VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHİ BİR ANIT GİBİ KORUNMALIDIR
Download "VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHİ BİR ANIT GİBİ KORUNMALIDIR"
1 O.D.T.(I. Mimarlık Fakültesi Dergisi Cilt 3, Sayı 2, Güz VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHİ BİR ANIT GİBİ KORUNMALIDIR Cevat ERDER e Ekim 1977'do annâı yılı Mayıs ayı sonlarında Venedik'te toplanan İkinci Uluslararası Tarihi Anıt Mimar ve Teknisyenleri Kongresi 'ne katılanlar, 1931 yılında kabul edilmiş olan Atina Tüzüğündeki ilkelerin yeniden gözden geçirilmesine karar verdiklerinde tüzük 33 yaşındaydı. Venedik Kongresinde yapılan çalışmalar sonucu kabul edilen 'Venedik Tüzüğü' adıyla anılan ilkeler ise daha henüz on yıl geçmeden yoğun tartışmalara hedef olmuştur. Hatta bugün tüzüğün tümüyle değiştirilmesini isteyenler dahi bulunmaktadır. Nitekim,1975 yılında kutlanan "Avrupa Mimari Miras Yılı" dolayısıyla yeni bir Tüzük, hiç olmazsa Avrupa Konseyi üyelerine dönük, bir Avrupa Tüzüğü yazılmasına da gidilmiştir. Bu gelişmeler süresince 1931 Atina Tüzüğünün yerini alan Venedik Tüzüğünün-yeterliliğini bu kadar hızlı olarak yitirmiş olması kanısını doğuran nedenleri ele almakta, tartışmaya açmakta, ve tüzüğü tekrar gözden geçirmekte yarar vardır. Buna başlamadan Venedik Tüzüğünün çok önemli bir belge olduğunu ve bunu hazırlayanların başarılı bir iş yapmış olduklarını belirtmek gerekir. Nitekim tüzüğün hazırlandığı yıl ve takibeden pek kısa süre içinde bir çok ülke bu ilkeleri resmen benimsemiş ve bunları çoğu kez yasalarında dahi yansıtmıştır. Bu tutum böyle bir tüzük için o sıralarda var olan gereksinmeyi de ortaya çıkarmıştır. Son yapılan girişimlerde ise artık tüzüğün gereksinmeleri tam olarak yanıtlamamakta olduğu ortaya konulmaktadır. Venedik Tüzüğü ile ilgili girişimleri ve eleştirileri genel olarak üç gurupta derlemek mümkündür. Bunlardan bir kısmı, Venedik Tüzüğünü olduğu gibi savunmaktadır. Bu. savunmaya katılanlar arasında bu temel tüzük yanısıra bölgesel tüzüklerin oluşturulmasını arzu etmekte olanlar ve hatta bunu denemiş olanlar dahi bulunmaktadır. İkinci gurup ise bu tüzüğün gereksinmeleri yanıtlamaktan uzak olan maddelerinin değiştirilmesini veya yeni maddelerle tamamlanmasını istemektedirler. Üçüncü gurupsa bu tüzüğün yerini alacak bir yenisinin yazılmasını Önermektedirler. Çoğunluğun değiştirme, yenileme yönünde eğilimli olması ve bununda kısa sürede ortaya çıkmış olmasındaki nedenler arasında ilk olarak Venedik Tüzüğünün Atina Tüzüğünde görülmeyen ölçekte yaygınlık kazanmış olmasını ileri sürebiliriz. Anıtların ve yerleşmelerin korunması eğiliminin yaygınlık kazanmış olmasını uluslararası toplantılarla izlemek mümkündür. Venedik Tüzüğünün oluşturulduğu kongre, uluslarararası düzeyde, konuyla doğrudan doğruya ilgili teknisyenlerin ve bilim
2 168 CEVAT ERDER 1 3 ^ Şekil 1. Ankara, Büyük Esat'ta "Papaz*in Evi" olarak tanınan bag evi korumak amacıyla kamulaştırılmış ancak şimdilik doğanın insafına bırakılmıştır. Şekil 2. Ankara Kalesi içinde Doyran Sokakta, korunmak ve örnek olmak amacıyla kamulaştırılmış doğanın insafına bırakılmış diğer bir Örnek. adamlarının 1957 yılında Paris'te yaptığı toplantıdan sonra ikincisiydi. Venedik toplantısından sonra anıtların ve yerleşmelerin korunmasıyla ilgili olarak ve konuyu çeşitli yönlerden eleştiren ve hatta belirli bir konuyu birkaç kez tartışmalara ve önerilere açan değişik ölçekteki uluslararası ve ulusal toplantıların sayısı hayli artmıştır. Konunun uluslararası sorumluluğunu doğrudan doğruya yüklenen Birleşmiş
3 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHİ BİR ANIT GİBİ KORUNMALIDIR 169 Milletler Örgütünün UNESCO'yu görevlendirerek yaptırdığı ve Avrupa Konseyi'nin düzenlenmiş olduğu toplantılar yanısıra bölgesel, ulusal veya yerel özel ve tüzel kuruluşların Çalışmaları hayli büyük bir katoloğun çıkarılmasını sağlayacak zenginliktedir. Venedik Kongresi sonucu, bir gereksinme olarak kurulmuş olan ve 57 ülkenin üyesi olduğu ICOMOS'un (Uluslararası Anıt ve Yerleşmeler Konseyi) bunlara katkısı hayret edilecek düzeyde olmuştur. Hemen hemen yok denecek kadar küçük bir bütçeyle ICOMOS'un hayli etkili bir kuruluş olarak hızla yaygınlaşması ilgî çekicidir; hatta tarihi birolaydır denilebilir. Toplantıların kapsamı ve çalışmaların yoğunluğu ve yaygınlığı ile Venedik Tüzüğü ilkelerinin sınırlarının çoktan aşılmış olduğu ilk bakışta İzlenmektedir. Tüzükle ilgili değiştirme zorlamasının nedenlerinden büyük bir kısmını bu gelişmelerde aramak pek yanlış bir kanı olmaz herhalde. Zira sadece tartışmalara katılan kişilerin sayısı artmakla kalmamış, ilgi ve çalışmalar, bunların bir zamanlar yoğunlaştığı Avrupa ülkelerinin sınırlarının çok ötesine varmıştır. Doğal şartlar, iklim, kültür, ekonomik ve toplumsal değişikliklerle değişik sorunlar,değişik uygulamalar, değişik sonuçlar velhasıl değişik görüşler gelmiştir. Bunların yanısıra teknik alandaki gelişmeler, geniş uygulama olanakları yeni ortamlar oluşturmuştur. Bu da kaygının yaygınlaşmasını sağlamıştır. Modernleşmenin, endüstrinin