Barzaninin Türkiye ziyaretinin arka planı / Mustafa Peköz | Yazılar
BARZANİ’NİN DİYARBAKIR ZİYARETİ’NİN ARKA PLANI
Güney Kürdistan Başkanı Mesut Barzani’nin 21 yıl sonra, Kürtlerin başkenti olarak kabul gören Diyarbakır’a gelmiş olmasının politik yankıları beklenilenden çok daha yüksek oldu. 37 yıldır ülkesinden uzak olan Şıvar Perver’in de Barzani’ye eşlik etmesi, kamuoyunda gezinin sosyal ve politik önemini arttırdı.
Suriye’de politik kaosun derinleştiği, Kürtlerin politik pretijinin arttığı bir dönemde, Barzani’nin Diyarbakır’a gelişi, sadece iç politikada değil, aynı zamanda bölgesel ve uluslararası güçler tarafından da dikkatle izlendi. Erdoğan’ın Barzani’yi Kürdistan bölge yönetimi başkanı sıfatıyla davet etmiş olması, Türk devletinin varlık nedeni olan ‘kırmızı’ çizgilerin fiilen bittiğini gösterir. Türk devleti, yıllarca yok hükmünde saydığı Güney Kürdistan’ı tanıdığını resmen ilan etti. Aynı şekilde Rojava/Batı Kürdistan’nın statüsünü de fiilen kabullendi. Tartışmaya başlanan bir nokta da, Güney ve Batı Kürdistan varsa ve bu artık kabul görüyorsa, bunun Kuzey’i ve Doğu’su ne olacak? Sanırım bölgesel ilişkilerdeki gelişmeler ve özellikle devletle ile PKK arasındaki politik ilişkilerin gücü ve dengesi Kuzey Kürdistan’ın statüsünün berilenmesinde belirleyici faktör olacaktır.
Bunlar sorunun bir yanını oluşturuyor. Ancak Barzani’nin ziyaretinin bunların çok ötesinde önemli mesajlar içeriyor. Hewler-Ankara ilişkilerinin geleceği bakımından oldukça önemsenen bu ziyaret, bölgesel güç ilişkileri bakımından önemli ip uçları veriyor. Ayırıca KDP ve AKP gibi iki farklı iktidar gücünün geleceği bakımından da önemseniyor. Bölgesel ilişkilerde bir kısım farklılıklar olmasına rağmen, ortak çıkarların ön plana çıkartılması esasen benimsenmiş bir politika olarak yansıdı. İki iktidar gücünün üzerinde anlaştıkları önemli bazı noktaların ön plana çıkması, ziyaretin görünen yansımalarından çok, görünmeyen arka plan politikalar daha fazla tartışılacaktır.
Barzani’nin gelişi, hem Türkiye ile Güney Kürdistan arasındaki stratejik ilişkiler, hem de Ortadoğu denklemi bakımından bir kaç önemli noktada değerlendirmek mümkün.
Kürdistan Türkiye’yi kurtarır mı?
Birincisi, ABD ile Rusya Suriye’nin geleceği konusunda anlaşmış durumdalar. Türkiye’nin Suriye politikası çöktü ve bugünkü sürecin dışında tutuldu. Yeni süreç, Türkiye’nin Ortadoğu denkleminde beklenilen düzeyde söz sahibi olamayacağını gösteriyor. İran-ABD yakınlaşması, aynı zamanda İran’ın Ortadoğu politikasında artan gücünü, Türkiye’nin ise hızla gerileyen pozisyonunu ortaya koyuyor. Devlet, jeopolitik gücü zayıflayan bir Türkiye’yi çok daha büyük sorunlar beklediğini de görüyor. Bu bakımdan Ortadoğu’da oynanan oyunun bir parçası olmaya devam etmek için zorunlu olarak bazı yeni politikalar devreye koymaya başladı. Bunun en önemli halkası ise yıldızı yükselen Kürdistan’dır. Bunun somutlaşmış ifadesi ise bugün için Güney Kürdistan’dır. Ortadoğu dengelerinde söz sahibi olan Kürtlerle ortak politikalar oluşturmak, bölgede kendine yeni bir alan açmak bakımından önemli görülüyor. İran, Irak ve Süriye ile sıfırlanan komşuluk eksenli bölgesel politikasını aşmak için Hewler üzerinden kendisine yeni bir alan açmaya çalışıyor.
