saveSave DATA Tarih - İslamiyet Öncesi Türk Tarihi, İlk Tür... For Later
Ahmet Davutoğlu - Tarih idraki oluşumunda metodolojini rolu
Halil İnalcık - Devleti Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar 1
Uygarlık (Çözümlü Örnekler)
DÜNYA SAVAŞI ve SONRAKİ GELİŞMELER
Paylaşımı İçin Yapılan Gizli Antlaşmalar
Dünya Savaşının Sona Ermesi
Dünya Savaşı'ndan Sonra Yapılan Barış Antlaşmaları
Savaşı (Testler -1, 2, 3, 4, 5, 6, 7)
Anayasası (Teşkilat-I Esasiye)
♦ ATATÜRK DÖNEMİ
DIŞ POLİTİKA VE İÇ OLAYLAR
Türk kelimesinin anlamı hakkında yaygın olan iki görüş vardır. Birinci görüşe göre Türk; "do­ ğan, türeyen, çoğalan", ikinci görüşe göre ise, "güçlü, kudretli, kuvvetli" anlamındadır. Türk adı ilk defa Orhun kitabelerinde, "Türük" şeklinde geçer.
Türk kelimesini siyasal ad olarak İlk Defa Göktürk Devleti kullanmış, daha sonra Türk boyuna mensup bütün topluluklan ifade eden bir ad olarak kullanılmıştır.
yy Bizans kaynaklarında kul­
lu'nun adı bir daha değişmemek üzere
Türk tarihiyle ilgili ilk bilgilere Çin kaynak­ larında rastlanır. Bu kaynaklarda "Kunlar" adı verilen "Hun" Türklerinden bahsedil­ mektedir. Ayrıca Asur yazılı kaynakların­ da, Heredot tarihinde, Arap, İran ve Hint metinlerinde de Türklerle ilgili bilgilere rastlanır.
Orta Asya: kuzeyde Sibirya; güneyde Himalaya Dağları; doğuda Kingan Dağla­ rı; batıda Hazar Denizi ile çevrelenen geniş bir coğrafi bölgedir.
Bu geniş bölge içerisinde
anayurdunun Altay-Ural Dağları ve Aral Gölü üçgeni içinde kalan bölge olduğu belirtilmektedir.
Yapılan araştırmalar sonucu Orta Asya Türk kültürünün Paleolitik (Kabataş) Dev­ rine kadar uzandığı görülmüştür. Orta Asya'nın en eski kültür merkezleri; Anav, Karasuk, Abakan, Andronova, Kelteminar ve Afanesyova, Tagar kültür­ leridir.
MÖ 3000 yıllarında Aral gölüne dökülen Amuderya'nın deltasında bulunmuştur. Buradaki insanlar yerleşik hayat sürdür­ müşlerdir. Bu kültürün mensuplarının balıkçılık ve hayvancılık ile geçimlerini sağladıkları anlaşılmaktadır.
MÖ 3000-2000 de Altay-Sayan dağlarının kuzey batısında bulunmuştur. Orta Asya medeniyetinin temelini oluşturduğu sa­ nılmaktadır. Avcılık ve hayvancılıkla uğ­ raşan savaşçı bir toplum tarafından mey­ dana getirilmiştir. Altay yöresinde iki kurgan (tepe biçimindeki mezar)da yapı­ lan kazılar sonucu ele geçen buluntular­ dan anlaşılmaktadır. Yapılan kazılarda ayrıca çeşitli bakır eşyalar, çakmak ta­ şından yapılmış ok uçları, kemikten ya­ pılmış iğnelerde bulunmuştur.
MÖ 2000-1200 yıllarında Yenisey'deki Andronova'da bulunmuştur. Türklerin ilk ataları tarafından meydana getirilmiştir. Orta Asya kültürleri içinde yayılma alanı en geniş olanıdır. Afanasyevo kültürü ile olan benzerliğinden dolayı onun devamı olarak da kabul edilebilir.
Yenisey Irmağı'nın kollarından biri olan Karasuk Nehri'nden adını alan bu kültür, Orta Asya'nın uygarlık tarihi yönünden büyük önem taşır. Orta Asya uygarlığında demir madeni ilk olarak bu kültürde iş­ lenmiştir.
MÖ 700-100 yılları arasında Karasuk kültüründen sonra Altay dağları bölgesin-
de görülmüş olan bu kültür, bu bölgedeki diğer kültürlerin içinde en genci ve en gelişmiş olanıdır. Bu kültüre ait tunçtan iki yanı keskin bıçaklar, hançerler, çok sayı­ da ok uçları, altın süs eşyaları, iğne, tarak gibi eşyalar bulunmuştur.
Milattan önceki devirlerde (M.
başlayıp, Milattan sonraki devirlerde de devam eden göçlerin başlıca sebepleri şunlardır:
■ Kuraklık, uzun geçen kışlar ve bunların doğurduğu ekonomik sıkıntılar,
■ Boylar arasındaki hâkimiyet mücadele­ si,
M.Ö.ki dönemlerde kalabalık Türk Boyla- rı'ndan bir kısmı Çin'e, bir kısmı da batıya doğru göç ederek İran üzerinden Mezo­ potamya, Anadolu ve Ege Bölgesine kadar ilerlediler. Yakutlar ve Çuvaşlar Sibirya'ya doğru göç ettiler. Bir grup da Hindistan'ın İndus-Pencap bölgesine doğru yayılmaya başladılar.
M.Ö.ki göçler daha çok güneye (Çin) ve batıya doğru olmuştur. Batıya yapılan göçler IV. yy'da başlayıp IX. yy'ın sonla­ rına kadar devam eder. Batıya göç eden­ lerden bir kısmı Hazar Denizi ve Karade­ niz'in kuzeyinden geçerek Orta Avrupa ve Balkanlar'a kadar gelmiş, buralarda güçlü devletler kurmuşlarıdır. (Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Macarlar, Peçenekler, Ku- manlar, Oğuzlar). Batıya gidenlerden
diğer bir grup Afganistan ve
distan'a yerleşip Akhunlar Devleti'ni kur­ muştur.
■ Hunlar ve Avarlar, Macaristan merkez olmak üzere Avrupa'da birçok devlet
■ Türk kültür
bir köşesine yayılmış, Türklerin gittiği yerde taş devri yaşayan insanlar, ma­ den devrine geçmişlerdir.
■ XI. yy'da Anadolu'ya girmeye başlayan Oğuzlar, Anadolu'nun Türk yurdu olma­ sını sağlamışlardır.
• Çin'e gidenler kalabalık Çin nüfusun­ dan dolayı asimile olmuşlardır.
Orta Asya kökenli atlı göçebe bir toplu­ luktur. M. Ö VII. yy'da batıya göç ederek Karadeniz'in kuzeyinden Tuna Nehrine kadar uzanan topraklara yerleşmişlerdir.
dağlarını aşarak Anadolu,
tin üzerinden Mısır sınırlarına kadar akın­ larda bulunmuşlardır.