getirdiği, yaşamayı dahi tehdit eden hava kirliliği ve diğer yıkıcı nedenler anıt ve yerleşmeleri koruma kaygısıyla birleşmiş, yaygınlık artmıştır. Venedik Tüzüğünü yazmış olan bilim adamları ve teknisyenler kümesine baktığımızda kesin bir coğrafi bölge kısıtlaması da izlemekteyiz. Toplantıya katılanlarla tüzüğü yazanların büyük çoğunluğunu Avrupa ülkelerinden gelen temsilciler oluşturmuştur. Tüzüğü kaleme alan kümedeki 23 kişiden, uluslararası örgüt temsilcisi üçü çıkarsa kalan 20 kişiden 17'si Avrupalıdır. Geriye kalan üç kişiden bir Tunus'lu, Peru'lu, biri de Meksika'lıdır. Uluslararası düzeydeki ilişkilerin başlangıcı sayılabilen Venedik toplantısı Avrupa'da oluşmuş görüşün ve anlayışın baskısı altında idi. Kabullenilmesi gereken doğal bir durumdur bu. Ancak Venedik Tüzüğü eleştirilirken bu baskının devamlı akılda tutulması gereklidir yılından bu yana konunun yaygınlaşması, çok yönlülük kazanması ve sadece belirli bir gurubun görüşünü yansıtması Venedik Tüzüğünü eleştirmede kolaylık sağlamaktadır. Özellikle Avrupa'da yerleşmiş anlayış ve geleneklerin dışında kalanlar için bu eleştiri daha da kolay olmaktadır. Bu anlayış dışında kalanlar için tüzükteki ilkeleri, (özellikle ilkeler tüm olarak alınmadan teker teker uygulandıklarında) çelişkiler içinde değerlendirmek pek zor olmamaktadır. Nitekim tüzüğü eleştirenlerin çok kere birleştikleri nokta da bu olmaktadır. Böylece yetersizlik, sadece kapsamda değil kavramda da ortaya çıkmaktadır. On yıl gibi kısa bir sürede Venedik Tüzüğünün yetersizliğini ortaya çıkaran bu genel nedenler eleştiride hayli dikkatli olmami2 zorunluluğunu ve yapıcı eleştirmen olmak istiyorsak gene ilerde en az bu kadar kısa bir süre içinde bu konuda nereye varılacağını kestirebilmemiz gerekir sanıyoruz. İlkelerin geçerli olabilmesi için yeni denemelerin- sonuçlarını kapsaması kadar gelişmelerle ortaya çıkabilecek yeni oluşumların kavram ve kapsamını da içermesi zorunludur.
4 170 CEVAT ERDER Şekil 3. Konya'daki İç Karaaslan Mescidi (13. yy. ilk yarı) halen kullanılmakta olup buna gürede kişisel ölçekte eklemeler kazanmaktadır. Şekil 4. Amasya Bimarhane (1308) 1950 yıllarında yapılan bir onarım örneği İlkelerde geçerlilik için gerekli özelliklerden biride çok ayrıntılı olmadan ve ayrıcalıkları yüklenmeden güdücü olma niteliğidir. Bu, ilkeleri genelde kalma zorunluluğuna itmekte ve yasalar gibi kesinlikler getiren ifadeden uzaklaştırmaktadır. Bu yüzden Venedik Tüzüğü, onu yasa gibi kullanmak isteyenleri hayal sükûtuna uğratmıştır. Venedik Tüzüğünü bütünüyle değerlendirmeden, yani bütününü göz önünde tutmadan maddelerini ayrı ayrı ve tek tek alanların ve bunun sonucu uygulamalarda çelişkili çeşitliliklere dikkati çekenlerin de yanılgısını doğal olan bu yasal niteliğin eksikliğinde aramalıdır. Ayrıca hayli pratik bir eksiklik daha göz önünde tutulmalıdır. Bu da Fransızca yazılmış olan esas metnin İngilizce, İspanyolca ve Rusçaya çevrilişinde ve bunların tefsirinde görülen eksiklikler ve sapmalardır. Örneğin saptayabildiğimiz kadarıyla Türkçeye değişik dillerden değişik kişiler tarafından çevrilmiş dört beş Venedik Tüzüğü görülmektedir ki bunlar arasında'izlenen anlatım ve anlayış farkı bile buna Örnek sayılabilir. Nitekim tüzüğün Fransızca yazılmış olan esasıyla îngilizcesi arasındaki farkın Rusçasmda hayli arttığı da belirtilir. Venedik Tüzüğünün niteliğinde belirlenen yukarıda pek genelde sıraladığımız boşluklardan yararlanarak konuya biraz daha ışık tutabileceğimizi sanıyoruz. Genel izlenim olarak, 1960 yıllarına kadar uygulamalardaki ortak hataları önleme amacı, eksiklikleri tamamlama davranışı güncel sorunlara tepkileriyle birlikte tüzüğün bütününde görülmektedir. Bunlar tüzüğün tanımlama, amaç, koruma, onarım, tarihi yerleşmeler, kazılar ve yayınlar adı altındaki ana bölümlerinde izlendiği gibi maddelerin kendi içinde de teker teker görülebilmektedir. Tanımlar: MADDE 1- Tarihi anıt kavramı sadece bir mimari eseri içine almaz, bunun yanında belli bir uygarlığın, önemli bir gelişmenin, tarihi bir olayın tanıklığını yapan
5 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHÎ BÎR ANIT GÎBÎ KORUNMALIDIR ' 171 kentsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kaplar. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil, ayrıca zamanla kültürel anlam kazanmış daha basit eserleri de kapsar. MADDE 2- Anıtların korunması ve onarımı için, mimari mirasın incelenmesine ve korunmasına yardımcı olabilecek bütün bilim ve tekniklerden yararlanılmalıdır. Venedik Tüzüğünün tanımlar başlığı altında verilen ilk iki maddesi, bilindiği sanılanın eksikliğini tamamlama, yeni nitelikleri vurgulama örneğidir. Bu yüzden ilk iki maddeyi içeren bölüme "Tanımlama" değil belki "Tamamlama" veya bazı hususların gözden geçirildiği, eksikliği izlenen önemli noktaların vurugulandığı "ön İlkeler" kısmı demek daha yerinde olurdu. Nitekim tüzüğün ilk maddesinde tarihi anıt nedir sorusuna yanıt verileceğine, adeta bu tanımın bilindiği varsayımdan hareket edilerek bunda eksik olan Özellikler sıralanmıştır. Belki de bu özellikler içinde tüme gidilmek istenmiştir. Ancak bunda başarılı olunduğu iddia edilemez. Var olduğu sanılan veya varolması istenilen tanımda kavramsal bir yaklaşım oluşturulmaktadır. Tek yapının anıtsallığı bir kavram olarak' belirtiliyor ve bu kavrama görüntülü eklemeler yapılarak kentsel ve kırsal yerleşmeler katılıyor. Çoğullaştırılan anıt tanımında getirilen yeni değerler içinde ise belirli bir uygarlık çizgisi yanısıra tarihi olaylar ve gelişmelere de yer verilmesi öneriliyor. Bununla yetinilmiyor, eksik görülen değerlerin kavramda daha güçlü yer etmesi için diğer bir nitelik vurgulanıyor. 