Mahalli İdarelerde Yıl Sonu Muhasebe İşlemleri
MAHALLİ İDARELERDE YIL SONU MUHASEBE İŞLEMLERİ
Adnan Yüksel KILIÇOĞLU*
Mahalli idarelerde yıl sonlarında yapılacak dönem sonu muhasebe işlemleri 10.03.2006 tarih ve 26104 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin “Dönem sonu işlemleri” başlıklı 412 nci maddesinde belirtilmiştir.
Dönem sonu işlemleri mali yılın sonunda geçici mizanın çıkarılmasından sonra yapılan aşağıdaki işlemlerden oluşmaktadır.
A) Bütçe Hesaplarına İlişkin Dönem Sonu İşlemleri
Bütçe hesapları hesap planında yer alan aşağıdaki hesaplardan oluşmaktadır.
Yukarıda yer alan bütçe hesaplarından; 800-Bütçe Gelirleri Hesabı, 805-Gelir Yansıtma Hesabı, 810-Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı, 830-Bütçe Giderleri Hesabı ve 835-Gider Yansıtma Hesabı yıl sonunda 895-Bütçe Uygulama Sonuçları Hesabına devredilerek kapatılır.
834-Geçen Yıl Bütçe Mahsupları Hesabı ise Yönetmeliğin 357 nci maddesi uyarınca yılı içinde kapanmış olacağından, dönem sonunda zaten kapanmış olan bu hesap ile ilgili olarak yapılacak bir işlem bulunmamaktadır.
800, 805, 810, 830, 835 nolu hesapların 895-Bütçe Uygulama Sonuçları Hesabına devredilerek kapatılmasından sonra 895-Bütçe Uygulama Sonuçları Hesabının da kendiliğinden kapanmış olması gerekmektedir. Bütçe hesapları bilançoda yer almazlar.
Yapılması gereken muhasebe kayıtlarını örneklerle gösterecek olursak;
1) Bütçe gelirleri hesabının alacak bakiyesi bütçe gelirleri hesabına borç, bütçe uygulama sonuçları hesabına alacak kaydedilir. 800-Bütçe Gelirleri Hesabının geçici mizanda aşağıdaki gibi olduğu varsayıldığında;
BÜTÇE GELİRLERİ HESABI
BÜTÇE UYGULAMA SONUÇLARI HS.
2) Bütçe giderleri hesabının borç bakiyesi bütçe giderleri hesabına alacak, bütçe uygulama sonuçları hesabına borç kaydedilir.
BÜTÇE GİDERLERİ HESABI
BÜTÇE UYGULAMA SONUÇLARI HESABI
3) Bütçe gelirlerinden ret ve iadeler hesabının borç bakiyesi bütçe gelirlerinden ret ve iadeler hesabına alacak, bütçe uygulama sonuçları hesabına borç kaydedilir.
BÜT. GEL. RET VE İADELER HS.
BÜTÇE GELİRLERİNDEN RET VE İADELER HESABI
4) Gider yansıtma hesabının alacak bakiyesi gider yansıtma hesabına borç, bütçe uygulama sonuçları hesabına alacak kaydedilir.
GİDER YANSITMA HESABI
895- BÜTÇE UYGULAMA SONUÇLARI HS.
5) Gelir yansıtma hesabının borç bakiyesi gelir yansıtma hesabına alacak, bütçe uygulama sonuçları hesabına borç kaydedilir.
GELİR YANSITMA HESABI
805- GELİR YANSITMA HESABI
Yapılan bu kayıtlardan sonra 895-Bütçe Uygulama Sonuçları Hesabı da kendiliğinden kapanmış olacaktır.
BÜTÇE UYGULAMA SONUÇLARI HS
B) Ödenek Hesaplarına İlişkin Dönem Sonu İşlemleri (Belediye, Bağlı İdare ve Birliklerde)
Yıl sonu itibariyle ödenek hesaplarının aşağıdaki gibi olduğu varsayıldığında;
GÖN.BÜT. ÖDENEK. HS
BÜTÇE ÖDENEKLERİ HS
ÖDENEKLİ GİDERLER HS.
1) 905-Ödenekli Giderler Hesabının borç bakiyesi olan 13.000.000 YTL 901-Bütçe Ödenekleri Hesabına devredilerek kapatılır.
BÜTÇE ÖDENEKLERİ HESABI
905- ÖDENEKLİ GİDERLER HESABI.
2) Yılı içinde kullanılmayan ödeneklerden, gerek mevzuatı gereği bir sonraki yıla devredilecek ödenekler gerekse iptal edilecek ödenekler 901-Bütçe Ödenekleri Hesabına borç, 900-Gönderilecek Bütçe Ödenekleri Hesabına alacak kaydedilir. Örnekte yıl sonu itibariyle 2.000.000 YTL ödeneğin kullanılmadığı ve bunun 600.000 YTL sının devri gereken ödenek olduğu varsayıldığında;
900- GÖNDERİLECEK BÜTÇE ÖDENEKLERİ H.
