Yöresel Kültürde Hiciv Sanatı ve “Manda Yuva Yapmış Söğüt Dalına” Gerçeği… İrfan Kurt* : Musiki Dergisi
5899258 Toplam ziyaretçi
Yöresel Kültürde Hiciv Sanatı ve “Manda Yuva Yapmış Söğüt Dalına” Gerçeği… İrfan Kurt*
Toplam Okunma: 5690 | En Son Okunma: 24.08.2019 - 20:58 Kategori: Toplum ve Müzik, Türk Halk Müziği
Çoğu kez güldürmek, güldürürken düşündürmek, yermek, övmek, eğlenmek, dalga geçmek, gönderme yapmak ders vermek vb için yapılan hiciv sanatı halk kültüründe: Halk şiiri, halk türküleri, fıkralar, bilmeceler, tekerlemeler, destanlar, hikayeler, atışmalar, günlük konuşmalar ve şakalar gibi bir çok alanda karşımıza çıkmaktadır. Halk şiiri ve türkülerde anlatım bazen çok açıktır, söylenmek istenen açık ve net bir dille anlatılmıştır…
Gördüğü işi hayıra
Çağımızın en büyük ozanlarından olan Aşık Veysel:
Raşit çoktur adın gibi
Hiçbir tat yok tadın gibi
Yontulmadık odun gibi
Uzatmışsın boy Raşit demiştir
Ruhsati ise :
Babanı katmam sayıya
Özün benzettim ayıya
Kendi eştiğin kuyuya
Düşesin Seyit Efendi diyebilmiştir.
Bu ve bunun gibi bir çok örnekte; kendilerini küçük gören aşağılayan kişilere hiciv ile verilen cevaplarda bir yerme söz konusudur.
Türk halk müziğinin hiciv ustalarından Şemsi Yastıman;
“Türk’ü anlamak için Türkü dinlemek gerek” sözü ile bir cümleye dört anlam sığdırabilme ustalığının yanı sıra “Meslekler Destanı”nda ise saz çalıp türkü söylemesinin nedenlerini, hiçbir meslekte dikiş tutturamamasını sayfalar süren destanında çalıp söyleyerek hicvetmiştir.
Destandan Bir örnek:
Üfürükçü oldum önce kendim çıldırdım
İşten el çektirdiler vaaz ile…
Görüldüğü gibi bu örneklerde açık bir anlatım vardır.
Bazen da karşısındaki överken yerilmiş, cahil yerine konulmuştur. Bilmediği farklı anlam taşıyan kelimeler kullanılmıştır
Fahr-i alemsin ve lakin fa sı yok
Gevher-i kaansın ve lakin ra sı yok
Dilerim haktan bunu ruz-u şeb
Sana bir merkeb vere kim ba sı yok
Anlatılan kısaca şu:
Alemlerin efendisisin lakin - fa -sı olmayınca geriye “har” kalıyor. Yani alemlerin eşeğisin deniliyor.
Mücevher kutususun değerlisin lakin- ra- sı olmayınca geriye “gevh” yani ” kene” kalıyor
İnsanların kanını emiyorsun
Dilerim bunu haktan gece gündüz (ruz-u şeb)
Merkeb in ba-sı olayınca geriye- merk -yani ölüm kalıyor .
”Dilerim haktan tez zaman da ölesin” denilmekte ve içersinde gizli anlamlar bulunmaktadır.
Halk şiirinde Hicvin içersinde “Bilip de bilmemezlikten gelme” veya “Olmazı oldurma” başlıklarıyla anlatılan türlere de sıkça rastlanmaktadır. Bu, zaman zaman tasavvufi konuları da içine almıştır.
Büyük tasavvuf şairi Yunus Emre den birkaç örnek:
Kaldırdı vurdu yere
Bende gördüm tozunu
Leylek goduk doğurmuş
Baka şunun sözüne
Kırk kağnıya yüklediler
Kırk çift dahi çekemedi
Şöyle kaldı koşulu
Öküz taşın üstünde
Taşı balık götürür
Balığı götüren su
Bünyadın yelden kodu
Yunus bir söz söyledi
Hiç ilmin kuyusunu
Kaygusuz Abdal’da da bir çok örnek vardır. Bunlardan bazıları:
Kaplu kaplumbağalar kanatlanmış uçmağa
Kertenkele derilmiş diler kirim geçmeğe
Kelebek ok yay almış ava şikara çıkmış
Domuzları korkutur ayuları kaçmağa
Ergenenin köprüsü susuzluktan bunalmış
Edirne minaresi eğilmiş su içmeği
Kaz destanından birkaç satır:
Kırk gün oldu kaynadırım kaynamaz
Kaygusuz Abdal n’idelim
Ahd ile vefa güdelim
Kaldırıb postu gidelim
Bu destanın benzerini dedem avcı hikayesi olarak anlatır, hikayenin arasında da destandan beyitler söylerdi. Bu destanda olmayan fakat dedemlerin söylediği birkaç beyit vardır. Bir tanesi şöyledir:
Altından ataş yaktı
Üstünden güneş yaktı
Kaz kaldırdı boynun baktı
Gelelim “Manda yuva yapmış söğüt dalına” türküsüne:
Türküler eleştirilmek istendiğinde sözleri anlamsız bulunduğunda hep bu türkü dile dolanmıştır. Eğer ki ; yöresel kültür, dil, türkünün ne amaçla yapıldığı neyi anlattığı bilinmiş olsa eleştirenler herhalde başlarını öne eğerdi:
Türkü Kastamonu’nun Tosya ilçesinden derlenmiştir. Ben de Kastamonu’luyum. Çocukluğumdan beri duyduğum bildiğim şekli ile yörede okunan sözleri şöyledi:
Manda yuva yapmış söğüt dalına -aman aman
(Bu türkü TRT repertuarına “Aşağıdan geliyor Türkmen koyunu” kıtası ilavesi ile girmiştir. Bunun nedenleri ayrı bir konu başlığıdır.)
