Download "UYGARLIK TARİHİ. 4. Baskı. Editör: İsmail Güven Editör Yardımcısı: Ümüt Akagündüz. Ahmet Ocak Eyüp Sarıtaş Mustafa Uyar Hasan Ünder Turgut Yiğit"
1 UYGARLIK TARİHİ Editör: İsmail Güven Editör Yardımcısı: Ümüt Akagündüz Ömer Adıgüzel Ümüt Akagündüz Mehmet Akalın Mehmet Suat Bal Burak Çalışkan İbrahim Güner Gürcan Gürgen İsmail Güven Mehmet Ali Kaya Mustafa Metin Ahmet Ocak Eyüp Sarıtaş Mustafa Uyar Hasan Ünder Turgut Yiğit 4. Baskı
2 Editör: İsmail Güven Editör Yardımcısı: Ümüt Akagündüz UYGARLIK TARİHİ ISBN Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2012, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 1. Baskı: Eylül Baskı: Kasım 2012 Dizgi-Grafik Tasarım: Selcan Arslan Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Tarcan Matbaası (Ankara ) Yayıncı Sertifika No: Matbaa Sertifika No: İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: Yayınevi Belgeç: Dağıtım: Dağıtım Belgeç: Hazırlık Kursları: E-ileti:
3 ÖNSÖZ Bir insan için hafıza neyse bir toplum için de tarih odur. Hafızasını kaybetmiş insanlar nevrotik, tarihini hatırlamayan toplumlar da hafızasını kaybetmiş insanlar gibidir. Tarih aslında bugünümüze nasıl geldiğimizin cevaplarını verir. Bugün, eski çağlara göre birbiryle daha fazla etkileşime giren ve birbirine bağlı ulusların bulunduğu bir dünyada yaşıyoruz. Farklı kültürel mirasa ve görüşe sahip bireyler eskisine oranla daha yakın ve daha fazla ilişki kurmaktadırlar. Dünyanın herhangi bir yerindeki sosyo-ekonomik ya da askeri değişim başka bölgelerdeki toplumları daha fazla etkilemektedir. Örneğin, çevre kirliliği, nüfus artışı ve diğer sorunlar artık bir bölgenin değil dünyanın sorunu olmaktadır. Petrol, elektronik fast-food kültürü gibi tüketim alışkanlıkları toplumların ve ülkelerin yaşam standartlarını köklü biçimde değiştirmiştir. Bunun da ötesinde, tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar farklı din ve dünya görüşleri aynı bölgede yaşanmaktadır. Hiçbir toplum dünyadaki yerinin farkında olmadan yaşayamamaktadır. Bugünkü durum aslında temel olarak tarihsel gelişmelerin ve uygarlıkların gelişmesinin doğal bir sonucudur. Özellikle dünyanın farklı bölgelerinde ve 16.yy da Avrupa da meydana gelen değişmeler ve bunların etkileri uygarlık tarihine yeni bir yön verdi. Uygarlığın beşiği olan Asya, Uzakdoğu, Mezopotamya ve Ön Asya uygarlığın lokomotifi olma özelliğini Avrupa ve Amerika ya kaptırdı. Yeni dünya düzeni ve uygarlıklar çatışması gibi kavramlar ışığında uygarlık tarihi yeniden yazılmaya başladı ve yeni bir yön kazandı. Değişen bu dünyada toplumlar birbirine yaklaştıkça ortaya çıkan sorunların çözümünde insanların birbirini daha iyi anlaması ön koşul haline geldi. Uygarlık tarihinin okunması bu sorunların çözümünde yararlı bir araç olarak kabul edilmeye başlandı. Farklı uygarlıklardan gelen insanların farklılıklarının kavranması ve kabul edilmesi uygarlık tarihinin önemini birkez daha ortaya çıkardı. Bu