Nihat Dağlı: Tuğlası kitaplar olan evin rahatsız mutlusu
Evet, bütününe vakıf olamadığım bir hikâyenin içine düşmüştüm. Mardin’den Diyarbakır’a, oradan Adana’ya, sonra İzmir’e uzanan bu hikâyenin neler içerdiğini bilmiyordum, bilmeme de imkân yoktu. Bu hikâyede hep yalnız başıma olduğumu hatırlıyorum. Şimdiki zamandan baktığımda, yalnız başına bir çocuk, bir delikanlı hissiyatı içinde kendine kaçan, içini yaşanılır kılacak bir dilin taliplisi olduğumu görüyorum. Yalnızlığını kitaplarla, romanlarla ve öykülerle gideren, böylelikle çoğalan, bu şekilde çoğalmış biri olarak üzerine gelen hayata yetebilen biri olmuşum. Şimdi anlıyorum ki, o kadar yoksulluk ve çile benim için rahmetmiş. Yalnızbaşınalığa yazılmışlığım beni çocukluğumun epey problemli mekânından ve gerçekliğinden azad etmiş. Ancak böylelikle gönlümce bir mekân ve gerçeklik kurmaya girişmişim.
Adana Borsa Lisesi’nde başladığınız edebiyat okumaları hangi güzergâhları takip edip bu günlere geldi?
Kızın ismi Nurten miydi yoksa? Sanmıyorum. İçinden ‘s’ geçen bir ismi vardı. Ve nedense ben en çok ‘s’yi seviyorum şimdi. O günden sonra, o kızdan epey roman edindim. Galiba kütüphanesi olan bir evin kızıydı. Böyle olduğu içindir ki, elimden tutan, içime iyi gelen cümlelerin sahibiydi. Ne getiriyorsa onu okuyordum. Hiç şüphesiz kendisinden üçüncü sınıf metinler okumuşluğum da olmuştur. Ama bununla ilgili değildim, okuduğum metin yeter ki bir hikâyeye ve kahramanlara sahip olsun. Sadece benimle akan hikâyemi, okuduğum hikâye ve tanıştığım kahramanlarla kalabalıklaştırıyordum. Daha çok kitaplara kaçıyor, daha çok hikâye ve kahramanlar ediniyordum. Bu bana iyi geliyordu.
Üniversiteyi okumak üzere İzmir’e geldiğimde klasiklerin peşine düşmüş biriydim. O asla okunarak bitmeyecek, hep yeniden okunacak romanların evreninde içim delik deşik olmuştu. Bu romanların her bir kahramanı insan yanlarıma dokunuyordu. Bu romanlardan, romanların kahramanlarından kendimi toplar gibiydim. İçim gibiydiler; kahramanları ben gibi acı çekiyor, çelişkiye düşüyor, sorular soruyorlardı.
İsmet Özel’in enfes bir sorusu var. Şöyle ki: Can’ın keyfini mi sürdüreceğiz, yoksa mesuliyetini mi hissedeceğiz? Can’ın keyfini tercih ederseniz hayata, etrafınıza, varlığa bir tüketici olarak gidersiniz. Her bir şeyi bir av olarak telaki eder, onu mülkiyetinize, nefsinizin hesabına geçirmek istersiniz. Yaratılmışlığınızı, yaratılmışlığınıza zemin olan hayatı bir oyun alanına çevirir, her bir şeyi oyununuzun nesnesi kılarsınız. Öyle bir hal alır ki bu, oynarken oynanırsınız; oyun ve oyuncaklar sizinle oynamaya başlar. Başta bunu canınızın istediği şeyi yapma özgürlüğü olarak algılarsınız, ancak sonradan fark edersiniz ki sınırsız isteklerin oyuncağı olmuşsunuzdur. Biliyoruz ki özgürlüğün serbestiyetle ilgisi yoktur, özgürlük tinselliğe dairdir. Tin’in dirilmesi, öz’ün gürleşmesidir özgürlük.
Bu sebeple tüketimin ve zevkin dolayımında dolaşıma sokulan okumaları mevzunun dışında tutuyorum. Can’ın mesuliyetini hissedenlerin okumalarını kendimize mesele yapıyoruz. Buradan da baktığımızda gördüğümüz şey şudur: Hakikatin taliplisi ne kadar Âdemoğlu ve Havvakızı varsa hemen hepsinin okumalarla yaralandığını görüyoruz. Bugün kendilerinden hakikate dair cümleler okumaya devam ettiğimiz her ismin hayatı ‘yara’lıdır, metinleri çığlıklarla doludur. İnsan olmanın, olabilmenin, öyle kalmanın ağır yükü altında can ağrısı çekmişlerdir. Çünkü fark ettikleri, karşılaştıkları hakikat huzmeleri içlerine bir kıymık gibi saplanmıştır. Hakikatle kendi hakikatlerini kıyaslamış, aradaki uçurumu görmüş, bu uçurumu doldurmakla yükümlü hissetmişler kendilerini. Güçleri yetmemiştir, güçlerinin yetmediğini görmüş, dolayısıyla acze düşmüşlerdir.
