Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) * Problem of Others in Montenegro: Muslims ( )
Download "Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar (1878-1913) * Problem of Others in Montenegro: Muslims (1878-1913)"
1 ISSN: (Online) (Print) p , May 2013 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) * Problem of Others in Montenegro: Muslims ( ) Dr.Abidin Temizer Balıkesir Üniversitesi- Balıkesir Öz: Karadağ daki Müslüman nüfus oranı, 1878 Berlin Antlaşması ve Balkan Savaşları ile sınırlarına kattığı topraklarda yaşayan Müslüman nüfus ile birlikte artmıştır. Bu durum Prens Vladika Nikola ın kurmak istediği millî bir devletin önünde engeldi. Zira karşısına çıkan Müslümanlar onun için öteki idi. Bu nedenle Nikola nın öteki sorununu halletmesi gerekiyordu. Bunun da iki yolu vardı: Birincisi Müslümanları asimile etmek, ikincisi ise asimile edemiyorsa göçe zorlamak. Nikola her iki yöntemi de denemiştir. Müslümanların dinî eğitim almalarını yasaklamış, müftü tayinlerine ve müftülerin icraatlarına sık sık müdahale etmiş, Müslümanları Karadağ tabiiyetini kabule zorlamıştır. Bu politikaların doğal bir sonucu olarak ötekileştirilen Müslümanların büyük bir kısmı Karadağ dan göç etmek zorunda kalmıştır. Osmanlı Devleti her ne kadar duruma müdahale etmeye çalışsa da Karadağ hükümeti izlediği politikadan vazgeçmemiştir. Anahtar Kelimeler: Karadağ, Vladika Nikola, Müslüman Nüfus, Osmanlı, Göç, Öteki Sorunu Abstract: This article examines the status of Muslims in Montenegro after its independence. As Montenegro expanded its borders with the Treaty of Berlin in 1878 and the Balkan Wars ( ), the size of the Muslim population in its lands increased. Prince Vladika Nichola viewed the Muslim population as an obstacle to his nation state. He regarded Muslims as others and aimed to address the problem in two ways: either through assimilation or forced migration. He prohibited Muslim religious education, interfered the actions of the Muftis and their appointments and forced Muslims to accept the Montenegron nationality. As a result of these policies, a large number of Muslims were forced to migrate from Montenegro. The political and diplomatic interventions of the Ottoman Empire did not deter Montenegro from carrying out its policy to displace Montenegron Muslims. Key Words: Montenegro, Vladika Nikola, Muslims, Ottoman Empire, Migration Giriş 1479 da Osmanlı hâkimiyetine giren Karadağ, 1878 yılında bağımsızlığını kazanmıştır. Osmanlı idaresi zamanında Merkezî Karadağ olarak tabir edilen Eski Karadağ da İslamiyet çok fazla yayılmamıştır dan 1878 yılına kadar geçen dönemde rivayet edilen birkaç toplu Müslüman katliamı dışında Karadağ daki Müslüman nüfusuyla ilgili detaylı bilgiye sahip değiliz 1. Müslümanların Karadağ da yaşadıkları sorunlar 19. yüzyılın sonlarında gündeme gelmeye başlamıştır. Bunda Karadağ ın bağımsızlığını kazanması ve Vladika Nikola nın izlediği politika etkili olmuştur. Aslında Nikola, Karadağ henüz bağımsızlığını kazanmadan evvel, Balkanlar da dinî bakımdan en hoşgörülü lider olarak anılmaktadır. Onun, * Bu makale, Karadağ ın Sosyal ve Ekonomik Yapısı ( ) başlıklı doktora tezinden üretilmiştir. 1 Božidar Jezernik, Vahşi Avrupa, Batı da Balkan İmajı, Küre Yayınları, İstanbul 2006, ; John D. Treadway, The Falcon The Eagle, Montenegro and Austria-Hungary, , (Indiana West Lafayette: Purdue University Presss, 1983), 7.2 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 224 Haziran 1876 da yayımladığı Hersek Halkına İlan isimli bildirisi, bu hoşgörüsünün en önemli kanıtıdır. Özgür Hersek te özgürce yaşayacaksınız. Kanun burada herkes için aynı, herkes için âdil olacak. Dininizin kutsallığı kabul edilecek ve ona hiç kimse dokunmayacak. Bunu sizlere ben garanti ediyorum. Sizlerin dinine mensup olup da, benim adaletime size karşı sevgime şahit olan, memleketimin ve benim şahsımda her zaman kardeşlik bulan, yardım ve nişanlar alan, yüzlerce insana sesleniyorum. Siz ey Muhammedîler! Sizleri, kanlarınızın aynı olduğu Hristiyan kardeşlerinize karşı silah kaldırmamaya davet ediyorum. Hristiyan kardeşlerinize, ortak düşmanımız olan Osmanlılara karşı mücadelelerinde yardım edemiyorsanız bile, en azından sakin bir şekilde yerlerinizde kalmaya davet ediyorum. Böyle davrandığınız takdirde canlarınız ve mallarınız her türlü tehdit ve saldırıya karşı güvende olacak. Aksi takdirde; yani barışı değil de savaşı tercih ederseniz, içimdeki üzüntüye rağmen size düşmana karşı gösterdiğim muameleyi uygulayacağım 2. Nikola nın bu hoşgörüsü bağımsızlık sonrası değişmiştir. Müslümanlara dinî, millî ve ekonomik konularda aşağıda değinilecek bir takım sıkıntılar çıkarmış ve birçok Müslüman ın göç etmesine neden olmuştur yılı ile yani Karadağ ın bağımsızlığını kazandığı yıl ile başlayan sorunlar ve göçler Balkan Savaşlarının bittiği 1913 yılına kadar devam etmiştir. Burada sorulması gereken ilk soru Nikola nın 1878 den itibaren neden hoşgörüsünden vazgeçtiğidir. Bu soruya verilecek elbette birçok cevap vardır. Ancak bütün bunları da kapsayacak olan cevabı ancak tarihteki öteki/ötekileştirme sorununda bulmak mümkündür. Bağımsızlık öncesinde, 1860 yılında, Nikola, halkının neredeyse tamamına yakını Hristiyan olan bir coğrafyada lider olmuştu. Üstelik, Karadağ Osmanlı sınırları içerisinde yer aldığı için Karadağ da yaşayan az sayıdaki Müslüman da aslî unsurdur. Bu dönemde Karadağ bağımsızlığını kazanma arzusundadır ve her türlü yol denenmektedir. Ancak bağımsızlık sonrasında kazanılan yeni topraklarla birlikte artan Müslüman nüfusu Nikola nın kurmak istediği millî devlet anlayışına ters düşmektedir. Zira Nikola, Batı nın Müslümanları ötekileştirdiği İngiltere yle birlikte oryantalizmin 3 temellerinin atıldığı Fransa da eğitim görmüştür. Ülkesinde dönüp bağımsızlığını ilan edince de sınırlarının genişlemesiyle kendisinden olmayan bir topluluk ile karşılaşmıştır. Başka bir ifade ile Fransa da sık sık duyduğu öteki ile yüzleşmiştir. Üstelik bu topluluk şarkiyatçıların öteki tabir ettikleri Müslümanlardı. Nikola nın önünde kurmak istediği millî devlete engel olabilecek bu sorunu ortadan kaldırabilmek için iki seçenek vardır. Birincisi, Müslümanları (Nikola için ötekileri) asimile etmek, ikincisi ise asimile edemiyorsa göçe zorlamak. Nikola yılları arasında her iki seçeneğe de başvurarak amacına ulaşmaya çalışmıştır. A. Öteki Kavramı Üzerine Öteki en basit tanımıyla benden/bizden olmayandır. Türkçe de kullanılan öteki, öte kelimesinden türemiştir ve iki şeyden, konuşulmakta veya göz önünde tutulmakta olandan geride kalanı olarak tanımlanmaktadır. Birçok anlama sahip olan öte ise dört farklı şekilde tanımlanabilir. Öncelikle konuşanın, temel olarak aldığı bir şeyden daha uzak olan yer veya şey dir. Ayrıca bir şeyin, arkadan gelen kısmı ve öbür yan anlamlarına 2 Rastoder, Bošnjaci/Muslimani..., Selda Güner, Oryantalizmin Ortaçağ Avrupasındaki Düşünsel Kökenleri: Batı nın Ötekileştirdiği Müslüman Doğu, Edebiyat Fakültesi Dergisi, C.25, S.1, (Haziran 2008),3 225 Abidin Temizer geldiği gibi; sıfat olarak da konuşana göre uzakta olan dır. Buna göre Türkçe de, antropolojik manada biz den olmayan insanlar olarak isimlendirilen öteki, sıfat ya da zamir halleriyle de bu düşüncenin kültürel yönünü işaret etmektedir. Uzaklık, gerilik, arkadalık, bu kelimenin en önemli bileşenleridir ve beraberinde anlamsal olarak bir mesafeyi ifade etmektedir 4. Konumuzu ilgilendiren öteki, antropolojik manada kullanılandır. Öteki kimdir? sorusuna verilecek cevap ise zamana ve mekana göre değişebilmektedir. Tarih içerisinde Batı nın ötekisi Doğu, Doğu nun ötekisi Batı olmuştur. Müslüman ın ötekisi Hristiyan, Hristiyan ın ötekisi ise Müslüman olmuştur. Bir zamanlar Amerika da beyaz ile zenciler birbirlerinin ötekileri olmuşlardır. Yine tarih boyunca kadın-erkek, fakir-zengin, güzel-çirkin birbirlerinin ötekisi olmuşlardır. Burada oluşturulmak istenen bir kimliktir. Ötekinin olmadığı bir toplumda kimlikten ve toplumsal gruplardan bahsedilemez. Öteki çatışmaya neden olduğu kadar, yaratıcılığın mekanizmalarını oluşturan özenmeye, yarışmaya, hatta olumlu işbirliğine de kaynaklık eder 5. Birey veya toplum kendi kimliğini oluştururken ötekinden önce benzerlerinden faydalanır, bu da aynılıktan ve özdeşlikten kaynaklanır. Diğer taraftan gayri ihtiyari olarak aynı tanım içerisinde farklı olanların da farklı bir kimlikle tanımlandığını ve bu farklı kimliğin de ayrılık ve mütekabiliyetten, diğer bir tabirle bireyin kendini ötekine göre konumlandırmasından kaynaklandığı söylenebilir. Ötekinin kendi hakkındaki fikirlerini hesaba katan birey/toplum, kendi kimliğini ötekine göre inşa etmektedir. Siyasal kimliklerin inşası da benzer bir sürece göre şekillenir, öteki üzerinden, yani rakip ya da düşman üzerinden kendisini kurar. Siyasal ve toplumsal anlamda iki tür ötekinden söz edilebilir: Birincisi zaten bizden olmayan, bizimle aynı dili konuşmayan, aynı dinden olmayan, aynı gelecek kaygısını taşımayan kelimenin tam anlamıyla bize kökten yabancı olanlardır. İkinci tür öteki ise içimizden çıkardığımız, aslında bize yabancı olmayan, yani bizim ürettiğimiz ötekilerdir. Bir diğer tabirle bizim ya da bir siyasal/ideolojik merkezin ötekileştirdikleridir 6. Karadağ Prensi Nikola nın 1878 yılından sonra uyguladığı ötekileştirme politikasına aşağıda değinilecektir ancak yukarıda ifade edilen iki tür öteki tanımı çerçevesinde kısaca bakmak gerekmektedir. Bu çerçevende Nikola nın ötekileştirme hareketi tam manasıyla olmasa da aslında bahsi edilen iki tür öteki ye dahil edilebilir. Birinci tür öteki, yani bizden olmayan, bizimle aynı dili konuşmayan, aynı dinden olmayan, aynı gelecek kaygısını taşımayan yabancı tanımı Nikola nın Karadağ daki Müslümanları ötekileştirmesini kapsamaktadır. Zira Karadağ daki Müslümanların büyük bir kısmını oluşturan Boşnaklarla Hristiyan Karadağlılar aynı dili konuşmakla birlikte aynı dinden değillerdir. Muhtemelen de aynı gelecek kaygısını taşımamaktadırlar. Bir grup elindekini muhafaza etmeye çalışırken diğer grup muhafaza edilene sahip olmak istemektedir. İkinci tür öteki, yani içimizden çıkardığımız, aslında bize yabancı olmayan, yani bizim ürettiğimiz öteki tanımı da Nikola nın ötekileştirme politikasına uymaktadır. Aynı coğrafyada yaşayan aynı dili konuşan insanlar ancak siyasal/ideolojik merkezin ötekileştirdiği kadar farklı olabilir. B. Bağımsızlık Sonrası Karadağ daki Müslümanlar ve Yaşanan Sorunlar Bağımsızlık sonrasında, Nikola nın başlangıçtaki tüm iyi niyet gösterilerine karşın, ülke sınırları içinde kalan Müslümanlar ciddi sorunlarla karşılaşmışlardır. Eğitim sorunları, 4 Z. Nilüfer Nahya, İmgeler ve Ötekileştirme, Atılım Sosyal Bilimler Dergisi, C.1, S.1, (2011), İlhan Tekeli, Tarih Yazıcılığı ve Öteki Kavramı Üzerine Düşünceler, Tarih Eğitimi ve Tarihte Öteki Sorunu, (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları,1998), 2. 