Özensiz Çeviri Sağlıksız Okuyucu Doğuruyor – Okur Dergisi
1995 yılında Ankara Merkez Kapalı 5. koğuşta yatarken yazdığım ve dönemin önemli kitap dergisi Kitap Gazetesi’nin Mayıs 1995 tarihli 44. sayısında, genel yayın yönetmeni Mustafa Karaca’nın o ayki editoryal yazı olarak kendi yazısından feragat ederek yayınladığı çeviri konulu bir yazım. Başlığı dergi koymuştu. Bir koğuş aramasında askerler yazının bulunduğu dergiyi de alıp gittikleri için en az on yıldır ben de görmüyordum bu yazımı. Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nde de bulamayınca, İstanbul’da bulamayacağıma, ancak Millî Kütüphane’de (Ankara) bulabileceğime karar vermiştim. Ama daha küçük bir kütüphanenin dergi arşivinde tesadüfen karşıma çıktı. Şimdi bana çok naif geliyor yazdıklarım. Yer yer gülümseyerek okudum. Ama şikâyet kısımlarında değil o zaman, bugün için bile yanlış şeyler yazdığım söylenemez sanırım.
Gerçek Çevirmen Çok Az
Ülkemizde kitap okuyanların sayısının istenenden az olmasında birden fazla etken rol oynuyor kuşkusuz. Çeviri sorununun bu etkenler içinde önemli yer tuttuğu inancındayım. Genel anlamdaki çeviriden söz etmiyorum; kitapların dilden dile aktarılmasına karşı olduğum yok. Sözünü edeceğim, ülkemizdeki çeviri. “Kültür çevirmenliği”nin bir türlü kurumsallaşamadığı, meslek halini alamadığı bir ülkede yaşıyoruz.
Dil Bilmek Ayrı, Kitap Çevirmek Ayrıdır
Çeviri yapacak kişi çevirmen olmalıdır. Hem kaynak dile hem hedef dile hâkim olmalıdır. Ancak bu da yetmez. Çevirmenin konunun/alanın temel bilgi ve kavramlarına da vakıf olması gerekir. Mesleği dışındaki alanlara hiç ilgi duymayan ya da yalnızca ilgi duyan bir hekimin –örneğin- siyaset bilimi konusunda bir kitap çevirdiğini düşünün. Her bilimin, her alanın kendine özgü kavramları vardır. Günlük yaşamda eşanlamlı kullanılan, öyle zannedilen iki kavram arasındaki nüans, bir bilim alanında yıllar süren tartışmaların odağı olabilir. O konuya/alana yabancı biri bunu bilmez.
Tercüme İçin Kültürel Birikim Gerekir
Çeviri Entelektüel Zanaatkârlıktır
Çeviri hamallıktır. Bir çeşit entelektüel zanaatkârlıktır. Yazarın yanında genellikle adınız bile anılmaz, ama siz sözcüklerle bazen yazar kadar boğuşursunuz. Nankör bir ürünü ince ince işlemek gibidir çeviri. Kısacası hem sevgi, hem sabır işidir. Bir gün on sayfa çevirirsiniz, ama ondan sonraki üç gün bir tek cümleyle uğraşıp uğraşmayacağmızın hiçbir garantisi yoktur.
Böyle Giderse Çeviri Kitapları Okumayacağım
Yayıncılar çeviriyi aceleye getirmemeli. Bir haftada, on günde çevrilen kitaplar var. Bu çeviriden ne beklenir? Biraz ilgilisi alelacele yapılmış çevirileri daha ilk bakışta anlayabiliyor. Okuma alışkanlığının yaygın olmayışı ile insanı okuduğuna okuyacağına pişman eden çeviriler arasında ilişki yoktur belki. Ama ben böyle giderse en azından çeviri kitapları okumayı bırakacağımı sanıyorum…