Zaman Makineleri - National Geographic Türkiye
Gürcistan’da, gözlerden uzak bir maden kentindeki teleferikler, yüksekliğe ve pasa aldırmayan yolcularını geçtiğimiz yüzyılda kurulan Sovyet hayallerine taşıyor.
İstasyon memuru Aza Asanidze, 12 yıldır yaptığı gibi sabah saat 07.30’da merkez istasyona geliyor. İş takip formunu kontrol ediyor önce: Kendinden önceki vardiyada bir sorun raporlanmış mı? Hayır, bir sorun gözükmüyor. Sonra iki istasyon arasında iletişimi sağlayan telefon sinyalini kontrol ediyor. Sorun yok. Son olarak yolcusuz bir deneme sürüşü yapıyor. Asayiş berkemal. Çiatura’nın teleferikleri bir güne daha başlamaya hazır.
Bu teleferikler, onlarsız sıradan bir maden kenti olan Çiatura’da yaklaşık 65 yıldır yolcu taşıyor. Teleferikler de tıpkı Çiatura gibi varlıklarını civardaki madenlere borçlu; ne de olsa Çiatura’nın, bir kent kurmak için oldukça uygunsuz duran bu yamaçlara inatla tutunmasının nedeni, çevresindeki geniş manganez yatakları. Kentin maden cevheri taşımakta kullandığı teleferikler, toplu taşıma ihtiyacına da bir çözüm olarak uyarlanınca ortaya Gürcistan’ın –ve SSCB’nin– ilk yolcu teleferikleri çıktı.
Çiatura’da yolcu teleferikleri, dünyada eşine az rastlanır bir toplu taşıma aracı olarak kent semalarında süzülüyor. Günümüzde yıpranmış hâlde olan teleferikler, 65 yıllık geçmişlerinde hiçbir ölümlü kazaya neden olmamış.
Çiatura’nın yalnızca teleferikleri değil, tüm geçmişi madenle biçimlendi. Manganezin bulunmasıyla 1880’lerde önem kazanan kent hızla gelişti. 1913 yılında Çiatura, dünyadaki manganezin neredeyse yarısını karşılıyordu. I. Dünya Savaşı nedeniyle kentin manganez endüstrisi bir süreliğine dursa da madenler 1928’de yeniden, bu kez SSCB adlı genç bir ülkenin parçası olarak işlemeye başladı.
Çiatura bu yolcu teleferiklerine Sovyet döneminde kavuştu. Yamaçları birbirine –ve merkeze– bağlayan teleferikler, işçilerin madenlere ulaşımını kolaylaştırmayı ve böylece zaman ve enerji tasarrufu yapmayı amaçlıyordu. Teleferikler zamanla farklı semtleri birbirine bağlamakta da kullanıldı. Onu yolcu, yedisi yük taşımak üzere inşa edilen ilk teleferik sistemi öyle başarılı oldu ki 1980’lere gelindiğinde yük ve yolcu taşımakta kullanılan teleferik hatlarının sayısı 45’i buldu.
İstasyon görevlisi Natiai mesaisini geçirdiği odasında, işinin başında.
Teleferikler, Çiatura’nın zorlu coğrafyasındaki farklı yamaç ve yükseltiler arasında ulaşım için biçilmiş kaftan.
Kentin en işlek ve en eski hattında bir teleferik, Merkez İstasyon’a giriş yapıyor.
Merkez İstasyon’da yolcular teleferiğe biniyor.
Yerel seçimlerde oy kullanmaktan dönen Kalashi, ulaşım için teleferikleri kullanıyor hâlâ.
Bir kadın Merkez İstasyon’da teleferik bekliyor.
Teleferikler çoğaldıkça, kentin zarif kamusal yapılarının arasında özenli bir mimariye sahip istasyonlar belirmeye başladı. Bunlardan bazıları hatların yamaçlara uzanan uçlarında konuşlanmış, kullanım amacından başka bir amaçla inşa edilmemiş mütevazı yapılar olsa da, kent merkezindeki istasyonlardan bazıları Çiatura’nın SSCB’ye, belki de dünyaya armağan ettiği bu modern toplu taşıma aracı fikrinin ağırlığını taşıyabilecek gösterişteydi.
Ancak pek çok kez olduğu gibi teleferiklerin, istasyonların, Çiatura’nın ve Sovyetler’in geleceği, geçmişten bakıldığında umulandan farklı gelişti. SSCB, Çiatura’daki ilk teleferikten 40 yıl sonra dağıldı. Teleferiklerin yapım emrini veren Stalin’in, doğduğu Gürcistan’da –kendine adanmış müzenin sınırları dışında– tek bir heykeli bile kalmadı. Rusya ile Gürcistan arasında kısa süreli ama şiddetli bir savaş yaşandı; Çiatura’dan 200 kilometre ötedeki başkent Tiflis’in en prestijli caddelerinden birinde bir Sovyet İşgali Müzesi var artık.
Zamanla madencilik de kötüye gitti; altyapı, kültür ve eğitim gibi alanlar da onu izledi. Çalıştırılmayan teleferikler, civardaki terk edilmiş endüstriyel Sovyet yapılarına bakıyor şimdi. Altın çağında yalnızca işçi sayısının bile 20 bini aştığı kentin nüfusu bugün 12 bin 800’e gerilemiş durumda.
Bu gerileyişin melankolik atmosferini teleferiklerin içinde bile hissetmek mümkün. Kentin, madenlerin yoğunlaştığı çıkış noktalarında kümelenmiş son hatlarda hâlen yolcu taşıyan teleferiklerin ne içleri, ne de dışları uzun süredir yenilenmiş. Ancak eski alışkanlıklar zor terk ediliyor. Asanidze bu işten ailesini geçindirecek kadar para kazanmıyor, ancak Çiatura’nın bu zor zamanlarında bir işi olduğu için şükrediyor. Zaten teleferiklerin çalışmasından sorumlu memurların birçoğu işlerini sevdiğini dile getiriyor. Evlerinden getirdikleri çiçeklerle süsledikleri kabinlerinde çocuklarının, gelinlerinin fotoğrafları var; dini ikonalarla yan yana duruyorlar. Yitirilmiş ama unutulmamış bir idealin bekçileri gibi, yedi saatlik vardiyalarla teleferikleri çalıştırıyorlar. Günümüze ulaşan 9 hat, kentin üzerini hâlâ bir örümcek ağı misali kaplıyor. Ve bu hatlarda her gün ücretsiz olarak çalışan teleferikler, bir dönemin büyük maden kentinin ihtiyaçlarının, gerçekliklerinin ve hayallerinin birer hatırası olarak gökyüzünde süzülmeye devam ediyor.
Yalnız bir teleferik Çiatura’nın karmakarışık teleferik hatları ağında kayıp gidiyor.