AVRASYA KARDEŞ ÜLKELER BİRLİĞİ TÜRK BİRLİĞİ - Azerbaycan Cumhuriyeti
Bakü (Nüfus: 1.807.000)
Gence, Sumgayıt, Mingeçevir, Alibayramlı, Şeki, Lankeran.
Komşuları ve Sınırlarının
Batıda Ermenistan (1007 km), güneybatıda Türkiye (13 km), kuzeybatıda Gürcistan (480 km), güneyde İran (756 km), kuzeyde Rusya Federasyonu (390 km) ve doğusunda Hazar Denizi (713 km). Sınırlarının toplam uzunluğu 3600 km’dir.
Kür, Aras, Alazani, Samur, Terter, Kanık, Genceçay ve Beylegan
Dünyanın en büyük gölü Hazar Denizi (Yüzölçümü 400.000 km2, derinliği 1025 m), Sarısu, Ağgöl, Ağzıbirçala, Mehman, Büyükşor, Hacıkabul.
Kuru ve subtropikal karakterdedir. Kuzey bölgesinde kuru karasal iklim hakimdir.
Petrol, doğalgaz, kurşun, çinko, bakır, demir cevheri, barit, alünit, kobalt, arsenik, mermer, kireç taşı, siyenit, maden tuzu ve kaya tuzu.
Üzüm, pamuk, tütün, çay, sebze ve meyve.
Petrol araştırma, sondaj makineleri üretimi, Petro-kimyasallar, yiyecek ve içecek, tekstil, elektronik ve metal işleme.
Kırsal Kesim Nüfusu (%)
Nüfus Artış Hızı (2002, Binde)
Nüfus Yoğunluğu (2002, Kişi/km²)
Nüfusun Kompozisyonu (2002, %)
Diğer (Rus, Talış, Lezgi, Yahudi, Ermeni)
Ortalama Yaşam Süresi (Yıl) (2002)
Bebek Ölüm Oranı (1000 doğumda) (2002)
İşsizlik Göstergeleri (2002)
Toplam işsiz sayısı
İşsizlerin Toplam Çalışabilir Nüfusa Oranı %
İlham Aliyev, Kasım 2003’de yapılan seçimlerde beş yıllık bir süre için Başkan seçilmiştir
100’ü tek adaylı seçim bölgelerinden seçilen, 25’i ise parti listesinden gelen 125 üyeden oluşan Milli Meclis.
Azerbaycan’da Siyasal ve Sosyal Yapılanmalar:
Azerbaycan'da kendilerini parti olarak adlandıran fakat hukuken böyle bir kimliği olmayan çeşitli partiler mevcuttur. Bunlardan en büyükleri şunlardır:
3-Milli Müsavat Partisi (Turancı bir partidir.)
4-Halk Cephesi (51 partinin desteklediği bir koalisyon.)
5-Milli İstiklal Partsi (Milliyetçi ve Türkçüdür)
9-Tövbe Partisi (İran yanlisi)
Azerbaycan Cumhuriyeti “Rayon” adı verilen idari bölgelere ayrılmıştır ve 59 rayon (bölge), 11 şehir ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nden oluşmaktadır. Bakü ve Gence kendilerine bağlı Rayonları bulunması sebebiyle Büyükşehir olarak tanımlanmaktadır. Rayonların yürütme yetkileri münhasıran Cumhurbaşkanı tarafından atanan “İcra Hâkimleri” (İcra Başçısı) tarafından kullanılmaktadır. 12 Aralık 1999 tarihinde, ilk yerel seçimler yapılmış ve İcra Hâkimiyeti sistemi ile birlikte belediye sisteminin de uygulamasına geçilmiştir.
Üye Olduğu Uluslararası Teşkilatlar ve Üyelik Tarihleri
İslam Kalkınma Teşkilatı
AB ile Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması
GATT’a Gözlemci statüsü ile katılışı
2. AZERBAYCAN TARİHİ
Azerbaycan adı konusunda çeşitli görüşler mevcuttur. Azerbaycan adının Büyük İskender'in ölümünden sonra (M.Ö.323), burayı yöneten komutanlarından Atropates'ten geldiği söylendiği gibi, mecusi diniyle ilgili olarak "od" anlamındaki azer ve "muhafız" anlamındaki baygan kelimelerinden de geldiği söylenmektedir. Ancak, bu yer adının etimolojisi yapılırken, burada hâkimiyet süren Kasar (Hazar) Türklerinin ismi de göz önünde bulundurulmalıdır.
7.yy'ın ortalarında (642) Azerbaycan, Arapların eline geçmiştir. Ancak bu sıralarda, Kök Türk Devleti'nin batı ucunu teşkil eden Kasarlar ve bugünkü Bulgarların cedlerinden olan Bars illiler bu bölgenin Türkleşmesini hemen hemen tamamlamış durumdaydılar. 7-8. yüzyıllarda buralarda hâkimiyet kurmuş olan Hazarlarla beraber İtil-Bulgar Devletinin de faaliyet sahası olduğu için bölgenin Türkleşmesi Oğuz akınından önce gerçekleşmişti.
III. Ahmet ve I.Mahmut zamanlarında Azerbaycan'ın Osmanlı topraklarına katılması devletin ana siyaseti olmuş, ancak Rusya'nın güneye inme politikası ve Nadir Şah'ın başarılı yönetimi Osmanlı Devleti'nin bunu gerçekleştirmesine engel olmuştur. Daha sonra, Azerbaycan'ın yönetimi yine bir Türkmen boyu olan Kaçarların eline geçmiştir (1779). Kaçar Hanedanlığı'nın yöneticilerinden Feth Ali Şah zamanı özellikle Ruslarla mücadeleyle geçmiştir. Kaçarlarla beraber Azerbaycan'ın tarihinde önemli rol oynayan hanlıklar devri başlar.
Azerbaycan hanlıklarını kuzey ve güney olarak iki grupta toplayabiliriz:
Kuzeyde : Şeki, Gence, Bakü, Derbent, Kuba, Nahçıvan, Talış, Revan
Güneyde : Tebriz, Urumiye, Erdebil, Hoy.
16. ve 17. yüzyıllarda Türk topraklarını işgale başlayan Rusya 17. asra gelince Kafkasya üzerine seferlere başlamıştır. Tek başlarına Ruslara karşı mücadele etmenin zor olduğunu anlayan Azerbaycan hanlıkları Ruslara karşı beraber hareket etmeyi denemişler, ancak 1801'de Gürcistan, 1804'de Gence Rusların eline düşmüş, 1813'den itibaren de Karabağ'da yerleşmeye çalışmışlardır. 1828'e kadar Karabağ Rusya ile İran arasında çekişme konusu olmuştur. Karabağ'ın da içinde olduğu Aras'ın kuzeyinde kalan Revan, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, Gence ve sair Azeri hanlıkları 1828'deki Türkmençay Antlaşmasıyla Rusların eline geçmiştir. Böylece Aras nehrinin güneyinde kalan ve Azerbaycan topraklarının 2/3'ünü oluşturan kısım da İran'a bırakılmıştır.
Bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti (1918-1920)
1905 ihtilali Azerbaycan kültür ve edebiyatında yeni gelişmelere yol açmıştır. 1917'deki İhtilal başlamadan evvel, Azerbaycan Türkleri 15 Nisan'da Bakü'de bir "Kafkasya Kurultayı" toplamışlar ve uzun münakaşalardan sonra "Mahalli Federasyon" esasını kabul etmişlerdir. İstiklal fikri Gence'nin "Ademi Merkeziyet Partisi" ile Bakü'nün "Musavat Partisi"ni birleştirmiştir. İki milliyetçi ve Türkçü Nesib Bey Usupbeyli ile Mehmed Emin Resulzade biraraya gelerek Azerbaycan'ın istiklaline karar vermişlerdir. 28 Mayıs 1918'de Milli Azerbaycan Cumhuriyeti ilan edilmiş ve Türkiye tarafından derhal tanınmıştır.
Bu hadiseler Halk Cephesi hareketlerinin daha da hızlanmasına ve ülkede yayılmasına sebep olmuştur. 30 Eylül 1991'de bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan bunu yeterli görmemiş, 7 Haziran 1992'de düzenlenen Cumhurbaşkanlığı seçimiyle eski Komünist Partisi Lideri Ayaz Muttalibov'u başkanlıktan uzaklaştırarak, Ebulfez Elçibey'i Azerbaycan Cumhuriyeti'nin başına geçirmiştir. Ebulfez Elçibey seçimlerde oyların Y,4’ünü almıştır.