Arap kaynaklarında adları Sakalar diye geçmektedir. Çoğunluğu göçebedir. İskit­ ler birçok kaynakta Türk olarak geçer.
İskitler çok tanrılı bir tabiat dinine inanır­ lardı. Tanrıların en büyüğü Göktanrı' ydı. İskitler'in yaşam tarzları, gelenek ve gö­ renekleri, dilleri, sanatları diğer Türk topluluklarıyla bağlantılıydı. Altın ve gümüş işletmeciliğinde çok ustaydılar.
■ İskitler Orta Asya
■ Ön Asya toplumlarıyla yaptıkları mü­ cadeleleri Alp Er Tunga Destanı'nda anlatmışlardır. Diğer önemli destan ise Şu Destanı'dır. Falcılık, büyücülük (hekimlik) ve maden işlemeciliğinde ol­ dukça ileri gitmişlerdir.
■ İskit-Yunan ilişkisi sonucu Amazon kadınları efsanesi ortaya çıkmıştır. Bu efsanede İskitler'de kadın egemenliği­ nin olduğu görülmektedir.
•İskitler atı evcilleştiren ilk topluluktur. •Atlı arabalar kullandıkları için dünyanın birçok ülkesine gitmişlerdir.
Büyük Hun İmparatorluğu parçalandıktan sonra Asya'nın batı kesiminde oturan Hunlar daha batıya giderek Hazar Denizi ile Aral Gölü arasındaki toprakları ele geçirdiler. Bu olay; Hunların Avrupa içlerine kadar ilerlemelerinin başlangıcı oldu. Karadeniz'in kuzeyi ve Doğu Avru­ pa'da yaşayan kavimler (Vandallar, Gepitler, Ostrogotlar, Vizigotlar) Hunla­ rın bu ilerlemeleri karşısında tutunama­ mışlar; ya Hun hakimiyetini kabul etmişler ya da Avrupa içlerine göç etmek zorunda kalmışlardır.
■ Roma toprakları üzerinde birçok Ger­ men devleti kurulmuştur. Bunların en önemlisi Frenk İmparatorluğudur.
kilise ve Papalık güçlenmiş­
■ Avrupa'da Feodalite (Derebeylik) rejimi ortaya çıktı.
■ Türkler Avrupa'da birçok devlet kur­
muşlardır (Avrupa Hun İmparatorluğu,
(Ostrogotlar)'nı ortadan kaldırmış,
da Batı Gotları (Vizigotları)'nı yurtlarından çıkarmıştır. Avrupa Hunları en güçlü zamanını Atilla devrinde yaşamıştır.
Avrupa Hunlannı büyük bir imparatorluk haline getiren Atilla, Bizans üzerine akın­ lar düzenledi, baskısını artırarak Bizans ile Margos Barışını imzaladı. 434'te imzalanan antlaşma bozulunca Bizans üzerine iki sefer daha düzenlediler. Bu seferler sonucunda iki devlet arasında Anatolyos Barışı imzalandı. Bunun üze­ rine Bizanslılardan alınan vergi üç katına çıkarıldı. Daha sonra Roma üzerine Galya seferi düzenlendi. Ama Papanın devreye girmesiyle sefer sonuçsuz kaldı. Atilla'nın ölümünden sonra taht kavgala­ rının yoğunlaşması ve imparatorluk bün­ yesindeki kavimlerin isyanları sonucunda devlet yıkıldı (455).
Türk tarihinin ilk büyük bağımsızlık sava­ şını vererek milletini Çin egemenliğinden kurtaran Kutluk Kağan tıpkı Bumin Ka­ ğan gibi ülkesini bölümlere ayırdı.
Kutluktan sonra devletin başına Kapgan Kağan geçti. Bu dönemde Çin'e seferler düzenledi. Daha sonra başa geçen Bilge Kağan, ülkeyi kardeşi Kültigin ile birlikte yönetti. Vezir Tonyukuk da onlara yardım etti. Kutluk Devleti en parlak dönemini yaşadı. Bu dönemde Orta Asya'nın pek çok yeri egemenlik altına alındı. Tarihte bütün Türklerin bir bayrak altında toplan­ dıkları ikinci dönem Göktürkler dönemidir.
Bilge Kağan'ın ölümünden
en önemli kültür mirasıdır.
Basmil, Yağma, Çiğli Türk Boyları
Göktürkler Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Türk adını kullanmaları mil­ liyetçi bir yapıla sahip olduklarını gösterir.
İlk Türk alfabesi olan Orhon alfa­ besini oluşturmuşlardır. Bu da ede­
bir topluluk olduğunu
■ Devletin Doğu-Batı diye ikili teşkilat şeklinde yönetmeleri devletin kısa sürede yıkılmasına neden olmuştur.
Başta Hakan bulunurdu. Hakana devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Hakanın eşi Katun (Hatun) devlet işlerinde hakana yardım ederdi.
Hakan olmadığında hatun kurultaya başkanlık ederdi. Bu durum hatunun da siyasi yetkilere sahip olduğunu gösterir.
Devlet işleri Kurultay denilen mecliste görüşülüp karara bağlanırdı (demokratik bir yapıya sahip olduklarını gösterir).
Eli silah tutan herkes asker sayılırdı (Ordu-millet anlayışı olduğunu gösterir).
Çoğunlukla göçebe olarak yaşarlar, hayvancılık ve avcılıkla geçimle­ rini sağlarlardı.
Göktürkler, Gök Tanrıya inanırlardı. Ölülerine büyük saygı gösterir­ ler, ölüleri Yuğ denilen bir törenle gömer ve mezarın etrafına öldür­ düğü düşman sayısı kadar taş heykel dikerlerdi. Bunlara "Balbal" denirdi (Savaşçı bir topluluk olduğunu gösterir).
Türklerin ilk kez kullandığı alfabe olan Göktürk (Orhon) alfabesi 38 harfliydi. Orhun Nehri kıyısında Kültigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilmiş olan Orhun Abideleri Göktürk alfabesi ile yazılmıştır.
Göktürkler, madenleri işleyerek, kapları yapmışlardır.
çeşitli eşya ve aletler, gümüş su
■ Yağma, Çiğil, Basmil ve Karluklularla işbirliği yaparak Kutluk devletini yıkan Uygurlular, Orta Asya'da kurulan son Türk federasyonudur.
■ Uygur siyasi tarihinin
olayı hiç kuşkusuz Talaş Savaşı'dır. Türk-Arap iş birliği sayesinde Çinlilerin ağır bir yenilgiye uğratıldığı bu savaş Uygurların Orta Asya'da egemenlik kurmalarını kolaylaştırmıştır.
■ Çeşitli bölgelere dağılan Uygurlar Kan- su ve Turfan Bölgesinde zaman zaman etkili olmuşlardır. Moğol istilası sonu­ cunda siyasi bağımsızlıklarını kaybet­ mişlerdir.
