Polisiye Roman Yazmak İçin Uyulması Gereken 20 Kural
Polisiye edebiyat araştırmacısı ve yazar S.S. van Dine "Polisiye roman yazmak için uyulması gereken 20 kural"ı şöyle sıralıyor:
1 - İpuçları okuyucudan saklanmamalı, okuyucu ile dedektife eşit imkânlar sağlanmalı.
2 - Suçlunun dedektife oynadığı oyunların haricinde okuyuca akıl karıştırıcı fazladan oyun yapılmamalı.
3 - İşin içine aşk girmemeli. Asıl konu bir suçluyu adalete teslim etmek olmalı.
4 - Asıl suçlu, dedektif çıkmamalı.
5 - Suçlu, akıl yürütme ile bulunmalı, Tenten'in yaptığı gibi tesadüfen değil.
6 - Bir dedektif ipuçlarını toplamalı, analiz etmeli ve çözmeli.
7 - Mutlaka bir cinayet olmalı, 300 sayfada cinayetten az bir şey anlatmak okuyucunun çabasına saygısızlıktır.
8 - Suçlar doğal yoldan çözülmeli. Fal baktırmak, ruh çağırmak, kristal küre döndürmek gibi paranormal yöntemler sayılmıyor.
9 - Kahraman sadece bir dedektif olmalı, birden çok dedektif, okuyucuya haksızlık ve 1. ile 2. maddeye ihanettir.
10 - Suçlu, hikâyede önemi olan biri olmalı, okuyucu tarafından tanınmalıdır.
11 - Katil, uşak çıkmamalıdır. Bu en çaresiz yazarların yöntemidir.
12 - Kaç suç işlenirse işlensin, tek bir suçlu olmalıdır.
13 - Gizli örgütlerin ve mafyanın dedektif öykülerinde yeri yoktur.
14 - Suç ve araştırma, bilim-kurgu sınırlarına girmemeli, mantıklı olmalıdır.
15 - Gerçekler hep göz önünde olmalıdır. Okuyucu kitabı bir kere daha okursa, finalden önce de her şeyin yerli yerine oturduğunu görebilmelidir.
16 - Bir polisiye uzun betimlemelere, edebi karakter çalışmalarına yer vermemelidir. Bunlar heyecanı düşüren etkenlerdir.
17 - Profesyonel bir suçlu, suçluluk hissi duymaz, polisiye romanlardaki suçlular da duymamalıdır.
18 - Polisiye romandaki suç asla kaza veya intihar çıkmamalıdır. Okuyucunun kalbini kırmamak için suçun dahiyane şekilde önceden planlanmasına özen gösterilmelidir.
19 - Suçun arkasındaki sebepler kişisel olmalıdır, uluslararası komplolar ya da sadece para sebebiyle işlenen suçlar ucuz numaralardır.
20 - Aşağıda sayılacak durumlar ve objeler, kendine saygısı olan bir yazar tarafından asla kullanılmamalıdır. O kadar çok kullanılmışlardır ki, türün sevenlerine çok aşinadırlar, yazarın orijinalliğine büyük zarar verirler:
a) Suç mahallinde bırakılan sigaranın markası ile suçluyu tanımak.
b) Suçluyu korkutmak için kullanılan sahte ruh çağırma seansları.
c) Parmak izleri.
d) Suçluya havlamayan ve içeriden biri olduğunu ortaya çıkaran köpek.
e) Suçlu zannedilen kişinin, şeytanî ikizinin suçlu çıkması.
f) Bayıltıcı şırınga.
Gülseren Yağız - özel Mesaj gönder
Camilla Läckberg’den Polisiye Okulu 1: GENEL KURALLAR
Polisiye roman denen zanaata genel bir bakışla başlayalım. Evet, polisiye yazarlığı gerçekten de bir zanaattır. Doğuştan sahip olmanız gereken özel yetenekler falan gerektirmez. Elbette temel bir yazma yeteneğiniz olmalı ama onun ötesinde polisiye roman yazmak doğru araçlar kullanarak ve çok çalışarak öğrenebileceğiniz zanaattan başka bir şey değildir.