0 güne dek yapılarda Önemle durulan başlıca değerlendirme özelliğinin görünüşteki görkem olduğu ancak bu alışkanlığın yitirilmesi gerektiği belirtiliyor. Bu direniş ikinci cümlede belirtiliyor. Artık sadece görkemli, görünüşte önemli yapıların değil geçen zamanla kültürel anlam kazanmış basit, mütevazı yapı ve yapı kümelerinin de bu kavram İçinde yer etmesi öneriliyor. Tanımlar bölümüne alınmış ikinci madde ise neden buraya alındığını sorduracak niteliktedir. Esasta bugüne kadar kavramda yer etmediği izlenen özellikler, yani bilimsel ve teknik yön vurgulanmak istenmişse bu çok yerinde bir katkı olmuştur. Daha çok uygulamada görülen, eksikliği kesinlikle hissedilen bir hususa değinilmiş bir madde bu. Mimari mirasın Şekil 5. Paris Quartier du Marais'de Pare Royal'ı çevreleyen, onarılmakta olan bir yapının revaklı bölurad Şekil 6. Paris, Quartier du Marala'deki aynı yapıda dükkan olarak kullanılan bölümlerin teşhir ve giriş kesimleri için getirilen çözüm.
6 CEVAT ERDER incelenmesinde ve korunmasında bilim ve tekniğin katkıda bulunabilecek dallarına baş vurulmasının bir madde içinde bütün gücüyle belirtilmesi ve o zamana kadar kullanılan yöntemlerin düzeyi hakkında bize bilgi de vermektedir. Konunun bilimsel ve teknik yönleri olabileceğini kabul etmeyenlere karşı hayli sert bir çıkış yapılmış ve kavramda bunun kesinlikle yer etmesi istenmiştir denilebilir. Amaç : MADDE 3- Anıtların korunmasında ve onarılmasmdaki amaç, onları bir sanat eseri olduğu kadar bir tarihi belge olarak da korumaktır, Çok kısa bir cümle ile oluşturulmuş tek maddelik amaç başlığı altında belirtilen bu kısım tüzüğün ilgiyi çeken yönlerinden biridir. Bir ilke olarak alınmasındaki neden, uzun süredir tartışmaya açık bir konuyu çözümlemeye çalışmasındandır. Bir bakıma tarihi anıtların değerlendirilmesinde ve sınıflandırılmasında ağırlık kazanmış olan sanat yönüne önem veren, güzellik, estetik, yegânelik gibi nitelikleri önde tutan davranılara karşı bir çıkış olduğu da ileri sürülebilir. Anıtların tarihi değerlerinin de en az sayılan nitelikler kadar önemi olduğu belirtilmek istenmiştir. Sanat ve tarihi değerlendirmede bir eşlik olduğu ve bunda bir denge kurulması gerektiği ileri sürülmektedir. Bu çaba, kabaca yapıyı estetik yönden değerlendirmeyi öngören onarıcı mimar, estetikçi veya teknisyen v.b. ile anıtı sadece tarihi yönüyle önemseyen sanat tarihçisi, arkeolog, tarihçi gibi bilim ve meslek kümeleri arasında uzun süredir devam eden çekişmelere son vermeye dönük bir çalışmadır. Başarılı olması arzu edilen barışçı bir yaklaşım getirebilmek ve uzun zamandır uygulamalarda, değerlendirmelerde yıpratıcı sonuçlara götüren bu iki karşıt tutum çözümlenmek istenmiştir. Bu ilkenin amaç olarak Venedik Tüzüğüne getirilmiş olması bizce bir aşamadır. Ayrım yapmak zor ise de aş ağıda"koruma" başlığı altında toplanan beş maddelik ilkeler kümesi kavramda ve karar vermede gerekli özellikleri ve yaklaşımları, "Onarım" başlığı altındaki beş maddelik ilkeler kümesi ise uygulamada ve teknik düzeydeki genel hususları ve metodolojiyi kapsamaktadır denebilir. Bunları sırasıyla ele alırsak: Koruma; MADDE 4- Anıtların korunmasındaki temel tutum korumanın kalıcı olması, devamlılığının sağlanmasıdır. Dördüncü madde, geçerliliğini kesinlikle yitirmeyen ve yitirebileceğini de sanmadığımız bir koruma ilkesini vurgulamaktadır. Anıtların korunmasında devamlılık, koruma Önlemlerinin kalıcı olması tek çıkar yoldur. Anıtların korunması için yapılacak proje ve programlarda korumayı devamlı kılma, önerilerin tümünde hiç akıldan çıkarılmaması gereken bir noktadır. Bakımda kesinlikle devamlılık sağlanmamış onarım çalışmaları çoğu kez koruyucu olmaktan çıkmakta hatta zararlı bile olmaktadır. MADDE 5- Anıtların korunması, her zaman onları herhangi bir yararlı toplumsal amaç için kullanmakla kolaylâştırılabilir. Bunun için bu çeşit bir kullanma
