OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE GELİŞİM ÖZELLİKLERİ
1-2 YAŞ ARASI GELİŞİM ÖZELLİKLERİ
– Bu yıl içinde çocuk büyük bir gelişim gösterir. Daha çok hareket eder hale gelir.
– Yatar konumdan oturur konuma geçebilir.
– Objelere ulaşıp onları kaldırabilir ve tek ya da iki elini de kullanarak onları inceleyebilir, itebilir ya da fırlatıp atabilir.
– Başparmak ve işaret parmağını bir kıskaç gibi kullanarak küçük objeleri tutabilir.
– Sürekli artan hareketliliğiyle yakalama alanına giren her şeye uzanıp, keşfetmeye çalışır.
– 18. aydan sonra güvenle adım atmaya başlayıp, durabilir.
– Yılın ikinci yarısından itibaren yürürken büyük oyuncaklar taşımaktan hoşlanır.
– Elinden tutularak merdivenlerden yukarı çıkıp aşağı inebilir.
– Harekette görülen büyük gelişim bilişsel alanda da görülür. Anlama, kavrama, iletişim becerilerinde büyük ilerlemeler görülür.
– İlk kez tümüyle zekâlı davranışlar görülür.
– Söylediğinden fazlasını anlar.
– Eşyaların nerede olduğunu gösterebilir ya da bildiğini ima eder.
– Bedeninin bölümlerinin adlarını bilir.
– Basit soruları anlamaya başlar.
– Yeni araçlar keşfeder, kendi kendine yemek yeme denemelerine girişir.
– Çocuk bazı nesneleri ele alırken sahip olduğu davranışları, olduğu gibi tekrarlamaz, bu davranışları sıralar, değiştirir, deneyerek yeni yollar bulur.
– 18. ay itibariyle ilk düşünme belirtileri görülmeye başlar.
– Kaybolan nesneler artık çocuğun zihninde kalmaktadır. Yani artık çocuk, nesnenin sembolünü zihninde saklayabilmektedir.
– Ertelenmiş bir taklit bu evrede başarılabilmektedir.
– 18. aydan itibaren çocuk sadece deneme-yanılma yoluyla değil, ilişki bilinciyle, kendisini kontrol ederek hareket eder. İlişki bilinci, akla dayanan bir tahmini önceden kestirmeyi oluşturacak kadar gelişmiştir.
– Oyuncakları tanımak için artık ağzına götürmez.
– Ailenin diğer fertlerinin yaptıklarını taklit ederek davranış kalıplarını öğrenmekte ve günlük yaşamın farkına varmaya başlamaktadır.
– Artık tek haz alma yolu nesneleri ağzına götürme değildir.
– Oyun sırasında ya da kızdığında, eskiye oranla daha seyrek olmakla birlikte, hâlâ oyuncakları yere atar.
– Basit, günlük etkinliklerden bazılarını kendince taklit eder. (Bebeğe yemek yedirme, kitap okuma gibi)
– Başta annesi olma üzere, tanıdık yetişkinlere duygusal açıdan hala epeyce bağımlıdır.
– Çocuk kimi zaman anneye vurarak, yasak olan şeyleri yaparak veya kurallara uymayı reddederek dikkat çekmeye çalışır.
– Gözden kaybolan oyuncakları ararken doğru yöne bakar.
– Dışarı çıkarıldığında, insanların, hayvanların, otomobillerin hareketlerini daha uzun süreli bir dikkatle izler.
– Resimlere ilgi göstermeye başlar.
– Kendi ismini bilir ve seslenildiğinde hemen döner.
– 18. aydan itibaren basit, kolay anlaşılır resimli kitaplardan hoşlanır, çoğu belirgin, göze çarpıcı renkteki çizimleri ayırt edip parmağıyla gösterir.
– Dışarıda, uzakta yer alan ilginç bulduğu nesneleri parmağıyla gösterir.
– Doğrudan doğruya kendisiyle konuşularak iletişim kurulmasına ilgi gösterir.
– Tanıdığı nesnelerin ismi söylendiğinde, doğru nesneyi yetişkine uzatır.
– Basit emir cümlelerine uyar, söz dinler.
– Seslerin sayı ve çeşitlerinde gelişme görülür.
– Zaman zaman anlamsız, kendine özgü sesler çıkarır. Bu seslerle sizinle sohbet eder, bazı sözcüklerinizi anlar ve bir-iki tanesini kullanabilir.