O yüzden, eğer arzu ettiğiniz şey buysa; bir an önce oturup yazmaya başlamalısınız.
Olay örgüsü nasıl kurulur?
Önce “Polisiye roman nedir?” sorusuna cevap aramak daha doğru gibi geliyor bana. Polisiye roman konusunda yazılmamış ama çok önemli bazı kurallar olduğunu söyleyebilirim.
1. Dedektifin kullandığı bütün ipuçları okura da açık olmalı.
2. Katil okura hikayenin başlarında tanıtılmalı. Kkatil olarak değil elbette.)
3. İşlenen suç ciddi bir şey olmalı. Yan komşunun lalelerini çalan birinin işlediği cürüm kimseyi pek alakadar etmez.
4. Çözüm romanın sonunda “tak” diye okurun karşısına çıkmamalı, oraya aşama aşama gelinmeli.
5. Bir değil en az birkaç şüpheli olmalı ve finalde cinayetin onlardan biri tarafından işlendiği ortaya çıkmalı.
Elbette bu kuralların hepsine birden kesin surette uymanız gerektiğini söylemiyorum, içlerinde serbestçe hareket edebilir bazılarını kendinize uyarlayabilirsiniz. Öte yandan bu kuralların denenmiş ve gayet işe yarar şeyler olduğunu baştan kabul etmekte yarar var.
Kabul edilebilir bir başlangıç noktanız olması çok önemli, daha sonra buradan hareketle olay örgüsünü adım adım kurabilirsiniz. Deneyimli bir yazar masaya oturup kafasındaki hikayeyi doğrudan yazmaya başlayabilir ama bir çaylak, işini kolaylaştırmak için önce sinopsis, yani özet yazmalı.
İyi bir özette dört unsur mutlaka yer almalı: Katil, Sebep, Yöntem ve Fırsat Anları…
Yazar olarak, cinayeti kimin işlediğini, onu buna yönelten sebepleri, eylemi nerede, ne zaman, nasıl gerçekleştirdiğini, bunun için eline geçen fırsatları bilmek zorundasınız. Bunu biliyorsanız; özetinizi hızla yazmamanız için bir sebep kalmaz. Dolayısıyla önce zihninizde tüm olup bitenleri netleştirmelisiniz, böylece devamında ince işe girişebilir yani okura çeşitli tuzaklar kurmak konusunda ustalığınızı geliştirebilirsiniz.
Dilediğiniz bir polisiye romanı alıp okuyun ve iki sayfalık özetini çıkarın. Daha önce okuduğunuz bir kitabı secçerseniz, daha iyi olur, böylece ilkinde dikkat etmediğiniz ayrıntıları yakalama fırsatı bulabilirsiniz. Özet için de size gereken tam olarak budur; ayrıntılar. Özet çıkarırken dört temel unsuru eklemeyi sakın unutmayın.
Aşağıdaki verileri kullanarak üç farklı sinopsis yazın.
Katil: Katil orta yaşlı bir kadın. Hayattan zevk almayı biliyor.
Sebep: Para. Kocasının bir metresi var ve adam karısından boşanıp onunla evlenmek istiyor. Bu da kadının bütün bu zenginlikten, rahat hayattan bir anda vazgeçmesi gerekeceği anlamına geliyor.
Yöntem: Arsenik. Adamı yemeğine zehir katarak öldürüyor.
Fırsat Anları: Altı ay içinde yaşanacak an ve durumları belirleyecek olan sizsiniz.
Farklı kişiler ve yöntemlerle farklı cinayet kurguları yaratın ve onları dört temel unsuru içiren kısa özetler haline getirin. Bunu bir oyun sayın ve hayal gücünüzü tamamen serbest bırakın.
Camilla’ya göre polisiye roman türünü temellerinden sarsan iki roman
1. Dennis Lehane’den Shutter Island (Zindan Adası)
2. Patrick Süskind’den das Perfume (Koku)
Polisiye roman yazma teknikleri üzerine daha ayrıntılı okumalar için kitaplar
1. Stephen King, On writing: A Memoir of the Craft (Yazmak Üzerine)
2. Isobel Lambot, How to Write Crime Novels
3. Sue Grafton, Writing Mysteries
4. Shannon O’Cork, How to Write Mysteries
Egoist Okur'dan alıntı.
