Download "Toplum Temelli Ruh Sa l Modeli ve Türkiye de Toplum Ruh Sa l Merkezleri Projesi"
Su Emine Yalçınkaya
1 25 Toplum Temelli Ruh Sa l Modeli ve Türkiye de Toplum Ruh Sa l Merkezleri Projesi Community-Based Psychiatry Model and Project of Community Mental Health Centers in Turkey Gazi ALATAfi, Akfer KARAO LAN*, Mehtap ARSLAN**, Medaim YANIK*** Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar E itim ve Araflt rma Hastanesi, 13. Pskiyatri Klini i, stanbul *Sa l k Bakanl Ruh Sa l Daire Baflkanl, Ankara **Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar E itim ve Araflt rma Hastanesi, 1. Pskiyatri Klini i, stanbul *** stanbul fiehir Üniversitesi, stanbul, Türkiye ÖZET Geçmiflte ruh sa l hizmetlerinin verilmesinde birçok sorun yaflanm flt r. Günümüzde ruh sa l alan ndaki hizmet modellerini hastane temelli ve toplum temelli modeller olarak tan mlayabiliriz. Geliflmifl ülkelerin hemen tamam 1960 lardan bafllayarak hastalar n içinde yaflad klar toplumdan kopmamalar için ideal olan toplum temelli sistemi uygulamaya bafllam flt r. Ülkemizde ruh sa l hizmetleri flu an mevcut sekiz Ruh Sa l ve Hastal klar Hastanesi ve Genel hastaneler içinde hizmet veren psikiyatri klinik ve poliklinikleri ile hastane temelli olarak verilmektedir. Var olan bu sistemde hastalara sunulan hizmeti poliklinik hizmeti ve akut atak s ras nda yatakl klinik hizmeti fleklinde özetlemek mümkündür. Hastaneden ayr - lan hastalar n sonraki tedavi süreçleri bazen sadece kendi inisiyatiflerinde bazen de ailelerinin sorumlulu unda olmaktad r. Toplum içinde tedavi ve rehabilitasyon hizmetleri ise çok az say da hastaya ulaflabilen, genellikle proje düzeyinde baz kamu veya üniversite hastanelerinde yürütülmeye çal fl lan çal flmalard r. Halihaz rda bu konuda yayg n sistematik bir çal flma yürütülmemektedir. Sa l k Bakanl - taraf ndan, Dünya Sa l k Örgütünün öncülü ündeki uluslar aras geliflmeler ve 2006 da yay nlanan Ulusal Ruh Sa l Politikas önerileri do rultusunda ülkemizde toplum temelli ruh sa l hizmetleri modeli gelifltirme çal flmalar na 2009 y l içerisinde bafllanm fl ve sistemin, aç lacak toplum ruh sa l merkezleri arac l ile yayg nlaflt r lmas planlanm flt r. Bu yaz kapsam nda toplum temelli ruh sa l hizmet modeli ihtiyac farkl boyutlar ile tart fl lm fl ve aç lmas planlanan merkezler hakk nda genel bilgiler verilmifltir. Bütüncül bir ruh sa l hizmeti üretmek aç - s ndan, psikoe itim ve rehabilitasyon hizmeti verme gibi ifllevleri de üstlenecek toplum temelli ruh sa l merkezlerine ek olarak yar yol evleri, korumal evler ve korumal iflyerleri gibi kurumlar n oluflturulmas ve yayg nlaflt r lmas n n gereklili i de göz ard edilmemelidir. (Nöropsikiyatri Arflivi 2009; 46 Özel Say : 25-9) Anahtar kelimeler: Toplum ruh sa l merkezleri, toplum temelli psikiyatri, ruh sa l sistemleri ABSTRACT A lot of difficulties in providing mental health services had been faced in the past. Contemporary mental health models may be classified as community-based and institution-based. In the 1960s, most of the developed countries began to establish community-based mental health services, which are ideal for the patients integration in the society. In our country, mental health services are given by eight mental health hospitals and psychiatry clinics in general hospitals and unfortunately, are still institution-based. This system may be summarized as inpatient care in the hospital during acute episodes and as outpatient services. The treatment process outside the hospital generally depends on the patient s initiative or on the responsibility of patient s family. Community-based treatment and rehabilitation options conducted by universities or state hospitals are very rare and only for limited number of patients. There is no systematic work at the moment. In 2009, the Ministry of Health began planning a community-based mental health system for the country in accordance with the National Mental Health Policy published in 2006 and ministerial conferences of the World Health Organization. In the context of this paper, the authors discussed the requirement of establishing community-mental health services within different extents and described the general characteristics of the planned community-mental health centers. In order to get a comprehensive mental health service, it is necessary to take into consideration not only the community-based units providing psychoeducation and rehabilitation, but also the half-way houses, sheltered homes and sheltered workplaces, which should be established. (Archives of Neuropsychiatry 2009; 46 Supplement: 25-9) Key words: Community mental health centers, community based psychiatry, mental health systems Girifl Avrupa Birli i 2009 lerleme Rapor unda (1) belirtilen Türkiye de ak l sa l konusunda çok s n rl ilerleme kaydedilmifltir. Ancak, Türkiye nin ak l sa l konusundaki kaynaklar s n rl d r. Kurumsallaflmaya alternatif olarak toplum temelli hizmetlerin oluflturulmas çok önemlidir. Bu konuda çocuklar n ve gençlerin sa l klar n n korunmas yönünde özel çaba gösterilmesi ihtiyac bulunmaktad r fleklindeki elefltirilerinden önce de Avrupa flkenceyi ve Kötü Muameleyi Önleme Komisyonu (2), Dünya Sa l k Yaz flma Adresi/Address for Correspondence: Dr. Gazi Alatafl, Bak rköy Ruh ve Sinir Hastal klar E itim ve Araflt rma Hastanesi, 13. Psikiyatri Klini i, stanbul, Türkiye E-posta: Nöropsikiyatri Arflivi Dergisi, Galenos Yay nc l k taraf ndan bas lm flt r. Her hakk sakl d r. / Archives of Neuropsychiatry, Published by Galenos Publishing. All rights reserved.
