HÜSNÜTABİAT MATBAASI İSTANBUL 19 80
Download "HÜSNÜTABİAT MATBAASI İSTANBUL 19 80"
3 HÜSNÜTABİAT MATBAASI İSTANBUL 19 80
4 ÖNSÖZ Ülkemiz % 2,5 gibi hızlı bir nüfus artış hızı ile karşı karşıya bulunmaktadır. Kişi başına refah düzeyinin artırılabilmesi için nüfus plânlamasmm önemi ve gerekliliğini savunan görüş karşısında nüfus artışına uygun bir ekonomik ve sosyal gelişmenin sağlanması tezi de savunulmaktadır. Konuya kamu oyunun dikkatini tekrar çekmek ve sorunu çeşitli yönleriyle tekrar de alarak değerlendirmek amacıyle düzenlediğimiz bu toplantıya değerli katkılarda bulunan başta panelistler olmak üzere konuşmacılar ve panelin düzenlenmesinde emeği geçen Odamız demanlarmdan Sabiha GÜZEL'e teşekkür ederim. Genel Kâtip
5 PANEL BAŞKANI Prof. Dr. Haluk CiLLOV PANELİSTLER (*) Prof. Dr. Erdoğan ALKÎN Prof. Dr. Nusret EKÎN Doç. Dr. Sunday ÜNER Dr. Vedat YEĞÎNSU Prof. Dr. Erol ZEYTİNOĞLU (*) Soyadı itibariyle alfabetik sıraya göre.
6 BAŞKAN : Praf. Dr. HALUK CİLLOV (İstanbul Üniversitesi İktisat Fak.) Ticaret Odası tarafından düzenlenen, nüfus plânlaması seminerini açıyorum. Hepinizi saygı ile selamlarım. Nüfus konusu, günümüzde çok önem kazanmış bir konu bildiğiniz gibi. i Filvaki bu konu, evvelce, bugünkünden daha fazla önemli idi, biraz önemini arttırdı. Fakat bu gibi şeylere alışmamız lâzım. Biliyorsunuz dünyada, zamanımızda daha ziyade nüfus meselesi, bugün, günün konusu olmakta durumunu sürdürüyor. Dünya nüfusu hakkında bir iki söz söylemek lâzım gelirse; 1800 de dünya nüfusu yaklaşık 1,5 milyar iken, 1950 de 2,5 milyara yükselmiş, binaenaleyh yaklaşık 1,5 asırda (150 senede) dünya nüfusu tam bir misli artmış. Şimdi nüfusun artması için öyle 150 sene beklemeye lüzum yok. Halen dünya nüfusu 4,5 milyar civarında, binaenaleyh 50 senede bir misli artmış bulunuyor. Bundan sonra bu tempo devam ederse 50 seneyi de beklemeey ihtiyaç kalmıyacak, senede dünya nüfusu bir misli artacak ve böylece 2000 yılında dünya nüfusu 6 milyar 200 milyon olacak. Bu noktaya kadar mesele yok, ancak mesele şurada çıkıyor. Bu dünya nüfusundaki artış her ülke gurubunda aynı dengede olmuyor. Ufak bir rakkam vereyim iktisaden geri kalmış memleketlerde halen dünya nüfusu'3 milyar civarında, 20 sene sonra 5 milyarı aşacak 2 milyar artacak, 20 senede iktisaden geri kalmış ülkeler, İleri gitmiş ülkeler halen dünya yaklaşık 1 milyar 100 bin, 20 sene sonra bunların nüfusu sadece 1 milyar 200 bin olacak. Şimdi dengesizlik burada kendini gösteriyor. Bu ülkeler arasında Türkiye'yi ele a'lalım, konumuz bilhassa Türkiye. Burada rahatlıkla söyliyebilirsiniz, Avrupa'da bilhassa dünya arasında Türkiye neden nüfus artışında başta gidiyor, doğumlarda başr ta gidiyor. Rekor diyebilirsiniz rahatlıkla. Nüfusumuz 1975 te 40 milyon civarında tespit edilmişti, içinde bulunduğumuz yıl Türkiye nüfus sayımı yapılacak rakkammm 45 milyon civarmda olacağını tahmin ediyoruz da 10 sene sonra nüfus 58 milyona yük-
7 selecek ve 2000 yılında da Türkiye nüfusu 70 milyona ulaşacak. Tabiî nüfus artışı sevinilecek bir şey, herşeyin artışı gibi, nüfusta da artış, istiyoruz. Yalnız bugün iktisatçılar, sosyologlar, tıp mensupları, birçok kişiler; nüfus artışının acaba bu kadar makbul olup olmadığını tartışıyorlar. Yani nüfus artarken; acaba bu artan nüfusun medenî insanlar seviyesinde beslenmeleri, eğitilmeleri ve iş sahibi olmaları mümkün olabiliyormu? Olabiliyorsa problem yok. Olamıyorsa ne yapmak lâzım? İşte nüfus plânlaması meselesindeki konu bugün de huzurunuzda, bu konuyu tartışacağız. Bizi buraya davet eden ve bu toplantıyı hazırlayan, İstanbul Ticaret Odasının Yönetim Kurulu Başkan Vekili Sayın Yaşar Ünal Beyefendi bir açış konuşması yapacak. YAŞAR ÜNAL : (İ.T.O. Yönetim Kurulu Başkan Vekili) Sayın başkan, panelimize iştirak eden değerli misafirler, sayın basın mensupları panelimize hoş, geldiniz, hepinizi saygı ile selâmlıyorum. Bugün nüfus artışı dünyayı tehdit eden pekçok sorundan biridir. Enerji, besin ve parasal sorunlar daha ağırlıktaysa da, nüfus artışı bugünkü hızıyla devam etmesi halinde, gelecekte tüm ekonomik ve sosyal sorunların kaynağı olacaktır. Bu konudaki Dünya çapındaki ilgi. Birleşmiş Milletlerin 1974 yılını «Dünya Nüfus Yılı» ilân etmesi ve düzenlediği uluslararası bir konferansla problemi bir dünya sorunu olarak ortaya çıkarması ve çözüm yolları üzerinde dutulmasıyla başlamıştır. Uluslararası Gıda ve Tarım Örgütünce (F.A.O.) dünya nüfusu konusunda yapılan bir ön tahmin araştırmasına göre 2000 yılında dünya nüfusunun 1980 yılma göre 1% 40 artarak 4,33 milyardan 6,06 milyara yükseleceği ileri sürülmüştür yılında Dünya nüfusu 4 milyar 33 miyondur. Bu