REFİK DURBAŞ: Mayıs 2012
Gece, uzun ve karanlık… Ağzı geniş
kulplu bir kavanoz gibi gece... Karanlık, bir siyah şal olarak kaplamış her
yanı... Uzun bir karanlık… Uzun hüzünlerin gecesi, bir de karanlığın...
Beyaz bir benek halinde yol alıyor karanlığın
Otobüsün içinde kalbi kırık, hüzünlerle
örselenmiş kırk yolcu...
Gözleri uykunun mahmurluğuyla, yürekleri
vuslatın heyecanıyla bezeli kırk yolcu...
Kırk günlük yoldan kırık hayaller dehlizinde
geleceklerini aramaya çıkmış kırk yolcu...
Evlerin bütün ışıkları sönmüş, hiçbir sokak
lambasının yanmadığı, kaldırımları kara bir karanlığın taşlarıyla döşeli,
gökyüzünün başını alıp başka bir evrende yuva kurduğu bir kentin giriş
kapısında duruyor otobüs…
Ama kime sormalı adını ve soyadını bu kara
Birden seksen göz kapağı açılıveriyor
Gelen kim, gelecek kim? Bir başka sürücü…
Yeni sürücü, elinde gecenin karanlığında bir
kor halinde parlayan sigarasıyla biniyor otobüse.
Otobüsü İzmir’den beri getiren sürücü, yedek
sürücü koltuğuna geçiyor. Muavin, bagajın yan bölmesine, bundan sonraki
yolculukta uykunun çıplak memelerinden emmek üzere...
Yeni sürücü, sigarayı dudağına yapıştırıyor ve
sol eliyle direksiyonu kavradıktan sonra sağ eliyle kontak anahtarını
Yayından boşalmış bir ok misali fırlıyor gecenin
Kırk yolcunun seksen gözü yeniden kepenklerini
Ah uyku, sen munis annesisin geçmiş ve gelecek
zamanın ve yorgun bedenlerin.
Kara karanlığı aydınlatan şimdi yalnızca
sürücünün sigara alevi...
Bursa’yı, Yalova’yı geçen otobüste hiç
bitmeyen, içildikçe büyüyen sigaranın alevi… Yalova’yı geçer geçmez duruyor
Sürücü, sigarasından bir nefes çekiyor ve
parmaklarının arasında bir kül halinde kalıyor o hiç bitmeyen sigara.
Sigaranın uzun, o upuzun dumanında önce teker
teker yolcular, ardından otobüsün beyaz, o bembeyaz bedeni kaybolup gidiyor.
Ve birden bembeyaz bir aydınlığa kesiyor bütün
bir yeryüzü ve gökyüzü ile dünya; geçmişi, şimdisi ve geleceği ile zaman;
hüzünleri ve sevinçleriyle bütün insanlar...
en güzel hazinesidir ihtiyarlığın; yalnızca anılarla zenginleşir rüyalar çünkü…
*16. yüzyıl İtalya’sının üç büyük ustası
Michelangelo, Leonardo ve Raphael’in bilim ve sanatta bıraktıkları izleri
gözler önüne seren “The Great Masters” sergisi yarın Tophane-i Amire Kültür ve
Sanat Merkezi’nde açılıyor. Vestel’in ana sponsorluğunda, ARTER Tasarım ve
Mimar Sinan Üniversitesi tarafından düzenlenen ve 31 temmuza kadar ziyarete
açık olacak sergi, Türkiye’nin ilk gerçek interaktif sanat sergisi olma
özelliğini taşımakta… *Orhan Kemal Kültür Merkezi tarafından düzenlenen
gerçekçi edebiyatımızın büyük ustası Orhan Kemal’i anma ve “Heyulanın Dönüşü”
adlı yapıtıyla bu yıl 41.Orhan Kemal Roman Armağanı’nı kazanan Yiğit Bener’in
ödül töreni yarın saat 10.30’da Beyazıt’taki Orhan Kemal Kütüphanesi konferans
*Kırmızı Yayınları’nın desteği ile düzenlenen Metin
Altıok Şiir Ödülü, 2 haziran cumartesi günü saat 19.30’da Kadıköy Belediyesi
Süreyya Operası’nda yapılacak törenle bu yıl ödülü kazanan Tozan Alkan’a
verilecek. Törende ayrıca Fazıl Say, Behçet Aysan, Metin Altıok ve Aziz
Nesin’in şiirlerinden bestelediği “Ses” adlı yapıtını seslendirecek.
