Kıyametten sonra bazı esmanın tecellisi nasıl olacak? | Sorularla Risale
Cenâb-ı Hakk’ın hem ayni, hem gayri ve hem de ne aynı, ne de gayrı olmak üzere üç çeşit sıfatı vardır.
Ayni sıfatlar; Allah’ın tenzihi ve selbi sıfatlarına denir. Bunlar: Vücûd, Kıdem, Beka, Muhâlefetün lil-havâdis, Kıyâm Bi-nefsihî, Vahdâniyetdir. Bu sıfatlar, Allah hakkında câiz olmayan mâna ve halleri bertaraf etmek için tedbir amaçlı konulmuş vasıflardır. Bu tenzihi sıfatlar iş ve icraat yapmazlar. Onun için Allah’ın Zât-ı Akdesinin aynı kabul edilmişlerdir.
Yani bu sıfatlar, Allah’ın Zâtının aynısıdır. Başka bir mâna ve gayrılık ifâde etmezler. Mesela; Vücûd sıfatı, Allah’ın Zâtının varlığını ifâde eden bir sıfattır. Zıt mana olan ademi, yani yokluğu bertaraf eder. Kıdem, başlangıçtan münezzeh olmasını gösterir. Bekâ ise, sonu olmamayı ifâde eder. Bu sıfatlar, mevcut ve fâil değillerdir. Bir kudret, bir irâde gibi varlıkları ve tasarrufları yoktur.
Bu fiili sıfatların çokluğu ise, Allah’ın kudret sıfatının muhtelif mevcudattaki, muhtelif tecelliyatından ibarettir. Mesela, Allah’ın kudret sıfatı, bir çekirdeğin açılmasında tecelli ederken, Fettâh nâmını alıyor. Bir canlının ölümünde Memât ismini alıyor. Bir hayat bahşederken, Muhyî ismini alıyor, canlılara rızık verirken de Rezzâk nâmını alıyor ve hâkeza...
Bu sıfatlar, kâinat ve mahlûkatın yaratılması ile açığa ve meydana çıktıkları için, Ehl-i sünnete göre hâdistirler. Ama bu isimlerin arka cephesinde asıl iş gören ve icra eden Kudret sıfatı, ezelî ve ebedîdir. Onun için Allah; ezelde Rezzâk, Muhyî, Fettâh değildi demek, mânasız olur.
Allah, ezelde, kudret itibâri ile bu gibi fiili isimlere sahipti. Ama tecelli ve yaratma ile bu isimler meydana çıktığından, tesmiye olarak hâdis oluyorlar. Gayri ismini de bu mânadan dolayı alıyor. Yani tesmiye noktasından alıyor. Bu gayri sıfatların asıl faili olan kudret, ahirette de tecelliye devam edecektir...