ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 3 I- ÜST KURULUŞ İŞLETMELERİ. A. Genel Olarak
Download "ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 3 I- ÜST KURULUŞ İŞLETMELERİ. A. Genel Olarak"
1 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 3 I- ÜST KURULUŞ İŞLETMELERİ A. Genel Olarak 1960'lardan günümüze kadar hem ulusal hem de uluslararası modern ekonomik sistemlerde işletmelerin birleşme veya merkezileşmesi bir hayli önemli yer tutmaktadır. Bu gelişme özel ve kamu kesiminde önemli bir yere sahip olup, bilhassa özel kesimde gün geçtikçe yaygınlaşmaktadır 1. Bu birleşmelerin nedenlerinden biri; üretim, satış ve pazarlama işlemlerinin bir bütünlük içinde ele alınmasıdır. İkincisi, ekonomiktir. Bilhassa; riskin dağıtılması, vergi kolaylıkları ve kârın başka taraflara kaymasını önleme gibi nedenler bu birleşmeleri hızlandırmıştır 2. Söz konusu birleşmelere konu olan işletme ve işyerleri, ya hukuki varlıklarını kaybederek bu birleşmeye katılırlar ya da hukuki kişiliklerini devam ettirerek ortak yönetim altında bağlı işletmeler olarak faaliyetlerine devam ederler. İşletmelerin hukuki varlıklarını kaybederek birleşmeleri, ticaret şirketlerinin birleşmesi ve işletmelerin devri (BK ) olarak ortaya çıkar. İşletmelerin hukuki varlıklarını muhafaza ederek birleşmelerinde ise bir yönetim altında fiili veya sözleşmeli birleşmeler önemli rol oynarlar. İbrahim Aydınlı Gazi Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü Araştırma Görevlisi 1971 yılında Denizli de doğdu. Orta ve lise tahsilini aynı yerde tamamladı yılında girdiği Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ndeki tahsilini 1994 yılında tamamladı. Halen Gazi Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümünün İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Anabilim Dalında Araştırma Görevlisidir. Tek bir yönetim altında meydana gelen söz konusu birleşmelerde üç yönden birlik vardır. Birincisi; ortak bir yönetim, ikincisi; e- konomik kararlarda birlik, üçüncüsü; mali birliktir 3. Bu durum aynen 3490 sayılı kanunla kurulan Kamu İktisadi Devlet Teşek- 1 TEKİNALP, Ünal, Holdinglerde Birleşme, Birleşme Benzeri Bütünleşme, ve Diğer Yollarla Büyümenin Hukuki Yönü, Sevk ve İdare Dergisi, Mart -1978, s. 29 AYTAÇ, Züftü, "Bağlı İşletmeler Hukuku ve Türk Hukukundaki Görünümü" BATİDER, C: VIII, S:1, s TEKİNALP, Ünal, "Holdinglerde Bütünleşme...", (a.g.m.) s. 30 vd. 3 KARAYALÇIN, Yaşar, Üst Kuruluşlar Hukuku, BATİDER, C:XVI, S:1, Y: s. 4.
2 4 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI küllerinde (devlet holdingi) görülmektedir 4. Yine Belediye İktisadi Teşebbüslerinde de üst kuruluş işletmelerine ilişkin uygulamalar sıklıkla görülmektedir. Bilhassa; aralarında daha çok üç yönde (yönetim, ekonomi,ve mali) birlik olan ve şekil olarak hukuki kişiliklerini koruyan işletmeleri mutlak şekilde bağımsız olarak ele alıp hukuki ilişkileri çözüme kavuşturmak hem İş Hukuku'nun işyeri ve işletme organizasyonunda benimsediği organizasyonda bütünlük ve teklik ilkesine hem de bu tür işletmelerin yapısına uygun düşmemektedir. Bu tür işletmeleri oluşturan unsurları mutlak bağımsız olarak ele aldığımızda ortaya çıkan uyumsuzluğun etkilediği en önemli faktörlerden biri de emek unsuru olacaktır. Özellikle iş gücünün, birlik içinde devir ve nakli ile toplu iş ilişkilerinde işyeri ve işletmelerin sınırlarını belirleme, işverenin tesbiti, işçinin hangi haklardan yararlanacağı gibi konular özellikle çalışan kesim açısından doyurucu bir çözüme kavuşturulamamaktadır. Ancak bu tür işletme bütünleşmelerini hukuki yönden değerlendirirken liberal hukuk anlayışının ana unsurlarından olan teşebbüs özgürlüğü ile bu şekildeki birlikler kurarak kanuna karşı hile yapılarak bir takım kanuni yükümlülüklerden kaçınmaların önlenmesi arasında bir denge kurulması gerekir. İşte bu iki hassas nokta göz önüne alınarak kanuna karşı hileye başvurulma yolu ile yükümlülüklerden kaçınmanın önlenmesi oranında aradaki tüzel kişilik perdelerinin kaldırılması istisna olmalı, tüzel kişiliklerin tanınması ise kural olmalıdır. B. Holding İşletmelerinde İşyeri Ve İşletme Kavramları 1- Holding'in Hukuki Niteliği Hukukun ekonomik hayatı düzenleyen kısmı, ekonomik değişmelere bağlı olarak gelişmekte ve değişmektedir. Özellikle başta Ekonomi Hukuku olmak üzere, Ticaret ve İş Hukukları bu özelliği gösterir. Bu değişme ve gelişmelerin en önemlisi işletmelerin bütünleşmesidir 5. Ferdi ve kollektif talebin artması, eğitim düzeyinin yükselmesi sonucunda emeğin üretim gücünün artması ve teknolojik gelişmeler mal ve hizmet üretimi yapan işletmelerin yapılarında önemli değişme ve gelişmeler meydana getirmektedir. Mal ve hizmet üreten büyük işletmeler ya aynı sektörde veya farklı alanlarda yeni işletmeler kurarak işletme riskini dağıtmak, finansman masraflarını kısmak, emek maliyetini düşürmek, organizasyon kalemlerini en aza indirmek için mevcut olan şirketlere katılma yolunu seçmektedirler 6. Bu ekonomik birliklerin en göze çarpanı üst kuruluş hukuku içinde değerlendirilen holdinglerdir. 7 Holdinglerin tarihi gelişimi Ticaret Hukuku ve ekonominin gelişim süreci ile alakalıdır. XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın ilk yarısında oluşan ve gelişen Klasik Ticaret Hukuku özellikle; anonim şirketlerin önem kazanmasına neden olmuştur. Daha sonraki yıllarda anonim şirket işletmeleri, sermaye piyasasının gelişimi ile halka açılmışlardır. Yukarıda belirtilen sebeplerle işletmeler, bütünleşme içine girerek ana şirket altında yavru şirketleri oluşturmuşlardır. Son olarak da bu oluşum ulusal sınırların ötesinde uluslararası işletmeleri doğal ola- 5 AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.), s ERNEST, Hirsch, İktisadi Devlet Teşekküllerinin Hukuki Mahiyeti, Ankara-1939, s. 5vd. 6 KARAYALÇIN, Yaşar, "Üst Kuruluşlar Hukuku", BATİDER, C.XVI, S:1 Yıl:1991, s. 8, 9. 7 KARAYALÇIN, Yaşar, "Üst Kuruluşlar Hukuku...", (a.g.m.), s. 10.
3 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 5 rak doğurmuştur 8. Böylece bu işletmeler ülke ekonomilerinde hizmet ve mal üretiminde etkinliklerini arttırmışlardır. Bu işletme birliklerinde ana şirketlerin yönetim ve sevk bakımından hakimiyetine giren yan veya yavru şirketler hukuken bağımsız olsalar da fiilen ve iktisaden bir bütün oluşturmaktadırlar 9. İşte özel sektörde bu bütünleşmenin en önemli sonucu holdingler olmuştur. Ekonomik sebepler yüzünden holdingin yapısı ile faaliyet konusunun birbirine olan bağlılığı ve Vergi Hukuku'nun kolaylıklarından yararlanmak için holding işletmelerinin ana şirketleri, genellikle anonim şirket olarak kurulmaktadır 10. Türk hukukuna baktığımızda, TTK'nun 136. maddesinde sayılan ticaret şirketleri, numerus clausus (sınırlı sayı ilkesi) ilkesine göre düzenlendiğinden burada holding, ticari şirket türü olarak sayılmamaktadır. Sadece holding şirket, uygulamada şirket yapısı olarak daha çok anonim şirket olarak kurulmaktadır. Bunun normal anonim şirket işletmesinden hiç bir farkı yoktur 11. Holding işletmesinin hukuki kılıfı limited, kollektif, komandit veya bir gerçek kişi işletmesi, vakıf veya bir kooperatif olmasında herhangi bir kanuni engel yoktur 12. TTK'nunda holding kavramı doğrudan tanımlanmamıştır. Sadece kanunun KARAYALÇIN, Yaşar, "Üst Kuruluşlar Hukuku...", (a.g.m.) s. 8,9. 9 KARAYALÇIN, Yaşar, "Üst Kuruluşlar Hukuku...", (a.g.m.) s TEKİNALP, Ünal, "Sermaye Ortaklıkları Hukuku, Tip Sorunu Açısından Holding Kavramı ve İşletme Konusu Üzerine Düşünceler", İktisat Ve Maliye Dergisi, C:XX, S:12, Mart-1974, s.450'den naklen: ZWEİFEL, Martin, Holdinggesellschaft Und Konzern, Zürich-1973, s ALİSBAH, Hulki, "Holdingler, Kuruluş Ve Fonksiyonları", Sevk Ve İdare Dergisi, S:44, Yıl:7, Nisan- 1972, s TEKİNALP, Ünal, "Sermaye Ortaklıkları Hukuku...",(a.g.m.) s maddesinin 3. fıkrasında "...gayesi esas itibariyle başka işletmelere iştirakten ibaret olan holding şirketleri..." denilerek bunların yedek akçe ayırma zorunluluğunun olmadığı belirtilmiştir 13. Ayrıca Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 8. maddesinde kurum istisnası konusunda iştirak eden şirketlere ana kurum vasfı verilerek holding kavramına dolaylı olarak değinilmiştir 14.Holding işletmesinin unsurları şunlardır: i. İştirak: Gerçek veya tüzel kişi işletmelerinin birinin diğerine katılmasıdır. Onun için holding işletmesi, bir kollektif veya komandit ortaklığın sermaye payını, bir limited ortaklık payını veya kooperatif payını kazanınca iştirak etmiş olur 15. Kısaca birden fazla işletmenin birleşmesi gerekir 16. ii. İştirakin devamlılığı: Holdingin mevcudiyeti için iştirakçilik amacının varlığı şarttır. Çünkü holding işletmesinin kazancı iştiraklerden oluşur. Yoksa, iştiraklerin alımsatımı veya spekülasyon kazanç holdingin işletme konusu değildir. Hisse senetlerinin alım ve satımını ve rehnini amaç edinen işletmeler banker işletmeleridir. Çünkü bu işletmelerin iştiraki devamlı nitelik taşımaz 17. iii. Bağımsızlık: Bağlanan işletmeler hukuken bağımsız olsalar bile ekonomik yönden katıldığı holdinge bağlıdırlar 18. iv. Birleşmenin ekonomik amaçlı olması: Burada ekonomik amaçtan anlam, iktisadi bir faydanın sağlanmasıdır TEKİNALP, Ünal, "Sermaye Ortaklıkları Hukuku...",(a.g.m.) s. 451, ALİSBAH, Hulki (a.g.m.) s ALİSBAH, Hulki, (a.g.m.) s TEKİNALP, Ünal, "Sermaye Ortaklıkları Hukuku...",(a.g.m.) s AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.) s TEKİNALP, Ünal,"Sermaye Ortaklıkları Hukuku...", (a.g.m.) s AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.) s AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.) s. 98.
