Hafta 6 BİTKİ BESLEME. Prof.Dr. Hüseyin HAKERLERLER Prof.Dr. Nevin ERYÜCE Prof.Dr. Dilek ANAÇ Prof.Dr. Burçin ÇOKUYSAL
Download "Hafta 6 BİTKİ BESLEME. Prof.Dr. Hüseyin HAKERLERLER Prof.Dr. Nevin ERYÜCE Prof.Dr. Dilek ANAÇ Prof.Dr. Burçin ÇOKUYSAL www.ziraatfakultesi."
1 Hafta 6 BİTKİ BESLEME Prof.Dr. Hüseyin HAKERLERLER Prof.Dr. Nevin ERYÜCE Prof.Dr. Dilek ANAÇ Prof.Dr. Burçin ÇOKUYSAL
2 Hazırlanan ders notları değerli hocalarımız; Prof.Dr. Burhan KACAR ve Prof.Dr. Vahap KATKAT tarafından yazılan BİTKİ BESLEME kitabı temel alınarak hazırlanmıştır.
3 The Shocking History of Phosphorus or Fire from Urine Hennig Brand ( ) painted by Joseph Wright
4 Bitkiler tarafından P un alınım formları; H 2 PO - 4 (primer orta fosfat iyonu) ph<7 HPO 4-2 (sekonder ora fosfat iyonu) ph>7 Toprak Çözeltisinde birbirlerine çok hızlı dönüşürler Bu nedenle ph 4-8 arasında alınımları arasında çok fark yok Bitkiler etrafından alınan P iyonları arasında ; H 2 PO 4- / HPO 4 2-1/10 Nükleik Asit Fitin
5 Bitkide fosfat anyonları indirgenmezler ve yükseltgenmiģ Ģekillerini korurlar. H 2 PO - 4 Ģeklinde alınan fosfat anyonu bitkide; Ġnorganik fosfor (Pi) ya da karbon zincirine OH - aracılığıyla bağlanarak Basit bir fosfat esteri (C-O- P ) Ģeklinde (Ģeker fosfat gibi) Yüksek enerjili fosfat P ~ P zincirinde (ATP) yer alır
6 Bitki gereksinim duyduğu fosforun çok büyük bir bölümünü toprak çözeltisinden ve çok azda olsa bir bölümünü doğrudan toprağın katı fazından alır. Toprak sisteminden fosforun alınması; P (toprak) P (toprak çözeltisi) P (kök etki alanı) P (bitki içerisinde) P (absorbe edilmiş)
7 Bitkilerin gelişme dönemleri içerisinde belli bir zamanda toprak çözeltisinde çözünmüş şekilde bulunan fosfora İntensite etmeni denir Toprak çözeltisine azalan fosfor kadar sürekli olarak fosfor veren katı fazdaki fosfora da Kapasite etmeni denilmektedir Fosfor kök etki alanına Transpirasyon oranı Bitkinin ortalama P içeriği Toprak çözeltisinde Ortalama P miktarı Kitle akımı Difüzyon!! kitle akımına göre difüzyon ile taģınım çok daha fazladır.
8 Kök hücrelerinin ve ksilem özsuyunun P içeriği > Toprak çözeltisinin P Ġçeriği AKTİF ABSORBSİYON (iç yörede birikim) M Mineraller organik madde KATI FAZ M Toprak çözeltisi Difüzyon Ve Kitle akımı M KÖK M Toprağın katı fazından kök etki alanına fosforun taşınması
9 Bitki kök hücrelerinin ve ksilem özsuyunun P içeriği toprak çözeltisinin P içeriğinden daha yüksektir. Aktif absorpsiyon ile fosfor alımı yönünden bitki çeģitleri arasında olduğu kadar aynı bitkinin genotipleri arasında da önemli ayrımlılık bulunmaktadır.
10 BĠTKĠLERĠN FOSFOR ĠÇERĠKLERĠ Bitkilerde P, azot ve potasyuma göre daha az miktarda bulunur. Vegetatif geliģme dönemlerinde bitkilerin optimum P içerikleri kuru madde ilkesine göre genelde %0.3 ile %0.5 arasında değiģir. P içeriği kuru madde ilkesine göre %1 in üzerine çıktığında zehirlenme belirtileri görülebilir.
