T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK PROJESİ GENEL KOORDİNATÖRLÜĞÜ HASTANE YÖNETİMİ EĞİTİMİ REFERANS NOTLARI
Download "T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK PROJESİ GENEL KOORDİNATÖRLÜĞÜ HASTANE YÖNETİMİ EĞİTİMİ REFERANS NOTLARI"
2 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK PROJESİ GENEL KOORDİNATÖRLÜĞÜ HASTANE YÖNETİMİ EĞİTİMİ REFERANS NOTLARI
3 Bu kitap T.C. Sağlık Bakanlığı Proje Genel Koordinatörlüğü Hizmet İçi Eğitim Birimi Tarafından Düzenlenen Hastane Yönetimi, Eğitimi Kapsamında Hazırlanmıştır. Tüm Hakları Saklıdır.
4 HASTANELERİN SINIFLANDIRILMASI A. HALK KULLANIMINA AÇIK Topluma açık olan Toplumun geneline açık olmayan B. MÜLKİYET Devlet mülkü Devlet mülkü olmayan, kar amaçsız Yatırımcı mülkiyeti!, kar amaçlı C. KALIŞ SÜRESİ Kısa süreli bakım hastaneleri Uzun süreli bakım hastaneleri D. YATAK SAYISI 6-24; 25-49; 50-99; ; ; ; ; 500 adet + Genellikle başka sınıflandırmalarla birleştirilir. E. EĞİTİM VERME Eğitim veren Üniversite Uzmanlık programı, tam zamanlı / yarı zamanlı Eğitim vermeyen F. DİKEY ENTEGRASYON İlk bakım İkincil bakım Üçüncül bakım G. AKREDİTASYON
5 TOPLUMA AÇIK HASTANELER Halka açık tüm kısa süreli genel ve diğer özel hastaneleri kapsar. TOPLUM GENELİNE AÇIK OLMAYAN HASTANELER Uzun süreli hastaneler, kurumların hastane birimleri (hapishane, yüksek öğretim), psikiyatrik hastaneler, tüberküloz, kronik hastalık hastaneleri, zihinsel özürlü kurumları, alkol ve kimyasal madde bağımlısı hastaneleri. KALIŞ SÜRESİ - UZUN SÜRELİ HASTANELER Genellikle 30 günden fazla YATAK SAYISI Genellikle bu sınıflandırma diğerleri ile birleştirilir. Örneğin: Bölgesel, eğitim veren hastaneler..vs. DİKEY ENTEGRASYON İlk bakım hastaneleri poliklinik servisi temelli hizmet sunar. İkincil bakım hastaneleri genel bölümlerle belirli bir süreyle hasta kabul eder. Genel akut bakım hastaneleri poliklinik hizmetleri ile bu kategoriye dahildirler. Üçüncül bakım hastaneleri oldukça uzmanlaşmış hizmetler sunar. Üniversite hastaneleri, uzmanlık hastaneleri (rehabilitasyon merkezleri veya yanık hastaneleri gibi hastaneler bu kategoriye dahildirler).
6 HASTANE ORGANİZASYONU 1. BİR ORGANİZASYON NEDİR? Resmi rolleri yerine getiren veya ortak bir amacı güden iki veya daha fazla kişi yada bireyin sistematik olarak düzenlenmiş halidir. 2. Organizasyonların üç ortak özelliği vardır: Amaç veya misyon İnsanlardan oluşmuş Resmi rollerini belirleyen sistematik yapı 3. Hastanelerin çoğu bürokratik organizasyonlar olarak yapılandırılmıştır (Max VVeber). Piramitsel bir hiyerarşi ile bireysel pozisyon yada pozisyonlar grubu olarak organize edilirler. 4. KONTROL ARALIĞI En fazla 5-10 kişinin işletme etkinliğine ulaşması beklenir.
7 ETKİLİ ORGANİZASYON DİZAYNI Hedef odaklıdır; Müşterisine iyi hizmet sunar ve pazar odaklıdır; Etkili = yalnızca düşük maliyet gözetir. Organizasyon etkili olmadıkça varlığını sürdüremez; organizasyonlar verimli değillerse varlıklarını sürdürebilirler. Etkili (ve yeterince verimli) hastane dizaynında önemli konular. Güvenli strateji oluşturma ve planlama süreçleri Organizasyonun stratejik yönüne uygun yapı Etkili koordinasyon ve entegrasyona özellikle fonksiyon ve beceriler olarak ulaşmak Organizasyonun amaç ve işletme yapısını destekleyen teşvik ve kontrol. Güvenli strateji oluşturma ve planlama süreçleri Organizasyonun doğru olanı yaptığını garantilemek için uzun vadeli amaçların, organizasyonel yetiler ve çevresel olasılıkların geliştirilmesi Organizasyonun stratejik yönüne uygun olan yapı (i) (ii) (iii) Organizasyonel yapının stratejik ve işletme görevlerine uygun olmasını garantilemek. Yapı = Organizasyonun gruplanma ve uzman insan kaynaklarını kullanma yöntemi "Kutular ve Çizelgeler". Süreç Ayırımı: Diet, ilaç, laboratuar, bakım finansman gibi her biri merkezi kontrollü ve ihtiyaç olduğunda kolay ulaşılabilen fonksiyon, beceri ve uzmanlıklar üzerine kuruludur. Amaç Ayırımı: Özerk üniteler veya ekipler, bölümler, iş alanları, üniteler, ürün çizgileri üzerine kuruludur. Her bir ünite içinde kaynaklar vardır ve tüm ihtiyaçlara cevap verir. Etkili koordinasyon ve entegrasyona özellikle fonksiyon ve beceriler olarak ulaşmak Güvenli koordinasyon ve çabaları garantilemek. Matriks operasyonları hem yatay hem de dikey kombinasyonları vurgular.
