Türkmen edebiıaty | Psihologiıa | "Gam kölüne batmañ siz..."
Главная » 2019 » Aprel » 14 » "Gam kölüne batmañ siz..."
"Gam kölüne batmañ siz..."
Depressiıanyň döremegine käbir möhüm faktorlar sebäp bolup biler:
Tohum yzarlama häsiıeti ıa-da ruhy gamgynlylyga genetiki töwekgelçiligiň bolmagy. İakyn garyndaşlary (ene-atasy, doganlary) depressiıadan ejir çekıän adamlarda hem onuň ıüze çykma mümkinçiligi ıokarydyr.
Beınide biologiki işjeň maddalaryň arabaglanşygynyň bozulmagy. Depressiıanyň döremeginde serotoniniň, noradrenaliniň, dopaminiň orny uludyr. Şu biologiki maddalaryň alyş-çalyş ıagdaıyny kadalaşdyrıan serişdeler depressiıanyň bejergisinde hem ulanylıar.
Erkek adamlar bilen deňeşdirlende, aıallarda depressiıa ıagdaıy has ıygy duş gelıändir. Bu ıagdaı olarda geçıän gormonal üıtgemeleriň ıygylygy (jynsy taıdan ıetişmek, göwrelilik, aıbaşyndan galma döwri) bilen düşündirilıär. Käbir aıallarda dogrumdan soň döreıän depressiıalar bolıar. Bu ruhy keseliň aıry görnüşidir.
Howanyň üıtgemegi möwsümleıin depressiıanyň döremegine getirip, ol esasan güız we gyş aılary ıüze çykıandyr.
Gipotireoz (galkan şekilli mäziň gormonlarynyň peselmegi), Kuşingyň sindromy (böwreküsti mäziň gormonlarynyň ıokarlanmagy), süıji keseli ıaly endokrin ulgamyň keselleri hem depressiıaniň sebäbi bolup bilıändirler.
Howply we howply däl täze döremeleri, miokardyň infarkty, AIDS, inçekesel, Parkinsonyň keseli, dagynyk skleroz ıaly keseller hem depressiıa getirip biler.
Käbir dermanlary uzak wagtlaıyn kabul etmek hem: glucokortikoidler, interferon, indometasin, howply täze döremelere garşy berilıän dermanlar, estrogen saklaıan serişdeler hem ruhy gamgynlylygyň alamatlaryny ıüze çykaryp biler.
Neşekeşlik we alkogol içgileri kabul etmek.
İakyn adamlaryňdan aıra düşmek, emlägiň ıitirilmegi, ıalňyzlyk, işsizlik ıaly emosional sarsgynlyga getirıän faktorlar hem, depressiıa ıagdaıyna töwekgelçiligi bolan adamlarda bu keseli ıüze çykaryp biler.
Depressiıanyň ıa-da depressiw bozulmalaryň birnäçe görnüşi bolup, olar alamatlaryň ıüze çykyş derejesi we olaryň dowamlylygy bilen tapawutlanıandyrlar.
Uly depressiw bozulmalar
Uly depressiw bozulma ıa-da uly depressiıa adamyň öndürijilikli işlemegine, adamlar bilen gatnaşmaga, öwrenmäge, durmuşdan lezzet almaga päsgel berıän alamatlar utgaşmalarynyň ıüze çykmagy bilen häsiıetlendirilıär.
Adam durmuşynda uly depressiıanyň birnäçe gezek gaıtalanmagy bolup biler.
Uly depressiıadan ejir çekıän adamlarda soňky 2 hepdede, aşakda sanalyp geçilen alamatlaryň azyndan 5-si duş gelip bilıändir:
Keıpsizlik we gaharjaňlyk;
Öň halaıan işleriňe höwesiň ıitmegi we olara biparh garamak;
Işdäniň kesilmegi, bedeniň agramynyň azalmagy;
Ukysyzlyk ıa-da tersine, ukuçyllyk;
Gowşaklyk, "içki kuwwatlylygyň ıitmegi";
Öz peıdasyzlygyňy duımak;
Ünsi jemlemek ukybynyň peselmegi;
Ölüm barada we özüňe kast etmek pikiriniň döremegi;
Hereketleriň haıallanmagy ıa-da tersine, çendenaşa tolgunma ıagdaılarynyň ıüze çykmagy;
Özüňe kast etmäge synanyşmak ıa-da ony geçirmegi meıilleşdirmek.
İokarda bellenilen alamatlar hemişe ruhdan düşme duıgusy bilen utgaşykda duş gelıändir.
Eger uly depressiıanyň alamatlary 2 ıyldan uzak dowam etse, ol dowamly hasaplanıandyr.
Distimiıa bozulmalary – bu keıpiň ıaramazlaşmagy bolup, 2 ıyl we ondan hem köp dowam edip bilıändir. Bu bozulma alamatlary uly depressiıa bozulmalary ıaly ol diıen güıçli bildirmeıär we bu ıagdaı adamyň işlemegine, okamagyna we daş-töweregindäki adamlar bilen gatnaşykda bolmagyna täsir edıän däldir.
Distimiıa bozulmasyna duçar bolan adam keıpsiz, "ıüzi gamaşyp duran", öz pikir girdabynda ıaşaıan, özüne we başga adamlara tankydy göz bilen garaıan, degişmä düşünmeıän bolıar. Ol adamlar uly depressiw bozulma ıagdaıyna hem, howsala düşme ıagdaıyna hem duçar bolup bilerler.
