ONKOPSIHOLOGIİA: NÄSAG BILEN DOGRY ARAGATNAŞYGYŇ USULLARY - Bedeniňi bilmek - saglygyňy berkitmek.
Biziň lukmançylyk iş normatiwlerimize laıyklykda, Saglyk öıündäki onkolog lukmanyň 1 näsagy kabul etmeli wagty 15 minuta deň bolup durıandyr. Lukmanlaryň iş wagtynyň çäkliligi, olara näsag bilen oturyp arkaıyn gepleşmäge, bu howply kesel kesgidini äşgär edip, düşündiriş bermäge mümkinçilik bermeıär. Hemme gürrüňdeşlikler "iş ylgawynda" alnyp barylıar. Edil şunuň ıaly ıagdaıa onkologiıa merkezli keselhanalarda hem syn edip bolıar. Wagt çäkliligi, howlukmaçlyk, dogrusyny aıdanyňda, köp halatlarda lukmanlaryň biraz wagtlyk näsaga üns bermek isleginiň bolmazlygy, näsaga teselli beriji sözleri aıtmagy aňyrda dursun, köp halatlarda gerek boljak bejergi çäreleri barada düşündiriş bermäge hem mümkinçiligi tapdyrmaıar.
Şeıle wagt näsag öz ıakyn dost-ıarlarynyň goldawyna, kömegine mätäçdir. Eger howsalaly ıagdaı ıüze çykyp, ıakyn adamyňyzy barlaga iberıän bolsalar, onuň bilen bile gitmäge çalyşmalydyr. Çynlakaı ıagdaı döräıende hem, siz diňe bir öz ıakyn adamyňyza kyn pursatda goldaw bermän, eısem lukman bilen bejerginiň peıdaly usullary barada maslahat edip bilersiňiz.
"Kabul etmek" tapgyrlary
Hemme adamlar dürli häsiıetli bolsa-da, olaryň stresse bolan duıgurlygy birmeňzeşdir. Dürli adamlarda "kabul etmek" häsiıeti dürli derejede ıüze çyksa hem, aşakda suratlandyrylıan gam-gussaly ıagdaılary "rak" kesel kesgidi goılan hemme näsaglar diıen ıaly başyndan geçirıändirler. Şeıle näsaglaryň keselini bilenden soň özüni alyp baryş häsiıetleriniň üıtgeıiş tapgyrlaryny bilmek, olaryň ıakyn garyndaşlaryna kömegiň, aragatnaşyklaryň dogry, peıdaly ugurlaryny saılap almaga kömek eder.
"Şok ıagdaıy" tapgyry – uzaga çekmeıär, ıöne örän aıgytly bolup geçıär. Adam öz keseli barada bilenden soň, öz durmuşyna başga-ça seredip başlaıar. Näsag gama batıar, aglaıar, keseliň döremeginde özüni günäkärleıär, öz-özüne rehimi gelıär, gynanmalary başdan geçirmezlik üçin öz ölümini hem diläp bilıär. Adam ägirt uly emosional zarbany başdan geçirip, ol pursat hakykata baha bermek mümkinçiligini ıitirıär. Bejerginiň peıdaly netijeleri berjegini bilse hem, şok ıagdaıynyň öňüni alyp bolmaıar. Emosional "tolgunma" geçıänçä garaşmalydyr.
Inkär etmek – bu tapgyrda psihologiki taıdan goranma başlanyp, adam öz keselini inkär edıär, kabul etmeıär. Ol özüni we ıakynlaryny keseliň geçjekdigi barada ynandyrıar. Elbetde, näsagda ynam döretme we ony goldama wajypdyr. İöne öz ıagdaıyňy kabul etmezlik bejergi baradaky çözgüde täsirini ıetirmeli däldir. Bu tapgyrda köp näsaglar lukmançylyk kömeginden ıüz öwrüp, halk lukmançylygyna, tebiplere, palçylara ıüzlenmegi dogry hasaplaıarlar. "Lukmanlaryň aıdyşy ıaly, meniň keselim çynlakaı däl. Ony çalt bejerip bolıar!", "Maňa göz degen bolmagy ıa-da doga edilen bolmagy mümkin. Men palça baraıyn" diıen pikirler bilen adam gymmatly wagty ıitirmegi mümkindir. Halk lukmançylygy rak keselini bejermeıär we bu ıagdaıda lukmanlaryň beren bejergisini almagy ynandyrmalydyr.
