Anadille Eğitim ve Türkçe / Yrd. Doç. Dr. Ahat Ustüner
Bilim dili, bütün bilim dallarının araştırılmasında, eğitim ve öğretiminde kullanılabilen, bunun için gerekli terimlere ve zengin bir kelime kadrosuna sahip olan dildir. "Bilim dili en basit tanımı ile bir dilin genel kültür dilinden az çok ayrılan, çeşitli bilim dallarının, teknik ve sanat alanlarının gerekli kıldığı söz varlığını, üslûp ve anlatım özelliklerini ve terim ihtiyacını karşılayabilen bir dil demektir. Her bilim dalının dildeki genel kavramlar dışında özel kavramların karşılığı olan bir hayli terime de ihtiyacı olduğu için bilim dili bir bakıma "kültür dili + terimlerin oluşturduğu özel bir dil" olarak da tanımlanabilir."1 Bir dilin bilim dili sayılabilmesi için, o dille çeşitli bilim dallarına ait araştırmaların, incelemelerin yapılabilmesi, bunlara ait sonuçların, yorum ve değerlendirmelerin en ince ayrıntılarına kadar ifade edilebilmesi; dilde bütün bilim dalları için gerekli terimlerin bulunması, çeşitli fikir ve düşünceleri anlatan kavramları karşılayabilecek işlekliğe ve kelime kadrosuna sahip olması gerekir. Her dilin insan duygu ve düşüncelerini ifade etme vasıtaları ve sistemi farklıdır. Bu yüzden bir dilin diğer bir dile oranla üstün olduğunu iddia etmek gerçeklere aykırıdır. Bir dildeki kelimelerin sayı bakımından fazlalığı veya sadece yapım ve çekim eklerinin çokluğu yahut söz dizimi özellikleri o dilin başka bir dile üstün olduğunu ortaya koymaz. Hiçbir dil başlangıçta tam bir bilim dili halinde doğmamıştır. Ancak işlenmiş veya işlenmemiş; işlenerek bilim dili, kültür dili, edebî dil haline gelmiş veya gelememiş dillerden söz edilebilir. Yani dilleri işlenmişlikleri bakımından kıyaslayabiliriz. Yazı dili, bilim dili olarak kullanılmış, bu sayede gelişmiş olan diller zamanla daha zengin bir dil özelliği kazanırlar. Yazı dili haline gelmiş bir dil, zamanla edebiyat dili, kültür dili, bilim dili olarak kullanılır ve işlenirse zenginleşir.
Bir milletin bütün tarihi boyunca edindiği kültürü, değer yargılarını ve hayat tecrübelerini sinesinde toplayan, onu koruyan ve yaşatan "kutsal bir hazine" olan dil, sadece iletişim aracı olarak düşünülmemelidir. İletişim aracı olma niteliği yanında dilin hem fert ve hem de millet için daha önemli olan yönü kültürel kimliği belirleyici ve koruyucu olan yönüdür. Milletin iç dünyasını, ruhunu yansıtan dil, kişilerin mensubiyetlerinin, milletlerine olan bağlılıklarının da belirleyicisidir. Kişiyle kendi milleti arasındaki en sağlam bağ dildir. Kendi milletine bağlılığının devamı, anadilin bilinçli bir şekilde yeterince öğrenilmesi ve kullanılabilmesi ile mümkündür. "Toplumun millet olarak yaşayıp devam edebilmesi de buna bağlıdır. Eğitim bu sonucu sağlıyorsa millet devam eder; sağlamıyorsa çözülür.
Ekonomik başarılarla zenginleşmiş fertler, millî dil ve kültür bilinci taşımadıkları takdirde, başka devletlerin uydusu olmayı rahatlıkla isteyebilirler, yabancı bir dil ve kültürü hiç kaygı duymadan kendi dil ve kültürlerinin önüne geçirebilirler."2
Atatürk, bu gerçekleri şu sözlerle dile getirmektedir: "Millî his ile dil arasındaki bağ çok kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olması, millî hissin inkişâfında başlıca müessirdir. Türk dili dillerin en zenginlerindendir. Yeter ki bu dil şuurla işlensin."
