KREDİ KEFİLİNİN HUKUKİ DURUMU |
Araç Muayeneleri Borç Yapılandırma Tebliği
Anasayfa / GÜNCEL MEVZUAAT / KREDİ KEFİLİNİN HUKUKİ DURUMU	KREDİ KEFİLİNİN HUKUKİ DURUMU
Yazar: Mali Müşavir Kanber Kılınç 10/12/2012	Kategori:GÜNCEL MEVZUAAT
Genel:Kredi açma sözleşmesi, belli bir limite kadar ve belirli ya da belirsiz bir sürede çeşitli türdeki birden çok kredinin kullandırılmasına imkân veren bir çerçeve sözleşmedir. Bankanın borcu öngörülen limite kadar kredi kullandırmak, kredi alanın borcu ise aldığı krediyi faiz, komisyon ve diğer giderlerle birlikte geri ödemektir.1 Uygulamada yaygın şekilde “genel kredi sözleşmesi” olarak adlandırılır.
Bu çalışmamızda genel kredi sözleşmeleri çerçevesinde kullandırılan banka kredilerinin kişisel teminatı olarak kredi sözleşmesini, ya da ayrıca düzenlenen kefalet sözleşmesini müşterek borçlu ve müteselsil kefil sıfatıyla imzalayan kişilerin hesap kesimi ve dava ve icra takibine başvurulması halinde hukuki durumlarını uygulamada sıkça karşılaşılan uyuşmazlık konuları çerçevesinde incelemeye çalışacağız.
Uygulamada özelikle müteselsil kefilin kredi borcuna kefalet nedeniyle sorumluluğu hakkında ortaya çıkan uyuşmazlıklar asıl borçlulara kıyasla daha fazladır. Karşılıklı güven ve ticari yaşamda işbirliği dolayısıyla oldukça ağır koşullar içeren ve kural olarak bunun karşılığı somut bir çıkar elde etmeyen kefiller, sonradan kendileri aleyhine takibe girişildiğinde zor duruma düşmekte, icra takibine itirazdan kaçınmamakta, bunun üzerine açılan itirazın iptali davasında ise çoğu kez savunma nedenleri hukuken kabul görmediği için kefalet borcu yanında inkâr tazminatına mahkum oldukları gibi, sözleşmede öngörülen çok yüksek oranlardaki temerrüt faizini de ödemek zorunda kalmaktadırlar.
Özellikle ekonomik buhran dönemlerinde kredi borçlularının kendi borçlarını ödeyememesi, sonuçta kefilin ağır sorumluluk altında kalması, ticari yaşamda güveni zedelemekte, bu da finansman ihtiyacının gerekli teminatlar bulunarak kredi yoluyla karşılanmasını güçleştirmektedir.
Çalışmamızda güncelliğini yitirmeyen bu konuyu Yargıtay içtihatlarına sistemli şekilde yer vererek ele almaya çalıştık. Burada kredi sözleşmelerinde müteselsil kefillerin hukuki durumu ile ilgili hukuki sorunlar ayrı birer başlık halinde sırasıyla incelenecektir.
1- KREDİ LİMİTİ (ASIL BORÇ) BELLİ İSE KEFALET LİMİTİNİN AYRICA GÖSTERİLMESİNE GEREK OLMAMASI
Kefalet sözleşmesinin geçerlilik şartlarından biri de kefil olunan (asıl) alacağın kefalet sözleşmesinde açıkça tanımlanmış ve ayırt edici niteliklerinin belirlenmiş olmasıdır. Asıl alacak miktarı bu unsurlara göre belirli veya belirlenebilir olmalıdır.2 Kredi açma sözleşmelerinde öngörülen kredinin fiilen ne kadarının kullandırılacağı ve böylece ne kadar kredi alacağının ortaya çıkacağı başlangıçta belli değildir. Ancak, öğretide3 ve Yargıtay uygulamasında,4 kredi borçlusunun belli bir miktara kadar (kredi limiti) kredi sözleşmesi çerçevesinde kullandırılan münferit kredilerden doğmuş ve doğacak bütün borçlarına gene belirli bir sınırı aşmamak üzere (kefalet limiti) kefil olunabileceği kabul edilmektedir.
