Maşgala agzalarynyñ özara gatnaşyklary (H. Gurbanow, A. Gurbangulyıewa)
Maşgala agzalarynyň özara gatnaşyklary
Türkmenlerde maşgala mukaddes ojak hasaplanıar. ―Maşgalam, baş galam diıip ıöne ıere aıtmandyrlar. Maşgala türkmen jemgyıetiniň kiçijik özenidir. Ol jemgyıetde möhüm sosial we terbiıeçilik orny eıeleıär. Şeılelikde maşgala ykdysady we sosial ösüşiň tizleşmegine täsir edıär. Sebäbi millet jemgyıetden ybaratdyr, jemgyıetiň esasy birligi, jemgyıetiň esasy daıanjy bolsa maşgaladyr. Haçanda maşgala ahlak we edep taıdan kämil bolanda, jemgyıet hem şonça kämil bolıar.
Türkmençilikde maşgala yaşaışyna aıratyn üns berilipdir. Tükmeniň maşgala gurmak däp-dessury, adaty müňıyllyklaryň dowamynda ösüp kemala gelipdir. Bu däp- dessurlaryň esasynda gurlan maşgala agzybir, abadan, durnukly maşgala bolupdyr.
Aslynda maşgala bolmak üçin iki sany ynsanyň goş birikdirip, durmuş gurmaklygy zerurdyr. Çünki biziň bilşimiz ıaly ynsan ilkibaşda ıaradylanda hem özüniň taıy bilen ıaradylypdyr. Adamata Howene ynsan jübütliginiň we nesil öndürmekligiň göreldesi bolup, bütün ıer ıüziniň ilatyny kemala getiripdir. Ynsan tebygatynyň zerulygy bolan öılenmek, ony gurmak we maşgala gurmak bilen baglanyşykly bolup, şahsyıetiň duıgy we düşünjeleriniň, arzuw-islegleriniň kada-kanunlarynyň berjaı edilmegidir. Öylenmegiň, durmuş gurmagyň asyl maksady nesil öndürmekdir. Nesil bolsa adamyn dowamat dowam etmeginiň gönüden-göni şertidir. Şonuň üçin maşgala gurulanda daşky gözellige, sosial ıagdaılara görä däl-de, içki, ruhy gözelligine, ahlak düşünjesine seredip maşgala gurmalydyr.
Maşgala gurıanlar maşgala bolmagyň ullakan borçdygyna doly düşünmelidir. Sebäbi maşgalada erkegiň we aıalyň (ene-atanyň) öňünde uly wezipeler durıar. Şol wezipeleri berjaı etmäge taıyn bolmaly. Maşgalabaşy bolmaly ıigit geljekde maşgalasyny eklemäge, goramaga çagalaryna arassa, halal, dogry terbiıe bermäge borçly bolupdyr. Öy bikesi boljak gyz bolsa bir öıün keşgini çekmäge, adamsyna söıget bolmaga, sagdyn nesil ıetişdirmäge taııar bolmalydyr. Şeılelikde aň-duüşünjeli, oılanyp gurlan maşgala mukaddes ojakdyr. Ol ojak ömürboıy mekdep bolup, ıetişdirilen nesilleri bilen jemgyıetiň edepliliginiň we dowamlylygynyň girewidir. Şonuň üçin maşgala gurmagyň şahsyıete peıdasy bir bolsa, jemgyıete müňlerçe peıda getirıär.
Türkmenlerde maşgala agzalarynyň ählisiniň däp- dessura, edep kadalaryna laıyklykda maşgalada tutıan orunlary, wezipeleri we borçlary bolupdyr.
XX asyryň başlarynda maşgala gatnaşyklarynyň arasynda zähmet bölünişigi şeıle bolupdyr. Erkekler oba hojalykda işläpdir we maldarçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Olaryň zähmet paıy ekin ekmek, suwarmak, kanal gazmak, hasyl ıygnamak, gallany arassalamak we saklamak işleri bolupdyr. Şeıle hem erkek adamlar oba hojalyk önümlerini satmak bilen hem meşgullanypdyrlar. Olar mallara seretmek, idetmek işleri bilen meşgullanypdyrlar.