ol bu gece
MAYIS 2012, BİRGÜN
Cemal Süreya, “Yazarın Devletle İlişkisi”ni kaleme
aldığı yazısında şu saptamalarda bulunur (Papirüs dergisi, sayı: 37):
sonra devlet yazardan uzaklaşırken
yazar da dev­let yöneticilerinden uzak durmaya çalışmıştır.
Cumhuriyet’in 1923-1940 yılları arasındaki ilk döneminde devletle devletin devrimci
niteliğini olduğu kadarıyla üstlenen yazar, karşılıklı bir güven ve ilişki
İkinci Dünya Savaşı’na kadar ün
yapmış yazarlar büyük burjuvaziden, varlıklı ailelerden gelirken 1950’den sonra
beliren yazar ise işçi, köylü ya da küçük bur­juva çocuğudur.
Tiyatro da yazarı, oyuncusu, sahne önü ve arkası
çalışanı ile elbet bu konumun dışında değildir.
Yazarları kovuşturmaya uğramış, turneleri
yasaklanmış, sansür karabasanı onların da yaşamlarını kanatlarını altında
tutmaya çalışmıştır. Birçok
tiyatrocunun anıları böylesi kara-mizah örülü anılarla bezenmiştir ki, tiyatro
tarihi açısından günümüze ışık tutmaktadırlar.
Tiyatrosu”nun neredeyse bütün oyunlarını yazan Yusuf Sururi, Atatürk’ün de
seyrettiği “Emir” operetinin de yazarıdır. Opereti çok beğenen Mustafa Kemal,
Anadolu’da oynanması için emir de vermiştir.
Malatya’ya gider. Tıklım tıklım dolu salon, ilk bölümden sonra alkışlarla
bir aradan sonra bir barda geçen ikinci bölüm başlar.
perde açılır açılmaz bir başkomiser sahneye fırlayacaktır:
artık oyun devam edemez! Herkes evine!”
sorulunca şöyle yanıtlayacaktır:
bar açmak yasaktır!”
polis öyküsü de Müşfik Kenter’in başından geçer.
Necati Cumalı’nın “Nalınlar” oyununu oynamaktadırlar.
Kenter, rol gereği sahnedekilere ayna tutup kaçmaktadır. Yine aynayı tutar, tam
kaçmak isterken bir polis yakasına yapışır:
dinlememekte, Müşfik Kenter’i karakola götürmek istemektedir.
sahnede olacaksın” der, “ne işin var burada?”
Kenter, araya seyircilerin girmesiyle “Zehir Hafiye”den kurtulacaktır.
Gezen de Ulvi Uraz Tiyatrosu ile Adana’da Refik Erduran’ın “Kartal Tekmesi”nde
ortalarında, seyircilerin arasında bir trafik polisi belirir. Elinde bir buket
çiçekle sahnenin önüne gelir.
bir ara durur. Polis, buketi Ulvi Uraz’a uzattıktan sonra şöyle diyecektir:
emniyet amirim görevde olduğu için gelemedi ve bu çiçekleri gönderdi.”
de güler misiniz, ağlar mısınız?
geçmiş dönemlerde sanattan, sanatçıdan uzak duruyordu. Kimi tiyatroları
yasaklasa bile nadiren olsa da çiçek gönderdiği oluyordu. Ama hiçbir zaman
tiyatroları “toptan” kapatmaya yeltenmemişti.
