ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA YOLU
Download "ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA YOLU"
1 ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA YOLU Y. Doç. Dr. Rahmi ÇİÇEK GİRİŞ Anadolu tarih boyunca ulaşım yönünden önemli bir jeopolitik yapıya sahip olmuştur. Eski dünya adı verilen Asya, Avrupa ve Afrika kıtaları arasında geçiş noktası olan Anadolu'da gerek ticari ve gerekse askeri bakımdan yol yapımına ve bakımına ağırlık verildiği bilinmektedir. Osmanlı Devleti'nin tarihsel gelişimi içerisinde yol yapımı, mevcut yolların bakımı ve yollardaki güvenliğin sağlanması için çeşitli teşkilatlar oluşturulmuş ve ulaşımın düzenli işlemesine itina gösterilmiştir. Modern anlamda karayolu taşımacılığının gelişmeye başlaması ile Osmanlı Devleti de karayolu yapımı ve bakımını düzenlemek için 1866 yılında "Turuk-u Muabir Hakkında Nizamname" ismiyle bir düzenleme yaparak yeni bir örgütlenme içerisine girmişti. Bu amaçla çeşitli bölgelerde yol yapımı ve bakımı programı hazırlanarak "Avrupa-ı Osmanî" ve "Asya-ı Osmanî" adıyla iki bölümden oluşan çalışma alanı tespit edilerek, bugünkü anlamda Osmanlı karayolları numaralandırılmıştı. Konumuzu teşkil eden İnebolu-Ankara yolu 1 "Asya-ı Osmanî'nin sekiz numaralı karayolunu teşkil ediyordu. 19. yüzyıl sonlarında 344 kilometre olarak gösterilen yolun 44 kilometresi yapılmış, 30 kilometresi ise inşa halinde bulunuyordu 2. Geri kalan kısmı ise ancak kağnı ve atlı arabaların gidebileceği şeklinde idi. Osmanlı Devleti'nin son yıllarında içerisinde bulunduğu savaş şartları karayolu yapımında sadece askeri amaçlara yöneldiğini göstermektedir. İnebolu-Ankara yolu üzerindeki bazı güzergâhlar ve köprüler, I. Dünya Savaşı içerisinde İstanbul'un gıda ve yiyecek ihtiyacının artması üzerine, bu bölgeden İstanbul'a önemli ölçüde gıda sevkıyatının başlamasıyla onarım ve yapım çalışmalarına ağırlık verildiği görülür. Fakat bu onarım ve yapım işlerinde pek başarı sağlanamadığı da dikkati çekmektedir. Vilayet 1. İnebolu-Kastamonu-Çankırı-Kalecik-Ankara güzergâhı olarak gösterilmektedir. 2. Nazım Berksan; Yol Davamız Nerede, Ankara s s
2 400 RAHMİ ÇİÇEK tarafından ihaleye çıkarılan çeşitli köprü işleri talep olmadığı veya yeterince para sağlanamadığı için bitirilememekte idi 3. Anadolu'da milli hareketin başladığı tarihlerde İnebolu-Ankara yolu bakımsız ve çoğu yerlerdeki köprüler yıkık, motorlu taşıt vasıtalarının geçişine elverişsiz bir durumda idi. Mustafa Kemal'in Anadolu'ya çıkmasından sonra gelişen milli hareket için Kastamonu bölgesinin önem kazanması Sivas Kongresi sonrasında başlar. Kongre sonrası İstanbul'la haberleşmenin kesilmesi için alınan kararların uygulanmaya konulması amacıyla 17 Eylül 1919 tarihinde Ankara'dan gönderilen askeri bir müfrezenin bölgede kontrolü Milli Güçlerin lehine çevirmesi, İstanbul hükümeti taraflarını buradan uzaklaştırılmış oldu 4. Ankara'da Milli Hükümetin oluşmasından sonra, o tarihe kadar çeşitli yollardan Anadolu'ya akışı sağlanan silah ve cephane, insan girişinin Nisan 1920 tarihinden itibaren İngilizlerin Kocaeli mıntıkasında denetimlerini artırarak bu bölgedeki bazı yerlere askeri müfrezeler yerleştirilmesiyle yavaş yavaş sevkıyatın Karadeniz'e kaymaya başladığı bilinmektedir. Buna bağlı olarak İnebolu-Ankara yolunun önem kazanmıştır. Özellikle 28 Haziran 1921'de İzmit'in Yunanlılar tarafından işgali üzerine Anadolu'nun giriş-çıkış kapılan Karadeniz limanlan olmaya başladı. 1920'ler de Anadolu'nun çeşitli mıntıkalarında meydana gelen isyan hareketleri de göz önünde bulundurulduğunda en güvenilir ulaşım yollanndan birinin İnebolu-Kastamonu-Çankın-Ankara yolu olduğu ortaya çıkmaktadır. \ Ankara hükümeti, yıllarında gelişen şartlara göre ordunun teçhizat ve askeri personel ihtiyacını karşılamak için bir takım teşkilatlanma içerisine girmiş 5 ve Anadolu'ya giriş-çıkışları da kontrol altına almak için Kastamonu Havalisi Kumandanlığı adıyla bir komuta merkezi oluşturarak bu bölgenin güvenliğini artırmaya başlamıştır. 1920'de Karadeniz'de başlayan taşımacılık hizmeti İstanbul'la sınırlı kalmamıştır. İnebolu ve Samsun 6 limanlan Doğu cephesinden batı cephesine aktanlan cephane ve askeri personelin de giriş noktaları olmuşlardı. Yine aynı şe- 3. BOA, Vilayet Ayniyat Defteri, Nurettin Peker; İstiklâl Savaşı'nın Vesika ve Resimleri, İnönü, Sakarya ve Dumlupınar Zaferlerini Sağlayan İnebolu ve Kastamonu Havalisi, İstanbul s Mesut Aydın; Milli Mücadele Döneminde TBMM Hükümeti tarafından İstanbul'da Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri, İstanbul Muhtelif sayfalarda nakliyat ve grup faaliyetleri hakkında bilgilere yer verilmektedir. Aynca aynı konu ile ilgili olarak bakınız. Bülent Çukurova; Kurtuluş Savaşında Haberalma ve Yeraltı Çalışmaları, Ankara s Samsun-Ankara yolu zaman zaman Pontusçu çetelerin baskınına uğradığı için 1920 ve 1921 başlarında bu yol fazla kullanılamamıştır.
3 ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 401 kilde Rusya'dan sağlanan silah ve cephaneler de bu limanlardan batı cephesine ulaştırılmaktaydı. İnebolu-Ankara yolu bir bakıma batı cephesinin lojistik desteğini sağlayan yegane yol konumuna gelmiştir İNEBOLU-ANKARA YOLU Ankara hükümetinin Dünyaya açılan kapısı konumuna gelen İnebolu-Ankara yolunun uzunluğu 272 kilometredir. Yolun başlangıç noktası olan İnebolu, Milli Mücadele süresince kalabalık grupların barındığı bir merkez haline gelmişti. İnebolu'da bu grupları barındırmak amacıyla çeşitli otel ve hanları açılmıştır. 6 Aralık 1920 tarihli Askeri Polis şubesinin bir yazısında burada bulunan barınma yerleri ile taşıma ücretlerinin askeri teşkilat tarafından tespit edilerek denetim altına alındığı belirtilmektedir 7. Buna göre; İnebolu'da birinci sınıf olarak isimlendirilen otellerin gecelik fiyatı 50 kuruştur. Bunlar İkbal, Anadolu, Merkez Oteli, Hacı Mustafa Efendinin İcaretindeki İhtiyab Otelleri idi. ikinci sınıf otel ücretleri ise 40 kuruş olup, Millet hanı, Çarşı içerisindeki Otel ve Hacı Mustafa Efendi'nin icaretindeki Kargir Oteli idi. Yine aynı belgeye göre; vapurdan inen yolcuların, kendileri ve 50 kiloya kadar olan eşyaları için 100 kuruş kayık ücreti ödedikleri, elli kilodan fazla eşya için ise her parça başına 20 veya 30 kuruş ödemek fazla ücret ödemek zorunda oldukları belirtilmektedir. Rıhtımdan otele kadar 30 kiloya kadar eşya için 15 kuruş, otuz kilodan fazla olan her otuz kiloluk eşya için 10 kuruş fazla hamal parası ödeniyordu. İnebolu'dan Kastamonu ve Ankara'ya gidecek olanların taşıma ücretleri ise şöyle belirlenmiştir; Kastamonu'dan İnebolu'ya 6 Kuruş beher kilo yük Kastamonu'dan Çankırı'ya 7 Kuruş beher kilo yük İnebolu'dan Kastamonu'ya 6 Kuruş beher kilo yük İnebolu'dan Çankırı'ya, 14 Kuruş beher kilo yük İnebolu'dan Ankara'ya 21 Kuruş beher kilo yük Bu listede yer alan rakamlar yaylı araba adıyla anılan at arabalarının taşıma fiyatlarıdır. Hususi olarak bu arabaların kiralanması durumunda ise ücret şöyledir; 8 Kastamonu'dan İnebolu'ya Kastamonu'dan Çankırı'ya Kastamonu'dan Ankara'ya İnebolu'dan Kastamonu'ya 2500 Kuruş 3500 Kuruş 7500 Kuruş 3000 Kuruş 7. ATEŞE Arşivi; KL.960, D.16, F.l. 8. Aynı yer.
4 402 RAHMİ ÇİÇEK İnebolu'dan Çankırı'ya İnebolu'dan Ankara'ya 6000 Kuruş 9000 Kuruş Yaylı araba olarak nitelendirilen arabalar genellikle subay, subay aileleri ve tüccarlar tarafından kullanılmakta idi. İnebolu'nun Anadolu'nun giriş kapısı olmasıyla birlikte ilçede yeni iş yerleri de açılmaya başlanmıştı. Bunlardan kuşkusuz en önemlileri otel ye restoran türü yerlerdi yılı başlarında İnebolu Kayıkçılar kahyası İlyas Kaptan "Merkez Otel" adı ile bir oteli hizmete açmıştı. Otelle ilgili gazete ilanlarında "vapurdan otele, otelden vapura" kadar her türlü eşyanın ücretsiz taşınacağı belirtilmektedir 9. İnebolu'da bu otel ve hanların dışında subay ve subay ailelerinin kalabilecekleri askeri misafirhanelerde bulunuyordu. Bu misafirhanelerden biri kadınlara mahsustu 10. İnebolu'da askerler tarafından işletilen bir de sinema mevcuttu olup, buradan elde edilen gelirin; ihtiyacı olan subay ve efrat ailelerine verildiği, özellikle yolda parasız kalanlara bu şekilde destek sağlandığı bilinmektedir". Yine bu dönem içerisinde gelen yolcuların ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla yeni kahvehane ve lokantaların da açıldığı dikkati çekmektedir 12. İnebolu-Kastamonu yolunun başlangıç noktası sayılan İkiçay deresi civarında kasabaya bir saatlik bir mesafede kontrol karakolu bulunuyordu. Burada son kontroller yapıldıktan sonra yolcular Kastamonu'ya doğru yola çıkarılıyordu. Kastamonu yolu yaylı araba ile üç gün sürüyordu. Bu yolculuğun ilk durağı Küre idi. Subay, askeri persçnel ve aileleri burada askerlik şubesi misafirhanesinde konaklıyorlardı. İkinci konaklama yeri ise Şeydiler idi. Burada da bir askeri misafirhane bulunuyordu. İnebolu- Kastamonu arasında askeri personel ve ailelerini taşımak için 12 yaylı araba 40 mekkâreden meydana gelen bir nakliye kolu mevcuttu 13. Bu sevk esnasında subay ve subay aileleri iaşelerini kendileri temin etmekte idiler. Küçük zabitler ve efradın iaşeleri ise Hat Kumandanlığı tarafından sağlanmakta idi. İnebolu-Kastamonu yolu Kağnı Kolu ile altı gün sürüyordu. Bir kağnı kolu yaklaşık kağnıdan meydana geliyordu. Kağnı Kollarında genellikle yaşının üzerindeki erkeklerle yaşlarındaki ço- 9. Açıksöz; 6 Kânunusani ATEŞE Arşivi; KL. 1292, D.15, Fl Açıksöz; 13 Nisan Açıksöz; 23 Mart ATEŞE Arşivi; KL. 1290, D.7, F.l-28.