Öı hojalyk hünärmentçiliginiň dowam edıän ıerlerinde erkekler demir ussaçylygy, gara öıleri gurmak, taııarlanak deri eılemek, possum we telpek tikmek, aıakgap tikmek we bejermek, tanap ıüpleri örmek, işmek bilen meşgullanypdyrlar.
Erkekler ıaşaıyş we hojalyk üçin jaılary salypdyrlar, çatmalary, ıerkümeleri, ıer ojaklary, telärleri gurmak bilen meşgullanypdyrlar, odun ıygnap, odun taııarlapdyrlar. Alym K. Öwezberdiıewiň aıtmgyna görä Mary sebitinde erkek adamlar gara öıleriniň gamyşlaryny örüpdirler, ony gurnamak bilen aıal maşgalalar meşgullanypdyrlar(1). Emma bu işler Ahal sebitiniň tekelerinde tersine bolupdyr. İagny gamyş örmek bilen aıallar, gara öıleri gurnamak bilen erkekler meşgullanypdyrlar(2). İöne öı gurulanda elbetde aıal maşgalalar hem çetde durmandyrlar. Olar ärleriniň gapdalyndan kömekleşipdirler. Munuň üçin birnäçe däp-dessurlary ıerine ıetiripdirler. Şonuň üçin hem aıallar köplenç ıagdaıda, mümkin bolan ıagdaıda maşgalada erkek adamlaryň hem zähmetine kömekleşipdirler.
Aıallaryň zähmetdäki orny hem edil erkekler ıaly kesgitlenen bolupdyr. Olar hem oba hojalyk işlerinde işläpdirler. Erkeklere ekin ekmekde, otag etmekde, ideg etmekde we hasyl ıygnamakda kömekleşipdirler. Mysal üçin hoşa çöplemek işi aıallara we çgalara degişli bolupdyr. Olaryň paıyna el degirmeninde un üwemeklik düşüpdir. Emma zenanlara düşıän ıeke-täk agyr iş degirmende un üwemek işi bolupdyr. Şeıle hem hasyl ıygnamak we ir-iımişleri kakatmak işini hem ıerine ıetiripdirler. Olardan kak we sök etmek, üzümden kişmiş, alma, erik we beıleki iımişlerden kişde etmek , toşap gaınatmak bilen meşgullanypdyrlar. Aıallar mallara iımit beripdirler (köplenç bu iş bilen erkekler meşgullanypdyr) we süıt önümlerden dürli görnüşdäki tagamlary taııarlapdyrlar. İüň işläp bejeripdirler. Olar öı mallaryna hem seredipdirler.
Aıallar öı senetçiligi bilen hem meşgullanypdyrlar. İagny dokmaçylyk haly dokamaklyk, keçe basmaklyk, örüjilik, keşde bejermek we tikin-çatyn işleri bilen meşgullanypdyrlar. Öı hojalyk işlerini alyp barmakda esasy agram aıallara düşüpdir. Sebäbi ıokarda aıdylyp geçilen zatlardan daşary hem zenanlaryň gündeki öı işleri bolan biş- düş (nahar taııarlamak) işi, öı içeriniň arassaçylgy, kir ıuwmak, gap-gaçlary ıuwmak, artmak, saçak ıazmak we ıygnamak işleri hem-de çaga seretmek ıaly hysyrdyly işler zenanyň gerdeninde bolupdyr.
