Minnoş’un Büyüğü - Veteriner Hekim Nil Bahadırlı
Büyük Kedilerin bu sayıda konuğu kara kulağı doğal ortamında ilk kez görüntüleyen biyolog Batur Avgan oldu. Batur’la evcil kedilerimizi ve Minnoşlar’ın büyük olanlarını konuştuk. VAŞAK: 1970’li yıllarda leoparın tükenmesinden sonra Anadolu’daki en büyük kedi türü olarak vaşaklar kaldı. Doğadaki hastalıklı ve zayıf hayvanları avlaması nedeniyle vaşaklar bir ekosistemin sağlıklı sürebilmesi için önemli türlerden kabul ediliyor. Her vaşağın postu o bireye özel bir benek dağılımına sahip ve aynen insanlardaki parmak izi gibi vaşaklarda beneklerin yerleri ve şekilleri doğumdan ölene kadar aynı kalıyor. Bu da biyologların fotokapanlar kullanarak bir bölgede kaç adet vaşak olduğunu tahmin edebilmelerini sağlıyor. Aynı bölgede 2-3 yılda bir yapılan sayımlarla da vaşakların azalıp azalmadığı kontrol ediliyor. Azalma demek o bölgede besin zincirinde vaşakların altında yer alan birçok türde bir sorun yaşandığının göstergesi kabul ediliyor. “Eğer kediler üzerine yaptığınız çalışmanızın bilimsel bir anlam ifade etmesini istiyorsanız elinizde yeterli sayıda veri olmalı.”Büyük Kedilerin bu sayıda konuğu karakulağı doğal ortamında ilk kez görüntüleyen biyolog Batur Avgan oldu. Batur’la evcil kedilerimizi ve Minnoşlar’ın büyük olanlarını konuştuk.
B.A: Ben aslında çocukluğumdan beri hava kuvvetlerine girip pilot olmak istiyordum. Ama bir gün Karaburun’da dolaşırken babam karşıda görünen Foça’yı gösterip orada fokların yaşadığını söyledi. Ben tabii fokların okyanuslarda filan yaşadığını sandığım için acayip şaşırdım. Ve o şaşkınlıkla da biyolojiye ilgim başladı. Pilotluk hayalimi sildim ve “ben biyolog olacağım” dedim. Zaten lise son sınıftaydım. O zamanlar Anadolu leoparının tükendiğini filan bir yerlerden okumuş olmalıyım ki “biyolog olup leopar araştıracağım” filan diyordum ortalıkta. Yabani kediler üzerinde uzmanlaşmaya karar vermem de öyle oldu. Bu işe en çok annem ve babam sevindi tabii. Çünkü ikisi de asker olmamı istemiyordu. Ama üniversite sınavında “ben sadece ODTÜ Biyoloji’yi yazacağım” dediğimde annem panikleyip beni psikiyatristlere filan götürdü. Neyse… Kazandım, ama üniversiteye girince karşınıza o kadar şey çıkıyor ve o kadar şaşırıyorsunuz ki üçüncü sınıfta biyolojiye ilgim azaldı. Bir hevesle basın fotoğrafçısı olmayı kafama koydum ve mezun olduktan sonra biyolojiyle uğraşmadım. Önce bir fotoğraf stüdyosunda sonra da İstanbul’da bir dergide çalıştım. Ama sonra bir baktım ki başımda bir patron kabul edemiyorum ve bir de dağları özlemişim. Dedim, “ben biyolojiye geri döneyim”. 2009’da İsviçre’ye gidip yüksek lisans yaptım. Tez konusu olarak da Antalya’daki iki sahada vaşak ve karakulakların popülasyon durumlarını inceledim. Sayıları nedir, hangi habitatlar onlar için daha önemli, nereleri korumak lazım filan… Mezun olduktan sonra da o şekilde devam ettim. Yani kısacası kedilerin mesleğim olması çok eskiden gelen kedi sevgime dayanıyor. Çocukluk sevdası diyelim.
Son yıllarda karakulak ve vaşakların fotokapanlarla çekilmiş fotoğrafları basında çıkmaya başlayınca birçok insan ortaya çıkıp “biz de istiyoruz” demeye başladı. İnsanların bunu yapmasında sorun yok. Hatta iyi de çünkü birçok yerden veri toplanıyor. Ama bu verilerin yorumlanmasına gelince işler karışıyor. Çünkü topladığınız fotoğrafların yorumunu doğru yapmalısınız. İnsanlar bir sahada iki tane vaşak fotoğrafı çekince “ahh burada vaşak sayısı çok artmış” diyorlar. Siz istediğiniz kadar “bir sahada vaşak fotoğrafı çekmek orada vaşağın sayısını vermeyi bırak, vaşağın o bölgede yaşadığı anlamına bile gelmez” gibi özlü sözler söyleseniz de sizi dinlemiyorlar. Çünkü Türkiye’de “yetkili” değilseniz haklı da değilsiniz.
Vaşak, karakulak, saz kedisi, yaban kedisi ve belki de leopar. Türkiye’de özellikle kırsalda en bilineni vaşak. Öyle ki köylerde insanlar her gördükleri yabani kediye vaşak diyor. Karakulaklara bile… Ama dediğim gibi sadece adını biliyoruz. Vaşakların Türkiye’de hayatlarını devam ettirmesini sağlayacak bilgilerle ilgilenmiyoruz bile. İnsanların Anadolu kaplanı, Anadolu aslanı gibi gerçeklikle ilgisi olmayan isimler taktığı leopar ise artık bir efsane olmuş. Ben Antalya’da vaşak-karakulak çalışırken bir sürü kişi “bence bu dağlarda halen leopar var” diyordu. Ben de “eğer ben biyoloji biliyorsam leopar yok” diyordum. Çünkü “leopar var” demek aslında “leopar popülasyonu var” demektir. Çünkü bir popülasyon Adem ve Havva’dan değil, onlarca bireyden oluşur. Ve bir yerde onlarca leopar olduğunda o bölgedeki halk her ay en az bir defa leopar görür veya bir şekilde elinize canlı veya ölü leopar geçer. Türkiye’de, en azından batı bölgelerinde böyle bir şey olmuyor. Doğu’da ise durum farklı. Güneydoğu Anadolu’dan bize hiçbir haber akışı yok. Yani orada ne olduğunu bilmiyoruz. Herkesin oturup leopar konuşması gündemi saptırıyor. Çünkü bir efsanenin peşinde ucuz Amerikan belgeselleri gibi anlamsızca koşarken diğer kedi türlerinin durumu gündeme gelmiyor. Oysa bu ülkede saz kedisi diye bir tür var. Adını kimse duymamıştır bile. Sulak alanlarda yaşayan bir kedi türü… Son 50 yılda yeni tarlalar açmak ve olan tarlaları da sulamak için Türkiye’de bir sürü sulak alan kurutuldu. Peki, oradaki saz kedilerine ne oldu? Öldü tabii ki. Oysa siz saz kedisini çalışıp sürekli haber yapsaydınız, kamuoyuna türü tanıtıp pompalasaydınız yetkililer bu kadar rahat davranamayabilirlerdi. Fotokapanlar bir de bu işe yarıyor. Yabani kedi türlerinin fotoğraflarını görmek insanlara iyi hisler veriyor. Mesela kedi sevenlere dikkat ettim vaşak, karakulak gördüklerinde o kadar çok heyecanlanıyorlar ki… “Bizim minnoşun büyüğü…” falan diyorlar.