GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORTAÖĞRETİM FEN VE MATEMETİK ALANLARI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI BİYOLOJİ ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI
Download "GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORTAÖĞRETİM FEN VE MATEMETİK ALANLARI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI BİYOLOJİ ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI"
1 GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORTAÖĞRETİM FEN VE MATEMETİK ALANLARI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI BİYOLOJİ ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI ORTAÖĞRETİM 12. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN ÇEVRE SORUNLARI HAKKINDAKİ GÖRÜŞLERİ (AĞRI İLİ ÖRNEĞİ) YÜKSEK LİSANS TEZİ Hazırlayan Serap ÖZDEMİR Ankara Mayıs, 2010
2 GAZİ ÜNİVERSİTESİ EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ORTAÖĞRETİM FEN VE MATEMETİK ALANLARI EĞİTİMİ ANABİLİM DALI BİYOLOJİ ÖĞRETMENLİĞİ BİLİM DALI ORTAÖĞRETİM 12. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN ÇEVRE SORUNLARI HAKKINDAKİ GÖRÜŞLERİ (AĞRI İLİ ÖRNEĞİ) YÜKSEK LİSANS TEZİ Serap ÖZDEMİR Danışman: Prof. Dr. Kazım YILDIZ Ankara Mayıs, 2010
3 Serap ÖZDEMİR in Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevre Sorunları Hakkındaki Görüşleri (Ağrı ili Örneği) başlıklı tezi tarihinde, jürimiz tarafından Ortaöğretim Fen ve Matematik Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı Biyoloji Öğretmenliği Bilim Dalı nda Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiştir. Adı Soyadı İmza Başkan: Prof. Dr. Mustafa YEL... Üye (Tez Danışmanı): Prof. Dr. Kazım YILDIZ... Üye : Yrd. Doç. Dr. Ali AYDIN... Üye (Yedek): Yrd. Doç. Dr. Melike Özer Keskin... Üye (Yedek): Yrd. Doç. Dr. Ömer Saylar... i
4 ÖN SÖZ Serap ÖZDEMİR Tez çalışmamın her aşamasında ilgi ve desteğini esirgemeyerek bana yol gösteren danışman hocam sayın Prof. Dr. Kazım YILDIZ a, Lisansüstü eğitimim süresince yönlendirici önerilerini ve yardımlarını gördüğüm sayın hocam, Prof. Dr. Mustafa Yel e, Önerileri ile çalışmamın daha nitelikli olmasını sağlayan değerli hocalarım, sayın Yrd. Doç. Dr. Erdoğan Şama ve Yrd. Doç. Dr. Tahir Gür e Uygulama sırasında yardımlarını esirgemeyen, Ağrı Valiliği, Ağrı İl Milli Eğitim Müdürlüğü personeline, okul yöneticileri, öğretmenler ve örneklem grubundaki öğrencilere, Yardımlarından dolayı arkadaşım Işıl ELDENK e Tez çalışmam boyunca büyük sabır ve özveride bulunan aileme ve kızım Elif Naz ÖZDEMİR e çok teşekkür ederim. ii
5 ÖZET ORTAÖĞRETİM 12. SINIF ÖĞRENCİLERİNİN ÇEVRE SORUNLARI HAKKINDAKİ GÖRÜŞLERİ (AĞRI İLİ ÖRNEĞİ) ÖZDEMİR, Serap Yüksek Lisans Tezi, Biyoloji Eğitimi Bilim Dalı Tez Danışmanı: Prof. Dr. Kazım YILDIZ Mayıs-2010, 123 sayfa Bu çalışma, yüksek öğretime sınavla geçiş aşamasındaki, ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları hakkındaki görüşlerini, çevreye yönelik tutumlarının davranış ve düşünce boyutlarını tespit etmeyi ve değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Ayrıca bu öğrencilerin çevresel davranış ve çevresel düşüncelerinin öğrenim gördükleri lise, cinsiyet, anne ve babalarının meslek bilgileri ile aylık toplam gelirlerine göre anlamlı bir farklılık gösterip göstermediği de incelenmiştir. Araştırmanın örneklemini, eğitim öğretim yılında Ağrı il merkezinde bulunan liselerin 12. sınıfında öğrenim gören 584 öğrenci oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak öğrencilere 4 bölümden oluşan anket uygulanmıştır. Verilerin analizinde; frekans ve yüzde oranları, t-testi, tek faktörü varyans analizi (ANOVA), Kruskal Wallis testi, Mann Whitney U testi, ve tukey testi kullanılmıştır. Analiz sonuçları, ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerine göre, küresel ısınmanın dünyadaki en önemli çevre sorunu olduğunu, atıkların ise Türkiye deki en önemli çevre sorunu olduğunu, birinci derecede çevreyi korumanın bireylerin sorumluluğunda olduğunu ve çevreyi koruma bilincinin gelişmesinde en etkili grubun aile olduğunu göstermektedir. Ayrıca öğrenciler çevre ile ilgili aldıkları eğitimi yeterli bulmadıklarını ama çevre ve insan dersinin zorunlu bir ders olmasını istemediklerini belirtmişlerdir. Öğrencilerin çevresel davranışları öğrenim gördükleri liseye, anne ve babasının meslek bilgilerine göre anlamlı farklılık göstermektedir. Çevresel düşünceleri ise öğrenim gördükleri liseye ve cinsiyetline göre anlamlı farklılık göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Çevre. ekoloji, çevre eğitimi, tutum. iii
6 ABSTRACT OPINIONS OF HIGH SCHOOL 12 th GRADE STUDENTS ABOUT ENVIRONMENTAL PROBLEMS (AĞRI CITY EXAMPLE) ÖZDEMİR, Serap Master Thesis, Department of Biology Education Supervisor: Prof. Dr. Kazım YILDIZ May 2010, 123 page This study aims evaluating and establishing ideas of high school 12 th grade students who are in the period of university entrance exam about environmental problems, behaviour and ideal dimensions of their manners about environment. Also it is examined that if environmental behaviour and environmental ideas of these students show a meaningful difference or not according to their high school which they attend, their gender, job information and total monthly income of their parents. 584 students who attend to 12 th class of high schools in Ağrı s city centre in education year forms the sample of this study. Questionnaire which consists of 4 parts was applied to students as a means of data gathering. While evaluating the data, frequency percentage groups, t-test, one-way analysis variance (ANOVA), Kruskal Wallis test, Mann Whitney U test and Tukey Test were used. Analysis results show that, according to high school 12 th grade students, global warming is the most important environmental problem in the world, waste materials are the most important environmental problem in Turkey; to protect the environment is primarily responsibility of individuals and family is the most important group in developing the consciousness about protecting the environment. The students express that the education they get about environment is not sufficient but environment and people lessons should not be compulsory. The students environmental behaviour shows a meaningful difference according to the high school they attend, job information of their parents. Their environmental ideas show a meaningful difference according to the high school they attend and their gender. Key Words: Environment, ecology, environmental education, manner. iv
7 İÇİNDEKİLER JÜRİ ÜYELERİNİN İMZA SAYFASI. ÖN SÖZ. ÖZET.. ABSTRACT. İÇİNDEKİLER.. TABLOLAR LİSTESİ... KISALTMALAR LİSTESİ. i ii iii iv v viii xii BÖLÜM I 1. GİRİŞ Problem Durumu Problem Cümlesi Araştırmanın Amacı Araştırmanın Alt Amaçları Araştırmanın Önemi Araştırmanın Varsayımları Araştırmanın Sınırlılıkları Tanımlar 8 BÖLÜM II 2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE Çevre Kavramı Ekoloji ve Çevre Bilimi Çevre Sorunları Hava Kirliliği Hava Kirliliğinin Temel Nedenleri Kentleşme Endüstrileşme Hava Kirliliğinin Çevreye Etkileri Hava Kirliğinin Önlenmesi ve Azaltılabilmesi İçin Alınabilecek Tedbirler Su Kirliliği 20 v
