⭐ALEVİLİKTE KADININ YERİ
Download "ALEVİLİKTE KADININ YERİ"
1 ALEVİLİKTE KADININ YERİ Esat Korkmaz Şahkulu Sultan Külliyesi Mehmet Ali Hilmi Dedebaba Araştırma Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları2 ÖNSÖZ Kadın olmak, kadına ağrı veriyor. Günümüz sınıflı toplumlarında erkekler, tıpkı makine gibi tekrara dayanan ve sürekli kendini daraltan, varlıklardır bir bakıma. Kadınlarsa ayrıcalıklı ilişkileri yaşama taşıyarak şefkatinacımanın taşıyıcıları olurlar. Erkek taşıyacağı umuda göre tanımlanır: Umuda inanılır ve güvenilirse o erkek harikadır; tersi durumda varlığı önemsizleşir. Kadına gelince; kadının varlığı, kendine karşı tutumunca belirlenir: Bu nedenle kadının varlığı davranışlarında, konuşmasında, beden dilinde, giysilerinde, seçtiği çevrede ve nelerden zevk alıp almamasında ortaya çıkar. Durumun gereği, hiçbir kadın, varlığına katkıda bulunmayan bir iş yapmaz-bir işe girişmez. Tam da bu nedenle kapitalist sistemde kadın olarak doğmak, erkeğin sınırlanmış bahçesinde filiz vermek anlamına gelir. Doğal olarak kadınların toplumsal ilişkileri, erkeğin hoyratlığına karşıt olarak sanatsal bir içerik taşır: Sınırlı-koşullandırılmış bir yerde yaşayabilme ustalığıdır bu sanatsal içerik. Ne var ki burjuva toplumda bu sanatın icra edilmesi, kadının öz-varlığını ikiye böler: Gözleyen kadın, gözlenen kadın. Gözlenen kadın, erkeğin bakışına çağırdığı kadındır; gözleyen kadın ise gözlemeyi bakışa çağıran kadındır. Bu nedenle erkekler davrandıkları gibi, kadınlarsa göründükleri gibidirler; erkekler kadınları, kadınlarsa seyredilişlerini seyrederler. Bu broşürde, Alevilikte kadının yerini tartışarak toplumsal boyutta kadın sorununa yaklaşmaya çalıştık. Okuyucu canlara yararlı olması dileğiyle (*) (*) Bu broşür, Pencere Yayınları tarafından yayımlanan Alevilik ve Aydınlanma, Demos Yayınları tarafından yayımlanan Kitap/ Yol Rehberi/ Erkânlar-Gülbanklar, Anahtar Kitaplar Yayınevi tarafından yayımlanan Ansiklopedik Alevilik Bektaşilik Terimleri Sözlüğü, Ansiklopedik Simgeler Sözlüğü ve Şeytan Tasarımı Terimleri Sözlüğü adlı kitaplarım ile Su Yayınlarından çıkan İbrahim Bahadır ın Kadın Dervişler adlı kitabı kaynak alınarak oluşturuldu. Daha fazla bilgi ve kaynağa ulaşmak isteyen canlar adı geçen çalışmalara başvurabilirler.3 Alevilerin Kâbesi İnsandır Alevilikte kadın sorununun sağlıklı biçimde bilince-inanca taşınabilmesi için her şeyden önce insan olmak gerekir. Şimdi eksiksiz-kusursuz insan anlamında kâmil insanın nefes olarak algılanan sözlerinin açılımını yapalım: Kâmil insanın nefesinde geçen birlik dolusu, vahdet şarabı olarak algılanır ve yol erini, kendi varlığından soyarak tanrısal olana yönelten bir araç olarak algılanır ki bu her şeyden önce pirin, mürşidin, rehberin, yani, öğretmenin bilgisidiraklıdır. Bu bilgiyi özümsemekte zorlananlar için ise sıvı akıldır. Bu kapsamda vahdet şarabı, üzüm yaratılmadan önce keşfedilen, içildiğinde hastalıkları iyileştiren, körlerin gözünü, sağırların kulağını açan, insanı ebedi-ezeli amacına taşıyan simgesel kutsal esin-bilgi olarak algılanmalıdır. Diğer taraftan birlik dolusu, abıhayattır: Bu bağlamda, doğaya benzeme temelli tasarımlar söz konusu olduğunda, evrenin sırlarını bilme-kavrama gücü; bâtınî tasavvuf söz konusu olduğunda ise ölümsüzlük kazandıran ilâhi aşk olarak bilince-inanca taşınır. Bâtınî felsefe kişiyi yaşarken kurtulmuş kişi durumuna getirip bir bakıma gençliğini, gücünü ve esnekliğini sonsuza kadar uzatmanın, bedenlerini çürümeyen bedenlere, yani tanrısal bedenlere-irfanî bedenlere ya da kâmil bedenlere dönüştürmenin araçlarını sunar. Bu nedenle bedenin dönüştürülmesi işlemi, erginleyici ölüm ve diriliş deneyimini içerir. Hak la Hak olan insan-ı kâmil; zaman ve mekândan bağımsızdır. Yani, kendi canını kendi bedeninin zincirlerinden, doğanın canını doğanın zincirlerinden kurtararak hem kendini hem de doğayı, doğa olmayan doğa duruma taşıyabilir: Artık o, zamanla ölçülemeyen, söz konusu durumda, görünüşe taşınma olanağı bulunmadığı için de mekândan bağımsız olan bir konumdadır. Buna karşın insan-ı kâmil dışında kalan her şey, yani Tanrı nın birliğinin dışında kalan çokluk, çokluğun oluş ve yok oluş yasaları, zaman ve mekân kalıplarına bağımlıdır. İnsan-ı kâmilin bu özelliği onun, Hak tan halka indiğinde yeteneğini/yorumunu kutsayacak olan inanç yanını oluşturur. İnancın çizdiği yuvada, ilahi nurun tecelli edip nefsin ölmesiyle bir gönül yaşamı başlar. Asıl gerçekler, görünür olanın ötesindeki sırlardır; bu sırlara, yol eri olmakla ulaşılır. İnsanda gönül tanrısal bilgi alanı; ruh, sevgi alanı; sır ise aşkın gerçekleri sezme alanı olarak algılanır; gönül gözü açık olanlar; yolda olgunluğa ulaşanlar, evrendeki her varlığın ve kendi dünyalarında Tanrı varlığının işaretlerini, belirtilerini sezebilirler. Demek ki Hak la Hak olmak ya da Hakk a kavuşmak ikilikten kurtulup, birliğe ulaşmaktır. Birliğe ulaşanların mihraba gereksinmesi yoktur. Mihrap cami, mescit, namazgâh vb ibadet yerlerinde, kıble yönünü gösteren ve yalnızca imamın namaz kıldığı, niş biçimindeki bölüme verilen addır. Ortodoks inançlarda mihrabın yönü ya Kâbe nin duvarında bulunan Karataş ı ya da Kubbetü l Sahra da bulunan Kaya yı işaret eder.4 Değişen-dönüşen doğanın hiç değişmezmiş gibi görünen bir parçası olarak algılanan taşlar, gücün-kudretin simgeleri biçiminde inanca taşındı; sonraları ezeli-ebedi gücü simgeler oldu. Bir göktaşı olduğu kesin olan Kâbe nin güneydoğu köşesindeki Karataş(hacerü l-esved), hac sırasında herkesin öpmeye çalıştığı bu taş Ortodoks inançta Allah ın sağ eli kabul edilir; halk inancında ise Karataş, Hesap Günü nde kendisini öpenlere olumlu anlamda tanıklık edecektir. Demek ki o, bir tanık-taştır. Söylenceye göre bu taş, ezeli bir taştı ve başlangıçta beyazdı; yıllar-yüzyıllar içinde kendisine dokunan günahkâr insanların elleriyle karardı. Aynı