Download "GLUTEN ENTEROPATİ TANISI İLE TAKİP EDİLEN HASTALARIN LABORATUAR VE KLİNİK ÖZELLİKLERİNİN RETROSPEKTİF OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ"
1 T.C. ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GLUTEN ENTEROPATİ TANISI İLE TAKİP EDİLEN HASTALARIN LABORATUAR VE KLİNİK ÖZELLİKLERİNİN RETROSPEKTİF OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ Dr. Filiz BEKDEMİR İç Hastalıkları Anabilim Dalı TIPTA UZMANLIK TEZİ ESKİŞEHİR 2012
3 T.C. ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ GLUTEN ENTEROPATİ TANISI İLE TAKİP EDİLEN HASTALARIN LABORATUAR VE KLİNİK ÖZELLİKLERİNİN RETROSPEKTİF OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ Dr. Filiz BEKDEMİR İç Hastalıkları Anabilim Dalı TIPTA UZMANLIK TEZİ TEZ DANIŞMANI Prof. Dr. Ayşegül HARMANCI ÖZAKYOL ESKİŞEHİR 2012
5 iii TEZ KABUL VE ONAY SAYFASI T.C. ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ DEKANLIĞINA, Dr. Filiz BEKDEMİR e ait Gluten enteropati tanısı ile takip edilen hastaların laboratuar ve klinik özelliklerinin retrospektif olarak değerlendirilmesi isimli çalışma jürimiz tarafından İç Hastalıkları Anabilim Dalı nda Tıpta Uzmanlık Tezi olarak oy birliği ile kabul edilmiştir. Tarih: Jüri Başkanı Prof. Dr. Ayşegül HARMANCI ÖZAKYOL İç Hastalıkları AD / Gastroenteroloji BD Üye Doç. Dr. Hasan ÜSTÜN İç Hastalıkları AD / Tıbbi Onkoloji BD Üye Doç. Dr. Garip ŞAHİN İç Hastalıkları AD / Nefroloji BD Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Fakülte Kurulu nun././.tarih ve../. Sayılı Kararıyla onaylanmıştır. Prof. Dr. Bekir YAŞAR Dekan
6 iv TEŞEKKÜR Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İç Hastalıkları Anabilim Dalında yapmış olduğum uzmanlık eğitimim ve tez çalışmam süresince bilgi ve deneyimleri ile yol gösteren tez danışmanım Prof. Dr. Ayşegül HARMANCI ÖZAKYOL a, tez çalışmama destek veren İç Hastalıkları Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Cengiz KORKMAZ a, Gastroenteroloji Bilim Dalı ndan Uzm. Dr. Tuncer TEMEL e ve Biyoistatistik Anabilim Dalı ndan Arş. Gör. Özge BOLLUK a saygı ve teşekkürlerimi sunarım.
7 v ÖZET Bekdemir, F. Gluten enteropati tanısı ile takip edilen hastalarının klinik ve laboratuar özelliklerinin retrospektif olarak değerlendirilmesi.eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Tıpta Uzmanlık Tezi, Eskişehir Gluten sensitif enteropati, genetik duyarlılığı olan kişilerde glutenli tahıllar olan buğday, çavdar ve arpanın neden olduğu intestinal ve ekstraintestinal sistem belirtileri olan otoimmün özellikler taşıyan sistemik bir hastalıktır. Bu çalışmada Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Gastroenteroloji Bilim Dalında tanı konulan ve takipte olan 69 hasta retrospektif olarak incelendi. Hastaların başvuru şikayetleri, fizik muayene bulguları, laboratuar bulguları, kemik mineral dansitometre incelemeleri, diyet uyumları, diyet uyumunu etkileyen faktörler değerlendirildi. Hastalarımızın 48 tanesi kadın, 21 tanesi erkektir. Hastaların yaş ortalaması 35,6±11,4 ( yaş aralığı 19-81), hastaların ortalama tanı yaşı 29,6±13,1 dir. Major semptom diyare olup (%49,3), karın ağrısı (%18,8), kaşıntı (%4,3) diğer başvuru semptomlarıdır. Hastalık farklı laboratuar bulgularına yol açmakta olup en sık görülenler demir eksikliği anemisi (%63,8), folik asit eksikliği (%39,1), ALT yüksekliği (%11,6), hipokalsemi (%11,6) ve vit B12 eksikliği (%10,1) dir. Bu çalışmada gluten sensitif enteropatiye otoimmün hastalık eşlik etme sıklığı %24,6 olarak bulundu. En sık otoimmün hastalıklar Tip 1 Diyabetes Mellitus (%5,7) ve otoimmün tiroid hastalığıdır (%7,2). Demir eksikliği anemisi (%60,9) ve osteoporoz (%37,5) en yaygın komorbit durumlardır. En yaygın histopatolojik bulgu intraepitelyal lenfositozdur (%92,3). Semptom başladıktan sonra ortalama tanı alma süresi 53,5±63,7 ay olarak saptandı. Hastaların 24 tanesinin (%34,8) diyet uyumu iyi iken, 38 tanesinin (%55) kısmi diyet uyumu olduğu saptandı. Sonuç olarak gluten sensitif enteropati semptom ve bulgu spektrumunun geniş olması, atipik bulgularla seyredebilmesi, herhangi bir yaşta tanı konabilmesi nedeniyle tüm hekimleri ilgilendiren bir hastalıktır. Tanı gecikmesi hastalığın prognozunu olumsuz etkilemekte olup, uygun semptomlarda doktorlar gluten sensitif enteropatiyi akla getirmelidir. Anahtar Kelimeler: Gluten sensitif enteropati, anemi, osteopeni-osteoporoz, glutensiz diyet
8 vi ABSTRACT Bekdemir,F. Evaluation of clinical and laboratory characteristics of patients with gluten enteropathy retrospectively. Eskisehir Osmangazi University Medical Faculty Department of Internal Medicine Medical Specialty Thesis, Eskisehir, Gluten-sensitive enteropathy is a systemic disease which have autoimmune characteristics with intestinal and extraintestinal system indications caused by gluten containing grains such as wheat, rye and barley in people with genetic sensitivity. In this study, 69 patients who have diagnosed and have been following up in Osmangazi University, Faculty of Medicine, Department of Gastroenterology, have been analyzed retrospectively. Admission symptoms, physical examination symptoms, laboratory findings, bone mineral dansitometry examinations, diet adaptations of the patients and factors which effect the diet adaptations have been evaluated. Of all patıents, 48 are female and 21 are male. The average age of the patients is 35,6±11,4 (age range 19-81), average diagnosis age of the patients is 29,6±13,1. Major symptom is diarrhea (49,3%). Other presenting symptoms are abdominal pain (18,8%) and pruritus (4,3%). Disease causes different laboratory findings but most frequent findings are iron deficiency anemia (63,8%), folic acid deficiency (39,1%), elevated ALT (11,6%), hypocalcemia (11,6%) and vitamin B12 deficiency (10,1%). In the present study, autoimmune disease accompanied to gluten sensitivite enteropathy are 24.6% of the patients. Most frequent autoimmune diseases are Tip 1 Diabetes Mellitus (5,7%) and autoimmune thyroid disease (7,2%). Most frequent comorbid diseases are iron deficiency anemia (60,9%) and osteoporosis (37,5%). Most common histopathological finding is intraepithelial lymphocytosis (92,3%). Average time of diagnosis after beginning of the symptom has been determined as 53,5±63,7 months. It has been determined that diet adaptations of 24 patients (34,8%) are good and 38 patients (55%) have partially diet adaptation. As the symptoms and finding spectrum of gluten-sensitive enteropathy are broad and can progress with atypical findings and can be diagnosed in any age, it is a disease that concerns all physicians. Diagnosis delay affects prognosis of the disease negatively and physicians should think about sensitive enteropathy in matching symptoms. Key Words: Gluten-sensitive enteropathy, anemia, osteopenia-osteoporosis, gluten-free diet.
