Coğrafya Sözlüğü (A-B)
Coğrafya, Sözlüğü, (A, B)
Aa Katılaştığı zaman pürüzlü ve çatlaklı bir yüzeye sahip olan lav türü.
Abisal düzlük Kıta sahanlığının ötesinde uzanan ve ortalama derinliğin 4000 m olduğu okyanus tabanı.
Açık hava Bulutsuz yada hemen hemen bulutsuz, görüş uzaklığı iyi zamanlar için kullanılan bir terim.
Açık havza Sularını denizlere kadar ulaştırabilen akarsu havzalarıdır. Türkiye’deki başlıca büyük akarsular buna örnektir.
Açısal hız Dairesel hareket yapan Dünya üzerindeki bir noktanın birim zamanda oluşturduğu dönüş açısıdır. Dünya, ekseni çevresindeki hareketi sırasında 4 dakikada 1 derecelik, 1 saatte 15 derecelik, 24 saatte 360 derecelik dönüş yapar. Açısal hız, dünya üzerindeki her noktada aynıdır.
Ada Deniz yada göl suları ile çevrili küçük kara parçası.
Ada yayı Kavisli yanardağ adaları hattı.
Aeroloji Hava araştırmaları bilimi.
Afel Güneş elips şeklindeki yörüngenin tam ortasında değildir.Bu nedenle yıl içinde Dünya Güneşe bazen yaklaşır, bazende uzaklaşır.En uzak olduğu tarih 4 Temmuzdur. Bu noktaya Afel(günöte) denir.Dünyanın Güneşe olan uzaklığı yaklaşık 152 milyon km’dir.
Ağıl Koyun ve keçi sürülerinin gecelemesi için oluşturulmuş barınaklardır.
Ağız Magma, volkanik gazlar yada buharın yüzeye çıktığı yeryüzündeki açıklık.
Akaçlama veya drenaj havzası Akarsuları oluşturan yani yüzeysel akıma geçen sularının toplandığı alandır.
Akarsu Belirli bir yatak içinde sürekli veya en az bir mevsim boyunca akan sudur.
Akarsu Akımı (Debisi) Akarsuyun herhangi bir kesitinden birim zamanda geçen su miktarına (m3) akım veya debi denir.
Akarsu havzası Bir akarsuyun sularını topladığı bölgeye denir. Havzası en geniş olan akarsu Amazondur.
Akarsu hızı Akarsuyun birim zamanda aldığı yoldur. (m / sn). Akarsu hızı Muline denilen bir araçla ölçülür.
Akarsu kaynağı Akarsuyun doğduğu yerdir.
Akarsu rejimi Akarsuyun akımında yıl boyunca meydana gelen değişikliğe akarsu rejimi denir.
Akarsu yatağı Kaynakla ağız arasında uzanan, akarsuyun içinden aktığı çukurluktur.
Akarsu ağı Akarsuların tüm kollarını kapsayan örgüdür.
Akifer İçinde suyun birikip akabildiği geçirgen kayaç bölümü.
Akım Bir akarsuyun yatağının herhangi bir kesiminden geçen su miktarıdır. Akım miktarı genel olarak, genel olarak m3 / sn olarak ifade edilir.
Akış Suyun akış şeklidir. İki türlü akış şekli vardır:
1)Laminan Akış:Yer altı suyunda olduğu gibi su moleküllerinin birbiri üzerinde kayması ile oluşan akıştır; bunun hızı saniyede mm"nin kesirleri halinde olup son derece yavaştır.
2)Turbülent akış:Suyun dikey yönde hareket etmesiyle oluşan akış tipi olup, akarsularda görülmektedir.
Albedo Herhangi bir yüzey üzerine gelen Güneş ışınlarının yansıyan ışına oranıdır.
Alçak basınç Genellikle hava basıncının 760 mm civa sütunundaki basıncından veya 1013 mb"dan az olduğu hava kütlelerinin basıncıdır.
Alize Yaklaşık olarak 30° kuzey ve güney enlemlerden Ekvatora doğru esen sürekli rüzgarlardır.
Alokton Bulunduğu yerde oluşmamış, başka sahalardan çeşitli yollarla taşınarak gelmiş, bulunduğu yere yabancı olan malzeme, kütle vs kapsamaktadır.
Alpin Alp dağlarına veya dağların yüksek kesimlerine ait olan orman-ağaç yetişme sınırının üstü.
Alpin bitkiler Ağaç yetişme sınırının üstünde çoğunlukla otsu türlerden oluşan bitkiler.
Altimetre Madeni barometrelerin bir çeşididir. Yükseldikçe basıncın azalması kuralına dayanılarak, yüksekliklerin ölçülmesi amacıyla yapılmıştır.
