Büyük Petro’nun Reformları – Tarih Tarih
Rusya tarihindeki batılılaşma, I. Petro’nun iktidarı ile birlikte her alanda yaptığı reformlarla kendisini gösteren ilerlemelerle ayırıcı bir özellik taşır. I. Petro tabir-i caizse Rusya’yı geri kalmış Batı ülkelerinden ayırarak, bir imparatorluk haline getirmiştir. I. Petro’nun reformları düzenli bir sıra takip etmese de kendisine has özellikleri vardır. Ayrıca I. Petro’nun reform hareketleri kendisinden sonra gelen hükümdarlar dönemlerinde de her zaman hissedilmiş, etkisini göstermiştir.Çağdaş Rus tarihçisi M.N. Pogodin’in Petro’nun önemini belirten şu satırlarında reformların açık değerini görebiliyoruz. Tüm iplerimiz, bağlanmış bir düğüm olarak Petro’nun ellerinde bulunuyor. Nereye bakarsak bakalım, onun büyük şahsiyetiyle karşılaşıyoruz; tüm geçmişimize onun uzun gölgesi vuruyor, hatta eski dönemlerin tarihini yansıtıyor, şu anda bile elini üzerimizde tutuyor, sanki geleceğe yürüyormuşuz gibi onun görüntüsünü hiçbir zaman kaybetmiyoruz… Petro daha henüz küçük bir çocukken bile askercilik ve gemilerle oynuyordu. 1689 yılında ablası Rus devleti naibi Sofya’nın saltanatının son bulması ile Rus tahtına geçti. Tahta çıktığında , Rus steplerine yerleşmiş olan kapalı koloniler aracılığıyla, Batı dünyasını daha yakından tanıma fırsatı buldu. Türklere karşı Rus mücadelesinden yeni müttefikler bulma gibi siyasi ve sosyal amaçlar için 1697 yılında “Elçilik Heyeti’ni” oluşturdu. Kendisi de bu heyete takma bir ad ile katıldı. Bu vesile ile Avrupa’yı dolaştı, iş antlaşmaları yaparak yurduna geri döndü. Ülkede her alanda reform hareketleri baş gösterdi. Yeni fabrikalar açıldı, kılık kıyafet, sakal konusunda bile değişiklikler meydana geldi. Petro hayatının sonlarına doğru “Rusya İlimler Akademisi” kurmayı hedeflese de ne yazık ki gerçekleştiremeden öldü.
TOPLUMSAL YAŞAM, KILIK-KIYAFET REFORMLARI
Petro’nun reform hareketlerini inceleyecek olursak, öncelikle Avrupa tarzını yerleştirme girişimlerinden bahsedebiliriz. Rusya’da Geleneksel Rus Kıyafeti o dönemde Rusları diğer Batı ülkelerinden ayrı kılan bir özellikti. Örneğin eski Rusya’da sakalsız erkek saygı görmezdi. Bunun sebebi, sakalın Ruslar için milli bir mit olmasıydı diyebiliriz. Sakalı olmayan erkeğin Rus milli ruhuna uygun yaşamadığı düşünülürdü. Bu dönemde sakallı gezmek isteyen erkeklere vergi ödeme zorunluluğu getirildi. Aynı zamanda da klasik uzun Rus milli elbiseleri de Petro tarafından şehirlerde ve asiller arasında yasaklandı. I. Petro’dan evvel Rusya’da kadınlar da kısıtlamalar ile yaşamaktaydı. Kadınlar için özgür bir Rusya ortamı yoktu. Kadınlar yanlarında bir erkek olmadan geceleri dışarı çıkamaz, kalabalık toplantılara katılamaz, gidilen yemeklerde ortamlarda içki içemezdi. Petro ile birlikte kadınlarda toplum içerisinde bir yer edindi. 1700 yılında mevcut Rus takvimi değiştirildi yerine Gregoryen Takvimi esas alınmaya başlandı. Görücü usulü evlilik yasaklandı, tarafların zoru ile değil kişilerin kendi tercihi ile evlenmesi teşvik edildi. Bunun altında yatan sebep ise, mutlu aileler oluşturup doğum oranını böylelikle de nüfusu arttırmaktı.
Petro’nun en büyük hayallerinden biri ise, Rusya’yı güçlü bir deniz ülkesi haline getirmekti. Bazı subaylar ve Rusya hizmetinde çalışan bazı 18 yabancı subaylar denizci olarak görevlendirilmişti. Ancak yapılan gemiler o dönemin şartlarında pek de büyük değildi. İnşasına 1703 yılında başlanan Petro’nun kendi adından ismini alan St. Petersburg şehri Avrupa Yolu üzerinde ve arazisi tümü ile bataklıktı. Petro birkaç yıl içerisinde bu bölgeyi muazzam bir liman şehrine dönüştürecekti. Şehir Avrupa, Alman usulü binalarla kuruluyordu. Ordu ile ilgili reformları incelediğimizde öncelikle XVII. yüzyıl Rusya’sının ordunun levazım ve silahlarının temini, cephane ve diğer teçhizatlarıyla üniformaları için gerekli ekonomik şartlar henüz olgunlaşmamıştı. Aynı zamanda donanmada bulunmuyordu. Yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde askerlik için kayıtlar başladı. Topçuluğa büyük önem verildi, seyyar topçu bölükleri kuruldu. 1716 yılında “Askeri Nizamname” ile , Rus ordu organizasyonundaki başarıları, askeri kuruluş ve askeri hizmetlerin yöntemlerini tespit ediyordu.
