Bir Müslüman olarak hatta bir insan olarak uymamız gereken görgü kuralları yani âdâb-ı muâşeret çok önemlidir. İslâm Dini, insanların muâşeretine, yani, birbiriyle görüşüp konuşmalarına, medenî, toplu bir halde yaşamalarına büyük bir ehemmiyet vermiştir.
Müslümanların muâşeretlerinde samimiyet, tevazu, sadelik zorakilikten uzak, karşılıklı yardımlaşma, nezâket, hürmet, muhabbet, hayırseverlik bir esastır.
MÜSLÜMANLIKTA HALK İLE ÂDÂB-I VE MUÂŞERETİN ÇEŞİTLİ SAFHALARI, MERTEBELERİ VARDIR. BİR KISMI ŞUNLARDIR:
1. Herkese karşı tatlı dilli, güler yüzlü, açık kalpli olmak. Bir Müslüman, daima güler yüzlü bulunur, hiç bir kimseyi dökülü bir çehre ile karşılamaz.
Bir hadis-i şerifte: “Şüphe yok ki, Allah Teâlâ mülayim huylu, açık yüzlü kimseyi sever” buyurulmuştur.
2. Herkes ile güzelce görüşmek, halka eziyet vermekten kaçınmak.
Bir hadis-i şerifte: "Müslüman odur ki; dilinden, elinden Müslümanlar selâmette bulunur" buyurulmuştur.
3. Halkın eziyetlerine katlanmak, kötülüğe karşı iyilikle muamelede bulunmak.
Bir hadis-i şerifte: “Sıddıkların mertebelerini geçmek istersen; senden kesilene sen bağlan, senden esirgeyene sen esirgeme ver, sana zulmedeni de sen affet” buyurulmuştur.
4. Dargınlığa hemen son vermek: Müslümanlar, aralarında bir dargınlık yüz gösterirse hemen barışırlar, birbirini üç günden fazla terk etmezler. Müslümanların gönüllerinde düşmanlık, kin duyguları yaşayamaz.
Bir hadis-i şerifte: “Bir Müslüman için helâl olmaz ki; kardeşini üç günden fazla terk ede!” buyurulmuştur.
5. Araları düzeltmeye gayret. Bir Müslüman, iki din kardeşi arasında her nasılsa bir dargınlık yüz göstermiş olduğunu görünce, aralarını bulmaya, o dargınlığı giderecek çare aramaya çalışır.
Bir hadis-i şerifte: “Sadakanın en faziletlisi, dargın kimselerin aralarını bulup ıslâh etmektir” buyurulmuştur.
6. İnsanların kusurlarını araştırmamak, ifşa etmemek, bilâkis örtmeye çalışmak, Müslümanlar, kimsenin ayıplarını araştırmazlar, kimsenin şahsına ait kusurlarını meydana çıkarıp teşhir etmeye çalışmazlar. Bunun aksine hareket, dinen yasaktır. Bir hadis-i şerifte: “Bir kul, bir kulun kusurunu örterse Allah Teâlâ da onun günahını kıyamet gününde örter” buyurulmuştur.
7. Dostları arkalarından müdafaa etmek: Bir Müslüman, lüzum görüldükçe dostlarını, dindaşlarını arkalarından müdafaa eder, onların haklarındaki yanlış fikirleri düzeltmeye çalışır.
Bir hadis-i şerifte: “Bir kul kardeşine yardımda bulundukça kendisine de Allah Teâlâ daima yardım eder” buyurulmuştur.
8. İnsanların kalplerini kötü zandan korumak için töhmetli yerlerden uzak bulunmak. Bunun aksine hareket, birçok kimselerin günaha girmesine sebep olur, insanlar arasında dedikoduya, dargınlığa meydan verir.
Bir hadis-i şerifte: “Töhmet yerlerinde kaçınınız” buyurulmuştur.
9. Farklı halk sınıflarıyla, mevkilerine göre sohbette, münasebette bulunmak. Meselâ: Herkese kabiliyetine göre hitap etmeli, bir âlimden, bir zahidden, bir zenginden beklenilen vasıfları bir câhilden, bir fâsıktan, bir fakirden beklememelidir.
10. İhtiyarlara hürmet, çocuklara, düşkünlere merhamet ve şefkat göstermek. Müslümanlıkta büyüklere karşı saygı, küçüklere karşı sevgi bir esastır. Bu esas, aile arasında bir kat daha ehemmiyetli bulunur. Meselâ anaya, babaya pek fazla hürmet lâzımdır. Bunları adlarıyla çağırmak edebe aykırıdır. Bir kadının kocasını adıyla çağırması da edebe aykırı olduğundan mekruhtur.
