Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer - PDF
Download "Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer"
1 journal.phaselis.org Volume I (2015) Disiplinlerarası Akdeniz Araştırmaları Dergisi Journal of Interdisciplinary Mediterranean Studies Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer The Carthaginian Hannon and his Voyage to the West Coast of Africa Hellence Aslından Çeviri ve Notlar: Erkan KURUL PHASELIS: Disiplinlerarası Akdeniz Araştırmaları Dergisi nde bulunan içeriklerin tümü kullanıcılara açık, serbestçe/ücretsiz açık erişimli bir dergidir. Kullanıcılar, yayıncıdan ve yazar(lar)dan izin almaksızın, dergideki makaleleri tam metin olarak okuyabilir, indirebilir, dağıtabilir, makalelerin çıktısını alabilir ve kaynak göstererek makalelere bağlantı verebilir. PHASELIS: Disiplinlerarası Akdeniz Araştırmaları Dergisi uluslararası hakemli elektronik (online) bir dergi olup değerlendirme süreci biten makaleler derginin web sitesinde (journal.phaselis.org) yıl boyunca ilgili sayının içinde (Volume I: Ocak Aralık 2015) yayımlanır. Aralık ayı sonunda ilgili yıla ait sayı tamamlanır. Dergide yayımlanan eserlerin sorumluluğu yazarlarına aittir. Makale Künyesi E. Kurul, Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer. Phaselis I (2015) Kabul Tarihi: Online Yayın Tarihi: Editör Phaselis Research Project
2 journal.phaselis.org Vol. I (2015) Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer The Carthaginian Hannon and his Voyage to the West Coast of Africa Hellence Aslından Çeviri ve Notlar: Erkan KURUL Hannon'un keşif seyahati Kartaca denizciliğinin muhtemel en büyük başarısıydı ve kesinlikle de deniz yoluyla yapılmış olan antik keşif seferlerinin en bilineniydi 1. Kartaca nın Denizcilik Tarihi: Genel Görünüm Fenikeliler ile en önemli kolonilerinden biri olan Kartacalılar hakkındaki sorular ve bu sorulara aranan cevaplar bilim dünyasında daima büyük bir merak uyandırmıştır. Bu merak perspektifinde Kartacalılar gerek ticari kimlikleri ve zenginlikleri, gerek sosyo kültürel yaşamları ve toplumsal ritüelleri gerekse de edebi yazın gelenekleriyle köklü araştırmaların odağı haline gelmişlerdir 2. Yapılan bu inceleme ve çalışmaların büyük çoğunluğunda denizci bir millet olarak mercek altına alınan Fenikeliler ile Kartacalıların denizaşırı kolonicilik hareketleriyle birlikte şekillenen emtia hacimleri ve ekonomik faaliyetleri konu edinilmektedir. Bu incelemede Kartacalılar farklı bir bakış açısıyla ele alınmakla birlikte, onların M.Ö. V. yüzyıl başlarında (bazı araştırmacılara göreyse M.Ö. VI. yüzyıl sonlarında) yerel önderleri (ya da resmi hukuki bir devlet görevlisi?) Hannon öncülüğünde başkentleri Kartaca dan başlayarak Batı Afrika sahilleri boyunca düzenledikleri coğrafi keşif ve aynı zamanda da kolonizasyon hareketi niteliğindeki bir deniz yolculuğu ele alınmaktadır. Kartacalılar bu deniz yolculuğu esnasında kayıt altına aldıkları seyir defterlerini ilk olarak kendi dillerinde yazıya geçirmişlerdir. Daha sonra ise bu kayıtlar özetlenerek Hellence ye çevrilmiştir 3. Elinizdeki bu çalışmada bir periplus (deniz yolculuğu seyahatnamesi keşif seferi raporu, seyrüsefer tutanakları) biçiminde günümüze ulaşmış olan metnin Latince 4, İngilizce 5 ve Almanca 6 edisyonlarıyla karşılaştırılmak suretiyle, içeriği hakkında bir ön bilgilendirmede bulunulmuş ve Türkçe ye kazandırılmıştır Arş. Gör., Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü, Akdeniz Eskiçağ Araştırmaları Anabilim Dalı, Antalya. M. Cary ve E. H. Warmington tarafından kaleme alınan The Ancient Explorers isimli eserde (Cary Warmington 1929, 47) Hannon ve periplus una yönelik yapılan bu aktarım modern literatürde söz konusu metin üzerinde çalışmalar yürüten neredeyse bütün araştırmacıların hem fikir olarak belirttiği bir düşünceyi yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Moscati 2004, 27. Mund Dopchie 2003, 49. Mullerus 1990, Warmington 1960, 62 64; Schoff 2014, 1 3. Bayer 1993,
3 232 Anonymous Bu doğrultuda, Kartaca nın denizcilik odaklı tarihsel gelişiminin ana hatlarıyla bilinmesi, Hannon un keşif yolculuğunun ve akabinde yazıya geçirdiği seyir kayıtlarının tutanaklarının daha ayrıntılı bir biçimde algılanabilmesi açısından önem arz etmektedir. Kartaca nın kuruluşu ve gelişimiyle ilgili bilgi veren arkeolojik bulgular, antik kaynaklar, mitograflar ve modern araştırma külliyatının geneline göz atılacak olduğunda, uygarlığa başkentlik yapan Kartaca kentinin ilk olarak bir Fenike kolonisi 7 statüsünde, M.Ö. 814/ 813 yılları arasında Tyros dan gelen kolonistler tarafından iskân edilmiş olduğu 8 belirtilmektedir 9. Kuruluşundan itibaren hızlı bir biçimde gelişen ve uygulamış olduğu Thallassokrasi politikası çerçevesinde Batı Akdeniz de giderek söz sahibi olmaya başlayan Kartaca, dominyonu Fenikeli ve de rekabet içinde bulunduğu Hellen Hellen kökenli Sicilyalı denizciler ile birlikte ortak çıkarları doğrultusunda Akdeniz genelindeki denizcilik faaliyetlerini ivmeli bir biçimde geliştirerek sürdürmüştür 10. Bunun akabinde M.Ö. VI. yüzyılın başlarında Fenike nin başkenti Tyros un Asurlular tarafından yıkılmasıyla birlikte Kartaca Fenikelilerin Doğu Akdeniz deki gücünün Batı Akdeniz deki varsılı ve yürütücüsü haline geldi 11. M.Ö. V. yüzyıla gelindiğindeyse, uzak batıda, İspanya sahilleri boyunca sürdürülen denizcilik faaliyetlerinin ve deniz ticaretinin gidişatını kısmen de olsa Kartacalılar hükümleri altına aldılar 12. M.Ö. IV. yüzyılda Kartaca Fenike ilişkileri devam etmekle birlikte ilerleyen yüzyılla birlikte Kartaca giderek siyasi, ekonomik ve askeri açılardan da ön plana çıkmaya başladı. Öyle ki M.Ö. III. yüzyılın başlarında Akdeniz in ticaret başkentliğine kadar yükseldi 13. Bu durum bölge karasularındaki gücünü iyiden iyiye arttıran ve Akdeniz hâkimiyeti konusunda başka bir rakibe fırsat vermek istemeyen Roma nın dikkatini Kartaca nın üzerine çekti 14. Bu süreçte artık Akdeniz in batısındaki karasularının kıta sahanlığı için iki baskın kuvvet bulunmaktaydı ve denizlerdeki bu hâkimiyet meselesi ya güçler arasında eşit bir biçimde paylaşılarak anlaşmayla çözülecek ya da rakiplerden biri diğerini egale edinceye kadar devam edecekti. Bu doğrultuda M.Ö. III. yüzyılın başlarında henüz uygulamaya geçirmiş olduğu denizcilik faaliyetleri genelinde denizlerde gittikçe güç ve otorite kazanmaya başlayan Roma ve yaklaşık beş yüzyıllık gemicilik tecrübesine sahip olan Kartaca donanmalarının Akdeniz hâkimiyeti odaklı ilk karşılaşması (I. Kartaca Savaşı kapsamında) M.Ö. 260 yılında Sicilya açıklarındaki Mylae karasularında gerçekleşti. Savaş Roma nın üstünlüğüyle sonuçlandı 15 ve bu tarihle birlikte Roma Sicilya Adası nın kuzey kıyıları açıklarındaki ilk karasuyu ve kıta sahanlığı hâkimiyet alanını ilan etti 16. Dört yıl sonra, M.Ö. 256 da Sicilya nın güney kıyısındaki Eknomos Burnu açıklarında gerçekleşen ve antikçağ tarihinde bilinen en kalabalık asker nüfusuna sahip donanmaların karşı karşıya geldiği diğer bir deniz muharebesi de Roma nın üstünlüğüyle sonuçlandı. Böylece Antikçağda koloniyi kuran ana kent ile kolonileştirdiği kentler arasındaki ilişkiler sadece kültürel, sosyal ve dini temelli kalmamakta; savaş zamanları dışında sıklıkla yurttaşlık haklarının karşılıklı değişimi ya da ithalatihracat vergilerinin iki taraflı kaldırılması gibi ayrıcalıkları da içermekteydi. Strab. XVII. 15; Iust. XVIII Dion. Hal. ant. I. 74; Vell. I Rostovtzeff 1957, 266. Aubet 2001, 60; Moore 2010, 54. Starr 2000, 25; Braudel 2007, 242; Moore 2010, 54; Abulafia 2012, 156. Hoyos 2007, XIII; Bradford 2013, 193. Konu hakkında bk. Purcell 1995, 335. Freeman , 373; savaş hakkında ayrıntılı bilgi için ayrıca bk. Tarn 1907, 50, 51; Goldsworthy 2000, Steinby 2014, 126.
4 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 233 Kartaca nın denizlerdeki üstünlüğü artık büyük ölçüde Roma nın eline geçmiş oldu 17. Deniz hâkimiyetini eline geçiren ve bu gücünü zamanla ivmeli bir biçimde arttıran Roma nın Kartaca karşısındaki bu rakip tutumu ve üstünlüğü Kartaca nın mağlubiyetiyle sonuçlanan bir dizi savaş neticesinde giderek güç kaybetmesine de sebebiyet verdi. Bu savaş dizisi M.Ö yılları arasında gerçekleşen Birinci Kartaca Savaşı ile başlamış, M.Ö yılları arasında İkinci Kartaca Savaşı yla devam etmiştir. Son savaş ise ilk iki savaş kadar uzun soluklu olmamıştır. M.Ö yılları arasında toplam üç yıl süren Üçüncü Kartaca Savaşı yla bu muharebe zinciri sona ermiştir. M.Ö. 146 yılı ilkbaharının başlarında bu medeniyete başkentlik yapan Kartaca kenti (Korinthos ile birlikte aynı yıl içinde) Publius Cornelius Scipio komutasındaki Roma lejyonlarınca tamamıyla yakılıp yıkılmış 18, halkı köleleştirilmiş, topraklarıysa tuz dökülerek lanetlenmiş ve ager publicus statüsüne getirilerek kamusallaştırılmıştır 19. Bu suretle de Kartaca kenti ve yönetim kurumları tarih sahnesinden fiilen silinmiş oldu. Ancak Akdeniz hâkimiyeti odaklı düşünüldüğünde, hinterlandında oldukça verimli tarımsal arazilere ve Afrika kıtasında da stratejik bir konuma sahip olan Kartaca nın ve genelinde de Afrika nın sahipsiz kalması ve çoraklaştırılması Roma açısından bir dezavantaj doğurmaktaydı. Bu sebeple, İmparatorluğun uyguladığı yararcılık politikası çerçevesinde bölgenin, bölgeye hükmeden kıyı sahasının ve bu kıyı sahasında oldukça etkili bir konuma sahip kentin söz konusu geniş imkânlarının Roma nın çıkarları doğrultusunda değerlendirilmesi gerekmekteydi. Bu politika doğrultusunda M.Ö. 146 yılında Afrika (Kartaca kenti ve yakın çevresini kapsayan bir arazi merkezinde 20 ) Roma ya bağlı bir eyalet haline getirildi. Bunu takiben yıkılmasından yaklaşık yüz sene sonra, M.Ö. 46 yılında Gaius Iulius Caesar ın, Gnaeus Pompeius Magnus a karşı yürüttüğü askeri faaliyetleri kapsamında bölgeye gelmesi ve M.Ö. 46/45 yılları arasında da veteran askerlerini kent civarına yerleştirmesiyle Kartaca nın yeniden nüfuslandırılması konusunda ilk somut adım atılmış oldu 21. Caesar ın yasal varisi ve politikalarının sürdürücüsü Gaius Iulius Caesar Octavianus ise Caesar ın tasarladığı ve uygulamaya geçirdiği; ancak kendisinin M.Ö. 44 yılının 15 Mart ında bir suikast sonucunda katledilmesi nedeniyle yarım kalan Kartaca nın yeniden iskân edilmesi politikasını tamamlamak üzere eyaletleştirme faaliyetlerine Afrika yı da dâhil etti. Bu doğrultuda M.Ö. 29 yılında Kartaca Akdeniz in yükselmekte olan yeni güç odağı Roma İmparatorluğu na bağlı bir koloni kenti statüsünde yeniden kuruldu 22. Kent sınırları genişletilmek suretiyle M.Ö. 27 yılında baştan yapılandırılan 23 Africa Eyaleti nin (Provincia Africa Proconsularis) başkenti statüsüne getirildi ve bağlı bulunduğu eyaletle birlikte bir prokonsülün yönetimine bağlanmak kaydıyla Senatus Eyaletleri arasına girdi. Böylelikle prokonsul lük (proconsularis) yönetimindeki kent uzunca bir süre daha bölge üzerindeki sosyo kültürel etkisini sürdürmeye devam etti 24 ve tekrardan denizlerde güç Bagnall 2002, 9. Mosley 1975, 119; Purcell 1995, 133. Cic. Leg. Agr. I. 5 6; ayrıca bk. Scullard 1955, 103. Hitchner 2010, 34. Plut. Caes. LVII; Pomp. XI XII; ayrıca bk. Tüner Önen 2015, 352. Kurulan yeni kent Colonia Iulia Concordia Carthago ismiyle tarihsel kayıtlardaki yerini almıştır. Konu hakkında ayrıca bk. Edmondson 2006, 251; Heenan 1996, 180. Fishwick 1993, 54; Gruen , 166; Eck , 124; Hitchner 2010, Afrika eyaletindeki idari ve askeri düzenlemeler hakkında ayrıca bk. Mahjoubi 1981, Purcell 2013, 585.