– İlk anlamlı sözcüklerini bu dönem içinde söyler. Anlamlı sözcük tutarlı biçimde, belirli bir anlam içeren ve doğru yerde kullanılan sözcüklerdir.
– Bu dönemde tek sözcük bir cümle anlamını taşıyabilir. Çocuk isteğini ya da söyleyeceğini tek bir sözcük ile anlatır.
– Bu dönemde çocuk bazı nesneler için sembolik kelimeler kullanabilir. (araba için düüüüt, gezmek yerine atta gibi)
– Konuştuklarına göre anladıkları daha fazladır.
– Çocuk ayrım yapamayabilir. Örneğin babasına “baba” diye hitap etmeyi öğrendikten sonra bütün erkeklere “baba” diyebilir.
– 18. aydan itibaren sözcük kombinasyonları yapabilir. “Benim” gibi zamirleri ve “olmaz” gibi olumsuzlukları kullanabilmektedir.
– Konuşma ritmini ve konuşurken sırasını beklemeyi öğrenmiştir.
– Henüz tam gelişmemiş konuşma kasları sebebiyle bazı harf yanlışlıkları yapabilir.
– Çocuk 15 aylıkken sözcük dağarcığı genellikle 10 sözcük, 18 aylıkken 30 ve daha fazla sözcük ve 20 aylıkken 50 ve daha fazla sözcüktür.
2-3 YAŞ ARASI GELİŞİM ÖZELLİKLERİ:
– Çocuk bu dönemde tuvaletini yaparken, boşaltım sistemini fark eder.
– Çocuklar büyüdükçe, yaşlarına özgü belirli bir takım düşünce biçimleri sergilerler. Örneğin sandalyeye çarpınca saldalyeden özür dilemesi gibi. Buna animizm (cansız nesnelere yaşamsal ögeler yükleme eğilimi) adı verilir.
– Çocuğun dışkılama sistemi üzerinde denetim sahibi olması, seçim yapabilme duygusunun gelişmesine yol açar. Özerklik duygusu gelişmezse başkaları tarafından denetlenme, kararsızlık, kuşku ve utanç duygularının temelleri atılır.
– Fotoğraf bir kez gösterildikten sonra, tanıdığı yetişkinleri fotoğrafta ayırt edebilir.
3-4 YAŞ ARASI GELİŞİM ÖZELLİKLERİ:
– 3 yaşından itibaren oyun çağına giren çocuk, motor becerilerinin gelişmesiyle çevre üzerinde egemenlik kurmakta ve bunu giderek genişletmektedir.
– Merdivenlerden yukarı ayak değiştirerek çıkar ancak inerken her basamakta iki ayağını bitiştirir.
– Çocuk bahçesinde veya yuvadaki aletlere çeviklikle tırmanabilir.
– Pedalları kullanarak 3 tekerlekli bisiklete binebilir.
– Parmak ucunda durabilir ve yürüyebilir.
– Her iki elini işbirliği içinde ustaca kullanabilir.
– Makas kullanabilir.
– Çocuk ayrıntıları dikkate almadan genel olarak algılar ve ilişkisiz obje ve kavramları bütünleştirir.
– Çocuk zihinsel kıyaslama yapamaz.
– Bildiği birkaç çocuk şiirini ezbere okuyabilir ve çocuk şarkıları söyleyebilir.
– Cinsiyetini ve cinsel rollerini öğrenir.
– Bazı durumları sembolize ederek, öyleymiş gibi, yaparmış gibi yapar. (uyurmuş gibi yapması, gazeteyi okur gibi yapması gibi)
– 3 yaş çocuğu kazandığı güven ve özerklik duyguları oranında yavaş yavaş çevresini keşfetmekte ve çevre üzerinde bir denetim gücü kazanmaktadır.
– 3 yaş, cinsel-benlik duygusunun başladığı, cinsel rollerin belirlendiği bir dönemdir. Toplumun cinsiyete karşı tutumlarını dikkatle izlediği ve öğrenmeye çalıştığı görülür.
– 3-4 yaşlarındaki çocuklar grup halinde oynamaya, oynarken birbirleriyle konuşmaya ve grup içinde oynamak istediklerini seçmeye başlarlar.
– Çocuk giderek daha olumlu ve dengeli bir birey haline dönüşmeye başlar. Öfkelerini genelde eşyaya yöneltirler.
– Olumlu bir tavır içine girer ve çevresindekilere sevgiyle ve güvenle yaklaşır.
– Oyuncak gibi nesneleri paylaşma anlayışı gelişmiştir.
– Konuşurken ses tonunu duruma göre değiştirir, yükseltip alçaltır.
