Sakallının Adressiz Mektupları: Şubat 2016
Hayatım boyunca dinlemiş olduğum en iyi dersi hâla hatırlarım.
Üniversitedeki ilk dönemimde İngilizce ve felsefe bölümlerinin ortaklaşa
verdiği dizinin bir parçasıydı. Konunun Sartre’ın Varlık ve Hiçlik’i olduğu
düşünüldüğünde, bunun o gece Hristiyan alemindeki en sıkıcı etkinlik olması
beklenir. Ama değildi. Dersi veren Thomas Baldwin’in şaşırtıcı biçimde yalın
bir üslubu vardı. Bize bakarak tahtaya bir cümle yazıyor ve bir an ruh çağıran
medyum gibi o cümleye bakıyordu. Sonra dönüp gülümsüyor ve açıklamaya
Baldwin derslikte dolaşıyordu ama yavaşça. İkinci nefes kesici cümleye
kadar olan yolunu bir şekilde bulmadan önce zaman zaman tamamen duruyor, yitip
gitmiş gibi görünüyor, bir anda bütün dünyanın mantığı mevzubahis gibi
gözüküyordu. Bir keresinde eli alnında o kadar uzun süre bekledi ki az kalsın
doktor çağırıyorduk. Öylesine odaklanıyordu, öylesine vardı ki neredeyse
zihninin hareketini ve onun aracılığıyla kendinizinkini hissedebiliyordunuz. Bir
saatlik bir söylevde daha az sözcük hiç söylenmiş midir bilmiyorum ve buna
rağmen sonrasında heyecanlı heyecanlı konuşup bara doğru yol alırdık. Bugüne
değin ne zaman keyfim kaçsa Baldwin’in ıstıraptan bulantıya mantıksal geçiş
açıklamasını hatırlarım ve kendimi her daim daha iyi hissederim.
Geçenlerde Radyo 4’te İngiliz üniversitelerindeki ders verme
standartlarıyla ilgili bir tartışma programını dinlerken Baldwin’in konuşması
aklıma geldi. Üniversitede okuyan iki çocuğum var ve dinledikleri dersleri
faydasız görüyorlar. Bu yüzden eğitim bakanı Jo Johnson’ın söz konusu alandaki
kalitenin ‘’oldukça değişken’’ olduğuna dair kanısı bana pek şaşırtıcı gelmedi.
Dahası halka açık günlerdeki demolarda da normalde hoşuma gitmesi gereken
şeylerde ölesiye sıkıldım ve aynı deneyimi yaşadım. Dolayısıyla kızım bana bu
durumu bozan bir istisnadan bahsedince ilk sorum şu oldu:
PowerPoint kullanımı o kadar yaygın ki Lotte aradaki bağlantıyı
anlamamıştı. Oysa dinlediğim dersler Microsoft’un müthiş başarılı ‘’sunum’’
programının, derin düşüncenin sadece düşmanı değil, aynı zamanda onu yok edici
bir şey olduğuna ve en hevesli dinleyiciyi bile uyutmak için bilimsel olarak
tasarlanmış olabileceğine dair içimde şüpheye yer bırakmamıştı. Bunun neden
böyle olduğunu araştırdıkça uyuşturucu etkisini her yerde görmeye başladım.
Bir anlığına öğretim etkinliğini düşünelim. PP (PowerPoint) savunucuları
PP’nin heyecanlı konuşmacıları cesaretlendirdiğini ve herkese bilgiyi sıralı
bir şekilde sunduğunu iddia ederler. Bir bakıma her iki önerme de doğrudur.
Ancak bunun bedeli, konuşmacının dinleyicileri tamamen tahakküm altına
almasıdır. Tahtada yazılar arasındaki boşluklar olasılıklarla canlı kalırken,
PP ekranında aynı boşluklar ölüdür. Madde işaretleri, her zaman hak edilerek
kazanılmamış sıkı bir hiyerarşik otoriteyi (dinleyiciye) dayatır. Kişi bunu ya
tamamen kabul eder, ya da etmez. Herhangi bir hatalı mantık belirlendiğindeyse
ekranda yeni bir görüntü çoktan yerini almıştır ve konuşmacı gönül rahatlığıyla
yeni bir bilgiye yelken açmaktadır. Herkes ekrana odaklandığından hiç kimse –en
azından konuşmacı bile– argümanın gücünü test edecek bir biçimde onu içselleştirmemektedir.
