Download "ÖZET RAPOR. Bu proje, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti tarafından UNICEF in teknik desteği ile yürütülmektedir."
1 ÖZET RAPOR Bu proje Avrupa Birliği tarafından finanse edilmiştir. Bu proje, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti tarafından UNICEF in teknik desteği ile yürütülmektedir.
3 ÖZET RAPOR
4 Araştırmanın yürütücüleri: T.C. Başbakanlık Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (Buradan itibaren SHÇEK olarak anılacaktır) UNICEF Türkiye (Buradan itibaren UNICEF olarak anılacaktır) Araştırmanın Ulusal koordinatörlüğünü gerçekleştirilen firma: TAYLOR NELSON SOFRES PİAR ARAŞTIRMA DANIŞMANLIK VE TİC.A.Ş. (Buradan itibaren TNS Piar olarak anılacaktır) Araştırmanın Ulusal Danışmanı: Prof. Dr. Ümran Korkmazlar Oral (Buradan itibaren Ulusal Danışman olarak anılacaktır) Araştırmanın Uluslararası Danışmanı: Rachel Kabir (Buradan itibaren Uluslararası Danışman olarak anılacaktır) Özet Raporu Yayına Hazırlayanlar: Prof. Dr. Ümran Korkmazlar Oral Pınar Engin Zeynep Büyükyazıcı Baskı: 2010 Bu yayının içeriğinin sorumluluğu yalnızca yazarlarına aittir ve hiçbir şekilde Avrupa Birliği nin resmi görüşlerini temsil etmemektedir.
5 İçindekiler 3 İÇİNDEKİLER... 3 TABLO VE ŞEKİL LİSTESİ... 5 ÖNSÖZ... 7 GİRİŞ ARAŞTIRMA HAKKINDA GENEL BİLGİLER Araştırmanın Amacı ARAŞTIRMANIN YÖNTEMİ Nitel Araştırma Yöntemi Nicel Araştırma Yöntemi Örneklem Tasarımı Nicel Araştırmada Kullanılan Araştırma Araçları Veri Analizi ve Raporlama Araştırmada Dikkat Edilen Başlıca Hususlar ARAŞTIRMA BULGU VE SONUÇLARI Nitel Araştırma Bulguları İstismar İle İlgili Bulgular Çocuklardan Elde Edilen Bulgular Yetişkinlerden Elde Edilen Bulgular İstismarın Nedenleri İle İlgili Bulgular Çocuklardan Elde Edilen Bulgular Yetişkinlerden Elde Edilen Bulgular İstismarın Etkileri ile İlgili Bulgular Çocuklardan Elde Edilen Bulgular Yetişkinlerden Elde Edilen Bulgular İstismarla Başetme Yöntemleri ile İlgili Bulgular Çocuklardan Elde Edilen Bulgular... 23
6 Yetişkinlerden Elde Edilen Bulgular Katılımcıların Grup Çalışmalarından Öğrendikleri Katılımcıların İstismarı Önleme ile İlgili Önerileri Niteliksel Araştırmalardan Öğrenilenler Nicel Araştırma Bulguları Tanık Olunan İstismar Maruz Kalınan İstismar Baş Etme Yöntemleri Çocukların İstismarı Önlemeye Yönelik Önerileri SONUÇLAR Öneriler ARAŞTIRMAYA KATKI SAĞLAYANLAR... 40
7 Tablo ve Şekil Listesi 5 TABLOLAR Tablo Gerçekleştirilen Grup Çalışmaları / Grup Çalışmalarındaki Katılımcı Sayısı Tablo Verilen bloklarda yapılan özet tarama sonuçları Tablo yaş arası çocukların tanık oldukları duygusal ve fiziksel istismar türleri ve tanık oldukları yerler Tablo yaş arası çocukların tanık oldukları cinsel istismar türleri, tanık oldukları yerler, istismarın sorumlusu, nedeni ve yarattığı etkiler Tablo yaş arası çocukların maruz kaldıkları ihmal türleri, istismarın nedeni ve yarattığı etkiler Tablo yaş arası çocukların maruz kaldıkları duygusal istismar türleri, istismarın sorumlusu, nedeni ve yarattığı etkiler Tablo yaş arası çocukların maruz kaldıkları fiziksel istismar türleri, istismarın sorumlusu, nedeni ve yarattığı etkiler Tablo yaş arası çocukların maruz kaldıkları cinsel istismar türleri, istismarın sorumlusu, nedeni ve yarattığı etkiler Tablo İstenmeyen davranışlarla baş etme yöntemleri, yardım alınan kişiler ve nasıl yardımcı olunduğu Tablo İstismara Maruz Kalan Çocukların Okuldan Yardım İsteme Oranları Tablo Çocukların, çocuk genç istismarını ve ihmalini önlemek için önerileri ŞEKİLLER Şekil yaş arası çocukların tanık oldukları istismar türleri Şekil yaş arası çocukların maruz kaldıkları istismar türleri
9 Önsöz 7 TÜRKİYE DE ÇOCUK İSTİSMARI VE AİLE İÇİ ŞİDDET ARAŞTIRMASI Dünya Sağlık Örgütü nce, çocuğun sağlığını, fiziksel gelişimini olumsuz yönde etkileyen, bir yetişkin, toplum veya ülkesi tarafından bilerek veya bilmeyerek yapılan davranışlar çocuk istismarı olarak kabul edilmektedir. Çocukların, ana-babalarının ya da başkalarının bakımında iken bedensel ve zihinsel şiddetin her türünden korunmaları gerektiği, ülkemizin de taraf olduğu Çocuk Haklarına dair Sözleşme de de yer almaktadır. Ülkemizde çocuğa yönelik pek çok araştırma gerçekleştirilmektedir. Ancak bu araştırmalar incelendiğinde, çocuk istismarı ve aile içi şiddet konusunda kapsamlı ve derinlemesine yapılmış araştırma verilerinin bulunmadığı görülmektedir. Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Haklarına dair Sözleşme gereği hazırlanarak BM Çocuk Hakları Komitesine sunulan ilk ülke raporumuzu inceleyen Çocuk Hakları Komitesi Sonuç Gözlemlerinde, Çocuk İstismarı ve İhmali başlığı altında, 46. maddede..ev içi şiddet kötü muamele ve cinsel istismar da dahil her tül sömürü hakkında araştırma yaptırmasını taraf devlete tavsiye etmektedir.. denilmektedir. Söz konusu araştırmada, Genel Müdürlüğümüz koordinatörlüğünde, Avrupa Birliği nin mali katkısı, UNICEF in teknik desteği ve TUİK in önerdiği örneklemlerle, TNS Piar Araştırma Şirketi tarafından, BM Çocuk Hakları Komitesi nin tavsiye niteliğindeki sonuç gözlemleri de dikkate alınarak, hem kötü muamele gören hem de kötü muamele uygulayanın bakış açısı, niteliksel ve niceliksel olarak araştırılmıştır. Bu araştırmada, ülkemizdeki tüm çocukların her türlü şiddetten koruması, konuya ilişkin koruyucu ve önleyici politikalar ve hizmet modelleri geliştirilmesine yönelik veriler elde edilmesi hedeflenmiş olup niteliksel ve niceliksel yöntemler kullanılmıştır. Araştırmanın öncelikleri açısından, ülkemizdeki çocuk istismarı ve aile içi şiddet konusunda mevcut politikalar ve mevzuata ilişkin ön araştırma yapılarak bir mevcut durum analizi gerçekleştirilmiştir. Araştırmada katılımcıların istismarı önleme ile ilgili önerilerine de yer verilmiştir. Araştırmanın sonucunda, çocukları korumak ve iyileştirmek amacıyla geniş anlamda toplumda hassasiyet yaratacak eğitim kampanyalarının başlatılmasının kaçınılmaz olduğu; farkındalık yaratıldıktan sonra ailelere, öğretmenlere ve çocuklara yönelik iyileştirici adımlara ihtiyaç duyulduğu; çocukları istismardan korumak ve aile içi şiddeti önlemek için yalnızca çocuklar ya da ailelerle çalışmanın yeterli olmayacağı ve farklı alanlarda araştırmalar yapılması gerektiği gibi ana unsurlar yer almıştır. Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması nın çocuklarımızın her türlü şiddet ve istismardan korunmasına yönelik önemli bir adım olduğu düşüncesiyle, bu araştırmanın ilgili tüm sektörler ve toplumun tüm kesimlerince yürütülmesi gereken çalışmalara ışık tutmasını diliyorum. Dr. İsmail BARIŞ SHÇEK Genel Müdürü
11 Giriş 9 Çocuklar da yetişkinler gibi temel insan haklarına sahiplerdir. Bu haklar, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına dair Sözleşme hükümlerinde de belirtilmiştir. Bu Sözleşme de imza atan devletlerin de kabul ettiği üzere, çocukların: Fiziksel ve duygusal şiddet ya da istismara, ihmale, cinsel taciz dâhil her türlü kötü muameleye karşı korunması; İşkence ya da diğer zalimce, insanlık dışı, aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulmaya karşı korunması; Okul disiplininin insani saygınlık çerçevesinde ve Sözleşme hükümleriyle tutarlı bir biçimde sağlanması şart koşulmaktadır. Çocuk Haklarına dair Sözleşme gereği taraf devletler, çocukların yukarıda sözü geçen konulardaki görüşlerini özgürce ifade etmelerine olanak tanımakla ve bu görüşleri dikkate almakla da yükümlüdürler. Sözleşme de uzun süredir imzası bulunan Türkiye de, çocukların bu ve tüm diğer haklarını tanımakla yükümlüdür. Çoğu ülkede olduğu gibi Türkiye de de çocuklara kötü muamele edildiğine, fiziksel ve duygusal istismarın yalnızca evde değil, okulda ve işyerinde de ceza, disiplin adı altında uygulandığına, ne yazık ki birçoğumuz tanık olmaktayız. Türkiye nin Başlangıç Raporu hakkındaki sonuç gözlemlerinde Çocuk Hakları Komitesi, bu uygulamaların boyutunun, kapsamının ve niteliğinin anlaşılmasını sağlamak, gerekli tedbirleri ve politikaları benimsemek ve davranışların değiştirilmesine katkıda bulunmak amacı ile Türkiye nin aile içi şiddet, kötü muamele ve cinsel istismar da dahil olmak üzere istismar hakkında çalışmalar yapması gerektiğini vurgulamıştır. Komite şiddeti anlamak için, başlangıç ve başvuru noktası olarak çocukların kendi deneyimlerinden yararlanılmasını önermiştir. Araştırılması zor ve nazik bir konu olan çocuk istismarı konusunda Türkiye de derinlemesine yapılmış yeterli araştırma bulunmadığından, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti tarafından Avrupa Birliği nin mali katkısı ve UNICEF in teknik desteği ile SHÇEK Genel Müdürlüğü koordinatörlüğünde, TÜİK in önerdiği örneklemle TNS Piar Araştırma