Hangi BenliÄŸimiz BelirleyiciÂ…
31-05-2018 09:06 tarihinde yayÄ±nlandÄ±.
Ä°nsan, birden fazla benliÄŸe sahiptir.
Ben ile benlik arasÄ±nda bir fark olduÄŸunu ifade ederek sÃ¶ze baÅŸlamak elzem oldu. Ben Ã¼zerinden kurulu benlikler ile yaÅŸama dair beklentilerimizi gerÃ§ekleÅŸtiririz. YaÅŸam, varlÄ±ÄŸÄ±nÄ± sÃ¼rdÃ¼rÃ¼rken sÃ¼rekli yeni benliklere ihtiyaÃ§ hisseder. Ã‡Ã¼nkÃ¼ yaÅŸam, kendi iÃ§inde Ã§oÄŸul bir varlÄ±ÄŸÄ± taÅŸÄ±yor. Bu Ã§oÄŸulluk ise kendi iÃ§inde bir baÄŸ kurar. Bu baÄŸÄ±n farklÄ± boyutlarÄ± ortaya Ã§Ä±kÄ±yor. Bu da yaÅŸamÄ±n hem sÃ¼rprizlerini hem de olaÄŸan bir ÅŸekilde varlÄ±ÄŸÄ±nÄ± idame etmesine neden oluyor. YaÅŸamÄ±n statik, dinamik, kÄ±sa ve uzun erimlere verdiÄŸi tepkileri dikkate aldÄ±ÄŸÄ±mÄ±zda bu tepkilerin oluÅŸumunun benliklere yÃ¶nelik bir baskÄ±yÄ± da oluÅŸturduÄŸunu sÃ¶yleyebiliriz. Bu yÃ¼zden benlik ile yaÅŸam arasÄ±nda hem yatay hem de dikey bir iliÅŸki ve iletiÅŸim vardÄ±r.
Birden fazla benliÄŸimizi; baba olarak, kardeÅŸ olarak, dost olarak, arkadaÅŸ olarak, dÃ¼ÅŸman olarak, evlat olarak, eÅŸ olarak, patron olarak, iÅŸÃ§i olarak, vesaire daha da Ã§oÄŸaltabiliriz. Ve bunlara yeni benlik isimleri de eklenebilir. Bu benlikler arasÄ±nda benin etkisi ve etkileÅŸimi ile yaÅŸamÄ±n farklÄ± boyutlarÄ±na yÃ¶nelik gÃ¶sterdikleri tepkileri de dikkate aldÄ±ÄŸÄ±mÄ±zda meselenin Ã¶nemi ortaya Ã§Ä±kar. Ã–nemli olan bir kiÅŸilik eleÅŸtirisinin hangi yÃ¶nÃ¼ itibarÄ± ile bu benliklerin kurucu ben ile iliÅŸkisi baÄŸlamÄ±nda ele alÄ±ndÄ±ÄŸÄ±nda anlamlÄ± olacaktÄ±r? Yoksa duygusal veya gÃ¼ncel eleÅŸtirinin dÄ±ÅŸÄ±nda bir ÅŸey olmuyor...
Temel bir soru: kÃ¼ltÃ¼rel benliÄŸiniz mi kurucu benliÄŸiniz mi belirleyici durumdadÄ±r?
