Download "dilbilirim içerik 4 dilbilirim haber 10 Dilbilim ve Mizah Metin Özdemir 15 Ayran Buyurun. Ay İnanmıyorum! Aykut Sığın"
2 2 dilbilirim içerik e-dergi 4 dilbilirim haber 10 Dilbilim ve Mizah Metin Özdemir 15 Ayran Buyurun. Ay İnanmıyorum! Aykut Sığın 19 Fotoğraf Okuma Didem Sultan Ardıç 23 Hint-Avrupa Dil Ailesine Karşılaştırmalı Dilbilim Açısından Bir Bakış Hüseyin Uysal 28 Bilgisayarlar Eski Yazıları Çözüyor. Mümkün mü? Pınar Bağcı 32 Kaybolan Dünyanın Sesleri Emre Yağlı 37 Siyasetin Dili Olsa Da Konuşsa Fırat Başbuğ
4 Hint-Avrupa Dil Ailesine Karşılaştırmalı Dilbilim Açısından Bir Bakış Hüseyin Uysal Dünya dillerinin kaynağını bulmak uzun zamandır dilbilimcilerin hayali olmuştur. Bunun için yapılmış olan girişimler 18. Yüzyılın sonlarında başlamış ve şu ana kadar da çok verimsiz olmuştur. Dilin süreç içerisinde değişkenliğini göz önüne aldığımızda, bir dili sınıflandırmak, o dilin birkaç yüzyıl öncesinde nasıl bir yapısı olduğunu gösteren bir kayıt olmadan, son derece zor gözükmektedir. Ne var ki sürekli yeni verilerin bulunması, çok farklı dil akrabalıkları üzerine ışık tutulmaktadır. Aksan ın da ileri sürdüğü gibi, biçim ya da yapı bakımından dilleri öbeklere ayıran bugünkü sınıflamanın temelini-daha önce birtakım ilkeler konmuş olmakla birlikte-ünlü Alman dilcisi August Schleicher e dayandırabiliriz. Bilginin ünlü soykütüğü kuramı (Stammbaumtheorie) Hint-Avrupa ailesindeki dilleri, tıpkı bir ağacın dallara ayrılması, dallanmasında olduğu gibi, bir kökten ayrılan dallarla göstermiştir. 24 Stammbaumtheorie August Schleicher Çeşitli Germen dilleri arasındaki yakın bağı daha iyi anlamak için, İngilizcedeki good morning ifadesine bakmakta fayda var. Bu ifadenin karşılıkları; Almancada guten Morgen, Felemenkçede goeden morgen, İsveççede god morgon, Norveççe ve Dancada ise god morgen olarak karşımıza çıkıyor. Öte yandan sadece kelimeler arasındaki benzerliklerden yola çıkarak bir çıkarım yapmak bazen yanıltıcı olabilir. Örneğin, Türkçedeki tepe kelimesi, klasik Aztekçedeki dağ anlamına gelen tepetl kelimesiyle benzerlik gösterir, ancak bu iki kelimenin kesinlikle bir akrabalığı söz konusu değildir. Hint-Avrupa Ailesi Nasıl Düzenlenmiştir? İ ngilizce karşılığı Indo-European olan Hint-Avrupa ibaresi, ilk olarak tüm Avrupa da ve Güney Asya nın çoğu bölümünde yayılmış olan ve şimdi de sömürgeciliğin bir sonucu olarak tüm dünyadaki dillerin ailesine bilim adamlarının verdiği bir isimdir. Çoğunlukla Proto-Indo-European (PIE) olarak bilinen ata dil M.Ö 3000 yılında, Grek, Anadolu ve Hint-Iran dillerinin ilk olarak ortaya çıktığı zamanda konuşulmuştur. (Crystal) Bu büyükanne ye verilen isim için Yule, bunun bir dilin orijinal şekli (Proto) olduğunu ki bu dilin Hindistan alt kıtasında (Indo) ve Avrupada (Europe) günümüzde konuşulduğunu ileri sürer. Tarihsel bağı açıklamak için kullanılan temel kavram, dil ailesi veya soy ağacıdır. Latin ailesinde, eski Latince anadildir, İspanyolca, Fransızca, vb. ise kökteş dillerdir. dolayısıyla da Fransızca, İspanyolca ve ailedeki diğer dillerin kardeş
