Tevekkül | Adem Şener Hocaefendi
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adı ile…
Arapçadan dilimize geçmiş olan tevekkül kelimesinin sözlük anlamı “Vekil kılmak, başkasına havale etmek” şeklindedir. Te­vekkül kelimesi ile aynı kökten gelen “vekil” kelimesi; kişinin kendi işini gördürmek üzere yetki verdiği insan anlamına gelir. Tevekkülde, kelimenin Arap dilindeki ka­lıbı gereği bir zorlama vardır. Bu da herhangi bir konuda aklî ve bedenî gücü, yani metod ve eylem fonksiyonunu kullanmayı, dayanılıp itimat edilecek yere bunun sonu­cunda dayanmayı ifade eder.
Tevekkülün dini terim olarak manası ise; “Kişinin, şartlarını yerine getirerek, işlerini Allah-ü Teâlâ`ya bı­rakması, bir işe başlarken sebeplere yapıştıktan sonra O’na güvenmesi; kalbin, her işte Allah-ü Teâlâ’ya itimat etmesi, güvenmesidir.”
Tevekkül, dine veya dünyaya ait herhangi bir hususta, insan olarak bizim alabileceğimiz bütün tedbirler alın­dıktan, konu ile ilgili tüm girişimler yapıldıktan sonra o işin neticesinin Allah-ü Teâlâ’ya bırakılmasıdır.
Tevekkül, insanın kendine yüklenen bütün görevleri yaptıktan sonra işin sonucunu Allah-ü Teâlâ’ya bırakma­sı, O’nun yaratacağı neticeyi güven ve rıza ile karşıla­yıp, insanlardan bir beklenti içerisinde olmaması; kısaca Allah-ü Teâlâ’ya güvenip, akıbetinden endişe etmeme­sidir.
Tevekkül, kalbin Allah-ü Teâlâ’ya tam itimat ve güve­ni, hatta başka güç kaynakları düşünmekten rahatsızlık duyması manasına gelir. Bu ölçüde bir güven ve itimat olmazsa, tevekkülden söz edilemez; kalp kapıları Allah-ü Teâlâ’dan başkasına açık kaldığı sürece de hakiki tevek­küle ulaşılmaz.
Allah Dostları ve âlimler tevekkül hakkında çeşitli ta­riflerde bulunmuşlardır ki, bunlardan bazıları şöyledir:
Fudayl bin İyaz (Kuddise sirruhu) “Hakiki mana­da tevekkül; Allah-ü Teâlâ’dan başkasından korkma­mak, O’ndan başkasına güvenmemektir” buyurmuştur.
Muhammed bin Hafîf (Kuddise sirruhu) ise tevekkülü “Olan şey ile yetinmek, olmayan şeye razı olmaktır” diye tarif etmiştir.
Yahya bin Muaz (Kuddise sirruhu) ise şöyle buyur­muştur: “Üç haslet evliya sıfatıdır: Allah-ü Teâlâ’ya te­vekkül etmek, Allah-ü Teâlâ’dan başkasına niyazda bu­lunmamak ve kanaat eylemek.”
Sehl bin Abdullah’ın (Kuddise sirruhu) beyanına göre tevekkülün alâmeti üçtür: “Kimseden bir şey istememek (dilenmemek), verileni reddetmemek, ele geçeni biriktir­memek.”
Bişr-i Hâfî (Kuddise sirruhu) şöyle buyurmuştur: “Allah-ü Teâlâ’ya tevekkül ettim diyen kimsenin, Cenâb-ı Hakk’ın kendisi hakkındaki muamelesine yani takdir et­tiği şeylere de razı olması lazımdır. Aksi takdirde yalan söylemiş olur.”
Yine Sehl bin Abdullah (Kuddise sirruhu): “Tevekkül, ki­şinin kendisini Allah-ü Teâlâ’nın dilediği şekle bırakması­dır.” buyurmuştur. Merhum Elmalılı Hamdi Yazır ise şöyle buyurmuştur: “Sen yalnızca Allah-ü Teâlâ’ya ibadet et. O’na kulluk eyle ve O’na tevekkül eyle. Her işte emir ve kumandayı, yetkiyi O’na verip, O’na güvenip, O’nun emirlerine uygun hareket eyle! Yani, ibadetsiz ve amelsiz kuru kuruya tevekkülün de faydası yoktur. Sen kulluğunu yap, O’nun emrini yerine getir ve öyle tevekkül eyle.”
