Eski Türklerde Sosyal ve İktisadi | Anadolu Türkmenleri
Eski Türk ekonomisinin temeli konar-göçer hayvancılığa dayanmakla birlikte, toplumbilimciler genelde hiçbir inceleme ve araştırma yapmadan tarihteki Türklerin göçebe olduklarına dair görüş bildiriyorlar. Bu görüşe göre göçebeler herhangi bir kültür veya medeniyet yaratamayacaklarından Türklerin de köklü bir kültürleri ya da medeniyetleri yoktur. Ama esas olan, devlet kuran milletin göçebe veya yerleşikliği değil, onun maddi ve sosyal kurumlarının gelişmişliğidir.
İşin doğrusu biz Türkler hakkında yabancıların bu yanlı fikirlerinin pek de önemi bulunmuyor. Halbuki Kök Türkçe yazılı belgelere baktığımızda eski atalarımızın kendilerine göçebe yerine konar-göçer dediklerini görmekteyiz ki, bu birçok şeyi aydınlatmaya yetmektedir. Bundan başka eski Türkler ister göçebe ister konar-göçer olsunlar dünya tarihine damgasını vurmuşlardır. Bununla birlikte eski Türk iktisadi hayatının temelini altı başlık altında toplayabiliriz.
1- Konar-göçer hayvancılık
5- Yağma akınları
6- Haraç gelirleri
Eski Türklerin beslediği hayvan türlerinin en başında at ve koyun gelirdi ki bu tür hayvancılığın izlerinin Türklerin hayatında M.Ö. 3000-2500’lerden beridir olduğu da söylenmektedir. Hatta Andronovo kültüründe birkaç tür ata rastlanmıştır. Koyun ve keçi onların en önemli varlığıdır. Bazen öyle iri ve uzun bacaklı koyunlar oluyordu ki, bunlar bir araba tekerini bile sürükleyebiliyorlardı. Zengin veya fakir herkesin bir miktar hayvanı mevcuttu.
Fakat Türk sosyal hayatını incelediğimizde atçılık biraz daha ön plana çıkar. Genellikle ailelerin sahip olduğu bu hayvanların sayısı onbinler, hatta yüz binlerle ifade edilmektedir. At sadece eti, sütü ve derisi (ki bu süt Türk’ün birinci içeceği kımızın hammaddesidir) için değil, aynı zamanda bir savaş vasıtası olarak yetiştiriliyordu.
Türklerin sosyal hayatlarının gereği olarak giyim kuşamları da bu özelliklerini yansıtıyordu. Temelde yetiştirdikleri hayvanların derileri ve yünleri onların giyeceklerinin ana maddesiydi. Bunun yanı sıra bazı yabani hayvanların derilerinden de yararlanmışlardır. Latin kaynaklarında Türk-Hunlardan söz edilirken; deri veya keten gömlek, keçi derisinden yumuşak çizme giyerler ve başlık takarlardı, deniyor.
Dolayısıyla bu hayvanların yünlerini eğirmeyi bilen atalarımız, bazı bitki liflerinden de iplik yapıyorlar ve bunları da dokuyarak ince iç giyimler ve yazlık elbiseler dikiyorlardı. Özelikle Türkistan yöresindeki Türklerin çok eski çağlardan beridir ipek böceği yetiştirdiklerini de bilmekteyiz.
Arap kaynaklarında zaman zaman Türk hakanının da, halkın da ipekli giydiklerinden söz edilir. Yine çadır imalatında ve döşemesinde kullanılmak üzere keçeler de hazırlıyorlardı. Tepelerinde bir baca deliği olan bu çadırların içleri muhteşem halılar, Çin ipeği örtülerle, direkleri de kuş, ağaç ve hayvan motifleriyle süslendiği gibi, geceleri ve soğuk havalarda üzerlerine almak üzere işlemeli yatak ve yorganlarla bezeliydi.
Eski Türkler elbise, çamaşır ve ayağa giyilen pantolon türü eşyaya da “don” demişlerdir.
Dünyanın en büyük devletlerinden birini kuran Türkler çağlarına göre daima yüksek bir harp sanayine sahip olmuşlardır. Yani, onlar yabancı kavimler karşısında sadece bilek gücüyle başarı kazanmadılar. Zamanlarına göre savaş tekniğini ve usullerini en iyi kullandıkları için dünyaya baş eğdirmişlerdi.
Bu üstünlüğü sağlayan araçlardan biri demir idi. Demir madeninin kullanımı da yine dünya medeniyetine Türklerin armağanıdır. Demir işleyicilik, madencilikte son safha olarak görünmektedir. Türklerin bulunduğu coğrafyada bol miktarda demir madeni olması da bir ayrıcalıktı.
