tiyatrom kardelen - Muhteva Bakımından Erzurum Köy Seyirlik Oyunları
=> oyunların tasnifi
=> oyunların kaynakları
=> şekil bak.erzurum köy sey.oyun.
=> Muhteva Bakımından Erzurum Köy Seyirlik Oyunları
=> Erzurum Köy Seyirlik Oyunlarından Örnekler ORTAOYUNU VE KARAGÖZ
USTA TİYATROCULAR TÜRK HALK MÜZİĞİ ÇALGILARI
Muhteva Bakımından Erzurum Köy Seyirlik Oyunları
1)Aile Aile hayatının çeşitli görünüşleri mizahi bir üslupla Erzurum Köy seyirlik oyunlarında yer alır.Bu oyunlarda karı koca arasındaki ilişkilerin zayıflığı, beceriksiz ev kadınları ve ailenin yegane hakimi konumundaki erkek tipleri yerilir.
Osman Gider Oduna Çarığı Bağlar Buduna oyununda Osman, karısının ev işlerini yapmamasından ve oyunla vakit geçirmesinden dolayı ikinci kez evlenir.Ancak, ilk hanım, kuma olarak gelen kadını banyo yaptırırken öldürür.Osman gelir,kadının öldüğünü görünce ağlar. Dua okunduktan sonra kadın dirilir.Olup bitenleri anlatınca Osman,birinci hanımını boşar ve dışarıya atar.
Burada köylü kadınların ikinci evliliği hiçbir zaman tasvip etmediği böylesi durumlarda sonuna kadar direndiği,ancak sonuçta erkeğin galip geldiği tezi savunuluyor.Bu oyunda ikinci evliliğin bir gerekçesi vardır:ilk hanımın beceriksiz ve vurdum duymaz oluşu. Kadınların kesinlikle ortak kabul edemediklerini anlatan diğer bir oyun da Kuma oyunudur.Kocasının bir başkasıyla evlendiğini duyan kadının çılgınca hareketleri,tedirginliği ve kıskançlığının sergilendiği kuma oyununda kadın,ikinci evliliği felaket saydığı için ağıt söylemektedir. Keşgem oyununda ise birinci hanım,masum rolünü oynar.Hamilelik sonrasında kendisine hizmet etmek için getirilen kumadan gerekli ilgiliyi görmeyen kadın,durumu kocasına bildirir.Koca, ikinci hanımı önce döver,sonra istediğini yaptıramayacağını anlayınca boşar.Er Bulunur Bar Bulunmaz oyununda eğlenceyi her şeye tercih ve bu uğurda eşini, çocuklarını ihmal eden bir ev kadınının durumu alay konusu olur. Tandıra Koydum Paçayı oyununda yine evin düzenini sağlayamayan hanımın bu özelliğinden yararlanan kedi,tandırdaki yemeği döker.Evin hanımı kocasından dayak yer.Göç oyununda ise aile içindeki iş bölümü,tabiatla mücadele eden insanımızın aile ortamındaki sıcak ilişkileri vurgulanır. Erzurum köylüsünün aile hayatını bariz özellikleriyle oyunlarda buluyoruz.Kadınlar,evde un eleyerek hamur yoğururlar,süt pişirirler,çamaşır yıkarlar, yün tarayarak giysi yapımında kullanılan ipliği elde ederler ve bu yönleriyle takdir toplarlar.
Erkek, ailenin sınırsız yetkilerle donatılmış tek hakimidir.Her yerde onun dediği olur.Babadan sonra erkek kardeş, ailede ikinci derecede söz hakkına sahiptir.Çeşmeye Vardım Ana Oyununda bir delikanlıya gönlünü kaptıran kızını onunla görüşmekten alıkoymak isteyen anne, kızını kardeşine dövdürmekle tehdit eder. 2)Evlenme Erzurum köy seyirlik oyunlarında en çok gündeme gelen konulardan biri de evlenme ile ilgili uygulamalardır.Bu oyunlarda asıl endişe topluluğu eğlendirmektir. Seçilen konular ise ilginç bir malzeme olmaktan ibarettir.