8 Organizasyonun amaç ve işletme yapısını destekleyen teşyjk ve kontroller Teşvikler istenilen performansı motive edip ne yapacağını belirtir. Kontroller performansın istenilen sonuçlarla uyumlu olmasını garantiler, performansı takip eder, sonuçları değerlendirmek ve düzenleyici adımlar atmak için gerekli olan geri bildirimleri sağlar.
9 HASTANE ORGANİZASYONU Hedefler yada ulaşmak istenilen sonuçlar karar vermede en önemli dürtüleri oluştururlar. Maliyet ve buna ilişkin konular önemli olmakla beraber ikincil destekleyici kararları oluştururlar, yani etkili bakımın en üst düzeyde nasıl sağlanabileceği konusunu oluştururlar. Etkili performansı organizasyonel strateji yada işletme modunun en temel öğesi olduğunu vurgulamak iyi bir market hissesi yakalayabilmek isteyen endüstriler için önemli bir koşuldur. Yapısal olarak hem işlevlerin, bölümlerin veya insan gruplarının resmi oluşumlarına hem de resmi olmayan otorite ve ortaya çıkan etkili şekillerine önem vermelidir. Tabi ki belirli kaynaklar gruplandırma ve kullanmanın pek çok yolu vardır. Süreç ayırımını ve amaç ayırımını her birine örnek olarak kullanacağız. Her birinin yararları ve problemleri tartışılacak. Teşvikler ve kontroller başarının anahtarlarıdır. Teşvikler performansın ölçülebilir net göstergelerine bağlı olmalıdır. Teşvikler insanlara ne yapmaları gerektiğini söyler. Kontroİler (a) amaçları (b) amaçları destekleyecek teşvikleri belirleyecek planlama süreçlerini mantıksal olarak izler. Kontrol süreci performansı takip eder ve sonuçiarı değerlendirip gerekli düzeltmeleri yapmak için gerekli olan geri bildirimi sağlar.
10 Yönetim ve Yönetici: Değişen Yaklaşım ve İşlevler
11 I. G İ R İ Ş Bu sunuşta yönetim ve yöneticinin değişen ve artan işlevleri, kullanılan teknik ve süreçler ve olası gelişmeler özet bir şekilde ele alınacaktır. - Haberleşme-bilgİ teknolojisindeki gelişmeler - Küreselleşme - Eğitim düzeyinin ve beklentilerin artması - Vatandaşın, müşterinin, çalışanın daha talepkar ve bilinçli olması - Kuruluşların "sosyal" sorumluluklarının artması Demokratikleşmenin yaygınlaşması gibi makro gelişmeler örgütleri, bunların yönetimini ve yöneticilerin işlevlerini köklü değişikliklere uğratmıştır. Tek cümle ile belirtmek gerekirse, yönetim "insan yönetimi"şekline dönüşmüştür/ulaşmıştır. Yönetici artık önder, koç, kolaylaştırıcı, mümkün kılıcı, destekleyici sözcükleri ile tanımlanır olmuştur. Organizasyon artık "sosyal bir yapı" olarak görülmektedir. Varılan noktayı iyi değerlendirebilmek için nereden nereye gelindiğini incelemek gerekir. Bu irdeleme ve inceleme Klasik Organizasyon Teorisi (KOT), Davranışsal Organizasyon Teorisi (DOT), Modern Organizasyon Teorisi(MOT) başlıkları altında yapılacak olup, kursun temel kaynak kitabı olan Prof. Tamer Koçel'in yazdığı İsletme Yöneticiliği: Yönetim ve Organizasyon başlıklı eserden pasajlar alınarak oluşturulmuştur.+
12 II. KLASİK (GELENEKSEL) ORGANİZASYON TEORİSİ (KOT) Klasik veya geleneksel organizasyon teorisi adı altında iki temel yaklaşım bulunmaktadır. Bunların öncülüğünü Frederick Taylor'un yaptığı Bilimsel Yönetim Yaklaşımı (Scientific Management) ve öncülüğünü Henri Fayol'un yaptığı Yönetim Süreci Yaklaşımıdır. Klasik teori iki ana fikir etrafında toplanmıştır. Birincisi rutin işlerin görülmesinde insan unsurunun makinelere ek olarak nasıl etkin bir şekilde kullanılabileceği, ikincisi de formal organizasyon yapısının oluşturulmasıdır. Taylor'un Bilimsel Yönetim Yaklaşımı birinci fikri, Yönetim Süreci de ikinci fikri ayrıntılı olarak ele almışlardır. Klasik teori sürekli olarak açık ve seçik olarak belirlenmiş bir organizasyon yapısı ve otorite ilişkileri ile etkinlik ve verimliliğin nasıl arttırılabileceği konusunu işlemiştir. Bazen "ilkeler" yaklaşımı olarak da adlandırılan bu yaklaşımlar en iyi bir organizasyon yapısı ve yönetim tarzı İçin uyulması gereken ilkeleri belirlemeğe çalışmış, bu ilkelere uyulduğu takdirde etkinlik ve verimliliğin artacağını ileri sürmüş ve bu İlkelerin