TARTIŞMA METNİ 2012/6 http ://www.tek.org.tr BÖLGESEL GELİŞME VE BÖLGELER ARASI GELİŞMİŞLİK FARKLARI. Lütfi Elvan
Download "TARTIŞMA METNİ 2012/6 http ://www.tek.org.tr BÖLGESEL GELİŞME VE BÖLGELER ARASI GELİŞMİŞLİK FARKLARI. Lütfi Elvan"
1 TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2012/6 http ://www.tek.org.tr BÖLGESEL GELİŞME VE BÖLGELER ARASI GELİŞMİŞLİK FARKLARI Lütfi Elvan Bu çalışma "YEREL EKONOMİLERİN SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMASI VE ÇANAKKALE ÖRNEĞİ" başlığı ile Doç. Dr. Serdar SAYAN editörlüğünde hazırlanan ve 2002 yılında TEK yayını olarak basılan kitapta yer almaktadır. Nisan, 2012
2 BÖLÜM 2.3 BÖLGESEL GELİŞME VE BÖLGELER ARASI GELİŞMİŞLİK FARKLARI Lütfi ELVAN * Devlet Planlama Teşkilatı Bakanlıklar, Ankara ÖZET Küreselleşme süreci, bir taraftan ulus-devletlerin kendi aralarındaki bölgesel bütünleşme hareketlerini hızlandırırken, diğer taraftan da bu devletlerin yerel yönetimlere (mahalli idarelere) verdikleri önemi artırmıştır. Gelişen teknoloji ile birlikte, bölge ve alt bölgeler dünya sistemi ile doğrudan etkileşim içerisine girmiştir. Sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçiş olarak da karakterize edilebilecek olan bu süreçte, gerek bölge kavramının tanımı ve gerekse bölgesel gelişme alanındaki yaklaşımlar değişmiştir. Artık büyük ölçekli kamu/özel kesim yatırımlarının ağırlıkta olduğu bölge planları yerine, daha küçük ölçekli, sürdürülebilirlik, katılımcılık ve her (alt) bölgenin kendine özgü potansiyelleri olabileceği ve bu yörelerin bilgi toplumunda rekabet edebileceği prensiplerini benimseyen, mekansal sürekliliğin geri planda olduğu strateji ağırlıklı planlar önem kazanmaya başlamıştır. Böylece, planların müdahale alanının standart bir yaklaşım yerine, o yörenin kendine özgü koşulları, ekonomik, sosyal, çevre ve mekansal yapıları ile insan kaynaklarının durumu gözönünde bulundurularak belirlenmesi yaklaşımı önem kazanmıştır. Bu anlayış değişikliği ile birlikte, bölgesel kalkınma amacıyla kullanılan araçlar da, söz konusu bölgenin potansiyellerine, özelliğine ve bölge dışı faktörlerle etkileşimine bağlı olarak, değişiklik göstermeye başlamıştır. Son yıllarda, özellikle gelişmiş ülkelerde bölgesel gelişme alanında, Kalkınma Ajansları, Tek Köy-Tek Ürün ve Girişimciler İçin Tek Durak Ofis gibi araçlar yaygın olarak kullanılır olmuştur. Bu çalışma ortaya çıkan yeni anlayış ve politika araçlarını değerlendirmektedir. Anahtar Sözcükler: Bölgesel kalkınma, Bölgesel plan, Kurumlar ve politika araçları * E-posta: Telefon: (312) Fax: (312)
4 BÖLGESEL GELİŞME VE BÖLGELER ARASI GELİŞMİŞLİK FARKLARI I. Giriş Küreselleşme sürecinde, uluslararası ekonomik ilişkiler ve uluslararası ekonominin bütünleşmesi büyük ölçüde hızlanmış; sermayenin, mal ve hizmetlerin akışkanlığındaki artış ülkeler arasındaki bağları güçlendirip, derinleştirmiştir. Bu süreçte değişen koşullara uyum, rekabet, insan kaynaklarının geliştirilmesi, küresel piyasanın dinamik olarak izlenmesi, örgüt yapılarında esneklik, ve maliyet kontrolü gibi önemli kaygılar, geleneksel bölge anlayışını değiştirerek yeni bir bölge yaklaşımı oluşturmuştur. Mekansal süreklilik koşulunun terkedildiği, bilgi ve iletişim teknolojilerinin ön plana çıktığı yeni dünya düzeninde, yerel birimler ve sivil toplum kuruluşlarının önemi artmış; yerel dinamikler ekonomik kalkınmanın ve bölgesel gelişmenin itici gücünü oluşturmuştur. Kısaca küreselleşme süreci, yerel ve bölgesel gelişme faaliyetlerinin önemini daha da artırmıştır. Küreselleşme sürecinin bir aktör olarak yeralan yerel ekonomilerin, rekabet ortamında geliştirdiği strateji ve politikalar, bölgesel gelişme politikalarının temelini oluşturmaktadır (DPT, 2001). Gerçekten de dünyada yaşanan bu gelişmeler yerel ve bölgesel alanlarda yeni politikaların benimsenmesine ve farklı oluşumların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu süreçte, bir yandan ülkeler arası gelişmişlik farklarını giderici önlemler tartışılırken, diğer yandan da Avrupa Birliği (AB) ve OECD ülkelerinin başını çektiği pek çok ülke, bölgeler ve alt bölgeler arasındaki ekonomik ve sosyal gelişmişlik farklarını giderici politikaları uygulamaya koymuşlardır.
