Türkmenistan Zähmet bazarlaryna näderejede bil baglanıar? Noıabr 15, 2012
Ilat arasynda zähmet biržalarynyň kömegi bilen iş tapdym diııän adamlar köp däl.
Penşenbe güni, 15-nji noıabrda Aşgabadyň “Paıtagt” myhmanhanasynda zähmet bazary geçirilmeli. İurtda hereket edıän zähmet biržalary ıa-da zähmet müdirlikleri aram-aram zähmet bazarlaryny geçirıändikleri barada metbugatda bildirişleri çap edıärler.
Emma ilat arasynda zähmet biržalarynyň kömegi bilen iş tapdym diııän adamlar köp däl. Zähmet biržalarynyň borjy ıurduň işsiz ilatyny iş ıerleri bilen üpjün etmek bolup durıar. Emma bu edaralaryň işgärleri özlerine ıüz tutıan adamlaryň azdygyny aıdıarlar.
“Bize ıüz tutıan adamlar örän az. Munuň sebäbi-de adamlaryň biziň iş bilen üpjün edip biljekdigimize bolan şübheli garaıyşlary bilen bagly. İogsam, bize işgär gerek diıip ıüzlenıän edaradyr kärhanalar az hem däl” diıip, Aşgabat şäherindäki zähmet biržalarynyň biriniň işgäri aıdıar.
Zähmet biržalary ıurtda Türkmenistanyň prezidentiniň 1997-nji ıylyň 2-nji iıunynda çykaran karary esasynda Aşgabat şäheriniň we welaıatlaryň häkimliklerinde döredilipdi. 2011-nji ıylyň 27-nji maıynda bolsa Türkmenistanyň Zähmeti we ilaty durmuş taıdan goramak ministrligine welaıatlaryň we Aşgabat şäheriniň ilatynyň iş bilen üpjünçiligi boıunça müdirliklerini bellenen tertipde döretmek tabşyryldy. Şeıle-de bu kararda öňki zähmet biržalarynyň ıapylıandygy hem-de täze döredilen zähmet müdirliklerini şol biržalaryň hukuk oruntutary diıip kesgitlemek barada aıdylıar.
Şol bir wagtda hem ıurtda hususy eıeçilikdäki kadrlar agentlikleriniň ençemesi işleıär. Raıatlaryň käbirleriniň aıtmaklaryna görä, bu agentliklere ıüz tutan raıatlar, eger iş ıeri tapylyp berilse, onda bir aılyk hakynyň ıarysyny bermäge razy bolmaly.
Emma, muňa garamazdan, kadrlar agentlikleriniň hem netijeli işlemeıändiklerini 34 ıaşly Kakageldi aıdıar. Onuň aıtmagyna görä, zähmet biržalarynyň we kadrlar agentlikleriniň işleriniň netijeliliginiň pesliginiň sebäbi ıurtdaky zähmet gara bazary bilen bagly.
“Zähmet biržalary we kadrlar agentlikleri zähmet gara bazarynda ylalaşylan “zähmet kontraktlaryny” resmileşdirmek üçin ulanylıar. Edara-kärhanalaryň ıolbaşçylary we olara kömek edıän araçylar bolsa iş orunlarynyň bikanun söwdasyny edıärler” diıip, Kakageldi gürrüň berıär.
Käbir ıerli synçylaryň aıtmaklaryna görä, soňky ıyllar zähmet gara bazarynda iş orunlarynyň bahalary has-da gymmatlapdyr. Mysal üçin, olar çagalar baglarynyň terbiıeçisi bolmak üçin 1000-1500 dollar, tam süpüriji bolup işlemek üçin 700-800 dollar para bermelidigini aıdıarlar.
Kakageldi iş tapmak bilen bagly parahorlugyň ykdysadyıetiň hususy sektorynda hem bardygyny aıdıar.
“Hususanda daşary ıurt firmalaryna işe girmek üçin kähalatlarda 2000 dollara golaı para bermeli. Käbir daşary ıurt firmalary bolsa öz işlerini ilerletmek üçin ıokary wezipeli ıolbaşçylaryň çagalaryny ıa-da garyndaşlaryny işe kabul edıärler” diıip, Kakageldi gürrüň berıär.
Efirde adynyň tutulmagyny islemedik aşgabatly synçynyň aıtmagyna görä, ıurtda iş orunlarynyň bikanun söwdasy zerarly edara-kärhanalarda ıokary derejeli kadrlaryň ıetmezçiligi döreıär.
“Tanyş-bilişlik, parahorluk bilen işe alynıan işgärleriň köpüsi öz ıerine ıetirmeli wezipelerini hem gowy bilmeıärler. Netijede, edaranyň, kärhananyň işjeňligine zeper ıetıär” diıip, aşgabatly synçy aıdıar. Türkmenistanda işsizlik iň ıiti problemalaryň biri hasaplanıar. Emma Türkmenistanyň Statistika baradaky döwlet komitetiniň ıyllyk neşirinde ıurduň ilatynyň zähmete ukyply ıaşdaky raıatlarynyň iş bilen üpjünçiligi 100% diılip maglumat berilıär. Bu ıyllyk statistiki neşirde işsizlik boıunça maglumatlar ıok. İöne käbir synçylar ıurduň zähmete ukyply ilatynyň 30-40% işsizdigini çaklaıarlar.
Işsizleriň ilatyň sosial taıdan goragsyz gatlagy bolup galıandygy hem aıdylıar. Işsiz raıatlaryň arasynda işsizlik boıunça kömek puluny aldym diııäni ıok. İogsam, 2009-njy ıylyň 1-nji maıynda kabul edilen Zähmet kodeksiniň 18-nji bölüminiň 403-nji maddasynda işsiz galan raıatlaryň sosial kömek almak hukuklarynyň kepillendirilıändigi aıdylıar. Bu kepillik Türkmenistanyň Konstitusiıasynda-da bar. Emma raıatlaryň bu hukuklaryny amala aşyrmak boıunça döwlet meıilnamalary barada hiç hili maglumat ıok.