Göbeklitepe, Mısır Piramitleri kadar ilgi çekecek | Urfa.Com - Güncel Şanlıurfa Haberleri
Bu haber 04 Temmuz 2018 13:08:26 Tarihinde eklenmiştir.
Şanlıurfa’da bulunan ve geçmişi yaklaşık 12 bin yıl öncesine dayanan Göbeklitepe’nin UNESCO Kalıcı Dünya Mirası Listesi’ne girmesiyle dünyanın gözü Urfa’ya çevrildi. Şanlıurfa Büyükşehir Belediye Başkanı Nihat Çiftçi, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da katılımıyla Şanlıurfa’daki ören yerinde görkemli bir tören yapmayı planladılarını belirtti.
Şanlıurfa’ya 15 km. uzaklıktaki arkeolojik site üzerinde yapılan çalışmalar sonucu ortaya çıkan Göbeklitepe, günümüzden tam 12 bin yıl önce inşa edildi. Dünyanın en eski tapınağı Göbeklitepe’nin keşfine kadar bilinen en eski tapınak ise 5 bin yaşında olan Malta’daki Ggantija Tapınakları. Ayrıca Göbeklitepe, en eski tapınaklardan Stonehenge’den 7 bin, Mısır piramitlerinden ise 7 bin 500 yıl daha yaşlı. Arkeolojik olarak Çanak Çömlek Öncesi Neolitik A Dönemine (M.Ö 9.600 - 7.300) ait olan Göbeklitepe’de, bir tepe üzerine inşa edilmiş çok sayıda yuvarlak biçimli yapı bulundu. 1995 yılında arkeolog Prof. Klaus Schmidt tarafından Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün desteğiyle başlayan kazılar sonucu elde edilen verilere göre bu yapılar yerleşim amaçlı kullanılmamışlar. Göbeklitepe’de 20 adet olduğu belirlenen dini yapıların henüz sadece altı tanesi gün ışığına çıkarıldı. Taş devrinden kalma bu tapınakların yapılış biçiminde ortak bir özellik göze çarpıyor, T biçiminde sütunlar ile çevrilmiş bu tapınakların merkezinde iki T biçiminde sütun karşılıklı olarak yer alıyor. Arkeologlar boyları üç ile altı metre, ağırlıkları 40 ile 60 ton arasında değişen bu T biçimindeki sütunların stilize edilmiş insan tasvirleri olduğunu düşünüyorlar. Bunun sebebi T biçimindeki sütunlarda görülen kol ve el tasvirleri. Ayrıca bu sütunlar üzerine işlenmiş hayvan tasvirleri ve soyut semboller var. Boğa, yaban domuzu, tilki, yılan, turna ve yaban ördekleri en sık görülen hayvan tasvirleri. Taşlar üzerine kazınan bu hayvan tasvirlerinin yanında üç boyutlu kabartma şeklinde yapılan başka betimlemeler de bulundu. Bunlardan en önemlisi T biçimindeki sütunun yan tarafından aşağı doğru iner biçimde tasvir edilen aslan kabartması. Yapılış yılından yaklaşık bin yıl sonra onlarca ton toprak ve çakmaktaşları ile tamamıyla gömüldüğü bilinen Göbeklitepe’nin niye gömüldüğü de cevabı bilinmeyen sorular listesinde yer alıyor.
YERLEŞİK HAYAT TARIMI GETİRDİ
Bulgular taş devri insanlarının bira içtiğini de gösteriyor. Kazılarda şu ana kadar en büyüğü 160 litrelik kapasiteye sahip kireç taşına oyulmuş, altı bira varili bulundu. Klaus Schmidt, bulgular ışığında, insanoğlunun ekmek için değil, bira uğruna tarıma başladığına, bunun da ilk kez Urfa’da gerçekleştiğine kanaat getirmiş. Göbeklitepe, yıllardır tarih derslerinde öğretilen “göçebe toplulukların tarımı öğrenerek yerleşik hayata geçtiği” teziyle de çelişiyor. Schmidt’e göre avcı ve toplayıcı toplulukların Göbeklitepe gibi dini merkezlerde sürekli olarak bir araya gelmelerinin sonucunda yerleşik hayata geçilmiştir. Kalabalık toplulukların ibadet merkezine yakın olma arzusu ve çevrede bu toplulukların ihtiyaçlarını karşılayabilecek düzeyde yeterli kaynak bulunmamasından dolayı insanlar tarıma yönelmişlerdir. Yani tarım yerleşik hayatı getirmemiş, dini mabetlerin etrafında kalma arzusu sonucunda yerleşik hayat tarımı getirmiştir.