Temel bir beni vardÄ±r insanÄ±n, fÄ±tratÄ± diye tanÄ±mladÄ±ÄŸÄ±mÄ±z bu ben, insanÄ±n varlÄ±ÄŸÄ±nÄ±n anlamÄ±nÄ± belirlediÄŸi gibi kendisine tevdi edilmiÅŸ sorumluluÄŸu da bu ben Ã¼zerinden yerine getirecektir. Bu ben, kurucu bendir. DiÄŸer bÃ¼tÃ¼n benlikler bu kurucu benden hareketle kendilerini konumlandÄ±rÄ±rlar. HesabÄ± ve kitabÄ± verecek olanda bu kurucu bendir. KÃ¼ltÃ¼rel benliÄŸimiz ise bu kurucu benin yaÅŸam karÅŸÄ±sÄ±nda oluÅŸturduÄŸu yorumlarÄ±n neticesinde dile getirilmiÅŸ olanÄ±, farklÄ± kurucu benin katkÄ±sÄ±na aÃ§Ä±k olanÄ±, tarihsel sÃ¼rekliliÄŸe sahip olan Ã¶rf, adet, gelenek ve felsefi, dini birikimin saÄŸladÄ±ÄŸÄ± sÃ¼reÃ§ tarafÄ±ndan oluÅŸanÄ±dÄ±r. Ä°ÅŸte bu kÃ¼ltÃ¼r insanÄ±n farklÄ± benliklerine nasÄ±l davranmasÄ± gerektiÄŸini ve hangi tepkiyi hangi ÅŸart ile verdiÄŸini iÅŸaret eder. Bu kÃ¼ltÃ¼rÃ¼ oluÅŸturan en bÃ¼yÃ¼k dÃ¼ÅŸÃ¼nce Ã¶ncelikle dinler olmuÅŸtur. Bu dinler ister kitabi, ister mistik dÃ¼ÅŸÃ¼nceye dayalÄ± dinler olsun. Yunan ile birlikte felsefi bilginin oluÅŸturduÄŸu dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼ de bu kÃ¼ltÃ¼rÃ¼ besleyen etkenler arasÄ±na girmiÅŸtir. Ben, bu kurucu Ã¶zelliÄŸini ya dinler veya felsefi sistemler Ã¼zerinden kurar ve bir dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼ sahibi olur. EÄŸer kendisi bir dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼ sahibi deÄŸilse de bir dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼nÃ¼n oluÅŸturduÄŸu gelenek, Ã¶rf ve adetler Ã¼zerinden bir kÃ¼ltÃ¼rel hegemonyaya tabi olacaktÄ±r. Ä°ÅŸte benlikler, bu kÃ¼ltÃ¼rel kodlar ile hareket ederler. Yani baba, eÅŸ, kardeÅŸ, iÅŸÃ§i, patron, devlet adamÄ± veya vatandaÅŸ gibi temel motifler bu kÃ¼ltÃ¼rel Ã¶ÄŸeler Ã¼zerinden tanÄ±mlanÄ±r ve insan bu farklÄ± benlikleri ile bu kÃ¼ltÃ¼rel kodlar Ã¼zerinden varlÄ±ÄŸÄ±nÄ± idame eder.
Ben, hayata damgasÄ±nÄ± vuracak bir dÃ¼zleme sahiptir. KÃ¼ltÃ¼rel benlikler ise hayatÄ±n kendisine Ã§izdiÄŸi dÃ¼zlemi takip ederek varlÄ±ÄŸÄ±nÄ± idame eder. Bu yÃ¼zden ben ile benlikleri arasÄ±ndaki Ã§eliÅŸki yabancÄ±laÅŸmayÄ± beraberinde taÅŸÄ±r. ModernliÄŸe yÃ¶neltilmiÅŸ yabancÄ±laÅŸma eleÅŸtirisini de bu Ã§erÃ§eve iÃ§inde betimleyebiliriz. Veya herhangi bir dÃ¼ÅŸÃ¼ncenin oluÅŸturduÄŸu kÃ¼ltÃ¼rÃ¼n yozlaÅŸmasÄ± sonucu