Karikatür | Prof. Atila Özer Müze Evi
Karikatür – (2009) “Cumhuriyet Dönemi Türk Kültürü, Atatürk Dönemi (1920-1938) Cilt:3 (T.C. Başbakanlık Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Yayını: 388) – Ankara
Karikatür; bir iletişim biçimidir; kitle iletişim organlarını kullanarak okuyucusuna ulaşmaktadır. Bu nedenle karikatür tarihi hep basın tarihi ile birlikte değerlendirilmiştir. Türk basınında ilk karikatür 1867 yılında görülür. Çeviker (1986: 21], Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü I kitabında “Yayıncı Arif Arifaki, … İstanbul adıyla, dergi biçiminde bir gazete çıkardı (1867). ilk karikatürler, işte bu gazetede yayımlanmıştır.” der. Terakki Eğlencesi (1870) karikatüre yer veren ilk mizah dergisidir. Başlangıç döneminde birçok karikatür imzasız olarak yayımlanmış, ya da sıklıkla azınlık vatandaşların imzalarına rastlanmıştır. Bu karikatürlerde resimsel çizginin ağır bastığı bir kişilik sergilenmektedir. Bu dönemde Diyojen (1870), Çıngıraklı rafar(1873), Hayat (1873) gibi mizah dergileri öne çıkmaktadır, “ilk Türk karikatürcüsü olarak bilinen Ali Fuat Bey” (Topuz, 1997: 219) LetaifİÂsar (1875), Kahkaha (1875) ve Çaylak (1876) dergisinde karikatürler çizmiştir.
Mizah dergileri henüz olgunlaşmadan kendilerini istibdat Dönemi’nin (1878-1908) yasakları içinde bulur. Türk karikatürcüleri de yurt dışına çıkarak oralarda dergi çıkarma işini ve karikatür yayınını sürdürürler. Bu muhalif bir harekettir. Özünde önemli bir yer tutan “muhalif” anlayış, karikatürün var oluş malzemesi olarak her zaman kullanılacaktır.
II. Meşrutiyette basına özgürlük gelir ve çok sayıda mizah dergisi yayımlanmaya başlar. Bu aşamada sözü edilmesi gereken önemli isim; Cemil Cem (1882-1950]’dir. Avrupa’da gördüğü eğitimle ve modern karikatür anlayışı ile dikkati çeken Cemil Cem, önce Kalem dergisinde karikatür çizmiş daha sonra kendi adını verdiği Cem (1910-1928) dergisini çıkarmıştır. Bu dönemde halk dergisi olmayı benimseyen Alı Fuat Bey’in çıkardığı Karagöz (1908-1935) de o günün koşullarında yayın süresi ve okuyucu sayısı bakımından söz edilmesi gereken bir mizah dergisi olmuştur.
Mondros Mütarekesi’nin ardından imparatorluk toprakları yabancılar tarafından işgal edilmeye başlayınca ülkede huzursuzluk artar, tepkiler yükselmeye başlar. Osmanlı Heyet-i
Mebusan’ı, 12.1.1920’de yaptığı toplantıda bir mücadele programı benimsemiş ancak yabancı güçlerin baskısı buna olanak sağlamamıştır. Bunun üzerine Mustafa Kemal Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kurulmasını sağlamış (23.4.1920) ve bu yeni meclisin başkanlığını da üstlenmiştir.
İmparatorluktan cumhuriyete geçiş sürecinde kişiler ve kurumlar düzeyinde bir tereddüt gözlenir. Çok ağır şartlar içeren Sevr Anlaşması, Osmanlı Hükümeti tarafından imzalanmış (10 Ağustos 1920), Anadolu’da bunu kabullenemeyen yeni bir hareketin başlaması kaçınılmaz olmuştur, işte bu yeni hareketi destekleyenler bir tarafta, Osmanlı Hükümeti’ni destekleyenler diğer tarafta saflarını belirlemiş, bu ikilem tüm basın yayın organlarını, tabii ki mizah basınını ve Türk karikatürünü de etkilemiştir.
