Amasya Hamdullah Çelebi Anma Etkinliği 2015
Hamdullah Çelebi (1767 - 1836)
Bir niyet eyledik, geldik bu divana,
Darına durduk, Hû dedik, cümle canlara!
Canlar! Hoş geldiniz, safalar getirdiniz.
Yağmurun yağdığını herkes görmüştür.
Bulutlardan suyun sanki oluklardan akar gibi aktığını çok az kişi görmüştür.
Oluk oluk kan akıyordu, meydanlardaki insanlardan.
Ölüm meleğinin başını kaşıyacak zamanı yoktu, çünkü zalimler iş başındaydı.
Kendinden olmayanı, kendi gibi düşünmeyeni yok etmek, artık düşünce değil eylem biçimiydi.
Kerbela’dan önce yaşanmış olan,
Kerbela’dan sonra yaşanacak olan da zalimin zulmü masumun kanıydı.
Sadece yaşamak, inandığı gibi yaşamak isteyen masumların yok edilmesi, ağlayan bir bebeği boğmakla aynı şeydi.
Zamanın ötesinde çağlar boyunca süren zalimler ile masumlar arasındaki mücadelede bu fani dünya için belki kazanan zalim gibi görünse de gerçek dünyada kazanan her zaman dik duranlar, kelleyi verip, inandıklarından vazgeçmeyenler olmuştur.
Hünkâr Hacı Bektaş Veli evlatlarından olan Hamdullah Çelebi, Miladi 1767 yılında dünyaya gelmiştir. Asıl adı Mehmet Hamdi olan Hamdullah Çelebi’nin İbrahim Selamet, Ali Celalettin ve Veliyettin isimli üç erkek; Hadiye, Huriye ve Güzide isimli üç kız kardeşi vardır. Güzide, Alevi-Bektaşi toplumunda âşıklık ve ermişliği ile “Güzide Ana” adıyla ün salmış, deyişlerinde “Güzide, Deli Güzit ve Kâtibi” mahlaslarını kullanmıştır. Hamdullah Çelebi’de diğer birçok Çelebi ailesi mensupları gibi güçlü bir şairdir. Deyişlerinde önceleri “Hamdullah”, “Hamdi” mahlaslarını kullanmış. Amasya sürgününden sonra ise “Hasreti” mahlasını kullanmıştır.
Hz. Muhammed ve onun soyundan gelen başta Ehl-i Beyt olmak üzere On İki İmamlar ve o Yol’un peşinden gelen tüm inananlar eğitime, kişinin kendini yetiştirmesine büyük önem vermişlerdir. Aynı Yol’u süren Çelebi ailesi de Hz. Muhammed’in “İlim Çin’de dahi olsa bulunuz” sözü ve Hünkâr Hacı Bektaş Veli’nin; “İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır”, “Kadınlarınızı okutunuz”, “Her ne ararsan kendinde ara” gibi sözlerinden giderek eğitime, kendini yetiştirmeye önem vermişlerdir.
Hamdullah Çelebi, eğitimini önceleri geleneksel olarak babası Şehit Feyzullah Çelebi’nin nezaretinde Hacıbektaş1 kasabasında tamamlamış, medrese eğitimini ise İstanbul’da tamamlayarak siyaset ve hukuk bilimcisi olarak dergâha dönmüştür.
Hamdullah Çelebi’nin almış olduğu gerek aile içindeki Yol eğitimi, gerekse medrese eğitimi, yüksek donanıma sahip olduğu deyişlerinde net bir şekilde görülmektedir. Bu yüksek eğitim ve donanıma sahip olan Hamdullah Çelebi çevresinde ve Tarikat içinde saygınlığını artırmış, Alevi-Bektaşi dedelerini, babalarını, âşıklarını Dergâh’ta toplayarak onları eğitmiş, Yol’a kazandırmıştır. Bunlardan Âşık Veli en bilinenidir.