– Adını, soyadını, cinsiyetini ve yaşını söyleyebilir.
– Öyküleri büyük bir istekle dinler; en çok sevdiklerini defalarca dinlemek için ısrar eder.
– Cümleler daha gramatik hale gelir. Aralarında neden-sonuç ilişkisi bulunan düşünceler tek bir cümleyle ifade edilebilir.
– Konuşmalar benmerkezlidir. Yani çocuk oynarken ya da çalışırken dinlenip dinlenmediğini önemsemeden kendi kendine konuşur.
– Konuşurken başkalarının görüş açısını dikkate almazlar.
– 300 civarında kelime bilir ve yeni kelimelere karşı ilgi duyar.
– Kendi kendine çok uzun süren konuşmalar yapar.
– Geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek kavramlarını anladıkça zaman belirten sözcükler kullanmaya başlar.
4-5 YAŞ ARASI GELİŞİM ÖZELLİKLERİ:
– Motor becerileri epeyce gelişmiştir, beden hareketlerini istediği gibi, ustalıkla yönlendirebilir; keskin, ani dönüşleri gerçekleştirir; itip çekerek koşabilir.
– Ayak değiştirerek, kendi başına merdivenlerden çıkar ve iner. Hatta koşarak bile inip çıkabilir.
– Parmak ucunda durabilir, yürüyebilir, koşabilir.
– Üç tekerlekli bisiklete binmede ustalaşmıştır; U dönüşlerini kolaylıkla gerçekleştirir.
– Topa sopayla vurmak dahil, topu atma, yakalama, zıplatma, tekmeyle vurma gibi becerileri içeren top oyunlarında giderek ustalaşmaktadır.
– Öğretilirse bu yaşta basit müzik aletlerini çalmayı başarabilir.
– Kalemi yetişkin gibi tutar ve başarıyla kullanır.
– Resimlerinde çizdikleri tanınır hale gelmiştir.
– 4 yaş çocuğu isteklerinin anında yerine getirilmemesini anlayışla karşılamayı öğrenmeye başlar.
– O artık kendi dışındaki dünyanın kuralları olduğunu ve başkalarının hak ve istekleri olduğunu öğrenir.
– Beklemeyi öğrenir. Buradaki temel ilke, çocuğun isteklerinin bazılarına er ya da geç kavuşacağına inanmasıdır.
– Bu dönem çocukları yaptıkları konusunda hayali hikayeler anlatmaktan hoşlanırlar. Bu çocuğun bilişsel gelişiminin gereğidir.
– 4 yaş çocuğu değişken bir görünüm sergiler. Genellikle yarım bırakılan bir şeye karşı duyarsızdır.
– Sorgu çağı 4 yaşında oldukça yüksek düzeye ulaşır.
– 4 temel rengi uygun şekilde eşleştirip isimlerini söyleyebilir.
– Genelde çok daha bağımsız ve oldukça inatçıdır; kendi isteğiyle hareket eder.
– İsteklerine karşı gelindiğinde, yetişkinlerle uygunsuzca, az çok kaba bir üslupla konuşabilir ve oyun arkadaşlarıyla kavga edebilir.
– Konuşmaları ve etkinliklerinde mizah anlayışını sergiler.
– Dramatik oyunu ve çeşitli giysiler giyip kılıktan kılığa girmeyi çok sever.
– Evin dışında, eline geçirebildiği, işe yarar her türlü malzemeyle bir şeyler üretmeye, oluşturmaya çalışarak yaratıcılığını sergiler.
– Paylaşma ve oyun sırasında sıra bekleme anlayışı gelişmiştir.
– Küçük kardeşlerine ilgi gösterir, sevgiyle yaklaşır.
– Çocuk kendisiyle oynayacak bir ya da iki arkadaşını seçmeye başlar. Bu dönemde seçtiği arkadaşları her iki cinsten de olabilir.
– Yakın geçmişteki olayları, deneyimleri, olup bitenler arasında ilişki kurarak anlatır.
– Uzun öyküleri dinler ve gerçekte var olanla düş ürününü zaman zaman karıştırarak anlatır.
– Konuşması dil bilgisine uyar ve tümüyle anlaşılabilir. Hemen hemen yetişkin gibi konuşur.
– Hiç durmaksızın “Neden?”, “Ne zaman?”, “Nasıl?” ve “Niçin?” sorularıyla sözcüklerin anlamlarını ve olayların nedenlerini ısrarla sorar.