Bir hadis-i şerif şu meâldedir: “Bir genç, bir ihtiyara sadece yaşından dolayı hürmet etti mi, Allah Teâlâ da ona bir mükâfat olmak üzere ihtiyarlığı çağında hürmet edecek bir kimseyi mutlaka yaratır.”
Bu mübarek hadis, ihtiyarlara saygı gösteren gençlerin sevap kazanacaklarını, çok yaşayacaklarını müjdelemektedir. Artık ihtiyarlara saygısızlık yapan bazı gençler, bunu biraz düşünmelidirler.
Hayırsever olmak, yardımlaşma ve dayanışmada bulunmak. Şöyle ki, Müslümanlar, herkesin hakkında hayır diler, herkese karşı yardımda bulunmaktan bir zevk duyarlar. Müslümanların meşru bir sahada birbirine yardım etmesi, aracılık yapması aralarındaki din kardeşliği icabıdır. Kendisi hakkında hayırlı görüp istediği her şeyi başkaları hakkında da istemeyen kimse, İslâm muaşeretinin temiz esaslarına riâyet etmemiş olur.
Bir Hadis-i Şerif'te: “Sizden, biri kendisi için sevip istediği bir şeyi, kardeşi veya komşusu için de sevip istemedikçe hakkıyla mü’min olamaz” buyurulmuştur,
"Selâm vermek: Şöyle ki, Müslümanlar arasında selâm vermek bir sünnettir, bir dostluk, bir hayırseverlik alametidir. Selâm almak da bir farzdır.
Bir hadisi şerifte: “Siz iman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olamazsınız, yaptığınız zaman birbirinizi seveceğiniz bir şeye delalet edeyim mi? Aranızda selâmı yayınız, yani, birbirinizi selâmlayınız” buyurulmuştur.
Selâm vermenin bazı âdâbı vardır. Mesela, bir meclise girilirken konuşulmadan evvel “Esselâmü aleyküm” diye selâm verilir. Boş bir yere giren Müslüman “Esselâmü âleyna ve alâ ibâdillahissalihîn” der.
Gençler ihtiyarlara, binitli olanlar yayalara, yürüyenler oturanlara, arkadan gelenler önden gidenlere selâm verirler. Bir cemaate verilen selâma içlerinden birisi “Ve aleykümü’s-Selâm” diye karşılıkta bulununca, diğerlerinden selâm vazifesi düşer. Hiç birisi böyle bir mukabelede bulunmazsa hepsi de günaha girer.
Bir meclisten ayrılırken de selâm ile ayrılmak daha faziletlidir.
Kendisine selâm verilen kimsenin daha güzel bir karşılıkta bulunması için: Ve aleykümüsselâmü ve rahmetül’lahi ve berakâtüh demesi, yerine göre pek güzeldir.
Bir kimsenin selâmını getirip tebliğ edene aleyke ve aleyhisselâm diye karşılık verilir. Bir mektupla selâm yazılmış olunca, ya dili ile veya yazılacak mektupta yazı ile “ve aleykesselâm” denilir.
Bu sebeple yemek yiyen, Kur'an okuyan, hutbe dinleyen veya namaz kılan bir kimseye selâm vermemelidir. Verirse alınması mutlaka lâzım gelmez.
Fasıklığını ilan etmekten çekinmeyen kimselere de selâm vermek mekruhtur.
Kısacası selâm verip almak, bir dostluk nişanesidir, muhabbete vesiledir. Fakat selâm verirken rükuya gidercesine eğilmek mekruhtur.
Hatta bazı âlimlere göre selâm verirken rükuya yakın bir halde eğilmek, secde etmek gibidir. Yaratılmışlara tazim için yapılacak bir secde ise, imana aykırıdır.
Musafaha=El tutuşmada bulunmak: Şöyle ki, iki Müslüman bir araya gelince birbirinin elini tutar. Salât-ü selâm okur, birbirinin hatırını sorarlar. Bu da sevgi, dostluk nişanesidir.
Bir hadis-i şerifte: "Birbirine rastlayan iki Müslüman, musafahada bulundu mu, daha birbirinden ayrılmadan mağfiret olunurlar (affedilirler)."
(Ümmetlere, peygamberlerine inanarak yolundan gidip gitmedikleri; peygamberlere de tebliğ vazifelerini yapıp yapmadıkları sorulacaktır.) buyurulmuştur.
NOT: Ehl-i Sünnet Âlimlerinin “ÂDÂB-I MUÂŞERET” Konularında Yazdıkları Eserlerden Derlenmiştir.