6 Abdullah Temizkan, Türk Tarihinde Meşrutiyetin Kaynağı ve Öteki Sorunu, Türk Yurdu, 7. Devre, Cilt 31, S.289, (Ankara: Eylül 2011), 260.4 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 226 tabiiyet meselesi ve dinî sorunlar 1878 yılından sonra Karadağ da Müslümanların sık sık karşılaştıkları sorunlar olmuştur. Bu sorunlar Müslümanların göçlerine neden olurken, Prens Nikola, Berlin Antlaşması ndan sonra çeşitli nedenlerle göç eden Müslümanlara geri dönmeleri için çağrıda bulunmuş, Berlin Antlaşması nda Müslümanlara verilen her türlü haklardan özgürce faydalanacaklarını, onların her türlü haklarının kendisi tarafından korunacağını ve güvenliklerinin sağlanacağını bildirmiştir 7. Ancak buna rağmen ne Müslüman göçleri durmuş ne de göç edenler geri dönmüştür. Çünkü Nikola nın 1878 den itibaren uyguladığı asimilasyon politikası her şeye rağmen devam ediyordu. 1. Eğitim Meselesi Karadağ Müslümanlarının eğitimleri, Karadağ da sorun olan konuların başında gelmektedir. Bu sorunu temelinde Karadağ daki eğitim imkânlarının gerçekten kısıtlı olması ve Karadağ hükümetinin millî bir devlet kurmak istemesi yatmaktadır. Karadağ Prensi Nikola başa geçtiğinde Karadağ daki okullaşma oranı yok denecek kadar azdır. Bu durum Karadağ da halk arasında okumak, papazların görevidir anlayışının yayılmasında etkili olmuştur. Nikola, tüm ülkeye yayılacak bir okullaşma hamlesi başlatmış ve bunun neticesinde Karadağ da 80 civarında ilkokul yaptırmıştır. Fakat Nikola nın bütün çabalarına rağmen ülkedeki okullar eğitim ihtiyacını karşılamaktan uzak kalmıştır 8. Karadağ da okulların yetersiz olması hem Hristiyan hem de Müslüman çocuklarının eğitimini olumsuz etkilemiştir. Buna ilaveten Prens Nikola nın millî bir devlet kurmak istemesi de Müslümanların Hristiyanlara göre daha fazla etkilenmesine neden olmuştur. Nikola içindeki ötekiyi yok etmek için 1879 yılında bir ilköğretim kanunu çıkarmıştır. Bu kanuna göre tüm çocuklar devlet okullarına gitmek zorundaydılar. Ayrıca millî bir devlet 9 kurmanın bir gereği olarak, Müslümanların okulda almaları gereken dinî eğitim Nikola tarafından yasaklamış ve derslerin Hristiyan öğretmenler tarafından ve Karadağ dilinde verilmesi zorunluluğu getirtilmiştir. Ancak Müslüman çocuklar Karadağ hükümetinin denetiminde olan okullara gitmek ve Hristiyan öğretmenlerden ders almak istemediler 10. Karadağ da eğitim konusunda yaşanan bu gelişmeler karşısında öteki görülen ve asimile edilemeyen Müslümanlar çareyi göç etmekte aramışlardır. Örneğin Ülgün de benzer bir sıkıntı ile karşılaşan Müslüman gençler göç etmek istediklerini belirtmişlerdir. Bu durumu haber alan Prens Nikola, çocukların okula devam etmelerini istemiş ve yayınladığı bildiride bundan böyle derslerin Müslüman öğretmenler tarafından verileceğini ve İslâm dininin kurallarına aykırı bir durumun olmayacağını belirtmiştir. Nikola nın bu girişimi, eğitim nedeniyle yapılacak olan göçleri kısmen de olsa engellemiştir 11. Ancak millî bir devlet kurma fikrinde olan Karadağ hükümeti Müslüman okullarına, özellikle dinî dersler konusunda bundan sonra da sık sık müdahale etmeye devam etmiştir Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), HR, SYS, 839/2, Tarih: 17/N/1300 (21 Ağustos 1883). 8 Uğur Özcan, II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-Karadağ Siyasi İlişkileri, (TTK: Ankara 2012), Nikola nın kurmak istediği millî devlet herkesin ben Karadağlıyım dediği bir devlettir. Ancak Müslümanlar buna ayak uydurmayacaklardır. Dolayısıyla Nikola nın inşa etmek istediği millî devlete engel unsur Müslümanlar olmuştur. Bu nedenle Nikola Müslümanlar üzerinde baskı uygulamıştır. Nikola nın bu hareketi her ne kadar millî devlet anlayışına ters düşüyor görünse de (zira millî devlet laik olur), aslında millî devlete karşı bir engel yok edilmek amaçlanmıştır. 10 Bajro Agović, Od Mekteba Do Medrese, Mešihat İslamske Zajednice u Crnoj Gori, (Podgorica 2012), BOA, İ.MMS, 93/3916, Tarih: 03/Z/1304 (22 Ağustos 1887). 12 BOA, DH. MKT, 2893/87, Tarih: 20/B/1327 (07 Ağustos 1909).5 227 Abidin Temizer Karadağ da yukarıda bahsi edilen eğitim sorunlarının doğal bir sonucu olarak hem Müslüman hem de Hristiyan çocuklar yurtdışına eğitim almak üzere göç etmişlerdir. Pek çok Karadağlı Müslüman eğitimlerini tamamlamak üzere, İstanbul, İzmir ve Selanik e gitti. Böyle bir imkânı bulamayan öğrenciler ise Karadağ da ün yapmış hoca ya da âlimlerden özel ders aldır 13. Başka bir ifade ile Müslümanlar tarafından özel okullar açılmıştır. Ancak Karadağ hükümeti, uyguladığı millî eğitim politikasının bir gereği olarak söz konusu özel ders veya okullara yasaklama getirmiş, açılan özel okulları da kapatmıştır Tabiiyet Meselesi Osmanlı terminolojisinde uyrukluk ve vatandaşlık kavramlarının yerine kullanılan tabiiyet, kişinin bir devlete bağlılığını ifade eder. Osmanlı Devleti, İslamî devlet geleneğinin bir devamı olarak halkını Müslüman ve gayrimüslim olarak ikiye ayırıyordu. Üstelik Osmanlı sınırları dışında yaşadıkları halde Müslümanlar, Zillüllahi fil-arz ünvanının gereği olarak Osmanlı padişahının yani halifenin himayesi altındaydılar. Gayrimüslimler ise Osmanlı topraklarında yaşadıkları sürece zimmi ve müstemen olarak tanımlanırlardı. Ancak özellikle 1648 de imzalanan Westfalya Antlaşması sonrasında başlayan ve Fransız İhtilali yle hızlanan ulus-devletlerin kurulması sürecinde devletler yeni uyrukluk tanımları yapmak zorunda kalmıştı. Ulaşım ve iletişim sektörlerindeki gelişmeler, dünya çapında artan ticaret hacmi de tabiiyet algısı ve hukukundaki gelişmeleri tetikleyen diğer önemli sebeplerdi 15. Fransa, İngiltere, ABD gibi devletler 18. yüzyılın sonlarından itibaren modern anlamda uyruklarını tanımladıkları tabiiyet kanunlarını yürürlüğe koydular. Osmanlı Devleti ise uzun süre Avrupaî tarzda bir düzenleme yapmadı. Ancak diğer devletlerle yaşadığı tabiiyet sorunlarını da çözemedi. Üstelik kendisinden ayrılıp, bağımsız devlet oluşturan Rumlar gibi gayrimüslim unsurlarının yabancı devletlerin tabiiyeti iddialarıyla sık sık karşılaşıyordu. Nihayet 1869 yılında, 1851 tarihli Fransız Vatandaşlık Kanunu örnek alınarak, İslam dünyasındaki ilk seküler vatandaşlık kanunu yürürlüğe konuldu. Böylece dinî referanslarla çözülemeyen tabiiyet sorunları 1869 tarihli Osmanlı Tabiiyet Kanunu ile çözülmeye çalışılacaktı 16. Karadağ ile Osmanlı Devleti arasındaki tabiiyet meselesi büyük oranda 93 Harbi ile başlamıştır. Osmanlı topraklarında yaşayan Karadağ taraftarı Hristiyanlar ile Karadağ sınırları dâhilinde kalan Müslümanların tabiiyetleri tartışma konusu olmuştur. Bağımsız Karadağ topraklarında kalan sekiz bin civarında Müslüman Padişah a bağlılıklarını bildirmişti 17. Oysa Prens Nikola, Müslümanların tepkisine rağmen, Karadağ tabiiyetinde oldukları gerekçesiyle Müslümanlardan askerlik yapmalarını ve çocuklarını devlet okullarında Karadağ lisanıyla okutmalarını istiyordu 18. Ancak Müslümanlar, Hristiyan bir devlette askerlik yapmayacaklarını belirterek bu isteğe karşı gelmişlerdir. Yaşanan gerginlik başta Podgorica sakinleri olmak üzere 19 pek çok Müslüman ın göç etmesine neden olmuştur 20. Tepki gösterip 13 Aleksandr Popovic, Balkanlarda İslam, Çeviren: Komisyon, (İstanbul: İnsan Yayınları, 1995), Agović, Od Mekteba..., İbrahim Serbestoğlu, Osmanlı Devleti nde Tabiiyet, (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Samsun 2010), İbrahim Serbestoğlu, Zorunlu Bir Modernleşme Örneği Olarak Osmanlı Tabiiyet Kanunu, OTAM, S.29, (Bahar 2011), BOA, Y.PRK. EŞA, 4/31, Tarih: 09/N/1301 (02 Temmuz 1884). 18 BOA, Y.PRK. EŞA, 4/38, 23/L/1301 (15 Ağustos 1884); BOA, DH. MKT, 2893/87, Tarih: 20/B/1327 (07 Ağustos 1909). 19 Bilal N. Şimşir, Rumeli den Türk Göçleri, Belgeler, C.II, (TTK: Ankara 1989), 232.6 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 228 Karadağ dan göç etmek zorunda kalan Müslümanlara rağmen kimi Podgoricalı Müslümanlar Nikola nın çağrısına uymuş ve Karadağ üniforması altında askerlik hizmetlerini görmüşlerdir. Prens Nikola, Karadağ ordusuna katılan Podgorica Müslümanlarının yiğitlik ve yüreklilik örneği gösterdiklerini söyleyerek, onları övmüştür 21. Karadağ hükümetinin asıl sorunu tabiiyet konusu değildi. İstraniçe köyünde yaşananlar Karadağ hükümetinin Müslümanlardan arındırılmış bir Karadağ hedefinin açık bir delili gibidir. Karadağlılar bu hedefleri için 93 Harbi nden sonra Podihke ve Kolaşin-i Bâlâ kasabası arasında bulunan İstisariçe köyüne saldırdılar. Oysaki İstisariçe halkı göç etmek yerine Karadağ tabiiyetini tercih etmişti. Karadağlı komutan Mikro Poviç, köy halkını toplayarak, onlardan Karadağ ın adet ve kanunlarına uymalarını istedi. Eğer köylüler kendilerinden istenilenleri yaparlarsa ibadetlerinde serbest olabileceklerdi. İstisariçe halkı bu teklifi kabul etmeyerek Kolaşin, Akova ve Tergovişte kazalarına göç ettiler 22. İşte bu göçe zorlama girişimleri, Karadağlıların aslında Müslümanların tabiiyetiyle ilgilenmekten öte onların emlaklarına el koyma istekleri olarak yorumlanmıştı. Bu olumsuz gelişmelere rağmen Nikola Müslümanları tam olarak karşısına almak da istemiyordu. Bunda Nikola nın Müslümanların hamiliğini üstlenen II. Abdülhamid le gelişen dostluğunun etkisinin olduğu söylenebilir. Prens Nikola nın, Müslümanlara okul açma hakkı tanıması, müftü bulundurma, Osmanlı Devleti ne Bar-Ülgün ve Podgorica da konsolosluk açma izni vermesi gibi girişimleri Müslümanların bir kısmının Karadağ a adapte olmasını sağlamıştır. Adaptasyon sorununun çözülmesi ile birlikte Müslümanlar, nüfusça yoğun oldukları mahallerde idari görevler almaya başladılar. Örneğin Zeta kazasının kaymakamı Hristiyan iken yardımcısı Müslüman dır. Müslüman nüfusun ezici çoğunlukta olduğu Bar ve Ülgün de kaymakamlar Müslüman iken yardımcıları ise Hristiyan dır 23. İki ülke arasında yaşanan tabiiyet sorununda 93 Harbinden sonra hükümetlerin takındığı tutum belirleyici unsur olmuştur. Osmanlı Devleti, kendi tabiiyetine geçecek olan Karadağlılara birçok imkân tanımıştır. Örneğin, Drobniak köyü halkı, Karadağ tabiiyetini kabul etmeyerek Osmanlı tabiiyetine girdiğinden kendilerine vergi indirimi uygulanmış ve içlerinde asker bakayası olanlar affedilmiştir 24. Bunun haricinde Osmanlı tabiiyetine giren kimi Karadağlılara ev verilmiş, kimilerine de iş imkânı sağlanmıştır. Osmanlı tabiiyetine geçen Karadağlı Mihal Sadoviç, jandarma mülazımlığına atanmış ve Beyoğlu Mutasarrıflığı nda istihdam edilmiştir 25. Osmanlı hükümeti, Osmanlı tabiiyetine geçenlerin dilediklerinde memleketlerindeki ev ve arsalarının satışları konusunda kendilerine yardımcı olacaklarını 26, kendi hükümetlerinden izinsiz Osmanlı tabiiyetine geçenlerin de kabul edileceğini belirtmiştir 27. Ancak, Osmanlı Devleti kendi tabiiyetine geçen herkese ev veya iş gibi imkânlar vermek zorunda olmadığını zaman zaman beyan etmekten de geri kalmamıştır Bkz. Abidin Temizer, Osmanlı-Karadağ Sınır Anlaşmazlıkları ve Çözümü ( ), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Samsun 2007), 73; BOA, DH. MKT, 2893/87, Tarih: 20/B/1327 (07 Ağustos 1909). 