BAVUL DERGİ, EYLÜL 2018, BİR İMPARATORLUĞUN GÖMÜLDÜĞÜ YER: HAYDARPAŞA İNGİLİZ MEZARLIĞI!
BAVUL DERGİ, EYLÜL 2018
EYLÜL 2018, BİR İMPARATORLUĞUN GÖMÜLDÜĞÜ YER: HAYDARPAŞA İNGİLİZ MEZARLIĞI!
Geçen ay ülkemiz müthiş bir ekonomik krizle ve Türk Lirasının değer kaybıyla sarsıldı; sarsıntı hâlâ da devam ediyor.
Bir Amerikalı Misyonerin Türkiye'de hapsedilmesine dayalı gibi görünen krizin altında, ülke ekonomisinin kötü yönetilmesi, üretimin hacim ve verimlilik olarak yeterince arttırılamaması ve cari açık, yani dış finansman sorunu gibi temel faktörler yatıyordu.
Bu olay bana Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş sürecindeki olayları ve bu olayların bir simgesi olarak Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı'nı anımsattı.
Osmanlı İmparatorluğu, Endüstri Devrimi'ni algılayamadığı, izleyemediği ve bu devrimi ıskaladığı için çöktü:
Ama bu süreç içinde iki oluşum, imparatorluğun yok olmasında başat rol oynadı:
1) Çok dinli/mezhepli ve çok ırklı/milliyetli İmparatorluk yapısını çökerten ve Endüstri Devrimi'nin ideolojik temelini oluşturan milliyetçilik akımları.
2) İmparatorluğun yeni toprakları fethedememesinden ve bununla birlikte endüstriyel üretime de geçememesinden kaynaklanan finansman gereksinmesi ve dış borçlar.
Milliyetçilik akımları, Balkanlarda kurulan yeni devletler aracılığıyla İmparatorluğun topraklarını küçültürken, dış borçların karşılanamamasından doğan iflas ve1881 yılında ilan edilen Düyun-u Umumiye, Devleti sadece mali olarak değil, fiilen de çökertmişti.
Milliyetçilik akımları, elbette İmparatorluk içindeki azınlık grupları üzerinden gelişiyordu. Özellikle Rumlar ve Ermeniler, Batı Devletlerinin de desteğiyle, Osmanlı toprakları üzerinde özerk devlet yapılanmaları için siyasal ve örgütsel çalışmalar yürütüyorlardı.
Osmanlı zayıflamaya başlayınca, Batı ülkeleri, ama özellikle Rusya ve İngiltere, İmparatorluk topraklarına göz diktiler ve gerek ülkedeki Hıristiyan azınlıkları, gerekse devletin finansman ihtiyacını, İmparatorluk üzerindeki nüfuzlarını arttırmak için kullanmaya başladılar
İlk ve etkili adımı atan, Küçük Kaynarca Antlaşmasıyla Rusya oldu ve Osmanlı tebaası olan Ortodoksların koruyuculuğunu üstlendi.
Bu adım İngiltere'yi müthiş telaşlandırdı ve derhal bir yandan Osmanlı'ya borç vermek için baskı yapmaya, öte yandan hem Ermenilere destek olmaya hem de Osmanlılar ile Rusların arasını açmaya başladı.
İngiltere'nin sistematik çabaları, 1853 yılında sonuç verdi ve hem Osmanlı'yı Rusya'ya karşı Kırım Savaşı'na soktu, hem de bu savaşı finanse etmek için, İmparatorluğa ilk dış borcunu verdi!
Bu savaş sonunda Osmanlı İmparatorluğu'nun hiç bir dişe dokunur kazancı olmadığı gibi, savaş dolayısıyla aldığı dış borç, katlanarak, sonunda Düyun-u Umumiye'nin ilanına ve İmparatorluğun çöküşüne yol açtı.
Ne yazık ki resmi tarih kitapları, bu savaş sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'nun yeniden Avrupa'nın Büyük Devletleri arasında yer aldığı gibi abuk sabuk bir başarı öyküsü anlatır.
Kırım Savaşı'nda İngiltere, Fransa ve Piyemonte-Sardinya, Osmanlı İmparatorluğu ile birlikte Rusya'ya karşı savaştılar ve bu savaş tarihe Hemşirelik mesleğinin simgesi olan, "Lambalı kadın" Florence Nightingale'i armağan etti.
Sağlık sorunları konusunda bir aktivist ve yazar olan Florence Nightingale, Kırım Savaşı sırasında İstanbul'a gelir ve yaralı askerlerin tedavi edildiği Selimiye Kışlası'nda görev yapar. Gece gündüz demeden çalıştığı için ona "Lambalı Kadın" adı takılmıştır.
İşte bu savaş sırasında ölen İngiliz askerlerinin gömüldüğü mezarlık, Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı'dır.
Haydarpaşa Limanı ile Gülhane Askerî Tıp Akademisi arasında yer almaktadır.
Bu mezarlıkta defnedilen askerlerin çoğunun o sırada çıkan bir kolera salgını dolayısıyla öldüğü bilinir. Savaş boyunca Selimiye Kışlası'nda toplam 6 bin İngiliz askerinin koleradan öldüğü sanılmaktadır.
Mezarlıkta, Birinci ve İkinci Dünya savaşlarında ölen İngiliz vatandaşı asker ve siviller de gömülüdür.
Mezarlık Kanuni Sultan Süleyman'ın özel mülkü olan, 1855 ve 1867 yıllarında İngiliz hükûmetine bağışlanan arsalar üzerinde kuruludur.
Mezarlıkta bir küçük şapel ve Kırım Savaşı'nda ölen askerlerin anısına, 1857 yılında Kraliçe Victoria tarafından diktirilen, 28 metre yüksekliğinde bir anıt vardır.
1867'dan beri, 700'den fazla sivil de mezarlığa gömülmüştür.
Bunların arasında 1598'de ölen ve sonradan buraya nakledilen, I. Elizabeth'in büyükelçisi Sir Edward Barton, 1898-1908 yılları arasındaki İngiliz Büyükelçisi Sir Nicholas O'Conor-Don da vardır.
Osmanlı hizmetine giren ve Hobart Paşa adıla tanınan Amiral Augustus Charles Hobart Hampten da burada gömülüdür.
İstanbul'un işgal yıllarında ölen, öldürülen İngiliz askerleri de bu mezarlıkta yatmaktadır.
İlginç bir ayrıntı olarak, İngiliz ordusunda çarpışan Hintlilerin de burada gömülü olduğuna işaret edelim.
Kraliçe Viktorya'nın diktirdiği anıt aslında pek çok yerden görülmektedir...
Elbette biz onu görürken, o da bizi görür:
Bakmak ile görmek, görmek ile anlamak arasındaki farkı vurgulayan sessiz bir tanık olarak yüz yılı aşkın bir süredir İstanbul'u seyretmektedir!