kent kültürü - Duvarın Ardı
Kent, yaşam olanı olmanın da ötesinde pek çok kültürün ve tek tek yaşam deneyimlerinin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan büyük bir kültür alanı olarak da tanımlanabilir. Bolca temaşa, iktisat, politika, yeme-içme, din ve yaşam tarzı ve daha pek çok nosyon ile biraz yeşil alan, çok sayıda estetik yoksunu gri bina, trafik ve gürültü… Nosyonlar birbirini besleyerek geliştirirken ikinci grupta yer alan talihsizlikler yığını ise kenti yaşanmaz kılıyor.
İzmir özelinde baktığımızda ise –içinde boğulmaya başladığımız ekonomik krizin dışında- özellikle kent kültürü-politika ilişkisinde ülkenin genelinden farklı bir profil ile karşılaşıyoruz. AKP’yi iktidara taşıyan ivme ve beraberinde yaşanan kültürel dönüşüm İzmir’de hedeflenenin tam tersi yönde etki etti. Çok partili döneme geçişten itibaren uzun yıllar merkez sağ siyasetin kalesi olarak görülen İzmir, AKP’nin iktidar olmasıyla birlikte ülkenin çoğundan farklı bir yol izlemeyi tercih eden kent sakinlerine ev sahipliği yapıyor.
Burhan Özfatura’nın ilginçliklerle dolu belediye başkanlığı döneminin ardından kentin ileri gelen aydınlarından Ahmet Piriştina’yı başkanlığa taşıyan İzmirli seçmenler ülkeyi kasıp kavuran ‘Milli Görüş gömleğini çıkaran AKP” rüzgarına kapılmak yerine yaşam tarzlarını ön plana çıkaran bir kültürel direniş gömleği giymeyi tercih etti. Bu durum Erdoğan’ın tepkisini almış olacak ki İzmirlilere tepkisini “Gavur İzmir” lafzıyla dışa vurdu.
Erdoğan’ın tepkisi ve hükümet politikaları ile kentin talebi arasındaki zıtlık İzmir sakinleriyle AKP arasındaki makası açarken, kentin artık “merkez solun kalesi” olarak görülmesine yol açan kültürel değişimin de kilometre taşlarından biri oldu.
Bu süreci “yarı İzmirli” gazeteci Hakan Gülseven ile lise arkadaşlarını ziyaret etmek için geldiği İzmir’de buluşup kentin politik kültürünü ve son dönemdeki gözlemlerini konuştuk.
Ayvalık’tan İzmir’e lise eğitimi için gelen Gülseven, o gün bugündür İzmir’le bağını hiç koparmamış. Bornova Anadolu Lisesinde başlayan İzmir günlerini, ODTÜ’deki üniversite yılları ve İstanbul’da geçen uzun yıllara rağmen hala büyük bir heyecanla yad ediyor.
Lise eğitimi için geldiğin günlerde nasıl bir İzmir ile karşılaştın?
BAL’ın etrafında bina falan yoktu o zamanlar. Çok güzel, sessiz sakin ağaçlık bir yoldan gidiyorduk okula. Hala duruyor tabii o yol ama etrafındaki bütün o araziler, meyve bahçeleri artık binalarla dolmuş. Aslında verimli tarım arazileri oralar ama her yere olduğu gibi binalarla doldurmuşlar. Benim açımdan tabii ki üzüntü verici. Şehirlerin tepelere doğru gelişmesi gerekirken o ovanın yerleşime açılmış olması üzücü, talihsiz bir şey.
AKP iktidarıyla birlikte her yer binalarla doldu. Parayı betona götürdüler. Sadece okulun olduğu bölge değil, Manavkuyu, Bayraklı tarafları gökdelenlerle doldu. Hükümetin rüzgarları, havanın temizliğini, kentin yaşanılabilirliğini hesap ettiğini hiç sanmıyorum. Hemen her şehirdeki “görüntü kirliliği” İzmir’de de dikkatimi çekiyor.