Türküde anlatılmak istenilenin ne olduğunun anlaşılabilmesi için hem türkünün çıkış nedeni hem de yöresel özelliklerinin bilinmesi gerekmektedir. Yöre dili ve anlatımı yöresel kültür çok önemlidir. Bizce çok bilinen bir kelime yörede farklı anlamlarda kullanılabilmektedir. Örneğin : Handan “Hoş neşeli, güler yüzlü” anlamında bir bayan ismi olarak bilinmesine rağmen, handan yörede aşağılayıcı küfür niteliğinde bir sözdür. Mayıs bir ay adı olmasına rağmen yörede taze tezek için kullanılır vb.
Türkünün hikayesine gelince:
Dönemin beyi tarafından halk ozanlarının yönetim aleyhine söz söylemeleri yasaklanmıştır. Bu yasağın yanı sıra saz çalıp türkü söyleyen ozan a bir eğlencede kendilerine türkü çalması emrivakisi yapılmış, bir kenara da önüne kuru ekmeklerden oluşan yemek konmuştur. Bu ortam da bu türkü nün çıktığı söylenmektedir.
Ozan da kendisine yapılan bu haksızlığı onlarla dalga geçerek dile getirmiştir.
Tosya bilindiği gibi pirinci ile ünlüdür. Çeltik tarlalarının sürülmesinde kullanılan Manda yazın sıcağında göletlere yatarak az kıllı olan derisini hem serinletmek hem sineklerden korumak amacıyla çamura bular. Bunun içinde göletlerin ve çeltik tarlalarının kenarlarında bulunan ve dalları da suyun içine kadar uzanan salkım söğütlerin dalları üzerine, gölgesine yatar. İşte mandanın söğüt dalına yuva yapması budur. Yavrusunu Sinek Kapması da yavrunun sinek tarafından ısırılmasıdır. Çünkü yörede kapmak sözü ısırmak anlamındadır. “Köpek kapar” gibi…
Ayrıca “cız tutmak” diye bir deyim vardır. Bir tür sineğin hayvanların kuyruk altlarına girip ısırması ile oluşan ve hayvanı delirten oradan oraya sıçratan bir olaydır.
Ardından “gördün mü” sözcüğü ile türküye devam edip akıl almaz olayların olduğunu vurgulayıp alay etmektedir.
İkinci kıtadaki “Öküzün torbadan düşmesi” ise: Öküzlerin hem yemlenmesi, ekine zarar vermemesi hem de tarlaya giderken zaman kazanmak için boyunlarına takılan yem torbasının öküzün boynundan çıması ve öküzün yemeden içmeden kesilmesi anlamını taşır.
Üçüncü kıtadaki “müezzinin minareden uçması” da erenlere karışması ermesi anlamındadır.
Bağlantı bölümünde de tirit yemeğini emeği karşılığı hak ettiğini anlatıyor .” bedava mı sandın” Tirit: kuru ekmekleri sıcak su ile ıslatılarak yapılan bir yöre yemeğidir.durumu iyi olanlar et suyu soğan ve kıymada ilave edebilirler.
Türkü baştan sona içinde doğruları anlatan, fakat ilk bakışta anlamsız gibi görünen bir ifade taşımaktadır. Ozanın ince zekası hiciv sanatının çok güzel bir örneğini sunmuştur.
Özellikle farklı anlam taşıyan kelimeler seçilmiş; kendine yapılan haksızlığa onlarla alay ederek “eylenerek” dalga geçerek cevap verilmiştir.
Ayrıca Türkü melodik açıdan da çok zengindir. Hoş ritmik bir yapısı vardır .Bu nedenle üç kuşak Halk Müziği sanatçıları tarafından repertuarlarına alınmışlar ve kasetlere okumuşlardır. Zehra Bilir, Belkıs Ak kale ve Kubat bu sanatçılara örnektir…
Türküler Dolusu Sevgiyle Dostlukla, sağlıcakla kalın…
(Bildiri sonunda türkü tarafımca bağlama ile çalınıp söylenmiştir). . .
* İTÜ TMDK San .Öğr. Gör.
İTÜ TMDK ”Uluslararası Müzikte Temsil ve Müziksel Temsil” 6-7-8 Ekim 2005 Kongresi’nde sunulmuştur…