Büyük Petro’nun ülke ekonomisini kalkındırmak için yaptığı ekonomik alandaki reformlarını incelediğimizde, ekonominin çok hızlı ilerlediğini görüyoruz. Yeni fabrikalar açıldığından daha önceden bahsetmiştik , bu fabrikalar XVIII. yüzyılın ilk çeyreğine gelindiğinde iki yüzden fazla bir sayıya ulaşmıştı. Ekonomiye yeni alanlar kazandırmak isteyen Petro, ziraat, hayvancılık, at ve koyun yetiştiriciliği, bahçıvanlık, şarap sanayi, balıkçılık gibi alanlara da elini değdiriyordu. Merkantalizm politikasını esas alarak ülke ekonomini yüceltmeye çalıştı. Bu durum özellikle dış ticaretin gelişmesine katkı sağladı. İdari reformlara baktığımızda 1708 yılında Rusya’nın 8 eyalete bölündüğünü görmekteyiz. Bunlar, Moskova, Smolensk, Arhangelsk , Petersburg , Kiev, Kazan, Azak ve Sibirya idi. Diğer önemli icraat ise , devlet içinde denetleme yapabilmek amacıyla her kurumun başına “Fiskal” adı verilen görevliler yerleştirildi. Bu görevliler direkt olarak çara bağlıydı ve bilgi akışı sağlardı.
EĞİTİM VE KÜLTÜR REFORMLARI
Eğitim ve Kültür alanındaki reform hareketlerine baktığımızda ise çeşitli okulların açıldığını görmekteyiz. Büyüyen ve gelişen Rusya’nın Avrupai tarzda eğitim sistemine ihtiyacı vardı. Bu doğrultuda I. Petro, Matematik ve Denizcilik okulunu kurdu. Bu okulda, Geometri, Trigonometri, Coğrafya gibi dersleri vermek amacıyla İngiliz öğretmenler getirildi. Daha sonra okulda Latince, Almaca, Fransızca gibi derslerde verilmeye başlandı. 1732 yılında ise Harp Okulları açıldı. Bu okulda aynı zamanda görgü kuralları da öğretilmekteydi. Kaynak ihtiyacını karşılamak adına, İlk Milli Kütüphane olan “Kuntskamera” açıldı. İlk Rusça haber gazetesi olan “Vedomisti” kuruldu.
Sonuç olarak, I. Petro’nun Rusya’da çeşitli alanlarda yaptığı yenilikler ve düzenlemeler ülkenin, o zamanın şartlarında ilim teknik ve zenginlikte gelişmiş Avrupa ülkeleri seviyesine çıkarılmasına amacıyla yapılmıştı. “Büyük Rusya” hedefi Petro’nun ana hedefi olmuştur. Devletin sınıfsal durumu ve karşılıklı sınıf ilişkileri düzenlenmiştir. idari ve merkezi yönetim organları batılı tarzda bir devlet biçimi ortaya çıkarmıştır. Petro ile Rus yaşamına yeni kültürel açılımlar da gelmişti.Petro zamanında savaşların uzaması reformların başarılı uygulanışına daha fazla imkân sağlamış, onun yenilikçi faaliyetleri ile bağlantılı hale gelmiştir. Tüm reformlarında onun amaçları. Hataları tereddütleri, bazen üzerinde fazla düşünülmemiş kararların yenilenmeleri, hep ülkesinin geleceği içindir. “Vatana duyduğu fedakâr sevgi ülkesine sarsılmaz sadakati görevine geniş ve aydınca bakış sanatsal bir incelikle düşünülmüş ve eşsiz enerjiyle yürütülmüş cesur planlar ve sonuçta halkın verdiği inanılmaz kurbanlar… Hepsi ülkesi içindir.”
Leylak Halil Mehmet, I. Petro Döneminde Rusya’da Yapılan Yenilikler, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi , Ağustos 1990 Ankara , S-1
Geoffrey Hoskings, Rusya ve Ruslar, Erken Dönemden 21. Yüzyıla, 1. bs, İletişim, İstanbul, 2011, s.286
Kezban Acar, Orta Çağ’dan Sovyet Devrimi’ne Rusya, 2. bs, İstanbul, İletişim, 2014, s. 155
Leylak Halil Mehmet, I. Petro Döneminde Rusya’da Yapılan Yenilikler, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi , Ağustos 1990 Ankara , S-59