P. Pinchemel. Geographie de la France, Pa­ris 1966; Sami Öngör, Devletler ve Ülkeler An­siklopedisi, Ankara 1967, s. 54-57; Besim Dar-kot, Aurupa Coğrafyası, İstanbul 1969, s. 9, 18, 21, 46, 47, 55; Nazmiye Özgüç, Turizm Coğraf­yası, İstanbul 1984, s. 194; Selâmı GÖzenç. Av­rupa Ülkeler Coğrafyası I: Akdeniz Avrupası ve Balkan ülkeleri, İstanbul 1985, s. 21-58; "Fran­sa", Gelişim Büyük Coğrafya Ansiklopedisi, İs­tanbul 1981, l-ll. 273-353; "France", Le Robert, Dictionnaire üniversel des noms propres, Pa­ris 1987, II, 1142-1158; "Fransa", Berteslmann: Bugünkü Dünyamz, Atlas Ansiklopedi, Gü-tersloh 1993, s. 28-31; ABr. Ana Yıllık 1994, İstanbul 1994, s. 564, 571.
Bugünkü Fransa toprakları, arkeolo­jik kazıların ve özellikle mağara resim­lerinin ortaya koyduğuna göre milâttan önce 100.000 yıllarına kadar giden ta­rih öncesi yerleşmelerine sahne olmuş­tur. Tarihî devirlerde ise önceleri Gal-ya-Roma hâkimiyetinde kalmış, milât­tan sonra II. yüzyıldan itibaren Hıristi­yanlığın Avrupa kıtasındaki en önemli ya­yılma alanlarından birini teşkil etmiştir. V. yüzyılın ortalarında Attila kumanda­sındaki Hun ordusunun akınlarına uğ­radıktan sonra yüzyılın sonlarına doğru Franklar'ın hâkimiyetine girdi ve böyle­ce Merovenjler dönemi başladı; ardın­dan sırasıyla Karolenj, Capet ve Valois hanedanlarının yönetiminde kaldı.
Fransa'nın tam anlamıyla doğuşu ve güçlenmesi Valois hanedanından VII. Charles'ın zamanına (1422-1461) rastlar. VII. Charles düzenli ve güçlü bir ordu ku­rarak ülkedeki İngiliz varlığına son ver­miş (Calais dışında), arkasından XI. Louis de (1461-1483) derebeylerine merkezî idarenin üstünlüğünü kabul ettirmiştir. XVI. yüzyıl başlarında Habsburglar'la im­paratorluk mücadelesi içine giren I. Fran-çois (1515-1547) zor durumda kalınca Os­manlı Devfeti'nden yardım istemiş. Ka­nunî Sultan Süleyman da Fransa'yı Al­manya ve İspanya'ya karşı himaye et­miştir. Bu gelişme, Fransız Osmanlı mü­nasebetlerinin başlangıcını oluşturması­nın yanı sıra Türkler'e Avrupa siyaseti­ne müdahale kapılarını açması bakımın­dan da büyük önem taşımaktadır faş bk.) XVI. yüzyıl Fransa'sında ayrıca Katolikler'le Protestanlar arasında da din ve mezhep savaşları baş gösterdi. Lut-herci ve Calvinci görüşler geniş halk kit­lelerinde destek buldu. Sonunda IV. Hen-ri'nin imzaladığı Nantes fermanı ile Pro-testanlar'ın haklan tanındı (1598). IV. Henri zamanında devlet işlerinde sağla­nan istikrar ve maliyede kurulan düzen krallığın otoritesini güçlendirdi. Onun ölümünden sonra (1610) tahta çıkan genç oğlu XIII. Louis bu otoriteyi devam etti­remedi; ancak kralın izniyle yetkileri ken­dinde toplayan Kardinal Richelieu baş­bakan olarak ülkeyi tekrar düzene koy­du. Fakat uyguladığı baskıcı yönetim tar­zı giderek hoşnutsuzlukları arttırdı. Fran­sa bu dönemde Habsburg hanedanı ile yapılan Otuzyıl savaşlarını [1618-1648) yaşamaktaydı.
