﻿ 2014-däki Türkiıäniň kyssasy | HALKARA
Nukdaınazar · İakyn Gündogar
2014-däki Türkiıäniň kyssasy
Türk hökümeti ıörişlere özi bilen ylalaşmaıanlara garşy ıiti hüjümler bilen gaıtargy berdi.
Könesi gidip, täzesi geldi. 2014-nji ıylda Eıran we Siriıadaky çaknyşyklar İakyn Gündogar boıunça berilıän habarlaryň başynda durar. Hytaı bilen İaponiıanyň arasyndaky oňşuksyzlyk Amerikanyň milli howpsuzlyk babatdaky gaıgylarynyň bu region boıunça sanawynyň başyny başlar. “Al-Kaıdanyň” bölünip başlamagy bolsa Waşingtony özüniň terrorçylyga garşy göreşini täzeden gözden geçirmeli eder. Emma baş sahypalarda durjak şu habarlardan başga-da, bir ıurtdaky wakalary gözden salyp bolmaz: Türkiıe.
9/11 wakalaryndan soňky halkara arenada premıer-minist Rejep Taııip Erdogan musulman döwlet işgäriniň özüni nähili alyp barmalydygyny görkezıän nusgalyk lidere öwrüldi. Demoktratiki döwletiň saılanan lideri we Türkiıäniň ykdysadyıetini täzeden dikeltmegi başaran reformaçy Erdogan dünıäniň iň uly dininiň döwrebap gymmatlyklar we erkinlikler bilen oňşup biljekdiginiň janly subutnamasy boldy.
Oňa göwni ıetenleriň biri hem ABŞ-nyň prezidenti Barak Obamady. Türkiıäniň geografiıasy we “goňşular bilen nol problemany” şygar edinıän daşary syıasaty bu ıurdy esasasy regional oıunça öwürdi. ABŞ-nyň prezidenti bilen Türkiıäniň premıer-ministriniň arasy sazlandy. “Arap bahary” wakalaryndan soň İakyn Gündogaryň çaıkanyp başlamagy bilen, Obama esasan hem Erdogandan maslahat sorady.
Emma 2003-nji ıylda bäri hökümetiň başynda oturan Erdogan geçen aı Birleşen Ştatlaryň Ankaradaky ilçisi Fransis Riçardony ıurtdan kowjakdygyny aıdyp, haıbat atandan soň, gürrüňi edilıän gatnaşyklar sowap başlady. Erdogan Amerikany öz ıurdunyň içerki syıasy dawalaryna goşulyşmakda günäkärledi. Türkiıäniň hökümeti bilen ilteşikli habar beriş serişdeleri bolsa Riçardonyň üstünden düşüp başladylar.
Türkiıäniň žurnalistleri Riçardonyň İewropa Bileleşiginiň ilçilerine ıapyk gapylaryň aňyrsynda: “Imperiıanyň çöküşine tomaşa edıärsiňiz” diıendigini ıazdylar. Türk dilinde gürlemegi başarıan baıry diplomat Riçardon bolsa hatda şeıle duşuşygyň geçirilendigini hem inkär etdi. Ol “Twitterde” ıaıradan ıazgysynda: “hiç kim ABŞ-Türkiıe gatnaşyklaryny toslama günäkärlemeler bilen töwekgelçilige salmaly daldir” diıdi. Görnüşe görä, bu sözler Erdogana gönükdirilıärdi.
Her nähili bolanda-da, Waşingtonda gaıga galara esas bar. Obama Eıranyň ıadro ıaraglary boıunça ylalaşygyň bu ıurda garşy ıola goılan sanksiıalara zeper ıetirmejekdigi babatda ABŞ-nyň Kongresini yrjak bolup ıörkä, Türkiıe Tähran bilen maliıe gatnaşyklaryny berkidıär we ol ıerde uly ylalaşyklara gol goııar.
Türkiıe hereket edıän halkara sanksiıalary hem bozıar. Erdoganyň hökümetini sarsan parahorluk derňewleriniň merkezinde Eırana altyn iberilendigi baradaky aıyplamalar bar. Muňa Türkiıänyň “Halkbanky” şert döredipdir. Iberilen altyn bolsa, öz gezeginde, eıranlylara bank sanksiıalary sebäpli töleg edip bolmaıan harytlary satyn almaga mümkinçilik beripdir.
Üç sany kabinet ministriniň ogullarynyň parahorluk halkasyna goşulandygy baradaky günäkärlemeler ıüze çykandan soň, olar wezipelerinden çekildiler. Beılekileriniň bolsa ıerleri çalşyryldy. Wezipesinden çekilen daşky gurşaw ministri Erdogan Baıraktar bolsa arzasyny ıazandan soň NTV telekanalyna beren interwıusynda: “Premıer-ministr hem wezipesinden çekilmeli diıip, pikir edıärin” diıdi.
