Home / av.oguzhan / uluslararasi-hukuk / Mülteci haklarına ilişkin BM koruma mekanizmaları ve işleyişi
Mülteci haklarına ilişkin BM koruma mekanizmaları ve işleyişi
27.3.16 av.oguzhan, uluslararasi-hukuk
Dünyadaki mültecilerin ve ülkesinde yerinden edilmiş kişilerin sorunu, bugün dünya kamuoyunun önündeki en karmaşık sorunlardan birisidir. Özellikle savunmasız bu insanları koruyup, onlara yardım etmenin daha etkili yolları araştırmaya devam edilirken, Birleşmiş Milletler bünyesinde çok sayıda müzakere yapılmaktadır.
Kuruluşundan itibaren, Birleşmiş Milletler, dünyanın her tarafındaki mültecileri korumak için çalışmalar yapmaktadır. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin (BMMYK) kurulduğu 1951 yılında, yaklaşık 1 milyon mültecinin, BMMYK'nın yetki alanına dahil olduğu tahmin edilmektedir. Bugün bu sayı, Birleşmiş Milletler Orta Doğu’daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Çalışma Örgütü (UNRWA) tarafından ilgilenilen 2.5 milyon mülteci ve ülkesinde yerinden edilmiş 25 milyondan fazla insana ek olarak, tahminen 17.5 milyon mülteciye ulaşmıştır.
Birleşmiş Milletler sistemi, aynı zamanda son yıllardaki kitlesel ülkesinde yerinden edilmiş kişilerin sayısındaki artışla da çok yakından ilgilenmektedir. Ülkesinde yerinden edilmiş kişiler, evlerinden kaçmak zorunda kalan ama kendi ülke toprakları içerisinde bulunan insanlardır. Kendi ülke sınırları içerisinde kaldıkları için, bu kişiler mevcut mülteci koruma sisteminden ayrı tutulmaktadırlar. Kendi ülkesinde yerinden edilen nüfusun çoğu, gelişmekte olan ülkelerde bulunmakta ve büyük ölçüde kadınlar ve çocuklardan oluşmaktadır. Bazı ülkelerde, nüfusun % 10'undan fazlasını, kendi ülkesinde yerinden edilmiş kişiler oluşturmaktadır.
1920-1935 yılları arasında , mülteci kavram ve tanımının hukuki açıdan ele alınarak değerlendirildiği gözlemlenmektedir. Bu durumda, kendi ülkesinin korumasından mahrum kişilere mülteci muamelesi yapılmış, kendilerini ülkeleri dışında bulan ve hiçbir ülkenin sorumluluğuna girmeyen kişilerin statülerini belirleyerek sorunlarına hukuksal yönden yaklaşmak, dolayısıyla ülkeler arasında mülteci hareketlerinden kaynaklanan açmazları çözümlemek amaçlanmıştır.
Mültecilerin Statüsüne İlişkin 1951 Sözlesmesi’ ne göre mülteci "ırkı, dini, milliyeti, belli bir sosyal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri nedeniyle zulüm göreceği konusunda haklı bir korku taşıyan ve bu yüzden ülkesinden ayrılan ve korkusu nedeniyle geri dönemeyen veya dönmek istemeyen kişi" dir.
Uluslararası hukukun genel bir prensibi olarak yürürlükte olan her anlaşma, bu anlaşmanın tarafları için bağlayıcıdır. Bu bağlayıcılığın sonucu olarak ta sözleşmelerin hükümlerini iyiniyetle uygulamakla yükümlüdürler. Bu nedenle mültecilerin hem 1951 Tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Protokol’ den, hem de diğer uluslararası belgelerden doğan bir takım hakları vardır.
Mülteci ve sığınmaıların ne tür haklara sahip oldukları hususu önemli bir husustur. Cenevre Sözleşmesinde mültecilerin temel hak ve özgürlükleri vatandaşa bazen eşitlik bazen de en çok gözetilen ulus esasından hareketle düzenlenmiştir. Mülteci ve sığınmacılarla ilgili kapsamlı ve detaylı bir şekilde temel hak ve özgürlüklerin yer aldığı bir listenin olması zordur.
