Arşiv (Mayıs 2009) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Türkiye Siyaset > Değişen söylem, değişmeyen ordu
Değişen söylem, değişmeyen ordu
“BU­GÜN bu­ra­da ya­pa­ca­ğım ko­nuş­ma­da, gün­cel ko­nu­la­ra faz­la gir­me­den, son yıl­lar­da sık sık gün­de­me ge­ti­ri­len si­vil-as­ker iliş­ki­le­ri baş­ta ol­mak üze­re, te­rör ve te­rör­le mü­ca­de­le, de­mok­ra­si, la­ik­lik gi­bi ko­nu­la­ra aka­de­mik bir pen­ce­re­den bak­ma­ya ça­lı­şa­ca­ğım.” Ge­nel­kur­may Baş­ka­nı Or­ge­ne­ral İl­ker Baş­buğ’un 14 Ni­san’da Harp Aka­de­mi­le­ri Ko­mu­tan­lı­ğı’nda yap­tı­ğı yıl­lık de­ğer­len­dir­me top­lan­tı­sı bu söz­ler­le baş­lı­yor­du. Bi­zim de tam bu nok­ta­dan ko­nuş­ma­yı de­ğer­len­dir­me­ye baş­la­ma­mız ge­re­ki­yor. Çün­kü Türk si­ya­si ha­ya­tı­nın “gün­cel” ola­rak tar­tı­şı­la­cak ye­gâ­ne ko­nu­su, Baş­buğ’un “gün­cel ol­ma­yan” şek­lin­de de­ğer­len­dir­di­ği bu ko­nu­lar­dır. Baş­ka bir ifa­dey­le, Tür­ki­ye’nin özel şart­la­rın­dan do­la­yı bir as­ke­rî yet­ki­li­nin, ona gö­re “gün­cel ol­ma­yan” böy­le­si ko­nu­lar­da ko­nu­şu­yor ol­ma­sı, as­lın­da üze­rin­de tar­tı­şıl­ma­sı ge­re­ken bi­ri­cik ko­nu­dur.
27 Ni­san 2007 e-muh­tı­ra­sı ile bir­lik­te or­du­nun si­ya­set­le iliş­ki­sin­de mey­da­na ge­len ye­ni du­rum, Baş­buğ’un bu ko­nuş­ma­sın­dan da ta­kip edi­le­bi­lir. Bu de­ği­şik­lik, as­ke­rin ken­di­si­ni si­ya­se­tin hem için­de hem de dı­şın­da bir po­zis­yon­da ta­nım­la­ma­sın­dan kay­nak­lan­mak­ta­dır. Bu­na gö­re as­ker, geç­miş­te­ki gi­bi, ken­di­si­ni si­ya­se­tin üs­tün­de ve olan bi­te­ne mü­da­hil bir ko­num­da gör­me­mek­te­dir. Bu ta­nım­la­ma­sın­dan ha­re­ket­le ge­rek­ti­ğin­de ka­ba bir güç­le mü­da­ha­le et­me im­ka­nı­nı “kul­la­na­ma­ma”sın­dan do­la­yı as­ker, ka­çı­nıl­maz ola­rak si­ya­se­tin için­de “söz”le et­kin­lik­te bu­lun­ma­yı is­te­mek­te­dir. As­ker ar­tık ka­ba gü­cü­nü “so­mut” düş­man­la­ra yö­nel­tir­ken, “so­yut” düş­man­la­ra kar­şı söz­le­riy­le te­sir et­me­ye ça­lış­mak­ta­dır. Bu söz­le te­sir et­me gü­cü de as­lın­da as­ke­rin elin­de­ki si­lah­lı güç­ten (ve bu­nun uzan­tı­la­rın­dan) doğ­mak­ta­dır. As­ke­rin sö­zü­ne ku­lak ka­bar­tıl­mak­ta­dır; çün­kü elin­de “meş­ru şid­det gü­cü”nü bu­lun­dur­mak­ta­dır. Ve bu güç as­ke­ri, hem teo­rik hem de pra­tik ola­rak, si­ya­se­tin dı­şın­da ko­num­lan­dır­mak­ta­dır. Sö­züy­le si­ya­set ya­pan as­ker, bü­tün bir si­ya­si ala­nı ip­tal ede­cek “meş­ru şid­det”e sa­hip ol­ma­sıy­la si­ya­se­tin üs­tün­de­dir.