21 BOA, Y.MTV, 140/30, Tarih: 03/Za/1313 (16 Nisan 1896). 22 BOA. Y. PRK. ASK, 32/37, Tarih: 26/B/1303 (30 Nisan 1886). 23 Mehmet Subhi, Karadağ ve Ordusu, Karadağ ın Ahvâl-i Tarihiye ve Coğrafyasıyla Kuvve-i Askeriyesinden Bahistir, (Konstantiniyye: Kütüphane-i İslam ve Askeri, 1317), BOA, İ. MVL, 541/24280, Tarih: 23/Ca/1282 (13 Ekim 1865). 25 BOA, İ. HUS, 66/1316/Ra117, Tarih: 30/Ra/1316 (18 Ağustos 1898). 26 BOA, BEO, 2890/216716, Tarih: 23/C/1324 (14 Ağustos 1906). 27 BOA, DH. MB. HPS. M, 7/71, Tarih: 30/Z/1330 (10 Aralık 1912). 28 BOA, BEO, 856/64199, 18/Ca/1314 (25 Ekim 1896).7 229 Abidin Temizer Suç işleyen bazı Osmanlı tebaası, kanunlardan kaçmak için Karadağ tabiiyetine geçiyordu. Ancak Osmanlı Devleti, bu yola başvuranların yeni tabiiyetlerini kabul etmediği gibi işledikleri suçun cezasını vermekten de geri durmuyordu. Örneğin, Ali Bey, İşkodra Sandık Emini iken zimmetine para geçirmiş ve akabinde Karadağ tabiiyetine geçmiştir. Bu durumda Osmanlı Devleti, Ali Bey i görevinden alarak beş yıl kalebentlik cezasına çarptırmış ve zimmetine geçirdiği meblağın iki katının tahsilini kararlaştırmıştır 29. Osmanlı Devleti ile Karadağ arasında yaşanan tabiiyet sorununun bir diğer boyutu da Karadağlı işçilerdir. Osmanlı topraklarında çalışan Karadağlılardan bazıları işlerini kaybetmemek için Osmanlı tabiiyetine geçmiştir. Hicaz Demiryolu yapımında çalışan Karadağlı Markoviç Emilyo, işini kaybetmemek için tabiiyet değiştiren Karadağlılara bir örnektir Dinî Sorunlar Karadağ Müslümanlarının karşılaştıkları önemli sorunlardan biri de dinî konularda olmuştur. Dinî konuda yaşanan sorunların temelinde Karadağ hükümetinin millî bir devlet kurmak istemesi ve Müslümanları da bir şekilde ya buna adapte etmek ya da göçe zorlamak istemesi yatmaktadır. 93 Harbi nden sonra ortaya atılan ilk iddia Müslümanların vaftiz edileceği ve herkese kalpak giyme mecburiyeti getirileceğiydi. Bu iddiayı Prens Nikola kabul etmediyse de İşpozi ve Podgorica halkının Karadağ a, terk edildikten iki gün sonra göç etmelerine neden olmuştur. Podgorica dan )3 Harbi nden hemen sonra 600 aile İstanbul a göç etmiştir 31. Balkan Savaşlarına kadar süren dinî baskılar, savaş esnasında da devam etmiş ve birçok Müslüman ın göç etmesine neden olmuştur. Plav ve Gusine deki Müslüman nüfus 1913 yılında yaşanan kanlı olaylar ve baskılarla Hristiyanlaştırma teşebbüslerinin ardından toplu olarak göç etmeye başlamıştır. Bazı kayıtlara göre 1914 yılı Haziran ve Temmuz aylarında bu iki bölgeden kişiden oluşan 128 hane Türkiye ye göç etmiştir. Yine Taşlıca yöresinden 340 aile, Şahoviçi yöresinden 453 kişi göç etmiştir 32. Osmanlı Devleti nin bölgeden ayrılmasından sonra Karadağ sınırlarında kalan Müslümanlar ibadet ve dinî kaideleri öğrenme konusunda sıkıntılarla karşılaşmışlardır. Karadağ Müslümanlarının İslâm dininin gereklerini yerine getirme ve ibadet esaslarını doğru bir şekilde öğrenme imkânları olmadığı için bazı yanlışlıklar yapılmıştır. Hem bunu önlemek hem de Karadağ, Romanya, Yunanistan, Sırbistan ve Bulgaristan'da bulunan Müslümanların ibadet esaslarının herkesin anlayabileceği tarzda açık bir şekilde tanzim edilmesi, zamana göre tadilatı ve tashih edilmesi ile ilgili Şeyhülislam tarafından bir tâlimat kaleme alınmıştır. İslâm ın beş şartı madde madde açıklanarak bölge Müslümanlarının anlayacağı şekilde 29 BOA, DH. MKT, 1487/59, Tarih: 08/C/1305 (20 Şubat 1888); BOA, ŞD, 310/27, Tarih: 20/L/1303 (22 Temmuz 1886); BOA, DH. MKT, 1384/76, Tarih: 16/Ra/1304 (12 Aralık 1886). 30 BOA, DH. EUM. ECB, 16/18, Tarih: 21/C/1336 (03 Nisan 1918). Osmanlı Devleti ne iş amacıyla göç eden Karadağlı işçiler hakkında detaylı bilgi için bkz. Uğur Özcan, Sultan Abdülhamid Dönemi Osmanlı Devletinde Yabancı İşçiler: Karadağlılar, Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, Balkanlar Özel Sayısı, (2012/2): Şimşir, age, Šerbo Rastoder, Karadağ dan Müslüman Göçleri, 1878 den Günümüze Kısa Bir Tarih Denemesi, Muhacirlerin İzinde, Boşnakların Trajik Göç Tarihinden Kesitler, Derleyen: Hayri Kolaşinli, Editör: Mirze Mehmet Zorbay, (Ankara: Lotus Yayınları, 2004), 92.8 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 230 yazılmıştır 33. Osmanlı Devleti nin Karadağ daki Müslümanların haklarını savunmasının bir sorucu olarak Şeyhülislam ın böyle bir talimatı kaleme aldığı söylenebilir. 4. Müftü Tayini Karadağlı Müslümanlar, bilhassa çocukların dinî eğitimleri için, bir an evvel müftü tayininin yapılmasını talep etmişlerdir. Bu isteğin karşılanması aynı zamanda Berlin Antlaşması nın 30. maddesinin bir gereğiydi. Buna göre Müslümanlar gayrimenkul üzerinde mülkiyet edinme ve dini işlerinin yürütülmesi için bir Diyanet İşleri Müdürlüğü nü kurma hakkına sahiptiler 34. Berlin Antlaşması ndan sonra Karadağ hükümeti ile Osmanlı hükümeti, Şeyhülislam ın bir müftüyü Karadağ daki Müslüman cemaatinin manevi lideri olarak ataması konusunda anlaşmışlardır 35. Karadağ da Diyanet İşleri Müdürlüğü kurulduktan sonra Ülgünlü Salih Huli Efendi ilk müftü olarak atanmıştır. İstanbul daki Seyhülislam ın onayı ile Prens Nikola tarafından atanan Salih Huli Efendi ye İslam şeriatı gereğince yargılama yetkisi de verilmiştir. Salih Huli Efendi, müftülük merkezi olarak Ülgün ü seçmiştir 36. Salih Huli Efendi, 28 yıllık hizmetten sonra Prens Nikola ile bir takım anlaşmazlıklar yaşadığı için azledilmiştir 37. Prens Nikola, Karadağ Müftüsü Salih Huli Efendi yi azlettikten sonra yerine Prizren de müftülük yapmış ve Karadağ a iltica etmiş olan Ömer Efendi yi getirmek istemiştir. Müftülerin azl ve tayininin, Karadağlı Müslümanların bağlılıklarını bildirdiği II. Abdülhamid e ait olduğu kendisine hatırlatılınca bundan vazgeçmiştir. Atanacak müftünün Osmanlı Padişahının güvenini kazanmış, dinî ehliyete sahip, Karadağ, Boşnak ve Arnavut lisanına âşina kişilerden olması gerekmektedir. Fakat Karadağ Prensi, müftünün Arnavutlar arasından olmamasını, Karadağ lisanını bilsin ya da bilmesin, başka bir kavimden müftü tayin edilmesini, gerekirse kendisinin Müslüman bir tercüman atayabileceğini söylemiştir. Sonuçta Hasan İsmet Efendi Karadağ ın ikinci müftüsü olarak atanmış ve sorun kısa bir süre için çözülmüştür 38. Hasan İsmet Efendi nin 1889 da istifa etmesinin ardından 39, üçüncü müftü olarak bir Pomak olan Tikveşli Mustafa Hilmi atanmıştır. Tikveşlija göreve başladıktan hemen sonra Karadağ hükümetine, Podgorica, Bar ve Ülgün e birer kadı atanmasını önermiştir. Karadağ hükümeti, Tikveşli Mustafa Hilmi nin önerdiği isimleri kadı olarak ilgili yerlere atamıştır. Aslında Karadağ hükümeti, görünürde Müslüman cemaatinin işine pek karışmıyordu. Tek yaptığı önerilen kişileri kadı olarak atamak ve bunların maaşını ödemekti. Karadağ da görev yapan diğer dini görevlilerin maaşları vakıflar ve mahalli cemaatler tarafından ödenmekteydi Yunanistan ve Romanya ve Sırbiye ve Bulgaristan ve Karadağ da Bulunan Cemaat-i İslamiyye nin Hususat-ı Mezhebiyeleri Hakkında Canib-i Şeyhülislamiyeden Kaleme Alınan Talimattır, (İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, 1302); BOA, İ.MMS, 80/3470 Tarih: 28/N /1302 (11 Temmuz 1885). 34 Bajro Agović, İslamska Zajednica u Crnoj Gori, (Podgorica 2007), 177; Nuray Bozbora, Arnavutların Kökeni, Balkanlar El Kitabı, C. 1: Tarih, (Ankara: Karam Yayınları, 2006): Ahmed Tevfik, Karadağ Coğrafyası, (Dersaadet: Mahmud Bey Matbaası, 1329), 18; Šerbo Rastoder, A Short Review of The History of Montenegro, Montenegro in Transition, Ed.: Florian Bieber, (Nomos: Baden-Baden 2003): Agović, İslamska Zajednica..., s BOA, HR. HMŞ. İŞO, 154/1. 38 Özcan, age, BOA, HR. TO, 47/143; Tarih: 14/Ş/1306 (15 Nisan 1889). 40 Popovic, age, 212.9 231 Abidin Temizer Prens Nikola, Karadağ Müslümanlarının gönlünü kazanmak için Müftü Mustafa Hilmi Efendi ye Danilo nişanı vermiştir 41. Karadağ Müftüsü nün maaşının yarısını Karadağ Devleti verirken, diğer yarısını da Osmanlı Devleti üstlenmiştir 42. Müftü Mustafa Hilmi, iyi başlayan ilişkileri devam ettirme konusunda sıkıntı yaşamıştır. Örneğin Nikola, müftülüğün merkezinin Ülgün den Podgorica ya alınmasını istemiştir. Bunun üzerine Mustafa Hilmi Efendi müftülük merkezini Podgorica ya almıştır 43. Ancak ilerleyen zamanda Karadağ hükümetinin din işlerine karışmada sınırı aştığını düşünen Mustafa Hilmi Efendi, 1908 de üç aylık bir izin alarak İstanbul a gitmiş, ardından da istifa etmiştir 44. Mustafa Hilmi den sonra yerine Planika Naibi Mehmed Murad Efendi atandıysa da, Karadağ hükümeti, Karadağ vatandaşı olmadığı gerekçesiyle kendisine karşı çıkmıştır 45. Nihayet 17 Nisan 1912 de Mustafa Karadjuzaviç, Kral Nikola tarafından müftü olarak atanmıştır 46. Mustafa Karadjuzaviç vazifesine 20 Haziran 1912 de başlamış ve ilk iş olarak da müftülük merkezini Podgorica dan Bar a taşımıştır Şehbender Atanması Prens Nikola, Müslümanların hukukunu korumak maksadıyla Osmanlı Devleti nin Bar, Ülgün ve Podgorica da şehbender bulundurmasını kabul etmiştir. Bu çerçevede Osmanlı Devleti Podgorica da yılları arasında toplamda 13 şehbender; Bar Ülgün de ise yılları arasında toplam 9 şehbender görevlendirmiştir 48. Aşağıdaki tablolarda söz konusu şehbenderlerin isim ve görev süreleri belirtilmiştir: Tablo I: Osmanlı Devleti nin Podgorica Şehbenderleri 49 Şehbender Göreve Başlama Görevin Bitimi Aleksandr Efendi 15 Şubat 1888 Haziran 1888 Resul Bey Haziran Ağustos 1889 Gregor Efendi 1 Ağustos Temmuz 1891 Ahmed Bey 23 Temmuz 1891 de atandı ancak başlamadan azledildi Salih Sabri Bey 7 Eylül Şubat 1895 Kirkor Efendi 8 Şuabt Mart 1897 Mehmed Ali Bey Haziran Görevine başlayamadan Petras Şehbenderliğine atandı Hayri Bey 11 Mart Mayıs 1899 Necib Bey 6 Mayıs Şubat 1901 Ragıb Bey 3 Şubat 1901? Kostaki Petropulo Efendi 29 Mayıs Serkiz Efendi 31 Ekim 1907 Temmuz BOA, İ.TAL, 113/1315/M 077, Tarih:21/M/1315 (21 Haziran 1897). 42 Ahmet Tevfik, age, Agović, İslamska Zajednica..., s Popovic, age,213; Agović, İslamska Zajednica..., s BOA, HR. HMS. İŞO, 154/1. 