7 VENEPÎK TÜZÜĞÜ TARİHÎ B*ÎR ANIT GÎBÎ KORUNMALIDIR 173 Şekil 7. Tokat, Gök Medrese avlusu (13.yy. son çeyrek) erken bir onarım ve bu tür yapıların-müzeye çevrilişi örneği. _^r 0^~~ arzu edilir, fakat bu nedenle yapının planı ya da süslemeleri değiş tirilmemelidir. Ancak bu sınırlar içinde yeni işlevin gerektirdiği değişiklikler tasarlanabilir ve buna izin verilebilir. Korumada bakımla devamlılık sağlanabileceği ilkesinin yönlendirilmesinde beşinci madde yardımcı olmaktadır. Koruma için yapıların devamlı kullanılması bakımlarının sağlanmasını da getirmektedir. Bunun için de toplumsal bir işlev getirmek, yapıyı görevlendirme, anıtların yaşamlarını devam ettirmek için gerekli görülmektedir. Yapıyı koruma çalışmalarının yönünü kendisinin ne şekilde kullanılacağı tayin etmektedir. Bunun için de verilecek ilk kararlardan biri bu işlevin saptanması olmalıdır. Ancak bu kararı verirken, toplumsal işlevliğin ne olacağını saptarken salt koruyucunun, teknisyen veya yönetici olarak etkin olabileceği düzeyi de düşünmek gerekmektedir ve bu konuda yardımına erişme zorunda kalabileceği ilgili alanlarda nitelikli kişileri ve bilgiyi de göz önünde tutmakta yarar vardır. Bu düzeyde işbirliği, kısaca değişik bilimsel ve teknik dalların katkısı ortaya çıkmaktadır. Ancak bu madde fazla açıklık getirmeden görüntüde izlenebilecek bazı müdahalelere yön vermekle yetinmektedir. Bu nedenle de kısıtlı, yetersiz kalmaktadır. Yapıya getirilecek yeni yaşam biçiminin, anıtın düzenini, planının ve süslemelerini etkilemeyecek nitelikte olması kesinlikle istenmektedir. Ancak değiştirmeler, yapıyı fazla zorlamadığı hallerde işlevin kabul olunabileceği tekrar edililerek kolaylıkla erişilebilecek tehlikelerin önlenmesine çalışılmıştır. Maddede belirtilmemiş olan nokta, yapıların kendilerine öz işlevlerini yitirmiş olması halidir. Eğer anıt halen ilk işlevini sürdürüyorsa bunun da birlikte korunması gerekliliği ve bunun korumada bir arada düşünülmesi olağan bir varsayımdır ve tekrarına gereksinme duyulmamıştır. Bunun ele alınışında gene kullanılmayan yapıları eski işlevlerine döndürme çabalarındaki yapay tutumları göz önünde tutmak
8 174 CEVAT ERDER '» S 1 f #J$W, Şekil 8, Eski Pertek'te Keban Barajı göl alanı içinde kalan kesimdeki Aşağı Camii (Çelebi Ali Camii 16. yy.) Şekil 9. Eski Pertek Aşağı Camiinin (Çelebi Ali Camii 16.yy.) taşınmak üzere sökülmesi.
9 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARtHİ BÎR ANIT GlBt KORUNMALIDIR 175 Şekil 10. Yeni Pertek'e taşınan caminin bugünkü durumu ve yenilenen çevresi. gerekir. Önerilen yeni işlev ile zorlamalı eski işleve dönüştürme çelişkisi bu maddeyi.yıpratan özelliklerden biridir. Bu çelişkiyi örneğin çoğunlukla kullanılmamakta olan hamamlarımızın ve kervansaraylarımızın onarımdan sonra düşünülen işlevler tartışmasında izlememiz kolaydır. MADDE 6- Anıtın korunması, ölçeği dışına taşmamak şartıyla Çevresinin de bakımını içine almalıdır. Eğer geleneksel ortam varsa, olduğu gibi bırakılmalıdır. Kütle ve renk ilişkilerini değiştirecek hiçbir yeni eklentiye, yok etmeye, ya da değiştirmeye izin verilmemelidir. Anıtların tek tek korunması süreci aşıldığından ve yapıların çevresiyle değerlendirilmesi zorunluğu kabul edildiğinden bu yana yapılan tartışmalar içinde yer alan bir nitelik bu maddede yansıtılmak istenmiştir. Bunun da kesin bir çözüm getiren ilke olmadığı kolayca izlenilmektedir. Nitekim anıtın çevresiyle birlikte korunması sorunu bir parçasıyla, takibeden yedinci maddeye aktarılmıştır. Anıt ve çevresi sorunuyla ilgili yasalarda, yasaların gerektirdiği anıtın çevresinde korunacak alan için 10 m, 50 m, 500 m vb. bazı kesin sayısal ölçülerin verilmiş olduğunu izlemekte idik. Ancak her anıt nasıl kendi başına bir sorun, korunması için kendine özel çözümler isteyen değişik bir durum ortaya koyuyorsa aynı özellik çevresi için de söylenebilir. Bu yüzden genellikle belirli bir sınır çözmenin, bütün anıtların çevresi için uygun bir sayısal kısıtlama yapmanın güçlüğü ortaya çıkmış ve bu nitelikte yasalar değerlerini kısa sürede yitirmiştir. Yapının ölçeğine uygun bir çevrenin bakımı ve korunması şeklindeki genel bir yaklaşımla bu soruna bir çözüm getirmek istenmiş ve anıtların etrafında tarihi çevre varsa bunun olduğu gibi kalması Öngörülmüştür. Bunların etrafındaki yıkım, yeni yapım veya düzenlemelerde eskisiyle ilişkin kütle ve renklerin ahengini bozacak herhangi bir değişikliğe de kesinlikle karşı çıkılmaktadır. Burada da "ahengin bozulması"
10 !76 CEVAT ERDER veya "yapının-ölçeği" gibi tartışılması kolay deyimlerle karşı karşıya kalınmakta, doğal olarak da uygulamalarda çelişkiler yer almaktadır. Buna çözümün, genelde kalan ilkelerle getirilebileceği kanısında değiliz. Gene bir kavram düzeyine, bir yargı eşliğine ulaşılması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. MADDE 7- Bir anıt tanıklık ettiği tarihin ve içinde bulunduğu ortamın ayrılmaz bir parçasıdır. Anıtın tümünün ya da bir parçasının başka yere taşınmasına -anıtın korunması bunu gerektirdiği ya da çok Önemli ulusal veya uluslararası çıkarların bulunduğu haller dışında- izin verilmemelidir. Yapıların yapıldıkları yerin düzeni içinde düşünüldükleri, çevreleriyle değerlendirdikleri düşüncesinin bir uzantısı olan bu maddeye ayrı yer verilmesinin güncel uygulamalarla ilişkisi olduğu kanısı yaygındır. Nitekim, yapıların koruma amacıyla bir yerden başka bir yere tüm veya parçalar halinde taşınması Örnekleri artmaya başlamıştır. Özellikle Mısır'da Assuan Barajının tamamlanmasına yakın bir sürede su altında kalacak yapıların önemi ve sayısı açığa çıktığından girişilen uluslararası büyük kurtarma çalışmaları, sonradan