5 234 Anonymous kazanmaya başladı. Bu süreçte Augustus tan sonra gelen Hadrianus, Antonius Pius, Marcus Aurelius ve Commodus gibi diğer Roma imparatorları da kentin kalkınmasına ve gelişmesine oldukça özen gösterdiler. Öyle ki M.S. II. yüzyılın ortalarına gelindiğinde kent Roma, Byzantion, Atina, Miletos, Syrakusa, Marsilya ve İskenderiye gibi Akdeniz in lider başkentlerinden ve cazibe merkezlerinden biri haline geldi ve Severuslar Hanedanı zamanında da gücünün doruğuna ulaştı. Kartaca nın söz konusu bu üstünlüğü ve gücü M.S. 439 yılında İspanya dan gelen Vandalların bölgeyi Roma hâkimiyetinden ayırmasına kadar (belirli aralıklarla olsa da) devam etti 25. Kent M.S yılında Doğu Roma İmparatorluğu tarafından (yeniden) fethedilene kadar Vandalların egemenliğinde kalmaya devam etti 27. Doğu Roma hâkimiyetinin ardından M.S. VII. yüzyılla birlikte Afrika genelinde vuku bulan ve kent topraklarını da etkisi altına alan Arap akınlarına maruz kalmasıyla birlikte Kartaca mevcut deniz gücünü (tekrar) kaybetti ve Araplar tarafından fethedildi 28. Kartaca Uygarlığı nın kuruluşundan yıkılışına ve akabinde baştan inşa edilip Romalılaştırılmasına kadarki süreçte sahip olduğu yaklaşık bin yıllık tarihsel geçmişi (M.Ö. VIII M.S. II. yüzyıllar arası) kapsamında geride bıraktığı muazzam nitelikteki bir bilgi birikimi külliyatı 29 Roma nın (ardından Doğu Roma ve Arap İslam Dünyası nın) direk kullanımına açılmış oldu. Bunun yanında da dolaylı yoldan, giderek gelişen ve de genişleyen Roma İmparatorluğu nun elinde hazır bulunan bu külliyatı işleyerek yeni sosyal, siyasi, hukuki, kültürel, ekonomik ve dini yapılandırmalar oluşturmasında rol model oluşturdu. Kartacalı Hannon ve Eserine Genel Bakış Kartaca nın geçirmiş olduğu bu tarihsel süreçte, M.Ö. VI. yüzyıl sonu V. yüzyıl başı arasındaki bir zaman dilimi içerisinde Hannon (Ἅννων) ve onun Herakles Sütunları nın (αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι, günümüzdeki adıyla Cebelitarık Boğazı) ötesine, Kuzeybatı Afrika sahili istikametinde Hydat. 115 (439); Schwarcz 2004, 53; Hitchner 2010, 36. ayrıca bk. Victor Vit. Hist. Pers. I. 8 9; Leone 2007, ; Lee 2013, 116. Kent M.S yılları arasında hüküm sürmüş olan Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus Augustus (Büyük Iustinianus) tarafından fethedilerek Doğu Roma İmparatorluğu topraklarına dâhil edilmiştir. Iustinianus un Kartaca yı fethi hakkında bk. Proc. de Bell. III ; ayrıca bk. Pohl 2005, 463. Konu hakkında ayrıca bk. Lee 2013, M.S. 675 yılında Emevi halifesi Muaviye tarafından Tunus a vali olarak tayin edilen Ebü l Muhâcir Dînâr, yedi yıl süren valiliği esnasında Kartaca şehri ve civarının fethini tamamlamıştır. Kartaca nın İslam Dönemi ndeki statüsü ve tarihçesi hakkında ayrıca bk. Yiğit 2012, Denizcilik konusunda deneyim kazanmış halkların ulusların gemicilik konusunda kapsamlı bir bilgi birikimini arkalarında bırakmaları beklenmedik bir olgu değildir. Bu doğrultuda, denizlerde uzunca bir süre egemenlik kurmuş ve üst düzey bir tecrübe seviyesine ulaşmış ulusların kavimlerin geleceğe yönelik bilgi aktarımları yalnızca tarihi ve coğrafi alanlarda değil, hukuki konularda da gerçekleştirilmekteydi. Rhodos da bu kapsamda yaklaşık beş yüz yıllık (M.Ö. VII II yüzyıllar arası) gemicilik tecrübesine sahip thalassokrasik bir rejim olarak oldukça kapsamlı bir deniz hukuku külliyatını gelecek uluslara miras bırakmıştır. Rhodos Denizcilik Yasaları na ait hukuki metinler hakkında ayrıca bk. Anonym. Nom. Rhod.; Dig. XIV. 2; Kurul 2014, ; 2015, Güneybatı doğrultusunda, günümüzdeki coğrafi dizininde sırasıyla: Fas, Batı Sahra, Moritanya, Senegal, Gambia, Gine Bissau, Gine, Sierra Leone sahil hattı boyunca. L. Casson (19792, 63) de ise bu keşif seferinin Sierra Leone den daha da ileriye gitmediği görüşünü savunmaktadır. Ancak bazı araştırmacılara göre de (örn. Roller 2006, 31) söz konusu bu keşif yolculuğu daha da ileriye, Liberya, Fildişi Sahili, Gana, Togo, Benin, Nijerya, Kamerun ve Ekvator Ginesi kıyı şeridini kapsayacak bir rota istikametinde ilerlemiştir. Keşif yolculuğunun güzergâhı hakkındaki farklı görüşler ve tartışmalar için ayrıca bk. Lipiński 2004, 436; Asente 2015, 99. Keşif seferindeki rotaya yönelik her iki görüşü de tamamıyla kapsayan harita için bk. Fig. 1.
6 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 235 düzenlemiş olduğu seyrüsefer (περίπλους 31 ) ve bu yolculuğun seyir kayıtları, tıpkı diğer seyir tutanakları gibi 32, günümüzdeki coğrafi keşiflerin tarihine ve de gelişimine ışık tutar niteliktedir. Kayıt altına alınan bu keşif seferi günlüğü de, diğer periplus lara benzer şekilde, entelektüel gemiciler tarafından oluşturulmuştur. Zira bu tür çalışmalar antikçağda genellikle okuma yazma bilmeyen gemici tüccarlardan ziyade denizcilik konusunda eğitimli ve de okuma yazma bilen denizciler tarafından gerçekleştirilmekteydi 33. Bunlar çoğunlukla liman kitapçıkları ya da kılavuz niteliğindeki fasiküllerdi 34. Diğer bir deyişle, açık deniz gemicilerine öncelikle rotaları ve bunun yanında da kıyı kentleri ve de limanlar arasındaki mesafeler, önemli nehirler ve bu nehirlerden iç kesimlerdeki kentlere ulaşılabilirlik, iklimsel faktörler, denizlerdeki yerel özellikler ve demir atılabilecek güvenli bölgeler gibi başlıklar hakkında ihtiyaç duydukları bilgileri detaylı bir şekilde sunabilen belgelerdi 35. Antikçağ boyunca, denizciliğin ve de deniz ticaretinin evrimiyle orantılı olarak (söz konusu bu yaygın kullanım sahası kapsamında) Periplus yazımı edebi bir yazım geleneği olarak hızlı bir şekilde yayıldı. Akabinde bu gelenek Fenikeliler, Hellenler ve de Romalılar başta olmak üzere denizcilik konusunda deneyim kazanmış ve ayrıca kabiliyet yetkinlik sahibi halklar tarafından geliştirildi 36. Öyle ki Hellenistik Dönem in sonlarına gelindiğinde, Akdeniz den Ege ve Karadeniz e, Kızıldeniz den Hazar Denizi ne, Marmara Denizi nden Adriyatik ve Tiren Denizlerine ve Hint Okyanusu kıyılarından da Atlas Okyanusu sahillerine 37 kadar bilinen Hannon a ait periplus un tam başlığı kaynak metninde Ἄννωνος Καρχηδονίων βασιλέως περίπλους τῶν ὑπὲρ τὰς Ἡρακλέους στήλας Λιβυκῶν τῆς γῆς μερῶν olarak verilmektedir. Metin içerisinde ise bu başlık kısaltılarak kullanılmış ve kontekst bütünlüğüne uygun olarak periplus terimine yer verilmiştir. Antikçağda seyir tutanakları olarak adlandırılabilecek eserler περίπλους (periplus), ἀνάπλους (anaplus) ve περιήγησις (periegesis) terimleriyle başlıklandırılmaktaydılar. Bu terimlerden periplus ve anaplus genel anlamı doğrultusunda denizler üzerinden sürdürülen ve özelde kıyı hatları boyunca gerçekleştirilen seferlerin kayıtlarını kapsarken periegesis terimi ise hem karasal ve hem de sahil kesimlerine odaklı seyir hareketlerinin kayıtlarını içermekteydi. Conner 2012, 223. Börstinghaus 2010, 18. Shahar 2004, 40. Periplus yazımının özellikle Hellen ve Fenike kökenli denizciler tarafından geliştirilmesinin diğer bir önemli nedeni de söz konusu iki uygarlığın M.Ö yılları arasındaki Büyük Kolonizasyon Dönemi esnasında özellikle deniz yolları üzerinden yoğun bir yayılma politikası uygulamış olmalarıdır. Gerçekleştirilen kolonicilik faaliyetleri sonrasında ulaşılan destinasyonlara ait verilerin bir sonraki koloninin kurulmasında rehber olarak kullanılabilecek belgelere işlenmesi gerekmekteydi ve bu ihtiyaç da mevcut seferler süresince tutulan notların periplus olarak adlandırılan belgelere aktarılması suretiyle giderilmiş oluyordu. Konu hakkında ayrıca bk. Blomqvist 1979, 55. Hannon ve Himilko dışında Marsilya lı astronomi ve coğrafya bilimcileri Euthymenes (Εὐθυμένης ὁ Μασσαλιώτης) ve Pytheas (Πυθέας ὁ Μασσαλιώτης) tarafından gerçekleştirilen deniz yolculukları da Atlas (Atlantik) Okyanusu kıyılarının keşfi açısından oldukça önemli niteliğe sahiptirler. Marsiyalı kâşiflerden ilki Euthymenes tarafından M.Ö. VI V. yüzyıllarda Kuzeybatı Afrika sahillerine yönelik bir keşif seferi düzenlenmiş olduğu bilinmektedir. Onun bu keşif seferi sırasında yazmış olduğu periplus her ne kadar günümüze ulaşamamış olsa da antik yazarların eserin varlığına yönelik yaptıkları atıflar ve de içeriğindeki bilgilere yönelttikleri eleştiriler vasıtasıyla keşif seferi hakkında önemli birtakım bilgilere sahip olunabilmektedir. Bu bilgiler içerisinde en önem arz edeni Euthymenes in seferinin sonlarına doğru ulaştığı ve sularının Atlantik Okyanusu na boşaldığını belirttiği bir nehri (muhtemelen Senegal Nehri) Nil Nehri sanmış olmasıdır. Buna ek olarak Euthymenes Nil Nehri sandığı bu nehrin sularının bölgede kuvvetli bir biçimde esen Etesian rüzgârlarının etkisiyle ters akıntı oluşturduğunu ve bu suretle de (sözde) Nil Nehri nin kabarma ve taşkınllarının Okyanus sularının taşmasından kaynaklandığını ileri sürmektedir. Bir diğer Marsiyalı kâşif Pytheas ın M.Ö. ca. 325 yılında gerçekleştirmiş olduğu deniz seferi ise ana hatlarıyla
