Türk hanedanları sonrası İran | ASASMEDYA
23:00 17.02.2020 | 258 kere okundu | Kültür
Birinci Dünya Savaşını izleyen istikrarsız dönemde, Gacar hanedanının son hükümdarı Ahmed Şah yurtdışında iken yapılan bir darbeyle devrilmiştir. Darbeyi düzenleyen Albay Rıza Han ülkede askeri bir yönetim kurmuş ve daha sonra Rıza Şah Pehlevi adı altında Pehlevi hanedanını başlatmıştır. 
Şah, 1950’de hânedanın topraklarını topraksız köylülere dağıtmak üzere kurduğu bir vakfa transfer etti. Ancak başbakanlığa getirdiği Ali Rezmârâ’nın 1951 yılı Mart ayında bir Fidâiyyân-ı İslâm üyesi tarafından öldürülmesi yüzünden şahın bu teşebbüsü sonuçsuz kaldı. 29 Nisan 1951’de başbakan olan Musaddık petrolü millîleştirdi. Bu arada Cephe-i Millî ittifakı çözülmeye başladı. Musaddık’ın uygulamalarından rahatsız olan muhafazakâr kanat desteğini çekti. İran diğer taraftan, Batılı şirketlerin uyguladığı ambargo sebebiyle yaklaşık üç yıl boyunca petrol gelirlerinden mahrum kaldı. Ülke ekonomik krizle yüz yüze geldi. Musaddık giderek bir diktatör gibi hareket etmeye başladı. Önce senatoyu, Temmuz 1952’de Anayasa Mahkemesini, Ağustos 1953’te de Meclisi kapattı. Sıkıyönetim ilân ederek basını susturdu. Neticede Cephe-i Millî tamamıyla dağıldı. Menfaatleri tehlikeye giren İngiltere, Amerika’yı İran’da darbe yapması için ikna etti. Central Intelligence Agency’nin (CIA) planına uygun olarak 13 Ağustos’ta Musaddık azledilerek yerine General Zâhidî getirildi. Musaddık’ın direnmesi üzerine şah geçici bir süre ülkeyi terketmek zorunda kaldı, fakat Zâhidî’nin Tahran’da kontrolü ele geçirmesi üzerine geri döndü.
1951-1953 yıllarında Başbakan Musaddık petrol endüstrisini millileştirmişti. Şah ülkeden ayrılmak zorunda kalmış, ancak, Musaddık’ın devrilmesi üzerine kısa süre sonra geri dönmüştür. Kontrolü yeniden sağlayan Şah 1960’lı yılların başlarından itibaren Beyaz Devrimi başlatmış, özellikle toprak reformuna girişmiştir. 1963’te reformlara karşı muhalefet başlamıştır.
Ülkede kontrolü yeniden sağlamak isteyen Şah Muhammed Rızâ birtakım çabalar içerisine girdi. 1975’te Hizb-i Restâhîz’i kurarak tek partili sisteme yöneldi ve partinin genel sekreteri Emîr Abbas Hüveydâ’yı başbakan olarak tayin etti. Ocak 1979’da Cephe-i Millî’nin eski başkan yardımcısı Şahbur Bahtiyar’ı başbakanlığa getirdi. Bahtiyar hükümeti İran Gizli Servisi’ni dağıtmaya, Güney Afrika ve İsrail’e yapılan petrol ihracını durdurmaya ve Filistin davasını üstlenmeye çalıştıysa da muhalefeti engelleyemedi. 15 Ocak 1979 tarihinde Şah Muhammed Rızâ’nın ülkeyi terk etmesiyle İran’da yepyeni bir dönem başlamış oldu.
Halkın Mücahidleri Örgütü yanı sıra rejim, ulemânın kendi içindeki ihtilâflar sebebiyle de büyük bir sıkıntıya girdi. Ulemâdan Âyetullah Tâlekānî ve özellikle kıdemli bir âyetullah olan Şerîatmedârî, devrim sonrası yönetim biçimi konusunda Âyetullah Humeynî’den farklı düşüncelere sahiptiler. Rejim ayrıca komünist Tudeh Partisi’yle de mücadele halinde idi.
İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulduğu yıllarda Türklere nispi özgürlük verilmiştir. Bu yıllarda Türklerin kurduğu bazı siyasi ve kültürel cemiyetler ortaya çıkmıştır. Azerbaycan Demokrat Partisi ilk olarak faaliyete başlamış, Azerbaycan gazetesi ve dergisi yayın organı olarak hizmet vermiştir. Ancak bu kısa ömürlü olmuş, 1980 yazından itibaren faaliyetine son verilmiştir. Varlık dergisi bunlardan hâlâ yayın hayatına devam etmektedir. Varlık, özellikle Güney Azerbaycan Türklerinin kültürel gelişimine katkıda bulunmayı ana hedef olarak belirlemiştir.
Rıza Han tarafından kabul edilen yeni bir kanunla 1935’de ülkenin adını resmi şekilde Türk karşıtı (Söz konusu Türkiye değil, İran Türklüğüdür. Türkiye ile gayet iyi ilişkiler kurulmuştur.) olarak nitelendirilmeye başlayan “İran” ve “İran-Pers” ilan etmişlerdir.
10 bin yıllık kurulu medeniyetin kimler tarafından kurulduğuna değinilmeden toplam 600 yıllık şaibeli ve net bilgi bulunmadan Ahamenid ve Sasaniler üzerinden İran’ın Pers yapılması ne kadar doğru ve objektif yaklaşımdır?
Türklük bilincine dayalı faaliyetlerin “millî hareket” olarak topluma mal edilmesi, temel itibarıyla 1979 yılında gerçekleşen İslami Devrim’den sonra bazı Türk aydınlarının bireysel çalışmaları sonucunda mümkün olmuştur. Bu millî hareketin çok da ön plana çıkmayan ve görülmeyen asıl fikrî temelleri, Osmanlı ve Gaçar Türk İmparatorluklarının son dönemlerinde gayrimüslim müttefik kuvvetlerine karşı Türk-İslam Birliğini düşünen Sultan İkinci Abdülhamit ile Gaçar Şahları, Nasireddin ve Müzefereddin Şah ile başlayan ülküye dayanır.
Gaçar Türk Devleti’nin 1925 tarihinde çökmesi ve İngiltere-Rusya eksenli Türk karşıtı Fars etnisitesine dayalı Pehlevi sisteminin kurulmasıyla her şey Türk milletinin aleyhine cereyan etmiştir.
Hapisten tahliye olduktan sonra farklı etkinlikler ortaya koyan en büyük ve etkin şahsiyetimiz ünlü Tarihçi ve Türkolog Prof. Dr. Muhammed Tagi Kirişçi’nin, millî hareketimizin hem eylemsel yönünün hem de ilmî ve teorik tarafının güç kazanmasında eşsiz emeği olmuştur.
Ne yazık ki bugünkü Tahran yönetimi Pehlevi yönetimi gibi İran Türklerinin kendi konularını, kendi kahramanlarını, kendi önemli gün ve bayramlarını anmaya fırsat vermemektedir.
“Birçok Traktor taraftarına göre Traktor Sazi takımı Azerbaycan Türkleri arasındaki milli bilinç ve milliyetçiliği arttırmakta ve yaymaktadır. Traktor Sazi taraftarları için kulüp, bir nevi ‘uyanış’ın ve İran Türkleri arasında yükselen milli bilincin kulübüdür.”
Sonuç olarak 40 milyon İran Türklüğünü – Güney Azerbaycan’ı temsilde iddialı olan, ama yeterli olmayan kuruluşlarla bir yere varılmaz ve varılması mümkün değildir. Bunun için potansiyel olarak sayısı milyonlarla ölçülebilecek kapasiteye sahip bir hareketin doğru ve mevcut koşullara uygun stratejiyle örgütlenmesi önem arz etmektedir.
Metin Erondor, İran’da Türk Kimliği, Kamer Yayınları, 2018.
Reha Yılmaz, “Küreselleşen İran’da Ötekileşen Türkler”, 2015, https://www.turkyurdu.com.tr/yazar-yazi.php?id=1016
Türkiye Cumhuriyeti Tahran Büyükelçiliği, “İran Tarihi”, http://tahran.be.mfa.gov.tr/Mission/ShowInfoNote/200929
İsmail Safa Üstün, “İran”, https://islamansiklopedisi.org.tr/iran#4-safevilerden–gunumuze-kadar
Rahim Cavadbeyli, “6. yüzyıldan günümüze Türkiye İran ilişkileri ve Kürtler, 2018, https://millidusunce.com/misak/16-yuzyildan-gunumuze-turkiye-iran-iliskileri-ve-kurtler/