Şeılede bolsa, köp maşgalalarda (baılardan başga) zenanyň hukugy kemsidilmändir. Zenanlar maşgalada näçe köp işleseler-de, olar öz maşgalasynyň abadançylygy we agzybirligi üçin edipdir. Erkek adamlaryň görkezme bermegi bilen dälde, zenanyň özüne degişli bolandygy üçin şeıle işleri ıerine ıetiripdir. Erkekler hem öz gezeginde öz maşglasyny
ekläp, olary gorap, olara kaka bolupdyr. Geljekki maşgala durmuşynda Abadan durmuşy gazanmak ücin olar işiň zenanlar bilen erkekleriň arasynda bölünendigine garamazdan Ahal türkmenlerinde ıylyň belli bir wagtlary ekiş döwri, otag döwri, hasyl döwri meıdan döwründe umumy bilelikde işläpdirler(3). Emma ol Türkmenistana ruslaryň gelmeginden
soň pagta ekinleriň giň ıaıramagy bilen bagly döwürde şeıle bolupdyr. Türkmen maşgalasyndaky zähmet bölünişigi
kadalarynyň bozulmagyna ıagny, erkek adamynyň öı işlerini etmegini (meselem, erkek kişi kir ıuwsa, nan bişirse, haly- palas kaksa we ş.m.) türkmençilige sygyşmaıan zat hökmünde garalyp, hatda aıal maşgalalar tarapyndan hem ıazgarylypdyr ıa-da aıal maşgala erkek adamynyň etmeli işini etmäge synanyşsa (meselem, çaganyň saçyny syrsa we ş.m.) ―näme, ol öıde erkek göbekli gyrlypmydyr?! diılip erkek adamlar tarapyndan ıazgarylypdyr, ıaňsa alnypdyr we adatdan daşary hadysa hökmünde garalyp, aıp görlüpdir, çünki türkmen jemgyıetçilik aňy ony kabul etmeıärdi.
XIX asyryň ahyrynda, XX asyryň başynda rewolıusiıadan öňki döwürde maşgalada zenanyň gerdenine düşıän işiň köplügi barada etnograf alymlarynyň köpüsi ıazıar. ‖Oba hojalyk işi bolan meıdan işlerinden soň gelip öıüň ähli işini zenanlar ıerine ıetirıär diıip olar öz sözlerini tassyklaıarlar. Dogry, ıöne bu babatda zenanlara hiç kim zorluk etmeıär, buıruk bermeıär. Muny zenanlaryň özi maşgalanyň abadanlygy üçin edipdir diıip düşünıärin. Sebäbi meıdan işlerinden geleninden soň erkekler hem gol gowşuryp oturmaıarlar. Olar hem howlydaky duran mallara, esasan atdyr, düıelere iş mallara seretmek bilen, hojalygyň döwük-ıenjik zatlaryny bejermek, zähmet gurallaryny ıasamak we ıitilemek bilen meşgullanypdyrlar. Dogry aıallaryň gerdenine düşıän has agyr iş degirmen üwemek bolupdyr. Aıallar taııarlaıan naharlarynyň ununy özleri üwäp geçiripdirler. Bu bolsa zenanlaryň işiniň artykmaçlygyna olaryň günüň dowamynda ıadap, surnukmaklaryna getiripdir.
Emma sowet hökümeti dikeldilenden soň Türkmenistanda birnäçe zawod-fabrikler gurlup başlansoň maşgalada zenanlaryň hem işleri ıeňläp başlapdyr. Her bir maşgala dükanlardan hazarda üwelen taııar unlary satyn alypdyrlar. Şeılelikde özbaşdak yzagalak usulda bugdaıy üwemek işi durmuşdan ıitip başlaıar. Emma oba hojalykda pagta ekinleri bilen baglanşykly meıdan işleri bolan ekiş, otag, ıekleme, çürtüm, ıygym döwürlerindäki we bagçylyk obalaryndaky ir iımişleri we gök önümleri ıygmak işleri şu günki güne çenli erkekler bilen deň hatarda zenanlar hem işleıärler. Işden soň öıe gelip ıokarda agzalan öı işleriniň ählisini ıerine ıetirıärler. Emma bu ıagdaı türkmen maşgala durmuşynyň ählisinde deň bolmandyr. Garyp we ortaça ıaşaıan maşgalalarda erkek adamlar aıallar bilen deň, hatda köp işleıän wagtlary az bolmandyr. Emma baylaryň durmuşynda başgaçarak bolupdyr. Baılarda öıüň erkek adamsyna degişli işleri batraklar, günlikçiler edipdirlerde, maşgaladaky erkek adamlar işsiz wagtlary köp bolupdyr. Maşgalada erkek adamlar öz aıallarynyň adyny göni tutup ıüzlenmäge namys edipdir. Erkekler öz aıalyna ―öıdäki, ―hatyn, ―heleı, ―keıwany, ―kempir we ş.m. sözler bilen ıüzlenen bolsalar, olar ıaşuly döwründe ―enesi, ―hojaıyn, ―başlyk diıip ıüzlenipdirler. Emma aıallar öz ärlerine hemişe hormat-sylagy aňladıan ―atasy, ―Pylanynyň atasy ıaly sözler bilen ıüzlenipdirler. Türkmen maşgalasynda gelin gaıynlarynyň we gaıyn tarapyň erkek adamlarynyň gös-göni atlaryny tutmak biedeplik hasaplanany üçin gelin olara ―atasy, ―enesi, ―Pylanynyň atasy ıa-da ―Pylanynyň enesi gaıyn tarapyň erkek-aıal adamlaryna bolsa, esasanam gaıyn agalaryna, gaıyn ekejisine, eltilerine ―Pylanynyň kakasy ıa- da ―Pylanynyň ejesi diıip ıüzlenipdirler
Türkmen maşgalasynda çaga terbiıesi iň ähmiıetli meseleleriň biri bolupdyr. Edil ene –atanyň öz borçlary we wezipesi bolşy ıaly maşgalada çaganyň hem tutıan orny wezipesi bolupdyr. Perzent ene –atanyň we ulylaryň öňünde köp zada borçlanypdyr.
