Akif'e Gurbeti Aşina Kılan Dostu Yozgatlı İhsan Efendi
24 Mayıs 2018 Perşembe 11:04
Akif, 1925 yılında ailesini de alarak Mısır’a gitmiştir. Daha önce 1914, 1915’te görevli olarak, 1923, 1924 ve 1925’te de Abbas Halim Paşa’nın misafiri olarak gidip geldiği bu ülkeye yerleşmiştir. 1925 yılında İstanbul’dan Mısır’a kalkan gemide başlayan yolculuk olmasa idi muhtemelen ne Yozgatlı İhsan Efendi hakkında malumatımız olacaktı ne de Akif’in Mısır günleri hakkında bir şeyler yazabilecektik. Bu tarihte başlayıp 1936 yılına kadar süren on bir yıllık Mısır günlerinde Mehmet Akif’in hayatında en belirgin iz “Ona gurbeti unutturan ve gurbeti aşina kılan” en hakikatli dost Yozgatlı İhsan Efendi olmuştur.
Âlimlerden özel eğitim aldı
Mehmed İhsan Efendi, 1902 yılında Yozgat’ta doğdu. Babası, Ağvanlı (Ayan) oğul­larından Molla Mehmed oğlu Hacı Abdülaziz Efendi’dir. Annesi, Sultan Abdülmecid döne­minde Yozgat’a yerleşen ve padişahın büyük iltifatına mazhar olan Dağıstanlıoğulların­dan Şeyh Tayyib’in kızı Fatma Hanım’dır. İh­san Efendi, ilk eğitimini amcası Abdürrezzak Efendi’den aldı. İbtidâî ve idâdî mekteple­rinden mezun olduktan sonra bir süre Yoz­gat’taki Mekteb-i Sultânî’de ve medreseler­de okudu. Merkezi İstanbul’da olmak üzere İkinci Meşrutiyet döneminde yeni bir tedri­sat sistemi ile kurulan “Dârü’l-hilâfetü’l-aliyye’”medresesinin birinci devresini (İbtidâ-i hâric) Yozgat’taki şubesinde bitirip, ikinci devresine (İbtidâ-i dâhil) devam eder­ken, dönemin ileri gelen âlimlerinden de özel eğitim gördü.[i] Yozgat’ta ilim tahsilinde daha ileri seviyeye gidemeyeceğini görünce önce İstanbul’a, oradan Kahire’ye gitti (1924).
İhsan Efendi’nin Mısır’a gidiş hikâyesi
İhsan Efendi’nin Kahire’ye gidişi ile ilgi­li anlatılan hadise de dikkat çekicidir. Ken­disi ile aynı dönemlerde İstanbul’da tahsil için bulunan hemşehrisi Yozgatlı Şeyhzâde Ahmet Efendi ismi ile maruf Ahmet Şevki Ergin de İstanbul İmam Hatip Okulu son sı­nıf öğrencisidir. Bir gün Mısır Hidivi’nin aile fertlerini Kahire’ye götürmek üzere bir gemi Dolmabahçe açıklarına demirlemiş, günler­dir beklemektedir. Mısır’a okutmak için bir­kaç talebe de götürecekleri şayiası öğrenciler arasında fısıltı olarak yayılmaya başlamış, okul arkadaşlarından birkaç kişiyle beraber o da bu gemi ile Mısır’a gitmek için müracaat etmişti. Etmiş ama kader Ahmet Efendi’nin orada da peşini bırakmamış. Bu sırada şid­detli karın ağrısı ve karın zarının su toplayıp, karnının şişmesi sonucu hastaneye kaldırıl­mış. Kısa bir süre sonra ameliyat edilerek elim ıstıraptan kurtulmuş. Daha hastanede ameliyat sonrası tedavisi devam ettiği gün­lerde, İstanbul’a beraber geldikleri ve Mısır’a gitmek için beraber müracaat ettikleri Yoz­gatlı arkadaşı Hacı Azizzâde İhsan (İhsanoğ­lu) Efendi hastaneye gelerek:
“Hidiv ailesi bizi gemiyle götürmeye ka­bul ettiler, ancak yaşımın ilerlemiş olması sebebiyle beni gemiye bırakmıyorlar, ben gidemiyorum. Sen de ameliyat oldun, gide­miyorsun. Senin nüfus kâğıdını ben alayım, hiç olmazsa senin yerine ben gideyim…” diye ricada bulunmuş ve oradan ayrılmış. Ahmet Efendi, bu noktada fedakârlık göstererek İh­san Efendi’nin teklifini yerine getirmiş olmalı ki kendisi Mısır’a gidemezken İhsan Efendi, bir müddet sonra o gemi ile Kahire’ye gitmiş, Mısır’a gittikten sonra da bir daha Türkiye’ye dönememiştir.[ii]
Ezher’de arzu ettiği ilim ve irfan muhitini bulunca resmi programların dışında devrin âlimlerinin klasik tarzda yürüttükleri ders­lere katılarak icazet aldı. 16 Senelik tahsil devresini 12 senede tamamladı. İhsan Efendi, Sultan I. Mahmud zamanında Kahire’de inşa edilen Sultan I. Mahmut Medresesi’nde 1937-1958 yılları arasında hem müderrislik ve hem de müdürlük vazifesini yerine getirmiştir. Mehmed İhsan Efendi, 1935-1952 yıllarında kralın mütercimi ve Âbidîn Kraliyet Sarayı’nın Türk arşivi başuzmanı olarak çalıştı. Bu sıra­da Kral Fuâd’ın kendisine “beylik” rütbesini tevcihini kabul etmedi.