5 25 dilidir. Aynı yaklaşım daha geniş gruplar için kullanılır. Hint-Avrupa ailesinde, Proto-Indo-European ana dil (veya anaç dil) Latince, Yunanca, Sanskritçe ve diğerleri kardeş dillerdir. Geniş bir ailede her birinin farklı diller ve yan-aileler içerebileceği farklı kollar açılması gerekir. (Crystal) Tek bir ortak atadan türemiş olan bu gibi dillere genetik olarak bağlantılı denir. Bu teknik terimin biyoloji ile hiçbir ilgisi bulunmadığı gibi, farklı etnik gruplara ait bu dillerin konuşanlarının ırkları ve ataları için bir ipucu da değildir. (Fortson) Bu dilbilimci, bir çok farklı etnik gruptan insanın, İngilizce konuşulan bir ülkede anadili olarak konuştuğu İngilizceyi de bu duruma örnek olarak göstermektedir. Bazı kardeş diller arasındaki benzerlikleri daha iyi görmek için, bazı sayılar ve dilbilgisel yapılara bakmakta fayda vardır. Fortson aşağıdaki örneği verir: Farklı diller arasında muhtemel bazı aile bağlantıları kurma işlemi, cognate dediğimiz, soydaş kelimelere bakarak hareket etmeyi gerektirir. Bir dilde bir kelimenin soydaşı, başka bir dilde benzer bir biçimi olan, benzer bir anlamda önceden kullanılmış veya halen kullanılmakta olan bir kelimedir. Yule un verdiği açıklamaya göre,mother, father, friend İngilizce biçimleri, Mutter, Vater, Freund Almancadaki biçimlerinin soydaşlarıdır. Bu soydaş grupların temeline dayanarak, İngilizce ve Almancada böyle grupların, Hint-Avrupa ailesindeki Germen kolunda ortak bir ataları olduğunu iddia ediyoruz. Aynı işlemle, birisi İspanyolcadak i madre, padre ve amigo, diğeri ise
6 26 İtalyancadaki madre, padre ve amico olan benzer gruba bakıp, bu yakın soydaşların aynı zamanda İtalik dalında ortak bir ataya ipucu mahiyetinde olduğu sonucunu çıkarabiliriz. Ölü Bir Dil Hakkında Bir Bilgiye Nasıl Ulaşabiliriz? İ ngilizcenin de bir üyesi olduğu Hint-Avrupa ailesinin, muhtemelen M.Ö 4. Yüzyılda henüz tam olarak tespit edilememiş bir bölgede konuşulmuş olan Proto-Indo-European veya Indo-European diye bilinen tarih öncesi bir dilden türediği bilgisine ulaşmaktayız. Bununla birlilkte karşılaştırma yöntemi sayesinde Hint-Avrupa nın ses bilgisi, biçim bilgisi ve söz dizimi hakkında ve dilin kültürün bir parçası olduğunu da göz önünde bulundurursak konuşanlarının meydana getirdiği toplumun türü hakkında bir hayli bilgiye ulaşabilmekteyiz. Bu tür çalışmalar, tarihsel dilbilim ve karşılaştırmalı dilbilim alanlarında yürütülmektedir. Crystal, eski İngilizcenin yeniden kurulması hakkında şu ipuçlarını verir: Eski İngilizcenin nasıl seslendirildiği hakkında bir çıkarım yapmak için, dilin daha sonraki bir durumundan geriye dönük olarak çalışabiliriz. Çağdaş İngilizcenin seslerinin çoğunun (özellikle ağız biçimlerinin) eski İngilizceninkilerle yakın benzerlikler göstermesi muhtemeldir. Çoğu ünsüzlerin şimdi ve o zamanki seslendirilmesinde tam bir faklılığın olması pek mümkün değildir. Önde gelen sorunlar, değerlerinin yerlerinin