MALATYA ASKER HASTANESİNDE 2007 YILINDA GÖREV YAPAN PERSONELİN SAĞLIKLI BESLENME KONUSUNDAKİ TUTUM VE DAVRANIŞLARI
Download "MALATYA ASKER HASTANESİNDE 2007 YILINDA GÖREV YAPAN PERSONELİN SAĞLIKLI BESLENME KONUSUNDAKİ TUTUM VE DAVRANIŞLARI"
1 T.C. İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ MALATYA ASKER HASTANESİNDE 2007 YILINDA GÖREV YAPAN PERSONELİN SAĞLIKLI BESLENME KONUSUNDAKİ TUTUM VE DAVRANIŞLARI YÜKSEK LİSANS TEZİ BİRCAN ULAŞ HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI DANIŞMAN Prof. Dr. Metin Fikret Genç MALATYA- 2008
2 Sağlık Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü ne Bu çalışma jürimiz tarafından Halk Sağlığı Programında Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. Başkan: Prof.Dr.Erkan PEHLİVAN İmza İnönü Üniversitesi Danışman: Prof.Dr.M.Fikret GENÇ İmza İnönü Üniversitesi Üye: Doç.Dr.Saim YOLOĞLU İmza İnönü Üniversitesi ONAY: Bu tez, İnönü Üniversitesi Lisansüstü Eğitim-Öğretim Yönetmenliği nin ilgili maddeleri uyarınca yukarıdaki jüri üyeleri tarafından uygun görülmüş ve Enstitü Yönetim Kurulu tarih ve 2007/61 sayılı kararıyla kabul edilmiştir. İmza Prof.Dr. Tayfun GÜLDÜR Enstitü Müdürü
3 ÖZET MALATYA ASKER HASTANESİNDE 2007 YILINDA GÖREV YAPAN PERSONELİN SAĞLIKLI BESLENME KONUSUNDAKİ TUTUM VE DAVRANIŞLARI. Bu çalışma Malatya Asker Hastanesinde görev yapan personelin sağlıklı beslenme konusundaki tutum ve davranışlarını saptamak amacıyla yapılmıştır. Araştırmaya 2007 yılında görev yapan tüm personel dâhil edilmiştir (n=268). Araştırma verileri sosyo-demografik özellikler, genel sağlık durumu, beslenme davranışları ve besin tüketim sıklığını içeren bir anket formu ile toplanmıştır. Araştırmaya katılan bireylerin yaşları arasında olup, yaş ortalaması 28.6 ± 8,0 yıldır. Ortalama Beden Kitle İndeksi değerleri 24.2 ± 3.2 dir. Yaş arttıkça Beden Kitle İndeksi de artmakta olup, erkeklerin BKI değerleri ortalaması, kadınlardan anlamlı derecede fazladır. Düzenli egzersiz yapma oranı yaş grubunda %35.5 iken, yaş grubunda %22.7, yaş grubunda %5.4, yaş grubunda %18.5, 40 yaş ve üzerinde ise %6.5 tir. Yaş gruplarına göre düzenli egzersiz yapanlar ve yapmayanlar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Araştırmaya katılan 268 bireyin öğün atlama durumuna bakıldığında; 114 ünün (%42.6) öğün atlamadığı, 70 inin (%26.1) öğün atladığı ve 84 ünün (%31.3) bazen öğün atladığı görülmektedir. Araştırma sonucunda sağlıklı beslenme seçeneklerinden yağ oranının düşük olması ve sebze-meyve ağırlıklı beslenme önemlidir diye belirten kadınların oranı erkeklerden anlamlı derecede fazla bulunmuştur (p<0,005). Ayrıca eğitim seviyesi yükseldikçe sağlıklı beslenme seçeneklerinden yağ oranının düşük olması, vitamince zengin beslenme ve sebze-meyve ağırlıklı beslenme önemlidir diye belirten bireylerin oranı artmaktadır.
4 Sonuç olarak; yaklaşık yarısı sağlık alanında eğitim almış bireylerden oluşan bir topluluk üzerinde yürütülen çalışma göstermiştir ki, kişilerin doğru bilgi sahibi olmaları sağlıklı davranış göstermeleri için yeterli gelmemektedir. Bu nedenle, sağlıklı davranışı kazandırma yöntemleri konusunda yeni stratejiler geliştirilmesine ihtiyaç vardır. Anahtar Kelimeler: 1- Sağlıklı Beslenme 2- Beslenme Davranışları 3- Yeme Tutumu 4- Asker Hastanesi
5 ABSTRACT THE ATTITUDE AND BEHAVIOURS OF THE PERSONNEL ON DUTY AT MALATYA MILITARY HOSPITAL IN 2007 ON HEALTHY DIETING This survey has been carried out to evaluate the attitude and behaviours of Malatya Military Hospital staff towards 'Healthy Dieting'. All of the personnel on duty in 2007 are included in this research (n=268). The survey has been gathered through a questionnarie covering 'nutrition consuming frequency', 'nutritional behaviours', 'general health condition' and 'sociodemographic characteristics'. The age of participants in this research varies from 25 to 52 with an average of 28.6 ± 8.0 years. Average body mass index values are; 24.2 ± 3.2. As the age grows up, body mass index rises as well, and male body mass index is significantly higher than female. Whereas doing regular exercise ratio is 35.5% between the age group of 20-24, it is 22.7% between age group, 5.4% between age group, 18.5% between age group, 6.5% for those who are 40 years and over. The difference between those who do regular exercise and those who do not according to the age groups, statistically has been found significant. In accordance with the situation of 268 individuals in terms of 'meal skipping' the following results have been obtained:114 of them (42.6%) do not skip meals. 70 (26.1%) skip meals, 84(31.3%) sometimes skip meals. As a result of the survey, the ratio of the female participants who declared that 'low_fat dieting', and 'vegetable-fruit based dieting' alternatives are important, is significantly higher than male participants (p<0.005). Furthermore, as the level of education rises, the ratio of the participants who declared that 'among the alternatives
6 of healthy dieting: ''rich vitamin-based dieting'', ''low-fat level'' and ''vegetable-fruit based dieting'' are important' gets higher. Consequently; this case study which has been implemented through a number of individuals half of whose field of education background is based on 'health' has shown that, obtaining true knowledge will not be sufficient for individuals to perform healthy attitudes. For this reason, developing new strategies in terms of gaining 'healthy attitudes' methods are needed. Key words: 1- Healthy Dieting 2- Nutritional Behaviours 3- Eating Attitude 4- Military Hospital
7 TEŞEKKÜR Tez çalışmamın planlanması ve yürütülmesinde destek olan ve tezin tüm aşamalarında değerli önerileri ile bana yön veren hocam sayın Prof. Dr. Metin Genç e, Bugünlere gelmemi sağlayan ve hayatımın her aşamasında olduğu gibi bu çalışma süresince de desteklerini esirgemeyen sevgili annem ve babam Abide ve Bekir Ulaş a, Tez çalışmama değerli katkılarda bulunan sevgili teyzem ve eşi Semiha ve Hüseyin Ulus a, Tez çalışmam süresince gösterdikleri sabır ve anlayış için çalışma arkadaşlarıma ve katkılarından dolayı tüm Malatya Asker Hastanesi personeline, Teşekkürlerimi sunarım. Dyt. Bircan ULAŞ
8 İÇİNDEKİLER Sayfa No ONAY SAYFASI iii ÖZET. iv ABSTRACT.. vi TEŞEKKÜR.. viii İÇİNDEKİLER.. ix TABLOLAR DİZİNİ. xi SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ. xiii 1. GİRİŞ GENEL BİLGİLER Sağlıklı Beslenme Beslenmenin Önemi Sağlık ve Beslenme İlişkisi Türkiye de Beslenme Sorunları Temel Kronik Hastalıklar ve Beslenme Sağlıklı Beslenme Önerileri Egzersiz ve Beslenme Erişkin Dönemde Beslenme Problemleri Obezite Yeme Bozuklukları GEREÇ VE YÖNTEM Araştırmanın Tipi, Yapıldığı Yer ve Zaman Kurum Hakkında Bilgi Araştırmanın Evreni ve Araştırmaya Katılım Oranı Veri Toplama Aracı Verilerin Toplanması Verilerin İstatistiksel Açıdan Değerlendirilmesi Araştırmanın Değişkenleri Araştırmanın Sınırlılıkları
9 4.BULGULAR Sosyo-Demografik Özellikler Genel Sağlık Durumu Sağlıklı Beslenme Alışkanlıkları İle İlgili Değerlendirmeler Bireylerin Yeme Bozukluğu Açısından Değerlendirilmesi Temel Besin Grupları Tüketim Sıklığının Değerlendirilmesi TARTIŞMA Sosyo-Demografik Özelliklere Ait Bulguların Tartışılması Genel Sağlık Durumu İle İlgili Bulguların Tartışılması Sağlıklı Beslenme Alışkanlıkları İle İlgili Değerlendirmelerin Tartışılması Bireylerin Yeme Bozukluğu Açısından Değerlendirilmesinin Tartışılması Temel Besin Grupları Tüketim Sıklığının Değerlendirilmesinin Tartışılması SONUÇ ve ÖNERİLER KAYNAKLAR EKLER EK. 1: Anket Formu ÖZGEÇMİŞ 93
