Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi?
Yirminci yüzyıl sonu edebiyatında çok özel bir yere sahip Perec: Başkasına hiç benzemeyen, her kitabıyla şaşırtıcı olabilen bir yazar. Metis Edebiyat'ta daha önce Şeyler, Uyuyan Adam ve W ya da Bir Çocukluk Hatırası'na yer vermiştik. Şimdi ise çok eğlenceli anti-militarist bir küçük kitap: Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi?
Dikkatimizden kaçmasın sakın: Bu romandaki, savaşın en canalıcı anında, imdat isteyen genç bir askerin Cezayir cehennemine düşmemesi için ellerinden gelen her şeyi yapan (ama heyhat! başarıya ulaşamayan) yiğit gençler, Ajax ve Aşil'in, Herkül ve Telemak'ın, altın postu arayan Argonotların, Üç Silahşörler'in ve hatta Kaptan Nemo'nun, Saint-Exupêry'nin, Teilhard de Chardin'in hakiki mirasçılarıdır.
Ferhat Uludere, "Hey Georges, bırak şu oyunları artık", Taraf Gazetesi, 8 Haziran 2010
Her büyük yazarın önce bir kütüphane kurmakla işe başladığını söyler J. L. Borges. Haklıdır da, çünkü herkesin kütüphanesinin gizli bir şifresi, gizli bir dizini vardır. Mesela ben belirli bir sıraya göre dizmem kitaplarımı, rastgele bir yere koyarım ve o kitap ne zaman aklıma gelse nerede olduğunu hatırlarım. Bazıları yazar adına göre dizer, bazıları yayınevlerini esas alır, bazıları da alfabetik sıra meraklısıdır. Ama Georges Perec kütüphane meraklıları için her zaman tam bir baş belasıdır. Türe göre sıralayanlar hiçbir zaman onu nereye koyacaklarını bilemez. Roman bölümüne koymak ilk başta akıllıca gibi gelebilir, ama Perec kitapları sadece roman mıdır? Elbette ki değildir. Bana kalsa bir Perec kitabını alıp koyacağım tek bir yer vardır, “zekâ oyunları rafı”... Tabii eğer böyle bir raf varsa...
Çünkü oyunlar, bulmacalar, puzzle’lar ve felsefi sorunlar üzerinden kurulmuş bir labirent dünyasıdır onun yarattığı edebiyat evreni. Kitap bir laboratuvar, dil ise deneysel gerçekliğe ulaşmanın bir aracıdır onun için. Yaşam Kullanma Kılavuzu’nu anlamak için ziyadesiyle puzzle bilmek ve öyle düşünmek gerekir. Çünkü Perec romanı bir puzzle yapar gibi işlemiştir. Her parça başka yerlere de gelebilir, ama sadece doğru yere koyduğunuzda gerçek bütüne hizmet eder. Elbette sadece Yaşam Kullanma Kılavuzu böyle değildir. Birçok kitabında birçok zekâ oyununa yapılan göndermeleri bulmak her zaman olasıdır.
Perec’i Türkçe okumak her zaman zor, ama bir o kadar da keyifli olmuştur. Tamam bazen bu keyfin kaçtığına çok sık şahit olmuşumdur... Metis Yayınları tarafından ayın başında yayımlanan Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi? edebiyat meraklıları için bambaşka bir macera sunuyor. Perec yazının keyfini çıkarmak isteyenler için eğlenceli ve bir o kadar da oyunbaz bir roman Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi?... Savaşın en hararetli döneminde genç bir askerin hikâyesini anlatıyor Georges Perec. Cezayir cehennemine düşmek istemeyen ve bunu yapmak içinde elinden geleni ardına koymaktan kaçınmayan bir askerin hikâyesini... Ama her zaman olduğu gibi tek öykü de bu değil, küçük hikâyecikler, konu sapmaları ve yemek tarifleri kitabın muhteviyatını oluşturuyor ve Perec yine okuruyla oyun oynuyor. Ve inanın siz okurken o bir yerlerde sizi izleyip oynadığı oyundan keyif alıp almadığınıza bakıyor.
Ali Bulunmaz, "Anlamak istiyorsan, debelen ey okur!", Cumhuriyet Kitap Eki, 24 Haziran 2010
İsmi gibi kendisi de tuhaf bir roman Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi? Savaşmak istemeyen, Cezayir'e gitmeye yanaşmayan bir askerin ve ona yardıma koşan bir grup gönüllünün komik ve iğneleyici hikâyesi. Perec'in, askerlik sanatı ve insanlık hallerine dair kenardan patlattığı bir kahkaha.