Şirketi tarafından bu araştırma gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, Ulusal ve Uluslararası Danışmanların rehberliğinde, Komitenin önerisi dikkate alınarak başlangıç noktası çocuklar olmak üzere, istismar nitel ve nicel açıdan irdelenmiştir. Ayrıntılı planlama döneminin ardından başlanan araştırmanın saha çalışması 2008 yılı içerisinde tamamlanmıştır. Çocuk Hakları Komitesi, ayrıca tüm taraf devletlerin çocuklara karşı şiddet hakkında yapacakları kapsamlı araştırmalardan alınacak sonuçların geniş kapsamlı biçimde duyurulmasını ve yine bu sonuçlara göre program ve siyaset oluşturulmasını önermiştir. Bu amaçla, araştırma planlanırken önleyici, koruyucu ve düzeltici yaklaşıma yardımcı olabilecek bilgiye ulaşmak da hedeflenmiştir. Bu bilgiler ışığında, çocuklarla ve yetişkinlerle gerçekleştirilen özellikle odak grup çalışmaları aracılığıyla, istismar konusunda geniş kapsamlı veriler elde edilmiştir. Bu araştırmanın, Türkiye de çocuk istismarını önleme ve çocukları koruma konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara yol göstereceğini umuyorum. Prof.Dr. Ümran Korkmazlar-Oral Ulusal Danışman
12 10 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR 1 Araştırma Hakkında Genel Bilgiler Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ-WHO, 1999) çocuk istismarını, çocuğun hayatına, sağlığına, gelişimine, güven, sorumluluk ve becerilerle ilgili genel değerlerine zarar vermek şeklinde tanımlamaktadır. Özellikle çocuklukta maruz kalınan şiddet, istismar ve ihmal, derin izler bırakmakta, akıl ve ruh sağlığını olumsuz etkilemektedir. Araştırmalar, şiddetin şiddet doğurduğunu, şiddetin erken yaşlarda öğrenildiğini göstermektedir. Şiddetin sorun çözme, ceza verme aracı ya da statü, saygı kazanma yöntemi olarak kullanıldığı ortamlarda büyüyen birçok çocuk ve gencin, yetişkin olduklarında özellikle kendi eşlerine ya da çocuklarına şiddet uygulama olasılığı yüksektir. Çocukları şiddetten korumanın, toplumları şiddetten arındırmaya giden yolun başı olarak düşünülürse, bu alanda yapılacak çalışmaların önemi yadsınamaz. Türkiye de dayağın bir disiplin yöntemi olarak algılanabildiği ve kullanıldığı dilimize yerleşmiş ananın vurduğu yerde gül biter, dayak cennetten çıkmadır eti senin kemiği benim gibi atasözlerinde de kendini göstermektedir. Türkiye de çocuk istismarı ve aile içi şiddet konusunda kapsamlı, derinlemesine yapılmış araştırma ve-
13 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR 11 rileri yeterli değildir. Çocuk Hakları Komitesi Türkiye ile ilgili raporunda, boyutunun, kapsamının ve niteliğinin anlaşılmasını sağlamak, gerekli tedbirleri ve politikaları benimsemek ve davranışların değiştirilmesine katkıda bulunmak amacıyla aile içi şiddet, kötü muamele ve cinsel istismar da dahil olmak üzere istismar alanında araştırmalar yapılması gerektiğini vurgulamıştır. Bu alana katkıda bulunmak ve derinlemesine, kapsamlı veriler elde etmek üzere, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti tarafından Avrupa Birliği nin mali katkısı ve UNICEF in teknik desteği ile SHÇEK Genel Müdürlüğü koordinatörlüğünde, TÜİK in önerdiği örneklemle TNS Piar Araştırma Şirketi tarafından bu araştırma planlanmıştır. Ulusal ve Uluslararası Danışman rehberliğinde gerçekleştirilen bu araştırmada, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi nin önerisi dikkate alınarak başlangıç noktası çocuklar olmak üzere, hem kötü muamele gören hem de kötü muamele uygulayanın bakış açısı niteliksel ve niceliksel açıdan irdelenmiştir. Niteliksel veriler Mart 2008, niceliksel veriler ise Ağustos 2008 tarihlerinde tamamlanmıştır. 1.1 Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın ana hedefi, çocukları şiddetten korumak ve toplumu şiddetten arındırmak için yapılacak mücadele ve müdahale programlarına yol gösterecek veriler elde etmektir. Bu hedefe ulaşmak için hem niteliksel, hem de niceliksel yöntemler kullanılmış, aşağıdaki araştırma sorularına yanıtlar aranmıştır: çocukların gündelik yaşamlarında maruz kaldıkları istismar türleri, istismar davranışlarının nedenlerine yönelik algıları, istismarın üzerlerinde yarattığı etkiye yönelik algıları, istismarla başa çıkma ve kendilerini bu davranışlardan koruma konusunda kullandıkları yöntemler istismarı önlemek için alınabilecek tedbirler hakkındaki görüşleri.
