YEŞİL YOL’DAN YEŞİL REHBER’E
Amerikan sineması gerçeklerden kurgu üretmeyi sever. Gerçeği kendi istediğini söylemek için yeniden şekillendirir, parlatır, rüyaya bular, ballandırır, kutsallaştırır ve gözümüze sokar. Her sene verilen Oscar Ödülleri, Golden Globes, Emmy Ödülleri ve diğerleriyle parlatılan, öne çıkarılan, görülmesi istenen onlarca fikir seyirciye boca edilir. Sinema yalnızca iyi vakit geçirmek, eğlenmek için değildir.
Yeşil Yol gösterime girdiğinde, dev ama sempatik zenci karakterin nasıl iyilik dağıttığına hepimiz şahit olmuştuk. Hastaları iyileştiriyor, kötüleri cezalandırıyor hatta ölüleri diriltiyordu. Küçük kızları kurtarmak için çabalayan, dokunarak insanları iyileştiren, öldürülen fare Mr. Jingles’ı hayata döndüren John Coffey, hepimizi duygulandırmıştı. Ölüleri dirilten mi dedim? Hemen aklınıza Hz. İsa geldi, değil mi? Haksız yere çilelere gark edilen bu karakterin Hz. İsa ile tek benzerliği bu olay değil elbette. Yediği yemekten yürüdüğü yola kadar birçok konu var. Ayrıca filmde dini göndermeler sadece bu karakter üzerinden yapılmıyor. Dini figür olarak hemen her karakter bir şeyler taşıyor. Kızılderili mahkumun aslında iyi bir Hristiyan olduğu vurgulanıyor. Gardiyanın eşinin boynundaki haç kolye, her sahnede öne çıkarılıyor. Ama asıl dikkat çeken benzerlikler John Coffey üzerinden kurgulanmış. İdama götürülürken yediği son akşam yemeği, yemekte onu ölümden kurtarmaya çalışan gardiyanlar, onun kaçması için gereken hazırlıkları anlatıyorlar. Hz. İsa da son akşam yemeğinde ölümün yakın olduğunu, havarilerinden birinin ona ihanet edeceğini biliyordu. Ancak ondan kaçma gibi bir planın içine girmedi. Bu noktada dört gardiyanın dört büyük meleği temsil ettiği düşünülebilir. Bu bakış açısıyla kötü niyetli gardiyan da iblisi yani iyilikleri engellemeye çalışan, yalan söyleyen, günah işleyen ve görünmez güçlerce korunan şeytanı temsil etmiş olur. John da Hz. İsa’nın haçla olan yürüyüşü gibi uzun bir yolu yürüyor idamına giderken. Ancak içi rahat. Çünkü yapması gerekeni, elinden geleni yaptığını biliyor. Dünyanın acılarını, kötülüklerini, günahlarını yüklenip uzun bir yol yürüyerek ölümüne gidiyor.
Bir Zenciyle Kırma Bir Köpek Arasında Pek Çok Ortak Yön Vardır (!)
Yeşil Yol, film senaryosu olmadan önce roman olarak halkın karşısına çıktı ve kısa sürede bestseller olarak uzun süre raflarda kaldı. Tabii böylesine etkileyici bir konu Hollywood’un gözünden kaçmadı, hemen film yapılmasına karar verildi. Korku-gerilim romanları yazarı Stephan King, bu kitabı yayınladıktan sonra birçok gazeteci ve eleştirmen aynı soruyu sordu. Nereden ilham aldınız? Israrlı soruların çoğunu yanıtsız bıraktıktan bir süre sonra, kurgu olduğu düşünülen karakterin aslında var olduğunu, hatta infaz memurunun da hayatta olduğunu, hikâyeyi ondan dinlediğini açıklayan King, hikâyesine gerçeklik katmış oldu. Karakterin gerçekten yaşamış olması, temsil ettiği şeylerin de gerçekliğine bizi ikna edecekti çünkü. Bu sebeple King hikâyesini gerçeklik üzerinden halka sunmaya başladı. Peki, neydi o temsil edilenler?