Uygurlarda devlet yönetimi ve ordu sistemi Hunlar ve Göktürklerde olduğu gibidir.
Yerleşik hayata geçen
bir dine inanan ilk Türk devletidir.
14 harfli Uygur alfabesini kullanmışlardır. Çinlilerle olan ilişkileri sonucunda Türk Devletleri arasında ilk kez kağıt ve matbaayı kullanmışlardır.
Sanata önem vermişlerdir. Budizm ve Maniheizmin etkisiyle sanat alanında daha da gelişmişlerdir. Resim ve heykelcilikte kendilerini göstermişlerdir. Dokumacılıkta da ilerlemişlerdir.
■ 552 yılında Göktürkler Avar devletine son verince Avarlar batıya göç ederek Orta Avrupa'da bir devlet kurmuşlardır.
Macaristan merkez olmak üzere Orta Avrupa'da güçlü bir devlet kuran Avar­ lar Sasanilerle işbirliği yaparak İstan­ bul'u iki defa kuşatmışlardır. (İstan­ bul'u kuşatan ilk Türk devletidir).
■ Balkanlarda ve Orta Avrupa'da iki yüz­
yıldan fazla bir süre egemen olan Avar­
lar Slav topluluklarını özellikle teşki­ latlanma ve devlet kuruculuğu konu­ sunda etkilemişlerdir.
askeri temellere dayanıyordu. Avar or­ dusu atlı ve yaya birliklerinden oluşu­ yordu. Atlı birlikleri Avarlardan, yaya birlikleri ise Avarlara bağlı Slavlar, Germenler gibi Avrupalı kavimlerden kurulmuştu.
■ Avarların geçim kaynağı hayvancılık ve savaş ganimetleriydi. Günlük yaşamda, savaşta ve göç sırasında kullanılan atın özel bir önemi vardı. Üzengiyi de Avarların bulduğu bilinmektedir. Avarlar kuyumculuk sanatında oldukça ileriydi­ ler.
■ Avarların dini
■ En parlak dönemini Bayan Kağan za­ manında yaşayan Avar Devleti, yöneti­ cilerinin Hıristiyanlığı kabul etmesi ve Frenk krallığının saldırıları sonucu 805'te yıkılmıştır.
■ Göktürklerin Avarları mağlup etmesiyle Avar baskısından kurtulan Bulgarlar Dinyester nehrinden İran'a kadar uza­ nan topraklarda Büyük Bulgarya Devle­ tini kurdular.
sonucu Bulgarlar ikiye ayrıldı.
mı itil (Volga) boylarına göç edip İtil
Bulgar Devletini kurdular. Diğer bir kısmı ise Tuna boylarına göç edip Tu­ na Bulgar Devletini kurdular.
■ Tuna Bulgarları zamanla Slavların etki­ sinde kalıp Hıristiyanlığı kabul edince Türklük özelliklerini kaybettiler. İtil Bul­ garları ise X. yy'da İslamiyet'i kabul et­ tiler
■ Göktürkler ve Sibirlerle aynı soydan geldiği varsayılan, Don-Volga nehirleri arasında Kafkasya'nın kuzeyinde ya­ şayan Hazarlar, Göktürklerin yıkılışıyla bağımsız hale geldiler.
■ Sasanilerle savaştılar. Bizanslılarla ticari ilişkiler kurdular. Müslümanların ilerleyişine karşı da Bizansla işbirliği yaptılar.
■ Halk arasındaki davalara Müslüman, Hıristiyan ve Samanlardan oluşan bir hakimler kurulu bakıyordu.
■ Uzakdoğu ile Bizans, islam ülkeleri ile kuzeydeki Slavlar arasındaki ticaret yolları Hazarların kontrolünde idi. Bu yüzden devlet'in ana gelir kaynağı tica­ retti.
tek Türk devletidir. Halk arasında Müs­ lüman, Hıristiyan, Şaman ist olanlar da vardı (Birden fazla dinin olması, dini hoşgörünün göstergesidir).
zayıflamış, Ruslar tarafından yıkılmış­
■ İlk yurtları,
Ural Dağları ve İtil (Volga)
■ Peçeneklerin baskısı sonucu, bugün­ kü Macaristan'a gelerek burada bir devlet kurdular. 1000 yıllarında Hıristi­ yanlığı kabul eden Macarlar zamanla Türklük özeliğini kaybettiler.
■ Göktürklere bağlı olarak yaşayan Pe­ çenekler, IX. yy ortalarında Don ve Dinyester nehirleri arasında yaşayıp boy teşkilatından devlet düzenine ge­ çememişlerdir.
■ Göktürk Devleti'nin yıkılmasından son­ ra batıya göç etmiş, Sibirya, Macaris­ tan ve Balkanlarda yaşamışlardır.
■ Peçenekler, Batı ve Güney Slavlarının arasına girerek irtibatlarının kesilmesi­ ne neden olmuştur.
■ Peçenekler, Malazgirt savaşı sırasında Selçukluların safına geçerek, savaşın Selçuklular tarafından kazanılmasında etkili olmuşlardır.
■ Peçenekler, Slavların Karadeniz'e inmelerini de engellemişlerdir. Trak­ ya'da bulundukları sırada Çaka Bey ile Bizans'a karşı ittifak yapmışlar, Bunu öğrenen Bizans komutanının, Peçe- neklerin üzerine saldırması sonucu yı­ kılmışlardır (1091).
1030 yıllarında Karadeniz'in kuzeyine hakim oldular. 1239'da Moğol saldırısı sonucu Kuman Devleti yıkıldı.
■ Uygurların yıkılmasından sonra Kara­ deniz'in kuzeyinden batıya göç etmişler ve burada "Uz" adını almışlardır.
■ Oğuzların bir kısmı ise güneye inerek İslamiyet'i kabul etmişler ve XI. yüzyılın ortalarına doğru Selçuklu Devleti'ni kur­ muşlardır.
■ XIII. yüzyıldaki Moğol istilasından kur­ tulabilmek için de Anadoiu'ya göç et­ mişlerdir.
■ Oğuzlar Müslüman olduktan sonra Müslüman komşuları onlara Müslüman Türk anlamında Türkmen adını vermiş­ lerdir.
Günümüzde; Türkmenistan, İran, Irak, Suriye, Azerbaycan, Türkiye, Kıbrıs ve Balkanlarda yaşayan Türklerin ataları oğuzlardır.
V. yy'da Issık gölü dolayla­
■ Avarların baskısı sonucu batıya doğu göç ettiler.
oynadılar. Anadolu'ya seferler düzen­
Bizans tarafından yıkıldı. Dağılan Sihirler sonradan kurulan, Hazar Dev­
leti'nin esas kitlesini meydana getirmiş­ lerdir. Bugünkü Sibirya bölgesine ismini vermişlerdir.
bağımsız hale gelen Türgişler,
Çu, ve İdil nehri ile Issık Gölü dolayla­ rında yaşıyorlardı.