Hem iş, hem de siyasi çalışmalar için tüm ülkeyi gezdin sayılır. Tüm kentlerde benzer bir durum olduğuna dikkat çektin. Her kente özgü farklılıklar oluyor genelde. İzmir’in diğer kentlerden olumlu anlamda farklı olduğu noktalar neler?
Ben gazetecilik ve siyasi faaliyetler için neredeyse bütün illere gittim. İzmir bütün illerden kendini pek çok noktada farklılaştıran bir yer. İrili ufaklı tüm şehirlerden farklı bir havası var. İzmir insanların farklılıklarını geri plana atarak olabildiğince uzlaşmaya çalıştığı bir kültüre ev sahipliği yapıyor. Burası, özellikle Kürt illerinde yaşanan köy yakma olaylarından sonra, çok göç aldı. Fakat göç edenler, genellikle, burada kendi gettolarını yaratmaktan ziyade İzmir’e ayak uydurdular gibi geliyor. O anlamıyla geleni de kendisine benzeten bir kent. Gözlemlerim bu yönde. Mutlaka gene kendi hayatını yaşayanlar ve dayatanlar vardır ama merkezi yerleşim alanları itibariyle göçle gelenlerin İzmirlileştiğini görüyorum.
İzmir bu anlamda farklı kültürleri öğüten bir şehir mi?
Hayır, o anlamda demiyorum. Yani kimliğini inkarı manasında değil ama yaşam tarzı anlamında İzmir gelen insanlara farklı alan açmalarına imkan veriyor. İzmir’de neşeli, farklı bir hayat akışı var çünkü. Tabii bir yandan İzmirlilerin ısrarcı olduğu bir yaşam tarzı var fakat ülkenin genel durumundan kaçınılmaz olarak etkileniyorlar. Tüm ülke gibi İzmir de fakirleşiyor.
Sırası gelmişken bu konuya da değinelim. Krizin ilk elden İzmir’e etkisi ne oldu sence?
Özellikle burada bir dönem yaşamış, geçmişini bilen ve zaman zaman gelip değişimi dışardan birisi gibi gözlemleyen biri olarak kentin hızla fakirleştiğini fark edebiliyorum. Tarımsal üretim İzmir için çok önemli bir yerde, tarım politikalarının yol açtığı durum ise ortada. Tarım politikalarının içler acısı durumu bir yanda, tüm sektörleri etkileyen kriz bir yanda; tarımsal üretim ve ihracat dibe doğru yol almaya devam ediyor. Tarımın haricinde diğer sektörleri de kapsayan genel bir durum da var. Ticaretin de büyük darbe aldığını zannediyorum.
Uzun yıllardır sol siyasetin içindesin. İzmir’de Karşıyaka ve Konak gettoları, Ankara’da başta Çinçin olmak üzere pek çok getto ve en nihayetinde İstanbul’un belki de tüm gettolarında yaşayıp siyasi çalışmalar yaptın. Mesela İstanbul’da Balkan göçmenlerinin dahi gettolaşma eğilimleri varken İzmir gettoları kültürel ayrımdan ziyade sınıfsal temelde gettolaşma eğilimi gösteriyor. Belki Kürt mahallelerini ayırabiliriz fakat pek çok gettoda Kürt, Arnavut ya da Bulgaristan Türkü iç içe yaşıyor çünkü onları o mahallede bir araya getiren şey ulusal kültürleri değil, daha ziyade sınıfsal zorunluluklar. İzmir’deki gettolaşma hakkında gözlemlerini öğrenebilir miyiz?
