Arşiv (September 2006) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Toplum > Komplonun imkânı
Sİ­YA­SE­TİN bir yö­nü her za­man ke­ha­net ola­gel­miş­tir. Çün­kü si­ya­se­tin ga­ye­si ge­le­ce­ğe ma­tuf­tur. Ge­le­cek­le il­gi­li bek­len­ti­ler ol­maz­sa si­ya­sa de­nen güç kul­la­nı­mı da ger­çek­le­şe­mez. Ge­le­cek­le il­gi­li bir ey­lem­de bu­lun­ma­ya ise geç­mi­şi­miz se­bep ol­mak­ta. Geç­miş­te­ki tec­rü­be­le­ri­miz, bu tec­rü­be­ler­le oluş­tur­du­ğu­muz ha­ya­ta yö­ne­lik ba­kış açı­mız, iliş­ki­le­rin ni­te­li­ği­ne da­ir bir fi­kir mey­da­na ge­ti­rir. Ve bu iliş­ki­le­rin ne an­la­ma gel­di­ği­ne yö­ne­lik fi­kir­le­ri­miz, ge­le­ce­ğin han­gi iliş­ki­ler ile ger­çek­le­şe­ce­ği­ni, baş­ka bir de­yiş­le, ge­le­cek­le il­gi­li ne­ler uma­bi­le­ce­ği­mi­zi be­lir­ler. Ge­le­cek­le il­gi­li umut­la­rı­mız bir is­tek ya da kor­ku ola­rak bi­zi bir ey­lem­de bu­lun­ma­ya yön­len­di­ri­yor­sa, bi­zi si­ya­set/ta­rih ala­nı­na da adım at­tır­mış olu­yor de­mek­tir.
Bir ey­le­min ga­ye­si ge­le­cek­te, se­be­bi ise geç­miş­te ol­ma­sı­na rağ­men, onun ne­li­ği şim­di­de sak­lı­dır. Çün­kü şim­di bir ey­le­min hu­su­le gel­me­si­nin su­re­ti gi­bi­dir ve bu su­ret ey­le­min ne an­la­ma gel­di­ği­ni ya­ni muh­te­va­sı­nı be­lir­le­ye­cek­tir. Su­re­tin im­kâ­nı­nı oluş­tu­ran me­kâ­na ise iliş­ki­ler denk gel­mek­te­dir. Ve in­sa­nın iliş­ki­le­re yö­ne­lik uf­ku, ta­ri­he ve ge­le­ce­ğe yö­ne­lik uf­ku ile bir­lik­te var olur. Çün­kü had­di­za­tın­da ta­rih ve ge­le­cek, in­san­la ve in­san iliş­ki­le­riy­le var­dır.
İliş­ki­le­rin im­kâ­nı ise me­kâ­nın bo­yut­la­rı gi­bi olan de­ğer­ler­le müm­kün olur. İn­sa­nın, tan­rı, ta­bi­at, di­ğer can­lı­lar ya da ken­di­si ile ger­çek­leş­tir­di­ği iliş­ki­ler­den mü­te­şek­kil olan ta­rih ve bu iliş­ki­ler­den mü­te­şek­kil ola­rak va­ro­la­cak bir ge­le­cek, ha­ya­tı­mı­zı ger­çek­leş­ti­rir­ken sa­hip ol­du­ğu­muz iliş­ki­le­ri an­lam­lan­dı­ran ve bir ey­le­min hu­su­le gel­me­si­ni müm­kün kı­lan de­ğer­ler­le, iliş­ki uf­ku­muz­la mu­kim­dir. İliş­ki­le­rin çe­şit­li­li­ği­ne ve iliş­ki­le­rin han­gi ga­ye­ler­le ger­çek­leş­ti­ği­ne da­ir an­la­yı­şı­mız açık ol­duk­ça, ha­yat açık ola­cak ve ge­le­cek, sür­priz­ler­den be­rî ola­cak­tır. Do­la­yı­sıy­la in­sa­nı (in­san­dan su­dur eden ey­lem ve iliş­ki­le­ri) ta­nı­mak, ta­ri­hi ta­nı­ma­nın ön ko­şu­lu ve si­ya­set yap­ma­nın da ol­maz­sa ol­ma­zı­dır.