10 SİMGELER VE KISALTMALAR AN Anoreksiya Nervoza (Anorexia Nervosa) BED Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu (Binge Eating Disorder) BKİ Beden Kitle İndeksi BN Bulimiya Nervoza (Bulimia Nervosa) NHANES Amerika Ulusal Sağlık ve Beslenme Araştırması (National Health and Nutrition Examination Survey) RDA Önerilen Günlük Tüketim Standartları (Recommended Dietary Allowances) TEKHARF Türk Erişkinlerde Kalp Hastalıkları ve Risk Faktörleri TNSA Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması DSÖ (WHO) Dünya Sağlık Örgütü (World Health Organization) YTT (EAT) Yeme Tutum Testi (Eating Attitudes Test)
11 1. GİRİŞ Beslenme; büyüme ve gelişme, yaşamın sürdürülmesi, sağlığın korunması ve geliştirilmesi için besinlerin tüketilmesidir. Sağlıklı beslenme; bireyin yaşı, cinsiyeti ve fizyolojik durumu göz önünde bulundurularak ihtiyacı olan tüm besin öğelerinin yeterli miktarda karşılanmasıdır. Yapılan çalışmalar yetersiz beslenmenin fiziksel büyümeyi ve zekâ gelişimini olumsuz yönde etkilediğini göstermektedir (1). Yeterli ve dengeli beslenme, toplumu ve onu oluşturan bireylerin sağlıklı ve güçlü olarak yaşamasında, ekonomik ve sosyal yönden gelişmesinde, refah düzeylerinin artmasında, huzur ve güvence altında varlıklarını sürdürebilmesinde, temel koşullardan birisi, belki de en önemlisidir (2). Yirminci yüzyılda insan sağlığının korunması, hastalıkların teşhisi ve tedavisi konusunda büyük aşamalar kaydedilmiştir. Bu sayede yaşam kalitesi artmış ve ortalama ömür uzamıştır. Ancak aynı dönem içerisindeki teknolojik gelişmeler, insan hayatına kattığı kolaylıkların yanında, pek çok hastalığa zemin hazırlayan bozukluk ve rahatsızlıkların da artmasına neden olmuştur. Teknolojinin baş döndürücü boyutlarda girdiği alanlardan biri de gıda sektörüdür. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde ekonomik olarak ortaya çıkan iyileşmeler (kişi başına düşen milli gelirdeki artışlar) yaşamın kolaylaşmasına ve çeşitli isteklere (gıda, ulaşım vb) daha kolay ulaşılmasına neden olmaktadır. Arz-talep mantığına göre çalışan piyasalarda pek çok ürünün uzun süreli etkileri gözardı edilmekte ve büyük oranda görüntü ile lezzete önem verilmekte, dolayısıyla halk sağlığına olan zararlı etkiler gündeme gelmemektedir. Uzun yıllara yayılmış bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu sonuçlar ışığında, günümüzde gelişmiş ülkelerde yetişkinlere yapılan iki temel öneri vardır: Her fırsatta egzersiz yap ve Beslenme alışkanlıklarını değiştir. Yeterli ve dengeli beslenen bir kişi, düzenli egzersiz de yaptığında, pek çok sağlık riskini ortadan kaldırabilmektedir (3). Ülkemizde, ulusal düzeyde ilk kez yapılan Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması nda, toplumun risk gruplarının yetersiz beslenmelerine bağlı
12 sağlık sorunları irdelenmiştir. Son yıl içinde Türkiye nin sosyal, ekonomik ve mutfak kültürü yapısının giderek değiştiği, bu değişimin yaşam tarzı ve beslenme alışkanlıklarına da yansıdığı ve kronik hastalıkların artışında rolü olduğu üzerinde durulmaktadır (4). Türk Erişkinlerinde Kalp Hastalıkları ve Risk Faktörleri (TEKHARF) örneklemindeki bireylerin genel beslenme alışkanlıklarının incelendiği çalışmada önceki yıllara göre beslenme alışkanlıklarının değiştiği söylenebilir. Bireyin ve toplumun beslenme düzeni ve alışkanlıkları iklim, coğrafi konum, nüfus yapısı, eğitim, iç ve dış göçler, kitle iletişim araçları, sanayileşme gibi sosyal, ekonomik ve kültürel durumlardan etkilenmekte ve değişmektedir. Genetik ve çevresel faktörlerle birlikte, bu değişiklikler farklı sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına ve gelişmesine neden olmaktadır (4). Türkiye beslenme durumu yönünden hem gelişmekte olan, hem de gelişmiş ülkelerin sorunlarını birlikte içeren bir görünüme sahiptir. Halkın beslenmesi tahıl ve tahıl ürünlerine dayalı olup, batıdan doğuya, kentsel alandan kırsal alana gidildikçe ve gelir düzeyi düştükçe tahıl tüketiminde artma, hayvansal besinlerin tüketiminde azalma görülmektedir. Süt ve süt ürünleri tüketimi düşük düzeyde olup, et tüketimi de yıllara bağlı olarak azalma göstermektedir. Gelenek ve görenekler, sosyal ve kültürel yapı, ekonomik durum ve eğitim düzeyinin etkisi davranışlara yansımaktadır. Bu durum beslenme sorunlarının niteliği ve görülme sıklığı üzerinde etkili olmaktadır (5, 6). Sağlığı korumaya ve geliştirmeye yönelik çağdaş sağlık hizmeti anlayışı içerisinde, başta risk grupları olmak üzere tüm topluma verilmesi gerekli olan yeterli ve dengeli beslenme hizmetlerinin, önemli bir koruyucu sağlık hizmeti olduğu dikkati çekmektedir. Bu yolla, sağlığın korunması ve geliştirilmesi hedefine anlamlı katkılar sağlanabilmekte, toplumun sağlık düzeyi yükseltilebilmektedir (7). Dünya Sağlık Örgütü, gelişen ve gelişmekte olan ülkelerde kronik hastalıkların görülme sıklığının diyet ve yaşam stili değişiklikleriyle azaltılabileceğini belirtmektedir (8). Halk sağlığı yaklaşımlarında kronik hastalıkların önlenmesi amacıyla sağlıklı beslenme uygulamalarına kesinlikle yer verilmelidir (9). Sağlıklı olmak, hastalıklardan korunmak tüm bireyler için önemli olmasının yanı sıra, askerler için de ayrı bir önem taşımaktadır. Bir ordunun bünyesinde
13 barındırdığı askerlerin sağlığını koruması ve yükseltmesi gereklidir (10). TSK İç Hizmet Yönetmeliği nde sağlığın korunması için vazifeler açıkça belirtilmiştir. TSK Beden Kabiliyeti Yönetmeliği ne göre ordu mensuplarının belirli bir sağlık durumunu muhafaza etmeleri gerekli bulunmaktadır (11). Yeme bozuklukları hem bedensel hem de psikososyal boyutu olan; kişinin yemek, vücut ağırlığı ve fiziksel görüntüsü ile ilgili düşünce ve yemek yeme davranışlarında bozuklukla kendini gösteren bir durumdur. Seksenli yıllardan itibaren yeme bozukluklarının insidansında belirgin bir artış gözlenmeye başlanmıştır. Gelişmiş ülkelerde yapılmış pek çok çalışma yeme bozukluklarının toplumlarda oldukça sık görülmekte olduğunu Anoreksiya ve Bulumiya Nervosa insidanslarının giderek artmakta olduğunu ortaya koymuştur. Yeme bozukluğu olarak tanımlanan bu iki hastalık Dünya Sağlık Örgütü tarafından tıbbi dikkat gerektiren önemli tıbbi durum olarak tanımlanmıştır. Yeme bozuklukları adolesan ve genç erişkinlerdeki yüksek prevalansı, diğer ruhsal ve bedensel sorunlarla komorbidite ve mortalitesi nedeniyle erken tanı ve tedaviyi gereken bir durumdur. Yeme bozukluklarının çeşitli gruplardaki sıklığının saptanması ve eşlik eden faktörlerin belirlenmesi birincil ve ikincil koruma sağlanabilmesi yönünden oldukça önemlidir (12). Ülkemizde sağlık alanında tedavi edici hizmetlere öncelik verildiği, genel sağlığı koruyucu hizmetlerin ise yetersiz olduğu bilinen bir gerçektir. Özellikle sağlık hizmetleri veren kurumlarda çalışan sağlık personelin, sağlığın korunmasında yeterli ve dengeli beslenmenin önemini biliyor olmasının yanında sağlıklı beslenme konusundaki tutum ve davranışlarını geliştirmesi ve örnek olması toplum sağlığı açısından atılması gereken önemli bir adımdır. Bu çalışmanın amacı; Malatya Asker Hastanesi ne ülkenin farklı bölgelerinden gelen ve hastane hizmetlerinde görev alan tüm personelin sağlıklı beslenme konusundaki tutum ve davranışlarını saptamaktır. Böylece, sağlıklı beslenme konusunda ileriye yönelik kalıcı davranış değişikliği sağlayacak program geliştirme çalışmalarına yardımcı olmak hedeflenmiştir.