8 Su Kirliliğinin Temel Nedenleri Su Kirliliğinin Çevreye Etkileri Su Kirliğinin Önlenmesi ve Azaltılabilmesi İçin Alınabilecek Tedbirler Toprak Kirliliği Toprak Kirliliğinin Temel Nedenleri Erozyon Toprak Kirliliğinin Çevreye Etkileri Toprak Kirliliğine Karşı Alınabilecek Tedbirler Gürültü Kirliliği Radyoaktif Kirlilik Katı Atıklar Geri Dönüşüm Ozon Tabakasının İncelmesi CFC lerin Ozonu Parçalama Özelliklei Ozon Tabakasının İncelmesinin Olumsuz Sonuçları Asit Yağmurları Asit Yağmurlarının Olumsuz Etkileri Küresel İklim Değişimi ve Küresel Isınma Küresel İklim Değişimi ve Küresel Isınmanın Olumsuz Etkileri Çevre Eğitimi Eğitim Kavramı Çevre Eğitimi Çevre Eğitiminin Amaçları Çevre Eğitiminin Gerekliliği Türkiye de Çevre Eğitimi Ortaöğretimde Çevre Eğitimi İlgili Araştırmalar BÖLÜM III 3. YÖNTEM Araştırmanın Modeli Evren ve Örneklem Araştırma Örnekleminin Örgenim Liseye Göre Dağılımı.. 57 vi
9 Araştırma Örnekleminin Cinsiyetlerine Göre Dağılımları Araştırma Örnekleminin Anne Meslek Bilgilerine Göre Dağılımları Araştırma Örnekleminin Baba Meslek Bilgilerine Göre Dağılımları Araştırma Örnekleminin Ailenin Aylık Gelir Durumlarına Göre Dağılımları Verilerin Toplanması Verilerin Analizi Normallik Sınaması 64 BÖLÜM IV 4. BULGULAR VE YORUM Birinci Alt Amaca İlişkin Bulgular İkinci Alt Amaca İlişkin Bulgular Üçüncü Alt Amaca İlişkin Bulgular BÖLÜM V 5. SONUÇ VE ÖNERİLER Sonuç Öneriler KAYNAKÇA 108 EKLER vii
10 viii TABLOLAR LİSTESİ Tablo Araştırma Örnekleminin Liselere Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları...57 Tablo Araştırma Örnekleminin Cinsiyetlerine Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları...58 Tablo Araştırma Örnekleminin Anne Meslek Bilgilerine Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları...58 Tablo Araştırma Örnekleminin Baba Meslek Bilgilerine Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları...59 Tablo Araştırma Örnekleminin Ailenin Aylık Toplam Gelir Durumlarına Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları.60 Tablo Araştırmanın Güvenilirlik Analizi Sonuçları..62 Tablo Çevresel Davranış Ölçeği için Değer Aralığı..63 Tablo Çevresel Düşünce Ölçeği için Değer Aralığı..64 Tablo Normallik Sınaması..65 Tablo Dünyadaki En Ciddi Çevre Sorununa İlişkin Frekans ve Yüzde Dağılımları...67 Tablo Türkiye deki En Ciddi Çevre Sorununa İlişkin Görüşlerin Frekans ve Yüzde Dağılımları..68 viii
11 ix Tablo Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerini Doğrudan İlgilendiren Çevre Sorunlarının Frekans ve Yüzde Dağılımları 69 Tablo Çevreyi Korumanın Birinci Derecede Kimin Görevi Olduğuna Yönelik Görüşlerin Frekans ve Yüzde Dağılımları...69 Tablo Çevreyi Koruma Bilincinin Gelişmesinde En Etkin Olan Gruba İlişkin Görüşlerin Frekans ve Yüzde Dağılımları...70 Tablo Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevre Eğitimi ile İlgili Ders Alma Durumlarına Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları..71 Tablo Çevre Eğitimi Dersini İlk Aldıkları Yere Göre Dağılımları 71 Tablo Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Aldıkları Çevre Eğitimini Yeterli Bulma Durumların Göre Frekans ve Yüzde Dağılımları.72 Tablo Zorunlu Çevre Dersine Dair Görüşlerinin Dağılımı 72 Tablo Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Duyarlılık Yönünden Kendilerine Bakış Açılarının Frekans ve Yüzde Dağılımları..73 Tablo Çevresel Davranış Ölçeğine Ait Betimsel İstatistikler 74 Tablo a. Liselere Göre Çevresel Davranışın Betimsel İstatistikleri...75 Tablo b. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Davranışlarının Öğrenim Gördükleri Liseye Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Tek Faktörlü Varyans Analizi (ANOVA) Sonuçları.76 Tablo c. Ortaöğetim 12. Sınıf Öğrencilerini Öğrenim Gördükleri Liselere Göre Çevresel Davranışlarının Farklılığının Tukey Testi 77 Tablo a. Cinsiyete Göre, Çevresel Davranış Betimsel İstatistikleri...81 ix
12 x Tablo b. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Davranışlarının Cinsiyetlerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen t-testi Sonuçları...82 Tablo a. Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Çevresel Davranışın Betimsel istatistikleri..83 Tablo b. Ortaöğretim 12. sınıf Öğrencilerinin Çevresel Davranışlarının, Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Tek Faktörlü Varyans Analizi Sonuçları 84 Tablo c. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Çevresel Davranışlarının Farklılığının Tukey Testi 85 Tablo a. Babalarının Meslek Bilgilerine Göre Çevresel Davranışın Betimsel istatistikleri..86 Tablo b. Ortaöğretim 12. sınıf Öğrencilerinin Çevresel Davranışlarının, Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Tek Faktörlü Varyans Analizi Sonuçları 87 Tablo c. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Çevresel Davranışlarının Farklılığının Tukey Testi 88 Tablo a. Ailesinin Aylık Toplam Gelir Durumuna Göre Çevresel Davranışlarının Betimsel İstatistikleri..90 Tablo b. Ortaöğretim 12. sınıf Öğrencilerinin Çevresel Davranışlarının, Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Tek Faktörlü Varyans Analizi Sonuçları 90 Tablo Çevresel Düşünce Ölçeği Tanımlayıcı İstatistikleri 91 Tablo a. Liselere Göre Çevresel Düşüncenin Betimsel İstatistikleri.92 x
13 xi Tablo b. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Düşüncelerinin Öğrenim Gördükleri Liseye Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Kruskal Wallis testi Sonuçları..93 Tablo c. Lise değişkenine göre Mann Whitney U testi sınaması P-Value değerleri...94 Tablo c. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Öğrenim Gördükleri Liselere Göre Çevresel Düşüncelerinin Farklılığının Mann Whitney U testi sınaması P-Value değerleri...94 Tablo a. Cinsiyete Göre, Çevresel Düşünce Betimsel İstatistikleri...96 Tablo b. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Düşüncelerinin Cinsiyetlerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Mann Whitney U testi Sonuçları..97 Tablo a. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Düşüncelerinin, Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Kruskal Wallis testi Sonuçları.98 Tablo a. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Düşüncelerinin, Annelerinin Meslek Bilgilerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Kruskal Wallis testi Sonuçları.99 Tablo a. Ailesinin Aylık Toplam Gelir Durumuna Göre Çevresel Düşüncelerinin Betimsel İstatistikleri.100 Tablo b. Ortaöğretim 12. Sınıf Öğrencilerinin Çevresel Düşüncelerinin, Ailelerinin Aylık Toplam Gelir Bilgilerine Göre Farklılık Gösterip Göstermediğini İnceleyen Kruskal Wallis testi Sonuçları xi
