Haberler >Gündem>Para konusunda maymunlarla benzer mantıktayız
Para konusunda maymunlarla benzer mantıktayız
26.02.2006 - 00:00 | Son Güncelleme: 25.02.2006 - 21:21
Kimi araştırmacılara göre, insan ve Capuchin maymunları arasındaki davranış benzerliklerinin kökleri evrimsel sürece dayanıyor. Kaybetme korkusunun köklerinin çok derin olması, belki, atalarımızın o eski dönemlerin çok değişken çevresel şartlarında hayatta kalabilmesine de neden olmuş olabilir.
Ekonomistler, şimdiden bu deneylerin sonuçları üzerinde düşünmeye başladı. Kaybetmekten nefret etme güdüsü insanlara kimi zaman aptalca işler yaptırabiliyor. Örneğin hisse senedi yatırımcısı, düşen bir hisseyi elinde çok uzun bir süre tutabiliyor ya da ev sahibi evini satmaya gönülsüz olabiliyor.
Ekonomist Keith Chen ve psikolog Laurie Santos ile çalışan Capuchin maymunları, para ile alışveriş yapmanın bütün kurallarını öğrenmişler. Ellerinde nikel paralar ile insanlardan elma ve salatalık satın alıyorlar. Ve öyle görünüyor ki, yaptıklarını çok iyi biliyorlar.
Araştırmacılar, elmaları salatalıklardan daha ucuza sattığı zaman, ki bu aynı sayıda metal karşılığı daha fazla mal anlamına geliyor, maymunlar, her "işini bilen" alışveriş düşkünü gibi, tercihini fiyatı daha uygun olandan yana koyuyor.
Chen ve Santos’un belirlemeye çalıştığı, maymunların ekonomik becerilerini saptamak değil. Onlar daha çok, insanların da çoğu zaman yaptığı gibi alışverişlerinde mantık dışı kararları almaya iten mekanizmaları ya da içgüdüsel davranışları belirlemeye çalışıyor.
Çünkü geçtiğimiz son 30 yıl içinde, klasik teorisyenlerin düşüncelerinden farklı olarak, ekonomistler, artık insanın doğadaki en rasyonel yaratık olduğunu düşünmüyor. Bugüne kadar gerçekleştirilen çok sayıda deney, bizim ekonomik kararlarımızı etkileyen, konu dışı faktörlerin varlığının azımsanmayacak kadar çok olduğunu ortaya koyuyor.
Örneğin aynı seçeneklerin farklı şekilde sunulması halinde, insanın verdiği kararlar da farklı oluyor. Yine deneyler, çoğumuzun içinde, kendimiz için olduğu kadar başkaları için de adil olma ve özen konusunda derin bir hassasiyet olduğunu gösteriyor.
Ancak şu bir gerçek ki, bu sapmalar yalnızca insana özgü değil. Primatlar üzerinde yapılan gözlemler ve çalışmalar, insanın aslında düşündüğümüzden daha az özel olduğunu ortaya koyuyor. Örneğin Chen ve Santos tarafından incelenen maymunlar, bir iş insanı kadar akıllı kararlar alabiliyorlar. Ama kimi zaman ise tıpkı biz insanların da yaptığı gibi mantık dışı davranışlarda bulunabiliyorlar.
Eşit iş karşılığında bir maymuna ötekinden biraz daha az ödeme yaptığınızda aniden öfkeleniveriyorlar. Tüm bu benzerlikler, kendi insani ekonomik eğilimlerimizin derin evrimsel kökenleri olabileceğini gösteriyor. Daha da ötesi, diğer primatların nasıl davranış biçimleri gösterdiklerini anlayarak kendi finansal karar alış mekanizmalarımızı daha etkin kullanabiliriz.
Chen, maymunlarla çalışmaya 5 yıl önce Harvard Üniversitesi’nde doktora öğrencisi iken başladı. Şimdi ise Yale Üniversitesi’ndeki Santos Laboratuvarı’nda çalışıyor. New Scientist’te yayımlanan araştırma yazısında şöyle diyor: "Bir davranış bilimleri profesörü olarak maymunlarla çalışıyor olmamın yadırgandığını biliyorum. Ancak maymunlardan bizim kendi davranışlarımız hakkında çok şey öğrenebiliriz."
Chen ve meslektaşlarının, maymunlara mal satın alımında para yerine geçen gümüş disklerin kullanılacağını öğretmeleri birkaç ay sürmüş. Paranın değerini anlayan maymunlar, kısa sürede parayı saklayıp onun yerine salatalık parçalarını uzatmak suretiyle sahtekarlığa bile başlamışlar.
