Bulgaristan ve özür siyaseti – Sadık Can
Yorum / 30/01/2012
Bulgaristan’ın Türklerden özür dilemesi, özür siyasetinin Balkanlar ve Ortadoğu’da müreffeh bir gelecek inşasının anahtarı olacağının işaretiydi.
1989’da, son komünist hükümet döneminde, etnik Türk nüfusun zorla asimile edilmesi politikasının sonucu olarak, Bulgaristan nüfusunun yaklaşık yüzde 5’i ülkeyi terk etti. Kısa süre sonra da komünizm çöktü. ‘Adların iadesi’ ya da ‘uyanış süreci’ denilen bu uygulamanın Bulgaristan’da komünizmin bitmesine bir katkısı olmadı. Daha çok, ölmekte olan kalbini yapay biçimde çarptırmak için popülist milliyetçilik şokuna başvuran, çürümüş bir rejimin son kıvranışlarının simgesiydi bu. Bulgaristan parlamentosunun, kendi vatandaşlarına çektirilen acılar için özür dileyen bir bildiriyi kabul etmesiyse 22 yıl aldı.
Bildiri, diplomatik bir baskının sonucu ya da Bulgaristan’la Türkiye arasında gaz bağlantısı veya ticaret anlaşmasının aracı değildi. Ne Bulgaristan’daki Türk partisi ne de –AB’ye yeni üye devletlerdeki hayırlı icraatların gerisindeki itici güç olan-Avrupa Komisyonu tarafından talep edilmişti. Acılı bir iç sürecin ve siyasi olgunluğun sonucuydu bu.
Fakat niye bu kadar geç geldi? Genellikle özürler, çok gecikmeli olarak ve esas sorumlu olmayan kişiler tarafından dilenir.
Toplu hafıza kaybı
Doğu Almanya, Nazi suçları için ta 1990’da özür dilemişti. Ülkenin 2. Dünya Savaşı’nda en büyük can kayıplarını vermiş Sovyetler tarafından işgal altında olduğu düşünülürse, neden bu kadar geç kalındığını anlamak zor. Dönemin Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin, 2. Dünya Savaşı’nda 600 bin Japon esirin Sibirya’ya gönderilmesi konusunda özür dilediğinde 1993’tü.
Yine 1993’te Papa 2. Jean Paul, Katolik Kilisesi’nin Afrika’daki köle ticaretinde oynadığı rol için özür diledi. Britanya Başbakanı’nın (ülkesinin 1833’te yasakladığı) köle ticareti için özrü 2007’de geldi ve ABD Senatosu da kölecilik tarihi için 2009’da özür diledi -1865’te tümüyle yasaklanmasından yaklaşık 150 yıl sonra. Özür için asla geç kalınmıyor olsa gerek ki Katolik Kilisesi, 1633’te Galileo Galilei’yi ev hapsine koyduğu için 1992’de özürlerini takdim etti.
Gel gelelim bazen zamanında dilenen özürler, mucizeler yaratabiliyor. 19 Ağustos 1993’te Güney Afrika Devlet Başkanı Frederik Willem de Klerk, apartheid için özür diledi. İki gün sonra Nelson Mandela, Afrika Ulusal Kongresi’nin düşman olduğundan şüphelendiği kişilere yönelik mezalimi için özür diledi. Bu iki özür, muhtemelen ülkeyi kurtardı.
Aynı şekilde münasip bir özrün eksikliği de iki ülke arasındaki ilişkileri mahvedebilir: Şu anda Türkiye ile İsrail arasında olduğu gibi. Gazze ablukasını kırma girişiminde bulunan Türk gemisine baskın düzenlenip 9 Türk vatandaşının öldürülmesinin ardından İsrail, ‘eğer Mavi Marmara operasyonunda sorun çıkmışsa, özür dilemeyi değerlendirmeye istekli olduğunu’ söyledi. Fakat bu, Türkiye için yeterli değildi ve İsrail büyükelçisini sınır dışı etti.