Ge­le­cek­le il­gi­li bek­len­ti­le­rin ke­ha­net ol­ma­la­rı ve fa­kat ge­le­ce­ğin gel­di­ğin­de sür­priz­ler­den be­rî ola­bi­lir­li­li­ği, in­sa­nın ta­rih­le ve za­man­la ger­çek­leş­tir­di­ği iki tarz iliş­ki­ye ve in­sa­nı can­lı kı­lan bir çe­liş­ki­ye işa­ret et­mek­te­dir. Çok es­ki­ler­den be­ri in­sa­noğ­lu­nu il­gi­len­di­ren ve sa­hip ol­duk­la­rı ruh hal­le­ri­ne uy­gun bir yer­de ka­rar kıl­dık­la­rı bu so­ru­nun adı ta­ri­hi­miz­de ka­der ve ira­de ola­rak tes­bit edil­miş­tir.
Ta­ri­hi oku­yu­şu­muz ve ge­le­cek­le il­gi­li umut­la­rı­mız, ka­der ile ira­de ara­sın­da ku­ru­la­bi­le­cek kom­bi­nas­yon­lar ile ay­nı sa­yı­da ola­cak­tır. Bu denk­lem içe­ri­si­ne ka­tıl­ma­sı ge­re­ken bir di­ğer ko­nu da, ölüm son­ra­sı ha­yat­la il­gi­li ina­nış­lar­dır. En bü­yük ke­ha­net olan ahi­ret ha­ya­tı, ey­lem­le­ri­mi­zin, iyi-kö­tü, gü­zel-çir­kin şek­lin­de ni­te­len­me­si­ne ha­yır ve şerr ola­rak fark­lı bir bo­yut­ta tek­rar­dan ku­rul­ma­sı­na kay­nak­lık et­mek­te­dir. Ka­der ve ira­de al­gı­sı­nın ahi­ret ile iliş­ki­si ve bu iliş­ki­nin ki­şi­sel ha­yat ile top­lum­sal iliş­ki­ler bağ­la­mın­da na­sıl te­sis edi­le­ce­ği­ne da­ir fi­kir­ler na­sıl bir ha­yat ve ge­le­cek te­hay­yül et­ti­ği­mi­zi de oluş­tu­rur.
Eğer ka­der ağır ba­sar ve ira­de za­yıf­lar­sa, in­san­la­rın ki­şi­lik­le­ri si­lik­le­şir, an­la­mı­nı ve ga­ye­si­ni an­la­ya­ma­dık­la­rı ki­şi­le­rin ar­ka­sın­da bir yol tut­tur­ma­yı sı­ğı­nı­la­cak en emin yer ola­rak te­lak­ki eder­ler.
Eğer akıl ağır ba­sar ve tak­dir he­sa­ba ka­tıl­maz olur­sa, ta­ri­hi bi­çim­len­dir­me ve ki­şi­sel hırs­lar tüm ça­ba­la­rın mer­ke­zi­ni oluş­tur­ma­ya baş­lar ve o dün­ya­ya bun­dan son­ra hu­zur bir da­ha uğ­ra­maz olur. Dik­kat edi­le­cek olur­sa, ka­de­rin ağır bas­tı­ğı ve den­ge­nin ka­çı­rıl­dı­ğı ruh ha­li, oto­ri­te mer­kez­li bir ruh ha­li­ne işa­ret et­mek­te­dir. Her oto­ri­ter ta­vır­da ol­du­ğu gi­bi bu ruh ha­li de ta­rih­te ya­şa­yan ve ha­ya­tı ta­rih­ten ha­re­ket­le ku­ran bir at­mos­fer içe­ri­sin­de ya­şa­mak­ta­dır. İn­sa­nın ken­di ba­şı­na ta­ri­hi ta­şı­ma cü­re­ti­ni ifa­de eden ikin­ci kı­sım ise ta­ma­men ge­le­ce­ğe yö­nel­miş bir ruh ha­li ile ya­şa­mak­ta­dır.
