1. ve 2. GÖKTÜRK DEVLETİ | Doktor bu ne?
Leave a Yorum	Categories: Tarih
BIRINCI GÖK TÜRK DEVLETI Gök-Türkler’in tarih sahnesine çiktiklari anlarda Juan-Juanlar’a tabi olarak, Altay daglarinda an‘anevi sanatlari demircilikle ugrastiklari ve Juan-Juan Devletine silah imal ettikleri biliniyor. Fakat o zaman dahi daginik degildiler. Çou-shu (Çin yilligi, M. 550-557’den)’ya göre, Gök-Türk Devleti’nin kurucusu Bumin (Çince’de T’u-men)’in atasi olarak gösterilen A-hien, “Sad” ünvanini (Bilge sad) tasiyor ve Bumin’den hemen önce gelen Tu-wa adli basbug da Ta-ye-hu (“Büyük Yabgu”) olarak taniniyordu. Demek ki Türk kütlesinin Juan-Juanlar’a bagliligi “fedaratif” mâhiyette idi.
Bumin daha M. 534 yilinda kuzey Tabgaç (Wei) idarecileri ile siyâsî münasebet kurmus, M. 542’de akincilarinin basinda Huang-ho nehri yakinlarinda görünmüs ve M. 545’de bati Tabgaç hükümdarinin gönderdigi elçiyi “imparatorluktan nezdimize “hey’et geldi, devletimiz bundan gurur duyar” sözleri ile karsilamisti. Gök-Türk hanlarindan Isbara, 585’teki bir konusmasinda Gök-Türk devletinin “50 yil önce” kuruldugunu söylemistir ki, bu da 535 tarihine düser.
Ancak Bumin’in 546’da Juan-Juan devletine karsi bir Töles ayaklanmasini bastirdigi için, o devlet hükümdari ile es-degerde oldugunu göstermek maksadi ile, onun kizi ile evlenmek isteginin kabaca reddedilmesi üzerine üst-üste vurdugu darbelerle Juan-Juan devletini çökertip arazisini tamamen isgal ettikten sonra resmen “il-kagan” unvanini almasi ve böylece, merkezi, eski büyük Hun imparatorlugunun baskent bölgesi, Ötüken (Orhun irmaginin hemen batisinda, ormanlik ve daglik bir bölge) olmak üzere hakanligi kurmasi 552 yilinda olmustur.
Heybetli görünüsü, parlak mavi gözleri, kudreti ve husuneti Çin kaynaklarinda belirtilen Mu-kan Kagan, son bir darbe ile Juan Juanlar’i tarihe malettikten sonra (555), K’i-tanlar’in ve Kirgizlar’in ülkelerini Gök-Türk hakimiyetine bagladi. Çin’de Bati Tabgaçlari’nin yerine geçen Chou hanedani ile, yeni kurulan Tsi hanedanini baski altina aldi. Istemi’nin harekatina karsi, Çin’den yardim isteyen Ak-Hun-Eftalit devletine ve Maveraünnehir halkina Çin askerî destegini önledi. 564’de San-si’deki Tsi baskenti Tsin-yang’i muhasara etti ve kizi prenses Asina’yi Chou imparatoru ile evlendirdi (568). Kaynaklarin bildirdigine göre, genis ülkelere ve 100 bin kisilik bir orduya sahip Gök-Türk hakanini, Çin imparatoru akrabalik kurma yolu ile teskin etmis oluyordu.
Türk elçileri ile birlikte Karadeniz-Kafkaslar-Hazar Denizi-Aral Gölü arasindan Talas yolu ile Tanri Daglari’nda Ak-Dag’da Istemi (Bizans kaynaklarinda, Dizabulo, Dilzibulos, Silzioulos, Stembis: Al-Tabari’de Sincibu)’nin huzuruna gelen Bizans elçilerinin hatiralarinda Gök-Türk hayatini, kudret ve ihtisamini gözler önüne sermesi bakimindan pek kiymetli bir vesikadir. Istemi, Bizans ile isbirligi yaparak Anusirvan’i ipek yolunu açmaga zorlamak gayesini güden siyasetinde basariya ulasmis, 571 yilinda Sasanî-Bizans çatismasi baslamisti. Fakat bu savasa Gök-Türklerin katildigina dair bir isaret yoktur. Ancak Anusirvan’in oglu olup, Gök-Türk prensesinden dogdugu için “Türk-zade” diye anilan IV. Ormuzd’un son yillarinda (579-590) müdahale edilmistir.