– Bildiği birkaç çocuk şiirini ezbere okuyabilir ya da çocuk şarkılarını doğru olarak söyleyebilir.
– Adını, soyadını ve yaşını söyleyebilir.
– Şakalardan, fıkralardan zevk alır, uygunsuz sözlerden, ifadelerden ve argodan hoşlanır.
5-6 YAŞ ARASI GELİŞİM ÖZELLİKLERİ:
– Kas hakimiyeti tam anlamıyla gelişmiştir.
– İnce bir çizgi üstünde kolaylıkla yürüyebilir.
– Tırmanma, kaydıraktan kayma, sallanma, kazma ve daha pek çok hareket becerisinde etkinleşmiş, ustalaşmıştır.
– Hareketlerini müziğin ritmine uydurabilir.
– Bir nesneyi her iki eliyle sımsıkı tutar; kavrayışı epeyce güçlüdür.
– Kabul edilmiş kurallarca, uygun bir konuma yerleştirilmeyi, örneğin oyunda üstlenilen görev, rol veya puanlamayı gerektiren oyunlar da dahil, çeşitli top oyunlarını başarıyla oynayabilir.
– Yazıp çizerken, resim yaparken, kalemleri ve boya fırçalarını ustaca kullanır.
– Bu dönemde çocuk parça ile bütünü aynı zamanda düşünemez.
– 4 yaş çocuğu yarım bırakılan bir şeye karşı duyarsızken, 5 yaş çocuğu başladığını bitirmeyi sever.
– Bu dönemde çocuk daha bilgili ve olgun bir birey görünümündedir.
– Çevresine karşı dostça bir yaklaşım içerisindedir.
– En belirgin özellikleri arasında yeterli ve dengeli oluşu gelmektedir.
– 5 yaş çocuğu yaşadığı kültür çevresine uyum gösterir.
– 5 yaş çocuğu yüksek derecede toplumsallaşmış bir birey görünümündedir.
– Ne kendisiyle, ne de çevresiyle çelişki halindedir. Ailesine, okula ve topluma uyumu belirgin bir biçimde artmıştır.
– Kendi kendini eleştirir. Fakat kendine güveni de vardır.
– Söylenenlere inanır, uyar, belleği güçlüdür.
– Zaman zaman karanlıktan, kaybolmaktan korkabilirler.
– Grup oyunlarını tercih eder. 2-3 arkadaşıyla birlikte oynar. Küçükleri korur. Ev dışında daha mutlu olur.
– Arkadaşlarını kendi seçer.
– Arkadaşlarıyla çoğunlukla işbirliği yapar.
– Oyunda kurallara uyulması ve dürüst olunması gerektiğini anlar.
– Sıkıntı içinde olan arkadaşlarının duygularını paylaşmaya, onları rahatlatmaya çalışır.
– Çeşit çeşit tekerlemeler söylemekten çok hoşlanır.
– Kendisine öykü okunmasına veya anlatılmasına bayılır. Sonradan kendi başına ya da arkadaşlarıyla birlikte öyküyü tüm ayrıntılarıyla oyununda canlandırır.
– Kitaplara giderek daha fazla ilgi duymaya başlar.
– Somut isimleri, nesneyi kullanarak tanımlar.
– Hiç durmadan soyut sözcüklerin anlamlarını sorar ve bu sözcükleri yerli yersiz kullanır.
– Şaka-fıkra, bilmece ve tekerleme gibi söz oyunlarından zevk alır.
– Saat kavramı gelişmiştir; saatin günlük programla ilişkisini anlayabilir.
– Kendi eylemlerini düzenlemedeki sözcük gücü, başkalarını yönetmedeki gücünü de ortaya çıkarır.
– 5 yaşındaki çocuk hep konuşmak ister. Yetişkinler gibi uzun cümleler kurmaya çalışır.
– Bilgisini arttırmak için sorular sorar.
– Dilbilgisi kurallarına uygun konuşur.
– Olayları ve masalları, konuların sırasını bozmadan anlatır.
– Her şeyin nedeniyle ilgilenir.
– Söylemek istediğini dile getirmeden önce düşünür, sonra söyler.
– İsmini, soy ismini, yaşını, ev adresini bilir.
1) Bedensel, Zihinsel ve Sosyal Gelişimiyle Çocuğunuzun İlk 6 Yılı, Haluk Yavuzer
2) Çocuk Psikolojisi, Haluk Yavuzer
3) Çocuk, Ergen ve Anne Baba, Gül Şendil
4) Yaşamın Sihirli Yılları: Okul Öncesi Dönem, Ayla Oktay