Blog Jüneıit han: taryhy hakykat hem faktlar Iıun 05, 2011
1862-nji ıylda Tagta etrabynyň (häzirki Görogly) Bedirkent obasynda doglan Gurbanmämmet serdar — Jüneıit han birnäçe wagt öz obasynda kazy we mirap bolupdyr.
İigriminji asyryň başlarynda Hywa hany patyşa Russiıasynyň hökümetiniň goldawyna daıanyp, türkmenleriň üstünden hökümdarlygyny berkitmek maksady bilen, olara agyr düşıän ıer-suw we salgyt reformasyny geçirmäge synanyşıar. Şonsuz hem patyşa hökümetiniň kolonial syıasaty sebäpli horluk baryny gören türkmenler ıaraga ıapyşmaga mejbur bolıar.
Türkmeniň şeıle agyr ıagdaıa düşmegi Jüneıit hany orta çykarıar. Jüneıit han ilkibada özüniň gowy ıaraglanan garyndaş toparlaryny töweregine jemläp, serdar adyna mynasyp bolıar. Soňra ownugrak galtamanbaşylaryň, serdarlaryň birnäçesini özüne tabyn edıär, hatda adalatyň hatyrasy üçin özüniň doganoglanyny-da öldürıär. Şeıle hereketleri bilen ol il arasynda adygyp ugraıar. Öz tiresiniň ady bilen baglanyşykly ony Jüneıit han diıip atlandyryp başlaıarlar. Sebäbi ol öz obasyndaky ilatyň garyp ıa-da baı bolmagyna garamazdan, olaryň ar-namysyny, hak-hukugyny goramagy başarypdyr.
1912-13-nji ıyllarda Hywa hany patyşa Russiıasynyň hökümetiniň kömek bermegi netijesinde türkmen obalaryndaky gozgalaňy basyp ıatyrmak üçin harby ıöriş geçirıär. Jüneıit han bolsa türkmenleri töweregine jemläp, Hywa hanynyň goşunlaryna garşylyk görkezıär. Şonda Jüneıit hany diňe türkmenler däl, eısem, Hywa hökümetiniň alyp barıan syıasatyndan nägile bolan özbekler, garagalpaklar, gazaklar hem aktiw goldapdyrlar. Jüneıit han halkyň bähbidini hiç bir zada çalyşmandyr. 1913-nji ıylda türkmenleriň ıaraglanan topary 15 müňe ıetipdir. Türküstandan patyşa Russiıasyny gysyp çykarmakda Jüneıit hanyň uly daıanç boljakdygyna käbir daşary ıurt hökümetleri hem oňat düşünipdirler. Şoňa görä-de 1914-nji ıyldan başlap Jüneıit hanyň ähli alyp baran işlerine ilki german-türk, soňra bolsa iňlis-türk razwedkasy goldaw berıär.
1916-njy ıylda Hywa hanynyň eden-etdiligi, patyşa Russiıasynyň kolonial sütemi diňe bir türkmenleriň däl, eısem, özbekleriň, garagalpaklaryň we beıleki halklaryň hem halys degnasyna degıär. Hywa hany ıerli halkyň namysyna degip, hatda ıetişen gyzlary zorluk bilen alyp, öz köşgüne getirmäge çenli baryp ıetıär. (Bu taryhy hakykat boıunça ıazyjy Beki Seıtäkow «Gyz salgydy» kitabyny ıazypdy.)
Jüneıit han ömrüniň ahyrlarynda.
Jüneıit han türkmeniň ar-namysyny goramak üçin aıaga galıar. Jüneıit hany goldaıan toparlar has köpelıär. Sebäbi ol her bir meseläni akylly we adalatly çözmegi başarypdyr. Jüneıit han Hywa hanlygyny, başarsa, bütin Türküstany rus basybalyjylaryndan azat etmäge synanyşıar. İöne bu meselede Hywa hany Isfendiıar belli bir derejede päsgel berıär. Isfendiıaryň ıaman etmişleri sebäpli, özbekler, garagalpaklar häli-şindi Jüneıit handan kömek sorap, arz edip geler ekenler.
1916-njy ıylyň ıanwarynda Hojailidäki özbekler özleriniň nägileliklerini aıtmaga Hywa gelende, Isfendiıar han olary tussag edıär. Hojailiniň ıaşululary kömek sorap, Jüneıit hana ıüz tutıarlar. Ol hem 3 müň atly nöker bilen Hywa galasynyň sebitine baryp, tussag edilenler bir gije-gündiziň dowamynda boşadylmasa, paıtagta girip, ähli zady derbi-dagyn etjekdigini Isfendiıar hana duıdurıar.