Bu geç kalisin sebebi, Gök-Türkler’in fiili savasa istirak için tazyik eden Bizans’in gönderdigi çesitli elçilerden biri olan Valentinos’u 576’da Aral Gölü havalisindeki Türk bölgesinde karsilayan Türk-sad’in sözlerinden anlasiliyor. Bu Türk prensi Bizans’i Gök-Türkler’in affedilmez hasimlari olan Avarlari himaye etmekle ve “kiliçla degil, atlarin ayaklari altinda karinca gibi ezilerek öldürülmegi hak eden” bu kavme barinacak yer vermekle suçluyordu ki bu dogru idi.
Gök-Türk hasmeti çöküse yüz tutmus gibi idi. T’a-po dis siyasette de yanlis adimlar atti. Tsi’ler 575’te Tchin hanedani tarafindan yikildigi zaman, oradan kaçarak kendisine siginan bir Tsi prensini “Çin kagani” ilan etti. Choularla arasinin açilmasina sebep olan bu durum karsisinda kalabalik bir ordu ile, Pekin bölgesine ilerleyen T’a-po kendisine yeni bir Çinli prenses vaad edilerek durduruldu (579). Ancak prensesin verilebilmesi için Chou hükümdari, “Çin Kagani” Tsi prensinin kendisine teslimini istiyordu. Bir av esnasinda bu prensin Choular tarafindan kaçirilmasina göz yumulmasi millet nazarinda hakanin itibarini büsbütün sarsti. Gök-Türk birligi ve kültüründe mühim çatlaklarin belirdigi bu yillarda diger mühim bir hadise de Istemi’nin ölümü oldu (576).
Çin, Gök-Türkler arasindaki anlasmazligi körüklemege devam ediyordu. Ta-lo-pien Bati Yabgusu Tardu’nun yaninda, yeni ulu hakan ile mücadeleye hazirlanirken, Isbara da o sirada, Choular yerine iktidara gelerek, Çin’de 350 yildan beri ilk defa siyasî birlik tesis eden Sui hanedani (581-618)’ndan kendi ailesinin intikamini almak isteyen karisi, Chou prensesinin telkinlerine kapilarak, Çin’e kuvvet sevk ediyor, Sui imparatoru Ven-ti de eskiden beri Çin sehirlerinde ticaretle ugrasan ve dostluk münasebetleri çerçevesinde, imtiyazlara sahip 10 bin kadar Türk’ü Çin’den uzaklastiriyordu.
IKINCI GÖK TÜRK DEVLETI 630-680 arasindaki 50 yillik zaman Gök-Türkler’in istiklallerini kaybettikleri bir matem devresi olmustur. Her ne kadar Orta Asya’da millet olarak Türkler varliklarini, dil, inanç, ve geleneklerini muhafaza etmislerse de müstakil bir devletten mahrumiyet, “Bey olmaga layik evladin kul, hatun olmaga layik kiz evladin cariye olmasi” Gök-Türkler için haysiyet kirici bir istirap kaynagi teskil ediyordu. Millet söyle diyordu: “Ülkeli bir kavim idim, simdi ülkem nerede? Hakanli bir kavim idim, simdi nerede hakanim?” nerede diye seslenen Orhun Kitabeleri’nden de anlasilacagina göre, Gök-Türkler’i bu felakete sürükleyen sebepler su üç noktada toplanmaktadir.
Kutlug ile Tonyukuk önce, 681’de Kuzey Çin’deki Yün-çu eyaletine baskin yaparak 30 bin civarinda at, koyun, deve elde ettiler ve yeni gelenlerle kuvvetlenerek Göbi çölü ile Orhun irmagi arasina çekildiler. Çugay Kuzi (Çince Çung-tsai, Ötüken’in güneyinde)’yi yazlik ve daha Güneydeki Kara Kurum’u kislik merkezi yaparak hazirliklarini tamamladilar. Ilk hedefleri Ötüken idi.