Uly maşgalalarda çagalar köp gatnaşyklarda agasy bilen baglanşykly bolupdyr. Agasy bolsa öz inisi bilen baglanşykly bolupdyr. Bu ıerde aga kakasynyň dogany hökmünde, ini agasynyň ıada jigisiniň ogly jigisi hökmünde getirilipdir. Türkmenlerde jigi sözi diňe öz süıtdeş jigisi dälde, agalarynyň, inileriniň çagalaryna aıdylypdyr. Ol doganymyň ogly diıen sözi aňladypdyr. Şol süıtdeş doganlaryň çagalary biri-birine doganoglan bolupdyr.
Maşgalada çaga terbiıesi esasy meseleleriň biridir. Çaga terbiıesi hem aňsat, hem kyn meseledir. Onuň aňsatlygy maşgalada çaga sany az bolsada, köp bolsada çaga öz terbiıäňe seredip terbiıe alıar. Turkmenlerde edep bakydyr diıip bellenişi ıaly edepli maşgaladan edepli perzentler öňüp-ösıär. Onuň üçin düşbi perzendiň terbiıesi babatda ene-ata ullakan zähmet çekmeıär diıen ıalydyr. Perzent terbiıesiniň kynlygy bolsa perzendiň dürli ıaşda, dürli döwirde terbiıesine aıratyn üns bermeli döwirleri bolıar. Sebäbi çaganyň dürli ıaşda öz gyzyklanmasy bolıar. Her bir ene-ata ony duıup, ol gyzyklanmalar bilen özleri hem gyzyklanyp durmaly. Ene-ata çagasynyň her bir hereketini gözden salmaly däldir.
Maşgalanyň esasy wezipeleri çaga terbiıesi bolup, ösüp gelıän nesline özlerinde bar bolan gujur-gaıratyny, maşgala bilimini, sowadyny, hünärini we maşgala edebini çagalaryna geçirmekden ybaratdyr. Türkmen halky asyrlardan-asyrlara aşyp gelen milli däp-dessurlary, ahlak we edep kadalary esaslarynda çagalaryna edep- terbiıe beripdirler.
Maşgaladaky çagalaryň arasynda zähmet bölünişigi hem şeıle (jynsy tapawut bilen) guralandy. Bu döwürde türkmen jemgyıetinde oglanlara - erkek oglan, gyzlara—gyz oglan, erkeklere—erkek kişi, zenanlara—aıal maşgala diıip atlandyrmak ıaly adalgalar ulanylypdyr. Türkmen halky adamyň hemala gelmeginde uly ünsi onuň terbiıesine beripdir. Şonuň üçün hem maşgalada çaga terbiıesine örän eserdeň çemeleşipdirler. Bu babatda ene-ata zähmet terbiıesine köp ıykgyn edipdirler. Maşgala zähmetiniň çagany terbiıelemekde ähimeti uly bolupdyr. Çagany ıaşlygyndan zähmete uıgunlaşdyrypdyrlar. 6-7 ıaşlaryndaky gyzjagazlar çaga seretmek, gap-gaçlary ıuwmak, nahar taııarlamaga kömekleşmek ıaly işleri edipdirler we öı işlerine işeňňir gatnaşdyrylypdyr. Maşgalada oglan ıok bolsa oglanlaryň etmeli işlerini gyzlar ıerine ıetiripdirler. Gyzjagazlar 10 ıaşynda eııäm çagalykdan çykyp, diňe öı işleri bilen meşgullanyp başlapdyr. Indi hojalykda kir ıuwmak, nahar taııarlamak, tikin-çatyn işlerini etmek bilen özbaşdak meşgullanypdyrlar. 12-13 ıaşlaryndaky gyzlar eııäm özbaşdak egin-eşik tikmegi, bejermegi, haly dokamagy başarıan, durmuşa doly taııar maşgala bolupdyr. Ol öı işlerini etmek, bukjasyny taııarlamak bilen meşgullanyp başlapdyr we ―telpek bilen uranyňda ıykylmaıan ıaşa ıetende ähli zady başarıan edip terbiıeläpdirler.