14 xii KISALTMALAR LİSTESİ Simge Açıklama CFC NO X NO NO 2 NO 3 SO 2 CO 2 CO UV O 3 CH 4 vd DPT ÇOB WHO PAN UOB TÇV MEB ISO : Kloroflorokarbon : Azot oksitler : Azot oksit : Azot dioksit : Nitrat : Kükürt dioksit : Karbon dioksit : Karbon monoksit : Ultraviyole : Ozon : Metan : ve diğerleri : Devlet Planlama Teşkilatı : Çevre ve Orman Bakanlığı : Dünya Sağlık Örgütü : Peroksi asit nitrat : Uçucu Organik Bileşikler : Türk Çevre Vakfı : Milli Eğitim Bakanlığı : Uluslar Arası Standart Örgütü xii
15 xiii X N S Sd (Df) t p F Z f : Aritmetik ortalama : Veri sayısı : Standart sapma : Serbestlik derecesi : t değeri ( t testi için) : Anlamlılık düzeyi : Hesap Değeri : Hesap Değeri : Frekans % : Yüzde xiii
16 BÖLÜM I 1. GİRİŞ Bu bölümde; ilgili literatür özetlenerek tez konusu olarak ele alınan problemin ne olduğuna, araştırmanın amacına, araştırmanın önemine, araştırmaya başlarken yapılan varsayımlara, araştırmanın sınırlılıklarına ve tezde geçen tanımların hangi anlamlarda kullanıldığına ilişkin bilgilere yer verilmiştir Problem Durumu Çevre, canlıların içinde bulunduğu ve tüm hayatsal faaliyetlerini sürdürdüğü ortam ya da koşullardır. İnsanoğlunun yeryüzünde son birkaç milyon yıldır yaşadığı göz önünde bulundurulduğunda, neden çevre sorunlarının son yıllarda ciddi olarak yaşamı tehdit ettiği sorulabilir. Özellikle, endüstri devrimine kadar insanın doğaya olan sınırlı etkisi sonraki yıllarda ön plana çıkmış ve insanın ve bütün canlıların varlığını tehdit eder hale gelmiştir. Çünkü endüstri devrimi ile insanoğlu, makineleri kullanmak suretiyle rolünü artırmış, daha geniş doğal alanlar insanın kullanımına sunulmuştur. Yakın yıllarda tarım ve tıpta kaydedilen ilerlemeler ise daha çok besin maddesini insanın kullanımına sunarken çeşitli hastalıklara bağlı ölüm oranlarının azalmasını sağlamıştır (Doğan, 2001). İnsanlar yaşamlarını devam ettirebilmek için toplum içinde yaşamaya gereksinim duymuştur. Toplumsal yaşam bireyin yaşam tarzını değiştirir. Toplumsal yaşam; giderek sayıları artan ve buna bağlı olarak çeşitlenen gereksinimleri olan bireylerin daha ileri teknolojileri üretmelerine, daha önce tarımsal üretim alanı olan bölgeleri yerleşim alanı olarak kullanmalarına sınırlı kaynakları tüketmelerine,
17 2 yaşadıkları ortamları kimi zaman onarılmaz biçimde kirletmelerine ve doğal kaynakları yok etmelerine neden olmaktadır (Türküm, 2006). Oysa insanoğlunun içinde yaşadığı ve her türlü imkânından yararlandığı çevresini, diğer canlıları ve gelecek nesilleri de düşünerek koruması gerekmektedir. Ancak aklı ve mantığı ile evrendeki diğer canlılardan ayrılan insan, yaşadığı yeri olduğu gibi muhafaza etmek yerine, onu başka canlılar için yaşanmaz bir yer haline getirecek şekilde tahrip etme, hatta yok etme eğilimi içindedir (Bozkurt, 2001). Çevre sorunları birden bire ortaya çıkmamış, zaman içinde birikerek varlığını duyurmuştur. Çevrenin kirlenmesi ya da bozulması, çevreyi oluşturan öğelerin bu süreç içinde giderek niteliğinin değişmesi, değerinin yitirilmesidir. İnsan faaliyetleri sonucunda çevreye verilen zararlar, doğanın kendini yenileyebilme yeteneği sayesinde başlangıçta fark edilmemiş, hatta çevrenin zamanla bu kirliliği yok edeceği kanısı yaygınlaşmıştır. Ancak zaman içinde, sanılanın tersine, çevreye bırakılan kirliliğin nicel ve nitel olarak artması, çevrenin kendini yenileyebilme yeteneğinin çok üstüne çıkmış, çevre hızla bozulmaya başlamıştır (Keleş, 1997). Bu bozulmaların önüne geçebilmek için, doğadan alınan kadar, yine doğaya kazandırmak koşulu ile tek yönlü yani dönüşümsüz, dengeyi bozmadan, çevreden alınanın yine aynı özellikte verilmesi gerekmektedir. Doğal dengenin kurulmasına imkân ve zaman bırakıldığında yine kendi kendini yenileyebilir, eksilen bileşenini telafi edebilir (Doğan, 2001). Bugün karşı karşıya kaldığımız çevre sorunlarının asıl nedeni, insanoğlunun doğaya karşı başlattığı savaşın kurallarına, özellikle sanayi devriminden sonra aşırı derecede aykırı davranarak, doğaya hükmetme çabalarının sonucunda, doğanında insanoğluna karşı zorlu bir savaş başlatması ve insanı, doğayı bütünlüğü içinde görmeye ve diğer tüm varlıklar gibi kendisinin de o bütünün bir parçası olduğunu anlamaya zorlamasıdır. Bu nedenle çevre sorunlarını çözebilmek için insanoğlunun doğayı kontrolü altına almaya çalışmaktan vazgeçip, onu bütünlüğü içinde anlamaya çalışmalıdır (Kavruk, 2002). Çevre sorunlarının esas nedeni çevre dengesinin bozulmasıdır. Yani doğa ve insan arasındaki ilişkilerin, doğal döngüleri bozabilecek biçimde gelişmesidir (Şimşekli, 2005).
18 3 Artan nüfus, iç ve dış göçler, büyüyen kentler, düzensizce ve çevreyi fazla gözetmeden gelişen sanayinin yarattığı kirlilik, akarsu, göl, deniz, hava ve toprağın kirlenmesi, azalan yeşil alanlar, artan gürültü vb. çevre sorunlarını gündeme getirmiştir. Çevre sorunlarının var olmasına sebep olan insan olduğuna göre bu sorunları ortadan kaldıracak olan da yine insandır (İşyar, 1999). İnsanlığın karşı karşıya bulunduğu güncel çevre sorunlarının ana kaynağını insandoğa ilişkileri oluşturmaktadır. Başlangıçta insan yaşamak için doğa güçlerine karşı savaşırken son yıllarda doğaya egemen olmaya başlamış, doğal kaynakları hızla tüketmiştir. Bu durumda dikkat edilecek nokta insan kaynağının geliştirilmesidir ki bu da ancak gerekli bilgi ve becerilerin kazandırılması ile mümkündür, insana gerekli bilgi ve becerinin kazandırılmasında en önemli araç eğitimdir (Daştan, 1999). Çevre sorunlarının küreselleşmesi ve gezegendeki yaşamı tehdit eder noktaya gelmesi, insanların doğa ile ilişkilerini ve çevreye karşı tutum ve davranışlarını tekrar sorgulamaya; doğaya karşı bireylerin üstlendikleri görev ve sorumlulukları tekrar gözden geçirmeye; çevre ahlakı, ekolojik kültür ve çevre bilincini tekrar tanımlamaya itmiştir. Özellikle son yıllarda eğitim-öğretim ile çevre sorunları arasındaki ilişki tekrar irdelenmeye; öğretmenlerin, okulların, ders programlarının çevre duyarlılığı ve ekolojik bilinci yüksek bireyler yetiştirmeye uygunluğu tekrar sorgulanmaya başlanmıştır. Tüm bunların sonucunda erdem, ahlak, değer, hoşgörü, denge, birliktelik, etik, kalkınma ve ekonomi gibi kavramlar ekolojik açıdan yeniden tanımlanmıştır. Çevre için eğitimin gerekliliği, önemi, işlevi ve etkileri sorgulanırken, derslerin çevreselleştirilmesi ve okullarda öğrencilere yeterli çevre bilinci verilmemesi konusu birçok ülkede tartışılmaya başlanmıştır (Atasoy, 2005). Doğal olaylar ve süreçler ile insanların çeşitli faaliyetlerine bağlı olarak ortaya çıkan ve özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısının başlarında gündeme gelen Çevre Sorunları günümüzde dünyada yaşanan sorunların başında gelmektedir. Eğer bireyden başlamak üzere toplumun her kesimine çevre eğitimi verilmezse ve gerekli önlemler alınmazsa, tartışmasız içinde bulunduğumuz 21. yüzyılda çevre sorunları daha da ağırlaşacak, belirli yererde yaşanmakta olan çevre felaketleri daha yaygın ve daha sık olarak görülecektir (Yıldız, Sipahioğlu ve Yılmaz, 2005).