2 26 Toplum Temelli Ruh Sa l Modeli ve Türkiye de Toplum Ruh Sa l Merkezleri Projesi Nöropsikiyatri Arflivi 2009; 46 Özel Say : 25-9 Örgütü (3) ve yine alandaki ba ms z kurumlardan biri olan Mental Disability Rights International (4) yapt denetimler sonucu yazd klar raporlar nda ülkemizde toplum temelli ruh sa l modelinin uygulanm yor olmas n elefltirmifllerdir. Ülkemizdeki ruh sa l profesyonellerinin talepleri ve bu elefltirilerin etkisiyle Sa l k Bakanl son 10 y ld r giderek artan bir flekilde ruh sa l alan na özel önem vermeye bafllam fl ve toplum temelli ruh sa l modeline geçme faaliyetlerine bafllam flt r. Tarihsel Süreç Ruh sa l hizmetlerini genel olarak hastane temelli ve toplum temelli modeller olarak ikiye ay rabiliriz. Hastal ktan korunma ve tedavi sonras iyilik halini sürdürmede yetersiz kald ve yo- un insan haklar ihlallerine sebep olabildi i için geliflmifl ülkelerin tamam 1960 lardan itibaren hastane temelli modeli terk etmeye bafllam fllard r. Bu ülkelerin toplum temelli modele geçifli, iki yoldan birini tercih etmekten çok tarihsel sürecin bir sonucudur. Avrupa daki hastane temelli sistemden toplum temelli sisteme geçiflin tarihini özetlersek: - Ortaça da hastalar toplumdan tamamen d fllanm fl ve ancak yerleflim yerlerinden uzakta yaflamalar na izin verilmifl, baz - lar ise fleytan n etkisinde oldu u kabul edildi inden Engizisyon mahkemeleri taraf ndan yak lm flt r (5). - On sekizinci yüzy la kadar psikiyatri hastalar tedavi edilemeyen hastalar olarak kabul edilmifllerdir. Bu dönemde hastalar yerleflim yerlerinden uzakta infla edilen yatakl çok büyük ak l hastanelerinde toplanm fllard r (5). - On dokuzuncu yüzy lda Pinel in, Bicètre hastanesinde hastalar zincirlerinden kurtar p tedavi etmeye çal flmas ak l hastalar ve ak l hastanelerine yeni bir bak fl aç s getirmifltir. Bu anlay fla göre ak l hastalar tedavi edilebilir, insanca yaflama hakk na sahiptir ve ölüme terk edilmemelidir (5) lerde EKT ve psikotrop ilaç tedavisinin bafllamas psikiyatride h zl dönüflümün en önemli mihenk tafllar ndand r. Ancak büyük depo hastaneler dönemi hala devam etmektedir lar, antipsikiyatri ak m n n etkisi ve insan haklar ihlali gerekçesiyle toplumdan uzak büyük hastanelerin kapat l p toplum temelli psikiyatri modeline geçiflin bafllad dönemdir. Böylece tarih boyunca hastalar n d fllayan ve kendinden uzak tutan Avrupa toplumu art k onlar bir parças olarak kabullenmeye ve hatta pozitif ayr mc l k yapmaya bafllam flt r. Ülkemizdeki süreç ise Avrupa n n tersine ifllemifltir. Ak l hastalar n n bak m ndan toplumun sorumlu oldu u görüflünü benimseyen slam inanc n n etkisiyle ak l hastalar hep toplumun içinde yaflam fl ve toplumun bir parças olmufllard r. Dini inan fla göre yapt klar ndan sorumsuz ve günahs z olmalar bu insanlara bazen de ermifllik, velilik atfedilmesine ve kutsallaflt r lmalar na sebep olmufltur. Bu yaklafl m sonucu her köyün sevilen, korunan, kollanan biraz da korkulan delisi halk n içinde onlarla birlikte yaflam flt r. Bazen alay edilse ya da tafllansa da bu hastalar n toplum içinde hep bir yeri olmufltur. Özellikle Osmanl döneminde aç lan çok say da bimarhane, flifahane ve afl evi ile bu hastalar devletin de bak m alt nda olmufllard r. On dokuzuncu yüzy lda Osmanl Devletinin çöküfl süreci ile birlikte ilk unutulanlar da bu hastalar olmufltur. Yirminci yüzy l n bafl nda ilk büyük depo hastane Bak rköy de kurularak ak l hastalar n n tedavisinde kurumsallaflma süreci bafllat lm flt r. Bak rköy den sonra biri Anadolu nun bat s Manisa ya di eri do usu Elaz a olmak üzere iki depo hastane daha aç lm flt r. Daha sonrada biri kuzeyde Samsun a di eri güneyde Adana ya olmak üzere yeni hastaneler aç lm flt r. Bu depo hastaneler