7 236 Anonymous dünyanın bütün karasularına keşif araştırma seyahatlari düzenlenmiş 38 ve bu denizlerokyanuslar hakkında oldukça önemli periplus lar kaleme alınmıştı. Bunlara ek olarak irili ufaklı yüzlerce çay, dere, ırmak ve akarsular; göletler, lagünler ve göller; adalar, yarımadalar, koylar, körfezler, kıstaklar, boğazlar ve kanallar da bu keşif gezileri sırasında göz ardı edilmeyerek seyir tutanaklarına işlenmiştir. Denizcilik konusunda yukarıda belirtilen bu yarar ve önemlerine karşın antikçağdan günümüze oldukça az sayıda periplus kalmıştır; ancak var olanların (oldukça yüzeysel bir şekilde olsa da) okuyucuya ulaşabilen fragmanları dahi antikçağ tarihi coğrafyası ve denizcilik tarihi açısından yüksek bir öneme sahiptir ve de kaynak belge niteliğindedir. Bunlar belli bir zaman diliminde ve belirli bir coğrafi bölgeye yönelik kaleme alınmışlardır. Buna ek olarak denizcilikle ilgili beşeri, kültürel ve de sosyo politik bilgi birikimini bünyelerinde barındırdıkları gibi, bu bilgilerin derlenmesinde ve yeniden yorumlanmasında da önemli bir işleve sahiptirler. Varlığı ilk olarak M.Ö. IV. yüzyılda yaşayan Kymeli Ephoros 39 ve Aristoteles in ardıllarından 40 biri (Pseudo Aristoteles, olasılıkla M.Ö. II. yüzyıl) tarafından beyan edilen anekdotlarla 41 kanıtlanan söz konusu bu keşif seferinin düzenlenişinin ve akabinde bir periplus formunda kayıt altına alınışının tarihlendirilmesi konusunda ilk ve en önemli bilgiyi ünlü Romalı amiral ve aynı zamanda da doğa gözlemcisi bir yazar olan Gaius Plinius Secundus tan (Plinius Maior=Yaşlı Plinius) öğrenmekteyiz. Plinius a göre 42 Kartacalıların refah ve zenginliğinin oldukça yüksek Avrupa nın kuzey batı sahillerini ve Britanya Adası kıyılarını kapsamaktadır. Kendisinin Περὶ Ὠκεανοῦ = Okyanus Üzerine adlı bu eseri de günümüze ulaşamamıştı, ancak yine Pytheas tan alıntı yapan yazarlar ya da eserinin günümüze ulaşabilmiş olan fragmanları vasıtasıyla seferin içeriği hakkında önemli veriler elde edilebilmektedir. Euthymenes hakkında bk. Branigan 1994, 1 3; Brodersen 1998b, Euthymenes in periplus unda geçen (sözde) Nil Nehri hakkındaki bilgilerin antik yazarlarca eleştirilmiş olması hususunda örnek olarak ayrıca bk. Sen. Nat. IV A Pytheas ın seferi hakkındaki ek bilgi, görüşler ve de içeriğindeki bilgilerin geçerliği hakkındaki tartışmalar ve eleştiriler için bk. Plin. nat. II. 77; II ; Strab. II ; ayrıca bk. Mills 2003, ; Conner 2012, ; Irby 2012, Söz konusu keşif seferlerinin düzenlenmesinde M.Ö yılları arasına tarihlendirilen Büyük Kolonizasyon Dönemi oldukça önemli bir etkiye sahiptir. Zira belirtilen yıllarda Hellenler Akdeniz, Karadeniz ve Marmara Denizi genelinde Platon un da bahsettiği üzere (Phaedo 109B) (Hellenler) bir havuzun kenarında yaşamlarını sürdüren karıncalar ve de kurbağalara benzer şekilde deniz kıyısında yaşamaktaydılar. Bu yaşam alanları şekillendikçe Hellen denizcilerin kıyı hattı ve sahil kentleri konusundaki bellekleri giderek genişlemiş ve bu bilgi birikimi süreç içerisinde kayıt altına alınarak yazıya geçirilmiştir. Büyük Kolonizasyon Dönemi hakkında bk. Lamboley 2007, 55 64; Arslan 2010, Ephoros tan alıntı yapan (FGrHist ) Stephanos Byzantios (Steph. Byz. Ethnika. s.v. Καρικόν τεῖχος) Hannon un periplus unda geçen kentlerden biri olan Karikon Teikhos a yönelik bilgilendirmede bulunmaktadır. Bu bilgilendirme kapsamında Ephoros un söz konusu periplus u okumuş ve de muhtemelen kullanmış olabileceğine yönelik (örn. bk. Roller 2006, dn. 62) görüşler mevcuttur. Aristoteles in yaşarken kendisinin kurmuş olduğu Peripatos adlı okula mensup olan öğrenciler onun ölümünden sonra Aristoteles in öğretilerini benimseyerek geliştirmişler ve Aristoteles e atfedilen birçok çalışma gerçekleştirmişlerdir. Hannon ve keşif seferi hakkındaki ilk aktarımların da bu öğrencilerden biri tarafından derlendiği düşünülmektedir. Pseudo Aristoteles hakkında detaylı bilgi için bk. Howatson 2013, Aristot. Mir. Ausc. 833a 12. Plin. nat. II. 168; et Hanno Carthaginis potentia florente circumvectus a Gadibus ad finem Arabiae navigationem eam prodidit scripto, sicut ad extera Europae noscenda missus eodem tempore Himilco = Kartaca nın gücünün doruğuna ulaştığı zaman Hannon Gadiz den Arabistan sınırına kadar sonucunu kaydedip yayınladığı bir seyrüsefer gerçekleştirdi, (onunla) aynı anda Himilko da Avrupa nın dış sahillerini keşfetmek amacıyla (başka bir) seyrüsefere gönderilmişti.
8 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 237 olduğu bir dönemde Hannon isminde Kartacalı bir sufes 43 Batı Afrika kıyılarının keşfedilmesi ve keşfedilen kıyılarda Kartaca hâkimiyetinde yeni koloni kentlerinin kurulması (apoikismos) ya da bölgede daha önceden de mevcut olan köylerin birleştirilmesi (synoikismos 44 ) amacıyla 45 bir deniz yolculuğu yapmakla görevlendirilmişti 46. Onunla aynı zaman diliminde Kartacalı diğer bir sufes Himilko da 47 Herakles Sütunları ndan kuzeye doğru, İber Yarımadası ndan başlayarak Britanya Adası na kadar uzanan sahil hattı boyunca planlanan başka bir keşif seferini yönetmekteydi 48. Plinius un vermiş olduğu bu bilgi, Hannon un deniz yolculuğunun tarihlendiril Sufes (plu: suffetes): Kartaca nın yönetim mekanizmasının başında olan bu iki yöneticinin yetkileri Sparta daki iki krallı yönetim sistemine ve de Roma daki iki consul lü hiyerarşi düzenine benzemektedir. Söz konusu yönetim sisteminin başında yer alan iki sufes her yıl zenginlikleri ve kişisel erdemleri meziyetleri göz önüne alınarak başa getirilmekteydi. Bunların yetkileri yönetimde oldukça aktif rol oynayan ve Kartaca nın varlıklı tüccar zümresinden oluşan ihtiyar heyeti tarafından kontrol edilmekteydi. Kartaca nın yönetim sistemi hakkında Aristoteles in vermiş olduğu bilgi ve Kartaca ile Sparta yönetim sistemlerinin birbirleriyle mukayese edilmesi hakkında bk. Aristot. pol. 1272b. Isokrates ise Sparta ve Kartaca yönetim düzenleri hakkında bilgi verirken (Nik. XXIV: ἔτι δὲ Καρχηδονίους καὶ Λακεδαιμονίους, τοὺς ἄριστα τῶν ἄλλων [Ἑλλήνων] πολιτευομένους = Ve ayrıca Kartacalılar ve Spartalılar diğerlerine [Hellenlere] nazaran en iyi yönetilenlerdir) söz konusu iki ulusun rejiminden övgüyle bahsetmektedir. Benzer bir övgü Cicero tarafından da yapılmaktadır (rep. fr. I. 3; Nec tantum Karthago habuisset opum sescentos fere annos sine consiliis et disciplina=kartaca (yönetimindeki) bilgelik ve disiplin olmaksızın tam tamına altı yüz yıl boyunca böylesine bir iktidara sahip olamazdı). Kartaca yönetim sistemi hakkında ayrıca bk. Polyb. VI. 51; Warmington 1981, ; Scullard 1989, Sufes hakkında daha detaylı bilgi için ayrıca bk. Hennig 1927, 378; Wolters 1952, 193; Burns 19687, 215; Brodersen 1998a, 155; Law 20027, 119; Lipiński 2004, 436; Moore 2010, 54; Scullard , 144; Schoff 2014, 16, 18. Antikçağda kent kurumlarının ve polis kimliğinin yapılandırılması ve bir kentin bütün yapı organlarıyla mevcudiyet kazanması üzerine iki temel prensip bulunmaktadır. Bunlardan ilki ve en yaygın olarak kullanılan bir kentin baştan yapılandırılarak kurulmasını ifade eden apoikismos (ἀποικισμός) metoduydu. Bu metod herhangi bir mevcudiyeti ve belirli bir nüfusu bulunmayan coğrafi bir bölgenin iskân edilerek yerleşimcilere açılmasını ve bir koloni kent (apoikia) statüsünde varlığını sürdürmesini amaçlamaktaydı. Synoikismos [συνοικισμός] ise yeni bir kent kurmanın farklı ve ikincil bir türüydü. Temel anlamı doğrultusunda, antikçağda birbirlerinden uzak ve dağınık biçimde konumlanmış olan yerel yerleşim birimlerinin, küçük hane kümelerinin ve köy mezraların belirli bir coğrafi bütünlük içerisinde bir araya getirilerek ya da söz konusu bu iskân birimlerine çevrelerindeki başka yerleşim alanlarından nüfus aktarımı yapılarak oluşturulan kent (polis) yerleşimlerine synoikismos adı verilirdi. Bununla beraber yeni bir kentkentçik kurmanın arkasında bulunan nedenler de oldukça çeşitliydi ve genellikle politik, sosyo kültürel, ekonomik, dini ve stratejik etmenlerden kaynaklanmakta olup oldukça karmaşık bir oluşum evresine sahiplerdi. Hellen ve Romalılar tarafından sıklıkla oluşturulan synoikismos lar kimi zaman ticaret, kimi zaman bir bölgenin tarımsal potansiyelinden ya da doğal kaynaklarından istifade etmek, kimi zaman da bir kentte oluşan fazla nüfusu başka yere taşımak için stratejik ve askerî amaçlı da kurulmaktaydılar. Synoikismos hakkında bk. Crawford Whitehead 1983, 42 43; Hansen 2006, 52 54; Arslan 2010, Apoikismos hakkında ayrıca bk. Hansen 2006, Falconer 1797, XIV; Smith 1877, 183. Plin. nat. V. 1. 8; Marindin 1910, 266. Himilko nun düzenlediği bu sefer hakkında (kısmen de olsa, ilk dört yüz satırı özelinde) içerik bilgisi sunan ve periplus tarzında yazılmış olan Latince bir kaynak mevcuttur. Söz konusu kaynak M.S. V. yüzyılda yaşadığı düşünülen Etrurialı Postumius (?) Rufius Festus Avienus tarafından yazılmıştır. Ora Maritima (Deniz Kıyıları) başlığıyla adlandırılan bu eser dışında Doğu Roma Dönemi ne kadar Himilko nun seferi hakkında direk bilgi veren kaynaklar mevcut olmamakla birlikte, söz konusu keşif gezisine dolaylı yoldan yapılan birtakım atıflar bulunmaktadır. Himilko nun seferi hakkında detaylı bilgi için bk. Avien. Ora Maritima ; Roller 2006, 27 29; 2012b, Avienus hakkında ayrıca bk. Küppers 1997, Plin. nat. II. 168; Tozer 1971, 104, 109; Roller 2006, 27. Akdeniz in batısında bu tür keşif hareketleri