durum Kudüs te Kubbetü l-sahra da bulunan Kaya için de geçerlidir. Kutsal söylenceye göre Muhammet öncesi tüm peygamberler burada bulunmuş, Muhammet miraç yolculuğunun başında namaz kılmak için onlarla burada buluşmuştur. Kaya üzerindeki Muhammet in ayak izi, miraç yolculuğuna buradan başlandığının kanıtı gibidir. Demek ki Müslümanlar Mekke deki Karataş a yönelen, Hıristiyanlar ise Kudüs teki Kaya ya yönelen kıble topluluklarıdır: Aleviler ise Mekke deki Taş a ya da Kudüs teki Kaya ya yönelen bir kıble topluluğu değildir. Alevilikte Kâbe nin yerini insan alır: Benim Kâbem insandır, sözü bunun için söylenmiştir. Kâbe olarak algılanan insanda Karataş ya da Kaya nın yerini gönül tutar; gönül, Tanrı nın evidir; bu nedenle Alevi ibadet ederken insan denen yapının gönül denen bölümüne yönelir. Açıkçası Aleviler gönle yönelen bir gönül topluluğudur. Bu nedenle Hak la Hak olup gönül topluluğunun üyesi durumuna yükselen yol eri için mihraba gereksinme yoktur. Hak la Hak olan Yol erinde, cinselliğin izleri silinir; erkeğin kişiliği, kadının dişiliği iptal edilmiştir artık. Erkek kadına, kadın erkeğe toplumsal ve doğasal doğruluğuyla yaklaşabilir. Gelin şimdi böyle bir çaba içine girelim. Erkek Bu Dünyanın Sürekli Mihmanı, Kadınsa Ara Sıra Uğrayanıdır Çağımızın düşünce yapısı, insanı ve insan uygarlığını, kadından kopardı: Kadın da bulunduğu yere Hiçliğe sürüklendi. Kadın, İbn Arabî tasarımlarında, simgesel anlamda, Tanrı nın rahmet ve yaratıcılığının gerçek tecellisi ya da Rahim olan Tanrı nın sırrıdır. Yabancılaşma geçirmiş, daha doğrusu erkekleşmiş bâtıni algıda kadın, nefis ile özdeşleştirilir ve cahili simgeler. Sınıflı toplumlarda hayvanı çoğaltmak anlamında evcil doğa ya da modern köledir kadın. Hint tasavvuf zeminine taşındığımızda kadın, Tanrı anlamındaki Sevgili yi arayan insan ruhu olarak çıkar karşımıza. Çin kültüründe ise Sekiz Ölümsüzden Lan Cai- He nin simgesidir.5 Âşık olmak, acıyla yaşamayı başarmak anlamına gelir: Âşık olmak kolay olmadığına göre erkek için acı da kolay elde edilir bir olanak değildir. Kadın, modern bir köle olarak acıyı icra eder; demek ki kadın için acı yaşamın içinde olan bir şeydir: O âşık olduğunda, zaten var olan acısını sağlıklı yaşama sanatına dönüştürür o kadar. Simge dilinde, bâtın dişildir, yani kadın; zâhir erildir, yani erkek. Bu durumda kadının kökeni, hiçliğin içindeki hakikattir ya da hakikati çekirdek olarak yapısında taşıyan hiçliktir. Hiçlik adı üzerinde görünmekten hoşlanmaz. Bu nedenle kadın sorununu bilince taşımak, gizlenmeyi seven hiçlikteki hakikati, yani kadını açığa çıkarma girişimidir bir bakıma. Bu nedenle kadının(bâtının) doğrusu, erkeğin(zâhirin) yanlışıdır. Demek ki somutlar dünyası erkektir: Erkek dıştır, kabuktur. Kendini beş duyu organının ezberine terk etmiş durumdadır: Kendini görmek için her içine bakışında, hem kendi içine(kendi bâtınına) hem de kadına(bâtın durumda bulunan dişile) tasallutta bulunur, içindeki kadını taciz eder. Bu nedenle erkek kapitalist toplumda, kendini tekrar eden bir sıkıntıdır. Zâhirin aklının taşıyıcısıdır; bu bağlamda bir hesap makinesidir; düşünmeyi, düşünen düşünceden hesaplayan düşünceye evrilten çağdaş teknolojik gelişmenin, bu gelişmeyi güden egemen sınıfların birinci elden işbirlikçisidir. Bâtının hakikati olarak kadın, kendini görünüşe taşıdığında bile kendini kendi içinde saklamaktan hoşlanır; gerçeğin içindeki gerçektir bir bakıma. Kadını yaşamın içine taşımak isteyen her erkek, ona yer açmak için kendi zâhir yanını iptal etmek, kadını yaşamın içine taşımak isteyen her kadınsa, zâhrin(erkeğin) kendisine biçtiği, kendisinin de gönüllü kabul ettiği yanını(zâhirini) silmek durumundadır. Başka türlü yaşamda yerini alamaz, çünkü yaşam doludur. Erkek bu dünyanın sürekli mihmanı, kadınsa ara sıra uğrayanıdır. Batı felsefesi hep erkek olmuştur; eril değerler ön alsın diye kutsanmış, dişil değerler iyi alınıp satılsın diye süslenmiştir: Bu nedenle Batılı kadın, ressamın boyasından kendini kurtaramamıştır. Doğulu felsefe ise hem erildir, hem de dişil; eril-dişil diyalektik karşıtlığını sürekli yapısında taşımıştır. Doğaya süs gerekmez anlayışının izinde kadını boyaya bandırmaz; kadın bir inceliktir sadece; belki bir çizgi. Kadının süslemek için yüzünü boyamaz; kadını simgeleyen çizginin yanına, çiçekli bir badem dalı yerleştirir o kadar. Erkek Dişi Sorulmaz Muhabbetin Dilinde Erkek dişi sorulmaz muhabbetin dilinde Hakk ın yarattığı her şey yerli yerinde Bizim nazarımızda kadın-erkek farkı yok Noksanlık, eksiklik senin görüşlerinde6 Hacı Bektaş Veli Alevi-Bektaşi inancında insanlar cinsiyetlerine göre değil de tasavvufta-inançta kat ettiği yola-elde ettiği aşamaya göre değerlendirilir. Eğer kişi yetişmişliği ve davranışıyla tasavvufinanç zemininde ilerlemiş ise ister kadın ister erkek olsun o, sıradan insanlardan daha üst aşamadadır ve er olarak tanımlanır. Doğrudan demokrasi temelli yol örgütlenmesinde kadın-erkek ayrımı, yani cinsiyet ayrımı yapılmadığı için dervişlik makamı dışında halife olan, tekkeleri yöneten, kendilerine bağlı birçok müridi bulunan kadınların sayısı az değildir: Bunun en çarpıcı örneği Kadıncık Anadır. Hace Bektaş Veli nin Hakk a yürümesinin ardından O nun postuna oturur. Halife iken Yol un birinci piri durumuna gelebilmiştir. Kadıncık Ana, Bektaşiliğin kurumlaşmasını sağlayan Abdal Musa yı yetiştirmiştir. Aleviliğin-Bektaşiliğin dört büyük dergâhından birinin adına bağlandığı ve Kızıldeli olarak bilinen Seyit Ali Sultan da Kadıncık Ana yetiştirmesidir. Balkanlar a geçtiğimizde Kız Ana ile karşılaşırız: Demir Baba Vilâyetnamesi nde, tekkede oturan kişi olarak anlatılır. Adına kurulan tekke, bugün de halkın önemli uğrak yerleri arasındadır. Kadınların post sahibi olma geleneği XIX. yüzyılda Tokat ta yaşayan Hubyarlı Alevilerinin Anşa Bacıya, Afyon/Emirdağ ilçesine bağlı Karcalar köyü Alevilerinin