PB Arkeoloji: Anadolu'da İnsanın İlk Zamanları: Kaletepe
Atlas dergisinde Kaletepe
Yayın bilgileri: Atlas 169: 62-70 (2007); PaleoBerkay 15.01.2008
Kapadokya'da bulunan Kaletepe obsidien atölyesi, binek hayvanlarının daha evcilleştirilmemiş olduğu bir dönemde, günümüzden yaklaşık 10 bin yıl önce, insanların burada bulunan obsidienden taş alet yapmak için yüzlerce kilometre yolculuk yaptığını kanıtlıyor. Volkanik cam olarak da bilinen ve Anadolu köylülerinin "cıncık" da dediği obsidien, her volkanik etkinlikte oluşmaz; sadece genç volkanik arazilerde görülür. Bu nedenle, genç volkanizmanın aktif olduğu Anadolu, zengin obsidien yataklarına sahiptir. Obsidien kaynakları Orta ve Doğu Anadolu'da iki ayrı bölgede yoğunlaşır. Bunlardan Orta Anadolu obsidieninin günümüzden 14 bin yıl öncesinden başlamak üzere Yakındoğu'nun diğer bölgelerinde de kullanıldığı bilinmektedir. Obsidien oluşumu için, asitli yapıdaki yanardağlardan çıkan lavın süratle soğuması gerekir. Özelliklerine göre, bazı kaynakların obsidienleri, insanların taş alet yapması için diğerlerine göre daha az elverişli olabilir ancak genel olarak obsidien elverişli bir hammaddedir. Obsidienin fiziksel ve kimyasal yapısı sayesinde, kaynaklar arasındaki farklılıklar kolaylıkla belirlenebilir. Kaynaklar zaten sınırlı sayıda olduğu için, obsidien, tarihöncesi insanların kullandığı hammaddeler arasında, izi en kolay sürülenlerden bir tanesidir. Dolayısıyla, tarihöncesi ticaretle ilgili çok fazla bilgi verebilir.
Obsidien, olasılıkla, çakmaktaşına göre daha nadir bulunduğu için, kaynaklara uzak insanlar için de çekici bir hammadde olmuştur. Anadolu kaynaklı obsidien, gönderildiği yerlerde bir lüks tüketim malzemesi olmamıştır ve günlük hayatta bolca kullanılmıştır. Anadolu'dan Yakındoğu'nun diğer bölgelerine, tarımcılık ve köy yaşamı olarak tanımlanan Neolitik Çağ'ın başından itibaren, giderek artan bir şekilde obsidien gönderilmiştir. Yakındoğu Neolitik yerleşmelerine gönderilen tonlarca ağırlıktaki obsidien, binek hayvanları henüz evcilleştirilmediği için insanlar tarafından taşınmış olmalıdır.
Resim: Göllüdağ eteklerinde bir obsidien kaynağı.
Kaletepe, Kapadokya'da, "Orta Anadolu Volkanik Bölgesi" olarak adlandırılan bir bölgede yer alır. Bu bölgede, en önemlileri Erciyes ve Hasan Dağı olmak üzere, irili ufaklı pek çok yanardağ bulunur. Bölgedeki önemli yanardağlardan bir tanesi de, Çiftlik ovasının kuzeyinde yer alan Göllü Dağ'dır. Yaklaşık 2200 metre yüksekliği olan Göllü Dağ, jeolojik olarak, Alt Pleistosen'den Orta Pleistosen'e kadar aktiftir ve aktif olduğu dönemde, tarihöncesi insanların hammadde olarak büyük ölçüde ilgisini çeken birçok obsidien akıntısı oluşturmuştur. Bu obsidienlerin 1,3 milyon yıl ile 900 bin yıl arasında oluştuklarını söyleyebiliriz. Göllü Dağ, Avrasya'daki en önemli obsidien kaynaklarından bir tanesidir. Göllü Dağ'ın volkanik etkinlikleri, sadece obsidien oluşturmamış, aynı zamanda riyolit gibi başka kayaçların da oluşmasını sağlamıştır.