9 238 Anonymous mesi açısından oldukça önemlidir. Zira bu değerlendirmeden yola çıkılarak söz konusu seferin Kartaca nın gücünün doruğa ulaştığı M.Ö. VI. yüzyıl sonu V. yüzyıl başı arasındaki bir zaman diliminde gerçekleşmesinin yüksek ihtimalli olduğu sonucuna varılır. Bu tarihlendirme önerisi de deniz yolculuğunun gerçekleştirildiği ve akabinde bir periplus biçiminde kayda geçirildiği dönem açısından ortak görüş 49 communis opinio olarak kabul görmektedir 50. Söz konusu tarihlemeyle orantılı olarak, Kartaca da hüküm sürmüş olan sufes listeleri de kronolojik bir biçimde incelendiği takdirde, Hannon ve kardeşi? Himilko nun sufes olarak görev yapmış oldukları tarih aralığının da (M.Ö. 490/ yılları arası) periplus un tarihlendirildiği zaman dilimiyle uyuştuğu görülmektedir 51. Bu bilgiye ek olarak, keşif seferinin tarihlendirilmesi konusunda günümüz tarihçileri tarafından zaman zaman kanıt olarak da ileri sürülen diğer bir önemli ipucu Herodotos un eserinde (IV ) bulunmaktadır. Herodotos Libya nın keşif tarihine yönelik değerlendirmelerini aktarırken Libya nın ve de Libya kıyılarının keşfedilmesi ve Herakles Sütunları nın aşılması hususunda bazı bilgilendirmelerde bulunmaktadır. Bu doğrultuda da M.Ö yılları arasında hüküm süren 26. Hanedan üyesi Mısır firavunu Nekhos II nin emriyle M.Ö. ca. 605 senesinde gerçekleştirilerek üç yıl içinde tamamlanan ve Afrika kıyılarının büyük bir bölümünü kapsayan keşif seferine atıfta bulunmaktadır. Herodotos un atıfta bulunduğu diğer bir sefer de Kserkses I (M.Ö ) zamanında yaşamış olan Sataspes 52 tarafından M.Ö. ca. 475 yılında gerçekleştirilen ancak tamamlanamayan ve yalnızca bir keşif seferi girişimi olarak tanımlanan deniz yolculuğudur. Afrika Libya kıyılarını kapsayan bu iki sefere Herodotos un aktarımlarında yer verilmesi ancak Hannon un keşif seferinden hiç bahsedilmemesi, seferin tarihlendirilmesi noktasında Hannon un deniz yolculuğunun Herodotos un eserinin yazılmasından hemen sonra ya da aynı zaman diliminde gerçekleştirildiğine yönelik birtakım tarihlendirme yorumlarını da beraberinde getirmektedir 53. Hannon un Kartaca dan başlayarak yaklaşık olarak 35 gün sürdürmüş olduğu düşünülen bu yapılırken doğusunda da benzer keşif seyahatleri paralel yüzyıllar içerinde gerçekleştirilmekteydi. Doğudaki bu keşif seyahatleri arasında en bilinenlerinden ve de önem arz edenlerinden biri de M.Ö. VI. yüzyıl dolaylarında Karyanda lı Skylaks tarafından gerçekleştirilmiş olandır. Skylaks, Pers kralı Dareios tarafından Indos a (Hindistan a) bir inceleme araştırma gezisine yollanmış ve oradaki gözlemlerini tamamlayarak iki buçuk yıl sonra dönmüştür (Hdt. IV. 44). Kendisinin düzenlemiş olduğu bu keşif seferinin raporu da M.Ö. IV. yüzyılda, Pseudo Skylaks olarak adlandırılan bir yazar tarafından kaleme alınmıştır. Bu raporda Afrika Kıtası yla ilgili verilen bilgilendirmelerin büyük bir bölümü de (özellikle Skylaks periplus 112) Hannon un keşif seferi sonucunda kayıt altına aldığı raporun içeriğini kapsamaktadır. Konuya ilişkin olarak ayrıca bk. Arslan 2012, 239. Warmington 1940, 57; 1960, 62; Huß 1985, 77; 1990, 41; Hair 1987, 48; Kitchell 1998, 488; Irby Massie Keyser 2002, 116; Lipiński 2004, 436; Davis 2009, 164; Ameling 2011, 44; Schoff 2014, 10. Söz konusu yüzyıllarda Kartaca nın politik ve ekonomik durumu hakkında ayrıca bk. Moscati 2004, ; farklı tarihlendirme önerileri hakkında bk. ve krş. Mitchell 1850, 210; Bunbury 1879, 332; Warnecke 1999, 439; Roller 2006, 31 dn. 72; Riffenburgh 2012, 9. Periplus un gerçekleştirildiği dönemi kapsayan Kartaca sufes lerinin listesi hakkında daha ayrıntılı bilgi için bk. Mullerus 1990, XXI. Hdt. IV. 43; Sarton 1993, Herodotos un söz konusu pasajlarında geçen bilgiler doğrultusunda yapılmış olan bir tarihleme önerisi hakkında bk. ve krş. Hennig 1927, 379. Hannon un seferinin Sataspes in seferinden daha erken bir zaman dilimine tarihlendirilemeyeceği hususunda ayrıca bk. Daebritz 1912, 2360.
10 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 239 keşif ve kolonizasyon hareketi 54 çeşitli doğal felaket hadiseler ve de erzak sıkıntısı gibi engeller sebebiyle sonuçlanamamış, yolculuk yarıda kesilmek suretiyle başlangıç noktası olan Kartaca ya geri dönüş yapılmıştır. Yolculuğun fırtınadan uzak ve tehlikesiz bir deniz yüzeyinde yapıldığı göz önüne alındığında (metin içerisinde de fırtınalı bir havaya veya çetin deniz şartlarına dair ibareler bulunmamaktadır), geminin hızlı bir şekilde seyrini sürdürebildiği söylenebilir 55.Bu doğrultuda pentekontoros türü gemiler için saatlik maksimum hız sınırı olarak belirtilen 9,5 knot 56 hıza zaman zaman ulaşmış olabileceği ve bu hızın yaklaşık 3 knot altındaki ortalama bir hızla da yolculuğun sürdürülebileceği ihtimal dâhilinde bir açıklama olarak görülebilir. Bu suretle seferi boyunca geminin maksimum hızına ulaştığı sürede 17,5; ortalama seyir hızı halindeyken de 12 km/h lik bir mesafeyi geride bıraktığı hesaplanmaktadır. Kartaca ya dönüşün ardından Hannon liderliğindeki Kartacalılar yolculukları süresince kendi dillerinde yazdıkları seyir günlüklerini bir araya getirerek Kartaca Kenti ndeki Fenike de tapınımı bulunan ve aynı zamanda da Kartaca nın baş tanrısı olan Ba al Hammon a 57 adakta bulunmak istemişlerdir 58. Bu istek sonucunda da sefer günlüklerini ihtiva eden kayıtları adak ifadeleri içeren levhalar halinde yazıya geçirerek (mermer tabletler ya da daha büyük olasılıkla bronz levhalar biçiminde, Augustus un Res Gestae 59 veya Herakleitos un kitabını Ephesos Artemis Metinde verilen yolculuk sürelerinin toplamı gün hesabıyla 33,5 güne tekabül etmektedir, bu rakama metinde rakamsal olarak verilmeyen yolculuk süreleri de azami olarak eklenince, toplam yolculuk süresi 35 (ya da +5) güne ulaşmaktadır. Arrianos un bu yolculuğun süresiyle ilgili vermiş olduğu bilgi için bk. Arr. Ind. XLIII ; yolculuk süresi hakkında farklı görüşler ve değerlendirmeler için ayrıca bk. Thomson 1948, 75. Bir geminin yolculuk hızını belirleyecek unsurların başında iklim şartları, rüzgâr yönü cinsi, deniz yüzeyindeki dalga ve akıntı şiddeti gibi çevresel ve de geminin şekli, mürettabatın yetkinliği ve gemide taşınan yükün miktarı gibi fiziksel faktörler bulunmaktaydı. Örneğin, yaz aylarında kuzeyden güneye doğru yolculuk yapan denizciler kuzey rüzgârlarından faydalanarak yolculuk sürelerini kısaltabilmekte ve hızlı bir şekilde yol alabilmekteydiler. Ya da bunun tam aksine, güney kuzey istikametindeki seferlerde yolculuk süreleri uzayabilir ve seferin hızı düşebilirdi. Bu bağlamda Hannon un yolculuk istikametinin de kuzey güney doğrultusunda devam ettiği dikkate alınacak olduğunda, söz konusu kuzey rüzgârlarından faydalanmış ve yolculuk süresini kısaltmış olabileceği düşünülmektedir. Antikçağda deniz seferlerinin hızı ve yolculuk süreleri hakkında ayrıca bk. Meijer van Nijf Landels 1997, 146; Knot, saatte bir deniz mili (1.852 km.) eşitliğindeki mesafeyi temel alan ve genellikle denizcilikte kullanılan hız birimidir. Ba al Hammon, Hellen Pantheonu nda Kronos (ya da Zeus), Latin Pantheonu nda ise Saturnus ile özdeşleştirilmektedir. Aynı zamanda Fenikelilerin en önemli kentlerinden biri Ugarit in de baş tanrısı olan Ba al, Mesopotamya tanrıları arasında oldukça önemli bir yere sahip olmakla birlikte Fenike tanrısı El ile de ortak kökene sahiptir. Öyle ki Fenike pantheonunda El olarak isimlendirilen bu tanrının yerini daha sonra Ba al Efendi, hükümdar tanrı alır. Söz konusu Ba al (Haddu olarak da bilinir ve gürleyen tanrı olarak tapınım görür) Mezopotamya Dini ndeki şimşek tanrısı Adad, Anadolu Theogoniası nda Tessub, Mitanni Dini nde Kumarbi ve M.Ö. I. binyıl Suriye sine ait Pantheon daki Hadad ile denktir. Ba al hakkında detaylı bilgi için bk. Warmington 1981, ; Lipiński 2004, 436; Wyatt 2007, 118; Gasparini 2015, 481. Kartaca tanrılarının Hellen ve Roma Pantheonu ndaki karşılıkları hakkında ayrıca bk. Lurker 1987, 28; Clifford 1990, 62. Mund Dopchie 2003, 49. Roma nın ilk imparatoru Augustus un ölümünden yaklaşık bir yıl önce (M.S. 3 Nisan 13) üç rulo halinde düzenlediği vasiyetnamesine ait ikinci rulo kendisinin bireysel olarak gerçekleştirdiği başarılarının ve yaptığı faaliyetlerin bir listesidir. Res Gestae (Yapılan İşler) olarak isimlendirilen bu belge sunduğu bilgiler bakımından Hannon un periplus una benzer bir takım bilgiler içermektedir (özellikle Augustus tarafından kurulan kolonilerin sıralandığı R. Gest. div. Aug. XXVIII. ve periplus un V. maddeleri birbirleriyle paralel
