Şahyr Kerim Gurbannepes elli ıaşap ıören döwürlerinde bir gün redaksiıalaryň birinde duşuşdyk welin, menden az-owlak göwni galandygyny syzdyrdy. Nämemişin, men ony ıubileıi mynasybetli gutlamanmyşym, iň bärkisi, bir otkrytka-da ibermänmişim. Men şonda indem giç däl, gutlagymy ıazdy biläı diıdim. Ine, şu ıazgylar şeıdip döräpdi. Bloknotyma ıazypdym. Şondan göçüribem, okyjylara hödürläp durşum şu.
Men Gurbannepes aganyň oglunyň elli ıaşyny gutlamak maksady bilen galama ıapyşdym. Meniň gutlag sözüm otkrytka sygjak däl, sebäbi meniň gutlagymyňam iliňkä meňzeş bolmajagy görnüp dur-da. 50 ıaşy ıeňsä taşlan günüňiz dost-ıarlaryňyz süıji-süıji sözler, haıbatly arzuwlar bilen sizi besländirler. Men trafaret sözleri, jümleleri gaıtalap oturmaıyn. Siz oňa mätäç däl. Men iň gowusy, içimi gepledeıin. Ol ıyl, biler bolsaňyz, Anton ikimiz “Edebiıat we sungat” gazetinde “Iç gepletme” diıen žanry döretjek bolduk. Arman, başa barmady! Oňat niıetimizi Täşli Gurban puja çykardy oturyberdi. Şol rubrika bilen köp zatlary aıtmak boljakdy. Bähbit bolsun!
Hawa, meniň şu ıazgylarym toı gutlagynyň ıerini tutdy biler diıen umydym bar. Iliňkä meňzemese bolıar. Ile meňzemejek bolmak Aşyrberdiniň hötjetligidir diıip pikir edäımäweriň. Unuň özi original boljak bolmaga jan etdigimem däl. İaşkam atam pahyr maňa: ”Oglum, bir-ä dek gezmegin, birem ile meňzemegin, ıogsam seni il sylamaz”, diıip pent edipdi. Şu sözleri atam pahyr gowy manyda aıdan eken soň seredip otursam. Döredijilikde ile meňzeseň, işiň gaıtdygy biläı. Sahy Jepbary, Kerim Gurbannepesi, Hudaıberdi Durdyıewi… hiç kime meňzedip bolmaz. Meňzedip bolmaıandygyna-da şükür etmeli. Men edebiıatçydyryn diıip kagyz doldurıan kän, emma hakyky ıazyjy-şahyr az. Şeıle-de bolmaly-da. Sotsiologlaryň geçiren barlaglaryna görä, ylmy işgär (ıagny alym) diıen ady göterıän juda köp. Emma ylmy- tehniki progressy döredıänleri şolaryň diňe üç prosenti eken. Edebiıatda-da ıagdaı şeıle bolsa gerek.
Kerim! On ıyl mundan ozal men sallahkam (wah, o lezzetli döwur geçdi-le!), bir ıyl tomus zähmet rugsadyna çykamda, gapyny içinden gulplap, “Gumdan tapylan ıüregi” okadym. Howlukman okap çykdym. Onsoň, muňa-da kanagat etmän, däli ıaly, ıeke özum bir içerde daşymdan okadym. Howlukman, daşyňdan okasaň, onuň her bir sözüniň agramy başgaça ekeni. Gitdigiçe şol poema ıalňyzlykda meniň syrdaşyma, dostuma öwrüldi, ondaky gahrymanlar direldiler-de, Çärjew köçesiniň 19-njy jaıynyň 38-njy kwartirasyna girdiler. Men olar bilen mazaly gürleşdim, oturdyk, derdinişdik. Men şondan soň şol poemany propagandirlemäge başladym. Emma başaran zadym bolmady. Bu näme üçin beıle bolıarka diıip pikir etdim. Il aıtmyşlaıyn, şu setirleri ıazıan adamyň atlyny agdaryp, düıelini düňderjek dili barmyşyn. Dilewarlygymy ıarag edinip propagandirlesemem, ıol alyp bilmedim. Soň görüp otursam, bu zat maňa eıgertjek däl eken. Ana, şonda goşgyny proza bilen aıdyp bolıan bolsa, onuň goşgy däldigine göz ıetirdim. Şeıdibem akylyma aılandym.
Çyn poeziıanyň gizlin syryny ynsan dili bilen düşündirip bolmasa gerek. Dünıäde iň gizlin syrlaryň biri, hiç haçan açylmajak syrlaryň biri Dawut ogly Süleıman şeıle diıenmiş: men gaty köp zada akyl ıetirip bilıänem bolsam, käbir zady başaramok – gaıaň ıüzünde ıylanyň yzyny, zenan ıüreginde erkek kişiniň ıoluny, asmanda guşuň yzyny, ummanda balygyň yzyny… saıgaryp bilemok. Poeziıanyň syram adamyň beınisindäki 14 milliard kletkanyň düşnüksiz oınudyr.