Bu bakımdan ABD ve Rusya ile ilişkileri güçlü olan, bölge ülkeleri tarafından dikkate alınan Barzani’yi çok daha fazla etkilemeye yönelik bir politika devreye konuldu. Ancak Kürdistan’daki politik dengeleri belirleyen temel stratejik güçler yok sayılarak bu politikanın başarılı olma şansı da son derece zordur. Bu bakımdan Türk devletinin, politik hamlesi, kendi geleceği bakımdan önemli ama gerçekçi değil. Ayırıca, Kürdistan’ın tarihsel, toplumsal ve siyasal varlığını bütünlüklü olarak kabul etmeden attığı her adım, statükocu çizgilerin kırılması olarak kendisine geri dönüyor.
Türkiye, Güney Kürdistan’ı kurtarır mı?
İkincisi, Güney Kürdistan’ın komşularıyla olan politik ilişkilerin boyutudur. Merkezi olarak bağlı bulunduğu Bağdat yönetimi ile ilişkileri oldukça sorunludur. Kerkük başta olmak üzere, Kürdistan topraklarının % 42’si halen Bağdat’ın denetiminde bulunuyor. Bağdat ile kriz oluşturan Kürdistan topraklarının önemli enerji kaynaklarına sahip olması, mevcut rekabet ve çatışmayı çok daha fazla derinleştiriyor. Zorlamaya ve bölgesel dengelere dayanan bir birliğin çok fazla ömürlü olayacağı gibi, her an bir çatışmaya ve yeni bir savaşa dönüşme olasılığı bulunuyor.
Güney Kürdistan’ın diğer komşusu İran ile olan ilişkilerinde de ciddi sorunlar bulunuyor. İran Şii yönetimi, Güney Kürdistan Yönetimi’nin varlığını içselleştirmiş değil. Öyle ki, İran, Kandil Bölgesi gibi Güney Kürdistan topraklarının bir kısmını kendi toprakları olarak görmekte ve hak iddia etmektedir. Bugün çok yüksek bir sesle dillendirilmeyen bu sorun, politik dengelerin gelişmesine paralel olarak gündeme geleceği biliniyor. Üçüncü komşusu Suriye’nin geleceği bakımından önemli sorunlar bulunuyor. Özellikle El Nusra gibi politik İslamcı Hareketlerin, Güney Kürdistan’a yönelik saldırılara girişmesi, istikrarsızlaştırma politikasının bir başka yansımasıdır.
Böylesi karmaşık ilişkiler içerisinde, Türkiye ile oluşan bağlar çok daha stratejik olarak ön plana çıkıyor. Bir bakıma, Türkiye ile olan ilişkiler, uluslararası alana açılan bir kapı olarak görülüyor. Tahran, Bağdat ve hatta Şam ile olan olumsuzluklar dikkate alındığında, Ankara ile çok daha zorunlu olarak ön plana çıkan politik ilişkiler, stratejik bir evreye doğru ilerliyor. Bu zorunlu ilişki durumu, aynı zamanda Türkiye içinde geçerlidir.
Karşılıklı ekonomik çıkarlar
Üçüncüsü, ekonomik ilişkilerin düzeyi ve geleceğidir. Güney Kürdistan’ın komşularıyla yaşadığı sorunların en önemli etkenlerden biri de ekonomik ve ticari ilişkilerdir. Güney’in sahip olduğu enerji kaynakları onun bölgesel gücünü arttıran çok önemli bir faktördür. Küresel şirketlerin dikkati Güney’in zengin petrol yataklarındadır. ABD’nin uyarılarına rağmen, çok sayıda küresel şirket Hewler yönetimiyle ikili anlaşmalar yapmaya başladı. Güney Kürdistan Yönetimi de, Türkiye ile olan ilişkilerini kullanarak, şuan için tek gelir kaynağı petrolü uluslararası alana pazarlanmak istiyor. Türk devletiyle yakın ilişki içerisinde girmesinin belki de en önemli yanı, petrol boru hatlarının stratejik önemidir. Bu bir bakıma, bugünkü dengeler içerisinde Türkiye ile zorunlu-bağımlılık ilişkisinin bir başka biçimi olarak karşımıza çıkıyor. Ayrıca, bugünkü mevcut bölgesel ilişkiler dikkate alındığında, ticari ilişkiler bakımından da durum aynıdır.
