Islam - eki dünieniñ kilti bolğan
46 - söz 1258 10 pikir 14 Qaraşa, 2018 sağat 14:30
1453 jılı Stambuldı basıp alğan Fatix sultan Mexmettiñ tarixta jasağan bir qateligi bar. Fatix zamanında molda Lütfü attı özi molda äri matematik, geometriya men filosofiyanı öte tereñ meñgergen ğalım kisi bolğan. Älgi matematik Osmanlı zamanında erekşe arxitekturalıq şedevrlerdi ömirge äkelgen Mimar Sinannıñ da matematika üyrenuine köp ıqpalı bolğan ğalım. Zamanında Fatix sultannıñ jeke kitapxanasın da basqarğan ğalım Lütfüni Fatix patşa Stambuldan alıstatıp sürginge jiberedi. Äñgimeniñ törkini mınadan bastalğan. Fatix sultan medrese oqularınan matematika, geometriya, filosofiya sındı pänderdi alıp tastap ornına dini pänderdi kirgizedi. Mwnı estigen matematik Lütfü patşağa barıp "Eger medrese oqularınan matematika, geometriya, filosofiya pänderin alıp tastasañız erteñ äskeriñizde keme men köpir salar ğalımdar tappay qalasız. Odan bölek sot jüyesindegi biler geomertiyadan xabarı bolmasa ädil şeşim jasay almaydı" deydi. Mwnı estigen patşa aşulanıp ğalımdı Stambuldan quadı. Bügingi tilmen aytqanda quğın-sürginge jiberedi.
Alayda Fatix sultan ölgennen keyin ornına Beyazıt patşa keledi. Bwl patşa Fatixtıñ zamanında sürginge wşırağan Lütfüge keşirim jasap Stambulğa aldırtadı. Bilimge susağan ğalım Stambulğa kele sala matematika men astronomiyanı zerttey bastaydı. Osı salada 100-ge juıq eñbekter jazadı. Künderdiñ bir küninde medresedegi texnokrattıq pänderdiñ azayıp ornın dini pänder qaptağanına nalıp, namaz ben din turalı da öziniñ pikirlerin aşıq aytıp qaladı. Toñqayıp namaz oqi bermey ğılım üyreniñder, Evropa Osmanlıdan ozıp baradı degen boluı kerek. Mwnı estigen özge moldalar jağdaydı patşağa jetkizedi. Beyazıt şariğat zañı boyınşa sot qwrıp, älgi sotta krışası ketken moldalar birauızdan ğalım Lütfüni ayıptı dep tauıp, şariğatqa süyenip qılışpen basın şaptıradı.
Osmanlı matematik ğalımdarınıñ basın şauıp, medreseni dini pändermen toltırıp jatqanda Evropa elderi geometriya men astronomiyanıñ küşin paydalanıp Amerika qwrlığın aşadı. Soñınan osı Amerikadan tasığan altındardıñ küşimen ğılımın odan ärmen damıtıp artta qalğan dinşil Osmanlını tas-talqan etedi. Neşe ğasır toñqayıp oqığan namazdar men medresedegi dini pänder Osmanlını saqtap qaluğa kömektese almaydı. XV ğasırda matematik Lütfüniñ Fatix sultanğa aytqan "Eger medresede matematika, geometriya, filosofiyanı oqıtpasañız erteñ äskeriñizde keme men köpir salatın ğalım tappay qalasız" degen sözi şındıqqa aynaladı. Texnologiyadan artta qalğan Osmanlı osılay tarix saxnasınan ketedi.
P.S. Bwdan şığatın qorıtındı bügingi bizdiñ medreselerde moldalardıñ ne oqıp jatqanın qadağalau kerek. Sebebi, köp moldanı tıñdap otırsañ tek ana düniege dayındal, namaz oqı, 5 parızdı orında, saqal men balaq, 80 mıñ xor qızdarı degennen ärige aspaydı. Bwlar eki dünieniñ kilti bolğan islamdı ana düniege dayındalatın dinniñ deñgeyine tüsirip jibergen. Mwnday moldalardı dayındaytın medreselerdi jiti baqılauğa alıp, oqu pänderine matematika, geometriya, astronomiya, filosofiya sındı pänderdi qosu kerek. Bwl reformalar iske aspasa axiretke deyin "veçno dogonyayuşiy" ekonomikası men "krışası ketken moldaları" bar memlekettiñ deñgeyinen aspaytın bolamız.