Arşiv (June 2006) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Toplum > Çoğun azlığı
MUT­LU­LUK, bir sü­re­dir psi­ko­lo­ji bi­li­mi­nin il­gi­si­ni çe­ken bir kav­ram. Ya­pı­lan araş­tır­ma­lar, ki­şi ba­şı­na dü­şen mil­lî ge­li­rin yok­sul­luk sı­nı­rın­dan or­ta hal­li ya­şam dü­ze­yi­ne yük­sel­me­siy­le bir­lik­te, zen­gin­li­ğin mut­lu­luk üze­rin­de­ki et­ki­si­nin azal­dı­ğı­nı gös­te­ri­yor. Do­la­yı­sıy­la, Ja­pon­ya Po­lon­ya’dan on kat da­ha zen­gin ol­ma­sı­na rağ­men, Po­lon­ya’da da en az Ja­pon­ya’da­ki ka­dar mut­lu in­san bu­lu­nu­yor. Bu du­ru­mu, ay­nı ulu­sun za­man için­de­ki zen­gin­leş­me­si­ni dik­ka­te al­dı­ğı­mız­da da gö­rü­yo­ruz: Ame­ri­ka’da zen­gin­lik 40 yıl için­de 5 kat da­ha art­mış ol­ma­sı­na rağ­men, bu­nun in­san­la­rın mut­lu­lu­ğu üze­rin­de an­lam­lı bir et­ki­si ol­ma­dı­ğı gö­rü­lü­yor.
Pe­ki pa­ra de­ğil­se, mut­lu­lu­ğu sağ­la­yan şey ne? Mut­lu­lu­ğu sağ­la­yan en önem­li et­ken; ya­kın sos­yal iliş­ki­ler. Öz­nel iyi­lik his­si­ni, di­ğer in­san­la­ra duy­du­ğu­muz bağ­lı­lık­tan da­ha çok dev­şi­ri­yo­ruz. “Mut­lu ol­mak”la top­lum­sal bağ­lı­lık, bağ­la­na­bil­me, dost­luk ku­ra­bil­me ara­sın­da bir iliş­ki var. Bir baş­ka de­yiş­le “kalp­ten kal­be bir yol var­dır” ve iş­te o yol, in­san­la­rı ‘mut­lu’ eder.
Son yıl­lar­da ya­pı­lan ba­zı sos­yal psi­ko­lo­ji ça­lış­ma­la­rın­da, mad­dî re­fah­ta­ki ar­tı­şın öz­nel iyi­lik his­si­ni be­ra­be­rin­de ge­tir­me­di­ği vur­gu­la­nı­yor. Hat­ta tam ter­si­ne, gü­nü­müz­de mut­lu­luk ve esen­lik­te kay­da de­ğer bir azal­ma­nın ya­şan­dı­ğı id­di­a edi­li­yor. Ya­şan­tı­mı­za da­ir pek çok se­çim ile kar­şı kar­şı­ya­yız; bu he­pi­miz için aşı­rı bir yük. Ay­rı­ca ha­zır bir kim­li­ği be­nim­se­mek ye­ri­ne, mo­dern dün­ya­da ar­tık ken­di­mi­ze ye­ni bir kim­lik ya­rat­mak ve­ya keş­fet­mek du­ru­mun­da­yız.
Ar­tan re­fah ve öz­gür­lü­ğe kar­şın, gü­nü­müz­de bir be­del ola­rak, sos­yal iliş­ki­le­ri­mi­zin ni­ce­li­ğin­de ve ni­te­li­ğin­de bir azal­ma ya­şı­yo­ruz. Da­ha çok ka­za­nıp, da­ha çok har­cı­yor; fa­kat di­ğer in­san­lar­la da­ha az za­man ge­çi­ri­yor; git­tik­çe yal­nız­la­şı­yo­ruz. Ya­kın iliş­ki­le­rin oluş­ma­sı za­man ve emek is­ter. Oy­sa za­man, mut­lak bi­çim­de sı­nır­lı bir kay­nak­tır. Tek­no­lo­ji za­man ka­zan­dı­ran icat­lar ya­pa­dur­sun, za­man ile il­gi­li sı­nır­lı­lık­la­rı­mız gi­de­rek ar­tı­yor. Mo­dern uy­gar­lık, “eş­ya­dan ya­na zen­gin, za­man­dan ya­na yok­sul” bi­rey­ler üre­ti­yor.