Bu kayıtlardan sonra kesin mizanda 900-Gönderilecek Bütçe Ödenekleri Hesabı, 901-Bütçe Ödenekleri Hesabı ve 905-Ödenekli Giderler Hesabının kapanmış olması gerekmektedir. Bu üç hesabın devri gereken ödenek olsa dahi dönem sonunda kapatılması gerekmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, devri gereken ödeneğin (örnekte 600.000 YTL) ertesi yıl dönem başında 900-Gönderilecek Bütçe Ödenekleri Hesabına borç, 901-Bütçe Ödenekleri Hesabına alacak kaydedilerek ertesi yıl kayıtlarının devreden ödenek tutarı kadar yeniden açılmasıdır.
Yukarıda da belirtildiği gibi 900, 901 ve 905 nolu hesapların yıl sonunda kapanmış olması gerektiğinden bu üç hesap bilançoda yer almaz.
Mali yılın sonuna kadar hizmet yerine getirildiği veya mal teslim alındığı halde mahsubu yapılamadığından mahsup dönemine aktarılan ön ödemeler bulunması halinde, mahsup dönemine aktarılması gereken ödeneklere ilişkin muhasebe kaydının da yapılması gerekmektedir. Mahsup dönemine aktarılan ön ödemeler bulunması halinde, sadece 906-Mahsup Dönemine Aktarılan Kullanılacak Ödenekler Hesabı ve 907-Mahsup Dönemine Aktarılan Ödenekler Hesabı bilançoda yer alır.
C) Ödenek Hesaplarına İlişkin Dönem Sonu İşlemleri (İl Özel İdarelerinde)
1) Merkez ve merkez dışı birimlerde kullanılmak üzere gönderilen ve yıl sonu itibariyle kullanılmayan ödenekler tenkis edilmek üzere, 900-Gönderilecek Bütçe Ödenekleri hesabına borç, 902-Bütçe Ödenek Hareketleri Hesabına alacak kaydedilerek tenkis edilir. Merkez birimine verilen ödeneklerden tenkis edilenler ayrıca, 904-Ödenekler Hesabına borç, 903-Kullanılacak Ödenekler Hesabına alacak kaydedilir.
2) Ödenekli giderler hesabının borç bakiyesi 904-Ödenekler Hesabına borç, 905-Ödenekli Giderler Hesabına alacak kaydedilir.
3) Yıl sonu itibariyle kullanılmayan ödenek tutarları 901-Bütçe Ödenekleri Hesabına borç, 900-Gönderilecek Bütçe Ödenekleri Hesabına alacak kaydedilir.
4) Yıl sonunda Bütçe Ödenek Hareketleri Hesabının borç bakiyesi, 901-Bütçe Ödenekleri Hesabına borç, 902-Bütçe Ödenek Hareketleri Hesabına alacak kaydedilir.
Yapılan bu kayıtlardan sonra 900, 901, 902, 903, 904 ve 905 nolu hesapların kapanmış olması gerekir. Söz konusu hesaplar devri gereken ödenekler olsa dahi bilançoda yer almazlar.
Mahsup dönemine aktarılan ön ödemeler bulunması halinde, sadece 906-Mahsup Dönemine Aktarılan Kullanılacak Ödenekler Hesabı ve 907-Mahsup Dönemine Aktarılan Ödenekler Hesabı bilançoda yer alır.
D) Bütçe ve Ödenek Hesapları Dışındaki Dönem Sonu İşlemleri:
1) Dönen varlıklar ana hesap grubu içerisinde yer alan gelirlerden alacaklar hesabında kayıtlı tutarlardan mali yıl sonuna kadar tahsili gerekenlerden tahsil edilemeyen tutarlar, mali yıl sonunda gelirlerden alacaklar hesabına alacak, gelirlerden takipli alacaklar hesabına borç kaydedilerek takibe alınır.
GELİRLERDEN TAKİPLİ ALACAKLAR HS.
120- GELİRLERDEN ALACAKLAR HS
2) Duran varlıklar ana hesap grubu içerisinde yer alan, gelirlerden alacaklar hesabı, gelirlerden tecilli ve tehirli alacaklar hesabı, kurumca verilen borçlardan alacaklar hesabı ve gelecek yıllara ait giderler hesabında kayıtlı tutarlardan dönen varlıklar ana hesap grubundaki ilgili hesaplara aktarılması gereken tutarlar, bu hesaplara alacak, dönen varlıklar ana hesap grubundaki ilgili hesaplara borç kaydedilerek aktarma işlemleri tamamlanır.
GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI
220- GELİRLERDEN ALACAKLAR HS.