Köylü bu malzemeyi kullanırken olayları ve kişileri karikatürize eder.Pamuk Eğirme oyununda espriyi bilmeyen seyircilerin yüzleri unla beyaza boyanacak,böylece komik bir durum oluşacaktır. Bu amaca hizmet etmek için dul bir kadınla beraberindeki birkaç kızının pamuk eğirme sahnesi hazırlanır.Kızlar, evlenme isteklerini "ana, ben cıcıdım" sözleriyle ifade ederler.Annenin itirazı karşısında kızlar isyan ederek "ana, ben gociya gidecam" biçiminde isteklerini açıkça ortaya koyarlar,sonra her biri kendine bir koca bulur.
Yalnız kalan kadın da birisiyle evlenir.Anadolu'da gençlerin evlenme arzularını üstü kapalı tavırlarla ortaya koyduklarını biliyoruz.Burada, genç kızın psikolojisinin, kendi içinde kalması gereken arzularının açıkça ifade edilmesiyle oyuna bir hareketlilik kazandırılmıştır. Gençlerin evlenme isteği ve büyüklerin karşı çıkışı sonucunda oluşan çatışma ortamının gerçekleştiği başka oyunlar da vardır.Çeşmeye Vardım Ana oyunu, sevdiği delikanlıyla çeşme başında kaçamak görüşmeler yapan kızın,annesi tarafından tekdir ve tehdit edilişini anlatır.Burada da genç kız, isyancı bir tavır takınır.
Annesinin "seni kardeşine dövdürürüm" biçimindeki tehdidine aldırmayarak "ben kararımı vermişim,muhtarı çağır,nikahımızı kıysın" diye karşılık verir.Ataerkil aile yapısının egemen olduğu Erzurum köylüsünün bir seyirlik oyunda genç kızı böylesine yürekli bir tavır içinde sunması oldukça ilginçtir.
Süpürge oyununda da evlenmek isteyen genç kızın annesine karşı direnişi ve sonunda hedefine ulaşması söz konusudur. Ayrıca bu oyunda görücü usulünün taklidi yapılır, fakat bu yöntem yadırganmaz ve eleştirilmez. Kız oyununda yine kadının evlenmeye bizzat kendisinin karar verebileceği vurgulanır. Ama burada dul bir kadın vardır. Yetişkin kızlarıyla birlikte koca aramaya çıkar, koca adayını teste tabi tuttuktan sonra beğenmediğini ifade eder. Erzurum köylerindeki bazen baş vurulan evlenme biçimi olarak kız kaçırma olayı Sarı Zeybek oyununa konu olur.Bu oyunda kız istemedikçe onu kaçırmanın mümkün olmayacağı ifade ediliyor.Gürzali ve Nişanlıyı Görme oyununda nişanlı gençlerin köy gelenekleri çerçevesinde görüşmeleri temsil edilir.Görüşmeler gece ve gizlice gerçekleştirilir. Müzikli,danslı,türkülü Deli Kız oyununda çeşitli bedensel özürlerinden dolayı evde kalmış bir genç kızın yakınmalarına şahit oluruz.Gelin Bayıldı oyununda ise sevdiği kızın başkasıyla evlenmesine razı olmayan delikanlı,düğün gecesinde gelinle güveyiyi öldürmeye kalkar, tabancasıyla ateş ederek onları yaralar. 3)Eğitim Oyunların bir kısmında eski eğitim sisteminin eleştirildiği görülüyor.Özellikle bilgisiz hocaların yetişmesine neden olan kolayca icazet verme yöntemi İmam ve Çocuk Okutma oyunlarında gündeme gelir. Eğitim-öğretimle ilgili bu problem,güldürü unsurları eklenerek sunulur. Hoca hoca oyununda da hoca - öğrenci ilişkilerinin olumsuz yönleri eleştirilir. 