Bu büyük bir yaradır! Ama bu yara aynı zamanda büyük de bir imkândır. Bu yarayı görmek, hissetmek bile sahibini insan kılmaya yeter. İçinizde bu yarayı diri tutarak, yaraya merhem hakikatin peşinden giderek insan kalırsınız. Fark etmek, farkında olmak, ama bunu başaramamanın aczini hep hissederek yaşamak insanı ‘yaş’lı ve yaşıyor kılar.
İbn Arabî aşk bahsinde şu tespiti yapar: Aşk, insanın uykusunun kaçmasıdır. Demek ki, aşk öncesi uyku halidir ve aşk ehli olmayan uykuda demektir. Ne Leyla’nın ne de Mecnun’un gözlerinde uyku izi vardır. Ki onların ki ‘mecazi aşk’ olarak isimlenmiştir. Leyla Mecnun’da Mecnun Leyla’da erimiş görünse de bu aşkta ben ve o vardır. Leyla ile Mecnun’un süreği bugünkü aşklarda bu hastalıklı parçalanmalar çok daha patolojiktir. Bugünün âşıkları kendilerini karşısındakine vermiyor, karşısındakini kendilerine alıyorlar. Mülkiyetlerine geçirip boğuyor, kesip biçiyorlar. Seven değil sevilen öl(dürülü)yor modern zaman aşklarında.
Kendisine değil belki huzmesine uyanma lütfuna erdiğimiz ve kendisine işaret ediyor gibi göründüğümüz aşk hali ise başka bir şeydir. Bu aşk halinde ben ve o ikilisi, dualitesi yok, sadece O bulunur. Zira ‘cümle varlığın birliği ve kardeşliği’nin yaşandığı BÜTÜN’de sadece O hissediliyor. Hakikatini keşfetmiş ben bütün’e karışır. Evet, aşk öldürür! Sevileni değil seveni… Aşka düşen ölür, sevdiğinde ölerek varlığının altını çizer.
‘Felsefe mi edebiyat mı?’ sorusundan hareketle şöyle bir ayırım yapılmıştır: Felsefe bakar ve düşünür, edebiyat ise dokunur ve açar. Edebiyatın düşünceyi içermediği kanaatini paylaşmasam da edebiyat genelde insana şunu yapar: Bir tırmık gibi insanın içinde gezinir, ince ince altını üstüne getirir. Maharetli bir el gibi dokunmadık tek bir kör nokta bırakmaz. Dokunduğu her bir şeyi uyandırır. Sonra, uyandırdığı o kadar şey arasında bir aynaya dönüşüp okuyucusunu kendisiyle/içiyle karşı karşıya bırakır. Edebiyat okuyucusu şiirde, öyküde ve romanda çıplak hakikatini görür. Zaaflarına, boşluklarına, kör noktalarına, arzularına, korkularına, bir bütün olarak kendisine vakıf olur. Raskolnikov’un, Oblomov’un, Alyoşa’nın iç kıvrımlarında gördüğü, dokunduğu ve hissettiği her bir şeyin kendine dair de olduğunu fark eder. Bu fark ediş onu ürpertir; okuduğu kahramanların kendisinde de yaşadığını hisseder, aynı çelişkilere, acılara, ümit ve ümitsizliklere yakalanır. Böylelikle kendisine ve içine bırakıldığı hayata dair can yakıcı sorular edinir. Durur ve düşünür, bu soruların peşine düşmeden rahat edemeyeceğini anlar. Alternatif okumalara girişir. Yaptığı bu okumalardan cevaplar toplar, topladıklarıyla içindeki sızıyı dindirir, acıyı giderir.
İzmir’de yaşamayı tercih ediyorsunuz. İzmir’e bu denli bağlılığınızın sebebi ne? Kendi İzmir’inizi anlatır mısınız?
Mülkiyeti olan biri değilim; bir işim, bir odam, bir kütüphanem, az sayıda dostlarım var. ‘Az’ı önemsiyor, kendisinden düşmemeye çalışıyorum. Bir lokma bir hırka hakikatine iman edenlerdenim. Bugünkü ilerleme biçiminin ve uygarlığın hakikate mugayir olduğuna inanırım. Zira biz sahip olmak için değil, şahid olmak üzere hayata bırakılıyoruz. Bu hakikat üzere, kitaplığımı az ve çok kılmaya çalışıyorum. Çok okunacak az kitaplarım olsun yetiyor bana. Bu yüzden son yıllarda kütüphanemle ilişkim şöyle bir hal aldı: Hemen her yıl, bir daha okumayacağım kitapları ayıklıyor, sadece tekrar tekrar okumak istediğim kitapları bırakıyorum.
