KRİTİK ANALİTİK DÜŞÜNMENİN BASAMAKLARI
Yard. Doç. Dr. Hanifi Parla A. KAD (KRİTİK ANALİTİK DÜŞÜNME)
KAD (Kritik Analitik Düşünme) Nedir?
KAD, bilgi ve zekamızı bir konu hakkında
en mantıklı ve doğru sonuca etkin bir şekilde varmak için kullanmamızı sağlayan ve akılcı düşünmenin önündeki sayısız engeli tanımlayıp üstesinden gelmeye bizi teşvik eden süreçtir.
Kritik olmak, hiçbir şeyi ilk görünüşüyle kabul etmemek; fakat ne kadar geçerli, etkili, önemli, ilgili, yararlı, değerli oldukları ile ilgili mantıklı değerlendirmeler yapmaktır. (Ruskin, 2011)
Analitik olmak; durumları, uygulamaları,
sorunları, önermeleri, düşünceleri, teorileri, iddiaları ve benzeri şeyleri onları oluşturan bileşenlerine ayırmaktır. (Ruskin, 2011)
Kritik-analitik düşünme, sık sık, belli bir hedef üzerine odaklanarak düşünme, yani problem çözme, gerçeği araştırma, anlayış geliştirme ile ilişkilendirilir. (Ruskin, 2011)
Bir konuyu, sorunu veya olayı alt başlıklarına ayrıştırıp tümden gelimle ve her bir başlığı ayrı ayrı irdeleyip eleştirerek ve her biri arasındaki bağlantıları gerçekçi kanıtlarıyla ortaya koyarak, yani tüme varımla düşünmek ve değerlendirmektir. Bütünü bütün yönleriyle görebilmektir. (Makaracı, 2007)
Kritik ve analitik düşünme zihinsel işlevlerin kullanıldığı bilişsel bir aktivite olarak tanımlanabilir. Bu bakış açısıyla bakıldığında, kritik ve analitik düşünmeyi dikkat, hafıza, muhakeme, algılama ve çıkarsama yapma gibi bir dizi zihinsel surecin eşgüdüm içinde etkileştiği bir süreçler bütünü olarak düşünebiliriz. Seçme, kategorize etme, tümevarım, tümdengelme, mecaz, benzetme, ayrıştırma ve soyutlama gibi kritik ve analitik düşünmenin diğer bileşenlerinden de söz edebiliriz. (Ağargün, 2011 )
Kritik düşünme en genel anlamıyla “kişinin beynini kullanma sanatı” olarak ifade edilebilir. Kendi yaşamımızı kolaylaştırma anlamında ya da karşılaştığımız problemleri çözme anlamında kritik düşünmeye yaklaştığımız zaman olay biraz daha anlam kazanmaktadır. Kişi zamanla kendi yetenekleri ölçüsünde zihinsel süreçlerini ve akıl yürütme yollarını / bunları denetleme araçlarını ortaya çıkardığı ve kullandığı ölçüde kritik düşünme yetisini gerçekleştirmiş sayılacaktır. (Canköy, 2010)
Gerçekte “kritik” sözcüğünün anlamı irdelendiğinde, temel olarak alışılagelmişin dışına çıkılmakta, kişi daha analitik, daha rasyonel, daha mantıklı ve büyük ölçüde kendi düşünce ve tavırlarını daha çok denetlemektedir. Diğer bir açıdan bakıldığında “kritik” sözcüğünün bünyesinde eleştiriyi de içerdiği hissedilmektedir. Ancak bütün bunların ötesinde kritik düşünebilen kişilerin her şeyi olduğu gibi kabul etmeyip her zaman için olaylar ve düşünceler arasında ilişkiler kurabilen ve çıkardığı sonuçlara göre tavır alabilen özellikler taşıdığı görülmektedir. Gerçekte bu yaklaşım beraberinde problem çözme sürecini de içermektedir. Belki problem çözme becerisine ek olarak burada ayrıntılardaki incelikleri arama özelliğinden bahsedebiliriz. (Canköy, 2010)
Çevremize söyle bir göz attığımız zaman bahsettiğimiz özelliklere sahip kişilerin hayatta daha mutlu ve daha başarılı olduklarını görmekteyiz. Çünkü kritik düşünebilen kişi çok yalın durumlarda bile kendi hesabına birşeyler çıkarmayı bilen kişidir. (Canköy, 2010)
Günlük yaşantımızda ya da pratikte, kritik ve analitik düşünmeye psikolojik olduğu kadar sosyal bir anlam da
yükleyebiliriz. Bu anlamda, politika, ekonomi, basın-yayın, kültür, iletişim gibi yaşamı ilgilendiren tüm alanlarda kritik ve analitik düşünme ilgi odağı olmalıdır. Hayat tercihlerimizin belirlenmesinde, arkadaş seçimimizde, olayları yorumlamada, doğru soruları sorup bu soruların doğru cevaplarını bulabilmede, olayların neden-sonuç ilişkisini kurmada, olayları ve durumları geçmiş-bugün-gelecek ekseninde
bütüncül olarak değerlendirebilmede, sağlıklı öngörülerde bulunmada, v.b. birçok konuda kritik ve analitik düşünmeye ihtiyaç duyarız. (Ağargün, 2011 ).