5 ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 403 cuklar ve büyük çoğunluğu ise kadınlardan oluşmakta idi. Kağnı Kollan askeri malzeme taşıdıklan için her kolun başına Menzil Hat Kumandanlığına bağlı bir küçük zabitle bir veya iki jandarma eri bulunuyordu. Kağnı Kollannın durakları ise şöyle sıralanmaktadır; 1. Digüz Köyü yakınlannda Soğuksu Hanı, 2. Küre Nahiyesi 3. Ecevit'te İsmail Ağa'nın Hanı 4. Şeydiler 5. Sırasöğütler Altıncı günde Kağnı Kollan Kastamonu'da olmak zorunda idiler. Yollarda Kağnı Kollarından aynlarak köyüne uğrayanlardan altı günde Kastamonu'ya ulaşamayanlar hakkında İstiklal Mahkemelerince soruşturma açılıyordu. Kastamonu-Çankın yolu yaylı araba ile üç günde kat ediliyordu. Burada ilk durak Beşdeğirmenler, ikinci durak ise Kaznacı Han (Yenice) idi. Çankın-Ankara yolu üzerindeki önemli durak yerleri ise Çandırlı, Kalecik, Yenihan ve Ravlı Köyü idi. Kağnı Kollan ise; Kastamonu-Çankın yolu üzerindeki Kovanlı, Bulacık, Umut, Kayı, Beşdeğirmenler, Gülmenler Köyü (Gavurun Hanı), Güngörmezler, Hacetepe, Bostan Köyü, Çomar, Yenice, Kale Han, İnköyü, Koçhisar, Kese köylerinde banndıktan sonra Çankın'ya ulaşıyorlardı. Çankın-Ankara arasında ise Avran köyü, Dümbelek Ovası, Tüney Köyü, Çandırlı, Kalecik, Yenihan, Tekebeli, Ravlı, Bödüz, Ballı Hüseyin, Solfasol köylerinde konaklayarak Ankara'ya ulaşmakta idiler. Ankara'ya girişte Bendderesi köprüsü başında bir askeri nokta bulunuyordu, gelenler burada itimatnamelerini göstererek Ankara'ya giriyorlardı 14. İnebolu-Ankara arasındaki yaylı araba yolculuğu yaklaşık 8-10 günlük bir süreyi içerisine almakta idi. Ankara-lnebolu yolunda 1921 ve 1922 yıllannda otomobille seyahatte başladı. Ankara'dan İnebolu'ya taşımacılık yapan "Müceddid Berliye" acentası otomobilleri Ankara'da Taşhan'dan yolculannı alarak iki günde İnebolu'ya ulaştırmakta idi 15. Yine Kastamonu'da işletilmeye başlanan bir otomobil şirketi, Kastamonu'dan İnebolu'ya beş saatte gittiğini bu yolculuk sırasında Ecevit'te mola verildiği belirtilmektedir. Kastamonu-İnebolu arasında sefer yapan 14. Enver Behnan Şapolyo; Mustafa Kemal Paşa ve Milli Mücadele'nin İç Alemi, İstanbul s Anadolu'da Yenigün; 9 Teşrinievvel 1922.