demokrasi”de bunu da gördük işte…
*Sanatçılar sadece sanatçı olduklarından cezaevine atılmış,
işkence görmüş, sürgün edilmiş bu ülkede. Nedir bu aydın düşmanlığı anlamak mümkün
değil. Milliyetçi-muhafazakâr görüşlerin hepsinde bu var. ‘Bizden değilsen,
beni alkışlamıyorsan’ çek git diyor. Seni engellerim, yasaklarım diyor. Hâlâ
insanların üzerine korku saldıkları için her şey otosansürlü bir şekilde ortaya
çıkıyor. Onun için her alanda faşizan bir baskı var. (Uçan Süpürge Bilge Olgaç Başarı Ödülü’nü
alan Füsun Demirel’in konuşmasından…)
yayınlanan aylık şiir ve eleştiri dergisi “Akapalta”nın mayıs, 149. sayısında
kırktan fazla şairin şiir ve yazıları bulunmakta… Dergi, şair ve yazarların
bağışladıkları telifler ve sürekli katkılarıyla yayınlanmakta… MEÇHUL
sana özge ne
varsa, bana hicran
görmek ne meçhul
24 MAYIS 2012,
büyük yapan mucizenin tiyatro oldu­ğunu söylersem şaşmayınız...
müzik ve bunları topluca içine alan kültür me­selelerine hususi bir dikkat
her ferdinin bugünkü hayat şartları içinde iktisadi sahada yapmak zorunda
kaldığı mücade­leden fikir münakaşasına hemen hemen hiç zaman ayırmadığını çok
iyi biliyoruz. Ancak,
bu görüş bizi hiçbir vakit günlük, maddi ihtiyaçlar karşısında yenilip fik­ri
ve manevi meseleleri ihmale götürmemelidir. İnsan
topluluğunu ahlak bakımından en çok sarsıntıya uğratan şey iktisadi
bil­hassa böyle zamanlarda, fikre ve dolayısıyla fikri en kudretli şekilde
ifade eden tiyatroya büyük önem ve yer vermek lazımdır.
eserlere yer vermeyen bir tiyatroyu nasıl düşünemezsek, zamanımızın
meselelerini ele almaktan kaçı­nan bir tiyatroyu da düşünemeyiz. Tiyatroda
hudut sa­dece tabii ahlak kaideleridir. Biz
konusu dikte edilen siyasi tiyatroyu reddediyoruz. Ti­yatroda
bir piyesin oynatılması “emir” veya “yasak” edi­lemez.
bizim fikir hürriyeti anlayışımıza tama­men zıttır.
zamanımızdaki vazifesi, günlük hayat mü­cadelesinde yorgun düşüp maneviyatları
bozulan insan­lara yeniden yaşama isteği vermek veya bunun aksine rahat hayat
şartları içinde uyuşmuş olanları sarsıp uyandırmaktır.
cemiyet içindeki büyük vazifelerini kabul edince bundan bizlere doğacak olan
borçları kabullenmemiz gerekir.
en başta geleni de tiyatroyu yaşatmaktır.”
eski Başbakanlarından Konrad Adenauer’in yukarıdaki sözleri Muhsin Ertuğrul’un
1 Şubat 1964 yılında yayınlanan “Türk Tiyatrosu” dergisinin 354. sayısından…
bugün tiyatro denince ilk akla gelen sanat adamlarından Muhsin Ertuğrul, kendi
düşüncesini şöyle açıklıyor aynı yazıda:
bir ruh kalkınmasının ancak bütün güzel sanatları bir çatı altında toplayan
tiyatro yoluyla gerçekleşeceğine inanıyoruz.”
işlemeye müsait olmayanların tek uğraşma konusu elbet ayak ve postal
böyle olunca tiyatro üzerine tartışmanın ne anlamı var?
yıl genç opera sanatçılarının yoğun ilgisine sahne olan Siemens Opera Yarışması,
14. yılında bir kez daha sanatseverler ile buluşuyor. Ön elemelerinin 5, 6, 7
Haziran’da yapılacağı yarışmanın ödül töreni ve gala gecesi ise 08 Haziran Cuma
Bütün sinema sevenlerin ve filmcilerin, “Kültürler Arası Diyalog” temalı
kısa filmlerini beyaz perdeye taşımalarını hedefleyen “Crossroads 7.
