40 YILA BİR KİTAP ...
68 kuşağının 40.yılı birbirinden renkli birçok etkinlikle kutlandı. Her yerde 68 ruhu konuşuldu, 68 ruhunu anlatan paneller düzenlendi, kitaplar basıldı, film gösterileri yapıldı. Son olarak 27. İstanbul Kitap Fuarı bu yılki temasını `1968-40 Yıl Önce, 40 Yıl Sonra` olarak belirledi. Biz de 68 kuşağının 40.yılında size 40 kitap öneresi yapmak istedik. Kitaplarla ilgili kısa bilgi vermeden önce 1968 yılında yaşanan olaylar ve bu kuşağı oluşturan nedenleri hatırlamak gerekiyor. 3 Mayıs 1968`de Paris- Sorbonne Üniversitesi`nde başlayan mitingle Fransa`da öğrenciler ve işçilerin ayaklanmasının ardından tüm dünyayı saran olaylar zinciri başladı. Daha sonra Prag, San Francisco, Mexico City, İstanbul gibi büyük kentlerde öğrenci ve işçiler sokağa döküldü. Olayların birçok nedeni vardı. Her ülke kendi sorunları için ayaklanmıştı. Amerika`da çiçek çocukları Vietnam Savaşına, Meksika`daki halk hükümet baskılarına, Almanya`da işçiler kapitalizmin yarattığı hayal kırıklığına karşı ayaklanırken dalga dalga büyüyen olaylar silsilesi tüm dünyayı sardı.
68 kuşağı Türkiye`de ise Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, Hüseyin İnan, Yusuf Aslan, Sinan Cemgil gibi devrimci önderlerin liderliğinde oluşturulan komünist hareketin adı olarak tarihe geçti. Bu kuşağın en önünde yer alan isimlerin idamıyla son bulan olaylar onların isimin adeta efsaneleştirdi. Son dönemde özellikle televizyon dizileriyle diriltilen bu isimler yayınlanan pek çok kitabın da kahramanı oldu. Seçtiğimiz 40 kitabın önemli bir kısmı doğrudan doğruya Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, Hüseyin İnan gibi isimleri anlatırken, bir kısmı da onlardan sonraki süreçlerde yaşananları yansıtıyor..
DENİZ GEZMİŞ`İ YAZDILAR
Özellikle 68 kuşağının önde gelen devrimci isimlerinin olaylara tanıklığı çarpıcı tespitler içeriyor. Deniz Gezmiş ve Mahir Çayan gibi 68 kuşağı öğrenci hareketi liderlerinin dava arkadaşı Sarp Kuray`ın yazdığı `İsyan ve Tevekkül` adlı kitapta döneme damgasını vuran olayları anlatılıyor. Kuray, kitabında özeleştiri yaparak 68 mücadelesinde yapılan hataları da ortaya koyuyor. 68 kuşağından gelen Selçuk Polat yaşanılan süreci `Mahşerin Beyaz Atlısı` adlı kitabında duygusal bir dille dile getiriyor. Bir dönem en çok okunanlar listesinde üst sıralara yerleşen Erdal Öz`ün Gülünün Solduğu Akşam romanı da bir Deniz Gezmiş portresi çiziyor. Nihat Behram`ın Darağacında Üç Fidan kitabı 1976 yılında yayınlandığı zaman yasaklı kitaplar arasında yer alıyordu. Behram`ın kitabında 12 Mart Darbesi sonrasında Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan`ın dışarıdaki son günleri, yakalanışları, darağacına çıkış öyküleri ve idam anları çok çarpıcı bir dille anlatılıyor. O dönemi anlatan kitapların çoğu Deniz Gezmiş`e odaklı. Bu anlamda Turhan Feyizoğlu`nun Mahir Çayan`ı anlattığı Mahir isimli kitap olaylara farklı bir bakış açısı getiriyor. Filistin`de savaşan ilk Türk devrimcisi Abdülkadir Yaşargün anılarını anlattığı Umutlarımız Yarıda Kaldı kitabı ise dönemin farklı bir yönüne ayna tutuyor. Yaşargün kitabında Türkiye`den Filistin`e uzanan mücadele sürecini konu ediyor. Türkiye devrimci hareketinin öncü isimlerinden biri olan Aygün kitapta ayrıca dönemin öğrenci liderlerinin de içinde bulunduğu olayları ve 12 Mart Askeri İhtilaline giden süreci detaylarıyla ortaya koyuyor. Olayların farklı bir yönüne değinen diğer bir çalışıma ise Fikret Babuş`un kaleminden çıkan 68 Hareketi`nin Köy Eylemleri Devrim Havarileri. 68 hareketinin içinde yer alan gençlerin kırsal bölgelerde yaşadıkları ilginç serüvenleri anlatan kitap, aynı zamanda o yıllardaki kırsal çalışmalarla ilgili, bilimsellikten kopmadan hazırlanmış ilk kitap olma özelliği taşıyor.
