Türk Devletlerinde Hükümdar | CeReZFoRuM
Sarayda bulunan başlıca görevliler şunlardı amgacılar (kağanın altın damgasından sorumlu),danışmanlar,hazinedarlar,elçiler,davetçiler,kılavuzlar,saray tabipleri,falcı ve müneccimler,kapıcılar,işçiler,sanatkarlar...
Siyasi-idari otoriteyi elinde tutan han ve boy beyleri, toplum hayatınınbütün alanlarını gelenekler ve törelere göre düzenledikleri,bağımsız bir adalet örgütü bulunmadığından yargıç olarak görev yaptıkları ve aristokratik öğeler olarak görüldükleri söylenebilir.
En eski devirlerden beri taht ilahi takdire açık tutulmuştur.Bu telakki karşısında bütün diğer adet ve teamüller hükümsüz kalmıştır.Hanedandan biri şu veya bu suretle fiilen tahtı ele geçirdi mi artık onun meşruiyeti nazari ve hukuki bakımdan bir mesele olmamaktadır.Saltanata veraset ve tahta geçme konusunda önemli bir yeri olan veliahdlık kurumuna gelince şehzadelerden birinin hükümdarın tayin ettiği veliahda itirazı hukuka dayanarak vaki olmaktadır.
Ananeye göre veiahdlığında tıpkı saltanatın tasdiki gibi halife tarafından tanınması gerekiyordu.Örneğin Sultan Alp Arslan oğlu Melikşah’ın veliahdlığı konusunda halife Kaim Biemrillah’dan izin istedi.
Bu çağda(XI. yy) örgütlenen müslüman Türk Sultanlıklarının en güçlüsü olan Selçuklu yönetimi İslami gelenekleri ve Türk örfünü bağdaştırarak kendisinden sonra gelecek yönetimleri etkiliyecek bir örgütlenme biçimi sunmuştur.Selçuklu Devleti ,yapı ve örgütlenme itibari ile Sasani ve Abbasi yönetimleri gibi merkeziliği ağır basan bir yönetim sistemi değildir.Eski Türk Devletlerinde hakim olan ademi merkeziyetcilik Selçuklu Yönetiminde ve hatta Fatih Dönemine kadar Osmanlı Devletinde ülüş sisteminin gereği olarak ağır basmıştır. Selçklu Yönetiminde sultanın görevleri biraz abartılmış olduğu söylenebilir çünkü ademi merkeziyet esasına göre örgütlenmiş bir ülkede sultanın töre icabı halkın iktidara itaatine karşılık olarak sultanın idaresialtında bulunanları doyurması, giydirmesi ve zengin etmesi söz konusudur.
Sultanların Siyasi İktidarlarının Kaynakları ve Kullanılışı
Bu konu hakkında Selçuklu devri devlet idaresi el kitabı diyebileceğimiz Nizam-ül Mülk’ün “Siyasetname” adlı eserinde bilgi bulunmaktadır.Büyük Selçuklu İmparatorluğunun ünlü veziri şöyle yazar:”Tanrı her asırda ve zamanda halk arasından padişahlık vasıfları ve öğülmeye değer hasletleri ile bezediği birini seçer;dünya işlerini ve reayanın sulh ve sükun içinde yaşamaları işlerini ona tevcih eder.” Nizam-ül Mülk’e göre ,hükümdar kudretini doğrudan doğruya Tanrı’dan alır ve Tanrı adına saltanat sürer.Tanrı birini hükümdar olarak seçerken onun hangi ırktan olduğuna bakmamakta sadece hükümdarlık vasıflarına sahip olup olmadığına bakmaktadır.Halifalikten ve dünyevi selahiyetlerin onun tarafından Selçuklulara devredilmesinden hiç bahsetmemesi dikkate değerdir.
Nizam-ül Mülk ayrıca,bütün memleket ve raiyetin sultana ait olduğunu söyler.İnsanları idare etmesi için tanrı tarafından seçilmiş kimsenin insanların en üstünü olacağı tabidir.”Tanrı’nın padişahı ,bütün insanların üstü (mafevk’i) ve insanların da onun astı (madun’u) olarak yarattığını,insanların rızkı ve büyüklüğü ondan relde ettiğini” söyler.
Sultan’ın Sahip Olması Gereken Vasıflar
Nizam-ül Mülke göre sultanın sahip olması gereken vasıflar adalet ve bilgidir.Diğer taraftan yine ona göre devletin bekasını şu iki unsur temin etmektedir:İhsan ve adalet.
Sultan muayyen meselelerde müşavere meclisleri kurar,burada kendilerine verilen mesele münakaşa edilir.Ancak nihai kara verme yetkisi veya alınan kararları tatbik edip etmeme yetkisi sultanın şahaına aittir.
Sultanın muayyen esaslar dahilinde neşrettiği fermanlar ,hatta ağzından çıkan sözler,kanun kuvvet ve mahiyetini haizdir.Gerek,her kademeden devlet teşkilatı gerekse,her sınıftan halk bunlara itaatle yükümlüdür.
Devlet politikasına yön veren sultanlar başlıca üç bakımdan selahiyetlidirler:Teşri,icrai ve kazai.