Yani sonuç canı sıkılmış birkaç öğrenciden mi ibaret? Bu ne kadar ciddiye
alınması gereken bir durum? Eğer sorun bu noktada bitseydi, bu sorunun cevabı
‘’hayır’’ olurdu. Ama öyle değil. PowerPoint’in çıkış noktasına bir göz atmak
bu durumu açıklamaya yardımcı olabilir.
Çıkış öyküsü şöyledir: 1950’lerin sonundan itibaren şirketler, yeni ürünler
geliştirme zahmetine katlanmaktansa bir ihtiyaç yaratmanın daha önemli
olduğunun, pazarlamacıları ihtiyaç algısı yaratmada kullanabileceklerinin ve
sonra bu ihtiyacı giderecek ürünler geliştirebileceklerinin farkına varmaya
başlarlar (bu geçiş Mad Men adlı TV dizisinde gayet başarılı bir biçimde
dramatize edilir). Bunu yapmak için farklı departmanların, fikirleri içeriden
satmak amacıyla birbirleriyle konuşabilmeleri gerekmektedir. Bu yüzden eskiden
sürekli toplantılar yapılmaya başlanmıştır. Ve işte buyurun modern dünyanın
PowerPoint’in sunum öncüsü tepegözdür; bu yüzden PP ekranlarına bugün hala
‘’slayt’’ denir. Söz konusu program, çevrimiçi kriptografinin zaman
lordlarından biri olan Whitfield Diffie’ye çok şey borçludur ancak Microsoft
tarafından hemen kapılmıştır. Programın kodlama/ pazarlama kökleri onun
bilişsel üslubuna, durmaksızın doğrusal oluşuna ve kısa, olumlu, jargonsal
ifadeleri –grinin tonlarınca sakince çözüme kavuşan argümanları– teşvik
etmesine özgüdür. Harward Business Review’in gözlemlediği gibi ‘’madde işaretlerinin
eleştirel ilişkileri belirsiz bıraktığının’’ farkına varıyor muyuz? Hayır,
çünkü çoğu projeksiyon aletinin görece düşük çözünürlüğü yüzünden yazı
karakterleri, sözcük sayısı az olmak zorundadır ve bu yüzden de slayt sayısı
fazladır. Böylesi bir geçit töreninin karşısında kendimizi kapatırız çünkü
bizden hiçbir şey istenmez. PP’ye şüpheyle yaklaşan akademik görsel sunum
uzmanı Edward Tufte’ye göre: ‘’PP eften püften sunumların yapılmasını etkin bir
biçimde kolaylaştırır.’’ PowerPoint aracılığıyla her şeyin bir tartışmadan
ziyade maddeleşme eğilimi vardır: bilgi, tıpkı bir sinema filmiymiş gibi ‘’film
şeridi haline getirilir.’’ Oysa sunum bir sinema filmi değildir, sunum yapansa
elbet bir Brad Pitt değildir. Bu yüzden insanların sıkılmasına şaşmamak gerek.
Ve sıkıntı bunun yalnızca küçük bir parçasıdır. En ünlü iki PowerPoint
sunumunun şunlar olması bir tesadüf değildir: a) Mühendislerin NASA yöneticilerine uzay aracı Columbia’nın
üstündeki hasarlı levhaların korkulacak bir şey olmadığını tartışmasız bir
mantıksızlıkla açıklayarak yaptıkları sunum,
b) General Colin Powell’ın bir o kadar ne idüğü belirsiz,
Irak’a savaş açmanın gerekliliğini anlattığı sunumu.
Şu halde Irak’a olanlar için PowerPoint’i suçlamak, Donald Trump’ın varlığı
için Darwin’i suçlamaya benzer ancak söz konusu program konunun ayrıntılı
incelenmesini daha da zorlaştırmıştır. ABD askerî birliklerine bağlı tuğgeneral
McMaster, PP sunumun askerîyede yaygınlaşmasını sonradan şunları söyleyerek
boşuna bir ‘’iç tehdit’’e benzetmemiştir: ‘’Anladığını sanma ilüzyonu ve
kontrol etme ilüzyonu yarattığı için tehlikelidir. Kimi sorunlar maddeler
Belki daha da kötüsü 21. Yüzyıl bağlamında Fransız yazar Franck Frommer’ın PowerPoint
Sizi Nasıl Aptallaştırır? (How PowerPoint Makes You Stupid) adlı
kitabında yönelttiği suçlamadır. PP önerme ve argümanları sadece denklemler halinde
sunabildiğinden sanki bu önerme ve argümanların bir sahibi yok gibidir; bunlardan
kimsenin kendini sorumlu hissetmesine gerek yoktur der. Bankacılık krizi
sonrası dünyada bunun ne kadar tehlikeli ve aynı zamanda bir o kadar da baştan
çıkarıcı olduğunu biliyoruz. Kimi uyanık iş dünyası liderleri bugün PP
kullanımını sadece resimlerle sınırlandırarak Steve Jobs’un örneğini ve
Tufte’nin öğüdünü takip ediyor.