ben ile kÃ¼ltÃ¼rel benlik arasÄ±ndaki Ã§atÄ±ÅŸma ve Ã§eliÅŸki yabancÄ±laÅŸmayÄ± Ã¼rettiÄŸi gibi bu yabancÄ±laÅŸma Ã¼zerinden benlikler arasÄ±nda kÄ±rÄ±lganlÄ±ÄŸÄ± oluÅŸturarak ÅŸizofrenik bir yapÄ± inÅŸa eder. Ben, kendisi ile barÄ±ÅŸÄ±k olur. Ve barÄ±ÅŸÄ±klÄ±ÄŸÄ± varlÄ±ÄŸÄ±n barÄ±ÅŸÄ±na temel teÅŸkil eder. EÄŸer varlÄ±kta bir Ã§atÄ±ÅŸma sÃ¶z konusu edilebiliniyorsa o zaman benin kendi barÄ±ÅŸÄ± ve dolayÄ±sÄ± ile varlÄ±ÄŸÄ±n barÄ±ÅŸÄ± tehdit altÄ±ndadÄ±r. Bu tehdidi ise yabancÄ±laÅŸma saÄŸlar. KÃ¼ltÃ¼rel kodlarÄ±n farklÄ±lÄ±ÄŸÄ± bile yabancÄ±laÅŸmayÄ± tetikler. FarklÄ± kÃ¼ltÃ¼rel kodlar tarafÄ±ndan oluÅŸturulmuÅŸ benlikler Ã§atÄ±ÅŸma iÃ§inde olurlar. Bu yÃ¼zden ortak bir duygu, dÃ¼ÅŸÃ¼nce ve bakÄ±ÅŸ ile yaklaÅŸÄ±m ancak insanÄ±n benlikleri ve dolayÄ±sÄ± ile de ben’leri arasÄ±nda bir barÄ±ÅŸÄ± ikame edebilir.
Kendi benlikleri arasÄ±nda bir korelÃ¢syonu kuramayanlar, baÅŸkalarÄ± ile birlikte yaÅŸamaya takat getiremezler.Kendi iÃ§inde huzursuz ve kendi benlikleri arasÄ±nda ortak bir kÃ¼ltÃ¼rÃ¼ inÅŸa edememiÅŸ kiÅŸi aslÄ±nda bir dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼ sahibi olmayan kiÅŸidir. Bu kiÅŸinin metafizik, fizik ve sosyal yaÅŸam iÃ§in bir bakÄ±ÅŸÄ± yoktur. Bu da beraberinde bir kaos taÅŸÄ±r. Ä°ÅŸte bu kaos Ã§atÄ±ÅŸmayÄ± ve yabancÄ±laÅŸmayÄ± kaÃ§Ä±nÄ±lmaz kÄ±lar. Ortak bir dÃ¼ÅŸÃ¼nce diye tanÄ±mlanan bir dÃ¼ÅŸÃ¼nce de gÃ¶relilik baskÄ±n karakter ise bu farklÄ± dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸlerine neden oluyorsa bu da yabancÄ±laÅŸmayÄ± ve Ã§atÄ±ÅŸmayÄ± zorunlu kÄ±lar. Bunun tipik karakteri mutlakÃ§Ä± bakÄ±ÅŸta saklÄ±dÄ±r. Her benin gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼nÃ¼n mutlaklÄ±kla sonuÃ§lanmasÄ± hem benler arasÄ±nda bir Ã§atÄ±ÅŸmayÄ± hem de benlikler arasÄ±ndaki Ã§atÄ±ÅŸmayÄ± zorunluluÄŸa dÃ¶nÃ¼ÅŸtÃ¼rÃ¼r.
Benlerin birlikte yaÅŸamalarÄ± iÃ§in ortak bir yaklaÅŸÄ±m ÅŸarttÄ±r.AynÄ± dÃ¼ÅŸÃ¼ncede olunmasa bile birlikte yaÅŸanabilirliÄŸi savunabilmeliyiz. Ä°nsan olmanÄ±n, ben olmanÄ±n dayanÄ±lmaz sorumluluÄŸunu ortak bir kabule taÅŸÄ±malÄ±yÄ±z. BarÄ±ÅŸÄ± ikame etmek ve her benin baÅŸkasÄ±nÄ±n zararÄ±na olmadan kendi benini gerÃ§ekleÅŸtirme imkÃ¢nlarÄ±nÄ± oluÅŸturma hakkÄ±nÄ± verme konusunda bir ortak kabulÃ¼ zorunlu tutmalÄ±yÄ±z.
