Download "EDĐNĐLMĐŞ MALLARA KATILMA REJĐMĐNDE MAL GRUPLARI - ISPAT KURALLARI VE EŞLERĐN PAYLI MÜLKĐYETĐ ALTINDAKĐ MALLARA ĐLĐŞKĐN DÜZENLEMELER"
1 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 491 EDĐNĐLMĐŞ MALLARA KATILMA REJĐMĐNDE MAL GRUPLARI - ISPAT KURALLARI VE EŞLERĐN PAYLI MÜLKĐYETĐ ALTINDAKĐ MALLARA ĐLĐŞKĐN DÜZENLEMELER Yrd. Doç. Dr. Mehmet Beşir ACABEY * GĐRĐŞ Bilindiği üzere 1 Ocak 2002 tarihinde, 4721 sayılı yeni Medeni Kanunun yürürlüğe girmesiyle Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi, yasal rejim olarak hukuk hayatımıza girmiştir. Ülkemizde mal rejimi sözleşmesi yapma alışkanlığı olmadığı için eşlerin büyük bir çoğunluğu yasal rejim olarak bu rejime tabidir. Medeni Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren nispeten uzunca sayılabilecek bir süre geçmiş olması ve Edinilmiş mallara katılma rejimini konu alan bir kaç çalışma yapılmış olmasına rağmen, mal gruplarına giren malvarlığı değerleri konusunda öğretide tartışmalar devam ede gelmiştir. Biz de bu çalışmada özellikle tartışmalı konuları ele alarak katkı sağlamayı hedefledik. Medeni Kanunun 218 inci maddesinde; Edinilmiş mallara katılma rejimi, edinilmiş mallar ile eşlerden her birinin kişisel mallarını kapsar hükmü yer almaktadır. Bu hükme göre edinilmiş mallara katılma rejimi, eşlerin kişisel malları ve edinilmiş malları ayırımına dayanır. Eşlerin mallarının, kişisel mal ve edinilmiş olarak iki gruba ayrılması (esas itibariyle) mal rejimi sona erdikten sonra önem taşır; mal rejimi devam ederken bu ayırımın (kural olarak) bir önemi yoktur. Kanunda özellikle belirtilen sınırlayıcı bazı hükümler bir yana bırakılacak olursa; katılma rejimi devam ederken evlilik, eşlerin sahip olduğu malların hukuki statüsünde bir değişiklik meydana getirmez. Mal ayrılığı rejiminde olduğu gibi, edinilmiş mallara katılma rejiminde de, mal rejiminin devamı sırasında, eşlerin malvarlıklarının birbirinden bağımsız * DEÜ Hukuk Fakültesi Medeni Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Cilt: 9, Özel Sayı, 2007, s
2 492 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY ve ayrı kalması esastır 1. Mal rejiminin devamı sırasında, mallara katılma rejiminin, mal ayrılığı rejiminden pek bir farkı bulunmamaktadır. Sözü geçen iki mal rejimi arasındaki (esas) fark; mal rejimi sona erdiğinde ortaya çıkar 2. Medeni Kanunun 219 uncu maddesinde, edinilmiş mallar düzenlenmişken; 220 inci maddede kanun gereğince kişisel mal sayılan malvarlığı değerleri yer almış ve nihayet 221 inci maddede mal rejimi sözleşmesiyle kişisel mal kabul edilebilecek malvarlığı değerleri hükme bağlanmıştır. Bu hükümlere göre; (kanun gereğince veya sözleşmeyle) kişisel mal olarak kabul edilen mallar dışında, eşlerin mal rejimi süresince elde ettikleri bütün malları, edinilmiş mal olarak kabul edilmiş ve mal rejimi sona erdiğinde paylaşıma tabi tutulmuştur. Eşlerin kişisel malları ise, paylaşım dışıdır. Ancak edinilmiş mallarının paylaşımı, malların mülkiyetinin (veya mallar üzerinde sınırlı bir aynî hakkın) talep edilebileceği aynî bir paylaşım olmayıp; eşlerden her birine (eş ölmüşse mirasçılarına), diğerinin edinilmiş mallarının değeri üzerinden bir alacak hakkı tanınması şeklinde, nakdi (parasal) bir paylaşımdır. Eşlerden her biri, (kural olarak) diğer eşin mal rejimi sona erdiğinde halen mevcut olan (bir başka ifadeyle, halen malvarlığında bulunan) edinilmiş malları üzerinde hak sahibidir (MK.m.228./f.1, m.235/f.1). Eşlerden birinin (mal rejimi sona ermeden) edinilmiş mallarını elden çıkarmış olması nedeniyle, diğer eşin katılma alacağının azalması veya tamamen ortadan kalkmasının (MK.m.229 da düzenlenmiş olan istisnai hüküm bir tarafa bırakılacak 1 2 Katılma Rejiminde, eşlerden her biri bütün mallarının bireysel mülkiyetine sahip olduğu gibi; kişisel ve edinilmiş bütün mallarının yönetim, yararlanma ve tasarruf yetkilerine de (kural olarak) tek başına sahiptir (MK.m.223/f.1). Ayrıca borçlardan sorumluluk konusunda da (kural olarak) birlikte sorumluluk değil; bireysel sorumluluk esası benimsenmiştir. Medeni Kanunun m.224 hükmüne göre, eşlerden her biri, kendi borçlarından, (tek başına) bütün malvarlığıyla sorumludur. Eşlerin malları üzerinde sahip oldukları yönetim, yararlanma ve tasarruf yetkileri ile borçlarından sorumluluk konusuna, aşağıda, 1.1 başlığı altında kısaca değineceğiz. Heinz Hausheer/Thomas Geiser/Esther Kobel, Das Eherecht des Schweizerischen Zivilgesetzbuch, Bern-2000, nr.12.03; Muzaffer Şeker, Der türkische und der schweizerische gesetzliche Güterstand im Vergleich, 2006-Freiburg, sh. 182, 185; Bilge Öztan, Aile Hukuku, 5.Bası, Ankara-2004, sh ; Şükran Şıpka/Pınar Özlem Demir, Đsviçre Federal Mahkemesinin Edinilmiş Malların Tasfiyesi ne Đlişkin Bir Kararının Đncelenmesi (BGE 118 II 27-31), Necip Kocayusufpaşaoğlu Đçin Armağan, Ankara-2004, sh. 260, 261; Suat Sarı, Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi, Đstanbul-2007, sh. 52. Mal ayrılığı rejimi hakkında bkz. Mehmet Beşir Acabey, Evlilik Birliğinde Yasal Mal Rejimi, Đzmir-1988, sh. 50 vd.
3 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 493 olursa) bir yaptırımı yoktur 3. Bu nedenle, eşlerden her birinin, diğer eşin edinilmiş malları üzerindeki hak sahipliğinin; (kural olarak) edinilmiş mallardan yaptığı birikimler üzerinde olduğu söylenebilir 4. Eşlerin (eş ölmüşse mirasçılarının) mal rejimi sona erdiğinde karşılıklı olarak sahip olduğu alacak hakları; mal rejimi sona erdiğinde, edinilmiş mallarına ilişkin artık değer üzerinden hesaplanır. Artık değer; mal rejimi sona erdiğinde, malvarlığında halen mevcut bulunan edinilmiş mallara, (koşulları varsa) denkleştirme (MK.m.230) ve bazı eklemeler (MK.m.229) yapılıp, bu mal grubuna ilişkin borçlar düşüldükten sonra kalan değerdir (MK.m ). Eşlerden her birinin, diğerinin edinilmiş mallarının artık değeri üzerinde sahip olduğu alacak hakkı, artık değer alacağı olarak isimlendirilebilir 5 (MK.m.236/f.1). Eşlerin (veya mirasçılarının) bu şekilde hesaplanan karşılıklı artık değer alacakları kanun gereğince takas edilir (MK.m.236/f.1/c.2). Kanuni takas sonunda karşılıklı alacaklar, daha küçük olan alacak oranında sona erer; daha fazla alacağı olan taraf, aradaki fark kadar alacaklı kalır. Bu alacağa katılma alacağı denmektedir (MK.m.239). Katılma alacağı, ancak mal rejimi sona erdikten ve karşılıklı alacakların miktarı belirlendikten sonra talep edilebilir. Mal rejimi devam ederken, eşlerin böyle bir hakkı bulunmamaktadır. Eşler, mal rejimi sona ermeden önce, sadece beklenen (muntazar) bir hakka sahiptir 6. Mal rejimi devam ederken, eşlerin bu beklenen hak üzerinde tasarrufta bulunmaları mümkün değildir. Bu aşamada katılma alacağına yönelik beklenen hakkın üçüncü kişilere devri mümkün olmadığı gibi; haczedilmesi ve iflas masasına girmesi de mümkün değildir 7. Mal rejiminin sona ermesiyle doğan katılma alacağı; tasfiye tamamlandığı anda muaccel olur 8. Katılma alacağından başka, mal rejimi sona erdiğinde istenebilecek bir başka alacak da, değer artış payı alacağıdır. Medeni Kanunun m.227 hük Şıpka/Demir, Kişisel malların geliri yönünden farklı görüşte, Mustafa Dural/Tufan Öğüz/Alper Gümüş, Türk Özel Hukuku, C.III, Aile Hukuku, Đstanbul-2005, sh. 328; Alper Gümüş, Evliliğin Genel Hükümleri ve Mal Rejimleri, Đstanbul-2008, sh Heinz Hausheer/Ruth Reusser/Thomas Geiser, Berner Kommentar, Band II, I. Abteilung, 3. Teilband, 1. Unterteilband, Bern-1992, Art.204/nr.11, Art.215/nr.19; Dural/ Öğüz/Gümüş, Hausheer/Reusser/Geiser, Art.201/nr.24, Art.204/nr.11, Art.215/nr.17; Sarı, 102. Hausheer/Reusser/Geiser, Art.202/nr.17, Art.215/nr.17; Sarı, Hausheer/Reusser/Geiser, Art.215/nr.19; Art.218/nr. 9.