46 Popovic, age, 213; Agović, İslamska Zajednica..., s Agović, İslamska Zajednica..., s Uğur Özcan-Abidin Temizer, Osmanlı dan Cumhuriyet e Karadağ da Türk Büyükelçileri ve Konsolosları (The Turkish Ambassadors And Consuls In Montenegro From The Ottoman Empire To Republic), İngilizce Tercüme: Nihan Eyüboğlu, (Ankara: Öncü Kitap, 2012), 86, Özcan-Temizer, age, 86.10 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 232 Nafilyan Efendi Temmuz 1910 Kasım 1912 Tablo II: Osmanlı Devleti nin Bar-Ülgün Şehbenderleri 50 Şehbender Göreve Başlama Görevin Bitimi Fevzi Bey 30 Mart Aralık 1892 Serkiz Efendi 31 Aralık Temmuz 1896 Rasim Efendi 27 Temmuz 1896? Maksim Bey?? Hayri Bey 16 Kasım Ocak 1900 Serkiz Efendi (İkinci Defa 9 Ocak Ekim 1907 Kirkor Efendi 31 Ekim Kasım 1909 Hüseyin Bey 09 Kasım Temmuz 1911 Namık Bey (Vekâleten) 12 Temmuz Temmuz 1913 C. Müslümanlarla Hristiyanlar Arasında Çatışmalar Karadağ sınır kentlerinde yaşayan Müslümanlar ile Hristiyanlar arasında sık sık çatışmalar yaşanmıştır. Bunlardan biri Berane olayıdır. Berane, jeopolitik ve sosyal açıdan Karadağ-Osmanlı ilişkilerinde önemli bir yer tutmaktadır 51. Beraneli Hristiyanlar, Karadağ hükümeti tarafından silah ve cephane dağıtılarak şımartılmış 52 ve isyana teşvik edilmişlerdir. Üstelik topraklarının bir kısmı Karadağ sınırları dâhilinde bulunduğu için silah tedarik etmekte zorluk çekmemişlerdir 53. Karadağ hükümetinin, Berane deki Hristiyanları Karadağ a çağırarak Osmanlı hükümeti aleyhinde bir takım telkinlerde bulunup tâlim ve terbiyeden geçirdikleri de iddia edilmiştir 54. Öyle ki, Berane adeta Karadağ a bağlı bir yer hâline gelmiştir. Bölgedeki Hristiyan halk, davalarını Karadağ mahkemelerinde görmeye ve hatta vergilerini Karadağ a vermeye başlamışlardır yılında ise salgın hastalığı bahane eden Karadağlılar, Tahdid-i Hudud Komisyonu nunca Berane kazasından sayılan 5 köyü istila etmek istemişlerdir 56. Tahdid-i Hudud Komisyonu Berane den çekildikten sonra Karadağ hükümeti, Müslümanlarla Hristiyanları karşı karşıya getirmek için vakit geçirmeden harekete geçmiştir. Bu amaçla özellikle sınıra yakın yerlerde oturan Beraneli Hristiyanlara tekrar silah dağıtmaya başlamışlardır 57. Hristiyan-Müslüman çatışmasının yaşandığı bir diğer yer, Kolaşin dir. Söz konusu çatışma, bir hırsızlık olayı bahane edilerek 1905 yılı Haziran ayında meydana gelmiştir. Bu çatışmalarda kadar Müslüman köyü yakılmış ve Müslümanların hayvanları Hıristiyan Karadağlılar tarafından gasp edilmiştir. Osmanlı Devleti hem Müslüman halkı yatıştırmak hem 50 Özcan-Temizer, age, 86, BOA, DH. MKT, 1505/103, Tarih:20/Ş /1305 (01, Mayıs 1888). 52 BOA, DH. MKT, 1377/106, Tarih: 14/S/1304 (11 Kasım 1886). 53 BOA, Y. PRK. UM, 41/57, Tarih: 03/Za/1315 (25 Mart 1898). 54 BOA, DH. MKT, 1385/23, Tarih: 18/Ra/1304 (14 Aralık 1886); Külçe, Osmanlı Tarihinde Arnavutluk, İzmir 1948, Süleyman Külçe, age, Mucize Ünlü, Kosova Vilâyeti nin İdarî ve Sosyal Yapısı ( ), (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Samsun 2002), BOA, Y. PRK. EŞA, 31/9, Tarih: 6/R/1316 (24 Ağustos 1898).11 233 Abidin Temizer de çatışmaları önlemek için Ferik Şemsi Paşa yı görevlendirmiştir. Kolaşin e giderek duruma müdahale eden Ferik Şemsi Paşa yaptığı tahkikat sonucunda, yaşananların arkasında Karadağ hükümetinin olduğunu tespit etmiştir. Buna göre, Osmanlı Devleti tarafından Pariçe ve Estejor köyleri etrafında inşa edilen kulelere müfreze yerleştirme çalışmalarına tepki gösteren Hristiyan halk, Karadağ hükümetinin yardımıyla isyan etmiştir. Bunun üzerine Osmanlı Devleti bir taraftan diplomatik girişimlerde bulunurken 58 diğer taraftan da Şemsi Paşa aracılığıyla Müslümanlara saldıran Karadağlılarla mücadele etmiştir. Bu girişimlerin sonucunda Kolaşin deki olaylar son bulmuştur 59. Temmuz 1906 da Karadağ eşkıyalarının yardımıyla hayvanlarını da alarak Karadağ a geçen Kolaşin'in Puriskin köyünden 10 Hristiyan aile ve Pariça ile Karviçe köylerinden Hristiyanlar, Şemsi Paşa nın bu teşebbüsüyle geri dönmüşlerdir. Dönen köylülerin cezalandırılmaları gündeme gelmiş ancak bunlar affedilerek ceza almamış, sadece Karadağ a geçirdikleri hayvanlardan vergi alınarak olay tatlıya bağlanmıştır 60. Karadağ ın sahip olduğu etnik ve dinî yapı Karadağ hükümeti tarafından iyi kullanılmıştır. Karadağlılar en küçük bir olayı bile değerlendirmişler ve iki tarafı da kışkırtarak sorunu büyük bir olaya çevirmeyi bilmişlerdir. Böylesi hadiselerin meydana gelmesinde, bölge halkının toplumsal yapısının ve bir kısım sosyo-kültürel özelliklerin etkileri vardır. Ancak Karadağ hükümeti kadar 61 Büyük Güçlerin de sık sık müdahale etmeleri, sorunların büyümesinde etkili olmuştur 62. C. Karadağ Hükümetinin Müslüman Nüfus Üzerindeki Politikası ve Göç Karadağ daki Müslüman nüfusun bir kısmı 18. yüzyılın başında katledilmiş, büyük bir kısmı da yer değiştirmek zorunda kalmıştır. Karadağlılar 1702 yılında Müslümanlara karşı bir katliama başlamışlardır. Silahlı Karadağlılar Müslümanların evlerini dolaşarak vaftiz olmayı reddeden herkesi kılıçtan geçirmişlerdir 63. Karadağlıların Müslümanlara karşı giriştikleri katliam hareketleri ispatlanamadı ancak katliam halk arasında yayıldı 64. Ünlü Slav şairlerinden Piskopos II. Petar ( ) tarafından yazılan Dağdaki Çelenk (Gorski Vijenac) isimli eserle söz konusu katliam gözler önüne serilmektedir 65. Bu katliamdan sonraki göçler, BOA, DH. MKT, 1108/20 Tarih: 18/C 1324 (09 Ağustos1906). 59 Külçe, age, Ali Gökçen Özdem, Karadağ ın Osmanlı Egemenliğine Karşı Mücadelesi ( ) (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Elazığ 2012), BOA, Y. PRK, ASK, 27/34, Tarih: 9/L/1302 (22 Temmuz 1885); BOA, Y. PRK. MYD, 6/5, 13/R/1304 (07 Ocak 1887). 62 BOA. Y. E.E, 101/14, Tarih: 4/Ş/1297 (12 Temmuz 1880). 63 Jezernik, age, ; Treadway, age, Vak anüvis Ahmed Lûtfî Efendi, eserinde Karadağlıların sürekli olarak ahaliyi rahatsız edici vahşice hareketlerde bulunduklarını ve halkın da bundan şikâyetçi olduğunu yazmıştır. Bkz. Ahmed Lûtfî Efendi, Vaka-nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.XV, (Ankara: TTK, 1989), Karadağlıların yaptıkları katliamların gerçek olabileceğini kanıtlayan toplu mezarlara da tesadüf edilmiştir. İşkodra nın Ribol taraflarında Korta köyünde oturan Halil Torko isimli bir Malisör, kendisine ait arsada kazı yaparken bazı insan kemik ve iskeletlerine rastlamıştır. Toplu mezarlık Katolik Papazlarla Malisörler arasında tartışmalara neden oldu. Olayın araştırılması için Sokul-zade Hüseyin Ağa görevlendirildi. Ancak Hüseyin Ağa nın görev yerine gelmeden bir Hristiyan tarafından öldürülmesi nedeniyle mezarlıkla ilgili araştırma yapılamadı. Toplu mezarların Karadağlıların yaptığı katliama ait olabileceği belirtilmektedir. Külçe, age, Al giysili şeytanı gör,12 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 234 Harbi ile başlayan Müslüman göçlerinin başlangıcını oluşturur. Ülkedeki ilk katliamlardan sonra Müslüman nüfus, Niksiç, Podgorica, Kolaşin, Berane, Plav, Gusine, Ülgün ve Bar gibi bölgelere göç etti. Göçmenler ilk etapta devlete ait çiftliklere yerleştirilmişlerdir. Aşağıdaki tabloda göçmenlerin yoğun bir şekilde geldikleri Berat ta yerleştirildikleri çiftlikler gösterilmiştir. TABLO III: Berat Sancağı nda Muhacirlerin İskân Edildikleri Çiftlikler 66 Ardenice Cedid-i Bosna Sulzotaj Kebir İskor Cikas Letva Sulaj Kerbes İskal-i Atik ve Cedid Cikas Shenepremte Germenj Alikaj Calfraz Shen Kollas Gjinas Andranataj Çifliği Cinar Taş Köprü Kocaj Orman Erikas Cenko Taş Kesi Kocaj Paşalı Hamel(Hajmel) Gracalli Koco ve Peklin Makro Pajunje Hisarli Gradishte ve? Lushnje Barbullunjellar Halvacilas karatoprak Azem Hasan Marinas Bregas Halvalijas emlak ve Azem Koc Mazal Gorice Lapardha Bervas(Beras)? Gryka Mucijas Balteza Dermanas? Mucijas Prostarizce? Gungas Murris Bestove Deli Sufaj Karastaco? Ballen Dud Voc Kreshpan? Bölük Duşk Ramazan Kamenice? Buze Madhe Zire Paho Karavasta ve Driza? Bukas Rado Veleshnje Karavakol Mikas O iki kılıçlı ve iki başlı, Kâfir Türklerin torunları, kuranlarıyla, Peşlerinde lanetlenmiş dönek ordusuyla, Çekirge sürüsü gibi, tüm dünyayı yok ettiler Türkler dizlerinin üzerine çökene kadar, Birçok Türk kadını karalar giyecek, Mücadelemiz sona ermemeli, Türkler yok olana kadar veya biz (Bkz. Özdem, agt, 24). 66 Abidin Temizer, agt,13 235 Abidin Temizer Bollojan Reis Bokshe Kafaran(Kafaraj) Vasar Romes Kocaj Vllak Hanife Paşa Nake Roshkaje Atik Kosova e Vogel (Kücuk Kosova) Bisak degermeni Roshkaje Cedid Kollfondas Bostanllar Tana-i Atik ve Cedid Zirec Kolonje Cedid Poshnje?? Kolonje Tarlası Cikas Letva Curile Kosta Zhavar Konisbalte? Baskı ve şiddet Müslümanları Karadağ dan göçe zorlamanın yollarından bazılarıydı. Karadağlılar, 1880 Temmuz unda Vranya ve Mutagos nahiyelerine iki saat süren bir saldırı gerçekleştirdiler. Çatışma sırasında 12 Karadağlı öldürülürken 2 Müslüman ölmüş, 3 kişi de yaralanmıştır. Bu hadisenin araştırılması için görevlendirilen İzzet Paşa, yaptığı tahkikat sonucunda saldırının, İngilizlerin talimat ve teşviki ile gerçekleştirildiğini ortaya çıkarmıştır 67. Karadağlılar, göçe zorlamak maksadıyla Ülgün halkına da kötü muamelelerde bulunmuşlardır. Osmanlı Devleti, bu nedenle Karadağ a tepki göstermiş ve durumu Avusturya ya bildirmiştir. Çetine deki Avusturya elçisi araya girmiş, ancak Karadağ Prensi Ülgün ün tesliminden sonra genel af çıkaracaklarını ve memurlarının bu davranışlarını araştıracaklarını söylemekle yetinmiştir 68. Ülgün ün Karadağ a teslimi kararlaştırıldıktan sonra, halka iki tercih hakkı sunulmuştur. Birincisi Osmanlı tabiiyetini seçerek Osmanlı topraklarına göç etmek, ikincisi Karadağ ın tabiiyetini kabul ederek Ülgün de kendilerine ait topraklarda kalmak. Göç etmek isteyenlere Osmanlı ordusu yardımda bulunacak ve bu kişiler taşınabilir eşyalarıyla birlikte Osmanlı topraklarına göç edebileceklerdi. Ülgün halkı ilk etapta her iki şıkkı da tercih etmek istemedi. Debre ve İşkodralıların desteğiyle ayaklandılar. Tıpkı Gusine ve Plav da olduğu gibi, amaçları Ülgün ün tesliminin önüne geçmekti. Fakat ayaklanmalarına rağmen bunu gerçekleştiremediler. Osmanlı Devleti bölgeye hemen asker sevk etti ve Ülgünlülere yukarıdaki iki tercih hakkını hatırlattı 69. Osmanlı Devleti nin amacı Ülgün ü biran önce sorunsuz bir şekilde teslim ederek kendisine karşı yapılacak bir deniz harekâtının önüne geçmekti 70. Fakat Ülgün ün teslim edilmesi ve göç etmek istemeyenlerin Karadağ tabiiyetini kabul etmeleriyle sorun bitmeyecek, Karadağlılar, kalan Müslümanların da göç etmesi için ellerinden geleni yapacaktı. Karadağlıların silahlanmaları ve Müslümanların üzerine sık sık saldırmaları göçün en önemli nedeniydi. Karadağlıların 1887 yılı baharında silahlandıkları ve Gusine ile Plav a saldıracakları haberleri yöre halkını endişelendirmiştir 71. Gusine deki gelişmeler nedeniyle 67 BOA. Y. E.E, 101/14, 4/Ş/1297 (12 Temmuz 1880). 