An­lam­lı sos­yal iliş­ki­ler kur­mak ve sür­dür­mek, ar­zu et­me­sek bi­le, bu iliş­ki­ler ta­ra­fın­dan sı­nır­lan­ma­yı ka­bul­len­me­mi­zi ge­rek­ti­rir. İn­san­la­ra bağ­lan­dı­ğı­mız­da se­çe­nek­le­ri­miz sı­nır­la­nır. Ca­nı­mız her is­te­di­ğin­de çe­kip gi­de­me­yiz; he­sap ver­me­miz ge­re­ken bir mer­ci ve so­rum­lu­luk his­set­ti­ği­miz in­san­lar var­dır. Eko­no­mik pa­zar­da ki­şi­ler tat­min ol­ma­dık­la­rın­da, terk et­me­yi, bı­ra­kıp git­me­yi ter­cih eder­ler: Eğer bir lo­kan­ta­nın hiz­me­tin­den mem­nun kal­maz­sak, bir da­ha or­a­ya git­me­yiz ve so­run bi­ter. Gü­nü­müz­de bu “kul­lan-at” kül­tü­rü in­san iliş­ki­le­ri­ne de si­ra­yet et­miş ol­mak­la bir­lik­te, sev­dik­le­ri­mi­zi, dost­la­rı­mı­zı, so­run çık­tı­ğın­da, öy­le bir lo­kan­ta­yı terk eder gi­bi ko­lay­lık­la terk ede­me­yiz; tam ter­si­ne sı­kın­tı­la­rı­mı­zı dil­len­dir­mek, so­run­la­rı çöz­mek için ça­ba­la­mak ge­re­kir. Ça­ba­la­rı­mız so­nuç­suz kal­sa da, de­ne­me­ye de­vam ede­riz. Terk et­me ve bı­ra­kıp git­me, en son baş­vu­ru­la­cak çö­züm­ler­dir.
Ha­ya­tın her ala­nın­da git­tik­çe da­ha çok se­çim fır­sa­tı­na sa­hip ol­mak, as­lın­da fark et­ti­ği­miz­den da­ha çok kay­gı ya­ra­tı­yor. Seç­mek zo­run­da kal­mak ba­zen ira­de­le­ri felç edi­yor; bol­luk, seç­me­ye har­ca­nan me­sa­iy­le ya­kın in­san iliş­ki­le­rin­den ça­lı­yor. Böy­le­ce öz­gür­lü­ğün kö­le­li­ği­ne ya­ka­lan­mış olu­yo­ruz. Ara­la­rın­da se­çim ya­pa­bi­le­ce­ği­miz o ka­dar çok şey var ki, in­san ol­ma­ya ayır­dı­ğı­mız za­man aza­lı­yor. Seç­me şan­sı çok, ama mut­lu­luk az.