4 494 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY müne göre, eşlerden biri, diğer eşe ait (kişisel veya edinilmiş) bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına (bir karşılık almaksızın) katkıda bulunmuşsa; tasfiye sırasında bu malda ortaya çıkan değer artışından, katkısı oranında alacak hakkına sahip olur. Sözü geçen maddenin kenar başlığında, değer artış payı olarak anılan bu alacak; dolaysız katkıdan doğan alacak olarak da isimlendirilebilir EDĐNĐLMĐŞ MALLARA KATILMA REJĐMĐNDE MAL GRUPLARI 1.1 Genel Olarak Giriş kısmında ifade edildiği üzere, edinilmiş mallara katılma rejimi, eşlerin EDĐNĐLMĐŞ MALLARI ve KĐŞĐSEL MALLARI ayırımına dayanır. Bu mal rejiminde eşlerden her biri, (kişisel ve edinilmiş)bütün mallarının bireysel mülkiyetine sahiptir. Edinilmiş mallara katılma rejiminde (mal ortaklığı rejiminden farklı olarak 10 ) eşlerin birlikte mülkiyeti altında bulunan bir malvarlığı grubu bulunmadığı gibi 11 ; (mal birliği rejiminden farklı olarak 12 ) evlilik birliğine özgülenmiş bir malvarlığı grubu da bulunmamaktadır 13. Eşler, evlenmeden önce sahip oldukları malların olduğu gibi, evlenmeden sonra edindikleri bütün malların da (ister kişisel, isterse edinilmiş olsun) tek başına maliki olur (MK. m.218) ve mal rejimi sona erdiğinde de, (kural olarak) bütün mallarının tek başına maliki olarak kalmaya devam eder M. Beşir Acabey, Yeni Medeni Kanununa Göre Yasal Mal Rejimi, 4721 Sayılı Medeni Kanunun Hukuk Yapısındaki Yenilikler, Muğla-2002, sh.60. Mal Ortaklığı rejiminde eşlerin, ortaklık malları üzerinde elbirliği mülkiyeti vardır (MK.m. 257/f.2). Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.02; Şeker, 182; Öztan, 249; Sarı, 52; Dural/Öğüz/ Gümüş, 321; Gümüş, 253. Eski Medeni Kanunda sözleşmesel mal rejimi olarak düzenlenmiş olan Mal Birliğini Rejimi ne, yeni Medeni Kanunda yer verilmemiştir. Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.02; Şeker, 182; Öztan, 249; Sarı, 52; Zafer Zeytin, Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi ve Tasfiyesi, Ankara-2005, sh. 89. Edinilmiş mallara katılma rejimi sona erdiğinde, eşlerden birinin, diğerinden (kural olarak) mülkiyet hakkı veya diğer bir aynî hak talebi söz konusu değildir. Bu kuralın iki istisnası vardır. Bunlardan ilki eşlerin paylı mülkiyeti altında bulunan mallara ilişkindir (MK.m.226/f.2). Bu istisnaya aşağıda, Eşlerin Paylı Mülkiyeti Altında Bulunan Mallara Đlişkin Düzenlemeler başlığı altında değineceğiz. Diğer istisna; katılma rejiminin eşlerden birinin ölümüyle sona ermesi durumunda, sağ kalan eşin, katılma alacağına mahsuben
5 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 495 Gerçi Medeni Kanunumuzun ispat ve karineler ilişkin 222 maddesinin, 2. fıkrasında; eşlerden hangisine ait olduğu ispat edilemeyen malların, onların PAYLI MÜLKĐYETĐNDE sayılacakları hükmü vardır 15. Ayrıca mal rejimleri hükümleri dışında; eşler arasında, genel hükümlere göre birlikte mülkiyet ilişkisi (paylı mülkiyet veya elbirliği mülkiyeti) bulunabilir. Örneğin eşlerin, birlikte edindikleri bir taşınmaz, tapuda her ikisi adına (paylı mülkiyete tabi olarak) kaydedilmiş olabilir veya eşler bir adi şirket kurmuş oldukları için ya da ortak bir muristen kendilerine miras kalmış olduğundan aralarında elbirliği mülkiyeti ilişkisi bulunabilir. Fakat eşler arasında genel hükümlere göre birlikte mülkiyet ilişkisinin bulunması veya Medeni Kanunun m.222/f.2 hükmünde düzenlenmiş olan karine gereğince, bazı malların, eşlerin paylı mülkiyeti altında sayılması; bu malların evlilik birliğine özgülenmiş oldukları veya ayrı bir mal grubu oluşturdukları anlamına gelmez. Edinilmiş mallara katılma rejiminde, eşlerin paylı mülkiyeti altındaki mallara ilişkin istisnai bazı hükümler bir yana bırakılacak olursa 16, eşlerin birlikte mülkiyeti altında bulunan mallar; birlikte mülkiyeti düzenleyen genel hükümlere (elbirliği mülkiyeti ve paylı mülkiyete ilişkin hükümlere) tabidirler 17. Katılma Rejiminde, mal rejiminin devamı sırasında, eşlerin malvarlıklarının birbirinden bağımsız ve ayrı kalması esası sadece mülkiyet yönünden değil; malların yönetimi, yararlanma ve tasarruf yetkisi yönünden de geçerlidir. Medeni Kanunun m.223/f.1 hükmüne göre; Her eş, yasal sınırlar içerisinde kişisel malları ile edinilmiş mallarını yönetme, bunlardan yararlanma ve bunlar üzerinde tasarrufta bulunma hakkına sahiptir 18. Madde metninden anlaşılacağı üzere bu ilke, sadece eşlerin kişisel malları yönünden değil, aile konutu ve ev eşyası üzerinde, aynî hak talep edebileceğini öngören hükümdür (MK. 240). Medeni Kanunun m.239/f.1 hükmündeki düzenleme ise, bu kuralın bir istisnası değildir. Anılan bu son hükümde; tasfiye sonunda borçlu çıkan eşe (veya mirasçılarına), diğer eşin sahip olduğu katılma alacağı veya değer artış payı alacağını, para veya ayın (eşya) olarak ödeme yetkisi verilmektedir. Bu hükümle, borçlu eşe, borcun ifa şekline yönelik seçimlik bir yetki tanınmış olduğundan; bir başka ifadeyle burada, alacaklı eşe tanınmış bir yetki (aynî hak talebi) bulunmadığı için; Medeni Kanun m.239/f.1 hükümdeki düzenleme bir istisna oluşturmaz. Bu konuda bkz. Acabey (bildiri), 63. Paylı mal karinesi olarak isimlendirilen bu kurala, aşağıda başlığı altında değineceğiz. Bu istisnai hükümleri aşağıda, 2.4 başlığı altında ele alacağız. Krş. Faruk Acar, Mal Rejimleri ve Eşin Yasal Miras Payı, Ankara-2007, sh. 38. Bu ilkenin, bir kısmı evliliğin genel hükümlerinden kaynaklanan bazı istisnaları bulunmaktadır. Bkz. Acabey (bildiri),