Göllü Dağ, jeolojik olarak çok ilginç olmasının yanında, bir arkeolojik yerleşimdir. Göllü Dağ'ın üzerinde bir geç Hitit yerleşmesi yer alır. Burası, MÖ 1. bin yılda, Hititler'in başkenti Hattuşa kadar önemli bir merkezdi. Çiftlik ve Derinkuyu ovalarında MÖ 3. binyıl ve sonrasına tarihlenen pek çok yerleşme de bilinmektedir. Bölge, Erken Hıristiyanlık için çok önemli bir bölgedir ve Derinkuyu'daki yeraltı şehri de bu döneme aittir.
Göllü Dağ'ın oluşturduğu obsidien kaynaklarından, tarihöncesinde insanlar tarafından kullanıldığı anlaşılan üç tanesi önemlidir. Bunlar, Kaletepe, Kayırlı ve Bozköy'dür. Kayırlı, çeşitli taş işleme geleneklerinin bir arada bulunduğu bir atölye olmasıyla önem taşır. Burada hem Aşıklı Höyük, hem de Kaletepe işleyimlerine ait parçalar bulunur. Bozköy ise, büyük bir obsidien kaynağı olmamasına rağmen atölye olarak kullanılmıştır. Yakın çevredeki bir başka obsidien kaynağı Nenezi Dağı'dır. Buradaki taş aletler, herhangi bir yerleşme ya da dönemle kesin bir benzerlik taşımaz ve deneysel çalışmaların gösterdiği kadarıyla Nenezi obsidieni, Göllü Dağ obsidieni kadar işlenmeye uygun değildir.
Resim: Göllüdağ volkanı ve Kaletepe Neolitik obsidien atölyesi.
Orta Anadolu'nun bu bölgesi, tarihöncesi arkeolojisi açısından Türkiye'nin diğer yerlerine göre daha iyi araştırılmış bir bölgedir. 1989 yılında başlayan Aşıklı Höyük kazılarıyla bölgenin tarihöncesine yönelik araştırmalar canlanmıştır. Daha sonraki yıllarda Aşıklı ekibinden yetişen arkeologların çevrede yüzey araştırmaları ve kazılar yapması da bölgenin geçmişinin daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmuştur. Bu kazıların içinde, Kaletepe'yle birlikte, Musular, Güvercinkayası ve Tepecik kazıları sayılabilir. Aşıklı Höyük, Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ'a ait bir yerleşimdir. Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ, insanların yerleşik yaşama geçtiği, fakat Paleolitik Çağ'ın belirleyici yaşam tarzı olan avcılık ve toplayıcılık yaparak besinlerini sağlamaya devam ettiği bir dönemdir. Adından da anlaşılacağı gibi, bu dönemde çanak çömlek kullanımı henüz yoktur. Aşıklı'nın bu dönemde obsidienin dağılımında etkili bir rol oynamış olmadığı düşünülmektedir. Göllü Dağ kaynaklarına en yakın tarihöncesi yerleşme ise Tepecik'tir. Obsidien kaynaklarıyla ilişkili olabilecek bu yerleşme yeri, 1960lardan beri bilinmektedir ve 2000 yılından beri kazılmaktadır. MÖ 7. ve 6. binyıllara ait olan bu yerleşmenin, en alt tabakaları henüz açığa çıkarılmamıştır ve yüzey araştırmalarının gösterdiği kadarıyla, burada Çanak Çömleksiz Neolitik tabakaların da olduğu düşünülmektedir. Atölyelerden bilinen buluntular, genel olarak insanların teknolojik durumlarıyla ilgili bilgi verirken, Tepecik gibi yerleşmeler, o dönemin kültürel durumunun daha iyi anlaşılmasına önemli katkıda bulunabilir.