nüfusun 910 milyonluk bölümü % 21,1 ile Çin'değ 1 milyar 170 milyonu '% 27 si sanayileşmiş ülkelerde, 2 milyar 25 milyonu '% 51,9'u gelişmekte olan ülkelerde bulunmaktadır. F.A.O. nun tahminine göre 2000 yılında ise Çin'de yaşayanların 1 milyar 150 milyona, dünya nüfusunun '% 19 u, sanayileşmiş, ülkelerde yaşayanların sayısı milyara dünya nüfusunun '% 22,1, gelişmekte olan ülkelerde yaşayanların sayısı 3 milyar 570 milyona dünya nüfusunun '% 58,9 na yükselecektir. Gelişmekte olan ülkelerin payında hızlı artış olacaktır. Diğer taraftan ülkemizde nüfus artışı % 2,5 gibi, özellikle ÖECD ülkeleri arasında en yüksek orana sahiptir yılında Türkiyenin nüfusu 45 milyon dolayında olup Dünya
8 nüfusunun,% 1,04 ünü oluşturmaktadır yılında ise ülkemiz nüfusunun 75 milyona yükseleceği tahmin edilmektedir. Bu durumda 2000 yılında dünya nüfusu içindeki payımız % 0,24 yükselmiş olacaktır. Dünya genel nüfus artışı 1980 yılma göre 2000 yılında % 40 artarken Türkiye'deki rakkam % 66,7 olacaktır. Tabii kaynakların sınırlı ve günden güne azalma göstermesi ve yeni kaynaklar arama çabası sürdürülürken bugünkü nüfus artışının devam edeceğini düşünmek hatalıdır. Her ne kadar nüfus artışının leyh ve aleyhinde olan görüşler mevcut ise de kalkınma sürecinde bulunan ülkemiz için de artış hızının yüksek olması nedeniyle soruna eğilmemizi zırunlu kılmaktadır. Ekonomik kalkınmamızı gerçekleştirmemizdeki en etkin güçrasyonel yatırımlar ise de kalkınma hızının belirmesinde nüfus artışının ters etkisi gerçek kalkınma hızını belirlemekte büyük önem kazanmaktadır. Nüfus faktörünü zorlayan yatırım kaynakları ile birlikte ele alındığında kalkınmanın sadece yatırımlarla değil, aynı zamanda nüfus artışının yavaşlatılmasına da bağlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ekonomisinin iyileştirilmesine Oda olarak bu soruna eğilmeyi bir görev kabul ederek, konuyu değerli uzmanların görüşleri açısından ortaya koyup, birlikte çözüm getirilmesine bir katkıda bulunmak dileğimizdir. Bu vesile ile tüm konuşmacılara, gösterdikleri yakın ilgiden dolayı Sayın Basın ve TRT mensuplarına ve Siz Sayın izleyicilere en derin saygı ve şükranlarımı arz ederim. Panele iştirak eden arkadaşlara şimdiden başarılar dilerim. Prof. Dr. EROL ZEYTÎNOĞLU : (İstanbul iktisadî ve Ticarî ilimler Akademisi) Saym Başkan ve değerli dinleyicilerim, Türkiye'de nüfus hareketleri, nüfus sayımları ile izlenmektedir. Türkiye' de nüfus sayımlarının 16. cı yüzyıla kadar_uzayan bir geçmişi vardır. Bazı düşünürlere göre Türkiye'de ilk nüfus sayımı Osmanlı imparatorluğu döneminde ve III. Selim zamanında yapılmış. Bazı düşünürler ise Osmanlı zamanında yapılan ilk nüfus sayımmm III. Murat devrinde olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak, bilebildiğimiz bilgilere göre; 1831 yılında Rumeli ve Anadolu sancakları kasabalarında yalnız erkek nüfusun sayılması amacı ile bir sayımın yapıldığını
9 bilmekteyiz yılında yapılması düşünülen bir başka sayım ise, başarısızlıkla sonuçlanmıştır yılında temettü vergisinin konulması amacı ile bina sayımı yapılmış ve bu sayıma paralel olarak nüfus sayımı da beraberinde yapılmıştır yılında yalnız Anadolu ve Suriye'nin nüfus sayımı, 1874 yılında yalnız Tuna vilâyetinin nüfus sayımı yapılmış, 1878 yılında yalnız îstanbufu kapsayan bir nüfus sayımı yapılmış ki, bu nüfus sayımı o zamanki koş,ullar içinde 6 ay kadar sürmüş ve bu sayıma Trablus ve Arabistan gibi yerler dahil edilmemiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde yapılan tüm nüfus sayımları belirli amaçlara' yönelik olduğu için, bugünkü nitelikle nüfus sayımı kabul edilebilmesi mümkün değildir. Çünkü Osmanlı İmparatorluğu Döneminde yapılan tüm nüfus sayımlarının başlıca iki amacı vardı ki, bunlardan bir tanesi askere gidecek erkek nüfusu saptayabilmek, ikincisi vergi verebiliecek olan kişileri saptayabilmek idi. Bu nedenle, Türkiye'de ilk bilimsel nitelikteki nüfus sayımı, Cumhuriyet döneminde yapılmaya başlanmış ve ilk nüfus sayımı 28/Ekim/1927 tarihinde yapılmıştır. Bundan sonra 53 sayılı Devlet istatistik Kanunu gereğince, sonu O ve 5 ile biten her beş yılda bir nüfus sayımları muntazam bir şekilde yapılmış ve en son nüfus sayımının 28/Ekim/ 1975 tarihinde yapılmış olduğunu görüyoruz. 