hastalar n tedavi edilece i kurumlar olarak düflünülmüfl olsa da sonuçta hastalar, toplumdan uzaklaflm fl ve insan haklar n n göz ard edildi i koflullarda yaflamaya bafllam fllard r de medyan n da yard m yla tam bir depo hastane görünümündeki Bak rköy de büyük bir dönüflüm süreci bafllat lm fl, hastanenin fiziksel koflullar düzeltilmifl ve hasta say s 4 binlerden 2 binlere düflürülmüfltür. Son y llarda özellikle Ruh Sa l Hastanelerinin ekonomik aç dan desteklenmesi bu kurumlarda önemli iyileflmeler yap lmas n ve hastalar n ald hizmetin k smen iyileflmesini sa lam fl olsa da henüz ça dafl standartlar yakalanamam flt r. Mevcut Durum Mevcut ruh sa l sisteminin pek çok sorunu bulunmaktad r. Bunlar n bafl nda say sal yetersizlikler gelmektedir. Üniversite hastaneleri ve genel devlet hastanelerindeki s n rl say daki yataklarla birlikte halen ülkemizde yüz bin kifliye düflen yatak say s 10 dur (Sa l k Bakanl verileri, 2009). Avrupa da yatak say lar son y l içinde 1/3 oran na düflürülmüfl olmas na ra men bu rakam yüz bin kifliye 30 ile 150 aras nda de iflmektedir (6). Alanda çal flan tüm ruh sa l profesyonellerinin say s da azd r. Ülkemizde yüz bin kifliye düflen psikiyatri uzman say s 1.67 dir (Sa l k Bakanl verileri, 2009). Bu rakam da yüz bin kifliye 12 olan Avrupa ortalamas n n çok alt ndad r (6). Kamuda çal flan psikolog say s 1145, sosyal hizmet uzman say s ise 636 d r ki bu say lar da Avrupa ile k yaslanmayacak kadar azd r. Avrupa da çok yayg n olmas na ra men henüz ülkemizde ruh sa l alan nda rehabilitasyonla ilgili meslek e itimi yoktur. Psikiyatri hemfliresi say s da 220 civar ndad r (Sa l k Bakanl verileri, 2009). Ülkemizde var olan hastane temelli sistemde adli psikiyatri hizmetleri ve madde ba ml l tedavisi d fl nda hastalara sunulan hizmeti: poliklinik hizmeti, alevlenme/atak s ras nda hastaneye yat r lma, kimsesi olmayan ya da kimsesi oldu u halde bak(a)mayan hastalar n y la kadar uzanan süreyle hastaneye yat r l p bak m n n yap lmas olarak özetlemek mümkündür. Sunulan hizmet, a r ruhsal hastal klar n sadece alevlenme/atak dönemlerine odaklanmakta, hastal n alevlenmesine zemin haz rlayan biyopsikososyal etmenlere müdahale olana tafl mamakta, hastan n sosyal ve mesleki ifllevselli ine katk da bulunmay hedeflememektedir. Ço unlukla hastal a içgörüsü olmayan a r ruhsal bozuklu u olan hastalar n hastaneden ayr ld ktan sonra ilaç kullan m ve kontrole gelmeleri bazen sadece kendi inisiyatiflerinde bazen de bu konuda hiçbir bilinçlendirme yap lmayan ailelerinin sorumlulu unda olmaktad r. Sonuçta, hastalar hastane d fl nda hastal klar yla bafl bafla kalmakta ve alevlenmeyi haz rlay c ve h zland r c etmenlerle bafl edememekte ve hastal n yeniden alevlenmesi ve hastaneye yat fl kaç n lmaz olmaktad r. Hastalar hem s k ve fliddetli atak geçirmekte hem de toplumda ak l hastalar için var olan damgalama davran fl pekiflmektedir. Aileler ço unlukla hasta ve hastal kla ilgili bir e itim veya kurum deste i alamamakta bu da tükenmifllikle sonuçlanmaktad r. Dönerkap fenomeni olarak adland r lan bu gidifl, hastane yatak say lar n n ihtiyaca cevap verememesine ve
3 Nöropsikiyatri Arflivi 2009; 46 Özel Say : 25-9 Toplum Temelli Ruh Sa l Modeli ve Türkiye de Toplum Ruh Sa l Merkezleri Projesi 27 yeni yatak ihtiyac na, bu yo un talebe yetiflmeye çal flan meslek profesyonellerinin medikal tedaviye ek olarak psikososyal müdahalelerde bulunmak için zaman ve enerji ay ramamalar na, dolup taflan hastanelerde insani ihtiyaçlar n optimum düzeyde karfl lanamamas na, en iyimser koflullarda asgari düzeyle yetinilmesine sebep olmaktad r. Ülkemizde toplum içinde tedavi ve rehabilitasyon çal flmalar de erlendirildi inde; bunlar n henüz çok az say da hastaya