her organizasyonda ve her yerde geçerli olduğunu savunmuştur. Dolayısıyla bu yaklaşımların ilkeleri evrensel (her yerde geçerli) bir nitelik taşımaktadır. Klasik teorinin özü şöyle özetlenebilir. a. Bir defa klasik teori organizasyonlarda insan unsuru dışındaki faktörler üzerinde durmuştur. İnsan unsuru daima ikinci planda ele alınmıştır. Maddi faktörler düzenlendikten sonra insanın öngörülen doğrultu ve şekilde davranacağı-davranması gerektiği-varsayılmıştır. Bu yönü ile klasik teori mekanik organizasyon yapıları olarak adlandırılan yapıları önermiştir. b. Rasyonellik ve mekanik süreçler klasik teorinin hareket noktaları olmuştur. Makine-insan ilişkilerinde rasyonellik, işlerin dizayn ve birleştirilmesinde rasyonellik, ilkelerin amaçladığı rasyonellik ana hareket noktalarıdır. Mekanik rasyonelliği bozacak insan unsuruna ilişkin faktörler modele dahil edilerek ayrıntılı olarak incelenmemiştir. Ekonomik rasyonellik anlayışının organizasyona uygulanmasını ifade eden bu yaklaşım insanı kendine söyleneni yapan, rasyonel olduğuna inanılan sisteme uyan, pasif bir unsur olarak varsaymıştır. c. Klasik teori, esas itibariyle kapalı-sistem anlayışı İle organizasyonları ele almıştır. Bunun sonucu olarak da, bütün yaklaşımlar organizasyon içi dahili etkinliğin nasıl sağlanabileceği üzerinde durmuş, bunu sağlamak için uyulması gereken ilkeleri evrensel kabul etmiş; fakat dış çevre şartlarına ve organizasyonların değişen şartlara nasıl uyabilecekleri üzerinde durmamıştır.
13 Organizasyonların özelliklerine ve içinde bulundukları ortama bakarak organizasyon yapısını belirlemek yerine, her organizasyona bu ilkelerin uygulanmasını öngörmektedir. Bunun sonucu olarak da klasik açıdan organizasyon tasarım süreci şu safhaları içermektedir. Amaçların belirlenmesi, amaçlara ulaştıracak işlerin (görevler topluluğu) belirlenmesi, uzmanlaşmayı sağlamak için işlerin bölünmesi, işlerin bir araya toplanarak mevki ve pozisyonların oluşturulması, departmanın sağlanması, departmanların hiyerarşik bir yapı içinde koordinasyonu sağlamak üzere birleştirilmesi. 1. BİLİMSEL YÖNETİM YAKLAŞIMI (Scientific Management Approach): 1900'lerin başlarında Frederick Taylor'ın öncülüğünü yaptığı bu yaklaşım, geniş bir kabul görmüş ve bu yaklaşımın uygulandığı işletmelerde verimlilik hızla artmıştır. Birinci Dünya Savaşı'ndan önceki yıllarda Amerikan ekonomisindeki hızlı büyümeye karşılık kullanılan üretim tekniklerinin bilimsel olmayışı Taylor'ı bu konuda araştırmaya sevketmiştir. İşlerin dizaynı ve yapılma şeklinin mühendislik açısından ve bilimsel olarak incelenerek yeniden düzenlenmesi ile hem verimliliğin artacağına, hem de işletme ve işçilerin bu yeni düzenden daha fazla pay elde edeceklerine inanan Taylor, Bethlehem Steel Company'deki deneyleri ile bu inancını uygulamaya aktarmış ve 1911'de yayınlanan Bilimsel Yönetimin İlkeleri (The Principles of Scientific Management) başlıklı kitabı ile de düşündüğü yönetim ve organizasyon anlayışının esaslarını açıklamıştır. Taylorizmin veya bilimsel yönetim yaklaşımının ana ilkeleri şunlardır. a. Her iş, bu işi oluşturan unsurlarına (görevlere) ayrılmalı.. b. Bu görevlerin her biri bilimsel açıdan ayrıntılı olarak incelenmeli, c. Bu inceleme yapılırken görevlerin nasıl daha etkin yapılabileceği (metot), araç ve gereçlerin nasıl kullanılması gerektiği (zaman ve hareket) ve görevi yapanın nasıl davranması gerektiği araştırılmalıdır. d. Böylece görev ve işlerin en iyi yapılma şekli bulunduktan sonra, bunlar zaman ve metot olarak standartlaştırılmalıdır. e. Daha sonra standartları belli olan bu işleri yapabilecek, fiziki ve zihni kabiliyeti yeterli olan kişiler seçilmelidir. f. Bu kişiler uygun bir şekilde eğitilerek işi öngörülen şekilde yapabilecek hale getirilmelidir. g. Teşvik edici ücret sistemi geliştirilerek işgörenlerin öngörülen şekilde çalışmaları finansal olarak desteklenmelidir. h. Yönetim bu sistemin işleyişini sürekli olarak denetlemeli, aksaklıklar yine bilimsel olarak incelenmelidir.