6 496 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY edinilmiş malları yönünden de geçerlidir. Borçlardan sorumluluk yönünden de aynı ilke geçerli olup, eşlerden her biri, kendi borçlarından (kural olarak) tek başına ve bütün malvarlığıyla sorumludur (MK.224) 19. Eşlerden her birinin, kişisel malları gibi, edinilmiş malları üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf yetkisine (kural olarak) tek başına sahip olması ve (bazı istisnalar bir tarafa bırakılacak olursa) bu yetkilerini dilediği gibi kullanabilmesi; eşlerden hiçbirinin, edinilmiş mal oluşturma yükümlülüğü altında bulunmadığı ve diğer eşin sahip olduğu katılma alacağı nın, (kural olarak) sadece mal rejimi sona erdiğinde mevcut bulunan edinilmiş mallar üzerinde olduğu sonucunu doğurmaktadır 20. Bu nedenle, söz gelimi eşlerden birinin, evlilik süresince lüks bir yaşam sürdürdüğü veya bütün edinilmiş mallarını eğlenceye, seyahatlere, pahalı hobilere harcadığı durumlarda dahi; mal rejimi sona erdiğinde, paylaşılacak (kayda değer) edinilmiş malı bulunmaması nedeniyle bu eşin bir sorumluluğu yoktur Edinilmiş Mal-Kişisel Mal Ayırımında Esas Alınan Bazı Đlkeler Medeni Kanunun m.219/f.1 hükmüne göre; her bir eşin, mal rejimi süresince, karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleri, onun edinilmiş mallarını oluşturur. Hükümde bahsedilen karşılık teriminin neyi ifade ettiği açık olmamakla birlikte; öğretide, karşılık teriminin, borçlar hukukundaki karşı edim kavramıyla açıklanabileceği belirtilmiştir. Buna göre, elde edilen bir malvarlığı değerine karşılık; verme, yapma ya da yapmama şeklinde bir karşı edimde bulunuluyorsa; iktisap edilen malvarlığı değeri edinilmiş maldır 22. Bir başka ifadeyle, elde edilen mal varlığı değeri ivazlı ise, elde Eşlerin birlikte sorumluluğu, sadece evlilik birliğinin temsili çerçevesinde, ailenin ihtiyaçlarının karşılanmasına için yapılan borçlar yönünden söz konusudur. Bu borçlardan dolayı, eşlerin müteselsil sorumluluğunu öngören bu hükümler (MK.m ), (tabi oldukları mal rejimi türünden bağımsız olarak) bütün evli çiftlere uygulanacak olan Evliliğin Genel Hükümleri arasında öngörülmüştür. Bkz. Acabey (bildiri), Şıpka/Demir, Giriş kısmında belirttiğimiz üzere, MK.m. 229/f.1 hükmü saklıdır. Hüküm şu şekildedir: Aşağıda sayılanlar, edinilmiş mallara değer olarak eklenir: 1. Eşlerden birinin mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar, -2. Bir eşin mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler. Hausheer/Geiser/Kobel, 12.07; Zeytin, 93; Sarı, ; krş. Acar, 47. Türk Hukuk öğretisinde edinilmiş malların emek karşılığı edinilmiş mallar olarak tanımlanmasını isabetli bulmuyoruz. Çünkü bir yandan karşı edim, sadece bedensel veya fikirsel faali-
7 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 497 edilen bu değer, edinilmiş mal grubuna girer. Elde edilen malvarlığı değerinin karşılıklı (ivazlı) olduğunun kabul edilebilmesi için, edimler arasında ekonomik anlamda bir denge olması zorunlu olmayıp, hukuki anlamda karşılık ilişkisinin olması yeterlidir 23. Đvazsız olarak (bir karşılık olmaksızın) iktisap edilen malvarlığı değerleri ise, (mal rejimi süresince elde edilmiş olsa bile) kişisel mal sayılır (MK.m. 220/b.2). Edinilmiş mal, kişisel mal ayırımında temel kural bu olmakla birlikte; bu kuralın her iki yönden bazı istisnaların olduğunu görmekteyiz. Bir yandan ivazlı olmalarına rağmen (örneğin, sadece eşlerden birinin kişisel kullanımına yarayan eşya gibi) 24 bazı malvarlığı değerleri kişisel mal sayılmışken; diğer yandan ivazsız olsa bile, bazı malvarlığı değerleri (örneğin, kişisel malların gelirleri 25 gibi) 26 edinilmiş mal sayılmıştır 27. Aynı şekilde (MK.m.219/f.2/b.2 hükmüne göre) edinilmiş mal grubuna girdiği kabul edilen, personele yardım amacıyla kurulan sandık ve benzerlerinin yaptıkları yette bulunma yani emek verme şeklinde değil; malvarlığına giren bir şeyi verme veya olumsuz bir davranış, yani bir şeyi yapmama (bir davranıştan kaçınma ya da bir şeye katlanma) şeklinde de olabilir. Diğer yandan, (aşağıda da değineceğimiz üzere) istisna da olsa, (kişisel malların gelirleri gibi) her hangi bir karşılık verilmeden (ivazsız) elde edilen bazı malvarlığı değerleri de edinilmiş mal sayılmıştır. Nihayet, bir haksız fiil sonucunda ödenen işgücünün kaybı tazminatının da, emek karşılığı ödendiği söylenemez. Bu nedenlerle; edinilmiş malların, emek karşılığı edinilmiş mallar olarak tanımlanması kanımızca isabetli değildir. Bu şekilde tanımlayan eserler için bkz. Ahmet Kılıçoğlu, Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi, 2. Bası, Ankara-2002, sh. 22,42; Turgut Akıntürk, Aile Hukuku, 6.Bası, Đstanbul-2002, sh. 146; Öztan, 250; Acar, 40-41, 42-45; Ömer Uğur Gençcan, Mal Rejimine Đlişkin Genel Hükümler ve Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi, Ankara- 2002, sh.76-77; Gençcan, emek yoğun ifadesini tercih etmektedir. Sarı, 140; krş. Zeytin, 94. Karma bağışlamalar konusuna, ileride başlığı altında değineceğiz. Bu konuda bkz. MK.m.220/b.1 ve bu hükme ilişkin aşağıda başlığı altında yapılan açıklamalar. Öğretide, kişisel mallardan ürün elde etmek için masraf yapılmış olmasının, elde edilen ürünü ivazlı hale getirmeyeceği haklı olarak ifade edilmiştir. Bkz. Sarı, 160. Bu konuda bkz. MK.m.219/f.2/b.4 ve bu hükme ilişkin aşağıda başlığı altında yapılan açıklamalar. Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.05, nr.12.06; Zeytin, 91; Öztan, , 252; Şeker, ; krş. Sarı, Öğretide Acar ın, kişisel malların geliri ve çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatın, edinilmiş mal sayılmasının, emek vererek edinim ölçütüyle bağdaştığını savunmak için yaptığı açıklamalar, kanımızca tatmin edici olmaktan uzaktır. Bkz. Acar, 43 ve aynı sayfada dpn.72.