4)Köy Hayatı Köy hayatının çeşitli safhaları, Erzurum köy seyirlik oyunlarında yer almaktadır. Erzurum köylüsünün asıl uğraşı olan tarım ve hayvancılık oyunlarda önemli bir yer kaplar. Tarlaya tohum atma, yetiştirme, hasat, çayır biçme, ot taşıma gibi tarımsal faaliyetlerle hayvanların doğumu, koyun otlatma vb. hayvanlarla ilgili işlemler, oyunlara canlılık kazandırır. Bunlardan başka köylülerin hayvan alım-satımı, sınır kavgaları, kadınların çamaşır yıkanması yasak olan çeşme başında yasağı ihlal etmeleri, fakir köylülerin kırdan yaban tezeği toplayarak yakacak temin etmeleri, çocukların sokakta aşık oynamaları, değirmende un öğütmeleri, zengin olanların hacca gitmesi, hasta olanların hastaneye götürülmesi gibi köy hayatından seçilen değişik sahneler sunulur. Oyunlarda köylü tipleri başta olmak üzere farklı kişiliklere yer verilir. Köyün önde gelen kişileri muhtar, imam ve bekçidir. Özellikle muhtar oyunların vazgeçilmez kişisidir.Hatta oyunların çoğu oyunculardan birinin içeriye girerek selam verdikten sonra söylediği "bu köyün muhtarı kim?" sözleriyle başlar. Muhtar, köyde olup bitenlerden haberdardır. Karar, yönetme ve düzenleme organı konumundadır. Yol gösterir, yardımcı olur, anlaşmazlıklara müdahale ederek sorunları çözer. İmam ve Keleş oyunlarında olduğu gibi suistimallere karıştığı ve haksızlıklara neden olduğu da görülür.İmam, öğreticilik yönüyle oyunlara yansır.
Bekçi muhtarla birlikte hareket eder, ona yardımcı olur.Alış-veriş için köye dışarıdan gelen tüccar, hastaları tedavi eden doktor,önemli hadiselerde olaya müdahale eden komutan ve jandarmalar diğer önemli tipler olarak karşımıza çıkar.Bunların dışında marangoz,nalbant,berber,kalaycı,değirmenci, çoban gibi meslek ve zenaat sahipleri de oyunlarda rol alırlar. B)Komik Unsuru Erzurum köy seyirlik oyunlarında komik unsuru önemli bir yer işgal eder. Gerek ritüel oyunlarda, gerekse konularını günlük hayattan alan oyunlarda her şey kaba çizgileriyle verilir. Böylece eğlenmek için bir araya gelen insanların hoşça vakit geçirmeleri sağlanır. Komik unsurunun ortaya çıkması için şu yollara baş vurulur:
1)Kaba Hareketler:Oyunların bir çoğu kaba-saba hareketlerin gülünç hale gelmesiyle noktalanır.Alaca-Karaca,Keleş,Kişi ve Öküz Kesme oyunlarında ücretini ödemeyen kişiyi ödemeye zorlamak için dayak atmak suretiyle kaba bir tavır sergilenmekte,seyircilerin gülüşmeleri arasında oyun noktalanmaktadır. Burada sadistçe bir tavırla insanları dövmek söz konusu değildir.Ancak halk muhayyilesi,gülünç bir pozisyon oluşturabilmek için oyuna katılanları cezalandırmak ister.Bu cezalar,çoğu kez eyleme dönüşmez.Özellikle düğünlerde cezaya muhatap olan kişi,iki tercihle başbaşa bırakılır.Ya bahşişini vererek cezadan kurtulacak,yahut dayak yiyecektir.Böylece dünürcüler bahşiş vermeye zorlanırlar. Alınan bahşişler yine bir başka toplu eğlencenin hazırlanması için hazırlanır.Dayak atma sırasında tura, kemer, ip vb. eşyalarla vurulduğunda ortaya çıkan gürültü ve dayak yiyen oyuncunun ah of gibi çoğu kez abartılı bir biçimde çıkardığı inleme sesleri ayrı bir gülünç durum oluşturur.Dayak yiyen kişiler genellikle bu sonucu bilirler ve seyircileri güldürmek için zahmete katlanırlar.
Böylesi durumlarda oyuncu hem dayanıklılığını ispat eder,topluluk için özveride bulunduğunu kanıtlar,hem de ortaya çıkan gülünç durumdan zevk duyar.Dayak atmak her ne kadar güzel bir davranış değilse de kötü niyetle ve kasıtlı olarak yapılmadığı,şakayla karışık biçimde sergilendiği ve her şeyden önemlisi gelenek öyle emrettiği için herkes bunu hoş karşılar. Tarla Bölme oyununda iki kişi, sırtlarına birer kişiyi bağlarlar.Kavga yaparken her biri karşısındakinin sırtında bulunan kişiye vurur. Hacı oyununda ise hacı rolündeki oyuncu her defasında "vay benim akılsız başım!" diyerek sırtında taşıdığı adamın kafasına vurur.