AFİŞLERİN DİLİNDEN 68
Dönemle ilgili yapılan çalışmalardan en renklisini ise Yılmaz Aysan yapıyor. Yazar, 68 Afişleri adlı kitabı ODTÜ Devrimci Afiş Atölyesi ile bu birimin, dönemin siyasi havasını çok iyi işleyen afişlerinin öyküsünü anlatıyor. Beşir Güner`in Kaybolmuş Günler romanı da 1960 sonrasında ortaya çıkan iki-üç konu alıyor. Kaybedilmiş dönemler ve yanlış esen rüzgârlar arasında yaşamaya ve tutunmaya çalışan gençler, romanın konusunu oluşturuyor. Kaybolmuş Günler, üniversiteli gençlerin hayatını, aşklarını ve acılarını, `Alternatif 68 Kuşağı`nın farklı bakış açısıyla ortaya koyuyor. Mihri Belli`nin Esas Hadise O Kiraz Ağaçları kitabı, 1940 yılında başlayan yolculuğu ardından gelen `68 Eylemleri, Öğrenci Hareketleri, 12 Mart, Kızıldere ve 12 Eylül`ü anlatıyor. Türkiye`de Marksist Solun doğuşundan Mustafa Suphi, Şefik Hüsnü, Reşat Fuad Baraner, Nazım Hikmet ve Hikmet Kıvılcımlı`ya kadar uzanan süreçle 60 yıla yakın bir tarih gözler önüne seriliyor. Mehmet Eroğlu 68 kuşağı hakkında en çok roman yazanlardan. `Issızlığın Ortasında`, `Geç Kalmış Ölü`, `Yarım Kalan Yürüyüş`, `Adını Unutan Adam` romanlarında 68 kuşağı ruhunu yansıtan yazar, o dönemlerin öyküsünü bir süreç içinde izliyor.
68 kuşağı hakkında yaptığı açıklamalarla sık sık gündeme gelen Oral Çalışlar`ın iki kitabını listemize aldık. 68 Anılarım ve Denizler İdama Giderken. Çalışlar 68 Anılarım adını taşıyan kitabını 15 yıl önce Bursa Cezaevindeyken kaleme almış. Kitapta o dönemle ilgili çarpıcı anekdotlar yer alıyor. Denizler İdama Giderken ise, 6 Mayıs 1972`de idam edilen Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan`ı anan yazılardan oluşuyor. Fakat kitapta, bu üç isim için kaleme alınmış yazıların yanında, 12 Mart 1971 askeri darbesinin bir şekilde mağduru olan Mahir Çayan, İbrahim Kaypakkaya, Sinan Cemgil, Hüseyin Cevahir ve 1968 kuşağının birçok genç önderine dair yazılar da yer alıyor. Çalışlar, bu anma yazılarının amacını açıklarken `Deniz Gezmişleri anmak, onlara yönelik acımasız yok etme mantığını doğru anlamakla değer kazanır. Denizler, Türkiye`nin statükosunun, militarizmin kurbanıydılar` diyor.
