İsmail Gasprinskiy ve qırımtatar bala edebiyatı ~ "İlmiy Qırım" milliy mecmua
Milletniñ atası, degen ulu adğa nail olğan, türk dünyasında özüne degerli yer qazanğan, vefatından soñ da milletniñ ruhiy babası olıp qalğan meşur mütefekkir, maarifçi, naşır, muarrir, publitsist, cemaat erbabı İsmail Gasprinskiy qırımtatar bala edebiyatını inkişaf ettirüvge de pek büyük isse qoştı.
İsmail Gasprinskiy tasil saasında inqilâbiy iş yaptı. Mektep tasilini mükemmelleştirüv saasında onıñ kötergen ğayeleri Qırımda, Povoljyede, Kavkazda, Orta Asiyada, Sibirde, Doğu Turkestanda yüz biñlernen adamnıñ dünyabaqışını deñiştirdi.
İsmail oca teklif etken ve özü işlep çıqqan yañıca oqutuv usulı ebet qadimistler tarafından red etildi, qattı qarşılıqqa oğratıldı. Lâkin episi bir yavaş-yavaş cadid usulı, yani yañıca oqutuv usulı ket-kete inkişaf etti, qabul olundı, muvafaqiyet qazandı.
Elifbe reforması, oqutuv reforması ulu gumanist İsmail Gasprinskiy ğayeleriniñ tantanasınen yekünlendi.
Yañıca oqutuv reformasını ögge sürer eken Gasprinskiy tek söznen degil de, ameliy işnen de öz ğalerine yol açtı. Onlarnen ve atta demek mümkün ki, yüzlernen derslikler, qullanmalar yazdı. "Terciman" basmahanesinde "Qırayet türkiy" (1894 s.), "Nümüne-i hattat ve resim" (1894 s.), "Rehber muallimin yaki muallimler yoldaşı" (1898 s.), "Atlaslı coğrafiya" (1901 s.), "Usul-i edeb" (1901 s.) az vaqıtta oqumaq ve yazmaqnı ögretken "Hoca-i subyan" (1902 s.), "Talim-i qırayet ve malümat-i nafia" (1910 s.) kibi kitaplarnı yazıp neşir ettirdi. Bu dersliklerniñ bazıları soñundan onlarnen kere tekrar neşir olundı.
1910 senesi oktâbr 8 (21)-de Gasprinskiy "Terciman" gazetasına ilâve olaraq aftada eki kere çıqqan "Alem-i subyan" ("Balalar dünyası") ilâvesini çıqarıp başladı ve o, beş yıl devamında muntazam çıqıp turdı ve tek İsmail Gasprinskiyniñ vefatından soñ – 1915 senesinden – yavaş-yavaş eksildi ve toqtadı.
"Alem-i subyan"da masallar, ikâyeler, dersler, terbiyeviy nasiatlar, halq tasili aqqında ve terbiye mevzularında maqaleler basıla edi. Bir çoq allarda, Frantsiya şarqşınaslıq mecmuası "Revue du(e) Monde musulman" yazğanına köre, türkiy tillerde çıqqan diger memleketlerniñ neşirleri. "Alem-i subyan"dan eserlerni öz saifelerinde köçürip basqanlar. Böyleliknen bu neşir qırımtatar bala edebiyatına temel qoydı, demek mümkün.
İsmail Gasprinskiyniñ özü bir sıra bala şiirleri ve ikâyeleri yazıp, olarnı "Terciman"da, "Alem-i subyan"da bastırdı. Meselâ onıñ "Qırım" şiirini alayıq:
Buña "Yeşil ada" derler,
Yüce maali Çatır-dağ.
Bunıñ bir tarafı çöldir,
Bir tarafı bağça-bağ.
Kelir suvlar yaylâlardan,
Ne güzeldir boyları.
Altın aşlıq tarlaları,
Öter quşlar saba, aqşam,
Olur yazda gülistan,
Er ne taraf köz iderseñ –
Altın aşlıq, bağ-bostan.