14 2. GENEL BİLGİLER 2.1. Sağlıklı Beslenme Beslenmenin Önemi Dünya Sağlık Örgütü, sağlığı; insanın fiziksel, zihinsel ve sosyal yönden tam bir iyilik halinde olması şeklinde tanımlar. Yalnızca hastalık ve yaralanma gibi durumların bulunmaması insanın sağlıklı olduğunu göstermez. İnsanın dolayısıyla toplumun sağlığını etkileyen başlıca etmenler, kalıtım ve çevre koşullarıdır. Sağlığı etkileyen çevresel etmenlerin başında; beslenme, barınma, fiziksel çevre, eğitim ve kültürel olanakların durumu gelir. Bu etmenlere karşı koruyucu sağlık önlemlerinin alınması ile pek çok sağlık problemi ortaya çıkmadan önlenmiş olacaktır (13). Beslenme; büyüme, yaşamın sürdürülmesi ve sağlığın korunması için besinlerin kullanılmasıdır. Yapılan çalışmalar yetersiz beslenmenin fiziksel büyümeyi ve zekâ gelişimini olumsuz yönde etkilediğini göstermektedir. Yetersiz ve dengesiz beslenme vücut direncini azaltmakta, özellikle büyüme çağındaki çocuklar, gebe ve emzikli kadınlar, ağır işlerde çalışan işçilerde önemli sorunlara neden olmaktadır (1). Beslenme anne karnından itibaren yaşamın sonlanmasına kadar geçen her süreçte yaşamımızın vazgeçilmezi olarak yer alan bir ihtiyaçtır. Bireylerin yeterli, dengeli ve sağlıklı beslenmesi, doğru beslenme alışkanlıkları kazanması, beslenme ile ilgili sağlık sorunlarının en aza indirilmesinde rol oynayan koruyucu etmenlerden biridir (1) Sağlık ve Beslenme İlişkisi Sağlık ve beslenme ilişkisi üzerinde dünyanın birçok yerinde araştırmalar yapılmakta ve değişik veriler ortaya konmaktadır. Beslenme yetersizliği ve
15 dengesizliği bazı hastalıkların oluşmasında doğrudan, bazılarında ise dolaylı nedendir. Günümüzde, gelişmekte olan ülkelerde protein-enerji yetersizliği hastalıkları, anemi, raşitizm, A ve B vitaminleri yetersizliklerine bağlı sağlık bozuklukları yüksek oranda görülmektedir. Beslenme yetersizliği ve dengesizliğinin dolaylı olarak neden olduğu hastalıkların en önemlileri; enfeksiyon hastalıkları, arteriosklerotik hastalıklar, diyabet, hipertansiyon, şişmanlık, diş çürükleri ve karaciğer hastalıklarıdır (13). Yetersiz ve dengesiz beslenme, yani besin elementlerinin günlük gereksinimden az alınmaları, besin elementleri arasındaki dengenin bozulması ya da gereksinimden fazla alınması sağlığın aşağıdaki şekillerde bozulmasına yol açar (6). Primer Beslenme Hastalıkları Genel Açlık Hastalıkları Protein Enerji Yetersizlikleri o Marasmus o Marasmik- Kuwashiorkor o Kuwashiorkor Avitaminozlar o A avitaminozu - Keratomalasia o D avitaminozu Raşitizm, osteomalasia o C avitaminozu - Skorbüt o B1 avitaminozu Yaş ve kuru beriberi, infantil beriberi o B2 avitaminozu Keylozis, angular lezyon o Niasin avitaminozu - Pellagra o Folik asit avitaminozu Megaloblastik anemi o B12 avitaminozu Megaloblastik anemi o Diğer vitamin yetersizlikleri Mineral Yetersizlikleri o Demir yetersizliği anemisi o Kalsiyum yetersizlikleri - Osteomalasia, tetani, osteoporoz o İyot yetersizliği - Basit Guatr
16 o Flor yetersizliği - Diş çürükleri Aşırı Beslenme o Hiper vitaminozlar - A ve D vitamini o Şişmanlık Sekonder Beslenme Hastalıkları Metabolizma Bozukluğu Hastalıkları Diyabet, gut v.b. Dejeneratif Hastalıklar Arteroskleroz, hipertansiyon, gastrointestinal ve karaciğer hastalıkları v.b. Kanser ve diğer neoplasmlar Toplumda beslenme yetersizliği sorunlarının oluşmasındaki nedenleri birkaç genel grupta toplayabiliriz (1): Besin üretimi, dağıtımı ve teknolojisinde yetersizlik ve düzensizlikler, Satın alma gücünün yetersizliği ve dengesizliği, Kültürel etmenler ve eğitim yetersizliği, Aile kalabalığı, Çevre koşullarının sağlık kurallarına uygun olmayışı. Yetersiz beslenme nedenlerinin başında toplumdaki insanlara yetecek kadar besinin bulunmayışı gelir. Sağlık koşullarının iyileşmesine karşın doğum oranının azaltılamaması dünya nüfusunun hızla artmasına yol açmaktadır. Özellikle iyi kaliteli besin tüketim düzeyi gelir düzeyi ile yakından ilintilidir. Halkın çoğunluğunun gelir düzeyi düşüktür. Ailede birey sayısı arttıkça bireye düşen gelir daha da azalmaktadır. Özellikle çocuklarda yetersiz beslenme sorunlarının nedenlerinin başında ailelerin beslenme bilgisinden yoksun oluşları gelir. Besinlerin hazırlanması, pişirilmesi ve saklanmasındaki temel ilkeler bilinmediği için besin öğelerinde kayıplar çok olmaktadır. Besinlerin uygunsuz koşullarda hazırlanması, saklanması ve işlenmesi zararlı öğelerin vücuda girmesine yol açmaktadır (1). Sosyo-ekonomik yapı bir toplumdaki bireylerin beslenme durumunda etkilidir. Beslenme bilgisi diyet kalitesinin geliştirilmesini sağlar. Beslenme eğitimi
17 ile beslenme bilgi düzeyi arttırılarak beslenme davranışları değiştirilebilir. Eğitim düzeyi yüksek olan kişiler beslenmenin sağlık üzerindeki etkileri konusunda daha fazla bilgi sahibidirler (14). Yetersiz ve dengesiz beslenmenin doğrudan ya da dolaylı olarak yol açtığı hastalıklar bilinmekte, bazı hastalıkların tedavisi yalnızca diyetle mümkün olmakta, bazı hastalıklarda ise komplikasyonlar diyetle önlenebilmektedir. Bu nedenlerle de diyet örüntüsünün koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerindeki yeri daha çok önem kazanmaktadır. Diyet örüntüsü, kronik hastalıkların gelişimindeki en önemli etmendir. Son yıllarda diyet ve hastalık riskleri arasındaki ilişkinin tanımlanmasına yönelik yapılan epidemiyolojik çalışmalarda diyet kalitesi irdelenmektedir. Diyet Kalite İndeksi ve Sağlıklı Yeme İndeksi toplam diyet kalitesinin ölçülebilmesi için geliştirilmiş iki araçtır (15). Sağlıklı Yeme İndeksi (SYİ) diğer diyet kalitesi ölçüm yöntemlerine göre daha basit ve kolay anlaşılabilir olması nedeniyle daha uygulanabilir bir ölçüm aracıdır. Yetişkin bireylerin sağlıklı yeme indekslerinin belirlenmesine yönelik yapılmış bir çalışma, Ziraat Bankası Hastanesinde görevli yaşları arasında değişen rasgele seçilmiş 400 personel (230 kadın, 170 erkek) ile gerçekleştirilmiştir. SYİ skorları cinsiyete göre incelendiğinde erkek bireyler için 61.6 ± 10.94, kadın bireyler için ise 60.9 ± 9.69 olduğu görülmüştür. SYİ skorlarına göre bireylerin %78.8 inin orta seviyede beslenme kalitesine ve bireylerin % 2.7 sinin de yüksek beslenme kalitesine sahip oldukları bulunmuştur. Bireysel ve toplumsal özelliklere göre diyet örüntüsünün oluşturulması, hastalıkların azalmasına ve yaşam kalitesinin artmasına yardımcı olacaktır sonucuna varılmıştır (16). Başka bir çalışma, Ortadoğu Teknik Üniversitesinde görevli akademik personelin diyet örüntüleri çerçevesinde geliştirilmiş diyet kalite indekslerinin ve sağlıklı yeme indekslerinin belirlenmesi amacıyla Ortadoğu Teknik Üniversitesi nde görev yapmakta olan yaşları arasında değişen rasgele seçilen farklı akademik derecelerdeki toplam 281 erkek, 319 kadın birey ile yapılmıştır. Tüm bireylerin Diyet Kalite İndeksi (DKİ) ve Sağlıklı Yeme İndeksi (SYİ) skorlarının artan akademik derece ile arttığı, ancak araştırmaya katılan bireylerin çoğunun DKİ ne (%66.5) göre orta; SYİ ne (%62.3) göre düşük kalitede beslendikleri belirlenmiştir. Çalışma
18 sonucunda da beslenme sorunlarının önlenmesi ve yaşam kalitesinin artırılmasında en önemli ve etkili yöntemin beslenme eğitimi olduğu vurgulanmıştır (17). Genç erişkin erkeklerin beslenme konusundaki bilgi düzeylerinin saptanması amacıyla, bir askeri birlikte görevli 394 katılımcıya bir soru formu uygulanmıştır. Verilen doğru yanıtlar katılımcıların çeşitli sosyo-demografik özelliklerine göre incelenmiştir. Katılımcıların beslenme konusundaki bilgi düzeyleri karşılaştırıldığında; yaşanılan yerleşim birimine, eğitim durumuna ve medeni durumuna göre beslenme konusundaki bilgi düzeyi puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olduğu saptanmıştır (p < 0.05). İlk ve orta öğretim sırasında öğrencilere beslenme konusunda daha fazla eğitim vermenin yerinde olacağı vurgulanmıştır. Topluma bu konuda eğitim vermek için TV, radyo, gazete ve dergi gibi yayın organlarını daha yoğun ve iyi bir şekilde kullanmak gerektiği üzerinde durulmuştur. Askerlik görevi sırasında beslenme konusunda eğitim verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır (18). Ege Ordu Komutanlığında, askerliğini yapan erlerin sağlık eğitim programlarına yol gösterecek verileri elde etmek üzere sağlık alışkanlıkları ve bunları etkileyen etmenleri belirlemek, kendi algıladıkları eğitim gereksinimlerini saptamak amacıyla bir çalışma yapılmıştır yılında örnekleme alınan 300 ere anket formu uygulanmıştır. Erlerin sağlık alışkanlıklarını geliştirecek bir eğitim programında öncelik sırasına göre aile planlaması, ideal kilo, dengeli ve sağlıklı beslenme, stres ve kötü alışkanlıklar, bireysel temizlik istedikleri belirlenmiştir. Sonuçta, sağlık davranışlarını etkileyen tek değişkenin sağlık konusunda bilgi alma durumu olduğu saptanmıştır (19) Türkiye de Beslenme Sorunları Ülkemizde toplumun bütün kesimlerini kapsayan ilk beslenme araştırması 1974 te yapılmıştır. Türkiye 1974 Beslenme-Sağlık ve Gıda Tüketimi Araştırması günümüze kadar yapılmış en kapsamlı araştırmadır (Köksal, 1974) Gıda Tüketimi ve Beslenme Araştırması ise, Türkiye geneline gösterge olmak kaydıyla 3 ilde sağlık taraması yapılmadan mevsimsel olarak gerçekleştirilmiştir (Tönük ve ark, 1984). Kaynak yetersizliği nedeniyle ülke çapında çalışmayı yenilemek mümkün
19 olmamıştır. Görüldüğü gibi son yıllardaki sağlık ve beslenme koşullarındaki değişmeler saptanamamıştır (20). Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmalarında (TNSA) anne ve çocuk beslenmesine ilişkin sınırlı bazı bilgiler edinilmiştir. Bu nedenle Türk halkının şu andaki beslenme durumunu belirleyen bilimsel veriler yetersizdir. Buna karşın ulusal düzeyde önceden yapılan araştırmalar, değişik grup ve bireylerin belirli yöre ve topluluklar üzerinde yaptıkları araştırma sonuçları, Türk halkının beslenme sorunları hakkında bazı bilgiler vermektedir. Bu sorunlar şöyle özetlenebilir (6): Risk gruplarında önemli beslenme sorunları: 1. 5 yaş altı çocuklar o PEM o Raşitizm o Anemi o Basit guatr o Diş çürükleri 2. Okul çağı çocuklar o Zayıflık veya şişmanlık o Anemi o A vitaminozlar (riboflavin) o Basit guatr o Diş çürükleri 3. Gebe ve emzikli kadınlar o Anemi o Zayıflık veya şişmanlık o A vitaminozlar (riboflavin ve A vitamini yetersizliği) o Basit guatr 4. Erişkinler o Kadın (Anemi, şişmanlık, basit guatr, A vitaminozlar) o Erkek (Zayıflık veya şişmanlık, A vitaminozlar (alkoliklerde)) 5. Yaşlılar o Şişmanlık veya zayıflık o Yaşa bağlı kronik hastalıklar o Osteoporoz
20 Türkiye de 2003 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) verilerine göre bebek ölüm hızı bin canlı doğumda 29 dur. Çocukların hayatta kalma olasılıkları ile annelerinin eğitimi arasındaki güçlü bir ilişki vardır. Bebek ölümlerinin yüzde 59 u neonatal dönemde (doğumdan sonraki ilk dört hafta) meydana gelmiştir. Bütün yaşlardaki ölüm hızları, eğitimi daha fazla olan annelerin çocukları arasında daha düşüktür. Örneğin, hiç eğitimi olmayan ya da ilköğretim birinci kademeyi tamamlamayan annelerin çocukları arasında bebek ölüm hızı binde 51 iken, anneleri ilköğretim ikinci kademe ve üstü eğitime sahip olan çocuklar arasında binde 18 dir. TNSA 2003 sonuçları, ulusal ve uluslar arası kuruluşların devam eden yeterli ve dengeli beslenme alışkanlıklarını yaygınlaştırma konusundaki desteklerinin daha da arttırılması gerekliliğini vurgulamaktadır (21). Türkiye'de, enerji ve besin öğeleri yönünden beslenme durumu incelendiğinde, enerjiyi yetersiz düzeyde tüketen aile oranı düşüktür. Toplam protein tüketimi kişi başına yeterli düzeydedir. Proteinin çoğu bitkisel kaynaklıdır. Hayvansal protein tüketimi ise yetersizdir. Kalsiyum (%13 26), A vitamini (%3 31) ve riboflavini (%34 40) yetersiz tüketenlerin oranı oldukça yüksektir. Özellikle süt ve süt ürünlerinin yetersiz