9 vii İÇİNDEKİLER Sayfa TEZ KABUL VE ONAY SAYFASI iii TEŞEKKÜR iv ÖZET v ABSTRACT vi İÇİNDEKİLER vii SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ ix ŞEKİLLER DİZİNİ xi TABLOLAR DİZİNİ xii 1. GİRİŞ 1 2. GENEL BİLGİLER Gluten Sensitif Enteropatinin Tarihçesi Gluten Sensitif Enteropatinin Epidemiyolojisi Gluten Sensitif Enteropatide Patofizyoloji Genetik Temel Çevresel Faktörler Gluten Sensitif Enteropatinin Patogenezi Gluten Sensitif Enteropatide Histopatoloji Klinik Bulgular Erişkinlerde Klinik Gastrointestinal Özellikler Ekstraintestinal Özellikler Fizik Muayene Bulguları Gluten Sensitif Enteropatinin Tanısı Antigliadin Antikor Testleri Antiendomisyum Antikoru Doku Transglutaminaz Antikoru HLA Tiplendirme Endoskopi ve İntestinal Biyopsi Tedavi 18
10 viii Sayfa 2.8. Ayırıcı Tanı Komplikasyonlar Takip Hastalığın Yönetimi Prognoz GEREÇ VE YÖNTEM BULGULAR TARTIŞMA SONUÇ VE ÖNERİLER 39 KAYNAKLAR 40
11 ix SİMGELER VE KISALTMALAR Ab Antikor ABD Amerika Birleşik Devletleri AGA Antigliadin antikor AST Aspartat aminotransferaz ALT Alanin aminotransferaz ALP Alkalen fosfataz CMV Sitomegalovirüs CCR1 C-C kemokin reseptör tip 1 CCR3 C-C kemokin reseptör tip 3 DM Diyabetes mellitus EATL İntestinal T hücreli lenfoma EMA Antiendomisyum antikor GSE Gluten sensitif enteropati Hb Hemoglobin HLA Human lökosit antijen İEL İntraepitelyal lenfositoz IFN İnterferon IgA İmmünglobulin A IgG İmmünglobulin G IL-2 İnterlökin 2 IL 10 İnterlökin 10 IL 15 İnterlökin 15 IL18RAP İnterlökin 18 reseptör accessory protein IL-21 İnterlökin 21 ITGA4 İntegrin alfa 4 KMD Kemik mineral dansitometre MÖ Milattan önce PAR 2 Proteinase-activating reseptör 2 RGS 1 Regulator of G protein signaling TEER Transepitelyal elektriksel rezistans
12 x Th1 T helper 1 TNF Tümör nekrozis faktör ttg Doku transglutaminaz antikoru
13 xi ŞEKİLLER Sayfa 2.1.Gluten sensitif enteropatide buz dağı modeli Gluten sensitif enteropatinin patogenezi Gluten sensitif enteropatide histopatolojik değişiklikler Marsh sınıflaması 18
14 xii TABLOLAR Sayfa 2.1. Villöz atrofinin ayırıcı tanısı Antikorların sensitivite ve spesifiteleri Gluten sensitif enteropatinin ayırıcı tanısı Hastaların başvuru şikayetleri Hastaların fizik muayene bulguları Hastalarda eşlik eden otoimmün hastalıklar Hastaların histopatolojik bulguları Hastaların serolojik test sonuçları Hastaların kemik mineral dansitometre sonuçları Hastaların cinsiyetlerine göre kemik mineral dansitometre sonuçları Hastaların laboratuar bulguları 28
15 1 1. GİRİŞ Gluten sensitif enteropati, Çölyak Hastalığı olarak da bilinen, genetik duyarlılığı olan kişilerde, glutenli tahıllar olan buğday, çavdar ve arpanın neden olduğu gastrointestinal sistem (GİS) ve GİS dışı organ belirtileri olan otoimmün özellikler de taşıyan immünolojik kökenli sistemik bir hastalıktır (1). Gluten sensitif enteropati gıda intoleransı ve immunolojik bozukluğun bir arada olduğu yegane hastalıktır. Bugün için hastalığın basit bir malabsorbsiyondan çok daha kompleks, tipik bir enteropatinin yanı sıra bütün sistemleri ilgilendiren bir hastalık olduğu anlaşılmıştır (1-6). Patogenezde çevresel faktör olarak glutenin yanı sıra immunulojik ve genetik faktörler de rol alır (4-6). GSE, MHC sınıf 2 allelleri olan, HLA DQ2 (DQA1*0501- DQB1*0201) ve HLA DQ8 (DQA1*0301-DQB1*0302) molekülleri ile kuvvetle ilişkilidir (3). Her yaşta görülebileceği gibi klinik semptomları da oldukça geniş bir yelpazede yer alır (1-7). Hastalığın en yaygın semptomu ishaldir. Tanı serolojik testlerde pozitiflik ve ince barsak biyopsilerinin histopatolojik incelemelerinde tipik bulguların olması ile konur. Tedavisi ömür boyu glutensiz diyettir. Başlangıçta hastalığın çocukluk çağı hastalığı olarak düşünülmesine rağmen yapılan çalışmalarda hastalığın erişkinlerde daha yaygın olduğu ve atipik semptomlarla da seyrettiği saptanmıştır. Atipik semptomlar arasında demir eksikliği anemisi, folik asit, vitamin B 12 eksikliği, erişkin yaş osteoporozu, infertilite, irritabl barsak sendromu ve multiorgan tutulumlu otoimmün hastalıklar yer almaktadır. Erişkinlerde gluten sensitif enteropatinin atipik formda gözlenebilmesi, semptom spektrumunun geniş olması nedeniyle tanı gecikmesiyle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Çalışmamızda erişkin gluten sensitif enteropatili hastaların klinik ve laboratuar özelliklerinin saptanması amaçlanmıştır.