5 96 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler Ülkemizde de Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminden günümüze kadar bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltıcı politikalar ortaya konulmasına rağmen, bu farklar bir sorun olmaya devam etmektedir. Ülke bütününde yer alan her bölgenin farklı imkanlara, özelliklere ve sorunlara sahip olması, sektörel tercihlerle mekansal analizin birlikte ele alındığı yeni bir planlama yaklaşımını zorunlu kılmaktadır. Bu yaklaşımdan hareketle, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı nda bölge ve il düzeyinde planlama faaliyetlerine özel bir önem verilmiş ve bu alanda Avrupa Birliği ne uyum faaliyetleri hızlandırılmıştır. Ayrıca, gerek bölgeler arası gelişmişlik farkını en aza indirmek, gerekse çarpık kentleşmenin önlenmesi; sektörel ve makro kalkınma planlarının etkinliğinin, uygulamanın mekan boyutu da dikkate alınarak artırılması; metropoller ve kentsel alanlara yönelik hızlı göçün dengelenmesi; çevre ve mekan kalitesinin korunarak kentsel büyümenin denetim altına alınabilmesi amacıyla, özel kesim ve sivil toplum örgütlerinin de katılımıyla bölgesel ve il düzeyinde gelişme planları hazırlanmaktadır. II. Avrupa Birliği Bölgesel Gelişme Politikaları AB nin ekonomik açıdan dünyanın en gelişmiş bölgelerinden biri olmasına rağmen, sadece 15 üye ülke arasında değil, Topluluk içinde sayıları 250 yi bulan bölgeler arasında da toplumsal ve ekonomik kalkınma ile yaşam standartları açısından önemli ölçüde farklılıklar bulunmaktadır (AKTT, 2000). Diğer bir deyişle, küreselleşme süreci içinde yer alan Avrupalılar ın tümü aynı oranda avantaj ve başarı şansına sahip olamamıştır (European Communities, 2001). Geçtiğimiz 10 yıllık dönemde, AB nin en zengin 10 bölgesinin GSYİH sı, en yoksul 10 bölgesine göre 3,5 kat daha fazladır. Ayrıca, en kötü durumdaki 10 bölgedeki işsizlik, en avantajlı 10 bölgeye kıyasla 7 kat daha yüksektir (AKTT, 2000). Ekonomik ve toplumsal uyumun Avrupa bütünleşmesi için temel unsur olduğu görüşü ile uyumlu olarak, AB bölgesel politikalarının başlangıçtan beri amacı Topluluk içi bu tür dengesizlikleri azaltmaya çalışmak olmuştur (AKTT, 2000). AB bölgesel politikasının temelinde, ekonomik dayanışmaya dayalı paylaşım politikası vardır. AB üyesi ülkeler, AB fonlarından finanse edilen kaynaklar ve bölgesel politika uygulamalarıyla, Avrupa genelinde dayanışmanın bir ifadesi olarak ekonomik ve sosyal uyum hedefini gerçekleştirmeye çalışmaktadırlar (European Communities, 2001). Temelde zengin üye ülkelerin katkısının daha fazla olduğu Topluluk bütçesinin yaklaşık % 35 i az gelişmiş bölgelere aktarılmaktadır. Bu yaklaşım, serbest rekabet koşullarının dengeli bir gelişmeyi sağlamaya yeterli olmadığı ve az gelişmiş bölgelerin ekonomik açıdan geliştirilebilmesi için, özel sektör yatırımlarının yanı sıra
6 Lütfi Elvan 97 Topluluk ve kamu fonlarının kullanımının zorunlu olduğu görüşüne dayanmaktadır (Oralalp, 2001). Bu yolla, serbestçe dolaşan emek, sermaye ve hizmetlerin, en iyi konumdaki gelişmiş bölgelerde yoğunlaşması riski azaltılmış; az gelişmiş bölgelerdeki istihdam ve üretkenliğin güçlendirilmesi ve bu bölgelerin rekabet gücünün artırılması, böylelikle de bunların tek pazara uyumu kolaylaştırılmış olacaktır (AKTT, 2000). Bu yaklaşım, fondan faydalanan ülkelere olduğu kadar, Topluluk bütçesine net katkıda bulunan zengin üye ülkelere de fayda sağlamaktadır. Zengin üye ülke girişimcileri, az gelişmiş, özellikle de çeşitli ekonomik faaliyetlerin henüz yerleşmediği bölgelerdeki yatırım fırsatlarından faydalanmaktadırlar. Bu şekilde, Topluluğun tüm bölgeleri bölgesel politika araçları yardımıyla AB nin daha rekabetçi olmasına katkıda bulunmaktadırlar (European Communities, 2001). AB, Ekonomik ve sosyal uyumu sağlayacak temel politika araçları olarak 1989 yılından beri yapısal fonlar başlığı altında toplanmış olan 4 adet fona sahiptir (European Communities, 2001). Bu fonlar sırasıyla Avrupa Bölgesel Kalkınma Fonu (1975), Avrupa Sosyal Fonu (1961), Avrupa Tarımsal Yönverme ve Garanti Fonu (1962) ve Balıkçılığı Yönlendirme Finansman Aracı dır (1993) (DPT, 2000). Dönemler itibariyle incelendiğinde, geçmişten günümüze yapısal fonların kaynaklarında önemli artışlar olduğu gözlenmiştir arasında fonların toplam bütçe kaynakları 58,4 milyar ECU iken dönemi için bu miktar 64 milyar ECU ye ve dönemi için 163 milyar ECU ye ulaşmıştır (Oralalp, 2001). Yedi senelik bir dönemi kapsayan yılları arası için belirlenen miktar ise 195 milyar ECU dür (European Communities, 2001). Günümüzde, yapısal fonlara aktarılan kaynaklar Topluluk bütçesinin yaklaşık 1/3 ünden fazlasına tekabül etmektedir(decand, 2000). Ayrıca, yapısal fonlara dayalı doğrudan mekanizmaların yanısıra, Avrupa Kömür Çelik Topluluğu Mekanizmaları, Avrupa Yatırım Bankası ve Yeni Topluluk Aracı gibi dolaylı mekanizmalar da AB bünyesinde uyumu gerçekleştime amaçlı kullanılmaktadır. Birbirlerini tamamlayıcı olması amacıyla yapısal fonların uygulama esasları 1989 yılından beri 5 temel esasa dayandırılmaktadır. Bu esaslar yoğunlaşma/uyum, ortaklık, programlama, katkıda bulunma ve yerindelik olarak tanımlanmaktadır: Yoğunlaşma/Uyum: Topluluk yardımlarının belirlenen hedef bölgelerde yoğunlaşmasıdır. Ortaklık: AB Komisyonu ile ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde mümkün olan en yakın işbirliği ifade edilmektedir. Bu ortaklığın proje hazırlık döneminden başlayarak, proje uygulama dönemine kadar sürdürülmesi kastedilmektedir.