Daha temel bir soru soralÄ±m: kaÃ§ benlik sahibi olduÄŸunu bilmeden bir kiÅŸilik eleÅŸtirisi yapÄ±labilir mi?
VarlÄ±kta, Ã§oÄŸul benleri ve Ã§oÄŸulcu benlikleri iÃ§inde taÅŸÄ±yacaÄŸÄ± bir istidada gÃ¶re dÃ¼zenlenmiÅŸtir.Bu yÃ¼zden her benin kendini gerÃ§ekleÅŸtireceÄŸi bir zemini bulacaÄŸÄ± Ã§ok gÃ¼Ã§lÃ¼ ve elastiki bir varlÄ±k dÃ¼zeni vardÄ±r. Ã‡atÄ±ÅŸma ve kaos kiÅŸinin kendi beninin bir baÅŸka benin istilasÄ±na uÄŸramasÄ± sonucu oluÅŸtuÄŸunu gÃ¶rmemiz elzemdir. Benler ve benlikler ancak istilaya uÄŸradÄ±ÄŸÄ±nda kendi olmaktan Ã§Ä±kar ve yabancÄ±laÅŸma kaÃ§Ä±nÄ±lmaz olur. Ä°ÅŸte bu yÃ¼zden Ã§atÄ±ÅŸma ve kaos da kaÃ§Ä±nÄ±lmaz hale geliyor. Burada kaos yaÅŸam iÃ§in sÃ¶z konusu edildiÄŸinde benin kendini gerÃ§ekleÅŸtirmesinin bir imkanÄ± olarak olumlu tanÄ±mlanandÄ±r. Ben iÃ§in kullanÄ±ldÄ±ÄŸÄ±nda ise olumsuz bir tanÄ±mlamaya dÃ¶nÃ¼ÅŸÃ¼r kaos…
Ä°ÅŸte insan kendi benini doÄŸru kavradÄ±ÄŸÄ±nda ve beninin uzantÄ±larÄ± durumunda olan benliklerini de bu benin doÄŸasÄ±na uygun ve uyumlu bir ÅŸekilde baÄŸÄ±ntÄ±yÄ± kurduÄŸunda sorunu Ã§Ã¶zer. O zaman benliklerin Ã§oklu olduÄŸunu gÃ¶zlemler. O zaman bir baÅŸka bene ve o benin uzantÄ±sÄ± olan benliÄŸe yÃ¶nelik eleÅŸtiriyi saÄŸlam bir zeminde kurma imkÃ¢nÄ±mÄ±z doÄŸar.
KÃ¼ltÃ¼rel benliÄŸinden kurucu benliÄŸin sorunlarÄ±na Ã§Ã¶zÃ¼m arayanlar beyhude bir Ã§abanÄ±n iÃ§indedirler.Sorunun temelinde kurucu benini kÃ¼ltÃ¼rel beni ve benliÄŸi Ã¼zerinden kurmak vardÄ±r. Bu yÃ¼zden ben kurucu olan dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼ Ã¼zerinden temellendirilmelidir. KÃ¼ltÃ¼rel benlik bu kurucu benliÄŸe dayalÄ± bir ÅŸekilde dÃ¼zenlenmeli ve dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼nÃ¼n uzantÄ±sÄ± durumuna yÃ¼kseltilmelidir.
Ben, kendi doÄŸasÄ±na yÃ¶neldiÄŸinde ve bu doÄŸasÄ±nÄ±n temel Ã¶zelliklerini dikkate alan ve bilen bir dÃ¼nya gÃ¶rÃ¼ÅŸÃ¼ Ã¼zerinden temellendirdiÄŸinde kendisi olur.Benlikleri de o bene tabi olarak doÄŸal oluÅŸa katÄ±lÄ±rlar. Buradan doÄŸacak olan barÄ±ÅŸ, varlÄ±ÄŸÄ±n barÄ±ÅŸÄ±nÄ±n teminatÄ± olacaktÄ±r. Selam Ã¼zere bir hayat…
Allah, doÄŸrusunu en iyi bilendir.