Pek güzeldir ab-avası,
Yay ve cay, cay ve yay,
Tolu edi halqımıznen
Yeşil ada bir zaman,
Az degildi yurtumızda
Alim, batır, qaraman.
Zeval keldi, yurt bozuldı,
Qaç ve köç, aldav ile,
Ketti halqlar, keldi yatlar,
Başqa al ve dil ile.
Qırım siziñ Vatandır,
Saip oluñ bu Vatana
Çalışıp edep ile.
Buña Yeşil ada derler,
Bir tarafı bağça, bağ.
İ. Gasprinskiyniñ "Aman, oğlum!" şiiri de özüniñ münderice ve ğayesi ceetinden yaşlarğa nasiat olaraq yazılğan qıymetli eserdir.
Aman, oğlum, satma saqın,
Anañ kibi seni besler,
Piçen, arpa, aş istemez,
Verir saña bunları.
Sefil-rezil olma saqın,
Satıp ana toprağı.
Ep bu topraqtan kele.
Saña bu topraq vere.
Alma, armut, arpa-boğday,
Bağ ve bostan – cümlesi,
Toprağıñ verdigi baylıq…
Satma saqın toprağı…
Onı bitip, sevmelisiñ
Çayır ile bağçayı.
Aqça suvdır, aqar kiter,
Bağça kitti, aqça kiter,
Aman, oğlum, topla aqça,
Keri qaytar bağçayı.
Baq, seniñ bir çayırıñ bar…
Ne güzeldir çoqrağı,
Şırıl-şırıl kele suvı,
Yarıp qara toprağı.
Lânet ider saña çoqraq,
Satma, saqın çayırı.
Eger satsañ, çevirirsiñ
Fenaya sen hayırı!
Saç tarlaya arpa, boğday,
İşle, bekle tarlayı.
Bir saçarsıñ – on alırsıñ,
Bir çuval boğdaya qarşı,
Altın, kümüş verirler.
Kerekleriñ er ne ise –
Bunlar ile kelirler!
Anañ kibi seni besler
İ. Gasprinskiyniñ nesir eserleri arasında onıñ balalarğa bağışlanğan "İvan ve Suleyman" ikâyesi de bar. Bu eser eki kere – bir kere "Terciman" gazetasında, ekinci kere "İlâve-i Terciman"da (1897 s, aprel 20 ve avgust 31) derc olundı. Er ekisinde de "devamı bar" dep yazılsa da, soñundan iç bir yerde devamı basılmağan. Zaten eserniñ manasından añlaşıla ki, o, yekünlengen.
Men 2006 senesi sentâbr ayında bu ikâyeni latinceden transliteratsiya yapıp, "Yañı dünya" gazetasınıñ 38- ve 39-ncı sanlarında bastırğan edim. İkâyede qomşu olup yaşağan Petrooğlu İvan ve Asanoğlu Suleyman aqqında laf kete.
Olar sekiz yaşına kelgende başlanğıç mektepke oqumağa berileler. Suleyman mektepke, İvan şkolağa berile. Olar böyle mekteplerde 4 yıl oquylar. İvan oqup yazmaqnı ve esapnı em de İncilni ögrene. Suleyman ise bir sene elifbeni ögrene, soñra 3 yıl devamında Kelime-i Qadim-i ögrenip, Qurannı hatm etmekni ögrene.
"Bala artıq oqumasını ögrendi", – dep, onı mektepten alalar. O, yazmaqnı bilmez, esaptan da haberi yoq edi.
Uç kere hatm ettigi Kitab-i Muqaddesniñ (Qurannıñ) birinci saifesiniñ birinci satırınıñ bile manasından haberi yoq edi. Çünki bunı oña ögretmediler.
Böyleliknen balalar 12 yaşqa yettiler. Mariya qadın İvanğa, Alime hanım Suleymanğa baqıp quvandılar. Analar öz evlâtlarına büyük ümütler besley ediler. Bir qaç senelerden olar adam olıp, özlerini ve validelerini raat ve bahtlı etecekler dep ümüt besley ediler.