14 12 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR 2 Araştırmanın Yöntemi Araştırmanın başlangıç aşamasında, Türkiye de çocuk istismarı ve aile içi şiddet konusunda mevcut politikalar, mevzuat ve araştırma hakkında ön araştırma yapılarak, kapsamlı bir rapor hazırlanmıştır. Çocuk istismarı ve aile içi şiddetle ilgili kapsamlı ve derinlemesine veri toplamak amacıyla, araştırmanın ilk aşamasında, nitel araştırma tekniklerinden odak grup çalışması yöntemi kullanılmıştır. Niteliksel aşamayı takiben, bu aşamadan elde edilen bulgular ışığında, araştırmanın niceliksel aşaması gerçekleştirilmiştir. Tüm araştırma yöntemleri, ulusal danışman, TNS Piar ve uluslararası danışman ın katkılarıyla geliştirilmiştir. Bu süreçte UNICEF ve SHÇEK ten, araştırma teknikleri hakkında geribildirim alınmıştır. Niteliksel bölümde kullanılan odak grup çalışmaları rehberi, ulusal danışman tarafından hazırlanmıştır. Ayrıca tüm araştırma ekibi, nitel ve nicel görüşmeleri uygun şekilde gerçekleştirmelerini sağlayacak beceriler konusunda eğitilmişlerdir. Odak grup çalışmalarının tamamında psikologlar görev almıştır. Tüm saha araştırmaları, TNS Piar ve ulusal danışmanın tam gözetimi altında yürütülmüştür.
15 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR Nitel Araştırma Yöntemi Araştırmanın ilk aşamasında, nitel araştırma tekniklerinden odak grup çalışması yöntemi kullanılmıştır. Farklı bölgelerde yaşayan çocuk ve yetişkin hedef gruplarının deneyimleri/algıları arasındaki farklılıkların belirlenebilmesi amacıyla niteliksel aşama Türkiye de 6 ilde yürütülmüştür. Bu iller, SHÇEK ve TNS Piar tarafından, mümkün olan en farklı algı ve deneyimlere ulaşılabilmesi için, sosyo-ekonomik ve kültürel olarak heterojen grupları içinde barındıran farklı coğrafi bölgelerden seçilmiştir. Niteliksel araştırma, bulunduğu bölgenin sosyo-kültürel örgülerini en iyi yansıttığı varsayılan İstanbul, Samsun, Konya, Şanlıurfa, Adana ve Erzurum da gerçekleştirilmiştir. Bu illerde toplam 235 katılımcı ile 30 grup çalışması gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların dağılımı Tablo 1 de görülmektedir. Araştırmanın nitel bölümünün saha çalışması 24 Ocak 2008 tarihinde başlamış, 23 Mart 2008 tarihinde sona ermiştir. Gruplar Toplam Gerçekleştirilen Grup Çalışmaları Sayısı Toplam Katılımcı Sayısı 7-10 yaş kız yaş kız yaş kız yaş erkek yaş erkek yaş erkek 2 17 Anne 5 38 Baba 4 31 Büyükanne 2 15 Tablo 1 - Gerçekleştirilen Grup Çalışmaları / Grup Çalışmalarındaki Katılımcı Sayısı Büyükbaba 1 8 Öğretmen 2 17 TOPLAM Nicel Araştırma Yöntemi Araştırmanın ikinci aşaması olan nicel aşamada, Türkiye deki 7-18 yaş arası çocuk nüfusunu temsil eden (evde ikamet eden) çocuklardan bilgi toplamak için yüz yüze görüşme yöntemi kullanılmış, anket ve soru formlarından da yararlanılmıştır.