Bil­ge ro­man­cı Sol­je­nit­sin, “ele ge­çi­re­rek de­ğil, ele ge­çir­me­yi red­de­de­rek” in­san­lı­ğa ula­şa­bi­le­ce­ği­mi­zi söy­lü­yor­du. Hep da­ha faz­la­sı­na ulaş­mak için ça­ba­la­mak ye­ri­ne, sa­hip ol­ma ya­rı­şın­dan çe­ki­le­rek, pay­la­şa­rak, ve­re­rek... Türk­çe Ge­o’nun ikin­ci sa­yı­sın­da­ki, “vaz­geç­me­yi bi­len­ler” baş­lık­lı dos­ya­da yer alan söy­le­şi­sin­de do­lar mil­yo­ne­ri Zell Kra­vinsky, “ev­siz­ler var­ken, kim­se­nin iki eve sa­hip ol­ma­sı­na ge­rek yok” di­yor­du. “İn­san­la­rı sev­mek ge­nel­lik­le ai­le­de baş­lar, der­ler. Ama ben­ce ge­nel­lik­le ai­le­de de bi­ti­yor.” İn­san­la­rın yal­nız­ca ken­di­le­ri­ni, ai­le ve ya­kın çev­re­le­ri­ni dü­şün­dü­ğü bir dün­ya­da, var­lı­ğı­nın önem­li bir kıs­mı­nı yok­sul­la­ra ve tıb­bî araş­tır­ma­la­ra ba­ğış­la­yan kah­ra­ma­nı­mız, bu­nun­la ye­tin­me­miş, bir de böb­rek­le­rin­den bi­ri­si­ni her­ke­sin şaş­kın ba­kış­la­rı al­tın­da si­ya­hî bir has­ta­ya ver­miş­ti.
Dün­ya­yı bir ce­hen­ne­me çe­vi­ren kü­re­sel ta­mah­kâr­lı­ğa rağ­men kâi­nat, kar­şı­lık­lı mü­ca­de­le ka­dar kar­şı­lık­lı yar­dım­laş­ma­ya da ta­nık­lık eder. Bi­ri­mi­zin mut­lu­lu­ğu­nun he­pi­mi­zin mut­lu­lu­ğu­na bağ­lı ol­du­ğu yo­lun­da­ki ah­la­kî duy­gu ile in­san olu­ruz. Ho­pi Kı­zıl­de­ri­li­le­rin­de ço­cuk­la­ra en yü­ce de­ğe­rin “iyi bir Ho­pi yü­re­ği”ne sa­hip ol­mak ol­du­ğu öğ­re­ti­lir­miş. Bu etos, di­ğer­le­ri­ne gü­ven­me­yi ve say­gı duy­ma­yı, her­ke­sin hak ve iyi­li­ği­ni gö­zet­me­yi em­re­der. Tıp­kı bi­zim ge­le­nek­sel kül­tü­rü­müz­de ol­du­ğu gi­bi, iç hu­zu­run; ver­mek, pay­laş­mak ve dün­ya­nın “mah­rem ma­ce­ra”sın­da yol­daş­lık et­mek­te bu­lun­du­ğu­nu ön­gö­rür.
Mo­dern dün­ya­da dik­ka­te al­ma­mız ge­re­ken se­çe­nek­ler art­mış­tır ve red­det­ti­ği­miz se­çe­nek­ler, tüm al­be­ni­le­riy­le bi­ze uzak­tan göz kırp­ma­ya de­vam et­mek­te­dir. Ak­lı­mız on­lar­da kal­dı­ğı için, seç­miş ol­du­ğu­muz şey­den sağ­la­dı­ğı­mız do­yum azal­mak­ta­dır. Seç­me­di­ği­miz al­ter­na­tif­le­ri ve on­la­rın muh­te­mel ge­ti­ri­le­ri­ni zih­ni­miz­den ata­ma­dı­ğı­mız için, seç­ti­ği­miz şey­le il­gi­li ya­şa­ya­ca­ğı­mız do­yum, seç­me­dik­le­ri­mi­zin öz­le­miy­le ha­yal kı­rık­lı­ğı­na yol açar.
Pek çok se­çe­ne­ğe sa­hip ol­ma­nın bi­zi te­dir­gin et­me­si­nin bir ne­de­ni de, ter­cih­le­ri­mi­zin ar­tık ta­ma­mıy­la bi­zim so­rum­lu­lu­ğu­muz­da ol­ma­sı­dır. Ba­şa­rı­lar da ba­şa­rı­sız­lık­lar da ar­tık im­kân­lar­la de­ğil, bi­zim se­çim ve ka­rar­la­rı­mız­la iliş­ki­li­dir. Do­la­yı­sıy­la muh­te­mel ba­şa­rı­sız­lık­la­rın tek so­rum­lu­su biz olu­ruz.