Gepleşik netije bermänsoň, Jüneıit han diıenini hem edıär. Isfendiıar hany tagtdan düşürıär. Emma patyşa Russiıasynyň administrasiıasy goşulyp, Isfendiıary ıene tagta geçirıär. Jüneıit han Isfendiıardan 60 müň manat hun alyp, yzyna dolanıar. İöne ıurtda halk gozgalaňy barha möwç alıar. Gozgalaňy basyp ıatyrmak üçin general Galkiniň ıolbaşçylygynda jeza beriji otrıad türkmen obalarynyň içinden gylyç bilen geçıär. Halky şeıle bir gyrıarlar, hut Gökdepe galasyndaky ıaly gyrgynçylyk bolıar. Bu gyrgynçylyk ilat arasynda häli-şindilerem «Galkin ıyly» diılip, ıigrenç bilen ıatlanylıar.
1916-njy ıylyň gozgalaňy basylyp ıatyrylandan soň Jüneıit han Owganystana gidıär. 1917-nji ıylyň sentıabrynda ol Owganystandan yzyna dolanyp gelıär. Ol döwürde ıagdaı düıpgöter üıtgäpdi. Russiıadaky rewolıusiıanyň tolkuny bu ıerlere-de ıetipdi. Halk indi bolşewistik akyma goşulyp, rewolıusion hereketleriň tarapynda göreşıärdi.
Hywadaky wagtlaıyn hökümet Isfendiıar han bilen bilelikde halkyň rewolıusion göreşine garşy göreş alyp barıardy. Jüneıit hanyň ozalky alyp baran ähli göreşi rus kolonizatorlaryna we Isfendiıar hanyň eden-etdiligine garşy gönükdirilen bolsa, soňra han wagtlaıynça olar bilen ylalaşyga gelip, sowet häkimiıetine garşy göreşmeli bolıar. Bu ıagdaıda Isfendiıar han hem Jüneıit hanyň güıjüne daıanmasa, ıurdy özbaşdak dolandyryp biljek däldi.
Hywa tagtynda başga bir han otursa-da, hakykatda 1918-20-nji ıyllarda bütin Hywa hanlygyny Jüneıit hanyň özi dolandyrıar. Her beglikde öz adamlaryndan ıörite wekil goııar. Özüniň berkarar eden tertip-düzgünine tabyn bolmadyklara ol dözümli darapdyr. Şonuň üçin Jüneıit hanyň ıurdy dolandyran döwründe ogurlyk, talaňçylyk, günäsiz adamy öldürmek, esassyz nika bozmak ıaly türkmençilige mahsus bolmadyk hadysalar bolmandyr. Şol döwri gören ıaşulularyň aıtmagyna görä, hemme zat ıatan-ıatan ıerinde bolupdyr, hiç kim kişiniň zadyna birugsat el degirmändir.
1918-nji ıylyň baharynda Bedirkent obasynda başlanan ilkinji elektrostansiıanyň gurluşygy soňy bilen Jüneıit hanyň raıatyndakylary yşyk bilen üpjün etmeli eken. Ol özüniň manatlyk teňňe puluny çykardyp başlaıar we salgyt sistemasyny girizıär. Bu elbetde, özbaşdak türkmen döwletini döretmäge bolan synanyşykdy.
Hywa hany Isfendiıar eden-etdilige ıüz urup, halkyň nägileligini gazanıar we Jüneıit hanyň geçirıän çärelerine päsgelçilik döretmäge synanyşıar. Şonuň üçin 1918-nji ıylyň 30-njy oktıabrynda ol Jüneıit hanyň görkezmesi boıunça özüniň «Nurullabaı» köşgünde öldürilıär. Jüneıit han onuň ıerine Isfendiıaryň kiçi dogany Seıit Abdylla töräni tagta çykarıar. Şeıle-de bolsa ähli häkimiıeti Jüneıit han öz elinde saklaıar. Ol Angliıa, Türkiıe, Owganystan, Eıran, Buhara we Türküstanyň ähli künjekleri bilen aragatnaşyk saklaıar.