68 BOA, Y.A. HUS, 165/162, Tarih: 5/L/1297 (10 Eylül 1880). 69 BOA. Y. E.E, Tarih: 101/40, 18/M/1296 (12 Ocak 1879). 70 BOA, Y. PRK. ASK, 4/36, Tarih: 15/L/ BOA. Y. E.E, 46/65, Tarih: 27/N/1304 (21 Nisan 1887).14 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 236 halkın büyük bir kısmı İşkodra ya göç ettirilmek istenmiştir. Fakat halkın maddi durumu iyi olmadığından yardım almaksızın göç etmeleri zordu. Bu nedenle Derviş Paşa, göç edeceklere verilmek üzere İstanbul dan kuruş istemiş, aksi halde Gusine halkının göç edemeyeceğini bildirmiştir 72. Bu arada Karadağ hükümetinin Berane civarına askerî sevkiyata başlaması üzerine 73 Gusine ve Plav halkı kendilerini savunmak amacıyla Osmanlı Devleti nden silah istemişlerdir 74. Aynı yıl 200 kişilik silahlı bir grup Karadağlı, Pola üzerine saldırmıştır 75. Pola halkı evlerine çekilerek kendilerini korumaya ve aynı zamanda karşılık vermeye çalışmışlardır 76. Çıkan çatışmalarda 7 Polalı Müslüman, Karadağlılar tarafından öldürülmüş, 5 i de yaralanmıştır 77. Pola da yaşanan panik Akova ve Kolaşin de de yaşandı. Pola muhasarası devam ettiği sırada Karadağlıların Akova ve Kolaşin e doğru yürüdükleri haberleri üzerine buradaki Müslüman halk evlerine kapandı ve yardım bekledi. Pola daki muhasaradan kurtulabilen bazı Müslümanların Kolaşin e gelerek yardım istemesi, kadar Kolaşinli nin yardım için evlerinden çıkmasını sağladı. Ancak kendilerinde Karadağlılarla mücadele edecek kadar silah yoktu. Akova kaymakamı ve bölge ileri gelenlerinin araya girmesiyle Kolaşinliler yardıma gitmekten vazgeçti 78. Karadağlılar, Pola muhasarasından dört gün sonra Birlovik (Bilvik) köyünü de muhasara ederek halkın kendi tabiiyetlerini kabul etmesini istediler. Karadağ tabiiyetini kabul edenler yerinde kalabilecek, etmeyenler ise göç edeceklerdi. Birlovik halkı Karadağlıların tabiiyetini kabul etme teklifini reddetti. Halkın büyük bir kısmı göç ederken, kalan kısmı da göç için hazırlıklara başladı 79. Tuzi ye bağlı Metagoz köyüne 1892 de saldıran Karadağlılar, burada bir muhaciri öldürmüş ve sekizini de yaralamışlardır. Müslümanlar bu saldırıya kayıtsız kalmamış ve karşılık vererek dört Karadağlı yı öldürmüş, üçünü de yaralamışlardır 80. Karadağlılar, Müslümanları göçe mecbur etmek için zaman zaman Müslümanlara ait hayvanlara da saldırmaktan geri kalmamışlardır 81. Karadağlıların Müslüman halkı göçe zorlamak için kullandıkları başka bir yöntem de, Hristiyan halkı Müslümanlara karşı kışkırtmaktı. Mesela, Berane de kandırabildikleri Hristiyan halka silah ve cephane dağıtarak onları Müslümanlarla çatışmaya teşvik etmişlerdir 82. Ülkede çıkarılan bazı kanunlar da Müslüman halkın göç etmesine neden olmuştur. Örneğin Karadağ hükümeti tarafından kabul edilen 6 Aralık 1905 tarihli Anayasa, Müslüman göçünü daha da arttırmıştır. İslam dini Anayasa da, devletin resmi dini olarak kabul edilen Ortodoksluk ile eşit tutulmuştur. Buna göre; Müslüman cemaat iç yönetim ve idare ile ilgili meselelerinde devletin kontrolünde bir otonomiye sahiptir. Cemaatin başında müftü vardır ve müftü, resmi olarak cemaati Halk Meclisi nde temsil eder. Cemaat kamu eğitimi ve dini işler 72 BOA. İ. DH, 7758, Tarih: 9/C/1303 (15 Mart 1886). 73 BOA, Y. A. HUS, 204/80, 29/L/1304 (21 Temmuz 1887); BOA, MV, 22/52, 10/Za/1304 (31 Temmuz 1887). 74 BOA, MV, 22/52, 10/Za/1304 (31 Temmuz 1887). 75 BOA, Y. MTV, 21/122, 3/L/1303 (05 Temmuz 1886). 76 BOA, İ. DH, 995/78542, 3/L/1303 (05 Temmuz 1886). 77 BOA, Y. A. HUS, 193/24, 11/L/1303 (13 Temmuz 1886). 78 Temizer, agt, BOA. Y. PRK. ASK, 32/37, Tarih: 26/N/1303 (30 Nisan 1886). 80 BOA. Y. PRK. DH, 7/44, Tarih:25/N/1311 ( 1 Nisan 1894). 81 BOA, İ. DH, 1268/99717, Tarih: 8/Ş/1309 (07 Mart 1892); BOA. Y. PRK. DH, 7/44, Tarih:25/N/1311 (01 Nisan 1894). 82 BOA, Y. PRK. ASK, 66/33, Tarih: 4/S/1304 (2 Kasım 1886).15 237 Abidin Temizer bakanının izniyle, yabancı ülkelerin otoriteleriyle ilişkiler kurup yazışmalar yapabilmektedir. Bu yasanın, aleyhlerine olacağı yönünde değerlendiren binlerce Müslüman, Karadağ ı terk ederek Üsküp e göç etmişlerdir. Aleksandre Popoviç, Samel M. Zwemer den naklen, Üsküp e Karadağlı göçmenin yerleştiğini belirtmektedir 83. İki taraf arasında çıkan çatışmaların faturası zaman zaman Prens Nikola tarafından ülkedeki Müslüman halka kesilmiştir. Örneğin, İşpozi sınırında Osmanlı Devleti tarafından inşa edilen kaleye 700 kadar Karadağlı saldırmış ancak kaledeki Osmanlı askerinin karşı koyması üzerine Karadağlılar ağır kayıplar vermiştir. İddiaya göre 700 Karadağlı dan sadece 5 kişi kurtulabilmiştir 84. Bu gelişme üzerine Prens Nikola, Karadağ daki Müslüman kadınların ferace 85 giymelerini ve yüzlerini kapatmalarını yasaklamıştır 86. Karadağlıların Müslümanlara yönelik katliamları Balkan Savaşları öncesinde olduğu gibi savaş sırasında da devam etmiştir. Çok sayıda Müslüman köyünü yakarak ellerine geçirdikleri birçok insanı öldürmüşlerdir. Bu katliamlar önemli sayıda Müslüman ın göç etmesine neden olmuştur 87. Sonuç Karadağ bağımsızlığını kazandığı 1878 yılından Balkan Savaşları nın bittiği 1913 yılına kadar geçen 35 yıllık süre zarfında sınırlarını üç kat arttırarak yüzölçümünü km 2 ye çıkartmıştır. Karadağ sınırlarına dâhil edilen yerlerde yaşayan halkın büyük kısmı Müslüman olduğu için doğal olarak Karadağ daki Müslüman nüfusun sayısı da 1878 yılı öncesine göre fazlasıyla artmıştır. Karadağ daki Müslüman nüfusun artması ile birlikte Nikola öteki sorunu ile karşılaşmıştır. Karadağ Prensi Nikola millî bir devlet kurmak istediğinden ülkesi sınırları içerisinde yaşayan öteki unsurlar yani Müslümanlar üzerinde asimilasyon ve yıldırma politikası izlemiştir. Başka bir ifadeyle Müslümanları iki tercih arasında bırakmıştır: Ya Nikola nın inşa etmek istediği millî devlet sistemine uyacaklar ya da göç edecekler. Böylece Karadağ da öteki sorunu da bitmiş olacaktır. Nikola bu amaçla, öncelikle Müslümanların ibadetlerine müdahale etmiş. Müslümanlar için atanan müftünün tayinine ve yaptığı işlere karışmaktan geri kalmamıştır. Eğitim kurumlarına karışmış, Müslümanların dinî eğitim almalarını önlemiş, Müslüman çocukların devlet okullarında okumalarını ve derslerin Hristiyan öğretmenler tarafından verilmesini sağlamıştır. Ardından Karadağlı Müslümanların tabiiyetleri konusunda sorunlar çıkarmıştır. Müslümanlardan Karadağ tabiiyetine geçmelerini, Karadağ ordusunda görev almalarını ve çocuklarını devlet okullarında okutmalarını istemiştir. Ancak 8 bin civarında Karadağlı Müslüman Nikola nın bu teklifine sıcak bakmadıkları gibi Osmanlı tabiiyetinde olduklarını ilan etmişlerdir. Ayrıca Karadağ hükümetinin millî bir devlet kurmak amacıyla kurduğu devlet okullarında çocuklarını okutmak istememişlerdir. Nikola nın öteki ile yüzleşmesi ve Müslümanların Nikola nın politikasına gösterdiği tepkiler Nikola nın yüzleştiği öteki ne sahip olamayacağını ve onu asimile edemeyeceğini göstermiştir. Nikola nın Müslümanlar üzerinde uyguladığı bu politikalar karşısında Osmanlı Devleti sık sık araya girmiş ve Müslümanların haklarını korumaya çalışmıştır. Bunun en somut örneği de Podgorica ile Bar ve Ülgün de açtığı konsolosluklardır. Ancak Osmanlı Devleti nin aldığı tüm önlem ve yaptığı yardımlara rağmen, Müslümanlar baskı ve katliamlardan yüzünden 83 Popovic, age, Balkan Gazetesi,25 Temmuz 1322, Nu.11, s Ferace kadınların dışarıda giydikleri ve mantoya benzeyen elbisedir. 86 Balkan Gazetesi, 28 Temmuz 1322, Nu.14, s Ahmet Halaçoğlu, Balkan Harbi Sırasında Rumeli den Türk Göçleri ( ), (Ankara: TTK, 1994), 21, 37.16 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 238 Karadağ dan Osmanlı topraklarına doğru göç etmek zorunda kalmışlardır. Yaşanan göçler bir takım sorunları da beraberinde getirmiştir. Öncelikle göç etmek zorunda kalan Müslümanların Karadağ da bıraktıkları araziler ve evler Karadağ ile Osmanlı Devleti arasında sorunların yaşanmasına neden olmuştur. İki ülke temsilcilerinin bir araya gelerek arazilerin Karadağ hükümeti tarafından işletilip sahiplerine paylarının ödenmesi şeklinde bir çözüm yolu bulunduysa da nihayetinde Karadağ hükümetinin takındığı tavır bu sorunun devam etmesinde etkili olmuştur. Göç eden Müslümanların geride bıraktıkları hatıralar ve kaybedilen canlar da sorgulanması gereken hususlar olarak günümüze yansımıştır. KAYNAKÇA ARŞİV BELGELERİ Başbakanlık Osmanlı Arşivi 88 BEO (Babıâli Evrak Odası Evrakı) DH. EUM. ECB (Dâhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Ecanib Kalemi) DH. MB. HPS. M (Dâhiliye Nezareti Mebani-i Emiriye-Hapishaneler Müdüriyeti Evrakı) DH. MKT (Dâhiliye Nezareti Mektubi Kalemi) HR. HMŞ. İŞO (Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası Evrakı) HR, SYS (Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı) HR. TO (Hariciye Nezareti Tercüme Odası Evrakı) İ. DH (İrade Dâhiliye) İ. HUS (İrade Hususi) İ.MMS (İrade Meclis-i Mahsus) İ. MVL (İrade Meclis-i Vala) İ. TAL (İrade Taltifat) MV (Meclis-i Vükela Mazbataları) Y. A. HUS (Yıldız Sadaret Hususi Maruzatı) Y. E.E (Yıldız Esas Evrakı) Y. MTV (Yıldız Mütenevvi Maruzat) Y. PRK. ASK (Yıldız Perakende Askerî) Y. PRK. DH (Yıldız Perakende Evrakı Dâhiliye Nezareti Maruzatı) Y.PRK. EŞA (Yıldız Perakende Evrakı Elçilik Şehbenderlik ve Ateşemiliterlik) Y. PRK. MYD (Yıldız Perakende Evrakı Evrakı Yaveran ve Maiyyet-i Seniyye Erkan-ı Harbiye Dairesi) Y. PRK. UM (Yıldız Perakende Umumî) Süreli Yayınlar Balkan Gazetesi 89 Yayınlanmış Vesikalar Şimşir, Bilal N., Rumeli den Türk Göçleri, Belgeler, C.II, Ankara: TTK,1989. Yazmalar/Matbu Eserler Ahmed Tevfik, Karadağ Coğrafyası, Mahmud Bey Matbaası, Dersaadet Mehmet Subhi, Karadağ ve Ordusu, Karadağ ın Ahvâl-i Tarihiye ve Coğrafyasıyla Kuvve-i Askeriyesinden Bahistir, Konstantiniyye: Kütüphane-i İslam ve Askeri, Katalog numaraları dipnotlarında gösterilmiştir. 