16 14 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR Örneklem tasarımı Niceliksel araştırmanın örneklem büyüklüğü ve araştırma kapsamındaki örnek haneler TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) tarafından İki Aşamalı Küme Örneklemesi kullanılarak belirlenmiştir. Nicel araştırma NUTS 2 1 bölge tasnifinde, TÜİK tarafından belirlenen 61 ilde tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir. Buna göre, her hanede ikamet eden 7-18 yaş arasındaki çocukların tümü ile görüşülmesi planlanmıştır. Araştırma kapsamında, toplam 1328 hanede 1886 çocukla görüşme gerçekleştirilmiştir. Görüşülen çocukların yüzde 54 ü erkek, yüzde 46 sı kızdır. TÜİK tarafından saha çalışmalarında kullanılmak üzere 3030 asıl, 6060 yedek, toplam 9090 blok hane; 32 köy adresi verilmiştir blok hanenin bulunduğu alanların 7200 ü TÜİK tarafından kentsel, 1890 ı kırsal alan olarak tanımlanmaktadır. Bu hane ve köylerin taranması sonucunda, kentsel ve kırsal kırılımda Tablo 2 deki figürler elde edilmiştir: Köydeki Hanelerin Özet Tarama Sonuçları Anket gerçekleştirilen hane sayısı 1328 Seçilen örneklemde 7-18 yaş grubunda çocuk bulunmayan hane sayısı 1781 Kentsel alanda 15 asıl + 2 yedek 45 lik blokta 15 hanenin başarılı hane kabul edilmesi sonrasında gidilmeyen hane sayısı 1652 Tablo 2 - Verilen bloklarda yapılan özet tarama sonuçları Kırsal alanda blok /adresi verilen ancak blokta gereken hedef anket sayısının tamamlanması sonrasında gidilmeyen hane sayısı Çeşitli sebeplerle görüşme gerçekleştirilemeyen hane sayısı* 3207 TOPLAM HANE SAYISI * Bu sebepler ayrıntılı olarak genel raporda görülebilir. Nicel araştırmada kullanılan araştırma araçları Nicel Araştırmada aşağıda belirtilen araştırma araçları kullanılmıştır: - Soru Formu - Hane Halkı Bilgi Formu - Temas Formu Hane halkı Bilgi Formu nda hane halkı ile ilgili bilgiler toplanmış ve görüşme yapılması amaçlanan çocuklar tespit edilmiştir. Her başarısız hane için Temas Formu 1 NUTS 2: Türkiye nin Avrupa Birliği ne uyum süreci doğrultusunda belirlenen istatistiki bölge sınıflamasıdır. Üç ayrı düzeyde NUTS (The Nomenclature of Territorial Units of Statistics) bölgeleri oluşturulmuştur. NUTS 2, 26 bölgeyi temsil etmektedir.
17 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR 15 doldurulmuş, o hanede görüşme gerçekleştirememe sebepleri bu forma işaretlenmiştir. Araştırmanın nicel aşamasında hanenin diğer üyelerinin çocuk üzerinde yarattığı baskı hissini olabildiğince azaltmak amacıyla, mümkün olan koşullarda, çocuklarla ev dışında görüşme yapılmıştır. Bunun mümkün olmadığı durumlarda görüşmenin, görüşmecinin ve çocuğun yalnız kalabileceği başka bir odada yapılmasına çalışılmış; bunun da sağlanamadığı durumlar için bir ebeveyn soru formu yaratılmış; çocuklarla yapılan görüşmeler sırasında ebeveynler de bu soru formunu doldurmuşlardır. 2.3 Veri Analizi ve Raporlama Araştırmanın nitel verilerinin analizi, yorumlanması ve raporlandırılması Ulusal Danışman tarafından yapılmıştır. Nicel verilerin girişi, özellikle TNS Piar için tasarlanmış Qxgir programı kullanılarak yapılmıştır. Nicel aşamada toplanan verilerin saklanması için SQL veritabanı kullanılmış ve tablo oluşturma analizi Quantum Programı ile yapılmıştır. Nicel araştırmaya ait veriler, yaş ve cinsiyet değişkenleri bazında çapraz tablolar alınarak analiz edilmiştir. 2.4 Araştırmada Dikkat Edilen Başlıca Hususlar Araştırmanın hem nitel, hem nicel uygulama akışında, katılımcıları koruyucuiyileştirici etki bırakacak sıralamaya dikkat edilmiştir. Nitel aşamanın titizlikle seçilen etkinliklerinde, istismar olgularının tanı ve psikoterapisinde kullanılan hikâye, mektup yazma, sanatla dışa vurum ve EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) tekniklerinden yararlanılmıştır. Uygulama akışında, katılımcıların özdeşleşmelerini, paylaşımlarını kolaylaştıracak ve iyileştirici etki bırakacak yaklaşıma özen gösterilmiştir. Araştırmanın konusunun zor ve nazik olduğu bilinciyle, grup çalışmasının akışı olumsuzdan olumluya doğru planlanmıştır. Bu akış ile, araştırma amacı doğrultusunda elde edilmek istenen bilgilere ulaşmak, aynı zamanda katılımcıların kendi becerileri ve güçleri ile ilgili farkındalık yaratmak hususları göz önünde bulundurulmuştur. Katılımcıların herhangi bir zarar görmemeleri için, araştırmanın amacı katılımcıya açık bir şekilde anlatılmış, uygulamalar sırasında istismar ve şiddet yerine istenmeyen/olumsuz davranışlar sözü kullanılmıştır.