1992 Sonrası Siyasi Gelişmeler
4 Haziran 1993'de Suret Hüseyinov'a bağlı güçler Gence'de bir ayaklanma çıkarmışlardır. Bu ayaklanma büyüyerek Bakü'ye kadar yayılmıştır. Bu durum üzerine bir yıl kadar süren Halk Cephesi İktidarı sona ermiş ve Ebulfez Elçibey Bakü'yü terketmiştir. İsyan sırasında Meclis Başkanlığına Haydar Aliyev getirilmiştir. 3 Ekim 1993'de yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Haydar Aliyev Cumhurbaşkanı seçilmiştir.
Ekim 1998’de yapılan seçimler sonucunda Haydar Aliyev yeniden 5 yıllık bir süre için Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir.
Kasım 2003'de yapılan seçimlerde İlham ALİYEV Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir.
İşgal Edilen Azerbaycan Toprakları
Şuşa- 1992 yılı, 8 mayıs, arazisi 289 kv/km.
Laçin-1992 yılı, 18 mayıs, arazisi 1875 kv/km.
Hocalı-1992 yılı, 26 Şubat, arazisi 970 kv/km.
Hocavend-1992 yılı, 2 ekim, arazisi 1458 kv/km.
Kelbecer-1993 yılı, nisan , arazisi 1936 kv/km.
Agdam-1993 yılı, 23 temmuz, arazisi 1154 kv/km.
Fizuli-1993 yılı, 23 ağustos, arazisi 1112 kv/km.
Cebrayil-1993 yılı, 23 agustos, arazisi 1050 kv/km.
Qubadli 1993 yılı, 31 agustos, arazisi 826 kv/km.
Zengilan-1993 yılı, 29 ekim, arazisi 707 kv/km.
ERMENILERIN AZEBAYCAN’A TECAVÜZÜ SONUCUNDA:
-18 binden çok vatandaş helak olmuş.
-50 binden çok insan yaralanmis ve sikest olmus.
-Mecburi göçmenlerin sayısı 1 milyondan çoktur.
-4959 kisi kayıptır. Bunlardan 71’i cocuk , 326’sı kadin, 358’si yaşlıdır.
-1992- 2000 yılları arasında 1086 kişi esirlikden azat olmuştur. Bunların 67’si cocuk, 243’u kadın, 246’sı yaşlıdır.
Çarlık Rusya Kafkasya'nın güneyine indiği dönemlerde, Azerbaycan'ın kuzeyden güneye kadar 20'ye yakın hanlık bulunmaktaydı. Bu hanlıklar birliği sağlayamadıkları gibi kendi aralarında da zaman zaman çarpışmalar içinde olmuşlardır. Böylece, Rus istilâsı kolaylaşmıştır. Bu istilâ hareketi, 1800 yılında başlayarak 1828 yılında yapılan Türkmençay Antlaşmasıyla Azerbaycan'ın bütünlüğü parçalanarak sona ermiştir.
Anadolu Selçuklularının son dönemindeki Türk Beylikleri gibi Azerbaycan da hanlıklar dönemini yaşamıştır. Bu hanlıklar içinde, Anadolu'daki Osman Bey gibi bütünlüğü sağlayacak güçte maalesef bir han zuhur etmemiştir Azerbaycan'ın günümüze kadar uzanan felaketinin başlangıcı bu noktada düğümlenmiştir.
1789 Fransız İhtilâli'yle esen milliyet ve hürriyet rüzgârı, Osmanlı İmparatorluğu, Çarlık Rusya ve İran Şahlığı gibi ülkelerde de etkisini göstermiştir. 20. asrın başında Japonya'ya mağlup olması üzerine 1905'de Çarlık Rusya'da, 1906 yılında İran Şahlığında ve 1908 yılında da Osmanlı İmparatorluğunda devletin temel taşları oynamaya başlamış, meşrutiyet hareketi, bu ülkelerin idaresi altındaki milletlerde milliyetçilik duygusunu en üst seviyelere çıkarmıştır.
İran Şahlığı istibdat rejimi de esen bu sert hürriyet rüzgârı ile sallanmaya başlamıştır. Kendilerini tehlikede gören Çarlık Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu İran istibdatçılarının yanında yer almışlardır. Hürriyetçi vatanseverlerin sindirilmesi hususunda her türlü yardımda bulunmuşlardır. Osmanlı İmparatorluğu Hamidiye alaylarını, Çarlık Rusya ise Kazak birliklerini bu meşrutiyet hareketinin bastırılması için görevlendirmiştir.
İran'da, asrımızın başında Tebriz'de başlayan millî hareket başarıya ulaşmıştır. Şahlık rejimine karşı Serdarı Millî Settarhan ve arkadaşı Bağırhan'ın başlattıkları Meşrutiyet Hareketi Şahlık rejimi veliahtlarının yetiştikleri, yıllarca Azerbaycan'a başkentlik yapmış tarihî Tebriz şehrinde ateşlenmiş, bu Azerbaycan Türk ateşi bütün İran'ı sarmıştır.
1906-1911 tarihleri arasında yapılan mücadelelerle hedefine erişen bu meşrutiyet ve hürriyet mücadelesi, 1908'de 2. Meşrutiyet hareketine kadar Osmanlı İmparatorluğunda olduğu gibi, başlangıçtan 1911 tarihine kadar da Çarlık despot idaresi ve emperyalist İngiltere'nin yaptıkları büyük yardımlarla Şah istibdat rejimince söndürülmüş, Çarlık Rusya'da olduğu gibi meşrutiyetçilerin büyük bir bölümü öldürülmüş, yurtdışına çıkmaya muvaffak olanlar kurtulmuş, ülkede karanlık ve koyu bir istibdat idaresi sürmeye devam etmiştir.
Tebriz'de başlatılan ve bütünüyle İran'a hakim olan, Şahın ilan etmek zorunda kaldığı Meşrutiyet idaresinin başarıya ulaşmasında Osmanlı imparatorluğunda İkinci Meşrutiyet Hareketinin ilan edilmesini sağlayan İttihat ve Terakki Cemiyeti, Kuzey Azerbaycan'daki milliyetçi ve hürriyetçi millî kuruluşlar, maddî, manevî ve askerî yardımlarda bulunmuşlar. Onlar Tebriz'e gelerek Çarlık Rus ve İran kuvvetlerine karşı çarpışmışlar ve meşrutiyetin başarı kazanmasını sağlamışlardır. Tebriz'in yardımına koşan kuvvetlerin sayısı 15-20 bin kişiye çıkmış. Şah ve Rus kuvvetlerinin püskürtülmesinde Settarhan ve Bağırhan kuvvetlerine yardımcı olmuşlardır.
Şeyh Mehemmed Hiyabanî:
1911'de kanla boğulan İran Meşrutiyet hareketinin külleri arasından, Azerbaycan'da hürriyet ve özgürlük hareketleri filizlenmiş, yeni mücadelenin fidanları yükselmeğe başlamıştır.
Bu ikinci hareket de Tebriz'de kök salmıştır. Şeyh Mehemmed Hiyabanî, kurduğu Azerbaycan Demokrat Parti kanalıyla hürriyet ve istiklâlcileri kendi etrafında toplamış, kısa zamanda teşkilatlanarak harekete geçmiştir. 1. Dünya Savaşının son ayları içinde Rusya'da patlak veren İhtilâl sonucu Rus askerleri Doğu Anadolu ve Azerbaycan bölgelerini boşaltmış, Osmanlı orduları ileri harekete geçerek boşalan bu topraklara hakim olmuştur. Kuzey Azerbaycan'da Azerbaycan Türkleri de 28 Mayıs 19I8'de istiklâl ve hürriyetlerini kazanarak milli cumhuriyetlerini kurmuş, Rus ve Ermeni saldırılarını önlemek maksadıyla Türkiye'den kardeş yardımı almışlardır. Güney Azerbaycan bölgesine de hakim olan Osmanlı kuvvetleri, bizce büyük bir hata yapmış, Demokrat Parti Başkam Şeyh Mehemmed Hiyabanî'yi himaye edecek yerde, onu yakalayarak Kars'a sürgün etmiştir, Halbuki, Hiyabanî'ye yardım ederek Azerbaycan'ın bütünlüğünün sağlanması pekala mümkün olacaktı.
Osmanlı İmparatorluğunun müttefikleriyle birlikte I. Dünya Harbinden mağlup çıkmasını müteakip, Şeyh Hiyabanî Tebriz'e dönerek istiklâl ve hürriyet hareketine yeniden hız vermiş, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinin 27 Nisan 1920'de işgalinin akabinde, Güney Azerbaycan'da Azadistan Cumhuriyetini kurmuştur. Azerbaycan Türkçesi'ne büyük önem ve Azerbaycan'da birçok ıslahat hareketlerine girişmiştir. Fakat, bu hürriyet ve istiklâl hareketi de Şahlık istibdat idaresi tarafından kanla bastırılmış, Şeyh Mehemmed Hiyabanî sonuna kadar vuruşarak şehit olmuştur. Hürriyetçi, istiklâlci, çağdaş bir görüşe sahip olan ve bu görüşlerini hayata geçirmeye çalışan bu büyük kahraman insan da istibdatçı Şahlık rejiminin kurbanı olmuştur.
