ABŞ türkmen hukuklaryna ünsi çekıär
Konstitusiıada dünıewi demokratik we prezident dolandyryşyndaky respublika diıip jar edilıän-de bolsa, Türkmenistanyň hökümeti awtoritar we prezident Gurbanguly Berdimuhamedow hem-de onuň ıakyn töweregi tarapyndan kontrollykda saklanylıar diıip, ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň täze hasabatynda aıdylıar.
İurtdaky «iň möhüm adam hukuklary problemalary eden-etdilikli, bikanun tussag etmek, adam gynamak, raıat azatlyklaryny äsgermezlik, şol san sanda din, söz, metbugat, ıygnanyşmak, hereket azatlyklarynyň çäklendirilmegi, raıatlaryň hökümeti azat we adalatly saılawlar arkaly çalyşmak mümkinçilikleriniň bolmazlygy" diıip, Döwlet departamentiniň ıurtlar boıunça hasabatynyň Türkmenistan bölüminiň başynda aıdylıar.
Konstitusiıanyň gadagan edıändigine garamazdan, Halkara günä geçiş guramasy Türkmenistanyň howpsuzlyk resmileriniň jenaıatda güman edilıänleri, tussaglary, şeıle-de hökümete tankydy garaıan şahslary, günäsini boıun aldyrmak we toba etdirmek üçin gynandyklaryny, urup-enjendiklerini habar berdi diıip, hasabatda bellenilıär.
Şeıle-de hasabatda türkmen türme şertleriniň örän agyrdygy we adam ömrüne howp salıandygy aıdylıar.
«Keseller, hususan-da inçekesel giň ıaıran. Käbir maglumatlara görä, tussagyň aşa köplügi üçin, resmiler inçekeselli, deri keselli tussaglary sagdyn tussaglar bilen bile saklap, keselçiligiň ıaıramagyna goşant goşupdyrlar» diıip, hasabatda aıdylıar. İöne bir halkara guramasynyň wekili azyndan Aşgabatda we onuň töwereginde häkimiıetleriň inçekeselli tussaglar bilen sagat tussaglary aıry saklaıandyklaryny habar beripdir.
Türkmenistanyň Içeri işler ministrligi bolsa Daşoguzdaky aıallar türmesinde hem inçekeselli tussaglar bilen sagat tussaglaryň aıry saklanylıandygyny aıdypdyr.
Mundanam başga, sentıabrda hökümet resmileri diplomatik korpusyň wekillerine Daşoguzdaky aıallar türmesine baryp görmäge ıol beripdirler. Ilerleme hökmünde, hasabatda Ahal, Lebap we Mary welaıatlaryndaky türmelerde tussaglara çemeleşmäniň we berilıän naharyň hiliniň biraz gowulanandygy aıdylıar.
Eden-etdilikli tussag etmelere, adam gynamalaryna mysal hökmünde Wiktor İarigin, Rustam Nazarow, Çarygeldi Jumaıew, Jamila Adylowa ıaly İehowa şaıatlarynyň, buluç azlygynyň hukuklaryny goraıan aktiwist Mansur Mingelowyň atlary getirilıär.
Oppozisiıa wekilleri we halkara guramalary Türkmenistanda syıasy bendileriň we tussaglaryň bardygyny aıdıarlar, emma 2002-nji ıylda prezident Nyıazowyň janyna kast etmek synanyşygy diıilıän bilen ilteşikli şahslary hem öz içine alıan tussaglaryň anyk sany belli däl diıip, hasabatda aıdylıar.
Şonuň bilen bir wagtda, halkara guramasynyň wekiliniň aıtmagyna görä, türkmen hökümeti 2014-nji ıylda hökümet agdarylyşygy synanyşygy bilen bagly 104 adamyň türmä basylandygyny, olaryň 32-siniň boşadylandygyny aıdypdyr.
Şeıle-de hasabatda raıatlaryň hususy jaılarynyň ıykylmagy bilen, emläk hukuklarynyň bozulıandygy, howpsuzlyk gulluklarynyň adamlaryň şahsy, maşgala durmuşyna eden-etdilikli goşulyp, kanuny esas bolmazdan, resmileri, raıatlary, hökümet garşydaşlaryny we tankytçylaryny, daşary ıurtlulary gözegçilik astynda saklaıandygy aıdylıar.
Elbetde, bu gözegçilik telefon gürrüňlerini ıazgy etmegi, elektron aragatnaşygyny yzlamagy we habarçylary ulanmagy hem öz içine alıar.
ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň dünıä ıurtlarynda adam hukuklarynyň ıagdaıy boıunça 13-nji aprelde çap eden hasabatynda Türkmenistanda çap edilıän kitaplaryň we metbugatyň tasdan hemmesiniň hökümet tarapyndan maliıeleşdirilıändigi we kontrolda saklanylıandygy aıdylıar.
Garaşsyz «Rysgal» hepdeliginiň bolsa, esasan döwlet mediasynyň materiallaryny göçürmek bilen meşgullanıandygy bellenilıär.
Hasabatyň söz we metbugat azatlygy bölüminde türkmen häkimiıetleriniň daşary ıurt metbugaty bilen hyzmatdaşlyk edıän raıat žurnalistlerine yzygiderli gözegçilik edip, olara azar bermegi dowam etdirıändigi bellenilıär we bu meselede Azatlyk radiosy bilen bagly mysallar getirilıär.
«Häkimiıetler Azatlyk radiosynyň ştatdan daşary habarçysy Saparmämmet Nepesgulyıewi 7-nji iıulda tussag edip, biraz soň neşe maddalary bilen ilteşikli aıyplama esasynda üç ıyl türme tussaglygyna höküm etdiler, emma HRW guramasy onuň syıasy sebäpler esasynda tutulandygyny aıdyp, bu aıyplamany sorag astyna aldy diıip, hasabatda aıdylıar.
Şeıle-de hasabatda Türkmenistanyň internet azatlygy, ylmy we medeni azatlyk, parahatçylykly ıygnanyşmak, bileleşmek, din, hereket, syıasy proseslere gatnaşmak azatlygy ıaly esasy adam hukuklarynda dowam edıän çäklendirmeleri görkezilıär.
Şonuň bilen bir wagtda, hasabat ıurtda korrupsiıanyň howpsuzlyk gulluklary bilen bir hatarda ähli sosial we ykdysady pudaklarda bardygyny belläp, adamlaryň korrupsiıa faktlaryny aıan etmekden çekinıändiklerine, sebäbi hökümetiň munuň üçin ar almagyndan gorkıandyklaryna ünsi çekıär.
Aşgabadyň üstünden şikaıat taııarlanıar