Zöhre Bacıya bağlanmalarıyla sürdürülür. Alevi zeminde kimi ocak pirlerinin kadın olduğunu görmekteyiz: Adıyaman/Çelikan ilçesi Bulam bucağında Zebran (Sarı Gök) ziyareti vardır. Bu ziyaret, Zebran adında bir kadın pire ait olup, aynı kandan gelenlerce ocak olarak bilinir. Bu kadın pire bağlı ocaktan gelenler, son dönemlere değin kimi Alevi gruplara dini hizmet götürdü. Kadının geçmişteki onurlu konumunun bir kanıtı günümüze kadar taşınmıştır: Denizli de Sultan Ana yaklaşık 10 yıldır cem tutmaktadır. Kadının cem tutmasının tek örnek durumunda kalması Aleviliğin ne denli erkeksileştiğini, yani eril duruma dönüştüğünü de kanıtlamaktadır. Öyleyse zaman yitirmeden tarihimize yönelerek kadın-erkek eşitliği konusundaki ayrıcalığımızı güncelleyerek yaşama taşıyalım. Alevilikte kadının yerini tam olarak algılayabilmek için temel ibadet biçimi olan cemlere bakmak gerekir: Kırklar, Alevi inancında en yüksek makama ulaşanların oluşturduğu bir birliktir. Kutsal gerekçesinin önemi nedeniyle Alevilikte cem, Kırkların yaptığı muhabbeti canlandırmak anlamına gelir. Açıktır ki Kırklar arasında yalnız erkekler değil kadınlar da bulunmaktadır: Kırkların 23 ünün erkek 17 sinin kadın olduğuna ve kadınlar arasında Fatma Ana nın da bulunduğuna inanılır. Kırkların içinde kadınların bulunduğu, cemde süpürgecinin okuduğu gülbankla bize aktarılır: Biz üç bacıydık Kırklar meydanında süpürgeciydik. Yol uygulamaları rehberlik hizmetinin özünde bir kadın hizmeti olduğunu kanıtlıyor: İnançta ve inanç uygulamasında mürşit, talibin yol babasıdır; rehber ise yol anası olarak algılanır. Cemlerdeki zâkirlik hizmeti kimi ocaklarda ağırlıklı olarak kadınlar tarafından yerine getirilir: Sözgelimi Ela Ana, zâkirlik yapmıştır. Aynı yörede yaşamış ve evliya aşamasına taşınmış Fatonun uzun süre cemlerde zâkirlik yaptığı anlatılır. Günümüzde erkeksileşen Aleviliğin ataerkil değerlerini taşıyan Yol önde-gelenlerince olumsuzlanmasına karşın direnen ve7 kendini kabul ettiren çok sayıda kadın zâkirimiz bulunmaktadır. Adıyaman bölgesinde çerağ hizmetinin, bir kadın hizmeti olduğu vurgulanır: Kadınlar, Fatma Ana nın temsilcileri olduğu için ışık onlardan gelir. Yine Malatya ve Adıyaman bölgelerinde cemevinin hazırlanması işleri kadınlara verilir: Doğal olarak cemevine gelen mürşit ya da pir, bu kadından rıza alarak içeri girer. Kadın-erkek eşitliğini, yaşamda ve ibadette kadın-erkek birlikteliğini kanıtlayan bu uygulamalar, erkek egemen toplum insanının ya da sisteme uyarlanmış yabancılaşmış bireylerin anlamakta zorlanacağı çok demokratik bir durumu anlatır. Kadının özgürleşmesinde, Alevi kadınının yeri ayrıcalıklıdır. Bu ayrıcalıklı durumu yaşama geçirmek hepimizin görevi-sorumluluğudur. Toprağımda kadın hareketine düşen görev, kendi sorunlarının çözümüne ilişkin kavganınmücadelenin verileceği alanı hazırlamak; bu alanda kullanacağı iletişim dilini yaratmak; bunu yaparken erkekleri de özgürleştirmek; erkeğe bu konumu biçen erkek egemen toplumu sorgulamak ve genel demokrasi kavgasının üretici bir halkasını oluşturmak olmalıdır. Bu açıdan bakıldığında Alevilikteki kadın-erkek eşitliği, kadının yaşamdaki onurlu işlevi, genel kadın hareketi için ne yapılacağını gösteren bir işaret fişeği olacaktır. Yeri gelmişken bir noktanın altını çizmek gerekir diye düşünüyorum: Halde yaşanan Alevilik, yabancılaşıp bir ölçüde erkeksileşmiştir. Yol insanı her canın temel yükümlülüğü, bu kirlenmeyi söküp atmaktır; başka kültürleri ölçü alarak, Alevilikte kadın çok yüce bir yerdedir, algısına kapılıp kendine körlük yapmaya hakkı yoktur. Erkek Egemen Sistemi Sorgulamak Bir kadını sise dönüştürürseniz düşe de dönüştürebilirsiniz. Türkiye sol hareketi içinde ilk kitlesel kadın örgütlenmeleri 1975 te ortaya çıktı. Yıl içinde hem Ankara Kadınlar Derneği, Adana, Tunceli, Pülümür, Ardahan ve Giresun Devrimci Kadın dernekleri, bu derneklerin katılımıyla oluşan Devrimci Kadın Dernekleri Federasyonu kuruldu. Hem de aynı siyasal görüşü paylaşanlarca yukarıdan aşağıya oluşturulan ve özellikle DİSK içinde etkinlik gösteren İlerici Kadınlar Derneği(İKD) örgütlü mücadeleye başladı. İzleyen süreçte Demokratik Kadın Birlikleri Federasyonu nu oluşturacak olan Demokratik Kadınlar Birliği hukuki kimlik kazandı. Bu kadın örgütlerinde değişik görüşlere sahip binlerce kadın, arasında, anti-faşist mücadele içinde aktif olarak yer aldılar. Kadınların örgütlü eylemleri; Faşizmin Maşası Ülkü Ocakları Kapatılmalıdır!(AKD), Ülkü Ocakları Kapatılsın!(İKD), kampanyaları; Eşit İşe Eşit Ücret!, kürtaj sorunu; su, yol, çöp8 kampanyaları; okuma-yazma, biçki dikiş kursları; Medeni Kanunu ndaki ayrımcı maddelere karşı mücadele etkinlikleri; konuya ilişkin paneller, seminerler, mitingler; işsizliğe karşı mücadele, olarak sıralanabilir. Görüldüğü gibi 1970 li yılların ikinci yarısında, sınıflı toplumda ezilen ötesinde erkek tarafından hırpalanan, kimliksizleştirilen kadının, gelecekteki düşsel kurtuluşuna kaynaklık edecek düşyapısal tasarımlar yaratabilmiş değildi. Kadınına karşı sevgi göstermekten utanan erkekler dünyasında; yabancılaşmış erkeğin, yabancılaşmış gereksinimini karşılamak üzere sistemin bir ürünü olarak ortaya çıkan vücudunu para karşılığı satan kadın kimliği, kadınların alçalmasının öcünü, erkeklerin de alçalmasıyla alınmasına aracılık edecek durumda değildi. Yaşanan süreçte kadın, henüz kendini özgürleştirememişti; doğal olarak erkeğini de özgürleştiremedi: Alçalarak da olsa kendi öcünün alınması sonucunu doğuran ancak erkeğini de alçaltan emeğini satma yerine vücudunu satan kadın kimliğine, uzantısında bunları üreten sisteme toplu bir karşı duruş alamamıştı. Erkeklerin asla kadın sıkıntısı çekmediği erkek egemen sistemi sorgulamak, kendilerinin satın alınma koşullarını ortadan kaldırmak konusunda bir bakıma çocukluk dönemini yaşıyordu lı yıllarda olduğu gibi 1970 li yıllarda da kadın