Kur’an-ı Kerim’de birçok yerde tevekkülden ve tevek­kül edenlerin faziletinden bahseden ayet-i kerimeler bu­lunmaktadır. Bu ayet-i kerimelerden bazıları şunlardır:
“Göklerin ve yerin gayb(lar)ı ancak Allah’a aittir. İşlerin tümü ancak O’na döndürülecektir. Öyleyse O’na ibadet et ve (düşmanlarından seni koruması için) O’na tevekkül et. Zaten senin Rabbin, sizin yap­makta olduklarınızdan asla gafil değildir.”1
“Sen, O ölmeyecek olan diriye (Allah’a) tevek­kül et ve O’na hamdederek tesbihte bulun. Zaten O, kullarının günahlarına (tam manasıyla vakıf olup karşılıklarını hakkıyla verecek bir) Habîr olarak yeterli olmuştur.”2
“Muhakkak senin Rabbin onlar hakkında Kendi hükmüyle karar verecektir. Zaten (hükmü reddedil­meyecek yegâne güce sahip) Azîz de, (kimin hakkında ne karar vereceğini iyi bilen) Alîm de ancak O’dur. O halde sen, Allah’a tevekkül et. Çünkü şüphesiz ki sen, pek açık bir hak üzeresin.”3
“Sen Allah’a tevekkül et! Zaten (tüm işleri üst­lenecek ve hakkından gelecek bir) Vekîl olarak Allah yeterli olmuştur.”4
“Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Ama o sizden yardımını çeke­cek olursa, artık O’ndan sonra o size yardım ede­cek olan kişi de kimdir? İnananlar ancak Allah’a tevekkül etsinler.”5
“Ey iman etmiş olan kimseler! Allah’ın üzeriniz­de bulunan nimetini hatırlayın. Hani bir topluluk size ellerini döşe(yip sizi helak et)meyi kastetmiş­lerdi de, Allah, hemen onların ellerini sizden en­gellemişti. Allah’tan hakkıyla sakının! Mü’minler, ancak Allah’a tevekkül etsinler.”6
“De ki: Allah’ın bizim için yazmış olduğu şeyler­den başkası bize asla erişemez. Bizim Mevla’mız ancak O’dur. İnananlar ancak Allah’a tevekkül etsinler.”7
“Allah ki, O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öy­leyse inananlar ancak Allah’a (güvenip) tevekkül etsin!”8
“…Her kim Allah’tan hakkıyla sakınırsa, ona bir çıkış nasip eder. Beklemediği bir taraftan da onu rızıklandırır. Her kim Allah’a tevekkül ederse, ona yeterli olacak olan ancak O’dur. Şüphesiz ki Allah, işine ulaşıcıdır. Gerçekten Allah, her bir şey için bir ayarlama yapmıştır.”9
“İnananlar ancak o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman kalpleri korkuya kapılır, üzerlerine O’nun ayetleri okunduğunda kendilerini iman yönün­den arttırırlar ve onlar, ancak Rablerine tevekkül ederler.”10
“O kişiler ki, (Allah uğrundaki hicret yolunda çektik­leri zulüm ve eziyetlere karşı hiç pişmanlık çekmeksizin) sabretmişlerdir ve (her hususta) ancak Rablerine tevekkül etmektedirler.”11
Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) hadis-i şeriflerinde tevekkülün faziletinden bahsetmek­tedirler:
Hz. Ömer’den (Radıyallahü anh) zikredilen bir hadis-i şerifte Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sel­lem) şöyle buyurmuşlardır: “Eğer siz Allah-ü Teâlâ’ya nasıl tevekkül etmek lazımsa öyle tevekkül etse­niz; açlıktan karınları çekilmiş olduğu halde sa­bahleyin yuvalarından çıkan ve akşamları karın­ları doymuş olarak yuvalarına dönen kuşlara rızık verdiği gibi hiç şüphesiz size de rızık verirdi.”12
Hz. Ebu Hureyre (Radıyallahü anh)’dan zikredilen bir hadis-i şerifte Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) şöyle buyurmuşlardır: “Kuvvetli mü’min, Allah-ü Teâlâ nazarında zayıf mü’minden daha sevgili ve daha hayırlıdır. Aslında her ikisinde de bir hayır vardır. Sana faydalı olan şeye karşı gay­ret göster. Allah’tan yardım dile, acziyet gösterme. Bir musibet başına gelirse ‘Eğer şöyle yapsaydım bu başıma gelmezdi!’ deme. ‘Allah takdir etmiştir. Onun dilediği olur!’ de! Zira ‘eğer’ kelimesi şeytan işine kapı açar.”13
Hz. Amr İb-ni As’dan (Radıyallahü anh) zikredilen bir hadis-i şerifte Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem) şöyle buyurmuşlardır: “Şüphesiz, her dere­de, âdemoğlunun kalbinden bir parça bulunur (yani kalp her şeye karşı bir ilgi duyar). Öyleyse kimin kalbi bütün parçalara ilgi duyarsa, Allah onun hangi va­dide helak olacağına hiç aldırmaz. Kim de Allah-ü Teâlâ’ya tevekkül ederse, kalbinin her şeye (ilgi kurarak dağılmasını önlemek için) Allah-ü Teâlâ ona yeter.”14
Yaratılmışlara tevekkül etmek: Yani insanlara tevekkül eder ve “falan kimse hayatta olduğu sürece be­nim için endişe edilecek bir şey yok” der. Kendisi gibi fani olan insana güvenip dayanır.