Her çeşit bilim dalında eğitim ve öğretimin ana dille yapılması bilimde ilerleme için temel şarttır. Yabancı dille yapılan bir eğitimle bilimde ilerlemek, gelişmek, yaratıcı olmak mümkün değildir. "Yaratıcılık kişinin, ulusun ve toplumun en derinliklerinden gelen bir güçtür. Bu gücün gelişmesindeki en önemli etken ise, kişiliğin ve kültürün derinliklerinden gelen serbest çağrışımı destekleyecek olan anadildir."3
"Eğitim, büyük ölçüde, dil aracılığı ile bilgi, tecrübe ve değerler aktarma süreci olduğuna göre, iletişim aracı olan dilin bu süreci kolaylaştırması ya da zorlaştırması mümkündür. Öğrencinin ilk kez karşılaştığı bir terim, eğer onun zihninde yakın anlamları uyandırabiliyor, ana dilindeki bilgi ve sezgileri ile ilişki kurma olanakları veriyorsa öğrenme işlemi kolaylaşacaktır."4
Milletimizin zaman zaman eğitim dili olarak Türkçe dışındaki dilleri kullanmış olması veya aydınlarımızın yabancı dillere meyletmiş olmaları, "dil felsefecilerinin çözülüş sebebi saydıkları ezbere gören, ezbere düşünen nesiller yetişmesine yol açmış ve bunun faturası milletimiz tarafından ağır bedellerle ödenmiştir. Bunun sonucunda kendi tarihine yabancı, kendi varlığı ve hayatı üzerinde düşünemeyen, fikir üretemeyen ve dolayısıyla kendi felsefesini yaratamayan aydın; bilim ve düşünce birikiminden yararlanamayan, yaratıcılık ve özgünlük yeteneği kaybolmuş nesiller ortaya çıkmıştır.5 Daha sonra da Türkçenin bilim dili olamayacağı iddiaları ortaya atılmış; kendi ülkemizde bile dilimiz ikinci plana düşürülmüştür. Bu ülkenin en zeki ve en seçkin çocukları kendi okullarımızda yabancı dille eğitim yüzünden hazırlık sınıflarında bilimden uzaklaştırılmaktadır. Henüz Türkçeyi yeterince öğrenmemiş geleceğimizin teminatı olan bu genç dimağlar yabancı dillerin grameri, kelimeleri ve terminolojisi ile uğraştırılmakta; öğrenme, düşünme ve üretmeleri adeta engellenmektedir. Bu kuşakların aldıkları eğitim dolayısıyla aşağılık duygusuna kapılmaları, kendi kültürlerine yabancılaşmaları, yabancı kültürlerin hayranı olarak yetişmeleri tabiî bir sonuç olacaktır.
Çünkü "Öğretimin yabancı bir dilde yapılışı çeşitli meslek erbabı ile kendilerine hizmet götürmekle görevli oldukları kişiler arasındaki mesafeyi büyütür, aralarında anlaşma imkan ve ölçülerini zayıflatır. Yabancı bir dille bir meslek edinmeğe çalışmak çok büyük bir çabayı gerektirir. Ancak bir meslek edinmiş kimsenin mesleğine ilişkin yabancı dil bilgisini edinmesi kolaydır."6
"İlköğretimi yerli dillerle, orta ve yüksek öğrenimi İngilizce ile yaptırmak ve böylece:
1 Anadilin yahut millî dilin gelişmesini önlemek;
2 Yabancı dille eğitim yapmanın güçlüğünden faydalanarak genç yerli çocukların kafa teşekküllerini geciktirmek, onları ders konularını anlamadan ve sindirmeden ezberlemeye mecbur etmek;
3 İngiliz dili ve edebiyatının seçkin örnekleri ile beyinleri, İngiliz kültür ve medeniyeti lehine yıkamak, yerlilerde eksiklik duygularını geliştirmek ve kökleştirmek; sömürgelerde İngiliz kültürünü yüksek tabakadan başlayarak yaymak;
4 Millî dillerin gelişmesini ve millî eğitimi engellemek,7
Türkiye'de mesleği ne olursa olsun yabancı dil bilenlere ek tazminat ödenmesi, akademik çevrelerde içeriği nasıl olursa olsun yabancı bir dille yapılmış yayınların üstün tutulması ve bunlara benzer diğer uygulamalar, toplumumuzda yabancı dillere olan talebi arttırmıştır. Yabancı bir dile karşı ortaya çıkan bu aşırı talebin sebeplerinden biri de "yabancı dil öğrenimi ile yabancı dilde eğitim ve öğretimin birbirine karıştırılmış, iç içe girmiş olmasıdır."8
Ülkemizdeki yabancı dil talebinin diğer önemli bir sebebi de, bazı çevrelerin İngilizceyi uluslararası bilim dili diye göstermeye çalışmalarıdır. Bu konuda Oktay Sinanoğlu şunları söylemektedir: "Dış ülkelerde edindiğimiz izlenim, en çok Türkiye'de duyduğumuz, dünya dili İngilizce olacak sözünün harp sonrası bir Anglo-Sakson propaganda ve efsanesi olduğu yönündedir."9
Sevim Tekeli'nin "Bilim dillerinin tarihsel gelişimi" başlıklı çalışmasında uluslararası dil veya bilim dili (!) konusundaki tespitleri şöyledir: "Robert Hall, bütün dünyada tek dilin konuşulması konusunda şunları söyler: Uluslararası dil sorunu aldatıcıdır ve başlamak için gerçekçi olmayan bir varsayıma dayanmaktadır. Dünyayı sarmış olan sorunlar tümüyle dil dışıdır ve tek bir dil konuşmak onları çözümlemekte yardımcı olmayacaktır.