19 4 Çevre sorunları insan varlığını tehdit ettiği gibi dünyamızı da yaşanmaz hale getirmektedir. Bu büyük felaketi durdurmanın bir yolu ise insanların, şimdi ve gelecekte alışılagelmiş düşünce ve davranışlardan vazgeçmesi olacaktır. Bu yüzden, hiç zaman kaybetmeden insanlar, söz konusu çevre problemlerine çözüm bulmak için üzerlerine düşeni yapmak zorundadırlar. Bugün, çevre problemleri sadece teknoloji ile veya yasalarla çözülebilecek bir problem değildir. Bu, ancak bireysel davranışların değişmesi ile mümkündür. Davranışların değişmesi ise tutum, bilgi ve değer yargılarının değişmesini zorunlu kılar. Çevreye karşı pozitif tutum ve değer yargılarının oluşması ise çevre eğitimi ile mümkündür (Erten, 2005). Çevreye duyarlı bireylerin yetiştirilmesi amacıyla çevre ile ilgili konularda aktif katılım sağlayıcı ve olumsuzluklara karşı tepki gösteren bir eğitim sistemi geliştirilmelidir. Birbirine saygılı, insancıl değerlere sahip bireylerin yetiştirilmesine önem verilmelidir. Böylece çevrenin tüm öğelerinin tam ve doğru olarak bilinmesi ve çevreye sahip çıkılması sağlanabilir. Çevre duyarlılığı, çevre sorunlarına karşı olumlu girişimlerde bulunmaya istekli olma biçiminde tanımlanabilir. Bu durumda bireylerde çevre duyarlılığının geliştirilmesi, bilinç düzeyinin artırılması ile mümkün olabilir. Bilinç düzeyinin artırılması, her düzeye uygun olarak verilebilecek olan çevre eğitimi ile söz konusu olabilir (Çabuk ve Karacaoğlu, 2003). Çevre eğitimi, tabii veya insanlar tarafından inşa edilen çevreler hakkında duyarlı ve bilgili bir vatandaşlık anlayışını geliştirmeyi hedefleyen bir çalışma alanıdır. Çevre konusunda duyarlılık ve bilgi sahibi olma o şekilde gerçekleştirilmelidir ki, sonuçta çevre sorunlarını çözmek için gerekli zihinsel altyapı kamu bilincinde oluşmalı ve yeni sorunların ortaya çıkmasını da önlemelidir (Görümlü, 2003). Çevre eğitimi, eğitim sürecinin sadece belli bir parçası olarak değil, çevreyle uyumlu yeni bir yaşama biçimi ve yeni bir hayat tarzının üzerinde gelişeceği, mükemmel bir temel olarak görülmeli, farklı yaş grupları ile, farklı sosyo-ekonomik ve kültürel yapılara, farklı yaşam koşullarına uyum sağlayabilmeli, bölgesel ve ulusal farklılıkları da dikkate almalıdır. Böylece çevre eğitimi, toplumdaki değişik faktörlere bilimsel ve teknik bilgi ile ahlaki nitelikler kazandırarak, insanların çevrenin üretken potansiyeli ve estetik değerlerinin korunmasıyla uyumlu bir gelişme sürecinin hazırlanması ve yönetilmesinde etkin bir rol üstlenmelerini sağlayabilmelidir ( Kavruk, 2002).
20 Problem Cümlesi Ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları ve çevre eğitimi hakkındaki görüşleri ile çevre sorunlarına yönelik tutumlarından çevresel davranışları ve çevresel düşünceleri ne düzeydedir? 1.2. Araştırmanın Amacı Bu araştırmanın amacı, Yüksek öğretime sınavla geçiş aşamasındaki, ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları ve çevre eğitimi hakkındaki görüşlerinin tespiti ile çevre sorunlarına yönelik tutumlarından çevresel davranışları ve çevresel düşünceleri arasında sosyo-ekonomik durumlarına göre anlamlı bir farkın olup olmadığını araştırmaktır Araştırmanın Alt Amaçları 1. Ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları ve çevre eğitimine yönelik görüşleri nelerdir? 2. Ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunlarına yönelik tutumlarından çevresel davranışları ne düzeydedir? 2.1. Ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin, çevre sorunlarına yönelik tutumlarından, çevresel davranışlarının; - Öğrenim gördükleri lise - Cinsiyet - Anne ve babalarının meslek bilgileri - Ailesinin aylık toplam gelirine göre anlamlı bir farklılık göstermekte midir? 3. Ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunlarına yönelik tutumlarından çevresel düşünceleri ne düzeydedir?
21 Ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin, çevre sorunlarına yönelik tutumlarından, çevresel düşüncelerinin; - Öğrenim gördükleri lise - Cinsiyet - Anne ve babalarının meslek bilgileri - Ailesinin aylık toplam gelirine göre anlamlı bir farklılık göstermekte midir? 1.3. Araştırmanın Önemi Çevre sorunları, son zamanlar da, herkesin hararetle tartıştığı temel konulardan biri haline geldiği için, çevreyi tanımlama ve çevre sorunlarına yüklenen anlama göre sorunun sebepleri de farklı şekilde ortaya konulmaktadır. Bilim adamları, sorunu algıladığı biçimiyle sorunun sebeplerini incelemektedir (Görmez, 2007). Çevre eğitimi okul öncesi eğitimden başlayıp tüm örgün ve yaygın eğitim aşamalarında ömür boyu süren bir eğitim olmalıdır. Çevre eğitimi üzerine yapılan uluslararası çalışmaların bulgularına göre, bireylerin çevre eğitimini en verimli şekilde alabilecekleri öğretim seviyesi ortaöğretimdir (Ünal ve Dımışkı, 1999). Çevre sorunlarının kaynağı, insanın tutum ve davranışları olduğuna göre, bunlar özünde bir eğitim sorunudur. O halde; bireyde bilişsel, duyuşsal ve devinişsel alanda bilgi, beceri ve tutum kazandırma süreci olarak bahsedilen eğitimden, çevre sorunlarının çözümünde bireyleri bilinçlendirme aracı olarak yararlanmak söz konusu olabilir. Günümüz insanı için önemli doğal çevre sorunları varsa bunların duyurulmasında, önlemlerin alınmasında ilk başvurulacak yol bilinçlendirici eğitim olmalıdır (Aydoğdu ve Gezer, 2006). Konunun önemi dikkate alınarak planlanan bu çalışmanın; Üniversiteye giriş aşamasında olan ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin yüksek öğretime geçerken, çevre sorunları ve çevre eğitimi hakkındaki görüşlerinin ve tutumlarının davranış ve düşünce boyutlarının belirlenmesi. açısından önem taşımaktadır.