ulaflabildi i, genellikle proje düzeyinde baz kamu veya üniversite hastanelerinde yürütülmeye çal fl ld bilinmektedir. Sistematik olmayan bu çabalar Türkiye psikiyatri tarihinde hep olagelmifltir ancak hastane merkezli olan psikiyatri modelimizde bu rehabilitasyon çal flmalar hastalara uygulanan ifl-u rafl terapisinin ötesine çok az geçebilmifltir. Halbuki Dünya Sa l k Örgütü taraf ndan rehabilitasyon ruhsal bozukluk nedeniyle bireydeki ifllev kayb, yetersizlik ve engellerin azalt lmas ya da ortadan kald r lmas ve bireyin yaflam kalitesini mümkün oldu unca yükseltmek amac yla planlanan müdahale ve eylemler olarak tan mlanmaktad r (7). Toplum Temelli Model Toplum temelli ruh sa l modelinin esas hedef kitlesini oluflturan a r ruhsal bozuklu u olan veya hastanede uzun süre yat - r lan hastalar ile ilgili sorunu sadece tedavi ve rehabilitasyon faaliyetleri boyutuyla düflünmemek gerekir. Bu sorun sosyal, ekonomik, hukuki ve t bbi boyutlar olan bir sorundur. Konuyu bir halk sa l sorunu olarak ele al p yukar da s ralanan boyutlar n açarsak: Sosyal Boyut - A r ruhsal hastal olan hastalar ço u kez bak ma ihtiyaç gösterirler, bu durum ailenin yaflad ekonomik ve sosyal yükü daha da a rlaflt rmaktad r. - Hastalar aileleri ve toplumla iliflkilerinde güçlükler yaflamaktad rlar. - Ailelerin ihmali ve istismar ile karfl lafl labilmektedir. - Hastalar, hastal n pozitif belirtileri sebebiyle kendilerine ve baflta aileleri olmak üzere çevrelerine fiziksel olarak zarar verme potansiyeli tafl yabilirler. - Ev ve hastane d fl nda zaman n de erlendirebilece i koflullardan yoksun olmalar nedeniyle sosyal izolasyonlar kal c hale gelmektedir. - Toplumsal önyarg ve d fllamalara maruz kalmaktad rlar. Bundan sadece hasta de il aile de zarar görmektedir. - Aileler karfl karfl ya kald klar bu a r sorunla nas l bafl etmeleri gerekti i konusunda bilgi sahibi olmad klar ndan ve maruz kald klar sonuçlar sebebiyle çaresizlik hissetmektedirler. Ekonomik Boyut - Hastalar ailelerine ba ml yaflamaktad rlar. - Hastal n çeflitli dönemlerinde bak ma ihtiyaç duyuldu undan aileden en az bir kiflinin çal flma veriminin azalmas na ya da hiç çal flmamas na neden olmaktad rlar. - E itimlerini tamamlamada güçlük çekmeleri nedeniyle meslek sahibi olamamaktad rlar. - Meslek sahibi olmufl hastalar gerek hastal n birincil etkileri gerekse iletiflimde yaflad klar güçlükler ve sosyal beceri yoksunlu- u nedeniyle verimli çal flamamakta veya ifllerini b rakmaktad rlar. - Yetersiz ekonomik koflullarda yaflamlar n sürdürmektedirler. - Düzenli takip ve tedavileri yap lamad zaman alevlenme s kl ve fliddeti artmakta ve hastaneye yat fl s kl ve süresi uzamaktad r. Bu sebeple zaten ço unlukla ekonomik de er üretemeyen hastan n ülke ekonomisine maliyeti artmaktad r. - Hasta ço u kez düzenli takip ve tedavi olana na ulaflamad ndan alevlenme belirtileri a r olmakta, tedaviye ulaflmas ancak kolluk kuvvetlerinin müdahalesi ve ço unlukla yaflad yerden uzakta baflka bir flehre nakli ile mümkün olmakta bu durumda hem sosyal hem de ekonomik maliyetleri art rmaktad r. Hukuki Boyut - Ço u mümeyyiz olmayan hastalar n düzenli t bbi ve hukuki kay tlar n n olmamas ve ilgili yerlerin haberdar olmamas nedeniyle yanl fl hukuki ifllemler yap labilmekte ve hasta ve/veya ikinci kiflilerin hak ihlali söz konusu olabilmektedir. - Yine ayn nedenlerle hastan n askere al nmas, silah ruhsat, sürücü belgesi verilmesi gibi hasta ve toplum aç s ndan risk oluflturabilecek ifllemler yap labilmektedir. - Hastalar ve yak nlar, sosyal haklar konusunda bilgilendirilme ve bilinçlendirilme eksikli i nedeni ile hak kayb na u ramaktad rlar. - Vesayet alt na al nan hastalar n bir k sm nda, vasilerinin ilgisizli i ve ihmali olabilmekte, ancak