8 498 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY ödemler yönünden de; bu ödemlere karşı, her durumda karşı edim sayılabilecek bir karşılıktan söz edilemez. Çünkü çoğu zaman, yapılan bu tür ödemelere karşılık oluşturan, bunlarla mübadele edilen, bir karşı edim bulunmamaktadır 28. Bu nedenle bir malvarlığı değerinin edinilmiş mal mı, yoksa kişisel mal mı olduğu belirlenirken; yasada konuya ilişkin bütün hükümler birlikte değerlendirilerek sonuca varılmalıdır. Bu konuda, özellikle göz önünde bulundurulması gereken bir husus; (mal rejimi süresince) bir karşılık verilerek (ivazlı olarak) iktisap edilen malın karşılığını oluşturan değerin (ivazın), hangi mal grubundan karşılandığıdır. Şayet ivaz, malı iktisap eden eşin edinilmiş mal grubundan karşılanmışsa. iktisap edilen mal da, o eşin edinilmiş mal grubuna girecek (MK.m.219/ f.2/b.5); tersine ivaz, kişisel mal grubundan karşılanmışsa, iktisap edilen mal da, o eşin kişisel mal grubunda yer alacaktır (MK.m.220/b.4). Görüldüğü üzere, eğer ivaz kişisel mallardan karşılanmışsa; ivazlı olarak (karşılığı verilerek) elde edilen mal, (edinilmiş mal değil) kişisel mal sayılmaktadır 29. Bu kurala, edinilmiş mallara katılma rejiminde ikame kuralı veya ikame ilkesi denmektedir. Aşağıda bu konuya yeniden değineceğiz 30. Öğretide, tam iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmeyle edinilen malvarlığı değerlerinin, edinilmiş mal grubuna gireceği ifade edilmiştir 31. Elde edilen malvarlığı değerinin karşılığını oluşturan karşı edim, eşin malvarlığında yer alan bir hakkın devri, sınırlanması, değiştirilmesi, sona erdirilmesi şeklinde olabileceği gibi; eşin bedensel veya düşünsel bir faaliyeti şeklinde de olabilir 32. Öğretide bu noktada da bir ayırım yapılmakta ve karşı edimin bir iş görme olduğu durumlarda (bir başka ifadeyle karşı edimi, eşin kişisel bir faaliyetinin oluşturduğu hallerde), iktisap edilen malın her zaman edinilmiş mal grubuna gireceği; ancak karşı edimin bir mal veya para olduğu durumlarda; karşı edimi oluşturan mal veya paranın ait olduğu mal grubuna göre, malın kişisel mal veya edinilmiş mal sayılacağı ifade edilmektedir 33. Kanımızca sadece karşı edimin mal veya para olduğu (bir başka ifadeyle karşı edimin verme borcu oluşturduğu) durumlarda değil; karşı edimin, Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.05; Öztan, 251, 252; Şeker, 187; krş. Kılıçoğlu, 43 Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.05; Şeker, 186; Sarı, Bkz ve altında yapılan açıklamalar. Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Zeytin, 94; Şeker, 186; Acar, 41. Sarı, 140; Zeytin, 93. Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.07; Zeytin, 93; krş. Acar,
9 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 499 yapma veya yapmama (bir davranıştan kaçınma ya da bir şeye katlanma) borcu oluşturduğu durumlarda da; karşı edim, eşin malvarlığında yer alan bir değerse (bir başka ifadeyle, eşin yükümlendiği borç maddi bir edim ise); karşı edimin yer aldığı mal grubuna göre, iktisap edilen mal da, eşin kişisel mal grubu veya edinilmiş mal grubuna girer. Örneğin eşlerden birinin, maliki olduğu bir taşınmaz üzerinde, bedel karşılığında üçüncü kişiye bir intifa hakkı (olumlu irtifak) tanıdığını veya komşu taşınmaz maliki lehine manzara kapatmama irtifakı (olumsuz irtifak) tesis ettiğini durumlarda; üzerinde irtifak hakkı kurulan taşınmaz (yüklü taşınmaz), eşin kişisel mal grubunda yer almaktaysa, kararlaştırılan bedel de kişisel mal sayılır. Tersine, yüklü taşınmaz edinilmiş mal grubunda yer alıyorsa, bedel de bu gruba girer. Bu nedenle kanımızca, mal rejimi süresince, ivazlı olarak iktisap edilen bir malın, edinilmiş mal mı kişisel mal mı olduğu belirlenirken, karşı edimin (ivazın) şahsi edim ya da maddi edim olmasına göre bir ayırım yapılmadır 34. Eğer eşin yükümlendiği karşı edim, şahsi edim ise (bir başka ifadeyle, eşin bedensel ya da fikri bir faaliyetiyse); bunun karşılığında iktisap edilen malvarlığı değeri, her zaman o eşin edinilmiş mal grubuna girer. Karşı edimin maddi edim olduğu durumlarda ise (bir başka ifadeyle karşı edim, eşin malvarlığına giren bir değerse), karşı edimin ait olduğu mal grubuna göre; iktisap edilen mal, eşin kişisel malı veya edinilmiş malı sayılır. Bu sonuç, edinilmiş mallara katılma rejiminde önemli bir ilke olan, Đkame Đlkesi nin bir sonucudur 35. Eksik iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde (örneğin faizsiz kârz ya da ariyet sözleşmelerinde) edimler arasında karşılıklılık, bir başka ifadeyle mübadele ilişkisi (değiş-tokuş) bulunmadığı için, burada edinilmiş maldan bahsedilemez 36. Nitekim burada, ödünç veren eşin elde ettiği yeni bir malvarlığı değeri de bulunmamaktadır. Örneğin ariyet sözleşmelerinde ödünç verilen eşya, ödünç veren eşin hangi mal grubuna yer alıyorsa, (mülkiyet durumunda bir değişiklik olmadığından) ödünç süresince ve iade edildikten sonra da aynı mal grubunda yer almaya devam edecek; eşya iade edildiğinde, ödünç veren eş yeni bir malvarlığı değeri elde etmiş olmayacaktır Şahsi edim - maddi edim ayırımı için bkz. Fikret Eren, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 10. Bası, Đstanbul-2008, sh ; M. Kemal Oğuzman/M. Turgut Öz, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 4. Bası, Đstanbul-2006, sh Bkz ve altında yapılan açıklamalar. Zeytin, 94; çelişkili Acar, 42.
10 500 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY Faizli kârz sözleşmelerinde ise, faizin bir karşı edim sayıldığı gerekçesiyle, elde edilen faizin edinilmiş mal sayılması gerektiği öğretide ifade edilmektedir 37. Aşağıda değinileceği üzere; elde edilen faiz geliri, kişisel maldan elde edilmiş olsa bile, (kişisel malların geliri MK.m.219/f.2/b.4 hükmüne göre edinilmiş mal sayıldığından); faizli kârz sözleşmelerinde, verilen paranın hangi mal grubuna girdiğine bakılmaksızın, mal rejimi süresince elde edilen (reel) faiz, edinilmiş mal grubuna girer. Mal rejimi yürürlüğe girmeden önce iktisap edilen her türlü malvarlığı ise kişisel mal sayılmış (MK.220/b2) 38, dolayısıyla paylaşım dışı bırakılmıştır. Mal rejimi sona erdikten sonra, eşlere ait malların edinilmiş mal ve kişisel mal olarak ayırıma tabi tutulması söz konusu olmamakla birlikte; mal rejimi sonra erdikten sonra iktisap edilen (her türlü) malvarlığı değeri, tasfiye açısından kişisel mal gibi değerlendirilecek ve paylaşım dışı kalacaktır 39. Edinilmiş mallara katılma rejiminde, (kural olarak) mal gruplarının değişmezliği ilkesi vardır. Kanun gereği edinilmiş mal sayılan bazı malvarlığı değerlerinin, mal rejimi sözleşmesiyle, kişisel mal olarak kararlaştırılabilmesine olanak tanıyan Medeni Kanunun m. 221 hükmü 40 dışında; bir mal grubuna giren malvarlığı değerinin, diğer gruba gireceği kararlaştırılamaz. Bahsedilen istisna dışında, eşlere ait malların hangi gruba gireceğini düzenleyen hükümler emredici olup; eşler tarafından aksi öngörülemez 41. Bir başka ifadeyle eşler, (MK.m.221 hükmünde izin verilen mallar dışında) kanunda edinilmiş mal sayılan bir değerin, kişisel mal grubuna gireceğini veya tersine, kanun gereği kişisel mal grubunda yer alan bir değerin, edinilmiş mal grubuna gireceğini kararlaştıramazlar. Öğretideki hâkim görüşe göre, bir malvarlığı değerinin bir kısmının edinilmiş mal, diğer bir kısmının ise kişisel mal sayılması mümkün değildir 42. Bir malvarlığı değerinin iktisabında her iki mal grubundan katkı sağlanmışsa; iktisap edilen mal, ağırlıklı olarak katkı sağlayan mal grubunda yer alır ve Zeytin, 94; krş. Acar, 42. Bkz başlığı altında yapılan açıklamalar. Sarı, 174; Gümüş, 254. Bkz başlığı altında yapılan açıklamalar. Hausheer/Geiser/Kobel, 12.11; Zeytin, 86,90; Şeker, 187; Acar, 64-65, 92. Hausheer/Reusser/Geiser, Art.196/nr.46; Dural/Öğüz/Gümüş, 322; Zeytin, 87, 89, ; Sarı, 132, ; aksi görüşte, Paul Piotet, Die Errungenschaftsbeteiligung nach schweizerischem Ehegüterrecht, Bern-1987, sh