11 Bitkilerin Fosfor İçerikleri Bitki Çeşidi Örnek Adedi Analiz Edilen Bitki Organı Örnekleme Zamanı Fosfor (P, %) Az Yeter Fazla TARLA BİTKİLERİ Buğday( kışlık) 50 Üstten iki yaprak Başaklanma öncesi 0,11-0,20 0,21-0,50 0,51-0,80 Mısır 15 Toprak üstü organları 30 cm den kısa <0,30 0,30-0,50 >0,50 MEYVELER Limon 30 Meyvesiz yaprak 5-7 aylık 0,08-0,09 0,10-0,30 >0,30 Zeytin 50 Sürgün ortası yapraklar - <0,10 0,10-0,30 >0,30 SEBZELER Domates(tarla) 15 Tepe sürgünü yanındaki bileşik yaprak Çiçeklenme ortası 0,20-0,24 0,25-0,75 >0,75 Marul (Boston tipi) 12 Yaşlı yaprak 8 yapraklı dönem 0,30-0,49 0,50-1,00 >1,00
12 Bitkiler gereksinim duydukları fosforun büyük bir bölümünü gelişmelerinin ilk dönemlerinde alırlar (Kacar ve ark. 1979). Bitkilerin yaşlı organlarına göre genç organlarında fosfor miktarı daha fazladır. Bilsel ve Sarımehmet (1980) çay bitkisinde yaģlı yaprağın P içeriğine göre 1. yaprak ve tomurcuğun P içeriğinin yaklaģık 3 kat daha fazla olduğunu belirlemiģlerdir.
13 Kimi bitkilerin ve bitki organlarının P içerikleri (Thompson ve Troeh 1973) Arpa Yulaf Mısır Pamuk Yerfıstığı Bitki Bitki Organı P (%) Soya fasulyesi Tane Sap Tane Sap Tane Sap Lif, tohum Sap, yaprak Fıstık Gövde Tane Sap
14 Bitkilerdeki Fosfor BileĢikleri İnorganik Fosfor Bileşikleri Organik Fosfor Bileşikleri Ġnorganik Fosfor BileĢikleri ve Metabolik ĠĢlevleri Bitkilerde inorganik fosfor (Pi) ortofosforik asidin tuzları Ģeklinde bulunur. Toplam fosforun genelde %60 kadarı bitkilerde suda çözünebilir olup bunun çok az bir bölümü inorganik durumdadır. Genç yonca ve lahana bitkilerinde toplam fosforun %75-80 kadarı suda çözünebilir.
15 Ġnorganik ve organik fosfor miktarları arasındaki oran analiz edilen bitki organı, bitkinin yaģı, ekstrakt çözeltisinin özelliği vb etmenlere bağlı olarak değiģiklik gösterir Bitki özsuyunda inorganik fosfor miktarı, organik fosfor miktarına göre genelde daha fazladır. Vegetatif bitki organlarında fosforun büyük bölümü inorganik şekilde iken tohumlarda fosforun çoğunluğu organik şekildedir.
16 Bitki tohumlarında fosforun büyük bir bölümü fitin yada inositol hekzafosfat şeklindedir. Yüksek bitkilerde inorganik fosfor (Pi) vakuollerde toplanır. Toplam inorganik fosforun (Pi) %85-95 kadarı vakuollerde bulunur (Bieleski ve Ferguson 1983). Fosfor noksanlığı gösteren bitkilerde ise Pi nin tamamı sitoplazmada ve kloroplastlarda toplanmaktadır (Foyer ve Spencer 1986). Yapraklarda fotosentezin ışık ve karanlık tepkimeleri yaklaşık %50 azalır (Sicher ve Kramer 1988).
17 Organik fosfor bileģikleri, Organik Fosfor BileĢikleri ve Metabolik ĠĢlevleri ortofosfatın Ģeker ve alkollerle esterleģmesiyle bir pirofosfat bağıyla baģka bir fosfat grubuna bağlanmasıyla oluģan bileģiklerdir.