Türkiye’nin bölgesel dış politikasının merkezine oturan Güney Kürdistan, tam bir pazar alanı olarak görülüyor. Belki petrol boru hatlarından çok daha önemli olan Güney’in iç pazarına hakim olmasıdır. Türkiye’nin Güney ile ekonmik ilişkileri yıllık yaklaşık 20 milyar dolar civarında olup, bu oran her yıl artarak devam ediyor. Türkiye gibi gelişmekte olan bir ülkenin ekonomisi bakımından önemli bir dinamik olarak görülüyor.
Ayrıca Güney Kürdistan-Türkiye ilişkisinin bir başka önemli noktası da, Güney’li iş adamlarının kişisel yatırımlarının çok önemli bir kısmının Türkiye’ye yapmış olmalarıdır. Borsa yatırımları, turizim, gemicilik, liman işletmeleri, tekstil, menkul satın alma gibi bir çok alanda Türkiye’de çok kapsamlı yatırımları bulunuyor. Özellikle Barzani ailesinden bir çok iş adamı veya siyasetçinin AKP’ye yakın iş adamlarıyla yapmış oldukları ticari ortaklıklar, arka plan ilişkilerini etkileyen bir faktörlerdir.
Rojava’ya karşı birleşmek
Dördüncü, Hewler ile Ankara’nın ortak buluşma noktası; Rojava devriminin yarattığı sarsıcı etkilerdir. Türkiye’yi politika değişikliğine iten ve Barzani’yi doğrudan Kürdistan bölge yönetimi başkanı olarak tanıtmasının temel nedeni, PYD’nin Rojava’da sağladığı başarılar ve Suriye’deki politik ve askeri güç ilişkilerini belirleyecek bir düzeye gelmiş olmasıdır. Bu gelişme hem Ankara’yı, hem de Hewleri çok ciddi oranda tedirgin etti.
Rojava’da KCK eksenli bir politik sistemin kurulma olasılığı, tahmin edilenden çok daha güçlü bir şekilde ortaya çıktı. Bu durum, Kürtler açısından yeni bir politik gelişmeyi ifade ediyor. Barzani başından beri Rojava’ya yönelik kararsız, istikrarsız ve çekinceli bir politika izliyor. Batı Kürdistan’daki politik gelişmeleri, hiç bir kaygı gütmeden, çıkarsız bir tarzda desteklemedi. Özellikle kendi politik çizgisine yakın olan partileri birleştirip bir güç haline getirerek Rojava’daki politik sürece doğrudan müdahil olmak istedi. Hewler-Ankara ortak politikası, PYD’siz bir Rojava yaratmaktı. Ancak bu politika tutmadı. Tersine halkın tam desteğini alan PYD, politik bir güç olarak Rojava devrimini örgütledi ve bugünkü başarıyı yakaladı.
Türkiye, bölgesel ilişkiler nedeniyle bu sürece doğrudan müdahele edemedi, ama El Nusra gibi politik İslamcı güçleri çok aktif olarak destekleyerek Rojava devriminin iradesini kırmak istedi ancak başarılı olamadı. Hewler’in ve Ankara’nın ekonomik ve politik baskılarına rağmen, oluşturulan Kürt Yüksek Konseyi, Rojava halkının iradesiyle özerkliğini de fiilen ilan etti. Şimdi Rojava’daki toplumsal ve politik gelişmeler, hem Türkiye, hem de Hewler bakımından çok önemli bir sorun haline gelmiş bulunuyor. Ankara, 800 km’lik bir alanda , KCK ile sınır komşusu olacak. Kürtler için yeni alternatif bir model ortaya çıkmış olması, Güney’in bugünkü yönetimini çok ciddi oranda kaygılandırmaktadır. Bir başka ifadeyle Rojava devrimi, Barzani ve Erdoğan şahsında Ankara ie Hewler’i buluşturdu. Bu iki iktidar gücü, Rojava’daki gelişmelere karşı, ‘yeni’ ortak politik kararlar aldılar.