güçlü uluslar arasında bir yarışma haline dönüşen uğraşıları ve bunun sonuçları, bu maddenin oluşması için bir neden olarak gösterilebilir. Assuan Barajı göl alanından kurtarılan anıtların, Abu Simbel' dekiler yanı sıra Mısır'dan alınıp başka ülkelere götürülen tapmakların yeni konum yerlerinde hiç de tatmin edici, iç açıcı durumda olmadıkları gözlenmiş, eleştirilere yol açmıştır. Venedik'teki toplantı sırasında bu tartışmaların yoğun olması böyle özel bir duruma önem kazandırmış, belirgin bir şekilde ele alınmasına zorlamıştır denilebilir. MADDE 8- Anıtın tamamlayıcı unsurları sayılan heykel, resim gibi süslemeleri, ancak bunları korumanın başka çaresi yoksa, yerlerinden kaldırılabilir. Sekizinci maddenin bir önceki maddeden ayrıcalığını açıklamak, yapının tümünü veya parçalarını süslemelerinden ayrı düşünmek bir hayli güç gözükmektedir. Ancak burada gene uygulamalardaki yoğunlukla karşılaşılan sorunların çözümlenmesi zorunluluğu neden olarak gösterilebilir. Gene bu madde Avrupa'da sık rastlanılan bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle heykel ve kabartmalarda süslü kiliselerde zamanla ve bilhassa hava kirliliği ile gittikçe artan bir koruma sorunudur bu. Öncelikle yıpranan dış yüzlerdeki süslemeler, taşın korunmasındaki çaresizlikten ötürü, dikkati çekmekte ve çoğunlukla süslemelerin kopyaları yerlerine konularak orijinaller depolara veya müzeler taşınmaktadır. Bu bir tür moda halini almıştır. Bu işlem için geliştirilmiş teknikler yarışması yapılmaktadır. Buna karşılık taş koruma denemeleri sorunu önleyecek olumlu sonuçlar vermekten uzaktır ve alışkanlık haline gelmiş olan süslemeyi koruma amacıyla yapıdan ayırma çalışmalarına da acele bir set çekmek gerekiyordu. Buna ait çalışmalar Venedik Tüzüğünün güncel sorunlarına güç vermiş oluyor, ancak ilkelerin zamanla oluşan geçerlilik sürecine halel getiriyor, moda kendisini yitiriyordu. Bu maddeyle anıtları korumada kavram ilkeleri dizisi tamamlanmış oluyordu ve uygulamalarda geçerli yöntemlerin belirtilmesi gerekiyordu. Yöntemleri "restorasyon-onarım" başlığı altında toplanmış olan beş maddede izliyoruz. Bunlara
11 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHÎ BÎR ANIT GİBÎ KORUNMALIDIR 177 onarım çalışmalarının, projelerinin esasları veya uygulamada takip edilecek ana çizgiler şeklinde de bakılabilir. Onarım: MADDE 9- Onarım uzmanlık gerektiren bir iştir. Amacı, anıtın estetik ve tarihi değerini korumak ve ortaya çıkarmaktır. Onarım, kendine temel olarak aldığı orijinal malzeme ile güvenilir belgelere saygıyla bağlıdır. Faraziyenin başladığı yerde onarım durmalıdır; yapılması gerekli herhangi bir eklemenin mimari kompozisyondan farkı anlaşılabilmeli ve gününün damgasını taşımalıdır. Herhangi bir onarım işine başlamadan önce ve bittikten sonra, anıtın arkeolojik ve tarihi bir incelemesi yapılmalıdır. İlkenin ilk cümlesi bir savunun kabul edilmesini önermektedir. Onarımın değişik nitelikte bir bilgi, bir disiplin, bir meslek olduğu savunusunun yer etmiş olduğunu, bu konuda bilgi ve denemelerden yoksun her önüne gelenin, iyi niyetle dahi bu işi beceremeyeceğini kesinlikle belirtmek gerektiğini göstermektedir. Bugün hâlâ bunun tartışmasının yapıldı'ğı veya tartışmaya lüzum görülmeden uygulamalarda bazı değişik meslek sahiplerinin hiç bir denemeleri olmadığı halde tarihi anıt onarımına kalktıkları ülkeler görülmektedir. Bu tür davranışların izlenen acı sonuçlarını önlemek için uygulamada ilk ilke olarak vurgulanmış olması doğaldır. Kendine öz nitelikleri belirginleşmiş bu uzmanlık dalında nedense uygulamadaki amacın da tekrar belirtilmesi gerekmiştir. Tarihi ve estetik değerlerin birlikte vurgulandığı amaçta onarımın saygınlık kazanması için uydurmalardan uzaklaşılmasına dikkat çekilmektedir. Esasta amaç, değerlerin tüm olarak savunması, ve orijinal malzemeyle gerçek ve güvenilir belgelere dayanmayan çalışmaların geçersizliği olmaktadır. Onarımda varolana dayanmayan katkıların, Viollet-le-Duc'ten bu yana zararları örneklerle kesinleştiğinden ivedilikle bunların durdurulması istenmektedir. Faraziyelerle, aktarmalar, benzetmeler, olasılıklar onarım projelerinin en ilginç, en çekici yönü olduğu kadar uygulamalarda en zararlı yönü olmuştur. Bunlardan kesinlikle sakınılması istenmektedir. Ancak yapılarda tamamlamalar, eklemeler önüne geçilmez teknik ve estetik nedenlerden ötürü gerekli iseler bunların nasıl olabilecekleri de belirtilmiştir. Aranılan özellikler oldukça basittir, tarihi yapının mimari bütününe, kompozisyonuna saygıyı yitirmeden eklerin tanınacak şekilde yapılması ve yapıldığı devrin damgasını taşıması istenmektedir. Çalışmaların belgelenmiş olması gerekmekte yani herhangi bir onarımdan önce, onarım süresince ve sonunda arkeolojik ve tarihi incelemelerin yapılması beklenmektedir, Onarımın herhangi bir yapı müdahalesinden farklı bir iş olduğu burada da vurgulanmaktadır. MADDE 10- Geleneksel tekniklerin yetersiz kaldığı yerlerde, koruma ve inşa için bilimsel verilerle ve deneylerle geçerliliği saptanmış herhangi modern bir teknik kullanılarak anıt sağlamlaştırılabilir. Uygulamaya geçildiğinde unutulmuş olmasını önlemek amacıyla olsa gerek, tüzüğün ikinci maddesinde belirtilen tekniğe ait husus onuncu maddede tekrar edilmiş gibidir. Aynı seziyle tanımlar bölümündekine benzer şekilde burada da uygulamalara ait ilk kavram ilkeleri bir önceki maddede verilmiş görülmektedir. Ancak bu defa ayrıntılara inilmiş, onarımda