Böylece Gök-Türk Devletini yeniden kurup teskilatlandirarak, töreyi tekrar yürürlüge koyan milli kahraman Ilteris, kutlu Ötüken yaylasinda dalgalandirdigi kurt basli sancagin gölgesinde öldü (692). Vaktiyle Ilteris adina dikildigi iddia edilen, Orhun’un güneyindeki Ongin kitabesinin 720’lerde dikildigi ileri sürülerek Ilteris’e ait olmadigi belirtilmistir.
Ilteris öldügü zaman biri 8 yasinda (Bilge), digeri 7 yasinda (Kül Tegin) olmak üzere iki ogul birakmisti. Kardesi 27 yasindaki Kapagan (veya Kapgan), hakan oldu (692-716). Çin kaynaklarinda adi Mo-ç’o (Türkçe asli, Bekçor) diye geçen Kagan, Türk tarihinin büyük fatihlerinden biridir. Tonyukuk devlet müsavirligi vazifesini yapiyor, kardesi, yegenleri ve ogullari yavas-yavas Gök-Türk hakanliginin seçkin simalari olarak beliriyorlardi. Kapagan Kagan’in büyük ve uzak görüslü bir devlet adamina yakisir planlari oldugu görülmektedir ki, esaslari söyle hülasa edilebilir:
Genç, hasin ve ihtirasli Kapagan, seferler ve zaferler dizisinin 693’te Çin baskini ile açti. Ling-çu eyaletini siddetli darbeler vurarak ayni sene içinde ayni bölgeye yedi sefer daha tertipledi. Sonra Ordos’a akin yapti. Askerî harekâtini yeniden Ling-çu’ya yogunlastirdigi yilda (696’da), 8 sefer daha yapmisti. K’i-tan’larla Çin’in bozusmasini kendi lehine degerlendirerek, T’ang imparatoriçesi Wu’yu destekledi. Korkunç K’i-tanlar’i Hopei bölgesinde agir bir hezimete ugrattiktan (Ekim 696) sonra imparatoriçeye isteklerini siraladi: 100 bin “hu” (hu= 12,5 kilo çeken ölçek) tohumluk dari, 3 bin adet ziraat âleti, 10 bin (T’ang-shu’ya göre 40 bin) fond demir, Çin topraklarinda oturan (Çogu Ordus’da “6 eyalet” arazisinde idi) Türkler’in anavatana iadesi.
Kapagan Çin ile savasa hazirlanirken, Inal Kagan ile Bilge Sad emrindeki fakat gerçek sevk ve idaresi Tonyukuk’un elinde bulunan bati ordular grubu da On-oklar’i devlete baglamak vazifesini almislardi. Çin elçilerine karsi Kapagan’in siddetli ve kararli tutumu simdilik doguda bir silâhli çatismayi önledi. Mo-ç’o’nun kudretinden telâslanan Çin’den derhal üç bin ziraat âleti, 40 bin “si” (1si =10 hu) tohumluk dari gönderildi ve Türkler anavatan topraklarina iâde edildi (698). Büyük “kagan”in plânlarindan ikisi gerçeklesmisti.
Cografî mevkii, iklimi, verimli topraklari ile zenginligi bütün kaynaklarda övülen Maveraünnehir’de o sirada Gök-Türk ordularina karsi koyacak bir kuvvet yok idi. Türk soylu bazi ailelerin idare ettigi “sehir kralliklari” 675’lerden beri, nisbeten küçük kuvvetlerle ufak çapta tesebbüslere girisen Müslüman Arap kumandanlara (Abdullah b. Ziyad, Said b. Osman, Musa, Mühelleb vb.) basari ile mukabele etmekte idiler.