11 240 Anonymous Tapınağı na adaması 60 örneğindeki gibi) tapınak sunusunda bulunmuşlardır 61. Bu tabletler/ levhalar daha sonradan, muhtemelen M.Ö. IV. yüzyılda özetlenerek Hellence ye çevrilmişler ve bu suretteki halleriyle günümüze ulaşabilmişlerdir 62. Hannon öncülüğünde düzenlenen bu keşif seferinin öncelikli olarak askeri, siyasi ya da dini açılardan bir amacı bulunmamaktaydı 63. Temel anlamda yeni pazar alanları arayışı odaklı ve bu arayış sürecinde keşfedilen bölgelerde yeni koloniler veya emporion lar 64 kurularak Afrika kıyılarındaki Kartaca hâkimiyetinin güçlendirilmesini hedefleyen 65 ve de her şeyden önce sosyobilgiler vermektedir). Öyle ki söz konusu vasiyetname ve Hannon un keşif seferi raporu ulusal liderler tarafından yapılan gerçekleştirilen işlerin genel bir dökümünü kapsamaları bakımından (kısmen de olsa) birbirleriyle kesişmektedir. Ayrıca Augustus Res Gestae ın tunç levhalar halinde yazıya geçirilerek kendisine ait anıt mezar (Mausoleum Augusti) girişinin iki yanına da dikilmesini emretmiştir. Daha sonra da Res Gestae belgeleri kopyalanarak ve Hellence ye çevrilerek Küçük Asya sınırları içerisindeki Apollonia, Ankyra, Pergamon ve Pisidia Antiochiası gibi kentlerdeki imparator tapınaklarında (Σεβαστεῖον= Sebasteion) muhafaza altına alınmış ve halkın okuması amacıyla da sergilenmiştir. Augustus un vasiyeti hakkında G. Suetonius Tranquillus un aktarımı hakkında bk. Suet. Aug. 101; Augustus un söz konusu vasiyetinin Hellence bir kopyasını içeren Monumentum Ancyranum hakkında bilgi için ayrıca bk. Dürüşken 2009, M.S. III. yüzyıl ortalarında yaşadığı düşünülen Diogenes Laertios un bildirimine göre (IX. 6) Ephesos lu Herakleitos eserini/kitabını, ancak uzmanlar okuyabilsin ve halkın kolayca küçümseyebileceği bir kitap olmaması amacıyla, bazı kişiler için de özellikle anlaşılmaz bir dilde yazarak, Artemis Tapınağı na adadı. Diogenes Laertios un bu bildirimi dikkate alınacak olduğunda, Hannon ve keşif seferine ait kayıtların da Kartaca nın elit ticari (okuma yazma bilen tüccar) zümresine hitaben baş tanrı Ba al Hammon Tapınağı nda muhafaza altında tutulmuş ve böylelikle sıradan halkın metne (kutsal bilgiye) erişimi sınırlandırılmak istenmiş olabilir. Bu amaca ek olarak söz konusu belgelerin devletin resmi arşivi niteliğinde Ba al Hammon tapınağında dokunulmaz kılınarak her türlü tahribat ve müdahaleden uzak tutulması ve kutsal bir metin olarak algılanarak korunması da amaçlanmış olabilir. Herakleitos hakkında detaylı bilgi için ayrıca bk. Osborne 1997, ; Russell 1945, Mommsen 1908, 152; Casson 19792, 63. Wright 19514, 263; Tozer 1971, 104; Geus 1994, 98; Mund Dopchie 2003, 49; Lipiński 2004, 436. Lipiński 2004, 436. Antikçağdaki en temel anlamıyla ἐμπόριον (= empórion, Lat.: emporium) ticari amaçla kurulmuş olan ve herşeyden önce mal (emtia) alım satımı, değişimi, depolanması ya da nakledilmesi gibi amaçlara hizmet eden ekonomik yerleşimlere verilen terimsel adlandırmadır. Söz konusu yerleşimler genel olarak sahil kesimlerinde ya da gemi ulaşımının mümkün olduğu nehirlerin kıyılarında konumlandırılmakla birlikte kara ticaretinden çok deniz ticaretiyle uğraşan tüccar (emporos) kesimin yoğun olarak kullandığı alanlardı ve bu doğrultuda da liman rıhtım yapılarına sahip olurlardı. Buna ek olarak emporion lar kimi zaman bağımsız ve tekil yerleşimler olarak (en önem arz edenleri Pithekoussai, Al Mina, Tartessos, Neapolis ve Naukratis örneğindeki gibi) karşımıza çıkarken kimi zaman da Atina, Korinthos ve Byzantion gibi ticaret hacmi yüksek kentlerin teritoryumlarındaki pazar alanları olarak anılmaktaydılar. Bazı durumlardaysa (örn: Mısır da Nil Nehri deltasında kurulmuş olan İskenderiye kenti) emporion olarak kurulan yerleşim alanları zaman içerisinde gelişerek ve genişleyerek polis statüsüne sahip yerleşim alanlarına dönüşebilmekteydiler. Bu doğrultuda bir kentin ya da yerleşim biriminin emporion olarak adlandırılabilmesi için en önemli ekonomik kaynaklarının tarım, hayvancılık ve ormancılıktan ziyade ithalat ve ihracat faaliyetlerine odaklanması gerekiyordu. Ayrıca söz konusu alanlarda ikamet eden vatandaş topluluğunun büyük çoğunluğu da ticari faaliyetler kapsamında işveren, işçi, ara eleman (taşeron), nakliyeci, komisyoncu veya tefeci gibi meslek guruplarına mensup ticari bir zümre kimliğine sahip olmakla birlikte kentin vergi gelirlerinin büyük çoğunluğu da ulusal uluslararası ticaretten kazanılan vergi gelirlerine dayanmaktaydı. Bütün bu özelliklerine ek olarak Emporion yerleşimleri çok uluslu bir sosyal yapıya sahip olmasından dolayı farklı tanrılara ait mabetlere, hukuki geleneklere ve toplumsal ritüellere de sahip olabilmekteydi. Emporion hakkında ayrıntılı bilgi için bk. Hansen 1997, ; Demetriou 2012, Öngör 1954, 5; Bevan 1859, 8; Forbiger 1877, 66.
12 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 241 ticari perspektifli bir bakış açısıyla düzenlenmiş ticari coğrafi bir seyahatti. Hannon bu sefer süresince bir kent kurucusu koloni lideri (οἰκιστής/ κτίστης=oikistes/ktistes) kimliğiyle seferin yöneticiliğin yürütmekteydi. Sefere katılanların sosyal statüleri de büyük çoğunlukta siyasi politik kaygılardan uzak sivil bir yapıya sahipti, zira metin içerisinde de askeri (örn: saldırı ya da savunma amaçlı askeri organizasyonlara dâhil), siyasi (örn: anlaşma ya da diplomatik görüşme odaklı elçilik görevleriyle gemide bulunan) ya da dini (örn: kehanet taşıyan ya da bir bayram kutlaması kutsal yarışlara izleyici [theoriai] olarak giden ya da kamusal özel dini misyonlarla görevli rahipler) amaçlarla yolculuğa katılmış seyahlara/gezginlere ilişkin herhangi bir terminolojik kullanım bulunmamaktadır. Seferin düzenleniş amacı aynı zamanda da ticari genişleme ve iktisadi açılım (ekspansiyon) odaklıydı ve bu doğrultuda keşfedilen yerlere yeni koloni kentler kurulması ve bu kentler vasıtasıyla da Kartaca nın dış ticaret hacminin hareketliliğinin canlandırılması hedeflenmekteydi 66. Sefere katılanlar toplamda yak kişiye ulaşan erkek ve kadın Kartaca yurttaşıydı ve bu kişiler kurulacak olan yeni koloni kentlere yerleştirilmek ve böylelikle de söz konusu kentlerdeki iş gücü potansiyelini sağlamak amacıyla gemilere bindirilmiş olmalıydılar 67. Sefere katılan toplam gemi sayısı ise altmış adet pentekontoros olarak verilmektedir 68. Metin içerisinde verilen gemi ve yolcu rakamları orantısal olarak ( yolcu/60 pentekontoros) birbirine bölündüğündeyse gemi başına düşen yolcu sayısı kürek çeken 50 kişi de dâhil olmak üzere, 500 kişi olarak hesaplanmaktadır. Ancak bu rakam tamamıyla abartılı bir aktarım olarak gözükmektedir, zira antikçağda bir pentekontoros un yaklaşık olarak 500 kişilik bir yolcu taşıma kapasitesine sahip olması ve buna ek olarak da beş yüz kişinin erzağını taşıyabilmesi oldukça zorlama bir kabulü beraberinde getirmektedir. Diğer bir ihtimal ise, metinin Kartaca Dili nden Hellence ye çevrilmesi sırasında yapılan bir transkripsiyon ya da tercüme hatası neticesinde söz konusu rakamın yanlış verilmiş olmasıdır. Söz konusu bu sebeplerden ötürü belirtilen rakamı daha düşük bir miktara indirgemek ve paralelinde keşif seferine dâhil olan toplam yolcu nüfusunu bu görüş doğrultusunda yorumlamak gerekmektedir 69. Buna ek olarak söz konusu gemiler savaş gemilerinden ziyade yük ve ticari taşamıcalıkta kullanılan nakliye gemileriydiler ve nehirlerin içerisinde dahi Kingsley 2010, 232. Tozer 1971, 104. Πεντηκόντορος (= pentekontoros): M.Ö. XII. yüzyıldan M.Ö. V. yüzyılda τριήρης (= trieres) kullanımının yaygınlaşmasına kadar, özellikle Hellen ve Kartaca donanmaları tarafından sıklıkla kullanım görmüş olan elli kürekli savaş gemisidir. Bu gemilerinin sağ ve sol omurgalarında yirmi beşer kürekçi bulunmaktaydı ve toplamda elli kürekçinin gücüyle hareket ettirilmekteydiler, uzunlukları ise yaklaşık olarak 38 metreydi ve metre arasındaki bir genişliğe sahiptiler. Bu gemiler otuz kürekli τριακόντορος (= triakontoros) adlı gemilerin geliştirilmesi ve hacminin büyütülmesi sonucunda inşa edilmiştir. Pentekontoros ların kullanıma girmesiyle birlikte bir geminin seyri için uygun rüzgârların beklenmesine gerek kalmamış, buna ek bir avantaj olarak da kürek çeken mürettebatın arttırılmasıyla ters akıntılara karşı koyabilecek hıza ulaşılmıştır. M.Ö. XII. yüzyıl ve öncesinde Pentekontoros un kullanımı hakkında bk. Hom. Il. II ; XVI ; Od. VIII ; 48; XIII Alalia Savaşı nda Phokailılar tarafından Etrüsklere ve Kartacalılara karşı kullanım görmüş olması hakkında ayrıca bk. Hdt. I Pentekontoros hakkında daha detaylı bilgi için ayrıca bk. Torr 1895, 21 22; Haas 1985, 35; Morrison Coates , 246; Starr 2000, 18 19; Casson 2002, 55 56; Gould , 68. Örnek olarak Demerliac Meirat 1983, 64 67; Hannon un keşif seferi üzerine yaptığı çalışmada sefere iştirak eden yolcu sayısını abartılı bulmakta ve otuz bin yerine beş bin yolcu sayısını önermektedir. Daebritz de (1912, 2360) yolcu rakamlarındaki abartının tercüme esnasında bir sıfırın fazla yazılmış olabileceğinden kaynaklandığını belirterek sayının üç bin olarak algılanması gerektiğini belirtmektedir.