Madencilik ve demircilikte en ileri düzeyde olan eski Türkler, yapmış oldukları savaş araç ve gereçlerini bir ihraç ürünü olarak da pazarlamaktaydılar. Arkeolojik kalıntılar ve yazılı belgeler Hunların arasında dökümcülerin olduğunu gösteriyor. Mesela, Kırgız Türkleri bu alanda oldukça gelişmişlerdi. Onların imali olan kesici aletlere bütün Orta Asya’da rağbet ediliyordu. Yine tarihten hatırlıyoruz ki, Kök Türk Kaganlığının kurucuları Altay Dağlarında demircilikle meşgul oluyorlardı.
Sadece hayvan peşinde koştukları düşünülen bu insanlar, çok temiz ve bakımlıydılar. Büyük şehir ve kasabaların içinde hamamların (çerge) mevcut olduğunu artık biliyoruz. Çin kaynaklarında Türklerin her yemekten önce ellerini, yüzlerini yıkadıkları kayıtlı olduğu gibi; Kaşgarlı’nın Divanında yanlarında mendil taşıdıklarına ve bizzat Bulgar Türklerinin kendi kitabelerinde Kurum Han’ın dini törenlerden sonra suyla temizlendiğine dair izler vardır. Çünkü suyun da ateş gibi ruhi ve fiziki her şeyi temizlediğine inanılır.
Yine Türklerden haber veren Bizans-Roma belgelerinde onların kemer, kılıç, okluk ve at koşumlarını değerli madenlerle süslediklerinden, çadırlarındaki altın ve gümüş kaplardan, ipekli halılar ve bunların üzerindeki desenlerden bahsederler. İlk kazı faaliyetleri 1920’lere kadar inen Pazırık, Noin-ula gibi kurganlarda ele geçirilen malzemeler buna bir örnektir.
Sadece at üzerinde, bozkırda dolaştığı sanılan bu insanlar yazılı kaynaklardan öğrendiğimize göre, günlük hayatta kullandıkları elbiselerini dahi ütülüyorlar ve koyun yağıyla bir tür kuru otun külünü karıştırarak da sabun üretiyorlardı.
Kaşgarlı Mahmut “ütük” yani ütü sözcüğünü açıklarken; mala biçiminde bir demir parçasıdır ki, dikiş yerlerini yatıştırmak için kızıdırılarak elbise üzerine bastırılır, diyor.
Türkler genellikle komşu devletlere başta at ve canlı hayvanlarla, hayvan ürünleri satıyorlardı. Mesela Bizans ve Çin’den ipek, ipekli kumaş, takı malzemeleri, porselen türü kap-kaacaklar, pirinç ve diğer hububat cinsleri alırlarken buna karşılık silah, at, deri, kürk ve hayvani gıdaları pazarlıyorlardı. Turfan Uygurlarının zamanında pamuklu kumaş ve çiçekli motiflerle bezenmiş elbiselerin imaline de başlandı. Bu alışverişlerden sadece Türkler kazanmıyor, aracı olan ülkeler de faydalanıyordu. Mesela İran, Hazar ve Bulgar Türklerinden aldığı bal, balmumu ve kürk gibi mamulleri Ruslara satıyordu.
Türk hükümdarları halkının refahını ön planda tuttuğundan bazen bu ticaret yüzünden komşu kavimlerle savaşa giriyor, bazen de kendine bağlı boylarla anlaşmazlığa düşebiliyordu.
Eski Türk devletinde halkın karnının doyurulabilmesi savaş gelirleri ve hayvancılıkla sınırlanmamaktaydı. Yerine göre savaşılamayacak ve harp ganimetleri alınamayacak zamanlar görülebileceği gibi, havyaların da toptan telef olması gibi durumlar ortaya çıkabilirdi. Nitekim Börü Tonga Yabgu’dan sonra Türk-Çin savaşları sıklaşınca, onların çiftçilik yapmak zorunda kaldıklarını bizzat Çin belgeleri zikretmektedir. İlk çiftçilik tecrübelerini de herhalde bu yerleşik kavimlerden öğrendiler.
Türkler eskiden zamanı on iki hayvanlı Türk takvimiyle ölçüyorlardı. Gerçi günümüzde dahi bu takvim esasına göre hareket eden Türk grupları hala mevcuttur. Zaman 12, 60 ve 180 yıllık daireler halinde de dönüyordu. Üçyüz altmış beş günlük dilime yıl deniyordu ki, bunun da yıldız/yulduz kelimesiyle alakalı olduğunu ileri sürenler vardır.
Prof. Dr. Sadettin Yağmur Gömeç, Türk Kültürünün Ana Hatlar
eski türklereski türkler iktisadieski türklerde sosyal hayattürk kültürütürk töresitürkler temizlik
eski türkler, eski türkler iktisadi, eski türklerde sosyal hayat, türk kültürü, türk töresi, türkler temizlik