GELİRLERDEN TECİLLİ VE TEHİRLİ ALACAKLAR HS.
222- GELİRLERDEN TECİLLİ VE TEHİRLİ
KURUMCA VERİLEN BORÇLARDAN ALACAKLAR
232- KURUMCA VER.BORÇ.ALACAKLAR H.
GELECEK AYLARA AİT GİDERLER HESABI
280- GELECEK YILLARA AİT GİDERLER HS
3) Bütçe emanetleri hesabında kayıtlı olan tutarlar, zamanaşımı süresine göre bütçe emanetleri hesabının ilgili yardımcı hesabına aktarılması gerektiğinden, yıllara göre yardımcı hesapları itibariyle bu hesaba borç ve alacak kaydedilir.
320.02- BÜTÇE EMANETLERİ HESABI
4) Kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grupları içindeki iç ve dış mali borç hesaplarında kayıtlı borçlar için işlemiş faiz tutarları hesaplanır ve ilgili dönemde ödenmek üzere ilgisine göre kısa vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grubu veya uzun vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grubu içindeki gider tahakkukları hesabına alacak, giderler hesabına borç kaydedilir.
381- GİDER TAHAKKUKLARI HESABI
481- GİDER TAHAKKUKLARI HESABI
5) Uzun vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grubu içerisinde yer alan, tahviller hesabı, uzun vadeli diğer iç mali borçlar hesabı, dış mali borçlar hesabı, gelecek yıllara ait gelirler ve gider tahakkukları hesabında kayıtlı tutarlardan vadeleri bir yılın altına inmesi nedeniyle, kısa vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grubundaki ilgili hesaplara aktarılması gerekenler bu hesaplara borç, kısa vadeli yabancı kaynaklar ana hesap grubundaki ilgili hesaplara alacak kaydedilerek aktarma işlemleri tamamlanır.
BANKA KREDİLERİ HESABI
300- BANKA KREDİLERİ HESABI
KAMU İDARELERİNE MALİ BORÇLAR HESABI
303- KAMU İDARELERİNE MALİ BORÇLAR HS.
304- CARİ YILDA ÖDENECEK TAHVİLLER HS.
UZUN VADELİ DİĞER İÇ MALİ BORÇLAR HESABI
309- KISA VADELİ DİĞER İÇ MALİ BORÇLAR HS.
DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI
310- CARİ YILDA ÖDENECEK DIŞ MALİ
KAMUYA OLAN ERTELENMİŞ VEYA TAKSİTLENDİRİLMİŞ BORÇLAR HESABI
368- VADESİ GEÇMİŞ ERTELENMİŞ VEYA
GELECEK YILLARA AİT GELİRLER HESABI
380- GELECEK AYLARA AİT GELİRLER HS.
GİDER TAHAKKUKLARI HESABI
6) İl özel idarelerinde öz kaynaklar ana hesap grubu içerisinde yer alan “Değer Hareketleri” hesap grubundaki hesaplar değer hareketleri sonuç hesabının ilgili yardımcı hesaplarına kaydedilerek kapatılır. Bu işlemler sonucunda, muhasebe birimleri arası işlemler hesabı kesin mizanda bakiye vermez.
7) Değer hareketleri sonuç hesabında kayıtlı tutarlar, bu hesapların ilgili alt bölümüne aktarılması için bu hesaba borç ve alacak kaydı yapılır.
8) Dönem sonunda ilgili varlık ve yabancı kaynak hesaplarında kayıtlı olup, yabancı para cinsinden izlenen tutarlar değerlemeye tabi tutulur ve raporlama tarihindeki gerçek değerleri ile mali raporlarda gösterilir. (Döviz kurunda artış olduğu varsayıldığında)
PROJE ÖZEL HESABI
600- GELİRLER HESABI
410- DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI
9) Yeniden değerlemeye tabi tutulması gerekli olan taahhütler değerlemeye tabi tutulur.
GİDER TAAHHÜTLERİ HESABI
921- GİDER TAAHHÜTLERİ KARŞILIĞI HS.
10) Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar hesap gruplarında yer alan hesaplarda kayıtlı değerlerden yeniden değerleme işlemine tabi tutulması gerekenler, Yönetmeliğin 163 üncü maddesi hükümlerine göre yeniden değerlemeye tabi tutulur.
ARAZİ VE ARSALAR HESABI
YER ALTI VE YERÜSTÜ DÜZENLERİ HESABI
TESİS, MAKİNE VE CİHAZLAR HESABI
YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR HESABI
257- BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR HESABI
522- YENİDEN DEĞERLEME FARKLARI HS.
11) Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar hesap gruplarında yer alan hesaplarda kayıtlı amortismana tabi tutulması gereken varlıklara ilişkin amortisman işlemleri yapılır.
