Zekat Verilecek Akrabalar
1 – Bir kimse zekatını, fakir olan kendi usul ve füruuna yani, babasına, dedesine, anasına, ninesine, oğul ve torunlarına veremez. Fakir olan hanıma da zekat düşmez. Çünkü bunlara verilen zekatın menfaati, kısmen zekat verenin kendisine ait bulunmuş olur. Bir cebinden çıkarıp öbür cebine koymak gibi bir durum ortaya çıkar. Halbuki zekatın menfaatı, zekat verenin kendisinden tamamen kesilmiş olması ve başkalarını faydalandırması şarttır.
İmam-ı Ebû Yusuf ve İmam-ı Muhammed’e göre, bir kadın zekatını fakir olan kocasına verebilirse de, İmam-ı A’zam’a göre veremez. Zira hukuken mal ayrılığı prensibi sebebiyle, kadının mal ve zinetleri kadının sayılmakta, dolayısıyla koca fakir iken kadının zengin olması mümkün olmakta ise de, örfen aralarında bir menfaat ortaklığı vardır. Bu bakımdan kadının fakir kocasına zekat vermesi caiz olmaz.
* Damat kayınbabasına, kayınbaba damadına zekat verebilir.
* Şafiî mezhebinde sırf borcu kapatmak için usul ve füru birbirine zekat verebilir.
2 – Aslî ihtiyaçlarından başka nisab miktarı bir mala sahip olan kimseye, zengin sayılacağı için zekât verilmez. Çünkü zekatın gaye ve hikmeti, fakire yardım ve onun ihtiyaçlarını gidermek, sıkıntılarını yoketmektir.
Zekat gibi öşürler, keffâretler, nezirler ve fitreler de zengine verilmez. Bunlar zengine verildiği takdirde müstehakkını bulmamış olacağından makbUl olmaz. Yeniden verilmesi gerekir.
Zengine vacib sadakalardan verilmese de, nafile sadakalar verilebilir. Çünkü bu sadakalar bir hibe mahiyetindedir. Zengine hibe yapılması caiz olduğu gibi, nafile sadaka da caiz olur. Ne var ki bu gibi hibe ve sadakalarda, fakire verilen sadakalardaki sevab ve fazilet yoktur.
3 – Kendisine zekat verilecek kimse zekatın verildiği vakitte zekata ehil olmalıdır. Bu ehliyetin sonradan ortadan kalkması, zekatın sıhhatine mani olmaz. Mesela: Senesi dolmadan bir malın zekatı bir fakire verilse, zekâtını yeniden vermek icab etmez. Sen zengin oldun diye geri de istenemez. Zira zekat verildiği anda, o şahıs zekat almaya müstehak idi.
4 – Bir kimse zekatını zengin bir adamın küçük çocuğuna veremez. Çünkü bu çocuk babasının malıyla zengin sayılır. Fakat zengin bir kadının fakir ve yetim olan çocuğuna zekat düşer. Çünkü çocuğun nesebi, baba tarafından sabittir. Anasının servetiyle zengin sayılmaz.
Bir kimse zekatını zengin bir şahsın fakir olan babasına veya fakir olan büyük oğluna veya kızına veya o şahsın fakir olan hanımına verebilir. Zira bunlar birbirlerinin servetiyle zengin sayılmazlar.
5 – Zekat gayr-i müslimlere verilmez. Çünkü bu, fakir müslümanların hakkıdır.
Yalnız İmam-ı Züfer, zekâtın, İslâm vatandaşlığına girmiş ehl-i kitabdan fakir gayr-i müslimlere (ehl-i zimmeye) verilmesini câiz görmüştür. Çünkü ona göre zekâttan maksad muhtaç olanları ihtiyaçtan kurtarmaktır. Muhtaç durumda olan zimmîlere verilmesiyle de, bu maksad hâsıl olur.
6 – Zekatı önce akrabanın fakir olanlarına vermek efdaldir. Çünkü bunda hem zekât sevabı, hem de sıla-i rahim sevabı vardır.
