Türkiye İçin Nasıl Bir Anayasa?
Mehmet Ali Arslan: Türkiye,80 yıllık dönemin ilk 40 yılında TBMM'nin yaptığı anayasalarla, son 40 yılında ise askeri darbe anayasaları ile yönetildi ve yönetiliyor. Bunların belirli özelliklerine kısaca değinelim.
Türkiye'nin ilk anayasası olan 1921 Anayasası, hak ve özgürlüklerin yer almadığı, sadece devletin temel yapısının belirlendiği bir anayasadır.
a) Anayasanın 2. maddesinde "Yürütme erki ve yasama yetkisi milletin tek ve gerçek temsilcisi olan Büyük Millet Meclisi'nde bulunur ve toplanır " der. 1921 Anayasasında, yasamanın üstünlüğü ilkesi ve meclis hükümeti (kuvvetler birliği) sistemi kabul edilmiştir.
b) Vilayet ve nahiyeleri, "tüzel kişiliği" olan "özerk" birimler olarak kabul eden 1921 Anayasası, iç ve dış siyaset, şer'i, adli, askeri işler ve uluslar arası iktisadi ilişkiler dışında kalan, vakıf, medrese, eğitim, sağlık, iktisat, tarım, bayındırlık ve sosyal yardım işlerine Vilayet Şuraları'nı yetkili kılmıştır. Bu anayasada ademi merkeziyetçi sisteme yaklaşım vardır.
c) "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.Yönetim biçimi halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayalıdır " diyen 1. maddesiyle zımnen kabul edilen "cumhuriyet", 29 Ekim 1923 tarihli değişiklikle resmen kabul edilmiştir.
d) 1923 tarihli değişikliklerde
1) Türkiye Devleti'nin resmi dili Türkçe
2) Devlet dini de İslam olarak belirtilmiştir.
e) Devlet, "Türkiye Devleti"dir. "Türkiye" bir üst kimlik olarak kabul ediliyor. Büyük Millet Meclisi'ne, "Kürdistan" ve "Lazistan" mebusları, etnik kimlikleriyle katılmışlardır.
Devlet sınırlarını güvenceye alan iktidar, 1924'lere gelindiğinde, ulus-devlet olma yolundaki engelleri ortadan kaldırmaya ve ulus-devlet ideolojisi olan milliyetçilik anlayışı doğrultusunda bir anayasa düzenlemeye girişmiştir.
a) TBMM'nde muhalefet tasfiye edilmiş ve 1927 Meclisinde hiç muhalefet kalmamıştır. Meclis, CHP'nin tekeline bırakılmıştır. Tek partinin ve "Şef" sisteminin totaliter yönetimine uygun bir anayasa düzenlenmiştir. İdeolojisi, Avrupa'daki totaliter rejimlerin etkisinde oluşan CHP'nin tüzük ve programı Anayasayı şekillendirmiştir. "Parti" ve "devlet" özdeşleşmiştir. CHP'nin 6 oku (cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık) anayasaya alınmıştır.
b) Türk kimliği dışında, hiçbir etnik kimlik tanınmamıştır.Anayasa "Türklerin Kamu Hakları"ndan söz etmektedir.
c) Ademi merkeziyetçi yaklaşımdan uzaklaşılmış, katı merkeziyetçi bürokratik sistem kabul edilmiştir.
d) 1928 değişikliği ile devlet dininin İslam olduğu kuralı ve "şer'i hükümlerin uygulanması" ibaresi anayasadan çıkarılmış, 1937 değişikliği ile "laiklik" ilkesine yer verilmiştir.
e) Türkiye'de çok partili sisteme geçiş, ancak 2.Dünya Savaşı'ndan sonra, savaştan galip çıkan müttefiklerin zorlamasıyla mümkün olabilmiştir.
f) 1946'lara kadar olan tek parti döneminde, asker-sivil bürokrasinin mutlak hakimiyeti vardır. Parlamento, tek parti ve iki dereceli seçim vasıtasıyla, bu egemen gücün belirlediği "milletvekilleri"nden oluşuyordu.
Çok partili sisteme geçiş ve tek dereceli seçimle, parlamentonun kompozisyonunda değişiklikler oldu.1950'lerde, burjuvazi de iktidarda söz sahibi haline geldi. Genel oy, siyasi alanda, halk kitlelerinin önemli bir unsur olmasına yol açtı.