■ Bu devletin Türk tarihindeki önemi Göktürk Devleti'nin yıkılmasıyla dağınık
■ Türgişlerin Bilinen ilk hükümdarı Bağa Tarkan'dır. Kendi adına para bastırmış­ tır.
■ Türgişler, Emeviler devrinde İslam ordularının karşısına dikilerek Orta As­ ya'nın Araplaşmasını önlemişlerdir. 776 yılında Karluklar Türgiş hakimiyeti­ ne son verdiler.
■ Kırgızlar, Asya Hun Devleti zamanın­ da Baykal Gölünün batısında yaşıyor­ lardı.
■ Önce Göktürklerin daha sonra Uygurla­
rın egemenliği altında yaşadılar. 840 yılında Uygur Devletini yıkan Kırgızlar burada bir devlet kurdular.
altına girdiler. Ünlü "Manas Destanı'' Kırgızlara aittir. (Manas Destanı dün­ yanın en uzun destanıdır)
■ Cengiz Han'a itaat eden
ilk Türk toplu­
■ Ötüken bölgesini Moğollara terk ederek Orhun kültürünün ortadan kalkmasına neden olmuşlardır.
■ Uzun süre Göktürkler ile beraber yaşa­ yan Karluklar, Kutluk Devletinin yıkıl­ masından sonra Uygurların egemenli­ ğinde yaşamaya başladılar.
■ Talas Savaşında Çinlilere karşı Arapla­ rın yanında yer alarak savaşı Müslü­ manların kazanmasını sağladılar. Bu savaş sonrasında İslamiyet'i kabul etti-
■ Karluklar Karahanlılar Devletinin teme­ lini oluşturdular.
■ Cengiz Han'a
■ İslamiyet'ten önceki Türkler en büyük sosyal yapı olan devleti (il) boylar birliği anlamına gelen federasyon tarzında örgütlenmişlerdi. Devletin başında Ha­ kan bulunurdu.
■ Hükümdarlar çeşitli
lardı. Bunların başında; Tanhu ve Şanyü unvanı gelir. Ayrıca, Kağan,
Yabgu, İlteber, idikut
kolaylaştırmak için ülkeyi Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayırırdı. Ortada (Merkezde) ise asıl hükümdar bulunur­ du. Sağ ve Solda ise Hanedan üyele­ rinden YABGU'lar bulunurdu.
■ Hiçbir şekilde töreye aykırı davranma yetkisi olmayan hükümdarın temel gö­ revi halkının huzur ve refahını sağla­ maktı. Kurultay (Danışma Meclisi) başkanlığı ve ordu komutanlığı da hü­ kümdarın görevleri arasındaydı.
■ Hun ve Göktürk hükümdarları "Otağ" adı verilen çadırlarda otururlardı. Uy­ gurlardan itibaren hükümdar sarayları yaptırıldı. Her sonbaharda halka "Şö­ len" denilen ziyafetler verilirdi.
Hükümdarlara Kurultayın yanı sıra "hatun" denilen hükümdar eşleri de yardımcı olurdu (Hükümdar olmadığı zaman kurultaya Hatun başkanlık eder­ di). Bu durum Türk toplumunda kadına verilen değeri ortaya koymaktadır.
♦ Tuğ (sancak) ♦ Yay ve davul
Bu semboller sadece hükümdar tarafın­ dan kullanılabilir, başkaları tarafından kullanılamazdı. Kullanılması hükümdara isyan etme ile eş anlamlıydı.
Tanrı vergisi kabul edilen siyasi iktidar kut kavramı ile ifade edilmiş, hükümdarın şahsı ve ailesi kutlu sayılmıştır. Yani siyasi iktidar hakkı, diğer insanlar arasın­ dan seçilmiş hükümdara ve ailesine ve­ rilmiştir. Kut kavramı bir bakıma ilâhî seçkinliğin bir ifadesidir.
geçtiğine inanılırdı. ■ Hükümdarlara Tanrı tarafından verildiği düşünülen yetkinin kalıtımsal olarak oğullarına da geçtiği görüşü Türk dev­ let yönetiminde veraset sorununu da beraberinde getirmiş; bu durum taht kavgalarını ve parçalanmayı hızlandır­ mıştır. (Bazen, kardeşlerin devleti par­ çalamadan birlikte yönettikleri de görü­ lürdü. Örneğin, Bumin - İstemi kardeş­ ler (I. Göktürk devleti), Bilge - Kültigin kardeşler (II. Göktürk devleti) gibi.
■ Toplum sağlam bir aile yapısına daya­ nıyordu. Tek kadınla evlilik olup, ka­ dın erkek eşitti.
birimi aile (Oguş) idi. Türk toplumunda ailelerin bir araya gelmesiyle "Uruğlar (akraba, sülale) bunların birleşmesiyle "Boy"lar meydana geliyordu. Boy, si­ yasi bir nitelik taşır ve başında Bey bu­ lunurdu. Boyların birleşmesiyle "Bu­ dun" (Boylar birliği - millet) meydana gelir ve başında Han bulunurdu.
birleşmesiyle "İl" (Devlet)
■ Hayat tarzı göçebeliktir. Kışın kışlıkla­ ra, yazın yazlıklara gidilirdi. Göçebe hayatın zorunlu kıldığı hayvancılığa önem verilmiştir.
■ At'ın önemli bir yeri vardır. Savaşçılık herkesin ortak bir yeteneğidir. En fazla hayvansal gıda tüketilirdi, içilen içki ise atın sütünden elde edilen Kımız'dır. Atın etinden ve sütünden de yararlanı­ lırdı.
■ Bahar mevsiminin başlangıcında şölen­ ler düzenlenirdi. Günümüzde 21 Mart'ta kutlanan "Nevruz Bayramı" bu geleneğin devamıdır. Bu şölenlerde ça­ lınan müzik aletine Kopuz denirdi.
■ Türk erkekleri pantolon, ceket, çizme, gömlek ve kaftan gibi kıyafetleri giyerek Çinlileri, Bizansları ve Slavları etkile­ mişlerdir.
Yerleşik hayata geçen ilk Türk toplu­ luğu Uygurlar'dır. Devlet ve toplum düzeni gelenek ve göreneklere göre düzenlenirdi. Töre adı verilen bu ku­ rallar yazısızdı. Göçebelikten dolayı mülkiyet gelişmediği için özel mülki­ yet gelişmemiştir. Tarıma dayalı işçi­ lik olmadığı için kölecilik anlayışı yoktur.
■ Tabiat kuvvetlerine inanma şeklinde başlayan din ölmüş ataların ruhlarına inanma (Atalar Kültü) şeklinde devam etmiştir.
Atalar Kültü: Eski Türklerde ölmüş bü­ yükler ve atalara ait hatıralar kutsal sayı­ lırdı. Türkler babalarının ve atalarının, öldükten sonra ruhları aracılığı ile aile bireylerini korumaya devam ettiklerine inanırlar, bu nedenle de onlara karşı duydukları minnet hissi ile atalara kur­ banlar keserlerdi. En değerli kurban at idi. Atalara ait hatıralara verilen önem, mezarlara yapılan saldırıların ağır bir şekilde cezalandırılmasından da anla­ şılmaktadır.