12 178 CEVAT ERDER Şekil 11. Hacettepe üniversitesi içinde kalan onarılmış Poyracı Mescidi çevre sorunuyla başbaşa bırakılmıştır, Öncelik geleneksel tekniğe verilmiş bunun yetersiz görüldüğünde modern tekniklere baş vurulması ön görülmüştür. Ancak modern müdahalenin geçerliliği için bilimsel ve deneysel olur beklenmektedir. Nitekim bu olurlar alınmadan yapılıp zararı görülmüş örneklere onarım tarihinde hayli sık rastlanmıştır. Örneklerden en üstünü Atina Akropolündeki Parthenon Tapmağıdır. Yapının korunması için modern teknik adıyla uygulanmış çimento ve demir karışımı yapıyı sağlamlaştırmaktan çok çürümesine neden olmuştur. MADDE l'l- Anxta maledilmiş farklı devirlerin geçerli katkıları saygı görmelidir; zira onarımın amacı "stil birliği" değildir. Bir anıt üst üste çeşitli devirlerin izlerini taşıyorsa alttaki devirleri açığa çıkarmak ancak bazı özel hallerde -yok edilen malzemenin önemi azsa, açığa çıkarılan malzeme büyük tarihi, arkeolojik ya da estetik değer taşıyorsa ve korunma durumu böyle bir davranıyı gerekli gösterecek kadar iyi ise- haklı çıkarılabilir. İlgili unsurların öneminin değerlendirilmesi ile ilgili yargıyı ve neyin yok edileceği üzerinde kararı vermek, sadece bu işi üzerine almış kimseye bırakılamaz. Gene en iyi şekliyle Viollet-le-Duc tarafından tanımı yapılmış ve onarım çalışmalarında en çekici tasarım ve uygulama işlemi olan tarihi bir anıtı ilk haliyle ortaya çıkarma veya en güçlü katkının bulunduğu devir içinde tümüyle gerçekleştirme genel tanımıyla "stil birliği"ne kavuşturma tutkusu doğal
13 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHÎ BİR ANIT GİBİ KORUNMALIDIR 179 kata- v' Şekil 12. Ankara, Hacettepe üniversitesi içindeki Hacı llyas (1704) Camii onarılmış ve yepyeni bir çevre içine alınmıştır. olarak onarım uygulamalarına egemen olmuştur. AvrupaMa sayısız örnekleri olan bu tutku, İngiltere'de bir süre o kadar çok uygulanmış ve zararlı olmuştur ki "restorasyon" kelimesi bu yüzden o ülkede kötü bir ün kazanarak ancak bir onarım yerilmek istendiğinde kullanılmaya başlanmıştır. Özellikle tarihçi ve arkeologların araştırmalarında yer alan, ele geçen buluntu ve belgelerle tarihsel olayları, yapı ve yapıtları tüm olarak düşünebilme, yaşayıp yaşatabilme çabasını, bütün boyutlarıyla canlandırabilirle tutkusunu, yadırgamamak gerekir. Hele önem verdikleri, ilgilendikleri zaman süresi buluntuların bir parçasını oluşturuyorsa bunu diğerlerinden sıyırıp kayırmalarında haklı oldukları dahi ileri sürülebilir. Ancak bunu düşünce ve tasarım düzeyinden çıkarıp uygulama düzeyine aktardıklarında sonuçların ne olabileceğini kestirmek güç olmasa gerek. Örneğimiz, biraz abartmalı da olsa İstanbul Surlarının tarihinin bir kesiminde beyaza boyanmış olduklarını saptayan ve bu olayı önemseyen bir onarımcının surları badana ettiğini düşünürsek bunun ne tür tartışmalara yol açacağını kestirmek pek güç olmaz. Kaldı ki benzeri uygulamaların örnekleri pek az değildir. "Stil birliğini" bir amaç olarak benimsemiş onarımcıların tarihteki sayısı hayli kabarıktır. Bugün bile bu eğilimi benimsemiş olanlar vardır. Tasarımda ilginç ve hatta gerekli olan bu tutumu uygulamaya dönüştürmenin çekiciliğine bir yön vermenin ise gerekliliği ortadadır. Anıtlarda değişik devirlerin izlerini taşıyan eklerin, düzenlemelerin saygıyla karşılanması önerisi bu yönde yapılabilecek en geçerli uyarıdır. Olasılıklar akla
14 180 CEVAT ERDER getirildikçe daha ayrıntılı ve kesin bir ilkeyi Önermek güçleşmektedir- Amacın stil birliği olmadığını belirtmekle de bu desteklenmelidir. Ancak ne yapılabileceğine açıklık getirmek de gerekmiş ve olanaklar için de bu belirtilmek istenmiştir. Bu madde de bizce en ilginç husus son cümlede yer almaktadır. Karar verme işlemi onarımın sorumlusuna bırakılmamaktadır. Böylece bir denetleme getirilmek istenmiştir. Ayrıca bu yaklaşımı konunun çok yönlü oluşuna bir işaret olarak da kabul edebiliriz. Anıtların onarımının bir uzmanlık dalı olduğu kadar bir çok bilim dalını içeren, ilgili bilim dallarının yardımını gerektiren bir konu, bir küme çalışması olduğunun burada belirgin halde getirildiğini ileri sürebileceğimizi sanıyoruz. MADDE 12- Eksik kısımlar tamamlanırken, bütünle uyumlu bir şekilde bağdaştın İmalidir; fakat bu onarımın, aynı zamanda artistik ve tarihi tanıklığı yanlış bir şekilde yansıtmaması için, orijinalden ayırdedilebilecek bir şekilde yapılması gereklidir, On ikinci madde bir bakıma dokuzuncu maddede belirtilen eklemelerle ilgili ilkeyi, belki biraz daha ayrıntılı olarak, yinelemektedir o kadar. Ancak bu madde Venedik Tüzüğünün kabulünden bu yana hayli sık ele alınmış, uygulamalarda kullanılmış bu yüzden de hayli eleştirilmiş bir