Ah­lak ve Ta­rih
Ta­rih­le ve ge­le­cek­le if­rat ve tef­ri­te var­ma­yan bir iliş­ki­ye gi­re­bil­me­nin ye­gâ­ne yo­lu, için­de ya­şa­dı­ğı­mız anın ge­rek­li­lik­le­ri­ni bi­rin­cil önem­de vaz eden, ta­rih­le ve ge­le­cek­le il­gi­li tüm uf­ku­nu ey­lem­le­ri­mi­zin so­rum­lu­lu­ğu­na has­re­den; ah­la­kî bir ba­kış ve du­ruş­tur. Ka­der ve ira­de denk­le­mi­ne ahi­ret­ten ha­re­ket ede­rek ba­kan ki­şi için, ki­şi ak­mak­ta olan bir neh­rin üze­rin­de yol­cu­luk et­mek­te­dir. Ta­rih, on­dan ön­ce­si ve son­ra­sı di­ye bir ay­rı­ma ta­bi tu­tul­maz­dan ön­ce, ha­yat, ölüm­den ön­ce­si ve son­ra­sı ola­rak al­gı­la­nan bir ger­çek­li­ği ifa­de eder. Ha­yat ta­ri­he te­kad­düm eder. Var ol­ma­nın de­rin­li­ği­ne his­se­dil­di­ği ve ruh­tan ha­re­ket­le bir çev­re oku­ma­sı ya­pıl­dı­ğı bu ba­kış açı­sın­da iki ger­çek­lik iç içe ya­şa­mak­ta­dır. Ta­rih, ru­hun te­za­hür et­ti­ği dış­laş­tır­ma­lar­dan iba­ret iken ha­yat de­rin­li­ği­ne bir son­suz­luk­tan bes­len­mek­te­dir. Ta­rih­ten ha­re­ket­le ku­ru­lan ha­yat te­lak­ki­le­ri, in­sa­nı don­muş bir mad­dî ta­ri­he sı­kış­tı­ran, gü­cü ha­ya­tın mer­ke­zi­ne yer­leş­ti­ren bir ma­ni­ve­la­ya dö­nü­şür. Geç­miş ve ge­le­cek, ka­der ve ira­de ara­sın­da ter­ci­he zor­la­nan bi­linç, don­muş bir ka­lı­bın içi­ne bo­şal­tı­lıp ora­da don­ma­ya zor­la­nan bir bi­linç­tir. Ha­ya­tı bir güç çe­kiş­me­si­nin sah­ne­si ola­rak oku­ma­ya dö­nüş­tü­re­cek bu bi­lin­ci kı­ra­bil­mek, ah­la­kî so­rum­lu­lu­ğu­nu son­suz ger­çek­lik­ten ha­re­ket­le bir te­za­hür ola­rak için­de ya­şa­dı­ğı ger­çek­lik­te dış­laş­tır­ma­sıy­la müm­kün ola­bi­le­cek­tir. Tüm iliş­ki­le­rin bi­rer mey­dan oku­ma ola­rak al­gı­lan­dı­ğı ve hep­si­ne ce­vap ver­me gi­bi bir so­rum­lu­lu­ğu ki­şi­ye yük­le­yen bu bi­linç se­vi­ye­sin­de, sa­bit olan iliş­ki­ler içe­ri­sin­de ko­num­lan­mak­tan ve ta­ma­men iza­fi olan güç ara­yı­şı bir ya­nıl­sa­ma­ya de­la­let et­mek­te­dir. Çün­kü iki ger­çek­lik se­vi­ye­si ara­sın­da­ki iliş­ki­nin kop­tu­ğu bu du­rum, de­ğiş­ken, di­na­mik ve do­nuk ol­ma­yan iliş­ki ka­lıp­la­rı­nın sa­bit sa­nıl­ma­sın­dan kay­nak­lan­mak­ta­dır.
İliş­ki ka­lıp­la­rı, on­la­ra de­ğer­ler yük­len­me­si ile an­lam ka­zan­mak­ta­dır. Do­la­yı­sı ile şe­kil­sel ola­rak ger­çek­le­şen bir ey­le­min ger­çek an­la­mı ona yük­le­nen ga­ye/ni­yet ile müm­kün ol­mak­ta­dır. Ya­ni şe­kil­sel ola­rak ay­nı olan iki ey­le­mi bir bi­ri ile ay­nı ka­bul et­mek ken­di ba­şı­na ye­ter­li ol­ma­mak­ta­dır. Ta­rih ve ha­yat bu te­za­hür­le­ri esas al­dı­ğın­da, don­muş şe­kil­ler ara­sın­da ha­re­ket edi­yor de­mek­tir. An­cak, ta­rih­ten ve ha­yat­tan ko­nu­şul­ma­sı­nı müm­kün kı­lan şey, ni­yet­le­rin yö­nel­di­ği de­ğer­ler­den baş­ka­sı de­ğil­dir.
Komp­lo Han­gi Dün­ya­da­ki­le­re Ses­le­nir?