nedenle uygarlık tarihi kitabı yazılırken özellikle dinler tarihi ve farklı kıtlarda ortaya çıkmış olan önemli uygarlıkların başat ögelerine de yer verildi. Antik çağ ile modern çağ arasındaki geçiş ve bağlantılara önem verildi. Böylece tarih okuryazarlarının yeni bir anlayışla tarihi yorumlamaları sağlanmaya çalışıldı. Bu eser oluşturulurken beklenen ancak geçmişimizi iyi yorumlarsak bugünü iyi anlayabileceğimiz anlayışından yola çıkıldı. Bu anlamda eserin her kuşaktan ve meslekten kitleye yararlı olacağı beklenmektedir. Oldukça büyük ilgi gören kitabımızın dördüncü baskısı gözden geçirilmiş ve bazı bölümler yeniden oluşturulmuştur. Alan uzmanı olan ve birinci elden kaynaklara dayalı çalışmalar yapan bilim insanlarının katkıları kitabımızın niteliğini daha da yükseltmiştir. Okuyuculara yararlı olması dileğiyle Editör: Prof. Dr. İsmail Güven
4 BÖLÜMLER VE YAZARLARI 1. Bölüm: Tarih Öncesi ve Uygarlık Tarih Öncesi Devirler ve Tarih Devirleri Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Uygarlık ve Uygarlık Tarihi Öncesi Prof. Dr. Gürcan Gürgen, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Uygarlık, Kültür ve Güncel Sorunlar Prof. Dr. Hasan Ünder, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi 2. Bölüm: Ön Asya Uygarlıkları Mezopotomya Tarihi ve Uygarlığı Öğr. Gör. Burak Çalışkan, Afyon Kocatepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eski Mısır Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi 3. Bölüm: Anadolu Uygarlıkları Hititler Prof. Dr. Turgut Yiğit, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Frigler Uzman Mustafa Metin, Anadolu Medeniyetleri Müzesi Urartular Uzman Mehmet Akalın, Anadolu Medeniyetleri Müzesi Lydialılar Prof. Dr. Turgut Yiğit, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Ionialılar Prof. Dr. Turgut Yiğit, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi
5 4. Bölüm: Akdeniz Uygarlıkları Ege ve Eski Yunan Uygarlığı Prof. Dr. Mehmet Ali Kaya, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Roma Uygarlığı Prof. Dr. Mehmet Ali Kaya, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi 5. Bölüm: Yakın Doğu Uygarlıkları Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi 6. Bölüm: Uzak Doğu Uygarlıkları Çin Kültürü Doç.Dr. Eyüp Sarıtaş, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Hint Uygarlığı Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi 7. Bölüm: Türk Uygarlığı Tarihi Yrd. Doç. Dr. Mehmet Suat Bal, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi 8. Bölüm Orta Çağ Orta Çağ: Tarihsel Süreç ve Kavramlar Yrd. Doç. Dr. Mustafa Uyar, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi İslam Dünyasında Kültür, Sanat ve Düşünce Doç. Dr. Ahmet Ocak, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi
6 9. Bölüm: Yeni ve Yakınçağ Coğrafi Keşifler ve Sonuçları Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Rönesans Doç. Dr. Ömer Adıgüzel, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Reform Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Sanayi Devrimi ve Sanayileşme Arş. Gör. Dr. Ümüt Akagündüz, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Fransız Devrimi Prof. Dr. İsmail Güven, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi 10. Bölüm: Amerika ve ABD Arş. Gör. Dr. Ümüt Akagündüz, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi 11. Bölüm: Uygarlığın Temel Taşları Prof. Dr. İbrahim Güner, Muğla Üniversitesi Eğitim Fakültesi
7 İÇİNDEKİLER Önsöz...iii Bölümler ve Yazarları...iv İçindekiler...vii 1. BÖLÜM TARİH ÖNCESİ VE UYGARLIK (ss: 1-42) Giriş... 1 Tarih Öncesi Devirler ve Tarih Devirleri...2 Tarih Öncesi Devirler...2 Tarih Devirleri...3 Tarih ve Uygarlık Tarihi...4 Tarih Anlayışları...4 Tarihin İşbirliği Yaptığı Bilim Dalları...5 Uygarlık ve Uygarlık Tarihi Öncesi...6 Evren ve Dünya... 7 Dünya nın Jeolojik Tarihi... 8 Dünyanın İlk Dönemleri Hadean Prekambriyen Paleozoik (I. Jeolojik Zaman)...14 Mezozoik (II. Jeolojik Zaman)...18 Senozoik (III. Jeolojik Zaman)...20 Kuaterner (IV. Jeolojik Zaman)...23 İnsan Yeryüzünde...24 Kaynakça...27 Uygarlık, Kültür ve Güncel Sorunlar...28 Kültür ve Uygarlık Nedir?...28 Irmak Vadisi Uygarlıkları ndan Eksen Çağ a Uygarlıklar Çatışması Batı Uygarlığı ve Diğer Halklar...36 Uygarlık ve Türkler Uygarlık İyi Bir Şey Midir? Kaynakça BÖLÜM ÖN ASYA UYGARLIKLARI (ss: 43-84) Mezopotamya Tarihi ve Uygarlığı Sümerler Akadlar Babilliler Mezopotamya Uygarlığı Mezopotamya da Yönetim Şekilleri Hukuk... 56
8 viii Uygarlık Tarihi Sosyal Hayat Ekonomik Hayat Dil, Bilim, Edebiyat Dini Hayat Sanat Kaynakça Eski Mısır Eski Mısır Nasıl Ortaya Çıkmıştır? Eski Mısır Uygarlığı ve Coğrafya Mısır Medeniyetinin Başlıca Özellikleri Arkaik Çağ Sülaleler Öncesi Dönem Eski İmparatorluk Yeni İmparatorluk Teb ve Karnak Sanat ve Mimari Sonuç Kaynakça BÖLÜM ANADOLU UYGARLIKLARI (ss: ) Hititler...85 Giriş...85 Siyasal Tarih...87 Erken Hitit Çağı...87 Eski Hitit Dönemi Yeni Krallık Dönemi Uygarlık Geç Hitit Devletleri Kaynakça Frigler Siyasal Tarihi Dil ve Yazı Mimari Kaya Anıtları ve Midas Şehri Başkent Gordion Ölü Gömme Geleneği Frig Sanatı İnanç ve Ana Tanrıça Kybele Kaynakça Urartular Erken Urartu Tarihi: Beylikler Dönemi Klasik Urartu Tarihi Urartularda Din Urartu Sanatı Kaynakça Lydialılar Siyasal Tarih Uygarlık Ionialılar Siyasal Tarih Uygarlık
9 İçindekiler ix 4. BÖLÜM AKDENİZ UYGARLIKLARI (ss: ) Ege ve Eski Yunan Uygarlığı Girit: Ege nin İlk Uygarlığı Eski Yunan Uygarlığı Mikenler (Akalar) Mikenlerin Sosyo- Politik Yapısı ve Dini Yunan Kolonizasyon Çağı Atina: Tiranlık, Reformcular ve Demokrasi Sparta: Asker Devlet Yunan Alfabesi ve Dini Ticaret, Ekonomi ve Köle İş Gücü Mimari, Sanat, Edebiyat ve Felsefe Perslerle Savaşlar Büyük İskender ve Hellenistik Çağ Uygarlığı Makedonya nın Yükselişi ve Büyük İskender Helenistik Kültür Merkezleri Edebiyat ve Felsefe Bilim Roma Uygarlığı Kuruluşundan Cumhuriyet in Sonuna Kadar Roma İtalya nın İ.