NEXTTM | Nebit biziň durmuşymyzda
Türkmenistanyň İaşulularynyň soňky maslahatynda «Türkmenistanyň Prezidentiniň ıurdumyzy 2018–2024-nji ıyllarda durmuş-ykdysady taıdan ösdürmegiň Maksatnamasy» kabul edildi. Maksatnama laıyklykda, geljek 7 ıylyň dowamynda ıurdumyzda senagat taıdan ösen ykdysadyıetiň esaslaryny döretmek üçin beıleki pudaklar bilen birlikde, himiıa senagatyny, gazhimiıa we nebithimiıa pudaklaryny ösdürmek, täze önümçilikleri gurmak boıunça anyk çözgütler öňde goıuldy. Şol çözgütleri amal etmek üçin hormatly Prezidentimiziň ıolbaşçylygynda uglewodorod baılyklaryny diňe bir ıangyç-energiıa serişdesi hökmünde ulanman, gymmatly çig mal hökmünde ulanyp, köpsanly dürli sintetiki önümleri öndürmek üçin ıurdumyzda gazhimiıa we nebithimiıa pudaklaryny ösdürmek boıunça uly işler alnyp barylıar.
Himiıa senagatynyň ösmeginde nebitiň we nebit önümleriniň ähmiıeti has uludyr. Çünki häzirki döwürde olar halk hojalygynyň ähli pudaklarynda hem-de gündelik durmuşymyzda giňden ulanylıar.
Nebit – bu sintetiki kauçugy, spirtleri, polietileni, polipropileni we beıleki polimerleri, dürli plastmassalary we olardan edilen taııar önümleriň birtoparyny, emeli matalary öndürmekde nebithimiıa senagaty üçin çig maldyr; motor ıangyçlaryny (benzin, kerosin, dizel we reaktiw ıangyçlary), ıaglary we çalgy serişdelerini, şeıle-de, bug gazan-peç ıangyjyny (mazut), gurluşyk materiallaryny (bitum, gudron, asfalt) öndürmegiň çeşmesidir; mallaryň ösüşi üçin olaryň iımine goşundy hökmünde ulanylıan birnäçe belok dermanlaryny almak üçin hem çig maldyr. Nebit energiıanyň, ıylylygyň we ıagtylygyň hem çeşmesidir. Galyberse-de, nebit halk hojalygynda peıdalanylıan himiki önümleriň müňlerçesini almakda çig mal hökmünde giňden ulanylıar.
Plastmassalar (nebithimiıa kärhanalarynda alynıan monomerlerden sintezirlenıän, ıeňil şekile salynıan polimer materiallar) bolsa, biziň pikirimizçe, durmuşymyzda esasy orny eıeleıär. Irden biz dişimizi plastmassa çotgasy bilen arassalaıarys, häzirki zaman plastmassa çäıneginde çaı gaınadıarys, daşy plastmassadan edilen telewizorda täzeliklere tomaşa edıäris. Kompıuterleriň köp bölekleri hem plastmassadan edilendir. Şol sanda bizi tutuş dünıä bilen birleşdirıän geçiriji simleriň daşky örtügini hem bellemek bolar. Gündelik durmuşymyzda ulanıan tehnikalarymyz, mebel, oınawaçlar, gap-gaçlar, ıagtylandyryjylar, gaplamalar, sport enjamlary – plastikadan ıasalıan bu zatlaryň sanawyny entegem dowam etdirip bolıar. Emma iň gyzykly ıeri, biz elimizden plastmassanyň näçe görnüşiniň geçıänini bilmeıäris. Emeli plastikadan gündelik durmuşymyzda ulanıan tehnikalarymyz, awtoulaglaryň iri bölekleri ıasalıar, etilenwinilasetat geçiriji simleriň daşynyň önümçiliginde, aıakgap we oınawaç önümçiliginde ulanylıar, stiroldan bolsa, arassaçylyk tehnikasy, hatda sowadyjylaryň gabarasy öndürilıär. Polietilen häzirki döwürde iň meşhur gaplama materialy hasaplanylıar. Ondan, hatda çüışeleri we beıleki gaplary ıasaıarlar. Polimetiletakrilat äınekleriň we ıagtylandyryş enjamlaryň önümçiliginde ulanylıar, polistiroldan bolsa oınawaçlar, kanselıariıa harytlary we gaplama materiallary öndürilıär, poliuretandan matraslar hem-de aıakgap dabanlary öndürilıär. Bu agzalyp geçilenler biziň gündelik durmuşymyzda duş gelıän plastmassalarymyzyň hemme görnüşi däldir.