18 Ortofosfatın esterleşmesine ilişkin tipik örnek fruktoz-6-fosfattır.
19 Benzer Ģekilde fosfat, lipidlere de bağlanır ve Fosfolipidler oluģur. Bunun tipik örneği de lesitindir. Lesitin Fosfatidil Biyolojik membranların temeli Etonalamin
20 Fosfat grupları Pirofosfat bağı ile ATP (koenzim) Sakkaroz sentezinde UTP (Uridin trifosfat) Fosfolipidlerin sentezinde CTP (Sitidin trifosfat) Selluloz sentezi GTP (Guanizin trifosfat) N-Bağları ayrımlı Yüksek Enerjili Fosfat bağı Saklı enerji N-bazı Riboz ATP ADP + Pi + 32 kj mol -1
21 Nükleotid trifosfatlar ATP UTP CTP GTP RNA DNA sentezi
22 Fitin, bitkilerde bulunan en önemli P lu bileģiktir. P un depo maddesidir. Fitik asitin güç çözünen kalsiyum-magnezyum tuzuna fitin denir. Fitik asitin çinko ve demire karģı ilgisi (afinitesi) yüksektir. Fitik asitin çinko, demir ve öteki ağır metallere karģı aģırı ilgisi bitki köklerine ağır metallerin olası zehir etkisini önlemesi yönünden önem taģımaktadır. Yulaf aleoronlarında fitik asit (kırmızımsı boyanan kısımlar) anka.livstek.lth.se:2080/microscopy
23 Baklagil tohumlarında fitik asit, fosforun (P) temel depo maddesidir. Fitik asit baģta çinko olmak üzere demir ve kalsiyum gibi çeģitli mineral maddelerin insan ve hayvanlarda bağırsaklardan emilmesi üzerine olumsuz etki yapmakta ve fitik asit miktarı arttıkça minerallerde yararlanma düzeyi azalmaktadır. Ayçiçeği tohumu
24 BĠTKĠLERĠN FOSFOR KAYNAKLARI Toprak Fosforlu Gübreler burning_phosphorus.htm
25 Fosfor Kaynağı Olarak Toprak Toprakların fosfor içerikleri üzerine ana materyalin cinsi iklim organik madde içeriği Toprak tekstürü dağılıp parçalanma derecesi Genellikle kireç taģı, marn ve benzeri materyallerden oluģmuģ toprakların toplam fosfor içerikleri yüksektir.
26 Contents Toprak ve Gübre Araştırma Enstitüsü nde Türkiye nin çeşitli bölgelerinden alınarak analizi yapılan toprak örneğinin %66.1 inde fosforun az veya çok az, %18.0 ında orta ve %15.9 unda fazla ya da çok fazla olduğu belirlenmiştir. (Ülgen ve Yurtsever 1984).
27 Bitki gereksiniminin rahatlıkla karģılanabileceği düzeyde fosfor içeren bir toprak çözeltisinin P içeriği 0.3 ile 3 kg ha -1 arasında değiģir. Hızlı geliģme gösteren ürün ile günde yaklaģık 1 kg P ha -1 alınır. Buradan açıkça görüleceği gibi toprak çözeltisinde azalan fosfor, katı fazdan günde birkaç kez olmak üzere sürekli tamamlanmalıdır. Ancak bu tamamlama sonucu bitkiler normal geliģmelerini sürdürebilirler. John Castle Research Centre, Ireland Soils and Analytical Services Department
28 Toprak çözeltisinde azalan fosforun tamamlanmasında temel görevi üstlenen toprak katı fazında, 20 cm lik üst toprakta, kg P ha -1 bulunur. Tampon özelliği yüksek olan topraklarda bitki gereksinimini karģılayabilmek için katı fazdan toprak çözeltisine daha çok ve daha fazla fosfor geçer. Bitkilerin fosfor gereksinimlerini iyi Ģekilde karģılamada toprağın tamponluk özelliği toprak çözeltisinin P içeriği önemli ölçütlerdir (Olsen ve Watanabe, 1970). Upland improvement and soil phosphorus application in Indonesia
29 Doğadaki Fosfor Döngüsü P madenleri Fosfat Kayaları Fosfat içeren gübreler Erozyon Bitkiler Hayvanlar Bitkiler Toprak Fosforu Erozyon Hayvansal atıklar ve bozulma Fosfat Kayaları Toprak Organizmaları Çözünebilir P Dışkılar ve bozulma Çözülmüş fosfat Hayvanlar Algler Deniz Tortulaşması
32 Topraklarda P BileĢikleri Organik P bileģikleri Ġnorganik P bileģikleri
33 Sıcaklık Mineralizasyon Organik Fosfor BileĢikleri Yüksek ph Org. P Azalır İklim ve Toprak koşullarına bağlı mineralizasyon Ġnositol fosfatlar Fitik asit (miyoinositol hekzafosforik asit) ise topraklarda bulunan bu grubun en önemli esteridir Ġnositol fosfatlar toplam fosforun %10 ile %50 sini oluģtururlar. Asit Koşular Alkali koşullar Fe ve Al ile Ca ile güç çözünebilir tuzlar oluşturur Nükleik asitler Ribonükleik asit (RNA) Deoksiribonükleik asit (DNA) Nükleik asitler Ģeklinde toprakta fosfor miktarı çok azdır. Fosfolipidlerdir. fosfor içeren yağ asitlerinin esterleridir Fosfatidkolin (lesitin) ve fosfatidiletanolamin topraklarda bulunan temel fosfolipidlerdir.