1989 sonrası Bulgaristan, ‘uyanış süreci’yle ilgili toplu hafıza kaybına uğramıştı. Az sayıda kitap ve belgesel yayımlandı, onlar da “Şimdi zamanı değil”, “Yatışmış etnik gerilimi niye tekrar tahrik ediyorsunuz?” gibi suçlamalarla karşılaşmıştı.
Komünist Parti’nin halefi Sosyalistler, seleflerinin suçluluk karmaşasını da devraldığından, böyle bir girişime soyunmadı. Oluşumundan kısa süre sonra çaptan düşmeye başlayan komünist karşıtı yelpaze de Türk partisiyle taktik savaşına girdi ve bu konuya yeterince eğilmedi.
1998’de Bulgaristan Devlet Başkanı Peter Stoyanov, Bulgaristan’ın mezalimi için Türkiye Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel’den özür dilediğinde bu, kolektif olarak tanınan bir sorumluluktan ziyade kendisinin açıkgörüşlü bir eylemiydi. Siyasi partiler, milli hissiyatlı seçmenleri yabancılaştırmamak için ihtiyatlıydı. Bulgaristan, “Bu konuyu aile içinde konuşmuyoruz” havasına girmişti.
Bu açıdan özür şaşırtıcıydı; zira Balkanlar, özür dilemesiyle tanınan bir bölge değil. Özür, onlara göre zayıflık demektir. Eğer günün birinde bir ‘Balkan geni’ keşfedilirse bu, ‘suçlama geni’ olacaktır. İkinci Balkan geni de ‘inkâr’ olacaktır. Belki de Balkanlar’daki sayısız çatışma, kötü muamele ve mezalimin merkezinde, Balkanlar’ın bu özür dilemez doğası yatmakta. Balkanlı tarihçilerin aşkla yazdıkları ders kitaplarını okuduğunuzda, çoğunun tarih boyunca “Herkes bize karşıydı” öncülünü temel aldığını görürsünüz. Balkanlar’ın kendini kurbanlaştırma takıntısı ve “Tüm komşularımız kana susamış düşmanlardır” görüşü, toplumsal tartışmalarda da derinden yer etmiştir.
Ölümcül bir kokteyl
Genelde geçmişi araştırmak, sırf olan biteni anlama çabasının, ikinci sınıf bir şairin kutsal hakikatin sorgulanamaz kaynağı olarak görülen şiiriyle ters düşmesi yüzünden imkânsızdır. Osmanlı İmparatorluğu’yla ilgili genel algı da sadece zorla İslamlaştırmaya karşı ölümü tercih eden cesur erkek ve kadınların kanıyla renklenen 500 yıllık karanlıktır.
2. Dünya Savaşı’ndan sonra militanca laik komünistler de bu çizgiyi korudu; zira öncelikle Türkiye, o kana susamış imparatorluğun –NATO’nun- bir üyesiydi. Osmanlı dönemi için kullanılan terim, anlam kaymasına uğradı. Türkiye’yle (Sovyetler’in NATO takıntısının sıkı takipçisi) Bulgaristan arasındaki ilişkilerin durumuna bağlı olarak, ‘Türk köleliği’nden ‘Osmanlı köleliği’ne ve ‘Osmanlı yönetimi’ne kadar değişiklik gösterdi.
Bulgaristan’ın 1878 Türk-Rus Savaşı’nın yan ürünü olarak Osmanlı’dan bağımsızlık kazanması, Bulgaristan’ın (2. Dünya Savaşı’nın yan ürünü olan) Sovyetler tarafından işgaliyle kıyaslandı. Bu iki olaydan şu saçma laf üretildi: “Vanya Dayı-Bizim çifte kurtarıcımız.” Çevirirsek: “Slav kardeşlerimiz olan Ruslar, bizi önce Müslüman Türkiye’den, sonra faşist Almanya’dan kurtardı.”