İspanyolca konuşulan Puerto Rico ve Yeni Meksika'da İngilizce eğitim yapılması iki toplumun da zararına yol açmıştır. Çünkü çocuklar İngilizceyi iyi öğrenemedikleri gibi İspanyolcayı da öğrenememektedirler. Hall'in dediği gibi yabancı dilde eğitim yapmak, o ulus için felaketlere yol açacaktır. Her şeyden önce anadilin bir bilim dili olarak gelişmesini önleyecek, dili her geçen gün körleştirecek, halk ve okumuşlar arasındaki uçurumu gittikçe arttıracak, sonunda halkı daha cahil, okumuşu kendi değerlerine yabancı hâle getirecektir."10
Uluslararası bilim dili tezi hakkında Oktay Sinanoğlu da şunları söyler: "Avrupa, Ortaçağlarda 'ululararası' bir Latince ile bilim dili yapmağa çabalamış, fakat ancak rönesansta ulusal dilleriyle çalışmaya başladıktan sonra bilimde yaratıcılığa geçebilmiştir. Ondan önce islam dünyasının bilim eserlerinin Latinceye çevirisi ve ezberlenmesi ile yetinmek zorunda kalmıştır."11
Yukarıda belirttiğimiz gibi, bir dilin zengin bir kültür ve bilim dili haline gelmesi için işlenmesi gerekir. Türkçe aydınlarımız tarafından zaman zaman ihmal edilmiş olmasına rağmen, mevcut dünya dillerinin hiç birinden geride kalan bir dil değildir. Esasen yapısı ve sistemi itibariyle bilim dili, "bilgisayar dili"12 olmaya en uygun dillerden biridir. Türkçenin bu özelliği konusunda Zeynep Korkmaz şunları söylemektedir:
"Türkçe bilim dili olma açısından asla yetersiz değildir. Bizce yetersizlik onun özelliklerinin ve yaratıcılığının bilinmemesinden, ona gereken özen ve ilginin gösterilmemesinden kaynaklanmaktadır. Konuya bu yönü ile ilgi gösterecek yerde, şartlanmış yanlış bir zihniyetle Türkçenin bilim dili olarak yetersizliğinden söz ederek yabancı dilde eğitim-öğretim ve yayına ağırlık tanımak dilimize karşı haksızlıktır, saygısızlıktır."13
Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi yazı dillerinin anlatım gücü, kelime hazinesi Doğan Aksan tarafından Türkçenin Söz Varlığı adlı eserde çeşitli yönleriyle dile getirilmiştir. Yazar bu eserinde, Türkiye Türkçesinin ve tarihî Türk yazı dillerinin söz varlığı bakımından zenginliklerini incelemekte; deyimler, terimler, ikilemeler, türetme gücü, çok anlamlılık, kalıplaşmış sözler gibi çeşitli yönlerden zenginliklerini ortaya koymaktadır.14
Esasen yabancı dil hayranlığının yaygınlığı "Türkçenin yetersizliğinden değil, aydın çevrelerde tıpkı Osmanlı aydınlarında olduğu gibi; yabancı hayranlığının gaflet uykusuna dalınmasından ve ana dilimize karşı umursamaz, sorumsuz bir tavır takınılmasından ileri gelmektedir."15
Yabancı Türkologlardan Jean Deny Türk dili için şöyle der: "Büyük bir oryantalist, Türk dili hakkında, insanın bu dilin seçkin bir bilginler kurulunun danışma ve tartışmaları sonunda meydana çıkmış olduğu zannına düşebileceğini söylemiştir. Fakat Türkistan bozkırları ortasında kendi başına kalmış beşer zekasının doğuştan edindiği dil duygusu kanunlarıyla yarattığını hiçbir bilginler kurulunun yaratmasına imkan yoktur."16