13 242 Anonymous seyredebilecek yapıya (ince ve uzun gövdeli) sahip olmalıydılar. Zira söz konusu gemilerin savaş gemisi olarak yorumlanabilmesi için askeri herhangi bir terim bulunmadığı gibi, kadınların ve erzak maddelerinin de gemiye yüklenmiş olması bu gemilerin savaş gemisinden ziyade nakliye amacıyla kullanım gören gemiler olabileceği önerisini desteklemektedir 70. Antikçağda ilerleyen yüzyıllarla birlikte Hannon un söz konusu keşif seferi hakkında direk bilgi vermeye devam eden Pomponius Mela 71 gibi coğrafya yazarları dışında 72, Gaius Iulius Solinus 73 gibi dolaylı yoldan bilgi veren yazarlar da mevcuttur. Solinus eserinde M.Ö. II. yüzyılda yaşadığı düşünülen ve coğrafya konusunda çalışmaları bulunan ancak kitap/kitapları günümüze ulaşamamış olan Lampsakos lu Ksenophon un aktarımıyla Hannon ve keşif seferi hakkında bilgilendirmelerde bulunur 74. Solinus un söz konusu anekdotuyla birlikte Hannon un keşif seferi hakkındaki tarihsel aktarımlar yaklaşık on üç yüzyıl sürecek olan derin bir sessizlik süreci içine girmiştir. Bu uzun süreli bilgi yoksunluğu Rönesans Dönemi yle birlikte son bulmuştur. Bu dönemle birlikte, yak li yıllarda, Hannon ve keşif seferi hakkındaki çalışmalar öncelikli olarak dolaylı araştırmalar vasıtasıyla başlamıştır 75. Söz konusu bu çalışmalar Pomponius Mela ve Gaius Iulius Solinus un eserlerinin edisyon kritik ve tercüme çalışmalarını kapsayan, bu bağlamda Hannon ve de Periplus una da kısaca değinen ve yüzeysel seviyedeki araştırmalardan daha da ileriye gidemeyen bir niteliğe sahiptir 76. İlerleyen yüzyıllarla birlikte araştırmalar hız kazanmıştır ve konu hakkında bir mihenk taşı niteliğindeki ilk çalışma 1533 yılında Basel de, Çek asıllı ünlü bilim adamı Sigismundus Gelenius tarafından gerçekleştirilmiştir 77. Kendisi Periplus of the Erythraean Sea = Erythre Denizi nin (Kızıl Deniz) Keşif Seferi başlıklı edisyon çeviri çalışmasının sonuna appendix (ek) olarak Hannon un periplus unu da dâhil etmiştir 78. Bu çalışmasının içeriğini sağlayan metne de Heidelberg Üniversitesi Kütüphanesi vasıtasıyla Basel de ulaştığı Codex Palatinus Graecus 398 (bk. Fig. 2) olarak isimlendirilen el yazması vasıtasıyla ulaşmıştır 79. Gelenius un bu eserini yayınlamasının üzerinden henüz çok da zaman geçmemişken, 1550 yılında, Hannon ve periplus u İtalyan filolog Giambattista Ramusio tarafından (Gelenius un metni temel alınarak) İtalyanca ya çevrilip yorumlanmış ve Venedik te de yayınlanmıştır 80. Ramusio nun söz konusu eseri kendisinin Afrika kıyıları boyunca yapmış olduğu seyahatleri içeren bir rapordur ve Lipiński 2004, 444. M.S. 45 yılında öldüğü bilinen ve ölümünden iki yıl önce tamamlamış olduğu De Chorographia sive de Situ Orbis = Ülkelerin Tasvirleri ya da Dünyanın Konumu Üzerine isimli eseriyle tanınan Mela, coğrafya üzerine Latince bir eser kaleme alan en erken Latin yazarıdır. Hakkında daha ayrıntılı bilgi için ayrıca bk. Howatson 2013, 767. Mela. III. 90. Latin yazarı, büyük olasılıkla M.S. 200 civarında Collectanea Rerum Memorabilium Anılmaya Değer Şeylerin Derlemesi adlı yapıtını yazdı. Kendisi bazen Polyhistor cognomen iyle de anılır. Mediterranum Maris, günümüzdeki Akdeniz için kullanılan Latince terimin yaratıcısı da kendisidir. Hakkında daha ayrıntılı bilgi için ayrıca bk. Howatson 2013, Solin. LVII. Mund Dopchie 2003, 50. Bahsi geçen çalışmalar ve künyeleri hakkında bk. Mund Dopchie 2003, 50 dn. 8. Gelenius 1533; Watkins 1800, 603; Mund Dopchie 1994, 111. Schoff 2014, 7. Lipiński 2004, 435. Ramusio 1550,
14 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 243 Hannon un Periplus u da kendi seyahatiyle bağlantılı bir örgü içerisinde çalışmasına dâhil edilmiştir. Metnin İtalyanca ya çevrilmesinin altı yıl sonrasında, 1556 yılında, Hannon ve periplus u Fransız dilbilimci Jean Temporal tarafından Fransızca tercümesiyle birlikte yayınlanmıştır yüzyıldaki ilk çalışma ise İngiliz filolog Samuel Purchas tarafından gerçekleştirilmiştir. Kendisi 1625 yılında metni (yorumuyla birlikte) İngilizce ye çevirerek yayınlamıştır 82. Yeniçağın ünlü bilim insanlarından biri olan Isaac Vossius ise 17. yüzyıldaki çalışmalar açısından oldukça önemli diğer bir isimdir 83. Vossius, Observationes ad Pomponium Melam de Situ Orbis= Pomponius Mela nın Dünyanın Konumu İsimli Eserine Yönelik Gözlemler başlıklı çalışmasında Mela nın Hannon hakkında vermiş olduğu anekdotlardan yola çıkarak Hannon ve Periplus u hakkında önemli birtakım gözlem ve değerlendirmelerde bulunmuştur 84. Abrahamus Berkelius da 1674 yılında bir sonraki çalışmanın altına imza atan araştırmacı olmuştur. Kendisi Stephanus Byzantinus un edisyonunu yaptığı çalışmasında Hannon ve periplus unun Hellence Latince çevirisini kullanmıştır 85. Onun eserinde kullanmış olduğu bu çeviri İsviçre li bibliyografi yazarı ve aynı zamanda da bir doğa tarihçisi olan Conradus Gesnerus tarafından tercüme edilen ve onun kuzeni Andreas Gesnerus tarafından da yorumlanarak 1559 yılında Zürih te yayınlanan Latince edisyon ile aynıdır 86. Hannon ve periplus unu konu edinen 17. yüzyıldaki son edisyon çalışmasıysa 1698 yılında John Hudson tarafından gerçekleştirilmiştir. Hudson un Oxford ta yayınlamış olduğu Geographiae Veteris Scriptores Graeci Minores =Tarihi Coğrafyanın Gözardı Edilmiş (Arka Planda Kalmış) Grek Yazarları başlıklı eseri kapsamında periplus un Hellence Latince edisyonu da yayınlanmıştır yüzyılla birlikteyse Hannon un keşif seferini konu alan çalışmalar giderek hız kazanmış ve bu yolculuk üzerine birçok bilim adamı tarafından çeşitli tezler öne sürülmüştür. Sonuç olarak, toplamda 650 kelimeden daha da uzun bir kayda sahip olmayan bu yolculuk raporu, yüzyıllar boyunca binlerce yorum, açıklama ve de bilimsel tartışma neticesinde kaleme alınan yüzlerce makale ve bir düzineyi aşkın monografik eseri de beraberinde getirmiştir 88. Gelenius vasıtasıyla tarihsel kayıtlarda yeniden anılmaya ve bilimsel çalışmalara konu olmaya başlayan Hannon ve periplus unu içeren metinler antikçağdan ortaçağa kadar varlığına dair izleri sürdürebilmiş ve akabinde de klasik filologlar ve modern coğrafya tarih araştırmacıları tarafından belirli aralıklarla kopyalanmak suretiyle (Hellence Latince edisyonları temel alınarak) günümüze ulaşabilmiştir. Papirüslere kaydedilmiş el yazmaları formunda keşfedilen bu periplus belgelerinin tarihsel süreçte geçirdiği yolculuksa tam olarak bilinememekle birlikte hakkında çeşitli görüş ve yorumlar ileri sürülebilmektedir. Söz konusu bu yorum ve görüşler ışığında, periplus belgeleri öncelikle Kartaca tapınak arşivlerinden Roma İmparatorluğu kütüphanelerine ve oradan da (Batı Roma nın yıkılmasıyla birlikte) Doğu Roma İmparatorluğu kütüphanelerine nakledilmiştir. Daha sonra ise Doğu Roma İmparatorluğu nun köklü arşivlerine sahip kentlerin Temporal Purchas yılları arasında yaşamış olan Hollanda asıllı ünlü bir klasik filolog ve de coğrafya bilimcisi. Kendisi antik kaynaklarda geçen coğrafi metinler üzerine yorum ve analiz çalışmalarında bulunmuş ve söz konusu çalışmalarıyla ün kazanmıştır. Vossius hakkında daha detaylı bilgi için bk. Seccombe 1900, Vossius 1658, 302. Berkelius 1674, Mund Dopchie 2003, 51. Hudson 1698, 1 6. Casson , 83.
15 244 Anonymous birinden muhtemelen Konstantinopolis ten 1453 yılında imparatorluğun yıkılışının hemen ardından, XV. yüzyıl Kardinalleri tarafından Batı Avrupa kütüphanelerine götürülmüştür 89. Böylelikle Avrupa kütüphaneleri aracılığıyla Ortaçağ bilim merkezlerine ve tapınak arşivlerine ulaştırılabilen periplus belgeleri açısından en önemli iki el yazması da metnin çevirisi ve de yorumlanması açısından günümüze değin kaynak olarak kullanılagelmiştir. Bunlardan ilki ve en bilineni Codex Palatinus Graecus başlığıyla Universitätsbibliothek Heidelberg arşivinde 398 numaralı kayda sahip olan el yazmasıdır ve M.S. IX. yüzyılın sonlarına tarihlendirilmektedir 90. İkinci ve diğer bir el yazması da Codex Palatinus Graecus un XIV. yüzyılda oluşturulmuş olan kopyasıdır 91. Bu kopyanın nüshaları da Avrupa daki farklı kütüphanelerde ve de manastır arşivlerinde bulunmaktadır. Bu nüshaların en önemlisi ve diğer iki kopyasının içerik olarak temel alındığı forma sahip olan el yazması Yunanistan da bulunan Athos Dağı ndaki Vatopedi Manastırı Arşivi nde (655 arşiv kayıt numarası ile) korunmaktadır. Diğer ikisi de Londra daki British Library de (19391 arşiv kayıt numarası ile) ve Paris teki Bibliothèque Nationale de France da (suppl. grec. 443A arşiv kayıt numarası ile) muhafaza altına alınmıştır. Ancak söz konusu bu XIV. yüzyıl kopyası Hannon ve periplus una ait edisyon çeviri çalışmalarında X. yüzyıla ait el yazmasına nazaran daha az tercih edilmiş ve kullanım görmüştür. Yapılan edisyon kritik çalışmaları genellikle Heidelberg Üniversitesi Kütüphanesi arşivindeki (günümüzde de dijital ortama da aktarılmış olan) el yazmasından okunarak gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak antikçağdan günümüze kadar oldukça uzun ve de dolaylı yollardan ulaşabilmiş bu seyir kaydı güvenilirliği ve içerisindeki bilgilerin geçerliliği bakımından oldukça detaylı ve kapsayıcı tartışmaları beraberinde getirmiştir 92. Bu tartışmalar yaklaşık 2500 yıl boyunca metnin geçirmiş olduğu tercüme aşamaları ve kopyalanma süreçleri göz önüne alınacak olduğunda, anlayışla karşılanabilir bir güven eksikliğini de beraberinde getirmektedir 93. Ancak bu çelişkiler ve de hatalar metnin aynı bölgeyle ilgili ve yaklaşık aynı zaman dilimlerinde eserler kaleme almış olan antikçağ yazarlarının konuyla ilgili (birincil önem taşıyan) görüşlerine başvurularak büyük ölçüde giderilmiştir ve metin hakkındaki bu güven eksikliği asgari seviyeye indirgenmiştir. Buna ek olarak Rönesans tan günümüze Hannon ve keşif seferi tutanakları hakkında yapılan edisyonkritik çalışmaları neticesinde de metinde hatalı ya da konu dışı bulunan kısımlar metinden Hair 1987, 44; Mund Dopchie 2003, 49 dn. 2. Blomqvist 1979, 57; Bianchetti 1999, 420. Söz konusu bu nüshanın yalnızca bir bölümü Hannon ve periplus una yönelik oluşturulmuş olan kayıtları içermektedir. El yazmasının içeriği hakkında detaylı bilgi için ayrıca bk. Gutschmidt 1891, Hannon ve Periplus unun içeriğindeki verilerin geçerliliği ve doğruluğu konusundaki tartışma ve görüşler hakkında bk. Blomqvist 1979, Kartaca nın yönetim biçimi, kent kurumları, dini, edebi yazın geleneği ve sosyo kültürel yapısı hakkındaki bilgilerimiz genel olarak Hellen ve Latin yazarlarının eserlerinde sunulmuş olan verilerden kaynaklanmaktadır. Ancak göz ardı edilmemesi gereken ve oldukça önemli bir hususu belirten nokta şudur ki, Latin ve Hellen yazarları Kartaca gibi köklü bir medeniyet hakkında detaylı ve geneli kapsayıcı bilgilere sahip değillerdi. Buna ek olarak, kendi dönemlerinin siyasi konjonktürleri içinde taraflı bir bakış açısıyla eserlerini yazmış olmaları da dikkate değer diğer bir varsayımdır. Bundan dolayı Hellen ve Latin kaynaklarında Kartaca ve hinterlandındaki Afrika toprakları hakkında bilgi aktarımı yapılırken bazı kasıtlıkasıtsız hatalar yapılmış olabilir. Ayrıca, antikçağ boyunca Kartaca tarihi hakkında bilgi verilmesi söz konusu olduğunda da genel eğilim birincil olarak (Kartaca Dili nde yazılmış olan kaynakların azlığı ya da mevcut olanların okunup anlaşılaması sebebiyle) Hellen ve Latin yazarlarının kullanılması üzerineydi. Kaynak analizi hakkında ayrıca bk. Salama 1981, 513; Steinby 2014, 5.