Kar­şı­mız­da­ki hem si­ya­sal hem de si­ya­sal ol­ma­yan bir ku­rum­dur. Baş­buğ ko­nuş­ma­sı­nın ta­ma­mın­da si­ya­sal ala­nın bü­tün ko­nu­la­rı­na da­ir gö­rüş be­yan et­me­si­ne rağ­men, or­du­yu son ker­te­de si­ya­sal ala­nın dı­şın­da bir yer­de ko­num­lan­dır­mak­ta, bu­nu da elin­de bu­lun­dur­du­ğu meş­ru şid­det gü­cü­nü ge­rek­ti­ğin­de kul­la­na­bi­le­cek ol­ma­sın­dan do­la­yı yap­mak­ta­dır. Ör­ne­ğin (biz de dip­not­lu/atıf­lı ko­nu­şa­lım), ko­nuş­ma met­ni­nin be­şin­ci say­fa­sın­da si­vil-as­ker iliş­ki­le­ri­ne da­ir son nok­ta şöy­le an­la­tıl­mak­ta­dır: “Bu­na rağ­men de­ni­le­bi­lir ki, ka­rar si­ya­si ma­kam­la­ra ait­tir. El­bet­te bu hu­sus doğ­ru­dur. An­cak, sa­mi­mi, ger­çek­çi, pro­fes­yo­nel tav­si­ye­le­rin dik­ka­te alın­ma­ma­sı du­ru­mun­da, or­ta­ya çı­ka­cak olum­suz so­nuç­la­rın so­rum­lu­lu­ğu da bü­yük öl­çü­de ka­rar ve­ri­ci du­rum­da­ki ma­kam­la­ra ait­tir.” Bu cüm­le­ler, sık­ça di­le ge­ti­ri­len, as­ke­rin si­ya­set­te­ki gü­cü­nün azal­dı­ğı­na da­ir yar­gı­la­ra doğ­ru­dan bir gön­der­me­dir ve bu­nun yan­lış­lı­ğı­nı ka­nıt­la­mak­ta­dır. Sa­nı­la­nın ak­si­ne as­ker si­ya­se­tin için­de­dir. Hem de ar­tık gün­cel ko­nu­la­ra da­ir söz­le­riy­le, ona yön ve­re­bi­le­cek ka­dar si­ya­se­tin için­de­dir. Ama öte yan­dan da bü­tün bu si­ya­sal ala­nın sı­nır­la­rı­nı çiz­mek, bu meş­ru si­ya­sal oyu­nun ne­re­de bi­te­ce­ği­ni “ha­tır­lat­mak” an­la­mın­da, meş­ru şid­de­tin ye­gâ­ne sa­hi­bi ola­rak, si­ya­sal ala­nın dı­şın­da­dır.
Do­la­yı­sıy­la da Baş­buğ’un ko­nuş­ma­sı­nı “si­ya­sal ola­rak söz söy­le­yen” ve “si­ya­sal ola­nı da ip­tal eden” şid­det ola­rak iki­ye ayır­mak müm­kün­dür. Bu ay­rım ise bi­ze, as­ke­rin ar­tık ba­zı ger­çek­le­ri gör­dü­ğü­nü ve de­ğiş­ti­ği­ni söy­le­yen­le­rin ne ka­dar ya­nıl­dık­la­rı­nı gös­ter­mek­te­dir. Bu yo­rum­cu­la­rın Baş­buğ’un met­ni­ni bir de­ği­şim ola­rak ni­te­le­me­si, as­ke­rin söz­le de ey­lem­de bu­lu­nu­yor ol­ma­sı ger­çe­ği­nin göz ar­dı edil­me­si­dir. Me­se­la ko­nuş­ma­da ger­çek mü­te­dey­yin ki­şi­ler ile böy­le ol­ma­yan­lar şek­lin­de bir ay­rı­ma gi­dil­mek­te­dir. Bu ay­rım da tam ola­rak si­ya­sal olan­la ol­ma­ya­nın (ya­ni şid­de­tin) ay­rı­mı­na denk düş­mek­te­dir. Si­ya­sal olan­la şid­de­tin ay­rı­mı­nı, şid­de­ti kul­lan­ma hak­kı­nı elin­de bu­lun­du­ra­nın ta­nım­la­ma­sı­na ben­zer bir şe­kil­de, ger­çek mü­te­dey­yin­ler­le kö­tü ni­yet­ler­le ce­ma­at­le­şen ina­nan­lar ara­sın­da bir fark ol­du­ğu vur­gu­lan­mak­ta­dır.
Ve bu ifa­de­ler, tam da We­ber­ci sos­yo­lo­ji­nin “an­la­yış” kav­ra­mı­na vur­gu ya­pıl­dı­ğı bir ze­min­de dil­len­di­ril­mek­te­dir. “An­la­yış”ın ya­ni “in­san­la­rın inan­dık­la­rı de­ğer­le­rin an­la­şıl­ma­sı”nın öne­mi­ni vur­gu­la­yan Baş­buğ’un cüm­le­le­ri, ki­min bu inan­cıy­la ne yap­mak is­te­di­ği­ni an­la­mak şek­lin­de te­za­hür et­mek­te­dir. Çün­kü ba­zı kö­tü ni­yet­li­ler var­dır ve bun­lar “di­nin Al­lah ile kul ara­sın­da­ki bağ­lı­lık” ol­du­ğu­nu unu­ta­bil­mek­te­dir. Evet “di­nin ge­rek­li bir ku­rum ol­du­ğu, din­siz mil­let­le­rin de­va­mı­na im­kan ol­ma­dı­ğı” doğ­ru­dur ama bun­dan faz­la­sı “an­la­yış”ı aş­mak­ta­dır. Bun­dan faz­la­sı söz ko­nu­su ol­du­ğun­da, “hu­kuk dev­le­ti kap­sa­mın­da Türk Si­lah­lı Kuv­vet­le­ri’nin tep­ki­siz ve et­ki­siz ka­la­ca­ğı­nı dü­şün­mek ise bü­yük bir ya­nıl­gı” ola­cak­tır.