16 2 2. GENEL BİLGİLER 2.1. Gluten Sensitif Enteropatinin Tarihçesi Hastalık tarihte ilk kez M.Ö 2. yy da Anadolu da Kapadokyalı Artheus tarafından tanımlanmıştır yılında Haas tarafından muz diyeti ile tamamen iyileştirilebildiği gösterilmiş (8), 1950 yılında Dicke tarafından gluten ile ilişkisi gösterilmiş (9), 1954 yılında Paulley tarafından villöz atrofinin ve kript hiperplazisinin hastalığın patognomonik bulgusu olduğu gösterilmiştir (10) yılında Rubin tarafından hastalığın sadece çocuklara özgü olmadığı erişkinlerde de görülebileceği belirtilmiştir (11) yılında Falchuk ve Stokes tarafından HLA ile ilişkili olduğu (12,13), 1975 yılında Ferguson tarafından hastalığın immün mekanizma ile geliştirildiği gösterilmiş (14), 1992 yılında histolojik değerlendirme için Marsh sınıflaması geliştirilmiş (15), 1992 de Dietrich tarafından doku transglutaminaz enziminin otoantijen olduğu gösterilmiştir (16) yılında Molberg tarafından doku transglutaminaz enziminin deamidasyon yaparak gluten peptitlerini daha antijenik hale getirdiği anlaşılmıştır (17) Gluten Sensitif Enteropatinin Epidemiyolojisi GSE nin prevelansı coğrafik varyasyon göstermekte olup, diyette gluten bulunmadığı sürece hastalık ortaya çıkmamaktadır. Bu nedenle İngiltere, Avustralya, Avrupa, Kuzey Amerika gibi buğdayın beslenmede önemli yer tuttuğu ülkelerde çok sık görülürken; buğdayın daha az tüketildiği Çin ve Japonya da nadir görülmektedir. Hastalığın patogenezinin ve kliniğinin anlaşılmaya başlamasıyla Türkiye de de yapılan çalışmalar artmıştır yılında Ertekin ve ark. çocuklardaki prevelansı (1263 çocuğu antidoku transglutaminaz ile tarama ve biyopsi ile ispatlanmış olgular) 1/158 olarak bulmuşlardır (18). Ülkemizde 2000 sağlıklı kan bankası dönorlerinin katıldığı bir çalışmada anti-ttg IgA veya anti-ttg IgG antikor pozitiflik prevelansı %1,3 olarak bulunmuştur (19). Avrupa da 1980 lere kadar nadir bir hastalık olarak bilinirken, serolojik yöntemlerin gelişmesi ile sağlıklı toplumlarda yapılan çalışmalarda
17 3 prevelansın 1/83-1/500 arasında olduğu gösterilmiştir (20-21). Gluten sensitif enteropatili olguların çoğu asemptomatik veya minör semptomlarla seyretmektedir. Bu nedenle hastalığın prevelansı buzula benzetilmekte ve sadece su üzerinde kalan kısmı kadar hastanın tanı aldığı varsayılmaktadır. Buzul iddiası 1991 yılında Richard Logan tarafından ileri sürülmüş olup, tanısız olguların tanı konulan olgulardan çok daha fazla olduğu öngörülmektedir. Buzulun görülebilen çok az kısmını klasik gluten sensitif enteropati hastaları oluştururken, asıl önemli kısmı tanı alamayan atipik hastalardan oluşmaktadır. Avrupa da tanı alan gluten sensitif olguların alamayanlara oranı 1/5-1/13 arasında değişmektedir (21). Sdepanian ve arkadaşlarının yaptığı derlemede bu oran 1/7 olarak saptanmıştır (22). Şekil 2.1. Gluten sensitif enteropatide buzdağı modeli ABD ve Avrupa dan yapılan son çalışmalarda gluten sensitif enteropati prevelansında katlık artış saptanmıştır (23-25). Hastalığın prevelansı toplumda 1/100-1/300 arasında değişmesine rağmen, bazı özel durumlarda daha yüksektir. Prevelans birinci derece akrabalarında GSE olanlarda %10-15, ikinci derece akrabalarda GSE olanlarda % , Tip 1 DM de %5, otoimmün tiroid hastalığında %5, Down
18 4 Sendromunda %12, lenfositik kolitte %15-27, nedensiz infertilite de %2-4, otoimmün hepatitte %3-6, osteoporozda %1-3 ve primer biliyer sirozda %0-6 lara ulaşabilmektedir. GSE de cinsiyet dağılımı açısından tipik bir otoimmün hastalık özelliği sergiler ve kadın / erkek oranı 2/1 dir Gluten Sensitif Enteropatide Patofizyoloji Genetik Temel Aile çalışmaları; genetik faktörlerin, gluten sensitif enteropati patogenezinde önemli olduğunu göstermiştir. Hastaların birinci derece akrabalarında hastalığın görülme oranı %10-15 iken, bu oran monozigotik ikizlerde %70 lere kadar ulaşmaktadır (26). Gluten sensitif enteropati ile 6. kromozom üzerindeki major histokompatibilite kompleksinin HLA class 2 D bölgesi arasında bir ilişki olduğu kuvvetle muhtemeldir. Hastaların %95 inde HLA-DQ2 bulunmaktadır. Hastaların %5-10 unda da HLA-DQ8 bulunmaktadır. HLA DQ2 genel populasyonda %20-30 oranında bulunurken, gluten sensitif enteropatilerde bu oran % lere kadar çıkar. Ayrıca HLA DQ2 (-) tüm hastalar HLA DQ8(+) tir (1). Çok merkezli bir çalışmada gluten sensitif hastaların sadece %0.4 ünde hem HLA DQ2 hem de HLA DQ8 (-) olarak saptanmıştır (27). HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 yokluğunun negatif prediktif değeri yaklaşık %100 dür (28,29). Bu heterodimerler hastalığın kalıtımının en az %40 ından sorumludur (30). Diğer %60 lık kısımdan ise nonhla genler sorumludur. Yapılan genom çalışmalarında nonhla lokuslarının da gluten sensitif enteropati gelişimi için artmış riske sahip olduğu gösterilmiştir (31). Non HLA lokuslarının pek çoğu diğer otoimmün hastalıklarla da ilişkilidir (32). Bu lokuslardaki genler integrinleri (ITGA4), kemokinleri, sitokinleri ve onların reseptörlerini (IL2, IL21, IL18RAP,IL12A, CCR1,CCR3), sinyal yolaklarındaki çeşitli proteinleri (RGS 1, SH2B3, ATXN2, TNFAIP), B hücre (RGS1) ve T hücre aktivatörleri (TAGAP) ve adezyon ve motiliteden sorumlu proteinleri (LPP) kodlar Çevresel Faktörler Gluten terimi prolamin ve gluteninleri kapsar. Hastalığa yol açan esas
19 5 proteinler buğdaydaki gliadin, arpadaki hordein ve çavdardaki secalinlerdir. Arpa, çavdar ve buğday prolaminleri arasındaki moleküler benzerliklerin çok olması nedeniyle arpa ve çavdar da gluten enteropatisi için toksik kabul edilmektedir (31). Yulaf, diğer gluten içeren tahıllardan relatif olarak daha küçük, toksik prolamin parçası içermektedir. Muhtemelen bu nedenle bazı gluten sensitif enteropatili hastalar yulafı tolere edebilmektedir. Yulaf tüketiminin miktarı ile de hastalığın şiddeti arasında önemli ilişki vardır (32). Adenovirüs tip 12, campylobacter jejuni, giardia lamblia, enterovirus ve rotavirus da hastalığı tetikleyebilen faktörler arasındadır (33,34). Ayrıca gebelik, travma, cerrahi girişim gibi ağır stresli durumların, çevresel faktör olarak hastalığı başlatabileceği de ileri sürülmüştür (35,36) Gluten Sensitif Enteropatinin Patogenezi Gluten buğday tanelerinde yer alan bir protein karışımıdır, gliadin ve glutenini kapsar. Benzer proteinlerden olan arpa (hordeins) ve çavdar (secalins) da benzer hasarlanmaya neden olur (37). Gluteninin içinde bulunan gliadin peptitleri gluten sensitif enteropati için en kuvvetli immunojenik faktördür. Bu peptitler sindirildikten sonra transsellüler ve parasellüler mekanizmalarla barsak epitelyum bariyerini geçerler. Transsellüler mekanizma; intrasellüler veziküller aracılığıyla gerçekleşen IFNα nın uyardığı transitozisi kapsar. Peptitlerin parasellüler geçişi, sızıntılı tıght junctionlar ile artmış intestinal geçirgenlik sayesinde olduğu düşünülmektedir (38). Tıght junction kontrolünden sorumlu proteinlerden biri zonulindir. Gliadin CXCR3 kemokin reseptörüne bağlandığında zonulin intestinal epitelden salınır. Ex vivo çalışmalarda zonulin düzeylerinin artışıyla transepitelyal elektriksel rezistansta (TEER) azalma olur. Proteinaseactivating receptor 2 (PAR2) nin aktivasyonu yoluyla zonulin TEER de ve barsak geçirginliğinde artışa neden olur. PAR 2 de epidermal growth faktör reseptörünü de aktive eder. Hastalığın aktif olduğu kişilerde zonulin mrna ekspresyonunun artmış olduğu saptanmıştır. Bu protein intestinal
20 6 hasarlanmayla ilişkilidir (39). Heyman ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada hastalığı aktif olanlarda transferin reseptör CD71 de artmış ekspresyon saptanmıştır. Bu reseptör salgısal IgA ve gliadin kompleksinin oluşmasında ve gliadinin barsak mukozasından taşınmasında rol oynayabilir (40). Gliadin peptitleri lamina propriada yer alan CD4+T lenfositleri stimule eder. Gliadin epitopları arasında bireysel immunojenik yanıt farklılıkları vardır.α gliadin epitopları hastalığın yaklaşık hepsinden sorumludur (37). Bu epitoplarda baskın olan Gln- ve pro-rich peptitleridir. Bu antijenik peptit tüm gastrik, pankreatik ve intestinal enzimlere dirençlidir, intestinal membrandan içeri alınarak doku transglutaminazı için substrat oluşturur. Doku transglutaminaz bu peptitleri transamidasyon ve deamidasyon reaksiyonuna uğratır. Arta kalan glutaminler glutamik aside dönüşerek negatif yükle yüklenmiş olur. Bu negatif yüklü peptitler ise antijen sunan hücrelerin yüzeyindeki spesifik HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 i bağlar. İntestinal DQ2 ve DQ8 ile sınırlı CD4+T lenfositler deamide gliadin peptitleri tanıyarak enflamatuar sitokinlerin salınımını uyarır (41-43). Aktifleşen hücreler Th1 tipi immün cevabı başlatır ve ağırlıklı olarak interferon gamma ve TNF alfa üretimine neden olur. Bu yanıt kemokinlerin ve kemotaktik faktörlerin barsak epiteli içine salınmasına yol açar, ardından meydana gelen kronik enflamasyon barsak villüslerinin yıkımına ve proksimal ince barsak mukozasında emilim yüzeyinin azalmasına yol açar. Barsaktaki salgı yapan oluşumlar ve kript tabakalarında enflamasyon gelişir ve kript yapıları hipertrofiye olur. Sonuçta gluten sensitif enteropatide villüs yapısında bozulma, kriptlerde hiperplazi ve yüzey epiteli içinde kronik inflamatuar hücrelerde artış (intraepitelyal lenfositler ve lamina propriadaki lenfosit, makrofaj, eozinofiller ve daha az oranda nötrofiller) gibi histopatolojik bulgular görülür (44).
