Download "TEKTONİK DEFORMASYONLARIN JEODEZİK ÖLÇME TEKNİKLERİ İLE İZLENMESİ (KAFZ BATI KESİMİ ÇALIŞMALARI)"
1 TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 10. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı 28 Mart - 1 Nisan 2005, Ankara TEKTONİK DEFORMASYONLARIN JEODEZİK ÖLÇME TEKNİKLERİ İLE İZLENMESİ (KAFZ BATI KESİMİ ÇALIŞMALARI) O. Gürkan, H. Özener, A. Garagon Doğru, O. Yılmaz, B. Turgut Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Jeodezi Anabilim Dalı, İstanbul, ÖZET Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ), Bingöl İli nin Karlıova ilçesinden başlayıp yaklaşık 1500 kilometrelik bir yol izleyerek batıya doğru uzanmaktadır. KAFZ üzerinde jeodezik yöntemler kullanılarak kabuk deformasyonlarını belirleme çalışmalarının başlangıcı 1970 li yıllara dayanmaktadır. Bu yıllardaki jeodezik çalışmalar, yersel yöntemler ile açı ve uzunluk ölçmeleri yapılarak gerçekleştirilmekteydi. Günümüzde, uydu teknolojilerindeki gelişmeler ile GPS (Global Positioning System), yerbilimleri ile ilgili araştırma çalışmalarında vazgeçilmez bir teknik durumuna gelmiştir. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Jeodezi Anabilim Dalı, 1990 yılından itibaren KAFZ nun batı kesiminde deformasyon amaçlı araştırma çalışmalarına başlamış ve sırasıyla, İznik, Sapanca ve Akyazı mikro-jeodezik ağlarını kurmuştur. Toplam 27 noktadan oluşan bu ağlarda kesintisiz olarak kampanya bazlı ölçmeler yapılmaktadır yılına kadar sadece yersel yöntemlerle çalışılmış, ardından GPS alıcıları kullanılarak uydu teknikleriyle gözlemler yapılmaya başlanmıştır. Kurulan bu ağlarda yapılan gözlemler neticesinde 17 Ağustos depremi öncesi, sırası ve sonrasında meydana gelen yerdeğiştirmelerin büyüklüğü tesbit edilebilmiştir. Bu bildiride, gerçekleştirilen ve sürdürülmekte olan çalışmalar ile bunlardan elde edilen sonuçlara yer verilmektedir. Anahtar Sözcükler: KAFZ, Jeodezi, Yersel Yöntemler, Tektonik, Deformasyon. ABSTRACT MONITORING TECTONIC DEFORMATIONS USING GEODETIC MEASUREMENT TECHNIQUES (THE STUDY OF THE WESTERN NAFZ) North Anatolian Fault Zone (NAFZ) having a length of 1500 km, extends from Karlıova district of Bingöl province to the west. The beginning of the studies of determining crustal deformations on the NAFZ has started in 1970s. In that years, geodetic studies were performed using terrestrial methods and based on the angle-distance measurements. Now, with the advancements of space technology, GPS is an indispensable technique for geosciences. The study of monitoring horizontal crustal movements on the western part of NAFZ has started by Geodesy Department of Kandilli Observatory and Earthquake Research Institute of Boğaziçi University in Three geodetic control networks were established in İznik, Sapanca, and Akyazı regions in order to monitor crustal displacements. Campaign-based observations are being carried out at this 27-point network. The first period observations were performed by using terrestrial methods and these observations were repeated annually until Since 1994 GPS measurements have been carried out at the temporary and permanent points in the area. Due to the results of these observations, pre/co/post-seismic displacements of 1999 Kocaeli earthquake were determined. This paper focuses on the past and the present studies and the results of these works as well. Keywords: NAFZ, Geodesy, Terrestrial Methods, Tectonics, Deformation. 