslında beklenen verimlilikler hesaplanmış olacaktır. Aşağıdaki tabloda özel bir istasyonda yatay yüzeyde ölçülmüş toplam güneş ışınımı değerlerine göre seçilen bir fotovoltaik pil sisteminde oran azaltma faktörü düşünülerek verimlilik hesaplamaları yapılmıştır (Yerli, 2009). Minimum Ortalama Maksimum Üretici Ürün Aylar Verim (%) Verim (%) Verim (%) Verimi (%) Ocak Şubat Mart Bu faktörlerin gözardı edilmesi durumunda Nisan fotovoltaik pil üreticisinin verdiği verimlilik %17 dir. Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Tablo: Oran azaltma faktörü ve üreticinin verdiği değerlere göre hesaplanan verimlilik değerleri Aralık
25 Aynı istasyonda yılları arasında toplam güneş ışınımı değerleri saatlik ortalamalar şeklinde ölçülmüştür. Bunun sonucunda toplam ışınım değerleri ile Güneş Enerjisi Potansiyel Atlası (GEPA) değerlerleri karşılaştırılmıştır. tır. Bunun sonucunda bağıl hata değerlerinin bazı aylarda %30 un üzerinde olduğu görülmüştür (Yerli, 2009). AYLAR GEPA (kwh) ÖLÇÜM (kwh) BAĞIL HATA (%) Ocak 1,47 1,62 9 Şubat 2,36 2,3 3 Mart 3,21 3,06 5 Nisan 44 4, ,63 21 Mayıs 5,6 5,84 4 Haziran 5,99 7,06 15 Temmuz 5,82 7,08 18 Ağustos 5,24 6,77 23 Eylül 4,16 6,13 32 Ekim 2,8 3 7 Kasım 1,7 1,91 11 Aralık 1,2 1,43 16
26 Sonuçlar Güneş enerjisi ve özellikle fotovoltaik pil uygulamalarına dünyada ve Türkiyede hızlı bir üretim ve yatırım süreci yaşanmaktadır. Enerji planlamalarında haritalar ile proje geliştirmek verimlilik ve yatırımlar açısından büyük sorunlara neden olmaktadır. Proje başlatılabilmesi için temelde yapılması gereken güneş ışınımı ve güneşlenme süresi değerlerinin en az bir yıllık süreçte ölçülmesidir. Fotovoltaik pilleri etkileyen atmosferik ve çevresel etkilerin ölçülmesi ve bu doğrultuda fizibilite çalışmalarının gerçekleştirilmesi gerekir.
27 Kaynaklar New et al., 2002, NASA Langley Research Center Atmospheric Science Şahin, A.D., 2008, RERDEC kurs notları, Şahin,, A.D., 2008, Temiz Enerji Kursu Ders Notları, g Yerli, B., 2009, Fotovoltaik pillerde fizibilite süreci ve örnek uygulama. Bitirme Ödevi, İTÜ Meteoroloji Müh. Bölümü. Yıldırım, D., 2006, RERDEC kurs notları, Yıldırım, D., 2008, Temiz Enerji Kursu Ders Notları, European Commission, DG Joint Research Centre