Türkmenistan, 03 Mart 2011
Obalarda ösüş pes – kim günäkär?
Aşgabatly ıazyjy Bugaıew ıerlerdäki agyr ıagdaılaryň sebäbiniň diňe bir häkimlerden ıa-da deputatlardan däldigini belleıär.
25-nji fewralda geçen hökümet mashlahatynda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow etrap, welaıat häkimlerini, deputatlary ilatyň sosial-ykdysady zerurlyklary bilen gyzyklanmazlykda we problemalaryny çözmezlikde tankytlady.
Prezident Berdimuhamedowyň aıtmagyna görä, häkimler, deputatlar şäherçelerde we obalarda ıaşaıan ilatyň zerurlyklary bilen gyzyklanmaıarlar, problemalaryny çözmeıärler.
Prezident şuňa meňzeş tankytlary yzygiderli edıär. Ol şu ıylyň başlarynda hem Mejlisiň deputatlaryny öz saılawçylary barada alada etmezlikde tankytlapdy.
Aşgabatly publisist, ıazyjy Amanmyrat Bugaıewiň pikiriçe, prezidentiň häkimleri we deputatlary tankytlamasy halkyň garaşıan zadydy: “Sebäbi, häkimleriň, oba arçynlyklarynyň başlyklarynyň bitirip bilıän işleri ıaranjaňlyk etmek. Olary gürletseň, hemme zat düzüw”.
Emma Bugaıew prezident umymy gürrüň etdi diıen pikirde: “Meselem, men ıerlerde işsizlik meselesini etrap, welaıat häkimleriniň, oba arçynlarynyň çözmeıändigi, ilatyň sosial goragy hakynda anyk işleriň bolmaly derejesinde edilmeıändigi hakynda has anygrak tankytlara garaşypdym”.
Wenada ıerleşıän adam hukuklary boıunça “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň başlygy Farid Tuhbatullin ıakynda türkmen prezidentine ıüzlenip çap eden makalasynda şeıle ıazdy: “Sen parlamente kimleri aldyň? Olar kanunlary kabul edıärler, sen olara gol goııarsyň. Şondan iki hepde soň bolsa, şol kanunlara düzedişler girizilıär. Görnüşi ıaly, ıuristler eııäm kabul edilen dokumentler bilen tanşyp, alada bildirip başlaıan bolmaly. Megerem, ilki kanunlaryň proıektini spesialistlere berip, soňra olara gol goımak gerekdir? Emma, men munuň peıdaly boljakdygyna kän bir ynanmaıaryn”.
Prezident häkimleri tankytlaıar
Prezident Berdimuhamedow 25-nji fewraldaky çykyşynda, obalarda we şäherçelerde kadaly ıollaryň bolmaıșy ıaly, iň zerur zatlaryň hem ıokdugyny häkimlere ıatlatdy.
Bugaıewiň sözlerine görä, prezidentiň bu bellikleri hem dogry: “Obalaryň käbirinde kitaphanalar, medeniıet öıleri açylsa-da, köpüsinde açylmady. Emma prezident özüniň kabul eden 10 ıyllyk programmasynyň ıerine ıetirilmeıändigine ünsi çeken bolsa, has gowy bolardy”.
“Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň başlygy Farid Tuhbatulliniň prezidente ıüzlenip ıazan makalasynda ıene şeıle diıilıär: “Sen 10 aı mundan ozal Daşoguzda agyz suw zawodyny dabaraly ıagdaıda açdyň. Bu dabara ıerli telewideniıede birnäçe günläp berildi. Emma henize çenli agyz suwy ıok. Belki, sen ol barada bilıän dälsiň? Sebäbi bular ıaly siziň üçin ownuk zatlar barada telewideniıede gürrüň edilmeıär”.
Aşgabatly ıazyjy Bugaıew ıerlerdäki agyr ıagdaılaryň sebäbiniň diňe bir häkimlerden ıa-da deputatlardan däldigini belleıär: “Sebäbi etrap häkimini, onuň orunbasarlaryny ıa-da welaıat häkimini hem prezidentiň özi belleıär. Haçanda şolary saılamak hukugy halka berilse, olardan edıän işleri barada hasabat soramak hukugy halkyň özünde bolsa, onda işler öz-özünden düzelip giderdi”.
Geçen aılarda Tunisiň, Müsüriň hökmürowan liderleriniň häkimiıetden agdarylmagynyň esasy sebäpleri ilatyň işsizlige, agyr sosial-ykdysady ıagdaılara garşy protestleri boldy. Hut şol wakalardan soňra İemen, Iordaniıa, Bahreın we beıleki arap ıurtlarynyň liderleri demokratik we sosial-ykdysady reformalary geçirmegi söz berdiler.