Burada iki önemli hususu vurgulamak gerekmektedir. Birincisi, Kuzey Azerbaycan'da kurulan Millî Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Güneyli kardeşleri üzerinde büyük etki yapmış, onları aynı istikamette harekete geçirmiştir. İkincisi, yanlış bir hareketle Azerbaycan'ın bütünlüğü önlenmiştir.
İran'da Hanedan-i Pehlevî
Azadistan Cumhuriyetinin yıkılması ve binlerce Azerbaycanlının kurşuna dizilerek şehit edilmesinden sonra, İran'da önemli gelişmeler olmuştur. 900 yıla yakın bir süreden beri Türk Hanedanları tarafından yönetilen bu coğrafi kıtada, 1925 yılında Kaçar Hanedanı tarihe karışmış, Harbiye Nazırı Savadkuhlu Rıza Han, Ahmet Şahın Avrupa'da seyahatte bulunmasından yararlanarak yönetimi ele geçirmiş, Pehlevî Hanedanını kurarak İran'ı yönetmeğe başlamış ve kendini Şah ilan etmiştir.
Mir Cafer Pişeverî Hareketi
İkinci Cihan Harbinde Almanya'nın, Sovyet Rusya'ya taarruz etmesi üzerine batılı müttefikler, Basra limanından yapacakları askerî yardımları hızlandırmak, aradaki engelleri kaldırmak, Almanya ile işbirliği içinde bulunan Rıza Şahı sürgüne göndermek maksadıyla, Azerbaycan Bölgesi Sovyetler Birliği, Güney Batı İran bölgesi de İngilizler tarafından işgal edilmiştir. Komünist Ruslar, bu işgalden istifade ederek Güney Azerbaycan'daki istiklâl ve hürriyet hareketlerine göz yummuştur.
İkinci Cihan Harbi müttefikler tarafından kazanıldıktan sonra sürgünde ölen Rıza Şahın yerine geçen oğlu Rıza Pehlevî'nin İran çapında yaptırdığı genel seçimlerde Tahran'da toplanan Millet Meclisine Azerbaycan bölgesinden Seyit Cafer Pişeverî milletvekili seçilmiştir. Fakat onun mazbatası şahın emriyle kabul edilmeyerek Millet Meclisine sokulması önlenmiştir. Azerbaycan Demokrat Partisinin Başkanı olarak milletvekili seçilen Pişeverî, Settarhan'ın, Şeyh Mehemmed Hiyabanî'nin tamamlayamadıkları istiklâl ve bağımsızlık hareketini sonuçlandırmak istemiştir. Azerbaycan Millî Hükümetini kurarak büyük ıslahat hareketine girişmiş, üniversiteler, hastaneler ve Azerbaycan Türkçesi'yle eğitim yapan 1600 ilkokul yaptırarak, büyük bir imar hareketine girişmiştir. Kısacası; Azerbaycan halkının gerçek manada arzuladığı yönetimi kurmuş, bu mutedil ve ılımlı bir idareyi millet hayatına hakim kılmış ve toprak reformunu gerçekleştirerek topraksız köylüyü toprağa kavuşturmuştur.
Tahran Antlaşması gereğince, İran topraklarını işgal eden Müttefiklerin bir yıl içinde burayı tahliye etmeleri gerekli kılınmış, bunun üzerine İngilizler Güney-Batı İran'ı tahliye etmişler. Fakat Ruslar, işgalleri altındaki Azerbaycan bölgesini boşaltmak istememişlerdir. Rusların himayesini gören Pişeverî Hükümeti de bu boşaltmaya taraftar olmamıştır. ABD'nin Sovyet Rusya'yı atomla tehdit etmesi üzerine Ruslar da bölgeyi boşaltmışlardır. İngilizlerin ve ABD'nin yardımlarıyla, Mehmet Rıza Şah Pehlevî kuvvetleri Azerbaycan'a girmiş, Tebriz'de ve diğer Azerbaycan şehirlerinde büyük katliamlar yaparak zalimliğin en çirkin örneğini vermiştir. Azerbaycan halkının masum kanları sel gibi akmıştır. Fakat Azerbaycan Türkünün ahı yerde kalmamış, yine Tebriz'den başlayan büyük hareketle bu kanlı müstebit de tarihin karalıklarına gömülmüş, kurdukları zalim Pehlevî Hanedanı da diğerlerinin akıbetine uğramış, yerini İran İslâm Cumhuriyetine terk etmiştir.
Pehlevî Hanedanı 53 yıllık yönetimi döneminde, Fars faşizmini İran'da hakim kılmış, bütün demokratik hareketleri en şedit bir şekilde boğmuştur. Okullarda, Azerbaycan Türkçesi'yle eğitimi kaldırmış, Türkçe yazılmış eserleri kütüphanelerden toplatarak yaktırmış, İran Türkleri "Turki Her" diyerek tahkir edilmiş, Ermenilere verilen haklar onlardan esirgenmiş, Azerbaycan Türkçesi konuşmaları yasaklanmıştır. Azerbaycanlı birdin bilgini olan Ayetullah Erdebilî "Azerbaycan köylüleri olmasaydı, biz dilimizi kaybedecektik, Azerbaycan Türkçesi'ni onlara borçluyuz." diyerek bunu açıkça gözler önüne sermiştir.
Nebatlar, hayvanlar gibi, insanlar da köklerine, dillerine sahip oldukları, insan haklarına, hukukun üstünlüğüne dayalı hürriyetçi demokrasi hayatı yaşadıkları müddetçe insan olmanın bilincine kavuşmuş olurlar. Çağdaş hürriyetçi demokrasi, milletler için olduğu kadar, insanlar için de büyük bir nimettir.
3. EKONOMİK YAPI
a. Tarım ve Hayvancılık
Ülke topraklarının 4.682.100 hektarını tarıma elverişli alanlar ve ormanlar teşkil etmektedir. Bu miktarın; 1.735.500 hektarı ekili alanlar, 1.038.200 hektarı ormanlık arazi, 2.622.400 hektarı çayır ve otlaklar, 250.000 hektarı çok yıllık ekim alanlarından oluşmaktadır. Halkın beslenmesi için gerekli olan gıda maddelerinin üretimi yönünde çok elverişli doğal şartlara sahiptir. Ancak iklim koşulları ve doğal ortamın son derece elverişli olmasına rağmen; makine-ekipman yetersizliği, kaliteli tohum, gübre ve zirai ilaç kullanılmaması, bankacılık mevzuatındaki yasal eksiklilerden dolayı tarımsal kredilerin açılamaması nedenleriyle ülke potansiyeli yeterince değerlendirilememektedir. Tarımda özel mülkiyete dayalı üretim yapısına geçilmektedir. Özelleştirme programı çerçevesinde mevcut 1.119 kolhozdan 1.039 ve 820 sovhozdan da 559 tanesinin özelleştirilmesi kararlaştırılmıştır. Özelleştirme kapsamında planlanan devlet emlakının % 94.9’u halka verilmiştir.
Tarım sektöründe genelde bir iyileşme yaşanmasına karşın özellikle pamuk üretimi hızlı bir düşüş göstermiştir. Ayrıca üzüm ve çay üretimi de düşmektedir.
Bitkisel Üretim (1000 ton)
Kaynak: Azerbaycan Devlet İstatistik Komitesi kayıtları
Tahıl Üretimi (1000 ton)
800 kilometre uzunluğundaki Hazar Denizi kıyısıyla zengin akarsularında balıkçılık ve su ürünlerinin özel bir yeri vardır. Aras-Kura nehirlerinde ve bilhassa Kura Nehrinin Hazar Denizi deltasında balıkçılık ve su ürünleri sanayi çok gelişmiştir. Hazar Denizi'nde avlanan mersin balığının yumurtası dünyaca ünlüdür. Azerbaycan, dünya havyar üretiminin % 80'ini karşılamakta ve yeni pazarlar aramaktadır. Salyan şehrinde, mersin, yayın ve sazan balıkları konserve sanayii gelişmiştir.
Büyükbaş ve küçükbaş hayvan sayısı (1000 Baş)
Hayvansal ürünlerin üretim miktarları (bin ton)
Fert Başına Düşen Gıda Miktarı (kg/yıl)
Sebze ve Bostan Ürünleri
b. Sanayi ve Madencilik
Sanayi sektöründe 1999 yılında 11.6 trilyon Manat'lık sanayi ürünü üretilmiştir. Bir önceki yıla göre %3,5’lik büyümede enerji, petro-kimya fabrikaları ve özel sektöre ait tesislerin büyük etkisi olmuştur.