7 98 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler Programlama: Çok yıllık kalkınma programlarındaki, sonuçlar ve ortaklaşa alınacak kararlara uzanan bir sürecin neticesidir. Bu sürecin, kamu ve özel proje organizatörlerince alınan önlemlerle sonuçlanan bir dizi aşaması vardır. Katkıda Bulunma: Topluluk yatırımları, üye ülke yatırımları yerine geçmemekte, onları tamamlayıcı mahiyette olmaktadır. Yerindelik, yetki ikamesi (subsidiarity): Bu kapsamda Komisyon, kendi yetkisi içinde olmayan alanlarda, ancak ilgili üye ülke tarafından istenilen sonuçlara yeterince ulaşılamadığı takdirde harekete geçebilmektedir (DPT, 2000). Ayrıca, üye ülkelerin kendi içlerinde de bölge politikalarının daha etkin uygulanması amacıyla desantralizasyon olduğu gözlenmiş, plan ve projelerden sorumlu tüm aktörlerin kendi yükümlülüklerini yerine getirmesine ve programların uygulanmasından sorumlu olmasına dikkat edilmiştir (OECD, 2001). Topluluk düzeyindeki bölge politikalarıyla ilgili devam eden düzenleme sürecinin en son aşaması, 1992 tarihli Avrupa Birliği Antlaşması (Maastricht Antlaşması) ile şekillendirilmiştir. Antlaşmanın 2. maddesiyle, ekonomik ve sosyal uyumun ve üyeler arası dayanışmanın Topluluğun ana hedeflerinden biri olduğu kabul edilmiştir. Bu Antlaşmayla, 1993 ve 1999 da uygulama aşamaları yenilenen yapısal fonların muhafaza edilmesi kararının yanı sıra, en az gelişmiş 4 üye ülkeye (Yunanistan, İspanya, Portekiz, İrlanda) yardım etmeye yönelik Uyum Fonu adı altında yeni bir fon kurulması kararlaştırılmıştır. Uyum fonu, ekonomik ve parasal birliğin ekonomik ve sosyal uyumla ilişkilendirilmesi düşünülerek, ekonomik ve parasal birliğin gerektirdiği katı mali disiplini sağlamak konusunda, daha az gelişmiş söz konusu üye ülkelerin güçlük çekeceği gerçeğinden hareketle, bu ülkelerin gelişmişlik farklarını azaltacak yatırımlar yapmaları ve büyüme hacimlerini artırmaya yardım etme amacıyla kurulmuştur. Nitekim, uyum fonu, Yunanistan, İspanya, Portekiz ve İrlanda da çevre, ulaştırma altyapısı ve ağlarının geliştirilmesine yönelik projelere katkıda bulunmak amacına hizmet etmektedir (DPT, 2000). Uygulama alanları incelendiğinde, etkinliği artırmak ve en iyi olası sonuçları elde etmek amacıyla, 1999 revizyonuyla dönemi için yapısal fonların % 94 ü, ikisi mekansal bazlı ve birisi tematik olmak üzere toplam 3 temel öncelikli hedef üzerinde yoğunlaşmıştır (European Communities, 2001):
8 Lütfi Elvan 99 HEDEF 1: Kalkınmada geri kalmış bölgelerde kalkınmayı ve yapısal uyumu teşvik etmek Kişi başı GSYİH sı AB ortalamasının % 75 inden az olan NUTS 2 bölgeleri Hedef 1 kapsamındadır. Önceki dönemde Hedef 6 kapsamındaki 8 kişi/km2 ile AB nin en düşük nüfus yoğunluğuna sahip bölgeleri (Finlandiya ve İsveç in az nüfuslu kesimleri) ve Amsterdam Antlaşması nda belirtilen AB nin en uzak bölgeleri (Fransa nın denizaşırı illeri, Azor Adaları, Madeira ve Kanarya Adaları) de, % 75 lik eşiğin altında olduğu için döneminde, Hedef 1 kapsamına girmiştir (Decand, 2000). Hedef 1 altında, AB nüfusunun % 22 si, fonların % 70 ini almaktadır. HEDEF 2: Ekonomik ve toplumsal dönüşüme destek sağlamak amacıyla, endüstriyel çöküşten etkilenen bölgeler ve hizmetler sektörüne yüksek derecede bağımlı olan, dönüşüm geçiren alanlar İşsizlik oranı ve sanayide çalışanların yüzde oranı Topluluk ortalamasının üzerinde olan ve bu alanda gittikçe kötüye giden NUTS 3 bölgeleri Hedef 2 altında ele alınmaktadır. Zayıf kırsal alanlar : Yukarıda belirtilen iki ortak kriteri taşıyan NUTS 3 bölgeleridir. Bunlar: 100 kişi/km2 den az nüfus yoğunluğuna sahip olmak veya tarımda istihdam edilenlerin oranının Topluluk ortalamasının en az 2 katı olması, Topluluk ortalamasının üzerinde işsizlik oranına veya düşüş trendi gösteren bir nüfusa sahip olmasıdır. Zorluk İçindeki kentsel alanlar: Bu alanlar aşağıdaki kriterlerin en az birisini karşılamalıdır. Bunlar: Uzun süreli Topluluk ortalamasının üzerinde işsizlik oranı Yüksek oranda yoksulluk Belirgin çevre tahribatı Nüfusun eğitiminin düşük standartlarda olması Balıkçılığa bağımlı olan krizdeki alanlar: Balıkçılık sektöründe yüksek istihdam oranına ve bu sektörde önemli iş kaybına yol açan yeniden yapılanma sorunlarına sahip alanlardır. Hedef 2 altında, AB nüfusunun % 18 i, toplam fonların % 11.5 ini almaktadır.
9 100 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler HEDEF 3: İnsan kaynaklarının geliştirilmesi Hedef 1 kapsamına girmeyen bütün alanlar için Hedef 3 kapsamında finansman sağlanabilir. Hedef 3, insan kaynakları ve işgücünün vasıflarını artıran her türlü faaliyetleri desteklemektedir. Hedef 3, toplam fonun % 12.3 ünü almaktadır. III. Bölgesel Kalkınma Araçları Dünyada, bölgesel kalkınma amacıyla, bölgenin potansiyeline, özelliğine ve bölge dışı faktörlerle etkileşimine bağlı olarak, değişik araçlar kullanılmaktadır. Son yıllarda, gelişmiş ülkelerde yaygın olarak kullanılan bazı araçlar aşağıda sunulmuştur. III.1. Bölgesel Kalkınma Ajansları Son yirmi yılda, özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika da sayıları giderek artan yerel ve bölgesel idareler yerel ekonomik kalkınma için kilit rol oynamaktadır. Bu idareler ile sorunların kaynağına yönelinmekte, ulusal ve uluslararası sosyo-ekonomik gelişme dinamikleriyle bağdaştırılabilen yerel ve bölgesel stratejiler oluşturulmaktadır. Bu kurumlar arasında en yaygın olanı bölgesel kalkınma ajanslarıdır. Sorunların temelden çözümüne yönelik içsel dinamikleri harekete geçiren, ekonomik kalkınma ağları kuran, bu ağları destekleyen ve organize eden yapılarıyla, bölgesel kalkınma ajansları, bütünleşik kalkınmaya yeni bir yaklaşım getirmiştir. Bu yaklaşım ile bölgesel kalkınma ajansları; kamu kurum ve kuruluşları, özel kesim, üniversite ve araştırma kurumları, odalar, dernekler, sendikalar, gönüllü kuruluşlar ve halkın katılımının karşılıklı işbirliğine dayalı, sinerjiyi ön plana çıkaran, yerel boyuttaki organizasyonlardır. Bu idarelerin başarısı, ulusal ve uluslararası politikaları dikkate alarak kendilerine biçtikleri rollerle bağlantılı olmuştur. Bölgesel kalkınma ajanslarının, mekansal ve sektörel bazda sorunu tanımlayan, bu sorunun çözümüne yönelik stratejiler geliştiren ve pratik sonuçlara ulaşma amacıyla, çözüm üretebilecek plan ve projeleri destekleyen bir politikası vardır. Bölgesel kalkınma ajansları kuruluş şekli, işlevleri ve yapıları itibariyle farklılıklar göstermesine rağmen, ortak paydaları; sürdürülebilirlik ve katılımcılık prensibini benimsemeleri, kalkınma odaklı olmaları, belirli bir coğrafi bölgenin kalkınmasını amaç edinmeleri ve bu bölgenin içsel potansiyelini harekete geçirmeleridir.