6 404 RAHMİ ÇİÇEK bu dört kişilik otomobillerin taşıma ücretleri ise; ön koltuk on beş, arka koltuklar ise yirmi lira olarak belirlenmişti 16. İnebolu ile Kastamonu arasında çalışan otomobil acentesinin merkezinin Nasrullah Camii yanındaki Urgan Hanı 17 olduğu, 1921'de başlayan otomobil seferlerinin 1922 yılında daha düzenli hale geldiği ve her gün İnebolu ile Kastamonu arasında düzenli seferlerin yapılmaktaydı. Açıksöz Gazetesinde yer alan ilanlara göre; her gün Kastamonu ile İnebolu arasında gidip-gelen otomobillerle yük taşımacılığına da başlandığı, söz konusu işletmeyi "Milli Ticaret Şirketi" adında bir şirketin yürüttüğü kayıtlıdır 18. Nakliye Müteahhidi Hafız Şevket Bey'le ortağı Refet Bey'inde İnebolu-Kastamonu arasında kamyon ve otomobil taşımacılığı yapmak üzere "Güzel İzmir" adıyla anılan Ahmet Halil Bey'e ait bir işletme şirketinin taşıma yaptığı bilinmektedir yıllan arasında İnebolu-Ankara yolu teçhizat-malzeme taşımacılığı ve İstanbul'dan Ankara geçen insanlar nedeniyle Kastamonu şehir merkezinde bir canlanma meydana geldi. Bu tarihler arasında Kastamonu'da gelip geçen yolculara hitap eden bazı hizmetlerin devreye girmiştir. Bunlardan birincisi şüphesiz otel, han ve hamam işletmeciliğidir, bunlardan başka kahvehane 20, lokanta işletmesinin de önemli ölçüde artmıştır. Bunların yanında ilgi çekici olan yeni bir takım mesleklerde gündeme gelmeye başlamıştır. Bunlardan birisi sıhhî berberliktir. Açıksöz'de yayınlanan bir ilanda; "Sıhhî Berber Salonu" başlığı altında şu ifadeler yer almaktadır: "Çayhaneme bir de sıhhî berber salonu açtım, teşrif ediniz, zevat-ı kiram zirdeki liste mucibince tıraş olunur ve her halükârda memnun kalır. 50 Kuruş aylık abone haftada bir, 60 Kuruş abone haftada iki, (15 sakal ve saç, 10 yalnız sakaldır) Bağdat Çayhanesi sahibi İsmail Kemal" 21. Diğer ilgi çekici bir meslek ise; özellikle İstanbul'a gidiş-gelişlerin vesikaya bağlanması üzerine ortaya çıkmıştır. Söz konusu seyahat vesikalan resimli olmak zorunda idi. Bu nedenle bu tarihlerde tespitlerime göre üç yeni fotoğrafçı açılmıştır. Bunlardan birisi Nasrullah Köprüsü başındaki Hafız Ağa'nın Hanında Zühtü Efendi tarafından işletilen Afitab Fotoğrafhanesidir. Zühtü Efendi Açıksöz Gazetesinde yayınladığı ilanda 22 seya Açıksöz; 21 Teşrinievvel Açıksöz; 31 Ağustos Açıksöz; 27 Temmuz Açıksöz; 17 Temmuz "Tekkealtı İstiklal Kırathanesi" Açıksöz; 23 Teşrinisani 1337; "Bağdat Çayhanesi" 29 Teşrinisani 1337 vb. ilan ve haberlere Kastamonu'da yayınlanan gazetelerde rastlamak mümkündür. 21. Açıksöz; 6 Kanunusani Açıksöz; 9 Ağustos 1337.
7 ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 405 hat vesikası için 25 kuruşa fotoğraf çekildiğini, fukara olanlara bedava hizmet verdiğini belirtmektedir. Seyahat zorunluluğunun getirdiği bir başka yenilik ise "Emanetçi'lik usulüdür. Fes kalıpçısı Mehmet Ağa, İstanbul'a gideceğini belirterek, İstanbul'a gidecek mektubu ve emaneti olanların kendisine müraccat etmelerini, emanetlerin emin bir şekilde sahiplerine teslim edileceğini gazete ilanı ile duyurmaktadır 23. Yine aynı mealde bir başka ilanda ise Adana'da işi olanlara duyuru yapılmaktadır. Bu ilana göre; eski polis müdürü Halil Bey, Adana'ya siparişi olan veya resmi işi olanların işlerini takip edeceğini bildirmektedir 24. Seyahat şartlarının Kastamonu'ya getirdiği bir başka meslek ise "Elbise Temizleme" işidir. Kolacı Mustafa Hilmi, Açıksöz Gazetesine verdiği ilanda; temiz giyinmek isteyenlere seslenerek, gömlek ve elbiseleri temizleyerek kolaladığını beyan etmektedir 25. Kastamonu'da bu tarihlerde birinci sınıf otel olarak Hürriyet Oteli, Çankırı'da ise Türk Oteli bulunuyordu. Devlet ileri gelenleriyle önemli misafirler bu otellerde konaklıyorlardı. Kastamonu'da 1921 yılında bir sinema salonu da açılmıştır. Açıksöz Gazetesinin "Kastamonu'da Osmanlı Sineması" başlığı ile verilen ilanda Pazar, Salı, Çarşamba günü akşamlan erkeklere, Pazar günleri hanımlara film gösterildiği belirtildikten sonra sinema programı da şu şekilde ilan edilmektedir; "Almanya'dan bazı manzaralar (Tâbi Manzara) Bira Fabrikası (Sanayi Manzarası) Vicdan (dram) Çoraplar (dram) Hakimin Kalbi (gülünç) Bir numune-i meslekiye (dram)" 26. İnebolu-Ankara yolu üzerinde bulunan hanlann zaman zaman sıhhîye müdüriyetince teftiş edildiği 27, taşıma için kullanılan kağnılann bazen tüccar eşyası taşımak maksadıyla silah ve cephane taşımaktan kaçındıklan onun yerine daha fazla para getiren tüccar eşyası taşımayı tercih ettikleri dikkati çeken bir başka husustur Açıksöz; 22 Mart Açıksöz; 11 Nisan Açıksöz; 27 Mayıs Açıksöz; 27 Mart Açıksöz; 30 Mart 1337.
