Kompozitor Daňatar Hydyrow
Gaıada bäş günläp oturan çepiksi, argyn bir goja äpet bürgüdiň aıaklaryna ıapyşyp, onuň bilen uçup gidıär. (bu zatlar elbetde onuň aňynda bolup geçıär).
Ine, goja uçut gaıalary, aňňat-aňňat gum depelerini aşyp, ahyryn obasynda gonıar. Ol ıerde täsin bir meılis guralypdyr. Bagşy dutaryna kakyp, aıdyma gygyrıar... İöne oturan märekäniň täsin bir syry bar...
«Gadymy daglaryň rowaıaty» atly filmdäki şeıle ıatdan çykmajak wakalar juda tolgundyryjy sazyň astynda bolup geçıär. Saz filmde söz bilen ıetirip bolmaıan duıgulary üpjün edıär. Milli äheňlere ıugrulan gahrymanlaryna duıgudaşlyk döredıär.
Şol täsin sazy ıazan hem Daňatar Hydyrow. Kompozitoryň ıüzlenıän mowzuklary, žanrlary köpdürli. Onuň Birinji simfoniıasy, alt hem orkestr üçin ıazan konserti, kantatalary, dutar, wiolonçel, fleıta, pionino, kirişli saz gurallary üçin ıazan uly-kiçi eserleriniň hersi özüniň özboluşlylygy bilen haıran galdyrıar. İöne şol bir wagtyň özünde olaryň ählisini baglanyşdyrıan zadam bar, ol hem millilik.
Daňatar Hydyrowyň sazlarynda türkmen sähralarynda öwsüp, elwan gülleriň başlaryny sypaıan şemallaryň owazy, çeşmedir çaılaryň akar suwunyň sesi ıa-da ıagyş ıagyp, onuň dag başyndan şaglawuk bolup akyşy eşidilıär. Kompozitor liriki heňlere köp üns berıär ol adam duıgularyny, tebigy hadysalary mukama siňdirıär.
Şeıle önjeıli işleıän adamyň wagtyny boş geçirmejegi belli. Daňatar aganyň ıanyna baranymda, ol pianinonyň gapdalynda oıa batyp oturan eken. Öňünden gepleşendigimize garamazdan, ony işinden alyp galandyryn diıip pikir etdim, ıöne ol maňa garaşyp oturandygyny, işlerinden eııäm dynandygyny aıtdy.
Bu tegelek ıüzli dolmuş adamy görenimde, kelläme ilki bilen geleni; «Bäh, bu ıaşulyň içinde entek ıene köp saz bardyr» diıen pikir holdy. Dogrusy, meniň öňdenem şeıle pikirim bardy. Kompozitoryň eserle- riniň köpüsi maňa tanyşdy, alt üçin ıazan konsertini, filmlere ıazan sazlaryny hezil edip diňläpdim, ıöne göwnüme ol ömrüniň iň esasy sazyny indi döretjek ıaly. Tanyşlykdan, hal-ıagdaı soralyşy- gyndan soň, geçip oturan badyma, Daňatar aga gürrüňe başlady:
— Häzir men birnäçe eserleriň üstünde işleıän. Ine, ıaňy-ıakynda-da «Alkyş aıdıar Size halkyň, Arkadag» atly kompakt diskim çykaryldy. Onda G.Ezizowyň, A.Taganyň, G.Şagulyıewanyň, K.Rejebowyň, O.Oraztaganowanyň hem başga şahyrlaryň sözlerine düzen aıdymlarym, «Aılawda» hem-de «İatlama» atly sazlarym ıerleşdirildi.
— Aıdymçy ıa sazanda bolmagy arzuw edıänler köp, emma sazy döretmek höwesi ähli kişä berilmeıär. Ömrüňizi kompozitorlyga bagyş etmegiňize näme itergi berdi?
— Men saz bilen çagalykdan gyzyklanıardym. Bu sungata imrinmegime, ilkinji nobatda, Nury Halmämmedowyň sazlary täsir etdi. Onuň eserlerini yhlas bilen diňleıärdim, özümem şonuň ıaly eser ıazmagyň arzuwyndadym.
