Lazca ve Megrelce, Kolkh dili olarak da bilinen “Zanca”nın iki diyalektidir. Lazca, tarihsel olarak Rize'nin Pazar (Atina), Ardeşen (Art’aşeni), Çamlıhemşin (Vija), Fındıklı (Vitze), Artvin'in Arhavi (Arkabi) ve Hopa (Khopa), Borçka ilçelerinde; Gürcistan / Acaristan'ın Batumi kenti civarında; Abhazya'da ve Doksanüç Harbi'nden (1877- 1878) sonra Osmanlı yönetimi dışında kalan ve savaştan etkilenen diğer bölgelerden göç ederek Akçakoca, Karamürsel, Sapanca, Yalova vb. muhacir köylerinde topluca ve dağınık olarak yaşayanlar arasında konuşulmaktadır. Günümüzde, Lazca’yı kaç kişinin konuştuğuna somut bilgiler bulunmamakta, verilen rakamlar tahminden öteye geçememektedir. Konuşanlarının sayısı ne kadar olursa olsun, Lazca da ülkemizin anadillerinden bir tanesidir.
Geçmişte Lazca üzerine çalışma yapan ve eserler ortaya koyan yabancılar arasında Alman Georg Rosen, Rus Nilolay Marr, Alman Friedrich Kluge, Fransız Georges Dumézil’in adları öne çıkmaktadır. Georg Rosen’in kısa bir Lazca Gramer çalışması vardır. Nilolay Marr’ın Lazca Gramer çalışması ve eklindeki sözlük, bugüne kadar yapılmış en kapsamlı ve en ciddi akademik çalışmadır. Friedrich Kluge, Birinci Dünya Savaşı sırasında alan çalışması yaparak Lazca metinler derlemiştir. Fransız dilbilimci Georges Dumézil’in 1937’de Paris’te yayınlanan “Contes Lazes” adlı çalışması ile 1967’de yine Paris’te yayınlanan “Documents Anatoliens Sur Les Langues et Les Traditions Du Caucase, IV : Récits Lazes en Dialecte d'Arhavi (Parler du Şenköy)” adlı Lazca derleme çalışmaları dikkat çekicidir. Bu yabancı dilbilimciler, “akademik” saikle hareket etmiş ve çalışmalarını akademisyenlerin hizmetine sunmuşlardır. Fakat Georges Dumézil’in belirttiğim her iki çalışması üzerinde durulması gereken özelliklere sahiptir
CHP'nin tek parti diktatörlüğü 1930'larda günlük hayatı sürdürmeye yönelik nafaka ekonomisi ilişkilerinin hakim olduğu Lazca’nın da konuşulduğu yörelerde ulusal sanayinin kapitalist üretim ilişkilerini ve kurumlarını geliştiremedi, yerel üretim ilişkilerini tasfiye edemedi ve bu sebeple de Lazca’yı doğal bir yok oluş sürecine sürükleyemedi. İki dilliliği destekleyecek ve geliştirecek politikalar yerine, Lazca’nın burjuva resmî ideoloji ve resmî tarih tezleri ile ortadan kaldırıldı. Bu bağlamda asimilasyon politikaları ve baskılar uygulandı, korku havası oluşturuldu. CHP'nin tek parti diktatörlüğü, Lazca’yı köye ve eve hapsetme ve sonra da yok etme politikaları uyguladı.
