TÜRKİYE’DE KAĞIT-KARTON ÜRETİM VE TÜKETİMİTÜRKİYE’DE KAĞIT-KARTON ÜRETİM VE TÜKETİMİ
Kâğıt sanayiinin temel hammaddesi durumundaki selüloz, iğne yapraklı ve geniş yapraklı orman ağaçlarının gövde ve dallarından, hububat, tütün, haşhaş, ayçiçeği, kamış, pamuk, esporta, jüt, kendir, kenaf gibi yıllık bitkilerin sap, tohum ve yapraklarından elde edilmektedir. Kâğıt-karton sanayi açısından özellikle iğne yapraklı orman ağaçlarının ayrı bir önemi bulunmaktadır. Ülkemiz kamu sektöründe ana hammaddeyi kâğıtlık odun başta olmak üzere sap, saman, göl kamışı, linter, kendir, atık kâğıt ve selüloz, özel sektörün hammaddesini ise sap saman, atık kâğıt ve ithal selüloz oluşturmaktadır.
Seka A.Ş.’nin tüm kâğıt türlerine yönelik olarak yıllık 1,5-1,8 milyon m3’e varan kâğıtlık odun ihtiyacının neredeyse tamamı Orman Genel Müdürlüğü’ne (OGM) bağlı Devlet Orman işletmelerince karşılanmakta, ancak köknar-ladin cinsi odun açığı zaman zaman ithalatla kapatılmaktadır. Ülkemizde kâğıtlık odun üretimine yönelik orman işletmeciliği bulunmamaktadır. Ancak 1998 tarihli “Ağaçlandırma Yönetmeliği“ ile 1989 tarihli “Ağaçlandırma Fonu Yönetmeliği“nde 1996 yılında yapılan değişiklik kapsamında özel ağaçlandırma projelerine sınırlı da olsa olanak ve teşvik sağlanmıştır.
Kâğıt-karton üretiminde değişik oranlarda yıllık bitki selülozu kullanmak mümkündür. Yıllık tahıl üretiminin 25.000.000 tonun üzerinde olduğu ülkemizde, gerek kuraklık gerekse kısa saplı buğday üretiminin yaygınlaşması nedeniyle zaman zaman yıllık bitki temini zorlaşmaktadır. Halen özel sektör hammadde ihtiyacının %11’ini, kamu sektörü ise %7’sini yıllık bitkilerden karşılamaktadır. Göl kamışı, Türkiye’de sadece Afyon-Çay ilçesinde kurulu bulunan Seka A.Ş. işletmesinde kullanılmaktadır. Ülkemizde göl kamışı potansiyeli yıllık 100-150 bin 23 ton olmasına karşın, nakliye maliyeti nedeniyle yılda ortalama 30-40 bin ton göl kamışı selüloz hammaddesi olarak tüketilmektedir.
Üretilen kâğıt ve kartonlar, kullanıldıktan sonra eski kâğıt, atık kâğıt, hurda kâğıt, kırpıntı kâğıt, toplama kâğıt veya geri dönen kâğıt olarak adlandırılmaktadır. Atık kağıdın kullanımındaki en önemli unsur, temizlik ve tasnif edilmiş olması durumudur. Sektörde %100 atık kâğıt kullanılarak elde edilen pek çok ürün bulunmaktadır. Hemen hemen tüm kâğıt-karton türlerinde değişik oranlarda atık kâğıt kullanılmaktadır. Ambalaj kağıdı ve karton türlerinde atık kâğıt kullanımı %100’e kadar çıkabilmektedir. Kullanılan kâğıtların geri kazanma oranı Almanya’da %70 dolayında iken, Türkiye’de bu oran halen %34,5 dolayındadır. Kâğıt ambalaj malzemeleri genellikle baskı ve etiketleme yoluyla doğrudan ambalajlamada nihai ürün olarak kullanılmakla birlikte, gerek kâğıttan torba, poşet yapımı gerekse kartondan ve oluklu mukavva kâğıtlarından kutu üretimi ekstra bir üretim prosesi gerektirmekte, bu durumda da ambalaj kâğıtları ambalaj malzemelerinin hammaddesi konumuna gelmektedir. Bazı ambalaj kağıdı üreticileri sadece ambalaj malzemelerinin hammaddesini (kağıdı) üretirken, bazıları entegre tesislerinde kağıdı işleyerek nihai ambalaj malzemesi haline getirmektedirler. Ülkemizde, kağıdı hammadde olarak kullanarak, değişik ebatta baskılı, etiketli ambalaj malzemesi üreten pek çok tesis bulunmaktadır. Ayrıca, farklı sektörlerde üretim faaliyetinde bulunup, nihai kullanıcı durumunda bulunan bazı tesisler de kağıdı hammadde olarak kullanıp, ihtiyaçlarına yönelik olarak ambalaj malzemesi üretebilmektedirler.
Batılı ülkeler ambalaj normları ve standartları geliştirerek atıkları azaltma yoluna giderken, diğer taraftan da ambalaj atıklarını toplayıp yeniden sanayiye kazandırma konusunda yoğun emek ve para harcamaktadırlar. Bu konuda ilk düzenleme “Alman Ambalaj Yönetmeliği” kapsamındaki “Yeşil Nokta”; 1 Ocak 1993 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren Almanya’daki tüm ambalajların geri alınması ve işlenmesi zorunluluğu söz konusu olmuştur. Yeşil Nokta, ürün ambalajının ekolojik yönden uygunluğunu gösteren bir işarettir. Satış ambalajının üzerindeki Yeşil Nokta tüketiciye o ambalajın yeniden kullanılabileceğini veya geri dönüşümünün yapılabileceğini göstermektedir. Almanya’ya ambalajlı mal satan her ihracatçı, malın ambalajının geri alınmasını garanti etmek zorundadır. Eğer bunu sağlayamıyorsa ambalajların geri toplanması için kurulmuş olan şirketlerle anlaşıp Yeşil Nokta lisansı almak zorundadır.
Kağıt tüketimi bir ülkenin sosyal, kültürel ve endüstriyel gelişmesi ile yakından ilgili olup, kağıt karton tüketimi bir uygarlık ölçüsü olarak kabul edilebilmektedir. Ülkemizdeki kağıt tüketimi üretim ve ithalattaki artışa paralel olarak artmaktadır.