Sultanın neşrettiği ve altına tuğrası çekilmiş bütün belgeler kanundur.Bunlar Selçuklu devrine ait münşeat mecmuaları içinde toplanmışlardır.
Sultanın icrai ve askeri yetkilerinin başına memuriyetlere ve kumandanlıklara tayin gelmektedir.Bir diğer görevi ikta tevcihidir.Sultan başında bulunduğu devletin bir kısmı üzerindeki hakimiyetini terkettiğinde,iktidarı tevcih ettiği aynı ferman vasıtası ile ikta hakimiyetini halefi devreder.
İcra kuvvetlerin,n devlet politikası olarak tecelli ediş şekli çok önemlidir.Büyük Selçuklu devrinde,devletin sınırları içinde bulunan bütün insanları ,din ve ırk farkı gözetmeksizin refah içimnde yatmasını amaçlayan Hun ve Göktürk devlet politikasını görüyoruz.Yine bir devlet politikası olarak sosyal adalet ilkesi uygulanmaktadır.
Hükümdarın icrai yetkilerinin diğer bir bölümü olan askeri yetkilerine gelince hükeümdarın başkumandanı olduğu ordu ,Türk Devletler’inin temelidir.
Hükümdar –sultan ya da melik- adalet teşkilatının başıdır.Bilindiği gibi adaletin etkenliği süratle yerine getirilmesi ile artar.Büyük Selçukluların ilk sultanı Tuğrul Bey bizzat mezalim mahkemesine başkanlık ediyordu.ayrıca sultanın adalet yolundan ayrılmayacağına dair halifeye söz vermesi usuldendi.
Sultanın Protokol bakımından Durumu
Sultanın Hakimiyet Sembolleri
Sultanin hakimiyet sembolleri aynı zamandasultanın protokol bakımından durumunu da gösterir.Bunlar ayitaht; saray ve çadır,taht,tac,bayrak,tuğ,davul-nevbet,hükümdarın ünvanı ve lakapları,hutbe,sikke,kılıç,çetr,tıraz,yüzük,kemer,yay ve okdan meydana gelir.
Payitaht başta devletin beyni olan hükümdarın ve maiyetinin bulunduğu saray olmak üzere ,devletin diğer organları olan hükümet,ordu ve adalet teşkilatının bulunduğu,ülkelerin yönetildiği şehirdir.
Saray gibi taht ve tac da devletin yüksek hakimiyetinin sembolüdür.Tac Türk geleneğinde çok kullanılmaz.Tahtın şekli ve kıymeti mevki ve makama göre değişiyordu.Tuğrul Bey dünyevi selahiyetleri halifeden devraldığı törende bir adam boyu yüksekliğinde tahtta otururken,halife 3,5m yüksekliğinde bir tahta oturmuştu.Tuğrul Bey’in arkasında kalkan ve mızraklar ,önünde muazzam bir yay ve elinde iki ok bulunurdu.
Bayrak konusunda ise eski Türk Devletlerindeki anlayış hakimdi.
Nevbet takımı sultanın gezilerinde ona refakat ediyordu.Nevbet çalma ancak sultanın iznine bağlı idi.
Hutbe hatib tarafından Cuma namazından önce okunurdu.Allah’a hamd ile başlar,peygambere salavat ile devam edildikten sonra halife ve devlet sultanlarının adlarının unvan ve lakaplarını zikr ve kendilerine dua edilirdi.
Hacibü’l Hüccab(Sarayın bütün işlerinden sorumlu),Emir-i Alem (sultanın bayrak ve sancaklarını muhafaza),Emir-i Silah (silahlarun mahafazası ve taşınması),Emir-i Çaşnigir (sultanın sofrası ile ilgilenir.),Emir’i Şarab,Emir’i Came(sultanın elbiselerinden sorumlu),Emi’i Ahır (atlarla ilgili) Taş-dar (sultanın ibrikçisi),Divit-dar (sultanın yazı takımcısı),Üstadü’d-dar(saray harcamaları ile ilgili),Perdedar(kabul salonunun perdesini açıp kapamakla görevli),Hares emirliği (ceza infazı ile görevli),Vekil-i hass(genelde sultanın hürmetini kazanmış biridir. Biçok işten sorumludur.)...
Bunlar dışında “saray büyükleri”(fıkıhçılar,hekim ve müneccimler) ve “saray küçükleri”(çavuşlar,gece bekçileri,nöbetçiler,kapıcılar....)vardır.
Başlıca sultanın kabulleri,istikbali,uğurlanması ve sultanın halife tarafından kabulüdür.
Sultanın başında bulunduğu hanedan içi münasebetler,devletin hanedan üyelerinin ortak malı olduğu şeklinde,Barthold tarafından ortaya konan prensibin sonucu olarak hanedan üyeleri arasında şiddetli taht mücadeleleri cereyan eder.Tahtın ilah takdire açık olması da bu mücadeleyi körükler.Hanedan üyelerinin karşılklı sevgi,saygı,ve tesanüdüne ve bu his ve davranışların kamuoyuna özenle duyurulmasına ve intikal ettirilmesine hanedanın başı olan sultanlar tarafından özenle önem veriliyordu.Aslında tesanüdün teorik değil pratik pek çok örneğine sahibiz.ÖrneğinTuğrul Bey kurultayda eline bir ok aldı ve ağabeyi çağrı Bey’e vererek kırmasını söyledi.O ,bunu kolayca kırdı.Ok sayısı üçe çıkınca zor kırdı ama dörde çıkınca kıramadı.Bunun üzerine Tuğrul Bey tesanüdün önemini belirtti.