Camilla Läckberg’den Polisiye Okulu 2: İSKELET
Umarım artık polisiye romanın temel olay örgüsünü kurmanın hiç de sandığınız kadar karmaşık bir iş olmadığını görmüşsünüzdür. Hikayeyi zenginleştirmek için eklediğiniz ayrıntıları çıkaracak olursanız, her şey aslında bir katil, bir sebep ve bir -veya iki- “modus operandi” yani uygulamadan ibaret sayılabilir. Şimdi bu iskeleti alıp üzerine biraz et ve kan ekleyelim. Ve elbette buna en yaşamsal bölümden başlayalım…
Okurlarını sıkmaktan ölesiye korkan bir polisiye yazarının hüneri burada gizlidir aslında. Gerilimi yaratmak için kullanabileceğiniz birkaç küçük numara da vardır:
Olayların geçtiği yerleri değiştirmek
Her şeyi ama her şeyi değiştirebilirsiniz, şehri, ülkeyi, kültürü… Sadece coğrafi farklılıklardan söz etmediğimi herhalde anlamışsınızdır. The Preacher adlı romanımda, Hulth Ailesi’ni ikiye bölmüştüm. Ailenin bir kolu büyük bir malikanede yaşarken, diğer kolu hayatını yoksulluk içinde sürdürüyordu. Buz Prenses’teyse, hikayenin bir bölümünün Göteborg’da geçmesi bana uygun göründü. Bazı karakterler orada yaşayacaktı. Böylece ben bölümler arasında geçiş yaparken çevresel farklılıklardan yararlanarak gerilimi artırabilecektik.
Dış dünyalar için yaptığınızı, iç dünyalar için de yapmak
İç dünya denildiğinde akla ne gelir? Elbette karakterlerin fikirleri, hisleri, mizaçları… Bunun için olayları farklı karakterlerin gözünden görmeye çalışmalısınız. Ben bunu çok sık yapıyorum. Buz Prenses’te de, The Preacher’da da cinayeti hemen her sahnede başka bir karakterin gözünden yorumlamayı denedim. Böylece romanlarım tempo ve ton kazandı…
İlgiyi dağıtmak için ortaya birkaç tuzak atmak
Bunun birkaç yolu vardır. Bir tanesi cinayet işlemek için ne sebebi ne de imkanı olan, üstelik tamamen masum görünen bir karakter yaratmaktır. Şu eski “katil genellikle en az şüphelendiğiniz kişidir” klişesine göre okuyucu bu karakterin katil olduğuna neredeyse emin olur ve bunu kanıtlayacak bir ipucu bulabilmek için adeta avcı gibi kitaptaki hiçbir ayrıntıyı kaçırmamaya çalışır.
Bir diğeri, aleyhine birçok kanıt bulunan bir karakter yaratmaktır. Okurun şüphesi aniden aslında cinayetle hiç mi hiç ilgisi olmayan ama diyelim ki evlilik dışı bir ilişki veya benzeri bir sebepen ötürü yalan söylemek zorunda kalan, bu yüzden de suçluymuş gibi görünen bu kişi üzerinde yoğunlaşır. Seçenekler sınırsız… Belki bir karakter bir cinayet girişiminin kurbanıdır, polis de onu öldürmeye çalışan kişiyi arıyordur. Ama işe bakın ki söz konusu kurban aslında tam da aranan esas katil olabilir. (Agatha Christie’nin On Küçük Zenci adlı romanını okumanızı hararetle tavsiye ederim. Hikayenin ortasında okur bir karakterin öldüğünü öğrenir ama finalde esas katilin o olduğu ortaya çıkacaktır.)
Birkaç farklı şüpheli
Görüyorsunuz, okurun dikkatini başka yönlere kaydırabilmek için hayal gücünüzün izin verdiği her şeyi yapabilirsiniz. Hikayenizde cinayeti işlemesi için yeterince sebebi varmış gibi görünen en az birkaç karakter yaratmanız kesinlikle iyi olur. Elde sadece tek şüpheli varsa, romanınızın ne kadar sıkıcı olduğunu düşünsenize.
