Baş sahypa Makalalar Sagdyn durmuş Umumy DAŞKY HOWANYŇ HILI WE SENIŇ SAGLYGYŇ
► Bütindünıä Saglygy Goraıyş Guramasynyň (BSGG) "Howanyň hili baradaky düzgünnamasy" howa hapalanmasynyň saglyga täsiriniň ölçegleri we saglyga zyıanly hapalanma derejeleriniň çäkleri bilen üpjün edip, kadalary anyklaşdyrıar.
► Hasabatlara görä, howanyň hapalanmasy 2012-nji ıylda dünıä ıüzünde, şäherlerde hem obalarda 3,7 million adamyň ölümine sebäp bolupdyr.
► Şol ölümleriň 88%-i pes we orta girdejili ıurtlarda hasaba alnypdyr. Iň köp adam ıitgilerini çekenler İuwaş okeanynyň demirgazygynda we günorta-gündogar Aziıa sebitinde ıerleşıän döwletlerdir.
► Ulag, tok üpjünçiligini, has ykjam senagat we zir-zibil dolandyrylşygyny goldaıan kanunlar we maıa goıumlary şäherlerde howanyň hapalanmasyny azaldar.
► Ösüp barıan ülkelerde, öılerdäki kömürden ıa-da şoňa meňzeş maddalardan çykıan tüssäniň, oba-hojalyk işlerinde zibilleriň ıakylmagynyň, tokaılaryň ıakylmagynyň we tokaıda gurşawa zyıanly işleriň alnyp barylmagynyň azaldylmagy howanyň hapalanmagyna getirıän esasy maddalaryň möçberini peselder.
► Howa hapalanma derejeleriniň peseldilmegi kömürturşy gazynyň (CO2) we birnäçe gara karbon bölejikleri we metan ıaly wagtlaıyn döreıän howa hapalaıjylarynyň hem azalmagyna alyp barar. Şonlukda, klimatyň üıtgemeginiň hem öňi alnyp bilner.
► Bulardan başga-da, içerdäki döreıän tüsseler biş-düş etmek we öı ıylatmak üçin odun we kömür ıaly tebigy ıangyç serişdelerini ulanıan 3 milliarda golaı adamyň janyna howp salıar.
HOWANY HAPALAİJY ÇEŞMELER
Daşky howanyň hapalanmagy ösüp gelıän we ösen döwletlerde her bir adamynyň saglygyna öz täsirini ıetirıän ıowuz nägehandyr.
BSGG howa hapalanmasy bilen baglanşykly ölümleriň 80%-i gan azlylyk sebäpli döreıän ıürek keselleri we ysmaz bilen bagly, 14%-i dowamly öıken keselleri, galan 6%-i bolsa öıken ragy sebäpli ıüze çykıar diıip habar berıär.
Käbir ölüm howply keselleriň birden köp sebäbi hem bolup bilıär. Meselem, öıken ragyna edil hapa howa ıaly çilimkeşlik hem sebäp bolup bilıär. Şonuň üçin çilim çekmegi we howa hapalanmasyny azaltmak arkaly öıken ragyndan ölümçiligiň öňüni almak mümkindir.
BSGG-yň Halkara rak gözlegleri guramasynyň (IARC) 2013-nji ıyldaky derňewleri daşky howa hapalanmasy bilen dürli görnüşli rak keselleriniň arasyndaky ullakan baglanşygyň üstüni açdy. Hapa howanyň düzüminde zyıanly bölejikler näçe köp bolsa, adamlaryň rak bilen, esasan hem öıken ragy bilen keselleme ähtimallygy şonçada uly bolıar. Şol sanda, güıçli howa hapalanmasy bilen peşew çykaryş ıollarynda döreıän ragyň artıandygy hem mälim edildi.
2012-nji ıylda howanyň hapalanmasynyň, dünıäniň dürli künjekleriniň şäher we oba ıerlerinde 3,7 million adamyň ölüminiň sebäbi bolandygy hasaba alyndy. Ölümleriň aglabasy dowamly ıürek we rak keselleri sebäpli bolup, bu keselleriň döremegine hem hapa howanyň düzümindäki 10 mikrondan hem kiçi diametrli zyıanly bölejikler itergi berıär.
Dünıäniň hapa howasynyň 88%-den pes we orta girdejili döwletlerde ıaşaıan ilat dem alıar. Şularyň içinde iň uly derejede ejir çekıänler günbatar İuwaş okeany we günorta-gündogar Aziıa sebitleridir. Soňky barlaglar ıürek keselleriniň we ıaş ölümçiligiň döremegine hapa howanyň, alymaryň öňki çaklamalaryndan has köp täsir edıändigini anykladylar.