SANATIN DOĞUŞU AÇISINDAN EN ESKİ ÖRNEK
Göbeklitepe üzerine Arkeoloji ve Sanat Dergisi ve Arkeoloji ve Sanat Yayınları kurucusu Nezih Başgelen konuştuk.
Göbeklitepe’yi insanlık tarihi için önemli kılan nedir?
Nezih Başgelen: Urfa ili sınırları içindeki Göbeklitepe’de 1995’ten bu yana gün ışığına çıkarılan görkemli sanat eserleri ve kutsal alanlar, uygarlık tarihinde Neolitik Çağ ile ilgili pek çok bilgiyi altüst etmiştir. Bugüne kadar az bir bölümü kazılmış olmasına karşın Göbeklitepe avcı-toplayıcı yaşam biçiminden, tarım ve hayvancılığa geçiş sürecini anlamamıza önemli katkılar sağlamış dini mekanların biçimlenmesi, tapınak mimarisinin ve sanatın doğuşu açısından benzersiz bir tarih öncesi yerleşimdir. Göbeklitepe’yi benzersiz kılan özelliklerinden başında ait olduğu günümüzden önce 12.000 -8.000 yıllık zaman süreci açısından hiç beklenilmeyen anıtsal mimarlık örnekleri ve bunlarla bağlantılı çok gelişkin bir sembolik anlatımın çarpıcı örneklerini barındırmasıdır.
Göbeklitepe’de yerleşik yaşama geçiş açısından sıradışı olduğunu belirttiğiniz bu buluntular nelerdir?
Nezih Başgelen: Göbeklitepe’nin en ilginç buluntuları genelde üzeri hayvan betimleriyle süslenmiş “T” biçimli anıtsal dikilitaşlardan oluşan, alt kültür katlarında dairesel planlı, üst yapı katlarında dörtgen planlı anıt yapılardır. Jeomanyetik ve georadar yöntemleriyle yuvarlak ya da oval planlı yapılardan 20’ye yakını tespit edilmiş bunlardan sekiz tanesi kazıyla ortaya çıkarılmıştır. Bu yuvarlak planlı yapıların ortasında iki tane boyu beş metreyi bulan kireç taşından stilize edilmiş büyük boyutlu insan tasvirleri olarak düşünülen T- biçimli dikilitaşlar bulunmaktadır. ‘T’ ve ‘ters L’ biçimli dikilitaşların insanları simgelediği düşünülmektedir. Üzerlerinde her cins hayvanın betimlenmiş olmasına karşın hiçbir zaman insan figürünün olmaması bu görüşü şimdilik doğrulamaktadır. Genellikle iki dikilitaşın çevresinde aynı şekilde daha küçük dikilitaşlar bu iki dikilitaşa yönlendirilmiş olarak duvarların içine yerleştirilmiştir. Dikilitaşların üzerlerinde kabartma tekniğinde yapılan hayvan motifleri ve çeşitli soyut semboller görülmektedir. Hayvan motifleri arasında en çok tilki, yaban domuzu ve yılan betimlemeleri olduğu dikkati çekmektedir.
Bu ilginç yapı toplulukları insanlık tarihinde dini mekanların biçimlenmesi, tapınak mimarisinin ve sanatın doğuşu açısından bilinen en eski örneklerdir.
Göbeklitepe’nin Unesco Dünya Mirası Listesi’ne girmesiyle, Türkiye ve Göbeklitepe’ye katkıları nelerdir?
Nezih Başgelen: Popüleritesi açısından Göbeklitepe gerek Türkiye’nin gerekse Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin turizm merkezleri içinde herkesin görmek istediği bir yer konumundadır. UNESCO Dünya Kültür Mirası listesine girmesiyle anıtsallığı açısından dünya da Mısır Piramitleri , Stonehenge ve Malta tapınakları ile benzer bir ilgi odağı haline gelecektir. Ülkemizin içinde bulunduğu güvenlik sorunları aşıldığında onları da kat kat geçebileceğini rahatlıkla öngörebiliriz.
Türkiye’den Unesco Dünya Mirası Listesi’ne giren yerler
| Nemrut Dağı (Adıyaman - Kahta)
| İstanbul’un tarihi alanları
| Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas)
| Hattuşa (Çorum)
| Xanthos-Letoon (Antalya - Muğla)
| Safranbolu Şehri (Karabük)
| Troya Antik Kenti (Çanakkale)
| Selimiye Camii ve Külliyesi (Edirne)
| Çatalhöyük Neolitik Kenti (Konya)
| Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı
| Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğunun Doğuşu
| Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri
| Efes (İzmir)
| Ani Arkeolojik Alanı (Kars)
| Göreme Milli Parkı ve Kapadokya (Nevşehir)
| Pamukkale-Hierapolis (Denizli)
| Afrodisias Antik Kenti (Aydın)
| Göbeklitepe (Şanlıurfa)