1. GİRİŞ Alp-Himalaya sıkışma zonu içinde yeralan Türkiye, aktif tektonik yapısı nedeniyle deprem tehdidi altındadır. Uzay jeodezisi tekniklerine(gps,slr vs.) dayalı ölçüler, aletli sismik çalısmalar, neotektonik araştırmalar ve tarihsel depremler ülkemizin karşı karşıya olduğu deprem tehdidinin boyutu ve sonuçları konusunda önemli bilgiler vermektedir. Deprem riskinin fazla oldugu Kuzey Anadolu Fay Zonu batı ucunda yeralan İstanbul ve İzmit bölgesi, tarihsel ve kültürel zenginliğinin yanısıra, ülkemizin sanayi ve teknoloji tesisleri ile nüfus ve yerleşimin en yoğun olduğu bölgedir. Yerkabuğundaki gerilmelere ve depremlere neden olan küçük yerkabuğu hareketlerinin yeri, yönü ve büyüklüğünün saptanması jeodezik ölçmelerle gerçekleştirilmektedir. Bu amaç doğrultusunda uygulanan jeodezik yöntemde arazinin fay kırıklarını karakterize eden yerlerine ölçme noktaları tesis edilir. Bu noktalar birbirlerine jeodezik ölçülerle bağlanarak bir kontrol ağı oluşturulur. Her yıl tekrarlanan ölçmelerden elde edilen verilerin değerlendirilmesinden sonra noktaların ve dolayısıyla temsil ettiği kütlenin hareketi saptanır. Böylece jeodezik olarak belirlenen yerkabuğu deformasyonları, jeofizik ve jeolojik verilerle birlikte yorumlanabilir. Yerkabuğu hareketlerinin saptanması için yapılan jeodezik ölçmelere deformasyon ölçmeleri, elde edilen ölçülerin değerlendirilerek deformasyonların saptanması ve yorumlanmasına da deformasyon analizi adı verilmektedir. Yeni ölçme donanımları ve bilgisayar teknolojisindeki gelişmeler deformasyon ölçme ve analizinde yeni bir çağ açmıştır.
2 Tektonik Deformasyonların Jeodezik Ölçme Teknikleri İle İzlenmesi (KAFZ Batı Kesimi Çalışmaları) Günümüzde deformasyonların büyüklüğü yanında hızı, ivmesi ve hatta ivmesinin zamana bağlı değişimi yüksek prezisyonlu olarak belirlenebilmektedir. Deformasyonların belirlenmesi, söz konusu bölgede belirlenen karakteristik noktalarda zamana ve/veya etkiyen kuvvetlere bağlı olarak anlamlı bir hareketin var olup olmadığının belirlenmesidir. 2. KUZEY ANADOLU FAY ZONU BATI KESİMİNDE KURULMUŞ OLAN MİKROJEODEZİK AĞLARDA BÖLGESEL YATAY YERKABUĞU HAREKETLERİNİN İZLENMESİ 2.1 Kuzey Anadolu Fay Zonu Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ), Bingöl ilinin Karlıova ilçesinden başlayarak yaklaşık 1500 km. lik bir yol izleyerek batıya doğru uzamaktadır (Şekil 1). Genişliği ise 100m ile 10km arasında değişmektedir. Jeodezik yöntemler kullanılarak KAFZ ile ilgili kabuk deformasyonlarını belirleme çalışmalarının başlangıcı 1970 li yıllara dayanmaktadır. Bu yıllardaki jeodezik çalışmalar, yersel yöntemler ile açı-uzunluk ölçmeleri yapılarak gerçekleştirilmekteydi. Daha sonraları uydu teknolojilerindeki gelişmeler ve ABD de geliştirilen GPS (Global Positioning System) sistemi, sağladığı yüksek doğruluk nedeniyle yerbilimcilerin özellikle jeodezi, jeofizik ve jeologların dikkatini çekmiş ve yerbilimleri ile ilgili araştırma çalışmalarında vazgeçilmez bir yöntem durumuna gelmiştir. Boğaziçi Üniversitesi, Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Jeodezi Anabilim Dalı da 1990 yılından itibaren KAFZ ın batı kesiminde deformasyon amaçlı araştırma çalışmalarına başlamış ve sırasıyla, İznik, Sapanca