Bu dawa Erdogan bilen onuň öňki ıarany Fethullah Güleniň arasyndaky göreşi hem suw ıüzüne çykardy. Ankaradaky parahorluk dawalaryndan juda çetde duran Gülen premıer-ministr Erdogana üç saılawda ıeňiş gazanmaga ıardam edipdi. Emma indi olaryň arasy bozulana çalym edıär.
Öz-özüni sürgün eden dini lider Gülen häzir ABŞ-nyň Pennsilwaniıa ştatynda ıaşar. Ony Türkiıede millionlarça adam goldaıar. Onuň hereketiniň tarapdarlary bilim sistemasynyň agramly bölegine, şeıle hem giň göwrümli habar beriş serişdelerine eıeçilik edıärler. Olaryň arasynda Türkiıäniň içeri işler edaralarynda we sud häkimiıetinde işleıänler hem köp. Premıer-ministriň ıaranlary Güleni gürrüňi edilıän parahorluk derňewlerini ugrukdyryp, premıeriň abraıyny gaçyrmak üçin syıasy çäre geçirıänlikde günäkärleıärler.
Gepiň gysgasy, Erdogan derňewlere gatnaşan esasy sud we polisiıa işgärlerini işden kowdy. Şeıle hem ol özüne garşy dildüwşük gurnanlykda Amerikany, Ysraıyly we beıleki daşary ıurtlary aıyplady. Emma şeıle gaıtargy oňa 2014-nji ıylda garaşıan hupbatlary ıeňip geçmäge ıardam edermi?
Erdoganyň baştutanlygyndaky Türkiıe soňky onıyllykdaky ykdysady haıallama döwründen aňsatlyk bilen geçip gitmegi başardy. Emma indi ıyllyk ösüş görkezijisi peselip, 2012-nji ıyldaky 4.50%-den 2013-nji ıyldaky 3.95%-e düşdi. Işsizligiň derejesi 10.77 göterime bardy.
Türkiıe indi “nol problemadan” juda daşda – ol regionyň iň uly güıçleri bilen düşünşip bilenok. Stambulda meıilleşdirilıän Gezi seıilgähi taslamasy geçen tomusda uly demonstrasiıalara getirdi. Hökümet bu ıörişlere özi bilen ylalaşmaıanlara garşy ıiti hüjümler bilen gaıtargy berdi. Türkiıe dünıäde žurnalistleri iň köp türmä salıan ıurtlaryň arasynda dur, ondan öňde Eıran, Hytaı we Eritreıa bar.
Erdoganyň 2014-nji ıyldaky ilkinji syıasy synagy mart aıynda bolar. Şonda Jemhuryıet Halk Partiıasynyň täze we görnükli lideri Mustafa Sarygül Stambulyň häkimligini ele geçirmäge synanyşar. Eger-de ol saılawlarda ıeňiş gazanaısa, onda Türkiıäniň dünıewi liberal hereketi özüne gelip başlar. Şeıdip, Erdoganyň ıurduň häkimiıetini dolulygyna öz eline almaga, parlament ulgamyny prezidenlige öwürmäge we tomusda bu wezipä dalaş etmäge edıän synanyşyklary yza tesmeleri başdan geçirer.
Erdoganyň ähli syıasy güıçleri öz şahsy gözegçiligine almak üçin geçirıän çäreleri dünıewi çepçileriň we Güleniň sagçylarynyň ıiti garşylygy bilen ıüzbe-ıüz bolar. Şonuň üçin, 2014-nji ıylda Türkiıäniň köçelerinde has uly demonstrasiıalar ıüze çykyp, belki-de, ıurduň güıçli harby goşunlarynyň ara girmegi mümkin.
Erdogan NATO-nyň iň güıçli agzalarynyň biri bolan Türkiıäni ıa demoktariıadan ıa-da Günbatar ıaranlaryndan aıryp biler. Bularyň haısam bolsa biriniň amala aşyrylmagy gaty ahmal ıaly görünıär.
Benni Awni “Newsweek” žurnalynyň synçysydyr. Makala şol žurnaldan gysgaldylyp alyndy. Ondaky pikirler awtoryň özüne degişlidir.
İene-de: Russiıa halkara üzňeligiň bosagasynda 23 Mar, 2014
Krymyň Sudeten krizisi 21 Mar, 2014
Maltus, Marks we döwrebap ösüş 5 Mar, 2014
İanwar 6, 2014 , 03:18
CHP almaya name etsede
Öňki makala Eıranly gyzyň söıgüsi gözıaşlar bilen gutardy
Indiki makala Gitleriň “Mein Kampf” kitaby nädip köp satyldy?