TÜRKİYE'DE E-YAŞAMIN OLUŞUM SÜRECİ
Türkiye'de de Dünya'da olduğu gibi insanlar e-yaşamı(elektronik yaşam) benimsemiş bulunmaktalar.Git gide elektronikleşen dünya'da insanlar paralarını sayısallaştırarak alışveriş için kredi kartına,iletişim için kontörlere,ulaşım için akbillere vb. sığdırarak para harcamada kolaylık yaşıyorlar.
Şu an Türkiye'de pek yaygın olmayan ama benzeri uygulamaların yapıldığının bilindiği sayısal para(akıllı kartlar) uygulaması e-yaşam için en ideal ve uygun teknolojik uygulamalardandır.
Sayısal para , sayısal kimlikle bağlantılı olrak her bireyin sahip olabileceği şekilde tasarlanmış bireyler arasında özel; devlete karşı açık olan,kişinin tüm girdi-çıktısı hesaplarını kaydeden bir sistemdir.Bu sistemle şuanda fiş,fatura vb. ile belirlenen vergi hesabı sayısal para ile alım-satım işlemi anında doğrudan ve herhangi bir yanlışlık yapılmadan kolayca belirlenebilecektir.Böylelikle 20 milyar 306 milyon 546 bin 47 dolar olarak Maliye Bakanlığı Hesap Uzmanları Kurulu'nca belirlenen 4.5 yıllık vergi kaçakçılığı oranı en aza indirgenecektr(1).1993 yılında bu çalışmaya başlanılmış ve daha o zamanlar teknoloji ve e-yaşam bu kadar gelişmemişken bunu yapmak zor bir sistemle karşı karşıya gelinmiş gibi görünse de hızla gelişen ve değişen teknoloji ile kolayca uygulanabilineceğini görmekteyiz.
Akıllı kartlar olarak adlandırılan bu sistemde Türkiye'de iki uygulama da göze çarpmaktadır.Birincisi smart kartların elektronik bir cüzdan gibi ödeme aracı kullanımına olanak veren,Akbank'ın para kart adını verdiği ve Boğaziçi Üniverstesinde uygulamaya koyduğu smart kartlardır.Akbank yetkilileri uygulamanın oldukça başarılı olduğunu fakat Türkiye çapında geniş bir uygulama için henüz erken olduğunu belirtmektedirler (Kutlay,1996).Diğer gelişme ise Türk Telekom'un bazı şehirlerimizde telefon kartı kullanılabilen akıllı kartları satışa sunması ve bu kartların kullanılabileceği özel telefon cihazlarını(ankesörleri) hizmete vermesi olmuştur.Bugün bu konuda birçok yeni uygulama başlamıştır(2).
Türkiye'de elektronik yaşamda ilk sıralarda kredi kartları ve ulaşımda kullanılan akbiller gelmektedir.Şimdilik akbillerin İstanbul'da kullanılıyor olmasındaki başarı yakın gelecekte diğer şehirlerde de kullanılmaya başlanılacağının işaretini veriyor.
Akbil (iButton) 16 mm genişliğindeki paslanmaz çelik kutunun içine yerleştirilmiş bir chip'tir.Eşsiz ve dayanıklı koruma kutusu sayesinde bilgileri,taşıyan kişi veya nesne ile birlikte herhangi bir yere taşınabilir.İçindeki pili sayesinde minimum 10 yıl data ömrü vardır. Çelik kılıfı sayesinde mekanik bir ömrü yoktur. Çalışma sıcaklığı -40°C ile +70°C arasındadır.Yuvarlak basit ve sade yaylı bir pimden ibaret olan bir yuvaya sokularak işlem gerçekleştirilir ve bunun için sadece 0.2 saniye yeterlidir.
TCDD(Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yolları) Asya ve Avrupa Yakası'nda Şubat, 1999 yılından beri uygulanmakta ve ayda ortalama 480,172 kişi kullanmaktadır.
