Download "UST KADEME YONETICILERININ VE YARGICLARIN YETI~TIRILMESI. Girig. "Her Alanda Ust Kademedekiler Iyi Olmazsa Halk da Bozulur"."
1 UST KADEME YONETICILERININ VE YARGICLARIN YETI~TIRILMESI Atilla INAN Sayl~fay Uzman Denet~isi ve Kamu Yonetimi Uzmanl "Her Alanda Ust Kademedekiler Iyi Olmazsa Halk da Bozulur". Konfucyiis Girig Ister idare erki iqerisinde, ister yurutme, isterse yargl erki iqerisinde olsun, en ust kademelere gelmek en bagarll~, qall2kan ve erdemli olanlarln seqilmesi geklinde olmal~dlr. Ciinku hangi rejim soz konusu olursa olsun allnan kararlar ve yapllan i~lerde iist kademede olanlarln pay1 dogal olarak daha fazla olacakt~r. Ayr~ca, sosyolojik yasalar geregi iist kademe kamu gorevliieri toplumun ornek aldlg~ kimselerdir. Onlar maiyetinde qallganlar ve toplurnun diger kesimleri iqin her yoniiyle ornek olacaklardlr. Bu nedenle, hem allnan kararlar~n niteligi ve sayglnllgl, hem de ilgili kururn personelinin motivasyonu dolay~s~yla, gelecegin iist kademe yoneticilerinin seqilmesi ve yetigtirilmesinin ayrl bir onem1 vardlr. Ust kademe yoneticilerin kigiligi, sayglnllg~, bagarls~ yonuyle olumsuz ornek olmasl tarn bir bozulma sebebidir. Bu yiizden atalarim~zln "Bal~k bagtan kokar" sozuniin ne kadar yerinde olduguna hak vermemek elde degildir. Devlet yonetiminde kuvvetler ayr111g1 ilkesinin yaygln bir model olmad~gl donemlerde, yasama, yurutme ve yargl yetkileri bir merkezden kullan~labiliyordu. Bagta Devlet yoneticileri olmak iizere, biitun yoneticiler aynl zamanda adalet dai~tlm~ gorevlerini de ustleniyorlard~. Bu yuzden, yarglqlarln, yoneticilerin ve Devlet adamlarln~n yetigtirilmesinin ayrl ayrl yap~lmaslna gerek kalmlyor ve onlarln bir elden yetigtirilmesi ve geligtirilmesinin saklncalarl da olmuyordu. Kuvvetler ayrlml dutjuncesinin Devlet yonetiminde temel ilkelerinden biri olmaslyla birlikte ozellikle yarglqlarln tarafs~z ve bai,imslzl~k aqlslndan, yoneticilerle birlikte egitirninin saklncalarr olabilir. H1q yaprlmasa bile ust kademe yarg~qlarln seq~minde siyasal iktidarln tercihleri, yetigtirme programlarln uygulanmaslnda da onlarln yonlendirilmesinde de kugkusuz her zaman etkin olacaktlr.
2 Bu aragtlrmada gene1 olarak ust kademe yoneticilerin yetigtirilmesi, dunyadaki ve bizdeki uygulamalar belirtilmeye qallglllp, yurdumuzda ust kademe yoneticilerin yetigtirilmesine iligkin Anayasa hukmii ile bu hukum uyarlnca haz~rlanan yasa ve soz konusu yasa hakklnda Anayasa Mahkemesinin verdigi karar~n bir tahlili yapllrnaya qal~gllacaktlr. Bu arada, yoneticilerin egitimi ve ogretimi terimleri yerine, "yetigtirme" ve "geli~tirrne" terimlerinin daha uygun olacagl gorugune katlllyoruz.(l) I- GENEE OLARAK ST KADEME Y ~NET~C~LER~N YET~$T~RILMES~ a- Osmanll Devletinde ost Kademe Yoneticilerin Yetigtirilmesi Yoneticilerin yetigtirilmesinde iki degigik durumla kargllagllmaktadlr. Bunlardan biri, yoneticilerin hizmet i~inde deneme - yanllma yoluyla meslek gereklerine uyumlu hale gelmeleri. Ikinci durum, yoneticilerin iirgiin ogretim kuruliiylar~nda yoneticilik yontem ve tekniklerini bagarl ile tamamladlktan sonra meslekleriyle ilgili kadrolara atanmalartd~r.