İsmini duyunca kimilerinin 'eyvah!' dediği biri Georges Perec. Edebiyat tarihinin garip adamlarından. Yazdıklarıyla, görünüşüyle ve yaşayışıyla ilginç bulunan, uzak durulabileceği gibi benzeri bir acayiplikle merak edilen bir adam.
1936-1982 yılları arasında yaşayan Perec, 'e' harfi kullanmadan veya noktalama işaretine gerek duymadan yazdığı kitaplarla da biliniyor. Hep yeni biçemlerle okuyucusunu şaşırtmaktan mutluluk duyma gibi bir özelliği de var. 1965'te Şeyler'le Renaudot Ödülü'nü kazandığında çoktan Raymond Queneau ile tanışmış; onun, François le Lionnais'yle kurduğu 'Oulipo' akımına kendini kaptırmıştı. Bu akımın ana amacı, yazarların nasıl isterse öyle kullanabileceği yeni biçim ve yapılar geliştirmekti.
Perec, bu akım ve amacı doğrultusunda kitaplar kaleme alırken, 'başka yapıtlardan oluşan bir bütünün parçası' diye nitelediği eserlerinin hemen hepsine otobiyografik öğeleri yediriyordu. Elbette etkilendiği önemli isimler de vardı: Flaubert, Kafka, Joyce, Verne, Queneau ve Leiris.
Perec, yazarlık ya da yazma tutkusunu 'çağın tüm edebiyatını adımlamak' şeklinde özetler. Bir anlamda 'yürümek, sürekli yol almak' demektir bu. Perec'in bu yolda yarattığı romanlardan biri de, Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi?
Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi?'nde belirgin bir karşı duruş; işgali evetlememe anlayışı var. Perec bunu yaparken insanın saflığından ve naif duygularından yola çıkıyor. Elbette burada savaş ve işgale karşıtlığın ana eksenini, romanın yazıldığı dönemde Fransa'nın aydın çevrelerinde epey tartışılan Cezayir meselesi oluşturuyor.
Cezayir'in Fransızlaştırılması sürecinden dem vurduğu anlatım, 'Afrika'nın necip tepelerini kanlarıyla sulamaya gidecek askerlerin' belirlenme aşamasına geçtiğinde, hem ironik hem de gayet ciddi bir hale bürünüyor. Bu ikisi başta çelişir görünse de, Perec'in sürükleyici biçemi burada ete kemiğe bürünüyor.
Yüksek Komutanlık tarafından Cezayir'e yollanmaya çalışılan asker ile buna engel olmaya çabalayan; Perec'in deyimiyle 'bir grup yiğit'in çekişmesi. Bir başka ifadeyle, savaşsevicilerle insanseverler arasındaki mücadele.
Perec'in adını bir türlü denk getiremediği (Karamanlis, Karanmo, Karafol') askerin savaş sevmezliği, ona yardım etmek için çırpınanlara türlü yollar aratır. Bu arada Karabilmemne ağzındaki baklayı çıkarır: “Savaşı sevmiyorum, savaşmak istemiyorum, Cezayir'e gitmek istemiyorum, vurulup sevdalandığım kızın yaşadığı Paris'te kalmak istiyorum, onu güçlü kollarımla sarıp sarmalamak istiyorum.”
Karabilmemne'nin bu tavrı, onu ve pek çok askeri Cezayir'e yollamaya kararlı 'yüksek' komutanlar tarafından 'dangalakça' bulunur. Yapılacak şey bellidir o noktada: Karabilmemne'yi sakatlayıp bir yere kıpırdamamasını sağlamak ya da hasta etmek, dövdürmek, delirtmek.
Kafadarların, Karabilmemne'yi Cezayir'e yollamama çalışmaları sonucunda ortaya çıkacak durum için kılıf da hazırlanıyor elbet: Karabilmemne'ye dengesiz, var oluşundan bıkkınlık duyan, intihara eğilimli, umutsuz, yaşamaktan sıkılmış bir adam görüntüsü vermek ve işleri böylece kolaylaştırmak.
Ona verilecek ilacın adı bile belli olur bu arada: Azrailum Telefat! Hiç kimsenin gücünden şikâyetçi olmadığı, etkili ve bu etkisi garanti altına alınan bir karışım! Nam-ı diğer teneşir tabletleri.