Bugün gazetecilik alanında profesör olan, oldukça zeki ve teknoloji
meraklısı, bu konuda epey kafa yormuş eski bir meslektaşımla konuştum.
Akademisyenlerine, ders vermenin bir tür gösteri biçimi olduğunu ve böyle ele
alınması gerektiğini hatırlatıyor. Üniversiteler üzerindeki kazanç sağlamaya,
şirket gibi davranmaya yönelik yeni baskının iletişimcilerden araştırmacılara
değin herkes üzerinde belirleyici olduğunu söylüyor.
Arkadaşım bana dersliklerinden
PowerPoint’i kaldırdıklarında öğrencilerinin onu geri istediklerini söyledi,
çünkü PowerPoint olmadığı zaman ders notlarını kendileri düzenlemek zorunda
kalıyorlardı. Yaşadığımız dünyada bana göre en büyük düşmanımız ne insansız
hava araçları, ne IŞİD, ne de iklim değişikliği. En büyük düşmanımız hayatı
kolaylaştıran şeyler olacak.
1Bu yazı, çeviri de dahil olmak üzere Eleştirel
Pedagoji dergisinin Kasım-Aralık 2015 sayısından alınmıştır.
1975 yılında Ann Oakley'in yazdığı makalede ev işi; ''daha çok kadınlar tarafından yapılan, parasal karşılığı olmayan bir emek süreci'' olarak tanımlanır.** Bu toplumsal cinsiyet üzerinden örneklersek; ''ev işi'' kadının görevidir ve emek olarak görülmez. Kadın, tıpkı kocası gibi çalışıyor olsa bile kalan ''boş vakitlerinde'' ev işlerini de ihmal etmemelidir. Ancak aynı beklenti ya da anlayış erkeği kapsamaz. Bu tam olarak, kadına evde (özel mekânda) biçilen rollerden biridir. Kamusal alandaki kadın varlığına, sorunlarına ve rollerine bakacak olursak, bu mekânların da ağırlıklı olarak erkek egemen ideolojinin yanında olduğunu söylemek mümkündür; kadınlar, kendilerine uygun görülmeyen bir saatte dışarıda dolaşırlarsa başlarına geleceklerden sorumlu tutulurlar. Özellikle ''namus'' kavramının işin içine girmesi ya da çarpıtılmasıyla erkek egemen ideoloji varlığını sürdürmeye devam eder. Çünkü kadın namuslu olmalı, geç saatte sokaklarda olmamalı, tahrik etmemelidir. Bu çok göreceli kavramların peşi sıra, sorulmak için bekleyen bir önemli soru vardır: Kadın mı tahrik etmekte, erkek mi tahrik olmaktadır? Yaygın ya da sıkça gördüğümüz anlayışa bir soru daha sormak gerekirse: ''Namuslu'' davranmayan kadın, bunun ''bedelini'' tecavüz ile öderken(!) saldırıyı gerçekleştiren kişi(ler) niçin -özellikle toplum gözünde- gerçek bir bedel ödemiyor? Tüm bu ifadeler, mekânların cinsiyetinin doğurduğu bir sonuçtur. Kadınların yavaş yavaş evlerine çekilmesi ve ticaretin, buna bağlı olarak sokağın erkek çoğunluktan ibaret olması, bununla beraber gelen erkek egemen ideolojinin ortaya çıkması ve tüm bunlarla birlikte cinsiyetlerle roller atfedilip (ev işi, çocuk bakmak vb.) bunun toplumda yaygın anlayış haline getirilmesi, bu ifadelerin özeti mahiyetindedir. __________________________________________________________________________
**Direkt olarak konuyla ilgili nottan alıntıladığım cümledir. Gönderen
Sanki dünya benim olmadığım yerlerde dönüyor. Güneşin ne olduğunu unuttum yürürken yere bakmaktan. Sanki karnaval akşamı uyuyakalmışım, eğlenenleri güle oynaya evlerine dönerken buluyorum.