Babası Şehit Feyzullah Çelebi’nin 1824’te suikastle şehit edilmesi sonucu Hacı Bektaş Veli Dergâhı Postnişinliği ve Hünkâr Hacı Bektaş Veli Vakfiyesi Mütevelli Reisliği görevini 23. Postnişin olarak üstlenir. Hamdullah Çelebi’yi zor günler beklemektedir. İki yıl sonra olacaklar sadece onu değil, Alevi-Bektaşileri de derinden etkileyecektir. Hünkâr Hacı Bektaş Veli’nin soyundan olup, Yol’u yürüten Hamdullah Çelebi’nin atası Kalender Çelebi’nin katledilmesinden sonra ikinci kez Alevi-Bektaşiler için büyük darbe olacaktır. 1826’da Padişah II . Mahmut’un, 28 no.lu fermanı ile Yeniçeri Ocağı’nın lağvedilmesiyle asıl suçluyu bulmak yerine, hiçbir suçu olmayan Alevi-Bektaşi dergâhlarında, inançlarını sürdürenler hedef seçilmiş, binlerce masum insanın kanına girilmiştir.
Alevi-Bektaşiliğin başı durumundaki Serçeşme de ayrı tutulmaz. Postnişin ve Hünkâr Hacı Bektaş Veli Vakfiyesi Mütevelli Reisi Hamdullah Çelebi ve beraberindeki sekiz kişi idamla yargılanmak üzere Kırşehir’e derdest edilerek getirilir. Sanırız, on günlük düzmece yargılamadan sonra yine Padişah fermanı ile Amasya’ya sürgün edilir. Kalender Çelebi’den sonra olduğu gibi, Postnişinlik makamına Hamdullah Çelebi’nin yerine Hacı Hamza Efendi adında Nakşibendi şeyhi gelir. Bu olaylar üzerine Hamdullah Çelebi’nin bacısı, söyledikleri deyişlerle en az onun kadar ünlü olan “Güzide Ana” diğer mahlası ile “Kâtibi” şu deyişi dile getirir.
Gel yanıma hele gardaş,
Uzakta arayıp durma
Gitme ilden ile gardaş
Yarar isen Hakk’a yara
Gel suyun geçidin ara
Gitmeyesin sele gardaş
Kimi elif kimi daldır
Düşmeyesin göle gardaş
İman eyle kıyamete
Karga olma necâsete
Arı ol gel bala gardaş
Tane gider yele gardaş
Her dem hıfz eyle dilini
Haramla kirletme belini
Halden gelir bela gardaş
Dünyaya satma varını
Gelip yüzseler derini
Cahile deme sırrını
Destan eder dile gardaş
Bu sözlerim Bektaşi’ye
Yanılıp gitme Nakşi’ye
Taş getirir Yol’a gardaş
Güzidem (Kâtibim) geldi cihana
Çok şükür olsun süphana
Halın arz eyle sultana
Minnet etme kula gardaş
Hazırlıklarını tamamlayan Çelebi, Kırşehir’e gider, mahkemeden sürgün fermanını alır. Hamdullah Çelebi, Kırşehir Kadı’sına Şeyhlislam’a verilmek üzere bir mektup verir. Bu mektup içinde bir de deyiş bulunmaktadır. Biz burada bir kısmını sizlerle paylaşacağız:
Delalette Şeyhülislam çok bağnaz insansınız
Gece gündüz ezberiniz küfrüyle lisansınız
Bir kıtelliğe düştünüz hiç bilmezsiniz haliniz
İslâm’a nifak sokup arayı açansınız
Bektaşi kanın içtiniz iman etmediniz Âyete
Vardınız tabi oldunuz katil Yezit lanete
Neden taraf olmadınız Hüseyin gibi bir zâta
Kerbelâ’da aç susuz başını biçensiniz
Bu Hamdullah bilirim ulu Allah dostunu
Bilmediniz ol kadrini çiğnediniz üstünü
Şat ve şaduman oldunuz evliyanın yas günü
Kaza ve kader diyerek kapatıp geçensiniz
Mahkeme sonrasında Hamdullah Çelebi, kardeşi Selamet ve diğer arkadaşlarına şu sözleri söyler:
“Keşke beni idam etselerdi de Yol’un başından ayırmasalardı. Cettim Kalender Çelebi’yi de bu görevden aldılar, ama onun başını da kestiler. Benim için bu görev ölümden daha kıymetli, ölümde sürgünde daha iyiydi.”