Farklı kültürlerden insanların birbirine “sarma” manasında çok bir problem yok. Ama genel olarak baktığımızda aslında İzmir’in de Türkiye’nin tamamından çok da ayrıldığını söylemek pek doğru değil. Örneğin burada da şiddet ve ırkçılık yaygın. Ülkenin geneliyle karşılaştırdığımızda bu tarz olayların daha az olması, bu sorunun var olduğu gerçeğini değiştirmiyor yani. Bununla birlikte, eğitim seviyesi biraz daha yüksek bir şehir olmasına rağmen yoksullaşmadan kaynaklı bir lümpenleşmenin olduğunu görebiliyorum. Çok acayip işler yapabiliyor gençler. Tabii işsizlik, lümpenleşme, informal sektörün hafif mafyatik ilişkiler ağıyla örülü olması, AKP iktidarıyla beraber hız kazanan kültürel çölleşme gibi pek çok başlıca sebep sayabiliriz.
Fakat İzmir yine de diğer şehirlere nazaran, gelen göçmenlerin bir şekilde kente ve birbirine uyum sağlayabildiği bir şehir aslında. Kaldı ki İzmir ezelden beri yine de sosyal yaşam da birbirine daha hoşgörülü, daha uzlaşmacı eğilimlere sahip insanlara ev sahipliği yapıyor. İstanbul için aynı şeyi söyleyemeyiz. İstanbul cehennem gibi. Yani İstanbul’a yığılan göç anladığım kadarıyla kentin eski kültürünü yıkmış geçmiş ama İzmir’de bu şekilde bir durumla karşılaşmıyoruz.
Bu hoşgörülü ve uzlaşma eğilimli insanlara ev sahipliği yaptığını söylediğin İzmir’e dair başka karşılaştırmalar da yapabilir misin?
İstanbul ile karşılaştırayım yine: Burada kimi yetersizliklerine rağmen yine de işlevsel bir kamu taşımacılığı ile karşılaşıyoruz. İstanbul ise cehennem gibi. Asık suratlı, öfkeli, mutsuz insanların çoğunluğu oluşturduğu, balık istifi gibi toplu taşıma araçlarına yığıldığı, arabası olanın trafikte çile dolu zamanlar geçirdiği, kaotik bir kent İstanbul. Orada her şey el yordamıyla ilerliyor. Bu durum insanları farklılaştırıyor. Mesela ben de bazen kendimi kaptırıp İstanbul trafiğindeymişim gibi araba kullanıyorum. İnsanlar şaşırıp kalıyor; kimisi de küfrü patlatıyor. Mesela bu da kente dair çok önemli bir bilgi veriyor bize. Sinyal vermeden şerit değiştirince küfür yediğin bir şehir bu. İstanbul’da sinyalin ne işe yaradığını, hatta nasıl verildiğini bile bilmeyen 20 yıllık sürücüler bile vardır. İzmir’dekine medeniyet, İstanbul’dakine de “İstanbul işte” diyebiliriz.
E tabii haliyle İstanbul’da gözle görülen bir husursuzluk hali var. Kentin kaosu günden güne ağırlaşan geçim şartları ile birleştiğinde ortaya mutsuz bir kent çıkartıyor. Bazen insanlara izah etmekte güçlük çekiyorum ama bir sosyalist olarak genel politikasını desteklemesem de burada CHP belediyeciliğinin olmasını büyük bir şans olarak görüyorum. Ankara’nın sevdiğim bir tarafı vardı ama Gökçek iktidarı döneminde acayip, saçma bir şehir haline geldi. Sosyal demokratların İstanbul’u kaybetmesine yol açan, bir müdürün yapmış olduğu ve bugünle karşılaştırınca aslında oldukça ufak kalan yolsuzluk olayından sonra AKP öncüllerinin dönemi başladı. Sonuçta yolsuzluk artık bir kaide haline geldi. Yapılan yolsuzluklar toplumun önemli bir kesimi tarafından ayıplanmıyor bile. İzmir’de hala ayıplanan şey AKP’nin elindeki kentlerde artık kaide haline gelmişti. Çünkü suçlarına başkalarını da ortak ediyorlar. Besin zinciri oluşturmuşlar. Düşünsene en tepede birileri var, onlar komisyon alıp ihale veriyorlar. Böyle belediyecilik olur mu? Oluyormuş. Çok götürenden az götürene kadar herkesin bir şekilde nasiplendiği bir sistem kurulmuş. Bir kesimden alıp bu kesime veriyorlar.