Kendimize bir şarkı açsak ve sonra da en sevdiğimiz şarkıyı; seviniriz ama bunun tesadüfen gerçekleşmesi daha mükemmel olur. İlişkiler de öyle; kadınlarımız öyle baylar, kadınlar erkekleriniz öyle. Lezbiyenler, geyler, biseksüeller, travestiler, interseksler... Bu cinsiyet ve cinsel yönelim üstü bir şeydir. Hakim olamayışımızdır bizi peşinden koşturan. İşte bir gerçek daha çıktı kutusundan!
Artvin'in Şavşat'ı varmış. Bu Şavşat'ta bir Karagöl varmış. Bu Karagöl gördüğünüz gibi bir yermiş; suyu ayrı, toprağı ayrı, börtü böceği ayrı, insanı ayrı güzel. Gördüğünüz fotoğrafı çeken adamım, geçen senenin nisan ayıydı sanırım. Ne güzel değil mi?
Uzunca bir yol bekliyor beni
Uzunca ve güneş dokunmuş her yerine
Kollarım tabiatın eşsiz müziğine açarken kollarını
Bisikletim gidiyor rampa aşağı
Orada: Tüm insanlarımı görüyorum
Orada: Herkes binmiş bisikletlerine uçuyorlar
Tekerleri uçakla yarışıyorlar!
Orada, yetmişindeki şair baba
Oda arkadaşım çapkın çocuk
Orada tüm sevdalarım...
Arınmışım kinden -zaten tutmazdım ki- ve öfkeden
Herkese tebessümle bakıyorum.
Bir zamanlar fırtınasında gömleğimin düğmeleri kopan sevdalara
Bakıyorum yemyeşil bir ağacın tepesinden, bir güzel roman gibi
Orada herkes anlaşmış, bayram günüdür o gün orası
Arınmış herkes kinden ve öfkeden
Asfaltı döverken güneş
Hepimiz, hepimiz bir kez daha anlamışız ki yaşamak, yemyeşil bir bahara girmek olabilir
Güneş, çocuklarını gördükçe ellerinde meşaleler ile
Bir kez daha o da, tıpkı bizim gibi çocukça seviniyor
Doğduğuna bir kez daha
İnanıyorum baharın, bir iyi insan olduğuna...
Yüreğime mi dokundu ne? Elleri hala üzerimde türkünün...
Araba, ev ve iş sahibi olduk. Ama hiçbir zaman söz sahibi olmadık, olamadık.
"Seslendiriyorum" çalışmam tüm hızıyla devam ediyor.
yani yaşamanın dışında ve ötesinde hiçbir şey beklemeden
İyi günler dilerim blog okurları, güzel insanlar. Okullar açıldı, odasında hiçbir zaman bulamadığımız danışmanlarımıza ulaşmaya çalışıyoruz hepimiz. Şöyle yazıyor akademik takvimde;
15 Şubat-19 Şubat (Ders ekleme, çıkarma ve danışman onayı)
Sonra arkadaşımız ya da evdeki diğer insanlar kahvaltı etmese kahvaltı etmeyeceğimiz bir sabah; kahve, belki bir şarkı...
Okula geliyoruz, plan hazır: Saat birde danışman hoca ile görüşür, dersleri onaylatırız. Sonra kütüphaneye gider aldığımız kitapları okuruz. Yaşanansa şu: Saat bir, danışman hocanın odası birden fazla araştırma görevlisinin de odası olduğundan, oda çoğu zaman açık oluyor ama biz hocayı bulamıyoruz, yine aynı akıbet. Sonra?
Kuru boğazımız daha da kurumasın diye sigaranın yanına çay almak için kütüphaneye gidiyoruz, çünkü kütüphanedeki makinede çay elli kuruş.
Çaylar alınıyor, bir boş banka oturuluyor, o anda bir diğer arkadaşımıza rastlıyoruz. Saat iki gibi sohbet başlıyor:
- Yazın Likya yoluna gidiyoruz değil mi?
- Evet ya, o süper bir şey olacak...
Edebiyattan ve kadınların bir seks objesi olarak görülmesinden konular açılıyor, fikirler beyan ediliyor. Güneş var; güneş içimi ısıtıyor. Sanki güzel bir şeyler olmuş gibi her yerde. Sanki her insan birbirine güler yüzle davranacakmış gibi geliyor. Bilmem?
