Adamlar Andijanda atylyp öldürilenleriň jesetleriniň öňünde doga-dileg edıärler. 2005-nji ıylyň 14-nji maıy.
2005-nji ıylyň 13-nji maı ertiri ıaragly adamlar Özbegistanyň gündogar çetinde ıerleşen Andijana okdurylyp girdiler. Olaryň arasynda türmeden gaçanlar hem bardy. Olar hökümet wekillerinden birnäçesini öldürdiler, başga birlerini zamun aldylar. 13-nji maıdaky gan döküşlikden öňinçä bu şäherde ıerli ilatyň parahatçylykly demonstrasiıalary başlanypdy, oňa ıüzlerçe adam gatnaşdy. İöne adaty düzgün bozulyp, Andijanyň köçelerinde ıaragly toparyň agzalary bilen parahat demonstrasiıa çykanlar, şeıle hem ıagdaıa keseden bilesigeljilik edıänler garyşdylar.
Ol wakadan ıedi hepde öň, mart aıynyň başynda, Merkezi Aziıanyň hökümdarlary Gyrgyzystanda bolan halk rewolıusiıasynyň netijesinde, prezidenti Askar Akaıewiň ıurtdan gaçyşyna agyr howsala bilen syn edipdiler. Özbegistanyň awtoritar lideri Yslam Kerimow öz ıurdunda beıle ıagdaıyň gaıtalanmagyna doly güıjünde gaıtawul berjekdi. Şonuň üçin ol Andijanda düzgün-tertibi ıola goımak üçin, goşun iberdi.
Netijede ganly gyrgynçylyk döredi. Özbegistanyň hökümetleriniň maglumatyna görä, esasy köplügi harbylardan hem gozgalaňçylardan bolan 187 adam ölüpdir. İurduň Baş prokuraturasynyň maglumatyna görä, parahat ilatdan ölen 60 çemesi adamyň jogapkärçiligi gozgalaňçylaryň üstüne ıüklendi.
Şaıat bolanlaryň aıtmagyna görä, parahat ilatdan ölenleriň sany resmileriň aıdıanyndan birnäçe esse artyk bolmaly. Käbir maglumata görä, ölenler müň adamdan geçıär. Öldürilenleriň köpçülikleıin jaılanandygy we birnäçe jesediň uçar arkaly Orsıete aşyrylandygy hakda habar peıda boldy.
Özbegistan bolup geçen ıagdaı boıunça halkara jemgyıetçiliginiň garaşsyz derňewleri geçirmek baradaky çagyryşlaryny ret etdi.
HÖKÜMETLERIŇ ILKINJI BOİUN ALŞY
Özbegistan bolup geçen wakanyň taryhyny bireııäm unutdy hem şondan bäri şol meseleden gürrüň gozgalmagyndan gaça durdy. Golaıda ol meseläni parlamentiň öňki ıolbaşçysy ıaňdan galdyryp, Andijanda «ıalňyşlyk» bolandygyny aıtdy. 7-nji fewralda Özbegistanyň baş prokurorynyň orunbasary Swetlana Artykowa Qalampir täzelikler gullugyna interwıu berdi.
Prezident Yslam Kerimowyň şekili goılan bilbord. Hut ol Andijanda bolan heläkçiligiň garaşsyz barlaglaryna ıol bermändi.
Andijan wakasynyň barlaglaryna gatnaşan S. Artykowa 2005-nji ıylyň 13-nji maıynda «günäsiz adamlaryň» atylyp öldürilendigini aıtdy. Şuňa meňzeş beıanat Özbegistanyň hökümet resmileriniň arasynda ilkinji gezek aıdyldy.
Artykowa sözüne ıene şulary goşdy: «Aragatnaşyk örän ıaramazdy. Harbylara buıruk berıän komandir ıokardan berlen buırugy ıa-ha wagtynda eşitmedi, ıa-da oňa nädogry düşündi. Zerur taııarlyk ıokdy... biz ıalňyş goıberdik».