22 7 Dolayısıyla çalışmanın, çevre eğitiminin daha etkili verilebilmesi ve öğrencilerde kalıcı davranışsal tutumların sağlanabilmesi açısından önemli olduğu düşünülmektedir Araştırmanın Varsayımları 1. Araştırmada örneklem olarak seçilen öğrenci grubunun, evreni temsil edebilecek nitelikte olduğu varsayılmıştır. 2. Araştırmanın kuramsal çerçevesini oluşturmak için taranan kaynaklar güvenilir ve yeterli bilgi vermektedir. 3. Hazırlanan ölçme aracının, ortaöğretim 12. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları hakkındaki görüşlerini kapsayacak nitelikte olduğu varsayılmaktadır. 4. Araştırmaya katılan öğrencilerin benzer koşullara sahip olduğu varsayılmıştır. 5. Araştırmaya katılan okullardaki öğrencilerin, uygulanacak ölçme aracındaki soruları, gerçek görüşlerini yansıtacak biçimde, samimi ve objektif bir şekilde cevaplandırdıkları varsayılmıştır. 6. Araştırmada veri toplama aracı olarak kullanılan ölçme aracından elde edilen verilerin geçerlilik ve güvenirlik derecesinin yüksek olduğu kabul edilmiştir Araştırmanın Sınırlılıkları 1. Araştırma eğitim öğretim yılı ile sınırlıdır. 2. Araştırma Ağrı il merkezine bağlı ortaöğretim okullarının 12. sınıfında eğitim ve öğretim gören 584 öğrenci ile sınırlıdır. 3. Araştırma kullanılan ölçme aracı ile sınırlıdır.
23 Tanımlar Çevre: Çevre, insanların ve diğer canlıların yaşamları boyunca ilişkilerini sürdürdüğü ortamdır (Tarkay, 2000). Ekoloji: İnsan ve diğer canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. (Kışlalıoğlu ve Berkes, 2001) Çevre Eğitimi: Bireylerde çevre bilincinin geliştirilmesi, çevreye duyarlı, olumlu, kalıcı davranış değişikliklerinin kazandırılması ve doğal, tarihi, kültürel değerlerin korunması, aktif katılımın sağlanması ve sorunların çözümünde görev alma konusunda bilgilendirmek ve kalıcı davranış değişikliğini kazandırmak. (Devlet Planlama Teşkilatı [DPT], 1994:) Tutum: Bir nesneye ilişkin duygu, düşünce ve davranışlardan oluşmaktadır. (Uzun ve Sağlam, 2007)
24 BÖLÜM II 2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE 2.1. Çevre Kavramı Çevrenin sayılamayacak kadar çok tanımı yapılmıştır. Son zamanlarda çevre fiziki ve kültürel özellikleri ile algılanmakta ve tanımlanmaktadır. İnsan merkezli çevrede insanın biyolojik ve kültürel ihtiyaçları karşılanmaktadır. Çevre, canlıları özellikle de insanı etkileyen ve ondan etkilenen dış şartların tamamıdır (Görmez, 2007). Genel olarak çevre, doğal çevre ve yapay çevre olarak iki grupta incelenebilir: Doğal çevre; doğal etkenlere ve süreçlere bağlı olarak oluşan, henüz canlıların tam olarak değiştiremediği tüm doğal varlıklar (Doğal yaşam destek sistemleri dağlar, ovalar, denizler, göller, enerji vb.) dır. Yapay çevre; var oluşundan günümüze kadar geçen sürede ve süreçte, büyük ölçüde doğal çevreden de yararlanılarak insanlar tarafından yaratılan tüm değerler ve varlıklar (yollar, köprüler, barajlar, kültürler vb.) dır (Yıldız, vd., 2005:14). Canlıların bulunduğu yerdeki fiziksel kimyasal koşular ve diğer canlılar o canlının çevresini oluşturur. Ekolojik anlamda çevre sözcüğü, bireyle ilişkili canlı ve cansız her şeyi kapsar (Kışlalıoğlu ve Berkes, 2001:14). Çevrenin giderek artan öneminin bir sonucu olarak, tanımlarda değişik bilim dallarına göre biçimlenmektedir. Kimi zaman biyoloji ağırlıklı tanımlar verilmekte iken kimi zamanda toplumbilimi, yönetim bilimi, eğitim bilimi gibi alanlarda farklı anlamlarda dar ya da geniş kapsamlı olarak ele alınmaktadır (Şama, 2003).
25 10 Uluslararası dilde çevre, belirli bir anda canlı ve insan faaliyeti üzerine doğrudan ve dolaylı etki yapan sosyal faktörlerle, biyolojik, kimyasal ve fiziksel koşulların bütünüdür diye tarif edilmektedir (Akman, 1991). Çevre kavramını fiziksel ve toplumsal yanları açısından da ele almak mümkündür. Fiziksel çevre, doğal çevre ve yapay çevreden oluşmaktadır. Yaşanılan mekanın kent ya da kır olması, dağlık bölgede veya deniz kenarında olması, hava, su, toprak veya yer altı zenginliklerinin niteliği doğal çevre koşullarını ifade ederken, insanların zaman içinde edindikleri bilgi düzeyleri ve yarattıkları da yapay çevreyi ifade eder. Bir fiziksel çevre içinde bulunan insanların ekonomik, toplumsal ve siyasal sistemleri gereği yarattıkları ilişkilerin tümü ise toplumsal çevreyi oluşturur (Keleş ve Hamamcı, 1998: 23-24) Ekoloji ve Çevre Bilimi Ekoloji, insan ve diğer canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleye bilim dalıdır yıllarından sonra çevre sorunlarının önem kazanmasıyla beraber ekoloji biliminin de önemi artmıştır. Ekoloji bilimi biyolojinin bir dalıdır. Günümüzde çevre bilimleri, ekolojiden kaynaklanmış olmakla birlikte, ekoloji ile eş anlamlı değildir (Kışlalıoğlu ve Berkes, 2001). Biyolojinin bir alt dalı olarak gelişen ekoloji; kısaca canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır diye tanımlanabilir. Geçmişi insanın yaradılışına kadar uzanmasına rağmen, çağdaş bilimler arasındaki yerini ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında alabilmiştir. Özellikle 1960 lı yıllarda ekolojik sorunların insanlar başta olmak üzere bütün canlıların yaşamını tehdit eden boyutlara ulaşması, ekolojinin önemini artırmıştır (Yıldız vd., 2005:16). Ekoloji, canlı ve cansız varlıklar ile bunların kendi aralarında ve karşılıklı ilişkileriyle, bu süreçte meydana gelen madde alışverişleriyle döngüleri araştıran bir bilim dalıdır. Ekoloji, öncelikle biyolojinin bir alt dalı olarak gelişmiş, esas çalışma konusu canlıların çevre ve kendi aralarındaki ilişkilerini incelemek ve araştırmak üzere oluşturulmuş bir bilim dalıdır. Günümüzde ise ekolojinin ilişkilendirildiği bilim dalları her geçen gün artmaktadır. Kimya, coğrafya, mühendislik, matematik gibi bilim dallarının devreye girmesiyle daha da zenginleşmiş ve ayrı bir alan haline gelmiştir (Şimşekli, 2005).