Ana materyal Temeli oluşturan malzemelerdir. Bu malzeme kaya olabileceği gibi, alüvyon gibi ince ve yumuşak malzemelerden de ibaret olabilir.
Andezit Eflatun, mor, pembemsi renkli dış püskürük bir taştır. Ankara taşı da denir. Dağıldığında killi topraklar oluşur.
Anemometre Rüzgarın hızını ölçmek için kullanılan bir aygıt.
Aneroid Barometre Madeni barometredir. Cıvalı barometrelerin kullanım alanının sınırlı olması ve taşıma zorluğu nedeniyle geliştirilmiştir.
Anomali Normal değerin üzerinde ve altında olan değerler için kullanılır. Örnek olarak, sıcaklık anomalisi +5°C denildiğinde, bu sahanın sıcaklığının normal sıcaklığa göre 5°C"den fazla olduğu ifade edilir.
Antesedans olayı Herhangi bir kara kütlesi yükselmeye uğrarsa ve bu kütle üzerinde daha önce kurulan akarsu kütleyi yararsa, bu olaya antesedans olayı, akarsuyun açtığı, yardığı vadiye de Antesedant yarma vadi denilmektedir.
Antiklinal Kubbe şeklinde kıvrım yapan tabaka.
Antisiklon Çevredeki basınca göre daha yüksek basınca sahip bölge.
Araziden Yararlanma Haritaları Bir bölgede arazinin nasıl kullanıldığını gösteren haritalardır. Bu haritalar yardımıyla ekili-dikili alanların, çayır ve mera alanlarının, orman alanlarının, bölünüşü ile kayalık, bataklık gibi kullanılmayan alanlar hakkında bilgi edinilir. Tarımın türü ve tarım ürünleri de bu haritalarda gösterilir.
Artçı şok Şiddetli bir depremden sonra yeraltındaki kayaların yerlerine yerleşmelerinin yol açtığı hafif sallantı ve titreşimler.
Artezyen Geçirimsiz tabakalar arasında su taşıyan bir tabakada bulunan suyun açılan kuyu veya bir yer kırığından fışkırarak çıkması. Suyun fışkırması için de su seviyesinin kuyunun bulunduğu seviyeden yüksek olması gerekmektedir.
Artezyen kaynağı Tekne biçimindeki iki geçirimsiz tabaka arasındaki geçirimli tabakaya açılan bir sondaj ile suların püskürerek yer yüzüne çıkmasıdır. Diğer kaynaklardan ayrılan yanı beşeri faktörlerin etkisiyle yer yüzüne çıkmasıdır.
Asılı vadi Buzul aşındırmasına uğrayan sahalarda, ana vadinin buzulla fazla aşınması sonucu, ana vadiye açılan tali vadilerin yüksekte kalması veya dikey faylanma"nın olduğu sahalarda yükselen blok üzerinde kalan vadilere denir.
Asit yağmuru Atmosferdeki kirlilik oluşturan maddeleri emmiş olan ve bu nedenle daha asidik hale gelen su damlalarını içeren yağmur. Bu terim, havadan yere düşen ve havayı kirleten kuru kirleticiler içinde kullanılır.
Astenosfer Dünya"nın mantosunda, sıcak kayaçlardan oluşan 80-200 km kalınlığındaki tabaka.
Aşınım yüzeyi Belli jeolojik devirlerde, belli seviyeye göre arazinin aşınması ile oluşan düz alanlardır.
Aşınma Kara yüzeyinin, yağmur, dalga, akarsu ve buz etkisiyle yavaşça yok olması.
Atmosfer Dünyayı çepeçevre saran ve içinde çeşitli gazların bulunduğu tabakaya Atmosfer denir.Yeryüzünden çeşitli etkilerle çıkan gazlar yerçekimiyle Dünyanın çevresinde tutularak gaz tabakası olan Atmosferi oluşturur.
Atmosfer basıncı Havanın, bir gezegenin birim yüzeyine uyguladığı ağırlığı.
Atmosfer olayı Atmosferde meydana gelen yağmur, sis, rüzgar, bulut vb olaylara ATMOSFER OLAYI denir.
Atmosfer sirkülasyonu Troposfer, yani Dünya"yı saran 8-10 km kalınlığındaki atmosfer katında cereyan eden hava dolaşımı.
Atol Halka yada at nalı şeklindeki mercan kayalığı.