18 16 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR Grup tartışmalarında, araştırma kapsamında sağlıklı ve doğru bilgi toplanması açısından, katılımcıların rızasına bağlı olarak ses kaydı yapılmıştır. Ses kaydı yapılabilmesinin katılımcının rızasına bağlı olduğu katılımcılara hatırlatılmış; rızalarının olup olmadığı yazılı olarak belgelendirilmiş ve ses kayıtları, kesinlikle üçüncü taraflarla paylaşılmamak üzere TNS Piar ın güvencesi altına alınmıştır. Katılımcının rıza göstermediği durumlarda, görüşmeciler not almıştır. Katılımcıların kimlik bilgileri gizli tutulacaktır. Katılımcılara, söyleyecekleri her şeyin gizli kalacağı ve adlarının başka hiç kimseyle paylaşılmayacağı bildirilmiştir. Araştırma yönteminin sağlıklı bir şekilde ilerleyebilmesi için, nitel ve nicel görüşmelere katılanlardan herhangi bir yardım talebi geldiğinde, ayrıca grup çalışmalarından sonra yardıma gereksinimi olduğu gözlenenlere, Türkiye nin her yerinden ulaşabilecekleri Alo 183 Aile, Kadın, Çocuk ve Özürlü Sosyal Hizmet Danışma Hattı nın ve bulundukları yerlere yakın başvurabilecekleri merkezlerin adres ve telefon numaraları verilmiştir. Araştırmanın konusunun zor olması nedeniyle uygulayıcıları travmatik etkiden korumak amacıyla en az iki kişilik ekipler olmasına ve gün bitiminde yaşananları ulusal danışman ile paylaşmalarına özen gösterilmiştir.
19 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR 17 3 Araştırma Bulgu ve Sonuçları 3.1 Nitel Araştırma Bulguları Araştırmanın nitel verileri, çocuklar ve yetişkinler için hazırlanan grup çalışma rehberleri kullanılarak odak grup çalışmaları yöntemi ile toplanmıştır. Grup çalışma rehberleri, çocukların maruz kaldığı istismar ve aile içi şiddet konusunda, katılımcıların kendi deneyimleri ve tanık oldukları olaylarla ilgili algılarını ortaya çıkaracak etkinliklerden oluşturulmuştur. Titizlikle seçilen etkinliklerde, istismar olgularının tanı ve psikoterapisinde kullanılan hikâye, mektup yazma, sanatla dışa vurum ve EMDR tekniklerinden yararlanılmıştır. Uygulama akışında, katılımcıların özdeşleşmelerini, paylaşımlarını kolaylaştıracak ve koruyucu- iyileştirici etki bırakacak sıralamaya dikkat edilmiştir.
20 18 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR İstismar ile İlgili Bulgular Çocuklardan Elde Edilen Bulgular Bütün çocuk katılımcılar, yaş, cinsiyet ve bölge farkı olmaksızın istismarın sırasıyla ev, okul ve sokakta gerçekleştiğini; istismar eden kişilerin de sırasıyla baba, öğretmen, anne, arkadaş ve komşu olduğunu anlatmışlardır. Ayrıca her yaştan çok sayıda çocuk, okul ortamında öğretmenlerinin fiziksel ve duygusal istismarına uğradıklarını bildirmişlerdir. Yaş büyüdükçe okul ya da mahalle arkadaşlarının olumsuz davranışlarını içeren olaylar ön plana çıkmaktadır yaş dilimindeki kız çocuklar, duygusal istismara en çok arkadaş, öğretmen, baba ve anneleri tarafından maruz kaldıklarını belirtmişlerdir. Bu yaştaki erkek çocuklar ise duygusal istismarı en çok uygulayanların öğretmenleri, arkadaşları ve babaları olduğunu bildirmişlerdir yaş dilimindeki erkeklere bakıldığında daha çok arkadaşlarının ve babalarının; aynı yaş dilimindeki kızlara ise öğretmenlerinin ve annelerinin duygusal istismar uyguladıkları görülmektedir. Hakaret etmek, alay etmek, lakap takmak, tehdit etmek, bağırmak, fikrini sormamak, baskı yapmak, küçük düşürmek, suçlamak, başkalarıyla kıyaslamak en sık söz edilen duygusal istismar yöntemleridir. Bizim İngilizce öğretmenimiz var soruyu bilmediğimiz zaman bize bağırıyor hakaret ediyor. (kız, yaş, yoksul olmayan, kent, Adana) Müzik öğretmeni tek ayak üstünde dizdi bizi bahçede, sınıfta gürültü yapıldı diye (erkek, yaş, yoksul olmayan, kent, Samsun) Ben sınıfta oturuyordum dört göz dedi bana, dört göz değilim dedim. Ben gözlük kullanıyorum ama bunu ben istemedim. (kız, 7-10 yaş, yoksul olmayan, kent, İstanbul) Fiziksel istismar söz konusu olduğunda; 7-14 yaş dilimindeki kız çocukları en çok