Ö. 2 ve 1. Binyıllarda Etnik Yapısı ve Roma nın Cumhuriyet Dönemi Batıda Genişleme Doğuda Genişleme Roma Cumhuriyeti nin Yönetimi Plebslerin Zaferi Ekonomik, Sosyal ve Siyasal Değişim Edebiyat, Sanat ve Dinde Değişim Güçlü Liderler Dönemi: İç Savaşlar Erken İmparatorluk (Principatus) Dönemi Augustus Dönemi (İ.Ö.27-İ.S.14): Yeni Rejim Principatus Augustus un Halefleri: İulius-Claudius Hanedanı Flavius Hanedanı Beş İyi İmparator Dönemi Severus Hanedanı Üçüncü Yüzyıl Bunalımı Roma Uygarlığının En Parlak Dönemi Geç Roma İmparatorluğu: Gerileyiş Ve Çöküş İmparator Diocletianus ve Sonrası Roma Hukuku Hıristiyanlar Germenler ve Hunların İstilaları ve Roma Uygarlığının Sonu Kaynakça
10 x Uygarlık Tarihi 5. BÖLÜM YAKIN DOĞU UYGARLIKLARI (ss: ) Pers Uygarlığı Siyelk Uygarlığı Elam Uygarlığı Ahemenî (Akamanış) İmparatorluğu Helenistik Ara Dönem Arsakî Partları Sasanî İmparatorluğu Pers Sanatı ve Mimarisi Kaynakça BÖLÜM UZAK DOĞU UYGARLIKLARI (ss: ) Çin Kültürü İlkel Toplum Xıa Shang ve Zhou Hanedanları Dönemi İlbahar-Sonbahar Savaşan Beylikler ve Han Dönemi Üç Devlet Jin,Güney-Kuzey Sui, Tang Hanedanı Dönemi Beş Dönem-On Ülke Liao, Jin, Yuan Dönemi Ming, Qing Döneminde Toplumsal Yapı Kaynakça Hint Uygarlığı İndus Uygarlığı Ari Hindistan Hindistan İmparatorlukları İslamın Damgası Kaynakça BÖLÜM TÜRK UYGARLIĞI TARİHİ (ss: ) Türk Uygarlığı Tarihi Giriş Türk Adı ve Anlamı Türk Uygarlığının Doğuşu ve İlk Uygarlıklar İslamiyet ten Önceki Dönem Türk Uygarlıkları İlk Türk Devletleri nde Kültür ve Uygarlık İslamiyet in Kabulünden Sonraki Dönem Türk Uygarlıkları İlk Türk-İslam Devletlerinde Kültür ve Uygarlık Kaynakça...307
11 İçindekiler xi 8. BÖLÜM ORTAÇAĞ (ss: ) Orta Çağ: Tarihsel Süreç ve Kavramlar Kavimler Göçü ve Cermen İstilâsı Avrupa nın Babası Charlemagne Avrupa ya Yönelen İstilâlar Bizans İmparatorluğu X. ve XI. Yüzyıllarda Batı Avrupa Krallar ve Krallıklar Din ve Kilise Manastır Kültürü Haçlı Seferleri Toplumsal Huzursuzluk ve Dinî Ayrışmalar Kilise Reformu Şehirler Feodalizm Eğitim, Bilim ve Teknolojik Buluşlar Kaynakça İslam Dünyasında Kültür, Sanat Ve Düşünce İslam ın Doğuşu ve Yayılışı İslam Dünyasındaki İlmi Gelişmeler Türklerin İslam Dünyasına Dahil Olması Selçuklular ve İlmi Gelişmelere Katkıları Haçlı Seferlerinin Başlaması Türkiye Selçukluları Dönemindeki İlmi Gelişmeler Osmanlı ve İslam Dünyası İslam Medeniyetinin Avrupa ya Etkileri Kaynakça BÖLÜM YENİ VE YAKINÇAĞ (ss: ) Coğrafi Keşifler ve Sonuçları Coğrafi Keşiflerin Nedenleri Coğrafi Keşiflerin Sonuçları Doğuş (Rönesans) Döneminde Bilim On Yedinci Yüzyılda Bilimsel Devrim Kaynakça Rönesans Ortaçağ dan Kalkınmaya Toplumsal Düzen: Sınıflar ve Gerilimler Devletlerin İlerlemesi Rönesansı Yaratan Hareket: Sanat Kaynakça Reform Reform Nasıl Geldi Reformun Yükselişi...414