Uluslararası Kısa Film Festivali”ne son başvuru tarihi 1 Kasım 2012 olarak
belirlendi. Adaylar başvuru ile ilgili ayrıntılı bilgiye www.jciistanbulcrossroads.com adresinden
17 MAYIS 2012, BİRGÜN
Çocukluğu Yavuz Sultan Selim,
Kumrulu sokakta geçmiştir. O sırada ağabeyi Metin Türel, Galatasaray lisesinde
yatılı okumaktadır. Babası ise onu Robert Kolej’e vermek istemektedir, fakat
iki çocuğu paralı okulda okutacak kadar maddi durumu iyi değildir. Zaten o da
itiraz eder, “Ben paralı okulda okumam” diye…
Vefa lisesinde öğrenimine başlar. O
sıralar hayli haylaz bir çocuktur. Kendi deyişi ile “Olmadık kepazelikler
yapar” ve babası okuldan alarak Eskişehir’e dayısının yanına sürgüne yollar.
Eskişehir’de birden akıllı, uslu bir
çocuk olacaktır, daha sonraki yaşamındaki gibi…
Ve babası da armağan olarak ertesi
yıl onu İstanbul lisesine yazdıracaktır.
Tiyatro yaşamı da İstanbul lisesinde
başlar Molier’in “Zor Nikâh” oyunuyla… Oyunda bir profesörü canlandırdığı için
de adı okulda “Profesör” olarak kalacaktır.
Bütün bunlar geçenlerde yitirdiğimiz
Cüneyt Türel’in çocukluğunun kısa bir özeti olarak okunabilir.
Hastalarına “neşter” ile değil,
gönül güzelliğiyle sağlık aşılayan Kalp ve Damar Cerrahı Doktoru Prof. Nevzat
Doğan, ki benim de dört damarımı ince bir operasyonla değiştirmiştir, ölümünden
çok kısa bir süre önce Cüneyt Türel ile bir konuşma yapıyor. Eşi Ferhan Doğan
da Türel’in son fotoğraflarını çekiyor ve konuşma geçenlerde İstanbul Liseliler
Derneği’nin üç ayda bir yayınladığı “Sarı-Siyah” dergisinde yayınlandı.
Söyleşi Türel’in kamuoyunca pek
bilinmeyen yönlerine değindiği için ayrıca önemli…
İstanbul lisesinde daha sonra bir
“radyo tiyatrosu” yapar. Grundig marka bir teybe Namık Kemal’in “Vatan yahut
Silistre” oyununu okur ve konferans salonunda bütün öğrencilere dinletir.
Bu arada sporla da ilgilenir.
Basketbol oynamaya çalışır, ama beceremez. Taraftarı olduğu İstanbulspor
kümeden düşünce, onun bir rengini muhafaza etmek için Beşiktaş’ı tutmaya
Tiyatroda profesyonel yaşamı “Gülriz
Sururi-Engin Cezzar Tiyatrosu”nda başlar. Onu ilk keşfeden de Tuncel
Kurtiz’dir. Lisenin son günleridir, Kurtiz okulun demir parmaklıklarından
aşırarak Gülriz Sururi ile Engin Cezzar’ın önüne atar. İlk oyunu Leonid
Andreyev’in “Aklın Oyunu”nda çok küçük bir roldür.