Ulaşım A.Ş.(Metro)'da Ağustos, 1995 den beri kullanılmakta ve ayda ortalama 1,820,788 kişi kullanmaktadır; Ayrıca Ulaşım A.Ş.(Tramvay)'da ise Mart,1997 den beri ayda ortalama 1,515,770 kişi tarafından kullanılmaktadır.
Türkiye Denizcilik İşletmeleri Şehir Hatları Vapurları Ekim,1997 başlamıştır bu uygulamaya ve ayda ortalama 1.923,23 kişi kullanmaktadır.
İETT(İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel) otobüsleri Mart,1997 den beri kullanarak ayda ortalama 26.188.494 kişi ile akbili kullanan diğer ulaşım araçları içinde en çok kullanılan olmuştur.
Özel Halk Otobüsleri Aralık,1997 de başlamış bu uygulamaya ve ayda ortalama 6,840,907 kişiyi taşımaktadır.
Son olarak IDO(İstanbul Deniz Otobüsleri) Nisan,1995 de uygulamaya başlamış ayda ortalama 259,387 kişi ile diğerlerine göre en az tercih edilendir.(3)
İstanbul'dan sonra akbil kullanımı sadece Malatya'da görülmektedir ve Malatya Belediyesi Ulaşım A.Ş.(MOTAŞ) bu uygulamayı ilk olarak 13 Nisan 2006 da gerçekleştirmiştir.(4)
Akbil kullanımında bizi en çok ilgilendiren nokta ise kağıt paranın belirli noktalarda bulunan operatörler aracılığı ile sayısal paraya çevrilerek akbillere hapsedilmesidirki; Dünya'da ve Türkiye'de bir ilk olan Akbil24 bunun için en uygun yöntemdir.Akbil24 Türkiye'de 82 noktada bulunmakta oln bir makinedir.Kağıt parayı tanıyıp sayısal paraya çevirirerek insanların 24 saat istedikleri heran akbil yükleyebilmesini sağlar.
Kredi kartı,bankanızda krediniz olması demektir.Bankalardaki hesaplarınızda hiç paranız olmasa bile alışveriş yapabilirsiniz.Bankanız bir ay boyunca bu harcamaları sizin adınıza öder.Bankanızdan her ay hesap bildirim cetveli alıp,isterseniz sizin ya da bankanızın belirttiği bir tarihte isterseniz faiziyle daha sonra da ödeyebilirsiniz.
Kredi kartları da akbillerle ortak noktaları olan paranın sayısallaşmasını öngörmektedir.Tek fark akbillerde paranın peşin olarak sayısallaştırılması,kredi kartlarında ise sayısal olarak kullanılan, bankaların kredi olarak verdikleri parayı belirli zamanlarda kağıt para ile ödenmesidir.
Türkiye'de banka ve kredi kartlarına ilişkin kabul edilmiş bir yasa mevcut olmadığından kart çıkaran kuruluş ,üye işleri ve kart hamili arasındaki ilişkiler genellikle, Borçlar Kanununa ,tüketicinin korunması hakkında 4077 sayılı kanuna , Türkiye Bankalar Birliğinin 3.8.1990 tarih ve 924 sayılı "Kredi Kartı Uygulamalarına İlişkin Mesleki Tanzim Kararı Tebliği"ile 25 Eylül 1996 tarih ve 998 sayılı "Bankaların Tüketici Kredisi Uygulamasında Yükümlü Oldukları İlkeler ve Koşullar Tebliği" hükümüne gore yürütülmektedir.
Ülkemizde 1968 yılında kredilendirme niteliği olmayan ilk kredi kartı çıkarılmış ve 1988 yılında büyük bankalar kart çıkarmaya başlamıştır. Banka kartlarının çıkarılmasına ise ilk olarak 1987 yılında başlanmıştır. Türkiyenin ilk kredi kartı World 1991 de uygulamaya başlamıştır.Worldcard'ın 6.4 milyon kullanıcı,130 bini aşkın üye ,işyeri ve yüzde 26'lık pazar payı bulunuyor.