Kiçi depressiıa hem uly depressiıanyň alamatlary bilen ıüze çykıar, ıöne ol az wagtly bolup, 2 hepdä çenli dowam edıändir. Kiçi depressiıa näsag adamynyň durmuşynyň hil taıdan üıtgemegine täsir edıän däldir.
Möwsümleıin depressiw bozulmalar
Depressiıanyň bu görnüşi güız we gyş aılary döräp, ıaz we tomus aılary geçip gidıändir. İylyň sowuk wagty günüň ıylylygynyň we ıagtylygynyň ıetmezçiligi sebäpli endokrin ulgamynyň işiniň üıtgemegi netijesinde döräp bilıändir.
Dogrumdan soňky depressiıa
Aıallaryň 75%-den gowragy dogrumdan soňky birinji 4 hepdesinde keıpiň bozulmalarynyň dürli derejesini başdan geçirıändirler. Köp aıallarda gamgynlylyk ıagdaıy ıüze çykıp, ol diıen bir aıdyň bolmadyk alamatlar bilen geçıändir. Keıpiň üıtgäp durmagy, aglaklyk, howsala düşmek duıgusy, ıaňy bolan çaganyň saglygy babatda ıerliksiz howsala düşmek ıaly alamatlar döräp biler.
Düzgün bolşy ıaly, bu ıagdaı dogrumdan 4-5 gün geçenden soň başlap, 2 hepdeden soň özbaşdak aırylıandyr. Aıallar öz kiçi çagalaryna ideg etmäge ukyply bolup, bu ıagdaı ıörite bejergini talap edıän däldir. Maşgalada aıala dogan-garyndaşlary tarapyndan berilıän kömek we ünsli garaıyş gowy goltgy bolup biler.
Eger agzalan alamatlar 2 hepdeden köp wagt dowam etse, onda dogrumdan soňky depressiıa barada pikir etmelidir.
Aıalda dogrumdan soňky 1 ıylyň içinde depressiıa ıagdaıy döräp, bejergi geçirilmedik ıagdaıynda, ol köp ıyllaryň dowamynda saklanyp biler.
Dogrumdan soňky depressiıanyň alamatlary uly depressiw bozulmalaryň alamatlaryndan tapawutlanıan däldir. Alamatlarynyň ıüze çykyş derejesi boıunça dogrumdan soňky depressiıa ıeňil, ortalyk we agyr derejelerde geçip bilıändir.
Agyr derejeli depressiıadan ejir çekıän aıallaryň özüne we çagasyna şikes ıetirip bilme ıagdaıyny göz öňüne tutup, olara keselhanada bejergi bermek hökmandyr. Olar garyndaşlary we lukmançylyk işgärleri tarapyndan üznüksiz gözegçilige mätäçdirler.
Depressiıa köplenç anoreksiıa (horlanmak maksady bilen iımitden ıüz öwürmek), howsalaly bozulmalar, neşekeşlik we alkogolizm keseli bilen utgaşykda geçip bilıändir. Şonuň ıaly ıagdaılarda esasy keseli bejermekden başlamalydyr.
Hemme adamlar hem käwagtlar keıpsiz ıagdaıda bolup bilıärler. İakyn adamlardan aırylmak ıa-da olaryň ölümi, emlägiňi we işiňi ıitirmek ıaly ahwalatlar islendik adamy emosianal deň-agramlylykdan çykaryp biler.
Adam durmuşynda ıaramaz ahwalatlar netijesinde dörän emosianal üıtgemeleri, ruhy kesel bolan depressiıadan aşakdaky alamatlar boıunça tapawutlandyryp bolıandyr:
1. Keıpiň bolmazlygy we göwnüçökgünlik depressiıada 2 ıa-da ondan hem köp hepde dowam edıär.
2. Depressiıa hemişe başga agzalaryň işiniň bozulmalary bilen utgaşyp gelıändir:
Iımit siňdiriş ulgamy tarapyndan - içiňde agyrlyk we agyry, sarynyň gaınamagy, içiň ıellenmegi, içiň gatamagy ıa-da geçmegi;
İürek-damar ulgamynda – ıürek agyrylary, ıürek urgularyň ıygylaşmagy, baş aılanma;
Dem alyş ulgamy tarapyndan – howa ıetmezçilik duıdusy, çalt-çaltdan dem alma, pallama ıaly alamatlar bolup biler. Ondan başga-da ukynyň bozulmagy, işdäniň peselmegi, horlanmak, çalt-çaltdan buşukma, derlegenlik ıüze çykyp biler.
3. Öz-özüňe kast etme pikirleriniň ıüze çykmagy depressiw bozulmasyndan habar berıändir.
4. Käwagtlar depressiıa hiç hili sebäpsiz hem ıüze çykyp bilıär. Eger depressiıa agyr durmuş kynçylyklary sebäpli ıüze çykıan bolsa, ol alamatlary boıunça agyr geçıän däldir we 2 hepdeden az dowam edıändir. Şonuň ıaly sebäpler bilen ıüze çykıan depressiıa psihogen depressiıalar diıilıär we olar hem bejergä mätäçdirler.
Depressiw ıagdaılary psihiatr lukmanlar gürrüňleşme, ıörite test barlaglary arkaly anyklaıarlar. Gerek bolan halatlarynda başga hünärmenleriň maslahatyny we goşmaça barlag usullaryny hem geçirıärler.
Depressiıany näsaga ruhy taıdan täsir edip bejermek usullary we depressiıa garşy serişdeler (antidepressantlar) bilen üstünlikli bejerip bolıandyr.
Категория: Psihologiıa | Просмотров: 22 | Добавил: Gülzyıada | Теги: saglyk.org | Рейтинг: 4.0/3