4 6 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI v. Birlikte sevk ve idare: Holdingleşmenin en büyük gayesi iştirak edilen işletmelerin sevk ve idaresini ele geçirmektir 20. Bu gerek fiili gerekse sözleşmeli olarak ortaya çıkabilir. Bir holding iştirak ettiği işletmenin sermayesinin yarıdan fazlasına sahip olmakla fiili olarak sevk ve idareyi ele geçirmiş olur. Arada bir sözleşme var ise o zaman sevk ve idare hakimiyeti için sermaye çoğunluğuna gerek duyulmayacaktır 21. Holding bazen benzer kurumlarla karıştırılmaktadır. Örneğin bunlardan biri ortaklık kurumudur. Holding ile ortaklık aynı anlamda değildir. Holding bir ortaklık olarak değil işletme veya işletme konusu açısından ele alınarak tanımlanmalıdır. Holding işletmesinin konusu; başka işletmelere veya ortaklıklara katılmaktır. Bir başka deyimle, holding işletmesinin konusu katılmacılıktır. Kavram İngilizce'de "to hold" mastarından gelmektedir. Bunun hukuki anlamı, bir işletmenin paydaşlığının elde tutulmasıdır 22. Yatırım ortaklıklarında ise risk dağıtım ilkesine göre menkul değerler portföyünün işletilmesi amaçtır. Bu nedenle bankerlik işletmesi, portföy işletmesi, holding işletmesi birbirlerinden farklıdırlar. İştirakçilikte iştirak edilen işletmenin yönetimini elde tutma amacı varken yatırım ortaklığında veya banker işletmesinde böyle bir gaye güdülmez 23. Holdingin asıl amacı ekonomik merkezileşme ve yoğunlaşmadır. Bu merkezileşme ya fiili yada sözleşmeye bağlı olarak meydana gelmektedir 24. Holdinge pozitif düzenlemeler açısından bakarsak, üst kuruluş olan holdinglerle ilgili ilk düzenleme Almanya tarafından AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.) s AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.) s TEKİNALP, Ünal, "Sermaye Ortaklıkları Hukuku..."(a.g.m.)s TEKİNALP, Ünal, "Sermaye Ortaklıkları Hukuku, (a.g.m.) s AYTAÇ, Züftü, (a.g.m.) s yılında "Anonim Şirketler ve Paylı Şirketler Kanununda" yapılmıştır 25. Almanya'da Bağlı İşletmeler Hukuku'nun konusu olan konzernler ile holdingler birbirine yakın kavramlardır. Bu nedenle her iki kavram için üst kuruluş işletmesi denebilir. Çünkü her ikisinin de amacı, işletmelerin merkezileşmesi için ortak sevk ve idarenin oluşturulmasıdır. Türk Hukukunda, üst kuruluş işletmeleri ile ilgili bir düzenleme yoktur. Ancak uygulamada azımsanamayacak derecede holding işletmeleri görülmektedir 26. Holding; ana ve yavru şirketlerden meydana gelen bir üst kuruluş işletmesidir. Ana şirket ile yavru şirketler arasında ekonomik, mali ve yönetim birliği mevcuttur. Bilhassa; yavru şirketlerin sermayelerinin tamamına yakını ana şirkete ait olduğundan yavru şirketlerin yönetim kurulunun tamamına yakını ana şirketin hakimiyetindedir. Bu nedenle yavru şirketler bir bakıma ana şirketin ekonomik ve mali kararlarını uygulayan icracı organları haline dönüşmektedir. 2- Holdinglerde İşyeri ve İşletme Kavramları Holdingin yapısı hakkında gerektiği kadar bilgi verdikten sonra holdingin iktisadi ve hukuki anlamda bir işletme olup olmadığını incelemek gerekmektedir. İşletmenin unsurları, üretim etkenlerinin bilinçli bir şekilde bir araya getirilmesi, ekonomik amaç, ekonomik üretim ünitesi olma, devamlılık ve bağımsızlık olarak sayabiliriz 27. Holdin- 25 KARAYALÇIN, Yaşar, "Üst Kuruluşlar Hukuku..."(a.g.m.) s KARAYALÇIN, Yaşar," Üst Kuruluşlar Hukuku...", (a.g.m.) s İşletmenin unsurları ile ilgili daha geniş bilgi için bkz: FRANCESCHELLİ, Remo;"İtalyan Hukukunda İşletme Kavramı", (Çev: Akar Öçal), Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Dergisi,C:XV, S:1, Ocak-1979, s.253vd.tümer, Melih İşletme Nedir?, Fatih Yayınevi, İstanbul-1975 s.14, GÜZEL; Ali; İşverenin Değişmesi-İşyerinin Devri ve Hizmet Akitlerine Etkisi, Kazancı Hukuk Yayınları No:56, Ankara-1987, s.68, ESENER, Turhan; İş Hukuku Genel kavramlar, C.1, Güvendi Matbaası, Ankara-1968, s.109 vd.,
5 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 7 gi, üretim etkenlerinin bağımsız olarak bir araya getirildiği devamlı bir amaç olan iştirak gayesi ile diğer işletmelerin sevk ve idaresini ele geçirerek mal ve hizmet üretmek amacı ile kurulmuş olan iktisadi kuruluş olarak tanımlayabiliriz. Bu nedenle holding bir işletmedir. İşyeri ise teknik üretim yeri olmasına karşın işletme iktisadi (ekonomik, mali ve yönetim bütünlüğü içinde) bir organizasyondur 28. Bu nedenle; birden fazla tüzel kişiliği holding içersinde oluşturan yan veya yavru şirket gruplarını, ekonomik ve sosyal bir bütünlük itibariyle İş Hukuku'nda bir işletme olarak kabul etmeye bir engel yoktur 29. Çünkü; aynı yönetim ve ekonomik bütünlük içinde yer alan ancak; tüzel kişiliklerini muhafaza eden işletmeleri yönetim, ekonomik ve mali yönden bağlı olan ana organizasyon içinde ele almak gerekmektedir. İlk anda bu çözüm, hukuki ve cezai sorumluluğun şahsiliği ilkesine aykırı olsa da tüzel kişilik ilkesinin kötüye kullanılmasının önüne geçilmesi, işletmelerin birleşmeleri gibi yeni ekonomik gelişmeler karşılığında düzenleme boşluklarının doldurulması gibi haklı gerekçeler bu çözümün benimsenmesini gerektirmektedir. Eğer bu tür birleşmeler kanuni yükümlülüklerden kaçınma veya karşı tarafa zarar verme için amaçlanmışsa aradaki tüzel kişilik perdeleri kaldırılmalıdır. Ancak; bu çözüm İş Hukukunun bireysel ilişkilerinin düzenlendiği alanlarda daha rahat uygulanacaktır. Zaten bu tür çözümleri benzerlerini alt işveren kurumunun kötüye kullanılmasında görebilmekteyiz. Toplu İş Hukukunda ise aynı organizasyona bağlı olan işletmelerin aynı işkolunda olmaları hem Sendikalar Hukuku hem de Toplu İş Sözleşmesi Hukuku düzenlemelerine TENKER, Lütfullah; İşletme İktisadı, C:I, Bilgi Basımevi, Ankara-1969, s.5, SABUNCUOĞLU, Zeyyat, TOKOL Tuncer; İşletme, I,II, Örnek Kitabevi, Bursa- 1987, s, ESENER, Turhan; (a.g.e.) s OKUR, Ali Rıza, İHU, İşK.14, (No:26), s. 3. hakim olan işkolu sistemine uyum sağlama açısından önemlidir. Sendikaların kuruluşu, yetkileri, işçilerin hangi sendikaya üye olabilecekleri ve toplu iş sözleşmesinden yararlanmaları gibi konularda işyerlerinin girdiği işkolu önemli nitelik kazanmaktadır. Bu nedenle aynı holdinge bağlı işletmelerin aynı iş kolunda olmaları bu çözümün uygulanabilmesi için gerekmektedir. Böylece; bu şekilde bir işletme bütününü oluşturan holdinglerdeki işçiler, hangi şirkette çalışırlarsa çalışsınlar bunların işverenleri holdingi oluşturan tüzel kişi işverenleridir. Burada işçiyi soyut olarak çalıştıran şirket somut işveren, somut işverenin bağlı olduğu şirketler grubu ise soyut işverendir 30. Yukarıdaki bu yaklaşımlar belki ilk anda MK.'nun 45. maddesindeki tüzel kişinin tanımına, Türk Hukuku'nda benimsenen tüzel kişilik teorisindeki gerçeklik ilkesine 31 ve Ticaret Kanunu'ndaki tüzel kişiliğe sahip bir şirketi bağımsız bir işletme saymasına ters düşmektedir. Ancak işletme kavramının yönetim, mali ve ekonomik birlik çerçevesinde anlaşılması, hem sosyal gerçeklik (ülkemiz açısından özelleştirmeyle devlet işletmeleri özel sektöre devredilmekte ve bu işletmeler genelde mevcut holdingin yönetimi altına çekilmektedir.) hem de İş Hukuku'nun kendine özgü ilkeleri (İşverenin eşit işlem yapma borcu, işçiyi koruma ilkesi, işyeri ve işletme kavramlarında teklik ve bütünlük ilkesi gibi) ile bağdaşmaktadır ENGİN, Murat, Türk İş Ve Sosyal Güvenlik Hukukunda İşveren, Basisen Eğitim Ve Kültür Yayınları:25, Ankara-1993, s ÖZSUNAY, Ergun,, Medeni Hukukumuzda Tüzel Kişiler, Tüzel Kişilerin Genel Teorisi-Dernekler- Vakıflar, 5. Bası, İstanbul-1982, s Benzer görüşler için Bkz, OKUR, Ali Rıza, İHU, İşK.14, ( No:26), s. 2, TUNCAY, Can, Karar İncelemesi, Yarg. 9HD T., E.,4243, K.,4582, sayılı kararı, Çimento İşveren Dergisi, C:I, S:5, Eylül- 1987, s. 23.