14 Bilimsel Yönetim Yaklaşımı yöneticilerin böyle bir bilimsel yaklaşımı kabul etmelerini ve organizasyon yapısını oluşturan işlerin tasarımına bu açıdan bakmalarını önermiştir. Bu anlayışın sonucu olarak zaman etüdü, hareket etüdü, iş ekonomisi; teşvikli ücret sistemleri, iş standartları gibi çalışmalar yaygın hale gelmiştir. 2. YÖNETİM SÜRECİ YAKLAŞIMI: Klasik teorinin ikinci yaklaşımı, öncülüğünü Henri Fayoi! un yaptığı yönetim süreci yaklaşımı (Administrative Process Theory) dir. Taylor ve izleyicilerinin daha çok iş ya da atölye-tezgah tasarımı ve işlerin yapılma şekli ile ilgilenmelerine karşılık, Fayol organizasyonunun tamamını ele alarak iyi bir organizasyon dizaynı ve yönetiminin ilkelerini araştırmıştır. Fayol'de Taylor gibi direkt olarak endüstri içinde çalışan bir yazardır. Düşüncelerini 1916'da Fransa'da yayınlanan kitabında açıklamıştır. Ancak Fayol'ün İngilizce literatürde yerini alması ancak 1946'dan sonra, kitabının İngilizce'ye çevrilmesi ile birlikte olmuştur. Yönetim faaliyetleri bir süreç şeklinde oluşur. Bu sürecin başlıca safhaları planlama, organizasyon, emir-komuta (yürütme), koordinasyon ve kontrol'dür. Şu halde yönetim planlama fonksiyonu ile başlayan ve kontrol fonksiyonu ile son bulan ve tekrar planlama ile devam eden bir süreçtir. Buna benzer şekilde 1937'de Gulick de aşağıdaki yönetim fonksiyonlarını geliştirmiştir: planlama, organizasyon, personel bulma-yerleştirme-yetiştirme, emir-komuta, koordinasyon, raporlama ve bütçeleme. Bu fonksiyonları da kelimelerin İngilizce baş harflerini alarak POSDCORB adı altıda (plannning, organizing, staffing, directing, coordinating, reporting, budgeting) ifade etmiştir. Yönetim süreci yaklaşımının mesajı şudur: "Eğer bu ilkeleri izlersen başarılı olursun".
15 Organizasyon İlkeleri: a. İşbölümü: Etkinlik ve verimliliği arttırmak için işler ve onları oluşturan görevler uzmanlaşmaya imkan verecek şekilde bölünmelidir. Böylece hem daha kaliteli ve etkin üretim sağlanacak, hem de işgörenleri eğitmek kolay olacaktır. b. Departmanlara (bölümlere) ayırma: İşler belirlenip, iş bölümü ve uzmanlaşma kararlaştırıldıktan sonra, belirli işler bir araya getirilerek departman veya bölümlerin oluşturulması gerekecektir. c. Emir-Komuta Birliği: Emir-komuta birliği ilkesi, bir organizasyonda her astın sadece bir üstten emir almasını ve bir üste karşı sorumlu olmasını öngörmektedir. Organizasyonların etkin olabilmesi için bu konunun açık ve seçik olarak belirlenmiş olması, kimin kimden emir alacağının kararlaştırılmış olması gerekir..(matriks organizasyon yapısında bu ilkenin çiğnendiği görülmektedir.) d. Hiyerarşik Yapı: (Pİramid) Hiyerarşik yapı ilkesi emir-komuta birliği ilkesi ile yakından ilgilidir. Bu ilkeye göre işler ve mevkiler hiyerarşik bir yapı şeklinde örgütlenmeli ve bu işleri yapanlar da emir-komuta birliği ilkesine göre kimden emir alacaklarını kime karşı sorumlu olacaklarını bilmelidirler. e. Kontrol Alanı: Bu ilke bir üste kaç sayıda ast bağlanabileceği ile ilgilidir. Bir üste etkin bir şekilde denetleyebileceği sayıdan fazla, üst'ü boş bırakacak sayıdan az ast bağlanmamalıdır. f. Yetki ve Sorumluluk Denkliği: Bir organizasyonda personelin yetkisi ile sorumluluğu arasında bir denge bulunmalıdır. Yetki (veya otorite) bir organizasyonu bir bütün olarak ayakta tutan unsurdur. Organizasyonda her üst'ün, ast'larının yapacağı işleri belirleme hakki vardır. Hiyerarşik yapı