XIII. Louis'nin arkasından küçük yaş­taki XIV. Louis (1643-1715) tahta geçti; 1642'de ölen Richelieu'nün yerini de Kar­dinal Mazarin aldı ve ölümüne (1661) ka­dar kral adına ülkeyi yönetti. Fransa ta­rihinin en büyük hükümdarlarından biri olan ve "güneş-kral" lakabıyla tanınan XIV. Louis idareyi ele aldıktan sonra dü­zenli ve disiplinli bir ordu kurdu, sömür­ge ticaretinde artış sağladı ve maliye­nin gelirlerini arttırdı. Fakat fanatik bir Katolik olduğu için Nantes fermanını ip­tal ederek Protestanlar'] dışlamak iste­mesi (1685) ülkede tekrar mezhep ayrı­lıklarının ve çatışmaların başlamasına yol açtı. XIV. Louis'nin uzun saltanat yılları daha çok Fransa'nın doğuda Habsburg-lar'a, batıda İngiltere'ye karşı üstünlük kurma mücadelesi içinde geçti. Ancak zaman zaman kazanılan başarılar ve ya­pılan ittifaklarla kısa dönemler için ko­numunu güçlendiren Fransa yüzyılın so­nunda İngiltere'nin üstünlüğünü kabul etmek zorunda kaldı.
XVIII. yüzyıla gelindiğinde Fransa'da güçlü bir monarşik idare hüküm sürü­yordu. Öte yandan gelişen deniz aşırı ti­caret, milletlerarası etkileşim ve düşün­ce alanında yaşanılan değişiklikler hu­zursuzluk doğurdu ve halkın geleneksel Fransız idari yapısına, özellikle toprak düzenine karşı tepki göstermesine se­bep oldu. Bu sırada Avrupa'da başlayan aydınlanma felsefesi akımı ve Voltaire ile Rousseau gibi düşünürlerin hürriyet­çi fikirleri gittikçe yaygınlık kazanmak­ta ve monarşiye karşı gösterilen tepki­nin artmasına yol açmaktaydı. XV. Louis döneminde (1715-1774) ve yerine geçen XVI. Louis'nin ilk yıllarında bu tür huzur­suzlukları ortadan kaldırmak için ger­çekleştirilen idari, askerî, hukukî reform­lar başarılı olamadı ve yer yer ayaklan­malar baş gösterdi. Bu arada gittikçe bozulan malî işleri düzeltmek amacıyla başlatılan yeni vergi düzenlemeleri ge­nel meclisin soylular meclisi kanadı ta­rafından reddedildi; kral artık ağırlığını kaybetmişti. Bu şartlar altında toplantı­ya çağırılan halk meclisi kanadı ise ken­dini kurucu meclis adıyla millî meclis ilân ederek bir anayasa hazırlama kara­rı aldı298. Kralın hâkimi­yetini zorlayan bu gelişmeler üzerine ha­rekete geçen Paris halkı kurucu mecli­si desteklemek için ayaklandı ve haksız yere tutuklanmış mahkûmları serbest bırakmak için ünlü Bastille Hapishane-si'ni ele geçirdi.299
Paris'te yaşanan olaylar bütün Fran­sa'yı etkileyerek monarşiye ve soylula­rın hâkimiyetine karşı genel bir ayak­lanmanın başlamasına sebep oldu. Ku­rucu meclis, 4 Ağustos 1789 gecesi al­dığı bir kararla bütün imtiyazları ve de­rebeylik kurumunu kaldırdığını açıkladı; çok geçmeden de İnsan ve Vatandaş Haklan Bildirisi'ni kabul etti300. Paris halkı bu sırada Versailles 5a-rayı'nı işgal ederek kraliyet ailesini bu­raya hapsetti. Kasım 1789'da halkın bas­kısıyla kilise toprakları satışa çıkarıldı. Artık ihtilâl yaygınlaşmış ve 14 Temmuz 1789 tarihi millî bayram olarak ilân edil­mişti. Kurucu meclisin hazırladığı anaya­sa 14 Eylül 1791'de kabul edilerek meş­rutî monarşi idaresine geçildi. Böylece kurucu meclis de dağılarak yerini ana­yasa gereği yasama meclisine bıraktı.