28/Ekim/1927 yılında Cumhuriyet döneminde yapılan ilk nüfus sayımı sonunda Türkiye' nin nüfusu 13 milyon 648 bin 270 kişi olarak saptanmıştır. İkinci nüfus sayımı 20/Ekim/1935 yılında yapılmış nüfusun 16 milyon 158 bine yükseldiği görülmüş, yıllık artış hızı '% 0,21 olarak saptanmıştır i izleyen her 5 yılda bir nüfus sayımının yapıldığını ve bütün nüfus sayımlarının ekim ayma tesadüf ettirildiğini görmekteyiz. Türkiye'de nüfus sayımlarının Ekim ayında yapılmasının başhca nedeni, Ekim ayının Türkiye'de, özellikle yaz döneminde kırlardan ayrılmış olan nüfusun; çalışmak amacı ile kentlere gitmiş olan nüfusun tekrar kırlara avdet ettiği bir zaman olması ve yazlık uğraşıların genellikle son bulması ve ayrıca ulaşım imkânlarının ekim ayında en elverişli olmasından ileri gelmektedir. Türkiye'nin nüfusu ilk bilimsel sayımın yapıldığı 1927 yılında 13 milyon iken 1975 yılında yaklaşık olarak 3 kat bir artışla 40 milyon 197 bine ulaşmış bulunmaktadır. Türkiye nüfusu 1927 yılında 16 milyondan 1975 yılında 40 milyonu aşarken, bu artışın yalnızca nüfusun doğal çoğalmasından değil, bazı diğer nedenlerden de ileri geldiğini belirtmek zorunluluğu vardır. Öncelikle söylemek lâzım
10 gelirse 1927 sayımı çeşitli etkenlerle tam sağlıklı olarak yapılmamıştır. Bu nedenle 1927 yılında saptanmış olan 13 milyonluk nüfus sayısına itibar edebilmek ve doğruluğunu ileri sürebilmek oldukça güçtür. Özellikle o dönemde, o yıllarda nüfus sayımı yapabilecek okur yazar kişilerin yetersiz oluşu, bu nüfus sayımının sağlıksız olmasına neden olmuş den sonra, önemli ölçüde göç hareketleri olmuş ve bu göç hareketleri 1935 nüfus sayışının yükselmesine neden olmuştur yılları arasında önceki döneme kıyasla '% 0,20 oranında bir artış kaydetmiş ancak, bu artışta o tarihte Hatay ilinin Türkiye'ye dahil edilmiş olması da yer almaktadır dönemi 2. ci Dünya Savaşının başlaması ve bunun kaçınılmaz bir sonucu olarak göç hareketlerinin durması ve nihayet savaşm getirdiği yokluk nedeniyle çocuk yapmaktan kaçınılması çocuk yapmaya uygun erkeklerin silah altına amması nüfus artış hızının Cumhuriyet döneminde en düşük düzeyde olmasına neden olmuş ve 1940'tan 1970'e kadar Türkiye'nin nüfus artışı % 1 oranına düşünüştür. 1945'i izleyen yıllarda savaşın doğurduğu nedenlerin yavaş yavaş ortadan kalkması Türkiye nüfusunun yeniden artmasına neden olmuş % 0, 'a kadar yükselen bir artış hızı ile nüfus 1975 yıhnda 41 milyona yaklaşmış bulunmaktadır. Türkiye'nin bugünkü nüfus artış hızını muhafaza etmesi halinde 2000 yılında Türkiye nüfusunun 90 milyonu geçeceğini söyleyebilmekteyiz. Buna mukabil Avusturya nüfusunun 2 kat olabilmesi için 140 yıl geçmesi gerekmektedir. Bu zaman, Belçika için 117 yıl, İsviçre için 117 yıl, İngiltere, Yunanistan, Danimarka ve Portekiz için bugünkü artış, hızlarına göre 100 yıldır. Oysa Türkiye, 25 yıl sonra bugünkü nüfusunun iki katma ulaşabilecektir. Nüfus artış hızı veya nüfus artışı doğum ve ölüm oranlarının etkisi altındadır. Türkiye'de nüfus artışının en önemli nedeni doğum oranlarının yüksek, ölüm oranlarının düşük bir düzeyde bulunmasıdır. Kuşkusuz Türkiye için nüfus yönünden olmasa dahi övünülecek bir husus olması gerekir. Türkiye'de doğum oranları döneminde % 0,40 gibi diğer ülkelere göre kıyasla oldukça yüksektir. Örneğin Belçikada aynı dönemle doğum oranı % 0,16, Danimarka'da % 0,14, Fransa'da % 0,17, Batı Almanya'da'% 0,17 Yunanistan'da % 0,16, Türkiye'nin % 0,40 oranına karşılık. Ancak lerdeki bu % 0,40 lık oranın döneminde % 0,37, döneminde ise % 0,37 ye düştüğünü görüyoruz. Çok az ölçüler içersinde olsa da, son 15 yıl içersinde doğum oranında bir azalma vardır. Ancak buna paralel olarak
11 ölüm oranmda da bir azalma gözükmektedir. Örneğin, döneminde genel ölüm oranı % 013,5 iken Türkiye'de bu oranın döneminde % 012,1, döneminde ise %010,8 düşmüş. Doğum oranlarında, ölüm oranlarına paralel olarak meydana gelen bu azalma; nüfus artış hızının azalmamasma neden olmaktadır. Türkiye' deki doğum oranının % düzeyinde seyretmesine karşılık, diğer ülkelere kıyasla yaklaşık 3-4 misli daha fazla doğum oranına dahil bulunmaktadır. Türkiye'deki doğum oranının diğer ülkelere kıyasla fazla olmasının kuşkusuz sosyolojik, ekonomik ve psikolojik bazı nedenlerden ileri geldiğini belirtmek lâzım gelir. Ancak ülkedeki doğum oranı da bölgeler itibarı ile farklılık arzeder, gerice olarak nitelendirdiğimiz ülkenin geri kalmış yörelerinde doğurganlık oranı % 0,61-66 ya kadar yükselmekte, buna mukabil gelişmiş diyebileceğimiz yörelerde ise doğurganlık oranı % a kadar azalmaktadır. Görüyoruz ki, geri kalmış yörelerde doğum oranı daha yüksek, ileri gitmiş yörelerde ve özellikle kentlerde doğum oranı daha az olmaktadır. Bu nedenle Türkiye'de kırsal kesimde bir ailenin sahip olduğu çocuk sayısı, canlı ve cansız olarak sahip olduğu çocuk sayısı ortalama 6, 12 iken, bu rakam kentsel kesimde 3,88 e düşmektedir. Yaklaşık olarak yarı yarıya bir azalma söz konusudur. Doğu Anadolu'da çocuk sayısı 7,43 e çıkarken, İzmir'de 2,91 e, İstanbul'da 