Andrey Platonov’un Türkleri ve Kürtleri | Ayrıntı Dergi
Ana Sayfa ELEŞTİRİ Andrey Platonov’un Türkleri ve Kürtleri
Andrey Platonov’un pek çok yapıtı ilk kez 1980’lerden sonra gün ışığına çıktı. Son on yılda bu yapıtların en önemlilerini Günay Çetao ve Kayhan Yükseler gibi çevirmenlerin kaleminden Türkçe olarak okuma imkanı bulduk. Bununla birlikte, Platonov’un sanatının henüz tanışmadığımız bir yönü daha var. Oyunları. Sovyet rejimine kendini bir türlü kabul ettiremeyen bir yazar olarak Platonov, oyunlarının basıldığını ve sahnelendiğini göremedi. Rus tiyatro seyircisi de bu yapıtlarla henüz tanışıyor. Bunlardan Laterna (Şarmanka), Yüksek Gerilim (Vısokoye naprejeniye), 14 Kızıl İzba veya “Zamanımızın Bir Kahramanı” (14 krasnıh izbuşek, ili “Geroy naşego vremeni”) ve Nuh’un Gemisi (Kabil’in Tohumu) (Noev kovçeg (Kainovo otrodye) ilk akla gelenler.
1949-1950 yıllarına tarihlenen Nuh’un Gemisi (Kabil’in Tohumu) Platonov’un son yapıtı. Yazar hayata gözlerini yumduğu güne dek üzerinde çalışmış, ancak tamamlayamamış. Soğuk savaş jeopolitiğini İncil‘den alınma motif ve karakterlerle sentezleyen bu grotesk oyun, 1949 Türkiyesi’nde yaşanmış bir olaydan ilhamla yazılması, bazı karakterlerin “buralı” olması ve “bizi” temsil etmesi açısından da ilgi çekici.
Oyunun metni Platonov’un ölümünden iki hafta sonra dönemin önemli edebiyat dergilerinden Novıy Mir‘in (Yeni Dünya) önüne gelmiş. Derginin hakemlerinden A.Tarasenkov’un 3 Şubat 1951 tarihli değerlendirmesi günümüze ulaşmış. Sovyet edebiyat kurumlarıyla Platonov’un yazarlığı arasındaki aşılmaz uçurumu net bir biçimde göstermesi ve üstünkörü de olsa olay örgüsünü özetlemesi bakımından aktarmaya değer:
Bir hiciv olarak Nuh’un Gemisi‘nin hedefinde ABD başta olmak üzere, Batı’nın siyasi elitinin olduğu açık. Çoğu Rus aydını gibi Platonov da ikinci savaş sonrası dünyanın bir kez daha felaketin eşiğine gelmesinden Birleşik Devletler’i sorumlu tutar ve Sovyetlere karşı agresif tutumundan ötürü bu ülkenin siyasi elitini eleştirir. Oyunda Amerikalıların Nuh’un Gemisi’nin peşine düşmesinin sebebi, dünyayı bolşevizm tufanından kurtaracak, Sovyetlere karşı mücadeleye ilham verecek ve insanları etrafında birleştirecek bir sembol arayışıdır. Ne var ki, Batı’nın nükleer saldırganlığı jeolojik bir felaketi, dünya çapında hakiki bir tufanı tetikler. Ağrı Dağı’nın tepesinde sıkışıp kalan bu insanlar kurtuluş için ironik bir biçimde düşman bildikleri Sovyetlere ve Stalin’e muhtaç olur.
Platonov’un eşi, yazarın hasta yatağında geçirdiği 1950 yılında İncil ve Ecinniler‘in yanı sıra Sovyet gazetelerini de yanından ayırmadığını nakleder. Gerçekten de Cumhuriyet‘in Voice of America‘dan aktardığı bu haberdeki bazı ayrıntılar Platonov’un o günlerde Sovyet basınını sıkı takip ettiğini gösteriyor. Zira oyunda Amerikalı ekip, tıpkı Moskova radyosunun iddia ettiği gibi, Nuh’un Gemisi’ni aramak yerine dürbünlerle Sovyet Ermenistanı’nı gözetlemekte ve Ağrı Dağı’na Sovyetlere karşı bir karakol kurma planları yapmaktadır. Oyunu bu fikrin üstüne kurması, Platonov’un Amerikalıların Ağrı’ya casusluk için geldiği konusunda Pravda ile hemfikir olabileceğini düşündürmekte.