Ver­di­ği­miz ka­rar­la­rın bi­zi ha­yal kı­rık­lı­ğı­na uğ­rat­ma­sı­nın bir di­ğer ne­de­ni ise, adap­tas­yon de­di­ği­miz sü­reç­tir. Haz duy­du­ğu­muz şey­le­re alı­şı­rız ve on­lar böy­le­lik­le bi­rer haz kay­na­ğı ol­mak­tan çı­kar. Adap­tas­yon yü­zün­den, olum­lu de­ne­yim­ler­den al­dı­ğı­mız haz, sü­rek­li de­ğil­dir. Da­ha da kö­tü­sü in­san­lar sık­lık­la bu ger­çe­ğin far­kı­na var­maz, ya­ni enin­de so­nun­da adap­tas­yon sü­re­ci­nin iş­le­ye­ce­ği­ni um­maz­lar. Haz­zın ve zev­kin za­man­la azal­dı­ğı­nı gör­mek sık­lık­la bek­le­me­di­ği­miz ve hoş­nut ol­ma­dı­ğı­mız bir sür­priz ola­rak kar­şı­mı­za çı­kar.
Mo­dern ha­yat­ta de­ne­yim­le­ri­miz­den al­dı­ğı­mız tat­mi­nin azal­ma­sı­nın ne­den­le­rin­den bi­ri de ken­di ya­şan­tı­la­rı­mı­zı kı­yas­la­ya­ca­ğı­mız şey­le­rin bol­lu­ğu­dur. Ve se­çe­nek­ler­de­ki çok­luk bu tat­min­siz­li­ğe kat­kı­da bu­lun­mak­ta­dır. Mad­dî ve sos­yal şart­la­rı­mız ge­liş­tik­çe ken­di­mi­zi kı­yas­la­dı­ğı­mız stan­dart­lar da de­ğiş­mek­te­dir. Haz duy­gu­su­nun re­fe­rans nok­ta­sı art­tık­ça, bek­len­ti­le­ri­miz ve ha­yal­le­ri­mi­zin çı­ta­sı da yük­se­lir. Se­çe­nek­le­rin art­ma­sı ka­çı­nıl­maz bi­çim­de bek­len­ti­le­rin de art­ma­sı­na ne­den ol­mak­ta­dır.
Mo­dern dün­ya­da is­ten­me­yen, ha­yal kı­rık­lı­ğı ya­ra­tan her se­çim, hat­ta umul­du­ğu ka­dar haz ver­me­yen her olum­lu ya­şan­tı bi­le, ki­şi­nin ken­di ken­di­si­ni suç­la­ma­sı­na yol aç­mak­ta­dır. Ki­şi, ter­cih et­me­di­ği im­kân­lar ve ka­çır­dı­ğı fır­sat­lar yü­zün­den piş­man­lık duy­mak­ta, re­fah ve bol­lu­ğun or­ta­sın­da mut­suz ve tat­min­siz kal­mak­ta­dır. Mo­dern dün­ya­da kli­nik dep­res­yo­nun bu ka­dar yay­gın­laş­ma­sı­nın önem­li ne­den­le­rin­den bi­ri­si de bu­dur.
Ha­ya­tı sa­de­leş­tir­mek ge­re­ki­yor; ba­sit ya­şa­yan in­san­lar, ka­na­at ede­bi­len­ler, ele ge­çir­me­yi red­de­den­ler, ken­di­le­ri­ni sı­nır­lan­dı­ra­bi­len­ler bir adım ön­de yü­rü­yor. On­lar, na­di­de sa­rı la­le­ler gi­bi, ışıl­tı­la­rıy­la dün­ya­yı gü­zel­leş­ti­ri­yor.