ilkesine göre de bunun sınırı, organizasyon kademeleri yükseldikçe genişlemektedir. Yöneticiye bu hak organizasyonda belirli bir kademeyi işgal ettiği için verilmiştir. Daha doğrusu bu hak kişiye değil fakat organizasyon pozisyonuna (mevkiye) bağlıdır. Bu mevkiyi kim işgal ederse bu hakkı o kullanacaktır. g. Amaç Birliği: Organizasyonun ve ilgili birimlerin amaçları açık ve seçik belirlenmeli ve bunlar birbiri ile uyum içinde olmalıdır. Bu ilke esasında organizasyonların varlık nedeni ile ilgilidir. Organizasyonlar, ancak belli bir amaç var ise mevcuttur. Ancak uygulamada, amacın ortadan kalktığı halde varlığını sürdüren; veya amacın ikinci plana atılıp yapılacak işlerin bir amaç haline getirildiği organizasyonları gözlemek kolaydır. Bu ilke organizasyon plancısının dikkatini sürekli olarak amaç üzerine çekmektedir. Şu halde, önce organizasyonun amacı belirlenmeli, sonra bu amacın bir alt-amacı olarak bölümlerin ve pozisyonların amaçları belirlenmelidir. Böylece alt amaçların gerçekleştirilmesiyle organizasyonun yöneltildiği ana amaca ulaşmak mümkün olabilecektir.
16 h. Yetki Devri: Organizasyonda gerekli ölçüde yetki devri olmalıdır. Ancak yetkisini devreden bir üst sorumluluğunu devredemez. Bir organizasyonda bütün kararların tepe yönetimi tarafından alınmasına imkan ve gerek yoktur. Daha doğrusu, böyle bir uygulama şüphesiz yapılabilir. Ancak bunun maliyeti çok yüksek olacaktır. Karar verme yetkisinin merkezde toplandığı bu gibi uygulamalar genellikle merkezi (merkezcil) yönetim adı altında ele alınmaktadır. Karar verme yetkisinin örgütün kademelerine devredilmesi ise merkezkaç (ademi-merkezi) yönetim uygulaması ile ilgilidir. Karar yetkisinin devri nisbi bir kavramdır. Başka bir deyimle bu bir derece konusudur. Klasik Örgüt Kuramı "en iyi" bir organizasyon yapısının nasıl oluşturulabileceği sorunu etrafında toplanmıştır. Ayrıca bu ilkeler her yer ve organizasyon içinde geçerli kabul edilmiştir. Bunun sonucu olarak ortaya "mekanik" olarak adlandırılan organizasyon yapıları çıkmıştır. Klasik mekanik organizasyon yapıları insan unsuruna özel bir önem vermemiş, onu modelin bir parçası yapmamıştır. İnsan unsuru dışındaki unsurların (maddi unsurlar, iş, görev, kavramlar v.b.) belirlenen ilkeler doğrultusunda bir araya getirilmesi ile yapı oluşturulmuş ve insan unsurunun bu yapı içine konması ile onun bir makine (robot) gibi, ilgili kademenin öngördüğü doğrultuda davranacağı varsayılmıştır. III. DAVRANIŞSAL (NEO-KLASİK) ORGANİZASYON TEORİSİ (DOT) 1. GENEL ÖZELLİKLERİ: Neo - klasik Organizasyon Teorisinin en önemli özelliği, klasik teorinin eksik bıraktığı yönü, insan unsurunu inceleme konusu yapmasıdır. Dolayısıyla bu teori, klasik teorinin kavramlarına yeni kavramlar eklemiş, onları daha açık hale getirmiş ve değiştirmiştir. Neo - klasik teorinin gelişmesine katkıda bulunan yazarlar psikoloji, sosyoloji, sosyal-psikoloji, antropoloji gibi çok değişik alanlardan gelmişlerdir. Bu çeşitliliğe rağmen bunların, dolayısıyla neo - klasik yaklaşımının organizasyon konusuna yapmış olduğu en önemli katkı, organizasyon yapısı içinde insanın nasıl davrandığı ve neden o şekilde davrandığı ve yapı ile davranış arasındaki ilişkileri açıklamak olmuştur. Sadece yapı üzerinde duran klasik teorinin insan unsurunu pasif saymasına karşılık, neo-klasik teori bir organizasyon yapısının etkinliğini belirleyen unsurun insan unsuru olduğunu göstermiştir.
