Türkiye’de Devlet Sinema İlişkisi – Medeniyet ve Kültür Araştırmaları Merkezi
Türkiye’de Devlet Sinema İlişkisi
60.Yılında Hilmi Yavuz Sempozy..
Çalışmalar, Serbest Fikir Makaleleri
Türk sineması, başlangıcından 1987 yılına kadar devletten destek görmeden, kendi iç dinamikleri ile var olmuş ve gelişmiştir. Türk sinemasının sektör dışı hiçbir sermayeye dayanmadan kendine özgü bir üretim tarzı geliştirdiği ve seyirci faktörü ortadan kalktığında da bu yapının yok olduğu görülmüştür. Türk sinemasında, 5224 sayılı yasa sonrasında film üretiminde ve yerli film seyirci sayılarında artış yaşanmış, bu artış tüm yapımcıların ilgisini çekerek bir ivme yakalanmıştır. Yasal düzenleme ile artan seyirci ve film sayısı, üretimdeki çeşitlilik, birbirine eklemlenen farklı üretim tarzlarının varlığı, sinema için umut verici bir tablo oluşturmaktadır. Türk Sineması’nı daha iyi yerlere taşımak amacıyla yeni yasa çalışmaları sektörle işbirliği içerisinde tamamlanmıştır ve “Türkiye Sinema Kanunu”nun 2013 yılı içerisinde TBMM’ye sevk edilmesi beklenmektedir.
Geçmişten Bugüne Devlet-Sinema İlişkisi
Devlet – Sinema ilişkisinin tarihi sürecinin ana olaylarını şöyle özetlemek mümkündür:
1929 yılında Naci Bey tarafından Meclis’te görüşülmek üzere Türk sineması üzerine çözüm öneri­leri sunan ilk rapor hazırlanmıştır.
1932 yılında Türkiye Sinema ve Filmcileri Birliği kurulmuştur. Bu sektördeki ilk mesleki örgütlenmedir.
1939 yılında “Filmlerin ve Film Senaryolarının Sansürüne İlişkin Yönetmelik” çıkarılmıştır.
1948 yılında Belediye Gelirleri Kanununda değişiklik yapılarak eğlence rüsumunun yerli filmlerde %25’e indirilmesi kararlaştırılmıştır.
Devletin ve sektör tem­silcilerinin ilk buluşması olarak değerlendirilebilecek olan 1. Türk Sinema Şurası 1964’te toplanmıştır.
1971 yılında Sinema Danışma Kurulu Toplantısı ile Türk Sinema Enstitüsü Kanun Tasarısı taslağı hazırlanmıştır.
1974 yılında Üniversitelerde sinema eğitimi verilmeye başlanmıştır.
1977 yılında Kültür Bakanlığı’na bağlı Sinema Dairesi Başkanlığı kurulmuştur.
1978 yılında Türk Sinema Kurumu Yasa Taslağı Kültür Bakanlığı Sinema Dairesi’nce hazırlanarak Meclis’e sunulmuş, fakat Meclis’ten geçmemiştir.
Sinema Video ve Müzik Eserleri Kanunu 1986, sinema alanı ile ilgili olarak sansür dışındaki ilk yasal düzenlemeler hayata geçirilmiştir. 23.1.1986 tarihinde 3257 sayılı “Sinema, Video Ve Müzik Eserleri Kanunu” çıkarılmıştır.
Yine 1988 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından “Türk Sineması Sorunları ve Çözümleri Etüdü” isimli çalışma yapılmıştır.
2001 yılında Brüt sinema bilet gelirinin %10’u rüsum (eğlence vergisi) olarak kesilerek bu miktarın %75’i Bakanlığa gelir olarak kaydedilmeye başlanmıştır.
2003 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı “Sinemanın Sorunları ve Çözüm Önerileri” adlı 1. Arama Konferansı’nı düzenlemiştir.
2004 yılında Sinemanın Sorunları ve Çözüm Önerileri üzerine 2.Arama Konferansı düzenlenmiştir.
2004 yılında 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendi­rilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenme­si Hakkındaki Kanun ve bununla ilgili dü­zenlemeler yapılmıştır.
2 Kasım 2011 tarihinde çıkarılan Kanun Hükmünde Kararname ile Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü; Telif Hakları Genel Müdürlüğü ve Sinema Genel Müdürlüğü olarak yeniden yapılanmıştır ve hâlihazırda Sinema Genel Müdürlüğü müstakil olarak hizmetlerine devam etmektedir.
Türk Sinemasını geldiği noktadan daha ileriye taşımak ve sektörün sorunlarına bir bütün olarak yaklaşarak çözüm yolları aramak amacıyla Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan “Türkiye Sinema Kanunu” çalışmaları tamamlanmıştır. Kanun ile ilgili Bakanlık görevlilerinin ve sektör temsilcilerinin katılımı ile 30 Mayıs ve 13 Haziran 2012 tarihlerinde çalıştaylar düzenlenmiştir. Sektör temsilcileri hazırlanan yasa taslağı üzerinde tam mutabakata vardıklarını Bakanlığa yazılı olarak bildirmişlerdir. “Türkiye Sinema Kanunu”nun 2013 yılı içerisinde TBMM’ye sevk edilmesi beklenmektedir.