Son dönemde çıkan kitaplar arasında Erol Kılınç`ın İhtilal, İhtiras ve İdeal/ 68 Kuşağı Hakkında ismini taşıyan çalışması çok ses getirdi. `68 Dönemi`nin yaşandığı sırada hem dünyadaki vaziyete bir bakış atıyor; hem de dışarıda gelişen bu olayların içerideki etkilerini okuyucu için inceliyor. Bu sırada gelişen 12 Mart Muhtırası, MHP`nin doğuşu gibi yakın dönem Türk siyaset tarihinde çok önemli yer edinmiş olaylar ve durumlar da kitapta yer alıyor
Alev Er`in `Bir Uzun Yürüyüştü 68` kitabında ise Türkiye 68 hareketinde başı çekmiş isimlerle yapılmış söyleşiler yer alıyor. Er`in yaptığı söyleşiler, Deniz Gezmiş kimliğinde simgeleşen bu kuşağın Kemalist, yabancı düşmanı ve ulusalcı olup olmadığı, devrimci mi yoksa sosyalist mi olduğu gibi soruların yanıtlarını barındırıyor. Söyleşi yapılan kişiler arasında Ertuğrul Kürkçü, Celal Doğan, Ertuğrul Günay, Atilla Keskin gibi isimler yer alıyor.
TARIK ALİ`NİN SOKAK SAVAŞLARI
Dünya yazınından Türkçeye çevrilen kitapların büyük çoğunluğu 68 kuşağına yön veren eseleri kapsıyor. 1968 yılının ardından dünyada yaşan değişim ve gelişmelerle ilgili çeviri kitaplar sınırlı sayıda. Bu yıl İstanbul Kitap Fuarı`nın onur konuğu olan Tarık Ali`nin iki kitabına listemizde yer verdik. 1968 özgürlük hareketinin militan ve fikirsel önderlerinden biri olan Tarık Ali, `Sokak Savaşı Yılları` ve `Karayip Korsanları` adlı iki önemli eserinde o dönemin olaylarını, devrimci liderlerin mücadelelerinin geniş otobiyografisini okurların dikkatine sunuyor. Her iki kitapta, bugün ABD-İngiltere öncülüğünde Latin Amerika`da, Afrika ve Ortadoğu`da geliştirilen küresel kapitalizme karşı dönemin devrimci önderlerinin ve 68 kuşağının deneylerine sahip çıkmanın özgürlük ve sosyalizm mücadelesindeki gerekliliğini ortaya koyuyor. Dünya yazınından 68 kuşağını anlatan önemli eserlerden biri de Alman yazar Uwe Timm`in Sıcak Yaz`ı. 68 başkaldırısı Almanya`da nasıl yaşandı? Politikaya ilgi duymayan bir öğrenci olan Ullrich, `68 olaylarının ortamına giderek nasıl politik bir eylemciye dönüştü ve başkaldırının tam içinde yer aldı? sorularına cevap arıyor yazar bu kitabında. Yaşanmış olaylardan ve Alman öğrenci hareketine katılmış gerçek kişilerden yola çıkan Sıcak Yaz, Alman gençliğinin üniversite eylemlerine, Vietnam Savaşı karşısındaki tutumuna, sokak çatışmalarına, tanıklık ediyor.
68 kuşağı, üzerinden 40 yıl geçmiş olmasına rağmen unutulmayan bir kuşak. Bundan sonraki dönemlerde hakkında söylenen ve yazılanlara her geçen gün bir yenisinin eklendiği, tartışmalara, polemiklere konu olan daha da önemlisi kültür ve sanata sayısız katkısı olan başka bir kuşak gelir mi bilinmez. 68 kuşağıyla ilgili yapılan çalışmaların sadece bir kısmını içeren 40 kitabımız 68 olaylarının 40.yıldönümünde bir kılavuz niteliğinde.