Diger taraftan Kapagan, Çin’e akinlarina devam ediyordu. 700-702 yillari arasinda Çin üzerine 21 sefer yapilmistir. 704’de Kül Tegin ile Bilge’nin de katildiklari büyük Ming-sa muharebesinde 80 bin kisilik Çin ordusu hezimete ugratildi ve hemen arkasindan 11 akin daha tertiplendi. T’ang Imparatoru Çung-tsung yine bir günlük emir nesrederek, Kapagan’i esir eden ve öldüreni prens ünvani ve 2 bin top ipek vererek taltif edecegini ilan ediyordu. Ayrica bütün vazifelilere Gök-Türkler’i maglup etmek için planlar hazirlamalarini emretti. Bunun üzerine sarayin yüksek memurlarindan Lu Fu’nun imparatora sundugu raporda çare olarak:
Bu arada, 649’dan beri Çin ile siyasî münasebetler kurmus bulunan Basmillar tekrar itaate alindi (704). 709’da Çik’ler ve Az’lar (her ikisi de Kirgizlarin dogu komsulari) Bilge tarafindan hakanliga baglandi. Gök-Türk ordularinin uzaklarda mesgul olmasini firsat bilerek baskaldirmaga tesebbüs eden Kirgizlar da Bilge-Kül Tegin idaresinde “mizrak boyu kar sökerek Kögmen daglarini asan” Gök-Türk ordulari tarafindan Songa ormaninda ikinci defa maglup edildi (710). Ayni yil içinde Tolga irmagi civarindaki Bayirkular, Türgi-yargin Gölü savasinda bozguna ugratildi. 711 yilinda yine Bolçu civarinda Türgis kuvvetleri darbelendi, han’i, yabgu’su, sad’i öldürüldü. Türgis ülkesi ve “Kara Türgis” halki itaate alindi ve bir Maveraünnehir seferi daha yapildi. Bunun sebebi, kitabelere göre “Sogdak (Semerkand bölgesi) kavmini tanzim etmesi idi.
Oguzlarla mücadele eski siddeti ile devam ediyordu. O sene büyük ölçüde hayvan telefatina sebep olan kitlikta bile Bilge sefer halinde idi. Ötüken üzerine yürüyen Üç-Oguzlar püskürtüldü. Dokuz Tatarlarla ittifak ederek hücuma geçen Oguzlar Agu’da cereyan eden iki savasta bozguna ugratildi ve Oguz kütleleri yurtlarini terk ederek Çin sinirlarina dogru çekildiler (717-718). 717’de baskaldiran Uygur Il-Teberleri ile ve 718’de tekrar isyana tesebbüs eden Karluklar ile savasildi ve basariya ulasildi.
724’te Çin ile anlasma olmustu. Imparator, Bilge Kagan’in taleplerinden olan bir Çin’li prenses ile evlenme isini görüsmek üzere Ötüken’e elçi gönderdi. Hakan bu elçiyi, hatunun, Kül Tegin’in ve Tonyukuk’un hazir bulundugu mecliste kabul etti (725), daha sonra kendisi elçisi, nazirlarindan Mei-lu-ç’o (Buyrukçur)’u Çin baskentine gönderdi. Çin sarayinda itina ile agirlanan bu elçinin temaslari netiçesi So-fank (Ling-çu’da) sehrinin, Gök-Türklerin serbestçe ticaret yapabilecekleri ortak Pazar yeri olmasina karar verildi.
Büyük Gök-Türk devlet adami Tonyukuk ile ilgili son haber 725’e aittir. O, her halde bu tarihten sonra ölmüs olmalidir. Gök Türk istiklal savasi hazirliklarindan itibaren, Ilteris, Kapagan, Bilge zamanlarinda devlete 46 yil hizmet eden, savaslarinda hiç basarisizliga ugramayan, “Boyla Baga Apa Tarkan” ünvanlarini tasiyan “bilge” ve stratejist Tonyukuk hakanligin ordusunu, maliyesini, adliyesini tanzimde basta geliyordu.