2000 yılında GSMH'nin % 25,4’ü sanayi sektörünün payına düşmektedir. 15.949.8 Milyar Manat (3.564.8 bin $) tutarında mahsul üretilmiştir. 1999 üretimi ile kıyaslandığında üretim % 6.9 yükselmiştir. Üretimin % 44.5'i maden çıkarma ve işlenmesinin, % 40.9'u imalat sanayinin, % 14.6'sı ise elektrik enerjisi, gaz ve gaz ve su teçhizatına aittir.
Gıda sanayinde şarap üretimi en önemli üretim koludur. Hafif sanayide, tekstil, halı, deri ürünleri, oyuncak, mobilya ve bisiklet başlıca üretim kollarıdır. Ağır sanayide genelde ara mal ve yarı mamul üretilmektedir. Ağır sanayinin temelini petrol sanayii oluşturmaktadır.
Petrol, doğal gaz ve yan ürünleri sanayi oldukça gelişmiştir. Ayrıca, metalik madenlerin (bakır, çinko, kurşun, alüminyum, demir) üretimi ve hammadde kaynaklarına bağlı olarak yan sanayi de gelişmiştir. Sumgayıt'da, demir-çelik, demir dışı metalleri işleme sanayi ve kimya endüstrisi; Bakü, Gence ve Mingeçevir'de petrol ve doğal gaz endüstrisi ve yan sanayi, elektrik, makine ve ekipmanları üretim sanayi vardır. Sanayi sektöründe, üretim kapasitesi bir çok alanda yurtiçi talepten fazladır ancak teknoloji yenilenmesine gidilmediğinden mevcut birçok fabrika teorik kapasitesinin altında üretim yapmaktadır.
BDT ülkeleri ile ilişkilerin büyük oranda kesilmesi, bankalar arası işlemlerin yürütülmesinde karşılaşılan zorluklar, hammadde fiyatlarının yükselmesi, üretilen malların ihraç edilememesi, yeterli miktarda hammadde ve yardımcı madde ve malzeme temin edilememesi, üretim için ayrılan fonların verimli bir şekilde kullanılamaması, finansman kaynaklarının yetersizliği, döviz darboğazı ve özelleştirmenin yeterli seviyeye ulaşmaması üretimdeki düşüşün temel nedenleridir.
Temel Sanayi Ürünlerinin Üretimi
Buzdolabı (Bin adet)
Klima (Bin adet)
Çelik Borular (Bin ton)
Kostik Soda (Bin ton)
Sülfat Asit (Bin ton)
İlkin Alümin.(Bin ton)
Armatür (Bin takım)
Azerbaycan yeraltı kaynakları bakımından çok zengindir. Başlıca kaynakları; kurşun, çinko, bakır, demir cevheri, barit, alünit, kobalt, arsenik, mermer, kireç taşı siyanit, maden tuzu ve kaya tuzudur. Az miktarda altın ve gümüş gibi değerli madenler de bulunmaktadır.
c. Ulaştırma ve Haberleşme
Azerbaycan'ın açık denizlere ulaşan 3 karayolu bağlantısı vardır. Bunlar; Gürcistan üzerinden Karadeniz'e, Rusya üzerinden Karadeniz'e ve İran üzerinden Basra Körfezine ulaşan yollardır. Azerbaycan'ın karayollarının toplam uzunluğu 24.900 km'dir ve bu karayollarının bakıma ihtiyacı bulunmaktadır.
Demiryollarının toplam uzunluğu 2.120 km'dir ve bunun 1.278 km'sinde elektrifikasyon yapılmıştır. Ancak trenlerin ve demiryollarının yenilenmesi ve tamir edilmesi gerekmektedir.
Azerbaycan ve Hazar'a kıyı devletler arasında doğrudan ve düzenli deniz seferleri yapılmaktadır. Ülkenin en büyük limanı Bakü Limanı'dır. Bakü Limanının bakım ve tamire ihtiyacı vardır.
Bakü Bine Hava Limanından eski Sovyet Cumhuriyetleri ve dünyanın bir çok ülkesine uçak seferleri yapılmaktadır. Türk Hava Yolları'nın İstanbul’dan Bakü’ye, Azerbaycan Hava Yolları'nın da Bakü’den Ankara ve İstanbul’a düzenli seferleri vardır.
Ülkede telekomünikasyon altyapısı yeterince gelişmemiştir. Her yüz kişiye düşen telefon sayısı 8.8'dir.
Azerbaycan'ın en büyük yeraltı zenginliği petroldür. Petrol ve doğalgaz üretimi diğer yeraltı zenginliklerine göre birinci sırada gelmektedir. Petrol 19. yüzyılla birlikte ekonomik hayata girmiştir. Gaz üretimi daha yavaş artmakta, petrol üretimi ise bağımsızlık sonrasında giderek artmaktadır.
1999 yılında, 13.8 milyon ton petrol üretilmiştir (276,800 varil/ gün), bu miktarın büyük bir kısmı (üretimin % 89'u) kıyıdan uzak alanlardan gelmiştir. 2000 yılı Ocak–Mayıs döneminde petrol üretimi yıllık % 7.1 artışla 5.93 milyon tona ulaşmıştır. Bu dönem içerisinde gaz üretimi 2.4 milyar metreküp olmuş ve yıllık % 2.2 düşüş göstermiştir. Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) çoğunlukla kıyı alanlarını işletmekte, kıyıdan uzak alanlar ise Azerbaycan Uluslararası İşletim Şirketinin (AIOC) liderliğindeki konsorsiyumlar tarafından işletilmektedir. AIOC 1997 yılı sonlarında petrol üretimine başlamıştır.
AIOC tarafından işletilen kıyıdan uzak alanlardan elde edilen üretim payı artmaktadır. Ekonomi, yabancı yatırımlarının büyük bir bölümü için AIOC’ye bağlıdır; AIOC 1999 yılında yapılan 510 milyon ABD doları tutarındaki yabancı direkt yatırımın 341 milyon ABD doları tutarındaki bölümüne karşılık gelmektedir. Aralık 1999 ve Mayıs 2000 arasında, devletin AIOC’den elde ettiği gelirin ödendiği Ulusal Petrol Fonu, 75 milyon ABD doları ( GSYİH’nin % 1.9'u) kazanmıştır.
2000 yılında petrol üretimi 14 milyon ton, 2001 yılında ise 14.9 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.
Rafine petrol ürünleri çıktısı, rafinerilerin yerel petrol üretimine daha fazla girmesiyle, artmaya devam etmektedir. Ürünlerin, BDT ya da İran’a satışı ile ilgili olarak piyasaların geç ödeme yapması sorun teşkil etmektedir. 2000 yılının ilk beş ayı içerisinde Ukrayna’ya 12.9 milyon ABD doları değerinde 65,000 ton mazot satılmış, ancak ödeme olarak yalnızca 4.6 milyon ABD doları alınmıştır. 2000 yılında gönderilmesi gereken 435,000 ton mazotun nakli, kalan 8.3 milyon ABD dolarının ödenmesine kadar askıya alınmıştır. İran’a mazot satışında bir azalma söz konusudur, bunun nedeni ise İran tarafından verilen düşük fiyat ve yüksek nakliye maliyetleridir.
Azerbaycan tarafından orta ve uzun vade ticari olarak yaşayabilir petrol ihraç boru hatlarının inşa edilerek petrol sektörünün gelişmesine olanak verilmesi gerekmektedir. Bakü’den Karadeniz’deki Novorissiysk limanına ve Bakü’den Gürcistan’daki Supsa limanına iki petrol ihraç boru hattı vardır. Bu iki boru hattı benzer kapasitelere sahiptir ve toplam yaklaşık 230,000 v/g değerinde nakil yapabilmektedir.
Azerbaycan ve Gürcistan Parlamentoları Bakü’den Türk limanı Ceyhan’a bir boru hattının inşası için gerekli yasal çerçeveyi Mayıs ve Haziran ayları içerisinde onaylamışlardır. Bu çerçeve Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye tarafından 18 Kasım 1999 tarihinde imzalanan İstanbul Anlaşmasını; 18 Kasım 1999 tarihinde Azerbaycan, Gürcistan, Kazakistan, Türkiye ve ABD tarafından imzalanan İstanbul Deklarasyonunu ve 09.05.2000 tarihinde imzalanan ve İstanbul anlaşmasını değiştiren protokolü içermektedir. Boru hattının uzunluğu 1.730 km ve petrol akıtma gücü ise 50 milyon ton olacaktır.
