﻿ Özbekistan Gezisi 6 Büyük Oyun 1 - Füsun Kavrakoğlu
30 Kasım 1878 tarihinde Punch dergisinde yayımlanan, Şir Ali Han’ı, Rus ayısı ve İngiliz arslanı arasında gösteren, Sir John Tenniel’in (1820-1914) karikatürü.
Şir Ali Han, 1863-79 arasında hüküm süren Afganistan Emiri. Rusya ile Britanya’nın Afganistan’ı ele geçirmek için mücadele ettikleri bir dönemde ülkesinin tarafsızlığını korumaya çalışmışsa da sınırlı bir başarı sağlayabilmiştir.
Fotoğraf:Tombseye at en.wikipedia.
1807 yılında İngilizlerle denizde başa çıkamayan Napoleon, Rusya’ya ortak operasyon teklif etmişti. Ancak daha sonra Ruslarla Fransızların arası bozulmuş, ortak operasyon fikri rafa kalkmıştı.
Daha sonra Çarlık Rusya, İran’ı hezimete uğratmış, Aras Nehri’ne kadar ilerlemişti. İngilizler Rusya’nın hızla güneye inmesi karşısında 1814’te İran ile dostluk anlaşması imzalamıştı.
Böylece Büyük Oyun diye adlandırılan Rusya-İngiltere çekişmesi başladı. İngilizlerin korkusu, güneye doğru ilerleme arzusu içindeki Rusların, İngilizlerin Hindistan’daki çıkarlarını tehdit etmesi idi. Her iki devlet de bölgeye, bilimsel araştırma veya av bahanesiyle casuslarını göndermeye başladı. Casuslar Çar’ın ve Majesteleri’nin adına diplomasi tarihinde Büyük Oyun denilen mücadeleyi başlattılar.
18. yüzyıldan günümüze, Rusya’nın güneye inmesine üç ülke engeldi: Afganistan, İran ve Osmanlı/Türkiye. Bu yüzden, bu ülkeler Büyük Oyun’un cephe ülkeleriydi. Ne Rusya’nın, ne de söz konusu üç ülkenin rejim değişiklikleri bu denklemi değiştirmedi.
Albay Charles Stoddart ile Yüzbaşı Arthur Conolly aylarca Buhara Emiri’nin zindanında kalmış, mezarları kendilerine kazdırıldıktan sonra kafaları kesilmişti. Conolly, şahsi notlarında güncel durum için Büyük Oyun ifadesini kullanmış, Rudyard Kipling de 1901 tarihli Kim adlı eserinde bu tanımı kullanarak Büyük Oyun ifadesini geniş kitlelere mal etmişti.
Rusların amacı güney sınırları güçlendirmek, bu bölgelerle ticareti artırmak ve esir edilmiş Rusları kurtarmaktı. Ruslar doğu steplerinde ilerleyerek imparatorluk topraklarına günde ortalama 140 kilometre kare kazandırdılar. “Rusya’nın varlığı, vahşi göçebe halklara bir şeyler götürmeye çalışan medeni bir ülkenin varlığı” idi. Direnişe rağmen Taşkent bir yıl içinde Rusların eline geçti. Rus generali Konstantin Kaufmann 1867 yılında Rusya Türkistanı’na yönetici olarak atandı. Türkistan adı 6. yüzyıldan beri kullanılıyordu. General, 1868 yılında Semerkand’ı aldı. Buhara, Rus mandası altına girdi, Hiva onu takip etti. Hokand ise 1876 yılında Rusların oldu.
Çarlık Rusya ile Britanya arasındaki rekabet, 1907 yılında imzalanan anlaşmayla görünüşte son buldu. Her iki ülke de savunulabilecek sınırların oluştuğuna ikna olmuştu. Anlaşmaya göre, Rusya ve İngiltere, Afganistan’ı tampon bölge olarak kabul etti. Afganistan’ın dış politikası İngiltere’ye bağlandı. İran’ın kuzeyinde Rus, güneyinde İngiliz nüfuz bölgeleri ilan edildi, orta kesim tarafsız kaldı.
Büyük Oyun aslında hala sahnede. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra tamamen değişen dünya dengelerinde Büyük Oyun, Sovyetler Birliği ile İngiltere’nin yanında/yerine sahneye çıkan ABD arasında Soğuk Savaş formatında devam etti.
Rusların bölgeye gelmesi ile din konusunda çeşitli yorum farklılıkları giderek toplum içinde daha fazla tartışılır oldu. Dinde reform hareketi Cedid, İslami milliyetçilik, Pan-İslamizm, Pan-Türkizm gibi.
1898 yılında bir tarikat lideri Andican’da silahlı ayaklanma başlattı. Mollalar cihad çağrısı yaptı, Türk ajanları halk arasında çalıştılar. 1910 yılına gelindiğinde Sünniler ile Şiiler arasındaki sürtüşmeler şiddetli çatışmalara dönüştü.
Albay Charles Stoddart, Andican, Aras Nehri, Buhara, Büyük Oyun, Hiva, Konstantin Kaufmann, Napoleon, Özbekistan, Özbekistan Gezisi, Pan-İslamizm, Pan-Türkizm, Punch dergisi, Rudyard Kipling, Rusya Türkistanı, Şir Ali Han, Sir John Tenniel, Soğuk Savaş, Türkistan, Yüzbaşı Arthur Conolly