Gök, güneş, ay, yıldız, yer ve su kutsal kabul edilir ve bunlara kurbanlar sunu­ lurdu.
çok bir sihir karakterine
sahip olan Şamanizm eski Türk toplu­ luğuna damgasını vurmuştur. İlk Türk devletlerinde din ve inanışı üç gurupta toplayabiliriz:
■ Devlete ihanet etme, adam öldürme, zina hırsızlık gibi suçların cezası idam­ dı.
■ Yüksek mahkeme hükümdar başkanlı­ ğında toplanırdı. Yargıçlar yorgucu ve yargan gibi isimlerle anılırlardı.
■ Türk töreleri Moğollar tarafından yazılı hale getirilerek, Cengiz Yasaları oluşturulmuştur.
■ Sürülerin bakımı ve sürek avları savaş usullerinin öğrenilmesinde en etkili yol idi.
■ Askerilik hayatın kendisi olduğundan ayrı bir meslek değildi. Ordu-millet an­ layışı hakimdir.
■ Türk ordusu daimi olup eli silah tutan herkes askerdi. Ordunun asıl gücü atlı süvari birlikleridir.
■ Orduda (Hazarlar hariç) ücretli askerle­
re yer veren Türk topluluğu yoktu. Sa­ vaşta ölmek en büyük şeref sayılıyor­ du.
aşamalı uygulanırdı. Bunlar: Sahte geri çekilme ve pusu idi.
■ Türk ordusunda ilk teşkilatı kuran Mete Han oldu. Mete'ye dayanan ordu örgü­ tü onlu, yüzlü ve binli gruplardan olu­ şuyordu.
■ Mete'nin tahta geçişi, günümüzde kara kuvvetlerinin kuruluş tarihi ola­ rak kabul edilmektedir (M.Ö. 209).
■ Eski Türk toplumunda ekonomik yaşa­ mın temeli hayvancılığa dayalıydı. At ve koyun en çok beslenen hayvandı.
■ Tarım, ancak nehir ve göl kıyıları ile ya­ ğış alan elverişli bölgelerde yapılıyor­ du. Hunlara ve Göktürklere ait sulama kanalları, Türklerin tarıma da büyük önem verdiğini göstermektedir.
lerinden dolayı tarıma daha büyük
Devletleri kadar etkili
önem vermeye başlamışlar ve yakın komşuları ile yoğun ticari ilişkilerde bu­ lunmuşlardır, (en çok Çinlilerle) Bu ül­ kelere canlı hayvan, deri, kösele, kürk ve hayvansal gıdalar satmışlar, karşılı­ ğında tahıl ve giyim eşyası almışlardır.
elinde olması Türk devletlerine büyük avantaj sağlamıştır.
♦ Çin'den başlayıp Orta Asya'yı aşa­ rak Akdeniz ve Karadeniz'de sona eren ticaret yoludur. Türkler ile Çinliler arasındaki savaşların temelinde de bu ticaret yolu vardı.
♦ Kürk yolu: Hazar ve Bulgar ülkele­ rinden başlayıp Altay ve Sayan dağla­ rından ipek yoluna paralel olarak Çin'e ulaşan ticaret yolu.
■ Talaş savaşından (751) sonra ticari yaşamda Çinli tüccarların yerini giderek Müslüman tüccarlar almaya başladı. Böylece Türklerle Müslümanlar arasın­ daki ticari etkinlikler artmaya başladı.
■ Türkler eski devirlerden beri çeşitli madenleri işlemesini ve bu madenler­ den araç gereç yapmasını biliyorlardı. Göktürklerin demircilikle uğraştıkları, Hunların Altaylardaki demir madenleri­ ni, Hazarların da Kafkaslardaki altın ve gümüş madenlerini işledikleri bilinmek­ tedir.
■ Devletin başlıca gelirleri toprak ve hay­ van vergileri, savaş ganimetleri, bağlı devletlerden ve ticaretten sağlanan vergilerdir.
■ Türklere ait ilk madeni para örneğinin Göktürklere ait olduğu ortaya çıkmıştır. Bu paralar Türklerin ticarette de geliş­ miş olduklarını ve ileri bir medeniyete sahip olduklarını göstermektedir.
■ Türkçe, en eski dillerden biridir. Köken olarak Ural-Altay dil ailesinin Altay ko­ luna bağlıdır.
Türkler Tarih Boyunca Şu Alfabeleri Kullanmışlar
Göktürk alfabesi: İlk Türk alfabesi Göktürk Alfabesi olup 38 harften iba­ rettir. Orhun alfabesi olarak da anıl­ maktadır. Bu alfabe sağdan sola doğ­ ru yazılır, kelimeler arasına nokta konur. Orhun kitabeleri ve Yenisey Yazıtları bu alfabe ile yazılmıştır.
Uygur alfabesi: ikinci Türk alfabesi ise Soğd Alfabesinden esinlenerek hazırlanan Uygur Alfabesi, 18 harf olarak düzenlenmiştir. Sağdan sola yazılır. 8 ve 18. yüzyıllar arasında kullanıldı.
■ Uygurlar XIII. yüzyılda Moğol egemenli­ ğine girdikten sonra Uygur alfabesi Mo­ ğolların resmi yazısı oldu. Uygurlar ka­ ğıt yapımını biliyorlardı. Bu yüzden ya­ zılarını kağıt üzerine yazmışlardır. Ay­ rıca hareketli harf sistemine dayanan matbaayı da Uygurların bulduğu, bası­ lan Uygurca kitapların çokluğundan an­ laşılmaktadır. Uygurlara ait hukuk bel­ geleri de bu alfabe ile yazılmıştır.
■ Türklerin en eski yazıtları Orhun Yazıt­ ları ile Yenisey Yazıtları'dır. Yenisey Yazıtları Orhun Yazıtları'ndan daha önce dikilmiştir.
Yenisey ırmağı dolaylarında bulunmuş olup Kırgız Türklerinin mezar taşlarına yazdıkları yazılardır. İslam öncesi ilk yazılara Yenisey mezar taşlarında rastlanmıştır. Ancak bu yazılar bir alfabe oluşturmazlar.
II. Göktürk (kutluk) hükümdarı Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve devlet adamı Tonyukuk için dikilmiştir. Tonyukuk, kitabesini kendisi yazmış; Kültigin ve Bilge Kağana ait olanları ise Yolluğ Tigin yazmıştır.
* Türk kelimesi
ilk kez bu yazıtlarda millet
* Türk ulusunun geçmişteki olaylardan ders alması dile getirilmiştir.
Türk kavimlerinde bilinen en meşhur Runik yazılar kuşkusuz Orhun ve Yenisey yazıtlarıdır.
