Baga khaırkhan daki eski Türk yazıtları - Larendem Bilginin adresiLarendem Bilginin adresi
Buradasınız:Anasayfa » Türk Tarihi » Baga khaırkhan daki eski Türk yazıtları
Baga khaırkhan daki eski Türk yazıtları
Tarafından gönderildi: Bilgin Gönderim tarihi: Nisan 02, 2019 İçinde: Türk Tarihi | Yorum Yap : 0
2008 yılında Moğolistan’da araştırma ve incelemeler yapan Moğol – Monaco Ortak
Arkeolojik Araştırmalar Ekibi, hazırlamış oldukları raporda Arkhangay Aymag’ın Ikhtamir Sum
bölgesinde Türkçe, Moğolca veya Tibetçe olabilecek bir oyma yazıt bulduklarını belirttiler ve
bu yazıtın fotoğrafını yayımladılar. Bunun üzerine 2010 yılının Ağustos ayında “Yazıt-3” adlı
Moğol – Japon Ortak Proje Ekibi araştırmacıları bu yazıtı yerinde incelemişlerdir.
Biz de 02 Ekim 2010 tarihinde, 2008 yılında bulunan bu yazıtı inceledik ve söz konusu
yazıtın yakınında Köktürk harfli yeni bir yazıtı keşfettik. Çalışmalarımız sırasında her iki yazıtın da fotoğraflarını çekip estampajlarını yapıp belgeledik.
Bu makalede yukarıda belirtilen Köktürk harfli iki yazıtın epigrafik belgelemeleri ilk kez ayrıntılı olarak ilgililerinin istifadesine sunulacaktır.
1. Yazıtların Bulundukları Yer
Yazıtlar Moğolistan Cumhuriyeti Arkhangay Aymag Eyaleti Ikhtamir Sum bölgesinde bulunmaktadır.
Her iki yazıt da Ikhtamir Sum’un merkezinden doğuya doğru 20 km mesafede Baga Khairkhan adlı konik bir tepedeki kayalığın üst kısmının ön tarafındadır.
Yazıtların Baga Khairkhan tepesinde bulunması sebebiyle bu yazıtlara “Baga Khairkhan Yazıtları” adını vermeyi uygun gördük.
Baga Khairkhan tepesinin ön tarafında ayrıca kereksurlar bulunmaktadır.
Baga Khairkhan tepesinin zirvesinde kayalara işlenmiş, bronz döneme ait kaya resimleri ve eski Türk dönemine ait damgalar da yer almaktadır:
Baga Khairkhan tepesindeki kaya üstü tasvirlerden bir görüntü
Bölgede ayrıca Baga Khairkhan’ın kuzeyindeki Bayan Tsagaan vadisi ve civarında eski Türk dönemi kağan ve soylularına ait 5 anıt mezar külliyesi bulunmaktadır.
2. Baga Khairkhan Yazıtları
2.1. I. Yazıt Yazıtın üzerinde bulunduğu kaya kahverengi olup yumurta şeklindedir.
Kayanın genişliği 39×72 cm; yüksekliği 35 cmdir.
Bu kaya bir başka kayanın üzerinde bulunmaktadır. Yazıtın işlendiği kaya üzerine (32×55 cmlik kısımda) 6.3×10 cm ölçülerinde bir dağ keçisi / teke damgası ile (9.7×12.1 cmlik bir alana işlenmiş) 4 satırlık 26 karakterden oluşan Köktürk harfli bir yazıt oyulmuştur.
Dağ keçisi damgasının sol tarafında bulunan yazıt, yüzeyin üst kısmına yerleştirilmiştir.
Yazıttaki karakterlerin baş tarafı damgaya doğru yönelmiştir. Harflerden en büyüğü olan harfi 1.6×1.9 cm ölçülerindedir.
Yazıtın Transliterasyonu: Yazıtın Transkripsiyonu:
 WLRmz  olurmaz
 ylmsi bn1e  yelmesi bine
 tngri QGN  tengri qaγan
 ütknda  ötükende
Yazıtın Türkiye Türkçesine Aktarımı:
 bin kişilik keşif grubu
 Tengri Kağanın
2.2. II. Yazıt
Yazıt, 202×215 cm genişliğinde; 96 cm yüksekliğinde kahverengi bir kayanın 160×202
cmlik üst yüzeyinin sağ kısmına ince bir metal malzeme ile oyulmuştur. 25.7 cmlik bir alana işlenmiş 1 satırlık yazıt 20 karakterden oluşmaktadır.
Karakterlerden en büyüğü olan , 1,2х2,2 cm ölçülerindedir. Yazının alt tarafında sağa bakan iki geyik tasviri yer almaktadır.
QmG BWDNQ li tngri QGN rms
qamaγ bodunqa eli teηri qaγan ermis
Bütün halkı için hükümeti Tengri Kağanı imiş.
2.3. Baga Khairkhan Yazıtlarının Ortak Yönleri
Yazıtların ortak yönlerini şöyle dikkatlere sunmak mümkündür:
 Aynı yerde bulunmaktadırlar.