8 406 RAHMİ ÇİÇEK Cephane taşımada kullanılan kağnıların çok ses çıkardıkları şehir halkının sürekli taşıma dolayısıyla bundan rahatsız olduğu, bunun önünü almak için polis müdüriyetinin bir ilan yayınlayarak 28 ; "Kağnı tabir edilen iki tekerlekli arabalar gıcırtılarıyla halka eza etmekte olduğundan badema her kimin arabasının gıcırdadığı görüldüğü takdirde polis memurları tarafından derdest ile tanzim kılınacak zabıt varakasıyla cihet-i adliyeye tevdi edileceği ilan olunur" denilmektedir. SİLAH VE CEPHANE SEVKIYATI Kastamonu vilayeti sahili Milli Mücadele'nin ikmal iskelelerini oluşturmuştur. İstanbul'da faaliyet gösteren gruplar tarafından 29 sağlanan silahlar çeşitli vasıtalarla İnebolu, Cide, Bartın, Kozlu, Kilimli, Zonguldak, Ereğli ve Sinop limanlarına çıkartılarak, buralardan Cide-Kastamonu, Zonguldak-Ereğli-Bolu, İnebolu-Daday-Kastamonu, Sinop-Boyabat- Taşköprü-Kastamonu yollarını takiben Batı cephesine ve Ankara'ya ulaştırılıyordu. İstanbul dışında çeşitli merkezlerden silah tüccarları vasıtasıyla alınan silah ve cephane de aynı yollarla taşınıyordu. Doğu cephesinde 1920 yılı sonunda savaşın bitmesi üzerine bir kısım silah ve cephane Erzurum- Trabzon yolu ile Batı Karadeniz limanlarına taşındı. Yine Rusya'dan sağlanan silahların bir kısmı İnebolu limanından Batı cephesine ulaştırılmıştır. Trabzon'dan gelecek silahların şevki için İnebolu-Sinop arasındaki küçük koylar kullanıldı kışında küçük balıkçı motorları Sinop-İnebolu arasındaki koylara çok sayıda silah ve cephane taşımışlardı 30. Sinop Mevki Komutanlığının tespitlerine göre; Şark'tan gelecek cephane için bu bölgede iklim şartlarına uygun dört iskele bulunmaktaydı. Bunlardan birincisi Sinop limanı idi. Buraya çıkarılacak cephane Boyabat'a kadar yolların ve köprülerin bozuk olması sebebiyle mekkâre kollan ile taşınacak, Boyabat-Taşköprü arasında araba yolu bulunduğu için buradaki taşıma işleri Kastamonu'ya kadar arabalarla sağlanacaktı. İkinci liman Sinop'un yedi mil batısındaki Taşyanağı iskelesi idi. Burası her türlü rüzgara karşı mahfuz olmakla birlikte, nadiren esen yıldız rüzgarlan ve poyraza karşı mahfuz değildi. Buraya yapılması düşünülen iskele yaz aylannda kayıklann rahatça çalışmalanna elverişli olacaktı. 28. Açıksöz; 1 Mayıs Aydın; Age. s Ayrıca Bülent Çukurova; Kurtuluş Savaşında Haberalma ve Yeraltı Çalışmaları, Ankara s Rahmi Çiçek; Milli Mücadele'de Kastamonu, Ankara 1991 (A.Ü. İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora tezi) s
9 ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 407 Taşyanağı koyu, Sinop-Boyabat şosesine beş yüz metre mesafede idi. Bu beş yüz metrelik yol açılırsa kolaylıkla araba ulaşımı sağlanabilirdi. Mıntıka Komutanına göre; havaların iyi olduğu zamanlarda kayıklar bu kumsala rahatlıkla yaklaşmakta ve cephane indirebilmekteydi. Üçüncü iskele Sinop'un doğusunda bulunan Gerze iskelesi idi. Buraya çıkarılan cephane ve silahlar, Gerze-Kabalı yoluyla Boyabat şosesini takiben Kastamonu'ya taşınmaktadır. Dördüncü iskele Akliman'dır. Burası sevkıyata uygun olmamakla birlikte zor durumda kalan motorlar için cephane ve silah indirilecek yer olarak tespit edilmiştir 31. Bu dört koydan Taşyanağı koyu Kastamonu Havalisi Komutanlığı tarafından en uygun koy olarak tespit edilerek, buradan sevkıyat yapılmasına izin verilmiş diğer koylar ise zaruret karşısında kullanılmıştır. 