Anadolu'da obsidienle ilgili ilk araştırmalar 1960 ve 1970lerde gerçekleştirildi. Bu araştırmalarla değişik obsidien kaynaklarının kimyasal farklılıkları tanımlandı. 1993 yılında, Kapadokya bölgesindeki obsidien kaynaklarını, bu kaynaklarla ilişkili olabilecek atölyeleri saptamak ve buralarda kullanılan değişik teknolojileri anlayarak farklı üretim zincirlerinin arkeolojik yerleşmelerle ilişkisini kurabilmek amacıyla Kapadokya Obsidien Araştırmaları Projesi başlatıldı. Nur Balkan-Atlı ve Didier Binder tarafından yürütülen bu araştırmada, ilk olarak yüzey araştırmaları yapıldı. Kaletepe de bu yüzey araştırmaları sırasında keşfedildi. 1995-1996'da yüzey toplamaları yapıldı ve 1997-2001 arasında Neolitik Çağ obsidien atölyesi, 2000-2006 arasında Dere 3 olarak adlandırılan Paleolitik Çağ tabakalanması kazıldı. Kaletepe, Göllü Dağ'ın kuzey eteklerinde, denizden yaklaşık 1600 metre yükseklikte yer alır. Neolitik Çağ atölyesi, riyolit bir koninin eteğinde, Paleolitik Çağ tabakalanması ise yağış olmadıkça kuru olan bir sel yatağındadır. Yapılan araştırmalar, bölgenin topografyasının geçmişte, bugünkünden daha farklı olduğunu gösteriyor. Günümüzde, kışın yağan kar ve baharda yağan yağmur ve sadece otlarla küçük çalılardan oluşan bitki örtüsü nedeniyle, önemli ölçüde erozyon söz konusudur. Bu erozyon, Kaletepe her ziyaret edildiğinde, daha önceden bilinmeyen bir buluntu yerinin ortaya çıkmasına ya da bilinen bir buluntu yerinin toprak altında kalmasına neden olmaktadır. Ekolojik olarak, bölge pek çok kuş türüne ve sürüngene de ev sahipliği yapar. Kuşların içinde en önemlileri olarak, şahin, atmaca gibi yırtıcı kuşları ve kuyrukkakanlarla kaya sıvacılarını sayabiliriz.
Anadolu'da İnsanın Milyon Yılı: Kaletepe Deresi 3
Arkeoloji açısından insan, her şeyden önce, alet yapan bir canlıdır. İlk taş alet yapımcısı, bundan yaklaşık 2,5 milyon yıl önce, doğu Afrika'da ortaya çıkmıştır. İlk taş aletlerden, yaklaşık 10 bin yıl önce, Neolitik Çağ'ın başlangıcına kadar geçen süre, arkeolojik olarak Paleolitik Çağ, jeolojik olaraksa, Pleistosen olarak adlandırılır. İnsan, taş aletlerin getirdiği avantajlar sayesinde, doğu Afrika'daki ekolojik ortamın dışına çıkarak yaşam alanını genişletebilmiştir. Afrika dışından bilinen en eski arkeolojik buluntular, Gürcistan'daki Dmanisi buluntularıdır ve bunlar yaklaşık 1.8 milyon yıl yaşındadır. Anadolu, kıtalar arasında bir geçit oluşturan coğrafi konumuyla, Afrika'dan çıkan insanların Avrasya'ya yayılışında her zaman için önemli bir bölge olarak düşünülmüştür. Ancak, yakın zamana kadar, Anadolu ve Trakya'dan bilinen buluntular, Paleolitik Çağ'ın göreli olarak geç bir dönemini yansıtmaktaydı. Türkiye topraklarında Paleolitik Çağ'a ait en önemli iki buluntu yeri olan Yarımburgaz ve Karain kazılarında ortaya çıkarılan en eski arkeolojik tabakalar, kabaca 400-500 bin yıl yaşındadır. Anadolu, insanın Eski Dünya'yı iskânıyla ilgili neredeyse tüm bilimsel haritalarda, en merkezi yollardan biri olarak gösterilirken, bilinen en eski buluntuların, göreli olarak böylesine geç bir döneme işaret etmesi şaşırtıcıydı. Bu döneme ait bir başka buluntu yeri olan ve yaklaşık 900 bin yıl öncesine tarihlenen Konya'nın Akşehir ilçesindeki Dursunlu ise sadece az sayıda taş aletle bilinmektedir.