17 Dolayısıyla davranışsal yaklaşımın ana fikri, bir organizasyon yapısı içinde çalışan "insan" unsurunu anlamak, onun yeteneklerinden azami ölçüde yararlanabilmek, yapı ile insan davranışları arasındaki ilişkileri incelemek, organizasyon içinde ortaya çskan sosyal grupları ve özelliklerini tanımak ve kısaca yöneticiye kullanabileceği yeni araç ve kavramlar vermektir. Bu yaklaşım klasik teorinin ekonomik rasyonellik anlayışını esas almakla beraber buna yeni bir boyut, insan unsurunun tatmin olması boyutunu getirmiştir. Davranışsal yaklaşım organizasyonları çeşitli ihtiyaçlara sahip insanların bir araya gelmesi ile oluşan birimler olarak ele almış ve yöneticilerin aynı zamanda beşeri ve sosyal bir organizasyon kurmak zorunda olduklarını göstermiştir. Davranışsal yaklaşımın ele aldığı başlıca konular şunlar olmuştur: insan davranışı, kişiler arası (beşeri) ilişkiler, grupların oluşması, grup davranışları, informal organizasyon, algı ve tutumlar, motivasyon, önderlik organizasyonlarda değişim ve gelişme...böylece klasik teori ile birlikte ele alındığında yöneticinin işlevleri ile yararlanabileceği araç ve kavramlar önemli ölçüde artmış olmaktadır. Davranışsal teorinin gelişmesine başta Elton Mayo, Fritz Roethlisberger, Douglas McGregor, Abraham Maslovv, Kurt Lewin, Rensis Likert, Chester Barnard, Chris Argyris olmak üzere pek çok yazar ve araştırıcının katkısı olmuştur. 2. HAWTHORNE ARAŞTIRMALARI: Hawthome Araştırmaları olarak bilinen ve Harvard Üniversitesinden F. Roethlisberger ve Elton Mayo önderliğindeki bir grup bilim adamının VVestern Elektrik Şirketi'nin Chicago'nun banliyösü olan Cicero'daki Hawthorne fabrikasında yaptıkları araştırmalar yönetim ve organizasyon konusuna davranış açısından yaklaşmanın (davranışsal yaklaşımın) başlangıcı olmuştur. Bu araştırmalar 1924'de başlamış fakat sonuçları 1930'larda alınmıştır. Başlangıçta Hawthorne çalışmaları Klasik Teorinin bir nevi uygulaması olarak başlamış fakat elde edilen sonuçlar yeni bir yaklaşımın doğmasına neden olmuştur. Araştırıcılar Havvthome fabrikasında, ışıklandırma, ısıtma, yorgunluk ve fiziksel yerleşim düzeninin işçilerin verimliliği üzerindeki etkilerini araştırmak ve incelemek üzere çalışmalarına başlamışlardır. Araştırmacıların başlangıçtaki hipotezi şu olmuştur: Işıklandırma, ısıtma, dinlenme zamanları gibi fiziksel iyileştirmelerin derecesi arttıkça verimlilik de artacaktır.
18 Ancak yapılan deneyler ve araştırmalar bu hipotezi doğrulamamıştır. Bazen iyileştirmelere rağmen verimlilik değişmemiş, bazen de herhangi bir iyileştirme olmadan verimlilik artmıştır. Bunun üzerine araştırıcılar dikkatlerini fiziksel faktörler yerine sosyal faktörler üzerine çevirmişlerdir. Bu safhada yeni hipotez, verimlilik artışının ancak işçilerin motivasyonu, uygulanan nezaret şekli, tatmini ve aralarındaki ilişkiler tarafından, yani sosyal faktörler tarafından açıklanabileceği olmuştur. Araştırma sonuçları ve hipotezi doğrulamış, işçilerin üretim düzeyini (verimliliğini) esas itibariyle sosyal faktörlerin etkilediği belirlenmiştir. Hatta ışıklandırma deneylerinin birisinde, ışıklandırma düzeyi azaltıldığı halde üretim artmıştır. Bir başka deneyde ise işçilerin kendi aralarında oluşturdukları gruplarda, üretim düzeyinin ne olması gerektiği konusunda bir "norm" belirledikleri, grup üyelerini bu norma uymağa zorladıklarını, grup tarafından normal kabul edilen düzeyin üzerinde üretim yapan grup mensuplarını çeşitli şekillerde zorladıkları belirlenmiştir. Sonuç olarak organizasyonun bir sosyal sistem olduğu ve insan unsurunun bu sistemin en önemli unsuru olduğu ortaya konmuştur. Belirli bir yapı içinde bir araya gelen kişiler, aralarında çeşitli ilişkiler geliştirerek informal gruplar öngördüğü ve varsaydığından çok, kişilerin algıları sonucu, grup üyesi olup olmadıkları sonucu belirlenecektir. Kişilerin sahip olduğu inançlar, alışkanlıklar, amaçlar, değer yargıları ve gelenekleri oluşturdukları grupların özelliklerini belirleyecektir. Böyle bir sosyal sistemin kişiler üzerindeki etkisi, fiziksel faktörlerin etkisinden çok daha fazladır. Havvthome araştırmalarının bu sonuçları üzerine, organizasyonlarda insan faktörü yoğun bir şekilde araştırma konusu yapılmıştır. Böylece yöneticinin kullanabileceği araç ve kavramların sayısı daha artmış, yöneticilerin etkin ve başarılı olmaları için dikkate almaları gereken unsurlar fazlalaşmıştır. Davranışsal yaklaşım, yöneticilerin esasında kişilerarası ilişkilerden oluşan bir sosyal sistemi yönettiklerini ve kendilerinin de bu sistemin parçası olduklarını ileri sürmüştür. Böylece başlayan davranışsal yaklaşım günümüzde, diğer bir organizasyon yaklaşımı olan sistem yaklaşımı ve durumsallık yaklaşımı (contingency approach) tarafından daha da geliştirilmiş olarak organizasyonlarda davranış (veya örgütsel davranış) adı altında varlığını sürdürmektedir.