34 Ġnorganik Fosfor BileĢikleri Çözünürlük artar Kalsiyum içerenler Florapatit Karbonatapatit Hidroksiapatit Oksiapatit Trikalsiyum fosfat Dikalsiyum fosfat Monokalsiyum fosfat Demir ve alüminyum içerenler Kolaylıkla Fe ve Al bileģik meydana getirir. Variskit-barranit-strengit Bitki besleme yönünden en önemli bileşikler dive mono-kalsiyum fosfat bileşikleridir.
35 N ile P fiksasyonu aynı şeyi mi ifade eder???
36 N fiksasyonu, bitkiler tarafından kullanılamaz durumdaki N un bitkiler tarafından kullanılabilir duruma geçmesidir. Problem Area Topraklarda P fiksasyonu, bitki tarafından alınabilir Ģekildeki P un bitki tarafından alınamaz yada daha az alınabilir Ģekile geçmesi anlaģılır.
37 Fosfor Fiksasyonu Topraklarda fosfor fiksasyonu denildiği zaman bitki tarafından alınabilir şekildeki fosforun bitki tarafından alınamaz veya daha az alınabilir şekle geçmesi anlaşılmaktadır. 1) Asit Tepkimeli Topraklarda Fosfor Fiksasyonu a) Aktif Ģekilde bulunan Fe, Al ve Mn gibi katyonlarla çökelti oluģturmak suretiyle fosfor fiksasyonu b) Fe, Al ve Mn ın sulu oksitleriyle tepkimeye girmek suretiyle fosfor fiksasyonu c) Silikat killeri aracılığıyla fosfor fiksasyonu. 2) Kireçli Alkalin Topraklarda Fosfor Fiksasyonu 3) Organik Fosforun Fiksasyonu 4) Biyolojik Fosfor Fiksasyonu
38 1) Asit Tepkimeli Topraklarda Fosfor Fiksasyonu a-aktif şekilde bulunan Fe, Al ve Mn gibi katyonlarla çökelti oluşturmak suretiyle fosfor fiksasyonu Böyle topraklarda H 2 PO 4 - ile demir, alüminyum ve mangan ile tepkimeleri çok kısa zamanda gerçekleģir ve fosfor çözünemez Ģekilde (bitki tarafından yararlanılamaz Ģekilde) fiske edilir. Al 3+ + H 2 PO H 2 O 2H + + Al(OH) 2 H 2 PO 4 çözünür çözünmez
39 Demir, alüminyum ve mangan ın sulu oksitlerine fazla miktarda sahip olan topraklarda, fosfor fiksasyonunun yüksek olduğunu yapılan araştırmalar göstermiştir. b-fe, Al ve Mn ın sulu oksitleriyle tepkimeye girmek suretiyle fosfor fiksasyonu Fe, Al ve Mn ın sulu oksitleriyle fosfor fiksasyonu aģağıda formüle edildiği Ģekilde meydana gelir.
