Anasayfa / Ürünler / Vadeli İşlemler / İşlem Teminatları
VİOP'ta işlem teminatı olarak kabul edilecek kıymetler nakit ve nakit dışı varlıklar olarak ikiye ayrılmaktadır. Nakit teminat olarak TVİS'e sadece Türk Lirası kabul edilecektir. Nakit dışı teminatlar ise çeşitlendirilmiştir.
Nakit / Nakit Dışı
Nakit Türk Lirası TL 0,3 1,00 1,00
Nakit Dışı Döviz DVZ 0 0,70 0,95
Nakit Dışı Hazine Bonosu HB 0 0,70 0,90
Nakit Dışı Devlet Tahvili DT 0 0,70 0,80
Nakit Dışı Dövize Endeksli Devlet Tahvili DTE 0 0,70 0,80
Nakit Dışı Döviz Ödemeli Devlet Tahvili DTY 0 0,70 0,80
Nakit Dışı Hisse Senedi (İMKB 30 İçerisinden) İMKB-30 0 0,35 0,70
Nakit Dışı Hisse Senedi (Borsa Yatırım Fonları) BYF 0 0,35 0,70
Nakit Dışı Yatırım Fonu Fiziki (A Tipi) YF-A TİPİ 0 0,35 0,70
Nakit Dışı Yatırım Fonu Fiziki (B Tipi) YF-B TİPİ 0 0,70 0,80
Nakit Dışı Yatırım Fonu (Likit) YF-LİKİT 0 0,70 0,90
Piyasa'da yeni bir pozisyon alınırken Takasbank nezdinde bulundurulması gereken işlem teminatının en az %30'unun nakit teminattan oluşması gerekmektedir. Dolayısıyla toplam işlem teminatı içinde nakit dışı teminatların oranı en fazla %70 olabilir. Nakit dışı teminat içindeki hisse senedi ile A tipi yatırım fonu teminatlarının toplam payı ise toplam nakit dışı teminatın %50'sini geçemez. Bu %50 oranının içerisinde de her bir hisse senedinin veya A tipi yatırım fonu katılma belgesinin oranı ise %20'yi geçemez.
Piyasa risk yönetimi Takasbank tarafından yapılacaktır. İşlem sisteminde gerçekleşen işlemler, gerçek zamanlı olarak Takasbank tarafından çekilerek pozisyona dönüştürülür. Pozisyonu güncellenen hesaplar için son açık pozisyon ve son parametre dosyası verilerine göre 'Bulunması Gereken Teminat' hesaplanır. Bulunması Gereken Teminat, başlangıç teminatı ile fiziki teslimat teminatının toplamıdır. 'Sürdürme Teminatı', bulunması gereken teminat değerinin %75'i olarak dikkate alınır.
Toplam teminat miktarı, oluşan zararlar dolayısıyla sürdürme teminatının altına düşerse 'Teminat Tamamlama Çağrısı' yapılır. Sürdürme teminatının, toplam teminat + - geçici kâr/zarar tutarına oranı olarak tanımlanan risk oranı %100'den büyük olursa, ilgili hesap 'riskli' duruma düşer. Riskli duruma düşen hesabın pasif emirleri işlem sisteminde otomatik olarak iptal edilir. Riskli hesaplar için teminat yatırılabilir ancak çekilemez.
Piyasada gerçekleştirilen işlemler için portföy bazında teminatlandırma yöntemi uygulanır. Takasbank, portföy bazında teminatlandırma işlemlerinde Standart Portfolio Analysis of Risk (SPAN) algoritmasını kullanır. Başlangıç Teminatı, SPAN portföy bazında teminatlandırma yöntemi kullanılarak belirlenir. Değişik fiyat ve volatilite değişim seviyelerine dayalı olarak oluşturulan senaryolar arasından maksimum olan tarama riski, vadeler arası yayılma riski ve ürünler arası yayılma riski ofset değerleri gözönünde bulundurularak, kısa opsiyon pozisyonu minimum riski ile karşılaştırıldıktan sonra portföy bazında hesaplanır.
Standart Portfolio Analysis of Risk (SPAN)
SPAN (Standart Portfolio Analysis of Risk), portföy riski bazında, takas kurumu ve müşteri detayında gerekli teminatı hesaplayan bir sistemdir.