89 Gazetenin sayı ve tarihleri dipnotlarında gösterilmiştir.17 239 Abidin Temizer Yunanistan ve Romanya ve Sırbiye ve Bulgaristan ve Karadağ da Bulunan Cemaat-i İslamiyye nin Hususat-ı Mezhebiyeleri Hakkında Canib-i Şeyhülislamiyeden Kaleme Alınan Talimattır, İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, Kitap ve Makaleler Agović, Bajro, İslamska Zajednica u Crnoj Gori, Podgorica , Bajro, Od Mekteba Do Medrese, Mešihat İslamske Zajednice u Crnoj Gori, Podgorica Ahmed Lûtfî Efendi, Vaka-nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.XV, Yayına Hazırlayan: Münir Aktepe, Ankara: TTK, Güner, Selda, Oryantalizmin Ortaçağ Avrupasındaki Düşünsel Kökenleri: Batı nın Ötekileştirdiği Müslüman Doğu, Edebiyat Fakültesi Dergisi, C.25, S.1, (Haziran 2008): Halaçoğlu, Ahmet, Balkan Harbi Sırasında Rumeli den Türk Göçleri ( ), Ankara: TTK, Jezernik, Božidar, Vahşi Avrupa, Batı da Balkan İmajı, Küre Yayınları, İstanbul Külçe, Süleyman, Osmanlı Tarihinde Arnavutluk, İzmir Nahya, Z. Nilüfer, İmgeler ve Ötekileştirme, Cadılar, Yerliler, Avrupalılar, Atılım Sosyal Bilimler Dergisi, C.1, S.1, (2011): Özcan, Uğur-Abidin Temizer, Osmanlı dan Cumhuriyet e Karadağ da Türk Büyükelçileri ve Konsolosları (The Turkish Ambassadors And Consuls In Montenegro From The Ottoman Empire To Republic), İngilizce Tercüme: Nihan Eyüboğlu, Ankara: Öncü Kitap, Özcan, Uğur, II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-Karadağ Siyasi İlişkileri, Ankara: TTK, , Sultan Abdülhamid Dönemi Osmanlı Devletinde Yabancı İşçiler: Karadağlılar, Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, Balkanlar Özel Sayısı, (2012/2): Özdem, Ali Gökçen, Karadağ ın Osmanlı Egemenliğine Karşı Mücadelesi ( ), (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih ABD, Elazığ Popovic, Aleksandre, Balkanlarda İslam, İstanbul: İnsan Yayınları, Rastoder, Šerbo, A Short Review of The History of Montenegro Montenegro in Transition, Ed. Florian Bieber, Baden-Baden: Nomos, (2003): , Bošnjaci/Muslimani Crne Gore İzmedu Prošlosti i Sadašnjosti, Podgorica: Almanah, , Karadağ dan Müslüman Göçleri, 1878 den Günümüze Kısa Bir Tarih Denemesi, Muhacirlerin İzinde, Boşnakların Trajik Göç Tarihinden Kesitler, Derleyen: Hayri Kolaşinli, Editör: Mirze Mehmet Zorbay, Ankara: Lotus Yayınları, (2004): Serbestoğlu, İbrahim, Osmanlı Devleti nde Tabiiyet, (Yayınlanmamış Doktora Tezi- Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih ABD), Samsun , Zorunlu Bir Modernleşme Örneği Olarak Osmanlı Tabiiyet Kanunu, OTAM, S.29, (Bahar 2011): Tekeli, İlhan, Tarih Yazıcılığı ve Öteki Kavramı Üzerine Düşünceler, Tarih Eğitimi ve Tarihte Öteki Sorunu, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, (1998): 1-6.18 Karadağ da Öteki Sorunu: Müslümanlar ( ) 240 Temizer, Abidin, Osmanlı-Karadağ Sınır Anlaşmazlıkalrı ve Çözümü ( ), (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih ABD), Samsun Temizkan, Abdullah, Türk Tarihinde Meşrutiyetin Kaynağı ve Öteki Sorunu, Türk Yurdu, 7. Devre, Cilt 31, S.289, (Eylül 2011): Treadway, John D., The Falcon The Eagle, Montenegro and Austria-Hungary, , West Lafayette, Indiana: Purdue University Presss, Ünlü, Mucize, Kosova Vilâyeti nin İdarî ve Sosyal Yapısı ( ), (Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih ABD,) Samsun 2002. Daha göster
MUSUL SORUNU VE ANKARA ANTLAŞMASI Musul, Mondros Ateşkes Anlaşması imzalanmadan önce Osmanlı Devleti'nin elinde idi. Ancak ateşkesin imzalanmasından dört gün sonra Musul İngilizler tarafından işgal edildi. Detaylı Göç yani hicret dini bir vazifedir.insanların dinlerini daha iyi yaşamaları,hayatlarını devam ettirebilmeleri için göç bir ihtiyaçtır.
TÜRKİYE'DEKİ GÖÇLER VE GÖÇMENLER Göç güçtür.hem güç ve zor bir iştir hem de güç katan bir iştir. Göç yani hicret dini bir vazifedir.insanların dinlerini daha iyi yaşamaları,hayatlarını devam ettirebilmeleri Detaylı Elveda Rumeli Merhaba Rumeli. İsmail Arslan, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2013, 134 Sayfa.
Elveda Rumeli Merhaba Rumeli İsmail Arslan, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2013, 134 Sayfa. Hamdi Fırat BÜYÜK* Balkan Savaşları nın 100. yılı anısına Kitap Yayınevi tarafından yayınlanan Elveda Rumeli Merhaba Detaylı Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)
İÇİNDEKİLER SUNUŞ İÇİNDEKİLER... III GİRİŞ... 1 BİRİNCİ BÖLÜM BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI ÖNCESİ DÜNYADA SİYASİ DURUM 1. Üçlü İttifak... 5 2. Üçlü İtilaf... 7 a. Fransız-Rus İttifakı (04 Ocak 1894)... 7 b. İngiliz-Fransız Detaylı 1.- GÜMRÜK BİRLİĞİ: 1968 (Ticari engellerin kaldırılması + OGT) 2.- AET den AB ye GEÇİŞ :1992 (Kişilerin + Sermayenin + Hizmetlerin Serbest Dolaşımı.
Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi tarafından tam algılanmadığı, diğer bir deyişle aynı duyarlılıkla değerlendirilmediği zaman mücadele etmek güçleşecek ve mücadeleye toplum desteği sağlanamayacaktır. Detaylı KİTAP TANITIMI. Necmi UYANIK
TARİHİN PEŞİNDE ULUSLARARASI TARİH ve SOSYAL ARAŞTIRMALAR DERGİSİ Yıl: 2015, Sayı: 13 Sayfa: 449 453 THE PURSUIT OF HISTORY INTERNATIONAL PERIODICAL FOR HISTORY AND SOCIAL RESEARCH Year: 2015, Issue: 13 Detaylı MEŞRUTİYET DÖNEMİNDE OSMANLI DEVLET TEŞKİLATI
Sunum ve Sistematik 1. BÖLÜM: MUSTAFA KEMAL İN HAYATI KONU ÖZETİ Bu başlık altında, ünitenin en can alıcı bilgileri, kazanım sırasına göre en alt başlıklara ayrılarak hap bilgi niteliğinde konu özeti olarak Detaylı TESALYA (YUNANİSTAN) SAVAŞI PULLARI (21-4-1898)
TESALYA (YUNANİSTAN) SAVAŞI PULLARI (21-4-1898) 1897 Türk-Yunan Savaşı (TESELYA SAVAŞI) Teselya savaşları nın aslı Girit adası olayları ile başlamıştır, 1894 Haziran'ında Rumlar Halepa Sözleşmesi'nin uygulanmasını Detaylı EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir. Detaylı Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) Lozan Antlaşması, Türk Kurtuluş Savaşı nı sona erdiren antlaşmadır. Bu antlaşma ile Misak-ı Milli büyük ölçüde gerçekleşmiştir. Şekil 1. Kasım 1922 de Lozan Konferansı Detaylı TEOG Tutarlılık. T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük
2015-2016 8. Sınıf TEOG Tutarlılık T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük Sorularımızın TEOG sorularıyla benzeşmesi, bizler için olduḡu kadar, bu kaynaklardan beslenen yüz binlerce öḡrenci ve yüzlerce kurum Detaylı Edirne Tarihi - Bizans Döneminde Edirne. Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı
Edirne Tarihi - Bizans Döneminde Edirne Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Hadrianopolis ten Edrine ye : Bizans Dönemi.......... 4 0.2 Hadrianopolis Önce Edrine Detaylı A. Sırp İsyanları B. Yunan İsyanları
A. Sırp İsyanları B. Yunan İsyanları SIRP İSYANLARI Osmanlı İmparatorluğu na 15. yüzyılın ortalarında katılan Sırbistan da, İmparatorluğun diğer yerlerinde olduğu gibi, âdil bir yönetim kurulmuştu. Sırp Detaylı Makedonya Cumhuriyeti ; 1991 yılında Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti nin iç savaşlara girdiği dönemde bağımsızlığını ilan etmiştir.
Makedonya Cumhuriyeti ; 1991 yılında Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti nin iç savaşlara girdiği dönemde bağımsızlığını ilan etmiştir. Kuzeyde Sırbistan ve Kosova batıda Arnavutluk, güneyde Yunanistan, Detaylı BĠLECĠK ÜNĠVERSĠTESĠ AKADEMĠK ÖZGEÇMĠġ FORMU
BĠLECĠK ÜNĠVERSĠTESĠ AKADEMĠK ÖZGEÇMĠġ FORMU Adı Soyadı İlhami YURDAKUL Ünvanı Doç. Dr. Alanı Tarih Doğum Yeri İspir-Erzurm Doğum 01/08/67 E-Posta ilhami.yurdakul KĠġĠSEL BĠLGĠLER EĞĠTĠM DURUMU Derece Detaylı UFA. islam. Rusya Federasyonu Başkırdistan Cumhuriyeti nde UFA İSLAM ÜNİVERSİTESİ YAPILIYOR. ÜNiVERSiTESi TÜRKİYE DİYANET VAKFI İSTANBUL ŞUBESİ
UFA islam ÜNiVERSiTESi Rusya Federasyonu Başkırdistan Cumhuriyeti nde UFA İSLAM ÜNİVERSİTESİ YAPILIYOR TÜRKİYE DİYANET VAKFI İSTANBUL ŞUBESİ TÜRKİYE DİYANET VAKFI İSTANBUL ŞUBESİ İSLÂM IN ANLATILMADIĞI Detaylı SU KANALI PROJESİ - ETİYOPYA
SU KANALI PROJESİ - ETİYOPYA İHH Projeler Birimi PROJENİN KONUSU Bu proje, Etiyopya nın Bale bölgesine bağlı olan Selke Deyu köyünün kuruluşundan bu yana temiz su ihtiyacını karşılayamamasından dolayı Detaylı 1-MERKEZ TEŞKİLATI. A- Hükümdar B- Saray
1-MERKEZ TEŞKİLATI A- Hükümdar B- Saray MERKEZ TEŞKİLATI Önceki Türk ve Türk-İslam devletlerinden farklı olarak Osmanlı Devleti nde daha merkezi bir yönetim oluşturulmuştu.hükümet, ordu ve eyaletler doğrudan Detaylı TÜRKİYE CUMHURİYETİ İLE ROMANYA ARASINDA HUKUKÎ KONULARDA ADLİ YARDIMLAŞMA ANLAŞMASI
TÜRKİYE CUMHURİYETİ İLE ROMANYA ARASINDA HUKUKÎ KONULARDA ADLİ YARDIMLAŞMA ANLAŞMASI Türkiye Cumhuriyeti ile Romanya (bundan böyle "Akit Taraflar" olarak anılacaklardır), Ulusal egemenlik, haklarda eşitlik Detaylı Tuba ÖZDİNÇ. Örgün Eğitim
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Mustafa MÜJDECİ 2. Doğum Tarihi-Yeri: 30.07.1978 - Yerköy 3. Unvanı: Yrd.Doç.Dr. (Çankırı Karatekin Üniversitesi İİBF Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü) 4. Medeni Durumu: Evli Detaylı MİLLİ MÜCADELE TRENİ www.egitimhane.com
MİLLİ MÜCADELE TRENİ TRABLUSGARP SAVAŞI Tarih: 1911 Savaşan Devletler: Osmanlı Devleti İtalya Mustafa Kemal in katıldığı ilk savaş Trablusgarp Savaşı dır. Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal in ilk askeri Detaylı ÖZGEÇMİŞ. Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl. Lisans Hukuk Marmara Üniversitesi 1994. Y. Lisans Hukuk Marmara Üniversitesi 1998
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Abdullah Demir 2. Doğum Tarihi: 01 Ocak 1970 3. Unvanı: Doç. Dr. 4. Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Lisans Hukuk Marmara Üniversitesi 1994 Y. Lisans Hukuk Marmara Detaylı KAMU KURUM VE KURULUŞLARININ YURTDIŞI TEŞKiLATI HAKKINDA KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME
207 KAMU KURUM VE KURULUŞLARININ YURTDIŞI TEŞKiLATI HAKKINDA KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME Kanun Hük. Kar. nin Tarihi : 13/12/1983 No : 189 Yetki Kanununun Tarihi : 17/6/1982 No : 2680 Yayımlandığı R.G. Tarihi Detaylı YILDIRIM BEYAZIT ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH BÖLÜMÜ LİSANSÜSTÜ PROGRAMLARI
YILDIRIM BEYAZIT ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH BÖLÜMÜ LİSANSÜSTÜ PROGRAMLARI TARİH TEZLİ YÜKSEK LİSANS Tezli yüksek lisans programında eğitim dili Türkçedir. Programın öngörülen süresi 4 Detaylı ÖZGEÇMİŞ. 1995-2008 2008-2014 Profesör Tarih/Yakınçağ Celal Bayar Üniversitesi Fen Edebiyat Fak. 2014
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan Detaylı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU
YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU Halkla İlişkiler Başkanlığı TA K D İ M Değerli; Ana Kademe, Kadın Kolları, Gençlik Kolları MKYK üyemiz, Bakan Yardımcımız, Milletvekilimiz, Ana Kademe, Kadın Kolları, Detaylı MAKALE ÇAĞRISI INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY / ULUSLARARASI SUÇLAR VE TARİH MAKALE ÇAĞRISI
AVRASYA İNCELEMELERİ MERKEZİ CENTER FOR EURASIAN STUDIES MAKALE ÇAĞRISI INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY / ULUSLARARASI SUÇLAR VE TARİH 14.06.2016 MAKALE ÇAĞRISI INTERNATIONAL CRIMES AND HISTORY / ULUSLARARASI Detaylı Hükümet in TSK İçinde Oluşturduğu Paralel Yapılar; Cumhurbaşkanı ve AYİM nin Konumu..