ve Akyazı mikro-jeodezik ağlarını kurmuştur. Bu çalışmalar yerkabuğu hareketlerinin periyodik olarak izlenmesine dayanmakta olup, bunların sonucunda deprem kestirimine olanak sağlayacak veriler de elde edilmeye çalışılmaktadır. Toplam 27 noktadan oluşan söz konusu ağlarda kesintisiz olarak kampanya bazlı ölçmeler yapılmaktadır yılına kadar sadece yersel yöntemler izlenmesine rağmen, aynı yıl üniversiteye kazandırılan ve ilk olma özelliği taşıyan GPS alıcıları kullanılarak uydu teknikleriyle gözlemler yapılmaya başlanmıştır. Boğaziçi Üniversitesi Araştırma Fonu ile başlayan ve Bilimsel Araştırma Projeleri ile devam eden desteklerle bu çalışmalar sürdürülmektedir. Bundan başka, yine Jeodezi Anabilim Dalının ortağı olduğu ve TÜBİTAK-MAM ın yönetiminde, Massachussets Institute of Technology (MIT), İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) ve Harita Genel Komutanlığı (HGK) nın da katılımcısı olduğu uluslararası bir proje ile Marmara Bölgesine kurulan sabit GPS istasyonları ile 24 saat kesintisiz ölçme yapmak mümkün olmuştur. KAFZ üzerinde İTÜ, MTA, HGK, ETH-Zürih, MIT ve TÜBİTAKMAM ın yürütmüş ve yürütmekte olduğu deformasyon amaçlı birçok çalışma bulunmaktadır. Şekil 1: Kuzey Anadolu Fayı 2.2 Mikro-jeodezik Ağlar Deformasyon belirlemeye yönelik olarak KAFZ ın batı kesiminde sırası ile İznik, Sapanca ve Akyazı Mikrojeodezik Ağları Anabilim Dalımız tarafından kurulmuştur (Şekil 2).
3 Gürkan ve diğerleri Şekil 2: Mikro-jeodezik ağlar İznik Mikrojeodezik Ağı: Bölgenin en az sismik aktivitesine sahip İznik-Mekece Fay Segmentinde 10 noktalı olarak yıllarında kurulmuştur. Noktalar arası en kısa mesafe yaklaşık 518 m dir. Noktalar arası en uzun mesafe yaklaşık 4498 m dir. Sapanca Mikrojeodezik Ağı: Bölgenin en aktif sismik hareketliliğine sahip (şekil 3) İzmit-Sapanca Fay Segmentinde 7 noktalı olarak 1990 yılında kurulmuştur. Noktalar arası en kısa mesafe yaklaşık 3546 m dir. Noktalar arası en uzun mesafe yaklaşık 7188 m dir. Akyazı Mikrojeodezik Ağı: Fay hattının ikiye ayrıldığı ve karmaşık bir yapıya sahip olan Mudurnu Segmenti üzerinde 10 noktalı olarak 1992 yılında kurulmuştur. Noktalar arası en kısa mesafe yaklaşık 2745 m dir. Noktalar arası en uzun mesafe yaklaşık m dir. Şekil 3: Kuzey Anadolu Fayı batı kesimi sismik aktivitesi ( )
4 Tektonik Deformasyonların Jeodezik Ölçme Teknikleri İle İzlenmesi (KAFZ Batı Kesimi Çalışmaları) Yürütülen projeler dahilinde her sene en az 1 defa olmak üzere, başlangıçta sadece jeodezik yersel yöntemlerle ölçmeler yapılmış, GPS (Global Positioning System) tekniği yaygın olarak kullanılmaya başlandıktan sonra da ağlar uydu teknolojisiyle birbirlerine ve diğer önemli jeodinamik amaçlı GPS ağlarına bağlanmışlardır. Tablo 1 de deformasyon ağlarının jeodezik geçmişi verilmektedir. Söz konusu mikrojeodezik ağlara ait istasyonlar ulusal ve uluslararası birçok projede kullanılmaktadır. Kampanya bazlı ölçmelerin gerçekleştirildiği bu istasyonlardan başka, Anabilim Dalımız tarafından Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Kampüsü içerisinde kurulmuş olan sabit GPS istasyonu IKAN, 24 saat sürekli GPS sinyal verilerini depolamaktadır. Bu istasyona ait veriler, aynı amaçla tüm Marmara Bölgesi dahilinde kurulmuş olan diğer istasyonlardan alınan verilerle biraraya getirilip değerlendirilmektedir. YIL İZNİK AĞI İlk 5 pilyenin inşaası. Eğik Mesafe, yatay doğrultu, düşey açı gözlemleri. 