Protokol bakımından sultanlar hanedan üyelerine mümkün mertebe eşit davranıyorlardı.
Saryda Türkçe konuşuluyordu.Ancak sultanlar ve hanedan üyeleri genellikle edebiyat lisanı olarak Farsça’yı,ilim lisanı olarak da Arapça’yı biliyorlardı.
Sultanların kıyafetlerine gelince eski Türk Hükümdarlarının kullandığı giysiler kullanılıyordu.Bunun dışında hükümdarlık sembolleri kıyafeti tamamlayıcı unsurlardı.Örneğin Alp Arslan zamanı tabi hükümdarlarından Mirdas oğlu Mahmud huzura kabul edilirken Oğuz elbisesi giymişti.
Sultanların Gelir Kaynakları ve Giderleri
Sultanların emlak-i hass,eshab-ı hass,emlak-i hasıla-ı divan,ziya,akar,müstegallatve müsta’carat olarak tasarrufları vardır.Hass arazi hükümdarın k4endi malıdır.o bundan hanedan mensuplarına iktada bulunur ya da mülk verirdi.Bu arazinin idaresi ile meşgul olan makam divan-ı hassdır.
Sultanın aman vermesi:Selçuklu Devrinde teslim ve itaat sembolü olarak görülen boyuna kefen asmak adeti islami bir motiftir.Sultanın aman verdiği şahsa talebin kabul edildiğini gösteren aman nişanesi olarak börk vermesi gerekli idi.
Sultanların şahsiyetleri-Saltanat süreleri-Türbeleri
Saltanat süresi devletin istikrar içinde olup olmaması ile yakından ilgilidir.genellikle,uzviyetin gelişmesi veya yükselme çağlarunda olduğu dönemlerde hükümdarlar uzun süre tahtı işgal ederler.Fetret veya çöküntü dönemlerinde ise ekonomik,siyasi,askeri karışıklıklar nedeni ile iktidar değişikliği çokça görülür.
Sultanların akibetleri de siyasi ve iktisadi istikrar ile yakından ilgilidir.Bir suikaste kurban giden Alp Arslan ve Melikşah’ın şüpheli ölümü dışındaBüyük Selçuklu Sultanları ecelleri ile ölmüşlerdir.
Sultanların türbelerine gelince Tuğrul Bey,Rey şehrinde; Alp Arslan Merv’de yatmışlardır.Sultan Melikşah Isfahan’da gömülüdür.Ölümü siyasi sebeplerle gizli tutuldu.Naaşı geçici ölarak Şuniz’de defnedildi.Daha sonra kendi medresesindeki muazzam türbeye gömüldü.
Osmanlı Devrinde Türk Hükümdarlık Kurumu
Osmanlı Padişahı ve sistem içindeki yeri
Osmanlı siyasi-idari sisteminin merkezinde Osmanlı Padişahı bulunmaktadır.Padişah Osmanlı yönetiminin temel taşıdır.Siyasi,idari,dinive her türlü iktidarı elinde bulunduran Osmanlı Padişahı,tarihin akışı içinde bir takım değişiklikler geçirmiştir.Padişah,yönetilenlerin(reaya) ve yönetenlerin (askeri) kendisine bağlılık duydukları tek kişidir.Osmanlı Padişahları devletin örgütlenmeye başladığı ilk yıllardan itibaren çeşitli ünvanlar kullanmışlardır.Beylik döneminde bey ünvanının yanı sıra gazi ünvanını kullanılmıştır.
Osmanlı padişahları,sultan ünvanını I. Murad’tan itibaren kullanmaya başlamışlardır.M.Nuri Paşa’nın anlattıklarına göre anlattıklarına göre I.Murad (Murad Hüdavendigar Gazi),Mısır’da bulunan Abbasi Halifesine,hükümetin ser’iligini onaylaması için bir elçi göndermiş ve halife de I. Murad’ın hükümetinin İslami kurallara uygun olduğuna dair bir icazetname göndererek onaylamıştır.Halife ayyrıca I. Murad’a Sultan Murat devletine Devlet-i Osmaniye,saltanat sülalesine de Osmanlılar adını vermiştir.Böylelikle fiili iktidarın halifeye tasdik ettirilmesi geleneği osmanlı yönetiminde de sürmüştür.
Osmanlı Padişahları;Bey,gazi,sultan ünvanlarının dışında han,hüdavendigar,emir,hünkar,padişah ünvanları kullanmış bulunuyorlar.Türk geleneğinde hükümdarlık ünvanı olan han ve hakanın kullanılması eski Türk geleneklerinin nisbeten devam ettiğinin işareti sayılmalıdır.I. Beyazid döneminde Osmanlı Hanedanının Oğuz Han’a bağlanması teorisi geliştirilmiştir ki, bu da eski Türk geleneklerinin kısmi etkisine işaret etmektedir.