Ne haplar ne alkol; ne intihara eğilimli olduğunu sanan saftirik asker kılıfı ne de Arapsavarlara direnen yiğitlerin telaşı' Karabilmemne'yi resmen salak bir halde kışla bahçesinde gören, yiğit ekibin akıl hocası çavuş Henri Pollak. Her şeyin sallandığı, Polak'ın sinirinin dağları taşları aştığı sahne. (Perec'in sinematografik anlatımının başarısı da diyebiliriz buna.)
Hangi trenle, ne zaman gittiği tam da belli olmayan; sevdalanmış ama ordunun kendisine aşıladığı disiplinle, gitmek istemediği Cezayir'e yollanan (ya da kendini akıntıya kaptıran) Karabilmemne'nin ağır mizahla yüklü hikâyesi. Perec'in destansı metni, alaycı hatta dozu yüksek iğneleyici anlatımla birleşince ortaya, hem absürd hem de yolundan sapmış; benzerine ancak yine Perec'te rastlanabilen bir roman çıkarmış.
Perec'in romanı, 1960'larda Fransa'yı kasıp kavuran Cezayir Savaşı ve Fransa'nın, Cezayir'de yaptıklarına ilişkin tartışmalara yergi dolu bir bakış. Perec bunu, savaşa karşı duran; ülkesi tarafından Cezayir'e yollanmayı reddeden bir askerin gözünden anlatıyor. Anlatırken, kendine özgü dilini korumayı ve olay örgüsünü yerli yersiz besleyen kimi sapaklara da girmeyi unutmuyor.
Öbür kitaplarında yaptığı gibi okuru silkeleyen fütursuz tavrı ve kitaba dalanların zihnini gıdıklayan bir yola girmesi, Perec'in, sevenlerini hüsrana uğratmayan bir roman kotarmasını sağlamış.
Serpil Gülgûn, "Parizyen bir ‘Hair’!", Milliyet Kitap Eki, 17 Haziran 2010
Mot a mot çeviri mi yoksa özgür ve yaratıcı çeviri mi? Doğrusu bu ya, Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi?’yi okurken bu soru kaçınılmaz olarak insanın aklını oldukça kurcalıyor. Dahası, tuhaf bir nostaljiye kapılıyor, Ege ağzıyla konuşan Salinaslı denizcileri ya da mujikleri olanca safiyetleri ve sıcaklıklarıyla hatırlıyorsunuz. Evet, Georges Perec’in dilimize en son kazandırılan, 1966 tarihli romanını işte böylesi bir duygulanım, hatta ikilem içinde okuyorsunuz.
Cins bir yazar
Derseniz ki, bu iyi midir, kötü müdür, orası tartışılır tabii. Konuya şöyle yaklaşabilirsiniz. İki kere iki dört dersiniz. Perec, cins bir yazardır. Öncüldür. Misal, e harfini kullanmadan koca bir roman döktürmüş, işin matrağı, o açıklayana dek eleştirmenler bunu fark bile etmemiştir.
Artı Raymond Quenau’ların, Italo Calvino’ların oulipo’su bizatihi deneyselliğin Allah’ıdır. Eh, zamanımız da postmodern zamanlar olduğuna göre? O halde, endişeye mahal yoktur!
Ne ki, ikinci olarak şöyle de yaklaşabilirsiniz konuya: Doğru, Georges Perec, hayatıyla olsun, (mesela, annesi toplama kampında, babası ise savaşta kaybolmuştur) yapıtlarıyla olsun, hatta, hatta suretiyle, ama en çok da vel-fecir okuyan bakışlarıyla gerçekten cins bir yazardır!
Keza, üyesi olduğu oulipo deneyselliktir, hürriyettir, arayıştır, yıkıp kurmaktır, bulmacadır, dil üstünde kaydırmacadır, estektir köstektir. Gelgelelim, ben yaptım oldu değildir!
Zira, matematiktir, mantıktır, zekadır, ilimdir, fendir. Eh, bu durumda da metinle bu kadar da oynanmaz ki birader! Gelgelelim, günümüzde ilmin sonu yok. Sentetik hücreye can veren kulların dünyasında hudut da yok nitekim. Zeka deseniz, o da epeyden beri, çokyönlü. Velhasıl, her şey, sizin meşrebinize kalmış. Bu romanı ya kızarak okuyacaksınız, ya bayılarak, başka çıkarı yok.