Bütçe mesela içki zamlarıyla denkleştirmeye çalışıyorlar mesela. Ne oluyor? Toplumun yarısından alıp diğer yarısına dağıtıyor. Fakat burada yolsuzluk kurumsallaşmadı çünkü iktidarın ağır denetimi hiçbir zaman eksik olmadı. Halbuki bir bakıyorsun İstanbul’da yandaş medyaya milyonlarca lira aktarmışlar. Şimdi bunları kaybetmeye başladılar.
Peki bu tespitinden yola çıkarak kentin kültürel kodları ile siyasal iklim arasında organik bir bağ var diyebilir miyiz?
Var tabii. Bunu İzmir sosyalizm değerleriyle bütünleştiği için falan demiyorum. Böyle bir durum yok. Burada Özfatura gibi bir siyasetçi bile seçildi. Eskiden Demirelci olan herkes şimdi CHP’li. Bu aynı zamanda bir yaşam tarzı kültürü ile de çok alakalı. İnsanlar, “Beni elleme” diyor iktidara. Sen niye benim hayatıma karışıyorsun? Yani diyelim burada AKP’den belediye başkanı olan kişiye birden tavır alabiliyor eşi dostu. Mesela Karşıyaka Spor Kulübü başkanı olan bir kişi AKP’den belediye başkanlığına aday oldu, ama eminim sonunda, “Olmaz olaydım” demiştir. Çünkü iktidarın İzmir’in kültürüne yapmış olduğu dayatmalar tepki yaratıyor ve eğer sen de buna destek veriyorsan dışlanıyorsun.
Burada insanlar rahat yaşıyor. Ekonomik anlamda demiyorum. Gündelik yaşamlarında daha rahatlar, mutlular. Fakat hükümetin insanların mutlu olmasına bile karşı olduğunu düşünüyorum. Mutluluk endeksi yükek bir yer burası. Hem de yoksullaşma olmasına rağmen. Eskiden yeme içme kültürü bile çok farklıydı. Yoksullaşma nedeniyle benim her gittiğim yerde insanlar nasıl rakı yapacaklarını konuşuyor. Şimdi yaşam tarzını korumanın formüllerini geliştirmeye çalışıyor insanlar. Ancak çok parası olanlar yeme içme kültürünü sürdürebiliyor fakat ortalama insan yapamıyor, bütçesi yetmiyor. Orta sınıf ve işçiler ne yapıyor? Evlerinde kendileri üreterek bu tarzı sürdürmeye çalışıyorlar. Sohbet muhabbet evde, ev yapımı içkilerle sürdürülüyor. Yani aslında kültür sürdürülebiliyor fakat artık mekan seçimi yerini zorunluluğa bırakıyor.
Son 20 yılda siyasal iklim İzmir kentini oluşturan kimi cemiyetlerin savunma mekanizması geliştirmesine yol açıyor diyebiliriz yani. Cemiyetten biri ayağını çekilen çizginin dışına bastığı an tepki gelişiyor. Sınırların sebebini konuştuk. Biraz da sonuçlarını konuşalım.
İnsanlar hemen tepki gösteriyor. Burada da AKP ile aramı iyi tutayım da iş yapayım diyen insanlar var elbette. Ama bunlar makbul görülen insanlar değil. Yani sen de gözlemliyorsundur, acayip bir öfke var. İktidara bu kadar yoğun öfke duyulan başka bir yer yok. Yakında burası artık 3’üncü büyükşehir ünvanını bile kaybedebilir bu yüzden (Gülüyor).