Azat İewropa we Azatlyk Radiosynyň Habarlar merkeziniň analitigi Brıus Panniıeriň pikirine görä, Berdimuhamedowyň soňky çykyşlary arap ıurtlarynda wakalar bilen gös-göni baglanşykly: “Prezident häkimleri, deputatlary tankytlamak bilen özüni kemçiliklerden çete çekip, olary oba ıerlerindäki agyr ıagdaılarda aıyplaıar. Berdimuhamedow İakyn Gündogarda bolan zatlary gördi we ıakynda Bahreıne sapar etdi. Ol halka ıakyn durmalydygyny we olaryň goldawynyň möhümdigini bilıär. Şonuň üçin-de, ol oba ıerlerindäki agyr ıagdaılar prezidentiň däl-de, ıerli häkimlikleriň kemçiligi diıdirmekçi bolıar”.
“Öň düzülen sistema”
Berdimuhamedow geçen anna güni eden çykyşynda Türkmenistanda ilatyň ıaşaıyş, durmuş şertlerini İewropanyň ösen ıurtlarynyňka ıetirmegi maksat edıändigini aıtdy. Brıus Panniıeriň pikiriçe, muňa Türkmenistanyň maliıe mümkinçiliginiň bar bolmagy mümkin: “Emma men, şuňa meňzeş beıanaty eşidenimde, 90-njy ıyllaryň başlarynda Nyıazowyň Türkmenistany “ikinji Kuweıte” öwürmek baradaky wadasy ıadyma düşıär. Bu hiç wagt bolmady”.
Soňra Panniıer şeıle diııär: “Häzir Berdimuhamedow ilatyň ıaşaıyş şertlerini ösen ıewropa ıurtlarynyň deňine ıetiriljekdigini aıdıar. Bu ajaıyp ideıa. Emma munuň üçin ummasyz pul, adalatly resmiler gerek. Olar döwletiň puluny niıetleniși ıaly öz ıerinde harçlamaly. Emma bu düzgün Türkmenistanda garșsyzlyk döwründe hiç bolmandy. Ol pul däl-de, resmileriň erki we türkmen jemgyıetindäki korrupsiıa problemasy”.
Adam hukuklary boıunça “Türkmen inisiatiwasy” guramasynyň başlygy Farid Tuhbatullin prezidente ıüzlenip ıazan makalasynyň ahyrynda şeıle diııar: “Sen şu wagta çenli bir zat diıdiň, emma başga zat edildi. Bu bir sistema. Ol sen prezident bolmazyňdan öň düzülipdi we henize çenli hem işleıär. Emma şeıle sistema möwritini ötürdi we ony üıtgetmek gerek”.
Türkmenistan: korrupsiıa garşy komissiıa döredildi
Komissiıa jenaıatçylykly ıollar we terrorizmi maliıeleşdirmek bilen gazanylan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna garşy çäreleriň planyny işläp taııarlamak üçin düzüldi.
Türkmenistanyň Maliıe ministrliginiň ıanynda jenaıatçylykly ıollar bilen gazanylan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna we terrorizmiň maliıeleşdirilmegine garşy göreş boıunça pudagara koordinasion işçi komissiıa döredildi.
Bu baradaky karara prezident Gurbanguly Berdimuhamedow gol goıdy. Karara görä, şeıle komissiıa jenaıatçylykly ıollar we terrorizmi maliıeleşdirmek bilen gazanylan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna garşy çäreleriň planyny işläp taııarlamak üçin düzüldi.
Şonuň ıaly-da täze komissiıa öňde goılan wezipeler berjaı edilende, maliıe gözegçiligini edıän edaralaryň işlerini koordinirlemek bilen meşgullanar.
Aşgabatly graždan aktiwisti Nurberdi Nurmämmedowyň pikiriçe, häzir bu komissiıanyň döredilmegi gerek zat. Emma ol bu komissiıanyň gowy işlejekdigini sorag astynda goııar: “Şeıle pikiriň döremegine birnäçe sebäpler bar. Häzir Aşgabat şäherinde ıa-da başga ıerlerde hiç hili aılyga gurup bolmajak jaılar çinownikler tarapyndan gurulıar”.
Mejlisiň öňki deputaty, Şwesiıada ıaşaıan Halmyrat Söıünow hem komissiıanyň döredilmegini oňlaıar: “Şeıle komissiıanyň döredilmegi, bir tarapdan, gutlamaly zat. Çünki öň şeıle at bilen Türkmensitanda komissiıa ıokdy. Eger komissiıa döredilıän bolsa, onda problema bar” diıip, Söıünow aıdıar.