6 8 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI Kamu kesiminde özellikle KİT'lerde aynı kuruma bağlı olup aynı iş kolu içinde olan işletmelerde ortaya çıkan çalışma şartlarındaki farklılıktan dolayı kanun koyucu, 3299 sayılı kanunla 1986 yılında yapılan değişiklikle, TSGLK'nun 3. maddesinin 3. fıkrasında, kamu kesiminde yer alan kurum ve kuruluşlar için Yargıtay'ın uygulamaları doğrultusunda yeni bir değişiklik yaparak kamu kesiminde olan üst kuruluş işletmelerinin durumunu düzenlemiştir. Yeni kanuni düzenlemede, kamu kurum ve kuruluşlarında yapılacak işletme toplu iş sözleşmelerinde, bu kurumlara bağlı olan işyerleri ve müesseselerin tüzel kişiliği olsa bile bunları da kapsayan işletme toplu iş sözleşmesinin yapılacağı öngörülmüştür. Böylece kanun koyucu, kamu kesiminde yer alan üst kuruluş işletmeleri için olumlu bir değişiklik getirmesine rağmen ( kanuni tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması) özel kesimde bu değişikliğin yapılmamış olması Ferdi ve Toplu İş Hukuku ilişkilerinde bir çok sorunun gerçek anlamda çözülememesine neden olmaktadır. Yargı içtihatlarında holdingin tek bir işletme olarak ele alınmasına ilişkin kararlar mevcuttur. Mesela Yargıtay'ın 1987 yılında verdiği bir kararda 33 ; holdinge ait altı şirketin muhasebe işlerini gören bir işçi, talep edeceği işçilik haklarını her şirkete ayırdığı iş süresine tekâbül edecek tarzda hesaplayarak talep edebilecektir. Ayrıca aynı hesap metodu kıdem tazminatının hesabında da geçerli olup, alınan tüm kıdem tazminatı kanuni tavanı geçmeyecektir anlamında hüküm verilmiştir. Yargıtay'ın bu kararında iki konu üzerinde durmak istiyoruz: Öncelikle davacı işçi, holdinge bağlı olan şirketlerde ayrı ayrı zamanlarda çalışsa idi, Yargıtay'ın belirttiği çalışma sürelerinin ayrı ayrı hesaplanması mümkün olurdu. Ancak işçi, aynı anda birden fazla şirketin muhasebe işlerini yaptı- ğından her şirkete ait olan çalışma sürelerini bulmak teknik açıdan mümkün değildir. Çünkü; buradaki çalışma süreleri iç içe geçmiş durumdadır. Yani buradaki çalışmanın part-time çalışma olarak algılanması son derece yanlıştır. Çünkü part-time çalışmada her işverenin işçi hakları yönünden ayrı ayrı ele alınması gerekir. İkinci olarak Yargıtay; holdingi bir işletme bütünü olarak ele almadığından işçinin her türlü hakkının ayrı ayrı şirketlere göre hesaplanmasını isterken, altı şirketten de alınacak olan kıdem tazminatı miktarının kanuni tavanı aşmaması gerektiğini söylemesi bir çelişkidir. Çünkü; işçinin talep ettiği hakların her birinde şirketleri ayrı ayrı işveren olarak ele alırken, her şirketten alınan kıdem tazminatlarının toplam miktarında ortak kanuni tavan şartı getirilmesi önceki hükümle çelişmektedir. İş Kanununun 14. maddesinin 14. fıkrasında getirilen kıdem tazminatı tavanı, bir işverenden alınacak kıdem tazminatı çerçevesinde geçerlidir 34. Yargıtay'ın aynı karar içerisinde kullandığı çelişkili ifadelerden dolayı kıdem tazminatı tavanının Yargıtay'ın dediği gibi anlaşılması halinde; burada Yargıtay'ın kararını, holdingi bir bütün işletme olarak görülüyor ve bu nedenle üstü kapalı dahi olsa şirketlerin tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması isteniyor şeklinde değerlendirilmesi zorlamadan ileriye geçmeyecektir. Kanaatimizce Yargıtay; bu olayda kıdem tazminatı tavanına ilişkin görüşünü diğer talep edilen haklarda da sürdürmesi hem İş Hukuku'nun ilkelerine hem de holdingin gerçek yapısına uygun düşerdi. Doktrinde de Yargıtay'ın bu kararının değerlendirilmesinde benzer bir görüş ortaya konulmuştur. Burada aynı işletmeye ait birden fazla işyerinin olduğu kabul edilerek, işçinin aynı işletmeye ait birden fazla 33 TUNCAY, Can, Karar İncelemesi, Yarg. 9HD T., E.,4243, K.,4582, sayılı kararı, Çimento İşveren Dergisi, C:I, S:5, Eylül-1987, s USTA, Osman, İş Kanunundan Dogan Kıdem Tazminatı ve Uygulaması, Ankara-1994, s. 394 vd.
7 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 9 işyerinde çalıştığı kabul edilmelidir denmektedir 35. Yargıtay 1990 yılında verdiği bir başka kararda ise, bir anonim şirkete ait işyerinin bağlı olduğu holding işletmesinin bir işyeri olarak mütalaa edilmesine ilişkin Çalışma Bakanlığı'nın kararına karşı yapılan itirazı reddeden ilk derece mahkemesinin kararını bozmuştur. Yargıtay bozma kararında, tüzel kişilikleri farklı olan iki şirketin aynı işletme toplu iş sözleşmesinin kapsamına girmesinin mümkün olmadığını belirtmiştir. Yargıtay bu kararında, holdingin tek işletme olarak kabul edilmeyeceğini açıkça vurgulamıştır. Yargıtay'ın kararı, tüzel kişinin bağımsız bir kişiliği olduğu kuralına göre doğrudur. Ancak Yargıtay, kanuni yükümlülüklerden kaçınmak için bu tür tüzel kişilik kurma (MK.45/2) veya böyle olmasa bile holdingin işletme organizasyonu olduğu gibi konuları hiç gözönüne almayarak bazı karar vermiştir. 36. Buna karşın yabancı hukuk sistemlerinde benzer konularda daha mantıklı sonuçlara varılmıştır. Örneğin Fransız Yargıtay ve doktrininde; holding veya şirketler grubu içinde değişik tüzel kişilere bağlı olarak çalışan bir işçinin, kıdeminin bir bütün olarak ele alınması gerektiği ileri sürülerek, bu tür organizasyonların tek bir işletme sayılmasının daha uygun olacağı belirtilmiştir. Fransız Yargıtay'ının 1972 yılında verdiği 35 TUNCAY, Can, Karar İncelemesi, Yarg. 9HD T., E.,4243, K.,4582, sayılı kararı, Çimento İşveren Dergisi, C:I, S:5, Eylül-1987, s Yargıtay kararı için Bkz: 9HD T., E.,719, K.,1242, Tekstil İşveren Dergisi, S:146, Haziran- 1990, s. 13. Bu Yargıtay kararının değerlendirilmesinde Engin, Her ne kadar yasa koyucu kamu kuruluşları için TSGLK'nun 3. maddesinde düzenleme getirip aynı durumda olan özel sektör için düzenleme getirmediği için burada kanun boşluğu olduğu söylenebilir demektedir. Aynı yazar, ancak kıyas yolu ile uygulanabilecek bir konuda kanun koyucu, bir ayrıma giderek sadece bu kuralı kamu kurumları için getirmesinin özel kesim için bu kuralın uygulanmamasına işaret etmek istemiştir demektedir. ENGİN Murat; (a.g.e.) s bir kararda; eğer şirketler arasında ekonomik faaliyetlerde, yönetimde, çalışma şartlarında ve çalışma yerlerinde benzerlik var ise, bu şirketler ekonomik ve sosyal bir bütünü oluştururlar denmiştir 37. Fransız Yargıtay'ı; bu şekilde grup oluşturan şirketlerin çeşitli kanuni hilelere gitmemesi için aynı ekonomik, sosyal, organik, coğrafi, faaliyet ve yönetim birliği içinde olma kıstaslarını kullanarak soruna çözüm getirmiştir 38. Alman İş Hukuku'nda ise; holdingin işletmelerinde çalışan bir işçinin ilişkisine, holding içi çalışma ilişkisi denmektedir. Eğer ana şirketin kadrosundaki bir işçi, değişik yavru şirketlerde çalıştırılıyor ise burada ödünç iş ilişkisi vardır 39. Bu ilişkide ödünç alanla ödünç verilen işçi arasında hizmet akti ilişkisi yoktur. Burada Alman doktrinin görüşü Fransız doktrinine göre farklı bir çözüm benimsemektedir. Ödünç iş ilişkisi ancak iki işveren arasında gerçekleşir. Eğer biz ödünç iş ilişkisini öne sürersek, holdingte yer alan yavru şirketlerin tüzel kişiliklerin aynı işletme anlayışı veya tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması içinde etkisini azaltacağımız yerde kuvvetlendirmiş oluruz. Bu nedenle sorunun çözümünde Fransız doktrin ve uygulamasının görüşleri daha uygun olduğunu zannediyoruz. Ödünç iş ilişkisi, bir işverenin işçisini belirli ve geçici bir süre için bir başka işverene vermesidir 40. Ödünç alan işveren, işçiye emir ve talimat verme yanında onu koruma ve ücret ödemekle yükümlüdür 41. Şayet işçi, yavru şirketlerden birine hizmet akti ile bağlı olursa bu durumda işçinin 37 G. LYON, Caen, İş Hukukunun Genel İlkeleri, (Çev: Ali Güzel) İstanbul-1981, s OKUR, Ali Rıza, İHU, İşK.14, (No:26), s ZÖLLNER, W, Arbeitsrecht, 3. Auflage, München- 1983, s. 50, AKYİĞİT, Ercan, İş Hukuku Açısından Ödünç İş İlişkisi, Kamu-İş, Ankara-1995, s TUNCAY, Can, Anılan Karar İncelemesi,
