DENEY HAYVANLARI LABORATUVARLARINDA VETERİNER HEKİMİN ROLÜ. *Gülhane Askeri Tıp Akademisi Araştırma ve Geliştirme Merkezi Deney Hayvanları Kısmı - PDF
1 DENEY HAYVANLARI LABORATUVARLARINDA VETERİNER HEKİMİN ROLÜ Uzm. Vet. Hekim Tayfun İDE* Uzm. Vet. Hekim A.Sarper BOZKURT* *Gülhane Askeri Tıp Akademisi Araştırma ve Geliştirme Merkezi Deney Hayvanları Kısmı Modern Tıbbın gelişiminde hayvan deneyleri önemli yer tutmaktadır. Hayvan deneyleri bilime ve uygulamaya yenilik getirebilecek, insanlığın yararına bilgiler üretebilecek, en önemli faktörlerden bir tanesidir. Nobel tıp ödülüne layık görülen araştırmaların bir çoğu deney hayvanları ile yapılan çalışmalardır. Günümüzde de Scı. index ve pudmed yayınlanan makalelerin bir çoğu deney hayvanları ile ilgili çalışmalardır. Hayvan deneylerinin bireysel olarak yapılması mümkün değildir. Deneysel araştırma projeleri genellikle birçok işlem ve yapılanma ile çok sayıda insanı kapsar. Bunların hepsi birbiriyle ilişkilidir ve araştırma projesi bu ilişkiden etkilenir. Araştırma için gerekli materyal ve hayvanlar zamanında ve doğru olarak sağlanamazsa deney sonuçları güvenilir olmayacak ve çalışma bütünü ile verimsiz olacaktır. Başarılı bir araştırma için başarılı bir yönetici ve organizasyon içerisinde deney hayvanlarını bilen konusuna hakim bir personele ihtiyaç duyulur, bu personel veteriner hekimidir. Deney hayvanları ünitesindeki iş yükü bir noktadan sonra öyle ağırlaşır ki mesleği veteriner hekim olmayan bir personel tarafından yürütülemez duruma gelir. Eğer o merkezde veteriner hekim yoksa o sistemde işler ve çalışmalar belli bir süre sonra tıkanır. Bu nedenle görevleri herkesin uzmanlık alanına dağıtmanın çok yararı vardır. Araştırma grubunda deney hayvanları üretimi ve deney hayvanları bakımı ve üretimi herkesin görevi olmamalıdır. Bu konuda uzmanlaşmış bir veteriner hekim bu görevi en iyi şekilde yürütür. Tıp fakültelerinin vazgeçilmez bir unsuru olan deney hayvanları ünitelerinin çalışması için uyulması gereken birçok kanun ve yönetmelikler vardır. Tarım ve Köy işleri Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı deney hayvanları yönetmeliği bu yönetmeliklere göre deney hayvanları ünitelerinin kuruluş ve işletim işlemleri yapılmalıdır. Veteriner Hekimlerin bu ünitelerde ki görevlerini aşağıda ki gibi özetlemeye ihtiyaç duyulmaktadır. 1) Veteriner hekimin Kurumsal görevleri ; a) Deney Hayvanları Ünitesinin Tarım ve Köy işleri Bakanlığının Koruma Kontrol Müdürlüğü yönetmeliğine ( Deneysel ve diğer bilimsel amaçlar İçin kullanılan deney hayvanlarının korunması, Deney Hayvanlarının üretim yerleri ile deney yapacak olan laboratuvarların kuruluş, çalışma, denetleme, usul ve esaslarına dair yönetmelik) uygun olarak kurulması ve bu yönetmeliğe göre kuruluş ve çalışma izninin alınması
2 gerekmektedir. Tüm izinleri alabilmek için Deney Hayvanları laboratuarının Tarım ve köyişleri bakanlığı standartlarına uygun olması gerekir. Tarım ve Köy işleri Bakanlığının standartlarına uygun Deney Hayvanları Laboratuvarlarının Yapısı: 1) İdari yapılanma Genel işleyiş ve iş akış planı Personel ve görevleri 2) Fiziki yapılanma Genel İşleyiş ve İş Akış Planı: Veteriner Hekimin bulunması zorunluluğu Yeterli sayıda teknik personelin görevlendirilmesi Personelin görev ve sorumluluklarının belirlenmesi Personel arasında bir koordinasyon sağlanması Çalışmanın tüm aşamalarında yardımcı teknik personelin bilgilendirilmesi Gerektiği durumlarda bilgi ya da ekipman desteği alınacak kuruluşların belirlenmesi. Fiziki yapılanma ise; İdari Bölüm Laboratuvar Hayvan Kabul ve Karantina Gözlem Odası Basit Girişim Odası Operasyon Hazırlık Odası Operasyon salonu Yoğun Bakım ve Reanimasyon Odaları Depolar (İlaç ve Tıbbi Malzeme Deposu, Yem Deposu, Altlık Malzeme Deposu ve Yedek Malzeme Deposu) Malzeme Yıkama Odası Tıbbi Atık Sistemi b) Deney hayvanları laboratruvarlarında deneysel çalışmaların yapılabilmesi için deneysel çalışmaların Etik kurulların onayından geçmesi gerekir. Çevre ve Orman