Petrol Kaynaklarının İşletilmesi
1994-2000 yılları arasında Azerbaycan’ın uluslararası ilişkileri ve ekonomisi açısından büyük önem taşıyan petrol kaynaklarının ortak işletilmesi amacıyla toplam 21 adet anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşmalardan
ABD'nin BMB Oil şirketi ile yapılan "Karabağ-Çerkez-Unbakü" anlaşması iptal edilmiştir.
2000 yılı sonuna kadar imzalanan 21 petrol anlaşmasında 15 farklı ülkeye ait 33 büyük petrol şirketinin ortaklığı bulunmaktadır. Söz konusu anlaşmalar kapsamında petrol yataklarındaki tahmini petrol rezervi 2-3 milyar ton ve tahmini yatırım miktarı 63 milyar $ civarındadır.
1994–1999 döneminde petrol sektöründe gerçekleşen yabancı yatırımların yıllar itibariyle görünümü aşağıdaki gibidir.
Petrol Sektöründeki Yabancı Yatırımların dağılımı (Milyon Dolar)
Azerbaycan’da 2005 yılında toplam karbonhidrojen üretimi 41,12 milyon tona ulaşması (27,72 milyon ton petrol ve 13,4 milyar m3 gaz), 2010 yılında ise 66,16 milyon ton karbonihrojen üretimine (48,7 milyon ton petrol ve 17,5 milyar m3) ulaşılması beklenilmektedir.
Enerji üretimi (Milyon ton, ayrıca belirtilmediği takdirde)
Toplam Petrol Üretimi
Offshore Petrol Üretimi
Gaz üretimi(milyar metreküp)
Offshore Gaz Üretimi
Rafine edilmiş petrol
Termik enerji (milyon kcal)
1999 Azerbaycanİstatistik Yıllığı AIOC üretime geçtiği 1997 yılında küçük miktarlarda petrol ve doğal gaz üretmiştir.
Kaynak: EIU Azerbaijan Country Profile 2000,2001,2002.
İnşaat sanayiine ait malzemelerin ve hammaddelerin bol ve ucuz olması ve arz açığının bulunması nedenleriyle inşaat sektörü dış yatırımlar için özendirici bir sektördür. İnşaat malzemeleri açısından en zengin yerler Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti, Dalyar, Hankendi, Masallı, İmişli, Gence ve Bakü'dür.
İnşaat sektörünün GSYİH içindeki payı 1990 yılında % 8.1, 1995'de % 3.7, 1996'da % 9.3, 1997'de % 11.7, 1998'de % 10.5 ve 1999'da %9.4, 2000 yılında % 4.4 olmuştur.
Bu sektörde faaliyet gösteren firmalar arasında Türk şirketleri önemli bir yer almaktadır.
Bankacılık ve merkez bankacılığı konusundaki düzenlemelerle ilgili olarak 7 Ağustos 1992'de "Merkez Bankası Hakkındaki Kanun" ile "Bankalar ve Bankaların Faaliyetleri Hakkındaki Kanun" arka arkaya yürürlüğe girmiştir. İki seviyeli bankacılık sisteminin kurulması amaçlanmıştır; birinci seviyede Merkez Bankası, ikinci seviyede diğer bankalar. Para ve bankacılık sektöründe politikaları belirleme, denetim ve kontrol yetkisi Merkez Bankasına aittir.
Bankacılık kanunu modern anlamdaki tüm bankacılık işlemlerini kapsamına almaktadır, fakat ekonominin tam anlamıyla serbest pazar sistemine geçememiş olması ve banka sisteminin de modern anlamıyla yerleşmemiş olması nedenleriyle, hedeflenenler gerçekleştirilememektedir. 01.01.2000 itibarıyla banka sistemini sağlamlaştırma politikası doğrultusunda bankaların asgari sermayeleri 2.000.000 Dolara çıkarılmıştır. Bu limite çıkamayan bankaların lisansları iptal edilmekte ve özel bankaların sayısı azalmaktadır. Asgari sermaye uygulaması neticesinde 1995 yılında 200’ün üzerinde banka mevcutken bugün bankaların sayısı 2/3 oranında azalmıştır. Ülkedeki 75 bankadan; 11 tanesi yabancı sermayeli ya da yabancı sermaye iştirakli banka, 4 tanesi devlet sermayeli banka ve 60 tanesi ise ticari ve yerli ortaklı bankadır. Faaliyet gösteren bankalardan en önemlisi ve işlem hacmi büyük olanı Beynelhalk Bank’tır.
Yabancı bankalar % 100 yabancı sermaye ile kurulabileceği gibi müşterek müessese, şube veya temsilcilik şeklinde de kurulabilmektedir. Bankalar Kanunu’nda yabancı bankaların toplam sermayesinin sistem içindeki bankaların toplam sermayesinin % 30’undan fazla olamayacağı hükmü yer almaktadır.
Türk sermayeli bankalar Azer-Türk Bank (Ziraat Bankası ortaklığı), Koçbank, Royalbank, CIBank sektördeki önemli bankalar arasındadır.
Ülkede 62 adet sigorta şirketi bulunmaktadır. Bunların 16’sına bankalar da ortaktır ve 4 adet müşterek sigorta şirketi bulunmaktadır. Sigorta şirketleri için minimum sermaye 200 milyon Manat yani yaklaşık 50.000 ABD Dolarıdır. Sigorta şirketlerinin çoğu küçük ve orta büyüklükteki şirketlerdir. Türk sermayeli şirketler; Günay Anadolu Sigorta, Başak-İnam Sigorta ve CI Sigorta’dır.
Enflasyon 1997 yılındaki rakamlardan aşağı çekilmiş, 1998'de fiyatlar düşmüş ve 1999 Haziran’ındaki mini devalüasyona rağmen, iç talep düşük kaldığından 1999'da da düşmeye devam etmiştir. Yıllık enflasyon 1999'da "% –8.5" (deflasyon) olarak gerçekleşmiştir. Merkez Bankası (ANB) 2000-01 yıllarında enflasyonun anti–enflasyon güvencelerine karşın hafif bir artış göstermesine izin vermiştir.. Enflasyon, 1999 yılının Ocak–Mayıs ayları arasındaki % 0.9 değerinden 2000 yılının Ocak–Mayıs ayları arasında % 1.5'e yükselmiştir. 2000 yıllık enflasyon rakamı 2.2 olarak gerçekleşmiştir, Enflasyonda 2001 yılında görülen düşüdün ardından 2002 de az da olsa bir yükselme görülmüş ve % 2.6 olarak gerçekleşmiştir.
ı. Döviz Kuru
1999’da gerçekleştirilen devalüasyondan sonra, Manatın amortismanını düzeltmek için müdahalede bulunulan bir “kirli dalgalanmadan”, döviz kuru ayarlaması amaçlı piyasa mekanizmalarına geçilmiştir. Ocak–Mayıs 2000 döneminde, Manat ABD Dolarına karşı yalnızca %1.5 değer kaybetmiştir. Komşu ülkeler daha yüksek enflasyon oranlarına sahip olduklarından, Manat bu ülke para birimleri karşısında gerçekten değer kazanmıştır. 2000-2001 yıllarında Manat ABD Doları karşısında değer kaybetmiştir. 2002 ve 2003 yıllarında denge sağlanmıştır.
Döviz Kuru (Aksi belirtilmediği takdirde Manat’ın her para birimi cinsinden değeri, yıllık ortalama)
Kaynak: EIU Azerbaijan Country Profile 2000, 2001, 2002.
1999 yılındaki ticari açık beş yılın en düşük değeri olarak gerçekleşmiştir. Artan petrol ve rafine ürün satışları daha yüksek ihracat kazançları sağlarken, Manatın devalüasyonu, petrol sektörüne yapılan yatırımları yavaşlattığından ithalat maliyetlerinin kesilmesine yardımcı olmuştur. Azerbaycan’ın yabancı petrol konsorsiyumlarının ticari dengesi, artan ihracat ve petrol sektörü için daha az sermaye malı ithalatı yapıldığından, artı değere geçmiştir. 1999 yılı için nihai rakamlar, eski Sovyetler Birliği ile yapılan ticaretten uzaklaşma ve sağlam para piyasalarına kayma eğilimini doğrulamaktadır. BDT'nin, toplam ticaret içindeki payı 1998 yılında % 27.7 iken 1999 yılında bu değer % 22.6, 2000 yılında .5 ve 2001'in ilk altı aylık döneminde %7.4 olarak gerçekleşmiştir.