Tiyatro yaşamında her zaman en
öndedir. Sinema ve seslendirmeyi daha çok geçinmek için yapar. Sinemada Fikret
Hakan, Kadir İnanır, en çok da Tarık Akan’ı seslendirir.
Üniversitede deneysel sosyoloji
okur. Zaman zaman “Keşke sosyolog olsaydım” diye düşündüğü olmuştur. Hocası
Cahit Tanyol’dur, üniversitede kalmak istemektedir. Fakat hocası öyle zor
sorular sorar ki, o da kırılır ve vazgeçer.
Shakespeare’in “III.Richard” oyununda Richard,
Türel’in en çok oynamak istediği roldür.
Oyunun başlangıcındaki dizeler de
Türel’e bir veda armağanı olsun…
“Şimdi zor zamanlarımızın kışıdır
Muhteşem York güneşi tarafından
Evimin üzerinden geçen bütün
Okyanusun derin koynuna gömülmekte.”
Geliri grevdeki “Hey Tekstil” işçilerine verilecek Red Fotoğraf Grubu’nun
“Göz-El Emek Yorum Fotoğrafları Sergisi”, Türkiye Yazarlar Sendikası sergi
salonunda 18 mayısa kadar görülebilir.
Füruzan, Sabit Fikir - İstanbul Modern işbirliğiyle düzenlenen
“Sözünü Sakınmadan” söyleşisinde 15 mayısta Semih Gümüş ile Ömer Türkeş’in
Ruhi Su Kültür ve Sanat Derneği - Mimar Sinan Güzel Sanatlar
Üniversitesi işbirliğiyle düzenlenen etkinlikte bugün saat 20.00’de Ruhi Su
Dostlar Korosu eski şeflerinden Emin İgüs’e eşlik edecek. 10 MAYIS 2012, BİRGÜN
Nâzım Hikmet’in bütün yapıtları içinde “son” vasiyeti niyetine okunup saklanacak bir belge niteliğindeki “önsöz”, büyük şairin denemeci-eleştirmen yansıtmakta da ayrıca… ŞAİRİN NOT DEFTERİ
*Arkadaşlığımız 60’lı yılların sonunda, Edebiyat Fakültesi’nde onun Sosyoloji, benim Türk Dili ve Edebiyatı koridorlarındaki günlere dayanmakta. Güleryüzlü, arkadaş canlısı, dostluklara değer veren, çevresine neşe saçan bir sanat adamıydı. Şiiri, en has şairler kadar sevdi, sesiyle can verdi şiirlere. 70 yıllık ömrünün yarısından çoğu tiyatro sahnelerinde harcadı. Yeteneğini sinemada da kanıtladı. Kalp ameliyatımın sonrasında, 1884 Vakfı’nın Barış Manço Kültür Merkezi’nde düzenlediği gecede Tilbe Saran ile şiirlerimi seslendirmişti. Cüneyt Türel’di adı. 1 mayısta mide kanserine yenik düştü. Başta Tilbe Saran olmak üzere ailesine, dostlarına, arkadaşlarına başsağlığı diliyorum. Cenazesi bugün Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nde düzenlenecek törenin ardından alkışlarla yolcu edilecek. Yolu da yaşamı misali aydınlık olacaktır mutlaka… *Ressam Gürol Sözen’in “kuş”ları konu alan “Martıların İstanbulu. Ahh! Bir de Güvercinler” başlıklı sergisi 19 mayısta Almelek Sanat Galerisi’nde açılıyor. *Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi’nde bugün ve yarın “LIT CRI’12” adıyla düzenlenen uluslararası konferansta “21. Yüzyıl ve Dünya Edebiyatı” tartışılacak...
Bu yaz rüzgâr tatile çıkmadı
o kadar berrak ve yakındı şafak
kederini ufkundan damıtarak
kendi rüzgârında konakladı
03 MAYIS 2012, BİRGÜN