Resim: Kaletepe Deresi 3 Paleolitik Çağ kazısından bir görüntü.
Kaletepe'de, yapılan araştırmalar, bölgede Neolitik Çağ'la birlikte, Alt ve Orta Paleolitik çağlara ait buluntuların da varlığını ortaya koyuyordu. Bunun üzerine, 2000 yılında Ludovic Slimak, Paleolitik buluntularla ilgili çalışmak üzere kazı ekibine katıldı. L. Slimak'ın gerçekleştirdiği araştırma sırasında, Dere 3 olarak adlandırılan bir sel yatağında, Anadolu'nun şimdilik bilinen en eski Paleolitik Çağ tabakalanması keşfedildi. Bu tabakalanma, Orta Anadolu için bilinen ilk ve şimdilik tek in situ Paleolitik Çağ tabakalanmasıdır. L. Slimak'ın yönetiminde gerçekleştirilen kazılarda, yaklaşık sekiz metrelik bir dolguda beş binden fazla taş alet ortaya çıkarıldı.
Kaletepe Deresi 3'teki Paleolitik Çağ dolgusu, volkanik bir sediman olan tefralarla kilitlenmiştir. Arkeolojik tabakaların altında ve üstünde, tarihi bilinen tefra katmanları olmasından dolayı, Kaletepe Paleolitik Çağ buluntuları, kronolojik bir çerçeve içine daha kolay oturur. Orta Paleolitik Çağ'a ait en üst ve dolayısıyla, günümüze en yakın zamana ait bilgiler veren arkeolojik tabakaların hemen üstünde yer alan tefra katmanlarının yaşı, yaklaşık 160 bin yıl öncesine işaret eder. Alt Paleolitik Çağ'a ait en eski arkeolojik tabakaların doğrudan altında bulunan tefra katmanlarının yaşı ise 1,3 milyon yıldır. Dolayısıyla Kaletepe, Türkiye'nin en eski Paleolitik Çağ buluntu yeri olmanın da ötesinde, dünyada örneği çok az bulunan, yaklaşık bir milyon yıllık bir arkeolojik tabakalanmadır.
Resim: Kaletepe Deresi 3'ten obsidien iki yüzeyli alet (el baltası)
Kaletepe'deki 19 arkeolojik tabakadan bilinen Paleolitik Çağ kültürlerini genel olarak, üç evreye ayırmak mümkündür. Bunlardan en eskisi olan üçüncü evre, Afrika Paleolitiği'nin en eski taş alet geleneklerinden olan ve el baltalarıyla (iki yüzeyliler) belirlenen Acheul kültürüne aittir. Bu evrede, taş alet yapımında obsidien kullanımı yüzde 30 dolaylarındadır ve volkanik kayaçlar olan andezit ve riyolitle birlikte, diğer evrelerde neredeyse hiç kullanılmamış olan bazalt da yüksek oranda kullanılmıştır. Bu evrede, hammadde yumrularının hazırlanarak yongalanması demek olan Levallois tekniğinin, dünyadaki en eski örneklerinden bir tanesi de belgelenmiştir. İkinci evre de Acheul karakterlidir. Ancak, obsidien bir hammadde olarak neredeyse hiç tercih edilmemiştir ve aletlerin çoğunluğu andezit ve riyolitten yapılmıştır. Birinci evrede ise, obsidien kullanımı işleyimlerin yüzde 60'ına yakınını oluşturur. Tarihöncesi insanın hammadde tercihlerindeki değişikliklerin, böylesine uzun bir zaman sürecinde izlenebilmesi, Kaletepe Palolitik Çağ kazılarının en önemli bilimsel sonuçlarından bir tanesidir.