İthalat tarafında ise, BDT ülkeleri ve Rusya'dan yapılan ithalatta görülen azalma daha yavaş olmuştur. Ucuz ruble ile Rusya 1999 yılında Azerbaycan piyasasındaki payını artırmış ve Azerbaycan ithalatındaki payını 1998 yılındaki % 18 değerinden 1999 yılında % 21.9'a çıkarmıştır. Ukrayna gibi diğer BDT ülkelerinden yapılan ithalat düşmüştür. Türkiye’den yapılan ithalat, toplamda 1998 yılındaki % 20.4'lük değerden 1999 yılında % 13.8'e, 2000 yılında % 6.0'a düşmüştür.
Azerbaycan'da ticaretin güçlendirilmesi için, petrol sektöründe üretimin arttırılmasına, BDT ülkeleri arasındaki ticaretin yeniden canlandırılmasına ve yeni pazarlar oluşturulmasına yönelik çalışmalar sürdürülmektedir. Bu kapsamda iki ve çok taraflı anlaşmalar imzalanmaktadır.
Azerbaycan’ın büyük ticaret ve cari hesap açıkları, petrol fiyatlarındaki artışlarla kontrol altına alınmaktadır. Ham petrolün fiyatı 1999 yılının ilk üç ayı ve 2000 yılının ilk altı ayı arasında iki kattan fazla artmıştır ve petrol ihraç hacimi de aynı süre içerisinde neredeyse iki katına ulaşmıştır. Ülkenin önemli bir petrol üreticisi ve ihracatçısı olmamasına rağmen, Azerbaycan Uluslararası İşletim Şirketi (AIOC) tarafından yapılan yatırım nedeniyle ihracat hızlı bir şekilde artmaktadır.
2000 yılı sonu itibarıyla Azerbaycan'ın dış ticaret hacmi 2.917.0 milyon ABD Doları olarak gerçekleşmiştir. Bu rakamın 1.7744,9 milyon Doları (% 59.8) ihracat, 1.172,1 milyon Doları (% 40.2) ithalattan oluşmuştur. Dış ticaret 572.8 milyon Dolar fazla vermiştir.
Dünya çapında ticari ilişki kurulan ülke sayısı 122'dir. Dış ticaretin % 20.9'u BDT, % 79.1'i diğer ülkelerle yapılmıştır.
2001 yılı ilk 11 aylık dönem içerisinde Azerbaycan'ın dış ticaret dengesi 706,15 milyon ABD Doları olmuştur. Devlet İstatistik Komitesi verilerine göre 2001 yılı Ocak-Ekim ayları arasında Azerbaycan'ın dış ticaret hacmi 3.31 milyar Dolar olmuştur. Dönem içerisinde Azerbaycan 120 ülke ile ticari ilişki kurmuştur. İlk 11 aylık dönem içerisinde ihracatı 2.01 milyar Dolar, ithalatı ise 1.3 milyar Dolar olarak gerçekleşmiştir.
Ödemeler dengesinde, 1999 yılında toplam ihracat. Petrol sektöründen 383.3 milyon ABD Doları ihracat geliri sağlanmıştır, bu toplam ihracat kazancının % 37.4'üdür ve % 189.3'lük bir artış göstermiştir. Toplam rafine ürün ihracatı ise yıllık 9.5'lik bir artışla 21.7 milyon ABD Doları kazandırmıştır (GSYİH’nin % 8'i). Petrol dışındaki ekonomi daha düşük ihracatlar yapmaya devam etmiştir. Pamuk satışı 1998 yılındaki 47.2 milyon ABD Doları (GSYİH’nin % 1.2'si) değerinden 1999 yılında 21.7 milyon ABD Doları (GSYİH’nin % 0.5'i) değerine düşmüştür ve bu da bağımsızlık sonrasındaki en düşük düzeydir. Makine ve ekipman ihracatı 1998 yılında 41.1 milyon ABD Doları tutarındayken 1999 yılında % 15.6 azalma göstermiş ve 34.7 milyon ABD Dolarına düşmüştür. Azerbaycan’ın endüstri sektörü rekabet gücüne sahip değildir, bu da sermaye mallarının ithalatı artmaya devam ederken ihracatta azalmaya yol açmaktadır.
İthalat maliyetleri 1999'da kontrol altına alınmıştır, fakat yine de dünya standartlarına göre yüksektir. 1999 yılındaki toplam ithalat 1998 yılındaki 1.72 milyar ABD Doları (GSYİH’nin A.9'u) değerinden % 16.9 düşerek 1.43 milyar ABD Doları (GSYİH’nin % 35.8'i) olmuştur. Yavaşlayan yabancı direkt yatırım (FDI) akışları petrol sektörü ithalatının 1998 yılındaki 355.7 milyon ABD Doları değerinden 1999 yılında 194.9 ABD Doları değerine düşmesine neden olmuştur. Diğer sermaye mallarının ithalatı, özellikle de makine ve ekipman ithalatı, 1998 yılındaki 342.2 milyon ABD Doları değerinden % 34.1'lik artışla 1999 yılında 458.8 milyon ABD Dolarına yükselmiştir. 1999 yılında gıda ithalatı da % 21.3 artmış ve 1998 yılının 171.1 milyon ABD Doları değerinden 1999 yılında 207.5 milyon ABD Dolarına yükselmiştir. Kimyasalların ve demir dışındaki metallerin ithalatı düşmüştür. Ekipman ve makine haricinde, en büyük tek ithalat kalemi Azerbaycan gümrük istatistiklerinin kaydetmediği ithalatlar için yapılan ödemeler dengesi ayarlamasıdır. Bu ithalatlar ya kaçak mallar ya da sınır ötesi alışveriş yapanlarca beyan edilmeyen kişisel ithalatlardır. 1999 yılında bu ithalatlar Azerbaycan’a 399.9 milyon ABD Dolarına (GSYİH’nin % 10'u) mal olmuştur.
d. Azerbaycan'ın ihracatının başlıca mal gruplarına göre dağılımı (%)
Gıda malları ve Canlı Hayvanlar
Bitkisel ve Hay. Yağlar
Gıda Mal.İçki,Alkol, Tütün
Metal ve Metal Mamulleri
Makinalar ve Elektronik teçhizat
Kaynak: T.C.DTM-Bakü Ticaret Müşavirliği 1999, 2000 yılı raporu,
e. Azerbaycan'ın ithalatının başlıca mal gruplarına göre dağılımı (%)
Hayvanve hayvansal ürünler
Kimya sanayii ürünleri
Plastik ve Plastik Mamulleri
Kağıt ve kağıt mamulleri
Metaller ve Metal Mamulleri
Makina Ekipman ve teçhizat
Kaynak: T.C.DTM-Bakü Ticaret Müşavirliği 1999 , 2000 yılı raporu,
f. İhracat Yapılan Başlıca Ülkeler İhracat (toplamda %)
BDT Ülkeleri toplamı
BDT Dışındaki Ülkeler Toplamı
Rakamlar Gümrüklerden alınan verilerdir ve ödemeler dengesi hesabında kullanılanlardan farklıdır. Sebebi batılı petrol konsorsiyumları tarafından yapılan işlemlerin tam anlamıyla hesaba katılmamasıdır.
Kaynak: EIU Azerbaijan Country Profile 2000, 2001
g. İthalat Yapılan Başlıca Ülkeler
İthalat (toplamda %)a
5. ÖZELLEŞTİRME VE ÜLKEYE YABANCI SERMAYE GİRİŞİ
Özelleştirme çalışmaları Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak 1992'de kurulan Devlet Emlak Komitesi tarafından yürütülmektedir. Bu çalışmaların hukuki dayanağı Ocak 1993'de çıkarılan ve 27 maddeden oluşan "Devlet Mülkiyetinin Özelleştirilmesi Kanunu"dur.
Özelleştirmeye alıcı olarak katılabilenler; özelleştirilecek tesisin çalışanları, ülke vatandaşları, devlet müessesi-birliği ve işletmesi olmayan hukuki şahıslar, sermayesinin % 25'inden fazlası devlete ait olmayan tüzel kişiler, yabancı özel ve tüzel kişiler olarak belirlenmiştir. Özelleştirilemeyecek kuruluş ve sektörler; petrol, doğal gaz, sanatsal mekanlar ve madenlerdir.
Cumhurbaşkanının 8 Şubat 1997 tarihli fermanı uyarınca yurtdışında bastırılarak ülkeye getirilen 8 milyon adet Devlet Özelleştirme Payı'ndan (Çek) 7.183.803 adedi A.C. vatandaşlarına ücretsiz dağıtılmıştır. A.C. vatandaşları ve yabancılar özelleştirmeye bu çeklerle katılabilmektedirler.