[Erkılıç, Sinema Politikaları Çerçevesinde Filmlere Sağlanan Devlet Desteği, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi – Sayı:33]
Devlet tarafından sinema sektörüne destek verilmesini sağlayan ilk adım olarak değerlendirilebilecek olan 3257 sayılı “Sinema, Video ve Müzik Eserleri Kanunu”, 23.1.1986 tarihinde yasalaşmıştır. Bu kanun ile sinema sanayi ve müzik sanatının gelişmesine katkıda bulunmak, sinema ve müzik sanatını desteklemek, tarihi ve kültürel zenginliklerin tanıtılması amaçlanmıştır. Bu süreçte Kültür Bakanlığına bağlı olan Sinema Dairesi Başkanlığı, 6 Kasım 1989 tarihinde “Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü” olarak yapılanmıştır. Cumhuriyet tarihinde sinema sektörünün ilk defa desteklendiği düşünüldüğünde, bunun önemli bir gelişme olduğu açıktır. 3257 sayılı yasa ile 2004 yılına kadar sinema sektörüne yaklaşık 5.750.000 USD destek verilmiştir. 1988-2004 yılları arasında uzun metraj filmlere sağlanan desteklere bakıldığında istikrarlı bir yapı görülmemektedir. Ancak, toplamda 108 filmin desteklenmesi oldukça önemlidir.
Ülkemizde yaşanan ekonomik kriz sonrasında, 2001 yılında 4629 sayılı “Bazı Fonların Tasfiyesi Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. Bu kanun ile 3257 sayılı kanuna dayanarak oluşturulan fon tasfiye edilmiştir
5224 sayılı “Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanun”
Ülkemizde 2003 yılından itibaren, sinema sektörünün taleplerini göz önüne alan ve sektörün daha fazla desteklenmesini sağlamak amacıyla bir kanun çıkarılması için çalışmalar başlatılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın öncülüğünde, sinema sektör temsilcileri ile birlikte arama konferansları düzenlenmiştir. Çalışmalar sonucunda 2004 yılında 5224 sayılı “Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi Ve Sınıflandırılması İle Desteklenmesi Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. Çıkarılan bu yasa Türk Sineması için bir dönüm noktası olmuş, uluslararası değerlendirme ve sınıflandırma sistemine geçilmiştir. Destekler, sektör temsilcilerinin de içinde bulunduğu destekleme kurulunca belirlenmektedir. Yani, sektörün içinde bulunduğu ancak Bakanlıkça yürütülen bir model söz konusudur.
Sinema Genel Müdürlüğü 2005-2011 yılları arasında 224 uzun metraj filme 48.901.000 TL destek vermiştir. 2012 yılında ise 42 uzun metraj filmin toplam 11.050.000 TL ile desteklenmesi kararlaştırılmıştır. Bu desteklerle birlikte üretimde bir canlanma meydana gelmiş, 2005 yılında gösterime giren yerli film sayısı 27 iken bu sayı son yıllarda 65-70 bandına oturmuştur. 2012 yılında gösterime giren yerli filmlerin yaklaşık % 30’u Bakanlığımız tarafından desteklenmiş filmlerdir.
Bu noktada seyircilerin, yerli filme olan ilgisindeki artışa da bakılmalıdır. 2005 yılında yerli film seyirci sayısı 11.441.856 kişiyken 2011 yılında 21.222.541 kişiye ulaşarak yabancı yapım seyirci sayısını geride bırakmıştır. 2011 yılında yerli filmlerin izlenme oranı % 50,17 olmuştur. Türkiye, yerli film izlenme oranında son 4 yıldır Avrupa birincisidir.
Film üretiminde Bakanlığımız katkısıyla ortaya çıkan sayısal artışın yanı sıra, nitelikli yapımların da ortaya çıkması ve uluslararası festivallerde ödüller alınmaya başlanması, Türk sinemasının bir marka olma yolunda emin adımlarla yürüdüğünün göstergesidir.
Sinema politikaları, küreselleşme sürecinde ulusal sinemaların varlığını sürdürebilmesi için kaçınılmaz olarak korumacılığı ve des­teklemeyi içeren müdahaleci bir yapı içinde olmak durumundadır. Ulusal kültür ve kim­lik bağlamında değerlendirilebilecek olan filmler üzerine sinema politikaları, yalnızca piyasa koşullarına göre değil; nitelikli sanat ürünlerinin desteklenmesi gerekliliği üze­rinde geliştirilmektedir. Kültür ve sanat ala­nı olarak sinemada destek politikalarının gerekliliği, bu sürecin bir sonucudur.
5224 sayılı Kanun’la Türk sineması ilk kez bir yasaya kavuşmuştur. Bu Türk sineması için önemli bir adımdır. Türk sinemasında, 5224 sayılı yasa sonrasında film üretiminde ve yerli film seyirci sayılarında artış yaşanmış, bu artış tüm yapımcıların ilgisini çekerek bir ivme yakalanmıştır. Ulusal ve uluslararası alanda yalanan başarılar ve 2011 yılında gişe büyüklüğünün 398 milyon TL’lik büyüklüğe ulaşmasında çıkarılan yasanın etkili olduğu görülmektedir.
Sinema için umut verici olan genel durumun, hazırlıkları tamamlanan “Türkiye Sinema Kanunu” ile daha iyi bir hale geleceği beklenmektedir.
M. Selçuk YAVUZKANAT
Kültür ve Turizm Uzmanı