Bu yazıtlardan başka Karabalasagun yazıtları da vardır. Bu yazıtlar Uygurlar'a aittir. Mani dininin anlayışını yansıtır. Uygur dönemi eserleri genellikle Maniheist yaşam görüşü ile büyücülük, falcılık gibi konular ele alınmıştır.
Bağımsızlık, vatanın kutsallığı, birlik beraberlik ve kahraman­ lık konularının işlendiği sözlü ürünler.
İskit Hükümdarı Alper Tunga'nın ölümü üzerine yakılan bir ağıt­ tır.
Mete Han'ın hayatı ile Orta Asya'da siyasal birliği sağlaması ve ülkesini oğulları arasında bölüştürmesini anlatır. Hunlara ait olan bu destan Türklerin ortak destanıdır.
Uygur Destanı'dır. Bir Hun hakanının kızlarını tanrılarla evlen­ dirmesi bu evlilikten doğan çocukların bozkurt ruhuna sahip olmaları ve böylece çoğaldıkları anlatılır.
Göktürk destanıdır. Bir savaştan yenik çıkan Göktürk'lerin Er- genekon denilen topraklardan çıkmak için verdikleri mücadele anlatılır.
Uygur destanıdır. Kutsal bir kayanın yok olması ile Türk ilinde başlayan kıtlıkla beraber göç etmek zorunda kalındığı anlatılır.
Kırgızlara aittir. En uzun Türk destanıdır. Birleşmiş Milletler tarafından 2000 yılında dünyaya tanıtılmıştır.
sonlarında yazıya geçirilmiştir. Destanla halk hikâyesi arasında bir geçiş özelliği gösterir.
■ İlk Türk devletlerinden günümüze ula­ şabilen yazılı kaynaklar oldukça azdır. Bu nedenle Türklerin bilim alanındaki etkinlikleri konusunda yeterli bilgiye sahip değiliz.
■ Gök bilimi ile ilgilenen Türkler bir yılı 365 gün 5 saatten biraz fazla olarak hesaplamışlar ve günümüzdeki hesap­ lamaya son derece yaklaşmayı başar­ mışlardır. Türkler bu çalışmalar sonucu On İki Hayvanlı Türk Takvimini oluş­ turmuşlardır.
■ Türkler bilim adamlarına çok büyük önem vermişlerdir. Kağanlar bu bilim adamlarını daima yanlarında bulundur­ muşlardır. "Tayanç" ve "keneşçi" deni­ len bu danışmanlar kağanların her top­ lantısına katılmışlardır. Danışmanların bulunduğu meclise; eski Türklerde "Keneş Meclisi", Selçuklularda "Müşa­ vere Meclisi", Osmanlılarda ise "Meclis- i Meşveret" ismi verilmiştir.
■ Hunlar ve Göktürklerin göçebe yaşam tarzı sürdürdükleri için kalıcı mimari eserler verilmemiştir.
■ Uygurların yerleşik hayata geçmesiyle birlikte Türklerde çadır sanatı yerini mimariye bıraktı. Şehircilik ve bayın­ dırlık alanında da bu dönemden itiba­ ren gelişmeler görüldü. Uygurlarda mimarinin yanı sıra heykel ve resim sanatları da gelişme göstermiştir. Uy­ gurlar kurdukları şehirlere Ordu-balık adını vermişlerdir.
Demircilik ve maden işlemeciliği, Türkler­ de gelişmiştir. Dokumacılık, altın ve diğer madenlerden yapılan süs eşyaları, eyer ve koşum takımları, çeşitli savaş aletleri­ nin yapımı, gelişen başlıca el sanatları olmuştur. Süsleme Sanatı'nda daha çok hayvan ve bitki motiflerine yer verilmiştir. Türk sanatındaki bu tür süslemeye hay­ van üslubu denilmiştir.
Türk kültürüne ait son yılların en önemli buluşu, 1970 yılında Kazakistan'ın mer­ kezi Almaata yakınlarındaki bir kurgan­ dan çıkarılan altın elbiseli adam heykeli­ dir. Bu heykeldeki altın işçiliği Türk ma­ den sanatının en gelişmiş örneğini göste­ rir.
Altaylar'da Pazırık Kurganı'nda bulu­ nan halı (M.Ö.IV. yüzyıl) dünyanın en
eski halisidir. Bu halıda süvariler, geyik ve hayvan figürleri yer almaktadır. Bu bulgu da Türklerde dokumacılığın ne kadar geliştiğini gösterir.
Hunlardan kalma eserler üzerinde insan ve hayvan resimlerinin bulunması Türkle­ rin resim sanatıyla ilgilendiklerini gösterir. Türk resim sanatı Uygurlar döneminde ilerlemiştir. Duvar resimlerinde (fresk) genellikle Mani ve Buda dinlerine ait konular işlenmiştir. Uygur şehirlerinin kalıntılarındaki minyatürler, Türk resim sanatının ilk önemli örnekleridir. Uygur­ lardan kalma bu minyatürler Moğollar aracılığı ile islam dünyasına girmiştir.
Uygur asil ve rahipleri
Türk sanatındaki ilk heykel örnekleri Göktürkler dönemindeki balbal taşlarıdır. Bu taşlar, ölen kahramanların mezarları­ nın başına dikilir ve öldürdüğü düşmanla­ rı simgelerdi. Uygurlar döneminde heykel sanatı oldukça gelişmiştir. Uygur heykel sanatında daha çok hayvan üslubu kulla­ nılmıştır.
Türk sanatı içinde en gelişmiş unsurlar­ dan birisi de musikidir. Türk devletlerinde askeri bando çok yaygındı. Göktürk ve Uygur bandolarında davulun yanında nefesli çalgılar da bulunurdu. Askeri ban­ donun hükümdar huzurunda marş çalma­ sı, daha sonraki Selçuklular ve Osmanlı­ lar döneminde de devam etmiştir. Türk müzik aletleri içinde en önemlisi kopuz idi. Destan, kahramanlık olayları ve çeşitli hatıralar, saz şairleri tarafından kopuz çalınarak söylenirdi.
tarih sahnesine Orta Asya'da çıkmıştır.
Orta Asya'nın sınırları;
Kuzeye Gidenler; Sibirya'ya Doğuya Gidenler; Çin ve Uzakdoğu ülkelerine Güneye Gidenler; Hindistan, Afganistan ve Çin'e
Batıya Gidenler; İki yol izlemişlerdir. Bir kısmı Hazar Denizinin kuze­ yinden Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya; Diğer kısmı ise Hazar Denizinin güneyinden İran, Irak, Suriye, Mısır ve Anadolu'ya göç etmiş­ lerdir.
1. Orta Asya kültür ve Medeniyeti dünyanın mıştır.
değişik bölgelerine taşın­
2. Orta Asya'da kalan Türkler,
ilk Türk Devleti olan "As­
Hun Devleti"ni kurmuşlardır.
Türk boyları gittikleri yerlerde yeni Türk Devletleri kurar­
oralardaki bazı devletleri de yıktılar.
Töre kelimesinden gelir. Buna göre
mek "Türeli = Nizamlı,
geleneklerine bağlı" demektir.