26 11 Çevredeki canlı ve cansız öğeler arasındaki her türlü etkileşim, ekolojik ilişki olarak adlandırılmaktadır. Ekolojik ilişkiler, ekosistem ya da diğer deyişle, ekolojik sistemle yakından ilgilidir. Ekosistem; doğadaki canlı ve cansız varlıkların kendi aralarında sistemli ilişkiler kurarak, oluşturdukları bir sistemdir (Özdemir, 1997). Ekosistem, sınırları belli bir bölge içinde yaşayan üreticiler, tüketiciler, ayrıştırıcılar ve onların cansız çevrelerinden oluşan enerji akımı, mineral döngüleri ve popülasyon denetim işlevlerini kapsayan bir birimdir (Berkes ve Kışlalıoğlu, 1993:16). Çevre bilimi ise ekolojinin bir parçası olmakla birlikte ziraat, tıp, coğrafya, sosyoloji, antropoloji, ekonomi gibi ekolojiden başka bilim dalları ile de etkileşim içinde bulunan disiplinler arası bir bilim dalı olarak son yıllarda kendinden söz ettirmeye başlamıştır. Bu önemli anlam farkına rağmen ekoloji kavramı ile çevrebilim ülkemizde eş anlamlı olarak algılanmıştır (Görmez, 2007). Çevrebilimi 1970 li yıllarda yani çevre sorunları önem kazanana kadar, bitki ve hayvanların çevreleri ile olan ilişkilerini inceleyen bilim dalı olarak gelişmişken, insançevre ilişkileri ön plana çıkınca bu bilim dalında insanın çevre ile olan ilişkilerinin incelenmesi önem kanmıştır (Dedeler, 1997). Çevre biliminin konusu yerküredeki canlı ve cansız varlıkların birbirleri olan ilişkilerini ve bu ilişkilerden doğan sonuçları araştırmaktır. Çevre bilimi insanın ve diğer canlıları yaşadıkları alanlar içinde, canlılar arasındaki etkileşimi ve bundan doğan değişimi de inceler (Özey, 2009). Çevre biliminin sosyal bilimler içinde yer alması, konunun doğa bilimleriyle açıklanamayacak problemlerle karşı karşıya olduğunu gösterir. Ancak çevre biliminin sosyal bilimlerle olan birlikteliği sayesinde problemlere daha kalıcı ve sürekli çözümler bulmak mümkün olacaktır (Cedidi, 1991). Çevre biliminin amacı ise; yerküre içindeki sistemlerin nasıl işlediğini ve zamanla nasıl değiştiklerini incelemektir. Ayrıca doğal dengenin bozulması sonucunda yaşanan felaketleri gözler önüne serer ve bu felaketlere karşı kalıcı çözümler üretmeye
27 12 çalışır. Çevre biliminin metotları ise birçok alanda coğrafyanın metotları ile çakışır. Çevre bilimi araştırma yaparken deney, gözlem ve yorumlama metotlarını kullanır. Ayrıca coğrafyanın metotlarından olan gezi, anket, mülakat, ölçme ve değerlendirme gibi metotlardan da yararlanır (Özey, 2009) Çevre Sorunları Çevre sorunları; çevreyi oluşturan canlı ve cansız unsurlar üzerinde, insanın çeşitli faaliyetlerine bağlı olarak ortaya çıkan ve yaşamı olumsuz yönde etkileyen, bozulmaların ve sorunların tümüdür diye tanımlanabilir. (Yıldız vd., 2005:92-93) Doğada canlıların kendi aralarındaki ve fiziksel çevreyle olan ilişkileri, canlıların sağlıklı gelişmesine imkan veriyorsa, Doğal Denge sağlanmış demektir. Aksine durum ise, bu dengenin bozulduğunu gösterir. Evrenin bir parçasının herhangi bir sebeple bozulması, diğer parçalarını da aynı şekilde etkiler. Ekolojik dengeyi oluşturan canlı cansız varlıklar zincirinin halkalarından bir veya birkaçında olabilecek herhangi bir kopma, zincirin tümüne sirayet ederek bu dengenin bozulmasına neden olmaktadır. Bu halkalardan biri olan insan, ekolojik dengeyi bozucu faaliyetlerde bulunması çevre sorunlarını meydana getiren etkenlerin başında yer almaktadır. İnsan ile doğa arasındaki denge devamlı bozulmakta, bu bozulma birbirine bağlı olan zincirin halkalarında tamamlanarak bu defa insan aleyhine dönmekte ve böylece bir kısır döngü olarak devam etmektedir. (Yavuz ve Keleş, 1983). Yeryüzündeki bütün varlıklar şüphesiz birbirleriyle etkileşim içindedir ve aralarında bir ekolojik denge bulunduğu kabul edilmektedir. Yapılan müdahaleler sonucu zamanla ekolojik dengede değişimler meydana gelmektedir. Bu değişimler çoğu zaman düzeltilemeyecek şekildedir. Genel anlamda bu duruma çevre sorunları denilmektedir. Bir başka deyişle insanlar tarafından oluşturulan yapay çevrenin, doğal varlıklardan oluşan doğal çevre üzerine olumsuz etkileridir şeklinde değerlendirilmektedir (Kavruk, 2002). Ekolojik dengeye yapılan müdahaleler mutlak olarak bu dengede değişmelere yol açmaktadır. Ancak bu müdahaleler bazen yeni bir dengeye yol açarken, bazen de denge bozulmakta ve büyük sorunlar ortaya çıkmaktadır (Görmez, 2007:8).
28 13 İnsan-çevre ilişkilerinde sorun çıkması, insan kaynaklı etkilerin, doğal ilişkiler sistemini ve dengeleri zorlaması ile olmaktadır (Bulca, 1983:332). Değişik kaynaklarda çevre sorunu ve çevre kirliliği kavramları farklı olarak değerlendirilmektedir. Ancak özellikle son yıllarda yaygın olarak çevre kirliliği ile çevre sorunları aynı anlamda kullanılmaktadır. Buradaki kirlilik terimi sadece bir ortama karışan bir kirleticiyle olan kirlenmeyi değil, herhangi bir nedenle çevredeki bozulmaları da ifade etmektedir. Dolayısıyla çevre sorunu veya çevre kirlenmesi denildiği zaman insanların çeşitli faaliyetlerine bağlı olarak oluşan hava, su ve toprak kirliliği gibi hem kirleticilerden kaynaklanan sorunlar, hem de gürültü, asit yağmurları, erozyon ve iklim değişikliği gibi diğer ekolojik olumsuzluklardan kaynaklanan sorunlar anlaşılmaktadır (Kabaş, 2004). Çevre sorunları, çevre kirliliğini de kapsayan geniş bir alandır. Kirleticilerin pek çoğu insanların ve diğer canlıların yaşam destek sistemleri (hava, su, toprak, denizler, enerji vb.) nin doğal dengesini bozmakta, ekolojik sorunların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Ayrıca gürültü, hoş olmayan kokular, tatlar ve görüntüler insanın bedensel ve ruhsal sağlığını bozmaktadır. Bunun için çevre kirliliğinin çevre sorunları içinde çok özel bir yeri vardır (Yıldız vd., 2005). 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra tahribat gün geçtikçe artmıştır. Tarım alanlarının azalması, yeni şehir alanlarının kurulması, doğal vejetasyonun tahrip edilmesi, doğal dengenin tamamen bozulmasına neden olmuştur. Özellikle ekosistem çeşitliliğinin azalması ya da kaybolması doğal dengenin bozulmasının önemli bir nedenidir. Özellikle savaş zamanında bulunan sentez organik maddeler (pestisit ve deterjanlar) hemen ayrışmamakta ya da çok uzun sürede ayrışarak, çevreyi kirletmeye başlamışlardır. Su ve toprakta bulunan mikroorganizmalar, bu maddeleri parçalayamaz duruma gelmiştir. Sonuçta endüstri ürünü olan birçok madde biyosferde birikmeye başlamış ve ekosistemin işleyişini bozmuştur (Akman, 1991). Son yıllarda alınan tedbirlere rağmen çevre sorunları giderek tehlikeli boyutlara ulaşmıştır. Küresel ısınma, sera etkisi, ozon tabakasında incelme, biyolojik, kimyasal ve nükleer silah üretiminde artış, türlerin yok olması, kuraklık ve çölleşme, açlık, ülkeler