S. Artykowa adam adyny tutmady, ıöne ol gan döküşlikde birnäçe harbynyň jogapkärçilige çekilip, olaryň türmä ıollanandygyny mälim etdi. «Indi bolsa olar çekmeli möhletini oturyp, öz kadaly durmuşyna dolanyp geldiler» diıdi.
Näme üçin bu meseläni indi gozgaıandygy barada soralanda, baş prokuroryň orunbasary Kerimowyň ölüminden soňky üç ıylda Şawkat Mirziıaıewiň döwlet başyna gelmegi netijesinde, Özbegistanyň özgerıändigi bilen düşündirdi.
«O döwürlerde Özbegistan ıapykdy. Indi bu täze Özbegistan. Indi syıasata täzeçe garaıyş bar, täze erkin syıasatyň tolkuny bar» diıip, S. Artykowa aıtdy.
Özbegistanyň baş prokurorynyň orunbasary Sewtlana Artykow.
Interwıu dowamynda Artykowa Andijan wakasy barada başga bir informasiıany mälim etmedi. İöne şonça ıyl geçenden soň onuň bu meselä ıüzlenmegi örän ähmiıetli ıagdaı.
S. Artykowanyň Baş prokuraturadaky gulluk wezipesiniň esasy bölegi baryp Sowet döwründe başlanypdy. Ol şo döwürler Namangan prokuraturasynda işleıärdi. Namangan bolsa Andijandan beıle bir uzakda däl. Soňra ol parlamente geçdi. Baş prokuroryň orunbasary wezipesine bellenıänçä, Senatyň başlygynyň orunbasary boldy.
2005-nji ıylyň maıynda S. Artykowa Baş prokuraturanyň metbugat-sekretarydy. Hut şonuň üçinem ol Andijanda ıüze çykan waka barada köp açyk çykyşlary edipdi hem gan döküşlikde kimiň günälidigini aıdypdy. Şonuň üçinem onuň interwıuda aıdanlaryna ıöne aıdylaıan maglumat, sözüne jogap bermeıän bıurokratyň dilinden sypan söz hökmünde garamak bolmaz. Munuň özi köplerde indi Özbegistanyň hökümetleri şol bolup geçen ıagdaıa ıaňadan üns bermegiň bir duıduryşy bolaımasyn diıen soragy döretdi.
Aslynda Andijan wakasy baradaky soraglar örän köp. İyllar boıy ol gan döküşlik barada garaşsyz barlaglary geçirmeli diıip çykyş edıän hukuk goraıjylar hem beılekiler şol döwürde ıurduň geçiren barlaglarynyň netijesiniň ıeterlikli däldigini aıdyp gelıärler. Artykowa bolsa öz interwıusynda ol waka gatnaşandygyny ıatlady.
Kerimow 2016-njy ıylda aradan çykdy, ıöne 2005-nji ıyldaky Andijan wakalaryna gatnaşygy bolan birnäçe döwlet gullukçylary entek täsirli. Zakir Almatow 2005-nji ıylyň maıynda ıurduň Içeri işler ministridi. Andijandaky harbylaryň hereketine onuň täsiri köp bolupdy. Gan döküşlikden birnäçe aı geçenden soň, Almatow saglyk ıagdaıyny bahana edip, öz arzasy bilen wezipesinden çekildi. İöne ol 2018-nji ıylyň fewralynda ıene uly syıasata geldi hem Içeri işler ministrliginde maslahatçy wezipesini aldy.
Şol döwürde Rustam Inoıatow Döwlet howpsuzlyk gullugynyň başlygydy, 2018-nji ıylyň ıanwarynda 75 ıaşynda bu wezipeden bölekleıin çekilip, häzir pensiıada hasaplanıar. Häzirki prezident Mirziıaıew şol döwürde ıurduň premıer-ministridi. Birnäçe ıylyň ümsümliginden soň S. Artykowa Andijanda bolan gyrgynçylyga degişli täze çekişmä mümkinçiligiň bardygyny belli bir derejede aıan etdi.
Aradan 15 ıyla golaı wagt geçse-de, 13-nji maıda Andijanda nämeleriň bolandygy baradaky meseleler köp bolmagynda galıar. Özbegistanyň hökümetleri, megerem, olara jogap bermäge taııar däle meňzeıär.