Mala tevekkül: Mala tevekkül eden; “Benim bu malım, mülküm, param olduğu sürece bana bir şey ol­maz, kimse bana bir şey yapamaz, ben her istediğimi alırım, her şeyi yaparım” gibi bütün gücünü mülkünden alır ve güveni sahip olduğu maladır. Bu kimse de aldan­mışlardandır.
Nefse tevekkül etmek: “Benim canım sağ olduğu müddetçe, bu kuvvet sıhhat ve güç bende olduğu sürece, sırtım yere gelmez” diye düşünen kimsenin tefekkürü­dür. Bu kimse de nefsinin istek ve arzularının peşinde esir olur ve doğru yoldan çıkar.
Allah-ü Teâlâ’ya tevekkül: “Zengin veya fakir olmamın hiçbir önemi yoktur. Çünkü Allah benimledir” der, “Nasıl dilerse beni o hale sokar, isterse aç bırakır, isterse nimetlendirir” der. İşte insanı kurtaran tevekkül budur. Mü’mine yakışan tefekkür de budur işte.
Ayet-i kerime, hadis-i şerifler ve alimlerin sözleri ışı­ğında tevekkül konusunda dikkat edilmesi gereken belli başlı hususlar şunlardır:
Tembellik etmemek: Bir maksadın ele geçmesi için, insanlarca öteden beri bilinen ve başvurulan se­bepler, tedbirler ve çareler ne ise onları tatbik etmek vâciptir. Çünkü Allah-ü Teâlâ bu âlemde her şeyin, her hâdisenin meydana gelmesini birtakım sebeplerin ve çarelerin uygulanmasına bağlamıştır.
Sebeplere sarılmadan Allah-ü Teâlâ’ya güvenmeye tevekkül değil, “ittikâl” denebilir. Kelime, Arapçadaki ma­nası itibariyle pasifliği anlatır ve bu, yerilen bir durumdur. Bu konuya ışık tutacak bir hadis-i şerifte “Devemi bırakıp tevekkül edeyim” diyen bir zata Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sel­lem) “Bağla da öyle tevek­kül et” buyurmuşlardır.15
Sebeplere sarılmakla ilgili olarak İmam-ı Gazâlî (Kuddise sirruhu) de şöyle demiştir: “İnsanı zarardan koruyan sebepler arasın­da tesiri kesin olan veya tesir ihtimali yüksek olan sebepleri bırakmak tevek­külün şartı değildir. Hırsız girmesin diye evin kapısını kilitlemek, tehlikeli yerde silah taşımak, düşmandan sakınmak tevekküle mani değildir.”
Sebepleri ihmal etmek, üzerine düşen görevi yap­mamak kısacası tembellik etmek, bir bakıma Allah-ü Teâlâ’nın koyduğu sebeplerin hikmetini görmemezlikten gelmekle beraber, göz göre göre kendisini cahilliğin, hastalığın, fakirliğin dişleri ara­sına atmak demektir ki, bunların hepsi de dinen haram­dır.