29 14 arası gelişmişlik farkları, insanlığın bugün karşılaştığı felaketlerden sadece bazılarıdır. Bunlar sadece bilinen felaketlerdir. Türkiye sanayileşme kentleşme sürecine geç girmiş bir ülke olmasına rağmen çevre sorunları, ülkemiz için de ciddi olumsuzlukları gündeme getirmiştir. Günümüzde sorunun boyutları giderek artmaktadır. Tüm kirlilik çeşitlerine artık Türkiye de de rastlanmaktadır (Görmez, 2007). Canlıların yaşamları sırasında çevreye bıraktıkları atıklar, alıcı ortamlar olan su, toprak ve hava ya karışır ve doğal olarak madde döngüleri ile dönüştürülür. Canlıların bıraktıkları atıklar ve diğer etkilerin miktarı doğanın absorbe edemeyeceği miktara ulaşırsa kirlilik meydana gelir. Son zamanlarda, alıcı ortamların aşırı yüklenmesinden kaynaklanan, su, toprak ve hava kirliliği; küresel ısınma, sera etkisi, ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları vb. sık gündeme gelen konulardır. Bunların yanında, gürültü, ışık kirliliği ve bütün bu etkilerin beraber yarattığı ormansızlaşma, çölleşme, biyoçeşitliliğin yok olması ve hastalıklar insanın sebep olduğu, çevreye karşı yapılan olumsuz etkilerdir (Dünya Sağlık Örgütü [WHO], 1998). İnsanoğlunun yaşamı ve geleceği için çok önemli olan bazı temel sorunlar aşağıda özetlenmeye çalışılmıştır Hava Kirliliği Hava kirliliği belli bir kaynaktan atmosfere bırakılan kirleticilerin havanın doğal bileşimini bozarak onu canlılara ve eşyalara zarar verecek bir yapıya dönüştürmesidir (Keleş, 1997: 78). Hava kirliliği, bir veya birden daha fazla maddenin, canlı sağlığını, doğal veya insan eliyle yapılmış cansız varlıkların yapısını etkileyecek düzeyde atmosferde doğal olarak var olan konsantrasyonundan daha fazla miktarda bulunması sonucu oluşan bir hava koşuludur (Çınar, 2008:114). Etrafımızdaki hava dinamiktir. Statik değildir. İçine gazlar, sıvılar ve katı maddeler verildiği ve karıştığı zaman, devamlı bir hareket ve değişme halinde bulunur. Dünyanın yaratıldığı zamandan beri geçen milyarlarca yıl boyunca, havanın bileşimi de
30 15 değişime uğramıştır. Bugün hava takriben hacimce? 78 azot,? 21 oksijen, az miktarda da argon, karbon dioksit, subuharı ve diğer gazlar ihtiva etmektedir. Bazı kimyasal maddelerin insan eliyle atmosfere ilavesinin, insan ve diğer canlıların sağlığını bozacak şekilde olması hava kirlenmesidir. Hava kirleticilerinin çoğu atmosferin troposfer tabakasında bulunur. Burada birbirleriyle veya diğer maddelerle reaksiyona girerler. Yağmurlar veya serpintilerle karalara veya sulara dönerler (Muslu, 2000). Hava kirleticilerinin başlıcaları; karbon oksitleri (karbon monoksit ve karbon dioksit), kükürt oksitleri (kükürt dioksit ve kükürt trioksit), azot oksitleri (nitrik oksit ve azot dioksit), hidrokarbonlar, fotokimyasal oksidanlar (ozon, organik aldehitler ve peroksiasil nitratlar ya da Peroksi asitil nitrat - PAN lar) ve parçacıklar (duman, is, toz, asbest, metal parçacıkları, petrol, püskürtüler ve sülfat tozları) dır (Özey, 2009: ). Hava kirleticilerini genel olarak belirli bir kaynaktan atmosfere karışan birincil kirleticiler ile atmosferde bazı mekanizmalar sonucu oluşan ikincil kirleticiler olarak gruplandırabiliriz. Birincil kirleticileri; doğal kaynaklar (Volkanizma, orman yangınları, toz fırtınaları, okyanus dalgaları, bitki örtüsü), beşeri kaynaklar (Kağıt sanayi, enerji santralleri, rafineriler, Fabrikalar), bireysel kaynaklar (otomobillerden çıkan egzoz gazları, kalorifer, soba, açıkta yakılan ateşler) şeklinde sıralanabilir. İkincil kirleticileri; kloraflorakarbonlar yani soğutucular ve plastik imalat sanayidir. (Yıldız vd, 2005) Hava Kirliliğinin Temel Nedenleri Hava kirliliğinin asıl kaynağı yanma olayına dayanmaktadır. Çünkü dünyada ki enerjinin? 30 kadarı hidrolik, geri kalan? 70 lik bölümü ise kömür, petrol, gaz (fosil yakıltlar) ve bunların sentetik türevlerinin yakılması ile elde edilmektedir (Yıldız vd, 2005). Ekonomik etkinliklerin çoğalması, belli yerlere yığılması, buna karşıt olarak nüfus hareketlerinin ortaya çıkması giderek daha çok enerji kullanımı gerektirmiştir. Artan enerji gereksinimi, yüksek oranlarda teknik yanma ile birlikte hava kirliliğine yol açmıştır. Konuya bu açıdan bakılınca kirlenmenin temelinde iki olgu bulunmaktadır: Kentleşme ve endüstrileşme (Keleş, 1997:77).
31 Kentleşme Kent sayısının artması ve kentlerde yaşayan insan sayısın arması şeklinde tanımlanabilecek kentleşme, çevre sorunlarının nedenlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Sanayi devrimi ile hızlanan ve önceleri sanayileşmiş ülkelerde, daha sonra da bütün dünyada hızla büyüyen kentler, büyük sorun alanları ortaya çıkarmaktadır. Kentin büyük bir nüfus kitlesi barındırması dolayısıyla, tabii çevreyi doğrudan olumsuz etkileyen bir yapısı vardır (Görmez, 2007) li yıllardan sonra görülen hızlı şehirleşme hava kirliğinin en önemli sebeplerindendir. Şehir merkezine konut sayısının fazlalığı, evsel ısıtma amacıyla kömür ve fuel- oil emisyonlarının alçak bacalardan atmosfere atılması, kullanılan yakıtın düşük kalorili, yüksek oranda kükürt ve kül içermesi, ısıtma sistemlerinde yanmanın tam olmaması gibi faktörler ile inversiyon gibi meteorolojik etmenlerin bir araya gelmesi özellikle kış aylarında şehirlerin önemli bir bölümünde yüksek düzeyde hava kirliğine sebep olmaktadır (Daştan, 2007). Türkiye de hava kirliliği, 1950 li yıllarda başlayan ve özellikle 1960 lardan beri hız kazanan şehirleşme hareketleri ile yakından ilgilidir. Hızlı ve plansız şehirleşmeye bağlı olarak; bir taraftan evsel ısınma kaynaklı kirleticiler, diğer taraftan endüstriyel kökenli ve motorlu taşıtlara ait kirleticiler, şehirlerin ve dolayısıyla coğrafi bölgelerimizin atmosferini hızla kirletmişlerdir (Garipağaoğlu, 2003). Isınmadan kaynaklanan hava kirliliğini azaltmada konutlarda kaliteli yakıt yakmak son derece önemlidir. Çevreye zarar vermeyen kömür seçimi, yüksek kükürtlü fueloil den kaçınmak, doğal gaz kullanımını yaygınlaştırmak gibi tercihler hava kirliliğini azaltmaya yönelik eylemlerden bazılarıdır (Özey, 2009). Ayrıca kentlerin altyapı sorunu ile düzensiz yerleşim ve doğal hava koridorlarını (rüzgar kanallarını) kapayan yapılaşma da, hava kirliliği sorununa neden olabilmektedir (Yıldız vd., 2005).