(l) Orneein, Osrnanll Devletinde 1426'larda kurulup 'lardan itibaren gellgtirilen ENDERUN, Osmanll Devletinin yonetici ihtiyaclnl orgun egitlm araclllgl ile kargllam~g ve bu devletin geligme ve geniglemesine buyuk katk~da bulunmugtur. Osmanli Devletinde "Enderun-u Hiimayun" milattan sonraki ylllarln ilk yonetici yeti~tiren okuludur. Endgrun Mektebi 11. Murad Doneminde kuruldu. As11 geligimi 11. Mehmed doneminde oldu. Edirne, Galata, Ibrahim Paga ve 1skender Celebi saraylarlndaki Enderun mektepleri, temelde Enderun-u Hiimayun'a aday hazlrlayan egitim kurumlar~yd~ yll~nda Galata Saray~ Mektebi ve Enderun-u Humayun dlglndaki Enderun mektepleri kapatild~. 11. Mahmut'un 1826'da Y eniqeri ocaglnl kald~rmasl ve Enderun-u Hiimayun'daki sistem yerine yeni kurumlar getirilmesiyle Enderun mektepleri onemini yitirdi. 11. Me~rutiyetin ilanlndan sonra, tek Enderun mektebi olarak Enderun-u Hiimayun da 1909 ylllnda bir kararnameyle kaldlr~ld~.(~) (1) A. Hayrettin KALKANDELEN; "Yoneticilerin Yeti~tirilrnesi - Geli~tirilmesi", Arnrne Idaresi Dergisi, C. 18, S. 2, 1985, Ankara, Sf. 83 (2) Ana Britannica Ansiklopedisi, C. 8, Sf. 177
3 Sayqtay Dergisi Sayl : 32 Enderun mekteplerine baglang~qta sadece dev~irmeler alinlyordu. I. Siileyman doneminden baglayarak, Miisliiman Turk ~ocuklarl da aday olarak allnmaya bag lad^. 1Coglan1 denen bu adaylara Arapp ve Farsp'nln yanl slra Kur'an, ilmihal, tevhit, akaid ve amel dersleri veriliyordu. edebiyat, matematik ve genel kiiltiir ag~rl~kll bir programa tabi tutuluyorlardl. Enderun'un bolmeleri olan biiyiik ve kii~iik adalarda ~egitli spor ve sanatlar ogretilirdi. b- ABD'de st Kademe Yoneticilerin Yeti~tirilmesi ABD'de yoneticilik genellikle "hizmete girdikten sonra ve igbaglndaki deneylerle elde edilebilecek bir yetenek" olarak kabul edilmektedir. Aynca bir iilkede bir iist yoneticiler slnlfl fikri de kabul edilmemigtir. (3) ABD Federal yonetiminde gorevli bir slnlf ve derecedeki elemanlarln hizmetiqinde bilgi, beceri ve davranlglar~nln geligtirilrnesi, genellikle hiyerargik diizen ~erqevesinde, amirlerce igbaglnda egitim yoluyla gerqeklegtirilmektedir. Devlet Personel dairesi (Civil Service Commision) yapns~ndaki egitirn birimi ile bir yandan kurumlararas~ eiirjm koordinatorliigiinii yapmakta, ote yandan kururnlarln ortak niteliktekl egitim ihtiya~lar~nln gideri'imesi iqin bir k~snm egitsel faaliyetleri diizenlemekte ve uygulamaktadnr. Yoneticilerin hizmet ignde geligtirilmeleri ihtiyaclnl gidermek iizere merkezi nitelikte Enstitii, Dernek ve girketler kurulmugtur. Bunlarin en taninmly~, Virginia'da 1968 ylhnda qallgmaya baglayan "Federal Yonetim Enstitiisii" olup, Devlet Personel Dairesi'ne bag11 olarak qallgmaktadlr. c- Fransa'da ust Kademe YGneticilerin Yeti!jtirihesi Fransa'da ysnetim kadrolarlna ~~lusal yoneticilik okulu aracil~g~ ile girilir. ENA'ya iki yarlgma kana11 ile girilir. Birincisi, yiiksek iigrenim gormiig gen~ler arasinda yapllan yarlgma slnavidlr. Bu kanalda daha qok siyasal biiim ogrencileri bagarlll olmaktadlr. Ekincisi Devlet giirevlilerine aqlk olup, bu ybrltelnle yiineticilik kadrolarlna atananlarln yar~dan fazlasln~ hukuk lisansl~lar olrrgturmaktadlr. Fransa'da yoneticiler iqin "saglam bir gene1 kiiltiir" ongoriilmektedir. Ikinci Diinya Savagl sonrasl General De Gaulle'in emirleri ile ENA'nln temelleri atlldl, "iiniversite ile igbirligi iqinde fakat idareye daha yakln bir kurulug olarak" olugturuldu. (3) O ~UL ONAKAN; "Yonetici Sln11'1n Egitirni",?'ODAIE Yajln~ Sf
