Türkmen we özbek liderleri Moskwa garşy birleşıärmi?
Kerimow, Putin we Berdimuhamedow GDA-nyň Duşenbede geçirilen sammitinde, 2007-nji ıylyň 5-nji oktıabry.
Türkmen we özbek prezidentleriniň 18-nji oktbıarda bolan telefon gürrüňinde Orsıetiň öňki SSSR-i ykdysady manyda dikeltmek synanyşygyna garşy maslahat edilen bolmagy mümkinmi?
TDH bu telefon gürrüňiniň GDA hökümetleriniň sekizisiniň ıolbaşlarynyň şol gün Sankt-Peterburgda bolan duşuşygyna baglanyşygy barada hiç zat aıtmaıar. İöne synçylar Orsıetiň premıer-ministri Wladimir Putiniň postsowet ıurtlarynyň arasynda SSSR döwründäkä çalymdaş ykdysady hyzmatdaşlygy esaslandyrmak ugrundaky hereketleriniň Merkezi Aziıanyň bu iki ıurdunyň liderlerini biynjalyk etmän bilmejegini aıdıarlar.
Orsıetiň ıolbaşçylygynda erkin söwda zolagy
Wladimir Putin Sankt-Peterburgda “Biz öz harytlarymyz üçin bazarlarymyzy bilelikde giňden açıarys, bu biziň bazarlarymyza harytlaryň has arzan geljegini aňladıar” diıdi. Şeıle-de ol delegasiıa baştutanlarynyň Azerbeıjandan, Özbegistandan we Türkmenistandan ıylyň ahyryna çenli Erkin söwda zolagy baradaky şertnama goşulmak mümkinçiliklerini öwrenmegini haıyş edendigini aıtdy.
Türkmen metbugaty prezidentler Berdimuhamedowyň we Kerimowyň türkmen-özbek hyzmatdaşlygynyň ileri tutulıan meseleleri barada maslahat edendiklerini ıazıar. Bu maslahat netijesinde türkmen lideri özbek kärdeşini Türkmenistana sapar etmäge çagyrypdyr we bu çakylyk hoşallyk bilen kabul edilipdir. Emma TDH iki lideriň GDA ıurtlary tarapyndan döredilıän Erkin söwda zolagy ıa-da iki goňşy ıurduň arasynda şuňa meňzeş gatnaşyklary ıola goımak hakynda maslahat edendigini ıa etmändigini aıtmaıar.
Türkmen we özbek liderleriniň pozisiıasy
Azat İewropa we Azatlyk Radiosynyň Merkezi Aziıa ıurtlary boıunça eksperti Brıus Panniıer türkmen we özbek prezidentleriniň bu telefon gürrüňinde esasy maslahatyň Moskwa garşy bilelikde nädip durup boljagy barada bolandygyny çaklaıar. Panniıeriň pikiriçe, bu telefon söhbetdeşliginiň iki ıurduň hem GDA ıurtlarynyň köpüsiniň goşulan erkin söwda zolagyna goşulmakdan ıüz öwrenden soň bolmagy tötänlik däl.
“Men olaryň gürrüňi esasan “indi biziň pozisiıamyz nähili bolmaly, biz bir-birimiziň pozisiıamyzy bilelikde we aıry-aırylykda berkitmek üçin nähili hereket edip bileris?” diıen manyda bolandyr öıdıärin” diıip, Brıus Panniıer aıdıar.
Panniıeriň bellemegine görä, Türkmenistan bilen özbegistanyň bir-birine daıanmagyna doly esasa bar, sebäbi Aşgabat energiıa ıollaryny köpeltmäge gyzyklanıar we bu meselede oňa Günbataryň goldawy gerek. Ozbegistan bolsa, hem Birleşen Ştatlar, hemem Owganystandaky NATO ıaranlygy bilen gatnaşyklary giňeltmäge ıykyn edıär diıip, Panniıer sözüniň üstüne goşdy.
