TOPOĞRAFYA. Ölçme Bilgisinin Konusu - PDF
Download "TOPOĞRAFYA. Ölçme Bilgisinin Konusu"
1 TOPOĞRAFYA Topoğrafya, bir arazi yüzeyinin tabii veya suni ayrıntılarının meydana getirdiği şekil. Bu şeklin kâğıt üzerinde harita ve tablo şeklinde gösterilmesiyle ilgili ölçme, hesap ve çizim işlerinin hepsi. Ölçme Bilgisinin Konusu Harita Mühendisliği alanındaki çalışmalarının temel amaçlarından birisi yeryüzünün tamamının ya da bir kısmının haritasını yapmaktır. Harita, yeryüzünün kuşbakışı görünüşünün bir düzlem yüzeydeki ölçekli küçük bir modelidir. Bu bağlamda, Harita Mühendisliğinin konusu; yeryüzünün ölçülmesi, ölçü yöntemlerinin belirlenmesi, hesap ve çizim işlerini kapsamaktadır. Yeryüzünün ölçülmesinde yer yüzeyindeki doğal (dere, göl, dağ, orman) ve yapay ayrıntılar (bina, köprü, yol) dikkate alınır. Bu ayrıntılara detay adı verilir. Detayların konumlarını belirlemek için uzunluklar, yükseklik farkları, doğrultular ve düşey açılar ölçülür. Ölçme işleminde özel aletler ve yöntemler kullanılır. Hesap ve çizim işlerinin ardından haritalar ve planlar elde edilir. Geodezi de denilen bu bilim dalı Türkçeye Jeodezi olarak girmiştir. Kısaca yeryüzünün biçim ve boyutları gibi özelliklerini tanımlamayı sağlayan verilerin araştırılması ve incelenmesiyle uğraşan bilim kolu olarak tanımlanabilir. Genel anlamda, yeryüzü üzerindeki şekillerin tayini ve ölçülmesi ile ilgili olarak uygulamalı matematiğin bir dalıdır.
2 Haritaların ve Ölçme Bilgisinin Kullanım Alanları Ölçmeler sonucunda üretilen haritalar ve planlar pek çok mühendislik projelerinin temel altlığıdır. Haritalarınyapım maliyeti proje toplam maliyetinin çok küçük bir yüzdesini oluşturur. Bir proje başlangıcında haritanın olmaması projenin gecikmesine veya haritanın yeterli incelikte olmaması projede önemli ekonomik kayıplara neden olur. Araziye ilişkin çoğu projelerinin hazırlanması haritalar veya planlar yardımıyla yapılmaktadır. Proje ön çalışmaları öncelikle arazinin küçültülmüş bir modeli olan haritalar üzerinde yürütülür. Hazırlanan projeler yine ölçme bilgisi uygulamaları ile araziye uygulanmaktadır. Haritaların bazı kullanım alanları aģağıda verilmiştir. 1. Taşınmaz sınırları ile büyüklüklerinin tespiti için Kadastro Ölçmelerinde 2. Ulaşımvehaberleşme için Yol Ölçmelerinde 3. Su altı inşaatı ve su rezervuarlarının tespiti için Hidroğrafik Ölçmelerde 4. Şehir yollarınınyapımı ve kanalizasyon iileri için Şehirve İmar Çalışmalarında 5. BayındırlıkÇalışmalarında
3 Yerin Temel Şekli Yeryüzü kompleks bir geometrik şekildir. Uzay boşluğunda, ekseni etrafında dönen yeryüzünün şekli, yerçekimi ve dönme ile meydana gelen merkezkaç kuvveti ve içerdigi formasyonların farklı yoğunlukta oluşu gibi iç ve dış kuvvetlerin birbirlerine etki yapmaları sonucunda meydana gelmiştir. İlk başlarda yeryüzünün şekli düz bir yüzeye benzetilirken, daha sonraları çeşitli ölçümlerle kutuplardan basık, ekvatordan genleşmiş bir sekle sahip bir gezegen olarak tanımlanmıştır. Günümüzde ise, yeryüzünün sekli deniz seviyesinden geçen jeoid diye adlandırılan teorik bir yüzeyle tanımlanmaktadır. Çekül doğrultusu her zamanjeoid yüzeyine diktir. Jeoid, büyük okyanus yüzeylerinin karaların altında da devam ettiği varsayılarak oluşmuş kapalı bir yüzeydir. Bu yüzey nivo yüzeyi olarak ta adlandırılır.