Açık­ça­sı kar­şı­mız­da meş­ru şid­det sa­hi­bi­nin, sö­züy­le, sö­zün ve şid­de­tin sı­nı­rı­nı ta­yin et­ti­ği bir du­rum söz ko­nu­su­dur. Ge­li­nen nok­ta­da ise bu gü­cün, ge­rek bi­çim­sel (aka­de­mik) ge­rek­se içe­rik açı­sın­dan “san­ki” bir ye­ni­lik ya­hut du­rum de­ği­şik­li­ği­ni an­lat­tı­ğı gi­bi yan­lış bir yar­gı­ya va­rıl­mak­ta­dır. Bu ko­nuş­ma­yı yo­rum­la­yan­lar için, -ak­si­ni be­lirt­me­le­ri­ne rağ­men- as­lın­da nor­mal şart­lar­da bir ge­nel­kur­may baş­ka­nı­nın ko­nuş­ma­sı­nı bu de­re­ce önem­se­me­nin bi­za­ti­hi ken­di­si bir sı­kın­tı oluş­tur­ma­mak­ta­dır. Zi­ra yo­rum­cu­lar, bu­nu tes­pit et­me­le­ri­ne rağ­men, bu ko­nuş­ma­nın bir de­ği­şi­mi/fark­lı­lı­ğı yan­sıt­tı­ğı­nı, bu far­kın si­vil ala­nın ge­niş­le­me­si­ne dö­nük ol­du­ğu­nu da vur­gu­la­mak­ta­dır­lar.
Baş­ka bir söy­le­yiş­le, her ne ka­dar bir ge­nel­kur­may baş­ka­nı­nın söz­le­ri­ni faz­la abart­ma­mak ge­rek­ti­ği söy­len­se de, bu söz­le­ri had­din­den faz­la mu­ha­tap al­ma­nın vu­ku bul­du­ğu bir du­rum­la yüz yü­ze­yiz. Bu du­rum ise or­du­nun Tür­ki­ye’de­ki ko­nu­mu­nun de­ğiş­me­si­ni bir ke­na­ra bı­ra­kın, tam da Baş­buğ’un ken­di­si­nin söy­le­di­ği gi­bi “ye­ni şart­lar”da ye­ni­den or­ga­ni­ze edil­me­sin­den baş­ka bir şey de­ğil­dir. Eli­miz­de­ki ko­nuş­ma met­nin­de ye­ni olan bir şey var­sa, o da bu doğ­ru­dan doğ­ru­ya si­ya­set ya­ni söz söy­le­me ala­nı­nın da si­ya­sal bir ba­kış için­den üre­ti­li­yor ol­ma­sı, si­ya­sal ala­na mü­da­ha­le­nin (or­du söz ko­nu­su ol­du­ğu oran­da “alı­şık” ol­ma­dı­ğı­mız tarz­da) so­mut şid­de­te ge­rek kal­mak­sı­zın ya­pıl­ma­sı­dır.
Ge­nel­kur­may Baş­ka­nı’nın ko­nuş­ma­sı­nın, da­ha do­nuk (ama net) ve da­ha faz­la te­rö­re dö­nük ol­ma­sı ise bir hay­li önem­li­dir. Bu “önem far­kı” en azın­dan önü­müz­de­ki bir yıl­lık sü­reç­te, as­ke­rin ne­ye da­ha faz­la dik­kat ke­si­le­ce­ği­ni gös­ter­mek­te­dir. Şu­ra­sı or­ta­da ki, ar­tık da­ha az sem­bo­lik, yo­ru­ma açık ve ne söy­le­di­ği, ne­re­ye doğ­ru söy­le­di­ği da­ha net olan bir ku­rum­la kar­şı kar­şı­ya­yız. Si­ya­se­te ak­tif ka­tı­lı­mı ger­çek­leş­ti­ği oran­da “Aca­ba as­ker bu ko­nu­da ne dü­şü­nür?” gi­bi bir zor­luk için­de ol­ma­ya­ca­ğız bun­dan böy­le. Bel­ki de de­ği­şi­mi bu­ra­da ya­ni as­ke­rin si­ya­set­te­ki ro­lün­de de­ğil de si­ya­se­ti ya­pış şek­lin­de ara­mak ge­re­ki­yor.
“Model ortaklık” ne anlam ifade ediyor?
O-ba-ma: O bizden biri!