3 Aralık 1920 tarihli Milli Müdafaa Vekaleti Müsteşarı Kazım imzalı bir yazıda 32 ; Trabzon'dan gelecek olan motorlar için Sinop ile Amasya arasındaki küçük iskelelerin tespit edilerek, gelecek olan cephane ve silahların Ankara'ya sevkı için otuz arabalı nakliye kolu kurulması istenmektedir. Bu yazı üzerine, Trabzon'dan gelecek büyük ve küçük motorlar için Înebolu-Sinop arasındaki bazı iskeleler belirlenmiştir. Bunlar; Çatalzeytin, Kulu, Kuga, Hacıvelioğlu, Abana, Eğlişi, Poyrazlar, Manastır, Evrusta, Ilıca, İsmail Reis ve Darphane iskeleleridir. Bu iskelelerin güvenliği için Darphane ve Evrusta'da birer karakol inşa edilmiş, İsmail Reis, Manastır, Eğlişi, Hacıvelioğlu ve Kulu'da karakol inşaatına başlanmıştır. Çeşitli yollarla İnebolu ve civarına gelen cephanenin taşıma işlemi ilk zamanlarda Nokta Komutanlıkları vasıtasıyla yapılıyordu. Daha sonra işi Sevkıyat ve Nakliyat Umum Müdürlüğü'ne bağlı Menzil Mıntıka Teşkilatı kurularak, bu teşkilat taşıma işini sevk ve idare etmeye başladı. Kastamonu Menzil Müfettişliği, nakliye işi için 63 subay, 316 askerliği ertelenmiş er ve 11 müteahhitle çalışmakta idi. İnebolu-Kastamonu- Çankın-Ankara arasındaki taşımacılığı Menzil Müfettişliği 240 araba, 1505 mekkâre, 72 eşekle sağlıyordu 33. Sevkıyat ve Nakliyat Umum Müdürlüğüne bağlı olarak kurulan Menzil teşkilatı ise şu birimlerden oluşmaktadır; Kastamonu Menzil Mın- 31. ATEŞE Arşivi; KL.953,D.10,F ATEŞE Arşivi; KL 953, D.10.F Çiçek; Age. s
10 I 408 RAHMİ ÇİÇEK tıka Müfettişliği, İnebolu Hat Komutanlığı, İnebolu, İlgaz, Kastamonu nokta Komutanlıkları, İnebolu, İlgaz, Kastamonu Erzak Ambarlıklan, İnebolu, Kastamonu Teçhizat Ambarı, İnebolu, Kastamonu Mühimmat Deposu, İnebolu Hizmet Kıtası, İnebolu Benzin Deposu, Kastamonu'da üç nakliye kolu, İnebolu Grubu Nakliye Kolu, Küre, Şeydiler, Beşdeğirmenler, Ambarlı konaklama yerleri 34. Menzil Mıntıka Müfettişliğinin Açıksöz Gazetesine verdiği ihale ilanlarında taşıma ücretleri hakkında bir takım bilgiler bulunmaktadır. Bu ilanlardan birisi şu şekildedir; 35 Menzil Mıntıka Müfettişliğinden 1. Menzil emrinde çalışmak üzere müteahhit nakliye araba ve mekkâre kollarına mevsuf şerait ile ihtiyaç vardır. 2. İnebolu yolundan Ankara'ya kadar ve hatta değeri muvafık ücretle Ankara'dan avdette aynı mevaki nakliyeyi askeriyeyi ifa etmek üzere zirdeki cetvelde rayiç olunan miktar üzerinden taleplisi uhdesindedir. Ankara'dan İnebolu'ya Kadar Mevki Ankara'dan Çankırı'ya kadar Çankırı'dan Kastamonu'ya kadar Kastamonu'dan İnebolu'ya kadar Ankara'dan İnebolu'ya kadar İnebolu'dan Ankara'ya Mevki İnebolu'dan Kastamonu'ya kadar Kastamonu'dan Çankırı'ya kadar Çankırı'dan Ankara'ya kadar İnebolu'dan Ankara'ya kadar Kastamonu'dan Ankara'ya kadar Beher Batman Beher Batman Kuruş Kuruş İlanda ayrıca şartlan kabul olunanlann 8 Mayıs 1921 tarihinden itibaren sözleşme imzalayarak nakliye işine başlayacakları belirtilmektedir. 34. Çiçek; Age. s Açıksöz; 26 Nisan 1337.
11 ANKARA HÜKÜMETİ'NN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 409 Menzil Mıntıka Müfettişliği tarafından benzer ilanlar arasında yer alan başka bir ilanda ise taşıma ücretleri şu şekilde sıralanmaktadır: 36 inebolu'dan Ankara'ya Mevki İnebolu'dan Ankara'ya - İnebolu'dan Kastamonu'ya Kastamonu'dan Ankara'ya Kastamonu'dan Çankırı'ya Çankırı'dan Ankara'ya Ankara'dan İnebolu'ya Mevki Ankara'dan İnebolu'ya Ankara'dan Çankırı'ya Çankırı'dan Kastamonu'ya Kastamonu'dan İnebolu Ankara'dan Kastamonu'ya Beher Batman Beher Batman Kuruş Kuruş Bu ilanlarda dikkati çeken nokta çok kısa aralıklarla taşıma fiyatlarının değişimi ve Ankara yönüne yapılan taşımaların pahalı olmasına karşılık, Ankara'dan İnebolu yönüne yapılan taşımaların ucuzluğudur. Bu fiyat bize taşınacak malların hangi tarafa daha fazla yöneldiğini gösterdiği gibi, doğal şartlarında taşımada etkili bir faktör olduğunu ifade etmektedir. 3 Temmuz 1921 tarihli Açıksöz Gazetesine göre; Menzil Mıntıka Müfettişliği menzildeki müteahhit kollarının Şubat 1922 tarihine kadar yapacakları nakliyat için ödenecek nakliye ücretlerini yeniden tespit etmiştir. Buna göre; Mevki Kuruş İnebolu'dan Kastamonu'ya 29 Kastamonu'dan Çankırı'ya 37 Çankırı'dan Ankara'ya 33 İnebolu'dan Çankırı'ya 70 İnebolu'dan Ankara'ya Açıksöz; 28 Nisan 1337.