21 7 Şekil 2.2. Gluten sensitif enteropatinin patogenezi (Feldman:Sleisenger&Fordtran s Gastrointestinal And Liver disease, 8th ed.) Gluten Sensitif Enteropatide Histopatoloji Hastalık ince barsak mukozasını tutar. Submukoza, muskularis mukoza ve seroza genellikle tutulmaz. Tutulumun boyutu ve ciddiyeti hastalar arasında değişken olabilir. Bu da farklı klinik prezentasyonu açıklar (45).
22 8 İntestinal kriptler uzamış, intestinal yüzeyler düzleşmiştir. Bu yapısal değişiklikler sindirim ve emilimi bozmaktadır. Villüs atrofisi veya yokluğunu; kript hipertrofisi kompanze etmeye çalışır (46). Total mukoza kalınlığı çoğu vakada azalmıştır. Normal biyopsilerde kolumnar olarak görülen absorptif hücreler GSE de kuboidal veya squamözdür (47). Elektron mikroskopta absorptif hücrelerin mikrovillileri kısalmış ve kaynaşmış olarak görülür. Sitoplazmik ve mitokondriyal vakuolizasyon ve geniş lizozomları vardır. Lamina propriada çoğunluğu plazma hücreleri ve lenfositlerin oluşturduğu ancak polimorfonükleer lökositler, eozinofiller ve mast hücrelerinin de yer aldığı, sellülarite artmıştır. Ig G, A, M üreten plazma hücrelerinin sayısında 2-6 kat artış görülür. Normal mukozada CD4 lenfositler baskınken, gluten sensitif enteropatide CD8 lenfositler hakimdir (48). Birim absorptif epitelyum uzunluğu başına düşen intraepitelyal lenfosit miktarı artmasına rağmen absorptif yüzey azaldığı için toplam intraepitelyal lenfosit sayısı artmamıştır (47). Malabsorpsiyon az Minimal malabsorbsiyon Belirgin malabsorbsiyon Villöz atrofi yok Parsiyel villöz atrofi Villöz atrofi Kript hiperplazisi az Kript hiperplazisi Kript hiperplazisi Artmış İEL Artmış İEL Artmış İEL Şekil 2.3. Gluten sensitif enteropatide histopatolojik değişiklikler
23 9 Villöz atrofi GSE için spesifik olmasının yanında bazı hastalıklarda da villöz atrofi görülebilir. Tablo 2.1. Villöz atrofi ayırıcı tanısı Villöz atrofinin ayırıcı tanısı: Gluten sensitif enteropati Tropikal sprue Erişkin başlangıçlı otoimmün enteropati Hipogammaglobulinemi İdyopatik AIDS enteropati Eozinofilik gastroenterit Whipple hastalığı Abetalipoproteinemi İntestinal lenfoma Tuberküloz Giardiazis Crohn hastalığı Bakteriyel aşırı çoğalma İnfeksiyöz enterit Parazitik enfestasyon İnce barsak iskemisi Kollajenöz sprue 2.4. Klinik Bulgular Gluten sensitif enteropati ishal, abdominal distansiyon, kilo kaybıyla seyreden tipik bir malabsorbsiyon tablosu olarak bilinmekteyken, hastalığın fizyopatolojisinin anlaşılmasıyla hastalığın hafif semptomlarla seyredebildiği hatta asemptomatik olabileceği öğrenilmiştir. GSE nin kliniği 4 ana başlık altında incelenebilir: 1. Klasik gluten sensitif enteropati 2. Atipik gluten sensitif enteropati 3. Sessiz gluten sensitif enteropati 4. Latent gluten sensitif enteropati 1. Klasik gluten sensitif enteropati: Kronik veya tekrarlayan ishal, kilo kaybı, büyüme geriliği, abdominal distansiyon, hipoproteinemi, irritabilite 2. Atipik gluten sensitif enteropati: Demir eksikliği anemisi, tekrarlayan karın ağrısı, aftöz stomatit, diş mine defekti, boy kısalığı, pubertede
24 10 gecikme, dermatitis herpetiformis, periferal nöropati, folik asit eksikliği, kabızlık, artrit, artralji, osteopeni, osteoporoz, açıklanamayan karaciğer enzim yüksekliği 3. Sessiz gluten sensitif enteropati: Hastalar asemptomatik olup serolojik incelemeleri ve HLA belirteçleri incelendiğinde pozitif olarak saptanır. Patolojileri villöz atrofi ile uyumludur. Bu hastalara genellikle tanı, tarama testleriyle konmaktadır. 4. Latent gluten sensitif enteropati: Hastalar asemptomatik olabilir veya atipik semptomları bulunabilir. Serolojileri (-) veya (+), HLA markerları (+) tir. İnce barsak biyopsilerinde villöz atrofi bulunmaz ancak intraepitelyal lenfosit artışı mevcuttur Erişkinlerde Klinik Eskiden GSE malabsorbsiyonla seyreden çocukluk çağı hastalığı olarak bilinmekteyken, günümüzde tanı genellikle erişkin hayatta konmaktadır (49). Erişkinlerde ortalama tanı yaşı 4. ve 5. dekatlardır (33, 50) Gastrointestinal Özellikler Klinik hastadan hastaya ve tutulan barsak segmentinin uzunluğuna göre değişmektedir. Pekçok erişkinde çocuklarda görülen diyare, steatore, gaz, kilo kaybı gibi gastrointestinal semptomlar bulunmaktadır. Diyare sürekli olmaktan çok epizodiktir. Gece veya sabah diyaresi sıktır. Sadece proksimal ince barsak tutulumu olanlarda steatore genellikle yoktur (51). Hastalarda kilo kaybının miktarı intestinal lezyonun şiddeti ve genişliğinin yanı sıra gıdanın tolere edilebilmesine bağlıdır. Bazı hastalarda iştah fazlalığı olduğu için kilo kaybı daha azdır. Karında şişkinlik ve rahatsızlık hissi yaygın olarak görülür ve hastalar yanlışlıkla irritabl barsak sendromu olarak değerledirilir Ekstraintestinal Özellikler Besin emilimdeki değişiklikler metabolik defektlere neden olmakta; bu
25 11 da tüm sistemleri etkilemektedir. Gastrointestinal semptomlar önemli olmasına rağmen, erişkin yaştaki hastalarda genellikle ekstraintestinal bulgular daha ön plandadır. Tedaviye dirençli demir eksikliği, infertilite, kanama diyatezi, erken yaş osteoporozu, dermatitis herpatiformis sık görülen ekstraintestinal bulgulardır. Anemi ve gluten sensitif enteropati Erişkin gluten sensitif enteropatide anemi en yaygın bulgudur. Genelllikle demir eksikliği anemisi mevcut olup hipokrom mikrositer özelliktedir. GSE nin daha çok proximal ince barsakları etkilemesi nedeniyle duodenumdan demir emilimi gerçekleşemez. Ayrıca tabloya, terminal ileum tutulumu da varsa folik asit ve vitamin B 12 eksikliği eklenebilir. Yaygın hastalığı olanlarda vitamin K emilim bozukluğuna bağlı hematüri, epistaksis, vajinal kanama, gastrointestinal kanama ya da deri ve mukozalardan kanamalar görülebilir. Osteoporoz ve gluten sensitif enteropati Tedavi edilmeyen gluten sensitif enteropatili hastaların kemik mineral dansitometresinde hemen daima düşüklük mevcut olup %25 inde osteoporoz mevcuttur. Bu nedenle yeni tanı alan hastaların kemik mineral dansitometresi ölçülmelidir. İdyopatik osteoporozlu hastaların %12 sinde antigliadin antikorlar pozitif olarak saptanmıştır (52). Kemik mineral metabolizmasındaki bozukluğun sebebi tam olarak anlaşılamamış olsa da kemik döngüsünde önemli rol oynayan yeni osteoblast ve osteoklast ölümü arasındaki dengenin bozulmuş olabileceği bildirilmiştir (53). Ayrıca ince barsak tutulumu sonucu gelişen steatoreden dolayı yağda eriyen vitaminlerin emilim bozukluğuna bağlı D vitamini eksikliği ve inefektif kalsiyum transportu sonucu gelişen hipokalsemi de osteoporoz gelişimine katkıda bulunabilir (54). Uzun süreli kalsiyum malabsorbsiyonu sonucu sekonder hiperparatiroidizm gelişir (51). Kemik hastalıkları genellikle semptomatik tipte daha şiddetlidir. Periferik fraktürlerin nadir olduğu düşünülse de yapılan bir çalışmada tanı konmamış ve diyetini yapmayan hastaların %25 inde periferal kemik fraktürlerinin olduğu
