Kognitif Psikoterapiler – Uluslararası Entegratif Kognitif Psikoterapi Enstitüsü
Kognitif psikoterapiler, davranış tedavilerinin geliştirilmiş bir biçimi, başka bir deyişle, bir uzantısıdır. Bu kurama göre, düşünme işlevleri de genelde davranışın dışavuran bir başka görüntüsüdür. Bu açıdan bakıldığında “kognitif fonksiyonlar” terimi altında toplanan algılama, düşünme, yargılama gibi düşünme fonksiyonları da deneysel koşullar altında incelenebilir ve davranış tedavileri kavramları içine dahil edilebilirler.
Söz konusu bu gelişmeler modem emosyon kuramlarının geliştirilmeleri ile birlikte ortaya çıkmıştır. Bu kuramlar, duygusal/heyecansal (emosyonel) yaşantıların oluşumunda kognitif süreçlerin önemini deneysel olarak göstermiş durumdadırlar. Bugüne kadar kognitif kuramları ve tedavileri en sistematik biçimde formüle eden bilim insanları Beck ve arkadaşları olmuştur. Günümüzde depresyon ve anksiyete durumlarında etkinliği giderek artan ve geçerliliği güvenilir araştırmalarla kanıtlanan kognitif psikoterapiler ruhsal tedaviler alanında önemli katkılar sağlamış bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımı daha iyi anlayabilmek için duygusal deneyim ve yaşantıların kognitif kuramına kuşbakışı bakmakta yarar vardır.
Bu kurama göre, kognisyonlar, dış ve iç dünyadan gelen uyaranları algı süreçlerine dönüştüren, bunları belirli bir düzen ve bütünlük içinde işleyen, değerlendiren (bir anlamda onları anlamlandıran), depolayan, yeniden belleğe çağırıp hatırlayan ve yeniden değerlendiren ruhsal süreçlerdir. Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi “kognisyon” bir üst kavramdır. İçeriğini dolduran süreçler de kısaca özetlenirse, uyaranların düzenlenmesi, yapılanması, değerlendirilmesidir.
Söz konusu zihinsel işlemlerin gerçekleşmesi için işe karışan ruhsal süreçler şunlardır: Algılama, hatırlama, düşünme, dil, tutumlar, değer yargıları, beklentiler ve problem çözme stratejileri. Hemen fark edileceği gibi psikodinamik kuramların temel kavramları olan dürtüler, emosyonlar ve dışavuran motor davranışlar bu kuram içinde yer almazlar. Kognisyonlar önemli ara değişkenlerdir. Bu formülü şöyle özetleyebiliriz: Kognisyonlar, uyaran ile bireyin buna verdiği yanıt arasındaki ileticilerdir.
Kognitif kuramın temel tezi, şu örnekle daha açık anlaşılacaktır: İki kişi daha önce görmedikleri bir köpek görür. Birisi köpeklerin ne yapacağının önceden belli olmayacağını, ısırabileceklerini düşünür. Öteki köpeklerin evcil ve insan dostu, güvenilir varlıklar olduğunu düşünür. Aynı nesne hakkındaki bu birbirinden tamamen farklı iki kognitif önvarsayım ve beklentiler, birisinin kaygı ve korku duymasına, dolayısıyla köpekten kaçmasına yol açarken, diğerinin içinde bir şefkat ve sevinç duyarak köpeğe yaklaşmasına neden olur. Bu örnekten de görüleceği gibi dış dünyanın algılanması, algıların seçilmesi ve elenmesi, algılanan uyaranların yorumlanması ve böylece onlara bir anlam verilmesi gerçek, nesnel uyaran durumundan çok birey tarafından yaşanan kognitif süreçlere bağlı olacaktır.
Depresyonların kognitif terapileri örneğinde göreceğimiz gibi kognitif terapiler şu varsayımdan hareket ederler. Ruhsal bozukluklar kişinin dış ve iç dünyasından gelen uyaranları fonksiyonel olmayan bozulmuş kognisyonları nedeniyle çarpık bir biçimde algılaması ve gerçeğe uygun olmayan bir biçimde yorumlaması sonucu ortaya çıkar. Bu durumdaki bir kişi farklı seçenekleri görüp değerlendiremez ve problem çözme yetisi kısıtlanır. Kognitif tedavi ile uğraşan terapistlerin bu temel varsayımdan yola çıkarak şu hedefe yönelmeleri beklenir: Kişide olabilecek algı kısıtlanmalarını aydınlatmak, tek yönlü ve hatalı yorumları analiz etmek, alternatifleri ortaya koymak, kişiye bu çeşitli analiz adımlarını anlamayı ve uygulamayı öğretmek.
Kognitif psikoterapi, özünde bir öğrenme olayıdır. Danışan bu deneyimi terapistle ortak ve onun desteğiyle yaşar. Bu tür tedavilerde terapistler diğer psikoterapi yaklaşımlarına göre çok daha fazla aktif bir konumdadırlar. Terapist âdeta bir öğretmen rolündedir. Kullandığı didaktik ve pedagojik araçlarla danışana kendi düşünce biçimini kritik bir gözle analiz etmeyi, daha incelmiş ve ayrışmış biçimde algılamayı öğrenmeyi, yeni ve daha gelişmiş problem çözme davranışlarına girebilmeyi öğretir.
Kognitif yaklaşımın temel varsayımları ve kuralları danışana net ve ayrıntılı olarak anlatılır ve tartışılır. Bunun önemli ve yararlı olabileceğine danışan iyice inanmış ise tedavi başlatılır. Tedavi seanslarının başında danışanla birlikte o seansta işlenecek konuların listesi yapılır. Seanslarda danışandan sık sık tedavi bakımından olup bitenleri özetlemesi, tekrarlaması istenir. Seanslar arasında tedaviye aktif katılımını sürdürecek biçimde ev ödevleri yapması istenir. Tedavi süresi de baştan sınırlanır. Genellikle 15-25 seansla sınırlamak uygun görülür. Tedavi bittikten sonra zaman zaman yapılan bir tür tazeleme seansları düzenlenir. Şimdi bu tedavi modelini daha yakından tanımak amacıyla depresyonda kognitif tedavi tekniğinden söz edebiliriz.
Depresyona Kognitif Yaklaşımlar
Kaynak: Psikoterapiler, Prof.Dr. Cengiz GÜLEÇ
“Bu kitapta amacım ruh sağlığı alanında çalışanlara psikoterapi yaklaşımlarını kuşbakışı bir biçimde tanıtmaktır. Uygulama ve kuram açısından sağlam ve tutarlı bir çatıya sahip olan psikanaliz kitapta ağırlıklı bir yer tutmaktadır. Psikanalizden kök alarak bağımsız bir yaklaşım olarak gelişen Geştalt terapi, transaksiyonel tera­pi, varoluşçu terapi, grup terapileri, aile ve evlilik terapileri, cinsel işlev bozukluklarında psikoterapi, meditasyon ve psikoterapi ilişkisi hakkında tanıtıcı bilgilerin yanı sıra, kültür, kişilik ve psikoterapiler konusunda eleştirel değerlendirmelerime de yer verdim.”