2,65 e düşmektedir. Ortalama çocuk sayısı, eğitim düzeyi ve fertlerin gelir düzeyi ile çok yakından ilgili bulunmaktadır. Yapılan bir araştırmaya göre; evli kadınların % 68 ini oluşturan ve okur yazar olmayan kadınlarda canlı doğum sayısı 4,2 iken, bu miktar okur yazarlarda 3,2 ye, ilkokul öğrenimi yapan kadınlarda ise 2,8 e düşmektedir. Orta okul ve lise mezunlarında 2 ye, yüksek öğrenim yapmış kadınlarda ise 1,4 e düşmektedir. Şu halde, Türkiye'de sadece ilkokulu bitirmiş olmak bile doğum oranını '% 033 oranına dü-. sürmekte, yüksek öğrenim görmüş olmak ise doğum oranının '% 67 azalmasına neden olmaktadır. Gelir düzeyleri de Türkiye'deki doğum, oranlarını etkilemekte, yüksek gelir düzeyinde doğum oranı azalmakta, düşük gelir düzeyinde ise doğum oranı yükselmektedir. Yapılan diğer bir araştırmaya göre, Tarım kesiminde çalışan ailelerde canlı doğum sayısı ortalama 4,4 e kadar çıkarken, serbest meslek sahiplerinde ve üst idari kesimlerde çalışanlarda bu sayı ortalama olarak 2,3 olarak görülmektedir. Böylelikle Türkiye'de fertler gelir ve eğitim düzeyleri dü-
12 zeldikçe, geleneksel bir takım düşüncelerden ayrılmakta, kendileri ve çocukları için yeni değer yargılarım içeren daha yüksek bir yaşam düzeni arzulamakta ve dolayısıyle daha az sayıda çocuğa sahip olmak istemektedirler ve böylelikle nüfus artış hızı Türkiye'nin az gelişmişliğini muhafaza ettiği sürece,gerek eğitim yönünden, gerekse gelir dağılımı; nüfus artış hızının bu nedenlerle devam edeceğini ve bugün ulanmış olduğu % 0,27 Uk düzeyi muhafaza edebileceğini söyliyebiliriz. Teşekkür ederim. Prof. Bı\ EEBÜiĞAN ALKİN (istanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi) : Sayın Başkan, saym konuklar, hatırlayacaksınız, 1971 yılında kurulan hükümetin bir üyesi, batı ülkeleri ile Türkiye arasında bir kıyaslama yaparken; Türkiyenin örneğin, İtalya'ya 2000 filanca yılında refah düzeyi açısından ulaşabileceği şeklinde bir cümle sarf etmişti ve büyük yankılar uyandırmıştı. Bu tip spekülasyonların anlamsız olduğu şeklinde birçok yorumlar yapılmıştı. İleriye ait spekülasyonlarda tabiidir ki birçok yanılgı payları olabilir. Örneğin; acaba nüfus artış hızı önümüzdeki yüzyıl içersinde aynı düzeyde kalabilir mi? Bu tartışıldığında, bu tür ileriye dönük uluslararası refah mukayeselerinin anlamsız olabileceği de söylenebilir. Ancak dilerseniz, aynı tür bir fikir jimnastiğini geriye doğru yapmakta br sakınca yok. Bunun da, tartışılabilecek çok eksik yönleri olabilir amma, bu fikir jimnastiğini de örneğin, şöyle düşünelim; Türkiye 1950 den bu yana nüfusu % 2,5 artan değil de, genellikle Avrupa ortalamasına yakın bir düzeyde, yani % 1 artan bir ülke olsaydı, bugünkü refah düzeyi kişi başına ne olabilirdi? Eğer 1950 nin nüfus rakamından başlayıp her yıl yüzde 1 artış üzerine ekliyecek olursak kaba bir hesapla Türkiye'nin 1979 yılında nüfusu 45 milyon değil, 28 milyon olacaktı ve kişi başına gelir de % 60 daha fazlası ile 1600 dolar dolayında bulunacaktı. Yani kişi başına refah, bugünkünün % 60 daha üzerinde bulunabilecekti. Bir de gelişmiş ülke için geriye dönük bir tahmin, bir fikir jimnastiği yapmaya çahşalım; Almanya'nın 1950 deki nüfusundan başhyarak, eğer Almanya'nın nüfusu arasmda % 0, arasında biraz daha yüksek, arasında %0,8 artmayıp da Türkiye gibi '% 2,5 artsaydı ne olurdu? 1979 yılındaki tahminlere göre, Amanya'nm nüfusu yaklaştık 62 milyon. Nüfusu Türkiye gibi % 2,5 artmış olsaydı, bugünkü nüfusu 112 milyon olacaktı ve kişi başına geliri de 8500 dolar dolayında değil de, onun yarısından biraz daha az 4200 dolar yarı yarıya gerçekleşmiş olacak-
13 tı. Dilerseniz, bir örnek daha vereyim; Batmm çok zengin ülkelerinden değil de, biraz geriden takip eden bir batı ülkesi italya'dan bahsederken durum daha da ilginç. Eğer İtalya'nın nüfusu 1950 den bu yana Türkiye nüfus artış hızıyla artmış olsaydı, İtalya'nın kişi başına geliri 1600 dolar dolayında kalacaktı. Yani Türkiye'nin nüfusu % 1 artmış olsaydı varabileceği refah düzeyi, İtalya'nın refah düzeyi ile 1979 yılında aynı bulunacaktı. Bu tür fikir jimnastiğine çeşitli eleştiriler yöneltilebilir. Örneğin; nüfusla ekonomik kalkınma arasındaki ilişkiler, batmm 19. cu yüzyıldaki geliş^nesi iktisat tarihçileri tarafından başka gözle inceleniyor. Eğer biz bu incelemelerde ortaya çıkan bulguları, şu fikir jimnastiğine uygulayacak olursak, büyük eleştiri noktaları ortaya çıkar. İngiltere 19 cu yüzyılın başından itibaren hızlı bir nüfus artışına girdi. Bulgulara göre; İngiltere'deki teknolojik gelişmenin ve çağdaşlaşma sürecinin ortaya çıkışında, bu nüfus artışının önemli bir etkisi vardır. Yani nüfus