Ay tutulması Ay Dünya’nın gölge konisinde veya yarı gölge konisinde bulunursa Dünya’dan Ay’ın tamamı ya da bir kısmı görülmez, bu olay ay tutulması olarak adlandırılır. Dünya ile Güneş ve Dünya ile Ay arasındaki uzaklıklara göre Ay’ın tamamı veya bir kısmı Dünya’nın gölge konisinde bulunabilir. Bunun sonucunda farklı şekillerde ay tutulmaları görülür:Ay’ın tamamı Dünya’nın gölge konisi içerisinde yer alırsa tam ay tutulması, bir kısmı yer alırsa parçalı ay tutulması gerçekleşir. Ay Dünya’nın yarı gölge konisi içerisinde yer alırsa Ay’ın bütün yüzeyi Güneş’in ancak bir kısmından ışık alacağı için Ay’ın soluk bir görünüşü olur ki buna sönük ay denir. Ay’ın yörüngesi Dünya’nın gölge konisinin uzantısından geçmediği için halkalı ay tutulması olamaz.
Aydınlanma çemberi Dünyanın karanlık ve aydınlık olan bölümlerini ayıran sınırdır.
Ayrışma Havadan etkilenen kayaçların çeşitli süreçlerden geçerek yıpranıp aşınması ve parçalanması olayı.
Aysberg Buzullardan kopup, denize kadar ulaşan kalın buzul parçaları deniz içinde ilerlemeye devam eder. Buzun yoğunluğu, deniz suyunun yoğunluğundan az olduğu için su tarafından kaldırılır. Yüzlerce metre kalınlıkta ve kilometrelerce uzunluktaki bu buz dağlarına aysberg denir.
Backwash Bir dalganın kıyıda kırılmasından sonra kumsaldan aşağıya geri kayması olayı.
Badlans Yarıkurak bölgelerde yarıntılarla parçalanmış arazi (kötü arazi).
Bağ evleri Bağcılık faaliyetlerini geliştirmek amacıyla yapılmış evlerdir.
Bağıl nem Belli bir sıcaklıkta bir hava kütlesinde bulunan nam miktarının yüzde olarak ifadesidir.
Balina çubuğu Bazı balina ve köpekbalıklarının ağzında bulunan ve sudan planktonları ayırmaya yarayan sert kıllar.
Bankiz Kutup çevresindeki denizlerde, suyun donması ile oluşan buz kütleleridir.
Barkan Rüzgarların taşıdıkları kum ve tozları hilal şeklinde biriktirmesine denir. Çöllerde yaygın olarak görülür.
Barograf Basıncı sürekli kaydeden ve yazıcı ucu bulunan bir tür madeni barometredir.
Barometre Hava basıncını ölçmeye yarayan bir aygıt.
Basınç Havadaki su buharı ve gazların cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa basınç denir.
Baskın rüzgar Belli bir alanda rüzgarın en sık estiği yön.
Başkalaşma Bir taşın mineral yapısı ve dokusunun sıcaklık, basınç veya her ikisinin etkisi ile kimyasal ve fiziksel yönden değişmeye uğramasıdır.
Başlangıç meridyeni İngiltere"de Greenwich rasathanesinden geçen meridyen yayıdır.
Batı rüzgarları Her iki yarımkürede tropikal yüksek basınç merkezlerinden 40-65° enlemlerine doğru esen sürekli rüzgarlardır.
Batolit Yerkabuğuna sokulan asit magmanın oluşturduğu çoğunlukla kubbe biçiminde büyük kütledir.
Bazalt Lavın soğuması sonucunda oluşan koyu renkli volkanik kayaç türü.
Beaufort ölçeği Gözlemlere dayanarak rüzgarın kuvvetini ölçmede kullanılan bir ölçek.
Besin ağı Bitki ve hayvanların birbirlerine besin yoluyla bağlanmaları.
Besin zinciri Beslenme ilişkileri yoluyla birbirlerine bağımlı olan canlı organizmalar zinciri. Bu zincirde yer alan her bir hayvan bir diğerinin besin, dolayısıyla da enerji kaynağını oluşturur.
Bilgisayar modeli Bilgisayar tarafından oluşturulan ve meteoroloji uzmanları tarafından hava tahmininde kullanılan atmosfer modeli.
Bindirme Dağ oluşumu esnasında bir kütlenin diğer bir kütle üzerine abanması, onun üzerine yerleşmesidir.
Birikinti konisi Dağ yamaçlarından düzlüğe inen akarsular, taşıdıkları materyalleri eğimin azaldığı yerlerde yarım koni şeklinde biriktirirler. Bu şekillere birikinti konisi denir. Akarsuların taşıdıkları maddeler ince ise, geniş bir alana yelpaze gibi yayılırlar. Bunlara da birikinti yelpazesi denir. Ülkemizde dağ eteklerinde, bu tip şekillere sıkça rastlanır.
Birikme Denizlerin, akarsuların yada buzulların, çamur, kum yada çakılları, kumsal gibi maddeler meydana gelecek şekilde birikmesi süreci.
