Divân | Kunfeyekun
Abbasiler dönemi, başlangıçta Emevî müesseselerini aynen devam ettirmiş görünmekte ise de hakikatte büyük bir yenilik ve değişikliğin ortaya çıktığı bir dönem olarak kabul edilir. Bu ifade sadece divanlar için değil, bütün müesseseler için geçerlidir. Nitekim vezirliğin ilk defa İslâm dünyasında ortaya çıkışı, Abbasî halifesi Ebu'l-Abbas es-Seffâh zamanında, Ebu Seleme el-Hallal'ın bu vazifeye getirilmesiyle gerçekleşmiştir. Bu bakımdan, divan teşkilatı, Abbasîler döneminde daha bir gelişme göstermiştir. Gerçekten, Abbasîler'in orta zamanlarında divan, en debdebeli ve muhteşem bir şekil almıştı. Divanda vezir, kadi'l-kudat, kadı ve diğer vazifelilerin yerleri olup halifenin makamı da vardı. Fakat burası boş dururdu. Halife, divana bakan pencereli yüksek bir mahalden divan müzakerelerini dinleyip kendisi görünmezdi. Divan'a bakan bu pencereye Kâbe örtüsünden siyah bir perde konmuştu. Divan esnasında bu perde kaldırılır ise de pencerenin altın kaplı parmaklıklarından dolayı halifenin kendisi, dışardan görünmezdi.
Abbasilerdeki divana halife Mu'tasım zamanında Divanu'l-Adl denilirdi. Böylece divan tabiri Abbasîler devrinden itibaren ve daha sonraları bütün müslüman devletlerde kabul görmüştü. (İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, s. 4-5)
Bilindiği gibi Abbasî devletinin merkezi Bağdat idi. Bu bakımdan divanların merkezi de burası idi. Hicrî üçüncü asırda halife el-Mu'tedid, idarî bakımdan büyük bir değişiklik yaparak vilayetler için de divanlar tertipledi. Adına "Büyük Divan" denilen bu divan defterleri merkezde bulunuyordu. Abbasî dönemi divanlarından birkaçı şöyledir: Divân-ı Arizu'l-ceyş, Divânu'l-Harac ve'l-Cibayat, Divânu'n-Nefekat, Divânu Beyti'l-mal, Divanu't-tevki', Divânu'l-Berîd Divânu'l-hatem, Divânu'l-eşrâf, Divânu'l-mezalim. Bu divanlardan her biri, kendi alanlarında hizmet eden günümüz bakanlıkları gibi düşünülmelidir.
İslâm dünyasında, Hz. Ömer ile başlayan ve daha sonra değişik şekillerde ortaya çıkan divan teşkilâtı, Osmanlılar'da da değişik isim ve şekillerde faaliyetine devam etmiştir. Bununla beraber devletin ilk yıllarında divanın nasıl geliştiğine dair kesin bir bilgiye sahip değiliz. Bununla beraber Kemalpaşazade bunun daha Osman Gazi zamanında ortaya çıktığını kaydeder. Herhalde bu, Anadolu beyliklerinde ortaya çıkan divanın bir benzeri olmalıdır ki fazla bir gelişme gösterememiştir. Ama 1324 yılında bey olan Orhan'ın dönemi, artık kesinlik kazanmış görünmektedir. Hatta tarihçi Aşıkpaşazâde'nin, bu beyin, divana gelmek zorunda olan devlet adamlarının burmalı tülbend yani bir çeşit sarık taşımalarını emretmiş olduğunu söylemesi, onun divan erkânı için bir kıyafet tespit ettiğini göstermektedir. (Ahmet Mumcu, Divan-ı Hümayun, 21-22). Osmanlı Divanı, daha sonra gelen hükümdarlar vasıtasıyle bir hayli geliştirilerek, devletin en önemli organları arasında yer almıştır.