artışı, ekonomiye olumsuz etki yapacağına olumlu etki yapmış ve ekonomi sürüklenmiştir. Sanayi devrimi içersinde, aynı şey Fransa için de söylenebilir, hatta 19 cu yüzyılın sonlarında Almanya'nın siyasal birliğini kurup sanayiini geliştirmesinde aynı tür olumlu bir etkisinin ortaya konduğunu söyleyebiliyoruz. Demekki bu eleştiriyi, eğer Türkiye örneğinde, demin yaptığımız fikir jimnastiğinde kullanacak olursak, hemen ortaya çıkacak eleştiri noktası açıktır. Türkiye'nin nüfusu % 2,5 yerine % 1 artmış olsaydı; bugünkü Global gayri safi millî hasılanın rakkamlarma varmak olanaksız olacaktı. O halde, yaptığımız fikir jimnastiği yanlıştır, yani Türkiye nüfusu % 1 artmış olsaydı nüfus belki bugün 28 milyon olacaktı ama, global gayri safi millî hasılanın bugünkü düzeyinde çok daha altında, kişi başına 1600 dolarlık millî hasıla tutturulamıyacaktı. Bu bir eleştiri, buna cevabımız var. İkinci bir eleştiri şöyle gelebilirdi; genellikle Dünya bankası son 2-3 yıldır Türkiye'yi çok ilginç bir örnek olarak ele alıyor. Dışa bu kadar kapalı bir ekonominin, normal olarak 30 yıl içersinde '% 6 dolayında bir büyüme hızı sağlıyabildiği hemen hemen dünyada tek örnek ve bunu genellikle Dünya bankasının uzmanları iç piyasanın hızla genişlemesine bağlıyorlar. Öyle bir ekonomik yapı ki, dışa hiç açık olmadığı halde, içerdeki piyasanın hızla genişlemesini, nüfus artışı dolayisiyle bu büyüme hızı olanağını Türkiye'ye vermiştir. Bu eleştiriye de verilecek cevabımız var; yani bu bulgu, bu Dünya Bat.- kası uzmanlarının bulgusu, yahut sezgisi, bize adeta üstü kapalı olarak şunu söylemek istiyor: Türkiye'de nüfus artışı bu kadar hızlı olmasaydı, iç piyasa bu kadar büyümeseydi zaten, Türkiye^deki glo-
14 bal gayri safi millî hasıla rakkamı bu dolaylara varmıyacaktı. Bu eleştiriye de söyliyecek bir iki sözümüz var. Şimdi efendim, birinci eleştirimizi ele alalım. Îngiltere-Fransa gibi bugünün gelişmiş ülkelerinin 19 ncu yüzyılda gelişmesine nüfus artışı çok önemli bir dürtü vermiştir. Teknolojik gelişmeyi, çağdaşlaşmayı, şehirleşmeyi yaratmıştır, köylü nüfusun şehirlere gelip çağdaşlaşma sürecine girnîesini sağlamıştır ve bu şekilde İngiltere hızla sanayileşmiştir. Yalnız, aynı iktisat tarihçileri, ayni nıifus bilginleri az gelişmiş ülkelerin gelişme sürecine baktığının tam tersine bir yol görüyorlar. Yani bugün az gelişmiş ülkelerin tarih içersinde nüfus artışından aldıkları dürtü tam olumlu değil, tam aksine az gelişmiş ülkelerin nüfus artışı teknolojik gelişmeyi engellemiştir. Maalesef hızlı şehirleşme çağdaşlaşmayı sağlıyamamıştır, tam aksine çağdaşlaşmayı oldukça geri plânda bırakmıştır, bu bir cevap. Şu halde bununla uzantılı olarak ikinci eleştiriye bir cevap verebiliriz; Türkiye'nin büyümesi özellikle 1950 den bu yana nüfus artış hızının yüksek olmasından dolayı piyasa genişliğinin ortaya çıkmasından kaynaklanmıştır ve % 6,5 düzeyinde büyümüştür. Bence Türkiye' deki nüfus artışının büyümeye bu teşviki, bu uyarıyı, bu dürtüyü vermesi yanında, neleri engellediğini de çok iyi bilmemiz gerekiyor. Deminki fikir jimnastiğine bir anlık fikir olarak döneyim. Türkiye nüfusu 1950 den bu yana % 1 artsaydı kişi başına refah düzeyinin bugünkünün % 60 üstünde olacağını söylerken çok kaba bir hesap yaptık. Yani sadece var olan gayri safi millî hasıla rakkamlarım nüfus sayısına bölerek bu rakkama vardık. Oysa nüfus atışanm bu şekilde yavaş gelişmesinin Türkiye'ye getirebileceği çok daha olumlu etkiler çok daha büyük katkılar olabilecekti. Bunun üzerinde fazla durmadık. Hepimiz bulunduğumuz, yaşadığımız devirde, çevremizdeki hızlı nüfus artışının getirdiği sorunları biliyoruz. Sayın Hocam Cillov'un da yayınlarında sık sık vurguladığı bir takım olumsuz yanlara az önce değindim. Ekonomik olumsuz yönleri burada size çok kısa, şu 15 dakikalık sırnrlı süre içersinde sıralamaya çalışayım. Hızlı nüfus artışı ekonomik açıdan ne gibi olumsuz yönler ortaya çıkarmıştır. Türkiye' de örneğin bağımlılık oranını yükseltmiştir. Bağımlılık oranı olarak 5unu kastediyoruz; 15 yaştan küçük, 64 yaştan büyük çalışabilir nüfus sınırları dışında oranların toplamı'% 85 e kadar çıkmıştır. Bu çok ürkütücü bir rakkam. Eğer biraz gevşek, biraz sansasyonel bir yorum yapmamı dilerseniz şöyle söyleyebiliriz; Türkiye'de i% 15 kişi çalışıp % 85 kişiyi beslemektedir, diyebiliriz. Bu çok büyük, ağır bir yük,