Bu sırada Avusturya ile patlak veren savaş Fransa'da ihtilâl karşıtlarının ni­yetlerini de su yüzüne çıkarmış, özellik­le aristokratların kaybedilecek bir sava­şın tekrar eskiye dönüşü sağlayacağı yo­lunda ümit beslediklerini göstermişti. Ancak savaşın başlarında yaşanan mağ­lûbiyetler beklenilenin aksine millî duy­guları tahrik ederek halkın galeyanına sebep oldu ve Paris'te ayaklanan halk 1791 anayasasını da yetersiz görerek bunun askıya alınmasını kabul ettirdi301. Arkasından kral tahttan indirilip bir ihtilâl konseyi oluşturularak ülkenin yönetimi yeni bir yürütme ku­ruluna bırakıldı; 22 Eylül'de de cumhu­riyet ilân edildi. Aynı günlerde Avustur­ya karşısında alınan başarılı sonuçlar, ihtilâl konseyinin kendine güvenini art­tırarak üyelerin zihninde devrimin bü­tün Avrupa'ya ihraç edilmesine dair bir kanaat doğurdu. Bu görüşün temsilci­leri olan Jirondenler'in baskısıyla İngil­tere ve diğer komşu ülkelere savaş açıl­dı. Ancak yenilgiler birbirini kovaladı ve bu durum ülkede yokluk, kanşıklık, ma­lî buhran ve sefalete yol açtı. Öte yan­dan 21 Ocak 1793'te diğer etkili kesim olan Jakobenler'in baskısı sonucu XVI. Louis yargılanıp idam edildi. Savaş sıra­sında yaşanan sıkıntılar, Jakobenler'in savaş taraftarı Jirondenler'e karşı üs­tünlük kurmasına ve onların ihtilâl kon­seyinden uzaklaştırılmasına sebep oldu. Ancak Jakobenler de gittikçe güçlenen muhalefet ve devam eden yokluk, sefa­let arasında bunalmaya başlayınca sert­lik yanlısı bir tutum benimseyerek var­lıklarını zorla kabul ettirmeye çalıştılar; bir devrim hükümeti kuruldu ve olağan üstü kanunlar çıkarıldı. Devrim hüküme­tinin kontrolünü eline alan Robespierre, ihtilâl konseyine bağlı olarak çalışan halk kurtuluş komitesi ve güvenlik komitesi ile icraatı yönlendirirken merkezî yöne­timi iyice güçlendirdi. Bu sırada oluştu­rulan güçlü bir ordu ile daha Önce kay­bedilen Toulon, Lyon gibi şehirler Avus­turya'dan geri alındı: ancak getirilen kı­sıtlamalar ve ekonomik sıkıntılar halkın devrim hükümetinden desteğini çek­mesine yol açtı. Nihayet Temmuz 1794'-te ihtilâl konseyinde bulunan bazı grup­lar Robespierre'i devirdiler; fakat buna­lım atlatılamadığı gibi durum giderek bozuldu ve çok geçmeden kralcı bir ayak­lanma başladı. Temmuz 1795'te ayak­lanmanın bastırılmasından hemen son­ra kabul edilen ve Üçüncü Yıl anayasası denilen yeni anayasa birçok bakımdan 1789 ihtilâlinin gerisinde kalıyor ve ge­tirdiği beş kişilik direktörler kurulu ile âdeta yeniden bir seçkinler yönetimi ön­görüyordu. Direktörler kurulu bir taraf­tan muhalefeti sindirmek için baskı po­litikası uygularken diğer taraftan da ül­kedeki malî sıkıntıları aşmak için askeri fetihlere çıkma siyasetini benimsemiş, dolayısıyla ülkede ordu kumandanları­nın ağırlığı hissedilmeye başlamıştı. Bu sırada özellikle General Napolyon Bona-part başlı başına bir güç haline geldi.
Napolyon 1798 Mısır seferinden'dön­dükten sonra burjuvazinin desteklediği bir darbe ile direktörler kurulunu devi­rerek yönetime el koydu302 Aralık ayında alelacele kabul edilen yeni anayasa konsillik dönemini (1799-1804) başlatıyor ve birinci konsil olarak bütün yetkileri Napolyon'a veriyordu. 1800 yı­lından itibaren yeni idarî, malî ve adlî düzenlemeler yapılarak merkezî otori­tenin ve devlet denetiminin güçlendiril­mesi yönünde tedbirler alındı. Napolyon bu arada yeni bir sefere girişti ve Avus­turya'yı mağlûp etti; İngiltere'yi de an­laşma yapmaya zorladı (1802). Ertesi yıl, gittikçe güçlenen Fransa karşısında İn­giltere'nin anlaşmayı bozması Napolyon'a bu ülkeyi işgal etme fikrini verdi ve bu­nun için hazırlıklara girişildi. Bu arada yönetime karşı düzenlenen bir komplo­nun açığa çıkarılmasının da etkisiyle ha­zırlanan yeni bir anayasa Napolyon'u im­parator olarak kabul etti ve böylece im­paratorluk dönemi başladı (1804-1814).