11 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 501 diğer mal grubu lehine denkleştirme (MK.m.230/f.3) 43 yapılır. Katkının eşit olması durumunda ise; tercih ilkesi 44 uyarınca iktisap edilen mal edinilmiş mal sayılır; ancak kişisel mal lehine denkleştirme yapılır Kanunda Edinilmiş Mal Sayılan Malvarlığı Değerleri Kanunda Yapılan Sayımın Sınırlayıcı Olmaması Medeni Kanunun m. 219/f.1 hükmünde edinilmiş mal tanımlanmışken; aynı maddenin 2. fıkrasında bazı edinilmiş mallar örnekleyici olarak sayılmıştır 46. Bu sayımın sınırlayıcı (tahdidi, tüketici) bir sayım olmadığı; hükümde, edinilmiş mallar özellikle şunlardır ifadesinin kullanılmasından anlaşılmaktadır. Kişisel mallar yönünden, Medeni Kanunun 220 ve 221 maddelerinde yapılan düzenlemeler ise sınırlayıcıdır. Ayrıca kanunda, bir eşin bütün mallarının, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edileceği karine olarak öngörülmüştür (MK.m.222/f.3). Bu hükümlere göre, kanunda sınırlayıcı şekilde sayılan ve aşağıda ele alacağımız kişisel mallar dışında, bir eşin sahip olduğu bütün malvarlığı değerleri, edinilmiş mal sayılmalıdır. Örneğin, kanunda hangi mal grubuna girdikleri konusunda açık bir düzenleme bulunmamasına rağmen; edinilmiş malların gelirinin, üçüncü kişiler tarafından yapılan nafaka niteliğindeki ödemelerin, destekten yoksun kalma tazminatının 47 (BK.m.45/f.2) ve ilan suretiyle vaat nedeniyle iktisap edilen ödülün 48 edinilmiş mal sayılacağı belirtilmiştir. Öğretide, mal rejimi devam ederken diğer eş tarafından yapılan nafaka niteliğindeki ödemelerin de, bu çerçevede edinilmiş mal sayılacağı genellikle kabul edilmektedir 49. Şimdi Medeni Kanunun m.219/f.2 hükmünde, MK.m. 230/f.3 hükmü şu şekildedir: Bir mal kesiminden diğer kesimdeki malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa, değer artması veya azalması durumunda denkleştirme, katkı oranına ve malın tasfiye zamanındaki değerine veya mal daha önce elden çıkarılmışsa hakkaniyete göre yapılır. Bu ilke hakkında bkz. Zeytin, 87, 89. Zeytin, 89, 116; Sarı, 166; krş. Dural/Öğüz/Gümüş, 330; Gümüş, 263; Acar, 62. Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Şeker, 188. Hausheer/Geiser/Kobel, nr , 12.10; Acar, 62-63; Şeker, 189; Dural/Öğüz/ Gümüş, 331, fakat sermaye şeklinde ödenen yoksulluk nafakası nın edinilmiş mal sayılmayacağı konusunda bkz. 326; Gümüş, , 259; krş Öztan, 253 Acar, 63-64; Gümüş, 265. Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Öztan, 253; Dural/Öğüz/Gümüş, , 325, 331; Şeker, 189; Acar, 62; aksi görüşte Zeytin,
12 502 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY beş bend halinde örnekleyici olarak sayılan edinilmiş malları kısaca irdeleyelim: Çalışma Karşılığı Olan Edinimler Öncelikle, eşlerden her birinin mesleki faaliyeti sonucu elde ettiği gelir buraya girer. Yapılan iş (çalışma), bir işverene tabi bir çalışma olabileceği gibi, az çok bağımsız olarak sürdürülen bir çalışma ya da tamamen bağımsız bir çalışma karşılığı elde edilen bir gelir olabilir. Buna göre, bir hizmet, vekâlet veya istisna sözleşmesine dayalı iş görme 50 ; bir kamu görevlisi (örneğin memur) olarak çalışma nedeniyle elde edilen gelir gibi; bir serbest meslek faaliyeti, ticarî veya ziraî faaliyet nedeniyle elde edilen kazanç da edinilmiş mal sayılır (MK.m.219/f.2/b.1). Örneğin, işçi olan eşin aldığı ücret, memurun aldığı maaş, avukatın aldığı vekâlet ücreti, doktorun veya eczacının elde ettiği gelir, tacirin veya esnafın elde ettiği kâr, çiftçinin elde ettiği ziraî kazanç bu çerçevede edinilmiş maldır. Eşlerin her türlü çalışmasının (bedensel veya fikirsel faaliyetinin) doğrudan veya dolaylı karşılığı olan her türlü gelir, edinilmiş mal sayılır 51. Bu bağlamda eşlerin, fikir ve sanatsal faaliyet sonucunda yarattıkları fikir ve sanat eseri üzerindeki (lisans, marka, patent, tasarım gibi) mali hakları nedeniyle elde ettikleri gelir de edinilmiş maldır 52. Çalışma karşılığı elde edilen gelire verilen adın bir önemi yoktur. Örneğin; ücret, maaş, kâr veya kâr payı, kazanç, zirai kazanç, vizite ücreti, aylık, haftalık, gündelik, ikramiye, bahşiş 53, kıdem tazminatı, prim, 54 vekâlet ücreti, telif ücreti, transfer ücreti gibi değişik isimdeki ödemeler edinilmiş mal sayılır. Fakat çalışma karşılığı olsa da, çalışan eşin yararlanmasına yönelik olan (para dışında) yemek veya barınma imkânı gibi (birikim yapılamayan) edimler, edilmiş mal sayılmaz Eşin, vekaletsiz iş görme sayılan kişisel faaliyeti nedeniyle, iş gördüğü kişiye karşı sahip olduğu alacağın da edinilmiş mal sayılacağı öğretide ifade edilmiştir. Bkz. Piotet, 122; Acar, 41, dpn.62; Gümüş, 255. Sarı, Piotet, 122; Acar, 47; Gümüş, 256. Acar, 47; Gümüş, 255. Sarı, 144. Zeytin, 98.
13 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 503 Bu çerçevede; eşlerden birinin, bir esnaf işletmesi veya ticari işletme faaliyeti çerçevesinde ettiği gelir (kazanç) edinilmiş mal grubuna girdiği gibi; işletmeye ilişkin endüstriyel değer artışı da, edinilmiş mal sayılır. Çünkü endüstriyel değer artışı; eşin, işletme faaliyeti çerçevesindeki çalışması sonucunda ortaya çıkmaktadır. Hâlbuki arz-talep ilişkisine, bir başka deyişle piyasa koşullarına bağlı olan konjonktürel değer artışı, işletmenin hangi mal grubuna (kişisel mal veya edinilmiş mal grubuna) girdiğine bağlı olarak, işletmeyle birlikte değerlendirilir ve buna göre kişisel mal veya edinilmiş mal grubuna girer 56. Öğretide, özellikle işletmenin eşin kendisine ait olduğu ve eşin işletmede ekonomik faaliyet sürdürdüğü durumlarda, bu ayrımın sınırlarının çizilmesinin çok zor olabileceği haklı olarak vurgulanmıştır 57. Kısaca, eşlerden birinin, bir işletme faaliyeti çerçevesinde yaptığı ekonomik faaliyetin her türlü (ücret, kar payı gibi) karşılığı, çalışma geliri olarak edinilmiş mal grubuna girdiği gibi; işletme malvarlığındaki artış da, eşin faaliyetine dayanıyorsa çalışma geliri olarak bu gruba girer 58. Fakat öğretide bu noktada bir ayırım yapılarak; kişisel malların olağan yönetimi sonucu ortaya çıkan değer artışının, kişisel mal grubunda yer alacağı; ancak olağan yönetimi aşan profesyonel bir yönetim sonucunda kişisel malların değeri artmışsa, edinilmiş mal grubu lehine denkleştirmenin gündeme geleceği ifade edilmiştir 59. Sadece bir mesleki faaliyetin icrası sonucunda elde edilen gelir değil, arızi (geçici) olarak yapılan bir iş karşılığında elde edilen gelir de kanımızca edinilmiş mal sayılmalıdır 60. Örneğin mesleği avukatlık olan, fakat boş zamanlarda resim yapan bir kişinin, yaptığı tabloları satarak elde ettiği gelir de edinilmiş mal sayılmalıdır. Öğretide Zeytin, bu konuda ayırım yapmakta ve sosyal bir ilişkide eşlerden birinin emeği karşılığında elde ettiği malvarlığı Heinz Hausheer, Basler Kommentar zum Schweizerischen Privatrecht (Hrsg. von Honsell/Vogt/Geiser), Zivilgesetzbuch I, Art. 197, nr.14; Hausheer/Geiser/Kobel, nr nr.12.13; Öztan, ; Acar, 47-48; Zeytin, 97-98, ; Şeker, 189; krş. Dural/Öğüz/Gümüş, 324; Gümüş, 257; Hanswerner Odendahl, Türk Medeni Kanunu nun Yeni Mal Rejimi Hükümleri, Eksiklikleri ve Sorunları Üzerine Bir Karşılaştırma, Prof.Dr. A.Şeref Gözübüyük e Armağan, Ankara-2005, sh., 484; krş. Sarı, Şeker, ; Odendahl, 484. Hausheer (Basler Kommentar), Art. 197, nr. 14; Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Şeker, 190; krş. Sarı, Marlies Näf Hofmann/Heinz Näf Hofmann, Schweizerisches Ehe- und Erbrecht, Zürich- 1998, nr.1205; Piotet, 124; Acar, 47-48; Zeytin, ; Şeker, 199; krş. Gümüş, 257. Aynı görüşte Sarı, 144.