Uluslararası ilişkilerde, bir ülkeyi ziyaret eden devlet başkanı, başbakan veya bir bakan’ın, o ülkeye gitmeden bir kaç gün önce yaptığı açıklamalar, söz konusu ülke ile olan ilişkilerin önemini ortaya koyar veya görüşmede hangi noktaların ön plana çıkacağına dair ip uçlarını verir. Barzani de, Diyarbakır’a gelmeden önce, PYD’ye yönelik yaptığı açıklamalar, bu ziyarette nelerin konuşulacağına dair önemli ip uçlarını verdi: “PYD, devrim yaptığını iddia ediyor. Kime karşı kazanılmış bir devrim? Tek yaptıkları şey rejimin teslim ettiği yerlerde söz sahibi olmak. PYD, anlaşmaya bağlı kalmadı. Silah zoru ve rejimle gizli anlaşmalarla emrivaki yaparak kendisini askeri güç ilan etti.” Bu cümlelerle Türkiye’nin Rojava politikasını desteklediği mesajını veren Barzani’yi yalanlayan ise ABD Dışişleri Sözcüsü Jen Psaki oldu: “Bağımsız bir Kürt bölgesi ilan etme çabalarından kaygı duymaktayız. Bölge oluşturmak, Suriye’nin bu bölgesindeki birçok topluluğu kapsayacak daha geniş bir kararın parçası olmalı.”
Çok açık ki, bu ziyaretin politik arka planı Rojava’dır. Erdoğan-Barzani görüşmesinin merkezinde, PYD’nin bölgede askeri ve politik bir güç olarak dengelerde belirleyici bir konuma gelmiş olması bulunuyor. Rojava’da politik gelişmelere karşı oluşan Hewler-Ankara ittifakı, Kürtler arasında çok ciddi sorunlara ve sonuçlara yol açama tehlikesini bağrında taşıyor.
Anlık söylemlerle barış gelmez
Beşincisi, barış ve demokratikleşme sürecine ilişkin yapılan değerlendirmelerdir. Hiç şüphesiz ki, Barzani’nin Güney Kürdistan Başkanı olarak ‘barış’ sürecini desteklemesi önemlidir. Başbakan Erdoğan’nın da buna vurgu yapması ciddiye alınır. Hatta bütün politik tutsakların kısa sürede dışarıda olacağına dair dolaylı bir mesaj vermiş olması, gerilimli ortamı yumuşatmaya yönelik bir adım olarak değerlendirmek mümkün. Ancak, bunların pratik bir değerinin olmadığını görmek ve anlamak gerek. Barış süreci bu tarz anlık söylemlerle yürümez. Demokratikleşmenin sağlanması, Kürtlerin ileri sürdüğü politik taleplerinin doğrudan kabul edilmesinden geçer. Şıwan’ın gelişi de, demokratikleşmenin kendisi olmaz, sadece biçimsel olup sembolük bir değeri olur.
İlginç olan demokratikleşmede kast edilen ise, hem BDP’nin, hem de PYD’nin kendisini Kürtlerin temsilcisi görmülmesinin eleştirilmesi olarak ön plana çıkmasıdır. Kürtler arasında demokratik ilişkiler tabi ki çok önemli. Bütün Kürt politik güçleri görüşlerini çok açık olarak belirtmeli, kendi örgütlerini ve kurumsal yapılarını oluşturmalıdırlar. Bunun önüne kimse engel olmalalıdır. Kürtler arasındaki ilişkiler bakımından bunun önemsenmesi gerekir.
Başka bir kaç önemli noktaya dikkat çemek gerek. Erdoğan, Kürt coğrafyasında başka partilerin oluşmasını, siyaset yapmasını istiyor. Kürt bölgesinde demokratikleşmeye bu kadar önem veren Başbakan ilginçtir, Kürtlerin hiçbir stratejik talebini kabul etmiyor. Barzani’ye bölge başkanı diyor ama 6 Kürt milletvekiliyi ve onlarca belediye başkanını cezaevinde tutuyor. Batı’da bütün anti-demokratik uygulamaları devreye sokuyor, polis devleti haline gelmiş bir iktidarla ülkeyi yönetiyor.