15 ikincisi, Saym Ekin'in konusuna pek girmemek için şöyle bir değinip geçeceğim. % 2,5 nüfus artışmm yaratabileceği emek arzı artışını düşünebiliyor musunuz? Bu kadar büyük emek arzı artışını karşılıyabilecek bir ekonomik faaliyet var mıdır? Yoktur. Dünya üstünde bütün hızlı gelişmekte olan ülkeleri düşünün, Japonya, Kore gibi, bugünün zengin ülkelerini düşünün A.B.D., Almanya, Fransa gibi hızlı kalkman. Onların herhangi birisi için, her halde '% 2,5 nüfus artışı kâbus olurdu. Çünki nüfus artışının, hemen hemen aynı oranda dürttüğü emek arzı artışı var. Bunu massedebilecek herhangi bir ekonomik faaliyet yoktur. Türkiye'de ne yaparsanız yapın, kaynakları ne kadar yatırımlara ve üretime ayırırsanız ayırın % 2,5 artan bir emek arzını massedemezsiniz, ekonomide. Eğer masseder gibi gözüküyorsanız ki, bu da savunuluyor, bazı ülkelerde massedebildiği söyleniyor, bunun arkasında bir yanlışlık vardır. Büyük bir kısmı gizli işsizdir. Olanaksızdır, '% 2,5 artan bir emek arzını massedebiecek bir ekonomik faaliyet yoktur. Üçüncü olarak, Türkiye'de hep bir tüketim savurganlığından bahsediyoruz. Acaba bunun arkasında, yılda % 2,5 artan nüfusun hiç bir etkisi yok mudur? Nüfus artışı onun aşağısında % 2,5 tüketime bir hız katmaktadır ve dolayısıyle tasarrufu büyük oranda sınırlamaktadır. Ekonomi politikasının yanlışlıklarının tasarrufları sınırladığı, tüketimi uyardığını biliyoruz, ama onların da altında bir temel zemin farkı, % 2,5 artan nüfus artışı ekonomi politikasını ne yaparsanız yapın, bu % 2,5 hızlı nüfus artışının tüketime önemli oranda bir uyarı getirdiği açık. Yine Hocamın yayınlarında öne sürmüş olduğu ilginç bulgulardan bir tanesi var; biliyorsunuz nüfus artışı hızlı olunca kamu kesiminin ekonomik yatırımlar yanında, çok yoğun demografik yatırımlar yapması gerekmektedir. Okul hastane gibi. Hatta ekonomik gibi gözüken birçok yatırımların temelinde demografik unsurlar yatar. % 20 yatırım oranı desek bir tahmine göre, bu % 20 toplam yatırım oranının en aşağı % 8 demografik yatırım olarak ortaya çıkmaktadır. Yani çok hızlı dönemde dolaylı olarak üretime katkıda bulunabilecek, ama kısa dönemde bizim için çok güncel bir olay bu, kısa dönemde üretime doğrudan katkıda bulunabilecek bir yatırım değildir. Üretime doğrudan katkıda bulunabilecek yatırımlar, bu düzeyi % 2, gayri safi millî hasılanın % 12 si dolayında kalmaktadır ki, bu büyük bir süredir. Türkiye gibi yatırımı zor yapan ülkeler açısından kaba bir hesapla demin yaptığım gibi, hızlı nüfus artışı kişi başına gelir artışını büyük ölçüde sınırlamaktadır.
16 Toplam safi millî hasıla % 6-6,5 düzeyini aşsa bile, kişi başına refah artışını bulmak için bundan % 2,5 mutlaka indirmemiz gerekmek, tedir. Öte yandan hızlı nüfus artışı, hem ülkeler arasındaki gelir dağılımını yozlaştırmaktadır, hem de nüfusu hızlı artan ülkelerin içersinde gelir dağılımını yozlaştırmaktadır. Birleşmiş Milletlere bağlı kuruluşlar ne yaparlar? Kuzey - Güney diyalogu nasıl sonuçlar getirmeye çalışırsa çalışsın, ne yaparsa yapsın, ülke içersinde Hükümetler ne tür ekonomi politikası uygularsa uygulasm, % 2,5 gibi artan bir nüfus gelir dağılımı muhakkak olacaktır, hızlı olacaktır, hızlı nüfus artışına sahip ülkeler Dünya üretim dağılımını ve refah dağılımını mutlaka bozacaklardır. Bu kaçınılmaz, ne yaparsanız yapın, bunun ayrı özel birçok ayrıntılarına girmek istemiyorum. Son bir cümle olarak şunu söylemek istiyorum; eğer Türkiye'de nüfus sorunu ideolojik ve politik yönleri ile tartışmaya devam ederse sanırım bir sonuca varmanın olanağı yoktur. Nüfus artışının yanında olun, karşısında olun ama bunun ideolojik ve politik yanları kadar, teknik yanlarını da olumlu veya olumsuz tartışmazsak bu konuda bir karara varmamıza olanak bulunmaz ve bir anlamlı, duyarlı nüfus politikası izlemenin olanağı kalmaz. Teşekkür ederim. Prof. Dr. NUSRET EKİN (İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi) : Sayın başkan, sayın hocam, değerli konuklar, değerli öğrenciler; nüfus sorununda hemen peşinen söyliyeyim, benim oyum olumsuzdur. Türkiye'nin ekonomik ve sosyal gelişmesinde halen ülkeyi tehdit eden veya tahdit eden iki obur var. Bu oburlardan bir tanesi içte, bir tanesi dışta. İçteki obur nüfus, dıştaki obur petrol fiyatlarıdır. Bu iki doymak bilmeyen obur, gerçekten hali hazır ekonomik sosyal gelişmemizi gündemde baş, köşeyi işgal eden iki önemli sorun niteliğindedir. Biz petrolü bir tarafa bırakarak nüfus sorunlarına döndüğümüz zaman, sosyal açıdan satır başları olarak hudutlu zamanımız içinde birkaç noktaya müsaade ederseniz değinmekle yetineceğim. Bir tanesi nüfus patlaması dediğimiz olay, Türkiye nüfus patlaması bakımından 19. uncu asrı 20. nci asırda yaşıyor. Doğum oranlarına etki yapan faktörler başka, ölüm oranlarına etki yapan faktörler başka. Bu ikisinin başkalığı, Türkiye'de genişleyen bir açık yaratıyor, % 3 1er civarında. Bu tipik bir nüfus patlaması olayıdır.
