AYIRT EDİCİLİKTE BİLGİLENMİŞ KULLANICI FAKTÖRÜ
Bilindiği üzere, yoğun emek, zaman ve sermaye harcanan bir süreç sonucunda ortaya çıkan tasarım, tescil ile koruma altına alınmaktadır. Ancak bir tasarımın hukuki korumadan faydalanabilmesi için yeni olmasının yanında ayırt edici niteliklerinin de bulunması gerekmektedir.
Bir tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim ile diğer bir tasarımın böyle bir kullanıcıda bıraktığı gene[ izlenim arasında, belirgin bir farklılık varsa o tasarım ayırt edici niteliğe sahiptir. (EndTasKHK m.7) Buna göre, bir tasarımın ayırt edici olup olmadığının tespit edilebilmesi için başka bir tasarıma daha gereksinim vardır. Böylece, tasarımlar karşılaştırılacak ve birbirlerinden farklı olup olmadıklarına bakılacak, farklılıklar varsa, ayırt edici niteliğe sahip oldukları anlaşılacaktır.
Tasarımlar ayırt edicilik açısından değerlendirilirken bazı kriterlere göre incelenir:
a) gene[ izlenimde belirgin bir farklılık
b) bilgilenmiş kullanıcı gözü
c) farklı[ıklardan çok ortak özelliklere ağırlık verilmesi
d) tasarımcının tasarımını geliştirmede seçenek özgürlüğü
e) tasarımın uygulandığı ürün ya da alan.
Bir tasarımın ayırt edici nitelikleri, o tasarıma has yani sadece o tasarıma ait özelliklerdir. Ayırt edici nitelik, tasarımın esasını oluşturup, tasarımı benzerlerinden ayırt etmeye yarayan unsurdur. Ayırt edici niteliğin belirlenmesinde bilgilenmiş kullanıcının edinebileceği genel izlenim esas olacaktır.
Bununla birlikte, yukarıda yer alan 554 Sayılı KHK'nin 7. maddesinde ayırt ediciliğin belirlenmesinde bilgilenmiş kullanıcının önemi açıkça gösterilmiştir. Bilgilenmiş kullanıcıyı genel olarak tarif etmek gerekirse; dikkatli ve deneyimli kullanıcıdır. Tasarımı kullanarak bilgi sahibi olmuş, ürünü tanıyan, deneyim sahibi kullanıcı olarak tanımlanmaktadır. Söz konusu ürünün görünümünün detayı hakkında bilgili olması gerekmediği gibi, ürünün tarihi ve bulunabilirliği gibi sadece uzmanların bilebileceği konularda bilgi sahibi olması da gerekmez. Herhangi bir tüketici bilgilenmiş kullanıcı olabileceği gibi, bazı durumlarda hakim de bilgilenmiş kullanıcı kılığına girebilmektedir. Dolayısıyla, bilgilenmiş kullanıcı ürün hakkında bilgisi olmayan tüketici olmadığı gibi, o alanda bir uzman kişi de değildir. Kısacası ne dikkatsiz bir kullanıcıdır, ne de uzmandır.
Örneğin; daha önceden kamyon kullanan bir şoför o kamyon hakkında bilgi sahibidir ve diğer kamyonlarla olan farklarını bilir. Dolayısıyla da, ayırt edici olup olmadığı hususunda belli bir görüşe de sahiptir ve o şoför bilgilenmiş kullanıcı olarak adlandırılabilir. Ancak, o kamyonu daha önce hiç kullanmamış biri bilgilenmiş kullanıcı olarak tayin edilemez.
Ancak, bilgilenmiş kullanıcı tasarım konusunda uzman olmayacağından dolayı, söz konusu tasarımdaki normal bir kullanıcının dikkatinden kaçan farklılıklar dikkate alınacaktır ve çok detay farklılıklar göz önünde bulundurulmayacaktır. Dolayısıyla, tasarımın bilgilenmiş kullanıcıda bıraktığı genel izlenim farklılıkların belirlenmesinde yeterli olacaktır.
Buna göre, bilgilenmiş kullanıcı, söz konusu tasarımı havi ürünün doğası ve görünümü hakkında bilgi sahibi olan ve daha önce o ürünü belli bir sure kullanmış, başka bir deyişle ürün hakkında deneyimi olan kişidir. Bu kişi bir tasarım uzmanı olmayıp, bilgilenmiş bir kullanıcıdır.
Son olarak, ülkemizde geçerli olan Tasarım Hukuku'na göre, ayırt ediciliğin belirlenmesinde bilgilenmiş kullanıcı gözü, kıyaslanan tasarımlar arasındaki farklılıkların tespit edilebilmesi için önemli bir rol oynamakta olup, tasarımın tescil için gerekli şartları taşıyıp taşımadığının belirlenmesinde etkili bir faktördür. Ancak kavramın niteliği itibariyle sübjektif bir özellik içerdiğinden, bilgilenmiş kullanıcı yerine ilgili kullanıcı ifadesi benimsendiğinde daha objektif nitelik oluşturacağı görüşleri de mevcuttur.
1-554 Sayılı Endüstriyel Tasarımın Korunması Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname
2- Bilgi Toplumunda Hukuk Una[ Tekinalp'e Armağan Prof. Dr. Hüseyin Ülgen,Doc. Dr. Kaya, Yard. Doc.Dr. Gül Okutan Nilsson, Cilt II, İstanbul 2003
3- Av.Sertel Şıracı, "Tasarımlarda Ayırt Edici Nitelik", 29 Ağustos 2008
4-Av.Dr.Cahit Suluk, "Tasarım Hukuku", Seçkin Yayıncılık, Ankara 2003
5-İlhami Güneş, "Endüstriyel Tasarım Tescilinin Sağladığı Hukuksal Koruma",
6- Av. Veysel Tuncil,"Türk Hukukunda Endüstriyel Tasarımlar",Nisan 2003