olsun, erkek olsun kadın sorunlarına ilişkin bilincimiz, Engels in Devletin, Ailenin, Özel Mülkiyetin Kökeni ve Bebel in Kadın ve Sosyalizm kitaplarında verilen bilgilerle sınırlıydı. Kısaca, kadın sorununun çözümü sosyalizme bırakılıyordu. Erkeksi devrimcilik 1970 li yıllarda da kırılabilmiş değildi. Kadınlar değilse bile erkekler hâlâ Engels Babanın sözünden çıkmıyordu: Kadın evin ekmeğini kazanan figür rolünü alır, erkek ise evde oturup çocuk bakar, temizlik ve yemek işleri yaparsa... aile ilişkileri tersine dönmüş olur ama toplumsal durum değişmez. Böyle bir gelişim, erkeği erkek olmaktan; kadını da tümüyle kadınlık niteliklerinden uzaklaştırır... Ve bu, insanoğlunun cinsiyetlere karşı utanç verici ve aşağılayıcı tavrını gösteren bir durumdur. Bebel in Kadın ve Sosyalizm kitabı kadınlar için yaşamaları ve savaşabilmeleri için umut ve sevinç kaynağı oldu. Bebel e göre eşitlik ve özgürlük kadın için hem kişisel hem de toplumsal bir olguydu; ancak, toplumsallık baskın olduğundan kadın sorununun çözümü ileri yıllarda görülecekti; bu da devrim sonrası bir gelecek demekti. Peki kadın sorunlarının çözümü için hiçbir şey yapılmayacak mıydı? Yapılacaktı elbette: Kadının, topluma eşit haklarla katılımını sağlamak için kavga verilecekti. Bugünden geriye baktığımızda, bu, liberal feministlerin, kapitalist toplumda cinsiyet eşitliğini sağlamak için verdikleri kavgadan başka bir şey değildi lerin ikinci yarısında, Türkiye de, onca kadın örgütüne karşın kadın sorunlarının saptanmasına ve çözümüne ilişkin mücadele liberal feminist bir kavganın sınırları dışına çıkamadı. Erkeğin İçinde Eriyen Kadın Siz bana karısını kendisine eşit gören bir koca göstermedikçe çığlıklarımı neşeli gülüşlere, yergilerimi övgülere dönüştürmeyeceğim.9 Kadının ezilmişliği sorunu, kapitalist toplumun yeniden üretilmesi kapsamında ele alınması gerekir: Kapitalist toplumda sömürü, artık emeğin kullanımıdır; bu kullanımı ücretli emek biçiminde dışa vurur. Kapitalist toplumda emek gücünün çoğalımı sürecinde zorunlu emeğin karşılığı ücret olarak ödenir; buna karşın artık emeğe bir ücret ödenmez. Ancak uygulanan ücret sistemi, emek gücünün çoğalımı sürecindeki bu gerçeği örter. Ev için harcanan kadın emeği, zorunlu emeğin bir parçası olmasına karşın kapitalist pazar kendisinden sakındığından ücretli emekten ayrılır. Tam da bu nedenle artık emeğin birikimi arttıkça ücretli emek ile ev emeği arasındaki çelişki keskinleşir. Giderek ücretli işçinin, işi dışındaki yaşamından da uzaklaşır. Kapitalist toplumda zorunlu emeğin ev emeği kısmı kadının üzerinde, gereksinim duyulan malların sağlanması ise erkeğin sırtındadır. Artık-emeğin ve zorunlu emeğin bu biçimde konumlanışı, erkeğin üstünlüğünde tarihsel bir gelişim gösterir: Bu kapsamda, erkeğin üstünlüğü ölçü alınarak verilen aile ücreti kadınlar açısından bir zafer değil, erkek işçilere sunulan bir ayrıcalıktır. Kapitalist sistemde resmi eşitlik, ekonomik ve sosyal eşitsizlikle beslenir: Bu nedenle daha fazla eşitlik istenmesi çok çelişkili sonuçlar üretir. Örneğin, bireylere daha çok demokratik haklar verilmesi, ekonomik ve sosyal yapıdaki baskıları daha da arttırır. Kadın hareketi, burjuva eşitliğinin sınırları aşılarak gerçek toplumsal eşitliğe yönelmek durumundadır: Çünkü kapitalist toplum var olduğu sürece, ev emeğinin bu çoğalma işlevi varlığını sürdürecektir. Ev işçisi olarak kadın, ücretli işte çalışan erkek için karşılıksız hizmet görür. Böylesi bir durumda erkek ve kadın birbirlerini, birbirlerinin düşmanlığı ile besler. Ücret sistemi, sınıfsal ilişkileri gizlediğinden, kadının ezilmişliği salt erkek tarafından ezilişine bağlanır. Çözüm nasıl olacak? Çözüm, zorunlu ve artık emeğin, toplumsal üretimin bir parçası durumuna dönüşeceği sınıfsız bir toplumda gerçekleşecektir. O günlere taşınıncaya değin, kadın için demokratik haklar kavgası, hakların eşit olmayan bir dağılımı için mücadele demektir. İnsanların sevgisi bencildir; bencil olduğu için özneldir; öznel olduğu için bize daha yakındır. Özgürlüğü sevme, başkalarını sevmedir: İnsan ancak kendi kendisini sevebilir; ama kendisini kendi içinde sevemez; kendini kendi dışında sever. İnsan kendini sevebilmek için kendi dışına çıkmaya çabalarken, sevginin kendisi kendi dışını kendi içine doğru iten bir güç olarak dünyalaşır. Kendisini kendi dışına taşıdığında, beni koruyan örtü yırtılır; iç açığa çıkar. İnsanın kendisiyle sevişmesi cinsellik mi? Yoksa aşk mı? Cinsellik bütün bedeni sarsa da yine de bedenin kimi bölgelerinde yoğunlaşır. Aşkta ise tüm ruh ve beden etkindir. Cinsellikte çok yapılı olan beden, aşkta bir yapılı duruma gelir.10 Karşıtlar olarak kadın ve erkek aile içinde vardır: Aile dışında her biri yurttaştır. Ve yurttaşın cinsel kimliği olamaz. Kadınlara ve erkeklere özgü sivil haklar olmadığından, kadınlar için durum yürekler acısıdır. Var olan yasalar erkeklere uyarlandığından ve yurttaşın modeli erkek olduğundan kadın yurttaş, ihtiyaçları karşılanmayan bir haklar eşitliğiyle istismar edilmektedir. Böylesi bir durumda aşk kadın tarafından olanaklı olmaz; çünkü kadın erkeğin içinde bilinçsizce erimiş olarak kendi cinsiyetini ve cinsiyetiyle ilişkisini göremez. Başka bir anlatımla kadının aşkı ailevi bir şey olarak sivil bir göreve indirgenir: Ne tekil bir aşka hakkı vardır, ne de kendini sevmeye. Tam tersine o sevilmeye ve himayeye adanmıştır; bu adanmışlık içinde kendini kurban etmelidir. Erkek için ise kadına duyulan aşk, yurttaşın evin tekilliği içinde dinlenmesini temsil eder. Kadın evrenselliği erkek everenselliğinin içine alındığı için pratik bir emeğe indirgenir. Böyle olduğu için de kadın bir göreve denk düşer, bir hakka değil. Erkeğe gelince o kendini aşkın tekilliğine teslim eder: Evinde bir kadınla yaşadığı aşk, yurttaş olarak verdiği emeği tamamlayan bir dinlenmeyi simgeler. Pandoranın Kutusu Kadının mutluluğu, erkeğin