bunun tespiti, takibi ve gerekli mercilere bildirimi yap lamamaktad r. T bbi Boyut - Hastal k, yaflam boyu sürmekle birlikte ço u kez iyi planlanm fl ve sürdürülebilen bir medikal tedaviye iyi yan t verir. Hastal - n s k alevlenmesinde ve hastaneye yat fl gerektirmesinde medikal tedavinin sürdürülememesi önemli rol oynar. Hastalar n tedavisi ve tedaviye uyumu/uyumsuzlu u periyodik olarak takip edilirse alevlenme s kl, fliddeti ve/veya hastaneye yat fl s kl azalabilmektedir. - Hastal n alevlenme döneminden önce ortaya ç kan baz uyar c iflaretler vard r. Bu iflaretler erken tan n p müdahale edilirse hastal k alevlenmeyebilir. Uyar c iflaretler hastaya ve/veya yak nlar na ö retilebilir veya sa l k personeli taraf ndan tespit edilebilirse erken medikal müdahale yap labilir ve alevlenme önlenebilir. - Hastal n prognozunda ailenin hastaya, hastal a ve tedaviye iliflkin tutumu belirleyici bir rol oynar. Aile hastal kla ilgili bilgilendirilirse hastaya karfl, hastal k ve tedaviye iliflkin tutumu iyilefltirilebilir ve bu da prognozu olumlu etkiler. - S k alevlenme hastalarda kal c biliflsel kay plara yol açar ve bunun sonucunda hastal k belirtileri yüzünden sosyal izolasyona maruz kalm fl olan hasta tamamen soyutlanabilir ve kendi bak m - na iliflkin en temel rutinleri bile yapamaz hale gelebilir. Yukar da s ralanan müdahalelerle alevlenme s kl azalt laca ndan hastalar n y k m önlenebilir veya geciktirilebilir. - Psikiyatride yaln z a r ruhsal hastal olan hastalar için de- il bütün hastal k gruplar için iyilefltiren iliflki kavram vard r. Bizzat hastayla kurulan iliflkinin kendisinin iyilefltiren, belirtileri s n rlayan bir etkisi bulunmaktad r. Ailelerinin bile sa l kl bir iliflki kur(a)mad hastalar n periyodik ziyareti, onunla ilgilenilmesi ve yard m çabalar hastal n hem do as n, hem de prognozunu olumlu etkileyecektir. - A r ruhsal hastal olan hastalar ço u kez zeka ve beceri sorunu olmayan hastalard r. Uygun terapi ve rehabilitasyon programlar yla en az ndan öz-bak mlar n sa layabilecekleri gibi
4 28 Toplum Temelli Ruh Sa l Modeli ve Türkiye de Toplum Ruh Sa l Merkezleri Projesi Nöropsikiyatri Arflivi 2009; 46 Özel Say : 25-9 üretime de katk da bulunabilirler. Takipler s ras nda uygun hastalar n terapi ve rehabilitasyon programlar na yönlendirilmesi sa lanabilir, böylece hem bak m verenin yükü azalt labilir hem de hastan n evden ç kmas ile pek çok yarar elde edilebilir (sosyal ifllevsellikte art fl, üretime katk ve özgüvende art fl, maddi koflullar n n iyileflmesi vb.) y l nda yay nlanan Türkiye Ruh Sa l Profili Çal flmas Türkiye de ruhsal hastal klar n s kl hakk nda bilgi vermifltir. Bu çal flmaya göre Türkiye de nüfusun %18 i yaflam boyu bir ruhsal hastal k yaflamaktad r ve bu bulgular t pk bat ülkelerinde oldu- u gibi ülkemizde de ruhsal hastal klar n yayg n oldu unu göstermektedir (8) y l nda yap lan ulusal hastal k yükü çal flmas - n n sonuçlar ise ruhsal hastal klar n yükü hakk nda bize fikir vermektedir ve psikiyatrik hastal klar n özürlülü e ba l yaflam y l kayb na neden olan durumlar içinde önde gelen nedenlerden oldu unu ortaya koymufltur (9) y l nda Helsinki de DSÖ Avrupa Bölgesi ülkelerinin bakanl klar n n kat l m ile gerçeklefltirilen toplant sonucunda Avrupa ülkeleri için bir ruh sa l eylem plan aç klanm flt r. Bu eylem plan n n belirlenen 12 ana bafll ktan ikisi Ruh sa l sorunlar için iyi bir birinci basamak bak m na eriflimi sa lamak ve A r ruhsal hastal olan kifliler için toplum temelli hizmetlerle etkin bak m sunmak olarak belirlenmifltir (10). Ülkemizde 2006 y l nda aç klanan Ulusal Ruh Sa l Politikas metninde de Ruh sa l sisteminin toplum temelli olmas, genel sa l k sistemine ve birinci basama a entegre edilmesi