Kaletepe'nin Alt Paleolitik tabakalarında çok yüzeyli parçalar, el baltaları, nacaklar ve satır/kıyıcı satırlarla belirlenen bir Acheul kültürü hakimdir. Ne iş için kullanılmış oldukları hâlâ anlaşılamamış olan çok yüzeyli parçalar ve satır/kıyıcı satırların yapımı için andezit ve riyolit tercih edilirken, nacaklar ve çok çeşitli biçimlerde olan el baltalarının yapımında çoğunlukla obsidien tercih edilmiştir. Bu, o dönem insanlarının belirli alet tipleri için belirli hammadde türlerini bilinçli olarak seçmiş olduklarını göstermektedir. Ayrıca, Kaletepe'de bulanan nacaklar, Anadolu'da bulunan ilk nacaklardır. Bu en eski tabakaların, teknolojik özellikleri genel olarak, bu kültürün Afrika kökenine işaret etmektedir. Bunlar, Yarımburgaz ve Karain mağaralarının en alt tabakalarındaki buluntulardan çok daha eskidir ve onlarla benzerlik göstermez. Orta Paleolitik tabakalar ise, birbirinden farklı pek çok üretim tekniğinin uygulanmış olduğu tabakalardır. Obsidien kaynağı, Orta Paleolitik insanlar için çekici bir unsur olsa bile, Kaletepe'nin hiçbir Paleolitik tabakasının bir taş alet üretim atölyesine işaret etmediğinin özellikle vurgulanması gerekir.
Kaletepe Paleolitik tabakalanmasının keşfedilmesini sağlayan bir atgile ait bir alt çene kalıntısı, birinci evreye ait tabakalardan birinde bulunmuştu. Arazinin asidik yapısı, organik malzemelerin zaman içinde yok olmasına neden olduğu için, Kaletepe'den bilinen hayvan kalıntısı çok az sayıdadır. Bunların hepsi atgillere aittir ve çoğunlukla dişlerdir. Yapılan analizler, bu atgil kalıntılarının bölgeden bilinen hiçbir tarihöncesi atgil türüyle tam bir benzerlik taşımadığını, olasılıkla bilinmeyen başka bir tür olduğunu ve bunun modern atgillerin ortaya çıkmasından daha önceki bir döneme, Orta Pleistosen sonlarına, ait olduğunu göstermektedir. Volkanik arazinin yapısı, bulunan alt çenenin yüzeylerini aşındırmış olduğundan dolayı, bu at kalıntılarının insan etkinlikleriyle ne gibi bir bağlantısı olduğunu bilemiyoruz.
Resim: Kaletepe Deresi 3'ten çok yüzeyli parçalar.
En Eski Ticaret: Neolitik Kaletepe
Neolitikleşme dediğimiz süreç, bugünkü uygarlıkların oluşmasıyla doğrudan ilgilidir. Bildiğimiz kadarıyla, ilk Neolitik topluluklar Yakındoğu'da; Güneydoğu Anadolu, Irak ve Suriye'nin kuzeyinde ve Akdeniz'in doğu kıyılarında ortaya çıktılar. Bu çekirdek bölgeden bağımsız bir şekilde Neolitikleşen bir bölge de Orta Anadolu'dur. Bu iki çekirdek bölgenin mimarileri ve alet yapım gelenekleri birbirinden farklıdır. Kaletepe keşfedildiğinde, burasının önemli bir buluntu yeri olduğunun anlaşılmasını sağlayan şey, burada Orta Anadolu'ya tamamıyla yabancı bir kültürün izlerinin bulunmasıydı. Bu izler, "naviform" olarak adlandırılan ve Yakındoğu Neolitiği'nde, gerek çakmaktaşından, gerekse obsidienden örnekleri bilinen fakat, Orta Anadolu'da o güne dek hiç rastlanmamış çekirdeklerdir.
Resim: Kaletepe'ye adını veren kayalıklar ve arkasında Demirkazık zirvesi.