8 10 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI başka yavru şirketlerde çalıştırılması ö- dünç iş ilişkisi değildir 42. Her ne kadar holdinge bağlı her şirketin görünürde tüzel kişilikleri olsa bile, gerçekte bu şirketler mali, ekonomik ve yönetim açısından aynı işletme organizasyonu içinde değerlendirilmesi gerektiğinden aradaki işçi nakillerine gerçek ödünç iş ilişkisi olarak bakmak holdingin yapısı ile bağdaşmaz. Burada ödünç iş ilişkisinin hukuki sonuçlarını incelemekten çok bizim için önemli olan; holdingi tek işletme kabul etme veya etmeme durumuna göre, holding içindeki işçilerin yer değiştirmesi, nakil ya da ödünç iş ilişkisi anlamına gelecektir. Ancak; her şirketi ayrı bir işveren olarak kabul ettiğimizde bu tür işçi alıp vermeler elbette ö- dünç iş ilişkisi olacaktır. Kanımızca; görünürde farklı tüzel kişilerden oluşmuş holdingleri tek bir işletme kabul etmek ve dolayısıyla işveren tarafını, holdingi oluşturan şirketler olarak görüp (ferdi iş ilişkilerinde, bu çözümün kabulünde holdingi oluşturan şirketlerin aynı iş kolundan olması gibi bir zorunluluk olmaması gerekir. Ancak, Toplu İş Hukuku'nda bu şartı aramak özellikle, işkolu sendikacılığının yapısına uymak bakımından önemlidir. Zaten kanun koyucu, 2822 sayılı Kanunun 3. maddesinde, kamu kurum ve kuruluşları için getirdiği değişiklikte, yine aynı işkolunda olma unsurunu aramıştır.) ortak sorumluluğa gitmek İş Hukuku ve holdingin yapısı açısından daha uygun olacaktır 43. Bu görüşümüz her ne kadar yürürlükte olan pozitif hukuk açışından (TSGLK3/2) aykırı olarak gözükse bile Fransız doktrin ve uygulamasında gelişen tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması ve MK.2 ve 45/2 42 Aksi görüş için Bkz: Holding içinde yapılan işçi nakilleri ödünç iş ilişkine girer. Çünkü her şirket ayrı işveren olarak değerlendirilmelidir. AKYİĞİT, Ercan, (a.g.e.) s Benzer görüş için Bkz: ENGİN, Murat, (a.g.e.) s TSGLK 66. maddelerinden 44 yola çıkarak özel kesimdeki üst kuruluş işletmeleri için kanunda düzenleme olmadığı için "gerçek kanun boşluğuna" dayanarak 45 uygulamacıların MK.1. maddeye göre; bu hukuk boşluğunu doldurmaları gerektiğine inanıyoruz. Ayrıca TSGLK''nun 3. maddesinde yapılan değişiklikle, kamu kurumları için getirilen kanuni düzenlemenin özel sektörde yer alan aynı nitelik ve yapıda olan kuruluşlara kıyas yolu ile uygulamanın özel ile kamu kesimi arasında meydana gelecek olan çalışma şartlarındaki farklılığı ile iki kesim arasındaki haksız rekabeti de ortadan bu yönüyle kaldıracaktır. Ancak tüzel kişiliklerin tanınması kural olup belirli şartlar oluştuğunda aradaki tüzel kişilik perdeliklerinin kaldırılması istisnaen uygulanacaktır. 3- Tüzel Kişilik Perdeliğinin Kaldırılması Teorisi Türk Hukuku'nda tüzel kişilik konusunda gerçeklik veya organ teorisi kabul edildiğinden, tüzel kişilerin gerçek kişilerden ayrı sosyal bir gerçeklik olarak hukuki bir kişilikleri mevcuttur 46. (MK.45) Tüzel kişilerin kendilerini kuran gerçek kişilerden ayrı olarak, borç ve alacak sahibi olmalarını gerektiren ayrılık ilkesi 47 ve tüzel kişiyi kuran kişilerin amaçlarının, tüzel kişinin kuruluş amacından farklı olması gibi 44 "Bir hakkın sırf gayrı izrar eden suiistimalini kanun himaye etmez." (MK.2/2) "Gayeleri kanuna ve ahlaka mugayir olan cemiyet ve şirketler ve müesseseler şahsiyet iktisap edemez." (MK.45/2) 45 ZEVKLİLER, Aydın, Medeni Hukuk, Giriş Ve Başlangıç Hükümleri, Savaş Yayınları, Ankara-1995, s. 67, ÖZSUNAY, Ergun, (a.g.e.) s. 46 vd. 47 SEROZAN, Rona, Tüzel Kişiler, 2. Bası, İstanbul- 1984, s. 18,19, DURAL, Mustafa, "Tüzel Kişilik Perdeliğinin Aralanması Ya da Tüzel Kişinin Tabanına Başvurulması", Sermaye Piyasası Hukuku Sempozyumu, Ankara-1997, s. 1.
9 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 11 durumlar tüzel kişilik kurma hakkının kötüye kullanılmasına yardımcı olmaktadır 48. Bilhassa; ayrılık ilkesi ile tüzel kişilerin a- maç kişi olma özelliklerinin katı bir biçimde uygulanması halinde, önümüze tüzel kişinin amacından kaynaklanmayan veya o- nun amacını aşan bir takım hukuki ilişkiler ortaya çıkabilmektedir. Ancak şunu hemen belirtelim ki; tüzel kişiliğin tanınması kural olup, yok sayılması veya tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması istisnadır 49. Tüzel kişiliğin, sözleşmeden veya kanundan doğan her türlü yükümlülük ve borçlardan kaçınmak için veya üçüncü kişileri zarara uğratmak için kullanılması durumunda, tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması teorisi sayesinde ayrı bir kişilik savunmasının kötüye kullanılması önlenmektedir 50. Bu Teoriyi, Ticaret Hukuku'nda ilk kullanan Poroy olmuştur. Ona göre; bu teori özellikle haksız rekabeti ve kullanımları önleyecektir 51. Tüzel kişilik hakkının kötüye kullanılması MK.2. maddesinde bulunan, objektif iyiniyet kurallarına aykırı olduğu gibi aynı zamanda kanuna karşı bir hileyi de oluşturur 52. Fransız Hukuku'nda, kötüye kulla- 48 DURAL, Mustafa, (a.g.s.) s. 1,2. 49 DURAL, Mustafa, (a.g.s.) s. 1,2, Türk Hukuku'nda vergi uyuşmazlığına ilişkin olarak Danıştay 4. Hukuk Dairesi, tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılmasına ilişkin bir karar vermiştir. Karar için Bkz: POROY/TEKİNALP/ÇAMOĞLU, Ortaklıklar Ve Kooperatif Hukuku, 6. Bası, İstanbul-1995, s DURAL, Mustafa, (a.g.s.) s. 1,2. 51 POROY/TEKİNALP/ÇAMOĞLU, (a.g.e.) s DURAL, Mustafa, (a.g.s.) s. 5, "Herkes haklarını kullanmakta ve borçlarını ifada hüsnüniyet kaidelerine uymakla mükelleftir. Bir hakkın sırf gayri izrar eden suiistimalini kanun himaye etmez." (MK.2 mad.) nımların engellenmesi için muvazaa işlemine de dayanılmaktadır. 53 Hukuka aykırı olarak kurulan ve kullanılan tüzel kişilik hiç gözönüne alınmadan onun arkasında gizlenen gerçek veya tüzel kişileri hukuki olarak sorumlu tutmak mümkündür. Böyle durumlarda MK'nun 2. maddesi bizi her halükârda çözüme kavuşturabilir. Ancak; tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması kanuni düzenlemelerde belirtilmiş ise MK'nun 2. maddesine gerek duyulmayacaktır. (Örneğin; MK. 48, TK. 179, 180, 435, AATUHK. 35, TSGLK. 3/2, İşK. 1/5. gibi.) Kanuni olarak perdeliğin kaldırılmasına, hem Kamu hem de Özel Hukuk alanında bir takım örnekler verilebilir. Örneğin; poliçe hamilinin, borçlunun ileri sürebileceği defilerden kurtulabilmek için sahibi olduğu şirkete poliçeyi ciro ve teslim etmesi halinde, kendisine definin ileri sürülemeyeceğini iddia etmesi 54, rekabet yasağına uymakla yükümlü olan kişinin bundan kurtulmak için şirket kurup ilgili alanda faaliyette bulunması 55, yine bir ülkede taşınmaz mal e- dinmesinin yasaklandığı yabancı gerçek kişilerin, bir şirket kurarak veya şirkete girerek taşınmaz mal edinmesi 56, ana şirketin yapmama yükümlülüğü içinde olan bir faaliyeti ana şirket, yavru şirket kurarak onu bu alanda faaliyete geçirmesi ve son olarak mal varlığı ile bariz bir şekilde orantılı olmayan mal edinmelerde, derneğin kurucularının kendilerinin ayrı bir kişilik olduklarını savunarak derneğin borçlarını ödemekten kaçınmaları 57 gibi durumlarda, 53 MÜLLER- FREİENFELS, Zur Lehre Von der Segenonnten Durchgriff Bei Juristischen Personen Im Privatrecht AcP 1957, n.f 36, s. 522 vd. 54 KINACIOĞLU, Naci, Kıymetli Evrak Hukuku, 4. Bası, Ankara-1993, s DURAL, Mustafa, (a.g.s.) s. 102'dan naklen: BGH 71, II 272, 72 II 76: BGH25, s TEKİNALP, Gülören/ TEKİNALP, Ünal, "Perdeyi Kaldırma Teorisi" Reha Poroy'a Armağan, İstanbul s SEROZAN, Rona, (a.g.e.) s. 19.
