Eylemde Çatı Konusunda Bilinmesi Gereken Önemli Detaylar – EDEBİYAT DENİZİ
Eylemde Çatı Konusunda Bilinmesi Gereken Önemli Detaylar
By edebiyatdenizi.com 31 Mayıs 2018 Dil Bilgisi 0 Comments
Eylemde çatı nedir, fiil çatıları kaça ayrılır?
Bir fiilin işi yapan ve işten etkilenen varlığa göre aldığı biçime “fiilde çatı” denir. Eylemin nesnesine ve öznesine göre almış olduğu durumdur.
Çatı yalnızca fiil cümlelerinde aranır. İsimlerin yüklem olduğu cümlelerde çatı aranmaz.
Çatılar fiillerin bildirdiği işin niteliğine ve alınan eklere göre iki ana grupta incelenir
Öznesine Göre Eylem Çatıları
Etken Çatılı Eylemler
Özneleri belli olan eylemler etken çatılıdır. Etken eylemler çatı ekleri almaz, yalın durumda kullanılır. Bu tür cümlelerde özne, gerçek öznedir. Yani cümlede geçen özne bizzat işi yapan varlıktır.
Ünlü şair bir daha buraya dönmedi.
Arkadaşlarımız alelacele buradan ayrılmaya karar verdiler.
Yaşar Kemal’ın “Ağrı Dağı Efsanesi” isimli romanı okudum. (Bu cümlede özne gizlidir ve “ben” zamiridir. Gizli öznenin olduğu cümleler de gerçek özneli yani etken çatılı sayılır.)
Bir fiil, özne-yüklem ilişkisinin özel çatı eki olan “-ı, -n, -ş” eklerinden birini almamışsa etken çatılıdır. Yani etken çatılı fiillerde çatı eki yoktur.
Edilgen Çatılı Fiiller
Gerçek özne (yapıcı) almayan fiillerdir. Başkaları tarafından anlamı vardır. Bunlar yüklem oldukları cümlelerde “sözde özne” alırlar. Sözde özneler cümle içinde özne gibi görünmelerine rağmen aslında söz konusu işi yapmayan varlıklardır.
Edilgenlik özelliği, eylem tabanlarına “-in.., -il…” eki getirilerek kazandırılır.
Edilgen çatılı fiiller, sorulacak “kim tarafından?” sorusuna “başkaları tarafından” cevabını verir.
Bayraklar caddelere asıldı. (Bayraklar kendisi asılmamıştır, başkası tarafından asılmıştır.)
Sokaklar güzelce temizlenmiş. (Sokaklar kendi başına temizlenmez, başkaları tarafından temizlenmiştir.)
Alışverişte çok güzel eşyalar alındı. (Eşyalar başkaları tarafından alınmış.)
Dönüşlü Çatılı Eylemler
İşi yapan ve ondan etkilenen öznedir. Öznenin yaptığı iş, tekrar özneye dönerse fiil dönüşlü çatılı olur. Eylemin gövdesinde -l ve -n eki vardır.
Ayşe odasında uzun uzun süslendi.
Aynanın karşısında taranıyor.
Adam dışarı çıkmadan önce yıkandı.
Bu cümlelerde eylemi gerçekleştiren ve ondan etkilenen öznedir. Yeni eylem özneye dönüyor; dönüşlü çatılıdır.
İşteş Çatılı Eylemler
Birden çok öznenin, karşılıklı ya da birlikte gerçekleştirdiği eylemlerdir.
İşteş eylemler “-ş, -ış, -iş, -uş, -üş” çatı eklerini alır.
Kimi işteş eylemler, cümledeki kullanımına göre karşılıklı ya da birliktelik anlamı vardır.
Düğün boyunca gelin ve damat bakıştılar. (karşılıklı)
Fıkra anlatılınca tüm öğrenciler gülüştü. (birlikte)
Onunla üç yıl mektuplaştık. (karşılıklı)
Müdür gelince herkes kaçıştı. (birlikte)
Kimi eylemler adlardan -la ekiyle türetildikten sonra -ş ekiyle işteş olurken, kimileri -leş ekiyle işteş olur.
Askerler savaşa giderken aileleriyle helal-leş-tiler
Bazı fiillerin kendilerinde işteşlik anlamı vardır. Yani etken fiil tabanlarına “ş” eki getirilmediği halde bu fiiller “karşılıklı yapma” anlamı yansıtırlar.
Savaş-, güreş-, barış- gibi fiilerdeki -ş sesi ek değil kelimenin kökündedir. Ancak bu fiiller yine de işteş sayılır.
Eylemlerin nesne alıp alamamalarıdır. Buna göre nesne-yüklem ilişkisi dört ayrı grupta incelenir:
Geçişli Çatılı Eylemler
Öznesinin yaptığı iş başkasına geçen, yani nesne alan eylemler geçişlidir. Geçişli eylemler “neyi?”, “kimi?” sorularına cevap verir. Cümlenin başına “onu” veya “bir şeyi” getirdiğimizde anlamlı olan eylemlerdir.
Dediğiniz kitabı büyük bir zevkle okudum.
Tablodaki her ayrıntıyı bize uzun uzun anlattı.
Bilirim denizden geçen gemilerin karpuz yüklü olduklarını.
Yüklemleri geçişli olduğu halde nesne kullanılmayan cümleler de vardır.
Biraz geç anladım. (seni)
Hemen içeri girip satın aldık. (eşyaları)
Geçişsiz Çatılı Fiiller
Nesne alamayan, yani yüklem oldukları cümlelerde, istense de nesne kullanılamayan fiillerdir. Bu fiiller “Ne, neyi, kimi” sorularına cevap veremezler; öznenin yaptığı iş başka bir varlığı etkilemez, kendi üzerinde kalır.
Herkes kendi yatağında uyudu.
O sevdiği insanlara güvenir ve inanırdı.
Hemen kendisine gösterilen yer oturdu.
Eylemden önce “bir şeyi” sözlerini getiririz; sözler uygun düşerse eylem geçişli, uygun düşmezse geçişsizdir.
Yemek = geçişli (bir şeyi yemek uygun bir tabirdir.)
Gitmek = geçişsiz (bir şeyi gitmek uygun bir tabir değildir.)
Geçişsiz bir eylemin -r, -t, -tir eklerinden biriyle geçişli duruma getirilmesidir. Bu ekleri sözcük biçimine getirerek daha kolay anımsayabiliriz. -it, -tir, -ir (ittirir)
Uyumak = Geçişsiz eylem
Uyu-t-mak = Oldurgan eylem
Dinlemek = Geçişsiz
Dinle-t-mek = Oldurgan
Oldurgan çatılı eylemler -t, -r, -tır eklerini almadan önce “geçişsiz çatılı”dır ancak bu ekleri aldıktan sonra “geçişli” hale gelir.
Geçişli fiillere “-t, -r, -tır” ekleri getirerek bu eylemlerin geçişlilik derecesini artırmadır. Cümlede özne işi yapan değil yaptırandır.
Bahçenin ortasına kocaman bir çukur kazdırdı.
Bize evinin krokisini çizdirdi.
İstediğim şeyleri telefon ederek aldırırım.
Ziya Gökalp Türk Milliyetçiliğinin Fikir Babası ve İlk Türk Sosyoloğu
Cümlenin Ögeleri Nelerdir, Nasıl Bulunur?
Zarf (Belirteç) Nedir, Görevleri Nelerdir, Kaça Ayrılır?