1918-nji ıylyň 25-nji noıabrynda Jüneıit hanyň Dörtgülde Sowet häkimiıetini agdarmak üçin eden hüjümi şowsuz gutarıar. Ol 1919-njy ıylyň 9-njy aprelinde Tagta etrabynda Sowet häkimiıeti bilen parahatçylykly ıaşaşmak baradaky ylalaşyga gol çekıär. Gol çekişligiň yz ıany amatly pursatdan peıdalanyp, Zakaspi frontunyň ştaby front üçin 700 atly nöker ibermegini Jüneıit handan haıyş edıär. Emma Jüneıit han sowetleriň bu haıyşyny kanagatlandyrmaıar. Eger kömek bermekçi bolsa-da, onuň ıerine köp mukdarda ok-ıarag talap edipdir. Üstesine-de, kömege iberiljek atlylary musulmanlaryň, aıratyn hem Oraz serdaryň we Eziz hanyň garşysyna ulanmaly däldigini duıdurıar (ol Eziz han bilen ıakyndan gatnaşar eken). Sowet häkimiıetiniň wekilleri bu teklibi kabul etmeıär.
1920-nji ıylyň 22-23-nji ıanwarynda Bedirkentde we Gazawatda Gyzyl Goşun bilen bolan aıgytly söweşden soň, Jüneıit hanyň atlylary öz maşgalalary bilen gum a— Akjaguıy diıen ıere çekilıär. 1921-nji ıylyň aprelinde Han işanyň ıolbaşçylygynda Owganystandan, Şyhym Sülgüniň ıolbaşçylygynda bolsa Eırandan 3 müň tüpeň, 54 müň ok, birnäçe pulemıot we başga-da dürli harytlar ıüklenen kerwen Jüneıit han üçin ıardama gelıär.
1924-nji ıylda Garagumda — Palçykly diıen ıerde ornaşan Jüneıit hana Owganystandan ıene-de 270 düıe ok-däri, ıarag we başga harytlar gelıär. Şol ıylyň ıanwarynda ol Daşoguz, Maňňyt, Şabat, Gazawat, Haňka ıaly etraplary eıeleıär we Hywa howp salıar. Emma Gyzyl Goşunyň jemlenen uly otrıady Jüneıit hanyň toparyna güıçli zarba urandan soň, ol ıene-de guma çekilmäge mejbur bolıar.
Sowet häkimiıetiniň wekilleri Garagumda ornaşan Jüneıit han bilen özara ylalaşyga gelmek üçin gepleşikler geçirıär. Halk Komissarlar soweti 1925-nji ıylyň 4-nji aprelindäki karary bilen onuň emläginiň we graždan hukugynyň eldegrilmesizdigini ykrar edıär. Jüneıit hanyň garamagyndaky adamlar üçin 5 müň gektar ıer bölüp berip, olary üç ıyllap salgytdan boşatmak we pul kömegini bermek hem göz öňünde tutulıar. Emma akylly hem öňdengörüji han Gurbanmämmet serdar — Jüneıit han sowet hökümeti bilen ylalaşyga girmeıär. Ol ıer bermek bilen, sowet hökümetiniň öz daşyna tor gurjak bolıanyna akyl ıetiripdir hem-de 1928-nji ıylda özüniň az sanly nökerleri bilen Eırana göçıär, 1929-njy ıylda bolsa Owganystana geçıär.
Jüneıit han käbir ıagdaılarda kem-käs öte geçen-de bolsa, umuman, onuň alyp baran işleri adalatly we külli türkmeni birikdirip, bütewi özbaşdak döwlet döretmäge edilen synanyşyk bolupdyr. Ol daşary ıurtlarda bolanda-da öz ıany bilen gidenleri hor-zar etmändir, türkmen adyny belent tutupdyr.
Jüneıit han öz Watanyny diıseň gowy görüpdir. Ol 1938-nji ıylda Owganystanyň Hyrat welaıatynyň obalarynyň birinde aradan çykıar. Halkyň arasyndaky gürrüňlere görä, ol ölmeziniň öň ıanynda hossarlaryna: «Ölenimden soň meniň jesedimi Amyderıa bilen Watanyma sary akdyryp goıberiň, men suw bilen baryp, öz dogduk mekanymyň topragyna siňeıin» diıip, sargyt edipdir.
«İer berjek» diıende-de, sowet hökümetine ynam etmän, daşary ıurda gitmek bilen, Jüneıit han dogry çözgüt tapypdyr. Sebäbi Jüneıit hanyň-da, Eziz hanyň-da daşyny gurşan adamlaryň ählisi — olaryň maslahatçylary, nökerleri, dogan-garyndaşlary... sowet hökümeti tarapyndan sudsuz-zatsyz atylyp öldürildi.