Bütün bunlar, eskiye oranla daha özgürlükçü bir ortam yarattı. Fakat bu, toplum yapısındaki etnik, kültürel ve dinsel çoğulculuğun siyasi alana yansımasına imkan vermedi. Bürokratik merkeziyetçi sistem sürdürüldü. Asker-sivil bürokrasinin iktidardaki belirleyiciliğini zayıflatan bu gelişmenin önü, 1960 askeri darbesiyle kesildi. 1961 Anayasası, darbeyi yapan askeri cuntanın dikte ettiği bir anayasadır.
b) Yasama organını, Millet Meclisi ve Senato teşkil ediyor. Senato'nun ¼'ü darbeci subaylarla Cumhurbaşkanınca tayin edilen kişilerden oluşuyor. Seçimle gelmeyen önemli bir grup, seçimle oluşması gereken Parlamento'da yer alıyor.
c) Anayasada Milli Güvenlik Kurulu yer almış. 1971 değişikliği ile de, askeri bürokrasi, kararlarda belirleyici rol oynamaya başlamış, yasamanın üstünlüğü zayıflatılmıştır.
e) 1961 Anayasası, "kamu yararı, genel ahlak, kamu düzeni, sosyal adalet ve milli güvenlik gibi sebeplerle de olsa, hak ve hürriyetlerin özüne dokunamayacağı" kuralını kabul etmiştir.
Bu ilerici özelliği ve yargı bağımsızlığını sağlamaya yönelik kuralları nedeniyle, sol ve demokrat kesimler anayasaya sahip çıkmışlardır.
Toplumsal bilinçlenmeyi ve hareketliliği 1961 Anayasasıyla önleyemeyeceklerini gören asker-sivil bürokrasi ve onları destekleyen tekelci sermaye, 1971 yarı askeri darbeyle kısmen, 1982 darbesiyle de tamamen 1961 Anayasasından kurtuldular. Bugün, Türkiye 5 kişilik askeri cuntanın düzenlediği bir anayasayla yönetilmenin sıkıntılarını yaşıyor.
a) 1982 Anayasasına göre, Türk milli menfaatleri, Türk varlığı, Türklüğün tarihi ve manevi değerleri, Atatürk milliyetçiliği temel değerlerdir. Bunların karşısında olan hiçbir düşünce ve mülahaza korunma görmez. Atatürk milliyetçiliği olarak adlandırılan milliyetçilik, devletin resmi ve tekçi ideolojisi olarak kabul ediliyor. Bu totaliter anlayış, çoğulculuğu ve kendisiyle çelişkiye düşen bütün evrensel değerleri reddediyor.
b) Anayasa "yasak dil" kavramını getirmiştir. 26. maddede "düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış herhangi bir dil kullanılamaz", 28. maddede "kanunla yasaklanmış olan bir dilde yayım yapılamaz" denilmektedir.
c) Temel hak ve hürriyetlerle ilgili maddelerin ilk fıkralarında, belli bir hak ve özgürlük sayıldıktan sonra, onu izleyen fıkralarda o hak ve özgürlük , bir takım sınırlamalarla, ya yok edilmiş, ya da içi boşaltılmıştır.
d) Yasamanın üstünlüğü ortadan kaldırılmış, askeri bürokrasinin belirleyici olduğu Yürütme, üstün konuma getirilmiştir. Cumhurbaşkanına, hiçbir parlamenter sistemde olmayan geniş yetkiler tanınmıştır. Sorumsuz, fakat geniş yetkilerle donatılmış Cumhurbaşkanı yanında, Milli Güvenlik Kurulu kanalıyla, askeri bürokrasi kararlarda belirleyici konuma getirilmiştir.
1961 Anayasasında yer alan "Tabii Yargı Yolu", 1982 Anayasasında "Kanuni Yargı Yolu"na dönüştürülerek Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kuruluşuna imkan sağlanmıştır.