10 Lütfi Elvan 101 Kuruluşuna göre bölgesel kalkınma ajans çeşitlerini aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür. Bunlar: Merkezi hükümet tarafından kurulan bölgesel kalkınma ajansları Yerel ve bölgesel idareler içinde bulunan bölgesel kalkınma ajansları Yerel ve bölgesel idareler tarafından kurulan bölgesel kalkınma ajansları Kamu ve özel sektör ortaklığıyla kurulan, bağımsız bölgesel kalkınma ajanslarıdır. Ülkeler, farklı tarihi tecrübeleri, ekonomik, sosyal ve kültürel yapılarına bağlı olarak yukarıda değinilen uygulamalardan birini seçmişlerdir. Ancak, kamu ve özel kesim ortaklığıyla kurulan bölgesel kalkınma ajansları en çok tercih edilendir. Bunun sebebi, yöntem ve hedeflerin belirlenmesinde kamu ve özel kesimin görüşlerini bir noktada birleştirebilme yeteneğine sahip olabilmesi ve kamu sektörünün kurumsal kapasitesini özel kesimin uygulama becerileriyle birleştirebilmesidir. Bölgesel kalkınma ajansları Bölgede; büyüme, ihracat, istihdam ve teknoloji kriterlerini gözönünde bulundurarak anahtar sektörleri tespit etmek, Bölgede iş etkinliğini, yatırımları ve rekabet gücünü geliştirmek, Bölgede istihdam hacmini artırmak, Bölgede iş gücünün kalitesini geliştirecek kurumları oluşturmak, Ülkenin sürdürülebilir kalkınmasına katkıda bulunmak, Bölgede sağlıklı kentsel gelişmeyi yönlendirmek ve bunlara yapısal uyum içinde kırsal gelişmeyi teşvik etmek, Kentleri çalışacak ve yaşanacak sağlıklı mekanlar olarak geliştirmek, Şirketlere teşvik ve finansal destek sağlamak, Bölgede bilgi ve iletişim bazlı yeni sektörlerin oluşmasını teşvik etmek gibi rolleri üstlenmişlerdir. Bölgesel kalkınma ajansının iç organizasyonu üstlendiği role, bütçe büyüklüğüne ve istihdam ettiği işgücüne bağlıdır. Ancak, daha önce de belirtildiği gibi katılımcılık temel prensip olarak alınmıştır. Bölgesel kalkınma ajansları için olası finansman kaynakları, yerel veya merkezi hükümet tarafından doğrudan verilen fonlar, bölgedeki vergi gelirlerinden alınan pay, hizmet sunumundan elde edilen gelirler, özel kesim kaynaklı fonlar, uluslararası kuruluş ve organizasyonlar tarafından sağlanan desteklerdir.
11 102 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler III.2. Tek Köy Tek Ürün (Bir Yöre Bir Ürün) Kırsal kalkınmaya yönelik, Tek Köy-Tek Ürün uygulaması, ilk kez Japonya nın Oita Bölgesinde Vali Hiramatsu tarafından 1979 yılında başlatılmış olup, yerel yönetim ve halkın birlikte çalışarak ortaya koydukları ve devletten hiçbir maddi destek almadan sağladıkları bir kalkınma örneğidir. Bu model, daha sonraki yıllarda Fransa, İngiltere, Amerika ve Uzak Doğu ülkelerinde de yaygınlaşmıştır. Bu politika ile yörenin en iyi olduğu bir konuda ürün yetiştirilmesi, ürün çeşitliliği ve kalitesinin artırılması amaçlanmaktadır. Japonya da Oita bölgesinde Tek Köy-Tek Ürün uygulaması ile, başlangıçta 143 olan ürün çeşidi 1989 yılında 312 ye ulaşmıştır. Diğer yandan, bu bölgede GSYİH 1980 yılında 40 milyar yen iken, 1998 yılında 140 milyar yene yükselmiştir. Yerel yönetimlerin yüksek hareket kabiliyeti ve planlara kolayca adapte olabilmesi avantajı ile bu uygulama, birlikte varolma ve gelir düzeyini birlikte yükseltme yolunu açmıştır. Ayrıca, yöreler arasındaki rekabet ve işbirliği gelişmiştir. Yerel potansiyeli harekete geçirmeye dayalı bu politikanın temel prensipleri aşağıda sıralanmaktadır: a) Küresel düşün, yerel hareket et: Bu ilke ile harekete ne kadar çok yerel öge katılırsa, o kadar küresel kabul görülebileceği belirtilmektedir. Yerellik tek başına yeterli olmadığından, bunların rekabet edebilecek ve kabul görebilecek şekilde, işlenmesi ve teknolojisinin geliştirilmesi gerekmektedir. b) Kendine güven, serbest hareket etme ve yaratıcılık: Merkezi yönetimin insiyatifine dayalı, hiçbir yerel kalkınma faaliyetinin uzun süre devam edemeyeceği benimsenmiştir. Satılamayan ürün, devlet tarafından satın alınmak zorunda kalındığı, desteklemenin devam ettiği sürece üretim devam edebileceği bir yapının benimsenmesi, uzun vadede, yörenin kalkınmasına katkı sağlamayacağı düşüncesi hakimdir. Bu yöntemde, yöre kendi yapısına ve potansiyeline uyan ürünü, riskini de göze alarak, kendisi seçmektedir. Ancak, altyapı ve ARGE faaliyetleri yerel yönetimlerce desteklenmektedir. c) İnsan kaynaklarının geliştirilmesi: Japonya da Oita bölgesinde Land of Abundance Training School ile başlayan ve diğer eğitim kurumları ile devam eden çalışmalarda, bağımsız ve gönüllü çalışmalarla ufkunu açan, kendini geliştirecek yolları izleyen, yöresine zenginlik getirmeyi amaçlayan, çalışmalarını uygulamaya koyan ve yöresinde yaşayan bireyler yetiştirilmesi amaçlan-