12 xii Uygarlık Tarihi Hareketin Yayılması Reformun Birliği ve Çeşitliliği Reformla Kurulan Belli Başlı Kiliseler Kaynakça Sanayi Devrimi ve Sanayileşme Kaynakça Fransız Devrimi Kaynakça BÖLÜM AMERİKA VE ABD (ss: ) Amerika ve ABD Amerika Uygarlıkları ve Amerika Kıtası nın Keşfi Mayalar Aztekler İnkalar Amerika Birleşik Devletleri Avrupalı Göçmenlerin Kuzey Amerika ya Yerleşmesi ve Kolonilerin Ortaya Çıkması Amerikan Bağımsızlık Savaşı Amerika Birleşik Devletleri nin Kurulması ve Monroe Doktrini Amerikan İç Savaşı ve Kölelik İç savaş Sonrasında Amerika Birleşik Devletleri nin Yeniden Yapılanması Kaynakça BÖLÜM UYGARLIĞIN TEMEL TAŞLARI (ss: ) Uygarlığın Temel Taşları Ateş Metalik Madenler Yazı Takvim Pusula Basımcılık Buhar Makinesi Demiryolu Petrol Yapay Maddeler Görüntü ve Ses Kaydı Elektrik Enerjisi Radyo Yarıiletken Aygıtlar İnternet Genetik Kaynakça Sonu Olmayan Serüven: Uygarlık
13 1. BÖLÜM TARİH ÖNCESİ VE UYGARLIK GİRİŞ Tarihçiler geçmişi üç temel bölüme ayırmaktadırlar. Modern tarihçiler tarihi 1450 de matbaanın başlangıcına götürmektedirler. Bu tarih aynı zamanda İstanbul un Türkler tarafından fethedilmesidir. Bu dönem kaşiflerin engin denizlere açılıp yeni yerleri keşfetmesinin başladığı keşifler çağına da denk düşer. Modern tarihin bu bölümü halen daha devam etmektedir. Uygarlık tarihini yazanlar ise daha eskilere giderek ilkçağdan başlayıp günümüze kadar devam eden uygarlıkları her yönüyle ele alıp incelerler. Bu çalışmada da uygarlık adına dünya üzerindeki farklı kültür ve toplulukların ürettikleri ele alınacaktır. Uygarlık en genel anlamda, insanların bir nesilden diğerine ilettiği maddi ve manevi ürünlerin tümünü oluşturur. Uygarlık Tarihi, başlangıçtan bugüne uygarlık sürecini oluşturan temel olay ve olguları ele alarak günümüze ışık tutmayı amaçlamaktadır. Dünyanın en eski uygarlıkları ırmak kenarlarında ortaya çıkmıştır: Nil vadisinde Mısır, Fırat ve Dicle Nehri kenarında Mezopotamya ve Indus nehri yakınında Hint ve Sarı nehir çevresinde Çin Uygarlığı ortaya çıkmıştır. Irmaklar uygarlıkların hem tarım hem de taşımacılık yapmalarına olanak sağlamıştır. Böylece Irmak kenarları aynı zamanda uygarlıkların da ortaya çıktığı yerler olarak belirlenmiştir. Irmak suları çiftçilere tarım yapma olanağını vermiş ve toprağı işlemelerini sağlamıştır. Toprağı işlemeyenler ise madencilik ya da şehirlerin oluşturulması gibi alanlarda çalışmaldır. Uygarlık bu anlamda şehirli olmak ya da şehirlerde yaşamak olarak adlandırılmıştır. Şehirde yaşamak uygarlık tarihinin başlangıcı sayılsa da insan yer yüzüne gelişi ve ilk taş aletleri kullanması aslında uygarlığın başlangıcını oluşturur. Bu nedenle uygarlık tarihinde tarih öncesi devirlerden modern insana kadar uygarlığın geçirdiği evreler ele alınıp incelenecektir. Eski Ön Asya ve Mısır Uygarlıkları, Uzak Doğu ve Güney Amerika Uygarlıkları, Eski Yunan ve Helen Uygarlıkları ve kültürü, Roma Uygarlığı, Ortaçağ, Rönesans ve Reform, Aydınlanma Çağı, Amerikan ve Fransız Devrimleri, Sanayi Devrimi, gibi başlıklar incelenmiştir.