ve Toplum temelli rehabilitasyon çal flmalar n n yap lmas kararlar vard r (11). Dünya Sa l k Örgütü Avrupa Bölgesi, üyesi olan ülkelerden Herkes çin Sa l k konusunda kendi stratejilerini belirlemelerini istemifl, 2007 y l nda Sa l k Bakanl ülkemiz için 2020 y l na kadar belirlenen sa l k hedef ve stratejilerini aç klam flt r. Ülkemizin üretti i politikalara uygun olarak belirledi i 21 hedeften 6. hedef Ruh Sa l n n Gelifltirilmesi ve alt bafll da 2020 y l na kadar, halk n psiko-sosyal iyilik durumunu gelifltirmek ve ruh sa l sorunu olan kiflilerin özel bak m almalar n sa lamak olarak belirlenmifltir (12). Toplum Ruh Sa l Merkezleri 2003 y l nda bafllayan Sa l kta Dönüflüm sürecinde di er branfllarda hastalar aç s ndan kaydedilen geliflmelere ra men psikiyatride dönüflüm s n rl kalm flt r y l nda yaz lan ulusal ruh sa l politikas metninde toplum temelli modele geçifl tavsiye edilmifl, yay nlanma aflamas nda olan Ruh Sa l Eylem Plan nda da belirtildi i üzere ülkemizdeki ruh sa l politikas nda hastane temelli modelden toplum temelli modele geçme karar al nm flt r. Bu modelin ilk basama olarak da Toplum Ruh Sa l - Merkezleri (TRSM) açma karar Sa l k Bakanl taraf ndan Nisan 2009 da al nm fl ve projelendirme sürecine bafllanm flt r. Proje olufltururken öncelikle Finlandiya, talya, ngiltere, Almanya ve Hollanda ya kalabal k bir ekip olarak gidilmifl ve bu ülkelerin sistemleri incelenmifltir. Toplum Temelli Ruh Sa l modelini en iyi uygulayan ülkelerden biri olan Hollanda daki sistemi Türkiye nin hemen her ilinde çal flan yaklafl k 120 psikiyatristin yerinde görmesi sa lanm flt r. Bu gözlem çal flmas yla, yeni yap lanman n nas l oldu unu bilen her ilde en az bir psikiyatrist olmas hedeflenmifltir. Bu s rada Bolu Ruh Sa l Hastanesine ba l Bolu Toplum Ruh Sa l Merkezi May s 2008 de aç lm flt r. Türkiye deki ilk merkez olan Bolu daki merkezin faaliyetleri yak ndan izlenmeye bafllam flt r. Bolu ili nüfus yap s görece stabil olan ve di er sosyodemografik özellikleriyle de Türkiye ortalamas n belirlemek aç s ndan uygun bir pilot il olarak kabul edilebilir. Bu ildeki hastalar belirli merkezlerden hizmet ald klar için tespit ve takip edilmeleri görece daha kolayd r. Bolu Toplum Ruh Sa l Merkezinin yapt hizmet s ras nda izledi i prosedürler, karfl laflt maliyet, finans, iafle, personel ve lojistik sorunlar de erlendirilmifl, hasta davran fllar aç s ndan da iyi bir projeksiyon verisi sa lanm flt r. Bu veriler ve yurt d fl gözlemleri fl nda ülkemizde rehabilitasyon faaliyetleriyle u raflan akademisyenlerle dan flma toplant lar yap larak projenin ana ilkeleri belirlenmifltir. Projede özet olarak; a r ruhsal bozuklu u olan hastalar n aç lacak olan Toplum Ruh Sa l Merkezleri (TRSM) taraf ndan kay t alt na al n p takip edilmesi, halen hastanelerde yatmakta olan ve ihtiyac bulunan hastalar n projenin sonraki aflamas nda aç lacak yar -yol evleri ve korunakl evlerde kalmas n n ve korunakl iflyerlerinde istihdamlar n n sa lanmas hedeflenmektedir. Her bin nüfusa bir tane aç lmas planlanan TRSM lerin: Kendisine ba lanm fl co rafi bölgedeki a r ruhsal rahats zl - olan hastalar n ve ailelerin bilgilendirildi i, hastan n ayaktan tedavisinin yap ld ve takip edildi i, rehabilitasyon, psikoe itim, ifl-u rafl terapisi, grup veya bireysel terapi gibi yöntemlerin kullan larak hastan n toplum içinde yaflama becerilerinin art r lmas n hedefleyen, psikiyatri klinikleri ile iliflki içinde çal flan ve gerekti inde mobilize ekiple hastan n yaflad yerde takibini yapan birimler olmas planlanmaktad r. Bu sayede TRSM ler a r ruhsal bozuklu u olan hastalar için verilen hizmetin ana düzenleyicisi ve kontrol merkezi olacakt r. Projeye göre 7 Ruh Sa l Hastanesinin oldu u il ve Ankara