Branch’a göre( 2000, s.31) kritik düşünme şu özellikleri içerir:
Karar vermede güven,
Bir amaca sahip olma,
Hedefleri görme isteği
KAD Uygulama Aşamaları
Sorunu anlama ve çözmeyi kapsayan eylemli kritik analitik düşünmenin aşamaları:
1. Bilgi toplamak, (Problemin, meselenin iyi ve doğru anlaşılması)
2. Mevcut durumu anlamak, (Konu üzerinde olabildiğince çok araştırma ve soruşturma yapılması, gereken bilgilerin toplanması)
3. Sorunu alt gruplara ayrıştırmak, (Ortaya çıkan alternatif çözüm yollarının tespit edilmesi)
4. Olayı tanımlamak, (Mümkün çözümlerin bir bir denenmesinin tasarlanması)
5. Sorunun çözümü için hedef belirlemek,
6. Uygulanacak yöntemi belirlemek ve uygulamak, (Bunlar içinden en iyi, en az riskli çözümün seçilmesi)
7. Sonuç ile ilgili analiz yapmaktır (Nihai çözümün uygulanması).
•Bilgi toplamak aşamasında; tarafsız olmak, doğru bilgi kaynaklarını seçmek, doğrudan bilgi toplamak ve birden fazla bilgi kaynağına başvurmak önemlidir.
•Mevcut durumu anlamak aşamasında;
5N-1K olarak formüle edilen sorulara cevap vermek, problemden kaynaklanan temel soruyu iyi tespit etmek, soruları olabildiğince açık ve kesin ifadelerle belirlemek, cevapları gerçekçi, duygusallıktan uzak ve ön yargısız değerlendirmek önemlidir.
•Sorunu alt gruplarına ayrıştırma aşamasında;
alt gruplar, soruna etkili olan faktörlere göre sınıflandırılmalı, önemlerine göre gruplandırılmalı, diğer durumlarla ilişkilerine göre değerlendirilmelidir.
•Olayı tanımlamak aşamasında; görülen sebeplerin gerçek olup olmadığı,sonuçların gerçek olup olmadığı,
başka beklenen sonuçların bulunup bulunmadığı, olayı kimin, neden ve nasıl yaptığı gibi temel sorulara tarafsız ve doğru cevaplar verilerek olay gerçek anlamda tanımlanmalıdır.
•Sorunun çözümü için hedef belirlemek aşamasında;
amaç ve hedef, açık ve net olmalıdır. Varsa, benzer amaçların ayrımı yapılmış olmalıdır. Mevcut veriler, istatistikler, bilimsel gerçekler, geçmiş olaylar ve geleceğe ilişkin tahminler göz önünde bulundurulmalıdır. Göz önüne alınması gereken başka bir yaklaşım olup olmadığı kontrol edilmelidir.
•Uygulanacak yöntemi belirlemek ve uygulamak aşamasında;
hedefe ulaşmak için kullanılacak yöntem ile ilgili gerekli bilgileri uygun yöntemlerle toplamalı, uygulama aşamaları belirlenmeli ve uygulama
takvimi yapılmalı, gerekli koordinasyonlar sağlanarak kararlılıkla uygulanmalıdır. Uygulama sırasında belirli aşamalarda amaca uygunluk açısından kontroller yapılmalıdır.
•Sonuç ile ilgili analiz yapma aşamasında;
uygulama sonuçları çeşitli boyutları ile değerlendirilmeli, hedefe ulaşılıp ulaşılmadığı tarafsızca tespit edilmeli, hedefe ulaşılamamış ise nedenleri tespit edilmeli, nerelerde hata yapıldığı belirlenmeli, gerekli ise değişiklikler yapılarak yeniden uygulama yapılmalıdır
Kritik ve analitik düşünebilen kişiler soru ve problemleri acık ve net bir bicimde formüle ederler. Gerekli bilgiyi edinir ve değerlendirirler. Güçlü kanıtları olan sonuçlara ulaşırlar ve bunları test ederler. Alternatif öngörüler ve teoriler geliştirerek pratik sonuçlara ulaşırlar. Karmaşık sorunların tespit edilerek çözümlenmesinde diğer kişilerle etkin ve uyumlu bir işbirliği kurarlar. (Ağargün, 2011 )
Kritik-Analitik Düşünme Nasıl Yapılmalıdır?