Neyse, lafı fazla uzatmadan söylersek, Perec’in bu romanı, bir tür “Hair”. Hani, şu “Let the sunshine in!” sözlerini insanın kafasına kazıyan şahane film “Hair”! Onun Parisçe’si. Savaş karşıtı ve antimilitarist mi? Evet. Ama “Hair” kadar keskin ve doğrudan değil. Söz konusu olan belirsizliklerle, kasti yapılmış yanlışlıklarla gülünçleştirilmiş bir metin çünkü. Tabii, bu arada söylemeye gerek bile yok, söz konusu olan savaş Vietnam savaşı değil. Cezayir savaşı.
Her biri sıkı metinler
Evet, kabaca özetlersek, zaman bundan altmış yıl öncesidir. Cezayir, özgürlük peşindedir. Fransız sömürgeciliğine hayır diyordur. Sabahtan akşama çavuşluk yapan Henri Pollak ise, saat 18:00 olunca paydos deyip, gidonu kromajlı bisikletine atlayarak memleketi Montparnasse’a dönen bir askerdir. Derken bir gün, Karamanlis, Karalavuk, Karapşu, Karabaş, Karayol, Karabin, Karakurum ya da adı her neyse, genç bir asker, Cezayir Savaşı’na katılmamak için Henri Pollak’ın kendisine koltuk çıkmasını ister. Pollak, bu sorunu arkadaşlarına açar. Böylece, Pollak ve arkadaşları kolları sıvarlar. Pollak ve arkadaşlarının nezdinde çözüm için iki yol vardır!
Genç asker ya sakat kalacaktır ya da intihara girişecek, başarısız olacak, akıl hastanesini boylayacaktır! Başka çıkar yol yoktur. Yalnız, hemen uyaralım: Sakın ha ki, konu savaş diye hiç Perec okumadıysanız, akl-ı seliminizi yitirip hemen heyecana kapılmayın! Bodoslamadan, ne güzel, duruşu olan bir kitap diyerek atlamayın! Aman arkadaşlar, bu bir Perec romanıdır! Ve Perec, bütün romanlarında bir gözdür.
Dahası, bu göz, gündelik hayatı, şehrinin sokaklarını, evlerin içini tarar durur, konu onun için bahanedir. Aslolan bu tarayıştır. Metindir. Perec de bütün öteki oulipo’cular gibi içinden kaçmaya niyetlendiği labirenti kuran farelerdendir çünkü. Her şey, dallanıp budaklanır, çatallanır, eklenir, sonuçta her yol bir başka yola çıkar. Yapı ve biçim ağırlıklı metinlerdir Perec metinleri.
Ama belki de, en doğrusu, uyarı muyarı dinlememekte.
Evet ya, en iyisi, atlayın bilinmeyene! Çünkü, bu bilinmeyenin ucunda, Doğdum var, Harikalar Odası var, Şeyler var, W ya da Bir Çocukluk Hatırası var, Kayboluş var, Karanlık Butik var. Bütün bunların yanında Uyuyan Adam’ı (dolayısıyla Kafka ve Melville’in her ne istenirse, yapmamayı tercih ederim diyen canım katibi, Bartleby’si!) var, sonra, neredeyse mimari bir özenle yaratılmış Yaşam Kullanma Kılavuzu var.
Uzun lafın kısası: Her biri sıkı metinler. Üstelik de, sadece biçimsellikleriyle değil içerikleriyle de, merak etmeyin!
Yeliz Kızılarslan, "Disiplin toplumunun çivisi askerlik", Agos Kitap/Kirk, Temmuz 2010
Fransızların ‘Cezayir Cehennemi’ olarak adlandırdığı Cezayir Bağımsızlık Savaşı, Cezayir halkının sömürgecilikten kurtulmak için verdiği sekiz yıllık bir mücadeledir. 1954’te başlayıp 1962 yılına kadar süren savaşta, Fransa’da binlerce insan askere alınır, ve binlerce Cezayirli ölür.
Georges Perec, geçtiğimiz ay Bahçedeki Gidonları Kromajlı Pırpır da Neyin Nesi? adıyla Türkçeye kazandırılan kısa romanında, milliyetleri, ülkeleri ve sınırları aşan askerlik olgusunu konu alıyor. Perec, bu epik romanda, askerliğin anlatılamayan güçlüklerini, türlü dil kırılmaları ve bilinçli olarak yaptığı anlatım bozukluklarıyla anlatıyor. Böylelikle, iktidara karşı umut ve yaşamla gülümseyen bir askerin acıları, askerliğin ve savaşın nasıl sivil itaatsizliğe yol açabileceğini gösteriyor. Sıradan bir Fransa vatandaşı olan, ve Cezayir meselesi günlerinde, Paris’in yanıbaşındaki Vincennes kentinde bir levazım alayında er olarak bulunan Henry Pollak’ın askerlik anıları, diğer sıradan erlerin yaşadıklarına da ışık tutuyor.