Erkek oglanlara bolsa çagalykdan gyzlara höküm etmeklik öwredilipdir we erkek oglanlaryň gyz oglanlardan derejesiniň ıokardadygy baradaky pikir olaryň aňyna guılupdyr. Şonuň üçin hem käbir erkek oglanlar gyzjagazlaryň hojalykdaky işini etmekçi bolsa ony daş-töweregindäkiler utandyrypdyrlar. Erkek oglanlar 9 – 10 ıaşaıança, ıagny, ―süňňi bekeıänçä erkin ıaşapdyrlar, soňra bolsa güıjüniň ıetdiginden hojalygy alyp barmakda kakalaryna kömek edipdirler. Maşgalada oglanlar hem erkekleriň zähmetlerini ıerine ıetiripdirler. Oglanlar meıdan işini edipdirler. 9-10 ıaşlaryndan başlap ulularyň tabşyrygy boıunça mal bakypdyrlar, mallary iımitlendiripdirler, ıatak arassalapdyrlar, ot ıygypdyrlar we ş.m. işleri ıerine ıetiripdirler. Ekin meıdanlarynda ekin-dikin işlerinde ululara kömekleşipdirler, ıagny pelleri arassalapdyrlar, otag edipdirler, orum ormaga kömekleşipdirler. 12-13 ıaşda ıer agdarmak, suw tutmak, çil çekmek,hojalyk işlerinde döwük-ıenjik gurallaryny bejermek işlerini alyp barypdyrlar. Şeıdip maşgalada oglanlar hojalygy dolandyrmak we eklenç işine, gyzlar bolsa öı bikesi, enelik durmuşyna taııarlanypdyrlar.
Maşgalada çaga terbiıesi bilen köplenç çaganyň 5-6 ıaşyna çenli döwründe ejesi meşgullanypdyr. Emma çaganyň ondan soňky döwründe gyzlaryň terbiıesi bilen ejesi, oglanlaryň terbiıesi bilen kakasy meşgullanyp başlapdyr. Ene- ata her haısy öz hünärlerini öz çagalaryna öwredipdirler. Hatda aıratyn zehinli çagalaryň öz gyzyklanmalary güz öňünde tutulyp, olara bilim bermek, hünär bermek işinde ıörüte ussatlara ıüz tutypdyrlar. Olary şägirtlige beripdirler.
Maşgalada çaganyň terbiıesi meselesinde eje- kakadan hem ene-atanyň ähmiıeti uly bolupdyr. Sebäbi ıaş çatynjalar, ıaňy durmuş ıoluna aıak basmagy bilen çaga terbiıelemekde has ıaş bolupdyr. Şonuň üçin uly maşgalada enesi we atasy agtyklaryny hemişe diıen ıaly ıanynda saklap, olara öwüt-ündew, edep-ekram, zähmet çekmegi öwredip durupdyrlar. Halal zähmetiň manysyny düşündiripdirler. Şeıle durmuşda terbiıelenen çagalar zähmetiň gadryny bilmegi, zähmete bolan söıginiň oıanmagy ıaly duıgylara gaplanypdyr. Olar ula hormat goımagy, edep-ekramy berjaı edipdirler. Türkmenlerde şeıle terbiıelenen çagalara ―ulydan kiçeldilen ıaly diıipdirler.