26 12 saptanmıştır (55). Glutensiz diyet sonrası kemik mineral dansitometresi normale yaklaşır ancak tamamen düzelmeyebilir (56,57). Karaciğer ve gluten sensitif enteropati Gluten sensitif enteropati ve karaciğer ilişkisi ilk olarak 1974 yılında ortaya konmuştur (58) ve %30 hastada geçici karaciğer enzim yüksekliği görülür (59). Etyolojisi açıklanamayan kronik karaciğer enzim yüksekliği olan hastalarda sessiz klinik prevelansı yaklaşık %4 olarak bildirilmiştir (60). Karaciğer hasarının mekanizması tam olarak anlaşılamamış olsa da; otoimmünite, barsak geçirgenliğinde artışın sistemik etkileri, sitokinler ve diğer bazı biyolojik mediatörler patogenetik role sahip olarak görülmektedir (61). Sebebi bulunamamış karaciğer enzim yüksekliklerinin yaklaşık %10 unun nedeni GSE dir (62,63). Volta ve ark. nın yaptığı bir çalışmada nedeni bilinmeyen karaciğer enzim yüksekliğinin %9 unun nedeni asemptomatik gluten sensitif enteropati olarak saptanmış (62), 110 hasta ile yapılan başka bir çalışmada kriptojenik hipertansaminazemi hastaların %10 unda sessiz gluten sensitif enteropati saptanmıştır (64). 158 tane erişkin gluten sensitif enteropatili hastanın katıldığı bir çalışmada hastaların %42 sinde karaciğer enzimlerinde yükseklik saptanmıştır. Glutensiz diyete başlandıktan 1-10 yıl içinde %95 oranında karaciğer enzimleri normal seviyeye gerilemiştir (65). Nörolojik sistem ve gluten sensitif enteropati Şiddetli hastalıkta santral ve periferal sinir sistemi lezyonlarına bağlı nörolojik semptomlar görülebilir fakat patogenezi iyi anlaşılamamıştır. Ataksi en sık (%17) görülen nörolojik semptomdur. Bu anormalliklerin serebellum, spinal kordun posterior kollumunun ve periferal sinirlerin immünolojik hasarı sonucu olduğu düşünülür ve gluten ataksisi olarak ifade edilir (66). GSE kompleks parsiyel epilepsi ve bilateral paryetooksipital kalsifikasyon ilişkisi bilinmektedir. Ancak prognozu diyete erken başlanması ile koreledir. Çoğu hasta psikolojik olarak normal olsa da, irritabilite ve depresyon gibi bulgular da görülür. Depresyonun muhtemel mekanizması da triptofan metabolizmasındaki bozukluk sonucu oluşan serotonerjik disfonksiyondur.
27 13 Glutensiz diyetle genellikle düzelir (67,68). Genitoüriner sistem ve gluten sensitif enteropati Gecikmiş menarş, tekrarlayan düşükler, ve erken menapoz görülebilir. Bazı hastalarda fertilitenin olumsuz etkilendiği bildirilse de genellikle fertilite pek çok hastada normaldir (69). İnfertilite bazen hastalığın ilk belirtisi olabilir. Spontan ve tekrarlayan abortuslar, düşük doğum ağırlıklı bebekler tedavi edilmeyen kişilerde sıktır ve glutensiz diyetle önlenebilir (51). Amenore fertil çağdaki kadınların 1/3 ünde görülür. Otoimmün bozukluklar Erişkin gluten sensitif enteropatili hastalarda otoimmün bozukluklar normal popülasyona göre 10 kat daha fazla görülür. En sık eşlik eden otoimmün hastalıklar: tip 1 DM, otoimmün tiroid hastalıkları, sjögren sendromu, addison hastalığı, otoimmün karaciğer hastalığı, kardiyomiyopati ve nörolojik bozukluklardır (70). Özellikle tip 1 DM ile olan genetik ilişkisi iyi tanımlanmıştır. Ancak glutensiz diyetin kan şekeri regulasyonu üzerine olumlu etkisi saptanmamıştır (71). Dental enamel defekt ve aftöz ülserasyon Gluten sensitif enteropati dental enamel defekt ve aftöz ülserasyonlara da neden olmaktadır. Dental enamel defekt, dişlerdeki yapısal değişiklikler ve mine tabakasındaki renk değişikliklerini kapsamaktadır. Tetrasiklin kullanımı ve fazla florid alımı da dişlerde benzer değişikliklere neden olmaktadır. Gluten sensitif enteropatideki lezyonların nedeni henüz bilinmemektedir. Dişlerin gelişimi esnasında hastalarda gözlenen düşük kalsiyum konsantrasyonu enamel hipoplaziye neden olabilmektedir. Dental enamel defekt gluten sensitif enteropati için spesifik değildir. Ancak saptandığı zaman gluten sensitif enteropatiden şüphelenilmelidir. Rekurren aftöz stomatit de gluten sensitif enteropatinin başka bir atipik bulgusudur. Hastalık için spesifik değildir ancak dental enamel defekt gibi, saptandığı zaman gluten sensitif enteropatiden şüphelenilmelidir. Oral
28 14 lezyonları değerlendirmek kolay olduğu kadar, oral lezyonlar; gluten sensitif enteropatinin erken tanısında ipucu olabilir. Gluten sensitif enteropati ve cilt tutulumu Dermatitis herpetiformis, vitiligo ve alopesi areate gluten sensitif enteropatide görülebilen cilt lezyonlarıdır. Ayrıca vitiligo, kutanöz vaskülit, lupus eritematozis, büllöz pemfigoid de görülebilir. Dermatitis herpetiformis gluten sensitif enteropati tanısı koyduran ve derinin gluten sensitif hastalığı olarak da bilinen, otoimmün bir cilt hastalığıdır. Gluten sensitif hastaların %10-20 sinde görülür ve hastalığın cilt bulgusudur (72). Dermatitis herpetiformis özellikle diz, kalça, dirsek, sırtta görülen kaşıntılı papuloveziküler lezyonlarla karakterizedir. Biyopside dermal kapiller membranda granüler IgA depozitleri tanısaldır. 2 yıl glutensiz diyet sonrası komplet remisyon sağlanır, yeniden glutene maruziyetten 12 ay sonrasında lezyonlar yeniden ortaya çıkabilmektedir (73). Dermatitis herpetiformisli hastalar genellikle gastrointestinal veya malabsorbsiyon belirtileri göstermeseler de serolojik ve histolojik özellikleri gluten sensitif enteropati ile benzerdir ve glutensiz diyete yanıt verirler. Dermatitis herpetiformiste spontan remisyon da söz konusudur. 86 hastalık bir kohort çalışmasında 10 hastada medikasyon veya glutensiz diyet uygulanmadan tam remisyon elde edilmiştir (74). 2.5.Fizik Muayene Bulguları Hafif hastalığı olanlarda fizik muayene genellikle normaldir. Tipik semptomları olanlarda bulgular malabsorbsiyon sonucu ortaya çıkar ve spesifik değildir. Çocuklarda büyüme geriliği sıktır. Dermatitis herpetiformis, hipotrombinemiye bağlı spontan ekimozlar, A vitamini yetmezliğine bağlı foliküler hiperkeratoz, anemiye bağlı solukluk, kaşık tırnak, anguler şelozis görülebilir. Hipoalbuminemiye bağlı ödem seyrek olarak da asit görülebilir. Ağız içinde aftöz stomatit, dil papillalarında silinme görülebilir. Dişlerde enema tabakası defektleri sıktır. Ekstremitelerde periferal nöropati ve nadiren demiyelinizan spinal kord lezyonlarına bağlı çeşitli duyu kayıpları görülebilir.