Şonuň üçin Aşgabatdaky Daňatar Öwezow adyndaky Türkmen döwlet sazçylyk mekdebine okuwa girenimde, ol ıerdäki mugallymym Walentin Iwanowiç Methalıowyň öň Nury Halmämmedowy okadandygyny bilenimde, başym göge ıetdi. Men-ä Halmämmedowy şeılebir täsirlenip, hatda gözüne ıaş aılap diňleıän ıigit. Meni okatja- gam şol kompozitoryň halypasy bolsa, oňa ıetesi zat barmy?!
Garaz, bir ıyl bu ıerde okanymdan soň, P.I.Çaıkowskiı adyndaky Moskwa konserwatoriıasynyň ıanyndaky sazçylyk mekdebine okuwa kabul edildim. Ol ıerde meni kompozisiıadan K.Bataşow, saz formalarynyň seljermesinden İ.Holopow, polifoniıadan W.Fraınow ıaly ady belli ussatlar okatdylar. Ony gutaranymdan soň, (häzirki Sankt-Peterburg) Leningraddaky N.A.Rimski-Korsakow adyndaky konserwatoriıanyň kompozitorçylyk fakultetinde okuwymy dowam etdirdim. Onda S.M.Slonimskiı, G.I.Banşikow ıaly belli rus kompozitorlaryň tälimini almak miıesser etdi.
Ol döwürler men eııäm birnäçe eserler döredipdim, has hem aıdym ıazmagy halaıardym, ıöne şeıle ajaıyp halypalar duşmadyk bolsa, döredijilik ıolumda kän zatdan galardym.
— Dogrudanam, sungatda halypa-şägirtlik däbiniň örän uly ähmiıeti bar, ıöne sazda onuň wajyplygy has-da äşgär bildirıär. Siz ıaňy halypalaryňyzyň arasynda Konstantin Bataşowyň hem adyny tutduňyz. Bu ussat rus kompozitoryndan tälim alyp, häzir meşhurlyk gazanan sazandalaryň sany-sajagy ıok. Özüňiziňem habaryňyz bardyr, K.Bataşow Magtymguly Pyragynyň sözüne bariton hem fortepiano üçin wokal tapgyryny hem döredipdi. Meni gyzyklandyrıan zat — onuň okadyşynda nähili aıratynlyk bardy?
— Bataşow maňa-da uly itergi berdi. Onuň okadyşynyň üıtgeşikligi: sa- paklarynda diňe sazy, kompozisiıany däl-de, edebiıaty, taryhy, şekillendiriş sungatyny-da öwrederdi. Ilkinji gezek sapaga baranymda: «Şu kitaby okadyňmy? Oka, onsoň indiki sapakda gürleşeris» diıip, Lermontowyň «Biziň döwrümiziň gahrymany» atly romanyny elime tutdurypdy. Mende edebiıata bolan uly söıgini döredenem Bataşow boldy. Soň men oňa Magtymgulynyň kitabyny beripdim. Ol şondaky goşgulara dokuz romansdan ybarat wokal tapgyryny döredipdir. Ol syıahat etmegi gowy görıärdi, özüniňem bilmeıän zady ıok ıalydy. Konserwatoriıany tamamlap gelenimden soň, men ony birki ıola Türkmenistana çagyrdym. Oňa ıurdumyzyň taryhy ıerlerini, Maşat-Misserian ıadygärliklerini, Soltan Sanjar kümmedini görkezıäs welin, olaryň taryhyny özi bize gürrüň berıär-dä. «Ine, şu ıadygärlikler bütin Orta Aziıa arhitekturasynyň düıbüni tutdy...» diıdi. Saragt babanyň, Mäne babanyň taryhyny, onuň üıtgeşik- liklerini içgin bilıärdi.
Ol türkmen sazlarynyň heňine «Туркменская сюита» atly, fortepiano, fleıta, skripka hem wiolonçeliň kwarteti üçin hem saz döredipdi.
Daňatar aga durşuna bir hazyna eken. Ol türkmen saz sungatyndan, akademiki sazyň taryhyndan ep-esli gyzykly gürrüňler berdi. Men ondan daşary ıurt kompozitorlary bilen bagly pikirlerinem soradym.