Sultan tabiri Osmanlılar’da ibtidadan itibaren halk arasında şümullu olarak kullanılmayıp daha ziyade kitabe,para ve vesikalarda zikredilmektedir.Hatta tuğrada bile bu sıfat yoktur.Ve onun yerinehan ünvanı var.Halk arasında en ziyade hünkar ve padişah isimleri söylenmektedir.Hatta yalnız sultan tabiri hükümdarlara mahsus bir kılişeden ibaretti.Halbuki muamelatta bazı istidslara ve mektuplarda sultanım tabiri küçükten büyüğe yazılan elkap ve konuşmalarda da hürmet makamında olarak kullanılmıştır.
Sultan tabiri sonraları Osmanlı padişahlarının erkek evlatlarına,kızlarına ve hattapadişah validelerine kadar teşmil edilmiştir.Sultan ünvanı erkek çocukların isminin önüne ,kızların da isminin sonunda kullanılırdı.Sultan Selim ,Ayşe Sultan gibi...
Sadrazamın padişaha takdim ettiği telhis ve takrirler de sultan kullanılmayıp onun yerine padişahım denilmektedir.Osmanlılar’da hükümdardan başka hiç kimseye verilmeyen tek unvan hünkar tabiridir.
Kendi şahsında Osmanlı Padişahı tipini yaratmış olan II.Mehmed, kendinden önceki hükümdarların sultan ünvanı ile yetinmeyerek padişah ünvanını da kullanmakta tereddüt etmemiştir.Yavuz Sultan Selim,Memlüklülere karşı kazandığı Mercidabık Zaferinin ardından (1516)”Hadım’ül-Harameyn eş-Şerifeyn”(Mekke ve Medine’nin Koruyucusu) ünvanını kullanmıştır.Ertesi yıl Ridaniye Zaferinden sonra halifelik Osmanlı yönetimine geçmiştir.Yalnız I.Selim bu ünvanı kullanmamıştır.
Halife El-Mütevekkil’in İstanbul’da Ayasofya Camii’nde halifeliği resmen I.Selim’e bıraktığı yolundaki rivayetler doğrulanmış değildir.XVIII.yy’a kadar Osmanlı Padişahlarının halifelik makamına sahip çıkmadıkları ileri sürülmektedir.Halifeliği Osmanlı yönetimi ancak XVIII.yy’da canlandırmış ve uluslarası ilişkiler alanında yararlanmak istemiştir.Aslında halifelik makamı Osmanlı yönetimine geçmeden önce de hükümdarların halife ünvanını kullandıklarını görmekteyiz.Örneğin Kanunname-i Ali Osman’ın mukaddimesinde”...Es-Sultan el-‘azim Halifet-Allah-Fi’l-alem es-Sultan ibn es-Sultan Mehmed Han” sözleri bulunmaktadır.X.yy’dan itibaren İslam Dünyasında halifenin tekliği fikri fiilen terkedildiğinden çeşitli hükümdarlar İslamiyetin ilk örgütlenmesinde görülmeyen “halife’t Allah”ünvanını kullanmışlardır.Kanuni Sultan Süleyman “Hilafet-ül Kübra” makamında oturduğunu belirtmiştir.Kanuni’den sonra “Halife-i Ruy Zemin” ve”Hilafet-ül müslimin” ünvanları yerleşmiştir.
Osmanlı Hanedanının Kökeni ve Saltanatın Verasetla intikali
Osmanlı Hanedanı Oğuz Boyu’dan Kayılara mensupyu.Sikkeler üzerinde Kayı damgasının bulunması bu konuda bariz bir delildir.İlk Osmanlı kaynaklarında da bu konuya temas edilmiştir.Osmanlıların Oğuz geleneğine sahip çıkmaları bir fantezi ya da şovenizmden değil gerçekçi ir yaklaşımdan kaynaklanıyordu.Osmanlılar özellikle Türk boyları ve devletleri ile ihtilafadüştüklerinde kendilerinin oğuz soyundan gelen hakiki Türk oldukları konusu sistemli bir şekilde incelenmiştir.Bunun en tipik örneği Timur işgali ve Fetret Devri’nde görülmektedir.
Osmanlı Devleti’ninaskeri ve idari açıdan asıl teşkilatını kazandığı dönem,Orhan Bey zamanıdır.Osmanlı Hanedanı içinde devlet reisinin seçimi ,II.Murad’ın hükümdarlığına kadar nüfuzlu şahsiyetlerle beylerin elinde idi.Osmanlı Devleti’nde beylerin yani bir çeşit ehl-i hal ve’l-akdin hükümdarlar üzerindeki hüküm ve nüfuzu Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethine kadar devam etmiştir.Zaten dış dünyada Osmanlı Padişahlarının sultan ümnvanını alması bu döneme rastlar.