Toplum sürekli değişiyor. Toplumun bütün kesimleri, değişimi önleyen ve çoğulculuğa karşı olan bu anayasayla çatışma halindedir. Askeri Cunta mensupları ile getirilen sistemden yararlanan bir azınlığın dışında hiç kimse bu anayasadan memnun değildir. Örneğin, 1980'lerde, sendikal hareketleri önlemek , işçi ücretlerini düşürmek ve kamuoyunun denetiminden kurtulmak için totaliter bir yönetimi özleyen büyük sermaye, askeri cuntayı ve onun eseri olan 1982 Anayasasını destekliyordu. Bugün, aynı kesimler, ekonomik çıkarları için AB'ye girmeyi tercih etmekte, AB'nin koşul olarak ileri sürdüğü, demokrasi ve insan hakları değerlerine dayalı bir anayasanın kabulünden yana ağırlıklarını koymaktadırlar.
Bugün, anayasayı değiştirmek veya yeni bir anayasayı kabul etmek TBMM'nin yetkisi dahilindedir. Bugünkü meclis ise bu anayasaya ve bu anayasaya uygun olarak yapılmış siyasi partiler ve seçim kanunlarına göre oluşmuştur. Askeri bürokrasinin belirleyici olduğu yürütme gücü, yasama gücüne egemendir.Toplumun çoğulcu yapısının yansıtılmadığı ve önemli toplum kesimlerinin temsil edilmediği TBMM, yürütme gücüne rağmen, radikal bir değişikliği kabul edecek siyasi iradeye sahip görünmüyor.
Oysa iç ve dış koşullar, sivil ve demokratik bir anayasanın kabulünü Türkiye'ye dayatıyor. Bu geri yapıdan kurtulmak için başka seçeneğin bulunmadığını herkes kabul ediyor.Bu nedenle, hem siyasal ve ekonomik zorunluluklar, hem de iç ve dış gelişmeler ve etkiler, kişisel ve grupsal çıkarlarına ters düşse bile, yasama ve yürütmeye egemen olan iktidar gücünü, anayasal değişimi kabule mecbur edeceğine inanıyoruz.
Türkiye için nasıl bir anayasa?
Geri kalmışlıktan kurtulmak isteyen bir Türkiye'nin önünde, Avrupa'yla bütünleşmenin dışında başka bir seçenek görünmüyor. AB, birliğe katılmak isteyen Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri için "Kopenhag Kriterleri" olarak adlandırılan bazı koşulların yerine getirilmesini kararlaştırmıştır. Kopenhag ekonomik kriterleri, Gümrük Birliği'ne girmiş olan Türkiye için önemli sorunlar yaratmayacak. Türkiye ekonomisinin AB ekonomisiyle entegrasyonunda çok önemli sorunlar çıkmayacaktır. Önemli olan Kopenhag siyasi kriterleridir. Bunlar da 'demokrasiyi, hukukun üstünlüğünü, insan haklarını ve azınlıklara saygı ile azınlıkların korunmasını güvenceye alan kurumlarda istikrarın sağlanması'dır.
Yeni bir anayasa, Kopenhag siyasi kriterlerine uygun olarak düzenlenmek durumundadır. Fakat bu kriterlere uyma zorunluluğu bulunmasa bile, yine de, toplumun çoğulcu yapısına, demokrasi ve insan hakları değerlerine uygun bir anayasayı kabul zarureti vardır. "Türkiye için nasıl bir anayasa" sorusunun yanıtını vermeden önce, yeni bir anayasanın hazırlanma ve kabul yöntemine açıklık getirmek gerekiyor. Çünkü yöntemdeki hata, demokratik, çağdaş bir anayasanın kabulüne engel teşkil eder.
1924 Anayasasını ve sonraki değişiklikleri düzenleyen ve kabul eden organ, Atatürkçülüğü devletin ideolojisi olarak kabul eden ve devletle özdeşleşen CHP'nin, iki dereceli seçimle, daha doğrusu merkezden tayinle oluşturduğu TBMM'dir.Bu meclisin, nitelik olarak, Batı'daki parlamentolarla bir benzerliği yoktur.Toplumun çoğulcu yapısı bu meclise yansımamış ve gerçek halk iradesi orada temsil imkanı bulamamıştır.
Anayasalar, toplumdaki güç dengelerine bağlıdırlar. Bir sınıfın, katmanın veya grubun egemen olduğu bir dönemde yapılan anayasalar, egemen gücün ideolojisini ve o ideolojinin ardında saklanan çıkarlarını yansıtırlar. Demokratik bir anayasa için toplumun bütün kesimlerinin tartışmalara katılmaları ve kararlarda söz sahibi olmaları gerekir. Bu nasıl olacaktır?