maddedir. Özellikle tarihi anıtları uzun süre ihmal edilmiş ve ekonomik yönden de hızlı bir gelişme çabasına girişmiş, turizm endüstrisi ile kalkınmayı öngören bu nedenlerle anıtlarını acele onarmaya çalışan ülkelerde yapıların eksik kısımları tamamlanırken tümle ahenk (harmony) ve ayırt edilebilirlik yolunda pek çelişkili örnekler verilmiştir. Tarih ve sanat yönünden yapı veya yapı kümelerine yapılacak tamamlamalarda bir ahenk ve aynı zamanda ayırt edilebilirlik iddiasıyla neler yapılabileceğini düşünebilmek, hele tüzüğün bütünü göz önünde alınmazsa, hiçte güç olmasa gerek. MADDE 13- Eklemelere, ancak, yapının ilgi çekici bölümlerine, geleneksel konumuna, kompozisyonuna dengesine ve Çevresiyle olan bağıntısına zarar gelmediği hallerde izin verilebilir. Onikinci madde için söylenenler bu madde için de, hatta fazlasıyla geçerlidir. Bir yapının ilginç bölümlerine, konumuna, çevresine "zarar" vermenin, saygı göstererekte olsa, mimarın yapabileceği ekleri kısıtlamanın güçlüğünü, bu konuda yapılabilecek tartışmaların çelişkilerle dolu olduğunu son yıllarda yapılmış olan örneklerle ve ilgili toplantılarda kolayca izleyebilmekteyiz. Tarihi Yerler: MADDE 14- Anıtların bulundukları yerler, bütünlüğün korunması, sağlıklı kılınıp yaşanır bir şekilde ortaya konması için Özel bir dikkat gerektirir. Böyle yerlerde yapılacak koruma ve onarım çalışmalarında daha Önceki maddelerde açıklanan ilkelerden esinlenmelidir. Tarihi yerleşmelerin, anıtsal kümelerin korunmasıyla ilgili bu madde, son yıllardaki eleştirilerde yeniden ele alınması için üzerinde en çok durulandır. İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da yıkılan tarihi yerleşme yerlerinin değerlerini
15 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHÎ BÎR ANIT GÎBÎ KORUNMALIDIR 181 Şekil 13. Yugoslavya, Trebijne yakınlarında kullanılmak amacıyla onarılmış olan Osmanlı devrine ait Aslangiç Köprüsü Şekil 14. Selçuk Aydın yolu yakınında korunmak üzere onarılan bir Roma Devri Köprüsü. yeniden kazandırma amacıyla yürütülen çalışmalar öngörülmesi olanaksız bir yoğunlukta olmuştur. Venedik Tüzüğünün yazılmasına kadar geçen on, on beş yıllık sürede sorunlar henüz bütün yönleriyle açığa çıkmamıştı. Yerleşmelerdeki yapılar adeta tecrit edilmiş, tek tek anıtlara uygulanan ilkelere göre onarılıyordu. Bu madde olgunlaşmamış bu yönü açıkça yansıtmaktaydı, Ancak yerleşme yerlerinin sayısı ve ölçeği arttıkça, yıkılmış yerler yerine yaşanan yerlerin korunması konusu ele alındıkça ve tarihi merkezler yanısıra basit görünüşlü yapı kümeleri, köyler ve kasabalar bütün olarak düşünüldükçe sorunlar hayli değişik ölçeğe ulaşmıştı. Teknik, ekonomik sorunlar yanısıra nadiren ele alınmış psikolojik ve sosyal sorunlar ortaya çıkmaya başlamıştır. Korunan geniş ölçekteki yerleşmelerde parasal sorunlarla birlikte sosyal yapı değişmeleri bu konuya yalın bir şekilde bakılabilmesîne kesinlikle olanak vermiyordu.
16 182 CEVAT ERDER Şehir Planlaması yanında çevre sorunlarını aşan ve bölge planlamasından genel ulusal planlamaya kadar etkin olan sorunlar dizisi bu maddeyi bütünüyle yitirmiş görünmektedir. Bu nitelikteki bir koruma işlemine sadece bu maddeye bakarak girişmek adeta sorunlardan kaçmak hatta gülünç duruma düşmek oluyordu. Tek yapılar üzerinde uygulanmasında çelişkilerin var olduğu ve bir bütün halinde değerlenmesinde sıkıntılar çekildiği görülen ve kavram konusunda fikir birliğine erişilemeyen tüzüğün böyle çok daha çetrefilli sorunları ortaya koyan durumlarda uygulanmasına çalışma ne denli yeterli olabilirse bu madde de o denli yeterlidir-denilebilir. Ancak bir yerleşme içindeki tek tek ele alınan yapılarda teknik ve uygulama yönünde tüzüğün maddelerindeki anlayıştan dışarı çıkılamıyacağı göz önünde tutulması gerektiği gibi bunların bir yapı kümesine salt uygulamasının da bir çözüm olmayacağını akılda tutmak gerekir. Daha önceki maddelerle ilişki kurmak suretiyle de esas olan yerleşmelerin korunması sorunu bîr maddelik kısa bir ilkenin ölçeğini çoktan aşmıştır. Kanımızca bunun yerini ilkelerin değil yöntemlerin alması gerekmektedir, Kazılar: MADDE 15- Kazılar, 1956 yılında UNESCO tarafından kabul edilmiş arkeolojik kazılarda' uygulanması istenilen uluslararası ilkelerle tanımlanan kararlara ve bilimsel standartlara uygun olarak yapılmalıdır. Yıkıntılar korunmalı, mimari unsurların ve buluntuların sürekli olarak korunması için gerekli önlemler alınmalıdır. Bundan başka anıtın anlaşılmasını kolaylaştıracak ve anlamını hiç bozmadan açığa çıkartacak her çareye başvurulmalıdır Bütün yeniden inşa işlemlerinden peşinen (a priori) vazgeçilmelidir. Yalnız anastylosis'e, yani mevcut fakat birbirinden ayrılmış parçaların bir araya getirilmesine izin verilebilir. Birleştirmekte kullanılan madde her zaman ayırdedilebilecek bir nitelikte olmalı ve bu, anıtın korunmasını sağlamak ve eski haline getirmek için mümkün olduğu kadar az kul anı İmal id ir. Şekil 15. Tunceli Agm'daki Bizans Devri Karamağra Köprüsü Keban Barajı göl içinde kalmaktan kurtarılmak amacıyla sökülmüş ve Elazığ Müzesine taşınmış, depolanmıştır.