Vakit kütüphaneye gitme vakti, iki arkadaşımız bizden ayrılıyor, biz iki kişi kalıyoruz.
- Şu raflarda romanlar var.
Geziliyor, okuyacağım bir kitap olmasına rağmen bir kitap daha arıyorum. Öyle ya teorik metinler okurken bir yandan da bir öykü, biyografi pekala okunabilir. Rafta kırmızı renge sahip şu kelimeyi görüyorum: Nâzım.
Alıyorum elime, bu kez daha çok kelime çıkıyor karşıma: Can Dündar - Nâzım.
Hemen alıyorum, daha önce hiç okumamışım, arkasında yazanlara bir göz gezdiriyorum: Bu kitapta şairin az bilinen sürgün yıllarının öyküsünü bulacaksınız.
Size bunları yazarken yanımda duruyor. Sonra bir de şunu fark etmeden geçmiyorum: Öyle bir iki şiir kitabı okunarak bir yazar ya da bir devir anlaşılmaz, bilinmez. Bu düşünceye, nedendir bilinmez kitabı alıp bilgisayara doğru giderken bir masada duran Özdemir Asaf'ın şiir kitabını gördüğümde sahip oluyorum. Sonra bir de şunu anımsıyorum:
Bu dünyada yapılacak, öğrenilecek o kadar çok şey vardı ki, yedi saat uyuyunca kendimi suçlu hissediyordum. (Jack London)
Hadi bakalım; okullu okuluna, işçisi işine... Belki şu bahar havasının verdiği güzel hislerin karşılığını alırım, alırız...
Bir ''Yeter'' Daha! Yetişemediğim bir mutluluk var. Bunu bir konsere benzetsem, hep ve hep hüznün konserine bilet alır bir halim var. Hem de hiç meraklısı değilken! Ulan yeter! Benden böyle tepkiler görmek zordur ama yeter! Sokakta, otobüste, barda, okulda, evde... Bu yalnızlık alnıma mı yazıldı benim? Bu yazılım gerçekleşirken ben neden dur demedim? O kalemi neden kırmadım, neden bir silgi ile kökünü kurutmadım bu kaderin ya da halin?
Kimim kim olabilirim?
Çocuktan sonra, babadan önceyim;
Yalnızlığa uzak olamayacak kadar çocukluktan
Bazı şeyleri kavrayıp, sükut edemeyecek kadar babadan uzaktayım.
Çocukluk en yeşiliydi gibi
Babalık en bilgelisi olacak.
Kalbimin fiziki ağırlığını hissetmek
Yorgun düşmek, uyuyamamak
Bu ''sonra'' ve ''önce''nin ortasındaki filmde geçiyor
Kaçtığım gerçeklerin, günün birinde en iyi dostlarım olacağını.
Babama benzemekten ne kadar kaçarsam kaçayım, bir yanımın hep o olacağını.
Tabiatıma dahil olan ''gariplik'' halini, sanılanın aksine olumlu bir şeye dönüştürebileceğimi.
Ailesi, maddi durumu ve arkadaşları konusunda hiçbir zaman sorun yaşamamış kuzenim gibi davranınca benim ailemin, maddi durumumun ve arkadaşlıklarımın düzelmeyeceğini.
Yanımda param olduğunda kendimle ne kadar konuşursam konuşayım, o parayı bir kitaba, sigaraya, içki ya da tiyatroya harcayacağımı.
Küçük bir çocukken karanlık sokaklarda, kendimi Harry Potter zannederek gezmemin, bugün içten içe hala olduğunu ve ölene dek olacağını.
Sahip olduğum en güzel şeyin, aslında kaçtığım gerçekler olduğunu
Sahip olduğum en müthiş şeyin, aslında beni oluşturan kusur ve meziyetler olduğunu
"Burada ölebilirim artık" diyebileceğim bir yerde
Ama bunun için henüz gencim, çok genç
Yaşayacağım, ruhumda mezarı kazılan tüm ölüleri diriltecek payda!
Ama ölüm gelmeye başladığında,
Siz yanılgı diyebilirsiniz, siz bilirsiniz
Doğayı, yalnızca doğayı dinleyebileceğim bir yeşil yatakta
Güneş en tepedeyken isterim.
Ve böylece kök salmak toprağa
Adımı kazımak güneşe
Kokumu bırakmak yeşile...