17 İkinci dikkatimizi çeken olay; bu nüfus sorununun iç ve dış boyutlarıdır. Dış boyutları derken şunu kastediyorum; yurt dışından yurda göçler ki, bunların miktarı bir milyon civarındadır. Cumhuriyetin ilanından bu tarafa bir de sevindirici bir boyutu var. Dış göçler son 20 senede yaşadığımız olay. Bu aşağı yukarı 1 milyon civarında. Bu demokratik yapımızı engelleyen çok önemli bir olay. Yurt dışı iş gücü akımı durdu biliyorsunuz krizinden sonra durdu. Batı emek piyasaları muslukları kapadı. Ama bakıyorlar, bir gizli göç sürüp gidiyor. Almanya Türkiye'den hiç işçi almıyor, her yıl bin işçi almış muamelesi görülüyor. Çünki anne baba ora. da. Anna baba orada olunca çocuk yapıyor ve her yıl bin genç, Alman emek piyasalarına giriyor. Bütün göç teorilerini alt üst eden bir olay. Almanlar şaşkın, muslukları kapattık yerler ıslak, bir türlü suyun arkası gelmiyor. 65 milyonluk refah içinde bir Almanya, bizim 1 milyonluk nüfusumuzun bin artışınla baş edemezken; her gün 6 bin artan yani, bu sabah 6 bin çocuk doğdu, bu nüfus sorununu nasıl çözeceğiz diye şikâyet ediyorlar. Nedir bu Türkler yahu, her dakika çocuk yapıyorlar falan. Üçüncü oyun; arap Dünyası vs. de yeni bir takım modeller var. Karı koca gitmiyor bin işçimiz var, fakat sadece erkekler gittiği için demokratik etkileri ayrıca tartışılabilir. Üçüncü boyut, bu artış, hızını düşürmek için, yapılan öneriler, aile plânlaması, doğum kontrolü ve nüfus plânlaması vs, sloganları tutmuyor. Kadm kanser oluyor, bir takım tedbirler getirmek lâzım spiraller vs. teknik boyutlarını pek bilmiyorum. İltihaplar oluyor, bilmem neler oluyor, karna kaçıyor veya tenbihler, radyo vs. başarılı olamıyor. Çünkü köklü başarılar, nüfus plânlamasında aslında teke irca edilecek, gelir faktörüne bağlıdır. Almanya'da nüfus plânlaması aile plânlaması yok. Ekonominin kendi iç dinamizmi, gelir, eğitim, kentleşme o sorunu orada ek tedbirler almadan çözmüş. Biz gelirimizi artırmadan nüfusumuzu kontrol etmek isteyince çok başarılı olamıyoruz. O halde, köklü yaklaşımlar gelir artışına yönelik bir Türkiye'nin kendi iç dinamiği ile nüfus artışını çözmesi gibi soruna dönüşüyor. Dördüncü nokta olarak, Türkiye'nin yarısı çocuk!% 40-45'i 15 yaşıin altında okulda, sağda solda çobanlık yapıyor, çiklet satıyor. Bakıma, tüketime muhtaç bir nüfusun yarısı, üretim faaliyetlerinin dışında. Bu yüzden bağımlılık oranları çarpıcı bir biçimde fevkalâde ^ IQ ^
18 yüksek. Yani üretici nüfusun bakmakla yükümlü olduğu nüfus gurupları fevkalâde yüksek. Bir önemli başka nokta; bu çocuk ve genç yaştaki nüfusun büyük boyutlara ulaşmasından dolayı meselâ; batıda veya gelişmiş herhangi bir toplumda, bu % civarında oan potansiye emek arzı yani dediğimiz, çalışabilir çağda dediğimiz nüfus, Türkiye'de '% dolaylarında. Cesaretleri kırılmış işçiler vs. bu '% 40 lara düşüyor. Yani Türkiye'de her 100 kişiden 40'ı çalışabilir, onu da çalıştırabilirsek bir emek arzı yapısı gösteriyor. Bir başl^a ilginç nokta; yerini alma oranları, yani 65 yaşını doldurup yaşlanan emek piyasasından çekilenin yerine kaç kişi emek piyasasına giriyor acaba? Bakıyoruz; yaşlanan bir kişiye mukabil, 15 yaşma gelip emek piyasasına girmeye hazırlanan kişi var. Yani musluğun altı bir damla üstü on damla, kap şişiyor. Bu yerini alma oranlarında büyük dengesizlikler var. Bu da nüfus yapısının bir özelliği oluyor. Hele kırsal kesimde bu oran, her 10 kişinin yaşlanmasına mukabil her yıl 129 kişi emeklerini piyasaya arz etmektedirler. Kanımca, bir başka ilginç nokta; Türkiye'nin her yıl emek piyasasına dalga dalga, gittikçe büyüyen dalgalar halinde soktuğu gençler sorunu. Bunların miktarı konusunda hesap yapmak fevkalâde güç. Klâsik hesaplar, bir kısmı demode olmuştur bin civarında her yıl ve gittikçe büyüyen dalgalar halinde gençlerin emek piyasasına ilk defa iş bulmak için girdiklerini görüyoruz. Eğitimdeki ertelemelere rağmen, bu gençlerin emek piyasalarına her yıl bin civarında girmelerine rağmen, bakıyoruz; yurt dışı iş gücü akımı 20 senede 500 bin olmuş. Yani 20 senede Avrupa ve Arap emek piyasalarına yolladığımız işçi miktarı, bizim her yıl emek piyasalarına giren gençlerimiz miktarı kadar. O halde, dış göçte bir istihdam politikası olamaz, olmamıştır, îç piyasa acaba böylemi? Elimde bir rakkam var, doğru tahmin ediyorum, 3 günde doğan çocuğa 300 günde iş bulabiliyoruz yılında sigortalı işçi sayısında artış sadece 14 bindir. Kamu ve özel sektörde 14 bin, bir yılda sigortalı işçi sayısı, bizde 3 günde doğan çocuk sayısı kadardır. Bir başka nokta. Demografik yatırımlar sorunu. Sayıp Alkin kardeşim talihsizlik benim için, hemen onu gayet çarpıcı bir biçimde sizlere sundu. Biz her şeyimizi her yıl'% 3-2,5 artırımak kra- 17 K. :2