Kaletepe, Anadolu'da arkeolojik olarak kazılan ilk atölyedir. Atölye kazısı, çok özel bir teknikle yapılır. Çünkü bulunan her parça, üretimin nasıl yapıldığıyla ilgili çok önemli bilgiler verir ve bu parçaların in situ olarak belgelenmesi gerekir. Bu amaçla, kazıyla ortaya çıkarılan iki santimetreden büyük her buluntu üç boyutlu olarak kaydedimiştir ve bu kayıtlar bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Bunun yanında, Paleolitik kazıda da olduğu gibi, kazılan tüm toprak elenerek, gözden kaçan bir şeyin olup olmadığı kontrol edilmiştir. Katelepe'de obsidienin hammaddeden amaçlanan ürünler haline getirilmesini anlamak için kazıyla birlikte deneysel arkeoloji yöntemleri de uygulanmış ve bunlar sayesinde Neolitik'teki üretim, her aşamasıyla anlaşılabilmiştir. Kazılarla birlikte, obsidienin oluşumunu anlamak amacıyla jeoloji ve jeomorfoloji çalışmaları, farklı kaynakların yapısını ortaya koymak için de jeokimya çalışmaları yürütülmüştür.
Kaletepe'nin kendine has bir obsidien çekirdeği vardır. Bu naviform çekirdek, uzun ve dardır, iki tarafından yongalanarak istenen ürünler olan uzun dilgiler elde edilir. Bunlar büyük olasılıkla, ok ucu, mızrak ucu gibi fırlatma uçları ve tahılları biçmeye yarayacak orak bıçakları üretmek için kullanılmış olmalılar. Bu çekirdekler, seri olarak üretilmişlerdir ve yüksek oranda standartlık gösterirler. Bu, bunu yapan insanların taş yongalamakta uzmanlaştığını ve olasılıkla başka bir işle uğraşmayan profesyoneller olduğunu göstermektedir. Kaletepe'de üretimi yapılan parçalar, güney ve güneydoğuya gönderilirler. Bunlara ait kanıtlar, kuzey Suriye ve Kıbrıs'ta mevcuttur. Bu, hem teknolojik, hem de kimyasal olarak kanıtlanmıştır. Ancak, Kaletepe üretiminin, yakın çevresindeki Orta Anadolu yerleşmeleriyle bir ilişkisi yoktur.
Kaletepe'nin Yakındoğu kültürleriyle ilişkisini kanıtlayan diğer sonuçlar ise, taş alet üretiminden çok yaşamsal etkinliklere işaret eden buluntulardan elde edildi. Kaletepe'den başka kaynaklara ait obsidien parçaları, ve ocaklara işaret eden yanmış obsidienler yaşamsal etkinliklerle ilgili buluntulardır. Bunların içinde doğu Akdeniz Çanak Çömleksiz Neolitik B dönemine ait buluntuların da olması, burada üretim yapan insanların, buranın yerli topluluklarından olmadığını, doğrudan doğruya ürünlerin gönderildiği bölgelerden gelerek bu obsidienleri işlediğini göstermektedir.
Orta Anadolu'nun şimdilik bilinen en eski Neolitik Çağ buluntu yeri olan Kaletepe, yaklaşık 10.300 yıl öncesine ait bir obsidien atölyesidir. Ancak, zaman içinde birbirinden farklı pek çok grup, Kaletepe'de obsidien aletler üretmiştir. Bunlardan en önemlisi olarak Çatalhöyük benzeri bir üretim yapılan bir atölyeyi gösterebiliriz.