Tonyukuk öldükten sonra, hatirasina Orhun’da Bayin-çokto mevkiinde bir kitabe dikilmistir (herhalde 726-727’lerde). Yalniz Türkler’den kalma bir milli tarih kaynagi olarak degil, ayni zamanda Türk dili ve edebiyatinin uzun ve kolayca okunabilen ilk abidesi olarak da kültür tarihinde mühim yer tutan bu kitabe metninin bizzat Tonyukuk tarafindan kaleme alinmis olmasi ihtimali, Ayguci, Bilge Tonyukuk’a Türk edebiyatinin adi ve sahsiyeti bilinen ilk simasi olmak serefini de kazandirmaktadir.
731 yilinda da Kül Tegin öldü (eski Türk takvimlerine göre, “koyun” yilinin 17. günü = 27 Subat 731). 47 yasinda idi ve Inançu, Apa, Tarkan ünvanlarini tasiyordu. yedi yasindan beri ömrünü Türk milletinin yücelmesine hasreden cesareti, savasçiligi hem Türk, hem Çin vesikalarinda övülen Kül Tegin’in büyük kahramanliklarindan biri, Gök-Türk karargahinin 716’da Dokuz-Oguzlar tarafindan basildigi zaman görülmüstü. Bilge Kagan anlatiyor:
Bilge Kagan’in istegi ile hazirlanan Kül Tegin kitabesinin Türkçe metnini Kül Tegin’in “atisi” (atabey) prens Yollig Tegin yazmis ve 20 günde tasa kazmisti. Gök Türk tarihi, kültürü ve Türk dil ve edebiyati yönlerinden emsalsiz bir deger tasiyan bu kitabe ile birlikte Kül Tegin’in anit-kabri ve içindeki nakis tasvirler tamamlanmis ve büyük cenaze töreni 1 Kasim 731 günü (“Koyun” yilinin 9. ayinin 27’si) yapilmistir. Törene Gök-Türk halki ve ileri gelenlerinden baska Çin, K’i-tan, Tatabi, Tibet, Iran, Sogd, Buhara, Türgis, Kirgiz vb. devlet ve kavimler hususi heyetlerle katilmislardi.
Iki büyük yardimcisini kaybeden Bilge’nin 734 yazinda K’i-tan ve Tatabilara karsi Töngkes Dagi’nda kazandigi zafer disinda bir faaliyeti görülmemektedir. Bilge, kendisi ile evlenmesi kararlastirilan Çinli prenses için tesekkürlerini bildirmek üzere imparatora elçi göndermis, fakat bu evlenme gerçeklesmemistir. Çünkü yukarida da adi geçen Buyrukçur tarafindan zehirlendi. Ölünceye kadar, basta bu nazir olmak üzere isbirlikçilerini bertaraf eden Bilge nihayet 25 Kasim 734’te öldü (“It” yilinin 10. ayinin 26’si). 19 sene “sad” ve 19 yil kagan olmus, Çin kaynaklarinda da belirtildigi üzere, çok güvendigi “Türk milletini çok sevmek” ile taninmisti.
Bilge’nin ölümü üzerine Gök Türk devletinde çöküs belirtileri kendini gösterdi. Babasinin yerine tahta çikan Türk Bilge Kagan (Çin kaynaklarinda, I-jan)’dan sonra küçük kardesi Tengri Han (Çincesi, Teng-li) geçti. 740 yilinda Gök Türk tahtinda yine “Tengri Han” diye anilan bir kagan vardi ve bu, Bilge’nin oglu idi (Bilgeden sonraki kaganlar meselesi biraz karisiktir). Hakan çocuk denecek yasta oldugu için idare annesi (Tonyukuk’un kizi) P’o-fu’nun elinde idi.
IDARI, ASKERI ve IKTISADI DURUM Gök Türkler’in tarihi, devlet yapisi, askeri durumu, dini, vb. konulardaki en genis bilgi “Çin Annalleri” adi verilen resmi Çin yilliklarinda, Orkun ve Yenisey yazitlarinda bulunmaktadir.
Bilimadami.net Tarih Bölümü
0 Responses to “1. ve 2. GÖKTÜRK DEVLETİ”
« Olmek Kültürü	Evrim Teorisi »	Bilimadami.NET
WordPress.com'da ücretsiz bir web sitesi ya da blog oluşturun. | The Redoable Lite Theme.	Takip Et