Kredi açma sözleşmesi asıl borçlu yönünden geçerlilik şekline tâbi olmadığı halde5 kefil yönünden BK. m. 484 gereğince yazılı şekil zorunlu olduğu gibi, kefilin sorumlu olacağı azami miktarın (kefalet limitinin) de gösterilmesi şarttır. İsviçre Borçlar Kanunu’nda bu konuda daha açık bir hüküm vardır. Söze konu kanunun 493.I. maddesinde, kefilin azami sorumluluk miktarının (kefalet limitinin) rakamla gösterilmesi zorunluluğu öngörülmüştür.6 Bu rakam belirlenmeden yapılan kefalet sözleşmeleri hükümsüzdür.7 Bizim 484. maddedeki ifadenin bu kadar açık olmaması uygulamada tereddütlere yol açmıştır.
Banka uygulamasında genellikle belli limitli kredi sözleşmelerini asıl borçlu ile birlikte kefil de imzalamakta, kefalet için ayrı bir belge düzenlenmemektedir. Bu durumda kefilin sorumlu olduğu belirli miktar bazen ayrıca gösterilmemekte, kefilin azami sorumluluk sınırı kredi sözleşmesinde belirtilen miktar (kredi limiti) olmaktadır.8
BK. m. 484 katı bir deyimsel yoruma konu olursa kefil olunacak miktarın asıl borcun yanı sıra ayrıca ve açıkça gösterilmesinin şart olduğu sonucuna varmak mümkündür. Ancak hukukumuzda ne Yargıtay, ne öğreti böylesi katı bir yoruma bağlı kalmamıştır.
Yargıtay, banka sözleşmelerinde kefilin sorumlu olacağı belirli azami miktar (kefalet limiti) ayrıca gösterilmediği takdirde kefalet sözleşmesinin geçerli olup olmayacağı konusunda zaman zaman birbiriyle çelişebilen kararlar vermiştir. Eski kararlarında Yargıtay’ın BK.nun 484. maddesindeki “kefilin sorumlu olacağı azami meblağın gösterilmesi” şartını hayli esnek yorumladığı, asıl borç miktarının (veya limitinin) sözleşmede açıkça belirtilmediği durumlarda dahi hal ve şartlara göre kefilin taahhüdünü geçerli saydığı görülmektedir.9 Bu kararların BK. m. 484’ün kefili koruma amacına aykırı olduğu kuşkusuzdur. 1944 tarihli içtihadı birleştirme kararında ise, kefilin sorumlu olacağı belirli miktarın kefalet senedinden açıkça anlaşılması gerektiği belirtilmişti.10 Böylece en azından sözleşme metni dışındaki unsurlar kefilin sorumluluk miktarını belirleme bakımından saf dışı bırakılmış oluyordu.11 Sonraki bazı kararlarında Yargıtay, kefalet limiti gösterilmediği takdirde yasal koşul (BK. m. 484) gerçekleşmemiş olduğundan kefalet sözleşmesinin geçerli sayılamayacağı sonucuna varmıştır. Bu yöndeki kararlara konu olaylarda genellikle 6570 sayılı Kanun gereğince her yıl yenilenen kira sözleşmelerindeki her yenileme dönemine ait kira borcuna kefalet gibi asıl borcun azami miktarının belli olmadığı sözleşmelerin söz konusu olduğu görülmektedir.12 Asıl borç miktarının genellikle sözleşme dışı bazı olgular da göz önünde bulundurularak tespit edilebileceği durumlarda içtihadı birleştirme kararına uygun olarak BK. 484. ün aradığı şartın gerçekleşmediği sonucuna varılmaktadır.13 Yargıtay kredi kartı sözleşmelerinin bazılarında BK. m. 484’teki şartın gerçekleşmediği sonucuna varmış,14 buna karşılık aylık kredi limiti belli olan kredi kartı sözleşmelerinde kefilin sorumluluğunun azami miktarı ayrıca belirtilmese de asıl borç için belirlenen limitin kefalet için de geçerli olacağı görüşünü savunmuştur.15 Yüksek mahkeme, bazı yeni kararlarında kredi sözleşmelerinde asıl borç limiti belli olsa da ayrıca kefilin azami sorumluluk miktarı gösterilmemişse kefaletin geçersiz olacağı yönünde içtihatlarda bulunmuşsa da, çoğu yeni tarihli kararlarında kredi sözleşmesinin müteselsil kefili için sözleşmede ayrıca bir kefalet limitinin bulunmadığı hallerde geçerli bir kefaletin mevcut olduğu, zira sözleşmedeki kredi limitinin kefalet limiti olarak da kabul edileceği belirtilmektedir. Yani kefil bu limit dahilinde sorumlu olacak, kefalet sözleşmesi geçerli sayılacaktır.17 Yargıtay’ın son tarihli kararlarında bu ikinci eğilimin ağır bastığı görülmektedir. Kanımızca bu görüş 1944 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararına uygundur.