Peki, Erdoğan şahsında devlet, Kürt bölgesinde ne yapmak istiyor? Kürtlerin ana güvdesini oluşturan ve pratik bakımdan Kürt toplumunun stratejik gücü olan BDP’yi çok yönlü bölmek. Bölünen bir BDP, güç olmaktan çıkarsa yeni alternatifler ortaya çıkabilir. Bugünkü Kürt partilerinin pek etkili olmayacağı biliniyor, bu bakımdan Barzani KDP’sinin Kuzey Kürdistan kolunun yaratılması hedefleniyor. Tutar mı bilinmez ama uygulanmak istenen ciddi bir plandır. Barzani’nin bu sürece bu aktif olarak katılmış olması, Şıwan’ı da birlikte getirmesi, bu projenin bir parçasıdır. İthal bir KDP’nin kurulması etkili olur mu bilinmez ama böylesi bir çalışmanın temel dinamikleri de, BDP içerisinde çıkartılacaktır. Eğer politik zemin uygun olursa, BDP içerisinde Barzani’ye yakın bazı güçlerin bu sürece dahil olması, süpriz sayılmamalıdır.
Kürtler arası gerilimler
Ayrıca, Barzani kendi iktidar gücüne karşı kimseyi konuşturmazken, PYD ve BDP’ye yönelik eleştiriler yapması pek içten bir politika olmadığı açık. Güney’de PKK’ye yakınlığı ile bilinen Demokratik Çözüm Partisi’ne yönelik baskılar, tutuklanmalar biliniyor. Örneğin Demokratik Çözüm Partisi’nin Hewler’de büro açmasına neden izin verilmez? Ya da PYD Eş Başkanı Salih Müslim’in girişine izin verilmemesi, hangi demokratik ölçülere göre alınan bir karar? Kürt coğrafyasının çok önemli bir kısmını halen hegomanyası altında tutan bir devletin Başbakanı’nın her çağrısına uyup gelen Barzani, Türkiye için bütün ekonomik ve politik olanaklarını kullanıyor. Ama Rojava savaşında oğlunu kaybetmiş Müslim’in Güney’e girişine izin verilmedi. Bunlar hangi gerekçelerle açıklanabilir? Tek bir açıklaması var; kişisel çıkar ilişkileridir.
Hiç şühpesiz ki, PYD’nin ve BDP’nin yanlışlıklarını, hatalarını ve hatta anti demokratik uygumaları varsa eleştirmek bir sorumluluktur. Ancak mesele bunun çok ötesinde, politik çıkarlar sürece yön veriyor. Kürt Ulusal Konferansı’nın sürekli ertelenmiş olmasının politik arka planı, Türkiye ile Güney Kürdistan arasında oluşan ve bugün giderek çok belirginleşen stratejik ittifaktan kaynaklanıyor.
Bu bakımdan Barzani’nin Kürdistan Bölge Yönetimi Başkanı sıyfatıyla Diyarbakır’a davet edilmesi, 400 gencin evlilik törenine katılmasının çok ötesinde, politik hesapların yapıldığı bir ziyarettir. Umarım bu ziyaret, Kürtler arasında yeni sorunlara yol açmaz. Kürtler, 21.yüzyılın politik dengeleri içerisinde önemli bir stratejik güç olma fırsatını yakaladılar. Bu fırsat, kişisel ekonomik ve politik çıkarlara heba edilmemelidir.
Bölgesel güçlerle zorunlu politik ve ekonomik ilişkiler olur, bu bir bakıma kaçınılmazdır. Fakat egemenlerin politik dümen suyuna girilmeden stratejik çıkarlar esas alınarak ilişkiler geliştirilmelidir.m
Barzani de ‘yaşasın Kürt ve Türk Halkının Kardeşliği’ dedi. Olması gereken budur. Ancak ‘Halkların Kardeşliği’nin yani politik kardeşliğin eşit koşullarda sağlandığını da unutmamalıyız. Umarım Barzani’de unutmaz.