TÜKÜRÜK SALGISI: Günde yaklasik 1500ml tükürük agiz içinde salgilanmaktadir. Tükürügün pH’i yaklasik 7’dir. Tükürük içinde su, sodyum, klorür, kalsiyum, potasyum, bikarbonat, immün globulin A (IgA), albumin, tükürük amilazi ve glikoprotein yapisinda olan müsin bulunmaktadir. Ptiyalin, nisastalarin sindirilmesinde görev almaktadir. Müsin ise agiz içindeki besinlerin kayganlasmasini saglamaktadir. Tükürük agiz içini sürekli olarak nemli tutar. Besinlerin içindeki bazi molekülleri çözerek, bunlarin tat alma organciklarina ulasmalarini saglar. Yutma islemini kolaylastirdigi gibi dil ve dudaklarin hareketlerini serbestlestirerek, konusmayi da kolaylastirir. Disleri ve agiz içini sürekli yikayarak, bunlarin temiz kalmasini saglar. pH’i 7 olan tükürük, kalsiyum ile doymustur. Bu nedenle disler, tükürüge dogru kalsiyum kaybetmezler. Ancak tükürük pH’i asit tarafa kaydiginda, kalsiyum bakimindan doymuslugu azalir. Bu durumda disler tükürüge dogru kalsiyum kaybederler. Tükürük salgisi sinirsel kontrol altindadir. Onotom sinir sistemi tükürük salgisinin denetiminden sorumludur.
MIDE SALGISI: Mide salgisi, midenin mukoza tabakasindaki hücrelerin bir islevidir. Mide mukozasinda baslica bes çesit hücre bulunmaktadir.
Parietal hücreler HCI ve intrensek faktör adli maddeleri salgilarlar. Esas hücreler ise pepsin salgilarlar. Tek katli kolumner epitel hücreleri ve boyun hücreleri ise mukus salgilamaktadirlar. Mukus mide duvarini, midenin salgiladigi HCI ve pepsinin sindirici etkisinden korur. Böylece mide kendi kendisini sindirmekten kurtulmus olur. Midenin günlük salgisi yaklasik olarak 3000ml kadardir. Bu salginin pH’i ise yaklasik olarak 1’dir, yani asittir. Mide salgisi içinde su, sodyum, potasyum, magnezyum, hidrojen, klor, fosfor ve kükürt bilesikleri, pepsin, intrensek faktör, jelatinaz ve mukus bulunmaktadir.
Midenin pepsin salgisi proteinlerin sindirilmesinde etkilidir, fakat gerekli degildir. Buna karsilik midenin intrensek faktör salgisi B12 vitamini emilimi için kesinlikle gereklidir. Midenin HCI salgisi ise demir emiliminde çok önemli rol oynamaktadir.
Midedeki salgilama olayi, sinirsel ve hormonal olmak üzere baslica iki mekanizma ile denetlenmektedir. Bunlardan ilkinde, yani sinirsel kontrolde salgilama için gerekli sinirsel uyarilar, vagus siniri içinde mideye ulasmaktadir. Kandaki glikoz düzeyinin düsmesi ya da istah açici besin maddelerini görmek ve düsünmek, mide salgisinin sinirsel dönemini olusturur. Midenin antrum bölgesindeki G-hücrelerinden kana verilen gastrin adli hormon ise, mide salgisinin hormonal mekanizmasini baslatmaktadir. Antrum bölgesinin besinlerle girilmesi ya da buradaki asitlign azalmasi ya da vagus sinirin uyarilmasi, G-hücrelerinden gastrin salgilanmasina yol açar. Antrum bölgesinin asitliginin yeterli düzeye erismesi ya da “atropin”, gastrin salgisini azaltir.
PANKREAS SALGISI: Pankreastan her gün yaklasik olarak 1500ml pankreas salgisi salgilanmaktadir. Pankreas salgisinin pH’i yaklasik olarak 8’dir, yani alkalidir. Salgisinin içinde su, sodyum, potasyum, kalsiyum, magnezyum, klor, sülfat, fosfat, albumin, globulin ve sindirim enzimleri bulunmaktadir. Pankreastan salgilanan sindirim enzimleri sunlardir: tripsin, kimotripsin, elastaz, karboksipeptidaz, lipaz, esteraz, amilaz, ribonükleaz, deoksiribonükleaz, fosfolipaz.