Mısır Milli Kütüphanesinde katalog çalışması
Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye’deki (Mısır Milli Kütüphanesi) Türkçe yazma ve basma eser­lerin fihrist ve kataloglarının hazırlanmasını sağladı. 1960’da Kahire’de İslâm dünyası­nın tanınmış büyük âlimlerinin katılmasıyla, İslâm dini ve tefekkürünün muhtaç olduğu yeni ilmi çalışmaları yapmakla vazifeli ola­rak kurulan “el-Meclisü’l-Ala liş-şüû el-İslâmiye”ye (İslâmî İşler Yüksek Kurulu) âzâ seçilmiştir. Hem âlim, hem de dersleri güzel anlatan bir muallim olan İhsan Efendi, Arap­ça belagattan “Cevher-i Meknun” okuttuğu bir gün talebenin dikkatsiz olanını fark eder ve hemen onu uyandırırdı.
İhsan Efendi, talebelerine karşı müşfik bir baba gibi muamele ederdi. Hatta bay­ramlarda talebeleri evine davet eder, bay­ram yemeğini talebeleri ile birlikte yerdi. Ye­mekten sonra sohbet yapılır ardından Hafız Kemal’in Mevlid’i taş plaktan dinlenirmiş. İsmail Ezherli, İhsan Efendi ile aynı odada dokuz sene kalmıştır. İhsan Efendi’ye dair şunları söylüyor:
Birbirini yolculukta tanıyan iki dost ve Mısır günleri
İhsan Efendi ile Akif’i bir kader çizgisinde Mısır’da buluşturan, Akif’in son defa Mısır’a çıktığı yolculuktur. Ancak İhsan Efendi’yi ta­rih, hep Mehmet Akif ve Kur’an Meali üze­rinden yazmış ve okumuştur. Aralarındaki hukuk, mealin hazırlanması ve sonrasında yaşananlardan çok öte bir derinliğe sahiptir.
Tekkede Vakit Geçirilirdi
Mehmet Akif, Hilvan’da oturmaktadır. Ancak her Cuma günü bir mutadı vardır. O da İhsan Efendi’nin yanına gitmek. İhsan Efendi ile buluşulur, Cuma namazı için Akif’in sesine meftun olduğu Âmâ Hafız Şıh Rıfat’ın camisi­ne gidilir. Şıh Rıfat namazdan önce mukabele okumaktadır. Bu cami, İhsan Efendi’nin kaldı­ğı ve görev yaptığı Sultan I. Mahmut Tekkesi­ne yürüme mesafesindedir. Cuma’dan sonra akşama kadar Akif, tekkede, İhsan Efendi ve diğer dostları ile vakit geçirir, yemekler yenir, çaylar içilir.
İhsan Efendi, Akif’in medreseye gel­diği günü bir bayram olarak telakki ediyor. Yanlarına geldiğinde kalbinin genişlediğini, göğsünün ferahladığını söyleyen İhsan Efen­di, Akif’in kendilerine şiirler okuyup, güzel sözler ve hikâyelerle mest ettiğini belirtiyor. Diyar-ı gurbette kendileri için bir baba, bir hoca mesabesinde olan Akif’i görünce mem­leketi görmüş gibi sevindiklerini ifade ediyor. Muhtemeldir ki bu durum aynen Akif için de geçerlidir. Zira bir gün medreseye gelir. Yor­gun görünmektedir. Terlemiştir. Bir iki yere gitmiş, medreseyi bulamamıştır. Ve der ki: “Eğer sizi de bulmasaydım, şuracıkta oturup ağlayacaktım.”