Memleketi Montparnasse’ı, sevgilisini, ve Albert Camus’nün o çok sevdiği kitaplarını geride bırakıp askere giden Pollak, katıldığı bölükte, yiğit’ Falempain, ‘pis ırkçı’ Van Ostrack ve ‘Yoğurtyiyici’ Karawo ile tanışır. Pollak’ın tekdüze günleri, ‘sağa bak’, ‘sola bak’, ‘komutana selam çak’, ‘kıta dur’ ve ‘ileri marş’ minvalinde ilerler. Askerliği boyunca karavana için zeytinli pilav pişirir; görevi bitince, ‘pata pata’ giden ‘gidonları kromajlı pırpır’ına, o külüstür bisikletine atlar, düşlerine uçmak için. Boş zamanlarında ise, arkadaşlarına yarı gerçek - yarı hayali düşlerini anlatır. Kapatıldığı kışlanın gerisinde kalan yaşamına dair anılarını, delirmemek için taşıdığı yaşam umuduyla dillendirir.
Henry Pollak’ın, kitabın girişinde, asker arkadaşlarını nasıl isimlendirdiğini anlatırken kullandığı absürd dil, çıldırmanın işten bile olmadığı o günlerdeki ruh haline dair ipuçları barındırır:
“Bir delikanlı vardı. Adı Karamanlis’ti. Ya da onun gibi bir şeydi: Karawo? Karabaş? Karafol? Neyse, lafı uzatmayalım, adı Karabişi’ydi. Her halükârda öyle pek sıradan olmayan, bir şeyler çağrıştıran, kolay kolay unutulamayacak bir adı vardı. Paris ekolünden bir Ermeni miydi, bir Bulgar güreşçi mi, Makedon usulü çoban salata mı, her ne idiyse, bir Balkanlı, bir Yoğurtyiyici, bir Slavofil ya da bir Türk, oralardan biriydi.” (s. 11)
Perec, romanda kurduğu bu alaycı dille, Pollak’ta başgösteren, ‘saçma’nın yarattığı boşvermişlik hissini yansıtır. Pollak için, hayatın ve aşkın tüm canlılığıyla aktığı sokaklar, yerini, sabahın erken saatlerinden akşam altı buçuğa kadar süren mutfak mesaisine bırakmıştır. Ama her gün, işi bitince, bisikletine binip kışlanın dışındaki yaşamına koşar. Savaşın yarattığı şizofreni içinde, ikili bir yaşam sürmektedir artık.
Perec, 1966’da yazdığı romanında, Fransa’nın tüm sosyalist entelektüel geçmişini, kraliyet döneminin destansı anlatılarının kahramanlarına göndermeler yaparak süzgeçten geçirir. Her bölümde, romanın girişinde kurduğu anlatıyı yeniden yazar; bugünden geçmişe uzanıp, savaşın tahammülfersa mantığını eleştirir. Bunu yaparken, absürdün sınırlarında dolaşır: Pollak’ı, ‘Pöllek’ yapar; Pollak’ın rütbesiz erlerini kahramanlaştırmak için onları Alexander Dumas’nın silahşörlerine, Eski Yunan’ın tanrısal destan kahramanlarına ve tanrılarına benzetir: “Marignan gibi cesur, Pathos gibi kuvvetli, Artemis gibi incelikli, D’Altaban gibi onurlu bir grup yiğit...” (s. 33)
Yazar, sonraki bölümlerde, halkla entelektüelleri buluşturmadığına inandığı Fransız Aydınlanma hareketiyle dalgasını geçer. Halkı savaşın kötü bir şey olduğuna inandıramayan aydınların, yine kitle çalışması yapmak için halka gitme kararı almalarıyla alay eder. (Ve, anlatıcı/yazar olarak, kendisi de bu aydınlar grubuna dahildir!) Tüm bu sofistike uğraşlar boşa çıkar, ve romanın sonunda, Fransa ulusal marşı eşliğinde bir trene bindirilen askerler, küfürler ederek, Cezayir’in Oran şehrine doğru yola çıkarlar. Yarı yolda, barışın ilan edildiği haberi gelince, bir başka trenle evlerine dönen kafadarların çektiği askerlik çilesi, Perec’in işaret ettiği gibi, uygarlığın ‘saçma’sıdır. Günümüzde, ‘saçma’ya itirazın tek yolu ise politiktir: Sivil itaatsizlik...