Kurtuluş Savaşı sırasında yayımlanan önemli mizah dergileri: Güleryüz, Aydede, Karagöz ve Ayine’dir. Diken (1918-1920) dergisinden sonra Güleryüz (1921-1922) dergisini çıkaran Sedat Simavi (1898-1953), hem kendisi hem de bu dergide çalışan Cevat Şakir ve Sedat Nuri; işgalcilere, işgali destekleyenlere karikatürleriyle savaş açmış, Atatürk’ü, Ankara Hükümetini, Büyük Millet Meclisi’ni ve Anadolu hareketini desteklemiştir. Karagöz ve Ayine (1921-1923) dergilerinde de Güleryüz dergisine yakın bir politika görülür. Aydede 2 Ocak1922 9 Ekim 1922 tarihleri arasında, Refik Halid tarafından çıkarılmıştır. Saray ve işgal kuvvetlerini destekleyen, Ankara Hükümetini maceracılıkla suçlayan bir yayın politikası izler. Bu dergide Refik Halid yazılarıyla Ahmet Rıfkı (1888-1936) karikatürleriyle Mustafa Kemal hareketine karşı çıkmışlardır. Aydede, Kurtuluş Savaşı sonunda kapanmış, Refik Halid ve Ahmet Rıfkı da yurtdışına kaçmıştır Cumhuriyet’in kurulmasıyla tek parti dönemi başlar. Bu dönemde karikatür sanatı genç Cumhuriyet’in amaçları doğrultusunda yeniliklere açık modern bir toplum yaratma sürecine katkıda bulunmaya çalışır. Kurtuluş Savaşı’na muhalif olan Aydede dergisinin yerine Yusuf Ziya ve Orhan Seyfi ortaklığında yeni bir dergi; Akbaba yayımlanır. Akbaba (1922-1977); Aydede’nm yasaklı elemanları dışındaki tüm kadrosu ile (Cem, Ramiz, Münif Fehim, Sedat Nuri, Salih, Ratip Tahir, Togo) zaman içinde
kapanmalar ve yeniden açılmalarla Türk mizah yayımcılığının en uzun ömürlü dergisi olmuştur. Akbaba’nm yayın politikası, çoğunlukla etliye sütlüye karışmayan, orta yolu izleyen bir politika olmuştur.
Cumhuriyetin ilk yıllarında her alanda köklü değişimler yaşanır. Bunlar büyük bir hızla ve kısa zaman dilimleri içinde gerçekleştirilmektedir. Bu değişimlerden biri; Arap harflerinden, Latin harflerine geçiştir (9 Kasım 1928). Alfabe’nin değişmesi birçok dergi ve gazetenin kapanmasına, ya da tiraj kaybetmesine neden olacaktır. Akbaba dergisi de 1930 Mayıs’ına kadar kapanmak zorunda kalır. Yeni harflerle yayımını sürdürürken okuyucu kaybeden Akşam gazetesi, Cemal Nadir’i Bursa’dan istanbul’a davet eder. Bu gazetede günlük karikatürler çizmeye başlayan Cemal Nadir (1902-1947); Amcabey, Dalkavuk, Akla Kara, Dede ile Torun, Yeni Zengin, iyimserle Kötümser, Salamon gibi karikatür tipleri yaratarak, yazılı, az yazılı ya da yazısız karikatürlerle gazeteye okuyucu kazandırmıştır. Türk halkına karikatürü sevdiren Cemal Nadir, esnaf, memur, emekli, ev kadını,
karikatürleri yayımlanır. Çok üretkendir, farklı üsluplarda çizmekten hoşlanmaktadır. 1936 yılında Sedat Simavi tarafından çıkarılan Karikatür dergisinde baş karikatürcü rolündedir. Başarılı portre çalışmaları da dikkat çekicidir.
1930 yılında Türkiye’de çok partili döneme geçiş denemesi yapılır. Fethi Okyar Serbest
tüccar, köylü, seyyar satıcı gibi her kesimden insanın mizahını yapmış, başarılı bir karikatür dünyası yaratmıştır. Günlük gazete karikatürü ve bant karikatür gibi türlerin Türkiye’de öncüsü olmuş ve okuyucu tarafından benimsenmesini sağlamıştır. Cemal Nadir, günlük gazetelerin dışında Akbaba, Köroğlu, Karikatür, Arkadaş gibi dergilerde çalışmış, karikatür albümleri de yayımlamıştır. Cemal Nadir, ağırlıkla gazete karikatürcülüğünü sürdürürken bir başka önemli karikatürcü olan Ramiz (1900-1953) de mizah dergilerinin aranılan ismi olur. Karikatürlerinde güzel kadın ve cinsellik konularını sıkça kullanan Ramiz’in hemen her dergide karikatürler yayınlanır. Çak üretkendir, farklı üsluplarda üretmekten hoşlanmaktadır. 1935 yılında Sedat Simavi tarafından çıkarılan Karikatür dergisinde Baş kariakatürist rolündedir. Başarılı portre çalışmaları da dikkat çekicidir.
1930 yılında Türkiye’de çok partili döneme geçiş denemeleri yapılır.