﻿ Tarhan Koleji - Kolej, Rehberlik, Makaleler, Eylul 2013
ERGENLİK DÖNEMİNDE BENLİK GELİŞİMİ VE ANNE-BABA TUTUMLARI
Kişiliğin gelişimi açısından kritik bir dönem olarak değerlendirilen ergenlik çağı gencin çevreden gelen olumlu ya da olumsuz birçok uyarandan etkilenmesini beraberinde getirir. Bu yönde yapılan araştırmalar, içinde bulunduğu aile ortamını çocukluktan itibaren gencin kendisi ile ve çevresi ile olan ilişkilerinde temel koşulları belirleyen en önemli etmen olarak görmüştür.
Ergenlik dönemi ile birlikte ivme kazanan ve yaşam boyu etkin bir süreç içinde gelişecek olan benlik bireyin yakınında bulunan kişilerin ona karşı tutumları ile şekillenmeye başlar. Bu bağlamda benliğin oluşumunda anne-baba tutumlarının oldukça önem taşıdığını görmekteyiz.
Anne-baba tutumlarını otoriter baskıcı tutum, ilgisiz tutum, aşırı koruyucu tutum, aşırı hoşgörülü tutum, dengesiz ve kararsız tutum ve destekleyici tutum olarak ana başlıklar altında inceleyebiliriz.
Anne babanın katı bir disiplin uyguladığı, kurallara uyulması konusunda baskıcı tavır sergilediği bir tutum şeklidir. Bu tutum çocuğun varlığını yok sayarak anne- baba tarafından çocukta oluşması istenen yapıya hizmet eder. Mutlak standartların olduğu bu ailelerde çocuk nazik, uslu, sessiz bir yapı sergilemesine karşın silik, çekingen ve dış denetim odaklı bir yapıya sahip olabilir. Anne-baba, çocuğun itaatini bir erdem olarak görür ve çocuk anne-babanın anlayışı ile çatışan inanç ve davranışlar göstermeye kalkıştığı noktada, ebeveyn onun öz iradesini cezalandırıcı yöntemlerle dizginler ve çocuğun kendi anlayışı çerçevesinde kalması gerektiğini düşünerek onun otonomisini kısıtlamaya yönelik tepkiler verir.
Otoriter tutuma sahip ailelerde yetişen gençler anne babanın isteklerine karşı çıktıklarında cezalandırılacaklarını ya da dışlanacaklarını bildiklerinden dolayı duygu ve düşüncelerini bastırır. Öfke ve kızgınlık duygularını açık biçimde ifade edemez. Bu durumun sonucunda ergende pasif saldırgan bir yapı oluşur ve bu saldırganlık duygularını kendisinden daha zayıf gördüğü bireylere yöneltebilir. Kendisini aile içinde var edemeyen ergen kabul görme duygusunu dışarıda aramaya başlayacaktır. Hiçe sayılan benlik güçlenmek isteyecektir. Bu durumda onu önemseyen ona güç vaadlerin de bulunan gruplara ya da kişilere yönelecektir. Aile içinde ipotek altına alınan benlik bu seferde önemsenmek pahasına başkaları tarafından yönlendirilecektir. Çoğu kez bu yönlendirmelerin olumlu sonuçlar doğurmadığına şahit olmaktayız.
Anne babaların çocuklarına karşı kayıtsız kaldığı, onları görmezden geldiği bir tutum şeklidir. Bu ailelerde genelde herkes kendi halindedir ve iletişim kopuktur. İlgi görmeyen ergen varlığını anne babasına duyurmak için uygun olmayan yöntemlere başvurabilmektedir.(fiziksel zarar, yalan, küfür vb.) Otoriter tutumda denetim altına alınarak yok sayılan benlik bu tutumda da görmezden gelinerek ergende aynı duyguyu uyandırmaktadır. Öfke ve Saldırganlık! Yeterince doyurulmamış benlik kendisini var etmek, ilgi görmek ve onay almak adına bazen uygun olmakla birlikte çoğu kez uygun olmayan yöntemlere başvurmaktadır. Bu yöntemler ise geçici süreliğine işe yarasada çoğu kez uzun vadede sıkıntı yaratacak olan sorunlara sebep olmaktadır.