ile zmir de toplam 9 tane merkez birinci halka olarak aç lacakt r. kinci aflamada bu illerle afiliye edilen 26 ilden ekipler bu merkezlerde e itileceklerdir. Üçüncü aflamada kalan di er illerde TRSM ler aç lacakt r. Son olarak da merkez nüfusu 100bin ve üstü olan yerleflim alanlar nda bir merkez olarak toplam 224 TRSM aç lmas na bafllanacakt r. Tüm di er merkezlerde çal flacak ekibin e itiminin birinci halkadaki merkezlerde verilmesine çal fl lacakt r. E itim 1 hafta teorik, 2 hafta pratik olmak üzere 3 ayr modül olarak planlanm flt r. Merkezlerin toplu tafl ma ile kolay ulafl labilir, toplum içinde, minimum 400 m 2, mümkünse bahçeli, müstakil binalarda kurulmas hedeflenmifltir. Merkezlerin taslak proje ve maliyet çal flmalar yap lm flt r. Mevzuatla ilgili çal flmalar tamamlanm fl paydafl kurumlarla görüflmeler bafllam flt r. TRSM lerin afla daki ifl basamaklar n yürütmesi planlanmaktad r. Kay t fllemleri - Kendisine ba l co rafi bölgede yaflayan psikotik bozukluk tan l hastalar tespit ederek merkezin veri taban na kaydetmek, - Kaydedilen hasta ve/veya yak nlar yla irtibata geçerek merkezin amac, ifllevleri, hastaya sa layaca faydalar konusunda bilgilendirmek, - Merkeze devam sa lanan hastalar n psikiyatrik ve sosyal profillerini sosyodemografik veri formu ve ölçeklerle belirlemek.
5 Nöropsikiyatri Arflivi 2009; 46 Özel Say : 25-9 Toplum Temelli Ruh Sa l Modeli ve Türkiye de Toplum Ruh Sa l Merkezleri Projesi 29 Takip fllemleri - Merkeze devam sa lanan hastalar n farmakolojik tedavilerini düzenli kullan p kullanmad, do ru zamanda ve dozda kullan p kullanmad, yan etki olup olmad gibi süreçleri takip etmek, - Merkeze devam sa lanamayan hasta ve/veya yak nlar yla irtibata geçilerek evde ziyaret etmek ve bu ziyaretler s ras nda farmakolojik tedavisini planlamak ve hastay merkeze devam konusunda ikna etmeye çal flmak, - Merkezde ya da evde takip s ras nda herhangi bir sebeple alevlenen ve kendine ya da çevresine zarar verme potansiyeli tafl yan hastay ilgili kolluk kuvvetleriyle irtibat kurularak yatakl bir psikiyatri klini ine yat fl n sa lamak. E itim - Hasta ve hasta yak nlar na psikoe itim vermek, - Uygun hastalara sosyal beceri e itimi vermek ve toplum içinde uygulamalar yapmak. Terapi - Hastalar n ilgileri ve kiflilik özelliklerine uygun u rafl alanlar n planlamak ve u rafl terapilerine kat l mlar n programlamak, - Uygun olan hastalarla aç k/kapal grup terapileri düzenlemek. Di er Fonksiyonlar - Yerel yönetimler, yerel yaz l ve görsel medya arac l ile toplumu bilinçlendirmek ve antistigmatizasyon için çal flmalar yapmak. - Yap lan çal flmalar s ras nda tespit edilen hastaneye yat fl, bak m, çal flacak iflyeri ihtiyaçlar na cevap vermek üzere ilgili kurumlarla irtibat kurmak. TRSM lerin fonksiyon kazanmas ndan hemen sonra yar -yol evleri, korumal evler ve korumal iflyerlerinin uygulamaya sokulmalar planlanmaktad r. Toplum temelli modelde ana hedef hastan n mümkünse ailesinin veya yak nlar n n yan nda yaflam n sürdürmesidir. Ancak bunun sa lanamad durumlarda hastalar büyük hastanelere yat rmak yerine toplum içinde onun bir parças olarak yaflayabilecekleri yerlere yerlefltirmek gerekir. Projenin ilerleyen döneminde aç lmas planlanan yar -yol evleri, hastaneden taburcu edilebilecek ve ailesinin yan nda kalamayacak hastalar n 24 saat boyunca sa l k çal flanlar taraf ndan gözlendi i ve desteklendi i evler olarak planlanmaktad r. Buradan sonra hasta toplum içinde tek bafl na veya k smi destekle yaflayabilece i duruma geldi inde korumal evlere nakledilecektir. Korumal evler e er geliri varsa hasta taraf ndan yoksa Sosyal Hizmetler taraf ndan finanse edilen ve sa l k çal flanlar n n periyodik olarak ziyaret etti i, bir veya birkaç hastan