12 Lütfi Elvan 103 mıştır. İnsan kaynaklarının geliştirilmesinde; küresel düşünen fakat köklerine (toplumuna) sıkı sıkıya bağlı bireylerin yetiştirilmesi esas alınmıştır. III.3. Girişimciler İçin Tek Durak Ofisi (TDO) Girişimciler İçin Tek Durak Ofisi (TDO), KOBİ lerin kendi firmalarını kurmak için gerekli tüm idari işlemleri tek elden yürütebilecekleri ve bu konuda doldurulması gereken formlardan, finansal yardım seçeneklerine kadar geniş bir kapsamda danışıp tavsiye alabilecekleri birimlerdir. TDO ler, ofis olarak hizmet verebildikleri gibi, internet ortamında sanal hizmet de verebilmektedir. TDO ler, idari işlemleri sadeleştirerek, girişimcilerin firma kurup iş hayatına başlangıç yapmalarını teşvik edici uygun ortam oluştururlar. TDO ler genellikle firma kuracak girişimcileri destekleme amacıyla kamu sektörü tarafından kurulmaktadır. Avrupa Birliği ne üye ülkelerde NUTS IV alanlarında faaliyet göstermektedirler. TDO ler, AB tarafından idari işlemler için sadece üye ülkelere tavsiye niteliğinde desteklenmektedirler. TDO uygulamalarını, değişik şekillerde, AB nin değişik ülkelerinde görmek mümkündür. Örneğin İtalya da ekonomik kalkınmanın hızlandırılması ve istihdamın artırılmasını amaçlayan yapısıyla ortaya çıkmıştır. TDO, girişimciliğin önündeki bürokratik engelleri azaltan en önemli yeniliklerden biri olup, sadece bilgi ve tavsiye sağlamakla sınırlı değildir. TDO, yeni bir sanayi tesisinin yerseçimi ve çalışmaya başlaması veya mevcut sanayi tesisinin genişlemesi, yeniden yapılanması, yenilenmesi için de gerekli tüm idari izinleri sağlayabilmektedir. İtalya da TDO ların kurulmasıyla firmalar, 40 farklı devlet biriminde işlemlerini yaptırması için zaman harcaması yerine, tek bir elden kısa sürede işlemlerini yaptırabilmektedir. III.4. Bölgesel Kalkınmaya Yönelik Diğer Organizasyonlar ve Araçlar Her bölgenin farklı olanaklara ve özelliklere sahip olması farklı bölgesel gelişme yaklaşımlarını zorunlu kılabilmektedir. Bölgesel gelişme yaklaşımlarında, bölgeye özel faktörler önemli rol oynadığı gibi, bölge dışı birçok faktörün etkileşimi de söz konusudur. Bu faktörler göz önünde bulundurularak yerel ekonomik yapının geliştirilerek gelir ve istihdamın artırılmasına yönelik, bölge politikalarının tanımlanması, uygulanması ve sorunların çözümü için, yukarıda değinilen araçlar dışında bazı araçlar ve organizasyonel yapılar geliştirilmiştir. Bunlardan bazıları: Bölgesel yenilik ve teknoloji transferine yönelik oluşturulan kuruluşlar Bölge İçi Sektörel Sanayi Ağları (Networks):
13 104 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler Tekno Parklar/Bilim Parkları Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) Küçük Sanayi Siteleri (KSS) İş ve Yenilik Merkezleri Girişimciliği Destekleme Merkezleridir. IV. Türkiye de Bölgesel Gelişme Politikaları Ülkemizin ekonomik, sosyal ve kültürel gelişmesinin sağlanması amacıyla beş yıllık kalkınma planlarının yapılmasına başlanmasıyla birlikte, 1960 lı yılların başlarından günümüze kadar, bölgesel gelişme ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltma yönünde politikalar benimsenmiş ve bu politikaların uygulanması amacıyla değişik araçlar kullanılmıştır. Bölgesel gelişme ve bölgeler arası gelişmişlik farklarını azaltmada, Kalkınmada Öncelikli Yöre Politikaları ve Bölgesel Gelişme Planları gibi iki önemli araç kullanılmaktadır. İlk olarak 1968 de 22 il olarak tespit edilen kalkınmada öncelikli yöre kapsamı, 1990 lı yıllarda genişletilerek, bugün 49 il ve 2 ilçeye (ada konumundaki Bozcaada ve Gökçeada) ulaşmış bulunmaktadır. Kalkınmada öncelikli yöre kapsamının genişletilmesi; bu yörelere yönelik politikaların etkinliğini önemli ölçüde düşürerek, kaynak ihtiyacı olan illere yapılan tahsisatların ve refah düzeyini artırıcı faaliyetlere sağlanan desteklerin azalmasına neden olmuştur. Kalkınmada öncelikli yörelerdeki refah düzeyini artırarak bölgeler arası gelişmişlik farklılıkları en aza indirmek, metropollere büyük yük getiren göç eğilimlerini istikrarlı bir dinamiğe kavuşturmak, çarpık kentleşmeyi önlemek, kentsel büyümeyi çevre ve mekan kalitelerini koruyarak kontrol altına almak, sosyo-ekonomik orta vadeli gelişme desenini belirlemek, kamu hizmetlerinin dengeli dağılımını sağlamak, kamu yatırımlarının etkinliğini artırmak, geri kalmış yörelerde yaşayan nüfusun refah düzeyini yükseltmek, planlı kalkınma döneminde benimsenen ana politikalar olmuştur. Bu politikalara ilave olarak, özellikle Yedinci ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planları nda, planlı kalkınma döneminde etkin olarak uygulamaya konulan makro, sektörel ve mikro planlama (veya proje planlama) aşamalarına mekan boyutunun etkin olarak entegre edilmesi hususu dile getirilmiştir. İlk kez Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı nda sektörel politikaların bölgesel gelişme stratejileri çerçevesinde oluşturulacağına yer verilmiştir. Ayrıca, sürdürebilirlik ve katılımcılık temel ilke olarak benimsenmiştir. Özet olarak, son
14 Lütfi Elvan 105 iki plan döneminde bölgesel gelişme planlarının hazırlanmasına özel bir önem verilmiş ve bu alandaki faaliyetler yoğunlaştırılmıştır. Bölge planları, kamu yatırımlarına ağırlık veren bir yaklaşımı benimsemek yerine, strateji ağırlıklı, yöre potansiyelini ön plana çıkaran ve özel kesimin güçlendirilmesini amaçlayan bir yapıya kavuşturulmuştur. Bu planlarda, bölgenin gelişme (kalkınma) eğilimlerine karşı çıkmayan, tersine bu eğilimleri organize etmek suretiyle güçlendirmeye yönelik bir kalkınma stratejisi benimsenmiştir. Bölgesel gelişme planlarının hazırlanmasında merkezi ve yerel düzeyde kamu kurum ve kuruluşları yanında, özel kesim, sivil toplum kuruluşları ve üniversiteler aktif olarak yer almış, swot analizi, hedefe yönelik proje planlaması gibi teknikler kullanılarak yörenin sorunları, potansiyelleri, çözüm önerileri, zayıf ve güçlü yönleri doğrudan katılımcılar (kamu + özel) tarafından belirlenmiştir. Bölgesel planların yapımında bir diğer önemli gelişme ise, sivil toplum kuruluşlarının DPT desteğinde bölge planı yapımına başlamasıdır. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı döneminde, Doğu Anadolu (DAP) ve Doğu Karadeniz (DOKAP) Bölgesel Gelişme Planları tamamlanmış olup, Güneydoğu Anadolu Kalkınma Planı (yenileme), Ege Bölgesi Bölgesel Gelişme Planı, Doğu Akdeniz Bölgesel Gelişme Planı ve Batı Akdeniz Bölgesel Gelişme Planı çalışmaları ise devam etmektedir. Bu plan döneminde bütün bölgelerin plan çalışmalarının tamamlanması hedeflenmiştir. Ülkemizde bir çok ilimizin geniş bir coğrafi alanı kapsaması, bir çok kamu kurum ve kuruluşlarımızın yerel örgütlenmelerinin il düzeyinde olması gibi nedenlerle, sadece ulusal planlarla uyumlu bölge planları yapmak yeterli olmamaktadır. Bu nedenle, bölge planlarıyla uyumlu İl Gelişme Planları nın hazırlanması hususuna Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı nda yer verilmiş ve bu çerçevede DPT koordinasyonunda İl Gelişme Planları nın yapımına başlanmıştır. İl Gelişme Planları valilikler veya valiliklerin uygun gördüğü üniversite ve sivil toplum kuruluşları tarafından yapılmaktadır. İl Gelişme Planları nın yapımında Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki illere öncelik verilmiştir. Bölgesel gelişmeyi hızlandırmak, bölgeler arası gelir dağılımını iyileştirmek, çarpık kentleşmeyi önlemek ve özel sektör yatırımlarını gelişme merkezlerine yönlendirmek amacıyla uygulamaya konulan organize sanayi bölgeleri ve küçük sanayi siteleri projeleri ülkemiz açısından bölgesel gelişmenin önemli araçlarından biridir. Bu uygulama ile herhangi bir yörede sanayinin tek bir merkezde toplanması sağlanmıştır. KOBİ lerin ve sanayi kümelerinin (clusters) ön plana çıktığı günümüzde OSB ve KSS lerin önemi daha da artmıştır. KSS uygulamaları hemen hemen her yöremizde başarılı olmuştur. OSB uygulamaları, KSS uygulamaları kadar
15 106 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler başarılı olmasa da bir çok ilimizin kalkınmasında önemli rol oynamış ve sanayinin yörede tek bir merkezde toplanarak sağlanan pozitif dışsallıkla ekonomik gelişmeye yeni ivmeler kazandırmıştır. Yeni sanayi odaklarının oluşmasında da önemli bir işlevi olan OSB lerin gelişmiş ve orta büyüklükte gelişme eğilimi olan illerimize yönlendirilmesi, ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı, herhangi bir sanayi alt yapısı olmayan ve gelir düzeyi çok düşük olan il ve ilçelerimizde ise KSS lerine öncelik verilerek, KSS lerde belirli bir birikim oluştuktan sonra orta ölçekte sanayi sitelerinin yapılmasına geçilmesi, sürdürülebilirlik ve yapılan yatırımların etkin kullanımı açısından önem taşımaktadır. Her ilin istenilen düzeyde sanayileşemeyeceği kabul edilerek ve illerimize potansiyelinin üzerinde OSB yatırımları yapılmasının uygun olmayacağı gerçeğinden hareketle; Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı nda orta boy işletmelerin yaygınlaştırılması için Örnek Sanayi Siteleri (ÖSS) uygulaması başlatılacaktır ifadesine yer verilmiştir. DPT dışında değişik kamu kurum ve kuruluşları tarafından da bölgesel gelişmeye yönelik faaliyetler sürdürülmektedir. Özellikle, son yıllarda bölgesel gelişme enstitüleri, girişimciliği destekleme merkezleri, iş kuluçka merkezleri ve teknoparklar kurulmakta, mahalli idarelerin bu alanlara olan ilgisi her geçen gün artmaktadır. Ülkemiz bölgesel gelişme politikalarının, Avrupa Birliği ne uyumu için gerekli çalışmalara hız verilmiş olup, AB ile başlatılan işbirliğine yönelik çalışmalar ise yoğun olarak devam etmektedir. Son yıllarda bölgesel gelişme ve bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılmasına yönelik sürdürülen yoğun faaliyetlere rağmen, bölgeler arası gelişmişlik farkları ülkemizde bir sorun olarak devam etmektedir. V. Bölgeler Arası Gelişmişlik Farkları Avrupa Birliği ne giriş sürecinde ülkemiz ile AB üyeleri arasında önemli gelişmişlik farkları bulunmaktadır (Şekil 1). Aynı durum diğer aday ülkeler ile AB arasında da söz konusudur. Aday ülkelerin AB ye girmesi halinde AB gelişmişlik düzeyi yarı yarıya düşecektir. Ülkeler arasında görülen bu gelişmişlik farkları ülkelerin kendi içlerinde de söz konusudur. Nitekim, AB kişi başına GSYİH değeri 100 olarak alındığında, Almanya nın Hamburg bölgesi 197, Meclenburg bölgesi 66; Fransa nın İle De France bölgesi 153, Languedoc- Roussillon bölgesi 74; İspanya nın Madrid ve Balear bölgesi 101, Extremadura bölgesi 55; Yunanistan ın Attiki bölgesi 75, İpeiros bölgesi 43, ülkemizin ise Marmara bölgesi 49 iken Doğu Anadolu bölgesi 13 tür.
16 Lütfi Elvan Fransa İtalya İngiltere AB Almanya Hollanda Lüksemburg 80 İspanya 73 Portekiz 66 Yunanistan 33 Türkiye ŞEKİL 1. Kişi Başına GSYİH ( ) Ülkemizde kişi başı Gayri Safi Yurtiçi Hasıla Endeksi değeri en yüksek olan Marmara Bölgesi (49); Avrupa Birliği Bölgeleri içinde kişi başı Gayri Safi yurtiçi hasıla endeks değeri bakımından son sıralarda bulunan Portekiz'in Acores (51) Bölgesi ile Yunanistan'ın İperios (43) Bölgesi arasında yer almaktadır. Ülkemizde iller ve bölgeler arası gelişmişlik farkları AB ve OECD ülkelerine göre daha fazladır. Nitekim, kişi başına GSYİH endeks değeri döneminde Türkiye ortalaması 100 iken; Marmara Bölgesi 156, Ege Bölgesi 125, Akdeniz Bölgesi 95, İç Anadolu Bölgesi 91, Karadeniz Bölgesi 68,Güneydoğu Anadolu Bölgesi 56 ve Doğu Anadolu Bölgesi 41 olmuştur (Şekil 2) (Elvan, 2001).