Dam Üstü Örtmek,Saz ve Marangoz oyunları,ağaç kabul edilen kişinin vücudunun çeşitli yerlerine el ve ayak darbeleriyle yapılan eziyetten ibarettir.Bu örnekleri çoğaltmamız mümkündür. 2)Doğal Olan Durumlara Aykırı Giyim-Kuşam Ve Davranışlar:Oyunlarda komiklik bazen garip kıyafet ve davranışlarla sağlanır. Dehlenk oyunu, bunun tipik bir örneğidir. Oyuncu, kullandığı kostümlerle, ortaya koyduğu jest ve mimiklerle tamamen gülünç bir vaziyet alır. Ceketini ters giyinmiş, şapkasını yana çevirmiş, belini kamburlaştırmış, eline çolak, ayağına topal görünümü vermiştir. Bu seyredenleri gülmeye sevk eder. 3)Sürpriz Bir Sonuç:Köy seyirlik oyunlarında beklenmeyen bir gelişme veya sonuç ,gülüşmeye neden olur.İmam oyunu,öğrencilere ders veren hocanın başında sakladığı içi su dolu tası öğrencilerden birinin başına ters geçirmek suretiyle öğrenciyi ıslatmasıyla biter.Kız oyununda yine oyunu bilmeyen kişinin ıslatılması, komik bir durum meydana getirir. Nazar oyununda ise oyuncuların yüzlerinin isle boyanması beklemedikleri gülünç tabloyu ortaya çıkarır.
4)Söz Oyunları, Tekerlemeler:Oyunlarda geçen konuşmalardan bir kısmı komiğin oluşmasına yardım eder. Boncuk oyununda yoğurt yemeyi beceremeyen çocuğu annesinin "Boncuk, ıcıcık cıcık ye!"şeklinde ikaz etmesi. Deve oyununda deveye binen kişinin havadaki leylekler aracılığıyla memleketindeki hanımına haber gönderirken söylediği sözler, Hoca Hoca oyununda öğrencilerle hoca arasında geçen konuşmalar Pamuk Eğirme oyununda "ana ben cıcıdım" sözleri bu tür bir komiği hazırlar ve seyircileri gülmeye zorlar. C)Nazım Unsurları Mani, türkü vb. müstakil manzum ürünleri ortaya koyan Türk insanı bunları seyirlik oyunlara sokmayı ihmal etmemiştir. Kulağa hoş gelen manzum parçalar, bazen düşüncenin şiirsel üslupla sunulması şeklinde tezahür eder. Bazen de oyuna çeşni katması için söylenir. Oyunlarda yer alan nazım unsurlarını, özelliklerine göre şu başlıklar altında incelemek mümkündür:
1)Oyunların Varlık Sebebi Olan, Sergilenirken Asıl Unsur Konumunda Bulunan Türküler Erzurum türküleri arasında derlenen, bir kısmı TRT repertuarına giren ve halkın severek dinlediği bazı manzum parçalar, oyunların bel kemiğini oluşturur. Deli Kız, Tandıra Koydum Paçayı, Çeşmeye Vardım Ana ve Ağca Ferikler oyunları, baştan sona kadar türkü eşliğinde oynanır. Bunlardan Deli Kız ve Çeşmeye Vardım Ana, karşılıklı söyleşme biçimindedir. Deli Kız oyununda her bölüm özel bir şekil arzeden dokuz mısradan oluşur.Mısralar, 5+3 duraklı, 8 hecelidir. Her mısra iki kez tekrarlanır. Çeşmeye Vardım Ana oyununun türküsü 7 heceli dörtlükten oluşur. Tandıra Koydum Paçayı türküsü dörtlüklerden meydana gelir. Oyunun bir başka varyantında üçlüklerle kurulmuş bağlantısı iki dize olan türkü biçiminde karşımıza çıkar. Bu varyantta mısralar 8 hecelidir.Ancak arada bir eksik heceli dizelere de rastlanır. Örneğin "kedi gelir ürke ürke" dizesi 8 heceli, onu takip eden "atladı çıhdi yüke" dizesi 7 hecelidir.Bunun gibi eksiklikler müzik ve dansın yardımıyla seyirciye hissettirilmez. Nakarat mısraları her bentte aynen tekrarlanır. Ağca Ferikler'in bentleri üçer mısralıdır.