Üstü kapalı imalar
İşte size gene çok etkili bir araç. Neyi mi kastediyorum, okura karakterlerinizden birinin bir sırrı olduğunu hissettirmenizi. Okur bu sırrın ne olduğunu bilmeyebilir, dahası sırrın cinayetle ilgisi de olmayabilir ama her durumda bununla ilgilenecektir. Pratikte yaptığınız aslında okurla ufacık bir bilgi kırıntısı paylaşmaktır.
Acaba şimdi ne olacak?
Şahsen en sevdiğim numara. Romanızın bir bölümünü soluk kesen bir finalle bitirmek için şahane bir yol. Neyi kastettiğimi açıklamak için televizyon dizilerinden örnek vereyim. Televizyon dizilerini her hafta izlenir kılmak için senaristler sürekli yeni tuzaklar icat etmek ve bölüm finallerine bu tuzakları yerleştirmek zorundadır. Siz de aynısını yapabilirsiniz. Böylece okur bir sonraki bölümü okumak için içinde şiddetli bir arzu duyacaktır. Diyelim ki esas karakter hayati önem taşıyan bir şey keşfetti. O bölümü tam da bu keşif sırasında bitirmeli, okura kahramanınızın ne bulduğunu hissettirmemeli, böylece merak unsurunu ayakta tutmalısınız. Başka bir örnek bulalım… Sözgelişi kahramanınız kendini zor bir durumun tam ortasında buldu. Okur onun bu durumdan kurtulup kurtulamayacağını merak ederken siz hain yazar olarak hikayenin başka bir bölümünü anlatmaya başlarsınız. Nasıl yapacağınız tamamen hayal gücünüze kalmış. Ama “Acaba şimdi ne olacak?” sorusu polisiye roman için vazgeçilmezdir. Tabii bu soruları sordurduğunuz bölümlerin arasına daha hafif, daha renkli sahneler sıkıştırarak okura soluk alma, bir parça dinlenme imkanı da tanımalısınız.
Bir Agatha Christie romanı alıp iki kere okuyun. İkincisinde artık katilin kim olduğunu ve hangi ipuçlarını bulacağınızı bildiğiniz için, Christie’nin bütün ipuçlarını nasıl zarif bir şekilde yerleştirdiğini üstelik onları bütünüyle açık ve anlaşılır kıldığını görebilirsiniz.
Dört dosya kağıdı alıp her birine dört paragraf yazın. Her biri “Acaba şimdi ne olacak?” sorusuyla bitsin. Durumları ve kişileri farklılaştırın. Bu dört paragrafın birbiriyle alakası olması gerekmez.
Bir kadının kızıyla alışverişe gitmesini anlatın. Bunun için sekiz farklı kişi seçin ve olayların her biri dört farklı mekanda geçsin. Ülkeyi değiştirin, kültürü, dönemi yahut neyi isterseniz onu değiştirin. Böylece aynı olayın farklı mekanlar ve durumlarda nasıl farklı sonuçlanacağını göreceksiniz. Bu, üslubunuzu geliştirecek mükemmel bir alıştırma olacaktır.
Bu bölümdeki anlatılan numaraların hemen hepsini içeren bir Agatha Christie romanı
On Küçük Zenci (And Then There Were None)
1. Shanon O’Cork, How to Write Mysteries
2. Sue Grafton, Writing Mysteries
Olay örgüsünü, entrikayı, suç unsurunu konuştuk. Bütün bunlar iyi, güzel ama eğer enteresan ve inandırıcı karakterler yaratamazsanız, romanınız bir şeye benzemez. İşin güzel yanı, polisiye roman yazmanın en eğlenceli yönlerinden bir tanesi de karakter yaratmaktır. Bu da kendi zihninizde yarattığınız bir dünyayı çeşitli ruhlar ve bedenlerle zenginleştireceksiniz demek oluyor. Onları yeterince eğlenceli ve ikna edici kılmayı başarırsanız, bir süre sonra hepsi size çocukluk arkadaşlarınız kadar yakın olacaklar.