— Meni daşary ıurt kompozitorlarynyň gündogar äheňinde döreden sazlary has gyzyklandyrıar. Uspenskiı; bütin Türkmenistan boıunça ekspedisiıa geçirip, «Türkmen sazy» atly ajaıyp kitabyny ıazanyndan soň, 1930-njy ıyllarda şol kitapda getirilen türkmen sazlarynyň heňinde kamera ıa simfoniki eser döretmek boıunça bäsleşik geçirilıär. Mihail Ippolitow-lwanow, Sergeı Wasilenko ıaly kompozitorlar şol bäsleşige gatnaşypdyrlar. Häzirki döwürde olar nusgawy kompozitorlar hasaplanylıar. Bäsleşikde Genrih Litinskiı ıeňıär, oňa ak roıal sowgat berilıär. Ine, şolaryň döreden sazlary mende uly gyzyklanma döredıär.
Olardan öň döredilenlerden Nikolaı Rimskiı-Korsakowyň «Şeherezada» eserini belläp geçesim gelıär. Aleksandr Borodiniň «Orta Aziıa» atly ajaıyp eseri bar. Ony diňläniňde, kerwen bilen bilelikde bütin Orta Aziıa sebitini geçip, biziňem sazandalarymyzyň mu- kamlaryny diňlän ıaly bolıarsyň.
Özümde güıçli täsir galdyran kompozitorlary agzamaly bolsa, elbetde, ussatlygyň nusgasy Iogann Sebastian Bahy hem unutmaly däl. Bethowen, Mosart ıaly ägirtler — romantikler, bularyň hiç birini parhsyz goımaly däl. Kompozitorlaryň her biri şolaryň döredijiligini özleşdirip, olaryň gazananlaryny milli sazymyzyň dabaralanmagy üçin peıdalanmagy başarmalymyka diııän.
— Siz düıpli bir opera, balet ıa simfoniıa döretmegiň ugruna çykaňzokmy? Eger döretseňizem, haısy edebi çeşmä ıüzlenerdiňiz?
— Dogrusy, düıpli bir eser döretmegi meıilleşdiremok. Bütin döredijilik ıolumda bir simfoniıa ıazypdym.
Opera ıa-da balet ıazjak bolsaňam, oňa ep-esli wagt sarp etmeli bolıar.
Akademiki sazlaram, simfoniıalaram, operalaram zerur, emma meni aıdym ylhamlandyrıar, şonam özüme höwür edindim, halk arasynda iň köp ıaıraıany hem aıdym bolsa gerek. Her aıdymyň hem öz ykbaly bolıar.
1970-nji ıyllarda elektrodutaryň gapdalyndan aıdym aıtmak ıoň bolupdy. İörite şoňa niıetläp, Orazgylyç Gurbannyıazow, Rejep Rejebow, Çary Nurymow dagy hem aıdym döredipdiler. Onsoň menem elime dutarymy alyp, öňümde maksat goıdum. G.Ezizowyň «Uzak ıaıladaky enäniň hüwdüsi» goşgusyny elektrodutar üçin aıdyma geçirmekçidim. Ol goşgy ıönekeı bir hüwdi däl, ol enäniň çagasyna ünde- ıän ömür pendi. Netijede, 1970-nji ıyllaryň ortalarynda ıazylan «İaıla hüwdüsi» 1980-nji ıyllaryň ahyrynda ıerine ıetirildi, ussat aıdymçy Jemal Saparowanyň aıtmagynda bu aıdym il-günüň söıgüli aıdymyna öwrüldi.
Hormatly Prezidentimiziň çäksiz howandarlygy bilen bu gün ıurdumyzda aıdym-saz hem opera sungaty täze belentliklere galıar.
Şonuň üçin menem öz gezegimde, şahyrlarymyzyň Berkarar döwletimiziň bagtyıarlyk döwrüni, hormatly Prezidentimiziň edıän ägirt işlerini wasp edıän şygyrlaryny aıdyma geçirıärin. Olar halk içinde giňden ıaıraıar, radioda, telewideniıede ıerine ıetirilıär.
Daňatar aganyň aıdanlaryny kagyza geçirjek bolsaň, uly kitap emele geljek. İöne indi bu ıerde, meniň pikirimçe, gürrüňi uzaldyp durmagyň hajaty ıok. Ussat kompozitorymyzyň dünıäsine aralaşmak üçinem onuň sazyny diňlemek gerek.
Söhbetdeş bolan Maksat BÄŞIMOW