belirlenmesi her zaman daha zor olan ünlülerdir. Ölü bir dilin nasıl seslendirildiğini belirlemedeki bir başka detay Fortson tarafından verilir: Şiir genellikle bir dilin nasıl seslendirildiğini öğrenmek için faydalı bilgi kaynaklarıdır. Birçok eski şiir, yüksek ve alçak hecelerin belirli bir sıralanmasına göre oluşturulmuştur. Plautus un Antik Latince şiirinde, baba tarafından anlamına gelen patre gibi bir kelime iki alçak heceden oluşmaktadır. Tanıma göre, alçak heceler kısa bir ünlüyle biter, dolayısıyla pa-tre kelimesi, tr ses demetçiği ile iki hece arasında bir boşluk olmadan seslendirilmekteydi. Ölçüm pratiği böyle Latin hecelemesi hakkında bir gerçeği ortaya çıkarmıştır. Bir Dil Nasıl Yeniden Kurulabilir? Karşılaştırma yöntemi sayesinde, 19. Yüzyıl dilbilimcileri Jones, Bopp, Rask, and Grimm uzun süredir kayıp olan ve yaklaşık 6000 yıl önce konuşulmuş olan bu dilin yeniden kurulmasında başarı sağlamışlardır. Bu dil Proto-Indo-European dır. Bu yöntem, torun dillerin ortak özelliklerini temel alarak, büyük annenin nasıl bir biçimi olduğunu anlamaya yöneliktir. Thieme, yeniden kurmaya (rekonstrüksiyon) ilişkin aşağıdaki kelime gruplarını örnek olarak vermektedir: Yazarın A glance at the Indo- European family of Languages with particular regard to comparative linguistics adlı makalesine aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz. file/ be.html Pra (Sanskritçe), pro (eski Slav), pro (Grek), pro (Latince), fra (Gotça); tümü ileriye anlamına gelmektedir. pitā (Sanskritçe), patēr (Grek), pater (Latince), fadar (Gotça), hepsi baba anlamındadır. Görüldüğü gibi bu kelimeler orijinal Hint-Avrupa dilindeki iki tane kelimeden türemektedir. Anaç dildeki kelimelerin baştaki sesleri ne olabilir? Büyük bir ihtimalle, dillerin çoğunda gördüğümüz gibi p sesidir. Sadece Gotçada f olarak karşımıza çıkar ve bu istisna orijinal dilde baskın bir şekilde f den p ye değil, p den f ye dönüş olması yönündedir. Böylece orijinal Hint-Avrupa dili hakkında bir gerçeği biliyoruz: İlk ses olarak kullanılan p bu dilde bulunmaktaydı. Bu ses bu kardeş dillerin çoğunda p olarak karşımıza çıkmaktadır. Sadece Gotçada (ve diğer germen dillerinde) f olmuştur.
STEVEN ROGER FISCHER İN DİLİN TARİHİ (A HISTORY OF LANGUAGE) ADLI ESERİ ÜZERİNE
ÖZEREN, M. (2016). Steven Roger Fischer in Dilin Tarihi (A History Of Language) Adlı Eseri Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(4), 2170-2176. STEVEN ROGER FISCHER İN DİLİN TARİHİ
Ana Dili ve Ana Dil Terimleri Salih Kürşad Dolunay
Dolunay, S. K. (2013. Ana dili ve ana dil terimleri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 1(1), 32-37. Ana Dili Eğitimi Dergisi Journal of Mother Tongue Education ADED JOMTE www.anadiliegitimi.com Ana Dili ve Ana
TÜRKİYE TÜRKOLOJİSİ VE KARŞILAŞTIRMA(MA)LI DİLBİLİM
TÜRKİYE TÜRKOLOJİSİ VE KARŞILAŞTIRMA(MA)LI DİLBİLİM Prof. Dr. Emine Yılmaz Hacettepe Üniversitesi ÖZET Türkiye de Türkoloji çalışmalarının başlangıcından beri, uzman olanların ve olmayanların en çok ilgi