Bosgunlykda döredilen “Respublika” partiıasynyň lideri Nurmuhammet Hanamow türkmen we özbek liderleriniň bu söhbetdeşligini öňki prezident Saparmyrat Nyıazowyň ölüminden soň gowulaşan goňşuçylyk gatnaşyklarynyň dowamy hasaplaıar. İöne ol bu gürrüňde Sankt-Peterburgdaky maslahatyň agzalmandygyna ynanmaıar. Hanamowyň pikiriçe, bu iki lideriň postsowet giňişliginde Putiniň täsiri bilen döreıän täze ıaranlyga taııar bolmagy gerek.
“Berdimuhamedowyň we Kerimowyň alyp barıan syıasatlary köp babatda meňzeş. Olar geçen ıyldan başlap gazyň bahalary barada ylalaşyp, Hytaı bilen hyzmatdaşlygy giňeldip, biri-biriniň pozisiıasyny belli bir derejede berkitdi” diıip, Hanamow Azatlyk Radiosyna aıtdy. Şeıle-de ol bu iki lideriň birleşip, öz syıasatlaryny goramak barada alada edıändiklerini we Moskwa garanda Günbatar, Birleşen Ştatlar bilen hyzmatdaşlyga köpräk ymtylıandygyny aıdıar.
Oppozision syıasatçynyň pikiriçe, Wladimir Putiniň geljek ıyl Orsıetde boljak prezident saılawlaryna gatnaşjagy belli bolandan soň, öňki sowet respublikalarynyň arasynda täze bir ıagdaı döreıär. Hanamow Putiniň öňki sowet respubliklary bilen birleşip, Günbatar ıurtlaryna garşy bir ıaranlyk döretmek islegini gizläp hem durmaıandygyny aıdıar.
Mälim bolşy ıaly, Türkmenistan garaşsyzlygyň başky ıyllaryndan bäri ikitaraplaıyn özara bähbitli hyzmatdaşlyk syıasatyny ıöredıär. Hanamow bu syıasatyň Berdimuhamedow tarapyndan hem dowam etdirilıändigini, şol bir wagtda ol ıa beıleki ıaranlyga goşulmagyň türkmen we özbek liderleriniň özbaşdaklyk, hiç kime boıun bolmazlyk ıörelgelerine ters gelıändigini, emma Orsıetiň indi bu ıagdaı bilen ylalaşmazlygynyň mümkindigini öňe sürıär.
Rus metbugaty: Hazardan ganyň ysy gelıär
Synçylaryň pikirine görä, Orsıetiň prezidenti Dmitriı Medwedewiň “Transhazar” proıekti barada gürrüň edip, bu meselede hazarıaka döwletleriniň hemmesiniň ylalaşygynyň bolmalydygyny ıatlatmagy, ıagny şeıle ylalaşyk bolmasa hiç bir energiıa geçirijisiniň gurlup bilmejegini, muňa Moskwanyň garşy boljagyny duıdurmagy hem postsowet giňişligindäki täze ıagdaı bilen bagly bolup biler.
Medwedewiň şol beıanatyndan soň Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi Orsıetiň bu ugurdaky deliliniň görnetin gowşakdygyny we meseläniň goıluşynyň “netijelilige garşydygyny” aıtdy. Resmi Aşgabadyň bu beıanatyna Moskwa tarapdan resmi reaksiıa bildirilmedi. Muňa garamazdan, rus metbugaty bu pursaty gözden sypdyrmady. Sergeı Prawosudow, Alekseı Griwaç ıaly awtorlar “Nezawisimaıa gazeta” we “Moskowskiıe nowosti” gazetlerinde “Hazardan gaz urşunyň ysynyň gelıändigini” ıaňzydyp, Türkmenistana garşy berk çykyş etdiler. Alekseı Griwaçyň bu meselä bagyşlanyp çap edilen iki makalasynyň birinde Orsıetiň Hazar üstünde İewropa bilen söweşe taııarlanıandygy aıdylıar.