40 c- Silikat killeri aracılığıyla fosfor fiksasyonu Silikat killerinin kenarlarında bağımsız Ģekle geçen demir ve alüminyum iyonlarının fosfat iyonları ile aģağıda formüle edildiği Ģekilde çözünemez durumdaki hidrosifosfatları meydana getirmek suretiyle fosforun fiske edildiğine inanılmıģtır. [Al] + H 2 PO H 2 O 2H + + Al(OH) 2 H 2 PO 4 Silikat kilinde çözünür çözünmez
41 2. Kireçli Alkalin Topraklarda Fosfor Fiksasyonu Kireçli alkalin topraklarda fosforun üç Ģekilde fiske edildiğine inanılmıģtır. a- ph sı 7.5 un üzerinde olan kireçli alkalin topraklarda fosfor, Ca(H 2 PO 4 ) 2 + 2Ca 2+ Ca 3 (PO 4 ) 2 + 4H + çözünür çözünmez
42 b- Çözünür şekilde fosfor içeren süperfosfat kireçli alkalin toprağı uygulandığı zaman fosfor aşağıda formüle edildiği şekilde çözünmez trikalsiyum fosfata dönüşerek toprakta fiske edilir. Ca(H 2 PO 4 ) 2 + 2CaCO 3 çözünür Ca 3 (PO 4 ) 2 + 2CO 2 + 2H 2 O çözünmez c- Kireçli alkalin topraklarda fosfor kalsiyum ile sature olmuş killer tarafından fiske edilmektedir. Kil Ca 2+ H 2 PO 4 - Bu şekildeki fiksasyon, ph sı 7.0 civarında olan topraklarda daha çok gerçekleşir. ph sı 7.0 den yüksek olan topraklarda çözünme durumları çok az olan dikalsiyum fosfat ve trikalsiyum fosfat oluşur.
43 Organik Fosforun Fiksasyonu Organik bir fosfor olan fitinin de, topraktaki inorganik fosforun fiksasyonuna benzer şekilde fikse edildiği saptanmıştır (Bower,1949). Bu fiksasyon; ph fiksasyon Fiksasyon miktarı bentonit kil minerali > kaolin kil minerali
44 Biyolojik Fosfor Fiksasyonu Mikroorganizmaların toprakta yarayışlı şekilde (mobil durumda) bulunan fosforu alarak vücutlarında organik şekle çevirmelerine yani fosforun immobilizasyonuna biyolojik fosfor fiksasyonu denir. Mikroorganizmaları grubu yada adı Mantar A. niger A. oryzal Yeast Bakteri B. subtilis B. subtilis spores Brucella abortus Brucella suis Toplam P (mg 100 g-1 doku) ÇeĢitli mikroorganizmalar tarafından fikse edilen fosfor miktarı (Spector 1956)
45 Fosfor Fiksasyonuna Etki Yapan Etmenler a.kilin Cinsi (1:1 kalonitik>2:1) b.tepkime Süresi (değinimαfiksasyon) c.toprak Tepkimesi (opt. ph ) d.sıcaklık (α fiksasyon) e.organik madde (1/α fiksasyon)
46 Organik Fosforun Mineralizasyonu Organik fosfor bileģiklerinin parçalanarak inorganik fosfor bileģiklerini meydana getirmesine mineralizasyon denir. Fosforun Mineralizasyonu Üzerine Toprağın kireçlenmesi organik fosfor içeriği ph organik fosfor Sıcaklık organik fosfor mineralizasyonu Toprak havalanması organik fosfor mineralizasyonu Organik materyal C/ Organik P 200 mineralizasyon C/ Organik P 300 inorganik toprak fosforunun immobilizasyonu
48 P lu Gübrelerin Sonraki Etkileri Nedir
49 BĠTKĠLERDE FOSFOR NOKSANLIĞINDA GÖRÜLEN BELĠRTĠLER Fosfor noksanlığında P miktarı; Tarla bitkilerinde ve meyve ağaçlarında P < %0.18 Sebzelerde P <%0.25 (kuru madde ilkesine göre ) Bitkilerde fosfor noksanlığına etki eden etmenler ph sıcaklık nem tekstür strüktür bitkinin genetik özellikleri besin elementlerinin cins ve miktarları
51 P Noksanlığında; Yaprakların protein içeriğinde önemli bir azalma görülmez (Rao ve Terry 1989). Klorofil içeriğindeki azalma da fazla değildir (kimi durumlarda fosfor noksanlığında klorofil içeriği artmaktadır (Rao ve Terry 1989). bioengr.ag.utk.edu
52 yapraklar normal geliģme gösteren bitki yapraklarına göre daha koyu yeģil renk gösterir yapraklarda ya da yaprak damarları boyunca pembemsi renk kendisini gösterir.