Howa hapalanmasynyň esasy çeşmeleri bir ıa-da iki adamyň dolandyryp biljek çäklerinden has uly bolup, döwlet derejesinde hereket talap edıär. Bu hereketde has hem hökümetiň transport, elektrik energiıasyny harçlama, gurluşyk, we oba-hojalyk sektorlarynyň kanun çykaryjylarynyň orny ägirtdir.
Senagata, transporta, şäher üpjünçiligine hem-de elekrik energiıa önümçiligine häzire çenli ençeme döwletlerde girizilen nusga alarlyk düzgünlerden mysallar:
► Senagat pudagy – senagat enjamlarynyň bölüp çykarıan tüsselerini azaldıan arassa tehnologiıalary ornaşdyrmak; bölünip çykıan hapa galyndylary metan gazyndan arassalamak we ony biogaz hökmünde ulanmak.
► Ulag – ulaglar üçin has arassa we has zyıansyz energiıa görnüşlerini ulanmak; tiz hereket edıän köpçülik ulaglarynyň sanyny ıokarlandyrmak, rahat we köpçülikleıin derejede welosiped sürmegi we ıöremegi ıola goımak, şahsy ulaglaryň arassa hem az ıangyç talap edıänlerini ulanmak.
► Şäher maksatnamalary – binalaryň elektrik energiıa tygşytlylygyny artdyryp, şäherleri has ykjam görnüşde gurmak.
► Energiıa önümçiligi – zyıanly gazlary az bölüp çykarıan ıangyç ıaglaryny köp ulanmak; günden, ıelden alynıan energiıa ıa-da gidroelektrik önümçiliklerini ıokarlandyrmak.
► Şäher we oba-hojalyk zibilleri dolandyrmak – zir-zibilleri azaltmak, görnüşlere bölmek we olary gaıtadan işläp ulanmak; zir-zibilleriň gönümel ıakylmagyna derek olaryň gaıtadan işlenilmeginiň has arzan we gurşawa howpsuz usullaryny ornaşdyrmak; ıakylmagyň mümkin bolmadyk halatlarynda, bölünip çykıan hapa gazlaryň mukdaryny azaldıan tehnologiıalary ulanmak.
Daşky howa hapalanmasy bilen birlikde içerde döreıän tüsseler hem dürli ıurtlarda içerde biş-düş etmek we ıylanmak üçin kömür ıaly tüsseli ıangyç serişdelerini ulanıan 3 milliona golaı adama howp salıar. 2012-nji ıylda içerdäki howanyň ıaramazlygy zerarly 4.3 milliona ıakyn adam aradan çykdy. Bu hadysalaryň ählisi diıen ıaly ösmedik döwletlerde ıüze çykandyr.
2005-nji ıylda BSGG-nyň "Howanyň hili baradaky Düzgünnamasy" saglyga howp salıan esasy howa hapalaıjy maddalar üçin hasaplanylan çäklendirmeleri hödürledi. Düzgünnamada howa hapalaıjy maıdajyk maddalary (MM10) howanyň her m3 70-den 20-ä çenli azaltmak bilen, hapa howa sebäpli döreıän ölümleriň sanyny 15%-e ıakyn azaldyp boljakdygy barada nygtalıar.
Düzgünnama dünıäniň ähli döwletlerine degişli bolup, hünärmenler tarapyndan ylmy barlagara esaslanyp düzüldi we aşakdakylardan ybaratdyr:
→ Maıdajyk madda (MM);
→ Azon (O3);
→ Azot dioksidi (NO2);
→ Kükürt dioksidi (SO2).
MAİDAJYK MADDA (MM): HÄSIİETNAMASY WE ESASY ÇEŞMELERI
MM beıleki howa hapalaıjylaryň içinde adama has köp täsir ıetirıänidir. MM kükürt, nitrat, natriı hloridi, gara uglerod, mineral tozan we suw ıaly organiki we organiki däl bolan, gaty we suwuk, howada toplanan çylşyrymly maddalaryň garyndylaryndan düzülendir. MM bölejikleriniň saglyga iň erbet zeper ıetirıänleri 10 diametrli ıa-da ondan kiçi ölçeglidir (≤ MM10). Olar öıkeniň çuň ıerlerine hem ıetip bilıärler. Howada MM-iň köp bolmagy dowamly öıken keselleriň we rak keselleriniň hem köpelmegine getirıär.
Howada maıdajyk maddalaryň (MM10 we MM2.5) düzümi näçe dykyz bolsa, adamlaryň ömürleri hem şonça gysgalıar. Haçanda bu maddalar azaldylanda, adamlaryň ömürleri hem şoňa görä uzaldylyp bilner. Bu bolsa kanun çykaryjylarda howa hapalanmasyny azaltmak arkaly ilatyň saglyk derejesini ıokarlandyrmaga mümkinçilik döredıär.