17 108 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler ENDEKS DEĞERLERİ. 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 MARMARA 155,8 124,6 GSYİH 90,9 95,4 EGE İÇ ANADOLU AKDENİZ KARADENİZ 67,9 G.DOĞU ANADOLU BÖLGELER 55,8 DOĞU ANADOLU 40,8 TÜRKİYE 100,0 ŞEKİL 2. Coğrafi Bölgelere Göre Yıllık Ortalama Kişi Başı GSYİH Endeksi ( ) Dünyada gelişmiş ülkeler dahil olmak üzere; her ülkede değişik boyutlarda bölgeler arası gelişmişlik farkları bulunmaktadır. Bölgeler arası gelişmişlik farklarının belirlenmesinde, bölgeler ve alt bölgeler itibariyle, kişi başı GSYİH varyasyon katsayıları yaygın olarak kullanılmaktadır Hollanda Yunanistan A.B.D. Almanya İtalya OECD Macaristan Türkiye Fransa B.Krallık Meksika ŞEKİL 3. Bazı OECD Ülkeleri GSYİH Değişim Katsayıları KAYNAK: OECD (2001) Şekil 3 ve Tablo 1 de görüleceği üzere OECD ülkelerinin varyasyon katsayılarında büyük farklılıklar söz konusudur. Bölgeler arası gelişmişlik farklarında Meksika, Birleşik Krallık ve Fransa ilk sıralarda yer alırken Türkiye dör-
18 Lütfi Elvan 109 düncü sıradadır. İsveç, İsviçre, Avustralya, Kanada, Hollanda, Yunanistan ve ABD gibi ülkelerde ise oldukça düşüktür. TABLO 1. OECD Ülkeleri GSYİH Değişim Katsayıları Ülkeler GSYİH Değişim Katsayıları Ülkeler GSYİH Değişim Katsayıları Meksika 56 Almanya 26 Birleşik Krallık 46 İrlanda 24 Fransa 45 Polonya 24 Türkiye 43 Belçika 23 Macaristan 36 Finlandiya 23 Norveç 33 İspanya 22 Çek Cumhuriyeti 33 U.S.A. 20 Portekiz 32 Avustralya 19 Avusturya 31 Kanada 14 OECD 31 İsviçre 14 Japonya 30 Yunanistan 13 Danimarka 27 Hollanda 11 İtalya 27 İsveç 11 KAYNAK: Territorial Disparities: Situation and Dynamics, OECD, Ocak (2001) ŞEKİL 4. Değişim Katsayıları ( Ortalama Kişi Başına GSYİH)
19 110 Bölüm 2: Sempozyumda Sunulan Tebliğler dönemi kişi başına GSYİH değerleri kullanılarak elde edilen varyasyon katsayısı Türkiye geneli için (yedi coğrafi bölgenin kendi arasında) 0,44 olup, oldukça yüksektir (Şekil 4) (Elvan, 2001). Ülke genelinde bölgeler arası gelişmişlik farkları oldukça yüksek olmasına rağmen, her bir bölge kendi içinde iller itibarıyla incelendiğinde, Doğu Anadolu bölgesi illerinin Türkiye ortalamasının üzerinde gelişmişlik farklarına sahip olduğu görülmektedir. Nitekim, bu bölgede varyasyon katsayısı 0,54 tür. Bir diğer ifade ile, Doğu Anadolu bölgesinde yer alan iller arasındaki gelişmişlik farkları, yedi coğrafi bölge arasında yer alan gelişmişlik farklarından daha yüksektir. Marmara (0,38) ve İç Anadolu (0,37) bölgelerinin varyasyon katsayıları Türkiye ortalamasına yakındır. İller arası gelişmişlik farkları en az olan bölgeler Akdeniz (0,24) ve Güneydoğu Anadolu (0,25) Bölgeleridir. Bu bölgeleri sırasıyla Karadeniz (0,28) ve Ege (0,32) Bölgeleri takip etmektedir (Şekil 4) (Elvan, 2001) dönemi kişi başına GSYİH varyasyon katsayıları ülke geneli için incelendiğinde (Şekil 5), özellikle döneminde farkların oldukça yüksek olduğu, 1987 yılında bir azalma görülmesine rağmen döneminde bölgeler arası gelişmişlik farklarında bir iyileşme olmadığı görülmektedir (Elvan, 2001). 0,55 0,50 0,45 0,40 0,35 0, ŞEKİL 5. Kişi Başına GSYİH Değişim Katsayıları (Türkiye) VI. Değerlendirme ve Sonuç Küreselleşme süreci, bir taraftan ulus Devletlerin kendi aralarındaki bölgesel bütünleşme hareketlerini hızlandırırken, diğer taraftan ulus Devletlerin yerel yönetimlere (mahalli idareler) verdikleri önem artmıştır. Artık gelişen
20 Lütfi Elvan 111 teknoloji ile birlikte, bölge ve alt bölgeler Dünya sistemi ile doğrudan etkileşim içerisine girmiştir. Bu süreçte, diğer bir ifade ile sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçiş ile birlikte, gerek bölge tanımı ve gerekse bölgesel gelişme alanındaki yaklaşımlar değişmiştir. Artık büyük ölçekli kamu/özel kesim yatırımlarının ağırlıkta olduğu bölge planları yerine, daha küçük ölçekli, sürdürülebilirlik, katılımcılık ve her (alt)bölgenin kendine özgü potansiyeli olabileceği ve bu yörelerin bilgi toplumunda rekabet edebileceği prensibini benimseyen, mekansal sürekliliğin geri planda olduğu strateji ağırlıklı planlar önem kazanmaya başlamıştır. Eski Bölgesel gelişme yaklaşımı kalkınma kutbu ve kilit sanayilere odaklanmışken, yeni kalkınma anlayışı küçük işletmelere odaklanmaktadır (Demirtaş, 2001). Bilgi toplumunda, teknolojinin çok hızlı değiştiği bir ortamda dikey olarak yapılanmış işletmelerin rekabet güçleri her geçen gün daha azalmakta, KOBİ lerin ise değişen teknolojilere çok hızlı ayak uydurmaları nedeniyle rekabet güçleri artmaktadır. Ancak, KOBİ lerin kendi içinde ve Dünya ile bütünleşebilecek kurumsallaşmaları olmazsa olmaz bir koşuldur. Böyle bir yaklaşım benimsenmediği takdirde KOBİ lerin rekabet etme güçleri azalacak, değişime ayak uydurmaları maliyetlerini önemli ölçüde yükseltecektir. Kurumsallaşma ve/veya ortak hareket etme; araştırma-geliştirme konularından ağ sistemi oluşturmaya, birlikte hammadde temininden