Çocuklarda Obezitenin Psikiyatrik Yönü / Adü Hastane Sağlık Rehberi
Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Sevcan Karakoç Demirkaya, obeziteyi boya göre vücut ağırlığının oldukça fazla olmasından kaynaklı şişmanlık durumu olarak tanımladı ve obezitenin psikiyatrik yönü hakkında ayrıntılı bilgi verdi.
Obezite terimini artık herkes bilmektedir. Sadece ülkemizde değil tüm dünyada giderek obez nüfus artmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü; obeziteyi vücutta sağlığı kötü yönde etkileyecek düzeyde yağ birikimi olarak tanımlamaktadır. Çocukluk çağı obezitesi koruyucu hekimlik açısından önemli bir konudur. Çünkü 6 yaşında iken obez olanların %25’i, 12 yaşındayken obez olanların ise maalesef %75’i erişkin yaşamda da obez olarak hayatlarına devam etmektedirler. Bu nedenle çocukluk çağındayken obezite fark edilmeli, gerekli önlemler alınmalıdır.
Hem çevresel hem genetik (ırsi) etmenler obezite nedenleri arasında gösterilmiştir:
Vücudumuzda beslenmemizi düzenleyen nörolojik-hormonal sistemler mevcuttur. Bazı beyin bölgeleri(hipotalamus) ve bazı biyolojik maddeler (leptin, insülin, ghrelin, kortizol) beslenme dengemizden sorumludur. Bunların arasında oluşan dengesizlikler ve eksiklikler kişide iştah artmasına ve kilo almaya yol açar.
*En başta yanlış beslenme alışkanlıkları gelir.
*Yetersiz fiziksel aktivite, uygun olmayan yaşam tarzları (aburcubur tüketimi, TV karşısında yemek yemek gibi)
*Genetik etmenler (anne veya babadan birisi obez ise çocukta risk 2 kat artar), hormonal bozukluklar (Tiroid hastalıkları, şişmanlıkla seyreden yapısal hastalıklar)
*Bazı ilaçlar, gereksiz ek besin ve vitamin kullanımı
*Bazı psikolojik rahatsızlıklar
*Sigara ve alkol kullanımı obezite nedenlerindendir.
Obezite aslında yeme bozukluğudur
Altta yatan genetik veya hormonal bir neden kanıtlanmamışsa yanlış beslenme ve çevresel etmenlerin devam etmesiyle seyreden obezite aslında bir tür yeme bozukluğudur. Kişi içinde bulunduğu durum nedeniyle kendini değerlendirmesi bozulur, dürtüsel tıkanırcasına yemek yer veya hastalıkları gelişmesine rağmen kilo vermek için çaba göstermez. Şişman birey beden algısı bozuldukça bazı diyetler uygulamaya çalışır, uyamadıkça yemek yer. Bu nedenle obez çocukların değerlendirilmesi ve takip edilmesinde psikiyatri hekimleri de tedavi ekibinde yer almalıdır.
Şişmanlıkla gelişen ruhsal hastalıklar
Özellikle beden imgesinin önem taşıdığı ergenlikte aşırı kiloyla ilişkili ruhsal hastalıklar daha sık görülür. Kötü beden algısı, özgüven düşüklüğü, aşağılık ve değersizlik hissi obez ergenlerde oldukça sıktır.
Obezite yeme bozuklukları ile ilişkili bulunmuştur. Anoreksiya değil ama bulumiyaobzeite ile ilişkilidir. Gece yeme ataklarını takiben ve kusma veya ishal yapıcı maddeler kullanma görülebilir.
Çocuklarda küçük yaşlarda bile obez oldukları için damgalanma sık görülür. Akranları obez bir çocukla alay edebilir ve oyunlarına almayabilirler. Bazen öğretmenler bile sınıf gösterilerine aşırı kilolu çocukları seçmeyebilirler. Bu nedenle kaygı bozuklukları ve depresyon her yaş grubu obez çocukta sık görülen rahatsızlıktır.
Zeka seviyesi yetersiz olan veya öğrenme güçlüğü çeken çocuklar tedavi edilmezlerse, ilgi alanlarını daraltıp sadece TV veya video oyunları ile ilgilenirler ve aşırı kilolu olmaya yatkın olurlar.