Özelleştirme programına göre özelleştirilecek tesis ve müesseseler küçük, orta ve büyük olarak 3 gruba ayrılmıştır. Küçük müesseselerin % 15'i çalışanlarına parasız verilmekte, % 85'i ise paralı açık arttırma ile satılmaktadır. Orta ve büyük müesseseler ise önce Anonim Şirket statüsüne dönüştürülmekte, sonra özelleştirilmektedir ve bu şirketler; hisselerinin en az % 50'si çek açık artırmaları ile, % 15'i müessese çalışanlarına çek karşılığında, 'u paralı açık artırma ve kalan % 25'inin ise devlet tarafından kapalı yatırım fonuna verilmesi ile özelleştirilmektedir.
Birinci Özelleştirme Programı 1995-1998 yıllarını kapsamaktadır, İkinci Özelleştirme Programı 10.08.2000 tarihinde Cumhurbaşkanınca tasdik edilmiştir. İlk Programda küçük işletmelerin özelleştirilmesiyle elde edilen tecrübeden yararlanılarak, ikinci özelleştirmede orta ve iri ölçekli müesseselerin özelleştirilmesinde ortaya çıkacak problemlerin giderilmesine çalışıldığı görülmektedir. Özelleştirmeden 2000 yılında 8.5 milyon Dolar ve 1996-2000 Eylül ayına kadar toplam 109 milyon Dolar gelir elde edilmiştir.
2. Doğrudan Yabancı Sermaye
Ekonomik iyileşme daha çok petrol sektörüne yapılan doğrudan yabancı yatırımın (FDI) sonucu olarak son derece yüksek düzeyde sermaye yatırımı ile desteklenmiştir. 1999 yılında, sermaye yatırımı petrol alanlarındaki daha düşük yabancı yatırım, iki arama konsorsiyumunun kapanması ve Azerbaycan Uluslararası İşletim Şirketi’nin (AIOC) ilk işinin sona ermesi nedeniyle % 3 oranında düşmüştür2000 yılının ilk çeyreğinde, sermaye yatırımı yeniden artmıştır, ancak bu artış belirgin olmamış, yalnızca yıllık olarak %2.4 artış gösterip 911 milyar manat seviyesine (208 milyon ABD Doları, GSYİH’nin % 21.7'si) ulaşmıştır. Yatırım büyümesinin hızı 1999 yılının ilk çeyreğinde, %9 olduğu zamana göre yıllık olarak daha düşüktür. FDI ve borç iç akışları biçimindeki yabancı yatırım ilk çeyrekte yıllık % 28 düşüş gösterip 419.9 milyar Manat'a (95.4 milyon ABD Doları; GSYİH’nın 'u) karşılık gelmiştir. Devlet işletmeleri yatırımın 318.4 milyar Manatını (GSYİH’nın % 7.6'sı) ve yerli özel yatırımcılar da 172.7 milyar Manatını (GSYİH’nin % 4.1'i) karşılamıştır.
2000 yılında petrol ve gaz alanındaki yatırım payı yıllık olarak büyük ölçüde düşmüştür. Yatırımın diğer temel alıcıları endüstriyel yarı işleme kuruluşları olmuş ve aynı dönemde yıllık büyük artış göstererek GSYİH’nin % 2.8'ini gerçekleştirmiştir.
2000 yılında toplam 1.052 milyon Dolarlık yatırım yapılmıştır. Yabancı sermaye miktarı 536.4 milyon Dolardır ve toplam yatırımların % 51’ine tekabül etmektedir.
Azerbaycan'a 1994-2000 yılları arasında 5.2 milyar Dolarlık yabancı sermaye girişi olmuştur, bu rakamın 3.4 milyar Doları petrol, 1.8 milyar Doları petrol dışı sektörlere aittir.
Azerbaycan’a 1994-1999 yılları arasındaki yabancı sermaye girişi (Milyon Dolar)
Petrol Dışı Sektörler
Kaynak: T.C.DTM-Bakü Ticaret Müşavirliği 1999 yılı raporu,
Yabancı Sermayenin Ülkelere göre dağılımı (Milyon Dolar)
5. TÜRKİYE - AZERBAYCAN İLİŞKİLERİ
1991 yılından itibaren gelişen siyasi ve ekonomik ilişkilere paralel olarak artan dış ticaret hacmimiz ülkemiz lehine fazla vermektedir. Ancak, 1998 yılında yaşanan Rusya krizi sonrası Ruble’nin devalüe edilmesinin de etkisi ile Rus malları Azerbaycan pazarında mutlak fiyat avantajı sağlamış ve halkın gelir seviyesinin de düşük olması sebebiyle fiyatı, talebi belirleyici en önemli kriter haline getirmiştir. Bu gelişmelerin sonucu olarak, ülkemizden gelen mallara olan talep azalmıştır. Bu durum, Azerbaycan’da iş yapan işadamlarımızı da doğrudan etkilemiştir. 1999 yılında Azerbaycan ile olan ticaretimizde geçmiş yıllara göre düşme görülmüştür. 1996, 1997 ve 1998 yıllarında en fazla ithalatın yapıldığı ülke Türkiye iken, 1999 ve 2000 yıllarında Rusya'dan sonra ikinci sırada yer almıştır. İhracatımızın düşmesinde önemli etkenlerden biri de müteaahhit firmalarımızın üstlenmiş oldukları taahhüt işlerinin büyük ölçüde tamamlanmış olması ve yeni büyük projelerin başlamamasıdır. 2001 ve 2002 yıllarında ihracatımı zyeniden artmaya başlamıştır.
1992-2000 yılları arasında Türkiye ile Dış Ticareti (Milyon $)
Kaynak: T.C.DTM-Bakü T.Müş. 1999, 2000 yılları raporları, Azerbaycan Devlet İstatistik Komitesi yayınları
Azerbaycan'dan İthal Ettiğimiz Başlıca Mallar
Dizel yakıtı, pamuk, ham petrol, polietilen, deri, alkollü içecekler, ham alüminyum, benzin.
Azerbaycan'a İhraç Ettiğimiz Başlıca Mallar
Buğday unu, eczacılık ürünleri, sentetik deterjanlar, elektrik enerjisi, binek otomobilleri, akümülatör, otomobil lastikleri, mobilya, inşaat malzemeleri, duvar kağıtları, sıhhi tesisat malzemeleri, tekstil sanayi için makine ve teçhizat, deri giyim eşyası, kozmetik ürünleri, trikotaj ürünleri, lastik ve plastikten mamul eşya, televizyon, buzdolabı vs., cam kaplar, alüminyum profil, adi metallerden eşya, ağaç imali için makineler, telekomünikasyon teçhizatı, kablolar, elektrik malzemeleri, kırtasiye malzemeleri, hazır giysiler, margarin, buğday, zeytinyağı, ayçiçeği yağı, tereyağı, soya yağı, gıda sanayi için makine ve teçhizat, çay, konserve, salça, dondurma, sebze (patates ve soğan), yumurta ve tavuk eti, maden suyu, alkolsüz içkiler, bira, makarna, küp ve toz şeker, çikolata ve şekerleme ürünleri, meyve suları, peynir, bisküvi.
Azerbaycan’da Mevcut Türk Yatırımcıları
Azerbaycan bir çok avantajları ile Türk İşadamları tarafından yatırım ve ticari faaliyet göstermek açılarından tercih edilen bir ülkedir. Bu itibarla bir çok Türk şirketi Azerbaycan'da müşterek müessese kurmuşlar, şube veya temsilcilik açmışlardır.
Azerbaycan’da Kurulu Türk Şirketlerinin Sayısı ve Statülerine Göre Dağılımı
0 Türk Sermayeli Şirket
Türk şirketleri, Azerbaycan’ın serbest piyasa ekonomisine geçişinde, doğrudan ve dolaylı olarak, tecrübeleriyle önemli rol oynamaktadırlar. 2000 yılı sonu itibariyle % 100 Türk sermayeli, müşterek müessese, şube veya temsilcilik olarak yaklaşık 1.327 adet Türk şirketi, Azerbaycan’da resmi kuruluş işlemlerini yaparak tüzel kişilik kazanmıştır. Bu şirketlerden önemli bir bölümü faaliyetlerini devam ettirememektedirler. Azerbaycan’da halen değişik sektörlerde toplam 600 civarında Türk şirketi faaliyet göstermektedir. Türk firmalarının Azerbaycan’da gerçekleştirdikleri yatırımların miktarının 1,5 milyar $ civarında olduğu tahmin edilmekte ve yaklaşık 30.000 kişi istihdam edilmektedir.