onurunda ya da egemenliğinde değildir. Pandora, Yunan mitolojisinde, güçlü ve kendini beğenmiş erkekleri cezalandırmak için tanrıların yarattığı simgesel dişi-insan, yani kadındır. Yunan yaradılış tasarımı diğer mitolojik tasarımlara göre temel bir farklılık gösterir: Başlangıçta tek erkek-insan değil, birçok erkek-insanlar yaratılır. Uzun bir süre, üreme kaygısı dışında bir erkekler dünyası hüküm sürer. Zamanla tanrılar tanrısı Zeus ile Titan oğlu Prometheus arasındaki düşmanlık tırmanınca Zeus tarafından, erkek insanların başına bela olması için ilk dişi-insan Pandora yaratıldı. Söylenceye göre Titan karı-koca İapetos la Klymene nin, Atlas, Menoitios, Prometheus ve Epimentheus adlarında dört çocuğu olur. Bu çocuklar akıl gücü bakımından tanrılara üstündür ve onlara kafa tutarlar. Zeus bu çocuklara özel bir kin duymaktadır. Bu kin sonucu Atlas, gökkubbeyi omuzlarında taşımakla, Menoitios ise Yeraltı na kapatılmakla cezalandırılır. Yine ceza olarak Prometheus un karaciğeri kartallara yedirilir; Epimentheus a ilk kadın Pandora eş olarak verilir. Mitolojinin ilginç yanı ilk erkek insanların çok akıllı ve becerikli olan Titan Prometheus tarafından, ilk kadının da ceza olarak tanrılar tarafından yaratılmış bulunmasıdır. Yani ilk erkek-insanlar tanrıların başına bela olmak için, ilk kadının ise erkeklerin başına bela olmak için yaratılmıştır. Prometheus, budala ve duygusuz bulduğu tanrılara karşı kendisi gibi akıllı ve duygulu erkekler yaratabilmek için gözyaşlarıyla toprağı ıslatır ve onları topraktan oluşturur. Buna karşın tanrılar Pandora yı yaratırken tüm özelliklerini onda toplarlar: Aphrodite güzelliğini, Minerva çekiciliğini, Hermes kurnazlığını ve yalancılığını, tüm diğer tanrılar da kendi özelliklerini Pandora ya armağan ederler.11 Böylelikle ilk dişi-insan, yani ilk kadın bir tüm tanrı olarak yaratılmış olur. Tanrılar iyi ve kötü yanlarını ona devrettikleri için erkek-insanlarla rahatlıkla başa çıkabilecektir. Ne var ki tanrılarda akıl ve duygu olmadığından Pandora da akılsız ve duygusuzdur. Akılsız olduğundan kendisini yaratan tanrılara kul-köle olacaktır; tanrılar da Pandora aracılığıyla bütün insanları kendi güdümlerine alabileceklerdir. Tanrılar Pandora ya kendi özelliklerini aktarmakla yetinmezler; bütün kötülükleri ve acıları bir kutuya doldururlar ve O na verirler. Pandoranın Kutusu işte budur. Tanrılar Pandora ya bencillik niteliğini verdiğinden bir gün dayanamayıp bu kutuyu açacaktır. Düşünüldüğü gibi de olur: Pandora dayanamaz ve kutunun kapağını açar; açar açmaz da tüm kötülükler ve acılar insanların arasına yayılır; kutuda sadece umut kalır. Pandora ile evlenen Titan oğlu Epimetheus, bu kötülüklere ve acılara karşı kutudaki umudu kullanarak mücadeleye girişir ve kendisinden doğacak kuşaklara bunu aktarır. Pandora ile Epimetheus un evliliğinden birçok kızları doğar. Bu kızlarla Prometheus un yarattığı erkeklerle evlenir. Böylece yeni insan kuşakları türer. Yeni kuşak insanların kişiliklerinde tanrılık bir yanla titanlık(devlik-şeytanlık) bir yan birlikte bulunur. Tanrılık yan onların metafizik güçlerini geliştirirken Titanlık yan, onların fizik güçlerini geliştirecektir. Akıl, fizik gücün yanında olduğu için zamanla fizik güç, metafizik gücü boyunduruğuna alacaktır. Diğer yandan insanlar birbirleriyle evlendikleri için tanrılık yan giderek eriyecektir. Söylencesel öyküye bir de tanrıların çapkınlıkları karışınca iş iyice çığırından çıkar: Tanrılar, insan soyu kadınlarla evlenmeye başlar ve bir sürü çocuk doğar: Tanrılar insanlaşır, insanlar tanrılaşır. İnsan-tanrılar, tanrı-insanları ciddi biçimde tehdit etmeye başlar. Şaşkınlık içindeki Zeus, bir tufanla tüm insanları yok etmeye karar verir. Ne var ki Prometheus tan devraldığı aklı daha da geliştiren insan, yokolmaktan kurtulmanın yolunu bulacaktır. Prometheus un oğlu Deukalion la Pandora nın kızı Pyrrha, kocaman bir gemi yaparak evreni kaplamış bulunan azgın suların üstünde kalan Parnassos Dağı na çıkmayı başarırlar. (3) Evcil Doğa ya da Modern Köle Kadınlar çocuklar tarafından sürüklenmedikçe gezinmezler. Duyguyu hayvanlara bıraktık da insan olduk, ardından kadınlara bıraktık erkek. Onun için erkekler kördür, ışığa bakar göremez; sağırdır, kulaklarını dört açar işitemez; ellerini uzatır ama dokunamaz; tütsü kuyusuna düşer de koku alamaz. Modern çağda, kadının doğa ve bereketle özdeşleştirilmesinden sakınıldığı için ezilenler katında kadının yazgısı erkeğin yazgısından uzaklaştı: Vahşi doğa erkek, evcil doğa kadın oldu. Tarihte kendini gösteren ilk sınıf çatışması, erkekle kadın arasındaki çelişmenin karı-koca evliliği içinde gelişmesiyle, ilk sınıf baskısının ise dişi cinsin erkek tarafından baskı altına12 alınmasıyla aynı zamana denk geldiği hiçbir zaman unutulmamalıydı. Egemen anlamda, doğal koşullar üzerine değil de ekonomik koşullar üzerine kurulan tek karı-koca evliliği, insanlığın evriminde kuşkusuz büyük bir tarihsel ilerlemeydi. Ama ne var ki bu ilerleme, erkeklerin refah ve gelişmesi, kadınların acı ve gerilemesiyle elde edilen bir ilerlemeydi. Her ilerlemenin aynı zamanda bir gerileme olduğu bu çağ, kadın-erkek ilişkilerinin, erkeğin belirleyici olduğu çıkar zemininden, her iki cins için eşitlik üreten doğal-toplumsal zemine aktarılamadığı sürece aşılamayacaktı: İlerleyen erkek, gerileyen kadın olacaktı. Günümüzde teknik akılsallık egemenin, özelde erkeğin akılsallığıydı; bu akılsallık, kendine yabancılaşmış toplumun ya da kendine yabancılaşmış erkeğin zor kullanan niteliğiydi. Zor kullanan nitelik nedeniyle bireyleşmedeki her türden gelişme bireyselliğin zararına işlemeye başladı. Sonuçta; yaşam, iş yaşamına ve özel yaşama; özel yaşam, mahremiyete; mahremiyet, geçimsiz evlilik beraberliğine bölündü. Geriye kendi amacını izleme kararından başka bir şey bırakmadı: Yalnız başına kalan, kendisiyle ve herkesle arası açık