17 VENEDİK. TÜZÜĞÜ TARİHÎ BÎR ANIT GÎBÎ KORUNMALIDIR 183 Şekil 16. Denizli, Hieropolis öten yerinin onarılması ve turizme açılması. Koma Devrinde kullanılan sıcak su havuzu özel idare tarafından bir motel ile çevrilerek kullanılır duruma getirilmiştir. Ondokuzuncu yüzyıl sonlarında ölü anıtlar adı altında sınıflandırılan arkeolojik yerlerdeki yapıların ayrı bir kategoride ele alınması yapay bir durum gibi gözükmektedir. Ancak burada yapılan ayırımda, çoğunlukla toprak altında kalmış eserlerin ortaya çıkarılması ve onarılıp değerlendirilmesiyle ilgili Özel görünümlü bir hususa değinilmektedir. Bu durum kanımızca son yüzyıl içinde bilimsel amaçla yapılmakta olan arkeolojik araştırmaların ortaya koyduğu ve önemsettirdigı bir konudur. Bunun ayrıcalık kazanmasmdaki neden kazı tekniklerinde ve kazılar sonucu ortaya çıkan eserlerin korunmasında uygulanan işlemlerdir. Yoksa halen ayakta duran bir Yunan, Roma, Bizans, Orta Çağ veya sonrası bir eser için yapılan araştırma ve koruma yöntemi ile kazılarda ortaya çıkan veya kazı yapılmadan da izlenebilen bu devirlere ait kalıntıların korunmasının ve değerlendirilmesinin pek farklı bir davranı olmaması gerekir. Ancak kazı yöntemlerine bir esas getirmek gerekirdi ve buna bu nedenle- ayrıca işaret edilmiştir. Bu maddede işaret edilen UNESCO tarafından 1956 yılında kabul edilmiş öneriler dizisi, bu maddeyi tüzükte verilen di^er maddelerdeki ilkelerden farklı kılmaktadır. Ancak yıkıntıların korunmasıyla ilgili öneriler ikinci paragrafta özetlenerek madde ilkeleştirilmek istenmiştir. Görsel nedenlerden ötürü, bir yıkıntılar alanı olan arkeolojik alanların kullanılışı ve düzenlenmesi, bakımı ve değerlendirilmesi belki bir ayrıcalık getirmektedir. Asıl dikkati çeken ayrıcalık arkeolojik alanlardaki yeniden inşa tutkusudur. Bu yeniden inşa tutkusu için gerekli ilkeleri ise biz onbirinci maddedeki stil birliği ile ilgili ilkeler içinde' ele alınmış görmekteyiz. Fakat bu ilkeler daha da öteye giden durumu yaratan yıkıntılar arasında yükseltildiklerinden ötürü dikkati çeken yeniden yapımlar modası ve bunun uzun süredir tartışmalara kolayca yol açmasıdır. Buna düzen getirebilmenin bir kısıtlama ile
18 184 CEVAT ERDER Şekil 17, Kadirli yakınlarındaki İCaratepe'de geç Hitit Devrine ait: kalıntıları koruyan yapının üstten görünümü. Şekil 18. Karatepe'de geç Hitit Devrine ait yapının giriş kısmı- Arkeolojik kazılar sonucu çıkarılan yapıların çoğunlukla ender eserler ve tarihi bakımından önemli oluşları düşünülerek üzerlerinde titizlikle durulması istenmektedir. Bu yüzden genellikle bulundukları şekilde korunmaları önerilmektedir. Yeniden inşa için de tek bir ilke ileri sürülmektedir. 0 da buluntular içinde kesinlikle emin olunan bir araya getirilebilecek parçaların birleştirilmesi, yani anastylosis'e müsaade edilmektedir. Anastylosis'in de nasıl yapılacağı açıkça belirtilmektedir. Bunun dışındaki işlemlerin dokuzuncu mad/lede belirtilen faraziyelerle ilgili bölümde ele alınmış olduğuna işaretle yetineceğiz. Anastylosis dışında yapılmış yeniden inşalar çoğunlukla arkeolojik alanlarda dengeyi bozmuş veya bütün çevresel eksiklikleri ile düzensiz bir açık hava müzesi havasına bürünmüştür. Yayın: MADDE 16- Bütün koruma, onarım ve kazı işlerinde her zaman çizim ve fotoğraflarla, açıklık kazanmış çözüm
19 VENEDİK TÜZÜĞÜ TARİHİ BİR ANIT GİBİ KORUNMALIDIR 185 getirici ve eleştirici raporlar şeklinde kesin belgeler hazırlanmalıdır. Temizlemenin, sağlamlaştırmanın, yeniden düzenlemenin ve birleştirmenin her safhası -çalışma sırasında ortaya çıkan, tanımlanmış biçimsel ve teknik özellikler gözönünde tutularak- raporda gösterilmelidir. Bu belgeler bir resmi kurumun arşivine konmalı ve araştırmacılar bundan yararlanabilmelidir. Bu raporların yayınlanması tavsiye edilir. Eğer onarım çalışmaları için değişmezliği yönünden tartışma götürmeyecek bir ilke aranıyorsa o da çalışmaların belgelenmesi ve yayınlanması ilkesidir diyebiliriz. Anıtların korunmasının ve değerlendirilmesinin bir uzmanlık dalı olmadığına inananların, konuya basit bir "tamircilik" olarak bakanların, Şekil 19. Nazilli Karacasu Kazası Geyre Köyündeki Afrodisias kalıntıları üstündeki köy arkeolojik araştırma -ve koruma amacıyla kamulaştırılmış boşaltılmıştır. Sonra da turizm ve koruma amacıyla ören yerine yeni bir müze yapılmıştır.
20 186 CEVAT ERDER Şekil 20. Afrodisias kalıntıları üzerindeki katmılaş tınlar ak boşaltılan evlerden bir örnek. Şekil 21. Afrodisias kalıntıları üzerindeki evleri satınalınan köylülere kredi ile verilen evler. veya yaptıklarının değerini ve Önemini takdir edemeyenlerin bu çalışmaları belgelememe veya yayınlamamaları devri geçmiştir. Kaldı ki bilimseliği kesinleşmiş bütün çalışmalarda olduğu gibi bunların da yayınlanması, öğrenime, araştırmacılara ve eleştiriye sunulması gereklidir. Nitekim anıtların belgelenmesi, onarım araştırma ve çalışmaların yöntemi ve bunların saptanması bugün onarım konusunda eğitim yapan bütün kuruluşların programında eksiksiz olarak yer almaktadır, SONUÇ Yeterliliği hakkındaki kaygıların hayli yoğunlaştığı görülen Venedik Tüzüğünün maddelerini, haketmemiş olduğuna inandığımız kısalıkta ve yalınlıkta ele almaraızdaki amaç, hiç olmazsa bazı hususlara kamu oyunda dikkati çekebilmektedir. Çok dinamik bir süreç içinde girmiş olan tarihi anıt ve yerleşmeleri