Türkmen maşgalasynda çaga terbiıelemekde zähmet terbiıesi bilen bir hatarda öwüt-ündewleriň, tymsallaryňdyr rowaıatlaryň, yrymlaryň, şahsyıetleriň we beılekileriň ähmiıeti uly bolupdyr. Tymsallardyr rowaıatlaryň üsti bilen
çagalarda halal-haram, haıyr-şer, ıagşy-ıaman, yhlaslylyk- ıaltalyk ıaly düşünjeler ösdürilipdir. Şeıle ıagdaılaryň durmuşda her bir adamyň başynda bardygy, yamandan gaça durmagy, yhlaslylygyň, ıagşylygyň ıolunyň aklygy ündelip durulypdyr. Çöregi zyňmaly däl, iıip-içeňde nan owuntygyny gaçyrmaly däl, tagama at dakmaly däl, mukaddes zatlaryň (çörek, saçak, duz-tagam, namazlyk, çaga we ş.m.) üstunden ätlemeli däl, eger-de şu aıdylanlary ıerine ıetirmeseň gözüň kör bolıar, yrsgalyň gaçıar, uruş-sögüş bolyar diıen yaly yrymlar hem maşgalada mukaddeslige hormay goımagy, arassaçylygy, isrip etmezligi ündäpdir.
İetginjek ıaşa ıeten oglan-gyzlar türkmen şahsyıetleri bolan Görogla, Jelaleddine, Alp Arslana, Agaıunusa, Gülruha, Banu Çeçege we beılekilere meňzemäge çalyşypdyrlar. Ol bolsa olarda watançylyk, edermenlik, gaıduwsyzlyk, söıgä wepalylyk duıgylaryny terbiıeläpdir. İigitleriň we gyzlaryň gelejekdäki durmuşynda kär, hünär saılamagyna belli bir derejede täsir edipdir. Türkmen serkerdesi Jelaleddin hem Isgender Zülkarneıin baradaky eseri hemişe ıanynda göterip, oňa meňzemeklige çalyşar eken. Onuň bu höwesi Jelaleddiniň beıik serkerde bolmagyna getiripdir.
Türkmen maşgalasynda çaga terbiıelenende şerigatyň düzgünlerinden däl-de, esasan, adatyň düzgün-kadalaryndan ugur alypdyrlar. Türkmenler ahlak we edep-ekram terbiıesine uly üns beripdirler. Maşgalada, maşgala ara gatnaşyklarynda we jemagatda öz ornuňy bilmek, özüňi nähili alyp barmalydygy, uly we kiçi ıaşlylar, erkek we aıal adamlar babatyndaky, däp-dessurlary dogry berjaı etmek, tebigata aıawly garamak, özüniň etmeli işini aıtdyrman etmek ―özüňden bilmeli ıaly düzgün-kadalar we çaga terbiıesinde höweslendirmek, ıaňsylamak, kakdyryp gürlemek, ıazgarmak, temmi bermek ıaly usullar maşgala terbiıesiniň özeni bolupdyr. Meselem, türkmen maşgalasynda çaga öz ornuny bilmekligi we özüni nähili alyp barmalydygy baradaky edep düzgünine görä, çaga we ıetginjek 18 ıaşaıança ulularyň gürrüňine goşulmaly däldi we diňe soraga jogap bermelidi, öıde hojaıynlyk etmeli däldi, ulular bar wagty çäşerlip ıatmaly däldi we gaty gürläp, gaty gülmeli däldi we ş.m.
Şeıle hem özünden uly adamyň adyny tutup ıüzlenmäge kiçilere rugsat berilmändir. Özünden ulynyň adyny tutup oňa ıüzlenmek biedeplik hasaplanypdyr. Şonuň üçin-de birek- birege ıüzlenmekde däbe görä şahsy adyň yzyna sylag-hormat aňladıan goşulmalary goşmaly eken. Meselem, erkek adamlarda ıaşulylara ata, baba, pylan kaka, pylan däde (ıomytlarda), aga, agam, gardaş, agrdaşym (Etek türkmenlerinde, ıagny alililerde dogan, jigi diıen manyny beripdir), akga (saryklarda), daıy, aıal maşgalalara—ene, mama, pylany eje, daıza, gelneje, aıal dogan, bibi, bibim (Magtymguly etrabynyň ıaşaıjylarynda, ıagny gökleňlerde), apa, apam (salyrlarda), uıa, uıam we ş.m. sözler bilen ıüzlenmeli eken. Türkmen maşgalasynda hatda öz süıtdeş doganlaryna hem göni ady bilen ıüzlenmändirler. Olara öz atlarynyň yzyznyň goşulmasy bilen, ıagny Döwlet aga, Myrat akga, Ejeş eje, Maral apa, diıen ıaly sözler bilen ıüzlenipdirler.