Aşağıda, banka ve kredi kartları sayılarına ilişkin seçilmiş göstergeler yer almaktadır.
Banka ve kredi kartlarının kullanılabileceği işyerlerindeki Pos makinesi sayısı ile 1987 yılı sonunda kurulmaya başlanan otomatik vezne makinesi (ATM) sayısına ilişkin veriler aşağıda yer almaktadır.
Yurtdışından gelenlerin kredi kartı kullanımı sonucunda ülkemizde sağlanan döviz girdisi, Türkiye'de çıkarılan kredi kartlarının yurtdışında kullanımları sonucu gerçekleşen döviz transferi ve ülkenin net döviz girdisine ilişkin veriler aşağıda yer almaktadır.
Kredi kartlarının yanısıra e-ticaret olarak isimlendirilen elektronik ortamda yapılan alım satım işlerinde Türkiye'de büyük bir pay sahibidir.
Ürün ve hizmetlerin satın alınması veya satılması işlemlerinin internet ortamında işlev görmesidir.E-ticaret yapan firmalar daha geniş kiteye daha kolay ulaşırlar.
E-Ticaret için 25 Ağustos 1997 de toplanma kararı alan Elektronik Ticaret Koordinasyon Kurulu 16 Mart 1998 de tekrar bir çalışma grubu kurarak Türkiye'de e-ticareti başlatmışlardır.BTYK(Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu) 2 haziran 1998 de e-ticaretin uygulanmasını öngörmüşlerdir(5).Ayrıca Türkiye'de E-ticaret yasal altyapısını oluşturmak amacıyla E-ticaret Kurulu(ETİK) oluşturulmuştur. Bu konuda Garanti Bankası Türkiye'de ilk ,Avrupa'da dört, Dünya'da ise yedinci sırada başlamıştır(6).
BTYK(Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu)'nın 2 Haziran 1998 tarihli toplantısına anılan çalışma gruplarının hazırladığı finans, teknik ve hukuk raporları sunulmuştur. Bu raporlara ilişkin alınan kararlarda ülkemizde elektronik ticaretin geliştirilmesine ilişkin devletin uzun vadeli dört temel görevi belirlenmiştir.(7)
4. Ulusal politika ve uygulamaların uluslararası politikalar ve uygulamalarla uyumunu sağlamak
E-ticaretin elektronikleşen ve gelişen Dünya'da gelişimi tetiklemesinin yanında birçok sorunu da vardır.Fiyatların internet ortamında daha fazla olması,normalde bir malı anında alabiliyorken bu sure e-ortamda bir günden bir haftaya kadar çıkabilmesidir.Her bireyin erişebilme imkanı kısıtlıdır ki birkısım insan böyle bir uygulamadan haberdar bile değildir.Bilgi yoksunluğu da e-ticareti zarara sokan etmenlerdendir.Müşteri ilişkisinin olmayışı satın alan bireyde güvensizlik doğurur ve bununla birlikte sitenin performansı ve teknik yeterlilik de önemlidir(8).Güvensizliğin giderilmesi için de elektonik ortamın güvenliğinin en üst seviyede olması ve bu elektronik ortamı kullananların bunu kolayca anlayıp bu sisteme kuşkusuz güvenebilmeleri gerekmektedir.
Sayısal para yani elektronik para birçok alanda olduğu gibi iletişimde de kullanılmaktadır.Bunun en güzel örneklerinden biri de kontörlü GSM(Küresel Mobil İletişim) temelli mobil iletişim oluşturmaktadır.Bu uygulama Şubat,1994 de Türkcell'in hizmete girmesi ile Türkiye'de başladı.Daha sonra aynı yılda Telsim(2007 itibariyle Vodafone) de bu uygulamaya katıldı(9).Kontör de akbiller gibi para kağıt paranın sayısallaştırılması ve şifrelendirilmesidir.Bu şifreler mobil telefonlara yüklendiğinde sayısal para biçiminde kullanılabilir.
( Not:Vodafone,İngiltere'de kurulan ilk GSM operatörü olarak 1 Ocak 1985 tarihinde İngiltere'nin ilk mobil görüşmesini yapmıştır.)