Bu maıdajyk maddalaryň howadaky düzümi her näçe pes bolsa hem, olaryň adam saglygyna zyıany togtamaıar. Şoňa görä-de, howadaky MM-iň möçberiniň aşaky çäklerini kesgitläp bolmaıar. Şu gözleglere salgylanyp, BSGG-nyň 2005-nji ıyldaky dügünnamasy MM-i mümkin bolan derejelere görä azaltmagy maksat edindi.
10 μg/m3 ortaça ıyllyk
25 μg/m3 ortaça 24 sagatlyk
20 μg/m3 ortaça ıyllyk
50 μg/m3 ortaça 24 sagatlyk
Kadalardan başga hem, "Howanyň hili baradaky Dügünnamasy" howadaky MM10 we MM2.5 bölejikleriň dykyzlygyny kem-kemden peseltmek üçin gysga wagta ıerine ıetirilip bilinjek işleriň sanawy bilen üpjün edıär.
Şol tekliper doly we düzgüne laıyk berjäı edilen ıagdaıynda hapa howadan döreıän dowamly we beıleki keselleriň ıokary derejede azaljagy ikuçsyzdyr. Arassa howa ugrunda göreşmegiň depgini näçe haıal bolsa hem, ahyrsoňunda düzgünnama kadasyndaky hasaplary gazanmak wajypdyr.
"Howanyň hili baradaky Düzgünnama" ösüp barıan şäherlere mahsus bolan howadaky MM10 dykyzlygyny 70 μg/m3-den 20 μg/m3-ä düşürmek arkaly howa hapalanmasyndan döreıän ölümleriň sanyny 15%-e çenli azaldyp bolar diıip nygtaıar. İöne düzgünnamadaky kadalara eıerıän İewropa Bileleşiginde hem, adamlaryň ortaça ömrüniň ynsanlaryň döredıän MM bölejikleri sebäpli 8,6 aı gysgalıandygy bellenilıär.
Ösüp barıan ıurtlarda içerde odun, kömür ıaly maddalaryň dürli maksatlar üçin ulanylmagy zerarly döreıän tüssedir, buglaryň içeriniň howasyny hapalamagy netijesinde ıaş çagalarda dowamly, ulularda bolsa ıürek, rak keselleriniň döreme ähtimallygy ıokarlanıar.
AZON (O3): HÄSIİETNAMASY WE ESASY ÇEŞMELERI
Düzgünnama kadalary: O3
100 μg/m3 ortaça 8 sagatlyk
Azonyň 2005-nji ıyldaky "Howanyň hili baradaky Düzgünnamasynda" düzgünnamanyň ondan öňdäki maslahat beren 120 μg/m3 derejesinden has peseldildi. Çünki howanyň gündelik azon derejesi bilen baglanşykly hasaba alnan ölüm sanlary barha ıokarlanmaga başlapdy.
İer derejesindäki azon – atmosferanyň ıokary gatlagyndaky azon bilen garjaşdyrmaly däldir. Bu fotohimiki gurumly tüssäniň esasy düzümleriniň biridir. Azon fotohimiki reaksiıanyň netijesinde azot oksidlerinden, zawodlardan we ulaglardan çykıan tüssäniň we organiki bugly garyndylaryň (VOCs) gün şöhesi bilen çaknyşmagy arkaly emele gelıär. Şol sebäpli hem howanyň zyıanly azon derejesi güneşli howalarda has ıokarlanıar.
Azonyň howada ıygy bolmagy saglyga wagtlaıyn we uzakmöhletleıin zyıanlaryny ıetirip bilıär. Dem alyş kynçylyklary, öıken ıetmezçiligi we birnäçe öıken keselleri azonyň mukdarynyň howada artykmaçlygy arkaly döräp bilıärler. Häzirki wagta azon İewropa ıurtlaryny iň uly alada goııan howa hapalaıjysydyr. Birnäçe İewropa barlaglary azonyň her artan 10 µg/m3-nyň täsirinden günlük ölümleriň sanynyň 0.3%, ıürek keselleriniň bolsa 0.4% ıokarlanandygyny anykladylar.
AZOT DIOKSIDI (NO2): HÄSIİETNAMASY WE ESASY ÇEŞMELERI
Düzgünnama kadalary: NO2
40 µg/m3 ortaça ıyllyk
200 µg/m3 ortaça 1 sagatlyk
Howa hapalaıjy höküminde NO2 birnäçe hadysalar bilen berk baganşyklydyr:
► Derejesi howada 200 µg/m3-dan geçen ıagdaıynda gysga wagtda zäherli gaza öwrülıär we dem alyş ıollarynyň alawlama kesellerine getirıär.