Plastikadan ıasalan enjamlardan başga biz, köplenç, oınawaçlardan we sport enjamlaryndan başlap, suw geçiriji kranlaryň halkalaryna we prokladkalaryna çenli süıngüçden (rezin) ıasalıan dürli predmetleri ulanıarys. Süıngüji ilki-ilkiler gewiıa diılip atlandyrylıan tropiki agajyň şiresinden alynıan tebigy kauçugy ıokary temperaturada gyzdyrmak arkaly öndüripdirler. Emma XX asyryň başlarynda nebit himiıasynyň önümi bolan butadienden butadien kauçugy sintezirlenipdir. Şol wagtdan bäri süıngüjiň dürli häsiıetli görnüşi öndürilıär. Bu ugurda öndürilip, durmuşymyzda wajyp orny eıelän materiallaryň ıene biri sintetiki matalardyr. Olary sintetiki polimerleri täzeden işläp taııarlamak arkaly alynıan sintetiki süıümlerden öndürıärler. Polimer massasynyň erginini inçejik deşijiklerden goıberip, sintetiki ıüplügiň dürli görnüşlerini alıarlar. Olar bolsa polotnolaryň önümçiliginde ulanylıar.
Sintetiki matalaryň has giň ıaıran görnüşleri poliamid süıümlerinden hasaplanylıar: kapron, anid, enant. Olaryň önümçiliginde deslapky çig mal hökmünde benzol we fenol ulanylıar. Beıle materiallary ulanmagyň gerimi giň bolup, olaryň ulanylıan ıerleri tikin sapaklaryndan başlap, balyk tutmak üçin niıetlenen torlara we konweıer lentalaryna çenli uzaıar.
Neılon ilkinji sintetiki süıüm hasaplanylıar, ol 1939-njy ıylda alnypdyr. Häzirki zaman sintetikasy tiz guraıan, howany gowy geçirıän hem-de ıylylygy saklaıan matalardyr. Olary geıeniňde, özüňi rahat duııarsyň hem-de olarsyz indi rahat sport ıa-da syıahatçylyk eşigini göz öňüne getirmek mümkin däl. Berk sintetiki materiallardan çadyrlary, paraşıutlary, ganatlary we ıelkenleri ıasaıarlar. Mundan başga-da, sintetiki matalar öıüň bezeg işleri üçin hem-de mebelleri bezemekde giňden ulanylıar.
Belli sintetiki matalaryň içinde iň berk hem-de ıyrtylmaıany neılon (poliamid) hasaplanylıar. Ol ıumşak, ıüňe meňzeş. Ony, köplenç, tebigy we sintetiki matalara goşıarlar, bu bolsa olara süıngüç häsiıeti berıär – berk hem-de howa geçirmeıän materiala öwürıär. Dürli görnüşli häzirki zaman materiallaryndan başga-da, nebitden ygtybarly ıuwujy serişdeler we beıleki gündelik durmuşymyzda ulanıan himiıa önümleri öndürilıär. Sintetiki ıuwujy serişdeleriň tebigy ıuwujy serişdelerden artykmaçlygy olaryň ıokary derejeli ıuwujylyk ukybynyň barlygyndadyr.
Aıdylanlaryň hemmesi ıene-de bir gezek öňden gelıän «gara altyn» diıen metaforanyň hakykatdygyny tassyklaıar. Sebäbi nebit bizi diňe bir ıagtylyk, ıylylyk hem-de dürli aralykda çalt hereketlenmek ıaly amatlyklar bilen üpjün etmän, eısem, ol bize gündelik durmuşymyzdaky rahatlygy hem üpjün edıär. Plastmassadan ıasalan ownuk-uşak önümleriň – daraklaryň, gutularyň, düwmeleriň, oınawaçlaryň köp mukdardaky önümçiligi XIX asyrda başlandy.
Häzirki Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwründe öz tebigy baılyklarymyzy netijeli özleşdirmek bilen, milli ykdysadyıetimizi ösdürmek, şeıle-de, täze belentliklere çykarmak türkmen halkynyň bolelinlikde, eşretli durmuşda ıaşamagyna uly mümkinçilik açıar. Şeıle işleriň amala aşmagyna giň mümkinçilikleri döredıän Gahryman Arkadagymyzyň ömri uzak, il-ıurt bähbitli işleri mydama rowaç bolsun.
Sahypaň ıüklenen wagty 0,08129 sek. ıüklenen baıt: 37151