Max Müller de Türkçe için şunları söyler: "Türkçenin bir gramer kitabını okumak bu dili öğrenmek niyetinde olmayanlar için bile bir zevktir. Türlü gramer kurallarının belirlenmesindeki ustalık, isim ve fiil çekimlerindeki düzenlilik, bütün dil yapısındaki saydamlık ve kolayca anlaşılabilme vasfı, insan zekasının dil aracı ile beliren üstün gücünü kavrayabilenlerde hayranlık uyandırır... Türk dilindeki duygu ve düşüncenin en ince ayrıntılarını belirtebilme ve ses ve şekil ögelerini baştan sona değin düzenli ve uyumlu olan bir sisteme göre birbirleriyle bağdaştırıp bir araya getirme gücü, insan zekasının dilde gerçekleşmiş bu büyük başarısı olarak belirir. Bir çok dillerde bu temel yaratış çığırından artık iz kalmamış, bunlar gözden gizlenmiştir. Onlar çözülmez kayalar gibi karşımızda durur. Ancak dilcinin mikroskobu ile dil yapısındaki organik öğeler meydana çıkarılabilir. Türk dilinde ise her şey saydamdır, apaçıktır. Bu öyle bir gramerdir ki, billur bir arıkovanının içinde bal peteklerinin meydana gelişini nasıl izleyebilirsek, bunda da düşüncenin iç oluşumlarını aynı şekilde seyredebiliriz."17
Yabancı dillerle eğitim ve bilimin yapıldığı Selçuklu Devleti, "millî bir devlet olmaktan çok bir hanedan devletidir ve Selçuklu hükümdarları bütün İranlıların da hükümdarıdır. Böyle olunca Farsçayı yazışma dili ve Arapçayı da din ve ilim dili saymakta sakınca görmemişlerdir."18
Ancak bu dönemde de Türkçe konuşma dili olarak gelişmesini sürdürmüştür. Aynı dönemlerde birtakım siyasî gelişmeler dolayısıyla bir taraftan da Türkçenin avantajlı konuma geçtiği görülmektedir. Fahrettin Mübarekşah 1204 yılında yazdığı Şecere-i Ensâb adlı kitabında şöyle diyor: "Tüklerin diğer kavimlere üstünlüklerinin başka sebepleri de vardır. Bunlardan biri şudur ki, Arapçadan sonra Türkçeden daha ince ve daha şerefli olan bir dil yoktur. Türkçe şimdiye kadar hiçbir çağda olmadığı kadar rağbettedir. Bu hükümdarların ve kumandanların çoğunun Türk olmasındandır. Herkes Türkçe bilgisine ihtiyaç hissetmektedir."19
Türk milleti siyasî açıdan azınlık durumunda kalmadığı için, azınlıkların ruh haliyle, yani kendilerini koruma içgüdüsüyle davranmamışlar ve bu yüzden yabancı etkilere açık kalmışlardır. Kültürel temasların yoğun olduğu dönemlerin pek çoğunda askerî güç ve nüfus bakımından daha güçlü durumda olanlar Türklerdir. Ayrıca din değişiklikleri esnasında Türkler karakter özellikleri dolayısıyla yeni dinlerini bütün samimiyetleri ve dürüstlükleri ile benimseyerek, yeni dinin kendisinden önce ortaya konmuş kültürel değerlerini hiç yadırgamadan benimsemişlerdir.20
İslam dünyasında Arapçanın üstünlüğünü savunan ve hadis olduğu iddia edilen pek çok uydurma rivayet yayılmıştır. Kur'an'ın Arapça olmasının imtiyazını kullanan Araplar, yaydıkları bu sözlerle İslam dünyasında Arapçaya ve dolayısıyla Arap kültürüne bir kutsallık kazandırmaya çalışmışlardır. Bu sözlerden biri şu şekildedir: "Allah'ın en nefret ettiği dil Farsçadır. Şeytanlar Huzistanlıların (İran topraklarında bir bölge, Huzi dili), cehennemlikler Buharalıların, cennetlikler Araplıların dilini kullanırlar."21 Arapça dışındaki dilleri aşağılayan bu anlayış, Türkler arasında az da olsa etkili olmuş, İranlılar arasında ise, bunlara benzer rivayetlerle Farsça savunulduğu için pek rağbet bulmamıştır. "Allah gazab ettiğinde vahyini Arapça, razı olduğunda Farsça inzal eder."22 şeklindeki pek çok söz de Farslılar tarafından uydurulmuştur. Bütün bu gelişmeler sonunda Osmanlı aydınlarının büyük bir kısmı Arapça ve Farsçaya rağbet göstermişlerdir: "Hacı Paşa 14. yüzyılın sonlarına doğru yazdığı Telhisü'ş-Şifa adlı eserinde, herkesin anlayabilmesi maksadıyla Türkçe yazmış olduğundan dolayı özür dilemek lüzumunu duymuştur."23
1 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Türkçe", Türk Dili, Sayı: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19.