► NO2 nitrat aerozolynyň (birleşmeıän gaty ıa-da suwuk jisimleri bolan gaz sredaly kolloid sistemasy) hem esasy çeşmesidir. Nitrat aerozoly MM2.5-iň esasy bölegini düzıär we ultramelewşe şöhlesi bilen birleşen ıagdaıynda azonyň bölegine öwrülıär.
NO2-niň adamlar tarapyndan howa goıberilmeginiň esasy çeşmeleri: ıyladyjylar, elektriki energiıa önümçiligi, ulaglaryň we gämileriň hereketlendirijileri.
Epidemiologiki barlaglar demgysmaly çagalarda NO2 bar bolan howada uzak wagtlaıyn ıaşamagy netijesinde bronhidiň alamatlarynyň döreıändigini görkezıär. Öıkeniň işjeňliginiň peselmeginiň hem NO2 bilen gönüden-göni baglanşygyna İewropanyň we Demirgazyk Amerikanyň şäherlerinde geçirlen derňewler güwä geçıär.
KÜKÜRT DIOKSIDI (SO2): HÄSIİETNAMASY WE ESASY ÇEŞMELERI
Düzgünnama kadalary: SO2
20 μg/m3 ortaça 24 sagatlyk
500 μg/m3 ortaça 10 minutlyk
Adamlar SO2-niň 500 μg/m3 dykyzlykda bolan howasynda adaty ıagdaıda 10 minutdan uzak saklanmaly däldirler. Demgysmaly adamlarda geçirilen barlaglara görä, SO2-ili howada tapgyrlaıyn 10 minutdan köp duranlarda dem alyş ıollarynda alawlama alamatlarynyň dörändigi anyklanyldy.
2005-nji ıylyň düzgünnamasyndaky SO2-niň howadaky dykyzlygynyň 24 sagatlyk kadalarynyň 125-den 20 μg/m3-a düşürilmegi aşakdaky sebäplere görä tassyklanyldy:
► Howada möçberi az mahalynda hem adam saglygyna şol bir derejede zyıan ıetirıändigi anyklanyldy.
► İokary derejelerde goranyş işlerini alyp barmak möhüm.
► SO2-niň azaldylmagy bilen onuň saglyga howpunyň nähili derejede peseljekdigi näbelli hem bolsa, umumy howanyň düzümindäki hapalaıjylary azaltmak örän zerurdyr.
SO2 ıiti ysly, reňksiz gazdyr. Bu gazylyp alynıan magdanlaryň (kömür, gaz) ıakylmagy we düzüminde kükürt bar bolan minerallaryň eremegi arkaly emele gelıär. SO2-niň adam tarapyndan çykarylıan esasy çeşmeleri ıylylyk üçin kükürt garyndyly magdanlaryň ıakylmagy, elektrik energiıa önümçiligi we ulaglaryň hereket etmegidir.
SO2 dem alyş ıollaryna, öıkeniň işlemesine zyıan ıetirip, gözleriň awuşamagyna sebäp bolup bilıär. Dem alyş ıollaryň çişmegi bolsa üsgülewige, gakylygyň döremegine, demgysmanyň we dowamly bronhitiň emele gelmesine getirip, adamda dem alyş ıollarynyň ıokançlyklaryny geçirmegini aňsatlaşdyrıar. Howada SO2-niň derjesiniň ıokary wagtlary hassahanalaryň ıürek keselli hassalary hem has artıar, ölümiň sany ıokarlanıar. Haçanda SO2 suw bilen birleşende kükürt turşylygy emele gelıär. Kükürt turşylygy bolsa turşylyk (kislota) ıagşynyň esasy düzümi bolup, tokaılaryň ıok bolmagyna sebäp bolıar.
Awtor: Maıa Amanowa Okamaga maslahat berıäris:
İOL HOWPSUZLYGY: BIZE HOWPSUZLYK KEMERLERI NÄME ÜÇIN GEREK?İETGINJEKLIK DÖWRÜNIŇ PSIHOLOGIKI WE FIZIOLOGIKI AİRATYNLYKLARYONKOLOGIİA KESELLI NÄSAGLARY ALYP BARMA AİRATYNLYKLARYUKYNYŇ BOZULMALARY WE OLARA GARŞY GÖREŞME ÇÄRELERIDERMANLARY ÇAİ BILEN KABUL ETMÄŇ! MAŞGALADAKY ZULUMLYK BARADA KÄBIR FAKTLAR