Birinci Zaman Günümüzden yaklaşık 225 milyon yıl önce sona erdiği varsayılan jeolojik zamandır. Birinci zamanın yaklaşık 375 milyon yıl sürdüğü tahmin edilmektedir. Zamanın önemli olayları : Kaledonya ve Hersinya kıvrımlarının oluşumu. Özellikle karbon devrinde kömür yataklarının oluşumu. İlk kara bitkilerinin ortaya çıkışı. Balığa benzer ilk organizmaların ortaya çıkışı. Birinci zamanı karakterize eden canlılar graptolith ve trilobittir.
Birleşme Bulutlardaki su damlacıklarının birbirleriyle çarpışarak yağmur damlaları oluşturmak üzere bir araya gelmeleri süreci.
Biyocoğrafya Doğal ve ekonomik etkinliği bulunan bitki ve hayvanları inceler.Blokdiyagram Perspektif metodlara göre çizilmiş, yeryüzünün herhangi bir kesimini gösteren üç boyutlu şekillerdir. Blokdiyagramlar aracılığı ile hem yer yapısı hem de topografya ile ilgili tüm özellikler bir arada gösterilmektedir.
Boğaz vadi Yüksek dağ sıralarını enine yarıp geçen akarsular bu tür vadiler oluştururlar. Vadilerin yamaçları oldukça diktir ve vadi dardır. Ülkemizde Kızılırmak, Yeşilırmak, Fırat vb nehirleri böyle vadilerden akarlar.
Bora Beaufort ölçeğine göre 8 kuvvetine sahip olan ve ortalama hızı 62 km / saatin üzerinde olan rüzgar.
Botanik Bitki bilimi. Bu bilim dalı, bitkilerin hücre yapılarından üremelerine kadar her türlü fizyolojik ve hayatsal faaliyetlerini inceler.
Boylam Dünya"nın birbirine birleştiren yaylara denir. Yerin her noktasından bir boylam geçmektedir ve bunun derecesi, başlangıç meridyenine göre ölçülür. Meridyen ise her dereceden geçen boylamdır.
Boyun Birbirine ters yönde açılmış iki akarsu vadisinin en yüksek, iki doruk arasındaki alanın en alçak yerine boyun denir. Buralara bel yada geçit de denir.
Bozkır İlkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığı ile sararan kısa boylu otlardır. Bunlara step yada bozkır denir.
Breş Köşeli taşların bir çimento ile birleşmesinden oluşan bir tortul kaya çeşididir.
Buharlaşma Bir sıvının gaza yada buhara dönüşme süreci.
Bulut tohumlaması Kasırgaları zayıflatmak yada kurak bölgelerde "yağmur oluşturmak" için kullanılan deneysel bir işlem.
Buzul Yerçekiminin etkisiyle hareket eden buz kütlesi.
Buzul çağı Dünya"nın yüzeyinin büyük bir bölümünün buzlarla kaplı olduğu belirli dönemler.
Buzul gölü Yurdumuza bazı yüksek dağların üst kısmında görülür (Cilo, Sat, Ağrı, Tendürek, Süphan, Kaçkar, Uludağ, Erciyes, Bolkar, Aladağlar,Bey dağları gibi). Dünya üzerinde en fazla Kuzeybatı Avrupa’da görülür. Ayrıca Kanada’nın güneyi ile A.B.D’nin kuzeyindeki göller buna örnektir.
Buzul vadisi Buzul aşındırması sonucu oluşan “U” şeklindeki vadilerdir. Akarsu vadilerine göre boyları kısadır ve sürekli iniş göstermezler (inişli –çıkışlıdır).
Buzullararası dönem Quaterner de günümüzden daha sıcak ve daha yağışlı olan dönemdir.
Büyük gel-git Dünya, Ay ve Güneş dolunay ve yeniay sırasında aynı çizgi üzerinde olduklarında oluşan, genliği yüksek gel-gitler.
Beşeri Sistemlerin Coğrafyanın Konuları İçerisindeki Yeri ve Önemi
2013 YGS Coğrafya Soru ve Çözümleri
Coğrafya Sözlüğü (C-D)
Coğrafya Sözlüğü (E-F)
Coğrafya Sözlüğü (G-H)
Coğrafya Sözlüğü (I-İ)
Coğrafya Sözlüğü (J-K)
Coğrafya Sözlüğü (L-M)
Coğrafya Sözlüğü (N-P)
Coğrafya Sözlüğü (R-Ş)
Coğrafya Sözlüğü (T-V)
Coğrafya Sözlüğü (Y-Z)
Coğrafyanın Konusu ve Tanımı