Saltanat devri asıl Fatih’le başlar.Fatih Devpri’ne kadar padişahlar Divan-ı Hümayun’un bizzat reisliğini yaparken Fatih vezir-i azama devretmiş ve neticenin kendisine sunulmasını istemiştir.Ayrıca padişahların yeme,içme ve oturma adbını bile hazırlattığı bir kanun ile tanzim yoluna gitmiş ve Osmanlı’da daha sonra alabildiğine ilerleyen teşrifat usulünün de temelini atmıştır.
Osmanlı ülkesinin maliki olan padişahların tahta geçişleri, genellikle şehzadeler ve bürokrasiyi oluşturan değişik gruplar arasında mücadelelere zemin hazırlamıştır.Hükümdarın tahta geçişi karşısında bir saltanat kanunu bulunmayışı,siyasi mücadeleleri arttıran bir öğedir.Yukarıda bahsedilen ülüş sisyeminin terk edilmeye başlandığı yıllarda şehzadeler arasında kanlı mücadeleler görülmüştür.Fetret Dönemi’nde I.Beyazid’in oğullaruından herbiri hakimiyet iddiasında bulunmuşlar ve Çelebi Mehmed’in diğerlerine üstün gelmesi ile egemenliğin tek elde toplanması sağlanmıştır.I.Beyazid, kardeşi Yakub’u;I.Murad kardeşleri Halil ve İbrahim ile oğlu Savcı’yı;I.Mehmed de kardeşlerini taht yüzündenöldürtmüşlerdir.II. Murad da amcası Mustafa ile mücadele etmiş ve kardeşlerinin birini öldürtmüş,diğerlerinin gözlerine mil çektirerek Bursa da oturmaya mecbur etmiştir.II. Mehmed,saltanata kimin geleceğini düzenlememişse de hükümdar olanın nizam-ı alem için kardeşlerini katl edebileceğini kanunnamesinde belirtmiştir.
Cülus ve Biat
Osmanlı Hanedanından herhangi birinin hükümdarlık makamını işgal etmesine taht-ı saltanata cülus etmek ya da daha genel olarak cülus-ı hümayun oldu denirdi.Bir sultanın tahta oturabilmesi kendinden öncekinin ölümü,feragati ve hallile vukubulabilir.Yeni sultanın cülusu,gün ve saati sarayda protokolü düzenleyen görevliler tarafından törebne katılacak olanlara bildirilir.Bunun üzerine yeni hükümdara biat olunurdu.Biat,cülusun tamamlayıcı unsuru olup hükümdara yapılan sadakat ve itaat şeklidir.
Yeni tahta çıkan bir sultanın cülusunu özellikle o zaman İslam dünyasının başında bulunan hükümdarlara bildirmesi adetti.Cülus nedeni ile yürürlükte olan bir diğer adet bahşiş dağıtılması idi.Örneğin I.Bayezid tahta çıkar çıkmaz gazaya itirak eden bütün askerlerine bahşişler dağıttı.Yani hükümdarın cülusu ve biat işlemleri kültürel,politik ve protokoler bakımlarından değerlendirilir.Osman Gazi’nin Oğuz resmi üzere cülusu,Osmanlılardaki Orta Asya kültürünün varlığını işaret eder.
Diğer taraftan cülus tahta kimin calis olacağı nedeni ile devlet içinde çalkalanmalara neden olmaktadır.örneğin Fatih Sultan Mehmet ikinci ve son cülusunda hükümet ve ordu da geniş çapta değişiklikler yapmıştır.Cülus,yeni tahta geçen sultanın izleyeceği politika dolayısıyla dış politika açısından önemlidir.Örneğin II.Mehmed’in birinci cülusunda gerek Avrupa’da gerek Anadolu’da Osmanlılar aleyhine ittifaklar ve kıpırdanmalar olmuştur.Cülusu gerçekleştiren şartlara gelince Türklerde tahta çıkmak,hükümet ve ordu ileri gelenlerinin desteği ile olmaktadır.Osmanlılar da bu kurala tabi oldular.Osman’ın bey oluşu buna tipik bir örnektir.Osman’ın ve bazı haleflerinin cülusuna ait özel bir şart da Ahilerin desteği idi.
Sultanın İktidarının Kaynakları ve Kullanılışı
İktidarın teorik kaynakları
İktidarın teorik kaynaklarından bahsederken iktidar sahibine yazılı veya yazılı olmayan hukukun verdiği gücü anlayabiliriz.Osmanlı Devleti’nde idari,mali,cezai gibi emir ve fermanlar ile vaz edilmiş olan kanun ve nizamlar mevcud idi.Kanunnameler,bunların aynen veya özet olarak biraraya toplanması sureti ile tertip edilen mecmualar veya bu kanunlardan belli bir konuya ait olanlardır.
Hakimiyet anlayışının “elest bezmi” nazariyesi ile açiklanması yani insanların Allah’a mutlak ve onun dışndakilere şartlı olarak itaat etmesi gerektiği telakkisi ve böylece iktidarın kaynağı konusu İslamiyette üzerinde önemle durulan bir konu olmuştur.Hükümdarlar iktidarın allah tarafından kendilerine verildiğini kabul ederler.