Ali Ulvi Kurucu’nun hatıralarında Mehmet Akif ve İhsan Efendi
Merhum Ali Ulvi Kurucu, Ezher Üniversitesi’nde okuduğu yıllarda (1940-1946) Kahire’de bulunan Müderris İhsan Efendi, Seyhülislâm Mustafa Sabri Efendi ve onun oğlu şair İbrahim Sabri Bey’le çok yakın münasebetler kurmuştur.
Ali Ulvi Kurucu merhumun hatıralarının ilerleyen sayfalarında İhsan Efendi’den dinle­diklerini şöyle nakleder:
1941 yılındaydı: İhsan Efendi Hoca’nın dersindeydik. Eski Gerede müftüsünün oğlu Nevzad, elinde bir kitapla geldi. İstanbul’dan Eşref Edip Bey göndermiş. Hoca paketi açtı. Midhat Cemal Kuntay’ın yazdığı “Mehmed Akif kitabıydı.” O sırada İsmail Ezherli, Ahmed Davudoğlu, Muharrem Develioğlu, Bulgaristanlı talebe kardeşlerimiz, Mustafa Runyun ve Ali Yakup Beylerle başka talebe arkadaşlar da vardı. İhsan Efendi kitabın sayfalarını çevirince, aralardaki fotoğraflar göründü. Bunların birinde, Akif Bey yaşlı, hasta, sırtında paltosuyla bastonuna dayan­mış görülüyordu. Sayfanın arkasında, Akif Bey’in, kendi fotoğrafını görünce yazdığı kıta vardı:
Postu sermekse muradın yola, serdirmezler;
İhsan Efendi’nin o fotoğrafa bakıp, bu kıtayı okurken gözünden boşanan yaşları hiç unutmam... Şunları söylemişti: Akif Bey, has­talık günlerinde tekkeye geldiğinde, öksürür, tükürmesi icap eder; dışarıya çıkmak ister; “Efendim rahatsız olmayın, bir leğen getirelim” deriz, kabul etmez, “Yok bir şey... Yalnız üzerimde bir yorgunluk var. Neden bilmem? Bir iş yaptığım da yok... Yahu ben eskiden filan yerden filan yere kadar yürür­düm. Vasıtaya binmezdim. Şimdi tramvayla geldim. Az bir şey yürüdüm, yoruldum. Ne oluyor bana? Sanki eskiden o mesafeleri yü­rüyen yü­rüyen, o güreşleri yapan adam ben değilim!” diye cevap verir, dışarı çıkar, gelirdi.”
İki sadık dostun dünyada son vedası
İhsan Efendi, Akif’in Mısır’dan ayrılma­sına sebep olan hastalığını öğrenince büyük bir üzüntüye gark olmuştur. Öyle bir hüzün ve hissiyat ki şu cümlelerle dile gelmiştir:
“Onun hastalığına muttali olduğumuz zaman yıldırımla vurulmuşa döndük. Çok kuvvetli bir bünyesi vardı. Böyle ciğerinden hastalanacağı hiç hatıra gelmezdi. Her şeyi kendine derd ediyor, içine atıyordu.
İstanbul’a gideceği sırada son defa beni ziyarete geldiği zaman bitab bir halde idi. Canlı cenaze gibi kendisini karyolamın üze­rine atmış, uzanmıştı. Hayli istirahat etti. O gün gözyaşlarıyla ayrıldık. Artık bir daha kendisini göremeyeceğimiz belli idi.
Çok seneler beraber geçirdik. Onun elemlerine, ferahlarına iştirak ettik. Bir şeye canı sıkılsa yahut neşelense koşup bize ge­lirdi. Nâçiz odamızda gördüğü samimiyet ve hürmet, onu çok memnun ederdi. Gamı dağı­lır yahut neşesini odamıza yayardı.
Bu gurbet ellerinde böylece seneler geçti. Onun varlığı, onun muhabbeti kalble­rimizi o kadar doldurdu ki, onu hâlâ yaşıyor zannediyoruz. Ölümünü bir türlü havsalamız almıyor. O, ne büyük insandı! İnsan-ı kâmildi! O pâyeye ermek bir insan için ne büyük dev­lettir! Allah rahmetine mazhar etsin.”[iii]
Kâmil Büyüker, "Akif’e Gurbeti Aşina Kılan Dostu Yozgatlı İhsan Efendi", Kitabın Ortası, Mayıs 2018, Sayı: 14.
[i]‘‘Mehmet İhsan Efendi”, DİA, y: 2003, c: 28, s. 490-491.
[ii]Ergin, Ali Şakir, Gönül Ufkunda Bir Şeyh Bir Şeyhzâde,
İstanbul, 2014, s.74-75.
[iii] Edib, a.g.e.; s213
Güncelleme Tarihi: 10 Mayıs 2019, 22:23
#Mehmed İhsan Efendi