14 2 Uygarlık Tarihi TARİH ÖNCESİ DEVİRLER VE TARİH DEVİRLERİ Tarih Öncesi Devirler İnsan topluluklarının o dönemde kullandığı ve günümüze kadar gelebilen kalıntılardan yola çıkılarak iki bölüme ayrılır. Taş Devri Kaba Taş Devri İnsanlığın en ilkel ve en uzun dönemidir. Bu dönemde henüz araç ve gereç yapımı başlamamıştır. İnsanlar kendilerini korumak için doğadaki sivri taşları olduğu gibi kullanmıştır. Paleolitik (Yontma Taş) Çağ Yontma veya Eski Taş Çağı olarak da adlandırılan Paleolitik Çağ günümüzden yaklaşık 2 milyon yıl önce başlamış ve yıl önce son bulmuştur. Paleolitik Çağ, karakteristik çizgileri ve kültürleriyle Alt, Orta ve Üst olmak üzere 3 evreye ayrılır. Ancak verilen bu tarihlerin dünya geneli içinde geçerli olduğunu ve yerel olarak değişmeye açık bulunduğunu da belirtmek gerekir. İnsanlık tarihinin % 99 u gibi çok büyük bir bölümünü kapsayan bu çağ, aynı zamanda ilk insan atalarının ortaya çıkışı ve ilk aletlerin üretimi yoluyla insanlaşma sürecine girişi temsil etmesiyle de söz konusu tarihin gelişimi içinde çok önemli bir yer tutmaktadır. Doğanın sınırlayıcı ve belirleyici baskısı altında yaşayan Paleolitik Çağ insanları ekonomik açıdan, avcı ve toplayıcı toplulukları temsil ederler. Besin üretmeyi bilmeyen bu insanlar, yalnızca yaşadıkları ortamda bulunan yabani sebze, meyve ve kökler ile avlandıkları hayvanları yiyerek beslenmişlerdir. İklim ve çevre koşullarının değişkenliği nedeniyle, yeni besin kaynakları aramak ve av hayvanlarını izleyerek, küçük gruplar halinde konar - göçer bir tarzda yaşamışlardır. Kaya sığınaklarının bulunduğu yerlerde mağara ve kayaaltı sığınaklarında barınmışlar, kaya sığınaklarının bulunmadığı yerlerde ise açık havada kurdukları sığınaklarda yaşamışlardır. Bu dönemde insanlar taşları yontarak ilk defa araç ve gereç yapmışlardır. Bu aletler savunma ve avlanma amacıyla yapılmıştır. İnsan doğaya katkıda bulunmamaktadır ve tüketici konumundadır, avcı ve toplayıcıdır. Ekonomik etkinliklerden ötürü göçebe bir yaşam sürmüşlerdir Mağara duvarlarına hayvan resimleri yapmışlardır. Dönemin sonlarına doğru ateş denetim altına alınmıştır. (Ateş önce insanları soğuktan ve yırtıcı hayvanlardan korumuş, daha sonraki dönemlerde ise insanlığın gelişimine önemli katkılarda bulunmuştur. Toprak kapların yapımında madenlerin işlenmesinde olduğu gibi) Yontma Taş Devrinin sonlarına doğru buzullar çözülmüş, iklim yumuşamıştır. Bu bölüm Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İsmail Güven tarafından hazırlanmıştır.
15 Tarih Öncesi ve Uygarlık 3 Neolitik (Yeni/Cilalı Taş) Çağ Bu dönemde alet yapımı gelişmiş sert ve düzgün aletler yapılmıştır. Taşın yanısıra ilk defa topraktan da araç gereçler yapılmıştır. (Toprak kaplar yapılmış, seramik sanatı ilerlemiştir.) İnsanlık için güzel bir dönemin başlangıcıdır. İnsan doğanın asalağı olmaktan kurtulmuş ilk defa üretim faaliyetlerini başlatmıştır. İlk defa tarım başlamış, hayat tarzı değişerek yerleşik yaşama geçilmiştir. Bunun sonucunda ilk köyler kurulmuş, hayvanlar evcilleştirilmiştir. Menhir ve Dolmen adı verilen anıtlar dikilmiştir. Bitki liflerinden elbiseler dikilmiştir. Kalkolitik (Bakır-Taş) Çağ Taş aletler yanında bakırın da kullanılmaya başlamasından dolayı Kalkolitik Çağ olarak adlandırılan