İktidarın teorik kaynaklarını da şer’i ve örfi hukuk olarak ayırıyoruz.Genel olarak ,İslam Devletleri için şer’i hukuk konusunda geçerli olan fikirler ,güçlü bir devlet ve yönetim geleneğine sahip Türk İslam Devletleri ve Osmanlı Devleti için de geçerlidir.Yani Osmanlı Devleti’nin hukuk sistemi de esas itibari ile şeriata dayanır.
İslam Şeriatı yalnız müminlerin Allah’a karşı olan vazifelerini tayin etmekle yetinmez.Onların dünya işlerinde devlet ile münasebetlerinde temel olması gereken siyasi ve medeni hukuk kurallarını tesbit eder.İslam şeriatı Kur’an,Sünnet,icma ve kıyasa dayanır.Teorik olarak imam,yani bir toplumun siyasi-idari otoritesini elinde tutan kişi hüküm çıkarmak hak ve yetkisine sahiptir.İslam hukukunda kamu ve anayasa hukuku alanlarında çeşitli boşluklar bulunmaktadır.Bu boşluklardan yararlanarak İslam memleketlerinde devlet reisi sıfatı ile amme menfaati ve iyi adetlere uymuş olmak mülahazası ile devletin nizam ve teşkilatında ve idare usüllerinde şeriatin esas hükümleri ile sarih bir şekilde çatışmadan yenilikler yapmak hususunda kendilerini serbest bularak bir takım yasalar yapmışlardır.Böylece İslam ülkeleri’nde dini şer’i hukukun yanında siyasi otoritelerin koydukları bir örfi hukuk oluşmuştur.Osmanlı Devleti için de aynı durunm söz konusudur.
Kanunname adı verilen mecmualarda toplanan padişahların emir,hüküm ve fermanlarından oluşanörfi hukuk esas itibari ile Osmanlı Hukuku’nun özünü teşkil etmiştir.Örfi hukuk metinleri doğrudan doğruya yönetimin başında bulunan ve pratik devlet ihtiyaçlarını karşılamak zorunda olan bürokratlarca hazırlanıyordu.
Adaletnameler de padişah hükmünden başka bir şey değildir.Devlet otoritesini temsil edenlerin,reayaya karşı bu otoriteyi kötüye kullanmalarını;kanun,hak ve adalete aykırı tutumlarını olağanüstü tedbirlerle yasaklayan beyannamaelerdir.
İktidarın pratik Kaynakları
İktidarın pratik kaynakları;kamuoyunun sesi,tarikatlar,ulemanın etkisive ordunun baskı gücüdür.İktidarın pratik kaynakları Prof.İnalcık’ın deyimi ile “iktidarı fiilen tayin eden kuvvetler”in sosyal,siyasal,ve ekonomik olaylar sonucu önemlerini kybetmeleri ve yerlerini başka kurumlara bırakmaları doğaldır.İktidarı fiili kuvvetler tayin ederler,onun tahta çıkmasında büyük rol oynarlar.Bunların başlıcaları;ahiler,hükümet erkanı,uc beyleri,kapıkulu askerleri...Bu güçlerin iktidara getirdiği sultan için ikinci dönem başlar.Hükümdar bütün bunları dengeleyerek devletin politikasını takip eder.
Sultanın İktidarının Sınırları
Padişahın mutlak iradesi hüküm,irade,ferman,Hatt-ı Hümayun adı verilen belgelerde görülebilir.Padişahın tuğrasını taşıyan bütün ferman ve beratlarda “buyurdum ki” ibaresi ile başlayan ve devanm eden cümleler padişahın otoritesini gösteren,egemenliğinin alanlarını belirten somut belgelerdir.Padişah teorik olarak sınırsız yetkilere sahiptir.Osmanlı Padişakhları özellikle devşirme,kul bürokrasisi(shaw,bunları “yönetici sınıf” kavramı ile karşılamaktadır),hükümet ve reaya üzerinde mutlak iktidara sahiptir.Ülke topraklarına ve kullarına istediği gibi tasarruf eder.İstediği yasaları yapar,kullarını yargılayarak ya da yargılamadan cezalandırır.Teorik olarak görülen bu yetkiler uygulamada çok farklı şekilde karşımıza çıkar.Padişahın yetki alanları sınırlandırılmıştır.Herşeydn önce padişah toplumda egemen olan İslam Hukuku’na uymak ya da uyuyor görünmek zorundadır.Dinin Osmanlı Yönetimi’nde denetim ve kontrol işlevi XVI.yy’dan itibaren artmıştır.Ebussuud Efendi devlet idaresi ile verdiği bazı fetvalarında “na meşru’ nesneye emr-i sultani olmaz” cümlesi ile bunu ifade etmiştir.
Teabanın malı ve canı üzerinde tasarruf hakkına sahip olan padişahın egemenliğini sınırlandıran ikinci unsur örftür.
Osmanlı Yönetimi’nin üst seviyelerinde görevli kul ve din bürokrasisi mensupları da padişahın sınırsız görünen otoritesini sınırlandırıcı bir işlev görmüşlerdir.II.Mehmed’ten önce ulemadan gelen Türk aristokratları padişahlar üzerinde etkili olmuşlardır.Çandarlı Vezir ailesi bu bağlamda anılabilir.II.Mehmed güçlü bir kul bürokrasisini daha serbest hareket etmek için yaratmıştır.II.Mehmed sonrasında devşirme-kul bürokrasisi ile harem arasındaki işbirliği,sistem içinde padişahın iktidarını sınırlandırıcı bir işlev görmüştür.