Sebeplerin gerçek kıymetini bilmek: Bunların kıymeti, Allah-ü Teâlâ’ya karşı birer dilek vasıtası ol­maktan ibarettir. Aslen tesir Allah-ü Teâlâ’dandır. Yani sebepler, İlâhî tesirin meydana gelmesi için birer yol ol­mak üzere yine Allah-ü Teâlâ tarafından bize öğretilmiş, düzenlenmiştir. Kendisinden ancak o yollarla yardım is­temek gerekir. Fakat maksadın meydana gelmesini, bir Müslüman olarak sebeplerden değil, onları yaratıp bize bildiren Allah-ü Teâlâ’dan beklemek gerekir. Çünkü her şeyin yaratıcısı ve yönlendireni O’dur.
Her hususta Allah-ü Teâlâ’dan başka hiçbir şeye güvenmemek: Nice insanlar vardır ki, ellerindeki servete, sahip oldukları mevkie, büyük insanlarla olan yakınlıklarına veya yüksek tahsil görmüş oğluna veya kızına güvenmektedir. Onların varlığı gönlünü doldur­
15) Tirmizî, Kıyamet: 61 muş, yarına emniyetle bakıyor, Allah-ü Teâlâ’dan gaflet halindedir. Her teşebbüsünü bu kuvvetlerle başaraca­ğına inanmıştır. Hâlbuki bütün bunlar ve sahip olduğu her şey bir anda yok olabilir. O zaman yalnız bunlara dayanan insanın hâli ne olur? Müslüman ise böyle de­ğildir. O, nelere sahip olduğunun farkında olup şükrünü ifa edecek, bunları akıllıca kullanacak; fakat her zaman yalnız Allah-ü Teâlâ’ya güvenecektir.
Tevekkül denilen mananın bir gönülde yer tutması, sahibi için dünyanın en zengin hazinelerine sahip ol­maktan daha kıymetlidir. Çünkü bir insan için gönlünün rahatlığı ve huzuru en büyük nimetlerdendir. Maddî ve manevi kazançlar, afiyet ve huzur içinde gönül rahatlığı­na bağlıdır. Fikir selâmetini, gönül huzurunu öldüren başlıca sebepler şunlardır: Gereğinden fazla hırs, istek, rekabet gibi insana huzur ve rahat vermeyen haller; “iflâs edersem, vereme yakalanır­sam, işimden atılırsam” gibi kendi kendine zihinde kuru­lan manasız korku ve endi­şeler; başa gelen felâket ve musibetlerin giderilemeyen ıstırapları vs.
Kendisinde bu haller bu­lunan insanlar, hayatlarında dünyalarına ve ahiretlerine yarar bir şeye sahip ola­mazlar, vesveselidirler, hiç­bir iş beceremezler; ürkektirler, hiçbir işe girişemezler. Bunların günleri ah, vah ile; vesvese ve evhamla geçer gider. Bu hallerini bir takım maddî imkânlarla da gider­mek mümkün olmaz. Ancak gönlüne, Allah’a tevekkülü hakkıyla yerleştirebilmiş bir Müslüman asla böyle değil­dir; o, her zaman mutlu ve çok rahattır. Çünkü o, kendi­ne düşeni yaptıktan sonra bilir ki sonsuz rahmet sahibi Allah-ü Teâlâ sevdiği kulunu, insanın kendisini düşündü­ğünden daha fazla düşünür ve korur.
Demek ki gönüllerde kuvvetli bir tevekkülün, hem de gerçek manasıyla bir tevekkülün yer tutmuş olması lazımdır. Bir Müslüman’ın işini yoluna koyduktan sonra, ötesini Allah-ü Teâlâ’ya havale edip de O’na güvenmesi ve O’nun en iyisini, en güzelini, en doğrusunu, en hayır­lısını nasip edeceğine inanması, kalp için çok büyük bir kuvvettir.
“Allah her ne takdir etmişse, o benim için hayırdır” anlayışına günümüz Müslümanları olarak hepimizin çok fazla ihtiyacı vardır. Buna da ancak düzenli bir ibadet hayatı ile ulaşılabilir. Çünkü yapılan her ibadet ve taatte, zikir ve hayırlı işte kalp ve ruh için bir kuvvet vardır.
Rabbim bizleri, tevekkülün hakikatine erip gerçek ma­nada tevekkül ehli olan kullarından eylesin… Rabbim yar ve yardımcımız olsun…