Komp­lo; sa­bit­le­nen iliş­ki­le­rin sa­bit­li­ği­ni mu­kim kı­lan ve fa­kat ha­ya­tı su­lan­dır­mak­tan baş­ka da bir ga­ye­ye ma­tuf ol­ma­yan bir söy­lem tar­zı­dır. Sa­bit iliş­ki­ler­de güç te­mer­kü­zü­nün müm­kün ol­ma­dı­ğı ve bu­nun ge­tir­di­ği; “ya­şa­mın an­la­mı­nın ger­çek­le­şe­mez olu­şu”ndan do­la­yı ya­şa­mı sa­bit­li­ğiy­le saç­ma­laş­tı­ran bir mo­dern sep­ti­sizm­dir. Sa­bit bir iliş­ki­ler ağı­na sa­hip olan ve fa­kat mer­kez­de ola­ma­yan kız­gın bir söy­lem­dir. Ken­di dur­du­ğu yer­den emin ola­ma­yan, aya­ğı­nı ba­sa­ca­ğı sa­bit bir ze­min­den mah­rum olan bu ruh, ço­ğu za­man gü­ce ta­pın­ma­nın bir ara­cı­sı ola­rak da iş­lev gör­mek­te­dir.
İki Ger­çek­li­ğin Müm­kün Te­za­hür­le­ri
İki ger­çek­lik ara­sın­da bir uyum ara­yı­şı ve her iki âle­min be­ra­ber­ce ya­şa­na­bi­lir kı­lın­ma­sı, eh­li­sün­ne­tin dur­du­ğu en te­mel du­ru­şa işa­ret et­mek­te­dir. İlk tar­tış­ma­lar­dan iti­ba­ren yö­ne­tim hak­kı­nı ve şek­li­ni tar­tış­mak­tan ıs­rar­la ka­çın­ma­sı, di­nin böy­le ikin­cil bir ala­na hap­se­dil­me kor­ku­sun­da­dır. Tar­tış­ma­ya gir­me­mek bi­linç­li bir bi­çim­de di­nin ana göv­de­si­ni ko­ru­mak için ya­pı­lan ken­di­ni tut­ma ey­le­mi­dir. Ha­ya­tın sa­bit­li­ği üze­ri­ne ku­ru­lan bu tar­tış­ma­lar eğer di­nin ça­tı­sı ha­li­ne ge­ti­ri­lir­se, ha­ya­tı­nı ahi­ret­ten ve son­suz­luk­tan ha­re­ket­le ku­ran bir ru­hu ta­rih­sel bir bi­çi­me sok­mak ola­cak­tır. Din, ta­rih­sel ku­rum­lar­dan ha­re­ket­le an­la­şıl­ma­ya baş­la­nın­ca, asıl ola­cak olan, ha­ya­tı an­lam­lan­dı­ra­cak son­suz âle­min bi­tip, ta­ri­hin tek ba­şı­na in­san için bir an­lam kay­na­ğı ol­ma­sı ola­cak­tır. Ve bu nok­ta­da ta­rih­sel­lik de­nen akım, di­ni an­la­ma­nın ye­gâ­ne yo­lu ola­rak te­sis edi­le­cek­tir. Ta­rih­sel ku­rum­lar, ki­şi­ler, sı­nıf­lar ve hak­lar di­nin ki­şi için ha­yat kay­na­ğı ol­ma­sı­nın ara­sı­na gi­re­cek ve ta­rih­sel ku­rum­lar di­ni an­la­ma­nın ye­gâ­ne yo­lu ola­cak­tır. Ka­to­lik­lik ya da Şi­i­lik bu tar­zın en ti­pik ör­nek­le­ri­dir.
Bir uyum ara­yı­şı ön­ce­lik­li ola­rak, son­suz­lu­ğu(mut­lak ola­nı) sı­nır­la­yan her tür­lü yol­dan has­sa­si­yet­le uzak du­ra­rak müm­kündür. Son­suz­luk, son­lu ola­nı ya­şa­ta­bi­lir; an­cak son­lu olan her za­man son­su­zu sı­nır­la­mak is­te­ye­cek­tir. De­ğiş­me­yen­ler ve de­ği­şen­ler ola­rak da ba­kı­la­bi­le­cek bu iliş­ki­de, de­ğiş­me­yen de­ğer­le­ri ha­ya­tın her ala­nı­na ta­şı­mak ve ta­ri­hin her anın­da var kıl­mak, uyu­mun amaç­lan­ma­sı­na matuftur. Bu uyu­mun bir ide­al ol­ma­sı, top­lum­sal ve bi­rey­sel he­def­le­rin uyuş­ma­sı ile ada­let fik­rin­de bir ka­ra­ra va­rır. Dev­let­ten bek­le­nen de, esas ola­rak ki­min yö­net­ti­ği de­ğil, yö­ne­te­nin ada­let­li olup ol­ma­dı­ğı, ya­ni de­ği­şen ta­rih­sel ger­çek­li­ği, de­ğiş­me­yen son­suz ger­çek­li­ğe uy­du­rup uy­dur­ma­dı­ğı­dır.