16 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 245 çıkartılmış ve eksik kısımlar da diğer el yazmalarıyla mukayese edilerek tamamlanmıştır 94. Söz konusu bütün bu çalışmalar neticesinde de günümüz coğrafi keşifler tarihine ışık tutan ve aynı zamanda da antikçağda edebi bir yazım tarzı haline gelen periplus yazım geleneği konusunda oldukça önemli niteliğe sahip bir seyrüsefer arşivi günümüz bilim dünyasının ve konuyla ilgili çalışmalar yürüten bütün araştırmacıların kullanımına kazandırılmıştır. Hannon ve periplus u bu yönüyle disiplinlerarası çalışmalar açısından da oldukça önemli bir belge niteliğine sahiptir 95. Söz konusu bütün bu özellikleriyle Hannon ve periplus u Kartaca ve onun Batı Akdeniz ekspansiyonunu ele alıyor olmasıyla mikro bölgesel bir etkiye sahiptir. Diğer taraftan Afrika Kıtası nın Atlas Okyanusu boyunca uzanan kuzey batı sahilleri hattında sıralanan tarihteki ve günümüzdeki birçok ülkenin tarihine, coğrafyasına, etnolojisine, flora fauna yapısına ve kültürüne ışık tutması nedeniyle de makro bölgesel bir çalışma alanını mercek altına almaktadır. Bunlara ek olarak Hannon ve keşif seferi, denizcilik tarihi açısından ileride yapılacak yeni çalışmalara farklı bir bakış açısı kazandırmakta ve denizcilikte başarı göstermiş ulus devletlerin başarılarının yalnızca ticari, askeri ve siyasi alanlarla sınırlanmadığını, denizcilik perspektifinde edebi alanlarda da önemli çalışmalar gerçekleştirdiklerini göstermektedir yılında Gelenius tarafından başlatılan ilk metin analizi çalışmalarından yalnızca 1950 li yılların ortalarına kadar Hannon un periplus metnine ilişkin yüzü aşkın edisyon kritik ve çeviri yorum çalışması gerçekleştirilmiştir. Metin üzerindeki söz konusu bu çalışmalara ilişkin bibliyografya derlemesi hakkında bk. Diller 1952, Periplus hakkındaki çalışmalar ve araştırmalar yalnızca coğrafya edebiyat tarihi gibi konuyla çok yakından ilgili temel çalışma disiplinlerinin dışında etnoloji, astronomi, botanik ve zooloji gibi farklı bilimsel disiplinleri de bünyesinde bir araya getirmiştir. Bu açıklamaya zooloji alanından örnek vermek mümkündür. Zooloji tarihi inceleme altına alındığında, 1847 yılında Amerikan doğa bilimcisi Thomas S. Savage periplus un çevirisini okuduktan sonra Batı Afrika da keşfetmiş olduğu yeni bir antropoit (insansı insana benzeyen hayvan, genelde maymun familyasını tanımlamak için kullanılan bir üst cins tanımlamasıdır) türünü isimlendirmek için periplus un on sekizinci paragrafında geçen gorilla terimini kullanmıştır. Kendisi tarafından ilk defa kullanılan bu terim de Zooloji terminolojisindeki karşılığına Hannon un periplus u vasıtasıyla kavuşmuş ve insana oldukça benzeyen, oldukça tüylü ve vahşi bir hayvan türü olan Goril bu terimle anılır olmuştur. Konu hakkında ayrıca bk. Savage 1847, ; Blomqvist 1979, 5 dn. 2. Gorilla olarak tanımlanan hayvanların bölgede sıklıkla yaşadığı bilinen Şempanze ya da Babun olabileceği konusundaki tartışma hakkında ayrıca bk. Cavendish 2005, 330. A. T. Mahan da denizciliğin tarihsel gelişimi ve deniz gücünün tarih üzerine etkisi hususunda bilgi verdiği eserinde benzer bir değerlendirmede bulunmaktadır. Mahan a (2011, 31) göre; deniz gücünün tarihi hiçbir şekilde sadece ülkeler arasındaki çekişmelerin, rekabetlerin, savaşta doruğuna çıkan şiddetin anlatılması değildir. Deniz ticaretinin ülkelerin zenginliği ve kuvveti üzerine olan büyük etkisi, onun büyümesini ve başarısını etkileyen doğru prensiplerin belirlenmesinden çok daha önce fark edilmişti. Mahan ın deniz gücünün ana unsurları hakkındaki açıklamaları için ayrıca bk. Mahan 2013,
17 246 Anonymous Kartacalıların Kralı 97 Hannon un 98 Herakles Sütunları nın Ötesindeki Libya Topraklarının Bölümlerine İlişkin Keşif Seferi Raporu ve de (Hannon) buralar keşfedildikten sonra bu keşif seferi raporunu Kronos Tapınağı nda 99 adak olarak sundu. I. Kartacalılar Hannon un Herakles Sütunları nın ötesine yelken açmasına ve de Libya Fenike kentlerini 100 kurmasına karar verdiler. Hannon da altmış adet pentekontoros u (elli kürekli gemi) yaklaşık olarak otuz bin erkek ve kadınla doldurarak ve de gerekli olan erzakla birlikte diğer ihtiyaçları da temin ederek denize açıldı. II. Böylece denize açıldıktan sonra Herakles Sütunları nı 101 arkamızda bırakarak iki günlük bir zaman dilimi daha denizde yol almamızın ardından ilk kenti kurduk, Burada kral olarak kullanılan βασιλεύς kelimesi, metnin Kartaca Dili nden Hellence ye çevrildiği göz önüne alındığında, kral anlamından çok Kartaca yönetim mekanizmasının başında bulunan Sufes olarak algılanmalıdır. Bu nedenden dolayı Kartacaların Kralı Hannon yerine Kartacaların Sufes i Hannon daha uygun bir çeviri olacaktır. Ancak burada metnin Hellence aslına sadık kalınarak kral çevirisi kullanılmaktadır. Sufes hakkında ayrıca bk. dn. 43. Plinius ise Hannon u kendi eserinde (nat. VI. 200)... Hanno Poenorum imperator = Kartacalıların (Pönler) İmparatoru Hanno olarak zikretmektedir. Söz konusu bu tanımlama Romalıların İmparatorluk Dönemi nde Kartacalılar ve yönetim mekanizmaları hakkındaki bilgilerinin yüzeysel derecedeki yansımasından ibarettir ve bu suretle de Hellence çevirisindeki βασιλεύς kelimesi Latince ye aktarılarak imparator olarak verilmiştir. Hannon (Hel: Ἅννων; Lat: Hanno) Kartacalılar tarafından sıklıkla kullanılan bir isimdir (bk. Hoyos 2010, 245) ve Kartaca tarihsel kayıtlarında Hannon isimli birçok generale, amirale ve de Kartaca tarihine yön veren siyasi kişiliklere ait aktarımlar bulunmaktadır. Öyle ki M.Ö yılları arasında yaşamış olan Romalı ünlü komedya yazarı Titus Maccius Plautus un Poenulus (Küçük Kartacalı) isimli eserinde de Kartacalı başkahramanın ismi Hanno olarak verilmektedir (bk. Plaut. Poen. I X). Buna ek olarak, Roma ve Hellen isim kurmalarından farklı olarak Kartacalılar yalnızca bir isme sahip olurlardı ve onların bu isimleri genellikle Kartaca ve Fenike Pantheon undan seçilmiş Baal, Astarte, Melqart gibi baş tanrı ve tanrıçaların isimlerine benzer (theophorik) isimlerdi. Ancak Kartacalıların isimlerine yönelik aktarımlar da tıpkı her konuda olduğu gibi Hellen ve Roma kökenli yazarların eserlerinden kaynaklandığı için bu isimler yazarların kendi dillerine uyarladıkları yazılışları ya da kısaltmaları şeklinde günümüze ulaşabilmiştir. Örneğin tarihsel kayıtlarda Hamilcar olarak anılan ismin Kartaca Dili ndeki karşılığı Habdmilqart/Abdmilqart tır ve bu isim Melkart ın Hizmetine Adanmış anlamına gelmektedir. Aynı şekilde Bomilcar da Bodmilqart olarak Melkart ın Emrindeki anlamını vermektedir. Diğer bir örnek olarak Himilco ise Himilqart formuyla Melkart ın kardeşi anlamını vermektedir. Hanno ise Hanniba[a]l (Baal beni esirgesin), Zakarba[a]l (Baal beni hatırlasın), Maharba[a]l (Baal! Yetiş!) isimleri örneğinde olduğu gibi Hannonba[a]l olarak isimlendirilmekte ve bu formuyla Onu [Baal i] onurlandır! anlamını karşılıyor olmaldır. Konu hakkında ayrıca bk. Hoyos 2010, Kronos tapınağı olarak belirtilen alan Kartaca kentinin baş tanrısı Ba al Hammon un tapınağı olarak algılanmalıdır. Konu hakkında ayrıca bk. dn. 57. Libya antikçağda Hellenlerin Afrika kıtasını belirtmek istedikleri zaman kullandıkları coğrafi bir tanımlamadır ve bu suretle metnin Kartaca Dili nden Hellence ye çevirisi sırasında Kartacalıların Afika kıtası kıyılarında kurdukları kentler Λιβυφοινίκων=Libya Fenike kentleri olarak adlandırılmıştır. Metinde Herakles Sütunları (αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι) olarak adlandırılan alan Akdeniz ile Atlas Okyanusu'nu birbirine bağlayan, Avrupa ile Afrika kıtalarını da ayıran ve günümüzde de Cebelitarık Boğazı olarak adlandırılan kıstaktır. Metin içerisinde Kartaca dan Herakles Sütunları na kadar olan yolculuk ve ilerleyiş süreci hakkında herhangi bir bilgi verilmeden direk Herakles Sütunları nın geride bırakılmasından sonraki sürece odaklanılmasının asıl sebebi söz konusu coğrafyanın Kartacalılar için tamamıyla bilindik bir coğrafya olmasından kaynaklanıyor olmalıdır. Bu doğrultuda Kartaca dan denize açılarak Herakles Sütunları na
18 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 247 bu kenti de Thymiaterion 102 olarak adlandırdık. Kentin aşağındaysa geniş bir ova uzanıyordu. III. Daha sonra batıya doğru yelken açarak, ağaçlarla kaplı sarp bir Libya burnu olan Soloi a 103 ulaştık. IV. Burada Poseidon un bir tapınağını inşa etmemizin ardından 104, denizden çok da uzak olmayan, yoğun ve uzun sazlıklarla kaplı bir lagüne varıncaya kadar doğu istikameti yönünde yarım gün boyunca keşif seferini sürdürdük. Filler ve de burada otlanmakta olan çeşitli cinsten pek çok vahşi hayvan bu lagünün başında toplanmıştı. V. Hemen hemen bir gün süren bir deniz yolculuğu yaparak lagünü geride bıraktıktan sonra deniz kıyısındaki Karikon Teikhos kentini, ayrıca da Gytte, Akra, Melitta ve Arambys olarak adlandırılan kentleri kurduk ulaşılmasına kadarki süreçte kayda değer herhangi bir bilgiye ya da yeni bir veri olarak nitelendirilebilecek bir bulguya ulaşılamamış bu suretle de bu süreç kayıt dışı bırakılmış olabilir. Metin içerisinde anılan ve kolonileştirilen ya da yeniden kurulan kentlerin (söz konusu yerleşim birimlerinin kent statüsüne sahip olup olamayacağı tartışmaya açık bir konudur, bu sebeple bu yerleşimleri kent kimliğinden daha küçük ölçekte tasarlanmış ve öncelikli olarak ticari amaçla kurulmuş emporion lar olarak algılamak daha uygun olacaktır) toplam sayısı yedidir. Mullerus un edisyonu ve yorumu temel alınacak olduğunda bu kentler sırasıyla Θυμιατήριον (Fas ın başkaneti Rabat ın 40 km. kuzeyindeki Mehdiya isimli liman kentine karşılık geldiği düşünülmektedir), Καρικόν τε τεῖχος (Agauz), Γύττη (Mogador), Ἄκρα (Agadir), Μέλιττα, Ἄραμβυς ve Κέρνη (Herne Adası) olarak verilmektedir. Seferin temel amacının Kartaca için yeni ticaret sahaları ve pazar alanları keşfedilmesi oluşturulması olduğu