Aradan kene bir yıl keçe. Mısırda yaşağan fransız tucarlarından Müsü Bardo yurtumızda ticaretnen oğraşa edi. Şu sebepten o, yılda bir-eki kere Qırımğa kelip kete edi. Onıñ Mısırda büyük tükânı ve anbarları bar, olarda 30-40 adam çalışır, olarğa yahşı aylıqlar töley edi. Müsyü Bardo şarq halqlarını bile ve seve edi. Şu sebepten şeerimizge daa bir kere kelgende özünde çalıştırmağa eki balanı alıp ketecegini ayttı.Terbiyelerini nezaret etecegini, nazariy ve ameliy bilgilerini mükemmelleştirmekni öz boynına aldı. Yahşı maaş işandırdı. Bu işke İvannen Suleymannı teklif ettiler. Maallege kelip balalarnen körüşti, begendi. Çünki yahşı balalar ediler.
Mariya qadınnen şahsen körüşti ve Alime hanım ile maalle imamı vastasınen haberleşip balalarnı istey. Analar razı olmadılar. 13 yaşındaki balalarnı nasıl etip Mısır kibi uzaq bir memleketke yollasınlar. Ne vaqıt ve nasıl kelirler? Asretine dayanırlarmı?
"Bu yerde olğan Cenabı Haq Mısır ülkesinde de vardır", – dep Mariya qadın oğlunı ticaretke bermege razı oldı. İvan Müsyü Bardo ile ketti.
"Qısmeti veren Cenabı Haqtır, verecek olsa burada da verir", – dep, Alime hanım Suleymannı yollamadı. Onıñ yerine Bedros Ustanıñ oğlu Boğos ketti. Tucar Suleymannı alıp ketmek içün çoq oğraşsa da, kâr etmedi.
Aradan 2 sene keçti. İvan anasına ayda 1 lira yollamağa başladı. Suleyman bir iş bulamayıp, Ahmet ağanıñ yanında qaveci olmaq üzere bir sene boğaz toqlığına çalıştı. Bu da edepli, baba dostu olğanı içün yapıldı. O, soñra bir yıldan soñ 60 quruş aylıq ala bilecek edi.
Anası Alime hanım zar-zor geçinip, kimerde 24 saat açlıq çekerdi.
"Qısmeti böyle eken", – dep, sevgili oğlunı evlendirmek hayalınen yaşadı. Amma ket-kete vaziyeti fenalaştı, vefat etti.
Mariya qadın ise oğlundan kelgen liralardan bir yıl içinde eki sığır, ekinci senesi ise kene bir sığır alıp, yahşı bir "sütçi" oldı. Bu arada oğlu da bir kere evlerine kelip ketti.
İvan Mısırda, Suleyman Vatanında çalışaraq, kene bir qaç yaş büyüdiler. Yetişken deliqanlı yigitler oldılar. Suleyman qave ocağından ayrılmay edi. İvan Mısırda arapça ve bir miqdar fransızca ve inglizce tasil aldı, bir sıra seyaatlarda bulundı, büyük ticaret sırlarını menimsedi.
İvan yılda bir kere anasına kelgende dostu Suleymannı da bahşışsız qaldırmaz edi. Boş vaqıtlarını onıñ qavehanesinde keçire edi. İvan endi "İvan Çelebi" olğan edi. Suleyman oña baqıp: "Anam razı olğan olsa men de şimdi ocaqta kül qarıştırmaz da, bir tucar olur edim", – dep hayallanırdı.
Aradan bir qaç sene daa keçti. Qısmeti çıqıp, Suleyman bir qızğa evlendi. Qavecilik onıñ keçinmesine yetişmey edi. Er nasıl olsa da, "açlıqtan ölgenniñ mezarı yoq" degenleri kibi, tırışıp, bir qaç kapik qazana ve inşalla kelecek yahşı olur degen ümütnen yaşay edi.
İvan Çelebi kene bir defa kelgende dostunıñ kederli ekenini körip, oña yardım etmek istedi. Müsyü Bardoğa işançlı bir adam kerek olduğından Suleymannı apayınen beraber Mısırğa davet etti. Berilecek maaş pek o qadar çoq olmasa da, qaveciligiñkinden eppeyi çoq edi. Bir qaç sene Mısırda olsa, özüni kösterebilse, ileride belki Müsyü Bardonıñ bu yerdeki vekili olabilerdi. Seferge kerek olğan beş-on aqçanı İvan berecek oldı.