düzeyde tüketilmesi, kalsiyum ve riboflavin yetersizliğinin temel nedenidir. Demiri yetersiz düzeyde tüketenlerin oranı düşük olmasına karşın, demir yetersizliği anemisi görülme oranı çok yüksektir (Pekcan, Karaağaoğlu, 2000; Pekcan 2001b)(5) Temel Kronik Hastalıklar ve Beslenme Dünyadaki birçok ülkede yetersiz ve dengesiz beslenmeye bağlı hastalıkların görülme oranı artmaktadır. Diyetle ilişkili kronik hastalıkların başında, kardiyovasküler hastalıklar, bazı kanser türleri (özafagus, mide, kolon, meme, akciğer, prostat), diyabet, obezite, hipertansiyon ve osteoporoz gelmektedir (8, 22). Günümüzde birçok kronik hastalığın beslenme ve yaşam biçimi etmenleri ile bağlantılı olduğu bilinmektedir. Beslenme etmenleri ve yaşam biçiminin, kanserlerin %30-40 ında, kardiyovasküler hastalıklardan ölümlerin en az üçte birinde, şişman ve kilolu olmanın diyabet hastalığının oluşumunda, kardiyovasküler hastalıkların ve bazı kanser türlerinde artan riskte, ölümlerde, osteoporoz ve yaşlılarda osteoporoz
21 sonucu görülen kalça kırıkları gibi sonuçların oluşumunda etkileri bilinmektedir. Birçok ülkede tüm ölümlerin ve hastalıkların önemli bir bölümü belirli sayıda risk etmenine bağlı olarak görülmektedir. Birçok hastalığın temel nedeni yanlış diyet uygulamaları ve fiziksel aktivite azlığıdır (9). Yetişkin bireylerde görülen kronik hastalıklar için, en önemli risk etmenleri; sigara içmek, şişmanlık, fiziksel aktivite azlığı, yüksek kolesterol, kan basıcı yüksekliği ve alkol tüketimidir (8). Beslenmeye bağlı kronik hastalıkların (Kalp-damar hastalıkları, kanser, diyabet, osteoporoz vb.) ve dengesiz beslenmeye bağlı şişmanlığın görülme sıklığı artmaktadır (20) yılında dünyadaki ölümlerin %60 ının kronik hastalıklardan kaynaklandığı rapor edilmiştir. Bu hastalıklara sahip olan kişilerin sayısı da %46 dır yılında bu oranın %57 lere yükselmesi beklenmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ölümlerin %79 unun kronik hastalıklardan kaynaklandığı ve çoğunluğu orta yaşlı erkeklerin oluştuğu bildirilmiştir (8). Ülkemizde tüm ölümlerin ilk sırasında %43 oranında kalp damar hastalıkları yer almaktadır. Bireylerin %9 unun kolesterol (>250 mg/dl), %17 sinin trigliserit değerleri (>200 mg/dl) yüksek bulunmuştur. Yüksek olması istenen HDL değerleri ise genellikle düşüktür (2, 20). Ateroskleroza bağlı kardiyovasküler hastalıklar ölümlerin en önemli nedenini oluşturmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü nün istatistiklerine göre 2001 yılında tüm dünyadaki ölümlerin üçte biri kalp ve damar hastalıkları nedeniyle meydana gelmiştir. Bu hastalıkların sıklığı, ortalama yaşın uzaması ve sağlıksız yaşam tarzının artışına paralel olarak her geçen yıl artmaya devam etmektedir. Aterosklerotik damar hastalıkları, genetik olarak eğilimli kişilerde çevresel risk faktörlerinin etkisiyle oluşmaktadır. Özellikle üç esas risk faktörü (yüksek kolesterol, sigara içme ve hipertansiyon ) dünyadaki kardiyovasküler hastalıkların dörtte üçünden sorumludur. Bununla birlikte, ateroskleroz açısından tanımlanan risk faktörlerinin oranı ve sayısı toplumdan topluma ciddi değişiklikler gösterebilmektedir. Türk toplumunda kardiyovasküler risk faktörlerinin durumunu ve bunların koroner arter hastalıkları üzerindeki rolünü saptamak amacıyla, 1990 yılında Türk Erişkinlerinde Kalp Hastalığı ve Risk Faktörleri çalışması başlatılmıştır. Bu çalışma ile Türk toplumu
22 için tanımlayıcı veriler elde edilmiş, toplumumuzu kardiyovasküler risk faktörleri açısından diğer toplumlardan ayıran belirli özellikler ortaya konmuştur (23, 24, 25). Acemi askerlerde üç aylık eğitim dönemindeki beslenme ve askeri eğitimin kan lipid değerleri üzerine etkisinin araştırıldığı bir çalışmada, askerliğe yeni başlayan ecemi erlerin, askerlik öncesi kan lipid değerleri ile üç aylık askerliği boyunca yapılan beslenme ve eğitimin kan lipid değerleri üzerine etkilerinin incelenmesi amaçlanmış. Personel Okulu ve Eğitim Merkezi Komutanlığı na bağlı Askeri İnzibat ve Trafik Eğitim Tabur Komutanlığı na gelen 50 acemi asker üzerinde yapılan çalışmada, son gün ölçülen serum lipid değerlerinin, ilk gün değerlerine göre belirgin olarak düştüğü gözlemlenmiş (p < 0,05). Beslenme ve askeri eğitimin serum lipid düzeylerine azaltıcı etkileri olduğu kanısına varılmıştır (26). Kanser, Türkiye de ikinci sırada yer alan ölüm nedenidir. Tüm ölümlerin %11 ini kanser türleri oluşturmaktadır. Beslenme alışkanlıklarına bağlı nedenlerle meme, kolon, mide kanserleri sık görülmektedir (20). Diyabet toplumun %3,5 inde görülmekte ve son 5 yılda erkeklerde %25, kadınlarda %14 oranında artış göstermektedir. Sedanter yaşam, obezite, stres, kentleşme, sosyo-ekonomik durum risk etmenleridir. Osteoporoz prevelansı Türkiye de kadınlarda %9, erkeklerde %0,6 olup, menapozda kırık oranı ise %16,7 olarak belirlenmiştir (20). Yüksek yağ, doymuş yağ ve sodyum tüketimi yanında düşük kalsiyum ve düşük posa (yetersiz meyve-sebze ve tam tahıl tüketimi) alımı bazı kronik hastalıkların riskini arttırmaktadır. Koroner kalp hastalığı, bazı kanserler ve felç gibi ölümle sonuçlanabilecek hastalık risk etmenlerinin başında yanlış diyet uygulamaları gelmektedir. Yetersiz ve dengesiz bir diyet ve sedanter yaşam Amerika daki toplam ölümlerin %14 ünü oluşturmaktadır. Ayrıca, ölümlerin %20 sinin koroner kalp hastalıkları, %30 unun da kanser nedeniyle olduğu belirtilmektedir (27). Diyet ayrıca, diyabet ve hipertansiyonun gelişiminde önemli bir risk faktörüdür. Yeterli ve dengeli bir diyet ve obezitenin kontrol altına alınması ile diyabet %30 oranında kontrol altına alınabilir. Son zamanlarda yapılan araştırmalar, meyve ve sebze tüketiminin arttırılmasının yüksek kan basıncının düşürülmesinde etkili olacağını belirtmektedir. Fazla kilolu olma, koroner kalp hastalığı, felç, diyabet, kanser ve hipertansiyon oluşumundaki başlıca diyetle ilişkili risk faktörüdür.