Maalesef Avrupa’nın tamamını, hatta Almanya’nın tamamını kurtarmayı başaramamışlardı. Böylece faşistler, Türkler, Washington, Osmanlılar, Londra, Müslümanlar ve Katolikler, geçmişin ve şimdinin ölümcül kokteylinde birbirine karıştı. Bulgaristan, bu propaganda karışımıyla düzenli olarak arındırıldı.
Komünist hükümetin çarpık zihniyetinin Orwellyan ‘adların iadesi’ kuramını icat etmesinin arka planı işte buydu. Devlet, ataları zalim Türkler tarafından asırlarca köle edilip zorla asimile olmuş halka, Bulgar isimlerini geri vererek kolektif iyilik yapıyordu. ‘İade’, üniformalı ve gizli polis, parti yetkilileri, ordu ve Bulgaristan Ulusal Televizyonu tarafından icra ediliyordu. Kanal, milli kıyafetler içinde kendini Bulgar danslarına kaptırmış köylüleri gösteriyordu. Böylece kimliklerini yeniden keşfetmenin coşkusunu ve en has kökenlerine inmelerini sağlayan Komünist Parti’ye şükranlarını dile getiriyorlardı.
Bu kutlamalar eşliğinde 350 binden fazla kişi ülkeyi terk etti.
Beklenmedik bir özür
Yaklaşık 1 milyon Müslüman aşağılandı, binlerce aile terörize edildi –ve toplumları içinde etkili kişiler, ülkeyi terk etmeye zorlandı. İnsanlar evlerini terk etmek zorunda kaldı ve pek çoğu, Türkiye’ye sığınmak için kaçarken yok pahasına satmak zorunda kaldıkları mallarından mülklerinden oldu. Tıbbi kayıtlar imha edildi; mezar taşlarındaki isimler çıkarıldı.
Bulgaristan’ın beklenmedik özrü, tarihinin rezil bir bölümünün kefaretini ödemesi için gerekli bir eylem olmakla kalmayıp, bölge ilişkileri için de alışılmadık bir emsal oluşturuyor. Bütün Balkan ülkeleri hem kendi vatandaşlarına hem de birbirlerine, mezalimleri için özür dilemeye karar verirse şayet, bütün bir yılı buna vakfetmeleri gerekir.
Ancak sadece hata değil, günah işlediğini de kabul edebilmek ve başkaları adına kolektif sorumluluk üstlenebilmek, siyasi ve diplomatik bir jest olmakla kalmayıp güven tesisine kapı açan bir arınma eylemidir de… Aksi takdirde geçmişe saplanıp kalacak, önyargılar tarafından kelepçelenecek, atalar üzerinden yürütülen siyasi kampanyalara kanabilecek insanların kurtarılmasıdır. Özür, ileriye doğru bir kapı açar ve siyasilere kendi taraftarlarını korumanın ötesinde politikalar sunma fırsatı sağlar.
Bu, Bulgaristan’ın ötesinde daha büyük bir şeye işaret ediyor. Özür, -özellikle Balkanlar ve Ortadoğu’da- güvenli ve müreffeh bir gelecek inşa etmenin temel aracı olarak tanınmalı. Türkiye-Ermenistan, İsrail-Filistin, Sırbistan-Kosova örneklerinde olduğu gibi geçmiş, olağanüstü karmaşık olabilir. Lakin özür siyaseti, intikam siyasetinden çok daha güçlü olabilir. (Gazeteci, danışman, Britanya’daki ‘Bulgaristan’ın Dostları’ adlı hayır kurumunun başkanı, Bulgar Siyasi Bilimler Fakültesi Yönetim Kurulu Başkanı, 26 Ocak 2012)
Sınava Endeksli Eğitim Modeli
Tags: Balkanlarda özür dileme geleneği var mıBulgaristan Türk asimilasyonu için özür dilediBulgaristan ve asimilasyonDevletlerin özür dilemeleriGeçmişiyle yüzleşen devletlerGeçmişle yüzleşme
Next story AKP yol ayrımına mı geldi?
Previous story Fransa sorunu ve ötesi