Öğretide de genellikle asıl borç limitinin belli olduğu durumlarda kefilin sorumlu olacağı azami miktar sözleşmenin kefalet maddesinde ayrıca belirtilmese bile kredi limitinin kefalet bakımından da geçerli olacağı kabul edilmektedir.18 Kefalet sözleşmesi ayrı bir belgede yer alıyorsa asıl sözleşmeye (kredi sözleşmesine) yapılacak yollama (atıf) yeterli sayılmaktadır. Kefaletin kredi sözleşmesiyle aynı belgede yer aldığı durumlarda ise bu görüş daha kolay savunulabilecektir. Böylece şeklin kefili düşünmeye sevk etme amacı gerçekleştirilmiş olacaktır.
Kefilin azami sorumluluk miktarı gösterilmese de, kredi limitinin kefalet limiti olarak kabul edilmesi şu esastan hareketle de savunulabilir: Kefalet fer’i bir borç olduğundan kefilin sorumluluğu asıl borçludan fazla (daha ağır) olamaz.19 O halde, asıl borçlunun azami olarak kullanabileceği kredi, yani asıl borçlunun azami borç miktarı kefil bakımından da geçerli sayılabilir. Kefil, borcun daha az bir kısmından sorumlu olmak niyetindeyse bunun kefalet sözleşmesinde yer almasını sağlamalıdır.
2- KEFİLE BAŞVURMADAN ÖNCE REHİN VEYA İPOTEK VEREN ASIL BORÇLU HAKKINDA REHNİN PARAYA ÇEVRİLMESİ YOLUYLA TAKİP YAPILMASINA GEREK OLMAMASI
BK.nun müteselsil kefalet hakkındaki 487. maddesinin 1. fıkrası aynen şöyledir: “Kefil, borçlu ile beraber müteselsil kefil ve müşterek müteselsil borçlu sıfatı ile veya bu gibi diğer bir sıfatla borcun ifasını deruhde etmiş ise alacaklı asıl borçluya müracaat ve rehinleri nakde tahvil ettirmeden evvel kefil aleyhinde takibat icra edebilir.” Buna göre, müteselsil kefil kendi kefalet borcu için rehin veya ipotek vermedikçe, asıl borçlunun borcu için kendisi, kefil veya başkası tarafından taşınır rehni veya ipotek verilmesi, önce rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip yapmak yerine doğrudan doğruya müteselsil kefiller hakkında takip yapılmasına engel olmaz, dolayısıyla İİK.nun 45. maddesi ihlal edilmiş sayılamaz. Müteselsil kefilin böyle bir defi hakkı yoktur. Yargıtay içtihatları ve öğretinin görüşü bu yöndedir.20
Ancak, Yargıtay’ın bazı içtihatlarında alacaklının BK. m. 487’den doğan bu hakkını kullanmasının MK. m. 2,II anlamında hakkın kötüye kullanılması niteliği taşıdığı belirtilmiştir.21 Yargıtay’ın MK. m. 2’nin “tâli” niteliğini göz önüne alarak ancak istisnai bazı durumlarda böyle bir sonuca vardığı söylenebilir. Somut olayın şartlarının gerekli kıldığı durumlarda, örneğin alacaklı-bankanın -asıl borç için yeterli ölçüde ipotek verilmiş ve asıl borçlu ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla yapılan takibe itiraz etmemiş iken – BK. m. 487’ye dayanarak sırf kefili güç durumda bırakmak ve icra inkâr tazminatı elde etmek amacıyla kefile karşı cebri icraya başvurması hakkın kötüye kullanılması teşkil edebilir.
3- BK. 494’ÜN UYGULANMASININ MÜMKÜN OLUP OLMADIĞI SORUNU
BK. m. 494.I’e göre “Kefalet gayri mahdut bir zaman için akdolunmuş ise asıl borç muacceliyet kesbettikten sonra kefil alacaklıdan bir ay zarfında icra veya mahkemeye müracaatla hakkını takip etmesini ve uzun müddet fasıla vermeksizin takibata devam etmesini talep edebilir…. Alacaklı, kefilin bu talebini nazara almazsa kefil kefaletten beri olur.”