n bir arada yaflamlar n sürdürdü ü yerler olarak düflünülmektedir. Korumal evde arkadafllar yla birlikte toplum içinde uyumlu yaflayan hastalardan uygun olanlar n n korumal ifl yerlerinde çal flmalar sa lanacakt r. Korumal iflyerleri belediye, kamu veya özel di er kurumlar taraf ndan desteklenen iflyerleri olarak planlanmaktad r. Mevcut mevzuat kapsam nda Çal flma Bakanl n n iflbirli i ile aç lmas düflünülen birimlerde çal flan hastalar çal flmalar n n karfl l nda kendi harcamalar için gelir de kazanabilecektir. Ayr ca uygun olan hastalar için normal iflyerlerinde (yar flmal ifllerde) özürlü kontenjan ndan ifl bulunmas uygulanabilecek bir di er yöntemdir. TRSM ler hastan n sa l k durumunun takibinden sorumlu merkez olaca ndan hastan n yar -yol evi, korumal ev veya korumal iflyerine geçmesine karar veren ve sistemin merkezindeki kurum olarak ifl görecektir. Ülkemizdeki toplum yap s nedeni ile hastalar m z n ço u, giderek azalmakla birlikte halen ailelerinin yan nda yaflamaktad r. Ailelerinin yan nda yaflayan hastalar içinde TRSM ler gün içinde vakitlerini geçirebilecekleri tedavi ve terapilerinin sürdürüldü ü merkezler olarak ifllev görecektir. Ailesiyle yaflayan hastalar n ço u tüm gününü evde geçirmekte aileden en az bir kifli hasta bak m nedeni ile sosyal yaflam ve üretim sürecinden uzak kalmaktad r. Aileler sadece farmakolojik tedavi konusunda destek almakta bunun d fl nda kendilerini yaln z hissetmekte ve zaman içinde hasta ile ailesi aras nda iliflkiler bozulmaktad r. Mevcut insan gücünün yetersizli i poliklinik ortam nda hastas n getiren aileye hasta ve hastal k hakk nda bilgi vermeyi ve aileyi yönlendirmeyi çok güçlefltirdi inden aileler bazen ne yapacaklar n bilememekte ve sorun yaflamaktad rlar. Bu sorunun TRSM lerde ailelere yönelik e itim programlar haz rlanmas ve her hastan n ailesiyle birlikte o hastaya özgü bireysel yaklafl m metodunun planlanmas ile çözülebilece i düflünülmektedir. Sonuç Sonuç olarak, tüm bu boyutlar yla sorun bir halk sa l sorunu olarak düflünülürse, sadece hastan n flikayeti oldu unda hastaneye geldi i ve sonras nda tek bafl na b rak ld hastane temelli sistemin de ifltirilmesi ve toplum temelli psikiyatri modeline geçilmesi gerekmektedir. Kaynaklar 1. (eriflim tarhi: ). 2. ; 1992, 1997, 2005, 2006 (eriflim tarhi: ). 3. World Health Organization. Mental Health Atlas. WHO. Cenevre; MDRI. Behind Closed Doors:Human Rights Abuses in the Psychiatric Facilities, Orphanages and Rehabilitation Centers of Turkey: a Report by Mental Disability Rights, Foucault M (1961) Delili in Tarihi (Çev. M. A. K l çbay). mge Kitabevi, Ankara; World Health Organization. Policies and practices for mental health in Europe - meeting the challenges. WHO, World Health Organization. Disability Prevention and Rehabilitation. WHO. Cenevre; Erol N, K l ç C, Ulusoy M ve ark. Türkiye Ruh Sa l Profili Araflt rmas, TC Sa l k Bakanl Temel Sa l k Hizmetleri Genel Müdürlü ü. Ankara; Ulusal Hastal k Yükü Ve Maliyet-Etkililik Projesi T.C. Sa l k Bakanl Refik Saydam H fz ss hha Merkezi Baflkanl H fz ss hha Mektebi Müdürlü ü- Baflkent Üniversitesi. Ankara; Avrupa için Ruh Sa l Eylem Plan ve Deklerasyonu. Dünya Sa l k Örgütü. Helsinki; Türkiye Cumhuriyeti Ruh Sa l Politikas. T.C. Sa l k Bakanl Temel Sa l k Hizmetleri Genel Müdürlü ü. Ankara; Hedef te Türkiye: Sa l kta Gelecek. T.C. Sa l k Bakanl Refik Saydam H fz ss hha Merkezi Baflkanl H fz ss hha Mektebi Müdürlü ü. Ankara; 2007.
Ruh Sa l Çal flmalar nda Sosyal Hizmet Mesle inin Rolü
DEERLEME MAKALES Ruh Sa l Çal flmalar nda Sosyal Hizmet Mesle inin Rolü Güven BAHAR*, Haluk A. SAVAŞ** * Ö r. Gör. Sosyal Hizmet Uzman, Gaziantep Üniversitesi Sa l k Hizmetleri M.Y.O. ** Prof. Dr., Gaziantep