Download "GELĠR VE GĠDER TAHAKKUKLARININ VERGĠ UYGULAMASI VE TEK DÜZEN HESAP PLANI YÖNÜNDEN DEĞERLENDĠRĠLMESĠ"
1 Sayı : 2014/201 4 Tarih : Ö Z E L B Ü L T E N GELĠR VE GĠDER TAHAKKUKLARININ VERGĠ UYGULAMASI VE TEK DÜZEN HESAP PLANI YÖNÜNDEN DEĞERLENDĠRĠLMESĠ 1
2 I- Giriş Gelir vergisi uygulamasında vergiyi doğuran olayın ne zaman gerçekleştiği ve bu gelirin hangi döneme ait olduğu önemlidir. Bu husus tahakkuk ve dönemsellik esaslarını gündeme getirmektedir. Gelir vergisi kanununun 38 inci maddesinde bilanço esasına göre ticari kazancın, teşebbüsteki özsermayenin hesap dönemi sonunda ve başındaki değerleri arasındaki müspet fark olduğu, bu dönem içinde teşebbüs sahiplerince işletmeye ilave olunan değerlerin bu farktan indirileceği, işletmeden çekilen değerlerin ise bu farka ilave olunacağı, ticari kazancın bu şekilde tespit edilmesi sırasında vergi usul kanununun değerlemeye ait hükümleri ile gelir vergisi kanununun 40 (indirilecek giderler) ve 41 inci (gider kabul edilmeyen ödemeler) maddelerindeki hükümlere uyulacağı belirtilmiştir. Aynı kanunun 39 uncu maddesinde ise işletme hesabında ticari kazancın bir hesap dönemi içinde elde edilen hasılat ile giderler arasındaki müspet fark olduğu ve elde edilen hasılatın tahsil olunan paralarla tahakkuk eden alacakları, giderlerin ise ödenen ve borçlanılan meblağları ifade ettiği, kazancın bu suretle tespiti sırasında yukarıda belirtilen 40 ve 41 inci maddeler hükümlerine uyulacağı belirtilmiştir. Kurumlar vergisi kanununun 6 ncı maddesinde de safi kazancının tespitinde, gelir vergisi kanununun ticari kazanç hakkındaki hükümlerinin uygulanacağı hükme bağlanmıştır. 2 II- Tahakkuk Esası Yukarıdaki hükümlerden ticari kazançların ve kurum kazançlarının tespitinde tahakkuk esasının cari olduğu anlaşılmaktadır. Fakat bu kanunlarda tahakkukun açık bir tanımı yapılmamıştır. Ancak genel kabul görmüş tanımlamaya göre tahakkuk, hasılat veya giderin mahiyet ve miktar olarak kesinleşmesidir. III- Dönemsellik Esası Dönemsellik esası, işletmenin ömrünün belli dönemlere bölünmesi ve her dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanmasını ifade eder. Vergi usul kanununun 174 üncü maddesine göre defterler hesap dönemi itibariyle tutulur. Kayıtlar her hesap dönemi sonunda kapatılır ve ertesi dönem başında yeniden açılır. (1)sayılı muhasebe sistemi genel tebliğinde dönemsellik kavramı, işletmenin sürekliliği kavramı uyarınca sınırsız kabul edilen ömrünün, belli dönemlere bölünmesi ve her bir dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız biçimde
3 saptanması olarak tanımlanmıştır. Gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilmesi, hasılat, gelir ve karların aynı döneme ait maliyet, gider ve zararlarla karşılaştırılması bu kavramın gereğidir. Sonuç olarak vergi ve muhasebe açısından gelir ve gider tahakkuku yapılmasının nedeni dönemin kapanmış olması ve gelir veya giderin tahakkuk etmiş olması, ancak kayıt için muhasebe belgelerinin bir kısmının henüz düzenlenmemiş olmasıdır. IV- Vergi Usul Kanunundaki Düzenlemeler Dönemsellik ilkesi gereği olarak her dönemin hasılat ve giderlerinin ait olduğu yıl hesaplarına kaydı esastır. Yukarıda, gelir vergisi kanununun 38 inci maddesinde, ticari kazancın özsermaye mukayesesi yoluyla bulunması sırasında vergi usul kanununun değerlemeye ait hükümlerine uyulması gerektiğinin belirtildiği açıklanmıştı. Vergi usul kanununun gelir ve gider tahakkuklarıyla ilgili hükümleri esas itibariyle 279,281,283,285 ve 287 nci maddelerdedir. a- Menkul Kıymetler: 279 uncu maddeye göre, hisse senetleri ile portföyünün en az %51 i Türkiyede kurulmuş bulunan şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri alış bedeliyle, bunlar dışında kalan her türlü menkul kıymet borsa rayici ile değerlenir. Borsa rayici yoksa değerlemeye esas bedel, menkul kıymetin alış bedeline vadesinde elde edilecek gelirin (kur farkları dahil) iktisap tarihinden değerleme gününe kadar geçen süreye isabet eden kısmın eklenmesi suretiyle hesaplanır. 