anne, baba, öğretmen, arkadaş ve büyük kardeşler tarafından bu davranışlara maruz kalmaktadır. Erkek çocuklar ise sırasıyla, arkadaş, öğretmen, baba, büyük kardeş ve tanımadıkları birinin fiziksel istismarına uğramışlardır yaş diliminde kızlar, az sayıda fiziksel istismar bildirmişler, uygulayanların daha çok baba ve öğretmen olduğunu söylemişlerdir yaş dilimindeki erkekler bu yaş dilimindeki kızlardan çok daha fazla fiziksel istismar olayından söz etmişler, daha çok uygulayanların baba, arkadaş ve tanımadıkları kişiler olduğunu belirtmişlerdir. Bütün yaş gruplarında annelerin kullandığı fiziksel istismar yöntemi olarak terlik atma ön plandadır. Kırsalkentsel ya da farklı sosyo-ekonomik gruplar arasında bir fark gözlemlenmemiştir. Çocuklarla yapılan grup çalışmalarında cinsel istismar öyküsü anlatan olmamıştır. Cinsel istismar gibi çok hassas bir konu, grup çalışmalarının doğası gereği paylaşımın en zor olduğu sorundur. Çocuk dostu ortamda terapi planlandığı taktirde sorgulanması doğru olacağından bu araştırma kapsamında doğrudan irdelenmemiştir.
21 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR 19 Cinsel istismara yönelik ayrıntılı bilgi edinmeyi amaçlayan bir araştırmada uygun tekniklerin kullanımı önerilmektedir. Bir gün okuldaydım bir büyük ağabey vardı. Biz top oynuyorduk, büyük ağabeyin ayağına top değdi ben özür diledim ama o bana vurdu, ağladım (erkek, yaş, yoksul olmayan, kent, Şanlıurfa). Öğretmen bize bağırdı çağırdı, hepimizi birden dövdü.. Demir cetveli var, elimize vuruyor, rasgele vuruyor. (erkek, 7-10 yaş, yoksul, kır, İstanbul) Annem bazen beni dövüyor sürekli kötü şeyler söylüyor, baban hep rahat bıraktı seni diyor. Hep sınav sınav. Tuvalette bile soru çözüyorum. (kız, yaş, yoksul olmayan, kent, İstanbul) Bazen ablam beni evde dövüyor, ben ona beni dövme diyorum ama o hala beni dövüyor. (erkek, 7-10 yaş, yoksul, kent, Konya) İhmal davranışlarından söz eden çocukların sayısı oldukça azdır. Çocukların ihtiyaçlarını ihmal eden yetişkinlerin baba, anne ve öğretmen olduğu belirtilmiştir. En çok söz edilen ihmal davranışı sevgi göstermemektir. İlgi göstermemek, anlatmak için çaba harcamamak, ihtiyaçlarını almamak (kırtasiye, okul forması vb.), okula yollamamak deneyimlenen diğer ihmal çeşitleridir Yetişkinlerden Elde Edilen Bulgular Anneler, çocuklara istenmeyen davranışları en sık uygulayanların sırasıyla, anneler, babalar, üvey anneler, büyük kardeşler, öğretmenler ve arkadaşlar olduğunu bildirmişlerdir. Çocukların annelerinden ve babalarından daha çok duygusal istismar, sonra fiziksel istismar ve ihmal davranışlarına maruz kaldıklarını belirtmişlerdir. Annelerin paylaştıkları hikayelerde, duygusal ve fiziksel istismarı, babalardan daha çok annelerin uyguladıkları görülmektedir. Ayrıca, yoksul kesimden olan annelerin bir kısmı, üvey annelerin çocukları ihmal ederek kötü davrandığını belirtmiştir. Kızım küçükken ona çok kızdım dövdüm, burnundan kan geldi o derece yani. (Anne, yoksul, kır, Şanlıurfa). Alışverişe götürmüştüm oğlumu, benden bir şey istedi o an için alacak durumum yoktu eşim yeni iflas etmişti, çocuk sürekli istiyor, en son ağlamaya başladığımda gözüm hiçbir şey görmüyordu tokat attım. (Anne, yoksul, kent, Adana). Odak grup çalışmalarına katılan babalar, çocuklara yönelik istismarın kaynağının çoğunlukla babalar olduğunu belirtmişlerdir. Bunun yanı sıra, babalar çocuklara kötü davrananların sırasıyla, anneler, üvey anneler, arkadaşlar, büyük kardeşler, öğretmenler olduğunu bildirmektedirler. Katılımcı babalar, genel olarak babaların çocuklarına daha çok duygusal istismar, sonra ihmal ve fiziksel istismar; annelerin ise daha çok duygusal istismar ve ihmal uyguladıklarından söz etmişlerdir. Yoksul kesimdeki babalar arasında üvey annelerin çocukları ihmal ederek kötü davrandıklarını anlatanlar bulunmaktadır (üvey ve öz çocuklar arasında ayrımcılık yapmak, temel ihtiyaçlarını karşılamamak, yemek vermemek, giysi almamak vb.).