Anne babaların çocuğunu fazlaca koruduğu, aşırı özenli olduğu bir tutum şeklidir. Genellikle anne ve çocuk arasında yaşanan bu durumun ardında çoğunlukla annenin duygusal yalnızlığının yattığı tespit edilmiştir. Aşırı koruyucu tutuma sahip anne çocuğu ile bütünleşerek onun gelişimine uygun davranmasını engelleyici davranışlarda bulunmaktadır. Toplumumuzda da “ilgili anne” adı altında desteklenen bu tutum maalesef çocuğun benlik yapısına çok ciddi zarar vermektedir.
Çocuklukta gelişimine izin verilmeyen benlik yapısı ergenlik dönemine geldiğinde çeşitli sıkıntılar ile karşılaşmaktadır. Zira artık yetişkinliğe doğru ilerlemektedir. Ondan yavaş yavaş bağımsız bir kişilik yapısı oluşturması beklenmektedir. Ancak gencin çocukluğunda yaşadığı bağımlılıktan kurtulması kolay olmayacaktır. Bununla birlikte anne baba bu seferde genci yine zarar görmemesi adına korumaya devam etmektedir. Genelde aile kendisini “sana güveniyorum ama dışarıya güvenmiyorum” cümlesi ile savunur. Ama ailenin unuttuğu önemli bir şey vardır. Çocuğu dışarı ile önünde sonunda tek başına mücadele etmek zorunda kalacaktır. Bir iş başvurusuna giderken ailesi ile gidemez. Karşı cins ile birlikteliğini ailesi ile yaşayamaz. Askere ailesi birlikte gidemez. Bu durumlar ve benzeri durumlar ile karşılaşan kişi hem ergenlik döneminde hem de yetişkinlik döneminde ne yapacağını bilemez ve çoğu kez içinden çıkamadığı problemler yaşar.
Aşırı koruyucu tutum ile yetiştirilen çocuklarda güvensiz bir yapı oluşurken ileride diğer kimselere aşırı bağımlı ve duygusal kırıklıklar yaşayan bir kişilik yapısı sergiledikleri gözlemlenmiştir. Bu yapıya sahip kişilerin aynı koruyucu tutumu gelecekte eşinden de bekleme ihtimali yüksektir. Toplumumuzda sıkça rastlanan gelin kaynana arasındaki çatışmaları en sık yaşayan erkeklerin çoğunun aşırı koruyucu tutuma sahip ailelerde yetiştikleri tespit edilmiştir.
Aşırı Hoşgörülü/Gevşek Tutum
Genellikle kalabalık yetişkinlerin olduğu aile ortamında tek olan çocuklara karşı ya da orta yaşın üstünde çocuk sahibi olunan ailelerde geliştirilen bir tutumdur. Bu ortamda çocuk nerdeyse tüm inisiyatifi ele almıştır ve aile bireyleri onun isteklerine kayıtsız şartsız uyarlar. İsteklerin aile tarafından sınırsızca karşılanması çocukta bencil, şımarık, başkalarına karşı hak tanımayan bir yapının gelişmesine sebep olur.
Anne babanın aşırı hoşgörü ve yetersiz ceza uygulaması özellikle çocukluğun ikinci yarısında saldırgan davranışlarla sonuçlanır. Bu çocukların aile dışındaki ilişkilerinde sömürücü ve otoriteye karşı başkaldıran tavırlara sıkça rastlanmaktadır. Bu durumun nedeni aile içinde isteklerine karşı gördükleri sınırsız hoşgörüyü dışarıda görememeleridir. Ergenlik dönemine gelinmesi ile birlikte isteklerin daha farklı boyutlara ulaşması ve hem aile tarafından karşılanmasının zorluğu hem de toplum tarafından koyulan sınırların artması, ergende şiddetli çatışmalar yaşamasına sebebiyet vermektedir. Yine bu durum öfkeli bir benlik yapısının gelişmesine zemin hazırlayacaktır.
