103 - Asr Sûresi
Asr Sûresi üç ayet olup, Mekkî'dir.
Mücahid, Katade, Mukatil bu surenin Medenî olduğunu, ancak müfessirlerin çoğu bu sureyi Mekkî kabul etmişlerdir.
كان الرجلان من أصحاب النبي إذا التقيا لم يفترقا حتى يقرأ أحدهما على الآخر: و العصر إن الإنسان لفي خسر، ثم يسلم أحدهما على الآخر
Nebî as.’ın arkadaşlarından iki kişi karşılaştıklarında biri diğerine Ve’l asri…’yi okumadıkça birbirinin yanından ayrılmazlardı. Sonra da ikisinden biri diğerine selâm verirdi. Heysemî, Mecmeu’z Zevâid: 10/310, Elbânî, Silsilestü’s Sahîha: 2648
Ebu'l Leys Semerkandi: Ebu Bekir ra. Müslüman olunca Mekke kâfirleri: Zarara girdin ey Ebu Bekir! Çünkü atalarının dinini terk ediyorsun, dediler. Bunu Ebu Bekir şöyle cevapladı: Ziyankârlık hakkı kabul etmede değildir. Asıl hüsrânda olan sizsiniz, Hiç görmeyen, işitmeyen, ihtiyaçlarınızı görmeyen, dünyevî musibetleri gidermeyen, uhrevî azabı önleyemeyen putlara tapıyorsunuz. Bunun üzerine bu sûre nazil oldu.
1. Andolsun zamana!..
3. Ancak, iman edip de sâlih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler, birbirlerine sabrı tavsiye edenler başka.
1. Andolsun Asr’a!..
Asr: Zaman, öğlenden sonra, ikindi namazı, asrısaadet, yüzyıl, insanın ömrü... gibi anlamlar verilmiştir.
Taberî: Mutlak za­man demektir. Yüce Allah burada zamana yemin etmektedir. Bu ifadenin içine gündüz de gece de girmektedir.
Abdullah b. Abbas: Gündüzün bir bölümü,
Ebû Müslim: Gündüzün iki ucundan biri kastedilmiştir.
Hasen ve Katade: العصر öğleden sonra demektir. Yani güneşin zevali ile batışı arasındaki zamandır. Yine Katade'den, bu gündüzün vakitlerinden son vakittir, dediği rivayet edilmiştir.
Mukâtil: والعصر ikindi namazına yemindir. Vustâ namazı da odur. Çünkü o namaz, namazların en faziletlisidir.
Bir diğer görüşe güre: والعصر’den maksat asrısaadettir. Bu asırda risalet yenilenmiştir. Bu asrın faziletinden dolayı yemin edilmiştir.
Yüce Allah: والعصر diye herhangi bir asra yemin etmiştir, denilmiştir. Çünkü her bir asırda hallerin evirilip çevirtilmesine ve değişip durmasında yaratıcının varlığına delalet etmesine dikkat çeken bir özellik vardır.
Her halükarda والعصر ile Allah: İnsanın her an ömrünün kısaldığına dikkat çekmiş olabilir.
Seleften birinin şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ben, Asr Sûresi'nin manasını, bir buz satıcısından öğrendim. Çünkü o buz satarken şöyle bağırıyordu: Ana sermayesi eriyip yok olana merhamet ediniz!.. Ana sermayesi eriyip yok olana merhamet ediniz!.. diyordu. Ben de kendi kendime: İnsan gerçekten hüsrân içindedir. Asr:2 ifadesinin manası, işte budur, dedim. Çünkü artık insanın üzerinden ikindi de geçiyor, böylece ömrü bitiyor, ama insan henüz bir şeyler kazanmış değil... O halde insan hüsrân’dadır.
Hasan el-Basrî: Yüce Allah, pazar zamanının sona ermesi, ticaretin ve kazancın sona erdiğine dikkat çekmek için işte bu vakte yemin etmiştir. Pazar sonrası bir şey kazanmadan eve girersen, çoluk çocuğun etrafını sarar, herkes kendi payına düşeni senden isterse -sen de bunları veremezsen-, o anda mahcup olur, ziyan içinde olanlardan olmuş olursun.
Zaman kelimesi; geçmiş, gelecek ve şu ân’ı ifade eder. Bir baraja akan nehir suyu gibidir.
1. Geçmiş zamanımız; nehirden baraja dolan ve sürekli çoğalan sudur. Gelen zamanımız sürekli geçmişe eklenmektedir.
2. Şu ân’ki zamanımız; sürekli ve süratli akan nehir suyu gibi akışkandır. Akışkan olan hayatımızın bu kısmı ancak değerlendirilebilir.
3. Gelecek zamanımız ise; sürekli azalan, karanlık ve miktarı belli olmayan hayatımızın geriye kalanıdır. Bu da güneş karşısında eriyen buz misali azalmaktadır.
Aslında bir saniyelik zaman uzun bir süredir. Bu bir saniyelik sürede ışık 186.000 mil kat eder. Kâinatta bilmediğimiz öyle unsurlar vardır ki bundan da hızlı yol alabilirler. Bu zaman zarfında, pek çok oluşumlar meydana gelir. Sonra da dağılır. Veya başka şeylere dönüşümleri biteviye devam eder. Bir saniyelik zaman diliminde meydana gelen olayları azımsamamak lazımdır. Biz ise; koca bir ömrü buz gibi eritip yok ediyoruz.