4 Nivo yüzeylerinin her noktasındaki potansiyel değeri birbirine eşit ve sabittir. Üzerinde duran cisim hiçbir zaman bir iş yapmaz. Bir diğer ifade ile üzerinde bulunan bir su damlacığı hiçbir yönde hareket etmez. Bu gibi özelliklere sahip jeoid dalgalı ve karmaşık bir yüzey olması nedeniyle analitik fonksiyonlarla tam olarak ifade edilemez. Jeoid tüm jeodezik ölçmeler için bir referans yüzeyi olarak kullanılmaktadır. Jeoidin matematiksel olarak karmaşık bir yüzey olması onun bir referans yüzeyi olarak kullanılmasını zorlaştırır. Bu durum daha basit ve düşük dereceden analitik fonksiyonlarla ifade edilebilen başka bir yüzeyin seçilmesini gerektirir. Bu amaçla farklı geometrik yüzeyler kullanılabilir. Jeodezik ölçmelerde referans yüzeyi olarak aşağıdaki geometrik yüzeyler kullanılabilir. Elipsoid (ülke, kıta ve Dünyanın tamamının temsiliiçin) Küre (Çalışma alanı km2 den küçükse) Düzlem (Çalışma alanı 50 km2 den küçükse)
5 Elipsoid bir elipsin küçük ekseni etrafında 180 derece döndürülmesiyle meydana gelen ve aynı zamanda kapalı bir yüzey olan, bir dönel elipsoid yüzeyidir. Elipsoid yüzeyi doğal bir yüzey değildir. Ancak, analitik fonksiyonlarla ifade edilebilen sanal bir yüzeydir. Referans yüzeylerinin seçiminde ölçü sahasının büyüklüğü esasalınmaktadır. Bu durumda ölçme işlemi aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir Yeryüzünün veya büyük parçaların ölçülmesi Bölge ölçmeleri Küçük/lokal ölçmeler Topoğrafya dersinin konusunu küçük/lokal ölçmeler kısmı oluşturmaktadır. Düzlem Ölçmeler Küçük/lokal ölçmeler referans yüzeyi olarak düzlem alındığı için bu tür ölçmelere Düzlem Ölçmeler de denmektedir. Düzlem ölçmeleri aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir. Arazi ölçmesi Arazinin parsellere ayrılması, Eski veya silinmişģ arazi sınırlarının yeniden tesisi, Alanların hesaplanması, Arazi haritalarınınçıkarılması. Topoğrafik ölçme Yeryüzünün girinti ve çıkıntılarını gösteren haritaların elde edilmesi için gerekli bilgilerin toplanması, Doğal ve suni engellerin bulunduğu yerleri gösteren haritaların elde edilmesi için gerekli bilgilerin toplanması. için
6 Düzlem Ölçmeler Yol ölçmesi Karayolu, demiryolu, kanal veya boru hatlarının projegüzergahı boyunca yeryüzü engellerinin yerlerini belirlemek, Proje hattını geçirmek; kazı ve dolgu hacmini hesaplamakla ilgili çalışmaları kapsar. Hidrografik ölçme Ulaştırma, su temini veya su altı inşaatı amaçlarıyla su kütlesinin ölçülmesidir. Suyun seviye değişimleri ve akarsu debilerini ölçme işlemlerini kapsar. Maden ölçmesi Maden yataklarınınveyeraltı çalışmalarının yerini belirlemek, Jeolojik formasyonları belirlemek ve taşınacak hacmin hesaplanması. Kadastral ölçme Arazi mülkiyet sınırlarının belirlenmesi amacıyla yapılan ölçmedir. Şehir ölçmesi Şehir sınırları içinde bulunan alanların haritalarını çıkarılması, Yeni sokak ve caddelerin geçirilmesi, Caddelerin inşası, kanalizasyon ve diğer yapıların, binaların yerlerinin belirlenmesi ile ilgili ölçmelerdir. Fotogrametrik ölçme Uçaklardan özel kameralarla çekilen fotoğraflar yardımıyla yeryüzü şekillerini ölçülmesidir. Ulaşılması ve ölçülmesi zor alanlar için