10 12 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI ayrı kişilik olma savunmaları kabul edilmeyerek aradaki tüzel kişilik perdeleri kaldırılır ve gizlenen gerçek veya tüzel kişiler sorumlu tutulur. Yukarıda verdiğimiz bu örneklerle amaçlanan yükümlülüklerden kaçma durumları, İş Hukuku'nda da görülmektedir. Mesela alt işveren kurumunu ilişkisini toplu iş sözleşmesinin getireceği yükümlülüklerden kurtulmak için teknik bir neden olmaksızın kullanan asıl işverenler, işlerinin bir bölümünü başka bir işverene verdikleri gibi aynı nedenlerle işyerlerini devretmektedirler. Yargıtay ımız buna ilişkin konularda şartların oluşması durumunda alt işveren veya işyerinin devrinin kanuna karşı hile veya muvazaa olduğunu değerlendirerek karar vermektedir 58. Çünkü burada bir gerçek veya tüzel kişilik ardına saklanarak bir takım hukuki külfetlerden kaçma durumu oluşmaktadır. Toplu İş Hukuku'nda ise; sendikaların yetkilerini kırmak, işletmede sendikasızlaşmaya gitme veya toplu iş sözleşmesinin yükümlülüklerinden kurtulmak için alt işveren, işyerinin devri veya üst kuruluş kurarak birden fazla tüzel kişilik meydana getirmek gibi yollara başvurulmaktadır. Bu nedenlerden dolayı, İş Hukuku alanında hukuki kurumların kötüye kullanılmasının önlenmesinin en sağlıklı çözümü (kanuni düzenlemeler getirilinceye kadar) muvazaa kurumundan faydalanılmasıdır. Toplu iş sözleşmelerini ilgilendiren hukuki sorunlarda önce kötüye kullanılmanın olup olmadığı belirlenmelidir. Eğer kötüye kullanma veya kanuna karşı hile yok ise bu durumda işletmelerin veya işyerlerinin aynı işletme organizasyonu içinde olup olmadığına bakılmalıdır. Eğer böyle bir durum var ise, bu halde işletmelerin veya işyerlerinin arasın- 58 Yarg.10 HD , E.2218, K.4880, YHGK , E , K.377, UYGUR, Turgut, İş ve Sosyal Güvenlik Hukukunda Temel Kavramlar, Ankara-1980, s. 272Yarg 9HD , E.11139, K , TÜHİS, Mayıs-1992 sh.40.,yarg. 9HD , E.10913, K.13149, YKD, Nisan1992, s.544. da gerçekte olmayan tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması yoluna gidilmesi, organizasyon teorisine de 59 uygun olacağı kanaatindeyiz. 4- Holdinglerde Toplu İş Sözleşmesi TSGLK'nun 3. maddesinde "Bir gerçek ve tüzel kişiye veya bir kamu kurum ve kuruluşuna ait aynı iş kolunda birden çok işyerine sahip bir işletmede ancak bir toplu iş sözleşmesi yapılabilir. Bu kanun anlamında bu sözleşmeye işletme toplu iş sözleşmesi denir. Ancak kamu kurum ve kuruluşlarına ait müessese ve işyerleri ayrı tüzel kişiliğe sahip olsalar dahi bu kurum ve kuruluşlar için tek bir toplu iş sözleşmesi yapılır." Kanun koyucu 1986 yılında 3299 sayılı kanunla bu maddenin 2. fıkrasında değişiklik yapmadan önce hem kamu hem de özel işletmelerde bir çok sorun ortaya çıkmaktaydı. Çünkü; aynı işletmeye bağlı olan ve aynı iş kolunda yer alan işyerleri ayrı tüzel kişiliğe sahip olduğundan, bunları da kapsayan toplu iş sözleşmesi yapılamıyor ve aynı özel veya kamu işletmesi içinde çalışma barışının kurulması zorlaşıyordu. Yargıtay'ın çeşitli yıllarda verdiği kararlarda; kamu işletmelerinin bağlı ortaklıkları, ve müesseseleri için aynı kuruma mali, yönetim ve ekonomik yönden kanunen ve yapı olarak bağlı olmalarını gözönüne alarak ferdi ve toplu iş ilişkilerine ilişkin kararlar vermiştir. Bu kararlarında Yüksek mahkeme kamu kurumlarında ferdi ve toplu iş ilişkilerinin çözümlenmesinde kurumların yapısının gözönüne alınarak çözüm getirilmesine dikkati çekmiştir. Daha sonrada kanun koyucu Yargıtay ın bu kararlarına uygun olarak TSGLK'nun 3. maddesinde kamu kurumlarında yapılacak olan işletme toplu iş sözleşmesine ilişkin düzenlemeye gitmiştir. Yargıtay kararlarının en önemlileri ise şöyledir: 59 Teoriler için bkz, FRANCESCHELLİ, Remo, (a.g.m.) s. 253 vd.
11 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 13 Yargıtay verdiği bir kararda, Aksu müessesesinin her ne kadar ayrı tüzel kişiliği bulunsa bile sermayesinin tamamının SEKA tarafından ödendiği ve yönetiminin SEKA'ya bağlı olduğu için Aksu'nun işçisinin hakları için husumetin SEKA'ya yöneltilmesinde hukuka aykırılık yoktur anlamında karar vermiştir 60. Yine Yargıtay bir kamu kurumu olan bir banka ile ilgili verdiği bir kararda, Ziraat Bankasına ait çeşitli yerlerde olan 25 lokantanın toplu sözleşmede birlikte ele alınması gerekir." diyerek aynı kuruma ait işyerlerinin bir toplu iş sözleşmesi içinde değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varmıştır 61. Yine aynı şekilde Yargıtay, Çimento ve Toprak sanayisine bağlı 5 müessesesinin ayrı tüzel kişiliklere sahip olmasına rağmen aynı işletme toplu iş sözleşmesinde değerlendirilmesine karar vermiştir 62. Yine Yargıtay aynı konuda ve bu sefer olaya aksi yönden yaklaşımda bulunarak, Seydişehir Alüminyum Tesisleri ile Antalya Elektro Metalürji İşletmesi işyerlerinin aynı kamu kurumuna bağlı olması nedeniyle ayrı ayrı toplu iş sözleşmesi yapılamayacağına karar vererek 63 aynı sonuca ulaşmıştır. Yine Yargıtay son olarak aynı Genel Müdürlüğe bağlı bölge müdürlüklerinin ayrı işletme sayılamayacağını, çünkü aynı kamu kurumuna bağlı olduklarına değinerek, Orman Genel Müdürlüğü'nün bünyesinde yer alan Orman Bölge Müdürlükleri'nin her biri ayrı işletme olmadıkları için yapılacak olan top- lu iş sözleşmesinin Genel Müdürlük seviyesinde yapılmasına karar vermiştir 64. Yargıtay yukarıda verdiğimiz örnek kararlarında, kamu kurumlarına bağlı bulunan işyerleri veya işletmelerin bütün olarak gözönüne alınmasını, çünkü, aralarında mali, yönetim ve ekonomik birlik olduğunu belirtmiştir. Ancak, açıkça tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması teorisinden isim olarak bahsetmemiştir. Kanun koyucu, bu uygulamalardan etkilendiğini 1986 yılında yapılan kanun değişikliğinin gerekçesinde açıkça belirtmiştir. TSGLK'nun çeşitli maddelerinin değiştirilmesine ilişkin olarak Sağlık ve Sosyal İşler Komisyonu raporunun gerekçe kısmında, "..uygulamadaki aksaklıkların giderilmesi için yargı ve doktrin içtihatlarının gözönüne alınması" denilerek yapılan değişikliklerde Yargıtay'ın verdiği kararların etkili olduğu görülmektedir. Ancak 3. maddenin değiştirilmesine ilişkin düzenleme komisyon raporunda olmamasına rağmen meclis görüşmelerinde ilgili maddenin değişikliği ile getirilen teklife komisyon üyeleri oy birliği ile katılmıştır. Bu teklifin gerekçesinde, "...uygulamada tüzel kişiliğe sahip kamu kurum ve kuruluşlarının kendi aralarında üretim faaliyetlerinde bulunmaları ve bunun sonucunda toplu pazarlık düzeni içersinde farklı tüzel kişilikleri oluşturdukları görülmektedir. Bu durum 2822 sayılı kanunun 3. maddesinde tarif edilen işletme kavramı üzerinde bir takım etkilerde bulunmakta ve tek bir işletmeye bağlı oldukları halde birden çok sözleşmelerin yapılmasına sebep olmaktadır... Bu sebeple durumları itibariyle farklı sonuçlar doğuran bu fıkranın yargı kararları da dikkate alınarak 60 Yarg. 9HD T., E.,98111, K.,10052 ÇENBERCİ, Mustafa, İş Kanunu Şerhi, Ankara-1986 s. 139, Bkz:Yarg. 9HD T., e.,8016, K.,7584, Tekstil İşveren Dergisi, S:99, Haziran-1986, s Bkz:Yarg. 9HD T., E.,5769, K.,6561.(Yargıtay kararı yayınlamamıştır.) 63 Bkz: Yarg. 9HD T., E.,4350, K.,3875 TANYER, Turan, "Yargıtay'a Göre Kamusal İşletme Toplu İş Sözleşmelerinde İşyeri Kavramı" TÜHİS, C:12, S:4, Şubat-1994, s Bkz. Yarg. 9HD T., E.,7488, K.,7295, Yasa Hukuk Dergisi, Şubat-1986, s.216,217. Yargıtay'ın kanun değişikliğinden önce verdiği bu kararların eleştirisi için Bkz: OĞUZMAN, Kemal, İHU, TSGLK.3, No:1, REİSOĞLU, Seza, Şerh Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu Şerhi,Ankara- 1986, s. 69,70, EKONOMİ, Münir, "İşletme Toplu İş Sözleşmelerinde Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar" Kamu-İş Dergisi Temmuz-1997, s. 9,10.