23 Son 15 yılda fazla kilolu olanların sayısı %10 oranında artmıştır. Obezite prevelansı arttıkça kronik hastalıkların görülme oranı da artmaktadır. Osteoporoz gelişiminde de diyet bir risk faktörüdür. Diyetin geliştirilmesi özellikle kalsiyum alımının arttırılması osteoporoza bağlı oluşan kırıkların %40 60 oranında önlenmesini sağlamaktadır (27). Epidemiyolojik çalışmaların daha fazla sayıda yapılması, toplumumuzun sağlık durumu ve riskini daha iyi anlamamızı ve sağlık politikalarının bunlara göre şekillendirilmesini sağlayacaktır Sağlıklı Beslenme Önerileri Ölüm nedenleri arasında ilk sıraları paylaşan veya yaşam kalitesini düşüren dejeneratif hastalıklardan korunmak için sağlıklı beslenme önerileri geliştirilmiştir. Beslenme dejeneratif hastalık ilişkisinin önemi anlaşıldığından beri sağlıklı diyetle ilgili pek çok öneri geliştirilmiştir. Sadece yılları arasında sekiz farklı organizasyon bu tür önerilerde bulunmuştur. Küçük farklar dışında çoğunlukla benzer olan bu öneriler şöyle özetlenebilir (28). Genel sağlık için: 1. Enerji alımı ile enerji harcamasını dengede tutarak vücut ağırlığını uygun sınırlar içinde tutmaya özen gösterin. 2. Daha az yağ ve daha az doymuş yağ tüketin. 3. Diyetin karbonhidratının kompleks karbonhidrat ağırlıklı olmasına özen gösterin. 4. Daha az kolesterol alın. 5. Rafine şeker tüketimini azaltın. 6. Tuz tüketimini azaltın. 7. Daha çok posa tüketin. 8. Daha çok meyve ve sebze tüketin. 9. Diyetinizdeki besinlerin çeşitliliğini arttırın. 10. Hiç alkol almayın veya az alkol tüketin.
24 11. Özellikle kansere karşı korunmak için A ve C vitamininden zengin meyve ve sebzelerden daha çok tüketin. 12. Tuzlanmış, tütsülenmiş, kömürde pişirilmiş besinlerden kaçının. 13. Çay ve kahve alımını sınırlayın. 14. Florlanmış su için (0,7 1,2 mg/l). 15. Kalsiyumdan zengin besinleri yeterli miktarda almaya çalışın (Özellikle kadın ve adolesanlar için). 16. Demiri besinlerle yeterli miktarda almaya çalışın (Özellikle çocuk, adolesan ve doğurganlık dönemi kadınlar için). 17. Doğal besinler dışında takviye almamaya özen gösterin (28). Dünya Sağlık Örgütü, gelişen ve gelişmekte olan ülkelerde kronik hastalıkların görülme sıklığının diyet ve yaşam stili değişiklikleriyle azaltılabileceğini belirtmektedir. Sağlığın korunması ve geliştirilmesi için beslenme eğitimi çok önemlidir. Topluma yeterli ve dengeli beslenme konusunda bilgi vermek ve diyetle ilgili tüm koşulları açıklamak amacıyla oluşturulan bir dizi öneriyi içeren beslenme rehberleri oluşturulmuştur (8). Epidemiyolojik ve deneysel araştırmalar besin öğeleri ve uygun diyet bileşimi (enerjinin yüzdesi olarak) önerileri için temel oluşturmaktadır. Besin öğesi önerilerinin yararı hedeflere ulaşabilmek üzere diyet örüntülerinin belirlenmesine yardımcı olabilmektir. Bu tür beslenme önerilerinin toplum sağlığında beslenme programlarında kullanılabilmesi ve toplum bireylerine anlam ifade edebilmesi için geçerli ve özel besin seçimini sağlayabilecek rehberlere dönüştürülmesi gerekmektedir. Bu nedenle, ülkeler kendi beslenme sorunlarına ve beslenme alışkanlıklarına ve sosyo-ekonomik koşullarına uygun, kendine özgü, besine-dayalı beslenme rehberleri geliştirmektedir (9). Türkiye ye Özgü Beslenme Rehberi, T.C. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü tarafından hazırlanmıştır. Bu rehber, Türk halkının beslenme alışkanlıklarına ve diyet örüntüsüne dayalı olarak, beslenme açısından dikkat edilmesi gereken ilkeleri içermektedir. Bireylerin besin gereksinimlerine temel olacak alım düzeylerinin belirlenmesinde kullanılabilecek bazı temel besin öğesi değerlerinin
25 sunulması amacıyla hazırlanmıştır. Rehber içerisinde yeterli ve dengeli beslenme, besin öğeleri, besin grupları, besinlerin önerilen tüketim miktarları ve vücut ağırlığının denetimi, fiziksel aktivite gibi genel sağlığı koruyucu ve geliştirici öneriler yer almaktadır (29). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), diyetle bağlantılı tüm hastalıkların önlenmesi amacıyla besin öğesi alımlarını düzenleyen bir grup evrensel ilkeler geliştirmiştir. Ana besin öğesi grupları için alt ve üst sınırlar belirlenmiştir. Total enerji alımının yüzdesi olarak tanımlanan bu önerilerde; alt sınır, besin öğesi yetersizliği hastalıkları oluşturmayacak minimum alım miktarlarını, üst sınır ise kronik hastalıkların önlenmesinde aşılmaması gereken maksimum alım miktarlarını ifade etmektedir. DSÖ önerilerine göre total yağ alımı; enerjinin %15-30 unu karşılayacak şekilde sınırlandırılmalıdır. Total yağ alımındaki kısıtlama obezite, koroner kalp hastalıkları ve çeşitli kanser türlerinin önlenmesine katkıda bulunmaktadır. Yağ alımı sınırlandırıldığında ve alkol kullanımı azaltıldığında diyet enerjisinin %55-75 lik kısmı karbonhidratlardan gelmektedir. Bu enerjinin büyük kısmı (%50-70) kompleks karbonhidratlardan sağlanmalıdır. Kompleks karbonhidrat içeriği yüksek bir diyetin çeşitli kanser türleri insidansını azalttığı, hiperlipidemi oluşumunu sınırlandırdığı, diyabet ve diğer metabolik hastalıkların yönetimine katkıda bulunduğunu gösteren çeşitli çalışmalar bulunmaktadır. Rafine şekerler için geliştirilen öneriler temelde diş çürükleri oluşumu riskine dayanmaktadır. Rafine şeker alımı enerjinin %0-10 u arasında bulunmalıdır. Rafine şekerler elzem bir besin öğesi değildir. Diyet posası için önerilen alt ve üst sınırlar posanın gastrointestinal fonksiyonlar üzerindeki olumlu etkilerini temel almaktadır. DSÖ günlük olarak g diyet posası alımını önermektedir. Üst sınır posa içeriği yüksek bir diyette özellikle kalsiyum, çinko ve demir emilimini engelleyen fitatlar ile ilgili şüphelere bağlı olarak geliştirilmiştir. Toplumsal düzeyde 6 g dan fazla tuz alımı hipertansiyon insidansı ile önemli derecede ilişkili olması nedeniyle DSÖ, günlük tuz alımının 6g dan fazla olmamasını önermektedir. Aşırı tuz alımı mide kanseri gelişiminde rol oynamaktadır. Diyetle alınan kolesterol, total serum kolesterolü ve koroner kalp hastalıkları gelişiminde doğrudan etkiye sahiptir. Ancak bu etki, doymuş yağ tarafından oluşturulan etkiden daha zayıftır. DSÖ, diyetle alınan kolesterol için mg/gün değerini belirlemiştir. Günde en az 400g sebze ve meyve tüketilmesi önerilmektedir (8).