Herhangi bir konuda kritik analitik düşünme yöntemini uygulamak için, birbirine bağlı ve birbirinin devamı niteliğinde olan iki ana yaklaşım uygulanmalıdır: Sorunu anlama ve sorunu sorunu çözme. 1. Sorunu Anlamak
Bu aşamada yapılması gerekenler şunlardır.
Bilgi Topla: Sorun ile ilgili bütün bilgi ve belgeleri değerlendirerek konu hakkında detaylı bilgi sahibi olmak. Mevcut Durumu Tanımla: Sorunun veya olayın boyutu, olumlu ya da olumsuz faktörler gözden geçirilip mevcut durumu bütün yönleri ile kavramak.
Alt Başlıklara Ayrıştır: Konunun detaylarına ulaşabilmek için alt başlıklarına ayrıştırıp, her bir başlığı ayrı ayrı değerlendirmek.
Olayı Tanımla: Her türlü faktörü değerlendirdikten sonra konunun tam olarak anlaşılması ve tanımlanmasıdır.
2. Sorunu Çözmek Bu aşamada yapılması gerekenler şunlardır:
Amacını Belirle: Sorunu nasıl çözeceğine ilişkin bir amaç ve hedef belirlemek. Amaca Yönelik Bilgileri Topla: Ulaşmak istenilen amaca yönelik bilgi ve belgeleri değerlendirerek konu hakkında detaylı bilgi sahibi olmak. Önermeler Oluştur: Amaca ulaştıracak alternatif önermeler oluşturmak. Yöntemi Belirle: Alternatif önermeler arasından en doğru, en kolay, en hızlı, en ekonomik gibi özellikleri göz önüne alarak birisini belirlemek.
Sorunu Çöz: Seçilen yöntemi uygulamaktır (Makaracı, 2007)
Eğitim – Öğretim Ortamları İçin Öneriler (Öğretmenler İçin):
1. Öğretim esnasında daha az konuşarak öğrencilerin daha çok düşünmelerine olanak tanıyın.
2. Öğrencilere okuma yerine kendi başlarına nasıl okuyabileceklerini öğretin.
3. Kavram öğretiminde gerçek hayattan alınan örnekler üzerinde durun.
4. Öğrencileri kritik düşünmeye yöneltecek okuma, yazma ve dinleme etkinliklerine yer verin.
5. Bir konu hakkında düşünürken bunu sesli bir şekilde öğrencilerin önünde yapın. Düşünme biçiminizi izlemelerine olanak tanıyın.
6. Öğrencilere sık sık sokratik diyalog gerektiren sorular yöneltin.
7. Bir öğrencinin verdiği bir yanıttan bir başka öğrencinin ne anladığını sorun.
8. Özellikle soyut kavramların öğretiminde somut nesnelerden yararlanın. (Cankoy, 2010)
Kritik analitik düşünebilen bir kişi, önemli sorunları ve olayları doğru ve kesin bir şekilde formüle ederek çözer. Alternatif düşünceler ve sistemler hakkında açık fikirlidir (Elder, 2005, aktaran: Zinde, 2007)
B. KAYNAKÇA Ağargün, M. Yücel.(2011, 02 Mart). Kritik ve Analitik Düşünme Nedir. Erişim Tarihi: 10 Nisan 2012, http://www.kritik-analitik.com/
Cankoy, Osman. (2010, 1 Nisan). Kritik Düşünme. Erişim Tarihi: 14.04.2012, http://www.kritik-analitik.com/articlespopup.aspx?ıd=19
Çilli, A. Savaş. (2009). Ankara Kritik Analitik Düşünme Akademisi Seminerleri. Erişim Tarihi: 14.04.2012, www.ankad.org/userfiles/file/kad_giris.pdf.
Güçlü, nezahat. (2003). Stratejik Yönetim.G.Ü. Gazi eğitim fakültesi dergisi. 23(2). S.61-85.
Zinde(sosyal gelişim derneği).(2007). Kritik- Analitik Düşünmek(KAD). Erişim Tarihi: 10.04.2012, www.zinde.info/dosya/kad_ocak_2007.doc
MEB. Meb stratejik plan hazırlık programı. Erişim Tarihi: 14.04.2012, http://www.sp.gov.tr/documents/meb_hazirlik_programi.pdf
7. Ruskin. (2011,10 Eylül). Anglia Ruskin Üniversitesi Tarafından Üniversite Öğrencileri için Hazırlanmış Rapor.Erişim Tarihi: 10 nisan 2012, http://www.kritik-analitik.com/.
Ünsal, nezir(Ed). (2008). Meb Stratejik Planlama Süreci(bilgi notu). MEB: Ankara
http://bucev.net/kritik-analitik-dusunmenin-basamaklari/ internet sayfasından alınmıştır. Gönderen
DR. HANİFİ PARLA,