İlk iki bent esas alınarak diğer bentler söylenir.Tekrarlarda sadece soru cümlesi değiştirilir. Taklidi istenen duruma göre soru sorulur."Koca karılar tarlaya nasıl giderler?","delikanlılar tarlayı nasıl biçerler?" gibi. Oyunlara eşlik eden bu türküler,ağızdan dolaştığı için birtakım değişikliklere uğrarlar.O andaki duruma göre sözler daha çarpıcı hale getirilebilir, yahut oyuncu, türkünün herhangi bir dizesini hatırlayamayınca konuya uygun sözlerle boşluğu doldurur. 2)Anonim Şiir Örneklerinden Seçilerek Oyunların Arasında Söylenen Manzum Parçalar:
Bu tür oyunlarda manzume ikinci derecede önem arzeder. Oyuna canlılık kazandırılması için söylenir. Değişkendir.Sarhoş oyununda içkili delikanlı sokakta dolaşırken bir türkü mırıldanmaktadır:
O yana dönder beni Bu yana dönder beni Sağ yanımda yaram var
Tabibe gönder beni Oyuncu,o anda hatırlayabildiği bu dörtlüğü söylemiştir.Bunun yerine,konuya uygun bir başka türküyü de mırıldanabilir.Kocaman oyununda, oyun ekibiyle birlikte ve giren gaydeci,orada hatırlayabildiği herhangi bir türküyü söyler.Gözebaşı köyünden Yılbaşı Eğlencesi adıyla tespit edilen oyunda bızdikler ölüp yere yatınca gelinler bunların üstüne kapanırlar.Oyun ekibinden sesi güzel olan bir kişi,belli bir beste ile şu maniyi okur:
Bu yol Pasin'a gider
Burda bir garip ölmüş
Burada, maniyi söyleyen oyuncu, yerde yatanların iki kişi olmasını dikkate alarak üçüncü dizeyi "Burda bir çift garip ölmüş" şeklinde değiştirmiştir.
Cihanlı köyünde sergilenen Deve oyununda, deve oynamaya başlayınca sahibi bir manzum parça okur.Değişik halk türkülerinden alınarak bir araya getirilen bu manzumede kafiyenin ortaya çıkardığı ahenk,kendini hissettirir:
Develi develi Sordum aslın nereli
Dedi İskendereli Çok sallama göbeğini Ürküdürsün bebeği
Bebek getti yaşına Şapka ister başına
Kuma oyununda ise kocasının bir başkasıyla evlendiğini öğrenen kadın, çalgı eşliğinde şunları söyler:
Aman dağı bişir daği Dili bülbül aşır daği Üç gündür görmedim yari
Yar elinden oldum deli
Yar elinden yaralıyam
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü üzere değişik halk türkülerinden alınarak oyunlarda sunulan manzumelerde ölçü, kafiye gibi aslı unsurların zaman zaman ihmal edildiği görülür.Bazı sözler değişikliğe uğradığı için anlamsız dizeler ortaya çıkabilir.Oyuncuların düzenli bir manzume sunmak endişeleri yoktur zaten.O anda oyuna bir çeşni katması için bu nazım unsurlarına yer verilir. 3)Karşılıklı konuşmalarda ortaya çıkan kafiyeli sözler:
Manzum söyleşinin en küçük ve en basit örnekleri sayılabilecek bu sözler, komiğin dozunu artırarak gülmeyi sağlamak ve kafiyelerin meydana getirdiği ses benzemesi ile kulağa hoş gelen bir ahenk bırakmak endişesinden ibarettir.Kavuşturan köyünden derlediğimiz bir oyuna adını veren Er Bulunur Bar Bulunmaz sözlerinin esprisi er ve bar kelimelerinin oluşturduğu kafiyeye dayanır.Aynı oyunun Oltu'daki varyantı Yar Bulunur Bar Bulunmaz biçimindedir.