Käbir kitaplary okaıaň weli, ondaky çap edilen sözler setirleri, setirlerem sahypalary emele getirıär. Emma sözler, jümleler, sahypalar direlmän, edil öliniň dodagy ıaly, sop-sowuk bolup galıar. Şol sözler bilen beıan edilıän wakalary okyjy görüp bilenok. Wakalaryň aıak sesi eşidilmeıär. Gahrymanlaryň ıüz keşbini görüp bolanok, sözlerini olaryň öz agzyndan eşidip bolanok. Sözler obraza öwürlenok. Okap barıarkaň, diňe ak kagyzy, onuň ıüzündäki sözleri görıäň. Diňe ak kagyzyň ıüzünde garynja ıaly gara harplar saňa seredip dur. Birinden sahypalar diri adamyny güldürenogam, öldürenogam, jelebiň näzi ıaly sop-sowuk sözler, jümleler okyjyny heıjana getirmeıär, onuň jynsyny üıtgetmeıär (gowy manyda).
Biziň tragediıamyz – nalajedeıin goşgular metbugatda, hatda aıratyn kitap görnüşinde-de köp çykıar. Iň erbet tarapam – ıaşlar şo zeıilli goşgulary nusgadyr öıdıärler. Seniň nusga bolaışyňy!
Goşgy diıen at bilen çap edilıän patarrakylardan ıaňa Berzeňňiniň itleri mergilän ıaly, uwlaşyp, meni gije ıarymyndan soň işlemäge goıanoklar. Prozanyň ıagdaıam ybaly däl.
Meniň ıazyjy hökminde däl-de, okyjy hökmünde pikirlerimi aıdıan. Men ıazyjy däl. Şeıledigimi özüm bilıän. Bir çüışe kefir almak üçin iki sagat nobata durup ıören adamdan ıazyjy bolmaz. Zamanymyzyň ritmi şeıledir-dä. Pikir ıöretmäge, uly bir pikiri allalap, eseboıa getirmäge, jemläp, durmuşyň uly bir panoramasyny mazaly görkezmäge meniň ıagdaıym ıok, wagtym ıok. Sportlotonyň şariklery ıaly böküp duran bolgusyz setirlerden doly “eser” ıazmaga-ha meniň ynsabym çatanok. Eger ejir çekip, uly bir zady ıazaısaňam , çykarmasy hyllalla. Menä käbirleri ıaly ıalbaryp bilemok. Biriniň öňünde ıaıapjalap bilemok. Sebäbi gara güni üçin ejesiniň oınaşyna kaka diııänlerden däl. Magşar gününiň jaňy kakylıança meniň şu gylygym üıtgemese gerek. Özüm zamanababrak bolmalydygyna düşünıänem bolsam, gönezligim meni agyzdyryklap saklaıar. Kürt aganyň atan gönezligi-dä.
Eılesi–beılesi uruş döwrüniň kartoçkasy ıaly ıumoreska maňa besdir. Mende talant ıok. Mende diňe azajyk zehin bar. Bary bilen bazar eılemeli. Meniň ıumoreskalarym gyzykly diııärler. Näme üçin şeıledigini bilıäňizmi ? Men mydama iň täsin adamlar bilen tirkeşıän: gedaılar, tirıekiler, arakhorlar, işigaıdanlar, işden kowulanlar, durmuşdan nalap ıörenler, jelepçiligi kesbi-kär eılän aıallar, tsiganlar. Men şolardan öwrenıän. Edil Maksim Gorkiniň gahrymanlary ıalydyr. Men görip däl. Emma näme üçindir mydama aılantusa gözüm gidıär. Muňa türkmenler porsy agaç diııärler. Aılantusyň ıaşaıyş ugrundaky hyjuwy meni haıran galdyrıar. Miwe getirmeıänligi üçin, ony mellekli melleginden aıryp taşlanyny kem görenok. Indi-hä düıbüne düw ekäıen bolsam gerek diıip, ony sogrup taşlaıarlaram weli, haı diımän, ol ıene gögermek bilen bolıar. İene kerçeıärler, ol ıene gögerıär. Ol özüni horlaıandyklaryna namys edıän ıaly, täzeden gaırata galyp, ıene gögermek bilen bolıar. Onuň gujur-gaıraty egsilmeıän bolarly. Il hatarynda sana geçmek, tebigat tarapyndan berlen hukugyna (ösmek hukugyna) eıe bolmak, ıagny ıaşamak ugrunda onuň jan edişini näme bilen deňeşdirjegiňi hem bilip bolanok.
Döredijilik adamsyna hökmürowan tebigat tarapyndan berlen zehin ıeterlik däl. Oňa aılantusyňky ıaly yzygiderli hyjuwam gerek. Egsilmeıän, ıanbermez hyjuw gerek. Arman, şeıle hyjuw mende ıok !
Biziň edebiıatymyzda ıaşlara goltgy berip duran Çingiz ıaly şahsyıet gerek. O-da ıok. Biri bardy, ıatan ıeri ıagty bolsun. İöne o pahyr, diňe öz şahsyıetini mazalamak, timarlamak bilen bolup ıördi. Diňe ıeke özüm bolsam diııärdi. Edil domalan ıaly, biler bolsaňyz, domalan dagyň köplenç guzaıynda gögerıär. Mazaly syn etseň, onuň deminiň ıeten ıerindäki ot-çöpleri eıikdirmeıän bolarly.
Men bu zatlary näme üçin ıazyp otyrkam ?! Edebiıatymyzyň ıagdaıy barada pikir alşar ıaly adama zar bolup geçmel-aıt. Pikirdeşleriň başy jem bolanok. Her kim öz başyna. Gije sagat 3 bolupdyr. Elim degende dowamyny ıazaryn-da.