Napolyon, İngiltere'yi işgal isteğinin 1805'te Trafalgar yenilgisiyle akamete uğraması üzerine bütün dikkatini kıta Avrupa'sı üzerinde yoğunlaştırdı. 1806'da Prusya'yı mağlûp ettikten sonra 1807'-de Rusya'yı bozguna uğrattı; 1808'de de İspanya'ya savaş açtı ve gün geçtik­çe Avrupa üzerindeki hâkimiyetini dün­yaya kabul ettirdi. Ancak 1812'de tek­rar kalkıştığı Rusya harekâtı bozgunla neticelenince geri çekilme süreci başla­dı. Arkasından kısa zamanda Fransa'nın Avrupa'daki üstünlüğü sona erdi ve Pa­ris işgal edilip303 Napolyon El-be adasına sürgüne gönderildi. Tahta ge­çen XVIII. Louis ülkede bozulan istikra­rı sağlayamayınca fırsatı değerlendiren Napolyon tekrar iktidarı ele geçirdi. An­cak 100 gün süren bu ikinci iktidar (II. Napolyon) döneminde yeniden başlattığı savaşlar VVaterloo'da yaşadığı yenil­giyle sona erince304 İngi­lizler tarafından ölünceye kadar St. Helena adasında İkamete mecbur tutuldu. Bu arada müttefikler Paris'i işgal edip ülkenin bazı bölgelerini aralarında paylaştılar.
XVIII. Louis'nin ölümüne (1824) kadar geçen süre "restorasyon dönemi" adıyla bilinmektedir. Kralcılar, meşrutiyetçiler ve liberallerin kıyasıya rekabet içinde ol­dukları bu dönemde belli ölçüde istikrar sağlanabilmiş, savaş tazminatı ödenmiş ve bunun üzerine müttefikler tarafın­dan ülkedeki işgal kaldırılmıştır. 1824'-te tahta X. Charles geçti; ancak uygula­dığı sert politika Paris halkını ayaklan­dırınca 1830'da tahtını kuzeni Louis Phi-lippe'e bırakarak çekilmek zorunda kal­dı. Louis Philippe'in on sekiz yıl süren saltanatı meşrutiyetçiler, Bonapartçılar ve cumhuriyetçilerin muhalefeti altında devam etti: zaman zaman sert tedbir­ler alındı, baskı arttırıldı. Bu dönemde Fransa işçi ayaklanmalarına da sahne oluyor ve dışarıda devamlı prestij kay­bediyordu. Özellikle İngiltere deniz aşı­rı sömürgelerde Fransa'ya karşı açık bir üstünlük sağlamıştı. Nihayet 1848'de Louis Philippe de Paris halkının ayaklan-masıyla tahttan çekilmek zorunda kaldı ve önce geçici bir hükümet kurulup ar­kasından da tekrar cumhuriyet ilân edil­di305. Aynı yıl içinde ana­yasa hazırlanarak Napolyon'un yeğeni Louis Napolyon cumhurbaşkanı seçildi. Ancak Louis de kısa bir süre sonra hal­kın desteğini yanına alarak meclisi da­ğıttı ve kendisini III. Napolyon adıyla im­parator ilân etti306. Bu dö­nemde Fransa'da istikrar sağlandı, eko­nomik refah seviyesi yükseldi, sanayi gelişti ve Fransa tekrar Avrupa'nın say­gın devletlerinden biri haline geldi. Fakat 1870'te patlak veren Fransız-Alman savaşı sonunda Fransızlar yenildi ve III. Napolyon teslim oldu. Bu durum Paris'­te duyulunca halk ayaklandı ve yeniden cumhuriyet ilân edildi307; çok geçmeden de Almanlar şehre girdiler. 28 Ocak 1871'de mütareke yapıldı ve bun­dan bir ay sonra geçici hükümet Alsace ve Lorrain'i Almanlar'a bırakan Frankfurt Antlaşması'nı imzaladı. Bunun üzerine başşehir halkı yine ayaklanarak hükü­met kuvvetlerini sindirdi ve Paris komü­nü adıyla bir meclis kurup yönetimi üst­lenmek istedi; buna benzer komünler Lyon ve Marsilya gibi başka büyük şe­hirlerde de oluşturuldu. Fakat geçici hü­kümetin başkanı Louis Adolphe Thiers dışarıda teşkil ettiği bir orduyla Paris'e saldırdı; 21-28 Mayıs 1871 "de bir haf­ta süren kanlı çatışmalarda komün üye­lerinin birçoğu öldürüldü, binlerce kişi sürgüne gönderildi. Paris komününün bu şekilde yok edilmesinden sonra Thiers Fransa cumhurbaşkanı oldu; fakat bir müddet sonra meclis onu devirerek ye­rine Mac-Mahon'u geçirdi (1873).
