Elektrikli arabamız neden çalışmadı
Yaptığımız motorda kusur yoktu ama bir şeyi unutmuştuk: Tork… Yokuş aşağı uçarcasına giden arabamız, en ufak yokuşta duruyor, vınlamaya başlıyordu.
Kapkara bir Zonguldak öğleden sonrası. Zonguldak kömür nedeniyle zaten kapkaradır, ama aynı Zonguldak senenin 200 günü yağmur almakla Türkiye’nin en çok yağmur alan kentidir. Gökyüzü hep kara bulutlarla kaplıdır ve sürekli bir “ahmak ıslatan” yağdırır. Hani şöyle gürül gürül yağıp ardından güneş açsa, yağmur sorun olmayacak, ama o karanlık, kasvetli ve çiseleyen yağmur, Karadeniz’in kapkara rengi ve toprağın karası bir araya gelince korku filmlerini aratmayan bir manzara oluşur Zonguldak’ta.
Böyle karanlık bir günün akşamüzeri Yüksel Türkili kapının önünde belirdi. Yüksel orta öğrenimini TED kolejinde sürdürüyordu. Henüz Ankara Fen Lisesi’ni kazanmamıştı. İkimizde Jack London’un romanlarından fırlamış kahramanlar gibi hissederdik kendimizi. Oyunlarımız hep Sherlock Holmes gizeminde olurdu. Bir de basketbola sardırmıştık fena halde. Ama basketbol topumuz olmadığından her akşamüzeri oynama şansımız da olmazdı.
O karanlık gün, bizim evin balkon haline getirdiğimiz geniş bahçesinde kafa kafaya vermiş ne yapacağımızı düşünüyorduk. Henüz satranç oynamayı da öğrenmemiştik, kağıt oyunları ilgi alanımız değildi. Konuşmayı ve tartışmayı seviyorduk ikimiz de.
Seyhan diye bir sevgilimiz vardı, ama Seyhan Zonguldak’ta oturmuyordu. Dayımın karısının ablasının kızıydı ve düğün için Zonguldak’a geldiğinde ikimiz de ona aşık olmuştuk. Seyhan bir hafta kadar kaldığı süre içinde Yüksel ile daha yakın olmuştu ve ben çok üzgündüm.
ELEKTRİKLİ ARABA YAPIYORUZ
Yüksel ansızın, “gel bir araba yapalım,” dedi.
“Nasıl yani,” diye sordum şaşkınlıkla.
“Elektrikli bir araba yapalım. İkimizin de bisikleti yok. Mahallede dolaşır, elalemi çatlatırız.”
“Tamam Yüksel, yapalım da nasıl yapacağız bu işi?”
“İkimiz de biraz fizik biliyoruz. Mıknatısların eksi ve artı kutuplarıyla bir metal parçasını çevirdiğini de biliyoruz. Eksiye gelince itiliyor artıya geçiyor, artıya gelince itiliyor eksiye geliyor… Böylelikle bir dönme hareketi sağlanıyor. Bunu tekerleklere bağlarsak, al sana araba…”
Aklım yattı. Kafa kafaya verip arabamızın diğer bölümlerindeki aksesuarları tamamlamaya başladık. Kağıt üzerinde her şey mükemmel gidiyordu. Hatta kağıt üzerinde arabamız sürat bile yapmaya başlamıştı.
Birkaç gün sonra elektrik enerjisini nereden alabileceğimiz konusuna takıldık. 1,5 Voltluk pille koca bir arabayı, üstelik de üzerinde bizim olduğumuz ağırlığı taşımak mümkün değildi. 40 kadar pil alıp seri bağlamaya karar verdik. Kırk tane pil almak o dönemde yüklüce para demekti. O işi sona bıraktık. Üstelik o sıralarda “kalem pil” de yoktu.
Teorik olarak arabayı oluşturduğumuzda, biriktirdiğimiz paralarla pil alıp onu arabanın boş bıraktığımız yuvasına yerleştirecektik ve arabamıza atlayıp şöyle bir Fener mahallesi turu atacaktık. Fren mekanizması basitti, ama vites konusunda ciddi kafa yormamız gerekiyordu.
Artı ve eksi kutup mıknatısla dönmeyi sağlayacağımız mekanizmanın önce büyük bir ahşap dişliyi döndürmesine karar verdik. Büyük ahşap dişli biraz daha küçük başka bir dişliyi döndürecek, o daha küçüğünü ve en küçüğe geldiğinde dönme hızı en az elli kat artacaktı. Bu da tamamdı. Dişlilerden birinden diğerine geçişi de vites adını verdiğimiz bir kolla sağlayacaktık.
Yaptığımız şeyin yıllar sonra Siemens-Martin motorlarının ilkel tipi olduğunu öğrendik tabii ki…
Başladık ahşap dişliler hazırlamaya, arabanın kasası da ağırlık olmasın diye ahşaptan olacaktı ve iki oturma yerinden başka hiçbir lüksü de bulunmayacaktı. Kapı, ayna vb. gibi şeyler yoktu yani.
Önce en ilkel şekilde motoru yerleştirebileceğimiz kasa hazırlayacaktık. Arabamız yürürse, daha gelişmiş kasalarla çalışabilirdik.
Kasayı hazırladık, planladığımız şekilde motorumuzu da hazırladık. Pilleri de zar zor aldık ve arabamızı, “beton yol” adını verdiğimiz, araçlara kapalı yola çıkardık. Arabamızın çalışması için ilk ateşlemeyi yapma konusunda çözüm bulamamıştık. Yani bir “kontakt” anahtarı yoktu. Doğrudan seri bağlanmış pilleri el yordamıyla açık hale getiriyor, onun da arabayı hareket ettireceğini umduğumuz çubuğa ve mıknatıslara aktarılmasını sağlıyorduk.
Gerçekten de yarattığımız elektro mıknatısın arasındaki metal parçası çılgınlar gibi dönüyordu. dönüşüyle, ucuna bağladığımız dişliler de dönmeye başlamıştı. Ama araba yerinden kıpırdamıyordu. Değil üzerinde biz, boş haliyle bile hareket etmiyor, sürekli vınlıyordu.
TORKU UNUTMUŞUZ MEĞERSE
Yaptığımız motorda kusur yoktu ama bir şeyi unutmuştuk: Tork…
Yokuş aşağı uçarcasına giden arabamız, en ufak yokuşta duruyor, vınlamaya başlıyordu.
Sanırım hem Yüksel’in hem de benim çocukluk çağımızın en büyük hüsranıydı elektrikli araba…
Biraz daha akıllı olsaydık, tork ihtiyacı olmayan mesela bir elektrik süpürgesi yapabilirdik, ama hevesimiz kaçmıştı bir kere.
Üstelik de pillerimiz daha bir saat bile geçmeden boşalmıştı bile.
Arada bir Yüksel ile birlikte olduğumuzda bu konuyu açar, bol bol da güleriz.
Şu açıdan önemliydi yaptığımız: İkimiz de fizik biliminin yaşamda ne kadar önemli olduğunu öğrendik. Fizik bilmeden ne yazar olunuyordu bu yaşamda, ne ressam, ne de besteci…
mümtaz idil elektrikli araba