22 20 Türkiye de Çocuk İstismarı ve Aile İçi Şiddet Araştırması / ÖZET RAPOR Kızımın geçiş dönemiydi kişiliği kanıtlama dönemiydi. Başka bir şeye kızıp dövmüştüm sonradan pişman oldum ama büyütülmemesi gerektiğini anladım. (Baba, yoksul olmayan, kent, İstanbul) Çocuğumun isteğini yerine getiremeyişim onun da ille de olacak diye ağlaması benim de imkanım olmadığından cinlerim tepeme çıkıp tokat atmam. (Baba, yoksul, kent, Erzurum) Beni çocukken babam çok döverdi, o kadar dayak atardı ki, bu böyle büyüyene kadar devam etti, babamla aramda bir mesafe oldu, hala da var, beni hiç kucağına aldığını bilmem, benim çocuklarım kucağımdan inmiyorlar. (Baba, yoksul olmayan, kent, Samsun) Büyük ebeveynler odak grup çalışmaları boyunca diğer yetişkinlerin tersine genellikle torunlarıyla ilgili olumlu ilişkilerden söz etmişlerdir. Büyük ebeveynlerin akıllarına gelen istismar deneyimleri, çoğunlukla kendi çocukluklarında karşılaştıkları olaylar ya da kendi çocuklarıyla aralarında geçen olumsuz olaylardır. Büyükanne ve babalar, çocukları istismar edenlerin genellikle babalar olduğunu belirmişlerdir. Çocukluk yıllarımda çok kötü dayak yedim babamdan, şiddetli sopayla ayaklarımın atlına vururdu hala korku içersindeyim panik içerisinde uyanırım rüyalarıma girer hala, sanki onları şu an yaşadım (Büyükanne, yoksul olmayan, kent, İstanbul). Kendi yaptığım geçmiş hatalarım aklıma geldi, kızımı biraz dövdüm, keşke dövmeseydim kayınvalideme kızıp hırsımı ondan alıyordum (Büyükanne, yoksul olmayan, kent, İstanbul). Karyola altına girmeyi ben de yaşadığım için.. Babam elimi ayağımı bağlardı, can havliyle divanın altına kaçardım. Büyük sopa keserdi, sağıma soluma vururdu. Sağ gözüm görmüyor mesela şimdi. (Büyükanne, yoksul olmayan, kent, Konya) Öğretmenler, çocuklara yönelik istismardan en çok öğretmenlerin sorumlu olduğu olayları anlatmışlardır. Öğretmenler en çok kulak-saç çekme, sıra dayağı, tokatlamak, sınıftan atmak, tek ayak üstünde durdurmak şeklinde aşağılayıcı disiplin/ceza yöntemlerini uyguladıklarını bildirmişlerdir. Çok haylaz bir öğrencim vardı, yapamazdı. Bir gün sinir harbime geldi birkaç tane vurdum, git alacak bir şeyin yok senin dedim. Kapıdan gitti ben de gidişini seyrediyorum. Ben düşündüm bu çocuk nasıl kazandırılır diye. O öğrenci kapıdan çıkarsa bu biter dedim, tam çıkmak üzereydi çağırdım, özür diledim içeri aldım. Öğrenci ne yaparsa yapsın kaybedilmeyeceği kadar değerli. O öğrenci beni olgunlaştırdı. (Öğretmen, Adana). 19 Mayıs için prova yapacağız, daha acemi öğretmenim, öğrencileri uyardığım halde o anda bir öğrenci en uysal öğrenci bir yaramazlık yaptı ben ona bir tokat vurdum, o an kendimden geçtiğimi insanlıktan çıktığımı düşünüyorum (Öğretmen, Adana) Ailede şiddet söz konusu olduğunda çocuklardan sonra en çok anneler istismar ve şiddete maruz kalmaktadırlar. Babalar, annelere kötü muamele yapan kişiler olarak çocuklara uygulanan yöntemlere benzer olarak dayak, vurmak, hırpalamak, evden atmak şeklinde fiziksel istismar; bağırmak, alay etmek, küfür etmek, baskı yapmak,
33 ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÖĞRENCİLERİN KAYNAŞTIRILDIĞI BİR KIZ MESLEK LİSESİNDEKİ Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi 33-50 ÖZEL EĞİTİMDE FOKUS GRUP ARAŞTIRMALARI Özel Gereksinimli