Öte yandan, bu tip radyo düelloları dönemin diğer Sovyet yazarlarına da ilham vermiş gibidir. Bunlardan Boris Lavrenyov’un 1949’da yazdığı Amerika’nın Sesi (Golos Ameriki), kimi araştırmacılara göre Nuh’un Gemisi‘ni yazarken Platonov’un dikkate aldığı yapıtlardan biri. Lavrenyov’un oyunu ertesi yıl Stalin Ödülü’ne layık görülecektir.
Platonov’un temas etmiş olması olası kaynaklardan biri de Vladimir Mayakovski’nin 1918/1921 tarihli manzum komedisi Misteriya-Buf (Yalvaç Güldürüsü). Bu oyun da tıpkı Nuh’un Gemisi gibi sırtını Eski Ahit‘e ve Orta Çağ Avrupa tiyatrosunun misteriya janrına yaslayan bir Büyük Tufan anlatısı. Oyunda Mayakovski yedi çift kirli (işçiler) ve yedi çift temizi (burjuvalar) bir gemiye doldurur ve devrimin yükselen sularında yüzmeye bırakır. Mayakovski’nin oyunun 1921 tarihli ikinci versiyonuna yazdığı önsözdeki çağrıya Platonov’un kulak vermiş olması mümkün:
Bununla birlikte, Platonov’un oyunu Misteriya-Buf‘tan, ilkinde tufanın Batı’nın düşüncesizliği neticesinde insanlığı toptan yok edebilecek bir felaketin, ikincisinde ise komünist bir cennete götürecek küresel bir devrimin sembolü olmasıyla ayrılıyor.
Nuh’un Gemisi‘nin replik sahibi tek Türk karakteri Selim adında bir dükkancı. Selim Ağrı Dağı’nın eteklerinde Amerikalılarla iş kovalar. Yemek istediklerinde yemek, içki istediklerinde içki getirir. Gerektiğinde müzik çalar, yardımcısı kızları oynatır. Ortaya çıkması için ıslık çalmak yeterlidir.
Nuh’un Gemisi‘nde “Türk milleti” paragöz olmanın yanı sıra tembellik ve beceriksizlikle de itham edilir. Ne var ki, oyun bu acı şarabı Kürtlere de içirmekten geri durmaz:
Çörçil: Oldu olacak Kürtleri çalıştıralım!.. Baylar, ciddiyetsiz laflar bunlar. <…> Bu işi yapabilecek yalnızca bir halk var; evet, kötüler, ama çalışkanlar. İstediğiniz gemiyi ancak onlar yapabilir.
Oyunun en başında Amerikalı arkeolog Shop’un dürbünle etrafı gözetlediği sahne de Platonov’un işsever Sovyet Ermenistan’ı hariç bölge halklarından pek umutlu olmadığı izlenimi uyandırmakta:
Ancak Nuh’un Gemisi‘nin bitmemiş bir yapıt olduğunu akılda tutmakta yarar var. Platonov’un oyunu ne yöne doğru geliştirmeyi, başka hangi karakterlerle zenginleştirmeyi tasarladığını tam olarak bilmiyoruz.
Bizde Platonov’u muhalif bir edebiyatçı olarak görme yönünde bir eğilim var. Sovyet rejiminin bizzat Stalin’den başlayarak yazarı sürekli dışlamış ve hırpalamış olduğu gerçeği de bu algıyı kuvvetlendiriyor. Ne var ki, Nuh’un Gemisi‘nde de görüldüğü üzere Platonov’un rejimle ve resmi söylemle ilişkisi oldukça karmaşık. Bu karmaşıklığın bir nebze olsun aralanabilmesi için romanların ve öykülerin yanı sıra Rusya’da ilk kez bu yıl yayınlanan mektuplarının, edebiyat eleştirilerinin ve Rus araştırmacılar tarafından kaleme alınmış nitelikli biyografilerinin de bir gün Türkçeye kazandırılmasını umalım.
Önceki İçerikModernleşme Ekseninde İki Kadın Karakter: Feride ve Bihter
Sonraki İçerikBizim Gibi Komünistler’in Komünizm Programı