Ana başlıklar halinde mültecilerin sahip olduğu haklar şunlardır:
“Herkes, zulüm karşısında başka ülkelerde sığınma talebinde bulunma ve sığınma olanağından yararlanma hakkına sahiptir.” İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi
Mültecilerin sahip olduğu haklar içerisinde üzerinde en çok durulanı ve diğer uluslararası belgelerde de vurgulananı: “Geri Gönderilmeme Hakkı (Non-Refoulement)” dır. 1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi’ nin 32.maddesinde yer alan geri göndermeme ilkesi, mültecilerin devletler tarafından, hayat ve özgürlüklerinin tehdit edilebileceği ülke veya topraklara herhangi bir şekilde geri gönderilmelerini yasaklayan temel mülteci hukuku ilkesidir. Bu ilke, İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamelelere Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nin 3.maddesinde; Tüm Kişilerin Gözaltında Kayıptan Korunmasına İlişkin Birleşmiş Milletler Beyannamesi’nin 8.maddesinde ve Yargısız, Keyfi ve Yerinde İnfazın Engellenmesi ve Araştırılmasına İlişkin Birleşmiş Milletler İlkeleri’nin 5.maddesinde olduğu gibi pek çok belgede açıkça yer almaktadır. Bu nedenle, devletler 1951 Tarihli Mültecilerin Hukuksal Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi’ ne taraf olsunlar ya da olmasınlar, bu ilkeye uygun hareket etmek zorundadırlar.
Mültecilere en azindan ülkede yasal olarak ikamet eden diğer yabancılara sağlananlarla eşit haklar ve yardım, her bireyin sahip olması gereken temel ihtiyaçlar dahil olmak üzere, verilmelidir. Sosyal ve ekonomik haklar diğer bireylere olduğu gibi mültecilere de tanınır. Her mülteci sağlık hizmetlerinden yararlanabilmelidir. Her yetişkin mülteci çalışma hakkına sahip olmalıdır. Hiçbir mülteci çocuk okula gitmekten alıkonulmamalıdır.
Mülteciler keyfi tutuklanmaya ve gözaltına alınmaya maruz bırakılmama hakkına sahiptir.
Mültecilerin yaşama, özgürlük ve kişi güvenliği hakları vardır.
Mültecilerin din özgürlüğü hakkı vardır. Yani, mülteciler herhangi bir dini seçmeye zorlanamazlar ve dini ibadetlerini özgürce yerine getirmekten alıkonulamazlar.
Mülteciler sözleşmeye taraf devletlerin sınırlarındaki mahkemelere özgürce erişim hakkına sahiptirler.
Mülteciler çalışma hakkına sahiptir. Mültecileri ülkesinde barındıran ve sözleşmeye taraf olan devletler mültecilerin çalışmalarına mani olamayacakları gibi adil koşullar altında çalışmaları için gerekli yasal düzenlemeleri de yapmakla mükelleftirler.
Mülteciler barınma hakkına sahiptir. Taraf devletler ülkelerinde mültecilerin barınmaları için gerekli şartları sağlamalıdır.
Mülteciler eğitim hakkına sahiptir. Ülkeler eğitim çağındaki mültecilerin okullarda eğitim ve öğretim görmeleri engelleyemezler.
Mülteciler kamu yardımı alma hakkına sahiptir. Mültecilerin eğitim, sağlık, barınma vb konularda ücretsiz hizmet almaları gerekir.
Mültecilerin sınırlar dahilinde hareket özgürlüğü vardır. Mültecilerin seyahat hakları ellerinden alınamaz. Diledikleri gibi ülke sınırları içerisinde yer değiştirebilirler.
Mültecilerin düşünce ve ifade özgürlüğü hakkı vardır.
Mültecilerin toplumun kültürel yaşamına katılım hakkı vardır.
Mültecilerin sahip olduğu haklar ana hatları ile bunlardır. Ancak, her hakkın mutlak kullanımı olmadığı gibi bu hakların kullanımı da belli şartların varlığı halinde kısıtlanabilir ya da kaldırılabilir.
Bu genel hakların yanında durumları itibari ile özellik gösteren mülteci kadınların, çocukların ve yaşlıların sahip olduğu bazı haklar vardır. Devletler bu gruplardaki mülteciler için özel koruma önlemleri almalıdırlar. Hatta bu grupların özel koruma hükümlerinden yararlanabilecekleri İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Cenevre Sözleşmeleri ve iki ek protokolü, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Tasfiye Edilmesine Dair Sözleşme, Olağanüstü ve Silahlı Çatışma Hallerinde Kadınların ve Çocukların Korunmasına Dair Bildiri, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme gibi pek çok belgedeki hüküm ile tespit edilmiştir.
Mülteciler bir takım haklara sahip oldukları gibi bazı yükümlülükleri de vardır. Mülteciler bulundukları sığınma ülkesinin yasalarına, yönetmeliklerine ve kamu düzenini korumak için yetkililerce alınmış önlemlere uymak zorundadırlar.