olan birey artık, hem heyecana getiren hem de hareket eden gizil bir Naziydi ya da dostluğu sosyal anlaşma olarak algılayan soğuk, namert bir kent sakiniydi. Aile biçimi, toplumsal sistemin bir ürünüydü ve onun kültür durumunu yansıtıyordu. Ataerkil aileyle birlikte ev yönetimi, kamusal niteliğini yitirdi. Artık ev işi, toplumu ilgilendirmez oldu; erkeğin özel bir hizmeti durumuna geldi. Modern karı-koca ailesi, açık ya da gizli, kadının evcil köleliği üzerine kuruldu ve giderek kadın, toplumsal üretim sürecinden uzaklaştırıldı. Bu uzaklaştırmayla birlikte kadın, erkekle kavga vereceği alanı da yitirmiş oldu. Günümüz sanayi toplumu, kadına, toplumsal iş sürecine katılma yolunu açmış gözüküyor ama istisnalar bir yana bırakılırsa ev işi, hâlâ bu iş sürecinin dışında. Kadının kurtuluşunun ilk koşulu, kadınların yeniden kamu işine dönmesinden ve ev işinin, toplumsal iş sürecinin bir parçası durumuna getirilmesinden geçecekti: Bu koşul yaşama geçtiğinde toplum, ev hizmetiyle ilgi kurmaya başlar, ev işi özel hizmet olmaktan çıkar; kadının baş hizmetçiliği sona erer. Yaşama geçirilen kadın hakları, erkekle kadın arasındaki karşıtlığı ortadan kaldırmaz; tersine, aralarındaki mücadelenin üzerinde yapılacağı alanı hazırlar. Ama ne var ki var olan koşulda bu alan, sistem ve sistemin taşıyıcısı erkek tarafından işgal edilmiş durumdadır. Kadının erkekle mücadele edeceği alanı belirlemeye girişmesi özünde bir başkaldırıdır; her başkaldırı bir bedel ister; kendini bilmek isteyen her kadın bu bedeli ödemek durumundadır. Anlaşılacağı üzere ataerkillikle birlikte kadın, özne olmaktan çıkıyor: Artık o, bir şey üretmiyor; sadece üretilenlere bakıp, özen gösteriyor. Bu durumunu onurlandırırsak, tarihin uzak geçmişinde kalmış kapalı ev ekonomisi anısının canlı bir anıtı olarak çıkar karşımıza. Erkek egemen sistem tarafından zorlanan iş-bölümü, kadına pek yaramamış gözüküyor. Kadın, biyolojik işlevin maddeleşmesine, tene aşkın ürününe konaklık eden yatağa dönüşürken, kadına hükmediliş, uygarlığın övünç kaynağı olup çıkıyor. Bu övünç kaynağı, evcilleştirilmiş ya da evcil doğanın, egemen bilinçte yansıyan imajından başka bir şey değildi. Uyum sağlamayan ya da sağlayamayan, başına buyruk davranan kadın, buna eşlik eden ekonomik bir acizlikle cezalandırıldı.13 Başlangıçtan bu yana, doğaya sınırsızca hükmetmek, evreni uçsuz bucaksız bir avlanma alanına çevirmek, insan düşüncesinin temel ideali olageldi. Bu düşünce erkek egemen sisteme, ataerkil topluma uyarlanınca varılan sonuç insanlık adına ürkütücü oldu. Erkeğe göre kadın, ufak tefek ve güçsüzdü; yani erkekle arasında doğasal bir fark vardı. Amaç doğaya hükmetme olunca, biyolojik olarak güçlü-güçsüz ilişkisine yönelik eğilim yine doğanın kendisi tarafından uygulamaya sokulur. Sonuçta kadın, sömürülmüş doğa karşılığında, egemenlik dünyasına ya da uygar dünyaya alınmayı başarır: Galibin zaferi, yani, erkeğin yengisi, kadının boyun eğişiyle yaşama geçer. Tersinden düşünürsek, kadının yenilgisi, galibin, yani erkeğin zaferi görüntüsü ardında kutsanır. Bu durumda, ters dönmüş bilinç gereği kadının yenilgisi fedakârlık, umutsuzluğu yüce ruh; lekelenmiş yüreği seven bir kucak olup çıkar. Özetlemeye çalışırsak; toplumsal iş sürecinden kovulmasının bedeli olarak kadın, efendisinden saygı görür. Zamanla bu zorunluluk, zorbalık kadın açısından gönüllülüğe dönüşür; kadın artık vahşi doğayı, egemen doğayı erkeğe bırakır; evcilleştirilmiş doğayla kendini bir tutar. Kadın kendi beni hakkında erkeğin değerlerine göre hüküm vermeye başlar; ne olduğunu ise ataerkil bir ailede başına gelenlere bakarak öğrenir. Önce hayvan evcilleştirilmişti uygarlık geldi evcilleştirilmiş hayvan hizmette yetersiz kalınca bu kez hayvanı çoğaltmak anlamında kadın evcilleştirildi. Sonuç mu? Uygarlığın bu icadı kadını modern köle yaptı. Bu karşıtlık tarihsel sürecinde, dışımızdaki doğada ve kendi doğasında yaşama geçerken; egemen doğa, vahşi doğa olarak algılanan erkekler tarafından, hükmedilen doğa, evcil doğa olarak bilince taşınan hayvana gösterilen ilgi, özen yetersiz, doyurucu olmaktan uzak bulundu. Çünkü hükmedilen doğa, evcil doğa, ek-doğa olarak algılayabileceğimiz insanın toplumsal yapısını kullanamıyordu da ondan. Yeni onur kaynakları aranmaya girişildi. Bu kaynak uygarlıkta bulundu; kadın, hayvanın rolüne soyundu ya da soyunduruldu. Bu nedenle bugün kadınlara düşen görev, kendi sorunlarının çözümüne ilişkin kavganın-mücadelenin verileceği alanı hazırlamak; bu alanda kullanacağı iletişim dilini yaratmak; bunu yaparken erkekleri de özgürleştirmek; erkeğe bu konumu biçen erkek egemen toplumu sorgulamak ve genel demokrasi kavgasının üretici bir halkasını oluşturmak olmalıdır. Clara Zetkin Sahne Aldı Zamanın sırrı büyüklerin aklında değil, çocukların ya ada kadınların yüreğinde gizlidir lü yılların sonunda, sahneye, bilincine ancak 1980 li yıllarda varabildiğimiz Clara Zetkin çıktı: Kapitalist toplumla birlikte kadın sorununun modern bir sorun olarak ortaya çıktığı saptamasıyla sorunu sınıf açısından irdelemek gerektiğini söyleyiverdi. O, Kadın sorunu: Proleter ve orta burjuva kadını için, aydın kadın için ve egemen sınıf kadını için vardır, ancak, sınıfına göre bu sorun değişik şekiller alır, diyordu. Zetkin in bu yaklaşımıyla14 o güne değin egemen olan sosyalist tavır yara aldı; tabular yıkılıyordu. Zetkin e göre, egemen sınıf kadınının sorunu mülkiyetti; mülkiyet sahipliğindeki eşitsizlikti; yaşamından doyum sağlayabilmesi için mülkiyetleri üzerinde özgür ve bağımsız denetimi ele geçirmeliydi. Bu amaçla kendi sınıfından erkeklere karşı bir savaşım içine girdi. Küçük ve orta-burjuva ile aydın burjuva kadınının sorunu oldukça farklı bir sosyal biçim sergiliyordu: Buradaki kadının sorunu, kendi sınıf temelinde cinsiyete dayalı eşitsizlikti; yani kazanç eşitsizliğiydi; sorunun çözümünü ise iş yaşamında, kendi