29 15 Şiddetli kalsiyum eksikliğinde Chovestak veya Trosseau bulguları ortaya çıkabilir. Bu hastalarda osteopeni ile ilişkili kemik hassasiyeti bulunabilir (55). 2.6.Gluten Sensitif Enteropatinin Tanısı Gluten sensitif enteropatide serolojik testler tanıya yardımcıdır. Kesin tanı için ince barsak biyopsisi altın standarttır (29) Antigliadin Antikor Testleri (AGA IgA) Gliadinler buğday depo proteinleridir ve gluten olarak ifade edilirler. Gliadinlere karşı oluşan IgG ve IgA yapısındaki antigliadin otoantikorlar uzun yıllar gluten sensitif enteropatinin tanısında kullanılmışlar, AGA IgA ve IgG nin hastalık tanısında duyarlılıkları sırasıyla %75-90 ve %69-85 olarak bulunmuştur. Akut gastroenterit, inflamatuar barsak hastalığı, gastroözafageal reflü, kistik fibrozis yalancı pozitifliğe neden olabilir. Tüm bu olumsuz yönleri ve yeni otoantikorların kullanıma girmesi ile gluten sensitif enteropati tanı ve taramasında AGA tercih edilmemektedir. Tanı almış hastaların glutensiz diyet altında izlemleri sırasında ise AGA IgA kullanılabilir (75) Antiendomisyum Antikoru (EMA IgA) EMA lar konnektif dokuyu çevreleyen düz kas hücrelerine bağlanır. Serum IgA EMA, emdomisyuma bağlanır ve indirek immünfloresanla karakteristik boyanma paterni gösterir. Gluten sensitif enteropati tanı ve taramasında EMA analizi, duyarlılığı ve özgüllüğü en yüksek testlerden biridir. (duyarlılık: %85-98, özgüllük: %97-100). Bir metaanaliz raporunda kullanılan diğer testlerle karşılaştırıldığında EMA nın en yüksek özgüllüğe sahip olduğu bulunmuştur (76). Ancak EMA testinin gerek özgüllük gerekse duyarlılığının 2 yaş altındaki çocuklarda düşük olması nedeniyle 2 yaş altındaki çocuklarda diğer serolojik testlerle birlikte kullanılmalıdır (77,78). Yapılan çalışmalarda EMA pozitifliğinin villöz atrofinin progresyonu için belirleyici olduğu saptanmıştır (79,80). Enteropati yokluğunda EMA pozitifliği ileride villöz atrofi gelişeceğinin erken bir bulgusu olabilir (81).
30 Doku Transglutaminaz Antikoru (ttg IgA) Doku transglutaminaz enzimi, proteinlerden bir glutamin molekülü kopararak başka bir proteinin lizin ucu ile kovalen bağ kurulmasında katalizör olarak görev alır. Böylelikle özellikle mekanik setres altındaki dokularda hücre dışı matriks stabilizasyonu sağlanır. Doku transglutaminazı gliadinlerden glutamin molekülünü ayırarak başka proteinlere taşıdığı gibi gliadin molekülünün kendisi de ttg a çapraz bağlar aracılığı ile entegre olabilir (82). Ayrıca ttg enzimi gliadin molekülündeki glutaminlerden bir aminoasit kopararak deaminasyon ile glutamik asit uçlarının oluşmasına neden olur. Deamine glutamik asit uçlarının HLA DQ2 ve DQ8 eksprese eden antijen sunucunu hücrelerin bağlanma bölgeleri ile daha kuvvetli bağlanabildiği gösterilmiştir. Geliştirilen ELİSA testleri ile ttg nin hastalığın tanı ve izleminde EMA testinden daha duyarlı olduğu bildirilmiştir (83). İnsan kökenli ttg yi EMA ile kıyaslayan meta analizler hasta bireyleri saptama yani duyarlılık yönünden ttg yi daha üstün bulmuş olup testin uygulama kolaylığı ve maliyet avantajı da göz önüne alındığında hastalığın tarama ve izleminde ttg testinin kullanımı önerilmektedir (76,84). Tablo 2.2. Antikorların sensitivite ve spesifiteleri: Test Sensitivite(%) Spesifite(%) IgA ttga IgG ttga < IgA EMA IgG EMA < IgA AGA IgG AGA (Rostom, A, et al.gastroenterology 2001;131: ) Saptanan antikorların tanıyı desteklemesi yanında, glutensiz diyet alan hastaların diyet uyumlarının izlenmesinde, asemptomatik vakaların ve monosemptomatik gluten sensitif enteropati hastalarının ortaya konmasında antikor tayinleri önemli katkılar sağlamaktadır (85).