Hamdullah Çelebi Hacıbektaş’tan ayrılmadan önce Dergâh’ta atasını, Pirini, Hünkâr Hacı Bektaş Veli’yi son ziyaretinde yaşadıklarına o kadar içerler, o kadar kederlenir ki şu deyişi dile getirir:
Zatı pakından haberdar olduğum mudur suçum?
Emrine her daim boyun eğdiğim midir suçum?
Halkı âlem atlas zibaya gark olmuş gezer
Ben garibin bu abayı giydiğim midir suçum?
Mücrime lâ taknet min rahmetillah var deyû
Eyledim isyanı cürmün affeder Settar deyû
Gece gündüz dergâhına yüz sürüp Gaffar deyû
Her cihetten sana iman ettiğim midir suçum?
Ya Halik külli cihanda dane verdin kısmeti
Hem dahi müşrik münafık münkirane devleti
İsmi pakin anmayanlar zevk ile handan olur
Ben gedanın her işi efgar ile efgan olur
Rûz şeb yâd eyleyenler derd ile nalan olur
Zerrece aman mı verdin sana râm olan kula
Hamdullah bilmez ki cürmün istiğfar kıla
Sürgünden sonra Hamdullah Çelebi’nin, kendisi gibi kardeşlerinin ve onların çocuklarının da sürgün edilmesi nedeniyle on sekiz sene Dergâh Postnişinsiz-Mürşitsiz kalır. Dergâh avlusuna alelacele bir de cami yapılır. Bugün Dergâhı ziyarete gidenlerin de göreceği bu cami yapılana kadar Hacıbektaş’ta cami yoktur.
Alevi-Bektaşi ibadeti olan Cem’de Hünkâr Hacı Bektaş Veli postunda oturan dedeye, hele de Mürşit’e hiç kimse arkasını dönmez, semahlar bile buna göre yapılır. Çıkışlar geri geri yapılır. Bu caminin yeri özel olarak seçilmiştir. Sünni inancına göre ibadet için kıbleye dönenler arkalarını Hünkâr’a dönmüş olurlar. Bu Hünkâr’ı inkâr etme, yok sayma, adam yerine koymamadır. Bazı sözüm ona tarihçilerin dediği gibi “Budala, meczup” yerine koymadır. Maalesef bu durumu bilmeyen Alevi ya da Sünni inanca mensup tüm inanan insanların kabul edemeyeceği bir durumdur.
Hamdullah Çelebi 1836 yılında Hakk’a yürüdüğünde Dergâh’a, atası Yüce Hünkâr’a hasret kalışının onuncu yılıydı. Bu on yıl ona zulüm gibi gelmiş. Hasretini deyişlerine dökmüş ve hep “Hasreti” mahlası ile bugünlere kadar söylenegelmiştir.
Teferrüç eyledim devri cihanı
Âşıklar sevdayı yâre bağlamış
Şu elin yurdunda nadan elinde
Âşık maşukuna demiştir beli
Nerde bir gül bitse orda bir çalı
Çatal sevda ile Hakk’a yetilmez
Hasreti gönlünü Bir’e bağlamış
1. İmparatorluğun idari yapısındaki resmi kayıtlara göre, Hacıbektaş: 1520’de Nahiye olarak Kırşehir – Bozok, Zülkadriye eyaletine bağlıdır. 1530’da Kaza olarak Niğde – Karaman eyaletine bağlıdır. 1870’de Nahiye olarak Merkez Kırşehir – Ankara vilayetine bağlıdır. Hacıbektaş 340 sene kaza merkezi olarak idare edilmiş. Kariyesi olan Çelebiler ile Vakıf Mütevellisi meşihat görevine atanan Çelebiler Kaza Kayyım-Makamlığına (Kaymakamlık) aralıklarla atanıp vekâleten bu görevi yürüttükleri olmuştur. Bektaş Çelebi (Şîri) adındaki Çelebinin bu görevi asaleten atanmış olduğu sabittir. (Yunus Koçak – İsmail Özmen, “Hamdullah Çelebi Savunması”, s. 19: Kırşehir Askerlik Şube Başkanı Miralay Ahmet Edip bin Halim Efendi Notları ve resmi kayıtlar.)