sınıfının erkekleriyle ekonomik eşitlik talebinde buluyordu. Proleter kadının sorunuysa başka bir biçim içeriyordu: Kapitalizmin ekonomik yaşamına girmek için bir kavga vermek zorunda değildi; o zaten ekonomik yaşamın içindeydi. Onun, kapitalist düzenin kullanımına, sömürüsüne ve olanaklı olan en ucuz emek gücü arayışına alet olmaktan dolayı bir kadın sorunu vardı. Proleter kadının temel sorunu kapitalizmdi; çözümü ise proleter sınıfın politik iktidarını sağlamaktı. Onun yapacağı şey, kendi sınıfının erkeğiyle omuz omuza, onunla uzlaşmaz bir çelişkiye girmeden kavga vermesiydi. Bizde esintisi görülmese de uluslararası düzeyde feminist hareket oldukça boyutluydu: 1960 ların sonlarında Zetkin in izinde sosyalist-feminist bir akımın çıkışı çok önemli bir gelişme oldu: Anti-emperyalist ve ülke içi/ülke dışı ilerici hareketlerle dayanışma içine girdi. Ama feminist hareket kendi zemininde karşıtını üretmekte gecikmedi: Erkek üstünlüğünü tüm insanlığın ezilmişliğinin kökeni kabul eden ve kadın özgürlüğü önünde başlıca engel olduğunu savunan köktenci feminist akım boy verdi. Türkiye de 1980 li yıllarla birlikte sosyalist-feminist hareketten çok temel çelişkiyi kadınla erkek arasında gören, erkeği baş düşman kabul eden, popülist hezeyanlar eşliğinde, erkeği içine almayan, onunla bir arada bulunmaktan tiksinen küçük-burjuva nitelikli köktenci feminist hareket egemen oldu lerin sonuna kadar kadın hareketinde sosyalist nitelik yoktu; sonraki yıllarda ise sosyalist nitelik boğuldu. Benzer belgeler
Basıldığı yer: Azadi matbaası Basım tarihi: Mayıs 2004 İçindekiler Giriş Bu işte kadınlar da var Hedefimiz, silahsız bir dünya Bunları yaşayan yüzlerce kadın var Dağlar, bir gerilla için bambaşkadır Özgür Detaylı Alevilik Dersleri Öğretim Programı ve Ders Üniteleri
Taslak İlkokullar için Alevilik Dersleri Öğretim Programı ve Ders Üniteleri Bu Program Kuzey Ren- Vestfalya Eğitim Bakanlığı ve AABF`nin olușturduğu bir Karma Komisyon tarafından hazırlanmıștır. Almanca`dan Detaylı Üçüncü ve son bölümde ise, 1980 yılından sonra yaygın bir etkileme alanı olan küreselleşmenin ve önemli bir bütünleşme hareketi olan Avrupa
1 GİRİŞ İnsan hakları, sadece insanların insan olduklarından dolayı sahip olunan haklardır. İnsanın asırlar içinde önce düşünsel alanda, daha sonra, sırasıyla, anayasal belge ve bildirilerde, anayasalarda Detaylı Yeni Bilgiler, Tanımlama ve Yorum Ekleriyle İnançsal vetoplumsal Yol Kardeşliği
Yeni Bilgiler, Tanımlama ve Yorum Ekleriyle İnançsal vetoplumsal Yol Kardeşliği İsmail Kaygusuz 1. Musahipliğin Tanımı Arapçadan dilimize geçmiş olan musahip sözcüğü, sözlük anlamıyla sohbetleşen, söyleşen, Detaylı Anadolu Aydınlanma Vakfı Sosyal ve Kültürel Bülteni Sayı 13 Haziran 2011 Ücretsizdir. Katkı ve destekleriniz devam ettikçe yayınımız da var olacaktır.
Söz ola... İbâdet, tevhîd ile bulanlar buldu Hakk ı, ibâdetsiz, tevhîdsiz kimin var kimde hakkı... Anadolu Aydınlanma Vakfı Sosyal ve Kültürel Bülteni Sayı 13 Haziran 2011 Ücretsizdir Muhyiddîn İhyâ Efendi Detaylı Ferruh Dinçkal. Doğrularım...
Ferruh Dinçkal Doğrularım... 1 Doğrularım... 2 Ferruh Dinçkal Doğrularım... D o ğ r u l a r ı m Bu kitaptaki yazılar çeşitli konularda başta ayorum.com sitesi olmak üzere çeşitli yelerde yayınlanan yazılarım Detaylı İÇİNDEKİLER. gençliğin sesi
26 gençliğin sesi Baslarken, Değerli dostlar hak ve özgürlükler partisinin bu yıl 10. yıl dönümünü büyük bir coşkuyla kutluyoruz. Türk devleti kurulduğu günden günümüze başta Kürt halkına karşı yürütmüş Detaylı İnsanlık emperyalist barbarlığa teslim olmayacak, bütün değerlerinin imha edilmesine göz yummayacaktır.
Program GİRİŞ İnsanlığın sosyalizme ve komünist topluma doğru tarihsel ilerleyişi sürmektedir. Eşitlik ve özgürlüğe, sömürünün yeryüzünden silineceği bir düzene doğru dev adımlar atılan 20. yüzyılın, bu Detaylı ISSN: 2149-1356 Ocak 2015
ISSN: 2149-1356 Ocak 2015 İÇİNDEKİLER Sevgili Tarım Orman Emekçileri, Fotoğraf: Yasemin MİRİK Merhaba Dostlar / Hamit KURT...1 Tarım Ekonomisi ve Kapitalizmle Mücadele / Özkan YORGUN...2 Sendikal Hareketin Detaylı tmmob makina mühendisleri odası ankara şubesi Panel MART Panel Yöneticisi Goncagül KARAKOÇ
tmmob makina mühendisleri odası ankara şubesi Panel MART DÜNYA EMEKÇİ KADINLAR GÜNÜ Panel Yöneticisi Goncagül KARAKOÇ Konuşmacılar Mustafa ÖZGEN Prof. Dr. Selçuk CANDANSAYAR Yrd. Doç. Dr. Fatma YILDIRIM Detaylı Abdullah ÖCALAN Kürdistan da kadın ve aile
Abdullah ÖCALAN Kürdistan da kadın ve aile Weşanên Serxwebûn Abdullah ÖCALAN Kürdistan da kadın ve aile Abdullah ÖCALAN Kürdistan da kadın ve aile Weşanên Serxwebûn 62 İçindekiler Yayınevi notu... 7 Kadın Detaylı İÇİNDEKİLER. ÇAĞLAYAN ADLİYESİ KADIN HAKLARI MERKEZİ Tel: (0212) 240 04 11 Faks: (0212) 240 04 12
İÇİNDEKİLER HAZIRLAYANLAR Av. Aydeniz Alisbah Tuskan Av.Hale Akgün Av. Nilüfer Ay İLLÜSTRASYON Oya İnan İSTANBUL BAROSU KHM İLETİŞİM MERKEZ (444 26 18) İstiklal Cad. Orhan Adli Apaydın Sok. Baro Hanı Kat:3/304 Detaylı MEKAN ALGISI VE MEKAN İLİŞKİSİ ÜZERİNE
İZMİR YÜKSEK TEKNOLOJİ ENSTİTÜSÜ ŞEHİR VE BÖLGE PLANLAMA BÖLÜMÜ Türkiye Ulusal Jeodezi Komisyonu (TJUK) 2010 Yılı Bilimsel Toplantısı MEKANSAL PLANLAMADA JEODEZİ SEMPOZYUMU İzmir, 24-26 Kasım 2010 MEKAN Detaylı Kadınlarla Eğitici Eğitimi El Kitabı
Kadınlarla Eğitici Eğitimi El Kitabı Şiddetsiz, eşit ve özgür bir dünya için Yazan Aslıhan Burcu Öztürk Ankara, Temmuz 2015 Yerel İşbirlikleri Aracılığıyla Şiddetle Mücadele Mekanizmalarının Güçlendirilmesi Detaylı BİR HALKI SAVUNMAK. Abdullah Öcalan
BİR HALKI SAVUNMAK Abdullah Öcalan ABDULLAH ÖCALAN BİR HALKI SAVUNMAK Basım Tarihi: Mayıs 2004 Basıldığı Yer: Azadî Matbaası İÇİNDEKİLER BİR HALKI SAVUNMAK... Birinci Bölüm TOPLUMSAL GERÇEKLİK ve BİREY... Detaylı www.fisek.org.tr ÇALIŞMA ORTAMI Çalışan Çocuklara Vefa Borcu nuzu Ödemek İster misiniz? Fişek Enstitüsü nün 26. Yılı Çalışma Ortamı nın 16.