Sigara veya stimülan bağımlılığında, ergenler bu maddeleri bıraktıklarında iştahlarının arttığını fark ederek bırakmaya yanaşmamaktadırlar. Bu nedenle bazı obez bireylerde sigara kullanımı sırf iştah baskılanması için görülmektedir.
Belirli bir psikiyatrik hastalığın obeziteye yol açtığı tespit edilmemiştir. Ancak bazı psikiyatrik ilaçlar hastada iştah artması ve kilo alımına yol açar. Bu nedenle çocuk ve ergenlerde ilaç tedavisi konusunda uzmanlaşmış hekimlerce reçete edilmiş ilaçlar kullanılmalı, yan etkiler yakından takip edilmeli ve düzenli kontrollere gidilmelidir.
Ailenin yeme tutumu önemlidir.
“Şişman çocuk sağlıklıdır” inancının yanlış olduğu kabul edilmelidir. “iyi annelik” çocuğu sadece “yemekle doyurmak” olarak değerlendirilmemelidir. Ne yazık ki toplumumuzda zayıf çocukların annesine iyi bakamıyor inancı mevcuttur. Ayrıca ülkemizde ekmek,tatlı tüketimi ve karbonhidrat ağırlıklı beslenme biçimi sıktır.
Evde yemek pişirme ve yeme ile çocuğa örnek olunmalıdır.
Yemek konusunda aşırı kontrolcü tutum çocukta tepkiselliğe yol açabilir ve bu da çocukta dürtüsel çok yeme bozukluğuna yol açabilir.
Sadece yemek konusu değil ailenin diğer alanlarda sağlıklı ve kaliteli bir bakım sunması da çocukların kilosu üzerinde etkilidir. Yapılan çalışmalarda çocukluk çağı travmasına uğramış veya ihmal edilmiş, ilgisiz kalmış, ailesi tarafından sevilmediğini hissetmiş çocuklarda obezite de dahil olmak üzere yeme bozuklukları daha sık görülmüştür.
Obezite nasıl önlenebilir?
Aşırı veya yanlış beslenme, yetersiz aktivite düzeyi ve psikolojik rahatsızlıklar obezitenin düzeltilebilir nedenleridir.
Günümüzde sokak oyunları yerine video oyunları popüler olduğu için çocuklar hareketsiz bir yaşama sahip olmaktadırlar. Sadece sınava odaklı okullar (beden eğitimi derslerinde test çözmenin teşvik edilmesi), internet bağımlılığı, oyun alanları ve parkların kısıtlılığı yetersiz fiziksel aktiviteye sebep olmaktadır. Bu nedenler ailece yapılan sporlar (Pazar yürüyüşleri, asansör kullanmamak), okul programlarında fiziksel egzersizin teşvik edilmesi ile hareket düzeyi arttırılabilir. Okula veya kursa araba veya servisle gitme çocukların enerji harcamasını kısıtlamaktadır.
Fastfood denilen ayaküstü atıştırma şeklinde beslenme biçimi en baştaki yanlış beslenmedir. Çocuk evde pişen tencere yemeklerine özendirilmelidir. Okul kantinlerinde abur cubur önlenmeli, medyanın çocukları olumsuz teşvik edici reklamları durdurulmalıdır.
Obezitenin yol açtığı psikiyatrik rahatsızlıkların çözümü için mutlaka uzmana başvurulmalıdır. Günümüzde bilimsel yöntemlerle şişmanlık tedavisi ekip işidir. Çocuklar için çocuk uzmanları, diyetisyenler kadar bu ekip de aileler ve çocuk psikiyatrisi uzmanları da yer almaktadır. İyileşmenin sağlanması için motivasyon ve kilo verilmesinin ardından sürdürüm tedavisinde psikiyatrik destek çok önemlidir.
İyileşme için hem aile hem de çocuk hazır ve istekli olmalıdır. Ruh sağlığı çalışanlarınca yapılan motivasyonel görüşme teknikleri ve bilişsel-davranışçı terapi yöntemleri ile çocuk ve ailenin yeme tutumları değişmektedir. Birincil amaç sağlıklı beslenmenin sağlanması ve fiziksel aktivitenin arttırılmasıdır. Unutulmamalıdır ki eşlik eden psikiyatrik hastalık tedavi edilmezse obezitede iyileşme söz konusu olamaz.