bu dönemde de Neolitik te olduğu gibi, bölgesel özellikler hakimdir. Kalkolitik Çağ Erken, Orta ve Geç olmak üzere üç evrede incelenir. Bu dönemin temel özelliği taş temelli kerpiç yapıların oluşturulmasıdır. Evlerdeki geniş mekanlarda küçük bir kutsal alan, işlik, kuyu ve çanak çömlek atölyeleri bulunmaktadır. Maden Devri Bakır Devri İşlemesi kolay olduğu için ilk kullanılan madenler bakır, altın ve gümüştür. Ancak doğada fazla bulunduğu için bakırdan daha fazla araç ve gereç yapılmış ve döneme damgasını vurmuştur. Tunç Devri Bakır ve kalayın karışımından tunç elde edilmiş ve böylece daha sert dayanıklı araç gereçler yapılmıştır. Bu dönemde karasaban bulunmuş ve tarımda gelişim sağlanmıştır. Tüketim fazlası üretim elde edilmiş bu da ticaretin gelişmesini sağlamıştır. İlk şehir ve devlet yapıları kurulmuştur. Demir Devri Demirin yüksek ısıda işlenebilmeye başlanması ile sanayide önemli gelişmeler sağlanmıştır. Ticaret hızlanmış ve dönemin sonlarına doğru yazı icat edilmiştir. Tarih Devirleri Tarih, yazının icadı ile başlayan zaman dilimi içerisinde devirlere ayrılırken, insanlık tarihini etkileyen büyük ve önemli olay ve buluşlara göre dört bölüme ayrılır.
16 4 Uygarlık Tarihi İlk Çağ Yazının bulunmasıyla başlayıp (İ.Ö ) Batı Roma İmparatorluğunun yıkılışına kadar sürer. En uzun süren çağ olarak bilinir. Orta Çağ Batı Roma İmparatorluğunun yıkılışından (476), İstanbul un Türkler tarafından fethine kadar (1453) sürer. Yeni Çağ İstanbul un fethinden, 1453 tarihinde başlayıp, 1789 tarihli Fransız İhtilaline kadar sürer. Yakın Çağ 1789 Fransız İhtilali ile başlayıp, günümüze kadar sürer Tarih ve Uygarlık Tarihi Tarih, geçmiş insan topluluklarının, savaşlarını ve barışlarını, kültür ve uygarlıklarını, sosyo-ekonomik yapılarını, neden-sonuç ilişkisi içinde zaman ve yer göstererek, belgelere dayalı, inceleyen bilim dalıdır. Tarih bütün bu çözümlemeleri yaparken sınıflamaya girer. Sınıflarken hem başka bilimlerle işbirliğine girer. Ayı zamanda tarihin alt uzmanlık alanları da oluşur. Bu alt alanlar aşağıdaki gibi özetlenebilir. Genel Tarih: İnsanoğlunun yeryüzündeki bütün geçmişini siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel tarihini başlangıçtan günümüze inceler. Örneğin: İnsanlık Tarihi Özel Tarih: Sadece bir devlet ya da milletin siyasi ekonomik ve kültürel tarihini inceler. Örneğin: Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Siyasi Tarih: Uluslararası siyasi olayları savaşları barışları ve ittifakları inceler. Örneğin: Osmanlı Siyasi Tarihi Uygarlık Tarihi: Bütün ulusların meydana getirdikleri uygarlık eserlerini kültür ve medeniyet ürünlerini inceler. Örneğin: Çin Uygarlığı Tarih Anlayışları Anlatmacı Tarih: Tarihi olayları neden-sonuç ilişkisi belirtmeden, belgelere dayandırmadan, efsanelere göre inceler. İlk temsilcisi Heredot tur. Öğretici Tarih: Tarihi olaylardan ders almak ve liderleri örnek alarak yönlendirici rol oynamak amaçlanır.
UYGARLIK TARİHİ. 5. Baskı. Editör: İsmail Güven. Ömer Adıgüzel Ümüt Akagündüz Mehmet Akalın Mehmet Suat Bal. Ahmet Ocak
UYGARLIK TARİHİ Editör: İsmail Güven Ömer Adıgüzel Ümüt Akagündüz Mehmet Akalın Mehmet Suat Bal Burak Çalışkan İbrahim Güner Gürcan Gürgen İsmail Güven Mehmet Ali Kaya Mustafa Metin Ahmet Ocak Eyüp Sarıtaş