Demre Aziz Nikolaus Kilisesi'ndeki Trapez Kesitli Levhalar, Levha Üstü ve Levha Kaydeleri
Bizans mimarisinde çeşitli amaçlarla kullanılan levhalar mimari öğelerin ve liturjik kuruluşların bir parçasıdır. Levhaların mimaride ve bu kuruluşlarda sabitleştirilmesi sorunu kullanım yerlerine göre çeşitli biçimlerde çözümlenmiştir. Levhalar ya templon, solea ve ambonlarda payelerin oyukları arasına sıkıştırılmıştır; veya levha üstü ya da levha kaidesi adı verilen trapez kesitli öğelerin levhanın üst veya altına yerleştirilmesiyle oturtulmuştur. Levhaların kullanımında levhayı sağlamlaştırmak ve kullanıldığı yere sıkı oturtmak amacıyla levhanın altına levha kaidesi veya üzerine levha üstü adı verilen trapez kesitli öğeler yerleştirilir. Bu öğelerin dar yüzü levhanın oturtulması için uzunlamasına oyuk yapılabilir, veya kimi örneklerde iki yan yüzündeki geçip ögeleriyle paye ile ilişkisi sağlanır.
Üst kısmı trapez biçimli levhaların da aynı amaçla yapıldığı dikkati çeker. Bu biçimdeki levhalar kilisenin templonunda, galeri korkuluğunda, netleri ayıran paye ve sütunlar arasında ve ambonlarda podyum levhalarında kullanılmıştır. Levhanın üstünün trapez kesitli ve alttan daha geniş? olması işlevsel açıdan sağlamlaştırma ve estetik amaçlıdır. Levha üstü, levha kaidesi ve üst kısmı trapez kesitli levhalarda trapezin ön yüzü uzunlamasına bir kompozisyon ile bezenmiştir. Motifsiz örneklerde ön yüzün profilli işlendiği görülmektedir. Bizans mimarisinde 6. yüzyıldan itibaren karşımıza çıkan bu biçimleniş geç döneme kadar aynı formda ve farklı süsleme kompozisyonları ile devam etmiştir.
Antalya iline bağlı Demre/Kale ilçesinde yer alan Aziz Nikolaos kilisesinde bu öğelerin çeşitlemesini görmekteyiz. İlk yapı dönemi 6. yüzyıla tarihlenen kilisenin 2. evresi Orta Bizans döneminde kubbeli bazilika planında inşa edilmiştir. İkinci evresi 8. yüzyıla tarihlenen kiliseye 11-12. yüzyılda kuzey ve güneyde ek yapılar inşa edilmiştir.
Aziz Nikolaos kilisesi in situ, avluda ve galeride yer alan çok zengin mimari plastik öğeler içermektedir. Mermer ve taşı malzemeden yapılmış bu eserler mimariye ait olduğu gibi, aynı zamanda liturjik işlevli öğelerdir. Bunlar arasında liturjik işlevli levhalardan 4'ü diğerlerinden farklı biçimde üst kısmı trapez kesitlidir. Kilise içindeki kullanım yerleri kesin bilinmeyen levhalar galeri korkuluğu, templon, ambon gibi kuruluşlara ait olmalıdır.
*Dr. Sema Alpaslan, Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, Bizans Sanatı Anabilim Dalı - Ankara.