32 17 Motorlu araçlardan kaynaklanan hava kirliliğinin önlenmesi içinse, motorlu taşıt egzoz denetimlerinin yaygınlaştırılması ve motorlu taşıtların üretim aşamasında yeni ve çevreye uyumlu teknoloji ile donatılmalarının sağlanması gerekmektedir. Ayrıca kurşunsuz benzin kullanımı şarttır (Görmez, 2007). Türkiye de kentlerimiz, büyük kasabalarımız, hemen her kış mevsiminde insan sağlığını olumsuz etkileyen hava kirliliği sorunu ile karşı karşıyadır. İzmit ilimizde hava kirliliği tehlikeli boyutlardadır li yılların sonunda kent, dünyada çevre kirliliğinden en çok etkilenen büyük 25 yerleşim birimleri arasında 10. sırada bulunmaktaydı (Güney, 2004:107) Endüstrileşme 17. yüzyılın sonlarına doğru çevre kirliliği canlı yaşamını tehdit etmeye başlamıştır. Bunda sanayi devriminin etkisi kaçınılmazdır. Kalkınmanın en önemli belirtisi olan sanayileşme ayrışmayan ve yeniden değerlendirilemeyen atıkların çoğalması çevre kirlenmesine neden olmaktadır. Birçok ülkede çevre sorunları kimya sanayi, tarım sanayi ve enerji üretimi sonucu ortaya çıkmaktadır (Daştan, 1999). Sanayiden kaynaklanan hava kirliliği ise, sanayi tesislerinin kuruluşunda yanlış yer seçimi, çevre korunması açısından gerekli tedbirlerin alınmaması (baca filtresi, arıtma tesisi olmaması vb.), uygun teknolojilerin kullanılmaması, enerji üreten yakma ünitelerinde vasıfsız ve yüksek kükürtlü yakıtların kullanılması gibi sebeplerden oluşmaktadır (Çevre ve Orman Bakanlığı [ÇOP], 2004). Sanayiden kaynaklanan hava kirliliğinin önlenmesi içinde sanayi tesislerinde temiz teknolojilerin kullanılması ve baca gazı arıtım teknolojilerinin kullanılması gerekmektedir. Eskimiş teknolojinin kullanılmakta olduğu tesislerin modernizasyonu ve temiz yakıt kullanımı zorunlu hale getirilmelidir. Ülkemizde sanayi kuruluşlarının ancak? 6.3 ünün çevre kirliliği oluşturmayacak önlemleri tam olarak aldığı, havayı kirletmediği bir araştırmayla belgelenmiştir. Bu yüzde son derece küçüktür (Görmez, 2007). Türkiye de hava kirliliğine sebep olan endüstri türleri; enerji, gübre, demir-çelik, şeker, çimento, petrokimya ve metal endüstrisi olarak sıralanır. Ülkemizde atmosfere en çok kirletici; enerji santrallerinden, özellikle kömürlü enerji santrallerinden bırakılmaktadır (Ural, 1995).
33 18 Türkiye de sanayinin yoğunlaştığı bölgelerde yüksek düzeyde hava kirlenmesi gözlenmektedir. İstanbul Kocaeli arası, İzmir, Sakarya, Eskişehir, Zonguldak, Karadeniz Ereğlisi, Karabük, Bartın, Hereke, Kırıkkale, Samsun, Murgul (Artvin), Çukurova sanayi tesislerinin yoğunlaşmasına bağlı olarak hava kirliliğinin süreğenleştiği (kronik, müzmin) yerlerdir. Ankara, Kayseri, Erzurum, Elazığ, Diyarbakır ve Gaziantep ise daha az yoğunlukta sanayi kuruluşuna sahip olmalarına karşın, hava kirliliğinden etkilenen kentlerimizdir (Güney, 2004:106). Önemi bütün dünyada son yıllarda fark edilen (metan dışı) organik gaz ve buhar emisyonları, Türkiye'de en fazla pamuklu tekstil, deri, metal döküm ve hurdaişleme, otomotiv ve boya sanayilerinde bol miktarda organik madde ve solvent kullanımı ile benzin/motorin satışlarından, araçların depo kapaklarından, krank ve motor yağı buharlarından kaynaklanmaktadır. Halihazırda uçucu organik bileşikler (UOB) emisyonları en fazla sanayi sektöründen kaynaklanıyor gibi görünse de gelecekte ekolojik tekstil üretimine geçileceği düşünüldüğünden, ulaşımdan kaynaklanan UOB payının %20 den %40 lara ve sanayi proses emisyonları payının da %80 den %60 lara doğru inmesi beklenmektedir (Türk Çevre Vakfı [TÇV], 2003:35). Büyük şehirlerin bir sanayi şehri olmaya devem etmesi son derece yanlıştır. Bu yüzden, son yıllarda şehirlerin içerisinde bulunan sanayi tesisleri, şehir dışına taşınmaktadır. Tabi ki bu kirliliğin önlenmesi için kesin bir çözüm değildir. Üretim halindeki tesislerin doğru bir şekilde çalıştırılması gerekmektedir (Özey, 2009) Hava Kirliliğinin Çevreye Etkileri Atmosferin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerinin bozulmasıyla ortaya çıkan hava kirliliğinin; insan yaşamı, bitki ve hayvanlar, iklim, su ve toprak ayrıca tarihi, sanatsal ve kültür toprakları üzerinde olumsuz etkileri vardır (Yıldız vd., 2005). Bilimsel araştırmalar hava kirliliğinin, ölümle sonuçlanan çeşitli hastalıklara yol açtığını ortaya koymuştur. Hava kirliliğine sebep olan gazlardan oluşan, havadaki küçük zerrecikler, solunum yoluyla kolayca insanların vücutlarına girer. Astım, nefes darlığı, kalp hastalıkları ve en önemlisi de akciğer kanseri gibi hastalıklara neden olur. Dünya sağlık örgütünün araştırmasına göre, 2020 yılına dek, hava kirliliği tüm dünyada 8 milyon insanın ölünme neden olacağı belirtilmektedir (Özey, 2009).
34 19 Hava kirliliğinin bitki ve ağaçlar üzerindeki zararlı etkileri genelde yapraklar üzerinde olmaktadır. Asit yağmuru biçiminde toprağa ulaşan kirleticiler, bitki dokusunu bozmakta, toprağın verimliliğini azaltmakta ve tarımsal üretimin azalmasına neden olmaktadır (Keleş, 1997). Hava kirlenmesi insanların yanı sıra hayvanların sağlığını da etkilemektedir. Hava kirliliğinin hayvan ölümlerine sebep olduğu kirliliğin yoğun bir şekilde yaşandığı birçok ülkede resmi kayıtlara geçmiştir (Karpuzcu, 2009). Hava kirliliğiyle değişime uğrayan atmosfer koşulları iklimi etkilemektedir. Kentlerde ısınma, ulaşım ya da endüstriyel etkinlikler nedeniyle artan enerji ihtiyacı, daha fazla yanmayı gerektirmekte, kentlerdeki ısı ortalaması, kırsal kesimlerdekinin çok üstünde olmaktadır Kükürt içerikli yakıtların yakılması sonucunda oluşan ya da kimyasal endüstri kuruluşlarından yayılan kükürt oksitler atmosferdeki nem ile birleşerek sülfüroz aside dönüşmekte ve eşyanın bozulmasına neden olmaktadır (Keleş, 1997). Atmosfer ortamındaki kirleticiler ile buradan yere ulaşan kirleticiler, su (deniz, göl, akarsu, yer altı suyu) ve toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerinin değişmesine ve bu ekolojik sistemlerin doğal dengesinin bozulmasına neden olmaktadır (Yılmaz vd., 2005:121) Hava Kirliliğinin Önlemesi ve Azaltılabilmesi İçin Alınabilecek Tedbirler Sanayi tesislerinin bacalarına filtre takılması sağlanmalı. Evleri ısıtmak için yüksek kalorili kömürler kullanılmalı, her yıl bacalar ve soba boruları temizlenmeli. Pencere, kapı ve çatıların izolasyonuna önem verilmeli. Kullanılan sobaların TSE belgeli olmasına dikkat edilmeli. Doğalgaz kullanımı yaygınlaştırılarak, özendirilmeli. Kalorisi düşük olan ve havayı daha çok kirleten kaçak kömür kullanımı engellenmeli.