Ülkede petrol dışı yabancı sermaye yatırımlarında Türkiye birinci sırada yer almaktadır. Azerbaycan’ın sahip olduğu rezervleri işletmek amacı ile bugüne kadar oluşturduğu yirmi adet uluslararası konsorsiyumun dördünde TPAO pay sahibidir (Azeri-Çırak-Güneşli sahasında % 6.75, Şah Denizi Sahasında % 9, Kürdaşı Sahasında %5 ve Araz-Alov-Şark Sahasında -Offshore). Ayrıca, iki özel Türk şirketinin ( PET Holding ve Atilla Doğan İnş Ltd.) Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ile oluşturdukları müşterek müesseseler karada petrol çıkarmaktadırlar (Mişovdağ ve Hilli Babazanan sahaları).
Azerbaycan'da irili ufaklı 50’den fazla Türk Müteahhitlik firmasının üstlenmiş olduğu toplam taahhüt miktarı yaklaşık 650 milyon Dolardır. Bakü Uluslararası Havalimanı ve A.C. Merkez Bankası binası gibi önemli prestij binalarının yer aldığı işlerin büyük kısmı başarıyla tamamlanarak teslim edilmiştir. Bu sektörde yaklaşık 3000 kişi istihdam edilmekte olup, bunların % 70’i Azeri vatandaşıdır.
I. EKONOMİK YAPI VE TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER
Resmi Adı : Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti
Yönetim Şekli : Dışişlerinde Azerbaycan'a bağlı, içişlerinde Özerk
Yüzölçümü : 5.500 km2
Nüfus : 354.000
Nüfus Artış Hızı : % 1
GSYİH : 80,8 Milyon Dolar
Kişi Başına Gelir : 226 Dolar
Ortalama işçi Ücreti : 25 Dolar/Ay
Tarım : % 76
Sanayi : % 16
Hizmetler : % 8
Enflasyon Oranı : % 40
Para Birimi : Manat, 1 ABD Doları: 4.550 (Ekim 2000)
İhracat : 1,6 Milyon Dolar
İthalat : 36,7 Milyon Dolar
Temel İhraç Ürünleri : Maden Suyu, Hurda Demir, Şeker Pancarı
Temel İthal Ürünleri : Çeşitli Gıda ve Sanayi Ürünleri
Başlıca Üretim Maddeleri
Elektrik Enerjisi : 55.4 ist kwh
Küçükbaş Hayvan : 387 bin adet
Büyükbaş Hayvan : 62 bin adet
Patates : 11 bin ton
Sebze : 26 bin ton
Meyve : 26 bin ton
II. COĞRAFİ VE DEMOGRAFİK YAPI
Yaklaşık 5.500 km2 yüzölçümüne sahip olan NÖC'nin nüfusu 350.000 civarındadır. NÖC, Nahçıvan şehri (63.00) ile buna bağlı 6 ilçeden oluşmaktadır. (Şerur:10.700, Sederek:12.000, Babek:71.300, Şahbuz:20.300, Culfa:35.900, Ordubat:40.600). Son yıllarda yaşanan göç hareketleri neticesinde Nahçıvan'ın nüfusunda azalma olduğu gözlenmektedir.
Nüfusunun % 28'i şehir merkezlerinde yaşayan Nahçıvan'da 228 ilk ve orta öğretim okulu, 5 meslek lisesi ve 2 üniversite bulunmaktadır. 1999 yılı itibarıyle toplam öğrenci sayısı 80.000 olarak tespit edilmiştir. Nahçıvan'da 235 Türk, Türkiye'de ise 200 Nahçıvan'lı yüksek öğrenim öğrencisi bulunmaktadır.
Arazi yapısı dağlık bir nitelik gösteren Nahçıvan'da ovaların toplam araziye oranı % 20, ormanların oranı ise % 2 civarındadır.
Azerbaycan'a bağlı olmakla birlikte, bu ülkeyle fiziki bağlantısı olmayan NÖC, Türk Cumhuriyetleri arasında Türkiye ile fiziki bağlantısı bulunan tek toprak parçasıdır. Türkiye ile Nahçıvan arasında 11 km'lik bir sınır bulunmaktadır. Nahçıvan şehir merkezi ile Iğdır ilimiz arasındaki uzaklık ise 160 km olup, iki şehir karayolu ile birbirlerine bağlanmıştır. İki ülke arasındaki ulaşım ve ticari ilişkiler Dilucu Kapısından gerçekleştirilmektedir.
III. SİYASİ YAPI
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin (NÖC) statüsü 12 Kasım 1995 tarihinde halk oylaması ile kabul edilen Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası'nın 9. Bölümünde düzenlenmiştir. Buna göre; NÖC içişlerinde özerk, savunma ve dış politikasında ise Azerbaycan'a bağımlı bir statüye sahiptir. Yasama organı 45 üyeli Ali Meclis'ten, yürütme organı ise Bakanlar Kurulu'ndan oluşan Nahçıvan'da yargı görevi bağımsız mahkemelerce ifa edilmektedir.
NÖC, Türkiye'nin de taraf olduğu 1921 Moskova ve Kars Andlaşmaları uyarınca Özerk Statüsü devam etmek kaydıyla Azerbaycan'a bırakılmıştır. Bu çerçevede, Türkiye de NÖC'nin statüsünün devamında dolaylı olarak bir güvence unsuru haline gelmiştir. Türkiye'nin orta ve uzun vadeli stratejisinde çok önemli bir yere sahip olan NÖC ile Azerbaycan arasında fiziki bir bağlantı bulunmamaktadır.
VI. MUHTEMEL YATIRIM VE TİCARET ALANLARI
-Meyve-sebze kurutma -işleme tesisleri,
-Şarap ve su şişeleme tesisleri,
-Tütün üretim ve işlenmesi,
-Çikolata ve şekerleme tesislerinin kurulması,
-Entegre et tesislerinin kurulması,
-Süt ve süt mamulleri üretim ve işleme tesislerinin kurulması,
-Havyar ve balıkçılık tesislerinin kurulması,
-Gıda maddelerinin üretim ve pazarlaması,
-Maden üretim ve işlenmesi,
-Pamuk ve yün işleme tesislerinin kurulması,
-Plastik maddelerle ilgili üretim tesislerinin kurulması,
-Sentetik deterjan, sabun, şampuan vb. tüketim malları üretimi,
-Güneş kollektörü, alüminyum levha ve diğer mamuller üretimi,
-El dokuma halıcılığının modern hale getirilmesi,
-Elektronik ev aletleri, radyo ve televizyon üretimi,
-Dijital telefon istasyonları ve ekipmanlarının üretimi
-Demir çelik mamulleri üretim tesislerinin kurulması,
-Deri giyim ve ayakkabı imalatı,
-Tarım alet ve makinalarının imali,
-Otomobil, kamyon vs. taşıma araçlarının üretim ve pazarlaması,
-Sıhhi tesisat ve seramik malzemeler üretimi,
-Çimento ve diğer inşaat malzemeleri üretimi,
-İş merkezleri ve oteller kompleksinin inşaası ve işletilmesi,
-Hastane ve polikliniklerin kurulması,
-Un değirmenlerinin kurulması,
-Yem fabrikası inşaası
7. PRATİK BİLGİLER
-Azerbaycan'la Türkiye arasında yaklaşık +2 saat fark vardır.
-Hava sıcaklıkları Türkiye ile paralellik göstermektedir. Kış aylarında -15 ile 5 derece, yaz aylarında ise 25-35 derece arasında seyretmektedir.)
-Azerbaycan hizmet pasaportu ve hususi pasaportu olan T.C. vatandaşlarına vize uygulamamaktadır. Turist pasaportu sahiplerinin ise vize almaları gerekmektedir.
Devlet Bağımsızlık Günü
Milli Uyanış(Ulusal Diriliş) Günü
Faşizm Üzerinde Zafer Günü
Dünya Azerbaycanlılar Birlik Günü
Azerbaycan Halkının Kurtuluş Günü
İstiklaliyet Cad, 15
92 54 75
Azadlık Meydanı, 674
98 72 09
Oda 30-40$, Suit 120-50$
Azadlık Meydanı, 1
98 90 04
Oda 50 $, Suit 70-150 $
Fikret Amirov Cad, 9
98 82 06
Oda 20 $, Suit 40 $
Rikhard Zorge Cad,8
Oda 110-170 $
Tiflis Cad. No:1
Bakikhanov Cad., 1
İzmir Cad, 1033
Nizami Cad, 340
Neftçiler Meydanı, 63
92 63 06
Oda 80 $, Suit 120 $
Azerbaycan Meydanı, 31
Oda 3-4 $
Azerbaycan Cumhuriyeti Gümrük Kapıları
(295) 3 19 80–3 11 50
43 95 88-98 04 38
93 97 84
(219) 2 18 39
97 26 00
(259) 3 34 69
(23 66) 6 00 30–6 10 00
(22) 56 05 78-56 14 46
(272) 3 34 40–3 23 71
(236) 5 75 27–5 75 29
(89 531) 5 30 10-6 62 24