Filmde John gibi iri bir zencinin dikkat çekeceği belirtilse de onun adeta gökten geldiğini savunan avukat karakteri bize ipucu verebilir. Gökten gelen, hastaları iyileştiren, dokunarak ölüleri dirilten bir zenci. Fakat aynı avukat “Bir zenciyle kırma bir köpek arasında pek çok ortak yön vardır. Onunla dost olursunuz, onu seversiniz, ona bağlanırsınız. Aslında pek bir işe yaramaz ama sizi sevdiğinizi düşünür, onu uzaklaştıramazsınız. Şansınız varsa sizi sevmediğini iş işten geçmeden anlarsınız” diyor. Dönem olarak ırkçılığın oldukça yaygın olduğu bir dönemde geçen olaylarda, din kadar ırk meselesi de öne çıkarılmaktadır. Böylece Amerika inanç olarak okura/izleyiciye bir şeyler dayatmaya çalışırken diğer taraftan da günümüzde bile tartışılan ırkçılık söylemlerine bir özür hazırlamış olacaktır. Elbet geçmişte yaptıkları şeyler için doğrudan bir özür değildir bu. Doğrudan özür dilemek yerine okur/izleyiciyle duygusal bir bağ kurup onu tarafına çekmeyi tercih etmektedir.
İlham konusunda yazar, olayları gerçeklik tablasına oturtmaya çalışsa da ben aslında iki farklı kaynağının olduğunu düşünüyorum. Birincisi John Steinbeck’in Fareler ve İnsanlar romanı. Romandaki karakterle filmde gördüğümüz John karakterinin yapısal benzerlikleri, masum/saf düşünce sistemleri, romandaki bazı sahnelerin Yeşil Yol romanında da benzer şekilde kurgulanması bu düşüncemi destekliyor. İkinci olaysa çok daha acı verici. George Stinney olayı.
İki Buçuk Saatlik Dava ve Karar
George Stinney, 1944 yılında on dört yaşındayken sekiz ve on bir yaşlarındaki iki küçük kızın kafasına çekiçle darp ederek ölümlerine sebep olmakla suçlandı. Yaklaşık üç ay sonrasında yapılan iki buçuk saatlik yargılamada hiçbir delil ve itiraf olmamasına rağmen tamamı beyazlardan oluşan bir jüri tarafından suçlu bulundu ve idam edildi. İdam edildiği güne kadar ailesi ile görüştürülmeyen, imzalı ifadesi alınmayan, suçsuz olduğunu beyan etmesine rağmen dinlenmeyen George elektrikli sandalye ile idam edildi. 2014 yılında tekrar görülen temyiz davasında George Stinney’in suçsuzluğuna hükmedilmiştir. Filmde gördüğümüz John karakteri de iki küçük kızı öldürmekle suçlanmış, hemen hızlı bir mahkemeyle karar verilmiş ve elektrikli sandalyede idamı gerçekleştirilmiştir. Bu yönleriyle oldukça benzerlikler gösteren John karakterine yazar ilahi güçler vererek onu neredeyse mucizeler gösteren bir peygamber mertebesine yükseltmeye çalışmıştır. Filmin birçok yerinde John için, o bir mucize ifadesi kullanılmaktadır. Filmin bir sahnesinde iyileştirdiği yaşlı bir kadın John’a karanlıkta birbirimizi bulduk diyor ve bir aziz kolyesi hediye ediyor. Böylece gerçekte George Stinney’den dilenmemiş olan özür John karakteri üzerinden dilenmiş ve onu diğer insanlardan daha yüksek bir yere yerleştirilmiş oluyor. Ancak bu özür ve değer verme, yazarı tarafından bile açıkça ifade edilememiştir. Filmde bu ırkçı tavır John idama giderken başka bir mahkumun şu sözleriyle kendini gösteriyor; Onu farklı elektrikli sandalyeye oturtun.
Yeşil Rehber: Zenciler İçin Bir Kitap
Başka bir gerçek hikâye de 2018’de Yeşil Rehber adıyla gösterime giren film oldu. Zenci bir müzisyen olan Dr. Don Shirley ve şoförü İtalyan asıllı Tony Lip’in konser turu kapsamında gittikleri şehirlerde karşılaştıkları ayrımcılıklar ve bu yolculukta kendilerini tanıma süreçlerini konu alan bir yol hikâyesi. Filmin başından itibaren Tony karakteri ona karşı uygulanan ayrımcılığı kabullenmiş, kendini diğerlerinden ayrı tutan, kendisi de zenciler gibi farklı olanlara karşı ayrımcılık yapabilen bir karakter olarak gösterilmektedir. Üstelik Tony, kendi çıkarı için çalıştığı iş yerinin kapanmasına sebep olabilecek dolaplar çeviren, düzenbaz, bencil, kaba kuvvete meyilli ve küçük numaralarla hayatına “renk” katan bir karakter olarak görürüz. Buna mukabil Dr. Don Shirley’se kendisine karşı uygulanan ayrımcılığı, dehası ve kendini konumlandırdığı yerle aşmaya çalışan, ancak aynı sebeple ne zencilere ne de beyazlara kabul edilmeyen, disiplinli, daha katı ahlaki kuralları olan, prensiplerine bağlı bir karakter olarak görürüz.