5 yeni pilyenin yapılarak mevcut ağın batıya doğru genişletilmesi. Yersel gözlemler. SAPANCA AĞI AKYAZI AĞI Mikrojeodezik Ağın 6 noktasının inşaatı. Mekometer ME 3000, Wild DI 2002, Zeiss Elta 4 İlk peryod yersel ölçmeler. Wild DI 3000, Zeiss Elta 4 İlave ayaklı pilyenin Yersel gözlemler ve ilk imalatı. Yersel peryod gravite ölçmeler, gravite Eğik mesafe, yatay doğrultu, düşey açı Yersel ölçmeler. gözlemleri, presizyonlu nivelman. İlk peryod GPS İlk peryod GPS Mikrojeodezik Ağın Wild DI 3000, Wild DI 10 noktasının 2002, Zeiss Elta 4, LCR Ginşaatı. tipi gravimetre İlk peryod yersel ölçmeler. Wild T202, Wild DI 3000, Wild DI 2002 and Wild N3 İlk peryod GPS Trimble 4000 SSE GPS ölçmeleri, eğik mesafe GPS ölçmeleri, eğik mesafe KULLANILAN ALETLER GPS ölçmeleri, eğik mesafe Trimble 4000 SSE, GeoTracer 2000 Trimble 4000 SSE Trimble 4000 SSE, GeoTracer 2200 Trimble 4000 SSE, SSI, SST Trimble 4000 SSE, SSI, SST, Wild DI2002, 3000 Trimble 4000 SSE, SSI, SST, Wild DI2002, 3000 Trimble 4000 SSI, 5700 Trimble 4000 SSE / SSI, Wild DI 3000 Tablo 1: Mikro-jeodezik ağların tarihçesi 2.3 Değerlendirmeler Gerçekleştirilen projeler kapsamında, yılları arasında yapılan jeodezik yersel gözlemlerde bulunan yerdeğiştirme miktarları, hata elipsleri içinde kalmış, dolayısıyla bu hareketler anlamlı olarak değerlendirilememiş, GPS tekniğinin kullanımı ile birlikte anlamlı yerdeğiştirme vektörleri elde edilebilmiştir. Şekil Kocaeli Depremi öncesinde Marmara Bölgesi nin hız alanını ve şekil 5 ise deprem anındaki hız alanını göstermektedir. 17 Ağustos 1999 Kocaeli Depreminin baz bileşenleri şekil 6 da verilmektedir. Deprem sonrasında Marmara Bölgesi nin güncel hız alanı ise şekil 7 de sunulmaktadır.
5 Gürkan ve diğerleri Şekil 4: Marmara Bölgesi pre-sismik hız alanı ( ) Şekil 5: 17 Ağustos 1999 Kocaeli Depreminin ko-sismik hız alanı
6 Tektonik Deformasyonların Jeodezik Ölçme Teknikleri İle İzlenmesi (KAFZ Batı Kesimi Çalışmaları) Şekil 6: 17 Ağustos 1999 Kocaeli depreminin baz bileşenleri Şekil 7: Marmara Bölgesi güncel hız alanı (TÜBİTAK-MAM YDBAE)
7 Gürkan ve diğerleri 3. SONUÇLAR Süregelen projeler kapsamında, Kuzey Anadolu Fay Zonu batı kesiminin farklı bölgelerinde homojen yapıda kurulmuş olan ve 1990 yılından bu yana jeodezik yöntemlerle deformasyon ölçmelerinin gerçekleştirildiği Mikrojeodezik Ağlarda (İznik, Sapanca ve Akyazı) deformasyon analizine yönelik ölçmelerin sürekliliğini sağlamak, noktalar arasında anlamlı yerdeğiştirme vektörleri bulmak ve elde edilen sonuçların farkını tesbit etmek amaçlanmaktadır. Yerkabuğu hareketlerinin tesbitine yönelik oluşturulmuş bu deformasyon ağlarında, hareketlerin belirlenmesi ve bunların anlamlı olarak yorumlanması, duyarlı ve tekrarlı ölçmeler ile mümkün olmaktadır. Anabilim Dalımız tarafından sürdürülen projeler kapsamında KAFZ batı kesimindeki Mikro-jeodezik Ağlardan toplanan jeodezik veriler ile oluşturulan jeodezik veritabanı yer bilimlerinde önemli bir kaynak teşkil etmektedir. Yürütülen çalışmalar ile farklı jeodezik yöntem ve tekniklerin, yerkabuğu hareketlerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesine katkısı görülmektedir. Çalışmalardan elde edilen GPS verileri, kabuk deformasyonlarını işaret eden parametrelerin