Keleş oyununda mal sahibinin para vermeyenlere vururken söylediği "eti yedin darasi / hani bunun parasi?" sözleriyle hem etin ücreti istenmektedir, hem de dara ve para kelimeleriyle kafiye oluşturulmaktadır.Natır oyununda baba ile oğul arasında geçen konuşmalarda bir kafiye meydana getirilir. - Oğlum Natır
- Buyur baba!
- Sağ ayağımı ileri götür.
Çocuk Okutma Oyununda Hoca, Öğrencilerden Her Birine Verdiği Dersleri Şöyle Sıralar: Birinci öğrenciye:
Yar dibinde yatmışsan
Gurbağa senin emelin
Buni sene gömerim
Gara ağacın guri dorugi
Burda vurursam memlekette alırsın soluği
Gara tayuga gah demişsen Hocan senden bir kitap istemiş, yoh demişsen.
Kız oyununda kızların adları anlamsızdır.Ama oyundaki bazı durumlarda kafiye oluşturması için özellikle seçilmiştir.Kızların adları Helini, İçini ve Özüni şeklindedir. Anne ile kızlar arasında geçen konuşmaların kafiye oluşturması böylece sağlanmış olur. Birinci kıza:
- Gızım Helini
- Buyur ana!
- Dut babanın elini
- Gızım İçini - Buyur ama!
- Dut babanın gıçıni
- Gızım Özüni - Buyur ana!
- Dut babanın gözüni.
Deve (2) oyununda kadı ile ayının sahibi arasında geçen konuşmalarda kafiye endişesi hakimdir:
- Oğlum sene
- Söylesene. Yastıktepe köyünde oynanan Deve (1) oyununda deveye binen kişinin leylekler vasıtasıyla hanımına gönderdiği haber,baştan sona kadar kafiyelidir.Yağmur törenlerinin uzantısı olan Bolbadik oyununda, her kapının önünde, Bolbadigim bol ister
Gaşıh gaşıh yağ ister
Verenin bir güzel oğli olsun
Vermiyenin topal-mopal bir gızi olsun
Tarlasını sel bassın.
Denilir.Arkasından şu kısım eklenir:
Bir suli yağmur
Kapalı yerlerde oynanan oyunlarda karşı cinsten oyuncu ve seyirci bulunmaz.Erkekler arasında oynanan oyunlarda kadın rollerini erkekler üstlenirler. Aynı şekilde, kadınların oynadıkları oyunlarda da erkekler kesinlikle bulunmazlar. Erkek rolleri kadınlar tarafından yerine getirilir.Bu temel kural, erotik öğelerin oyunlara girmesini kolaylaştırır.Toplumun, ahlaki bir kural olarak benimsediği ve kadın erkek arasında kalmasını zorunlu gördüğü birtakım ilişkiler temsili bir biçimde oyunlara girer.
Çeşitli davranışlarla veya sözlerle ortaya konulan bu tür esprilere her yerde rastlamak mümkündür.Özellikle genç erkeklerin güveyi ve sağdıçla bir araya gelerek eğlendikleri kısır gecelerinde daha çok görülür.Kadınlar da çoğunlukla kına gecelerinde buna benzer oyunlar sergilerler.
14.11.2007 tarhinden bu güne kadar 131569 ziyaretçi (362307 klik) kişi burdaydı!	=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=
Arama terimlerinizi girin Arama formu gönder Web
En iyi 10 türk filmi - 2007-2008 sezonu D.T. Oyunları - canlı film izle - Oyun Metinleri - Tiyatro terimleri - Kelebeğin Kalbi - Tiyatro Siteleri Ana Sayfa Haberleri - Usta Tiyatrocular - SİTENİ EKLE - Banner ekle - Sayaç - Namaz Vakitleri SUFLOR Bir Kültür ve Sanat Sitesidir ______________________________ Copyright © SUFLOR.TR.GG - Telif Hakları Adnan KUŞ.' a Aittir.________________________________ 14 / KASIM / 2007