26 Dünyadaki birçok ülke kendi toplumunun sağlıklı beslenmesine yönelik besine dayalı beslenme rehberi geliştirerek tüketicilerin bilinçlendirilmesine çalışmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü ve Amerikan Tarım Bakanlığı nın hazırladığı Beslenme Rehberi nin diyetle ilişkili kronik hastalıklardan korunmaya yönelik önerilerini dikkate almak gerekmektedir. Bu önerilerden bazılarına aşağıda değinilmiştir (8, 30): Enerji alımı dengelenmeli ve kilo alımı kontrol altına alınmalıdır. Yiyecek çeşitliliği sağlanmalı; sağlığı geliştirmek için gerekli olan besin öğelerinin her birinden alınmalıdır. Total yağlardan gelen enerji alımı azaltılmalı % arasında tutulmalıdır. Sebze, meyve, tam tahıl, fındık, fıstık, kuru baklagiller gibi ürünlerin tüketimi arttırılmalıdır. Karbonhidrat alımı sınırlanmalı ve basit şeker tüketimi azaltılmalıdır. Daha az rafine edilmiş tahıl ürünleri tüketilerek posa alımı artırılmalıdır. Günlük kolesterol alımı 300 mg ın altında tutulmalıdır. Yağı azaltılmış veya yağsız süt ve süt ürünleri kullanılmalıdır Alkol alımı sınırlandırılmalıdır. Günlük 28 mg ın üzerinde alınan alkol sağlığı olumsuz yönde etkilemektedir. Alkol alımı günlük 2 kutu bira veya 1 su bardağı şarap veya 1 duble sert içkiyi (rakı, viski vb.) geçmemelidir. İçme sularının fluorid içeriği mg/litre düzeyinde olmalıdır. Tuz tüketimi azaltılmalı ve günde 5-6 g civarında alınmalıdır. Fiziksel aktivite arttırılmalıdır. Diyet, sağlık ve hastalıklar arasındaki ilişkinin kanıtlanmasıyla beslenme programlarına ve eğitimlerine olan ihtiyaç artmaktadır. Beslenmenin, sağlık problemlerinin önlenmesinde ve düzeltilmesindeki rolü giderek artmaktadır Egzersiz ve Beslenme Fiziksel yönden sağlıklı olmanın ön koşulu kabul edilen uygunluk düzeyi, düzenli olarak egzersizlere katılmakla elde edilebilmektedir. Sağlıklı beslenme
27 alışkanlığı ve egzersiz sağlığın korunması ve geliştirilmesi için büyük önem taşımaktadır (20). Tanım olarak egzersiz, belirli bir oranda soluk alıp vermemizi sıklaştırıp derinleştiren, kalp atışlarımızı hızlandıran ve bir süre yapıldıktan sonra az da olsa terlemeye neden olan, kollarımız ve bacaklarımız gibi, büyük kas gruplarıyla yaptığımız bedensel hareketlerdir. Oturduğumuz yerde yapılan bazı faaliyetler (elle bir şeyleri sıkmak, bir müzik aleti çalmak vb), ev işleri (yemek, bulaşık, temizlik vb) egzersiz olarak kabul edilmemektedir. Egzersiz sırasında kalp ve damarların, akciğerlerin ve iskelet kaslarının belirli bir süre için istirahat düzeyinin üzerinde bir performans göstermeleri beklenir (3). Uygun egzersiz yapıldığında, yaşlıların elde ettiği kazançların gençlere göre daha fazla olduğu ortaya konmuştur. Bu dönemde yapılan egzersizin yararlarını iki temel başlık altında toplamak mümkündür (3). Düzenli Egzersiz İle Azalanlar Kalp yetmezliği riski Damar tıkanması (ateroskleroz) riski Tip II diyabet görülme sıklığı Açlık kan şekeri düzeyleri Kan basıncı (tansiyon) Yağlanma o Gövdede yağ birikimi o Toplam yağ kitlesi Kötü huylu kolesterol (LDL-C) seviyeleri Kas, kemik ve eklem yaralanmaları o Kas ağrıları o İncinmeler o Kemik kırılmaları o Eklem ağrıları vb.
28 Düzenli Egzersiz İle Artanlar Kemik mineral yoğunluğu Kas kitlesi (özellikle bacaklarda) Atardamar esnekliği (damar sertliğinde azalma ya da sertleşme hızında düşme) Yağların enerji amaçlı kullanımı Kas gücü ve kitlesi İyi huylu kolesterol (HDL-C) seviyeleri Fiziksel aktivitenin sağlık için önemi herkes tarafından bilinmektedir. Düzenli fiziksel aktivite; tip II diyabet, koroner kalp hastalığı, hipertansiyon ve kolon kanseri gelişmesini ve bunlardan ölüm riskini azaltmaktadır. Ayrıca düzenli egzersiz yapanlar sedanterlerden daha sağlıklı olmanın keyfini de yaşamaktadır. Fiziksel aktivitenin tüm yaşlardaki yetişkinler için yaşam kalitesini artırdığı gösterilmiştir. Egzersizin sağlıkla ilgili yararını görebilmek için, yetişkinlere haftada 5 veya daha fazla, orta şiddette, 30 dakika (gün boyunca birkaç kez tekrarlanabilir ve gün içine dağıtılabilir) egzersiz yapmaları önerilmektedir. Batılı ülkelerde yetişkinlerin %60 ı bu önerilere uymamakta, %25 i ise tamamen sedanter bir yaşam sürmektedir (31). Sağlık Bakanlığı tarafından 7 coğrafi bölgede, 7 ilde 30 yaş üstü bireyde yapılan ve Sağlıklı Beslenelim, Kalbimizi Koruyalım çalışmasına göre Türkiye de bireylerin sadece %3,5 inin düzenli olarak fiziksel aktivite yaptığı tespit edilmiştir. Ulusal Hane halkı Araştırmasına göre ise ülkemizde nüfusun %20.32 sinin hareketsiz yaşadığı, %15.99 unun yetersiz düzeyde fiziksel aktivite yaptığı saptanmıştır. 18 yaş ve yukarısında fiziksel hareketliliği haftada 150 dakika ve üzerinde olan birey oranı erkeklerde %71.12, kadınlarda %58.12 ve toplamda %63.69 dur (32). Şişmanlık, diyabet, hiperlipoproteinemi, hipertansiyon, kalp krizi, osteoporoz, kanser gibi hastalıkların önlenmesi ve tedavisi, bilişsel yeteneklerin geliştirilmesi ile fiziksel aktivite düzeyi arasında yakın ilişki bulunmaktadır. Araştırma verilerine göre, yaş kadınların %50.0'sinin aktivitesi çok hafif ve hafif, %45.0'inin orta ve ancak %5'inin aktivite düzeyi orta üzerinde bulunmuştur. Çok hafif ve hafif, orta ve orta üzeri aktivitesi olan yaş kadınlar sırasıyla %65.0, %30.0 ve %2.0, 60-
29 69 yaş kadınlar sırasıyla %90.0, %10.0 olup orta üzeri aktivitesi olana rastlanmamıştır. Erkeklerin fiziksel aktivitesi daha fazla ise de aktivite düzeyi yaş ilerledikçe azalmaktadır (Onat ve ark 1992; 1996a; 1996b). Toplumun çeşitli yaş gruplarında yapılan araştırmalarda da benzeri sonuçlar görülmektedir (Arslan, 1999) (20). Fizik aktivitenin koroner kalp hastalığından (KKH) koruyabileceği düşüncesi yarım yüzyıl önce geliştirilmiş ve bunun doğruluğu, korumanın sağlanabildiği batılı toplumlarda çeşitli ileriye dönük çalışmalarla ortaya konmuştur. Önceleri sadece yoğun fiziksel etkinliğin elle tutulur yarara yol açtığı kanısı yaygınken, son on yılda, düzenli yapılan, yürüyüş, bahçe faaliyeti veya bisiklete binme gibi hafif veya orta dereceli egzersizin de kardiyovasküler riski azalttığına ilişkin kanıtlar birikmiştir. Yarar sadece KKH açısından değil, inme ve hipertansiyon açısından da gözlenmiştir. Fiziksel etkinliğin diyabet gelişmesi riskini de anlamlı biçimde azalttığı, ileriye dönük epidemiyolojik ve randomize çalışmalarda ve nihayet geniş bir meta-analizde kanıtlanmıştır. Fiziksel etkinliğin, en önemli hedef noktası olan tüm-nedenli ölümden de koruduğuna dair kanıtlar ortaya konmuştur. TEKHARF çalışması 1997/98 ve 2002/03 taramalarında izlenen ve başlangıçta KKH tanısı bulunmayan, 28 yaş ve üzerindeki 3248 katılımcı (1601 erkek, 1647 kadın; ort. yaş 48±12) sekiz yıl süresince ileriye dönük olarak incelendi. Fizik aktivite derecesi aktif ve oturgan biçiminde sınıflandırıldı. Bu çalışmada, Türk yetişkinlerini temsil eden 3248 kişi incelendi. Cinsiyet ve yaş için ayarlanan fizik aktivite, Türk yetişkinlerini yeni gelişen hipertansiyon, diyabet ve metabolik sendromdan korumaktadır sonucuna varıldı. Bu korumanın, abdominal obezite ve inflamasyon sürecinin dışında esas olarak kan basıncındaki iyileşme üzerinden gerçekleştiği düşünüldü (33). Türkiye de sağlıklı genç erişkin erkeklerde koroner risk faktörlerinin incelenmesi amacıyla askeri okulda okuyan 1173 erkek (ort. yaş 21.4±1.5) üzerinde bir çalışma yapıldı. Olgular en az altı aydan beri aynı diyetle (yaklaşık kcal/gün) beslenmekte ve düzenli olarak günde yaklaşık bir saat egzersiz yapmaktaydı. Çalışma sonucunda düzenli egzersiz yapan, obezite ve hipertansiyonu olmayan sağlıklı genç erişkin Türk erkeklerinin erişkin hayata oldukça iyi bir lipid profili ile başlandığı görüldü (34).