Bir söyleşinizde ‘Mutlu olmak gibi bir amacım yok. Rahatsızım; ama rahatsız olduğum için de mutluyum.’ diyorsunuz. Oysaki toplumumuz mutluluğun peşindedir hep. Şarkılar bile ‘yıllardır mutluluğun her gün peşinden koştum.’ tarzındadır bizde. Sizdeki nasıl bir rahatsızlık ki mutluluk kapısının kilidini açıyor?
Bir şekilde yakalandığı ‘sıkıntı’nın daimi mukimi olan insanın tanımlanmış mutluluğa alıcı olması düşünülemez. Zira insan, biteviye yenilenen hayatta ucu belirsiz bir yolculuğa yazılmıştır. Hayata yet(iş)mek gibi bir derdi vardır, olmalıdır; hayatı yol ve yolculukta geçer, geçmelidir. Devam eden hayattan yaşanılır olanı devşirmek adına derin dalışlar yapar insan, yaşanandan yuvarlanıp düşmeleri olur. İnsan, dert sahibi olandır. Bir yaranız varsa, yaranın içinde büyüyen bir dert sahibi iseniz, inanın ki bir hikâyeniz de vardır. Düşmüşseniz ayağa kalkarsınız. Ayağa kalktığınızda düşmeniz üzerine düşünür, ne üzere düştüğünüzü merak edersiniz. Durup düşündükten sonra başka türlü yürümelere koyulursunuz. Düşerken aldığınız yaralar size bir rahatsızlık, anlatacağınız bir hikâye, bir dil armağan eder.
Feridüddin Attar’ın duasına âmin diyenlerdenim. O şöyle diyordu: ‘Gıdan muradsızlık olmadıkça gafil gönlün nasıl uyansın? Dert sahibi ol ki derdin sana derman olsun. Ey yol eri, kitabıma şiir gözüyle ya da ululukla bakma. Kitabıma dertle bak da hiç olmazsa bendeki yüz dertten birine inan. İnsana dert lazımdır asıl, iş düşkünlüktedir. Kimin derdi varsa dilerim derman bulmasın. Kim derde düştükten sonra derman ararsa toprağın altına girsin, yaşamasın!’
Söylemiştim; herhangi bir türde yazmaya çalışan biri değilim, bir formun içini doldurmaya çalışmıyorum. Kendi hakikatime doğru yol alırken yakalandığım bir şeydir yazı. Benimkisi, kendini yazı denen şeyin içine dökerek iyileşmektir. İçimde yaşanan ne ise bunlar yazı üzerinden dışarıya çıkıyor. Sıkıntı veya coşkudan evin içine sığamayan çocuğunu sokağa, parka çıkaran ebeveynler gibiyim. İçimde tutamadıklarımı dışarıya çıkartarak rahatlıyorum. Dışarı çıkan yazı mıdır, yoksa ben miyim o belli değil.
Musa Güner’in değerlendirmesine gelince… Evet, hiç şiir yazmadım! Şiir yazmak, boyumu aşıyor. Bunu bildiğim için şiire kulak ve ev olmaya çalışmakla yetiniyorum. Okumaya, anlamaya çalıştığım en hakikatli dillerdendir şiir. İnsanın şiirden doğduğuna ve en çok şiirin hakikate ev olduğuna inanıyorum. İnsan en çok şiirde insan olabiliyor, en açılmış haliyle şiirde görünebiliyor. Hakikat hakkıyla şiirle dile gelir. İnsanın zihnini, idrakini, çıkabileceği zirveleri işaretlediğinizde şiirin altını çizmiş olursunuz. Şiiri sadece edebi bir tür olarak da görmüyorum; insanın ve hayatın, topyekûn varlığın sırrı ve dili şiirdir diye düşünüyorum. Varlığın derununda saklı olanla karşılaştığınızda, hayatın ve insanın hakikatine, yani şiire varırsınız. Hakikati kavramanız, kendinizi tanıyıp bilmeniz, şiirin aslına da ermişliğiniz anlamına gelir.
Gönderen Nihat Dağlı zaman: 13:09
kenan rufai hazretlerinin kamil insan için verdiği bir ölçü var
KAMİL İNSAN KİMSEYİ KIRMAZMIŞ
KAMİL İNSAN KİMSEYE KIRILMAZMIŞ
NASIL ZOR BİR ŞEY DEĞİL Mİ?SAYIN DAĞLI
26 Eylül 2009 14:51