Arhavili M. Recai Özgün şunları anlatıyor: “…Otuzlu yıllarda okullarda Temizlik ve İntizam Kolu, Kızılay Kolu... gibi isimlerle çalışma kolları oluşturulurdu... Bunlar arasında “Lazca Konuşanlarla Mücadele Kolu” diye bir kol daha vardı. Ben dördüncü ve beşinci sınıfta iken bir müddet bu kolun başkanlığını yaptığımı hatırlıyorum... Bu işi... faydalı olduğuna inanarak yapardık. Çünkü talebeler de öğretmenler de Laz kökenli idiler ve Türkçeleri meramlarını ifade edemeyecek kadar bozuktu...“
“Lazca Konuşanlarla Mücadele Kolu”ndaki faaliyetlerime bir anlam veremezdim. Çünkü okulda tamam; Lazca konuşanlara ihtarımı yapardım, ama eve gelince, köye çıkınca hiç Türkçe bilmeyen babaannem, dedem, komşuma hiç etkili olamıyordum. Hal böyle olunca, onlarla ben de Lazca konuşuyordum... Bir çocuğun ikiyüzlü gelişmesinde felaket etkili olacak bir uygulama. Ayrıca onlara, “Lazca konuşmayın” demek, “Siz hiç konuşmayın” anlamına geliyordu. Çünkü Lazca’dan başka dil bilmiyorlardı. Böyle bir teklif, onların aklımızdan şüphelenmelerini gerektiriyor ve şaşkın şaşkın gülmelerine vesile oluyordu. Bu çok büyük bir çelişki idi. Çocuk ruhumda oluşan bu çapraşık duygular, beni konunun nedenlerini anlamaya doğru iterdi ama hiçbir izah tarzını da bulamazdım. Bu konudaki pozisyonumu iki yüzlülük imiş gibi algılardım ve hatırladığıma göre utanır ve sıkılırdım.”
1939 doğumlu olan Hopalı Yılmaz Avcı’nın da hatırladıkları şöyle: “ ... Okullar açıldığı gün öğretmenimizin okulda Lazca konuşmayı yasaklaması ile beraber bizim de en önemli iletişim kaynağımız kesilmiş oldu. Ancak teneffüslerde, öğretmenden uzak olduğumuz noktalarda kontrollü olarak Lazca konuşabiliyorduk… Tabi bu arada yakayı suçüstü ele verenler de mutlaka cezalarını çekiyorlardı. (...) O büyük mücadele sonunda, öğretmenin galip geldiğini söylemeye her halde gerek yok !
CHP Antalya Milletvekili R. Kaplan’ın Mecliste yaptığı konuşma ise şöyle: “... Bazı unsurlar pek arsızca hareket ederek Türk milletinin diline hürmet etmiyorlar. Evlerinde istedikleri dili konuşabilirler. Fakat umumi yerlerde... bir kısım Türk vatandaşının konuştuğu Türkçe değildir. Ey vatandaş, eğer Türk vatandaşı isen Türk diline saygı göster. Karşındaki Türkleri de rencide etme…”
Resmi ideoloji, Türkiye’nin diğer anadilleri gibi Lazca’nın yaşatılması ve geliştirilmesi ve kurumsal olarak gelecek kuşaklara aktarılmasını engellemekle kalmadı, bu dillerin geliştirilip yaşatılmasına yönelik bilgi ve tecrübe birikiminin ortaya çıkartılmasını engelledi, korkular oluşturdu. Bunun bir sonucu da günümüzde anadiline yabancılaşan, onu aşağılayan insan tiplerinin yanı sıra, emperyalist ABD ve AB'nin ikiyüzlülüğünün bir ifadesi olan UNESCO ağzıyla konuşan ve AİHS'ne sığınmaya teşne bir aydın türünün de ortaya çıkmasına sebep oldu. Büyük şehirlerde etkili olan bu anlayış sağa sola, sonuç alamayacağını bile bile dilekçe vermekle ve basında bununla ilgili çıkan haberleri duyurmakla Lazca’yı yaşatma anlamında önemli görevler yaptığına inanmaktadır. Bu ise konunun traji-komik yönünü gözler önüne sermektedir. Oysa; tılsım kolektif üretimdedir. Bunun için de bugüne kadar Lazca’nın yaşama ve geliştirilmesine meşreplerince katkıda bulunmuş kişi ve kuruluşların daha fazla zaman geçirmeden ve ayrım gözetmeden bir program ve proje etrafında bir araya gelmesi ve işbaşı yapması gereklidir. Bütün anlattıklarım, Lazca’nın ne kadar sahipsiz bir dil önüne sermektedir. Ancak bütün bunlar, Lazca’nın geleceği konusunda ümitsiz olduğumuz anlamına gelmemelidir.