4 Ilhamlnl Osmanll Imparatorlugunda 498 ynl~ hizmet vermig olan EN- DERUN'dan aldlg~ ileri siiriilmektedir. (4) d- lngilterelde st Kademe Yoneticilerin Yetigtirilmesi Ingiliz Imparatorluqunda yoneticilik kadrolarlnln eleman ihtiyaclnln %80'i Devlet Personel Dalresi tarafrndan meslege girigte aqllan yarlgma SInavlar~ ile yapllmaktadlr. Geri kalan kadrolar ise Icra Hizmetleri Slnlf~ men- Ingiltere'de yoneticilerin yeti~tirilmesi ile gorevli bir orel okul yoktur. Yoneticl slnlfln iiniversite mezunlarlndan ozellikle Cambridge ve Oxford'dan saglanmaktad~r. Henley College olarak da bilinen, Ingiliz Personeli Koleji, yonetici SIn~f elemanlarlnln hizmet iqi egitimi ile ugragmaktad~r.(~) 11- ADALET HIZMETI GOREN UST KADEME GOREVLILERININ YET~$TIRILMESI Girig boliimiinde de belirtildigi gibi, kuvvetler ayr111g1 ilkesinin Devlet Yonetiminde yerlegmesinden sonra yarglqlarln yetigtirilmesi ile diger yoneticilerin yetigtirilmesi birbirinden ayrllmlgt~r. Adalet personelinin yetigtirilmesinde ilk akla gelen hakim-savc~ ve avukatlarln yetigtirilmeleridir. Bu alanda iki sistem bulunmaktad~r.(~) - Birlikte Yetigtirme Sistemi : Bu sistemde istikbalin hakimisavc~ ve avukatlar~ bir arada ve aynl gartlar altlnda yetigtirilir. Hakim ve savc~lar~ tecrubeli ve bagarll~ avukatlar araslndan secen 1ngiliz - Amerikan sisteminde esasen hakim ve savcinln yetigtirilmesi diye ayrl bir konu yoktur. once avukat yetigtirilir ve hakimler, savcllar tecrubeli ve bagar111 avukatlar araslndan allnlr. Ancak hakimlige giden yolun avukatl~ktan ge~tigini kabul etmemig olan baz~ memleketlerde de birlikte yetigtirme sistemi tercih edilmektedir. (4) KALKANDELEN; age., Sf. 85 (5) Colm O'NUALLAIN, Cev. M. Kemal OKTEM, "Yoneticilerin Ust Duzey Gorevlere at an mas^", Amme Idaresi Dergisi (6) Ya~ar KARAYALCIN; Turkiye Adalet Akademisi Niqin ve Nasll Kurulmalldlr?, 1. Turk Hukuk Kongresi, 1972 Ankara, Sevinq Matbaas~, A.B. Yaylnl, Sf. 5
5 Sayr~fay Dergisi Sayr : 32 Bu tercihin bagllca iki sebebi vardlr. Hakimlik ve avukatllk sanatl ortak bir temel formasyona dayanlr. Bu formasyonu bir arada alan gelecegin hakim ve avukatlar~ aynl formasyonu almanln mesleki ve bir arada yeti2mig olmanln psikolojik avantajlarlndan faydalan~rlar ve adalet hayatlnln birbirinden ayrllmaz asli unsurlarl oldugu kanaati ile yetigirler. Bu hava ve zihniyetin, hakim - avukat iligkilerinde ortaya pkabilecek birqok problemleri ve siirtiigmeleri onleyici bir tesir icra edecegine giiphe yoktur. Birlikte yetigtirme sistemi, avukatllgl hakimlige ge~igi normal kademesi saymayan ban iilkelerde de benimsenmigtir. (Almanya ve Japonya gibi). - Ayrl Yetigtirme Sistemi : Bu sistemde hakim ve avukatlarln yetigtirilmesi aynl esaslara tabi degildir. Hakimler bagka hakimlere tabi olarak mahkemelerde veya bu maksatla kurulan miiesseselerde yetigirler. Avukatlar ise kanunlarda tespit edilen esaslara gore barolarln gozetimi altlnda avukatllk ehliyetini kazanlrlar. Fransa bu sistemin en tipik ornegi ~a~~labilir.