12 410 RAHMİ ÇİÇEK Kış aylarında taşımacılık hizmetlerinin artması üzerine Menzil Mıntıka Müfettişliklerinin sıkıntılı günler yaşadıkları, bu nedenle taşıma işi için cephe gerisinde bulunan efrattan faydalanma çareleri düşünülmüştür. Bu tür efrat askerlikten tecil edilerek taşıma işinde kullanılmaya başlanmıştır. 18 Aralık 1921 ve 20 Ocak 1922 tarihleri arasında yayınlanan ilanlarda "Vesait-i Nakliye İçin Tecil Olunacak Efrad"ın şartlan şu şekilde sıralanmaktadır; 1. Cephe malı ve firari olmamak üzere bil-umum geri kıtaat ve müessesatta müstahdem efrad, nakliyeyi askeriyeyi deruhte edebilir. 2. Nakliyat icrasını deruhte edecek efradın ma-teçhizat bil-muayene kabul-u istihdamı la-akl beş deve veya beş mekkâre veya sekiz merkep veyahut çift atlı iki arabası bulunması lazımdır. 3. Muhazarat kıtatına mensup efrad yalnız beş deve veyahut iki çift atlı arabayla nakliyat icrasını deruhte edebilirler. 4. Bu suretle vaki' bulacak müracaat üzerine teşkil edecek müteahhit kolları Sevkıyat ve Nakliyat Müdüriyet-i Umumiyesine merbut bulunacak ve müdüriyetçe lüzum görülen hatlarda çalışmak üzere mezkur muhtelif hatlar dahilinde mevkien o mıntıka emrine verileceklerinden bu husus mukaveleye derç olunacaktır. 5. Kolları teşkil etmek üzere nakliyat icrasını deruhte eden her nefer fiilen bizzat çalışacaklardır. 6. Kolların idare vesaire masarif atı sairesi kendilerine ait olmak üzere takrir edecek fiyat üzerinden nakliyenin icrası tevsiye edilecektir. 7. Şeraiti mezkure dairesinde talebi olanların Menzil Mıntıka Müfettişliğine müracaat etmeleri. 8. Şerait-i mezkure dairesinde vesait-i ihzar eden efradtan mürekkep nakliye kollan için müteahhit olarak müracaatlan dahi kabul olunur. Bu ilanın yayınlanmasından sonra 6 Mart 1922 tarihli bir gazete haberinde ise vesait-i nakliye tedarik ederek müracaatta bulunanların askerliklerinin ertelendiği belirtilmektedir 37. YOLLARIN BAKIM VE ONARIM İŞLERİ TBMM Hükümeti Mart 1921 yılında çıkardığı bir kanunla bütün yollann yapım ve onanm işleri için "Tarik-ı Bedel-i Nakdiye" mükellefiyeti getirdi. Buna göre; on sekiz yaşından altmış yaşına kadar olup ta silah al- 37. Açıksöz; 6 Mart 1338.
13 ANKARA HÜKÜMET'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 411 tında bulunmayan herkes "Tarik-i Bedel-i Nakdiye" ödemekle yükümlü idi. Bedel olarak ödenecek miktar dört amele yevmiyesi olarak belirlenmişti. Yevmiyenin kaç lira olacağı ise Vilayet Umumi Meclislerine bırakılıyordu. Mart 1921'de Kastamonu Umumi Meclisi tartışmalı bir oturumdan sonra bu ücreti 160 kuruş olarak belirlemiştir. Umumi Meclis'teki tartışmalarda dikkati çeken husus yolların ancak çalışma mükellefiyeti ile yapılabileceği, ihale metot ile yol yapımının geçmişte başarılı olmadığı Başmühendis tarafından özellikle vurgulanmaktadır. Meclis üyelerinin birçoğu halkın içerisinde bulunduğu para sıkıntısı üzerinde durarak, mükellefiyetin hangi aylarda yerine getirilmesi gerektiği konusunun da tam açık olmadığını vurgulayarak, hasat mevsiminde mükellefiyetin yerine getirilmesinin mümkün olamayacağını ileri sürmüşlerdi 38. Vilayet Meclisi, Ankara-İnebolu yolunun yapım ve onanmı için Nafıa Vekaleti'nce oluşturulan Amele Taburlarının kullanılmasına karar verdi. Çünkü yol sürekli kullanıma açık kalmak zorunda idi. Nafıa Vekaleti ayrıca 1921 yılında Ankara-İnebolu yolunun yapımı için özel bir tahsisatta ayırmıştı yılında vilayet Sermühendis'i ile yapılan bir mülakatta 40 Mühendis Bey; İnebolu-Ankara yolunun 135 kilometresinin vilayet sınırlan içerisinde bulunduğunu, bu yolun bakım ve onarımı için 1921 ve 1922 yıllannda 3500 metre mikâp taş kırılarak tamirat yapıldığını, fakat yolun yetersizliğini vurgulayarak özellikle kamyonlann bu yolda kullanılmaya başlamasıyla birlikte, yolda bozulmalar meydana geldiğini şose ve bazı köprülerin bu vasıtalar tarafından tahrip edildiğini ileri sürmektedir. Yine mühendisin ifadesine göre; kışında üç aylık bir dönem içerisinde sekiz köprü ve beş istinat duvarı inşa edilerek on bir kilometrelik bir tamirat yapılmıştır yılı kışına kadar da beş kilometrelik yol ile Küre ile İkiçay köprülerinin tamir edilerek, bazı geçitlerinde kamyon girişine müsait hale getirilmesi planlanmıştı. Ankara-İnebolu yolunun Kastamonu sınırları içerisinde kalan kısmında aynca Nafıa Vekaletine bağlı iki Amele Taburu sürekli olarak tamirat işi ile uğraşıyordu. İNEBOLU-ANKARA YOLU ANILARI İnebolu-Ankara yolu Milli Mücadele döneminde Ankara Hükümetinin ikmal yolu olması yanında dünyaya açılan kapısı olma özelliğine de sahiptir. Yabancı devlet temsilcilerinin birçoğu bu yolu kullanmak zorunda kalmışlardı. Bunun yanında İstanbul aydını bu yolu takiben Ankara'ya ulaşmış, bu yol Türk aydınının zihninde önemli izler bırakmıştır yı Açıksöz; 11 Mart Açıksöz; 13 Mart Açıksöz; 11 Temmuz 1337.