Dostunıñ bu teklifi Suleymanğa pek hoş keldi. Mısırğa ketecek oldı. Ömürinde nasıldır bir yeñi devir açılacağına memnün oldı. Dostu İvanğa göñülden teşekkür bildirdi.
Yatsıdan soñ qaveni qapatıp, evge kelip, zevcesine köz aydın olaraq:
– Alımız eyileşecege beñzey, qısmetimiz açıla, İvan Çelebi maña yahşı bir iş teklif etti, dey.
Aylığı 2 lira, bir qaç yıldan soñ bu tarafta vekil bile olabilecek ekenim, dey.
– Alla versin, pek güzel, efendim, – dey apayı. – Dün gece atta ruyamda qızıl ayaqlı bir atqa mingeniñizni körgen edim.
– Buña ne qadar sevindim, bilesiñmi? Ocaq başında canım yanmış, göñlüm qararmış edi. Bayramlar kelgende saña on arşın basma, kendime bir quşaq alamazdım. İleride böyle sıqletlikler körmemiz inşalla, – dey Suleyman.
Soñ apayı bile ki, Mısırğa, parahodnen 40 saat ketmek kerek olacaq.
– Aman efendim, siz şaşırdıñızmı ne! İnsan azır işini bıraqıp, qalqar, Mısırğa ketermi? Men belledim, işiñiz bu yerde.
– Bu yerde öyle işler, anbarlar, neşlesin?
– Anbarlar olmasa da, ötmek var ya?! Eki seneden berli keçinemiz, açtan ölmedik.
– Öyle amma.
Suleymannıñ arzu-hayalları boşa ketti. Qadını deñizge atılğan demir kibi yerinden köçmege istemey edi. Suleyman ne qadar qandırmağa tırışsa da, boşqa ketti. Apayı 40 dereden suv, 40 dereden taş ketirip, Mısır yolunı qapattı. Suleyman kene qaveciliginde qaldı. İvan Çelebi başını sallap, dostuna 5-10 aqça ikram etip, işine ketti.
Suleyman tam 20 yıl daa ocaq başında qaldı. Saqal yetiştirdi, onı çalarttı. Zavallı bütün ömür şay çalıştı, beş para arttıramadı. Lâkin saqalına ürmet etip, "qaveci Suleyman" ismi ile yaşadı. Ahır-soñu "qaveci Suleyman ağa" dep çağırılmağa nail oldı.
İsmail Gasprinskiy uyanuv devri qırımtatar bala edebiyatına temel qoyğan erbaplardan birincisidir demek mümkün.Ondan soñki nesil İsmail ocanıñ bu saadaki işlerini devam ettirdi. U.Ş. Tohtarğazı, A. Çergeyev, A. Odabaş, C. Kermençikli, M. Nuzet, Ya. Şakir-Ali kibi edipler ise İ. Gasprinskiyniñ zamandaşları olaraq o başlağan işni inkişaf ettirmege birinciler sırasında isse qoştılar.
Belli nesircimiz Şamil Alâdin 1927 senesi daa 15 yaşında ekende "Yaş quvet" gazetasında özüniñ ulu ustazımız, ocamız İsmail Gasprinskiyge bağışlap yazğan "Tañ bülbuli" degen şiirini bastırğan edi.
Bu, şegirtniñ ustaz ögündeki temennasıdır. Bu, keçken yıllar içinde minnetdar millet evlâtları öz ocasına bağışlap nice-nice şiirler, teşekkürnameler yazdı ve yazacaq.
Ebet endi qırımtatar bala edebiyatı bayağı ayaqqa turdı, tiklendi, inkişaf etti. Lâkin biz bu işniñ başında ulu atamız İsmail bey Gasprinskiy turğanını iç bir vaqıt unutmadıq ve unutmamız.
10. IX. 11 s.