(~) 1- lngilterelde Hakim ve Savcilarin Yetigtirilmesi Ingiltere'de halum olabilmek iqin once avukatllk yapmig olmak Sarttlr. Ingiltere'de hakimler avukatllgln bir dall olan Barrister'ler araslndan seqilir. Barristerlerle hakimlerin lisans egitimi aqlslndan fark yoktur. Barristerler ile Solicator araslndaki fark Solicatorlar~n ig sahipleriyle dogrudan temas etmesi geklindedir. Ayrlca yiiksek mahkemelerde durugmalara girmek hakkl sadece Barristerlere aittir. Barristerler sadece dort baroya kay~tll olabilirler. Junior (kldemsiz) ve Queen's Coursel (Krali~e Miigaviri) olmak iizere ikiye ayr~l~rlar. Queen's Counsel'ler Lord Chancellor taraflndan seqilirler. 1pek eldiven giymek ve durugmalarda avukatlara ait yerde on slrada oturmak imtiyazlna sahiptirler. Ancak Solicotarlardan ig alma imkan~na sahip olmalar~ onlarln mesleklerinin ehli olmalar~n~ da saglamaktad~r.(~) Cok sagl~kl~ bir yargllama ve hukukqu yetigtirme diizeni olmas~na kargln, Dickley Konferans~ ~al~gmalar~ ve Ormrod Komitesinin qal~gmalar~ sonucunda, adalet personelinin yetigtirilmesi konusunda reform tedbirleri allnmlgt~r. Ormrod Komitesinin Tavsiyelerine Gore Hukuk Egitimi : a) Akademik Egitim b) Mesleki Egitim (7) KAKAYAI,CIN, a.g.e., Sf. 5 (8) KARAYALTIN, a.g.e., Sf. 12
6 Sny12f~ Drrgrsi Say~ : 32 C) Meslekte Egitim olmak iizere iiq safhaya ayr~lmal~d~r. (9) Ormrod raporuna gore, meslekte egitim konusu adalet hayatlnda gorev alan butun hukukqular iqin onemle ele al~nmall ve hukuk alanlnda modern toplumun isteklerine cevap verebilecek bir uzlagmayl saglamak ve geligtirmek uzere universitelerin, meslek kuruluglarlnln ve ilgili resmi mercilerin igbirligi ile "Institute of Proferional Legal Studies" kurulmalld~r. Federal Almanya Cumhuriyetinde hukukqular~n yetigtirilmesi, idarecilerin yetigtirilmesinden ayrl ayrl ele allnr,:?l.!adlr. Meslege girrneden once butiin hukukqular~n birlikte yetigtirilmesi esasl kabul edilmigtir. Hakim ve Savcllarln meslek iqinde egitimi konusu 1966 ylllnda 34 iincu Adalet Bakanlarl Konferanslnda incelenmig ve Hakimler Akademisi kurulmas~ konusunu incelemek uzere bir komisyon kurulmugtur. Bu komisyonun qallgmalar~na ve Adalet konferanslarlnda verilen kararlara gore Alman Hakimler Akademisi (AHA) 1968 yillnda kurulmugtur. (lo) 2- Fransa'da Hakim ve Savcilasin Yetil~tiriimesi Ikinci Diinya Harbinden sonra Fransa'da idarecilerin ve hakimlerin meslek egitimi konusunda iki miiessese kurulmugtur. Bunlardan idarecilerin yetigtlrilmeleriyle ilgili olanl Ecole Nationale dtadminisration'd~r Bizdeki Orta Dogu Amme Idaresi Enstitiisune benzetilebilir. Hakimlerin mesleki yetigtirilmesi iqin ayrl bir kurum olugturulmugtur. 