Yararlanabileceğiniz birçok unsur var. İsterseniz size kısa bir liste vereyim:
Konuşma biçimi (Özel terimler kullanıyor mu, küfrediyor mu, kendine has cümleler kuruyor mu?)
Ses tonu (Sesi boğuk mu, kalın mı, genizden mi konuşuyor?)
Bütün bunların karşılıklarını belirlediğinizde bir karakter oluşturmaya başladınız demektir. Fakat iyi bir romancı bu özellikleri arka arkaya sıralamaz. Bu hem okuru yönlendirmek anlamına gelir, hem de epeyce sıkıcı olur. Okurun bu özelliklerin hepsini bilmesine gerek yok, birkaçını vermeniz yeterli. Diyelim ki karakteriniz pul koleksiyoncusu. Bunu ve birkaç ayrıntıyı daha kullanın yeter, gerisini okurun kendi zihninde yaratmasına izin verin. Klişelerden olabildiğince uzak durun (Pul koleksiyoncusu diye adamınızın fazla zarif hatta aristokrat olmasına hiç gerek yok) ama ara sıra okuru şaşırtmak için tezatlardan yararlanabilirsiniz. Yukarıdaki örnekten devam edersek, hobisi pul koleksiyonu yapmak olan ve evine gittiğinde sakin sakin pullarını albüme dizen adam günlük hayatında bol bol küfreden ve katillerin gözünün yaşına bakmayan bir polis de olabilir.
Her karakterin hangi durumda nasıl davranacağını dikkatlice düşünün, tasarlayın. Böylece yazmaya oturduğunuzda daha hızlı olabilir, beklenmedik durumlarda bocalamazsınız. Bunun için bir yöntem de karakterlerinizle önceden bir”röportaj yapmak” olacaktır. Onlara canınızın istediği her şeyi sorun.
Bir arkadaşınızı, akrabanızı ya da iyi tanıdığınız birini seçin ve onun hakkında bir dosya kağıdı yazı yazın. Bunu yaparken de hiç sıfat kullanmayın. yani onun güzel mi, yaşlı mı, solgun mu olduğunu belirtmeyin. Bunun yerine, okurun onu gözünde eylemleriyle canlandırmasını sağlayın. Yani göstermeyin, anlatın. Mesela şöyle: “Adam, masif meşe masayı elleriyle tuttuğu gibi yukarı kaldırdı.” Görüyor musunuz, söz konusu adam iri yarı ve kuvvetli ama neyse ki siz bu kelimeleri kullanmadınız.
Bir saat içinde katiliyle buluşacak olan birini anlatın. Anlattıklarınız içinde o kişiye ait çeşitli bilgiler dolaylı biçimde yer alsın. Mesela adı, yaşı, cinsiyeti, ses tonu, boyu posu, kilosu, teninin ve gözlerinin rengi, fiziksel özellikleri, duruşu, kardeşleri olup olmadığı, eğitim durumu, cinsel eğilimleri, en sevdiği yemek, en sevdiği film, mesleği, kiminle yaşadığı, ehliyeti olup olmadığı, arabası olup olmadığı, mizacı, arkadaşları, kötü alışkanlıkları ve en sevdiği yer…
Bu insanı iyice tarif ettikten sonra onun katil gelmeden az önce evde neler yaptığını, son bir saatini nasıl geçirdiğini anlatın. Cinayet bu öykü parçacığının finali olacak, unutmayın. Cinayetin yeterince etkili olabilmesi için, okurun kurbanla tam olarak özdeşleşmesi, onu tanıması gerekir. Ama hiçbir ayrıntıyı dümdüz anlatmayın. İlk alıştırmadan farklı olarak bu kez sıfat kullanabilirsiniz. Tabii dikkatli ve tutumlu olmak koşuluyla…
Bir notum daha var, yukarıda saydıklarımın hepsine cevap vermeniz gerekmez. Ben onları sadece size biraz yardımcı olabilmek için listeledim. Sizin aklınıza bambaşka ayrıntılar da gelebilir.
1. Isobel Lambot, How to write crime novels
Egoist Okur'dan Alıntı..