Taşlardan Öğrenilen Geçmiş
Kaletepe, insanlığın neredeyse bütün tarihinin bir arada görülebileceği çok ender bulunan nitelikte bir arkeolojik alandır. Burada, Paleolitik taş aletler sayesinde, insanın evrim sürecinin oldukça önemli bir bölümü izlenebilir. Türkiye'nin şimdilik bilinen en eski Paleolitik buluntu yeri olan Kaletepe, insanların Afrika'dan çıkarak Eski Dünya'ya yayılımında Anadolu'nun rolünün daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunur. Doğrudan doğruya Afrika kökenli olan bu kültürlerin Anadolu'da bulunması, Anadolu'nun insanların Avrasya'yı iskânında önemli bir bölge olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır. Bir milyon yıl gibi uzun bir süreyi içeren tabakalanma sayesinde, Anadolu'daki Paleolitik kültürlerin zaman içinde nasıl değiştiği saptanabilir. Bu toplulukların, hammadde kaynaklarından yararlanma biçimlerinin zaman içinde değişimiyle birlikte, insanların, belirli tipte aletlerin yapımında kullanılmak üzere belirli hammaddeleri tercih etmesi de takip edilebilir.
Kaletepe'nin önemini daha iyi anlamak için bazı bilgileri tekrar göz önüne almak gerekir. Bunlardan en önemlisi, Orta Anadolu ile Yakındoğu Neolitik kültürlerinin birbirlerinden farklı oluşlarıdır. Orta Anadolu Neolitiği'nin bilinen en önemli yerleşmesi olan Aşıklı Höyük'te, insanlar taş aletlerini üretmek için hemen yakınlarında bulunan yerel obsidien kaynaklarını kullanırken, Orta Fırat ve Levant'ın Neolitik toplulukları bu kaynaklara ulaşmak için yüzlerce kilometre yol kat etmişlerdir. Obsidien belki de, oraların Neolitik topluluklarında giderek farklılaşan bir "sınıf"ın gösteriş malzemesiydi ve zaman içinde popülerleşerek yaygınca kullanılmaya başlanmıştı. Bu iki Neolitik kültür, birbirlerinden farklı aletlere, mimari geleneklere ve olasılıkla da farklı sosyal davranışlara sahiptir. Kayırlı'da hem Aşıklı'nın, hem de Yakındoğu için üretim yapan Kaletepe'nin karakteristik parçalarının bulunması, bu birbirinden farklı iki grubun aynı alanı kullandıklarını göstermektedir.
Orta Anadolu'nun bilinen en eski Neolitik buluntu yeri olmasının yanında, Kaletepe, bu döneme ait ticaretin belgelenebildiği en önemli buluntu yerlerinden biridir. Farklı bölgeler arasındaki kültürel ilişki ve sosyal karışımı anlamak, sadece Anadolu Neolitiği'nin değil, tüm Neolitikleşme sürecinin anlaşılmasına büyük bir katkıda bulunur. Hammaddeleri elde etmek için, insanların hareketleri, geniş alanlarda kurulan kültürel ilişkileri açıklamak için önemli bir bulgudur. Neolitik'i sadece yerleşik yaşam ve besin üretimi olarak değil, bilgilerin daha geniş alandaki dolaşımı ve kültürel etkileşim olarak da ele almak gerekir. Kaletepe, hammaddenin ve insanın dolaşımıyla ilgili çok önemli bilgiler sağlamıştır.
Kaletepe, Anadolu için pek çok ilki bir arada barındırıyor: Afrika'dan çıkan ilk insan, Türkiye'de kazısı yapılmış ilk atölye, ilk uzun mesafeli ticaret... Tüm bunlar bir arada değerlendirildiğinde, geçmiş toplumların yaşamıyla ilgili olarak elimize geçen ve sadece taş aletler olarak kısaca tanımlayabileceğimiz buluntuların, sistematik bir şekilde araştırıldıklarında, geçmiş yaşam hakkında ne kadar bilgi verebileceği de ortaya çıkıyor. Taş alet, arkeologlar onu nasıl tanımlarsa tanımlasın, tarihöncesi insan için sadece işini görmeye yarayan bir alettir. Benzer şekilde, arkeolojinin ilgilendiği bu "taşlar", pek çok insan için sadece taş olsa bile, asıl olarak insanı ve geçmişini anlayabileceğimiz önemli belgelerdir.