Çeşitli âmiller vasıtasiyle müesseselerini, Abbâsîlerin parlak devirlerindeki gelişmiş şekillerine dayandırmak suretiyle, kendinden önceki diğer müslüman devletlerden de istifade etmiş olan Osmanlı devleti, şer'î hukuku hem nazarî, hem de amelî bir şekilde her sahada uygulamaya çalışıyordu (Ömer Lütfı Barkan, "Osmanlı İmparatorluğu Teşkilat ve Müesseselerinin Şer'iliği Meselesi" İHFM. (1945) XI/3-4, 209). İşte bunun içindir ki, üç kıta üzerinde 10-50 derece Kuzey enlemleri ile 10-60 derece Doğu boylamları arasında uzanan Osmanlı devleti, saha ve genişlik itibariyle bir kıta görünümünde olmasına, çeşitli iklim ve tabiat şartları ile; tebeasının farklı bünyelere (din dil, ırk, mezhep, kültür farkları gibi) sahip bulunmasına rağmen, onları dünya devletlerinden çok azına nasib olmuş bir adaletle idare edebilmiştir (Geniş bilgi için bk. Ziya Kazıcı, Osmanlılarda Vergi Sistemi, 7-8). Zaten devlet bundan başka türlü davranamazdı. Zira İslâm hukukuna göre hükümdar, her istediğini yapan ve her türlü arzusuna uyulması gereken bir kişi değildir. O da Şerîatın emirlerine uymak zorundadır. Aksi takdirde, Hz. Peygamberin "Allah'ın emirlerine uymayana itaat yoktur" (İbn Mace, Sünen, II, 956) hadis-i şerifi ile, Hz. Ebû Bekir'in halife seçildiği zaman irad etmiş bulunduğu hitâbesinde dediği gibi (İbn Hişam, es-Siretu'n-Nebeviyye, IV 311) yöneticinin emirlerine itaat mecburiyeti kalkar. Osmanlı devletinde de durum aynıdır. Zira "bu devlette din asıl, devlet onun bir fer'idir" (Hezarfen Hüseyin Efendi, Telhisü'l-Beyan fi Kavanin-i Âl-i Osman, Bibliotheque National (Paris) Ancien Fonds Turc, nr. 40, vr. 134 a-b).
Devlet işlerinde kesin bir karar verilmeden önce, devlet divanında incelenir, görüşülür ve bundan sonra karar hükümdarın olurdu. Padişahlar zaman zaman devlet işleri ile şer'î ve hukukî muameleler hakkında icab edenlerle görüşüp kendilerinden fikir alırlardı. Bundan anlaşılacağı üzere zahiren geniş ve hududsuz bir yetkiye sahip olduğu görülen padişah, gerçekte birtakım kanunlarla kayıtlı idi. Osmanlı hükümdarlarının en kudretli zamanlarında bile divan kararlarına tamamen riayet ettikleri ve bunun haricine çıkmadıkları görülmektedir. Osmanlılar'da bir devlet teşkilâtı olarak divan, "bizzat padişahın bulunmadığı takdirde, vezirin başkanlığında veya hükümdarın bulunduğu yerde kurulan bakanlar kurulu" demektir.
a. Divân-ı Hümâyun: Bütün İslâm devletlerinde olduğu gibi, Osmanlı devletinde de başlangıçta hükümdarın, sonraları vezir-i âzamın başkanlığında toplanarak devlet işlerine bakan meclisin adı. Buna sadece divan da denirdi. Bilindiği gibi divan tâbiri, Osmanlılardan önce diğer devlet dairelerine de veriliyordu. Ama Osmanlılar'da bu tahsis edilerek sadece Divan-ı Hümâyun için kullanılmıştır.
İstanbul'un fethinden sonra Divan-ı Hümayun, Topkapı Sarayı'nda ve Kubbe altı denilen mahalde toplanıyordu. Fatih'e gelinceye kadar divana başkanlık etmek suretiyle padişahlar, bizzat devlet işleri ile meşgul olurlarken, Fatih'in iş sahipleri tarafından teşhis olunamaması yüzünden Gedik Ahmed Paşa'nın teklifi üzerine padişahlar için, toplantı mahallinin arkasında biraz yüksekçe, önü kafesli bir yer yapılmış ve padişahlar meclisin müzakerelerini oradan dinlemeye başlamışlardır.