 Yazıtların yazım yöntemi ve tekniği birbirine benzemektedir.
 Yazıtların ikisinde de aynı kişinin (Tengri Kağan’ın) adı geçmektedir.
 Yazıtların konusu birbiriyle bağlantılıdır.
2.4. Baga Khairkhan Yazıtarının Yazılış Sebepleri ve Yazılış Tarihleri
Yukarıda belirtilen ortak yönlerinden hareketle bu iki yazıtın aynı kişi tarafından aynı zamanda özel bir olay için yazıldıklarını söyleyebiliriz. Zira II. yazıtta yazıcı, Tengri Kağan adlı
kişiyi övmekte ve onun içinde bulunduğu duruma üzüldüğünü belirtmektedir. Cümlenin
sonunda ermiş / “imiş”in (geçmiş zaman ekinin) kullanımından hareketle bu yazıtın Tengri Kağan’ın ölümünden sonra yazıldığını söylemek mümkündür.
I. yazıttaki Ötüken’de kalmayacağını belirten sözlerin sebebi II. yazıttan anlaşılabilmektedir. Bu tür yazıtları kimin neden yazdığını tahmin etmek için önce Tengri Kağan
adlı kişinin kim olduğunu bilmek gerekir:
Tengri Kağan’ın her şeyden önce II. Türk Kağanlığı dönemine ait bir kağan olduğunu I.yazıtta bulunan dağ keçisi / teke damgası açıkça ortaya koymaktadır.
T’ang-shu’ya göre Bilge Kağan’ın bir oğlu 739 yılında Bilge Kutlug unvanıyla kağan olup 740 yılında T’ang hanedanından Tengri Kağan unvanını almıştır.
Tengri Kağan’ın annesi Bilge Tonyukuk’un kızı P’o-fu idi. Tengri Kağan ve annesi Sağ Şad olan amcasını öldürüp askerlerini kendine tabi kılınca kağanın başka bir amcası olan Sol Şad P’an Ch’üeh Tigin bu durumdan korkup 741 yılında ondan önce davranarak, Tengri
Kağan’a hücum edip onu öldürmüştür. Sonra da hanedandan birkaç kişi kağan olmuş ancak hepsi de birbiri ardınca öldürülmüştür.
Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar Tengri Kağan’ın ölümünü ve iktidar / taht kavgalarını fırsat bilerek aralarında iş birliği yapıp bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir.
Tengri Kağan’ın eşi / prensesi Yü-chu, Tengri Kağan’ın ölümünden sonra Aşina sülalesinin önemli soylularını / ileri gelenlerini de yanına alarak bu politik krizden kaçıp 742
yılında T’ang hanedanlığına sığınmıştır.
745 yılından itibaren tüm Türk topraklarında Uygurlar hüküm sürmüşlerdir.
Moğolistan’da bulunan VIII. yüzyılın orta dönemlerine ait Uygur yazıtlarının metinlerine göre Uygur Kağanlarının sarayı da Ötüken bölgesinde bulunmaktaydı ve devlet buradan yönetilmekteydi.
Yukarıda dikkatlere sunulan bu tarihî bilgilerden de hareketle sonuç olarak şunları kaydetmek mümkündür:
 II. Türk Kağanlığının kağanlarından Tengri Kağanın unvanı, eski
Türkçe runik metinlerde ilk defa karşımıza çıkmaktadır.
 Bu yazıtları Tengri Kağanın bin yelme askeri idare eden Aşina sülalesinin bir asilzadesi, T’ang hanedanına sığınmadan önce 742 yılında yazmıştır.
 Yazıtlar Tengri Kağan’a ithafen yazılmıştır.
 Bu yazıtlar, eski Türk asilzadelerinin ve kağanın yakınlarının 742
yılından itibaren Ötüken’den toplu hâlde kaçıp uzaklaşmalarını belgelemektedir.
 Bu makale 13-15 Ekim 2010 tarihinde Afyon Kocatepe Üniversitesi tarafından düzenlenen Uluslararası Zeki Velidi
TOGAN ve Türk Kültürü Sempozyumu’nda bildiri olarak sunulmuş; daha sonra (yazının özü korunarak / müellifin okuma ve yorumlama önerileri muhafaza edilerek) Dr. Cengiz ALYILMAZ tarafından düzenlemeler yapılıp ilgili görüntüler eklenerek yayıma hazır hâle getirilmiştir.
 Uzman; Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü, mongkari@gmail.com.
ALYILMAZ, C. (2006). (Kök)türk Harfli Yazıtların İzinde. Ankara: KARAM Yayınları.
BATTULGA, Ts. (2005). Mongolın Runi Biçgiín Baga Dursgaluud Tergüün Devter.
BOLD, L. (2006). Orhon Bicgiín Dursgal II. Ulaanbaatar.
ÇANDARLIOĞLU, G.. (2004), Uygur Devletleri Tarihi ve Kültürü. İstanbul.
GIRAUD, R. (1999). Göktürk İmparatorluğu. İstanbul: çev. İ. MANGALTEPE.
MERT, O. (2010). Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes Tariat Şine Us. Ankara,Belen Yayınları.