İkilinin anlaşma gereği gitmeleri gereken şehirler ve katılmaları gereken konserler vardır. Bu yolculukta gidecekleri şehirlerde zencilerin konaklaması için uygun olan otel ve tesisleri gösteren bir kitapçık vardır. Green Book adı verilen bu kitapta zenciler için uygun tesisler gösterilmektedir. Ayrımcılığın vücut bulmuş hali olarak algılanabilir bu kitap. Planlanan konserlere zamanında gitmeleri çok önemlidir. Her şeyleri planlı olmasına karşın yolda karşılaştıkları durumlar planlarını uygulamalarını engellerken kendileri hakkında da birçok şeyi keşfetmelerini sağlar. Özellikle sahneye çıktığında alkışlanan, takdir edilen Dr. Don, sahneden indiğinde diğer zencilerden farksız bir muameleye muhatap olur. Gideceği tuvaletten, oturacağı masaya kadar her şey beyazlardan ayrıdır. Zencilere karşı yapılan bu ayrımcılığı müziği ve dehasıyla aşabileceğine inanan Don, aslında yaşam tarzı olarak da diğer zencilerden kendisini ayırmaktadır. Onların yaptıkları müziği bilmez, yaşam tarzlarını kabul etmez, eğlencelerine katılmaz ve kendini onlardan da soyutlar. Bu ikircikli hal Tony’nin müdahaleleriyle farklı bir boyuta taşınacaktır. Tony ise İtalyan asıllı olması sebebiyle karşılaştığı ayrımcılıkları kaba kuvvetle geçen ve kendisine biçilen konumu kabul eden biridir. Kendisini, en azından kendisi gibi olanları tanıyan, yaşam tarzını ve kültürünü bozmayan, sorunlarını kendince halleden biri olarak görmektedir. Onun da bu yolculukta aşacağı merhaleler vardır. Eşine yazdığı mektuplara katkıda bulunan Don sayesinde daha insancıl ve anlayışlı olur. Yolda yaptığı küçük numaralara karşı Don sürekli olarak Tony’i uyarır ve daha ahlaklı davranmaya zorlar. Buna karşın karşılaştıkları ayrımcılıklarda Tony de elbet haksızlığa uğrayan tarafta yani Don’un yanında olarak kendi yanlış fikirlerinden uzaklaşır.
Elbette yolculuk demek, halden hale geçiştir. Yolculuk sonunda ikisi de ortak bir paydada buluşurlar. Christmas yemeği ve Amerikan vatandaşı olmaları ortak noktalarıdır. Film bütün ayrımcılık fikirlerinin kırıldığı ve buzların eritildiği yılbaşı yemeği sahnesinde mesajına ulaşır.
Yeşil Yol ve Yeşil Rehber filmleri, birçok ödülle ilgileri üzerlerine topladı ve “farklılıkları” kabullenmek adına üstlerine düşen görevi yerine getirdi. Ancak bu filmlerin temelinde sadece yapılan ayrımcılık değil dayatılan bir inanç olduğu da gözden kaçırılmaması gereken bir noktadır.
Sonuç Olarak Geldiğimiz Nokta
Günümüzde özellikle Amerika’da hala gündemde olan ırkçılık, yakın zamana kadar çok daha açık ve sert olarak varlığını gösterdi. Amerikan Başkanının mülteci ve kaçak göçmenleri engellemek için duvar örülmesi önerisi bunun son kanıtlarından biridir. 2018 yılında gösterime giren filmlerden olan Blackkklansman’nın son bölümünde, 2017 yılında meydana gelen gerçek olaylar ve Başkan Trump’ın açıklamalarına yer verilmiştir. Bu olaylar ırkçılık konusunun günümüzde hala canlı olduğunun açık bir göstergesidir.