Öncelikle, toplumun çoğulcu yapısını yansıtmayan ve halkı temsil etmeyen bu parlamento yerine, toplumdaki bütün sınıf, tabaka ve grupların temsil edildiği bir parlamentonun oluşması için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. Bu bakımdan Siyasi Partiler Kanunu ile Seçim Kanunu en az Anayasa kadar önemlidir. Çünkü parlamentonun niteliğini belirleyecek olan bu kanunlardır. Lider sultasına imkan veren ve % 10'luk barajla toplumun önemli bir kesiminin parlamentoda temsilini engelleyen bu kanunlar yürürlükte kaldıkça, demokratik bir anayasanın kabulü mümkün değildir.
Bu ilk adımdır.Bundan sonraki adım, özgür bir tartışma ortamının yaratılması için gerekli düzenlemeleri yapmaktır. Bunun için de düşünce ve örgütlenme özgürlüklerinin tam olarak kabul edilmesi gerekir. Düşünce ve örgütlenme özgürlüklerinin önünde duran bugünkü engeller kaldırılmadıkça, özgür bir tartışma ortamı sağlanamaz. Oysa demokratik bir anayasanın hazırlanması için herkesin ve her örgütün kendi düşünce ve kanaatlerini açıklayabilmesi ve hiçbir kişi ve kesimin bu tartışma alanının dışında bırakılmaması gerekir.
Özgür bir tartışma ortamı sağlanıp, yeni bir Siyasi Partiler Kanunu ve Seçim Kanunu ile bütün toplum kesimlerinin, güçleri oranında temsil edildiği bir parlamento oluşturulursa, ancak o zaman demokratik bir anayasanın hazırlanması için gerekli olan koşullar yaratılmış olur. Kurucu Meclis görevini de görecek bu parlamento, sivil ve demokratik bir anayasa hazırlayabilir. Bu anayasa halk oyuna sunulur ve halkın çoğunluğu onaylarsa Türkiye ilk kez sivil ve demokratik bir anayasaya sahip olur.
Demokratik anayasaların iki temel özelliği, sınırlama ve uzlaşmadır.
Devleti ve iktidar gücünü sınırlamak suretiyle kişilerin hak ve özgürlüklerinin güvencelerini sağlarlar. Bütün toplum kesimlerinin katıldığı genel bir uzlaşma ve kabule dayanırlar. Demokratik anayasaların üstünlüğü, salt hukuk kurallarını içermelerinden değil, toplumsal güç dengelerine dayanan genel uzlaşmanın toplumda yarattığı saygınlıktan ileri gelir.
Türkiye, bugüne kadar, bu iki özellikten yoksun anayasalarla yönetildi.Toplumun sınıfsal, etnik ve kültürel yapısına ters düşen bu anayasalar, bugünkü siyasal, ekonomik ve ahlaki krizlerin doğmasına yol açtı. Sürekli hale gelen bu krizlere son vermek ve yapısal değişimi sağlamak ancak sivil ve demokratik bir iktidarla ve bir hukuk devletini oluşturmakla mümkündür. Bunun için de değişimi engellemeyen ve aşağıda açıklanan niteliklere sahip bir anayasaya ihtiyaç vardır.
a) Devlet, sivil ve demokratik toplumun ihtiyaçlarına cevap veren işlevleriyle bir teknik aygıt olarak anayasada yer almalıdır. Devletin ideolojisi olmamalıdır.Devlete kutsallık izafe eden metafizik anlayışlardan uzak kalınmalıdır.Toplumun hizmetinde olan, kişi hak ve özgürlüklerinin güvencelerini sağlayan bir devlet yapısının düzenlenmesine yer verilmelidir.
b) Anayasa, gelişim ve değişimi engelleyen katı kuralların bulunmadığı kısa bir metin olmalıdır.
c) Kuvvetler ayrılığına yer verilmelidir. Yasamanın üstünlüğüne dayanan ve parlamentonun Yürütmeyi denetlemesine imkan sağlayan bir düzenleme esas alınmalıdır. Devlet kurumlarının şeffaflaşmasını sağlayacak etkin düzenlemeler yer almalı ve bütün eylem ve işlemler Yargı denetimine tabi olmalıdır.