Acaba bu hükmün, banka kredileri için verilen müteselsil kefalet hakkında uygulanması mümkün müdür? Öğretide haklı olarak belirtildiği gibi, asıl borçlu hakkında takip yapılmaması müteselsil kefilin anılan hüküm uyarınca sorumluluktan kurtulması sonucunu doğurmaz.22 Maddede bu konuda açıklık yoksa da, BK. m. 494.I maddesinin müteselsil kefalet hakkında değil, sadece adi kefalet hakkında uygulanabileceğini kabul etmek gerekir. Müteselsil kefilin alacaklıya karşı böyle bir talep hakkı yoktur. Çünkü alacaklı zaten önce asıl borçluya başvurmaksızın muaccel borç için doğrudan doğruya kefile gidebilir. Bu nedenle müteselsil kefil, alacaklının önce asıl borçluya başvurmasını isteyemez. Maddede kefile tanınan hak ise, alacaklının bir ay içinde asıl borçluya karşı takip yapmasını istemektir. Bu ancak adi kefaletle bağdaşabilir. Zira, adi kefalette alacaklı önce asıl borçluya başvurmak durumundadır. 494.I maddesi, asıl borçludan sonra alacağın tahsil edilemeyen kısmından dolayı sorumluluğu söz konusu olan kefilin hukuki durumunun uzun sü-re belirsizlik içinde kalmasını önleme amacını gütmektedir.23
Aynı maddenin 2. fıkrasında ise, borcun muacceliyeti tarihi belli değil de, alacaklı tarafından borçluya bir ihbar yapılmasına bağlı ise, kefilin kefalet tarihinden bir yıl geçtikten sonra bu ihbarın yapılmasını ve borç muacceliyet kazanınca bir ay zarfında borçlu aleyhinde icra veya mahkemeye başvurmasını alacaklıdan isteyebileceği, bunlar yapılmazsa kefilin sorumluluktan kurtulacağı öngörülmüştür. Öğretide bu fıkrada öngörülen bir yıllık süre geçtikten sonra alacaklıyı muacceliyet ihbarında bulunmaya davetin müteselsil kefalet hakkında da geçerli olduğu görüşü egemendir.24 Gerçekten müteselsil kefalette de, kefilin sorumluluğu ancak asıl borcun muacceliyetinden sonra söz konusu olabilmektedir.
Şunu vurgulamak gerekir ki, öğretide haklı olarak belirtildiği üzere BK. m. 494 kamu düzenine ilişkin ve emredici nitelikte değildir.25 Kredi sözleşmelerinde genellikle kefilin BK. m. 494’teki haklarından feragat ettiği belirtilmektedir. Yasa hükmü emredici olmadığına göre, müteselsil kefilin 494.II maddesindeki haklarından feragat ettiğine dair sözleşme hükümleri de geçerli sayılmalıdır. Ancak, kefilin bu haklarından vazgeçtiği kefalet belgesinden açıkça anlaşılmalıdır. Çünkü yasa, kefalet sözleşmesinde yazılı şekli geçerlilik şartı olarak öngörürken kefilin çıkarlarını korumayı amaçlamıştır. Bu nedenle tamamlayıcı kuralı kefil aleyhine değiştiren sözleşme hükmü yazılı metinde yer almalıdır.
Burada şu soru akla gelebilir: Kefalet belgesinde BK. m. 494’ün içeriği açıklanmayıp, sadece kefilin anılan maddedeki haklarından feragat ettiği belirtilmişse bu feragati de geçerli saymak mümkün müdür? Özellikle kefilin mahkemede 494. maddenin içeriği hakkında bilgi sahibi olmaksızın kefaleti kabul ettiğini iddia etmesi halinde, bu ağır sonuca katlanması haklı görülmeyebilir.26 Mahkemenin kefilin tacir olup olmadığı, sosyal çevresi ve ilişkilerini göz önünde bulundurarak bu konuda bir sonuca varması gerekir. Yoksa, zaten matbu olarak hazırlanan sözleşmelerdeki bu klişe ifadeleri hiçbir fikri olmaksızın kabul eden kefili kayıtsız şartsız yasanın avantajlarından vazgeçmiş saymak, kefalet sözleşmesinde yazılı şeklin kefili koruma amacına ters düşer. Ancak kefil, bu madde hakkında bilgi sahibi olmadığını iddia etmezse mahkemenin kendiliğin