birlikte pazarlamaya değin uzanmaktadır. Gelişmiş ülkeler bu gerçeği görerek bölgesel gelişme alanındaki yaklaşımlarını değiştirmiş ve bu alana ayrılan kaynaklarda önemli artışlar olmuştur. Avrupa Birliği nin Bölgesel Gelişme amaçlı fonlar için ayırdığı kaynak, dönemi için 64 milyar euro iken yılları arası için belirlenen miktar 195 milyar eurodur. Avrupa Birliği nin genişlemesi ile birlikte bu miktarın daha da artacağı tahmin edilmektedir. Bu yıl Avrupa Parlementosu nda tartışılan Uyum Raporu bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılmasına yoğunlaşmıştır. Bu raporda AB üye sayısının 27 ye çıkarılması halinde AB gelir düzeyinin yarı yarıya düşeceği, ülke ve alt bölgeler bazında gelir dağılımının daha da bozulacağı ve bu nedenle bölgesel gelişme faaliyetlerinin daha da önem kazanacağı vurgulanmıştır. Teknolojideki hızlı değişim, genişleyen pazarlar ve bilgiye olan yoğun talep, yerel ve bölgesel gelişme için yeni olanaklar/fırsatlar sunmaktadır. Ancak bu gelişmeler; yerel ve bölgesel düzeyde işgücünün niteliğinin yükseltilmesini, üretim ve işgücünün yeniden organize edilmesini, etkin ve hızlı karar verebilen bir yönetim anlayışı ile katılımcılığın benimsenmesini gerektirmektedir. Bu değişim ve gelişme karşısında, bölgesel kalkınma alanında farklı yaklaşımlar ve uygulamalar benimsenebilmektedir. Bazı bölgeler, yaşanan değişim
Working Paper Bölgesel Gelişme ve Bölgeler Arası Gelişmişlik Farkları
econstor www.econstor.eu Der Open-Access-Publikationsserver der ZBW Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft The Open Access Publication Server of the ZBW Leibniz Information Centre for Economics Elvan,
5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101]
5.1. Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri [2011/101] KARAR ADI NO E 2011/101 Ulusal Yenilik Sistemi 2023 Yılı Hedefleri ĠLGĠLĠ DĠĞER KARARLA R T...... 2005/201 Ulusal Bilim ve Teknoloji Sisteminin
DİYARBAKIR TİCARET VE SANAYİ ODASI YENİ TEŞVİK MEVZUATI HAKKINDA EKONOMİ BAKANINA HAZIRLANAN RAPOR 2012
DİYARBAKIR TİCARET VE SANAYİ ODASI YENİ TEŞVİK MEVZUATI HAKKINDA EKONOMİ BAKANINA HAZIRLANAN RAPOR 2012 1 1. Giriş Bölgesel kalkınma veya bölgesel gelişmeler son yıllarda hepimizin üstünde tartıştığı bir
Türkiye Ekonomisi 2014 Bütçe Büyüklükleri ve Bütçe Performansı Raporu
Türkiye Ekonomisi 2014 Bütçe Büyüklükleri ve Bütçe Performansı Raporu HAZIRLAYAN 18.11.2013 RAPOR Doç. Dr. Nazan Susam Doç. Dr. Murat Şeker Araş. Gör. Erkan Kılıçer Türkiye Ekonomisi Bütçe Büyüklükleri
D- NASIL YAZMALI? ÖRNEKLER
D- NASIL YAZMALI? ÖRNEKLER Örnek 1 EEB Raporu Bu araştırma konusunun güncelliği, önemi ve yapacağı katkı 1. 1.1. Bölgesel Gelişme Yaklaşımı Bölge olgusunun tanımı ve rolü, Dünyada özellikle 1970 lerin
Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum
Türkiye deki Ar-Ge Faaliyetlerinde Son Durum Makina Mühendisi Hasan ACÜL Türkiye Ġstatistik Kurumu (TÜĠK), 13 Kasım 2008 tarihinde yayınladığı 2007 Yılı Araştırma ve Geliştirme Faaliyetleri Araştırması
Kalkınma Ajansları Kalkındırır mı? A. ARGUN AKDOĞAN
Kalkınma Ajansları Kalkındırır mı? A. ARGUN AKDOĞAN 1 2 AMAÇLAR 8 Şubat 2006 tarih ve 5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu, Koordinasyonu ve Görevleri Hakkında Kanun Bölgesel gelişmeyi hızlandırmak
T.C. BAŞBAKANLIK AVRUPA BİRLİĞİ GENEL SEKRETERLİĞİ Sosyal, Bölgesel ve Yenilikçi Politikalar Başkanlığı
T.C. BAŞBAKANLIK AVRUPA BİRLİĞİ GENEL SEKRETERLİĞİ Sosyal, Bölgesel ve Yenilikçi Politikalar Başkanlığı Türkiye nin Bilim ve Araştırma Alanında Atmış Olduğu Önemli Adımlar -4 Ağustos 2010- Günümüzün hızla
Tarımsal Gelir Politikası/Amaç
Tarımsal Gelir Politikası/Amaç Belli bir yaşam standardı sağlayacak düzeye eriştirmek, Sektörler arasında kişi başına gelir farklılığı azaltmak Sektörde gelir dağılımını bireyler ve bölgeler arasında denge
Rekabetçilik İçin Kaliteli Eğitim Şart
Rekabetçilik İçin Kaliteli Eğitim Şart Bengisu Özenç Araştırmacı Selin Arslanhan Araştırmacı TEPAV Politika Notu Aralık 2010 Rekabetçilik İçin Kaliteli Eğitim Şart Aralık 2010 tarihinde yayınlanmış olan
Sosyal politika çerçevesi neden önemli?
tepav türkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı Sosyal politika çerçevesi neden önemli? 3 Şubat 2009 Slide 2 Kısaca TEPAV Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı 2004 de TOBB un desteğiyle kuruldu
Türkiye de Kırsal Kalkınma Politikaları ve Geleceği
2023 Vizyonu Çerçevesinde Türkiye Tarım Politikalarının Geleceği Çalıştayı Türkiye de Kırsal Kalkınma Politikaları ve Geleceği Dr. Yurdakul SAÇLI Kalkınma Bakanlığı İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Genel
KOBİ ler arasında bulut teknolojileri nasıl yaygınlaştırılır?
tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı KOBİ ler arasında bulut teknolojileri nasıl yaygınlaştırılır? Ankara, 7 Nisan 2015 Slayt 2 Çerçeve Geçtiğimiz dönemde Türkiye ekonomisindeki büyüme sürecine