19 IV. MODERN ORGANİZASYON TEORİSİ (MOT) 1. GİRİŞ: II.Dünya Savaşı yıllarından itibaren yönetim konularının efe alınışında yeni bir yaklaşım hakim olmağa başlamıştır. "Sistem Yaklaşımı" olarak bilinen bu yeni düşünce tarzı biyolog von Bertalanffy'nin 1920'lerde başlattığı "Genel Sistem Teorisi"nden kaynaklanmaktadır. Von Bertalanffy'nin 1972 tarihindeki ölümüne kadar işlemeyi sürdürdüğü Genel Sistem Teorisi, her türlü sisteme uygulanabilecek genel ilke ve prensipleri bulmayı ve geliştirmeyi amaçlayan disiplinlerarası matematiksel bir çalışma alanıdır. Sistem Yaklaşımı veya Sistem Teorisi tek başına yeni bir bilimsel disiplin olmaktan çok, belirli olayların, durumların ve gelişmelerin incelenmesinde kullanılan bir düşünce tarzı, bir metot, bir yaklaşımdır. Böyle bir yaklaşımın amacı, yönetim olayının ve birimlerinin birbirleri İle olan ilişkilerini ve bu ilişkilerin niteliğini incelemek, belirli bir birimdeki gelişmelerin diğer birimler üzerindeki etkilerini araştırmak; kısaca, yönetim olaylarını başka olaylarla ve dış çevre şartlan ile ilişkili olarak incelemektir. Böyle bir yaklaşım tarzı, yönetim faaliyetlerinin temelini oluşturan koordinasyon için gerekli olan ve belirli yönetim olayları İle ilgili içsel ve dışsal (sistemin içinde ve dışında olan) faktörleri gösteren bir çerçeve sağlar. Şu halde "sistem" nedir? 2. SİSTEM TANIMI: Bir sistemi a. belirli parçalardan (alt birimlerden, alt sistemlerden) oluşan, b. bu parçalar arasında belirli ilişkiler olan, c. bu parçaların aynı zamanda dış çevre ile ilişkisi olan, bir bütün olarak tanımlamak mümkündür. Birleşik ve bütünleşmiş (integrated) parçalardan oluşan herhangi bir yapı, olay veya faaliyet, kavram bir sistem olarak ele alınabilir. Yönetimde sistem yaklaşımı denildiği zaman, yönetim olaylarını ve bu olayların cereyan ettiği birimleri birbirleri ile ilişkili bir şekilde ele alan yaklaşım anlaşılmaktadır. Başka bir deyişle sistem yaklaşımı, organizasyonu çeşitli parçalar, süreçler ve amaçlardan oluşan bir bütün olarak ele alır. Örneğin organizasyon sistemini oluşturan parçalar olarak insan unsuru (çalışanlar), makineler, maddi kaynaklar, görevler (görev tanımları), formal yetki ilişkileri, küçük informal gruplar sayılabilir. Bütün bu parçalar organizasyonun amacını gerçekleştirmek üzere, haberleşme ve karar verme süreçleriyle birbirlerine bağlanmış bulunmaktadır. Dolayısıyla organizasyon ana (esas) sistemdir. Yönetici bu ilişki ve bağımlılığı temel yönetim fonksiyonları olarak adlandırılan planlama, organizasyon,
20 yürütme, koordinasyon ve kontrol fonksiyonlarını yerine getirirken gerçekleştirir. Örneğin organizasyon sisteminin alt sistemleri olarak pazarlama alt sistemi, üretim alt sistemi, araştırma-geliştirme alt sistemi, personel alt sistemi ele alınabilir. Sistem açısından önemli olan bu alt sistemlerin nerede ve nasıl ilişkili ve birbirlerine bağımlı olduklarıdır. Yönetimde sistem yaklaşımını kullanmanın yararı şöyle olmuştur: Klasik (Geleneksel) Yönetim Teorisinin katılığı ve kapalılığından ve organizasyonların dış çevreleri de ele alınmıştır. Yönetici görevini dar bir şekilde, sadece kendi fonksiyonu açısından yorumlamaktan kurtularak, kendi sisteminin bağlı olduğu diğer altsistemleri ve çevre koşullarını da dikkate almak zorunda kalmıştır. Yöneticiye kendi sisteminin amaçlarını daha geniş bir sistemin amaçları ile ilişkilendirmek fırsatını vermiştir. Yönetici, organizasyon yapısını alt - sistemlerin amaçları ile uyumlu bir şekilde kurmak olanağına kavuşmuştur. Yönetici, alt sistemleri değerlerken bu sistemlerin esas sisteme yaptıkları katkıyı belirleme olanağına kavuşmuştur. Yönetici sistem içi ve dış çevreye ilişkin faktörleri (parametreleri ve değişkenleri) değerleyerek organizasyonun bunlara uymasını sağlayacaktır. 