Hapa pullar kimiň elinde?
Söıünowyň sözlerine görä, jenaıatçylykly ıollar bilen gazanylan pullaryň kanunlaşdyrylmagy diılende, Nyıazow döwründen galan problemalary göz öňüne getirmek mümkin.
“Türkmenistan garaşsyzlyga çykan döwri ıurduň territoriıasynda sowet
Zähmetkeş halkyň elinde jenaıatçylykly ıollar bilen gazanylan pullar ıok. Şeıle pullar diňe döwlet işgärleriniň elinde.
eııamyndan galan köp ıaraglar bardy. Şol ıaraglar deger-degmez bahadan satyldy we hökümetde oturan emeldarlar millionlarça dollar girdeji gazanypdylar” diıip, öňki deputat Söıünow aıdıar.
Ol neşe gaçakçylygynyň hem bikanun girdejiler getirıän bir çeşmedigini belleıär: “Nyıazow 90-njy ıyllarda çykyş edip, bäş gram tirıek üçin adamlara azar bermäň diıipdi. Şol bir wagtyň özünde konfiskasiıe edilen tirıekler we beıleki neşe maddalary “gupbaly” köşgüň ıerzemininde saklanıardy. Muňa şaıat köp”.
Aşgabatly graždan aktiwisti Nurberdi Nurmämmedow bolsa, ıurtda korrupsiıa arkaly bikanun gazanylıan girdejileriň bardygyny aıdıar: “Men esasan korrupsiıa arkaly gazanylan pullary göz öňünde tutıaryn. Şeıle-de korrupsiıa diıen zadyň özi adamlaryň aňyna ıaramaz täsir edıän zat. Çünki eııäm ıurtda adamkärçilik gymmatlyklary peselıär”.
Nurmämmedow zähmetkeş halkda jenaıatçylykly ıollar bilen gazanylan puluň ıokdugyna hem berk ynanıar: “Zähmetkeş halkyň elinde jenaıatçylykly ıollar bilen gazanylan pullar ıok. Şeıle pullar diňe döwlet işgärleriniň, döwlet çinownikleriniň elinde bar”.
Orsıetiň Ylymlar akademiıasynyň agzasy Artıom Ulunıanyň pikiriçe, şeıle komissiıanyň häzir döredilmeginiň birnäçe aspekti bolmagy mümkin: “Birinjiden, ıokary nomenklaturany düzıänler kesgitli pul serişderlerini alıarlar. Şeıdip hem olar kesgitli maliıe mümkinçiliklerine eıe bolıarlar. Olaryň bu mümkinçilikleri syıasy bähbitleri üçin ulanmaklary ahmal”.
Ulunıan beıleki aspekti şeıle düşündirdi: “Ikinjiden bolsa, häzirki lider
Komissiıanyň gowy işlemegi üçin ıurtda söz, metbugat azatlygy we köppartiıalylyk gerek.
Berdimuhamedowyň erkin pikirlilik, demokratik syıasy özgerişikler barada aıdıandygyna garamazdan, ol halkara guramalaryň, fondlaryň Türkmenistanda demokratiıany ösdürmek üçin pul berip başlamagyny oňlamaıar. Sebäbi agzalıan problemalara garşy hakyky göreş üçin pudagara komissiıany döretmegiň zerurlygy ıok diıip oılanıaryn”.
Taryh ylymlarynyň doktory Ulunıanyň pikiriçe, Aşgabadyň korrupsiıa garşy göreşıändigini daşky dünıä görkezmek isleıän bolmagy hem mümkin.
Türkmenistan 2005-nji ıylda Birleşen Milletler Guramasynyň korrupsiıa garşy göreş boıunça konwensiıasyna goşulypdy. Geçen ıylyň iıunynda bolsa Türkmenistan jenaıatçylykly ıollar bilen gelıän girdejileriň kanunlaşdyrylmagynyň we terrorçylygyň maliıeleşdirilmeginiň öňüni almak boıunça İewraziıa toparyna agza boldy.
Aşgabatly graždan aktiwisti Nurberdi Nurmämmedowyň pikiriçe, Türkmenistanda jenaıatçylykly ıollar bilen gazanylan girdejileriň kanunlaşdyrylmagyna garşy göreşjek komissiıanyň gowy işlemegi üçin ıurtda söz, metbugat azatlygy we köppartiıalylyk gerek.