3 b- Banka, banker ve sigorta şirketleri: 281 ve 285 inci maddelere göre bankalar, bankerler ve sigorta şirketleri alacaklarını ve borçlarını Merkez Bankası resmi iskonto haddi veya işlemlerine uyguladıkları faiz haddiyle değerleme gününe irca ederler. c- Aktif geçici hesaplar: Aktif geçici hesap kıymetleri başlıklı 283 üncü maddeye göre, gelecek bir hesap dönemine ait olarak peşin ödenen giderler ile cari hesap dönemine ait olup da henüz tahsil edilmemiş olan hasılat mukayyet değerleri üzerinden aktifleştirilmek suretiyle değerlenir. d- Pasif geçici hesaplar: Pasif geçici hesap kıymetleri başlıklı 287 nci maddeye göre, gelecek hesap dönemlerine ait olarak peşin tahsil olunan hasılat ile cari hesap dönemine ait olup henüz ödenmemiş olan giderler mukayyet değerleri üzerinden pasifleştirilmek suretiyle değerlenir.
4 Vergi usul kanununun emredici nitelikteki bu hükümleri, gerek dönemsellik gerekse gelirin safi tutarı ile vergilendirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. İşletme bünyesindeki gelir veya gider unsurunun vergiyi doğuran olayla bağlantısının kurulmasını, vergi alacağının vergilendirme dönemine mal edilmesini sağlar. Gelir unsurunun hasılat ve gider yönü ile bölünmesini, ayrı dönemlere mal edilmesini önler. V- Tek Düzen Hesap Planı Genel Tebliğinde Yapılan Düzenlemeler Tek düzen hesap planında bu konuyla ilgili olarak kullanılacak hesaplar ve bu hesapların işleyiş tarzı aşağıdaki şekilde açıklanmıştır. a- 180 Gelecek aylara ait giderler Bu hesap, peşin ödenen ve cari dönem içinde ilgili gider hesaplarına kaydedilmesi gereken, gelecek döneme ait giderleri izlemek için kullanılır. Gelecek aylarda ilgili gider ve maliyet hesaplarına borç kaydedilecek peşin olarak ödenen giderler, bu hesabın borcuna kaydedilir. Gelecek aylarda bu hesaba alacak verilmesi suretiyle ilgili gider hesabına aktarılır. b- 181 Gelir tahakkukları Üçüncü kişilerden tahsili ya da bunlar hesabına kesin borç kaydı hesap döneminden sonra yapılacak gelirlerin, içinde bulunulan döneme ait olan kısımlarının izlendiği hesaptır. 4 Dönem sonlarında, döneme ait olarak hesaplanacak tutarlar ilgili hasılat ve gelir hesapları karşılığında bu hesaba borç kaydedilir. Sonraki dönemde alacakların kesinleşmesiyle hesaptaki tutarlar bu hesabın alacağına karşılık ilgili hesapların borcuna geçirilerek kapatılır. c- 280 Gelecek yılara ait giderler Bu hesap, peşin ödenen ve cari dönem içinde ilgili gider hesaplarına kaydedilmesi gereken, gelecek yıllara ait giderleri izlemek için kullanılır. Gelecek yıllarla ilgili gider ve maliyet hesaplarına borç kaydedilecek olan peşin ödenen giderler bu hesabın borcuna kaydedilir. İlgili hesap dönemlerinde bu hesabın alacağı karşılığında dönen varlıklardaki gelecek aylara ait giderler hesabına gerekli aktarmaları yapılır. d- 281 Gelir tahakkukları Üçüncü kişilerden tahsili ya da bunlar hesabına kesin borç kaydı bir yıl veya daha sonraki yıllarda yapılacak gelirlerin içinde bulunulan döneme ait olan kısımlarının ilgili gelir hesabı karşılığında borç kaydedildiği hesaptır.