53 fotosentez göreceli olarak daha az gerçekleģir, yaprakların inorganik (P i ) ve organik (P org ) fosfor içerikleri, gövde ve yapraklarla kökün toplam P içerikleri de önemli düzeyde azalır, bitki kökünde niģasta ve sakaroz miktarı da önemli düzeyde artar, www-unix.oit.umass.edu
55 bitkinin gövde ve köklerinde ortaya çıkan büyüme azalması üreme organlarında da görülür gövde:kök kuru ağırlık oranı önemli derecede azalır, Saçak kökler zayıf geliģir
56 Bitkinin meyveleri geç ve yavaģ olgunlaģır, meyveler normallerine göre küçüktür
57 Gül -P
58 -P Şeker kamışı
59 - P ġeker kamıģı
61 Pamukta P noksanlığı
62 -P Cabernet sauvignon
63 bitkilerde yaprak geliģimi ve yaprak yüzey alanı önemli derecede azalır. yaprak sayısında azalma görülür (Lynch ve ark. 1991). -P Begonya
66 Golf sahasında -P
67 Golf sahasında -P
68 Pirinç -P
69 Pirinç -P Saplar ince ve cılız Gelişme gerilemiş
70 Yaban Mersini -P web1.msue.msu.edu
71 Saman çiçeği bitkiler daha geç çiçek açar (Rossiter 1978), çiçek sayısı daha az olur (Bould ve Parfitt 1973), tohum oluşumu olumsuz şekilde ve önemli düzeyde etkilenir (Barry ve Miller 1989) Bitkilerin tohumları da normal gelişme gösteremezler ve ağırlıkça hafiftirler
72 FOSFORUN BĠTKĠ GELĠġMESĠ ÜZERĠNDEKĠ ETKĠLERĠ 1) Kök GeliĢmesi Üzerine Fosforun Etkisi Bitkilerin yetiģtikleri ortamda yeterli düzeyde fosforun bulunmaması durumunda; kök yüzey geniģliğinin arttığı topraküstü organlarında büyümeyi durdurup yavaģlatarak kök büyümesine hız verdikleri saptanmıģtır. 2) Hasat Zamanı Üzerine Etkisi Fosfor; bitkilerde generatif geliģmeyi hızlandırmakta, bitkilerin daha erken hasada gelmelerine neden olmaktadır. özellikle erkenci çeşitlerde hasad zamanının öne alınmasında ve ürünün pazar değerinin artmasında büyük önem taşımaktadır.
73 3) Mevsim Boyunca Fosforun Etkisi gelişmelerinin yaklaşık %25 ini tamamlayan bitkiler gereksinim duydukları fosforun %75 kadarını alır gelişme mevsimi başında ve gelişmenin ilk dönemlerinde bitkiler üzerine fosforun etkisi daha fazla olmakta ve bu etki olgunluk dönemine yaklaşıldıkça azalmaktadır. 4) Hastalıklara Dayanıklılığa KarĢı Fosforun Etkisi Ġngiltere de yapılan tarla denemeleri sonunda fosforlu gübrelemenin arpada külleme (mildew) enfeksiyonunu gerilettiğini saptamıģtır. Last (1962)
74 It is not the strongest of the species that survive, nor the most intelligent; it is the one that is most adaptable to change. C. Darwin Theory of Evolution 1859 It is not the clever or copier student in plant nutrition course who will success. Only those who carefully read next chapter (K) will success.
Hafta 7 BİTKİ BESLEME. Prof.Dr. Hüseyin HAKERLERLER Prof.Dr. Nevin ERYÜCE Prof.Dr. Dilek ANAÇ Prof.Dr. Burçin ÇOKUYSAL 1956
Hafta 7 BİTKİ BESLEME Prof.Dr. Hüseyin HAKERLERLER Prof.Dr. Nevin ERYÜCE Prof.Dr. Dilek ANAÇ Prof.Dr. Burçin ÇOKUYSAL 1956 Hazırlanan ders notları değerli hocalarımız; Prof.Dr. Burhan KACAR ve Prof.Dr.