SPAN, tanımlanan 16 farklı senaryoya göre portföyün maruz kalabileceği riski analiz ederek, teminat gerekliliğini olması gerekene en yakın şekilde hesaplayan risk ölçüm ve teminatlandırma yöntemidir.
SPAN kullanılarak, değişik fiyat ve volatilite değişim seviyelerine dayalı olarak oluşturulan senaryolar arasından maksimum olan tarama risk değeri, vadeler arası yayılma riski, teslimat ayı risk değeri ve ürünler arası yayılma risk offset değerleri göz önünde bulundurularak teminatlandırılacak tutar portföy bazında hesaplanmaktadır.
SPAN aynı dayanak varlığa bağlı sözleşmeleri guruplandırarak analiz eder. Her bir ürün grubunun riski diğer ürün guruplarından bağımsız bir şekilde hesaplanır.
SPAN, borsa tarafından işleme alınan tüm vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri için 'Fiyat Değişim Aralığı' ve 'Volatilite Değişim Aralığı' değerleri üzerine senaryolar kullanarak risk dizileri hesaplamaktadır.
SPAN, bir dayanak varlığın farklı vadelerdeki vadeli işlem sözleşme fiyatlarının aynı oranda değişeceğini varsayar. Bu yüzden herhangi bir aydaki uzun pozisyon, başka bir aydaki kısa pozisyon ile netleşir.
Her bir sözleşmenin ilgili senaryodaki riski, sahip olunan pozisyonla risk dizisindeki değerin çarpılması suretiyle bulunur.
Bir portföydeki aynı ürün grubuna bağlı sözleşmeler birlikte değerlendirilerek her bir senaryo için portföydeki ilgili ürün grubuna bağlı sözleşmelerin riskleri toplanır.
Bir ürün grubu için en kötü senaryo, portföyde yer alan sözleşmelerin riskinin toplamda en yüksek olduğu senaryodur. Ürün grubu bazında en kötü senaryoda oluşan risk Tarama Riski olarak adlandırılır ve bir anlamda piyasa riskini ifade eder.
Seans sonrasında hesaplara aktarılacak veya hesaplardan tahsil edilecek kâr/zarar rakamları gün sonu uzlaşma fiyatlarına göre kesinleşir. Zararlar hesaplardan aynı gün (T günü) tahsil edilirken, kârlar ertesi gün (T+1 günü) hesaplara aktarılır. Kâr/zarar hesaplarına esas olan fiyat, her bir vadeli işlem sözleşmesi bazında hesaplanan uzlaşma fiyatıdır. Kesinleşmiş kâr/zarar hesaplanırken, işlem maliyeti işlemlerin ağırlıklı ortalama fiyatına göre hesaplanır.
Opsiyon işlemlerinde, işlem gerçekleştiği anda ödenen veya alınan prim tutarı hesabın toplam kâr/zararına etki eder. İlgili hesap net opsiyon primi alacaklı ise, bu tutar portföydeki diğer pozisyonlar veya alınacak yeni pozisyonlar için kullanılabilir. Opsiyon sözleşmelerinde uzlaşma, nakdi uzlaşma yöntemi veya fiziki teslimatla yapılabilir. Fiziki teslimatla son bulan opsiyon sözleşmeleri için kullanım kâr/zararı hesaplanmaz. Nakdi uzlaşmalı opsiyon sözleşmeleri için ise, opsiyon kullanımından dolayı oluşan kâr/zarar ilgili hesaplara kullanım kâr/zararı olarak yansıtılır.
Seans süresince elde edilen kâr/zarar rakamları, açık pozisyon taşıyan hesaplar için belirlenen bir zaman aralığında ilan edilen geçici uzlaşma fiyatları dikkate alınarak hesaplanır. Seans içinde yapılan teminat çekme işlemleri için yapılan kontrollerde hesap bazında toplam teminattan toplam zarar rakamı düşülür. Toplam kâr rakamı teminat çekilirken dikkate alınmaz. Kesinleşmiş kâr/zarar, seans içindeki açık pozisyonların kapatılmasıyla ve açık pozisyonların gün sonu uzlaşma fiyatına göre güncellenmesiyle oluşan kâr/zarardır. İşlem başlangıcında prim ödemeli opsiyonlar için hesap güncelleme işlemi yapılmadığından, opsiyon işlemleri için kesinleşmiş kâr/zarar rakamı hesaplanmaz.