14 504 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY değerinin edinilmiş mal sayılmaması gerektiğini savunmaktadır. Yazar örnek olarak, eşlerden birinin tatilde olan komşusunun çiçeklerini sulaması ve köpeğine bakmasına karşılık, komşunun tatil dönüşünde verdiği hediyelerin edinilmiş mal olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etmektedir Sosyal Güvenlik Kurumlarının ve Personele Yardım Sandıklarının Yaptığı Ödemeler Kamu kurum ya da kuruluşu niteliğinde olan sosyal güvenlik kurumlarının ya da personele yardım sandıklarının yaptıkları ödemeler, Medeni Kanunun m.219/f.2/b.1 hükmüne göre edinilmiş mal sayılmıştır. Ancak bu hüküm, Medeni Kanunun m. MK.m.228/f.2 hükmüyle birlikte ele alınmalı ve bu son hükümde kişisel mal sayılan ödemeler, farklı değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Bu konu, kişisel mallar açıklanırken aşağıda ayrıca ele alınacaktır. Ülkemizde sosyal güvenlik kurumları, Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ Kur du. Bu üç kurum, tarihinde kabul edilen 5502 sayılı Kanunla 62 Sosyal Güvenlik Kurumu adıyla aynı çatı altında birleştirilmiştir. Bunun dışında, bazı işyerleri tarafından personeline, ek sosyal güvence sağlamak veya yardım amacıyla kurulmuş bulunan personele yardım sandıkları bulunmaktadır. Ordu yardımlaşma kurumu (Oyak) ve bazı bankaların yardım sandıkları buna örnek teşkil eder 63. Bu kurum ya da sandıkların yaptığı ödemeler genellikle; yaşlılık, kaza, hastalık veya ölüm ya da bunlara benzer sebeplerle, çalışma gücünün tamamen kaybedilmesi veya azalması nedeniyle yapılır ve buna bağlı olarak gelir elde edememe riskini karşılamaya yöneliktir. Ayrıca sosyal güvelik kurumları tarafından, hastalık durumunda, sağlık hizmeti verilmesi veya tedavi masraflarının karşılanması da söz konusudur 64. Bu tür ödemlere hak kazanmak veya sağlık hizmetle Zeytin, 93. Bkz tarih ve sayılı Resmi Gazete Sarı, 147. Öğretide Sarı, sağlık yardımlarının, sigortalının sağlığını koruma veya bozulan sağlığını tekrar eski hale getirme amacı güttüğünü; bu çerçevede yapılan ödemeler nedeniyle ilgilinin malvarlığında her hangi bir artış ortaya çıkmadığını; dolaysıyla edinilmiş mal veya kişisel mal olarak nitelendirilebilecek bir malvarlığı değerinin de olmadığını savunmaktadır (bkz. Sarı, 148). Sağlık yardımlarının, yardımı alan eşin kişisel kullanımına özgülendiği gerekçesiyle, kişisel mal sayılması gerektiği görüşünde, Hausheer/Reusser/Geiser, Art.197/nr.61; Zeytin,
15 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 505 rinden faydalanmak için, genellikle belli bir süre prim ödemiş olmak (ve bazı ödemeler için belli bir yaşa gelmiş olmak) gerekir. Ancak prim karşılığı olmaksızın, yardım niteliğinde yapılan ayni edimler veya nakdi ödemeler de bulunmaktadır 65. Bu açıklamalar çerçevesinde; emekli ikramiyesi, emekli maaşı, malul aylığı, yaşlılık aylılığı, dul ve yetim aylığı, işsizlik parası gibi ödemeler, sözü geçen hükmün kapsamına giren ödemelerdir. Öğretide yeşil kart uygulaması gibi sosyal amaçlı kamusal fonlardan yapılan ödemeler ve sağlık yardımlarının da bu hükmün kapsamına gireceği; fakat eşlere darülaceze veya kadın sığınma evleri gibi yardım kuruluşları tarafından, bir karşılık ödemeksizin, sosyal yardıma yönelik olarak yapılan, barınma ve beslenme edimlerinin değer olarak edinilmiş mallar içinde yer almayacağı savunulmuştur 66. Kanımızca, sözü geçen yardım kurumları ve benzerlerinin yaptığı, sağlık yardımları dâhil her tür yardım edimi, karşılıksız kazanma (ivazsız iktisap) niteliğinde oldukları için kişisel mal (MK.m.220/b.2) sayılmalıdır. Sosyal güvenlik kurumlarının veya personele yardım sandıklarının yaptığı ödemelerin edinilmiş mal sayılması yönünden; ödemeye hak kazanmak için prim ödenmişse, primlerin hangi mal grubundan yapıldığı önemli değildir 67. Bir başka deyişle, primler eşin kişisel mallarından ödenmiş olsa bile; mal rejimi yürürlükteyken yapılan sosyal ödemeler yine de edinilmiş mal sayılır. Bu durumda, kişisel mal grubu lehine MK.m.230 a göre bir denkleştirme yapılması da söz konusu değildir 68. Çalışan eş, mesleki faaliyetini bir işverene bağlı yürütüyorsa primler, sigortalı eş ve işvereni tarafından karşılanmaktadır. Bundan başka sosyal sigorta sisteminin Devlet tarafından da desteklendiği bilinmektedir. Đşte prim ödemlerinin bir kısmının bu şekilde Öğretide Zeytin, prim karşılığında olmayan ödemelerin, yardım ve koruma karakteri taşıdığını, hak sahibi eşin ihtiyacı ve korunması düşüncesine dayandığını savunarak, bunların kişisel mal sayılması gerektiğini savunurken (bkz. Zeytin, ); Sarı ise, 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık bağlanması Hakkında Kanun uyarınca yapılan ödemeler örneğinden yola çıkarak; sosyal yardım düşüncesiyle yapılsa da, bu tür ödemelerin, kanun kapsamında olan kişilerin çalışamamaları nedeniyle yoksun kaldıkları gelir kaybını karşılamaya yönelik olduğunu ve bunların geçim ihtiyaçlarını karşılamayı amaçladığını ifade ederek, bunların edinilmiş mal sayılması gerektiğini savunmaktadır (bkz. Sarı, , dpn.129). Dural/Öğüz/Gümüş, 326; Gümüş, Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Öztan, 254; Dural/Öğüz/Gümüş, 325; Gümüş, 258; Zeytin, ; Acar, 50; Şeker, 191; Sarı, 152. Hausheer/Reusser/Geiser, Art.197/nr.53; Zeytin, 103; Sarı, ; Şeker, 191.
16 506 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY üçüncü bir kişi (örneğimizde işveren) tarafından yapılmış olması veya sosyal sigortalar siteminin Devlet tarafından desteklenmesi; yapılan ödemenin edinilmiş mal sayılması yönünden bir farklılık yaratmaz 69. Diğer yandan, eşe yapılan bu türden ödemelerden, mal rejimi sona erdiği tarihte halen mevcut olan miktar edinilmiş mal olarak tasfiyeye girer; yoksa ödemlerden bir kısmı veya tamamı harcanmışsa, yapılan harcama tasfiyeye dâhil değildir 70. Bu türden edimlerin, mal rejiminin tasfiyesinde hesaba katılabilmesi için, ödemenin yapılmış olması gerekli değilse de, mal rejimi devam ederken ödemeye hak kazanılmış olması zorunludur 71. Mal rejimi sona erdiğinde, henüz bu türden bir ödemeye hak kazanılmış değilse (örneğin eş, yaşı veya çalışma süresi dolmadığından henüz emekli ikramiyesine ve emekli maaşı bağlanmasına hak kazanmamışsa); kısacası sigortalı eş, kurum tarafından yapılacak ödeme konusunda sadece bir beklemece (muntazar) hak sahibiyse, ilerde yapılacak ödemenin hesaplamaya katılarak, edinilmiş mal sayılması söz konusu değildir 72. Bireysel emeklilik veya özel emeklilik adı altında özel sigorta şirketlerinin yaptıkları ödemler ile sosyal güvenlik kurumları tarafından isteğe bağlı sigortalılık kapsamında yapılan ödemeler ise, Medeni Kanunun m.219/f.2/ b.2 hükmüne göre edinilmiş mal sayılmaz. Burada primlerin ağırlıklı olarak hangi mal grubundan yapıldığına bakılmalıdır 73. Đkame kuralı çerçevesinde, primlerin ağırlıklı olarak finanse edildiği mal grubuna göre, yapılan bu tür ödemeler, edinilmiş mal ya da kişisel mal grubuna girer (MK.m.219/f.2,b.5; MK.m.220/b.4). Yaşam sigortalarında da benzer bir çözüm kabul edilmektedir. Yaşam sigortalarında sigortalı en az 3 yıl prim ödemişse, sistemden çıkma hakkına sahip olmakta ve bu durumda sigorta poliçesini satın alma yükümlülüğü bulunan sigorta şirketi, bu kişiye ödediği pimlerin karşılığı olarak belirli bir meblağ ödemektedir (TTK.m.1327). Buna satın alma değeri denmektedir. Eğer risk, mal rejimi devam ederken gerçekleşmişse ödenecek sigorta tazmi Sarı, Krş. Zeytin, 105; Sarı, Zeytin, 105; Sarı, 149. Zeytin, 92, ; Acar, 53; Dural/Öğüz/Gümüş, 326; Gümüş, 258; Şeker, 192, ; Sarı, 151, 153. Zeytin, 104, ; Acar, 50; krş. Dural/Öğüz/Gümüş, 327; Gümüş, ; Şeker, 194; Sarı, , aynı sayfalarda dpn.137.
17 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 507 natı, gerçekleşmemişse yaşam sigortasının satın alma değeri ; primlerin ağırlıklı olarak finanse edildiği mal grubuna bağlı olarak (ikame kuralı gereğince), edinilmiş mal grubuna ya da kişisel mal grubuna özgülenir. Primlerden bir kısmı, diğer mal grubundan finanse edilmişse denkleştirme gündeme gelir 74. Yapılan prim ödemlerinin, her iki mal grubundan eşit olarak karşılanmış olmadı durumunda; sigorta şirketince yapılacak ödeme, tercih ilkesi gereğince edinilmiş mal sayılır, ancak eşin kişisel mal grubu lehine denkleştirme yapılmalıdır Çalışma Gücünün Kaybı Nedeniyle Ödenen Tazminat Medeni Kanunun m. 219/f.2/b.3 hükmüne göre, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminat da edinilmiş mal grubunda yer almıştır. Buraya öncelikle, bir haksız fiil sonucunda iş gücünün kaybı nedeniyle Borçlar Kanunu m.46 ya göre ödenen tazminat girer. Bu hükmün kapsamına, çalışma gücünün kaybından veya azalmasından doğan zarar gibi, yapılan tedavi ve bakım masrafları 75 ile ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zarar için ödenen tazminatın gireceği kabul edilmektedir 76. Öğretide, sadece bir haksız fiil sonucunda ortaya çıkan çalışma gücünün kaybı tazminatının değil; sözleşmeye aykırılık oluşturan bir davranış nedeniyle oluşan çalışma gücünün kaybına ilişkin tazminatın da hükmün kapsamına gireceği haklı olarak ifade edilmiştir 77. Buna göre örneğin; bir iş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle çalışma gücünü kısmen veya tamamen yitiren bir işçinin, gereken önlemleri almamış olan kusurlu işvereninden bu zararlara karşılık isteyebileceği tazminat da, Medeni Kanunun m. 219/f.2/b.3 hükmü uyarınca edinilmiş mal sayılır. Diğer yandan, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenecek tazminat yönünden; tazminat sorumluluğu özel hukuktan doğabileceği gibi, kamu hukukundan da doğabilir 78. Örneğin rögar kapağı açık bırakılan bir kanalizas Piotet, 132; Zeytin, 108; Acar, 50; Sarı, ; krş. Dural/Öğüz/Gümüş, 326; Gümüş, 259; ayırım yapmadan kişisel mal sayılacağı görüşünde, Öztan, 255; kural olarak kişisel mal sayılacağı görüşünde, Kılıçoğlu, 43. Tedavi ve bakım masraflarının kişisel mal sayılması gerektiği görüşünde Zeytin, 123; bu masraflar yönünden ikame ilkesinin geçerli olduğu ve masraflar hangi mal grubundan karşılanmışsa, tazminatın da aynı mal grubuna gireceği görüşünde Acar, 52, 63. Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Öztan, 255; Acar, 52. Fiili zarar ve ekonomik geleceğin sarsılması yönünden aksi fikirde Dural/Öğüz/Gümüş, 327; Gümüş, 260. Näf Hofmann, nr. 1245; Acar, 52; Sarı, 156; Gümüş, 260. Sarı, 156.
18 508 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY yona düşen ve bacağı kırılan bir futbolcunun, hizmet kusuru bulunan belediyeden alacağı işgücünün kaybı tazminatı da edinilmiş mal sayılır. Öğretide bunun dışında, haksız yakalanma ya da tutuklanma nedeniyle alınan tazminatın da buraya gireceği ifade edilmekte 79 ; hatta haksız rekabet, vekaletsiz iş görme ve sebepsiz zenginleşme nedeniyle yapılan ödemelerin dahi, eşin iş gücünün kaybı karşılığı olarak edinilmiş mal grubuna gireceği savunulmaktadır 80. Biz, iş gücünün kaybı nedeniyle yapılan ödemelerin (kural olarak) edinilmiş mal sayılmasının hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabileceği görüşünde olduğumuz için 81, hükmün bu kadar geniş yorumlanmasını isabetli bulmuyoruz. Sosyal güvenlik kurumlarının ve personele yardım sandıklarının yaptığı ödemlerde olduğu gibi; çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminat yönünden de Medeni Kanunun m.228/f.2 hükmünün dikkate alınması gerekir. Bu hükme göre, çalışma gücünün kaybı nedeniyle tazminata toptan ödeme şeklinde hükmedilmişse; tazminatın tamamı edinilmiş mal sayılmamakta; hükümde öngörülen şekilde yapılan hesaplamayla belirlenen miktar, eşin kişisel malı kabul edilmektedir. Bu hesaplamanın nasıl yapılacağı konusuna aşağıda, kişisel mallar irdelenirken değinilecektir Kişisel Malların Gelirleri Medeni Kanun un m. 119/f.2,b.4 hükmüne göre kişisel malların gelirleri de edinilmiş mal olarak kabul edilmiştir. Bu hükme göre kişisel malların doğal ya da medeni semere niteliğindeki her türlü geliri edinilmiş maldır 82. Örneğin, eşlerden birine miras olarak kalan evin kira geliri veya bağın, tarlanın mahsulü ya da üçüncü bir kişinin yaptığı para bağışının getirdiği faiz geliri, kökeni kişisel mal olmasına rağmen, edinilmiş mal olarak kabul edilmiştir. Aynı şekilde kişisel mal grubuna giren hisse senetleri için ödenen temettü (kâr payı) ödemeleri ve fikri haklardan elde edilen kazançlar da, Sarı, 155; Zeytin, 110; Ömer Uğur Gençcan, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, Bilimsel Açıklama-Đçtihatlar- Đlgili Mevzuat, Ankara- 2007, m.219; aksi görüşte Dural/Öğüz/ Gümüş, 327; Gümüş, 260. Zeytin, 110; Dural/Öğüz/Gümüş, 327. Bkz. M. Beşir Acabey, Medeni Kanun Tasarısının Evlilik Birliğinde Yasal Mal Rejimine Đlişkin Hükümlerinin Değerlendirilmesi, Hayri Domaniç e 80. Yaş Armağanı, C.II, Đstanbul-2001, sh Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.18; Kılıçoğlu, 43; Acar, 54-55; Dural/Öğüz/Gümüş, ; Gümüş, ; Şeker, 196; Sarı,
19 Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Mal Grupları 509 medeni semere olarak kişisel malın geliri sayılır ve edinilmiş mal grubuna dâhil olur 83. Sona eren ortaklığın tasfiyesi çerçevesinde elde edilen tasfiye payı, gelir niteliğinde olmayıp; payın yerine geçen ikâme değer niteliğindedir. Bunun nedenle, (kişisel mal grubuna giren ortaklık payının sağladığı) tasfiye payı edinilmiş mal değil, kişisel mal sayılır 84. Görüldüğü üzere, kişisel malların gelirleri, kişisel mal değil; aksine kanun gereği edinilmiş mal sayılmıştır. Fakat aşağıda da değinileceği üzere, mal rejimi sözleşmesiyle, bunların kişisel mal sayılacağı kararlaştırılabilir 85. Kişisel malın gelirinin edinilmiş mal sayılması için, mal rejimi devam ederken elde edilmiş olması gerekir. Ürünün mal rejimi devam ederken elde edilmiş sayılmasında; doğal semerelerde, ürünün asıl şeyden ayrıldığı tarih 86 ; hukuki semerlerde, muacceliyet tarihi esas alınır 87. Kişisel mallardan elde edilen ürünlerin kendiliğinden ortaya çıkması veya emek sonucu elde edilmesi ya da ürün elde edilmesinin bazı masrafların yapılmasını gerektirmesi; ürünün edinilmiş mal sayılması yönünden önemli değildir. Fakat masraflar kişisel mallardan yapılmışsa, elde edilen gelirden masraflar düşüldükten sonra kalan miktar edinilmiş mal sayılır 88. Öğretide, sadece kişisel mallardan doğrudan elde edilen ürünün değil; bu mallardan gelir elde etmenin engellendiği durumlarda, bu nedenle elde edilen Hausheer/Geiser/Kobel, nr ; Hausheer (Basler Kommentar), Art.197/nr.29; Piotet, 141; Kılıçoğlu, 43; Acar, 54, 55-56; Sarı, ; Zeytin, 111. Hausheer/Reusser/Geiser, Art.197/nr.95; Hausheer (Basler Kommentar), Art.197/nr.29; Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.19; Öztan, 255; Acar, 56; Sarı, 160, dpn.151; Gümüş, 261. Bazı şirketlerin ortaklarına tanıdığı bedelsiz (gratis) pay veya rüçhanlı pay edinme hakkı çerçevesinde edinilen yeni payların, hangi mal grubuna gireceği konusunda değişik ihtimaller ve görüşler için, bkz. Zeytin, ; Sarı, , dpn.151. Bkz altında yapılan açıklamalar. Doğal semerelerden bitkilerin verdiği ürünün hangi andan itibaren edinilmiş mal sayılacağı konusunda öğretide farklı bir görüş ileri sürülmüştür. Bu görüş yandaşlarına göre, bitkilerden elde edilen ürünün edinilmiş mal sayılması için, asıl şeyden ayrılması gerekli olmayıp, olgunlaşması yeterlidir. Bkz. Piotet, 141; Acar, 54, 58-59; Gümüş ise, ürünün asıl şeyden ayrılması için geçen fiili veya gerekli olan olgunluk süresinin ne kadarının mal rejiminin süresi içinde kaldığı hesaplanarak, ürünün değeri üzerinden zamana bağlı oransal bir bölümleme yapılacağını savunmaktadır. Bkz. Gümüş, 261. Hausheer/Reusser/Geiser, Art.197/nr.104; Zeytin, 111. Hukuki ürünler yönünden, ürün niteliği taşıyan malvarlığı değerine hak kazanılması için gerekli şartların gerçekleştiği anın esas alınması görüşünde, Sarı, 163. Krş. Sarı, 160, ; krş. Şeker, 196.
20 510 Yrd. Doç. Dr. M. Beşir ACABEY tazminatın da edinilmiş mal sayılacağı kaydedilmiştir. Bu bağlamda, kişisel mal niteliğindeki bir para alacağının ifasında temerrüt nedeniyle elde edilen temerrüt faizinin, mahrum kalınan faiz gelirini telafi amacı taşıdığı için, kişisel malın geliri olarak edinilmiş mal sayılması gerektiği ifade edilmiştir 89. Kanımızca, eşlerden birinin kişisel mal grubuna giren taşınır veya taşınmaz bir eşyayı, hukuka aykırı olarak elinde bulunduran kötü niyetli haksız zilyedinden, elde edilmesi ihmal edilen semereler karşılığında alınan tazminat (MK.m.995/f.1) ve (talep edilebileceği görüşü kabul edilecek olursa) eşyayı kullanma tazminatı da (ecri misil) 90, bu çerçevede kişisel malın geliri olarak edinilmiş mal sayılmalıdır. Kişisel maldan elde edilen faiz gelirinin, sadece reel faiz oluşturan kısmı, edinilmiş mal sayılmalıdır. Yoksa paranın alım gücünün düşmesi nedeniyle, bunu karşılamak üzere ödenen faiz, edinilmiş mal değil, kişisel mal sayılır 91. Örneğin mevduat faizinin yıllık % 15 olduğunu, fakat bu oran belirlenirken, paranın alım gücünün %10 oranında düştüğünün göz önünde bulundurulduğunu varsayarsak; bu durumda öngörülen faizin sadece %5 i reel faiz olup, edinilmiş mal grubuna girer. Elde edilen faizin %10luk kısmı ise, kişisel maldır. Aynı şekilde kişisel malların diğer gelirleri yönünden de; gelirden, kişisel malın korunması ve bakımı için harcanan kısım düşüldükten sonra kalan miktar edinilmiş mal sayılmalıdır 92. Örneğin miras olarak kalan bir Sarı, 162; genel olarak, temerrüt faizinin kişisel malın geliri niteliğinde olduğu ve edinilmiş mal sayılacağı yönünde, Hausheer (Basler Kommentar), Art.197/nr.29; Hausheer/ Reusser/Geiser, Art.197/nr.93. Kötüniyetli haksız zilyedin eşyayı bizzat kullanması durumunda, ürünlere ilişkin tazmin borcu dışında, kullanma karşılığı bir tazminat ödemek zorunda olup olmadığı tartışmalı bir konu olup, farklı Đçtihadı Birleştirme Kararlarına konu olmuştur. Ecri misil olarak da anılan bu tazminatın hukuki niteliği ve hangi durumda istenebileceğine ilişkin farklı görüşler için, bkz. Şeref Ertaş, Eşya Hukuku, 6. Bası, Ankara-2005, sh ; M.Kemal Oğuzman/Özer Seliçi, Eşya Hukuku, 9.Bası, Đstanbul-2002, sh Sarı, 164, dpn.156; krş. Acar, 58; Kılıçoğlu, katılma rejimi, 44. Kılıçoğlu vadeli olarak bankaya yatırılan paranın, örneğin yatırıldığı tarihteki dolar karşılığı değerinin göz önünde tutulması gerektiğini, tasfiye sırasında o miktardaki dolara tekabül eden değerin üstünde bir artış varsa, ancak bunun kişisel malın geliri sayılacağını ifade etmektedir. Dural/Öğüz/Gümüş, ise paranın alım gücünün düşmesi nedeniyle öngörülmüş faizin kişisel mal sayılmasını isabetli bulmuyorlar (bkz. Dural/Öğüz/Gümüş, 329). Hausheer/Geiser/Kobel, nr.12.20; Näf Hofmann, nr. 1289; Piotet, 104; Kılıçoğlu, 44; Öztan, 256; Zeytin, 112; Acar, 58; krş. Dural/Öğüz/Gümüş, ; Gümüş, 262; Sarı,