İki nimet vardır ki, insanlardan çoğu bu nimetleri kullanmakta aldanmıştır: Sıhhat ve boş vakit.
ان الصحة والفراغ نعمتان من نعم الله مغبون فيهما كثير من الناس
Allah’ın nimetlerinden olan sıhhat ve boş zaman konusundan insanların çoğu aldanmıştır.
وابن ماجه 4170 .
مسند الإمام أحمد بن حنبل 2340-3207
مسند الشهاب 211 -295
مسند عبد بن حميد684
مصنف ابن أبي شيبة 34357
معجم ابن عساكر835
مستدرك الحاكم 7845
شعب الإيمان – البيهقي 4543-10249-10250
Hayatımızdaki asıl sermayelerimizden biri çok hızlı geçen zamandır. Bu süreyle bize dünya-ahiret muhasebesi için bir fırsat sunulmuştur.
إِنَّ الإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ 2
2. İnsan gerçekten husrân içindedir.
Âyette geçen: الإِنسَانَ’dan maksat, bütün insanlıktır.
خُسْرٍ: Teh­like ve zarara uğramadır.
Hüsrân: Kelime olarak kâr’ın zıttı olan zarar’dır, iflâs için de kullanılır. Kur'ân-ı Kerîm’de: Hüsrân kelimesi, felâh yani kurtuluş kelimesinin zıttı olarak kullanmıştır.
el-Ahfeş: خُسْرٍ Helak oluştur.
el-Ferra: خُسْرٍ Ukubet ve cezadır.
İbn Zeyd: خُسْرٍ Kötülük-eksiliştir.
İbn Abbas: Bu ayette geçen الإِنسَان ‘dan maksat; Velîd İbn Muğîre, Âs ibn Vâil ve Esved ibn Abdilmuttallb, el-Esved b. Abdi Yeğus gibi müşrikleridir.
Mukâtil: Bu ayet Ebu Leheb hakkında nazil olmuştur.
Rivayet olunduğuna göre: Mekkeli müşrikler: Muhammed, hüsran içindedir, diyorlardı. İşte bunun üzerine durumun, onların zanlarının aksine olduğu bildirilmiştir.
Husrân kelimesine şu misal verilmiştir: Eğer sen birine zulmetmişsen; onun senden alacağını bilirsin. O zaman ayaklar altında kalan bir hâsir’sin demektir.
İnsan gerçekten husrân içindedir, cümlesi; والعصر kelimesindeki و harfindeki yeminin cevabıdır.
إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ 3
Ancak iman edenlerle sâlih amellerde bulunanlar, birde birbirine hakkı tavsiye, sabrı tavsiye edenler böyle değildirler... Asr: 3
ed-Dahhâk, İbn Abbas'tan: بِالْحَقِّ yani tevhidi tavsiye edenler.
Katade: الْحَقِّ Kur'ân demektir.
es-Süddi: Bu­rada الْحَقِّ olan Allah'tır.
Kur'an-ı Kerim'de hiç bir yerde imansız amel zikredilmemiştir. Aynı zamanda hiçbir yerde, iyi bile olsa imansız bir amele mükâfat ümidi verilmemiştir.
Bu ayette, büyük bir tehdîd vardır. Çünkü:
2. Salih amel,
3. Hakkı ve sabrı tavsiye,
4. Sabrı ve Hakk’ı tavsiye işini yerine getirenler hariç, bütün insanlığın hüsranda olduğunu bildirmiştir.
Sâlih Amel tabiri, ibâdet ve ahlâka ilişkin bütün güzel işleri kapsar. Allah'a ibâdet salih amel olduğu gibi, muhtaçlara iyilik, yardım, Allah yolunda cihâd, zulme ve zalimlere karşı mücâdele etmek, hak, adalet, doğruluk, emânet, iyilik ve takva üzerinde yardımlaşmak; helâl kazanmak; ailesine, akrabasına ve toplumuna karşı görevlerini yerine getirmek; insanlara karşı güzel davran­mak, hep sâlih amel kapsamındadır.
Râzî: İmanla salih ameli birlikte bulundurmayan kimseler, hem dünya, hem de ahirette hüsrân içindedirler. Ayette geçen Hakk’ı tavsiye’nin getirdiği sorumluluk çok ağırdır.
Çünkü Hakk tavsiye edildiğinde toplumda sorunlu ve Hakk’sız olan kişiler derhal karşı çıkarlar. Hakk’sız makam, mevki, menfaat çıkarlarını korumak için saldırıya geçerler. Hakk’ı tavsiye eden ve savunan kişi iftira, hakaret, tehdit, zulüm...lerle karşı karşıya kalır.
Katade ve Hasan Basrî: Hak kelimesi, Al­lah’ın Kitabı’dır.
Hakk kelimesi batıl’ın zıddıdır. Doğruya, adalete uygun ve gerçek sözdür. Toplumda her fert sadece kendisi hakkı, doğruluğu ve adaleti yerine getirmekle kalmamalı, aynı zamanda bunu başkalarına da tavsiye etmelidir.