3 bakanlığının 2872 sayılı yönetmeliğine uygun olarak kurulan yerel etik kurulun veteriner hekim tarafından oluşturulması yönetime sunulması ve kurulan etik yerel kurulun Çevre ve Orman bakanlığına akredite olması gerekir Yerel Etik Kurulları; Kuruluş; Hayvan Deneyleri konusunda en az bir yıl deneyimli, kurum içinde deney hayvanı yetiştirilmesi, üretilmesi ve bakımından sorumlu bir Veteriner Hekimden, Kurum içinde Deney Hayvanları ile çalışma yapan birimlerden birer temsilciden, Deney Hayvanları İle çalışmayan ve kurum ile çıkar ilişkisi olmayan T.C. Vatandaşı sivil bir üyeden, Kurum İle çıkar ilişkisi olmayan Sivil Toplum Kuruluşuna kayıtlı T.C. Vatandaşı bir üyeden oluşur. Deney Hayvanları Yerel Etik Kurullarının Görevleri; Deney Hayvanları üzerinde yapılacak tüm işlemlerin Etik yönden kabul edilebilir sınırlarını belirlemek. Kurum içerisinde Deney Hayvanı kullanılması sürecinin Etik kurallara uygun olarak yapılmasını sağlamak, gerektiğinde sonlanmasına karar vermek, Protokole aykırı çalışma saptanırsa gerektiğinde sonlandırılmasına karar vermek Deney Hayvanları ile çalışacak personelin gerekli eğitimi almasını sağlamak bu amaçla Sertifika Programları Düzenlemek Sertifikası Olmayanların Hayvan Deneyi Yapmasını Engellemek Üretim Ve Uygulama bölümlerini denetlemek Yıllık çalışma raporlarını her yıl Merkezi Etik kurula sunmak Ölü Hayvanlar ve Tıbbi Atıkların 2872 Sayılı Çevre Kanuna göre bertarafını sağlamak. c) Deney hayvanları laboratuvarlarında çalışan personelin sorumluluğu o ünitede ki Veteriner hekime aittir. Çalışan personelin koruyucu aşıları periyodik muayeneleri Tarım ve Köy işleri bakanlığı yönetmeliğine uygun olarak Veteriner hekim tarafından yaptırılmalıdır. Ünitede ki hayvanların da sağlığı koruyucu aşıları, hastalıklarından korunması veteriner hekimin görevleridir.
4 2) Veteriner hekimin araştırmada ki görevleri: a) Deney hayvanları üretimi ; Deney hayvanlarını genel prensibi sağlıklı hayvandan sağlıklı sonuçlar alınmasıdır. Araştırmaya sağlıklı ve uygun hayvan verilmesi hayvan grupların için yeterli miktarda ve kalitede deney hayvanı üretilmesi veteriner hekimin görevlerindedir. b) Deneysel çalışmalarda ki gruplara göre hayvanların belirlenmesi; Bu işlem birçok araştırmacı tarafından çok iyi bilinmez. Çünkü hangi deneylerde hangi hayvanın kullanılacağının belirli kuralı yoktur. Bunu tayin etmek o projede yapılacak literatür araştırması, deney hayvanları biyolojisi, fizyolojisi ve ünitenin bakım olanakları, ve araştırma olanakları ile orantılıdır. c) Deney hayvanlarının çalışmaya hazırlanması; Deneysel çalışmalarda sağlıklı hayvan kullanılacaksa bu hayvanların periyodik sağlık taramalarının yapılması ( Paraziter, Virolojik, Mikrobiyolojik). Deney hayvanlarının kan analizlerinin belirli periyotlarla yapılması gerekir. d) Deney hayvanlarının çalışma aşamasında hayvanların intraoperatif bakımlarının yapılması ve operasyona hazır hale getirilmesi. Hayvanlara anestezi yapılması, entübe edilmesi, serum takılması, damar yolunun açılması gibi e) Deney hayvanlarının operasyondan sonraki antibiyotiklerinin, ağrı kesici ilaçlarının yapılması, yoğun bakıma alınması, yem tüketimi kontrolü yapılması araştırmanın deney süresince deney hayvanlarının gözlemlenmesi, f) Deney hayvanlarının ötenazisi: Deney hayvanlarının hayvan etiğine uygun şekilde araştırma sonuçlarının değiştirmeyecek şekilde ötenazisinin gerçekleştirilmesi. g) Sonuçların değerlendirmesi aşamasında araştırmacıya yardım edilmesi materyal metod yazılması konusunda danışmanlık yapılması, h) Hizmet içi eğitimlerde görev alması
5 Deney Hayvanları Laboratuvarında Veteriner Hekimin görevlerine toplu bakış Düzenli sağlık kontrollerini yapmak, Bakım ve beslenme prosedürlerini uygulamak/uygulatmak, Optimal ortam koşullarının standardizasyonunu belirlemek ve sağlamak, Teknik personelin uygunluğunu kontrol etmek ve denetlemek, Çalışmacılara danışmanlık hizmeti vermek, Çalışmaların etik kurallar çerçevesinde uygulanmasını sağlamak ve denetlemek, Deney hayvanlarının pre intra ve postoperatif dönemlerde sağlık kontrollerini yapmak. Sonuç olarak Deney hayvanları labrotuvarlarının vazgeçilmez personeli Veteriner hekimlerdir. Veteriner hekimin deney hayvanları laboratuvarındaki rolü ünitenin kurulmasından işletilmesine, hayvanın bakımından kullanımına kadar geniş bir süreci kapsamaktadır. Tıp fakültelerinde bu görevler başkaları tarafından yürütülmeye çalışılmaktadır. Fakat hayvan bakım ve beslenmesi, hayvan hekimliği veteriner hekimin asli görevi ve uzmanlık alanıdır. Bu nedenle Avrupa ve Amerika da bu görevin etkinliği daha da artırılarak deney hayvanları bilimi (Laboratory animal science) tıp fakültelerinde comparative medicine bilim dalı altında faaliyet göstermektedir.