Gazaplanma – bu hem goranma usuly bolup, başga adamlara bolan gahar-gazap, öıkeleme adamyny öz saglygyna ünssiz garandygy babatda öz-özüni günäkärlemekden goraıar. Adam lukman bilen aragatnaşygyny kesip, saglygy goraıyş işgärlerini, garyndaşlaryny oňa düşünmezlikde günäkärläp biler. Ol hatda ıakyn adamlary özüniň kesele uçramagynda günäkär edip hem biler: oňa göz degirdiler, gargyş ıolladylar, ıokuşdyrdylar... Bu tapgyr garyndaşlar üçin çylşyrymly döwür bolsa-da, ony näsagyň göwnüne degmezden, onuň öıkesini, gazabyny güıçlendirmezden, gapma-garşylyksyz geçmäge ymtylmalydyr. Bu tapgyrda öz-özüňe kast etmegiň hem bolup biljekdigini ıatda saklamalydyr. Gapma-garşylyklaryň öňüni almak üçin ıakyn adamyňyzy, eger onuň ıalňyş pikirlenmeleri aıdyň hem bolsa, ynandyrjak bolmaň. Bu tapgyrda iň peıdaly çözgüt – adamynyň ünsüni sowmakdyr. Haçanda çagajyk kellesini oturgyja degrip aglanda, biz onuň ünsüni penjirede oturan guşjagaz bilen sowıarys. Ulularyň ünsüni sowma has çylşyrymly, ıöne sabyrly we tutanıerli bolup, jan etmelidir.
Gamgynlylyk – hemme başdan geçirlen kynçylyklaryň jemlenmesidir. Adam gamgynlylyk halyna uçrap, bejergi bilen hem, ıakynlary bilen aragatnaşyk saklama bilen hem gyzyklanmaıar. Näsaglaryň käbirleri üçin bu tapgyrda düış görme netijesinde öz ıagdaıyna baha berme häsiıetlidir. Bu tapgyrda hem özüňe kast etmek synanşyklary ıüze çykyp bilıändir. Näsagyň içki gam-gussaly duıgularyna ıakynlary düşünme bilen çemeleşmelidir. Näsagy zorluk bilen gepletjek bolmakdan ıa-da "Biz seniň sagalmagyň üçin elimizde baryny edıäris, sen bolsaň bir gowy söz hem aıdyp bileňok!" diıen ıaly äheňde igenmekden gaça durmalydyr. İumşaklyk we düşünme bildiriň, näsagyň ıeke özüni goımaň. Daş-töweregine biperwaı bolup görünse-de, ol söhbetdeşe mätäçdir. Iň bolmanda, onuň ıanynda bolup, oňa ruhy goldaw beriň: bileje kinofilm görüň, saz diňläň ıa-da bir jaıda bolup, heriňiz öz işiňize gümra boluň. Onuň özi aragatnaşyk açmaga isleg bildirıänçä, garaşyň.
Kabul etme – keseli kabul etmäniň geň tapgyry bolup, ol adamynyň durmuşyny üıtgetmäge ukyplydyr. Onkologlar bu tapgyry başdan geçirıän näsaglaryň uly bir ruhy ösüşi başdan geçirıändigini belleıärler. Adam öň öz durmuşyny meıilleşdirip ıaşan bolsa, häzir ol häzirki ıaşaıan minudyna, sagadyna salgylanyp, oňa guwanyp ıaşaıar. Wagt näsaglaryň aňynda saklanıar – onuň her minudy wakalara, duıgulara baı bolup geçıär. Gynansakda, köpleriň aňynda onkologiki keseller ölüm bilen deňlikde goıulıar we olar bu tapgyrda ony ıaşaışyň bir bölegi ıaly kabul edıärler we özlerini azat hasaplaıarlar. Bu tapgyrda garyndaşlaryň esasy wezipesi – ıakyn adamlarynda dörän ıakymly duıgulary saklamak we ösdürmekdir. Onuň üçin näsagyň dünıäsini ıakymly saz bilen baılaşdyrmalydyr, mümkin bolsa, tebigata gezelenji, ıakyn dost-ıarlary bilen söhbetdeşligi gurnamalydyr. Mümkin boldugyça, ıakynyňyzy begendiriň, wagtyň geçmegi bilen onuň sagaljagyna ynam dörediň.
336 gezek okalan