Eflref Ar kan Bildiğiniz gibi Almanya aile birleşiminin gerçekleşmesi konusunda göç yasasında bazı değişiklikler yapmıştır. Bu değişiklikleri eleştirenler ve olumlu görenler bulunmaktadır. Ben göç yasasının Detaylı Değerli S. Arabistan Cidde Uluslararası Türk Okulu
Uzun yıllar boyunca baskıcı rejimler ve zorba yönetimlere sahne olan çift başlı kartalların ülkesi Arnavutluk, şimdi yeniden ayağa kalkmaya çalışıyor. Özellikle dini ve kültürel açıdan büyük bir yıkımın Detaylı İKİNCİ DAİRE KABUL EDĠLEBĠLĠRLĠK HAKKINDA KARAR
İKİNCİ DAİRE KABUL EDĠLEBĠLĠRLĠK HAKKINDA KARAR Başvuru no. 40851/08 Ġlhan FIRAT / Türkiye T.C. Adalet Bakanlığı, 2013. Bu gayri resmi çeviri, Adalet Bakanlığı, Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Detaylı Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan Detaylı Kiliseler ile yap lan Resmi Sözleflmeler ve her iki ülkede ibadet yerlerininin yap m
Kiliseler ile yap lan Resmi Sözleflmeler ve her iki ülkede ibadet yerlerininin yap m Rainer Korten 6 yıldan beri Türkiye de yaşama memnuniyetini tadiyorum ve sayıları yaklaşık 12-14000 i bulan, ana dili Detaylı Ana Stratejimiz Milletimizle Gönül Bağımızdır BÜLTEN İSTANBUL B İ L G. İ NOTU FİLİSTİN MESELESİ 12 de. 2014 İÇİN 3 HEDEFİMİZ, 3 DE ÖDEVİMİZ VAR 3 te
9 da AK YIL: 2012 SAYI : 164 26 KASIM 01- ARALIK 2012 BÜLTEN İL SİYASİ VE HUKUKİ İŞLER BAŞKANLIĞI T E Ş K İ L A T İ Ç İ H A F T A L I K B Ü L T E N İ 4 te Ana Stratejimiz Milletimizle Gönül Bağımızdır Detaylı SAMSUN BÜYÜKŞEHIR BELEDİYE BAŞKANI YUSUF ZİYA YILMAZ & SAM-DER Avusturyada yaşayan Samsunlular Derneğinin
SAMSUN BÜYÜKŞEHIR BELEDİYE BAŞKANI YUSUF ZİYA YILMAZ & SAM-DER Avusturyada yaşayan Samsunlular Derneğinin (kısa adı ile SAM-DER in) davetlisi olarak 2010 yılında kurulduğu dönemde Sam-der e geldim ve büyük Detaylı ÖZGEÇMİŞ. Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Arşivcilik İstanbul Üniversitesi 1996. Ortadoğu Enstitüsü. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Nurdan Şafak 2. Doğum Tarihi ve Yeri:. Unvanı: Yrd. Doç. Dr. 4. Öğrenim Durumu: Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Arşivcilik İstanbul Üniversitesi 1996 Yüksek Siyasi Tarih ve Marmara Detaylı SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER. Modern Siyaset Teorisi
2 de Öğretmenler ile öğrenciler yıllar sonra bir araya geldi AK Parti İstanbul İl Kadın Kolları nda AK Öğretmenler ile öğrenciler yıllar sonra bir araya gelmenin mutluluğunu yaşadı. 8 de YIL: 2012 SAYI Detaylı HADİM NÜFUS MÜDÜRLÜĞÜ NÜFUS HİZMETLERİNE AİT STANDARTLARI TABLOSU
HADİM NÜFUS MÜDÜRLÜĞÜ NÜFUS HİZMETLERİNE AİT STANDARTLARI TABLOSU 1 SIRA NO VATANDAŞA SUNULAN HİZMETİN ADI BAŞVURUDA İSTENİLEN BELGELER HİZMETİN TAMAMLANMA SÜRESİ (EN GEÇ SÜRE) 1 Nüfus cüzdanı verilmesi Detaylı AKADEMİK ÇALIŞMALAR, ESERLER ve İDARİ GÖREVLER
Doç.Dr. Faruk Kerem Giray AKADEMİK ÇALIŞMALAR, ESERLER ve İDARİ GÖREVLER Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Lisans Hukuk İstanbul Üniversitesi 1998 Y. Lisans Avrupa Birliği Hukuku Marmara Detaylı Bu bağlamda katılımcı bir demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları alanındaki çalışmalarımız, hız kesmeden devam etmektedir.
İçişleri Bakanı Sayın İdris Naim ŞAHİN nin Entegre Sınır Yönetimi Eylem Planı Aşama 1 Eşleştirme projesi kapanış konuşması: Değerli Meslektaşım Sayın Macaristan İçişleri Bakanı, Sayın Büyükelçiler, Macaristan Detaylı Dersin Adı İSLAM TARİHİ Sınıf 12 İSLAM TARİHİ
Dersin Adı İSLAM TARİHİ Sınıf 12 İSLAM TARİHİ Tarihi Öğretim Yılı Dönemi Sırası 2014-2015 2 1 B GRUBU SORULARI 12.Sınıflar Öğrencinin Ad Soyad No Sınıf Soru 1: Aşağıdaki yer alan ifadelerde boşluklara Detaylı EK-2 SAĞLIK HİZMETLERİ MESLEK YÜKSEKOKULU KAMU HİZMET STANDARTLARI TABLOSU
EK-2 SAĞLIK HİZMETLERİ MESLEK YÜKSEKOKULU KAMU HİZMET STANDARTLARI TABLOSU HİZMETİN SIRA HİZMETİN ADI BAŞVURUDA İSTENİLEN BELGELER TAMAMLANMA NO SÜRESİ (EN GEÇ) 1 Öğrenci Kontenjan ve Koşulların Belirlenmesi Detaylı www.salthukuk.com facebook.com/salthukuk twitter.com/salt_hukuk 1 İçindekiler Milletlerarası Hukuk Çift-İ.Ö. 2. Dönem - Part 5 Pratik - 1 2-10
www.salthukuk.com facebook.com/salthukuk twitter.com/salt_hukuk 1 İçindekiler Milletlerarası Hukuk Çift-İ.Ö. 2. Dönem - Part 5 Konu sayfa Pratik - 1 2-10 1 www.salthukuk.com facebook.com/salthukuk twitter.com/salt_hukuk Detaylı Konuşulan Dil Türkiye Türkçesinin Sahası Cuma, 02 Ağustos 2013 15:27
Türk dünyasının batı kanadında, Balkanlar da konuşulan Türk ağızları, konuşan nüfus ve yaygınlık bakımlarından Türk yazı dillerinin en büyüğü olan Türkiye Türkçesinin ağızlarıdırlar. Balkan Türkleri, bu Detaylı İçindekiler. xiü Kısaltmalar xvü Üçüncü Basıya Önsöz xix İkinci Basıya Önsöz xxi Önsöz. 3 BİRİNCİ KESİM Giriş 5 I. Genel Bilgiler
İçindekiler xiü Kısaltmalar xvü Üçüncü Basıya Önsöz xix İkinci Basıya Önsöz xxi Önsöz ı BİRİNCİ BÖLÜM GENEL BİLGİLER 3 BİRİNCİ KESİM Giriş 5 I. Genel Bilgiler 5 1. Yabancılar Hukukunun Varlık Nedeni 8 Detaylı AVRUPA VE OSMANLI (18.YÜZYIL) GERİLEME DÖNEMİ
AVRUPA VE OSMANLI (18.YÜZYIL) GERİLEME DÖNEMİ 1. Osmanlı İmparatorluğu nun Gerileme Devrindeki olaylar ve bu olayların sonuçları göz önüne alındığında, aşağıdaki ilişkilerden hangisi bu devir için geçerli Detaylı NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ HİZMET STANDARTLARI TABLOSU
BOZKIR NÜFUS MÜDÜRLÜĞÜ HİZMET STANDARTLARI TABLOSU SIRA NO VATANDAŞA SUNULAN HİZMETİN ADI BAŞVURUDA İSTENİLEN BELGELER HİZMETİN TAMAMLANMA SÜRESİ (EN GEÇ SÜRE) 1 Nüfus cüzdanı verilmesi 1-Nüfus cüzdanı Detaylı Kütahya Gazeteciler Cemiyeti Ziyareti:
Türk Ocakları Genel Merkezi Merkez Yönetim Kurulu Üyesi Efendi BARUTCU, Türk Ocakları nın 100 üncü kuruluş yıldönümü kutlamaları çerçevesinde, Sönmeyen Ocak Türk Ocakları ve Türkiye nin Geleceği konulu Detaylı Emeğin İktidarını Birlikte Kuracağız
Emeğin İktidarını Birlikte Kuracağız 1 MAYIS Cumhuriyet Halk Partisi Bodrum İlçe Bayramı 1 Mayıs nedeniyle yayınladığı mesaj şöyle: İşçilerin birlik ve dayanışma günü olan, 1 Mayıs ın, tüm dünya ve ülkemiz Detaylı NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ HİZMET STANDARTLARI TABLOSU
SIRA NO VATANDAŞA SUNULAN HİZMETİN ADI NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ HİZMET STANDARTLARI TABLOSU BAŞVURUDA İSTENİLEN BELGELER HİZMETİN TAMAMLANMA SÜRESİ (EN GEÇ SÜRE) 1 Nüfus cüzdanı verilmesi Detaylı A) Siyasi birliklerini geç sağlamaları. B) Sömürge alanlarını ele geçirmek istemeleri. C) Sanayi devrimini tamamlayamamaları
1. Almanya ve İtalya'nın; XIX. yüzyıl sonlarından itibaren İngiltere ve Fransa'ya karşı birlikte hareket etmelerinin en önemli nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir? A) Siyasi birliklerini Detaylı TÜRK VATANDAŞLARI HAKKINDA YABANCI ÜLKE MAHKEMELERİNDEN VE YABANCILAR HAKKINDA TÜRK MAHKEMELERİNDEN VERİLEN CEZA MAHKUMİYETLERiNİN İNFAZINA DAİR KANUN
6405 TÜRK VATANDAŞLARI HAKKINDA YABANCI ÜLKE MAHKEMELERİNDEN VE YABANCILAR HAKKINDA TÜRK MAHKEMELERİNDEN VERİLEN CEZA MAHKUMİYETLERiNİN İNFAZINA DAİR KANUN Kanun Numarası : 3002 Kabul Tarihi : 8/5/1984 Detaylı I. Genel Bilgiler Ülkeler arasındaki hayat standartlarının farklılığı, bazı ülkelerde yaşanan ekonomik sorunlar, uygulanan baskıcı rejimler, yaşanan
I. Genel Bilgiler Ülkeler arasındaki hayat standartlarının farklılığı, bazı ülkelerde yaşanan ekonomik sorunlar, uygulanan baskıcı rejimler, yaşanan iç savaşlar, coğrafi olumsuzluklar dolayısıyla insanlar, Detaylı Koca Mustafa Reşid Paşa
Osmanlı İmparatorluğu ndaki ilk Mason Locası 1738 de Galata da kurulmuştur. Osmanlı vatandaşı olarak mason olan ilk kişi Yirmisekiz Mehmed Çelebi nin oğlu Yirmisekizzade Mehmed Said Paşa olmuştur. Osmanlı Detaylı EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ
COUNCIL OF EUROPE AVRUPA KONSEYİ EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ İKİNCİ DAİRE KARYAĞDI TÜRKİYE DAVASI (Başvuru no. 22956/04) KARAR STRAZBURG 8 Ocak 2008 İşbu karar AİHS nin Detaylı SAYIN BASIN MENSUPLARI;
SAYIN BASIN MENSUPLARI; BUGÜN TÜM TÜRKİYE DE, BAŞTA ULUSLARARASI SENDİKALAR KONFEDERASYONU İLE TTB OLMAK ÜZERE FİLİSTİN KATLİAMININ DURDURULMASI İÇİN ÇEŞİTLİ ETKİNLİKLER DÜZENLENMEKTEDİR. İsrail ordusunun Detaylı KIRGIZİSTAN DAKİ YABANCI DESTEKLİ ÜNİVERSİTELER VE DİĞER EĞİTİM KURUMLARI
TARİH BOYUNCA ANADOLU Anadolu, Asya yı Avrupa ya bağlayan bir köprü konumundadır. Üç tarafı denizlerle çevrili verimli topraklara sahiptir. Dört mevsimi yaşayan iklimi, akarsuları, ormanları, madenleriyle Detaylı www.vergidegundem.com
Fax: 0 212 230 82 91 Damga vergisi uygulamasında Resmi Daire Av. Gökçe Sarısu I. Giriş Damga vergisi, hukuki işlemlerde düzenlenen belge ya da kağıtlar üzerinden alınan bir vergidir. Niteliğinin belirlenmesinde Detaylı 6322 SAYILI YASA ile GELİR VERGİSİ KANUNU NUN 89 UNCU ve 5520 SAYILI KURUMLAR VERGİSİ KANUNU NUN 10 UNCU MADDESİNDE YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER
6322 SAYILI YASA ile GELİR VERGİSİ KANUNU NUN 89 UNCU ve 5520 SAYILI KURUMLAR VERGİSİ KANUNU NUN 10 UNCU MADDESİNDE YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER Bir insan taraf tutmaya başlar başlamaz, dünyada da gerçekleri Detaylı SELANİK ALMANYA VE FRANSA KONSOLOSLARININ ÖLDÜRÜLMESİ 1876
S-1 Sosyal bilgiler öğretmeni: (ikinci Meşrutiyet in ilanının ardından (Meşrutiyet karşıtı gruplar tarafından çıkarılan 31 Mart Ayaklanması, kurmay başkanlığını Mustafa Kemal in yaptığı Hareket Ordusu Detaylı Katılımcılar Nüfusu 25bin ve Üstü Belediyelerin İlgili Personeli. 10.30-11.15 İnsan Kaynakları Yönetimi. 09.15-09.30 Açılış 09.30 10.