Hükümetlerin vatandaşlarını koruyamamaları veya korumak istememeleri durumunda, bireyler kişisel haklarının ciddi biçimde ihlali sebebiyle başka bir ülkede güvenlik aramak üzere yurtlarını terk ederek başka bir ülkede mülteci statüsü elde ederler. İşte, Mültecilerin temel haklarının kendi devletleri tarafından korunmaması sebebiyle, uluslararası toplum temel haklara saygı duyulmasını temin etme sorumluluğunu üzerine almaktadır. 1951 Tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi’ nde de mültecilerin hakları detaylı olarak tanımlanmıştır. Bu hakların sağlanması amacıyla kullanılan “Uluslararası Koruma” ifadesi ile mültecilerin güvenlik altına alınmasını sağlayan faaliyetlerin bütünü anlatılmaktadır.
Mültecilerin Korunmasından Kim Sorumludur?
Mültecilerin korunması öncelikle devletlerin sorumluluğu alındadır. 1951 Tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne Dair Cenevre Sözleşmesi’ ne taraf olan devletler, sözleşmede belirtilen hükümler uyarınca mültecileri korumakla hukuken yükümlüdür. Devletler bu hükümleri, ırk, din ve menşei ülke ayrımı gözetmeksizin uygulamak ve temel koruma ilkelerine uymak zorundadırlar.
Mültecilerin korunması konusunda devletlerin yanı sıra Birleşmiş Milletler tarafından kurulan Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK – UNHCR) de görevlidir. Görev alanı, mültecilere uluslararası koruma sağlamak ve sorunlarına kalıcı çözümler bulmaktır. BMMYK, Birleşmiş Milletler bünyesinde mültecilerin korunması alanında çalışan tek örgüt olmasına rağmen sıklıkla Birleşmiş Milletler’ in diğer kuruluşları ve çeşitli örgütlerle işbirliği yapmaktadır. Birleşmiş Milletler Çocuk Yardım Fonu (UNICEF), Dünya Gıda Programı (WFP), Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Uluslararası Göç Örgütü (IOM), Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC) işbirliği yapılan kuruluşlara örnek olarak gösterilebilir.
Mültecilerin korunması konusunda akla ilk olarak devletler ve Birleşmiş Milletlerin gelmesine rağmen, insani yardım faaliyetlerinin temelinde insan haklarının bulunması ve insani yardımların bu hakların savunulmasına katkıda bulunduğu göz önüne alınırsa, bağımsız statüleri ve çeşitli uzmanlık alanlarıyla sivil toplum kuruluşlarını da mültecilerin korunmasından sorumlu olarak niteleyebiliriz. Elbette bu sorumluluk tamamen vicdani bir sorumluluk olacaktır, yoksa yasal ya da sözleşmesel bir sorumluluklarından söz etmek mümkün değildir.
Mültecilerin Statülerine ilişkin 1951 yılı Birleşmiş Milletler Anlaşması:
Vatansız kişilerin statüsüne İlişkin 1954 Sözleşmesi:Kendi yasalarının işleyişi içerisinde, hiçbir devlet tarafından vatandaş olarak sayılmayan kişileri kapsamaktadır. Ayrıca, vatansız kişilere uygulanacak muamelenin standartlarını saptar.
Aynı zamanda, dünya ülkeleri, yeni mülteci akımlarını en iyi şekilde nasıl önleyecekleri konusunda bir anlaşmaya varmalıdırlar. Bu durumların temel nedenleri, daha ayrıntılı bir şekilde çalışılmalı ve düzeltilmelidir. Yoksulluk, mülteci akımlarının başlıca nedeni ise gelişme desteği ya da teknolojik yardım aracılığıyla bazı çözümler bulunabilir.
Bununla beraber, uluslararası toplum, acil durumlarda ihtiyaçları karşılayabilmek üzere daima hazırlıklı olmalıdır. Bu açıdan, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği tarafından oluşturulan erken uyarı sistemi çok büyük bir değer taşıyabilir. Hangi durumların büyük mülteci hareketlerine yol açacağını öngörme konusunda önemli bir rol oynayabilir.
Bkz. James C. Hathaway, The Law of Refugee Status,L. L. M., J. S. D., Osgoode Hall Law School York University, Butter Worths Ltd. Canada, 1991,
1951 Cenevre Sözleşmesi
Rosa da Costa(2006)
Pazarcı,Hüseyin (2005), Uluslararası Hukuk Dersleri,10.Bası,Ankara:Turhan Kitabevi
Kamil seyidoğlu 11 Nisan 2016 13:36
Küreselleşmenin bir sonucu olan medeniyete göç etme olgusunu batı kendi refahı adına reddedecektir. Onun için ya mültecileri reddedecek, ya da modern kölelik yasaları yakında yürürlüğe girecektir.
Cihan 21 Ekim 2016 15:06
Mülteci sorununa teorik bir bakış