izlenmesine ve depremlerle olası ilişkilerinin saptanmasına da olanak sağlamaktadır. Gerçekleştirilen çalışmalardan elde edilen sonuçlar kısaca aşağıdaki gibi sıralanabilir: Deprem öncesi yersel yöntemlerle gerçekleştirilen çalışmalardan anlamlı yerdeğiştirmeler bulunamamıştır. Kuzey kol üzerinde kurulu İznik mikro-jeodezik ağı KAF ın normal sağ yanal hareketini göstermektedir. Güney kol üzerinde kurulu mikro-jeodezik ağdaki iç deformasyon miktarı diğer ağlara göre daha küçüktür Kocaeli Depremi anında SMAS ve SISL noktaları arasında 3m lik rölatif yerdeğiştirme gerçekleşmiştir. Güncel hız alanları incelendiğinde birçok noktada deprem öncesi hızlara yaklaştığı görülmektedir. Halen deprem tehdidi altında bulunan Marmara Bölgesi nde jeodinamik amaçlı jeodezik çalışmaların sürdürülmesi gerekmektedir. KAYNAKLAR Ergintav S., Reilinger R., Çakmak R., McClusky S., Hearn E., Meade B., Lenk O., Özener H., Geodetic Constraints on the Earthquake Deformation Cycle Along the Western North Anatolian Fault: Implications for Earthquake Mechanics and Seismic Hazards, Proceedings of the 1st General Assembly, April, Nice, France. Gürkan O., Özener H., Post-Seismic Crustal Deformation Following the 1999 Izmit Earthquake, Western Part of North Anatolian Fault Zone, Proceedings of the AGU Fall Meeting, December, San Francisco, California, USA. Özener, H., Monitoring Regional Horizontal Crustal Movements by Individual Microgeodetic Networks Established Along Plate Boundaries, Doktora Tezi, Boğaziçi Üniversitesi KRDAE Jeodezi Anabilim Dalı, İstanbul. Özener H., Garagon Doğru A., Korkmaz M.O., Turgut B, Investigation of the Past and Present Crustal Deformations Inferred from Different Types of Geodetic Data on the Western Part of North Anatolian Fault Zone, Proceedings of the AGU Western Pacific Geophysics Meeting, August, Honolulu, Hawaii, USA. Özener H., Garagon Doğru A., Yilmaz O., Turgut B, Gürkan O., Detection of Recent Tectonic Movements at the Western Part of North Anatolian Fault Zone (NAFZ) by Geodetic Techniques, Proceedings of the IUGG General Assembly, 30 June-11 July, Sapporo, Japan. Özener H., Turgut B, Yilmaz O., Garagon Doğru A., Gürkan O., An Investigation on the Recent Crustal Movements on the Western Part of the North Anatolian Fault Zone by GPS Measurements, Proceedings of the EGSAGU-EUG Joint Assembly, April, Nice, France.
TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 13. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı 18 22 Nisan 2011, Ankara KUZEY ANADOLU FAY ZONU BATI KESİMİNDE BULUNAN MİKRO JEODEZİK AĞLARDA GÜNCEL DEFORMASYON
ÖZGEÇMİŞ. Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl. Lisans Harita Kara Harp Okulu Lisans Harita Mühendisliği MSB Harita Yüksek Teknik Okulu 1988
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Mustafa KURT 2. Doğum Tarihi: 02 Şubat 1964 3. Unvanı: Yrd.Doç.Dr. 4. Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Lisans Harita Kara Harp Okulu 1986 Lisans Harita Mühendisliği
DETERMINATION OF LANDSLIDE VELOCITY FIELD BY MEANS OF INSTANT TUSAGA ACTIVE MEASUREMENTS
HEYELAN HIZ ALANLARININ ANLIK TUSAGA AKTİF ÖLÇÜLERİYLE BELİRLENMESİ N. BAŞOĞLU 1, E. KAZANCI 2, T. BAYRAK 3 1 Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü, Harita Yüksek Mühendisi, Samsun, nesatbasoglu@gmail.com 2 Trabzon