www.fisek.org.tr SağlıkISBN 1302-3519 Güvenlik Çevre ÇALIŞMA ORTAMI İki Ayda Bir Çıkar / Sayı : 104 Mayıs - Haziran 2009 l Bugün 23 Nisan l Toplum Hekimliğine Gönül Verenler-1: l Türkân Saylan Üzerine Detaylı Aylık Medico-Sosyal Mart 2007 Özel Sayı Para ile satılmaz.
Aylık Medico-Sosyal Mart 2007 Özel Sayı Para ile satılmaz. Dosya Yaşlılıkta Üretkenlik Prof. Dr. Rüveyda Bayraktar Ulusal Yaşlılık Politikamız var mı? Kocaeli Milletvekili Dr. Nevzat Doğan ile söyleşi Detaylı DEMOKRATİK MODERNİTE AKADEMİYASIZ GELİŞEMEZ...
Mart-Nisan-Mayıs 2013 Üç Aylık İdeolojik-Teorik Dergi DEMOKRATİK MODERNİTE AKADEMİYASIZ GELİŞEMEZ... DEMOKRATİK MODERNİTENİN İNŞASINDA ENTELEKTÜEL VE BİLİMSEL KATKI: AKADEMİLER...3 TOPLUMSAL İNŞA ZİHNİYETTE Detaylı TMMOB 1. KADIN SEMPOZYUMU. 17 Ocak 2015 Ankara
TMMOB 1. KADIN SEMPOZYUMU 17 Ocak 2015 Ankara ISBN: 978-605-01-0741-8 Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Selanik Cad. No:19/1 Yenişehir 06650 ANKARA Tel: (312) 418 12 75 Faks: (312) 417 48 24 web:http://www.tmmob.org.tr Detaylı Anadolu Aydınlanma Vakfı Sosyal ve Kültürel Bülteni Sayı 9 Şubat 2011 Ücretsizdir
Söz ola... Anadolu Aydınlanma Vakfı Sosyal ve Kültürel Bülteni Sayı 9 Şubat 2011 Ücretsizdir Tecrübe, yaşlanarak değil, yaşayarak kazanılır; ve zaman insanları değil, armutları olgunlaştırır. Peyami Safa Detaylı SOSYALİZMİN TEK YANLI ÖRNEĞİ Kapitalizmin dünya bunalımı bir süre önce Asya ve Latin Amerika da belirginleştikten sonra, giderek dünyanın bütün
SOSYALİZMİN TEK YANLI ÖRNEĞİ Kapitalizmin dünya bunalımı bir süre önce Asya ve Latin Amerika da belirginleştikten sonra, giderek dünyanın bütün kıtalarında belirginleşmeye başladı. Bu bunalımın, kapitalizmin Detaylı HEMŞİRELİK MESLEĞİ VE TOPLUMSAL CİNSİYET ROLLERİNİN MESLEĞE GİRİŞ...1. 1.1. Toplumsal Cinsiyet..15. 1.2. Modernizm 24. 1.3.
HEMŞİRELİK MESLEĞİ VE TOPLUMSAL CİNSİYET ROLLERİNİN MESLEĞE ETKİLERİNİN BETİMLENMESİ İÇİNDEKİLER KISALTMALAR GİRİŞ...1 1.BÖLÜM TOPLUMSAL CİNSİYET, MODERNİZM, ÇALIŞMA YAŞAMI 1.1. Toplumsal Cinsiyet..15 Detaylı www.arsivakurd.org 8 Mart Dünya Emekçiler Günü Kutlu Olsun! CEJNA NEWROZ PİROZ BE! ULUSAL ÖZGÜRLÜK BAYRAMIMIZ NEWROZ, KUTLU OLSUN!
Weşanên Sosyalîstên Şoreşger Bağlantı Adresi: WSŞ B.P 4-93801 EPINAY S/SEINE Cedex FRANCE BÜLTEN Sayı: 2 Şubat 2004 sosyalistensoresger@sosyalist-kurd.com CEJNA NEWROZ PİROZ BE! ULUSAL ÖZGÜRLÜK BAYRAMIMIZ Detaylı MUTLU AİLE PROJE KİTABI - 3 DEĞERLİ AİLEM 2012-2013
Bir toplum, bir millet erkek ve kadın denilen iki cins insandan meydana gelir. Mümkün müdür ki, bir toplumun yarısı topraklara zincirlerle bağlı kaldıkça, diğer kısmı göklere yükselebilsin! HAZIRLAYANLAR Detaylı Minnetle Anıyoruz... Mustafa Kemal ATATÜRK (1933, Cumhuriyet Bayramı açılış konuşmasından)
Anadolu Aydınlanma Vakfı Sosyal ve Kültürel Bülteni Sayı 42 Kasım 2013 Ücretsizdir Minnetle Anıyoruz... Ben, manevî miras olarak hiçbir ayet, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Detaylı içindekiler 11 Kadın İstihdamı Ama Nasıl? Handan ÇAĞLAYAN -Sendika Uzmanı-
içindekiler 1 8Mart ın 101. yılında Leman KİRAZ -KESK Kadın Dairesi 3 Merhaba Canan AŞAN ÇALAĞAN -KESK Kadın Sekreteri- 5 Artık Yeter Evrim özdemir UĞRAŞ -KESK Kadın Sekreteri- 9 Kadın İstyihdamını Arttırmanın Detaylı Alevi kelimesi Hz. Ali taraftarı, Hz. Ali yanlısı anlamına geliyor. İslamiyet içerisinde Hz. Ali yi sevenlere Alevi denilmektedir.
Sorularla Alevilik Sorularla Alevilik Giriş Sorularla Alevilik adlı bu çalışmamız benzerlerinden farklı bir anlama sahiptir. Farklılığı, kullanılan dilin sade, anlaşılır olması ve soruların-cevapların Detaylı gerektiği iddiasını şiddetle eleştirdiler ve hatta insan varlığının herhangi bir yanının felsefi kavrayışa açık olabileceğini bile reddettiler.
TARİHİN SONU VE SON İNSAN FRANCIS FUKUYAMA SİMAVİ İNCELEME FRANCIS FUKUYAMA TARİHİN SONU VE SON İNSAN SİMAVİ YAYANLARI DENEME - İNCELEME DİZİSİ: 10 Özgün Adı: The End Of History And The Last Man (Mamish Detaylı 2016 © DocPlayer.biz.tr Gizlilik Politikası | Hizmet koşulları | Geri bildirim