19 vatımızı, ayakkabımızı, çantamızı, helvamızı, patatesimizi % 3 arttırmak zorundayız, sırf sıfırlamak için. Yani ülkenin gelişme seviyesini beüi düzeyde tutmak için, her şeyimizi % 3 arttırmak zorundayız. Bu demografik yatırımlar okul, mesken, sağlık tesisleri vs, gibi gehri arttırmayan, fakat tüketimi arttıran yatırım hareketlerini göstermektir. Bir başka tartışılabilir nokta, yine değinildiği için üzerinde durmıyacağım. Ekonominin net artış hızıdır. Sayın Alkin buna çok güzel çarpıcı örnekler verdi. Bizim aslında kalkınma hızımız, o hedefimiz olan % 7 filan değil % 4 tür, % 7'yi gerçekleştirirsek tabi. Sıfır olması da, menfiye düşen bir kalkınma hızını beraberinde getirmektedir. Türkiye'de bu nüfus yapısı içinde nüfusun % 60'ı kırsal kesimde oturmaktadır. Bizim nesiler, Türk topumunun tarihinin hiç bir döneminde görmediği, sosyal gelişmeye şahit olmaktayız. Belki hiç bir kavimler göçünde olmıyacak kadar keskin bir biçimde geniş kitleler, toplumsal yapıyı değiştirmektedir. Tabi bizim istihdam sorunlarını bir de bu boyutla görmek lâzım. Sadece köyde doğan, köyde yaşayan, şehirde doğan şehirde yaşayan demek değildir. Bütün sorunları, dinamik bir kentleşme olgusu içinde değerlendirmemiz lâzım. Maydanozu ile, tavuğu ile, gece kondularda kırsal kesimi adeta taklit edercesine, onun güvenliğine sığmırcasma, apartman katlarında tavuk yetiştirircesine, kırsal kesimin bütün özelliklerini kentin güvensizliği içinde tekrar ederek yaşanan, bir örgütlenmemiş kesim, bir marjinal sektör sorunudur. İstihdam problemleri açısından tebliğimizin göndemindedir. Böylece, Türkiye gecekondulaşan, kasabalaşan bir kentleşme, sağlıksız bir kentleşme ile kendisini ortaya koymaktadır. Nüfusun biliyorsunuz, büyük şehirlerde % 60 civarında bir bölümü gecekondularda oturmaktadır. Devlet (kamu) veya diğer sektörler barınma ihtiyacını karşılıyamazsa, her gece uyuyan bir insan kaynanası ile, çocuğu ile, karanlık olunca uyuma zorunda olan bir insana barınma ihtiyacı sağlıyamazsa, bunu kendi kendine yapacaktır. Gecekondulaşma dediğimiz olay ayrı şey. İstihdam için de geçerli. Eğer ekonominin büyümesi sağlıklı istihdam koşulları yaralamazsa, o gecekondu barmma gibi, gecekondu istihdamında kendi kendine yaratacaktır. Ya jiklet satacaktır, ya tombalacılık yapacaktır, yahutta işte sigara vs, satacaktır. Barmma ihtiyacı ve geçinme ihtiyacı, benzer tipte iki kesim oluşturmaktadır: Gecekondu barm-
20 ma ve gecekondu istikdam.. Nihayet son bir özellik olarak tartışmalar var; nedir uğraşıp duruyorsunuz nüfusla, ;%2,5 ğu 1,5 ğa indirme yerine % 7,9 a çıkarın tartışması var. Çok da revaçta olabilir. Ben şahsen ikisinin de yapılmasına taraftarım. Bu toplum kentleşme sürecine girmekle, çağdaşlaşma sürecindedir. Buna demokrasisi ile, siyasî boyutları ile ve istihdamı ile sağlıklı bir düzene hem geliri, hem de nüfus artışını kontrol eden bir yapıyla ulaşılır, teşekkür ederim. Dr. VEDAT YB&ÎNSU (Doğum ve Kadın Hastalıkları Mütehassısı, Aile Plânlaması Derneği Üyesi) : Teşekkür ederim saym başkan ve değerli konuklar. İngiliz papazı Tomas Robert Malthus, İnsanlar kendilerini kurtaramadıkları cinsel iç tepkileri yüzünden mantıksızca çoğalıyorlar ve sefalete düşüyorlar diyor - Victor Hugo şöyle diyor. Bir milletin büyüklüğü nüfusunun çokluğu ile değil akıllı ve faziletli insanî arın sayısı ile belli olur, yani kalitatif üremenin üzerine bizim dikkatlerimizi çekiyor ki ben de bunun savunucusuyum. Ekonomi insan ve insanın yarattığı araç ve gereçlerin gücüne dayanmaktadır, şu halde ekonomik gelişmenin birimi insan, insanı insan olarak değerlendirip doğumundan üretken döneme gelene kadar o ulusun gereksinmelerine göre yetiştirmek ve niteliklerine uygun yerde kullanabilmektir. Azami randıman alabilecek bir varlık olabileceği aşikârdır, öyle ise ekonomik gelişme ile insanın yakın ilişkisi düşünülerek her ikisi arasında bir denge kurma zorunluluğu kendiliğinden doğmaktadır. O halde annenin döl yatağına yerleşmeden insan varlığının esas hayat belirtisi oluşturan hücreler üzerinden ele alınması biyolojik sağlık gereğinin önemini ortaya çıkarmaktadır. İnsanlarda soy çekimini gerçekleştiren nüvo yapısındaki gen denen biyolojik üretim parçacıklarıdır, insanın özelliklerini soylarına aktarır bu genlerin bir kısmı iyi özellikleri taşıdığı gibi bir kısmı da kötü özellikleri taşımaktadır. Şunu açıklıkla belirtmek gerekir ki neslin korunması morfolojik yapısı kötü genlerin gelecek nesillere aktarılmaması için gerekli önlemlerin alınması ile mümkündür. Kalitatif bozulma sonucu üreyen insanların çoğalması dünyada hatalı insanların nedeni olacaktır. İnsanların üremesi bu gibi