12 14 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI değiştirilmesi ve uygulamada yeknesaklığın sağlanması amaçlanmıştır 65." denilmiştir. Kanun koyucu Yargıtay'ın kararları yönünde 3. maddenin 2. fıkrasında değişiklik yapmış, böylece aynı kamu kurumuna bağlı olan işyerleri ve müesseselerin farklı tüzel kişilikleri olsa dahi, yapılacak olan işletme toplu iş sözleşmesinin içine dahil olacağını belirtmiştir.(tsglk 3/2) Ancak; aynı sorunlar özel kesimdeki holdinglerde veya şirket gruplarında da yaşanmasına rağmen, kanun koyucu bu yönde Yargıtay'dan olumlu karar çıkmamasından da etkilenerek konuya ilişkin bir düzenleme yapmadığı için burada gerçek kanun boşluğu 66 ortaya çıkmıştır. Bu nedenle; ilgili düzenleme yapılıncaya kadar hakimin MK'nun 1. maddesi gereği tüzel kişilik hakkının kötüye kullanımlarını, benzer olaylarda uygulanması gereken kıyas kurumunu, Yargıtay'ın daha önce alt işveren ve işyeri devirlerinde ölçü aldığı kanuna karşı hile ve muvazaa kararlarını ve İş Hukuku'nun ilkeleri ile holdinglerin yapısı gibi durumları ile beraber ele alarak gerçek kanun boşluğunu doldurması gerektiğine inanmaktayız. Ancak burada kanun koyucu özellikle kamu kurum ve kuruluşları diyerek sadece bunlar için değişikliğin getirilmesini istediği kabul edilir ve emredici bir kanun maddesinin benzer başka olaylar için kıyas olarak uygulanamaz 67 denilirse o zaman kanun koyucu en kısa sürede özel kesimdeki üst kuruluşlar için bir düzenleme yapması çalışma hayatının istikrarı ve barışı için gerektiği kanaatindeyiz. Yapılan kanun değişikliği ile kamu işletmelerinde artık bir sorun yaşanmamaktadır. Ancak kanun koyucunun burada özel ve 65 TBMM Tutanak Dergisi, B:114, 0:2, S C:30, s. 219, Komisyon raporu için Bkz: Anılan tutanağın eki (1/767) S Gerçek kanun boşluğu için Bkz: EDİS, Seyfullah, Medeni Hukuka Giriş Ve Başlangıç Hükümleri, Gözden Geçirilmiş 2. Bası, Ankara-1983, s.118, ENGİN Murat (a.g.e.) s.223 kamu ayrımına gitmesi işletmeler arasında haksız uygulamaları getireceği için haksız rekabet ortamı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. II- KAMU İŞLETMELERİNDE İŞYERİ VE İŞLETME KAVRAMLARI A. Kamu Kurumları Hizmet yerinden yönetim kuruluşu olarak adlandırılan bu kurumlar, teknik bilgi ve uzmanlık isteyen vazifelerin merkezi idare tarafından yürütülmesinin sakıncalarından dolayı bu şekildeki faaliyetleri yürütürler. Bu kuruluşların yetkileri yürütecekleri hizmet ile sınırlıdır. Bunlar daha çok kamu kurumu olarak nitelendirilirler 68. TSGLK'nun 3. maddesinde bunlara kamu kurum ve kuruluşları olarak değinilmiştir. Kamu kurumlarına bağlı olan kuruluşlar ile bağlı olduğu kamu kurumu arasında olan her türlü ilişki ile özel sektörde yer alan üst kuruluş işletmeleri ile onlara bağlı olanlar arasındaki ilişkinin ne kadar birbirine benzer hatta yakın olduğunu görebilmek için kamu kurumlarının yapılarını kısaca ele almaya çalıştık. 1- Kamu Kurumlarının Hukuki Niteliği Anayasanın 123. maddesinin 3. fıkrasında; "kamu tüzel kişiliği kanunla veya kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarak kurulur." denmek suretiyle kamu kurumlarına ilişkin anayasal düzenleme getirilmiştir. Kamu kurumlarının özellikleri kısaca şunlardır 69 : Birincisi, bunlar daha çok mal topluluğuna dayanan ve kanunla kamu tüzel kişiliği kazanmış kurumlardır. Ancak şahıs toplulukları olarak üniversite ve meslek kuruluşları da vardır. İkinci olarak, kamu hizmeti görürler. Gördükleri hizmetin kapsamı ile sınırlı olmak üzere özerk iradeye 68 GÜNDAY, Metin, İdare Hukuku, Gözden Geçirilmiş Yeni Baskı, İmaj Yayıncılık, Ankara-1996, s. 350, GÜNDAY, Metin, (a.g.e.) s. 352,353
13 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 15 sahiptirler. Üçüncüsü, kendi iradeleri ile kuruluş biçimlerini ve statülerini etkileme imkanına sahip değildirler. Yani; yapılacak bir değişiklik yine kanunla gerçekleştirilir. Bu nedenle merkezi idarenin vesayet denetimine tabidirler. Dördüncüsü, tüzel kişiliğe haiz olduklarından kendilerine has, bağımsız mal varlığına ve bütçeye sahiptirler. Kamu kurumlarını; iktisadi, (Ziraat Bankası gibi) idari, (Orman Genel Müdürlüğü) sosyal, (Sosyal Sigortalar Kurumu gibi) bilimsel teknik ve kültürel (TÜBİTAK gibi) ve meslek kuruluşları (TOBB gibi) gibi faaliyet türlerine göre tasnif etmek mümkündür. Burada iş ilişkilerinin yoğun olarak görüldüğü kamu kurumları (Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve belediyeler) konumuzu daha çok ilgilendirmektedir. Çünkü bu kuruluşlarda hizmet ilişkisi ile çeşitli isimler altında (sözleşmeli personel, geçici işçi gibi 70 ) işçi çalıştırılmaktadır. Diğer kurumlara göre buralarda iş ilişkileri çok yoğundur. Anayasanın 165. maddesinde; "Sermayesinin yarıdan fazlası doğrudan doğruya veya dolaylı olarak devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklar" olarak işaret edilmiştir. Anayasanın 128,135 ve 160. maddelerinde de bunlara ayrıca değinilmiştir Kamu İktisadi Teşekküllerinin Hukuki Niteliği 233 Sayılı KHK'de (1984 tarihli 233 sayılı KHK, KİT'ler hakkında yapılan son düzenlemedir. Daha önce 1983 tarihli 60 sayılı KHK ile 2929 sayılı kanun, 1964 tarihli 440 sayılı kanun ve ilk olarak Kamu İktisadi Teşebbüsleri hakkında çıkarılan 1938 tarihli 3460 sayılı kanunla yapılan düzenlemeler arasında farklılıklar olmasına rağ- men tüm ilgili düzenlemelerde bizim konumuzu ilgilendiren her KİT'in kendisine bağlı olan müesseseleri, iştirakleri ve bağlı ortaklıkları ile bir işletme organizasyonu bütünü içinde ele alınması bakımından bir fark olmadığından bu düzenlemelere ayrı ayrı değinmek yerine son düzenleme olan 233 sayılı KHK'yi ele almayı daha uygun bulduk.) sermayesi doğrudan devlete ait olanlar, iktisadi devlet kuruluşları ile kamu iktisadi kuruluşlarıdır. Sermayesi dolaylı olarak devlete ait olanlar ise, KİT'lerin ortak olduğu müesseseler, bağlı ortaklıklar ve kamu iştirakleridir 72. Kamu iktisadi kuruluşları tekel niteliğindeki mal ve hizmetleri üretirler.(tcdd,ptt gibi) İktisadi devlet teşekküllerinden bu yönü ile ayrılırlar ancak diğer özellikleri aynıdır. İktisadi devlet teşekkülleri ticari esaslara göre kârlılık ve verimlik esasına göre çalışırlar 73. KİT'lere bağlı olan kuruluşlar şunlardır; a. Müesseseler Devletin dolaylı olarak sermayesine katıldığı bu kuruluşların sermayesinin tamamı, bir İDT veya KİK ait olup bunlara bağlı işletmelerdir 74. Müeseseler bağlı oldukları İDT veya KİK'in genel müdürünün önerisi ve yönetim kurulu kararı ile kurulur. Müesseseler tüzel kişiliğe sahiptirler 75. Müesseseler bağlı oldukları İDT veya KİK'nun kuruluş kanununda ayrık tutulan hükümler dışında Özel Hukuk hükümlerine tabidirler 76. b. Bağlı Ortaklıklar Sermayesinin %50'sinden fazlası İDT veya KİK'e ait olan işletme veya işletme toplu- 70 Daha geniş bilgi için Bkz: BAKIRCI, Kadriye, Kamu İktisadi Teşebbüslerinde Sözleşmeli Personel Sorunu, Kazancı Yayınları No:115, İstanbul, 1992, s,33 vd. 71 ONGÜN, İbrahim, Türkiye'de Kamu İktisadi Teşebbüslerinin Hukuki Rejimi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara-1987, s ONGÜN, İbrahim, (a.g.e.) s GÜNDAY, Metin, (a.g.e.) s ONGÜN, İbrahim, (a.g.e.) s ONGÜN, İbrahim, (a.g.e.) s BAKIRCI, Kadriye, (a.g.e.) s. 23.