Bu dönemden sonra Fransa siyasî ge­leneğinde radikal ve oportünist diye ad­landırılan grupların ağırlığı hissedilme­ye başladı. Sömürge topraklan genişle­mekle birlikte ülkede ekonomik ve si­yasî sıkıntılar baş gösterdi. Bir ara Ge­neral Georges Boulanger etrafında olu­şan muhalefet onu başa geçirerek oto­riter bir yönetim tesisine çalıştıysa da 1899'da bu çaba akamete uğradı. Bu sı­rada ülkede patlak veren, bürokrat ve milletvekillerinin karıştığı rüşvet alma gibi malî skandallar halkın tepkisine yol açtı. İşçi hareketleri, sendikalar ve sol hareket gittikçe güçlendi. Casuslukla suçlanarak ömür boyu hapse mahkûm edilen Alfred Dreyfus adlı bir subayın suçsuz olduğunun anlaşılması üzerine ortaya çıkan bir halk hareketi de sosyal çalkantılara yol açtı. Bu şartlar altında 1899'da seçimi kazanan cumhuriyetçi­ler tekrar istikrar ve düzeni sağlamaya giriştiler. Öncelikle baskı gruplarını sivil yönetimin kontrol ve denetimine alma­ya yönelik katı tedbirler uygulandı. Kili­seye karşı kesin tavır konularak siyase­te müdahalesi önlenmeye çalışıldı. Ka-tolikler'in bu uygulamalara karşı diren­mesi bir müddet sonra kırıldı ve din-devlet işleri resmen ayrıldı. Aynı şekilde gittikçe yaygınlaşan işçi grevleri de sindirildi. Fakat sol hareket artık iyice güç­lenmişti; nitekim 1914 seçimlerinde ço­ğunluğu elde edeceklerdi. Dış siyasette ise Fransa, İngiltere ile rekabet halinde olmasına rağmen gelişen Alman tehli­kesi karşısında önce bu ülke ile Afrika-daki sömürgeler konusunda anlaşma sağladı; daha sonra da İngiltere ile Rus­ya'nın birbirine yaklaşmalarına yardım ederek "üçlü ittifakın kurulmasını ger­çekleştirdi (1907).
Fransa 1. Dünya Savaşı'nın galipleri ara­sında bulunmasına rağmen ekonomik yönden ve insan gücü açısından ağır ka­yıplara uğramıştı. Savaş sonrasında ül­kenin imarı için yoğun bir faaliyet baş­latıldı. Ancak 1929'dan itibaren Avrupa'­da patlak veren ekonomik bunalım çok geçmeden Fransa'yı da etkiledi. Bir müd­det sonra Hitler Almanyası'nın tehdidi­ni hissetmeye başlayan hükümet müt­tefik arayışına girdi ve 1939'a kadar bir kısım Fransız toprağının Almanlar tara­fından işgal edilmesine ses çıkartama­dı. Nihayet 3 Eylül 1939'da İngiltere ile birlikte Almanya'ya karşı savaşa girme kararı aldı. Çarpışmaların başlamasın­dan sonra Almanlar Fransız ordusunu kolaylıkla yenerek Fransa topraklarının tamamını işgal ettiler (1942). Fransız di­reniş hareketi 1943'ten itibaren sürgün­de hükümet kuran General Charles de Gaulle'ün liderliğinde etkili bir mücadele verdi. Savaşın sona ermesinin ardından de Gaulle geçici hükümetin başkanlığına getirildi ve ülkeyi yeniden inşa faaliyeti başladı. Ancak de Gaulle bir müddet son­ra istifa etti (I946). 1950'li yıllarda Fran­sız sömürgelerinde bağımsızlık hareketleri yoğunlaştı; Cezayir'de uzun sürecek bir savaş başlarken (1954-1961) Tunus ve Fas 1956'da bağımsızlığını kazandı.
Fransa'da 1958-1969 arasında tek­rar Charles de Gaulle devri yaşandı. Bu dönemde eski sömürgelerle askerî ve iktisadî ilişkiler düzeltildi ve enflasyon düşürüldü. Ancak gittikçe güçlenen sol akımın beklentileri doğrultusundaki işçi ve öğrenci hareketleri 1968'den itiba­ren ülkeyi çalkantı içine düşürdü. Polis­le girilen çatışmalar, milyonlarca işçinin katıldığı grevler ve işgaller hayatı felce uğrattı, de Gaulle 1969'da bir anayasa değişikliği için yapılan kamuoyu yokla­masında beklediği başarıyı göremeyin­ce istifa ederek siyasî hayattan çekildi ve bir yıl sonra da öldü. Bundan sonra sırasıyla Georges Pompidou (1969-1974), Valery Giscard d'Estaing (1974-1981) ve François Mitterand (1981-1995) cumhur­başkanlığı görevinde bulundular; son se­çimleri İse Jacques Chirac kazandı.308