2. Danimarkalı Bilgin VVAMBERY'e göre Türemekten (Türük) gelir. Buna göre Türk demek TÜREMİŞ, ÇOĞALMIŞ demektir.
TEST -1 İlk Türk Devletleri
1. Uygur Türkleri, başta Budizm olmak üzere çeşitli dinlere bağlı değişik kültürlerle ilişki kurdukları halde dini terimlerin bile Türkçe karşılıklarını kullanmaya özen göstermişler­ dir.
Uygurlar bu davranışlarıyla aşağıda- kilerden hangisini korumaya çalışmışlar­ dır.
Eski inanç sistemlerini
2. Türk tarihi açısından "Yuğ" etmektedir?
Orta Asya'daki diğer Türk dev­
4. Eski Türklerin aşağıdaki özelliklerinden hangisi Türk Ulusunun demokrasiye yatkınlığının bir kanıtıdır?
Yönetimleri altındaki kavimlere eşitlik ve adaletle hükmetmeleri
Komşuları ile iyi ilişkiler kurmuş olmala­ rı
Devlet yönetiminde hakanların yetkile­ rini sınırlayan bir kurultayın bulunması
Çok çabuk teşkilatlanıp devlet kurabil­ me yeteneği
Hakanların sefere çıktığı zamanlarda yerine eşlerinin vekalet etmesi
5. Aşağıdakilerden hangisi "Orhun Kitabele- ri'nin yazılış amaçlarından biri olamaz?
Ulus olma bilincini pekiştirmek
Hükümdar ailesinin soyluluğunu vurgu­ lamak
Türk tarihini gelecek kuşaklara yansıt­ mak
Yöneticilik konusunda bilgi vermek
6. Aşağıdakilerden hangisi, Türk devletle­
hükümdar ailesinin ortak
Çok sayıda Türk devleti kurulması
Güçlü orduların oluşturulması
Kardeş kavgalarına rastlanması
Törelere saygı duyulması
Yönetimin federatif karakterli olması
İpek yolu ticaretinden yararlanılması
Sık sık savaşlara girişilmesi
İslamiyet'in Türk boyları arasında hızla yayılması
I. Savaşı ve hayvansal gıdaları yasakla­ yan Mani dinini benimsediler,
Şehircilik ve bayındırlığa önem verdi­ ler.
Bu bilgiler ışığında Uygurlar için aşağı­ dakilerden hangisi söylenemez?
C) Uygarlık alanında önceki Türk federas­ yonlarını geçtikleri
D) hayvancılığa dayandır­
E) Çevre kavimlerin kültürlerinden etkilen­ dikleri
9. "Orta Asya'da kurulan Türk devletleri kısa sürede yıkılmıştır. Bu dönemde Türk tarihi kısa aralıklarla birbiri içinden filizlenen dev­ letlerle doludur."
Bu durumun ortaya çıkmasında aşağıda- kilerden hangisi en çok etkili olmuştur?
olamayışımızın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
B) Türk boylarının çok geniş alanlara ya­ yılması
C) Göçebe hayat tarzının uzun süre de­ vam etmesi
D) Orta Asya'da sık sık savaşlar görülme­ si
E) Gelişmiş bir yönetim örgütünün bulun­ ması
parçalanmasında aşağıdakilerden hangi­ si daha etkili olmuştur
A) Türk devletlerinin çoğunun anayurt dı­ şında kurulması
B) Bazı devlet adamlarının Çinlilerin etki­ sinde kalması
C) Hükümdarın bütün erkek çocuklarının tahta çıkma hakkına sahip olması
12. Türklerde hükümdar-halk ilişkisi göz önüne alındığında aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Hükümdarlar genelde sade bir hayat yaşarlardı
E) Yöneticilerin başlıca görevi halkın mut­ luluğunu sağlamaktı
13. Dünya tarihçileri, Türk Tarihini önemsemi­ yor, Türkleri köklü bir uygarlığı olmayan, göçebe bir topluluk olarak görüyorlardı.
Araştırmacıların Türk Tarihi ile yakından ilgilenmelerini sağlayan ilk etken aşağı- dakilerden hangisidir?
Orhun kitabelerinin okunması
Türk Kurtuluş Savaşının zaferle sonuç­ lanması
Osmanlıların Avrupa'da ilerleyişi
Aşağıdakilerden hangisi Türklerde
savaş yeteneğinin artmasına olumlu kat­
Sürek avları düzenlenmesi
Göçebe bir hayat yaşanması
Türklerin ilk dönemlerinden itibaren
görülmeye başlayan aşağıdaki özellikle­ rinden hangisi günümüzde de bütün can­ lılığı ile önemini korumaktadır?
Ordu-millet anlayışına sahip olunması
Ülke topraklarının tümüyle devlet malı sayılması.
Yönetimin belli soyların elinde olması
Yargılamanın sözlü hukuka göre yapıl­ ması
Ülkenin özerk yönetim birimlerine ayrıl­ ması
I. Latin Harfleri II. Arap Harfleri
III. Orhun Harfleri IV. Uygur Harfleri
17. Türklerin anayurtlarından yaptıkları göç­
lerde oldukça uzak ülkelere gidebilmele­
rini sağlayan ana etken nedir?
18. Göktürk Devleti ile Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ortak yön aşağıdakilerden
devletlerine göre uygarlıkta daha ilerle­ miş olduklarını gösteren en önemli kanıt aşağıdakilerden hangisidir?
21. Aşağıdakilerden hangisi alfabe oluştu­
ran ilk Türk devletidir?
22."Türklerin Orta Asya'da dış tehlikelerle karşı karşıya kalmaları ve topraklarının doğal sı­ nırlarla korunmamış olması'' aşağıdakilerin hangisinde yeteneklerinin gelişmesine
23. "Türklerin geleneksel dini olan Şama­
nizm'in diğer dini etkinliklere açık olması."
Aşağıdakilerden hangisine ortam hazır­ lamıştır?
B) Türkler arasında çeşitli dinlerin yayıl­ masına
D) Türk törelerinin uygulanmasından vaz­ geçilmesine
1. Eski Türklerde ölen bir kişinin cesedinin hemen gömülmeyerek bir süre bekle­ tilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
C) Cesedin tekrar dirileceğine inandıkları için
D) Kurban geleneğinin bir gereği olduğu için
2. Eski Türklerde toplum düzenini sağlayan en önemli kurallara ne denirdi?
3. Orta Asya'da belirli tarihlerde kurulan Türk devletlerinin uzun ömürlü olmama­ larının nedeni aşağıdakilerden hangisi­ dir?
A) Çinlilerin Türk devletlerinin yaşamasına fırsat vermemesi
D) Devletin birçok boyların birleşmesinden medyana gelmesi
4. İslamiyet'ten önce kurulan Türk devlet­ lerinde, hanedan prenslerinden ve boy beylerinden oluşan, devlet işlerinin gö­ rüşüldüğü meclise ne denirdi?