Chen, maymunların davranışlarının ustalık isteyen işlerde de şaşırtıcı biçimde insanınkilere benzediğini saptamış. Örneğin bir deneyde maymunlara sonuçları aynı uygulamaları farklı 2 kumar oynatılıyor.
İlkinde, bir metal disk fiyatına maymunlar bir salkım üzüm alabiliyor ayrıca ikinci salkımı almaları için yüzde 50 şansları var. İkincisinde ise yine bir disk fiyatına bu kez iki salkım alabiliyorlar, ancak yüzde 50 şansla birini kaybetme olasılıkları var. Yani her iki deneyin de sonunda maymunlar eşit şansla (yüzde 50-50) ya iki salkım sahibi olacaklar ya da bir.
Normal şartlarda, mantığını kullanan bir insan iki deneyin de birbirinden farklı olmadığını bilir ve tercih belirtmeyebilir. Ancak maymunlar farklı bir davranış biçimi ortaya koymuşlar. Önce bir salkıma sahip olup ikincisini kazanma şansının kullanılması yüzde 75 oranında tercih edilmiş.
Chen, insan davranışları ile maymunların sergiledikleri bu davranış biçimi arasında bir paralellik kuruyor. Her ne kadar her iki oyun aynı sonucu veriyor olsa da, ilki potansiyel kazanım ikincisi ise potansiyel kayıp anlamına geliyor. Kaybetmenin yarattığı öfke duygusu ise insanda da aynı, maymunda da.
Örneğin iki grup insan var. Bir gruba kahve fincanı dağıtıyorsunuz. Ardından bu fincanlardan vazgeçmek ve diğer gruba satmak için ne kadar para istediklerini soruyorsunuz. İkinci gruba ise aynı fincana sahip olmak için ne kadar para istediklerini soruyorsunuz. Satacak olanların teklif ettiği paranın alacak olanların teklifinden çok daha fazla olduğu ortaya çıkıyor.
Kimi araştırmacılara göre, insan ve Capuchin maymunları arasındaki davranış benzerliklerinin kökleri evrimsel sürece dayanıyor. Kaybetme korkusunun köklerinin çok derin olması, belki atalarımızın o eski dönemlerin çok değişken çevresel şartlarında hayatta kalabilmesine de neden olmuş olabilir.
Psikolog Santos, bu durumu şöyle açıklıyor: "Daha önce içinde bulunduğunuz durumu şimdiki durumla karşılaştırarak ona göre karar verme önemli. Örneğin daha önce 10 birim gıda elde ettiğiniz bir çevreden 20 birim gıda elde ettiğiniz bir çevreye geçerseniz kınanırsınız. Ancak daha önce 40 birim gıda elde edilen çevreden 20 birim elde edilen çevreye geçildiğinde işler kötü demektir."
DAHA İYİ KARAR ALABİLMEK İÇİN DAHA ÇOK TASARRUF EDİN
Kaybetmekten nefret etme güdüsü, insanlara kimi zaman aptalca işler yaptırabiliyor. Örneğin hisse senedi yatırımcısı, düşen bir hisseyi elinde çok uzun bir süre tutabiliyor ya da ev sahibi evini satmaya gönülsüz olabiliyor. İşin ilginci bu tür davranış biçimleri öyle yerleşik ki, ne ekonomistler ne de siyasetçilerin alışılagelmiş ekonomik teşviklerle bunu değiştirebilmeleri mümkün değil.
Yine de iki bilim insanı, Chicago Üniversitesi’nden ekonomist Richard Thaler ile California Üniversitesi’nden Shlomo Benartzi, kanun yapıcıların, insanların kaybetme nefretinden hareket ederek "daha iyi karar almalarını’’ cesaretlendirebileceklerini düşünüyor. Örneğin "gelecekte daha çok tasarruf edin’’ sloganı.
İŞBİRLİĞİ SORUMLULUK HİSSETTİRİR
İnsanın ekonomik yaşamının anahtarları olarak kabul edilen işbirliği, grup ödüllerinin eşit paylaşımı gibi temel davranış biçimleri, yalnız bizim türümüze özgü değil. Bunlar bizde hangi nedenlerle evrimleşiyorsa, hayvanlarda da aynı nedenle evrimleşiyor. Atlanta’da Emory Üniversitesi’nden primotolog Frans de Waal, Capuchin maymunlarının yiyeceği elde etmek için işbirliği yaptığı diğer maymunlara karşı bir sorumluluk hissi duyduklarını gözlüyor.