Günlük yaşamda kullanılan bu elektronik sistemlerin dışında say2000i projesi gibi genel amaçlı kullanılan sistemler de vardır.
T.C. Maliye Bakanlığı, Muhasebat Genel Müdürlüğü (MGM), Türkiye çapında 1668 saymanlıkta günlük çalışmaların bilgisayar yardımıyla yapılması ve tüm verilerin merkezde bir veri tabanında tutularak devlet hesaplarının günlük olarak izlenebilmesi amacıyla say2000i web tabanlı saymanlık otomasyon projesini başlatmıştır.
say2000i projesinin özellikleri ve kapsamı göz önüne alınarak açık sistemler ve Internet teknolojilerine dayalı bir teknolojik mimari benimsenmiştir. Uygulama geliştirmede buna paralel olarak 3 katmanlı (three-tier) uygulama mimarisine dayalı bir çözüm benimsenmiştir.(10) Bu çözümde :
MGM merkezinde yer alacak birinci katman olan veri sunucu (database server) ile ikinci katman olan uygulama sunucular (application servers) sistemin beyin kısmını oluşturacaktır. Bu yaklaşım ilk kuruluş ve işletme maliyetlerini önemli oranda azaltmaktadır.
Üçüncü katman olan kullanıcı seviyesinde (clients), saymanlıklarda üzerinde sadece web tarayıcılar (web browsers) bulunan bilgisayarlar ile uygulamanın çalıştırması mümkün olacaktır. Bu çözüm ise öğrenim ve kullanım kolaylığı ile düşük maliyet sağlamaktadır.
Uygulama geliştirme ve güncelleştirme çalışmaları tek merkezden yürütüleceğinden yenilik ve değişiklikler 1668 saymanlık tarafından aynı anda izlenebilir durumda olacaktır.
Saymanlıklarda bilgisayar sistemlerinin kuruluş, işletme ve bakımı için nitelikli eleman bulundurma ihtiyacı olmayacak, günlük işlemlerin yürütülmesi ve ofis otomasyonu için çok düşük maliyetli ve kolay öğrenilebilen bilgisayarlarla çalışma olanağı yaratılacaktır.
Merkezde UNIX işletim sistemine sahip güçlü, hızlı, otomatik yedeklemeli, 7/24 hizmet verebilecek sistemler bulunması kesintisiz operasyon sağlayacaktır.
Saymanlıklarda veri ve uygulama yazılımı bulundurulmayacağı için güvenlik, virüs sorunları ve sistem hataları en alt düzeyde tutulabilecektir.
Ülke çapında uygulanacak geniş kapsamlı bir çözüm, bir yıl gibi kısa bir sürede düşük maliyetlerle gerçekleştirilebilecektir
Sonuç olarak e-yaşamın yaşamımıza getirileri çok fazladır.Günlük yaşamı kolaylaştıran ayrıntılar gibi görülüyor olsalar da toplamlarına bakınca inanılmaz bir veri topluluğu olduğunu görüyoruz.Zaman geçtikçe de e-yaşam için yeni sistemler çıkıyor ve insanlar buna hızlı bir şekilde adapte oluyorlar.
E-Yaşamın en önemli ögesi olan e-birey ;
· Bilgiyi iyi kullanabilmeli,
· Yeterli bilgi kaynaklarına sahip olmalı,
· Yoğun bilgi ve teknoloji kullanabilmeli,
· Yeni düşünceler, yaklaşımlar oluşturabilmeli,
· Sanal etki gruplarında tanınabilmeli,
· Bireysel küreselleşmeyi sağlayabilmelidir ki e-yaşam kolaylığı hayatımıza bütünüyle girebilsin.
* Makine Mühendisliği Lisans Öğrencisi
 Banka ve Para Teknolojisi dergis i- Doç.Dr.Hatice DOĞUKANLI(Çukurova Üni.)
 www.turcell.com.tr , www.vodafone.com.tr