5. Aşağıdakilerden hangisi, yanlıştır?
A) Türklerde devlet ve millet olma şuuru­ nu ilk defa başlatmışlardır
C) Çinlilerin oyunlarına
Bizanslılar üzerine baskı
yerleşmeleri, çeşitli alanlarda farklı boyutlar­ da gelişmeler göstermelerine neden olmuş­
Aşağıdaki alanların hangisinde bu farklı­ lığın en az olduğu savunulabilir?
Orta Asya'da kurulan Türk devletlerinde;
I. Kağan II. Budun III. Han IV. Hakan
8. Aşağıdakilerden hangisi Göktürklerde devlet adamlarının millete hesap verme­ si, devlet ve halkın karşılıklı olarak gö­ revlerinin belirtilmesi konularını içermek­ tedir?
9. İslamiyet'ten önceki Türk devletlerinin dini anlayışlarında aşağıdakilerden han­ gisi yoktur?
Gök tanrıya inanılması
Kendi dinlerinden olmayanlardan cizye vergisi alınması
Ölen kişinin mezarının yanına öldürdü­ ğü düşman sayısı kadar balbal dikil­ mesi
Karluklular II. Hazarlar III. Avarlar IV. Avrupa Hunları
Yukarıdaki Türk topluluklarından hangi­
Orta Avrupa'da teşkilatlı bir devlet
11. Aşağıdakilerden hangisi Orta Asyada kurulan Türk devletlerinde yönetimin özelliklerinden biri değildir?
Herkesin kurultaya katılma hakkının ol­ ması
Ülkenin bölümler halinde yönetilmesi
Devlet yönetiminde törelere uyma zo­ runluluğunun olması
Hatunun kurultaya katılması
Devlet yönetme yetkisinin hükümdara tanrı tarafından verildiğine inanılması
hükümdarın egemenlik hakkı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine inanı­ lırdı?
Halk tarafından verildiğine
Kurultay tarafından verildiğine
Büyük devletler tarafından verildiğine
Başkalarından zorla alındığına
Tanrı tarafından verildiğine
Aşağıdakilerden hangisi Orhun Kitabe­
lerinin tarihi açısından önemini belirleyen
Türk adının geçmesi
ve Türkçe yazıl­
Hun tarihi ile ilgili ayrıntılı bilgi vermesi
Türk yazısının en eski alfabesiyle yazıl­ mış olması
Siyasi bir beyanname olması
VIII. yüzyılda yazılmış olması
Uygurların yukarıdaki sanat alanlarının hangilerinde etkinlik göstermeleri onların yerleşik hayata geçtiklerine bir kanıt sa­ yılabilir?
Orta Asya Türk devletlerinde sosyal
hayatı düzenleyen ve yazılı olmayan ku­
rallara ne denir?
Yukarıdaki yapılardan hangileri anıtme­ zar niteliğindedir?
Yukarıdakilerden hangileri İslamiyet'ten önce kuruian Türk devletlerinde siyasi, ekonomik, kültürel işlerin görüşülüp ka­ rara bağlandığı meclistir?
I. Orhun kitabeleri
Türklerde resim sanatının temsilcisi ve öncüsü sayılan topluluk aşağıdakilerden
21. VIII. yüzyıla ait olan Orhun Anıtları (Gök­ türk Kitabeleri) devietin kuruluşunu, yükse­
lişini ve Çin entrikalarını anlatan, Türklerin ilk ulusal kaynağıdır.
Sadece bu bilgilere dayanarak aşağıdaki- lerden hangisi söylenemez?
B) Orhun Anıtları'nın Türkler için önemli bir kaynak olduğu
C) Orta Asya'da Türklere ait tüm bilgilerin sadece Çin kaynaklarından öğrenildiği
D) Çinliler ile Türklerin mücadele halinde olduğu
E) Çinlilerin, Türklere karşı savaşın dı­ şında değişik yöntemler de uyguladığı
gelişmesiyle kişiler arasındaki anlaşma­
lar yazılı hale getirilmiştir. Bu durum
aşağıdaki alanlardan hangisi ile ilgili bel­ gelerin oluşturulduğunu gösterir?
en basit ifade ile "geçmişin bilimi"
Buna göre aşağıdakilerden hangisi Tarih biliminin inceleme alanına girmez?
E) Devletlerarası gerginlikten doğabilecek savaşlar
İlk kez "Türk" adını taşıyan kavim olarak ortaya çıkmışlardır.
yönetilmişlerdir. III. Kendilerine özgü yazıya geçmişler­ dir. IV. Orta Asya'da devlet kurmuşlardır.
Hükümdarları, komşu ülke hane­ danlarıyla akrabalık kurmuştur.
C) II ve
25. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türklere özgüdür?
Silah, at koşum takımları, süs eşyası imal etme
uğraşlarından hangileri yerleşik hayata geçtiklerinin kesin bir kanıtıdır?
27. İslam hukukuna göre, herhangi bir kişinin mülklerinin veya gelirlerinin bir kısmının kamu yararı için süresiz ola­ rak kullanılması sistemi aşağıdakiler- den hangisidir?
II. Karamanoğulları III. Büyük Selçuklular
Yukarıdaki devletlerden hangilerinin res­ mî dili Türkçeydi?
ILK TÜRK- ISLAM ILIŞKILERI
Hz. Ömer Sasani İmparatorluğu'na son ve­ rip İran ve Irak'ın bir bölümünü fethedince Horasan'da yaşayan Türklerle sınır komşu­ su olmuştur. Hz. Osman döneminde sınır­ daki anlaşmazlıklar yüzünden ilk Türk-İslam savaşları başlamıştır. Ama en yoğun ve şiddetli Türk-Arap mücadelesi Emeviler döneminde (Abdulmelik zamanı) yaşandı. Hz. Osman döneminde Hazarlar, Emeviler döneminde ise Türgişler İslam ordusuna karşı savaşmışlardır.
Emeviler'in ırkçı ve baskıcı politikaları Ab­ basiler döneminde terk edilmiştir. Hoşgörü temel alınmış ve kısa zamanda Türk-Arap dostluğu güçlenmiş. Talaş savaşıyla bu dostluk pekişmiştir.
Talaş savaşından sonra gerçekleşti. Bu tarihten itibaren Türklerin büyük çoğunluğunun İslamiyet'i kabul ettiği
Orta Asya'da yeni kurulan Uygur Devleti daha siyasi birliğini tamamen sağlaya­ madan, Orta Asya'ya egemen olmak iste­ yen Çin'in harekete geçtiğini görüyoruz. Çinlilerin Orta Asya'ya egemen olmak için harekete geçmeleriyle birlikte, Çin ilerleyişi-
a Türk-Müslüman mücadelesi sona ermiştir
* Türkler kitleler halinde Müslüman oldular. Müslümanlığı kabul eden İlk Türk boyu Karluklardır.
Orta Asya'da otoriteyi
çirmelerine katkıda bulunmuştur.