30 2.2. Erişkin Dönemde Beslenme Problemleri Obezite Obezite, depo yağların yağsız vücut kitlesine oranla artması ve normal kabul edilen değerlerin üzerine çıkmasıdır (28). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından obezite Sağlığı bozacak ölçüde yağ dokularında anormal veya aşırı yağ birikmesi olarak tanımlanmıştır. Yetişkin erkeklerde vücut ağırlığının %15-18 i, kadınlarda ise %20-25 ini yağ dokusu oluşturmaktadır. Erkeklerde bu oranının %25, kadınlarda ise %30 un üzerine çıkması durumunda obezite gelişmektedir. Dünya Sağlık Örgütü nün sınıflandırması esas alınarak obeziteyi ölçmek için yaygın olarak Beden Kitle İndeksi (BKİ) kullanılmaktadır. BKİ, bireyin vücut ağırlığının (kg), boy uzunluğunun (m) karesine bölünmesiyle elde edilen bir değerdir. BKİ vücut toplam yağ miktarının tahmin edilmesinde kullanılmakla, vücut yağ dağılımı hakkında bilgi vermemektedir (32). Obezite enerji alımı ve enerji harcanması arasındaki kronik dengesizlik sonucu ortaya çıkan bir durumdur. Genetik yatkınlık, obezite için önemli bir neden olmakla birlikte tek başına yeterli değildir. Yüksek kalorili gıdalar, fiziksel aktivitenin azalması gibi çevresel faktörler genetik yatkınlığı olan kişilerde kilo artışına daha kolay yol açar. Obezitenin artışında çevresel (fiziksel, sosyo-kültürel, ekonomik) faktörlerin önemli olduğu anlaşılmaktadır (35, 36, 37). Obezite; vücut sistemleri (endokrin sistem, kardiyovasküler sistem, solunum sistemi, gastrointestinal sistem, deri, genitoüriner sistem, kas iskelet sistemi) ve psikososyal durum üzerinde yarattığı olumsuz etkilerden dolayı pek çok sağlık problemlerine neden olmaktadır. Obezitenin, çeşitli hastalıklarla ilişkisi bilinmekte olup morbidite ve mortaliteyi artırıcı etkisi ortaya konmuştur. Aşırı kiloluluğun Avrupada yılda yaklaşık kişinin ölümünden sorumlu olduğu rapor edilmiştir (32). Obezitenin neden olduğu sağlık problemleri: İnsülin direnci Hiperinsülinemi Tip 2 Diabetes Mellitus
31 Hipertansiyon Koroner arter hastalığı Hiperlipidemi Trigliseridemi Safra kesesi hastalıkları Bazı kanser türleri (kadınlarda safra kesesi, endometriyum, yumurtalık ve meme kanserleri, erkeklerde ise kolon ve prostat kanserleri ) Osteoartrit Felç Uyku apnesi Karaciğer yağlanması Astım Solunum zorluğu Gebelik komplikasyonları Menstruasyon düzensizlikleri Aşırı kıllanma Ameliyat risklerinin artması Psikolojik bozukluklar (Anoreksiya Nervoza veya Blumia Nevroza) Mikroalbüminüri Toplumsal uyumsuzluklar Özellikle sık aralıklarla ağırlık kaybetme ve kazanma sonucunda deri altı yağ dokusunun fazla olması nedeniyle deri enfeksiyonları, kasıklarda ve ayaklarda mantar enfeksiyonları Kas-iskelet sistemi problemleri (32). Beden kitle indeksinin yüksek olması mortalite ile ilişkilidir. Özellikle kalpdamar hastalıkları, diyabet ve safra kesesi hastalıkları bu yönden önem taşır. Beden kitle indeksi ile kan kolesterol düzeyi arasında pozitif bir ilişki mevcuttur. BKİ > 35 olanlarda BKİ = olanlara oranla diyabetin görülme sıklığı 5 kat daha fazladır. Menopoz sonrası kadınlarda BKİ arttıkça göğüs kanseri riskine yakalanma riski de artmaktadır. BKİ < 20 olanlarda sindirim sistemi ve akciğer hastalıkları nedeniyle yaşam süresi daha kısadır. Diyetsel faktörler, sigara kullanma alışkanlığı ve fiziksel aktivite düzeyleri beden kitle indeksi ile mortalite riski arasındaki ilişkiyi
32 etkilemektedir. BKİ = ideal indeks aralığını ve en düşük hastalık riskini gösterir (28). Birçok ülkede insanların ortalama vücut ağırlığı ve obezite prevelansı giderek artmaktadır. Amerika da obezite prevelansı NHANES çalısmasına göre, yaş gruplarına göre değişmekle birlikte ortalama %20-40 oranındadır (36). Beden kitle indeksinin 25 ile 29,9 arasında olması kilo fazlalığı (overweight), 30 ve üzerinde olması obezite olarak tanımlanmıştır tan bu yana kadın ve erkek bireylerde kilo fazlalığı ve obezite oranları artmaktadır ile 1994 yılları arasında yaş bireylerde obezite %12.8 den %22.5 e yükselmiştir. Amerika da 20 yaş üzeri bireylerin yaklaşık üçte ikisi (%66.0) hafif şişman (BKİ = 25,0-29,9) ya da obezdir (BKİ 30). Yetişkin bireylerin yaklaşık üçte biri obezdir (%31.4). Kadınların %33.2 si, erkeklerin %29.5 i obezdir (38, 39). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, aşırı kiloluluk ve obezite Avrupa daki yetişkinlerde Tip 2 Diyabetin %80 inden, iskemik kalp hastalıklarının %35 inden ve hipertansiyonun %55 inden sorumludur ve her yıl 1 milyondan fazla ölüme neden olmaktadır. Hiç bir önlem alınmadığı takdirde ve obezite prevelansındaki artışın 1990 lardaki hızıyla devam ettiği düşünüldüğünde, Avrupa da 2010 yılına kadar 150 milyon yetişkin, 15 milyon çocuk ve adolesanın obez olacağı tahmin edilmektedir. Avrupa da yetişkinlerde aşırı kilolu olma prevalansı erkeklerde %32 79, kadınlarda ise %28 78 arasında değişmektedir. Aşırı kilolu olma durumunun en yüksek olduğu ülkeler Arnavutluk, Bosna-Hersek ve İngiltere (İskoçyada) dir. Türkmenistan ve Özbekistan ise prevalansın en düşük olduğu ülkelerdir. Obezite prevalansı ise erkeklerde %5 23, kadınlarda %7 36 arasında değişmektedir (32). Ülkemizde yetişkinlerde obezite prevalansını geniş çapta araştıran üç büyük çalışma tamamlanmıştır. Türkiye de Erişkinlerde Kalp Hastalığı ve Risk Faktörleri çalışması (TEKHARF), Türkiye Obezite ve Hipertansiyon Araştırması (TOHTA) ve Türkiye Diyabet, Obezite ve Hipertansiyon Epidemiyolojisi (TURDEP) çalışmasıdır (32). Türk Kardiyoloji Derneği tarafından yapılan ve 3681 kişiyi kapsayan TEKHARF çalışmasında beden kitle indeksinin otuz ve üzerinde olması (BKİ 30 kg/m 2 ) obezite olarak tanımlanmış ve 1990 yılı kohortunda obezite prevalansı %16,4
Malatya Asker Hastanesinde 2007 Yılında Görev Yapan Personelin Sağlıklı Beslenme Konusundaki Tutum ve Davranışları
ARAŞTIRMA / RESEARCH REPORT İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi 17 (3) 187-193 (2010) Malatya Asker Hastanesinde 2007 Yılında Görev Yapan Personelin Sağlıklı Beslenme Konusundaki Tutum ve Davranışları