7 Ölçme ve Ölçü Birimleri Ölçme, bir nesnenin aynı türden birim seçilmiş bir büyüklüğün katları cinsinden ifade edilmiş olarak tanımlanabilir. Ölçü Birimleri Ölçme işleminde genelde uzunluk ve doğrultular ölçülür. Uzunluk ölçmelerinde ölçü birimi metredir M = 1 Kilometre (km) 100 M = 1 Hektometre (hm) 10 M = 1 Dekametre (dam) 1 M = 1 Metre (m) 0.1 M = 1 Desimetre (dm) 0.01 M = 1 Santimetre (cm) M = 1 Milimetre (mm) Alan birimleri uzunluk birimine bağlı olarak m2 dir m2 = 1 Kilometre kare km m2 = 1 Hektar Ha m2 = 1 Dekar (Dönüm) Da 100 m2 = 1 Ar Ar 1 m2 = 1 Metre kare m m2 = 1 Desimetre kare dm m2 = 1 Santimetre kare cm m2 = 1 Milimetre kare mm2
8 Hacim birimleri uzunluk birimine bağlı olarak m3 dür m³ = 1 Kilometre küp km³ m³ = 1 Hektometre küp hm³ m³ = 1 Dekametre küp dam³ 1 m³ = 1 Metreküp m³ m³ = 1 Desimetre küp dm³ m³ = 1 Santimetre küp cm³ m³ = 1 Milimetre küp mm³ Açıların ölçülmesi için ölçü birimi bir dik açıdır. Uygulamalarda işin türüne göre açı birimi olarak Derece ve Grad sistemleri kullanılır. Bir daireyi 360 a bölersek her bir parça 1 dereceye (1º) karşılık gelir. Bu sistemde Dik açı 90º (90 derece) dir. 1º = 60 (60 dakika) dır. 1 = 60 (60 saniye) dir.
9 Bir daireyi 400 e bölersek her bir parça 1 grad a (1g) karşılık gelir. Bu sistemde Dik açı 100g (100 grad) dır. 1g = 100c (100 grad dakikası) dır. 1c = 100cc (100 grad saniyesi) dir. Uygulamalarda kullanılan diğer bir ölçü birimi yay birimidir. Yay birimi radyan dır. Radyan, bir çemberde yarıçap uzunluğundaki yay parçasını gören merkez açıya 1 radyan denir. Radyan = yay uzunluğu / yarıçap
12 Eğim Ölçüsü
13 Ölçek Harita Üzerindeki Uzunluğun (h), Arazi Üzerindeki Gerçek Uzunluğa (a) oranına ölçek denir.
14 Çizgi Ölçek Özellikle küçük ölçekli haritalar üzerinde iki nokta arasındaki grafik uzunluğun gerçek karşılığını bulmada kullanılır. Pergelin iki ucu harita üzerinde ölçülecek noktalar arası kadar açılır. Bir ucu sağ tarafta tam kısma, diğer ucu soldakikesirli kısma gelecek şekilde çizgi ölçek üzerine getirilir ve ölçü yapılır.
16 Harita Üzerinde Alan Hesabı
17 Örnek: Harita üzerinde 4.4 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 88 m olduğuna göre harita ölçeği ne kadardır? Örnek: 1/1.000 ölçekli plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina cephesinin arazideki değeri kaç metredir? Örnek: 1 / M1 = 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı f1 = mm2 olan bir arsa, 1 /M2 ölçeğindeki başka bir plan üzerinde ölçülmüş ve f2 = 2592 mm2 bulunmuģtur. Gerçek alan kaç dönümdür ve M2 nedir?
18 Harita Ölçeklerinin Seçimi ve Çizim Hassasiyeti Bir haritadan fonksiyon olarak ne bekleniyorsa ve istenilen işi hangi ölçek sağlıyorsa o ölçeğin seçilmesi gerekir. Haritanın ölçeği ne gerekenden büyük tutulmalı, nedeihtiyacı karşılamada yetersiz şekildeküçükolmalıdır. Haritaların çiziminde veya haritadan bilgi almada ne kadar itina gösterilirse gösterilsin kaçınılmayacak bir hata vardır. Buna çizim hassasiyeti denmektedir. Normal insan gözünün ayırma hassasiyeti 0.2 mm (milimetrenin 5 te biri) dir. Topoğrafyada çizim hassasiyeti 0.2 mm olarak kabul edilmektedir.