14 16 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI luklarıdır. Bağlı ortaklıklar Bakanlar Kurulu kararı ile kurulur. Bunlar daha çok müesseselerin bağlı ortaklığa dönüştürülmesi veya İDT veya KİK'in bir şirketteki hisselerinin %50'ye çıkması ile veya sermayesinin %50'si KİK veya İDT'ye ait olan yeni bir şirketin kurulması ile ortaya çıkarlar. Bunların da tüzel kişilikleri vardır 77. Bağlı ortaklıklarda aynen müesseseler gibi bağlı oldukları İDT veya KİK'nun kuruluş yasalarında saklı tutulan hükümler dışında Özel Hukuk hükümlerine tabidirler 78. c. Kamu İştirakleri KİK, İDT veya bağlı ortaklıkların sermayelerinin en az %20'si en fazla %50'sine sahip oldukları anonim şirketteki hiseleri kamu iştirakidir. Bunlar sadece, kamu kurumlarının özel kesimdeki hisse katılımı olduğu için kamu kuruluşu olarak adlandırılamaz 79. İştiraklerin anonim şirket olmaları şarttır İşletme Kavramı Bakımından KİT'lerin Durumu Görüldüğü gibi İktisadi Devlet Teşekküllerine bağlı olan müesseseler ve bağlı ortaklıklar her ne kadar tüzel kişiliğe sahip olsalar da yönetim, mali ve ekonomik bakımdan bağlı oldukları İDT veya KİK'na kanuni düzenleme ile irtibatlandırılmıştır. Bu nedenle müessese ve bağlı ortaklıklar sadece alınan kararları icra etmekle görevlidirler. Daha önce belirttiğimiz gibi kanun koyucu bu özelliği dikkate alarak, işletme toplu iş sözleşmesinde değişiklik yapmıştır. Değişiklikten öncede Yargıtay; söz konusu bağlı işletmeleri İDT veya KİK'lere bağlı aynı işletme içinde birer işyeri olarak görmüştür. Kanunun 3. maddesinde yapılan değişiklikten sonra Yargıtay yeni düzenle- 77 ONGÜN, İbrahim, (a.g.e.) s BAKIRCI, Kadriye, (a.g.e.) s GÜNDAY, Metin, (a.g.e.) s ONGÜN, İbrahim, (a.g.e.) s meye uygun olarak daha açıklayıcı kararlar vermiştir 81. Kamu kesiminde geçerli olan kanuni düzenlemelerin, tarafların serbest iradeleriyle mali, ekonomik ve yönetim birliğini kararlaştırdıkları holdinglerde veya işletme gruplarında da geçerli olması sonucuna varmak yanlış olmayacaktır. Çünkü; tarafların iradeleri kanuna, ahlaka aykırı olmadığı müddetçe kanuni düzenlemelerin üstünde sayılması hukukun genel ilkelerindendir 82 (BK.19/2). Bu genel ilke bizi; kamu kesiminde kanuni düzenlemelerde yer alan işletme bütünlüğü içinde hukuki sorunları çözme metodunun özel kesimde de geçerli olması gerektiğine götürmektedir. B. Belediye İktisadi Teşebbüsleri Yerel yerinden yönetim birimleri (mahalli idareler) olan Belediyeler, yetki sınırları içindeki halkın ihtiyaçlarını karşılamak için sınai ve ticari faaliyette bulunmaktadırlar. Belediyelerin bu tür faaliyetlerini yürüten teşebbüslerin ana özelliği ekonomik olmakla beraber, bazıları Kamu Hukukuna göre bazıları Özel Hukuk esaslarına göre teşkilatlandırılmışlardır. Belediyelerin yürüttüğü sınai veya ticari faaliyetler imtiyaz, doğrudan doğruya yönetim veya ortak yararlı yönetim şeklinde yürütülmektedir. Günümüzde yönetim şekli daha çok; özerk yönetim ve kurum halinde tüzel kişiliği haiz yönetim şekli ile özel hukuk hükümlerine tabi karma ekonomik şirketler şeklinde bir takım belediye hizmetleri görülmektedir "Kamu kurum ve kuruluşlarına mali ekonomik ve organizasyon bakımından bağlılığı ve bütünlüğü anlaşılan ortaklıkların teşekkül ve müesseselerle birlikte bir işletme toplu iş sözleşmesi içinde yer alması ve yetki durumu da buna göre saptanmalıdır." 9.HD T., E., 8383, K.,9306 sayılı kararı için Bkz: YKD, C:XIII, S:4, Nisan-1987, s.561,567. Diğer ilgili kararlar için bkz; dipnot EREN, Fikret, Borçlar Hukuku, C:III. 6. Bası, Sevinç Yayınları, Ankara s YETER, Enis, Belediyelerin İktisadi Ve Ticari Teşebbüsleri, Türk İdare Dergisi, Yıl:65, S:400, Eylül- 1993, s. 79.
15 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ BİT'lerin Hukuki Niteliği 1580 sayılı yasanın 19. maddesinin 1. bendinde; "Belediye idareleri, kanunun kendilerine tahmil ettiği vazife ve hizmetleri ifa ettikten sonra, belde sakinlerinin müşterek ve medeni ihtiyaçlarını tesviye edecek her türlü teşebbüsatı icra ederler." denilmektedir. Belediyelerin şirket kurabilme ya da şirketlere ortak olabilmesini düzenleyen 1580 sayılı Belediyeler Kanununun 19. maddesinin 5. bendinde; " Belediyenin İç İşleri Bakanlığı'nın kararıyla, belediye sınırları içinde toplu taşımacılık ya da et taşımacılığı yapma işinin diğer yöntemlerin yanı sıra belediyelerin iştirak edecekleri şirketler vasıtasıyla yapılması mümkündür." denilmektedir. Yine aynı kanunun ek 2. maddesinde; "Belediyeler, belediye meskeni yapmak bunları belediye sakinlerine kiraya vermek veya satmak üzere kurulmuş veya kurulacak olan yapı ortaklıklarına katılmaya yetkilidirler." Görüldüğü gibi hukuki bakımdan belediyelerin kendi aralarında veya özel kişi ve kuruluşlarla beraber şirket kurmaları veya şirketlere ortak olmalarına kanunen bir engel yoktur 84. Belediyenin, şirketleşme sonucu taşınır veya taşınmaz malları şirkete geçmekle beraber bu şirketlerin hisselerinin yarıdan fazlası belediyelere ait olduğundan ilgili mallar yine belediyenin uhdesinde kalmaktadır 85. Belediyelerin ekonomik girişimleri üç sınıfa ayrılabilir 86. Bunlardan ilki belediye bütçesi içinde veya dışında yer alan işletmelerdir. 84 KÖKSAL, Tunay, Belediye Şirketlerinin Hukuki Rejimi Ve Şirket Uygulamaları, Çağdaş Yerel Yönetimler, TODAİ Dergisi, C:II, S:6, Kasım-1993, s ERYILMAZ, Bilal, Belediye Hizmetlerinin Yürütülmesinde Alternatif Kurumsal Yöntemler, Türk İdare Dergisi, S:382, Mart-1989, s YETER, Enis, (a.g.m.) s Bu işletmeler kendi aralarında üçe ayrılırlar: i. Özel yasalarla kurulan işletmeler; (2560 sayılı yasa ile kurulan İSKİ ve EGO gibi) bunların gördükleri hizmetler kamu hizmeti olduğundan kamu tüzel kişiliğine sahiptirler. ii. Belediye bütçesi içinde olan işletmeler; bunların gelir ve giderlerine, doğrudan yönetim uygulandığı için belediye bütçesinde gösterilir. Bu kuruluşların gördüğü hizmet kamu hizmeti olup kamu tüzel kişiliğine sahiptirler. iii. Belediye Bütçesi dışında yer alan katma bütçeli işletmeler; bu işletmeler daha çok belediyenin ana bütçesinden ayrılarak kurulan işletmelerdir. Bunların da gelir ve giderleri belediye bütçesine girmektedir. Böylece bu işletmeler üzerinde de belediyenin yönetim ve vesayet hakkı vardır. Bu nedenle ayrı tüzel kişilik olarak kurulmuş bu işletmeler belediye bütçesi içinde örgütlenmiş kamu tüzel kişileri olup belediyenin kamu hizmetlerini görmektedirler. İkincisi; Tanzim satış fonları ve döner sermayeli kuruluşlardır. (1580 sayılı yasanın 43.maddesi) Bu işletmeler tamamen belediyeye ait personel ile faaliyetini sürdürmektedir. Mali ve yönetim yönünden belediyeye bağlı olup kamu tüzel kişiliğine haizdirler. Üçüncüsü; belediyeler ağır bürokrasiden kurtulmak için bir takım kamu hizmetlerini özel şirketler kurarak yerine getirmektedirler. (TTK.18 Bel.K.19/5) Bu şirketlerin %50'sinden fazlası belediyeye ait olup yönetim kurulu başkanı aynı zamanda belediye başkanıdır. Bu şirketlerin gördükleri hizmetler de belediye hizmetidir. 2- İşletme Kavramı Açısından BİT'ler Yukarıda incelediğimiz belediyenin ticari ve sınai faaliyetlerini yürüten işletmeler, belediye kamu tüzel kişiliğine mali, yönetim ve ekonomik olarak bağlı olan işyerleri ve işletmelerdir. Bu nedenle; özellikle toplu iş sözleşmelerinde belediye hizmetlerinin tümünün işletme bütünü içinde ele alınması hem TSGLK'nun 3. maddesine hem de çalışma barışının eşit şartlarda gerçekleşmesine yol açacaktır.
16 18 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI 2822 sayılı Kanunun 3/2 maddesinde yer alan kamu kurum ve kuruluşları içine belediyelerin girdiği kuşkusuzdur. Ancak kanunun deyiminde geçen bağlı olan müessese ve işyerleri kavramlarını sadece isim olarak algılayıp dar yorumlamak kanunun amaçsal ve sistematik yorumuna ters düşecektir. Yargıtay KİT'lerle ilgili bir çok kararında; bağlı ortaklıklarında aynı işletme toplu iş sözleşmesi içinde değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir. Eğer biz kanunda geçen "ait olan müessese ve işyerleri" düzenlemesini sadece isim olarak algılarsak bu kanunun tarihsel yorumuna ters düşecektir. Bu maddede üzerinde durulması gereken kamu kurum ve kuruluşlarına "ait olma" deyiminin nasıl anlaşılması gerektiğidir. Bu "ait olmayı" hem olması gereken açısından holdinglerde hem de kamu kurumlarında aynı işletme organizasyonu içinde mali, ekonomik ve yönetim birliği olarak anlaşılması gerekir. (Burada bağlı olan işyerlerinin aynı iş kolundan olması şarttır. (TSGLK. 3). Burada önemli olan, belediye hizmetlerini gören işletmeler belediyeye bağlı oldukları için hepsi beraber 28 nolu iş kolu olan "genel işler" iş koluna dahil edilip işletme toplu iş sözleşmesi yapılmasının, işletme organizasyonun muhtevasına ve iş kolu sendikacılığı ilkesine daha uygun düşeceği kanaatindeyiz. Bu yönde Yargıtay ve mahkeme kararları mevcuttur. Bu kararların en önemlileri ise şunlardır: Bir kamu kurumu olan Ankara Belediyesi EGO İdaresi ile Fen İşleri arasında yapılan bir işçi naklinde, EGO idaresinin ayrı bir tüzel kişiliği olmasına rağmen, belediye hizmetleri içinde olduğu ve yönetiminin belediyeye ait olduğu gerekçesiyle iki yerde de ayrı zamanlarda çalışmış bir işçinin kıdem tazminatının hesaplanmasında iki ayrı çalışması birleştirilmiştir. Bu kararında Yargıtay, İş Kanunu'nun 14. maddesinin 5. fıkrasından hareket etmemiş, aksine Belediye İktisadi Teşebbüslerini bir işletme bütünü içinde gördüğü için bu karara varmıştır 87. Aynı yöndeki bir başka kararda ise, ilk derece mahkemesi olan İstanbul 1. İş Mahkemesi yılında İstanbul Belediyesine bağlı şirketler için verdiği kararda, İstanbul Belediyesi'nin bir kamu tüzel kişisi olduğunu ve 1580 sayılı yasanın 15. maddesine göre kurulan ve sermayesinin büyük bir bölümünün İstanbul Belediyesi ile ilçe belediyelerine ait olan İSTON, İSMER, İSBAK, BELBİM ve İSFALT adlı anonim şirketlerin belediye hizmetlerini gördüğünü bu nedenle, İş Kolları Tüzüğünün 28 nolu iş kolunda olan genel hizmetler iş koluna girdiğini, mali ve yönetim yetkilerinin tamamen İstanbul Belediyesi'nde olduğunu ve yönetim kurulu başkanının da şirketin ana sözleşmesinde belediye başkanının olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle, bu şirketlerin, tüzel kişilikleri olsa bile 2822 sayılı Kanunun 3/2 maddesine göre buraların birer bağlı işyeri olarak değerlendirilip İstanbul Belediyesi'nin işveren tarafı olduğu işletme toplu iş sözleşmesinin içine alınması hukuka uygundur. Mahkeme ayrıca, anılan madde de geçen işyerleri sözcüğünün geniş anlaşılması gerektiğini kanun koyucunun bu nedenle diğer kurumları da içine alan işyeri kavramını kullandığını belirtmiştir. Temyiz istemi sonucu Yargıtay mahkemenin kararını aynen onamıştır 88. Aynı konuda, Kayseri İş Mahkemesi'nin 1996 yılında verdiği bir kararda, Çalışma Bakanlığı'nın KAYSU İşletmesi Genel Müdürlüğü'nün Kayseri Belediyesi ile bir bütün olarak ele alıp yetki tespitinde bulunulması kararına karşı yapılan itirazını reddetmiştir. Mahkemenin gerekçesinde, KAYSU Genel Müdürlüğü'nün 3030 sayılı Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetilmesine Dair Kanunun 6. maddesine dayanılarak kurulduğunu, faaliyetinin belediye işlerinden olup kamu hizmeti niteliği taşıdığı, yönetim kurulu başkanının belediye başkanı olduğu, bu nedenle finansman yönünden ve idari yönden belediye gibi bir kamu kurumuna bağlı olduğundan ayrı bir tüzel kişiliğe sahip olsa bile 2822 sayılı 87 Bkz:Yarg. 9HD T., E., 2940, K., (Yargıtay kararı yayınlanmamıştır.) 88 Yarg. 9HD T., E.,10831, K.,12235 sayılı kararı. (Yargıtay kararı yayınlanmamıştır.)
