Türkiye’de Gösterilen İlk Filmler – Replikler.net
by sLamen · 4 Aralık 2014
Resmi kayıtlara göre sinematografın, Osmanlı topraklarına girmesi ve halka yönelik ilk film gösterileri sadece adlarını bildiğimiz Jamin ve Henri adlı iki Fransız aracılığıyla oldu. Jamin, büyük bir ihtimalle Lumière Kardeşlerin sinematografı tanıtmak ve görüntü almak maksadıyla Osmanlı’ya gönderdiği kameramanlardan biriydi. 1896 yılının başında ülkeye geldi. Kısa bir süre sonra, gümrükten zorlukla geçirdiği sinematografının lambası bozuldu. Fransa’dan yeni bir lamba getirtti, ancak gümrük engeline takıldı. Jamin de işini kolaylaştırmak için Fransa Sefareti’ne başvurdu. Sefaret, sinematografta kullanılmak üzere getirtilen lambanın gümrükten geçirilmesine iznin verilmesi için 17 Haziran 1896 tarihli bir yazıyla Sadaret’e başvurdu. Sadrazam Halil Rifat Paşa, II. Abdülhamit’in elektrikli ve manivelalı aletlere karşı tavrını bildiğinden, yazıda adı geçen sinematografın araştırılmasını istedi. Resmi kurumlar, aylarca süren araştırma ve yazışmalardan sonra sinematografın “ilmi ve insanlık açısından” faydalı bir araç olduğuna karar verdi. Olumlu raporların ardında lambanın gümrükten geçirilmesine izin verildi (26 Eylül 1896). Bu araştırmalar sonucunda sinematograftan haberdar olan Babıâli, her ne kadar söz konusu lambanın gümrükten geçirilmesine izin verdiyse de sinematografların ülkeye sokulmasını zorlaştırdı.
Jamin’in lamba ihtiyacını giderdikten sonra film gösterimi yaptığı ya da görüntü aldığına dair bir kayıt bulunmuyor. Ancak yine aynı tarihlerde (Eylül-Aralık 1897) Henri adlı bir Fransız, İstanbul’daki ilk sinematograf gösterisinin hazırlıkları yapılıyordu. İstanbul’da yayımlanmakta olan The Levant Herald’ın 12 Aralık 1896 tarihli sayısında Osmanlıca ve Fransızca olarak yayımlanan bir ilan da yapılacak gösteriyle ilgili şunlar yazıyordu: “Beyoğlu’nda Galatasaray karşısında İsponek [Sponeck] salonunda İstanbul’da birinci defa olarak Paris ve bütün Avrupa’nın mazhar-ı takdiri olmuş olan canlı fotoğraf lubiyyatı [eğlencesi] her akşam icra olunur.” İlanın Fransızca bölümünde ise gösterinin her akşam 5.30 – 6.30 – 8.30 ve 9.30’da, Pazar ve Cuma günleri de matine yapılacağı belirtiliyordu.
Ekrem Talu’nun anlattıkları ve gazete ilanlarından anlaşıldığı üzere İstanbullular Henri’nin Sponeck’teki sinematograf gösterilerine büyük ilgi gösteriyorlardı: “Sinematograf ve sürekli yenileşen tabloları ile Sponeck salonu büyük rağbet görmektedir. Seyirciler canlı fotoğraf gösterilerini sevmekte, bilhassa Çarın Paris’e gelişi, Sen Nehri’ndeki gemiler, deniz banyosu ve saire görüntüler ilgiyle seyredilmektedir. Gösteriler akşam 5.30 – 8.30 ve 9.30’da.” Bir başka ilanda da, yine aynı şekildi, gösterilerin yeni filmler ile devam etmekte olduğu ve akşam 5 ile 10 arasında yapılacağı, belirtiliyordu.
Gösterilen filmlerin tamamı Lumière Kardeşlerin dünyanın birçok yerine gönderdikleri kameramanlarının 1895-1896 yılları arasında çektikleri 1 ila 1,5 dakikalık filmlerinden oluşuyordu. Gösteriyi yapan da bir Fransız’dı. Ancak Henri’nin kullandığı projeksiyon makinesi Lumière Kardeşlerinki değil, rekabet halinde oldukları Amerikalı mucit Edison’un sinematografıydı (Vitascope). Henri’ye göre Edison’un sinematografı, Lumierelerinkinden çok daha iyiydi: “Fennin muvaffakiyeti akıllara hayret verecek mertebeyi geçti. Bu cümleden olarak fotoğrafa müteallik terakkiyat her gün bir bedîa izhar etmektedir. Erbabı fünûnun mesai-i mütemadiyyesi sayesinde ‘renkli fotoğraf’ ihtirâî cihanın hayretini celb ettiği halde ‘fotoğraf’ nasıl canlı oluyor? Bu anlaşılmaz bir muammadır! diyen Paris ahalisi en nihayet fotoğrafta cilveger olan asar-ı garibeyi bilmüşahede [görerek] ‘Canlı fotoğrafta olurmuş!’ demeye mecbur oldu. İş bu bedianın mucidi Fransa erbab-ı fünûndan meşhur fabrikatör Mösyö “Lumiyer”in mahdumudur. Mucit mumaileyh şu sebeple mahafil-i fenniyede büyük bir şeref ve şükrana mazhar olmuştur. Maahaza [bununla beraber] işbu ihtira mucidi tarafından nazargah-ı beşeriyete arz olunmadan, fiâl Amerikalılar buna muvaffak oldular, canlı fotoğrafa mahsus makinelerin en mükemmelini icat ettiler. Her ne kadar Avrupa’nın bazı fabrikaları Amerikalıları takliden bu makinelerden imal etmişler ise de, Amerikalılara yetişmek mümkün mü? İşte bizim ‘canlı fotoğraf’ımızın makinesi Amerika’nın en mükemmel makinelerindendir. Emsali görüldüğü vechile bu bedai fenniyeye mahsus makinenin taklitleri yek nazarda anlaşılır. Çünkü mukallitlerin tabloları tamimiyle harekât-ı hayatiyeyi taklit edemeyip malum olan Karagöz perdesinden farkı yoktur.”
Not: Bu yazı daha önce Atlas Tarih dergisinin Nisan-Mayıs 2012 (Sayı 12) tarihli sayısında yayınlanmıştır. Yazarının izniyle yayınlanmaktadır.
 The Levant Herald, 12 Aralık 1896.
 Ercüment Ekrem Talu, İstanbul’da İlk Sinema ve ilk Gramofon, Perde-Sahne, sayı: 7, 15 Teşrin (Ekim) 1943.
Tags: Ali Özuyarfilm gösterimleriOsmanlı DevletiTürkiye’de Gösterilen İlk Filmler
Pather Panchali / Song of the Little Road / Küçük Bir Yol Türküsü Replikleri (1955)
Next story Highway / Otoban Replikleri (2014)
Previous story 3 Idiots / 3 Aptal Replikleri (2009)