14 412 RAHMİ ÇİÇEK lında bu yolu takiben Ankara'ya giden bir gazeteci yol üzerindeki izlenimlerini anlatırken "însan kendini adeta Alp vadilerinde farz ediyor" 41 demektedir. Ahmet Emin Yalman ise Ankara'ya gidişini anlatırken; Dr. Tevfik Salim Paşa ve eşi ile İnebolu'ya geldiğini buradan Hilal-i Ahmer tarafından Tevfik Bey'e tahsis edilen bir kamyonla yola çıktıklarını iki günlük İnebolu-Ankara yolunu ancak altı günde tamamlaya bildiklerini, bu süre içerisinde kamyonlarının 63 kez çamura battığını ifade etmektedir 42. Yalman bu yolculuk sırasında karşılaştıklarını İstanbul'da yayınlamakta olan Vakit Gazetesinde "Ankara Yollarında" başlığı ile yayınlamıştır 43. Kastamonu-lnebolu yolunda üç ay kağnı kolu zabitliği yapan Enver Behnan Şapolyo, anılarında burada yaşadıkları olayları olağanüstü bir tarzda insanların fedakarlıklarını dile getirmektedir 44. Amerikalı kadın romancı Ann Bridge "The Dark Moment" isimli romanında Milli Mücadele hareketine İstanbul'dan katılan iki kadının Feride ve Nilüfer'in Anadolu yolculuğunu anlatırken İnebolu-Ankara yolunu adeta filim şeridi olarak canlandırmaktadır 45. Vehbi Koç'ta hatıralarında bir tüccar gözü ile İstanbul'a giderken bu yolu kullandığını, "Birinci akşam Kalecik, ikinci akşam Çankırı, üçüncü akşam Kalehan, dördüncü akşam Kastamonu, beşinci akşam Ecevit, altıncı akşam da İnebolu'ya gelirdik" 46 demektedir. Koç anılarının başka bir yerinde de "Gece yattığımız yerler pis, rahatsız, yediğimiz yemekler kötüydü, yolculuk sefalet içerisinde geçerdi. Arabamız bozulur ya da atımız hastalanırsa bu yolculuk altı gün yerine sekiz gün sürebilirdi" diyor. Milli Mücadele döneminde ailesi ile birlikte bu yoldan Anadolu'ya geçen Adnan Ergeneli de hatıralarında; "İnebolu'ya gelince vapura çıkan memurlar, İnebolu'da inecek olan kimseleri iyice araştırıp inceliyorlardı" dedikten sonra yaylı araba adı verilen araba ile yola çıktıklarını ilk duraklarının Ecevit olduğunu, ikinci duraklarının ise Kastamonu olduğunu burada bir gün kaldıklarını yazmaktadır. Kastamonu'dan sonra Çankırı'ya iki günde vardıklarını, burada bir gün dinlendikten sonra Ankara'ya 41. Mesut Çapa; "Milli Mücadele'ye Ümit Veren Yazılar" Türk Kültürü, Sayı: 342, Ekim 1991,s Ahmet Emin Yalman; Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim", C.II, İstanbul s Bu yazının Kastamonu ile ilgili kısmı Açıksöz Gazetesinin 5 Kanunusani 1338 tarihli nüshasında çıkmıştır. 44. Şapolyo; Age. s Ann Bridge; The Dark Moment, London Beşinci bölümden itibaren Kastamonu'daki yolculuk ve burada geçen olaylar anlatılmaktadır. 46. Vehbi Koç; Hayat Hikayem, İstanbul s
15 ANKARA HÜKÜMETİ'NİN DÜNYA'YA AÇILAN KAPISI İNEBOLU-ANKARA 413 doğru yola çıktıklarını son geceyi Yahşihan'da bir evin damında geçirdiklerini anlatmaktadır 47. SONUÇ / İnebolu-Ankara yolu Anadolu'ya çıkan Türk aydını için adeta bir efsane yolu olmuştur. Kimi yeni umutların yeşerdiği düşüncesi ile bu yolu efsaneleştirirken, kimi de çektiği sıkıntılarla yolun bir başka cephesini, olumsuz yönlerini dile getirmektedir. Bazıları için ise Anadolu insanının fedakarlığı, olağanüstülüğüne bu yol boyunca rastlamanın verdiği hazzı duymaktadır. Gerçekte ise bu yol Anadolu'da yeni Türk Devletini kuranların karşılaştıkları zorluklan, Anadolu insanının yeni devletin kuruluşuna hangi duygular içerisinde katıldıklarını gösteren abidevi bir yolun macerasıdır. 47. Adnan Ergeneli; Çocukluğumun Savaş Yıllan Anıları, İstanbul s
SAKARYA SAVAŞI ÖNCESİ KARADENİZ'DE YUNAN ABLUKASI VE İNEBOLU BOMBARDIMANI
SAKARYA SAVAŞI ÖNCESİ KARADENİZ'DE YUNAN ABLUKASI VE İNEBOLU BOMBARDIMANI Y. Doç. Dr. Rahmi ÇİÇEK I 1921 yılında Karadeniz kıyılarında bulunan iiç liman önem kazanmaya başladı. Bunlar, Batı Karadeniz'de