3. DURUMSALLIK YAKLAŞIMI Daha önceki yaklaşımların ana fikri olan "en iyi organizasyon yapısı" oluşturmak ve "organizasyon ilkeleri" geliştirmek yerine, bu yeni yaklaşımlar her yer ve zamanda geçerli en iyi bir organizasyon yapısı olmadığı, organizasyon ile ilgili herşeyin "koşullara bağlı" olduğu fikrini esas almıştır. Bunun sonucu olarak da organizasyon yapısı ve örgütsel davranış ile çevre koşulları, teknoloji ve büyüklük arasındaki ilişkiler yoğun bir şekilde araştırmağa başlanmıştır. Klasik yaklaşım organizasyon yapısının belirlenmesinde belirli ilkelerin uygulanmasına önem verirken, durumsallık yaklaşımı organizasyon yapısını çeşitli içsel ve dışsal koşullar arasındaki ilişkilere göre şekil alan bir yapı olarak görmektedir. Yani durumsallık yaklaşımına göre organizasyon yapısı bir bağımlı değişkendir. Organizasyon yapısının nasıl olması gerektiği (bağımlı değişkenin değeri), bağımsız değişken durumundaki içsel ve dışsal koşulların durumuna göre belirlenecektir. Dolayısıyla organizasyon yapılarının etkinliği, belirli ilkelerin uygulanmasından değil, fakat bu belirli ilkelerle içsel ve dışsal koşullar arasında uygun bir birleşim sağlamaktan kaynaklanmaktadır.
21 Durumsallık yaklaşımına göre değişik durumlar ve koşullar yönetimde başarılı olmak için değişik kavram, teknik ve davranışları gerektirir. Bu nedenle her yer ve koşullarda geçerli tek bir en iyi organizasyon yapısı yoktur. "En iyi" durumdan duruma değişecektir. Durumsallık yaklaşımının bu fikri, klasik ve neo - kiasik yaklaşımların değerini ve yararını ortadan kaldırmaz. Aksine durumsallık yaklaşımı, daha önceki yaklaşımları uygun bir çerçeve içine koyarak onları daha yararlı bir duruma getirmektedir. Örneğin belirli durum ve koşullarda klasik yaklaşımın öngördüğü hiyerarşik organizasyon yapısı veya otokratik önderlik tarzı uygun olabileceği halde, başka durum ve koşullarda bunların tam aksi, demokratik önderlik tarzı uygun olabilir. Şu hale göre bir işletmenin organizasyon yapısı çeşitli dış çevre unsurları (müşteriler, devlet müdahalesi, rekabet, pazar koşulları vb.) gibi dışsal faktörler tarafından ve çeşitli iç çevre unsurları (yapılacak işin niteliği, kullanılan teknoloji, personelin niteliği, amaçları vb.) gibi içsel faktörler tarafından etkilenecektir. Organizasyon yapı ve İşleyişine durumsallık yaklaşımı açısından bakıldığında, sorun içinde bulunulan durum ve koşulların bu unsurları ve süreçleri nasıl etkileyeceğidir. Başka bir deyişle durum ve koşullara göre, bu unsurlara ve süreçlere verilecek şekil farklı oiacaktır. Durumsallık yaklaşımını daha öncekilerden ayıran en önemli farklılık budur. Örneğin durumsallık yaklaşımına göre "demokratik önderlik en iyi (etkin) önderlik tarzıdır" diye genelleştirmek mümkün değildir. Bu "en iyi" durum ve koşullara bağlıdır. Bazı durum ve koşullarda otokratik nitelikteki bir önderlik tarzı en etkin önderlik tarzı olabilir. Bu yaklaşımda sorun organizasyon yapı ve süreçlerini etkileyen "durum" ve "koşulların" neler olduğu ve bunların nasıl incelenebileceği sorunu önemlidir. Bugüne kadar "durum ve koşullarla" ilgili olarak iki faktör üzerinde çok durulmuştur. Bunlar "teknoloji" ve "çevre" faktörleridir. Ayrıca "büyüklük" ve "organizasyonu oluşturan personelin niteliği" de ele alınmıştır.