Pankreas salgisi, organin dis salgi bölümünün islevidir. Midenin fundus ve ya antrum bölümünün besinlerle gerilmesi, vagus sinirinin uyarilmasi, duodenum ve jejunumdan salgilanan “sekretin” adli hormonlar, pankreasin salgilama islevini uyarirlar. Duodenuma geçmis olan besinlerin asitligi ise sekretin salgisi için en etkin uyaricidir.
Duodenum ve jejunumdan salgilanan “kolesistokinin-pankreozimin” (CCK-PZ) adli hormon ise pankreastan, özellikle sindirim enzimlerinden zengin bir salginin salgilanmasina yol açmaktadir. Buna karsilik sekretin, bikarbonat ve sividan zengin bir pankreas salgisina yol açmaktadir. Vagus sinirinin uyarilmasi da CCK-PZ uyarisina benzer bir etkiye sahiptir.
Pankreastan salgilanan tripsin, kimotripsin, elastaz ve karboksipeptidaz proteinler ve polipeptidler üzerinde sindirici etkiye sahiptirler. Amilaz nisasta üzerinde etkilidir. Lipaz trigliserid yapisindaki, esteraz ise kolesterol yapisindaki yaglar üzerinde sindirici etkiye sahiptir. Fosfolipaz ise lesitin üzerinde etkilidir.
SAFRA SALGISI: Safra karaciger hücreleri tarafindan hazirlanir ve özel kanallardan geçerek, fazlasi safra kesesi içinde depolanmak üzere, dudenuma bosaltilir. Günde yaklasik 500ml safra salgilanmaktadir. Safra salgisinin iki önemli fizyolojik etkisi vardir. Bunlardan ilki safra içinde bulunan safra tuzlarinin, yaglarin bagirsaklardan emilimlerini saglamalari, ikincisi ise safra içinde bilirubin ve benzeri maddelerin salgilaniyor olmasidir.
Safra, karaciger hücreleri tarafindan sürekli olarak safra yollarina salgilanmaktadir. Buna karsilik yalniz gerekli zamanlarda safra kesesinden salgilanmaktadir.
Safra salgisi, safra tuzlari, kolesterol, lesitin, su (%97), bilirubin, sodyum, potasyum, klorür, magnezyum ve bazi inorganik tuzlardan olusmaktadir.
BAGIRSAK SALGISI: Bilindigi gibi bagirsaklarda baslica iki çesit salgi bezi bulunmaktadir. Bunlardan biri Brunner bezleridir. Bu bezlerden, mukus içeren alkalinden zengin bir salgi salgilanmaktadir. Liberkühn kriptalari denilen diger salgi bezlerinden ise, enterokinaz salgilanmaktadir. Enterokinaz protein sindiriminde rol oynamaktadir. Bu enzimler karbonhidratlar üzerinde etkilidir. Bagirsaklardan salgilanan “nükleaz” adli bir enzim ise nükleik asitler üzerinde etkilidir.
SINDIRIM KANALI HORMONLARI: Sindirim kanalindan, kana baslica dört hormon verilmektedir. Bu hormonlar sindirim kanali üzerindeki çesitli etkileriyle, sindirim islevinde belli düzenlemeler yapmaktadirlar. Bu hormonlar gastrin, sekretin, kolesistokinin pankreozimin (CCK-PZ) ve enterogastrondur.
Gastrin midenin antrum bölgesindeki mukozasinda bulunan G-hücrelerinden kana verilmektedir. Kana karisan gastrin midenin fundus bölgesindeki parietal hücrelere ulastiginda, bu hücrelerden HCI salgilanmasina yol açar. Antrum bölgesinin besinlerle gerilmesi, buradaki asitligin azalmasi ve vagus sinirinin etkisi gastrin salgisini uyarir.
Sekretin adli hormon ise duodenumdaki epitel hücreleri tarafindan salgilanmaktadir. Bu hormon kan yoluyla pankreasa ulastiginda, bu organdan bikarbonattan zengin bir salginin salgilanmasina yol açar. Sekretin mide salgisini azaltici etkiye de sahip olan bir hormondur.
Kolesistokinin-pankreozimin (CCK-PZ) hormonu, incebagirsaklarin baslangiç bölümlerinden kana salgilanmaktadirlar. CCK-PZ pankreastan, enzim bakimindan zengin bir salginin salgilanmasina, safra kesesinden safra salgilanmasina ve oddi sfinkterinin ise genislemesine yol açar.
Duodenumdan salgilanmakta olan enterogastron ise midenin salgisini ve kasilma hareketlerini azaltir.