dikkate alındığında, sefere katılanlardan belirli oranlardaki kadın ve erkek nüfusun yeni kurulan bu kentlerde iskân ettirilmiş olabileceği düşünülmektedir. Kartaca tarafından Libya kıyılarında kurulan koloni kentlerinin öncelikli amaçlarının ticaret ve mal nakliyesi olduğu hususundaki görüş hakkında bk. ve krş. Eichel Todd 1976, 238. Buna ek olarak yeni kurulan kentlerin birbirleri arasında synoikismos yapmış olabilecekleri de uzak bir ihtimal olarak görülmemektedir. Metinde geçen kentlerin günümüzdeki coğrafi karşılıkları Rönesans Dönemi nden itibaren kentlerin lokalizasyonu konusunda kapsamlı çalışmalar yürütülmüş olmasına rağmen net bir biçimde saptanamamakla birlikte yalnızca kentlerin mevcut iskân alanları hususunda birtakım öneriler ileri sürülmüştür. Ancak fikir birliği içinde kalınan tek kanı Kerne Adası nda kurulan kent haricindeki bütün kentlerin günümüzdeki Fas sahilleri üzerinde kurulmuş olmalarıdır. Kentlerin lokalizasyonlarının değerlendirilmesi konusundaki tartışma ve görüşler için ayrıca bk. Bell 1836, 413; Mund Dopchie 1994, ; Culican , ; Schoff 2014, 5 6. Metinde Soloi olarak adlandırılan burun günümüzdeki Fas sahilleri üzerinde bulunan Spartel Burnu (Kaplan 2012, 25) ya da (birçok araştırmacı tarafından da kabul gören, örn. Schoff 2014, 7 et al.) daha güneyindeki Cantin (Meddouza) Burnu ile özdeşleştirilmektedir. Hellen ve Romalı yazarlar genellikle Kartaca Dini ile ilgili aktarımlarda bulunurlarken Kartaca Tanrı ve Tanrıça larına ait isimleri ya da betimlemeleri kullanmaktan kaçınıyorlardı ve bu tanrıları kendi pantheon larındaki tanrılarla özdeşleştirerek farklı isimlerle anıyorlardı. Bu ifadeye örnek olarak Melkart ile Herakles, Tanit ileyse Hellen Pantheonu ndaki Hera ve Roma Pantheonu ndaki Iuno nun eşleştirilmesi gösterilebilir. Bu doğrultuda metinde Poseidon olarak belirtilen tanrı da günümüzde net olarak bilinemeyen (Ba al Sapon?) bir Fenike Kartaca deniz tanrısının Hellence karşılığı olarak algılanmalıdır. Göz önünde bulundurulması gereken diğer bir önemli husus da Kartacalılar açısından yeterince tanınmayan bir coğrafya olan Afrika nın kuzeybatı kıyılarına doğru deniz yolculuğuna başlanmadan önce deniz tanrısı adına tapınak inşa edilmesinin ve adakta bulunulmasının beklenmedik bir olgu olmadığıdır. Konu hakkında ayrıca bk. Lurker 1987, 28; Hoyos 2010,
19 248 Anonymous VI. VII. VIII. Buradan yelken açınca da büyük bir nehir olan ve de Libya topraklarından denize dökülen Liksos Irmağı na 105 ulaştık. Bu nehrin kıyılarında Liksitai olarak bilinen göçmen insanlar sürülerini otlatıyorlardı, onlarla dost olana kadar belirli bir süre onların yanında kaldık. Bu toprakların iç kesimlerindeyse misafir sevmez Aithiopialılar ikamet etmekteydiler, büyük dağlarla bölünmüş olan topraklarındaysa vahşi hayvanlar yaşamaktaydı. Liksos Irmağı nın da bu dağlardan aktığı söylenmektedir. Bu dağların eteklerindeyse ilginç görünümlü insanlar olan Troglodytai 106 (mağara insanları) yaşamaktaydılar. Liksitai halkı onların atlardan bile daha hızlı koştuklarını beyan etmekteydi. Onlardan (Liksitai halkından) tercümanlar alarak çorak kıyı boyunca güney istikametinde iki günlük bir sefer yaptık. Oradan da tekrar bir kişinin bir gün boyunca alabileceği yol kadar doğu istikametinde sefere devam ettik. Vardığımız yerdeki bir körfezin ucunda çevresi toplam beş stadia genişliğinde olan küçük bir ada keşfettik. Bu adayı bir kent haline getirerek Kerne 107 olarak isimlendirdik. Bu adanın deniz yolculuğu bakımından Kartaca nın tam hizasında (aynı paralelde) uzandığı hükmüne vardık. Öyle ki Kartaca dan Herakles Sütunları na ve Herakles Metin içerisinde ποταμὸς Λίξος olarak anılan nehir günümüzde Fas ın orta kesiminde yükselen Yukarı Atlas Dağları nın doruklarından doğan ve yine Fas sahilerinden (Kanarya Adaları karşısından) Atlas Okyanusu na dökülen Draa Nehri ne karşılık gelmektedir. Söz konusu nehir aynı zamanda Dra ya da Draâ olarak da telaffuz edilmektedir ve tarihsel kayıtlarda Darha ve Dara Nehri olarak da anılmaktadır. Bu nehrin diğer bir özelliği de yaklaşık 1,100 kilometrelik (680 deniz mili) uzunluğuyla Fas sınırları içerisinde akan nehirlerin en uzunu olmasıdır. Bu açıklamaya ek olarak metin içinde ἄνθρωποι Λιξῖται olarak adlandırılan insan topluluğunun da söz konusu nehrin havzasında ya da denize döküldüğü delta civarında ikamet eden otokton kavimlerin bir uzantısı olduğu düşünülmektedir. Nehrin lokalizasyonu hakkında ayrıca bk. Schoff 2014, 5. τρωγλοδύται kelimesinin etimolojisi net bir biçimde açıklanamamakla birlikte τρώγλη=mağara ve δῦναι (δύω fiilinin infinitive active aorist formu) = giriş yapmak, içeri dalmak kelimelerinden oluşan bir isim fiil kurması olduğu kabul edilmektedir. Bu suretle nominative casusta da τρωγλοδύτης olarak verilmekte ve Türkçe karşılığını da Mağaraya girmiş, mağaraya düşmüş, mağara insanı olarak çevrilmektedir. Bu bilgiler ışığında antikçağ boyunca birçok kavim ve klanın mağaraları ikametgâh olarak (Karain Mağarası nın Paleolitik Çağ dan Roma Dönemi ne kadar ca yıl boyunca aralıksız olarak kullanım görmüş olması örneğindeki gibi) kullandıkları göz önüne alındığında, Hannon un karşılaştığı bu insan topluluğunun da bölgedeki mağaralarda yaşayan otokton kavimlere mensup bir grup insan olduğu düşünülmektedir. Herodotos da eserinde (IV. 183) troglodytai hakkında bilgilendirmede bulunurken οἱ γὰρ τρωγλοδύται Αἰθίοπες πόδας τάχιστοι ἀνθρώπων πάντων εἰσὶ τῶν ἡμεῖς πέρι λόγους ἀποφερομένους ἀκούομεν = Zira Aithiopialı Troglodytes ler haklarında bize anlatılan hikâyeleri işittiğimiz kadarıyla diğer bütün insanlar arasında en hızlı koşanlardır tanımlamasını kullanır ve onun bu ifadesi Hannon un aktarımıyla benzerlik taşır niteliktedir. Bu aktarıma ek olarak Aristoteles de (hist. an. 597A. 9) Troglodytai hakkında bilgilendirmelerde bulunur ve onların farklı coğrafyalarda da (Nil Nehri havzası örneğini kullanarak) aynı isimle anıldığını bildirir. Haklarındaki genel tanımlamaysa bu insanların Afrika daki Etiyopya topraklarında yaşayan göçebe kavimler oldukları ve oldukça savaşçı bir yapıda olup savaşırlarken silah olarak yalnızca sapan ve taş kullandıkları ve de farklı ulusların ordularında paralı asker olarak savaştıkları yönündedir. Troglodytai hakkında ayrıca bk. Morgan 1989, 534; Higgins 2014, Metinde νῆσος Κέρνη olarak adlandırılan ada günümüzde Herne Adası ile özdeşleştirilmektedir. Ada konumu bakımından Fas sınırları içerisindeki Rio de Oro bölgesinin yakınında ve Yengeç Dönencesi nin de hemen kuzeyinde yer almaktadır. Konu hakkında ayrıca bk. Casson 1991, ; Schoff 2014, 5.
20 Kartacalı Hannon ve Batı Afrika Kıyılarına Seyrüsefer 249 Sütunları ndan da Kerne ye olan deniz yolculuğu güzergâhı da aynıdır (benzerdir). IX. Buradan da geniş bir nehir boyunca ilerleyerek Khretes adında bir göle ulaştık. Bu gölün içerisinde Kerne Adası ndan daha büyük olan üç tane ada vardı. Buradan (adalardan) itibaren bir günlük bir deniz seferi yaptıktan sonra yolculuğu sona erdirerek gölün diğer ucuna ulaştık. Bu gölün üzerinde hayvan postuna bürünmüş olan yaban insanlarla dolu yüksek dağlar uzanmaktaydı, onlar taşlar atmak suretiyle bizleri kendilerinden uzak tuttular, karaya ayak basmamızı da engellediler. X. Oradan da yelken açarak timsahlarla ve de su aygırılarıyla dolu büyük ve geniş başka bir nehre ulaştık. Buradan da tekrar geriye dönerek Kerne ye vardık. XI. Oradan da güneye doğru kıyıyı takip ederek on iki gün süresince denizde yol aldık, (geçmiş olduğumuz) bu kıyılarda Aithiopia lılar ikamet etmekteydiler ve hem bizden kaçıyorlar hem de sabit bir yerde durmuyorlardı. Onlar beraberimizdeki Liksitai halkı için bile anlaşılmaz olan şeyler (farklı bir dilde) konuşuyorlardı. XII. Sonuncu gündeyse sık ağaçlarla kaplı büyük dağların yakınında demirledik. Bu dağdaki ağaçların kütükleri güzel kokuluydu ve farklı farklıydı. XIII. Bu dağların etrafında iki gün boyunca yol aldıktan sonra karaya doğru olan tarafında bir ovanın uzandığı uçsuz bucaksız bir körfeze vardık. Geceleyin buralarda belirli mesafelerle her yerde ortaya çıkan ve kâh daha büyük kâh da daha küçük ateşler gördük. XIV. Oradan su aldıktan sonra büyük bir körfeze varıncaya kadar sahilin önündeki hat boyunca beş günlük yol aldık, tercümanlar bu körfezin Batının Boynuzu olarak adlandırıldığını söylediler. Bu körfezde büyük bir ada, bu adadaysa deniz suyundan meydana gelmiş olan bir göl vardı ve bu gölün içerisinde de başka bir ada daha vardı. Gündüz vakti bu adaya ayak bastığımızda hiçbir şey göremedik, ağaçlık bir alan dahi yoktu, ancak geceleyin yanmakta olan birçok ateş gördük. Ayrıca hem flüt hem de tef seslerini, davul gümlemelerini ve çok yoğun uğultuları da işittik. O vakit korkuya kapıldık ve rahipler bize adayı terk etmemizi salık verdiler. XV. (Oradan) çabucak yelken açtıktan sonra tütsülerle dolu bu alevli toprakları transit geçtik. Buralardan (sahilin üzerinden) muazzam büyüklükteki volkanik lav dalgaları denize akmaktaydı. Sıcaklık sebebiyle sahil (kara) ayak basılmaz durumdaydı. XVI. O zaman korkmuş bir biçimde oradan da ivedi bir şekilde yelken açtıktan sonra dört günlük bir sefer yapmıştık ki, geceleyin alevle kaplı bir kara parçası gördük. Ortasındaysa yüksek bir alev vardı, diğer alevlerden daha büyüktü, sanki yıldızlara erişiyormuş gibi görünüyordu. Gündüz oluncaysa (alevin olduğu) bu yerin Tanrıların Arabası 108 olarak adlandırılan oldukça yüksek bir dağ olduğu ortaya çıktı. 108 Metinde Θεῶν ὄχημα olarak adlandırılan dağ etimoljik olarak Tanrıların Arabası ya da ὄχημα kelimesinin
C. STEINBY, Rome Versus Carthage: The War at Sea. Barnsley Pen & Sword Books, 228 Sayfa (2 harita ve 10 resim ile). ISBN:
www.libridergi.org Kitap Tanıtımı, Eleştiri ve Çeviri Dergisi Journal of Book Notices, Reviews and Translations Volume II (2016) C. STEINBY, Rome Versus Carthage: The War at Sea. Barnsley 2014. Pen & Sword