Bir merkez barasından müşteri ya da müşteriler grubuna enerji iletimine yarayan hat, trafo veya kablonun bağlı bulunduğu teçhizata fider denir.
Bir yada birden fazla yüksek gerilim enerji nakil hattından enerjiyi alıp; bu enerjiyi genellikle OG yada AG müşteri fiderlerine dağıtan cihaz topluluğunun bulunduğu yere ise trafo merkezi denilmektedir.
Transfer fideri: Bir fiderin yerine geçebilen teçhizattır.
Kuplaj fideri: Aynı gerilimdeki iki ana barayı birbirine bağlayan teçhizattır.
Transfer + Kuplaj fideri: Transfer ya da kuplaj olarak kullanılabilen teçhizattır.
Fider aşırı akım koruma
Genel olarak tek veya üç fazlı aşırı yük çekilmesi ve fazlar arası kısa devre arızalarına karşı yapılan bir korumadır. Ayrıca yıldız topraklı devrelerde, faz toprak arızalarına karşı artçı koruma olarakta kullanılır. Yani fider toprak koruması çalışmadığında fider aşırı akım koruması çalışarak korumayı yapar. Sistemde fider aşırı akım korumaları 2 aşırı akım rölesi ile gerçekleştirilir.
Fiderlerde meydana gelen tek veya üç fazlı bir arıza sonucu, akım transformatörünün sekonderinde röleye giden akımın röle tep ayarını bulması ile röle çalışarak; Korna çalar, aşırı akım (Faz A yada faz B) ışıklı işareti çıkmaktadır ve kendi kesicisi açılmaktadır.
Sistemde aşırı akım rölesi olarak genellikle elektromanyetik çekme ve endüksiyon disk tipi röleler kullanılmaktadır. Zaman karakteristikleri ise ani, ters zamanlı veya sabit zamanlı olabildiği gibi hem ters zaman ve hem de ani elemanlı olan rölelerde kullanılmaktadır.
Fider toprak koruma
Meydana gelecek faz – toprak kısa devrelerine karşı yapılan bir korumadır. Toprak rölesinin bağlanıp bağlanmaması veya çalışma prensibi fiderin beslendiği güç transformatörünün bağlantı grubuna göre değişir.
Yıldızı topraklı devrelerde fider toprak koruma
Güç transformatörlerinin nominal akımlarının % 10’ undan fazla dengesiz yüklenmesine müsaade edilmez. Yıldızı topraklı devrelerde bir faz – toprak kısa devresi olduğunda dengesizlik, bu değerin çok daha üstüne çıkar ve kısa zamanda transformatörün harap olması söz konusu olmaktadır. Bu sebeple faz - toprak kısa devrelerine karşı daha hassas bir koruma olan toprak koruma röleleri kullanılmaktadır.
Genellikle fider korumalarında 2 aşırı akım ve 1 toprak rölesinden faydalanılmaktadır. Akım transformatörünün nötr noktasından beslenen toprak rölesi fider de bir faz – toprak kısa devresi söz konusu olduğu zaman akım transformatörlerinin sekonder nötr noktasından akacak dengesiz akımla çalışmaya başlamaktadır.
Yıldızı topraksız ve üçgen bağlı devrelerde fider toprak koruması
Yıldızı topraksız ve üçgen bağlı devrelere İzole devreler de denilmektedir. Bu tip devrelerde meydana gelen faz – toprak kısa devrelerinde bir kısa devre akımı söz konusu olmamaktadır. Çünkü arıza akımı devresini tamamlayamamaktadır. Ancak ikinci fazında toprakla kısa devre olacağı düşünülürse fazlar arası kısa devre meydana gelebilir.
Dolayısıyla tek fazlı arızanın tespit edilip giderilmesi gerekir. Bu tip devrelerde meydana gelebilecek tek fazlı faz – toprak arızalarını tespit etmek için primeri yıldız, sekonderi açık üçgen bağlı faz – toprak arasına bağlanacak gerilim transformatöründen yararlanılmaktadır. Gerilim transformatörünün açık üçgen bağlanacak sekonderine, gerilimle çalışan bir röle bağlanır.
Normal şartlar altında, gerilim transformatörünün açık üçgen bağlı uçlarında gerilim sıfırdır. Çünkü primer sargının, sekonder sargıdaki indüklediği eşit değerdeki üç fazlı gerilimi, açık üçgen bağlı olduğundan birbirini yok etmektedir. Fazın birinin toprağa değmesi halinde toprak, arızalı fazın gerilimine sahip olacaktır.
Bu durumda gerilim transformatörün primer sargısının nötr noktası toprağa bağlı olduğuna göre arızalı faz sargısının giriş ve çıkışına aynı faz gerilimi tatbik edilmiş olmaktadır. Bunu sonucu olarak arızalı faza ait gerilim trafosunun primer sargısının, sekonder sargıda bir gerilim indüklemesi söz konusu olmamaktadır.
O halde açık üçgen bağlı sekonder sargının üç fazı arasındaki eşitlik bozulmuş olmaktadır. Bu nedenle röle uçlarında bir gerilim meydana gelmektedir. Bu gerilime ise Rezüdüel gerilimi denir. Rezüdüel gerilim rölesi çalıştığında sadece sisli ve ışıklı sinyal vermektedir ve açma vermez.
Genel olarak yıldızı topraksız ve üçgen bağlı devrelerde fider koruması her fazda birer aşırı akım ve toprak rölesi olarak da rezüdüel gerilim rölesi kullanılmaktadır. Sistemde fider sayısı ne olursa olsun ana baraya bir adet rezüdüel gerilim rölesi konularak koruma gerçekleştirilmektedir. Bu aynı zamanda bara toprak koruma rölesi olarakta ifade edilir.