Bu tutum anne-baba arasındaki görüş ayrılığından kaynaklandığı gibi anne ve babanın kişisel olarak sergiledikleri değişken davranışlar sonucunda oluşur. Annenin çocukla ilgili aldığı kararı babanın eleştirmesi, babanın aldığı kararı annenin eleştirmesi çocukta dengesizlik oluşturmaktadır. Yine çocuğun aynı davranışına bazen olumlu bazen olumsuz tepki verilmesi çocukta iç çatışmalara ve huzursuzluklara sebep olmaktadır.
Ergenlik döneminde kendisine bir kimlik oluşturmaya çalışırken yaşadığı çatışmalara ailesinden gördüğü tutarsız davranışların da eklenmesi ile birlikte ergenin yükü daha fazla artar. Ergen yaşadığı bu çatışmaları aşamadığı takdirde karar vermekte zorlanan ruh hali değişken bir benlik yapısı oluşturur.
Bu tutuma gösteren anne-baba her çocuğun kendine has ve biricik olduğunu kabul ederek öncelikle onun varlığını sahiplenmek yerine varlığına saygı duymayı seçer. Bu sayede çocuğun aile içinde kendisini var etmesini sağlayarak yeteneklerini en üst düzeyde açığa çıkartmasına yardımcı olur.
Bu tutumda ev içinde çocuğun kabul edilen ve kabul edilmeyen davranışlarının sınırları bellidir ve bu sınırlar içinde çocuk özgürdür. İhtiyaçları anne-baba tarafından karşılanan çocuğa bir yandan da kendi başına yapabilecekleri konusunda özellikle anne tarafından yalnız başına hareket etme fırsatı tanınır. Böylece öz güvenin gelişmesinde önemli adımlar atılmış olur. Bu tutum ile yetiştirilmiş bir çocuk ergenlik dönemine geldiğinde artık yetişkin bir birey olmaya aday olduğunun farkında olacaktır. Kişi çocukluğunda varlığına duyulan saygı ve buna bağlı olarak varlığını gerçekleştirmesine yönelik verilen fırsatları ergenlik döneminde düşünceleri ile ve duyguları ile yorumlayarak olumlu bir benlik yapısı geliştirecektir.
İnsan yaşamında benliğin gelişiminde kritik olarak nitelendirilebilecek iki dönemden bahsedebiliriz. Bunlardan birincisi 0-7 yaş arasındaki dönem. İkincisi ergenlik dönemidir.
Ergenliği benlik yapısının şekillendiği önemli bir dönem olarak görürsek bu yapının temelinin de çocukluk dönemi olduğunu söyleyebiliriz. Yani temel ne kadar sağlamsa benlik yapısı da o oranda güçlü olacaktır. Çocukluk döneminde özerklik, sorumluluk, girişimcilik gibi özellikler belli oranda kazanılmışsa ergenlik döneminde de bunların üzerine inşa edilen bir yapı ortaya çıkacaktır. Bu özellikler kazanılmadığı takdirde ergen ve aile hep birlikte bu durumun sıkıntısını çekmeye başlayacaktır. Aslında bu sıkıntıları çocuklukta verilemeyen tepkilerin çığlıkları olarak değerlendirebiliriz. Çoğu anne-baba bu çığlıklara şaşırarak çocuklarına ne olduğunu anlayamadıklarını küçükken hiç böyle olmadığını söylerler. Olan şudur. Artık çocuğunuz büyümüştür ve kendisini ifade etmeye çalışıyordur. Bu ifade bazen istenilmeye tarzda olsa da.
Özetle İnsan yapısını bir müzik aletine benzetecek olursak çocuklukta yapılan iyi bir akort ergenlikte ve tüm yaşam evrelerinde hoş melodiler duymamıza sebep olacaktır. Halil Cibran çocuklar adlı şiirinde bizlere bu akordu nasıl yapacağımızı çok güzel bir dille anlatmış.
Yazan : Esma AYDIN