E) Faaliyet Hesaplarına İlişkin Dönem Sonu İşlemleri
Faaliyet hesapları hesap planında yer alan aşağıdaki hesaplardan oluşmaktadır.
6 -Faaliyet Hesapları
Yıl sonunda geçici mizan çıkarıldıktan sonra, 600-Gelirler Hesabı ve 630-Giderler Hesabının 690-Faaliyet Sonuçları Hesabı devredilerek kapatılması gerekmektedir.
1) Gelirler hesabının alacak bakiyesi, dönem sonunda faaliyet sonuçları hesabına alacak, gelirler hesabına borç kaydedilir. Geçici mizanda Gelirler Hesabının aşağıdaki gibi olduğu varsayıldığında;
690- FAALİYET SONUÇLARI HESABI
2) Giderler hesabının borç bakiyesi, dönem sonunda faaliyet sonuçları hesabına borç, giderler hesabına alacak kaydedilir. Geçici mizanda Giderler Hesabının aşağıdaki gibi olduğu varsayıldığında;
FAALİYET SONUÇLARI HESABI
630- GİDERLER HESABI
3) 600-Gelirler Hesabı ile 630-Giderler Hesabının 690-Faaliyet Sonuçları Hesabına devredilerek kapatılmasından sonra;
a) 690-Faaliyet Sonuçları Hesabı alacak bakiyesi veriyor ise alacak bakiyesi, 590-Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabına devredilerek kapatılır.
b) 690-Faaliyet Sonuçları Hesabı borç bakiyesi veriyor ise borç bakiyesi, 591-Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabına devredilerek kapatılır.
FAALİYET SONUÇLARI HS
590- DÖNEM OLUMLU FAALİYET SONUCU HS
Bu kayıtlardan sonra faaliyet hesaplarının kapanmış olması gerekir. 600-Gelirler Hesabı, 630-Giderler Hesabı ve 690-Faaliyet Sonuçları Hesabı bilançoda yer almaz.
4) Geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonuçları hesabında kayıtlı tutarlar, bu hesapların ilgili alt bölümüne aktarılması için bu hesaba borç ve alacak kaydı yapılır. Geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonuçları hesabı son beş yılda gerçekleşen olumlu faaliyet sonuçlarını yıllar itibariyle göstermektedir. Yeni muhasebe sistemine 2006 yılında geçilmiş olması nedeniyle bu kayıt ancak 2007 yılı sonunda gerçekleştirilecek yıl sonu işlemlerinde yapılabilecektir. Diğer bir deyişle 31.12.2006 tarihinde yapılacak yıl sonu işlemlerinde bu kayıt yapılmayacaktır.
GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI HS.
570.02- GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU
5) Geçmiş yıllar olumsuz faaliyet sonuçları hesabında kayıtlı tutarlar, bu hesapların ilgili alt bölümüne aktarılması için bu hesaba alacak ve borç kaydı yapılır. Geçmiş yıllar olumsuz faaliyet sonuçları hesabı son beş yılda gerçekleşen olumsuz faaliyet sonuçlarını yıllar itibariyle göstermektedir. Yeni muhasebe sistemine 2006 yılında geçilmiş olması nedeniyle bu kayıt ancak 2007 yılı sonunda gerçekleştirilecek yıl sonu işlemlerinde yapılabilecektir.
GEÇMİŞ YILLAR OLUMSUZ FAALİYET SONUÇLARI HS.
580.01- GEÇMİŞ YILLAR OLUMSUZ
Her faaliyet döneminin sonunda, dönem sonu işlemleri yapılarak yeni faaliyet döneminin açılış kaydına esas alınacak kesin mizanı çıkarılır. Hazırlanan kesin mizanda borç ve alacak kalanı veren hesaplar yeni faaliyet döneminin açılış kaydına esas teşkil eder.
Kesin mizanın düzenlenmesini takiben, dönem sonunda son yevmiye olarak borç ve alacak bakiyesi veren hesapların kapatılmasını sağlamak için kesin mizanda borç bakiyesi veren hesaplar alacak kaydı yapılarak, alacak bakiyesi veren hesaplar ise borç kaydı yapılarak muhasebe dönemi kapatılır.
Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nin 413 üncü maddesi uyarınca, mali yılın başında muhasebe kayıtlarının açılmasını sağlamak üzere bilançoda yer alan hesapların açılış kaydı yapılarak dönem başlatılır.
Açılış kaydını takiben önceki yıl olumlu veya olumsuz faaliyet sonucu geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonuçları hesabı veya geçmiş yıllar olumsuz faaliyet sonuçları hesabına aktarılır.
* İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Başkontrolörü Adnan Yüksel KILIÇOĞLU'nun Yerel Yönetim ve Denetim Dergisinin Kasım 2006, Cilt 11, Sayı 11'de yayımlanan makalesi