Padişahın yetki ve sorumlulukları
Xv.yy’ın ikinci yarısında yaşamış olan “nizam-ı alem” için akla dayanarak hükümdarların koyduğu nizama “siyaset-i sultani,yasag-ı padişahi” veya örf denilir.Osmanlı padişahları tahrir-i vilayet sırasında belli bir bölgedeki örf ve adeti tesbit ettirirlerdi.Sonra bunu tadil ederler veya aynen tasdik eder ve kanunlaştırırlardı.Bu kanunlar birer kanunname halinde mufassal tahrir defterlerinin başlangıç kısmına konur,naşir ve ilan edilirdi.Örfi kanunnamelerin uygulanması,şer’i hükümler ile birlikte kadılara bırakılmıştı.Fakat onların verdikleri hükümlerin icra edilmesi mutlak surette sultanın icra edilmesi,mtlak surette sultanın icra otoritesini temsil edenehl-i örfe aittir.Ehl-i örf sultanın icra otoritesini temsil edenler,ulema sınıfı dışındaki memurlar demek idi.
Fatih Kanunnamesi’ndeki “Ve tuğra-yı şerifim ile ahkam buyurulmak üç canibe mufavvazdır.umur-ı aleme müteallık ahkam umuma veziriazam buyruldusu ile yazıla.Ve malıma müteallik olan ahkam-ı defterdarlarım buyruldusu ile yazalar.Cve şer’-i şerif üzere devai hükmünü kazaskerlerim buyruldusu ile yazalar.”ifadesi bütün dünyevi ve dini iradenin padişah adına yapıldığını açıkça ifade etmektedir.Buna dayanılarak padişahın dünyevi yetkilerinin idaresinde sadrazamları,dini yetkilerinin idaresinde ise önceleri kazaskerleri daha sonra şeyhülislamları vekil tayin ettiği söylenebilir.Nitekim bu iki makama yapılacak tayin ve azillerde padişahın mutlak selahiyeti olduğu bilinmektedir.Divan toplantıları sonucunda alınan her türlü karar arz yolu ile onun tasdikine sunulması da padişahın nihai karar mercii olduğunu teyit etmektedir.
Kanunnamelerden başka hükümdar teşrii faaliyetini ;biti,hüküm,ferman,misal,tevki,yarlıg,nişan,alamet-işerif-berat-menşur yazdırarak gösterir.
Fermanlar çeşitli nedenlerle çıkarılır.Görünüşe göre Fatih 1451-1452 de tedavüle çıkarılan akçeler mğnasebeti ile fermen çıkarmıştır.Gene Fatih’in Serez’deki darphane eminine gümüş dökümü ve akçe darbı ile ilgili olarak gönderdiği beratda şunları görüyoruz. “Hacı Kemal Serez Drphanesi’ne emin olarak tayin edilmiştir.O,buradaki işleri kayda geçirecek,bilhassa amil ve sahib-i ayarın faaliyetlerini ve bütün olup biteni genel bir denetime tabii tutacaktır.”
Teşrii faaliyetlerden anlaşılacağı gibi sultanlar detaylı bir metin hazırlatmaktadırlar.Teşrii faaliyetin ayrıntılı biçimde kendini göstermesi hukuk fikrinin devlete hakim olduğunun açık göstergesidir.
İcra padişahın teşri alandaki faaliyetinin tabi sonucudur.İcranın beyni divan,divanın başkanı hükümdardır.İcrai yetkileri mülki ve askeri olmak üzere ikiye ayrılabilir.Kalem mülki,kılıç askeri yetkileri sembolize eder.Yapılan icrai muamelelerin başında,temlih,dirlik ve tımar tevcihleri gelir.Hükümdarın başkanı olduğu divan en yüksek icra organıdır.Bu organ icrayı tayin ettiğimemurlar vasıtası ile yapar.
İcrai faaliyetin en önemli tezahürlerinden biri de diplomatik faaliyettir.Yabancı hükümdarlara elçiler eli ile gönderilen mektuplar ile gerçekleştirilir
Askeri niteliği haiz icrai yetkilerine gelince geleneksel olarak Osmanlı padişahı seferde ordusunun başında bulunur ve ona komuta eder.Savaştan önce padişahın başkumandan olarak orduya hitaben nutk irad etmesi geleneği vardı.
Padişahlar kazai yetkilerini kullanırken müslim,gayrimüslim herkesin mutazarrır olmamaları için bazı kıstasları göz önünde bulunduruyorlardı.Yasak etmek başlıca faaliyetleri idi.Yeni fethedilen şehir ve bölgelerin halkına ve müdafilerine dokunmayacaklarına dair amanname verir ve yemin ederlerdi.