T.C. TÜRKİYE BELEDİYELER BİRLİĞİ Belediye Akademisi İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ İNSAN KAYNAKLARI YÖNETİMİ Katılımcılar Nüfusu 25bin ve Üstü Belediyelerin İlgili Personeli Konu İnsan Kaynakları Yönetimi Tarih Detaylı Anayasa ve İdare Türk idare teşkilatı Anayasal bir kurumdur. 1982 Anayasası belli başlıklar altında idari teşkilatlanmayı düzenlemiştir.
İDARE HUKUKU Anayasa ve İdare Türk idare teşkilatı Anayasal bir kurumdur. 1982 Anayasası belli başlıklar altında idari teşkilatlanmayı düzenlemiştir. Bu düzenlemede yer alan ilkeler şunlardır; - Hukuk Detaylı TÜRKİYE DE BULUNAN SURİYELİ MÜLTECİLER
TÜRKİYE DE BULUNAN SURİYELİ MÜLTECİLER Merve Nur Bulut, Kübra Sezgin www.improkul.impr.org.tr facebook.com/improkul @improkul improkul@gmail.com SURİYE KRİZİ VE TÜRKİYE DE BULUNAN SURİYELİ MÜLTECİLER 2011 Detaylı Hocam Prof. Dr. Nejat Göyünç ü Anmak Üzerine Birkaç Basit Söz
Hocam Prof. Dr. Nejat Göyünç ü Anmak Üzerine Birkaç Basit Söz PROF. DR. 133 Prof. Dr. Alaattin AKÖZ SÜ Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Hiç unutmadım ki! Akademik olarak hem yüksek lisans, hem de doktora Detaylı ESENYURT BELEDİYESİ ERİŞİLEBİLİRLİK ÇALIŞMALARI
ESENYURT BELEDİYESİ ERİŞİLEBİLİRLİK ÇALIŞMALARI Türkiye İstatistik Kurumu ve Özürlüler İdaresi Başkanlığı tarafından yapılan Türkiye Özürlüler Araştırması sonuçlarına göre, ülkemizde yaklaşık 8,4 milyon Detaylı Yargıdaki skandallar Kollama-filmindeki Yiğit-in durumunu cazib hale getirmekte, Kurtlar Vadisi Pusu-daki Polat-ın durumuna özendirmektedir.
YARGI İNTİHAR ETTİ *Sevr-le sınırları tesbit edilen Türkiye,Lozanla geleceği şekilleniyor,elleri kolları bağlanıyordu.şimdiki hukuk ise bunun kollarından biri..ahtapot gibi.. etti *Mailime gelen bir notta; Detaylı KANUNLAŞTIRMA KANUNLAŞTIRMA. Kanunlaş'rma: Toplumda mevcut kuralların yazılı haline ge@rilmesidir. Kanunlaş'rma hareketleri:
Kanunlaş'rma: Toplumda mevcut kuralların yazılı haline ge@rilmesidir. KanunlaşDrma iki anlamda kullanılır: a) Genel anlamda kanunlaş'rma (Taknin): Kanun halinde kural koyma yani mevcut kuralın yazılı hukuk Detaylı 5. SINIF TÜRKÇE KELİME TÜRLERİ TESTİ. A) Ben ise yağmur yağmasını bekliyordum. Cümlesindeki isimlerin hepsi tekildir.
1- Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bilgi yanlışlığı vardır? A) Ben ise yağmur yağmasını bekliyordum. Cümlesindeki isimlerin hepsi tekildir. B) İyi bir aşçıydı. Cümlesinde özel isim kullanılmıştır. C) Tavuklar Detaylı TEMEL HUKUK ARŞ. GÖR. DR. PELİN TAŞKIN
ARŞ. GÖR. DR. PELİN TAŞKIN BU DERSTE NELER ÖĞRENECEĞİZ? Hukukun Dallara Ayrılması (Kamu Hukuku-Özel Hukuk) Kamu Hukuku Özel Hukuk Ayrımı Hukuk kuralları için yapılan eski ayrımlardan biri, hukukun kamu Detaylı BALKANLARIN DÜNÜ VE BUGÜNÜ ÜZERİNE SÖYLEŞİ
BALKANLARIN DÜNÜ VE BUGÜNÜ ÜZERİNE SÖYLEŞİ Redaksiyon Soru 1: Soğuk Savaş sonrası Türkiye nin Balkan ülkeleriyle ilişkilerinde güvenlik olgusu hakkındaki düşüncelerinizi paylaşır mısınız? Doç. Dr. Birgül Detaylı Balkanlar da Nüfus Sayımları ve Kimlik Tartışması. Dr. Erhan Türbedar Dış Politika Analisti
Balkanlar da Nüfus Sayımları ve Kimlik Tartışması Dr. Erhan Türbedar Dış Politika Analisti TEPAV Değerlendirme Notu Mart 2011 Balkanlar da Nüfus Sayımları ve Kimlik Tartışması Avrupa Birliği (AB) üyesi Detaylı MARUF VAKFI İslam Ekonomisi Enstitüsü
MARUF VAKFI İslam Ekonomisi Enstitüsü İslam ekonomisi çalışmanın gerekliliği Ekonomik mükellefiyetler ibadetin önemli bir bölümüdür. Kur an da bu konuyla alakalı en az 250 ayet bulunmaktadır. Hz. Peygamber Detaylı İSTANBUL İL GÖÇ İDARESİ MÜDÜRLÜĞÜ ULUSLARARASI KORUMA ÇALIŞMA GRUP BAŞKANLIĞI
İSTANBUL İL GÖÇ İDARESİ MÜDÜRLÜĞÜ ULUSLARARASI KORUMA ÇALIŞMA GRUP BAŞKANLIĞI 1 GİRİŞ TÜRKİYE DE ULUSLARARASI KORUMA MEVZUATI GÖÇ İDARESİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ GENEL İLKELER-TANIMLAR Göç İdaresi Genel Müdürlüğü, Detaylı TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA Sayılı Belediye Kanunu na Ek Madde Eklenmesi Hakkında Kanun Teklifi ve gerekçesi ekte sunulmuştur.
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA 5393 Sayılı Belediye Kanunu na Ek Madde Eklenmesi Hakkında Kanun Teklifi ve gerekçesi ekte sunulmuştur. Gereğini arz ederiz Umut Oran İstanbul Milletvekili (2) Detaylı JENS STOLTENBERG İLE SÖYLEŞİ: NATO-RUSYA İLİŞKİLERİ VE BÖLGESEL İSTİKRARSIZLIK
JENS STOLTENBERG İLE SÖYLEŞİ: NATO-RUSYA İLİŞKİLERİ VE BÖLGESEL İSTİKRARSIZLIK NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg, TPQ yla gerçekleştirdiği özel söyleşide Rusya ile yaşanan gerginlikten Ukrayna nın Detaylı 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve Meskenlerin Haiz Olacakları Sağlık Şartlarına Ait Talimatta bu şartlarla ilgili hususlar belirtilmiştir.
Meskenler ve Umuma Mahsus Binalar Sağlığı Hakkında Genelge Tarihi:01.05.2000 Sayısı:5844-2000/33 T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü SAYI : B100TSH0100005-5844 KONU : Meskenler Detaylı SURİYE TÜRKMEN PLATFORMU I. TOPLANTISI ONUR VE ÖZGÜRLÜK MÜCADELESİ SONUÇ BİLDİRİSİ
SURİYE TÜRKMEN PLATFORMU I. TOPLANTISI ONUR VE ÖZGÜRLÜK MÜCADELESİ SONUÇ BİLDİRİSİ Bismillairrahmanirrahim 1. Suriye de 20 ayı aşkın bir süredir devam eden kriz ortamı, ülkedeki diğer topluluklar gibi Detaylı ALO 170 Sivas ta Hizmet Vermeye Başladı
ALO 170 Sivas ta Hizmet Vermeye Başladı MİLLİ SAVUNMA BAKANI İSMET YILMAZ: -VATANDAŞLAR ALO 170 HATTI SAYESİNDE HER TÜRLÜ SORU VE SORUNLARINI OLDUKLARI YERDEN BİR TELEFONLA ÇÖZEBİLİYORLAR -AÇILAN ÇAĞRI Detaylı Seçim süreci hakkında sorular ve cevaplar
Hamburg Uyum Meclisi Genel bilgiler Seçim süreci hakkında sorular ve cevaplar 1. Uyum Meclisi ne için gereklidir? Entegrasyon; örneğin politika, ekonomi, iş piyasası, eğitim, sosyal işler, kültür, din, Detaylı 4081 SAYILI ÇİFTÇİ MALLARININ KORUNMASI HAKKINDA KANUN UYGULAMASI
4081 SAYILI ÇİFTÇİ MALLARININ KORUNMASI HAKKINDA KANUN UYGULAMASI 4081 Sayılı Kanun; Çiftçi mallarının korunması esaslarını düzenlemek üzere 10.07.1941 tarihinde yayımlanmıştır. Kanun Hükümleri; -Köy sınırları Detaylı Bakanımız, Çocuk Bakım Kuruluşları Öz Değerlendirme Toplantısında
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Yayın Organı Mart 2014 Yıl: 1 Sayı: 10 Bakanımız, Çocuk Bakım Kuruluşları Öz Değerlendirme Toplantısında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Ayşenur İslam, Çocuk Hizmetleri Detaylı KİŞİSEL BİLGİLER EĞİTİM
KİŞİSEL BİLGİLER Adı Soyadı : Ahmet Yağlı Doğum Tarihi : 16.09.1977 Doğum Yeri : İzmir E-posta : ahmetyagli@maltepe.edu.tr EĞİTİM 2009 Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku anabilim Detaylı AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİNDE ÖZEL OKULLAR Murat YALÇIN > muratmetueds@yahoo.com
AVRUPA BİRLİĞİ ÜLKELERİNDE ÖZEL OKULLAR Murat YALÇIN > muratmetueds@yahoo.com Özel okul anlayışı, tüm dünyada olduğu gibi Avrupa Birliği ülkelerinde de farklı uygulamalar olmakla birlikte vardır ve yaygınlık Detaylı KAMU YÖNETİMİ PROGRAMI
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ KAMU YÖNETİMİ PROGRAMI SİYASAL DÜŞÜNCELER TARİHİ YARD. DOÇ. DR. MUSTAFA GÖRKEM DOĞAN 7. ERKEN MODEN DÖNEMDE SİYASAL DÜŞÜNCE 7 ERKEN MODEN DÖNEMDE Detaylı "medya benim ayağımın altına muz kabuğunu biraz zor koyar" vari açıklamalarda bulunuyordu ki Olanlar oldu
- Aman ormancı, yaman ormancı Bıraktın bizde derin bir acı - Dua ile bisiklet gider mi?... - Özbek Paşa'dan AKP falı... Ve - Bush'tan "beni kimse sevmiyor" sendromu RAPORU HAZIRLAYANLAR: Azime Acar & Ender Detaylı KOPENHAG ZİRVESİ IŞIĞINDA TÜRKİYE AB İLİŞKİLERİ
16 Prof. Dr. Atilla ERALP KOPENHAG ZİRVESİ IŞIĞINDA TÜRKİYE AB İLİŞKİLERİ Prof. Dr. Atilla ERALP ODTÜ Uluslararası İlişkiler Bölümü Kopenhag Zirvesiyle ilgili bir düşüncemi sizinle paylaşarak başlamak Detaylı 2017 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim