Kedilerden gelerek beynimizi ve dürtülerimizi yönetebilen parazit: Toxoplasma gondii
Yazar: Murat Bostan	Serbest Atış Tarih: Eylül 14, 2019 1.5K görüntüleme add comment
Toxoplasma enfeksiyonu, Toxoplasma gondii adı verilen parazitin insan vücuduna girmesiyle oluşturduğu enfeksiyonun adıdır. Parazit, bazı hayvanların vücutlarında bulunur ve bu hayvanların et veya yumurtalarının pişirilmeden ya da az pişmiş yenmesiyle insana geçebilir. Enfeksiyon riskinden bunları yemeyerek kurtulabileceğinizi düşünebilirsiniz. Ancak parazitin tek bulaşma yolu bu değil. Bu parazit evcil kedinizin dışkısında da bulunuyor ve dahası: Kedilerle teması olan herkes bu enfeksiyonu geçiriyor!
Tıptaki adıyla Toksoplasmosis; Toxoplasma enkfesiyonu. Sıklıkla belirti vermeden geçirilen bir enfeksiyondur. Ancak nadir durumlarda çok ağır bir seyir gösterir. Bu enfeksiyon hamilelikte düşüklere, ölü ya da sakat doğumlara neden olabilen ve insanlara sığır, inek, domuz gibi hayvanların etlerinin pişirilmeden veya az pişirilerek yenmesinden dolayı bulaşan bir parazitten kaynaklanmaktadır. Varlığı yaklaşık bir asırdır bilinen bu parazitin insanlara aynı zamanda kedilerden de kolayca insanlara geçtiği hatta ana konaklarının kediler olduğu henüz son yıllarda kesin olarak ortaya konuldu. Peki, toxoplasma enfeskiyonu kedilerden insanlara nasıl bulaşır?
Toxoplasma gondii parazitinin yaşam döngüsü
Toxoplasma gondii’nin yaşam döngüsü karmaşıktır ve iki tür konakçısı vardır: kesin ve ara konakçı. Toxoplasma gondii’nin tek kesin konakçısı vahşi ve evcil kedilerdir. Bu şu anlama gelir; parazit sadece kedilerde çoğalıp ookist (yumurta) oluşturabilir. Kediler dışındaki tüm canlılar doku kistlerini barındıran ara konakçılardır. Kedilerin dışkıları ile kontamine toprak, su veya yiyecekler bulaşmada en etkin rolü oynar.
Kediler, oldukça hareketli ve aktif avcılar oldukları için, toxoplasma için enfes bir konaktırlar. Burada parazit büyür, gelişir, üreme çağına gelir. Vücudu parazitin sporlarıyla dolan kedi, dışkısıyla bu parazitleri etrafa saçar. İşte bu sırada diğer fareler, kuşlar ve benzeri ufak hayvanlar dışkı içindeki besinleri yemeye çalışırken, toxoplasma’yı da tekrardan vücutlarına alırlar ve döngü böylece devam eder.
Kediler parazitle enfekte olmuş bir hayvanın etini tekrar yediğinde (avlandıkları hayvanların etleri veya çiğ et) sindirim sisteminde parazit tekrar serbest kalır. İnce bağırsaklarda çoğalır ve yine ookistleri oluşturur. Bu dönem intraintestinal yaşam döngüsü olarak adlandırılır. Üretilen ookistler büyük miktarda dışkıyla atılır.
Dışkı yoluyla atılan ookistler diğer canlılar için hemen enfeksiyon yapıcı özellikte değildir. Ookistlerin enfektif yapıya dönüşmeleri için sporulasyon denen aşamadan geçmesi gereklidir. Sporlanmış ookistler artık diğer kediler, insanlar ve tüm ara konakçılar için hastalık yapıcı özelliktedir.
Toxoplasma gondii insana bulaştıktan sonra ne yapar?
Evrim Ağacı‘nın söylediğine göre insanlara bulaşan toxoplasma, özellikle de kas ve beyin dokusuna yayılmaya başlar. Burada, çeşitli kimyasallar salgılayarak savunma sistemimizi değiştirir, beynimizdeki kimyasal yollara etki eder. Örneğin; vücudumuzun enfeksiyonlara karşı verdiği tepkiyi kontrol edebilir, böylece kendisinin savunma sistemince avlanmayacağını garanti eder. Bazı çalışmalarda, IQ testlerinde elde edilen sonuçları bile değiştirebilecek kadar güçlü olabileceği tespit edilmiştir. Bunu yapabilme nedeni, hafıza ve bilişsel fonksiyonlarımızı değiştirebiliyor olmasıdır.
Benzer şekilde, psikomotor fonksiyonlarımızı etkileyerek günlük yaşamda nasıl davrandığımızı değiştirebilir. Örneğin; 2006 yılında Celal Bayar Üniversitesi’nden Dr. Kor Yereli ve arkadaşları tarafından Türkiye’de yapılan bir çalışmada, trafik kazalarına karışan sürücülerin beyinlerinde daha yüksek toxoplasma parazitine rastlanmıştır. Tabii ki kazaların birçok nedeni olabilir; ancak yaş gibi diğer faktörler gözetildiğinde bile toxoplasma’nın bu kazalarda rolü olabileceği görülmüştür.
Toxoplasmanın bulaştığı insanlarda garip bir şeylerin olduğu görünse de, bilimsel kanıtlar yetersiz durumda. Yine de toxoplasma konusunda belirsiz olmaktan uzak olan bir şey var; o da bağışıklık tepkimizi düzenleme yeteneğine sahip olduğu. Dünyanın bazı bölgelerinde parazitin neredeyse yerel nüfusun tamamına bulaşmış olması, parazitin ne kadar başarılı olduğunu gösteriyor ve parazitin başarısı, bağışıklık sistemimiz ile hassas bir denge bulmasında yatıyor. Parazit bulaşan insan sayısı dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 50’sine ulaşmış durumda; hatta bazı bölgelerde enfeksiyon oranı yüzde 95’e kadar çıkıyor.
Toxoplasmosis’ten korunmak için neler yapılabilir?
Toxoplasma ile enfekte olma olasılığını azaltmak için alınabilecek pek çok genel hijyen ve gıda güvenlik önlemleri mevcuttur. Hayatı boyunca kedilerle teması olmayan birisi, hayatı kedilerle geçmiş birine göre daha fazla risk altındadır. Bu aynen daha önce kızamık geçirmeyen bir insanın hayatının ileri dönemlerinde virüse maruz kaldığında, hastalığı çok daha şiddetli geçirmesine benzer. Gebe kadınların kedilere dokunmaktan korkmaları bu konunun toplum tarafından bu konunun iyi bilinmemesinden ileri gelir. Tek riskli durum daha önce bu paraziti; enfekte bir kedinin teması, çevreden toz, yiyecek içecek gibi faktörlerle vücuduna almayan bir kadının gebelik döneminde bu parazitle temasıdır. En güvenlisi herkesin toxoplasma’ya karşı bağışık olup olmadıklarını laboratuvar testleri vasıtasıyla kontrol ettirmesidir. Böyle bir testi yaptırmayan gebe kadınların ise mümkün olduğu kadar kedilerle yakın temasa geçmemeleri uzmanlar tarafından tavsiye edilmekte.
· Yıkanmamış sebze ve meyve yemeyin.
· Bahçe ve ev bitkileri ile uğraşırken eldiven kullanın. İşiniz bittiğinde ellerinizi yıkayın.
· Yemekten önce ellerinizi yıkayın.
· İçmeden önce kaynatma imkanınız yoksa doğadan derelerden, çeşmelerden su içmeyin.
· Kedinizin bahçeyi ve çocuk parkında kum havuzlarını tuvalet olarak kullanmasına izin vermeyin.
· Tuvalet kabından dışkıyı her gün düzenli olarak temizleyin ve tuvalet kabını sıcak su ve deterjanla yıkayın.
· Hamile ve bağışıklık sistemi zayıf olan bireyler kedinin tuvaletini temizlemesin.
· Kemirgen ve olası diğer ara konakçılarla mücadele edin.
Kaynak: Evrim Ağacı, Bilim Fili
Kapat Fotoğrafı: Mikhail Vasilyev/Unsplash