17 Temmuz 1970 tarihinde qlkarllan bir kanunla Hakimler Milli Okulu (Ecole Netionale de la Magistrat~re)~kurulmugtur. Hakimlerin meslege girmeden once ve meslek iqindeki egitimi ve geligmesi gorevi Hakimler Milli Okulu'na verilmigtir. Okul Paris ve Bordeux olmak uzere iki gehirde faaliyette bulunrnaktad~r.(ll) 3- Japonya'da Hakimlerin Egitimi Tokyo'da yuksek mahkemeye bag11 olarak kurulan ve yuksek mahkeme bag hakiminin gozetimi altlnda faaliyette bulunan bu enstitude yiiksek mahkeme tarafindan se~ilen 12 hakim, 6 savcl ve 12 avukattan olugan 30 ogretim iiyesi ile mesleki egitim yapllmaktadlr.(12) (9) KARAYALCIN, a.g.e., Sf. 19 (10) KARAYAECIN, a.g.e., Sf. 27 (11) KARAYALCIN, a.g.e.. Sf. 27 (12) KARAYALCIN, a.g.e., Sf. 29
7 4- Yurdumuzdaki Durum Sayzjtay Dergisi Say1 : 32 Yurdumuzdaki staj muessesesinin bozukluklar~ ve ig yukii altlnda hakimlerimizin kendi kendilerini yetigtirmelerinin imkanslzllklarl Turkiye'de de hakim ve avukatlarln meslege girigten once ve meslek iqinde yetigtirilmesi amaclyla bir adalet akademisi kurulmaslnl zorunlu kllmaktadlr. Bu amaqla Birinci Cihan Harbi oncesi bir Tatbikat Mektebi kurulmugsa da, seferberligin ilanl uzerine kapanmak zorunda kalmlgtlr. Yardlmcl adalet personeli iqin Adalet Y uksek Okullarl kurulmugsa da, hakim ve savcllar ozellikle yuksek yargl yerlerine seqilecek adalet personelinin yetigtirilme ve geligtirilmesi aqlslndan bir kurumlagmaya gidilmemigtir. Saylgtay meslek mensuplarl da meslege girigte ciddi bir hizmet iqi egitime tabi tutulmalarlna kargln, gorev suresince yeterli bir egitim verildigi soylenemez. Uye segimlerinde de daha iyi veya daha fazla egitim gormek, bir tercih sebebi olmamaktadlr. Asllnda ust kademe yoneticilerinin yetigtirilmesi hakklnda, Anayasanln geregi olarak bir kanun denemesi olmugsa da soz konusu kanun, baglanglgta Cumhurbagkanl taraflndan veto edilmig, parlamentonun lsrarl uzerine yasalagmlg, ancak Cumhurbagkanln~n Anayasa Mahkemesine aqtlg~ dava sonucunda iptal olunmugtur. Yazlmlzln bu bolumiinde, Anayasanln 128. maddesindeki hukmii, bu hukiim dogrultusunda qlkarllan kanunu, Cumhurbagkanlnca geri qevrilme nedenlerini ve Anayasa Mahkemesinin kararl incelenmeye qallgllacakt~r UST WDEME Y~NETICILERININ YETI~TIRILMESINE ILISKIN KANUN DENEMESI Anayasamlz~n yurutme erkinin diizenlendigi maddeler araslnda bulunan 128 inci maddesinin son fikras~nda; "ust kademe yoneticilerin yetigtirilme usul ve esaslarl kanunla ozel olarak diizenlenir" hukmii bulunmaktadlr. Bu amaqla, tarihinde bir kanun tasarlsl haz~rlanarak TBMM'ne sunulmugtur. Soz konusu Kanun tasarlslnln genel gerekqesinde; Anayasamlzln bu amir hukmiinu yerine getirmek uzere bu kanun tasarl- SI hazlrlanlrken, ust kademe yoneticilerinin yetigtirilmesi ile ilgili mevzuat, kalklnma plan ve programlar~, hukiimet programlar~, Devlet Memurlarl Egitim Gene1 Plan1 g~zoniinde bulundurulmugtur. Ulkemizde ozellikle ekonomik, sosyal ve kiilturel kalklnmanln gerektirdigi gekilde ust kademe yoneticilerinin yetigtirilmesi buyiik onem taglmaktadlr. Cunku, plan11 donemdeki genel gorunurn, kalklnmanln etkin bir aracl olan kamu yonetiminin, henuz yetkili ve verimli bir duzeye gelemedi- 6ni ortaya koymaktadlr. Tasarlda ongoruien hedeflerin ve kaynak tahsisle- 9 r~nin gerqeklegebilmesi, kamu yonetimi sisteminin etkili ve verimli olmasl-