2 Ercilasun, Ahmet Bican, "Yirmi Birinci Yüzyıla Girerken Millî Kimlik Oluşturmada dilin önemi", Türk Dili, S. 579 (Mart 2000), s. 203-207.
3 Sinanoğlu, Oktay, Türkçe, Bursa 1999, s. 88.
4 Şahin, Nail, "Dil ile Zihin İşleyişinin Etkileşimi", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 199.
5 Korkmaz, Ramazan, "Dil Bilincimizin Serüveni veya Bir Varlık Alanı Olarak Türkçe ve Atatürk", Türk Dili, S. 580 (Nisan 2000), s. 319-326.
6 Sayılı, Aydın, "Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 542.
7 Bayur, Hikmet, Hindistan Tarihi, 3. C., Ankara 1987, s. 371.
8 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Türkçe", Türk Dili, Sayı: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19.
9 Sinanoğlu, Oktay, Türkçe, Bursa 1999, s. 88.
10 Tekeli, Sevim, "Bilim Dillerinin Tarihsel Gelişimi", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 207-208.
11 Sinanoğlu, Oktay, Türkçe, Bursa 1999. s. 88.
12 Salihoğlu, Hilmi, "Bilim Dili Türkçe, yazım Dili Türkçe", Türk Dili, S. 600 (Aralık 2001), s. 708.
13 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Türkçe", Türk Dili, Sayı: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19.
14 Aksan, Doğan, Türkçenin Söz Varlığı, Ankara 1996.
15 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Türkçe", Türk Dili, Sayı: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19.
16 Sayılı, Aydın, "Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 388.
17 Sayılı, Aydın, "Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 387.
18 Karal, Enver Ziya, "Osmanlı Tarihinde Tük Dili Sorunu", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 22-23.
19 Sayılı, Aydın, "Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 526.
20 Üstüner, Ahat, "Türkçenin Anlatım Gücü", Türk Dili, Sayı: 589 (Ocak 2001), s. 50-57.
21 Cündioğlu, Dücane, Anlamın Buharlaşması ve Kur'an, İstanbul 1996 s. 143-146.
22 A.g.e., s. 147-148.
23 Sayılı, Aydın, "Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 527.
Aksan, Doğan, Türkçenin Söz Varlığı, Ankara 1996.
Bayur, Hikmet, Hindistan Tarihi, 3. C., Ankara 1987.
Cündioğlu, Dücane, Anlamın Buharlaşması ve Kur'an, İstanbul 1996.
Ercilasun, Ahmet Bican, "Yirmi Birinci Yüzyıla Girerken Millî Kimlik Oluşturmada Dilin Önemi", Türk Dili, S. 579 (Mart 2000), s. 203-207.
Karal, Enver Ziya, "Osmanlı Tarihinde Tük Dili Sorunu", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 7-96.
Korkmaz, Ramazan, "Dil Bilincimizin Serüveni veya Bir Varlık Alanı Olarak Türkçe ve Atatürk", Türk Dili, S. 580 (Nisan 2000), s. 319-326.
Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Türkçe", Türk Dili, Sayı: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19.
Salihoğlu, Prof. Dr. Hilmi "Bilim Dili Türkçe, Yazım Dili Türkçe", Türk Dili, S. 600 (Aralık 2001), s.
Sayılı, Aydın, "Bilim ve Öğretim Dili Olarak Türkçe", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 325-590.
Sinanoğlu, Oktay, Türkçe, Bursa 1999.
Şahin, Nail, "Dil ile Zihin İşleyişinin Etkileşimi", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 181-204.
Tekeli, Sevim, "Bilim Dillerinin Tarihsel Gelişimi", Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe, Ankara 1994, s. 205-232.
Üstüner, Ahat, "Türkçenin Anlatım Gücü", Türk Dili, Sayı: 589 (Ocak 2001), s. 50-57