5 Dönem sonlarında, döneme ait olarak hesaplanacak tutarla ilgili hasılat ve gelir hesapları karşılığında bu hesaba borç kaydedilir. Sonraki yıllarda alacakların kesinleşmesiyle hesaptaki tutarlar bu hesabın alacağına karşılık, üçüncü kişi hesapların borcuna geçirilerek kapatılır. e- 380 Gelecek aylara ait gelirler Gelecek bilanço dönemlerine ait peşin tahsil olunan gelirlerin bir yıldan kısa süreye ait kısımlarının izlendiği hesaptır. Peşin tahsil olunan gelirler bu hesabın alacağına kaydedilir. Ait olduğu dönemde ilgili gelir hesabına devredilir. f- 381 Gider tahakkukları Gelecek aylarda ödemesi yapılacak ve kesinlikle belgeye dayalı gider tahakkuklarının izlendiği hesaptır. Yapılan tahakkuklar ilgili gider ve zarar hesaplarına borç, bu hesaba alacak, yapılan ödemeler borç kaydedilir. g- 480 Gelecek yıllara ait gelirler Gelecek bilanço dönemlerine ait peşin tahsil olunan gelirlerin bir yıldan uzun süreye ait kısımlarının izlendiği hesaptır. 5 Peşin tahsil olunan gelirler bu hesabın alacağına kaydedilir. Kısa vadeli nitelik kazanan gelirler bu hesabın borcu mukabili 380 gelecek aylara ait gelirler hesabı na aktarılır. h- 481 Gider tahakkukları Gelecek yıllarda ödemesi yapılacak ve kesinlikle belgeye dayalı gider tahakkuklarının izlendiği hesaptır. Yapılan tahakkuklar ilgili gider ve zarar hesapları mukabili bu hesaba alacak, vadesi bir yılın altına düşenler 381 gider tahakkukları hesabı na aktarılarak bu hesaba borç kaydedilir. IV- Örnekler Örnek 1-İşletmede kullanılan işyerinin kirası olarak bay A ya iki yıllık dönemi için net ,-TL peşin olarak ödenmiştir. %20 gelir vergisi stopajı oranına göre brüt kira ödemesi /0,80=37.500,-TL dir. Aylık brüt kira ise 1.562,50 TL dir. Buna göre muhasebe kayıtları şöyle olacaktır.
6 , , , ,- / 280 hesapdaki tutarın 2015 yılına ait kısmı te, 2016 yılına ait kısmı da 180 hesaba alınacak, 180 hesapdaki tutarlar üçer aylık dönem sonları itibariyle ilgili gider hesabına aktarılacaktır. Örnek 2-Şirket tarihinde bir bankada 1 yıl vadeli %12 faizli ,-TL lik mevduat hesabı açtırmıştır. Bu işlemler için aşağıdaki tahakkuk kayıtları yapılacaktır , ,- / Bir yıl vadeli mevduatla ilgili 281 hesaptaki tutar 2015 yılı başında 181 hesaba alınacaktır yılı geçici vergi dönemleri itibariyle 181 hesap kullanılarak gelir tahakkukları yapılacak ve 642 hesabın alacağına kaydedilecektir. Dönem sonunda bankanın ekstresi üzerine aşağıdaki kayıt yapılacaktır , , ,- / 6 Örnek tarihinde bankadan ,-TL lik bir yıl vadeli ve %15 faizli kredi kullanılmıştır tarihi itibariyle yapılacak gider tahakkuku kaydı şöyle olacaktır. / ,-TL ,-TL / 2015 yılı başında 481 hesaptaki tutar 381 hesaba alınacak ve aynı hesap kullanılarak gider tahakkukları kayıtları yapılacak ve kredinin vadesi sonunda aşağıdaki kayıt yapılacaktır , ,- /
7 Örnek 4-Şirkete ait bir araç tarihinde bir şirkete bir yıllığına kiraya verilmiş ve fatura kesilerek KDV dahil ,-TL bir yıllık kira bedelinin tamamı olarak tahsil edilmiştir. Bu işleme ait kayıtlar şöyle alınacaktır , , , , , ,- / 2015 yılı başında 480 hesaptaki tutarlar 380 hesaba alınacak ve 2015 yılı 3 aylık dönemler itibariyle 380 hesaptaki tutarlar 649 hesaba alınacaktır. Saygılarımızla Hasan Zeki Süzen (YMM) Ekrem Kayı (YMM) 7 D/A
KURUMLAR VERGİSİ MÜKELLEFLERİ AÇISINDAN DEVLET TAHVİLLERİ VE HAZİNE BONOSU FAİZLERİNDE ELDE ETME
KURUMLAR VERGİSİ MÜKELLEFLERİ AÇISINDAN DEVLET TAHVİLLERİ VE HAZİNE BONOSU FAİZLERİNDE ELDE ETME Celal ÇELİK Hesap Uzmanı Selim VURAL Hesap Uzmanı (Vergi Dünyası-Temmuz 1996) I GİRİŞ Kamu borçlanma gereğinin