31 17 Otoantikorlar diyete başlangıçtan 3-12 ay sonra negatifleşmekte olup serolojik testlerle hastaların diyete uyumları değerlendirilebilir (86). IgA eksikliği: IgA eksikliği insanlarda en sık görülen immün yetmezliktir ve gluten sensitif hastalarda kat daha fazladır. Gluten sensitif hastaların yaklaşık %3 ünde IgA eksikliği bulunmaktadır. Bu hastalarda anti ttg, AGA IgA, EMA IgA yanlış negatif sonuçlara neden olabilir (87), böyle hastalarda antitt IgG, EMA IgG, AGA IgG ölçümü yapılmalıdır. Yine de IgG temelli ölçümlerin sensitivitesi ve spesifitesi daha düşüktür. Klinik şüphe yüksekse ve tekrarlayan ölçümlerde seroloji negatif olarak saptanması halinde HLA tiplendirmesi yapılabilir ve sonuç pozitif ise direk biyopsi ile tanı konabilir (88). Negatif seroloji gluten sensitif enteropati tanısını ekarte ettirmez. Serolojik testler negatif ancak klinik şüphe fazla ise seri IgA ölçümleri yapılmalıdır (28,29) HLA Tiplendirme Farkında olmadan glutensiz diyet yapan hastaları ayırt etmek ve tanısı net olmayan hastalar için kullanılabilir. HLA DQ2 ve DQ8 negatifliğinin negatif prediktif değeri yaklaşık %100 dür (28,29) Endoskopi ve İntestinal Biyopsi Bazı endoskopik bulgular dikkat çekici olabilir. En sık görülen endoskopik bulgular barsak pililerinde taraksı görünüm, mozaik görüntü, duodenal katlantılarda azalma veya düzleşmedir (89). Bu bulgular gluten sensitif enteropati için spesifik değildir. Tropikal sprue, eozinofilik hipersensitivite, giardiazis, CMV, kriptosporidium gibi fırsatçı enfeksiyonlar da benzer görünümlere yol açabilir. Bu nedenle histopatolojik inceleme yapılması zorunludur (89,90). GSE de proksimal ince barsak mukozası etkilenir, distal kısımlara doğru tutulumun şiddeti azalır. Bazı hastalarda yama tarzında tutulum da olabilir. Bundan dolayı EMA pozitif olmasına rağmen ince barsak bulguları normal olan kişilerde biyopsi tekrarlanmalıdır (78). Gluten sensitif enteropatinin histopatolojik sınıflaması Rubin ve
32 18 arkadaşları tarafından önerilmiş olup, sınıflamada Marsh histopatoloji ve patofizyolojisi arasında yorum yapmış ve 4 kategoriye ayırmıştır (91): Şekil 2.4. Marsh Sınıflaması İnce barsak biyopsisi tanıda altın standart olmasına rağmen tropikal sprue, giardiazis gibi durumlarda da benzer histopatolojik bulgular olabileceği için, klinik, histopatolojik bulgular ve serolojik testlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Biyopsi ve seroloji negatif bile gelse eğer klinik şüphe devam ediyorsa testler birkaç yılda bir tekrarlanmalıdır. Gluten sensitif enteropatinin tanısı kesin olmalıdır. Çünkü ömür boyu devam edecek bir hastalıktır ve tedavisi de yaşam boyudur. 2.7.Tedavi Ömür boyu glutensiz diyettir. Glutensiz diyete yanıt hastadan hastaya değişmektedir. Genellikle ilk 2 hafta içinde yanıt alınmaktadır (92). Histopatolojik düzelme 5-12 haftadan önce normale dönmeyebilir, bazı hastalarda bu süre 2 yıla kadar uzayabilir. Eğer glutensiz diyetle düzelme görülmezse, diyet yeniden gözden geçirilmelidir. Glutensiz diyete cevap
33 19 vermeyen vakalarda yanlış teşhis, diyetin uygulanmaması ve lenfoma akla gelmelidir. Glutensiz diyete rağmen yetersiz iyileşme meydana gelirse villöz atrofiyle seyreden diğer hastalıklar veya refrakter gluten sensitif enteropati düşünülmelidir. Devam eden semptomların sebebi irritabl barsak sendromu, pankreas yetmezliği gibi eşlik eden hastalıklar da olabilir (93). Tedavi edilmemiş hastalarda yüzeyel epitelyum hücrelerinin hasarına sekonder laktaz eksikliği gelişebilir. Bundan dolayı glutensiz diyetin başlangıcında süt ve süt ürünlerinden kaçınılmalıdır (94). Yeni tanı alan hastalarda görülen vitamin ve mineral eksikliklerinde (folik asit, B12, K, D vitamini, demir, kalsiyum) replasmanı yapılmalı, osteoporoz açısından KMD çektirilmelidir (95). Hastalığın patogenezinin daha iyi anlaşılmasıyla farmakolojik tedaviler geliştirilmeye çalışılmaktadır. Deneysel olarak gluteni enzimatik olarak parçalama, buğday ununu enzimatik olarak detoksifiye etme, ince bağırsağın geçirgenliğini azaltma ve gluten reaktif patojenik hücrelerin immun modülasyonuna yönelik peptitleri kullanma çalışmaları yürütülmektedir (96). 2.8 Ayırıcı Tanı Tablo 2.3. Gluten sensitif enteropati ayırıcı tanısı Anoreksia nervoza Otoimmün enteropati Bakteriyel aşırı çoğalma Kollajenöz sprue Giardiazis HIV enteropatisi Hipogamaglobulinemi İnfeksiyöz gastroenterit İntestinal lenfoma iskemik enterit Laktoz intoleransı Tropikal sprue Tüberküloz Whipple hastalığı Zollinger Ellison sendromu Eozinofilik gastroenterit Radyasyon enteriti
34 Komplikasyonlar Major komplikasyonları: Malignite, ülseratif jejunoileit, refrakter gluten sensitif enteropatidir. Malignite: Uzun süre diyete uymayan hastalarda ince barsak adenokarsinomu, özofagus ve orofaringeal squamöz hücreli karsinom, nonhodgkin lenfoma sağlıklı populasyona göre daha sık görülür (97). Glutensiz diyet sonrası ortaya çıkan diyare, kilo kaybı, intestinal kanamanın görülmesi durumunda lenfoma düşünülmelidir. Refrakter gluten sensitif enteropati: 50 yaşından sonra tanı alan hastalarda daha sık (35) olup 30 yaşından önce nadir görülür (98). Refrakter hastalık; diyet uyumuna rağmen yeni başlangıçlı veya persistan diyare, karın ağrısı, kilo kaybı, multipl vitamin eksikliği ve anemisi olan hastalarda akla gelmelidir. Refrakter hastalık 2 alt başlık altında incelenebilir: Tip 1 fenotipik olarak normal intraepiteliyal T lenfosit artışıyla karakterizedir. Tip 2 fenotipik olarak anormal intraepiteliyal T lenfosit artışıyla karakterizedir. Tip 1 de 5 yıllık yaşam beklentisi %80-96 iken, Tip 2 de bu oran %44-58 dir (99). Refrakter hastalıkta tanı anındaki beş faktör artmış mortalite ile ilişkilidir. Bu faktörler albumin 3.2g/dl, hemoglobin 11g/dl, yaş 65, anormal intraepitelyal lenfositoz ve total villöz atrofidir (99). Tip 2 hastalık 5 yıl içinde %60-80 oaranında EATL( intestinal T hücreli lenfoma) ye dönüşüm göstermekte olup (33,99) EATL de CD 56 negatiftir. Tip 2 hastalarda genellikle ülseratif jejenit, >1 cmlik ülserler, mezenterik lenf nodları, ince barsak duvar kalınlığında azalma, ve abdominal lenf nodları mevcuttur (100). Refrakter hastalığın tedavisiyle ilgili bilgiler kısıtlıdır. Bu bilgiler de olgu sunumlarına ve gözlemsel çalışmalara dayanmaktadır. Tip 1 Refrakter hastalık için tedavide prednizon, budezonid, azathiopürin ve prednizon kombinasyonu kullanılabilir (33,98). Tip 2 refrakter hastalıkta tedavide azathiopürin, prednizon, siklosporin, infliximab, alemtuzumab, IL-10 tedavisi kullanılabilir (77,98). Tip 2 deki yeni tedaviler; anti IL-15 antikorları, cladribine ve otolog kök hücre transplantasyonudur(33).
35 Takip Asemptomatik hastalara tanı konulamazsa kalıcı villöz atrofi gelişebilir. Bu da komplikasyonların gelişiminde önemlidir. Bu nedenle glutensiz diyet sonrası biyopsi tekrarı histolojik yanıtı değerlendirmek için altın standarttır. Tanıdan sonraki 6 ayda serolojik yanıt değerlendirilmeli, tanıdan sonraki yıl içinde de endoskopi ve biyopsi tekrarlanmalıdır. Biyopsi tekrarının amacı histolojik geri dönüşümün gösterilmesidir. Kalıcı mukozal hasar artmış morbidite ve mortaliteyle ilişkilidir (101). Kalıcı mukozal hasarı olan hastalar refrakter hastalığın latent formu olabilir (98) Hastalığın Yönetimi C Consultation with skilled dietitian (diyetisyene konsultasyon) E Education about disease (hastalık hakkında bilgilendirme) L Lifelong adherence to gluten-free diet (glutensiz diyete uyum) I Identification & Rx of nutritional deficiencies (nutrisyonel eksikliklerin tanımlanması ve replasmanı) A Access to an advocacy group (ilgili gruplara katılma) C Continuous long-term follow-up by multidisciplinary team (uzun süreli takipte multidisipliner yaklaşım) (NIH Consensus Development Conference Statement. Celiac Disease 2004: consensus.nih.gov) 2.12.Prognoz Diyete uyum ile prognoz mükemmeldir. Ancak tanı konmamış hastalarda malabsorpsiyon, artmış malignite riski, genç hastalarda artmış intihar girişimi nedeniyle mortalite ve morbiditesi yüksektir.