Divan'a havale olunan davalar, kadıaskerler veya İstanbul kadısından hangisinin kaza dairesini ilgilendiriyorsa, hükm-i şer'isini vermek üzere ona havale olunurdu. Malî işler hakkında defterdarın mütalâası alınır, arazi beratları ile hükümdarlara yazılan nâme-i hümâyûnlar (mektuplar) nişancı tarafından yazılırdı. Devlet memurları da divanda muhakeme edilirlerdi (Uzunçarşılı, a.g.e., I, 501-502).
Divan-ı Hümayun, XVIII. asır ortalarına kadar bu sûretle devam etmiştir. Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı sırasında iş tavsayarak divan toplantıları terk edilmeye başlanmıştır.
Divân-ı Hümâyundan çıkan kararlara "hüküm" adı verilirdi. Hükümler, ahkâm defterlerine sıra ile yazılırlardı. Osmanlılarda Sultan II. Mahmud döneminde ve 1826 yılında Yeniçeri ocağının kaldırılması üzerine "Divân-ı Hümâyun" tabiri de kaldırılarak yerine "Meclis-i Vükelâ" veya "Meclis-i Has" denmeye başlamıştır. (M. Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, I, 464-465).
b. Divân-ı Asefi: Sadrazam başkanlığında toplandığı için bu adı alan divan, XVII. asırdan sonra önem kazandı. Sadrazam konağında ikindi namazından sonra toplandığı için "İkindi Divanı" diye de adlandırıldı. XVIII. asırda pazartesi ve perşembe günleri dışında hemen her gün toplanırdı.
c. Ayak Divânı: Çok önemli, acil veya fevkalâde haller dolayısıyla, ya da padişahın huzuru ile kurulan divan hakkında kullanılan bir tabirdir. Meclis demek olan divanda padişahtan başka kimsenin oturmayıp ayakta durarak işin derhal bir karara bağlanması bu adın verilmesine sebep olmuştur. Saraydaki ayak divanlarında padişahın oturmasına mahsus taht, Topkapı Sarayı'nın Bâbu's-Saâde adı verilen kapısının ön kısmında mermer sütunlara dayalı olarak revak ve ayvanın altında kurulurdu. Padişahların yapmaya mecbur oldukları ayak divanı, mühim saydıkları bir iş veya şüphe ettikleri bir yolsuzluk sebebi ile ya da askerin isyanı veya halkın şikâyeti üzerine akdolunurdu. Bundan başka, padişahların gittikleri bir yerde herhangi bir meselenin araştırılması için ayak divanı yaptıkları da görülür. Kanunî Sultan Süleyman'ın, bir Rum mimarı ile başgösteren su ihtiyacını görüşmek için yaptığı ayak divanı ve IV. Sultan Murad'ın Kapıkulu askerlerinin isyanı üzerine yapılan divanlar, burada örnek olarak zikredilebilir. Sadrazamlar da ayak divanı akd ederlerdi. Fakat bu genellikle savaş zamanında ordugahta olurdu. Ordu erkânı ile Ocak zabitlerinin iştirak ettikleri divanda, ayak üzerinde müzakereler yapılır ve süratle karara bağlanırdı.
d. Galabe Divanı: Elçi kabulü dolayısıyla yapılan divanlara "Galebe Divanı" adı verilir. Galebe divanı, özellikle yabancı elçilere karşı bir gösteri mahiyeti taşıdığından, ötekilerden farklı ve biraz daha debdebeli olurdu.
Görüldüğü gibi, İslâm devlet teşkilâtları içinde, Hz. Ömer'den başlamak sûretiyle önemli ve faal bir rol oynayan divanlar, zamana, ihtiyaca ve devletlere göre şekil değiştirmiş bulunmaktadırlar. Prensip olarak daima ileriye yönelik ve gelişmelere açık bulunan İslâm medeniyeti içinde, böyle bir durum normal karşılanmalıdır. Zira İslâm, iyi olan bir şeyi almaktan asla çekinmez.