Türkmen maşgalasynda önüp-ösıän çaganyň häsiıeti şol maşgalanyň terbiıesi, at-abraıy bilen ölçelıär. Şonuň üçin hem nätanyşlardan habar soralanda ―sen kim? diıip soralman, ―sen kimlerden? diıip soralar eken. Maşgalada nika gatnasyklaryny açmak üçin gyzyň aňyrsy soralanda ıa-da oglanyň aňyrsy yzarlananda ―kimlerdenkä, ―adam çykan yerdenmikä? diıip ıaşlaryň özüni däl-de olaryň maşgalasyny sorap idär ekenler. Eger maşgalasy adam çykan ıer bolsa, ıagny ―döwletli, ―atly-abraıly, ―asylly ıer bolsa, ondan soň ıaşlaryň gylyk-häsiıeti, iş başarjaňlygy soralar eken. Oglandyr gyzyň körk-görmegi kän yzarlanmandyr.
Türkmen maşgalasynda Ahal çarwa tekelerinde we nohurlarda gyzyň dogulmagyna kän bir uly ähmiıet bermän, oglanyň dogulmagyna uly bir waka hökmünde ähmiıet berlipdir. Ogluň doglandygy baradaky habary dogan- garyndaşlara, tanyş-bilişlere buşlanypdyr. Kakasyny gutlamaga ıörite gelipdirler, ogul toıy däp-dessura laıyklykda dabaraly tutulypdyr. Türkmen maşgalalarynda ogul dogulsa, azan aıtdyrylyp, oňa şondan soň at dakylıardy. Günbatar türkmenlerde we Etek hem-de Sarahs sebitiniň türkmenleinde ruhanylaryň, barly adamlaryň ıa-da köp wagtlap çagasy bolmadyk maşgalalaryň gyzy bolanda-da azan aıtdyrylypdyr. Türkmenler çaga doglanda oňa at dakmaklyga aıratyn uly üns beripdirler, sebäbi dünıä inen çaga mynasyp at dakmak adatyň ilkinji talabynyň biri bolupdyr. Türkmenlerde eger çaga 3–10 günläp at dakylman galsa, ol ulalansoň bagtsyz bolıar ıa- da ogry, ıalançy bolıar diıen yrym bolupdyr. Şoňa görä-de her bir maşgalada çaga mümkingadar tiz at dakmaga çalyşypdyrlar.
Şonuň üçin hem çaga at dakylanda ıaşululardyr işan- mollalar bilen maslahatlaşylypdyr we adat boıunça çaga doglandan üç günüň dowamynda, şerigatyň talabyna görä at dakylypdyr. Köneden däp bolup gelşine görä, çaganyň kakasy bilen ejesi öz çagalaryna at dakyp bilmeıärdiler. Täze bolan çaga köplenç onuň kakasynyň garyndaşlary at dakypdyrlar. Olar nähili at daksalar-da, çaganyň ejesidir kakasy şol dakylan ada gürrüňsiz razy bolaımalydylar. Şeıle hem çaga ady ata- enesi, baba-mamasy, obanyň, iliň sylaıan adamsyna, keramatly saıylıan adamlara, öıüň hormatly myhmanyna, käwagtlar çaganyň ―göbegenesine dakmaga rugsat berlipdir.
1. Овезбердыев К. Семейные отношения у туркмен Мервского оазиса в конце ХIХ – начале ХХ вв.// Исследования по этнографии туркмен.- Ашхабад, 1965.
2. Meıdan ıazgylaryndan. Rejepowa Ejegyz 1915-ıylda doglan, Tejen etrabynyň Agalaň daıhan birleşigi.
3. Şol ıerde.