36 22 3.GEREÇ VE YÖNTEM Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi nin 28 Şubat 2011 tarih ve 10 sayılı etik kurul kararı ile onaylanan bu çalışmamızda Ocak 2000 ile Ocak 2012 tarihleri arasında Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Gastroenteroloji Bilim Dalı nda tanı konulan ve takipte olan 69 gluten sensitif enteropati hastası retrospektif olarak incelendi. Bu hastaların başvuru şikayetleri, klasik bulgulardan olan ishal, karın ağrısı, kilo kaybı, karın şişliği, aftöz stomatitin olup olmadığı, bayanlarda tekrarlayan düşükler, menstruel düzensizlikler, infertilite değerlendirildi. Bazı hastalara asemptomatik olmalarına rağmen demir eksikliği anemisi veya osteoporoz saptanması nedeniyle yapılan ileri incelemeler sonucu gluten sensitif enteropati tanısı konmuştur. Bu nedenle hastaların başvuru anında demir eksikliği anemisi ve osteoporozun olup olmadığı demir eksikliği anemisi varsa aneminin süresi incelenmiştir. Hastaların fizik muayene bulguları, tanı öncesi hangi tanı konulduğu, eşlik eden otoimmün hastalıklar, tanı alana kadar geçen süre ve tanı yaşı, komplikasyonlar, hastalık hakkındaki bilgilendirme incelenmiştir. İshal, kilo kaybı, şişkinlik şikayeti ile polikliniğe başvuran hastalara diğer hastalıklar dışlandıktan sonra gluten sensitif enteropati açısından antigliadin, antiendomisyal IgA, ve doku transglutaminaz IgA çalışılmıştır. Ayrıca demir eksikliği anemisi veya mixt anemiyle başvuran hastalara anemi etyolojisi açısından açısından antigliadin, antiendomisyal IgA, ve doku transglutaminaz IgA çalışılmıştır. Antikor düzeyleri pozitif olarak gelen ve negatif olarak gelse bile kliniğin gluten sensitif enteropati ile uyumlu olan hastalara üst gastrointestinal sistem endoskopisi yapılmıştır. Gluten sensitif enteropati tanısı alan hastaların Hb değerleri, vitamin B12, folik asit, ferritin düzeyleri, transaminazları, kalsiyum, fosfor düzeyleri standart yöntemler ile ölçülmüştür. KMD ölçümleri Eskişehir Osmangazi üniversitesi Nükleer tıp Anabilim Dalı tarafından Dual Energy X-ray Absorptiometry (DEXA, Hologic QDR 4500) ile yapılmıştır. KMD ölçümünde lombar total (lombar 1 4 vertebra), femur boyun skorları kaydedilmiştir. Tanı konan hastaların diyet uyumları, diyet sonrası şikayetlerde azalma olup olmadığı, komplikasyonları, akrabalarda gluten sensitif enteropati tanısı olup olmadığı, diyete uyumda yaşanan sıkıntılar, hastalık konusunda bilgilendirilme kaynakları incelenmiştir.
37 İstatistik Tüm veri analizleri SPSS 15.0 programı ile yapılmıştır. Yapılan çalışmaların ve laboratuar analizlerinin sonuçları aksi belirtilmedikçe ortalama ve standart sapma olarak verilmiştir.
38 24 4.BULGULAR Hastalarımızın 48 tanesi (%69,6) kadın, 21 tanesi (%30,4) erkek tir. 34 hastanın (%49,3) önde gelen şikayeti ishal iken, 13 hastanın (%18,8) karın ağrısı, 3 hastanın (%4,3) kaşıntı, 2 hastanın (%2,9) iştahsızlık, 1 hastanın (%1,4) kemik ağrısı, 1 hastanın gelişme geriliği (%1,4), 1 hastanın konuşma kaybı, 1 hastanın (%1,4) kilo kaybı, 1 hastanın kabızlık (%1,4) tır. 12 hasta (%17,4) asemtomatiktir. Yapılan ayrıntılı sorgulamada 44 hastada (%63,8) ishal, 44 hastada karın ağrısı (%63,8), 42 hastada (%60,9) gaz şişkinlik, 19 hastada (%27,5) aftöz stomatit, 13 hastada (%18,8) kabızlık, 8 hastada kilo kaybı (%11,6) vardı. Hastaların sadece 1 tanesinde kanama (rektal) vardı, ancak bu hastanın eş zamanlı olarak faktör 8 eksikliği mevcuttu. Tablo 4.1. Hastaların başvuru şikayetleri Hastaların başvuru şikayeti n % İshal 34 49,3 Karın ağrısı 13 18,8 Asemptomatik 12 17,4 Kaşıntı 3 4,3 Kabızlık 1 1,4 Konuşma kaybı 1 1,4 Gelişme geriliği 1 1,4 Kilo kaybı 1 1,4 Kemik ağrısı 1 1,4 Kabızlık 1 1,4 48 kadın hastanın yapılan sorgulamasında; 13 ünde (%27,1) menstruel düzensizlik, 9 unda (%18,8) düşük öyküsü, 5 inde (%7,2) nedeni bilinmeyen infertilite saptandı. Başvuru anında 42 hastada (%60,9) demir eksikliği anemisi, 3 hastada (%4,3) osteoporoz olduğu tanıdan önce bilinmekteydi.
39 25 Tablo 4.2. Hastaların fizik muayene bulguları Fizik muayene bulguları n % Normal 47 68,1 Solukluk 15 21,7 Dermatitis herpetiformis 4 5,8 Nörolojik bulgu 1 1,4 Hepatosplenomegali 1 1,4 Ciltte skleroz 1 1,4 GSE tanısı öncesinde 29 hasta (%42) demir eksikliği anemisi, 27 hasta (%39,1) irritabl barsak sendromu, 4 hasta (%5,8) dermatitis herpetiformis nedeniyle uzun yıllar takip edilmiştir. Tablo 4.3. Eşlik eden otoimmün hastalıklar Eşlik eden otoimmün hast n % Dermatitis herpetiformis 4 5,8 Hashimoto tiroiditi 4 5,8 Tip 1 DM 3 4,3 Primer biliyer siroz 2 2,9 skleroderma 1 1,4 Tip1DM+hashimoto tiroiditi 1 1,4 IgA eksikliği 1 1,4 Ülseratif kolit 1 1,4 Hastaların ortalama tanı süresi 53,5 ± 63,7 ay olarak saptandı. En kısa 1 ayda tanı konabilirken en uzun süre 240 aydır. Demir eksikliği anemisi olan hastalar ortalama 48 ay ( ay) sonunda tanı almışlardır. Hastaların ortalama tanı yaşı 29,6±13,1, 81 yaşındaki hasta hariç tutulduğunda 28,9±11,7 olarak saptanmıştır. Kadın hastaların ortalama tanı yaşı 32,7±9,75, erkeklerin 29,2±10,9 olarak saptanmış olup arada fark saptanmamıştır. 65 hastanın yapılan üst gastrointestinal sistem endoskopilerinden; 26 tanesi (%40) normal iken, 13 tanesinde (%20) duodenum ödemli, 16 tanesinde (%24,6) scalloping (taraksı görünüm), 6 tanesinde (%9,2) mozaik