Kazai yetkinin kullanılması sırasında önemli bir müessese müftiden alınan fetvadır.Kazai yetkilerin kullanılması ile sanık veya sanıklar cezalandırılır,braat ederler ya da affedilirler.Verilen cezalar sürgünden dayağa, sakal kesmekten idama kadar çeşitlilik gösterir.Şehzade Orhan’a yapıldığı gibi gözleri kör etme bedeni cezaların en ağırlarından biridir.İdam ağır suçlara verilen bir cezadır.Yay kirişi ile boğdurma,baş kesme,asma, ateşte yakma,duman ile boğma şeklindedir.Yay krişi ile boğdurma hanedan üyeleri için verilen bir cezadır,çünkü hanedan üyelerinin kanı kutsal sayıldığı için akıtılmaz.
Padişahın Gelir Kaynakları ve Giderleri
Hass arazi sultanın şahsi malıdır.Bu arazi üzerinde dilediği tasarrufta bulunabilir.Padişah hassları içinde mukatta mahsülleri mukatta gelirleri de vardır.mukatta hazine tarafından genellikle üç yıl için verilir.kadıların hüccetleri ,mektupları veya arzları üzerine ve kefillerini göstermek sureti ile tevcih edilen en müsait kimselere ilk zamanlarda,amil,sonradan emin veya mültezim denildi.Mukattaayı tutan amiller taksitlerini belli tarihlerde hazineye veya emredilen yerlere teslim ederlerdi.
Ganimet İslamda, mağlup edilen kafirlerden ele geçirilen esirlerşsilahlarşbinek hayvanları ve bütün diğer emval-i mankule (taşınabilir mallar)dır.Ganimetin 4/5ünün ,fiilen harbe girmiş olsun ya da olmasınş muharebede hazır olan askerler arasında taksim edilmesi gerekir.1/5ini müslümanların genel yararına olarak,en iyi şekilde kullanma yetkisi verildi.
Osmanlı hükümdarları mülk tevcih ederler iken iki amaç güderler: önce hayırlı bir iş yapmakşsonra mescidşzaviye,tekke ve diğer tesisler ileyeni fetihedilen yerlerin imarını düşünüyorlardı.Vakıf ve mülkler birbirlerine sıkı sıkıya bağlıdırlar. Özellikle evlatlık vakıfları mülk olarak mütalaa edilebilrler.
Mahsulden de hükümdarların hissesi olarak pay alınıyordu.
Padişahın Yaşantısı ve Saray Gelenekleri
Saray,selamlık ve harem olarak ikiye ayrılır:Selamlık kısmında padişahın resmi hayatı geçer.Harem girilmesi yasak olan kısımdır.Saray kadınları burada ikamet eder.Genel olarak yaz aylarında seferde bulunaan Osmanlı padişahı kışı payitahtta geçirirdi.
Osman Gazinin başında kırmızı çuhadan yapılmış,çağatayi tarzda horasani taç vardır.İç ve dış elbiseleri uzun yenli idi.Orhan Gazinin ak börklü olduğu anlaşılıyor.I.Murat ,mehlevi külahı üzerine yuvarlak sarık sarıyordu.
Arap Tarihçisi Kalkaşendiye göre padişahın,emirlerin,askerlerin elbiseleri dar yenli Tatar kabalarıdır.Bunların uçları elin üstünü örter.Umeranın bundan başka kaftanları vardır,Yenleri ince ham kumaştan geniş dikişli ve pamukludur.Başlarında orta büyüklükte lans edilen müslinden yapılmış,ince tülbentten sarık taşırlar.
Padişahın hanedan üyeleri ile ilişkileri
Türk hakimiyet anlayışının sonucu olarak,hanedan üyeleri taht için devamlı mücadele içindedir.Bu mücadeleler devrin adeti üzerine idamla sonuçlanır.Ancak hanedan dışından gelebilecek tecavüz veya tehditlere karşı mücadele sırasında bile hanedan üyelerinin birbirlerini koruduklarını görürüz.
Şenlikler ve Musiki
Şenlikler,culüs veya zaferin ilanı gibi durumlarda yapılır.Padişahın ata inip binmesi bayram tebrikleri ve savaş dönüşü şenlikler ve dualarla karşılanırdı.
Musiki ise ünlü araştırmacı Hüseyin Saadettin Arala göre Orta Asya menşeelidir.
Başta düğünler olmak üzere,sevinç tezahürünün bulunduğu bütün törenlerde saçı saçılır.
Türk geleneğinin icabı olarak herhangi bir sevinç vesilesi ile toy verilirdi.Düğün ve sünnet düğünleri esnasında devlet ileri gelenlerinden başka belli günlerde halka da ziyafet verilirdi.
Padişahın hil’at tevcihi manevi değeri en yüksek bir hediyedir.Kaynaklarımızda bütün padişahların devlet erkanına ve yabancı devletlerin elçilerine hil’at verdiklerine dair pek çok bilgi vardır.Mesela Çelebi Mehmet,Karamanoğlu Mehmet Beyi hil’at etmiştir.
Osmanlı hükümdar tahtları
Suskun, 5 Kasım 2009, Paylaşıldığı Yer: Osmanlı Tarihi
Suskun, 15 Nisan 2011, Paylaşıldığı Yer: Genel Türk Tarihi
Forum software by XenForo™ ©2010-2017 XenForo Ltd. | 21 Ekim 2017 20:55