17 ÇİMENTO İŞVEREN DERGİSİ 19 Kanunu'nun 3. maddesinin 2. fıkrasına göre, kamu kurumuna bağlı olan işyerleri ayrı tüzel kişiliğe sahip olsalar bile kamu kurumu için yapılacak işletme toplu iş sözleşmesinin kapsamına alınmasına ilişkin emredici düzenleme gereği KAYSU'nun belediyeye bağlı bir işyeri olduğunu belirtmiştir. Mahkeme ayrıca TSGLK'nun 3/2 maddesinin amacının, kamu hizmetlerinin bütünlüğünü bozmamak için böyle bir düzenlemenin getirildiğini çünkü, aynı kamu kurumuna bağlı işyerlerindeki sendikaların mücadelesi çalışma barışını ve eşitliği bozacağı gibi belediye bütçesinde her işletme için ayrı gelir gider kalemlerinin açılmasına sebep olacağından kamu hizmetlerinin yapısını ve bütünlüğünü bozacağı gerekçesiyle kanun koyucunun böyle bir değişikliğe gittiğini belirtmektedir. Tüm bu nedenlere dayanan mahkeme, KAYSU'nun ayrı bir işletme sayılmaması gerektiğine ve yetkili sendikanın tespitinin buna göre yapılmasına karar vermiştir. Karara karşı itiraz olmadığından dosya temyize gitmediğinden kesinleşmiştir 89. Belediyedeki işçi işveren ilişkilerine ilişkin olarak bir başka kararda ise, Vezirköprü Asliye Hukuk Mahkemesi İş Mahkemesi sıfatıyla baktığı bir davada belediye, çevre temizliğinin yerine getirilmesi için ihale ile bu görevi bir şirkete devretmiştir. Ancak ihaleyi kazanan şirketin %95'i belediyeye aittir. Belediye bir takım işçileri bu şirketin işçisi olarak gösterip belediyede mevcut olan toplu iş sözleşmesinden bu kişileri yararlandırmamaktadır. Burada çalışan işçiler, belediyede yürürlükte olan toplu iş sözleşmesinden doğan haklarını mahkemeden talep etmesi üzerine ilk derece mahkemesi şöyle karar vermiştir: "...davacının belediye Başkanlığına ait işyerlerinde sürekli işlerde uzun süredir çalıştığı anlaşılmaktadır. Ancak hizmet akti davalı belediye ile değil İhale edilen şirket ile yapılmıştır. İhale şartnamesi ile söz konusu şirkete ait ana sözleşmenin incelen- 89 Kayseri İş Mahkemesi, T, E.,1996/93, K.,1996/187 sayılı kararı.(karar elden alınmıştır.) mesinde ilçede katı atık toplama ve nakli işinin belediye amirlerinin talimatı ve belediye başkanlığına ait araçlar ile yapılmak üzere ihaleye çıkarıldığı, şartnamede ayrıca araçların sadece belediye şoförleri tarafından kullanılabileceği araç ve şoför giderlerinin belediyece karşılanacağı şartlarının da bulunduğu ihale uyarınca işverilen şirketin %95 hisssesinin davalı belediye başkanlığı, %5 hissenin ise belde belediyesine ait olduğu şirketin yönetim kurulu başkanının Belediye Başkanı olduğu... davalı ile şirket arasında yapılan sözleşmede çalışma düzeni ile ilgili talimat verme ve denetim yetkisinin davalıda (belediye) bulunduğu,... anlaşılmaktadır. Bu nedenle davacının gerçekte davalının işçisi olduğu asgari ücretle çalıştırabilmek ve davalı işyerinde bulunan mevcut toplu iş sözleşmesinden yararlanmasını engellemek a- macıyla özel şirket işçisi olarak gösterildiği açık bulunduğundan mahkememizce sözleşmeler ve ihale muarazalı ve kanuna karşı hile kabul edilerek görünüşteki ihale ve sözleşmelere itibar edilmemiştir. 90 " Yukarıda belediyeler açısından konumuza ışık tutacak nitelikte olan mahkeme ve Yargıtay kararlarında ortak bir takım kriterler ele alınmıştır. Öncelikle kurulan şirketlerin 1580 sayılı Belediyeler Kanununa dayalı olarak kurulduğundan bu şirketlerin belediye hizmetlerini yerine getirmeyi amaçlamış olması dolayısıyla yaptıkları faaliyet belediye hizmeti olup bir başka anlatımla kamu faaliyetidir. İkinci bir kriter, bu şirketlerin her ne kadar ayrı tüzel kişilikleri olsa bile sermayelerinin büyük bir kısmının belediye ait olması, üçüncü olarak yine bu şirketlerin yönetim kurulu başkanının belediye başkanı olması şirketin çalışma düze- 90 VezirKöprü 1. Asliye Hukuk Mahkemesi(iş Mahkemesi sıfatıyla) t. E.93 K.266) Bu karar üzerine gidilen temyiz talebinde ise Yargıtay Mahkeme kararını aynen onamıştır. Yarg 9HD t., E.8570, K.,10997 (Yargıtay kararı yayınlanmamıştır.)
18 20 İŞ HUKUKUNDA TÜZEL KİŞİLİK PERDELİĞİNİN KALDIRILMASI ni ile ilgili olarak emir ve talimat verme, araçların aidiyeti bakımından olsun şirketin mali ve idari yönetiminin belediyeye bağlı olması gibi kriterler söz konusu şirketlerin tüzel kişiliklerinin oluşturduğu belediyeden ayrı sorumluluklarını ortadan kaldırmaktadır. Yukarıda görüldüğü gibi tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması sonucuna uygulama, bazen belediye ile şirket arasındaki yapılanmadan dolayı ulaşmış olduğu gibi bazen de bu durumu belediyelerin kanuni yükümlülüklerden kaçınmak için böyle bir şirketleşmeye gidilmesinin muvazaa teşkil ettiği kanaatine vararak ulaşmıştır. gerektiğinde rehabilite edilerek yararlanılmasıdır. İşte bunlardan birisi de kanuna karşı hilenin korunmayacağı ve özün şekle feda edilmeyeceği kuramlarının sonucu olan tüzel kişilik perdeliğinin kaldırılması teorisidir. Son olarak yine diğer hukuk dallarına göre her zaman somut bir şekilde sıcaklığını ve dinamikliğini hissettiren iş hukukunun diğer hukuk dallarında ortaya çıkan doktrin ve uygulama kurumlarından yararlandırılmasının onun bu yapısına daha da güç katacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. Burada tekrar hemen şunu belirtmeliyiz ki, uygulamanın somut olaylar çerçevesinde vardığı sonuçlar yukarıda yeri geldikçe belirttiğimiz nedenlerden dolayı haklıdır. Ancak tüzel kişilik perdeliğinin kanuni bir düzenleme olması hariç(tsglk 3/2 gibi) olmak üzere uygulanması istisna olup tüzel kişiliklerin tanınması kuraldır. Çünkü bu teorinin uygulanabilmesi için bir takım şartların varlığı gerekmektedir. Bu şartlar yapısal bağlamda olabileceği gibi kanuni yükümlülüklerden kaçınma nedeniyle de oluşabilir. Her olayı kendi özellikleri içinde değerlendirerek ferdi ve toplu iş hukuku ile ilgili sorunları hakkaniyete uygun bir şekilde çözüme kavuşturabiliriz. SONUÇ Bu incelememizin asıl amacı diğer hukuk dallarına göre kendine özgü doktrin ve prensipleriyle devamlı olarak gelişen ve yeni olan iş hukukunun diğer hukuk dallarındaki kurumlardan yararlanabileceğini vurgulamaktır. Bilhassa kamu hukukunda dahi özel hukukun başlangıç hükümlerinin uygulanması karşısında özel hukuk ilkelerinden iş hukukunun bağımsız düşünülmesi mümkün gözükmemektedir. Çünkü iş hukuku, temelinde sözleşme ilişkisi yatan bir hukuk dalıdır. Burada önemli olan iş hukukunun kendine özgü kural ve prensipleri esas alınmak kaydıyla diğer hukuk dallarındaki ilkelerden