Yukarıda da belirttiğimiz gibi usul ve zekât düşmez.
Sırası İle Zekat Verilecek Akrabalar
Bunların evladları (yeğenler),
Amcalar, halalar ve amca ve halaların evladları.
Bunlardan sonra diğer uzak akrabalar gelir.
Bu gibi akrabalardan sonra, fakir komşulara ve meslektaşlara vermek efdaldir.
7 – Zekat öncelikle malın bulunduğu yerdeki fakirlere verilmelidir. Başka yerdeki fakirlere gönderilmesi mekruhtur. Ancak kendisine zekât gönderilecek o uzak yerdeki kimseler akrabadan iseler, kerahat kalkar, bil’akis onlara zekat gönderilmesi efdal hâle gelir.
Bir de zekat sene dolmadan önce ödenecekse, başka bir beldeye gönderilmesinde bir mahzur görülmemiştir.Zekâtın bir başka bölgeye naklinde kerahat olmayan bir başka durum da nakledilen beldenin fakirlerinin daha muhtaç ve fakir olması hâlidir. Veya zekâtın o beldeye naklinde müslümanların daha çok menfaatının olduğu tahmin edilmesidir.
Âlim bir fakire zekât vermek, cahil bir fakire vermekten daha fazîletlidir. Bu bakımdan âlim bir zâta veya ilim öğrenmek için çaba gösteren bir talebeye, başka bir beldede de olsa zekât göndermek câiz ve isabetli olur.
Borcun ne elemli bir musibet olduğunu hepimiz biliriz. Bu bakımdan bu musibetten kurtulması, borçlarını temizleyerek huzura ermesi için, zekâtın başka bir beldede oturan bir borçluya verilmesinde de fakihler kerahet görmemişlerdir.
Bayramlarda akraba çocuklarına, fakir bir müjdeciye verilecek bahşişlerin zekat niyetiyle verilmesi de caizdir.
8 – Zekat, cami, mektep, hastahane gibi hayır kurumlarına ve yol, çeşme, köprü gibi hayır işlerine verilemez. Çünkü zekât, bizzat fakir şahsın hakkıdır. Hükmî şahsiyetlere zekât câiz olmaz. Ayrıca zekâtta temlik, yani, mülk edinme şartı da vardır.
Verilen zekât ancak fakir tarafından temlik edilir, yani, mal veya para olarak bizzat teslim alınır, kendi mülkü hâline getirilirse sahih olur. Bu bakımdan – meselâ – fakirlere ziyafet verip onları doyurmak suretiyle zekât mükellefiyeti ifa edilmiş olmaz. Zira bunda temlik yoktur.
Zekatta temlik şart olduğundan dolayıdır ki, deliye ve henüz bülûğa ermemiş çocuğa zekat verilmez. Çünkü bunda temlik yoktur. Ancak bunların velisi veya vasisi varsa, o veli ve vasiye verilmesi câiz olur. Veli ve vasî aldıkları zekâtı, sadece vasîsi oldukları akıl hastaları veya çocuklar için sarfederler, kendileri için harcayamazlar.
Kendisine zekât temlik edilen şahıs, aldığı bu malı kendi şahsına harcamayıp bâzı hayırlı işlerde sarfederse, meselâ cami, mektep gibi hayır müesseselerine hibe ederse, bu hibe ve harcama câizdir. Çünkü temlik şartı yerine gelmiştir. Böylece zekât sâhibi zekâtının sevabını alırken, aldığı zekatı hayır müesseselerine hibe eden fakir de ibâdet ve Allah’a kurbiyet sevabına nâil olur. Ancak bu tamamen ihtiyarî bir durumdur.
Hiç kimse, zekâtını verdiği fakirden o zekâtı bir hayır müessesesine hibe etmesini, bağışlamasını istemek hakkına sâhip değildir. Temlik yoluyla alınan o zekât tamamen fakirin hakkıdır, öz malıdır. Dilerse onu ihtiyaçlarına sarfeder, kendini fazla ihtiyaç içinde görmüyorsa hayırlı işlerde de kullanabilir.