8 na baglldlr. Bu nedenle, plan11 donemde kamu yonetiminin yeniden duzenlenmesi, hukumetlerin bagllca kayglsl olmugtur. Etkili ve verimli bir kamu yonetiminin gerqeklegmesinde en onemli rol, ozellikle ust kademe yoneticilerine dugmektedir. st kademe yoneticilerinin bu qok onemli gorevlerini yerine getirebilmeleri iqin gerekli bil.g,i, deneyim, beceri, tutum ve davran~glarl kazanabilmeleri, bu konuda egltlm gormeleriyle mumkundur. Bu sebeple kanun tasar~sl haz~rlanm~gt~r.(~~) Soa konusu tasarl TBMM'de yasalagmlg ve Cumhurbagkan~nln onaylna sunulmugtur. A- Kanunun Cumhurba~kaninca TBMM'ye 1adesi TBMM Gene1 Kurulunda 14 Kas~m 1984 tarihinde kabul edilen 3077 say111 Kanun bir kez daha incelenmek uzere TBMM'ne iade olunmugtur. Cumhurbagkanln~n yeniden inceleme yapllrnas~na iligikin yazls~nda aynen; "A) GENEL OLARAK : Bilindigi gibi yasama yetkisi, Turk milleti adlna Tiirkiye Buyiik Millet Meclisinindlr. Bu yetki devredilemez. Yurutme yetki ve gorevi ise, Cumhurbagkanl ve Bakanlar Kurulu tarafindan, Anayasa ve kanunlara uygun olarak kullanrl~r ve yerine getirilir. Bu g_enel kural karpslnda, Anayasa Mahkemesinin kararlarlnda da aqlkland~gl gibi; tuzuk, yonetmelik ve Bakanlar kurulu kararlar~n~n, yiiriitmenin yetki ve sinirlar~n~ agmamasl ve yasama alanlna tagmamlg bulunmas~ gerekmektedir. Anayasanln 124 uncu maddesi -uyarlnca q~karllacak yonetmeliklerin, yaln~zca kanunlarln ve tuziiklerin u gulanmasln~ saglamak ve keza bunlara ayklrl olmamak iizere duzenlenme F ~dir. Yasa koyucu, belli konuda gerekli kurallar~ eksiksiz olarak qlkaracag~ kanunlarla duzenleyerek, ancak uygun ve zorunlu uorurse, s~n~rlar~nr belirlemek suretiyle idareyi, o alan iqer~slnde bir tak~rn Kurallar koyup, kanunlarin uygulanmasin~ saglayacaktlr. r Diger taraftan, Anayasanln 128 inci maddesi (idare) boliimunde er almasina ragmen, maddenin birinci fikraslnda yer alan "kamu hizmetli erinin gerektirdigi asli ve surekli gorevler, memurlar ve diger kamu gorevlileri eliyle yurutuliir." Hukmii, idare ile kamu iligkisi iqinde bulunan ve hizmetin asli eleman1 sayllan gorevde qal~ganlar~ biitunu ile kapsamaktadlr (13) TBMM Tutanak Dergisi, 17. Saylsl, Sf. 151
9 Saylgtay Dergisi Sayz : 32 B) 3077 Say111 KANUN YONUNDEN : Yukarlda belirlenen genel ilkeler dogrultusunda 3077 say111 "Ust Kademe Yoneticilerinin Yetigtirilmesine Dair Kanun" tetkik edildiginde; 1. Kanunun (Kapsam) ile ilgili 2 nci maddesinin yeniden gozden geqirilmesi ve ust kademe yoneticisi kavram ve kapsamlnln kanunda belirlenmesi, bunun yanlnda bir makamln teklifi ve Bakanlar Kurulunun, kanunla belirlenenler dlglnda karar vermemesi gerekir. 2. Turk Silahll Kuvvetleri de genel olarak Anayasanln 128 inci maddesinin kapsamina girmektedir. Ancak, Tiirk Silahll Kuvvetleri gorevin ozelligi de dikkate allnarak her kademe ve seviyedeki yetigtirme iglemlerini, kendi bunyesinde olugturdugu egitim kuruluglarlnda ylllardan beri surdurmektedir. Bu sebeple Turk Silahll Kuvvetleri rnensuplarln~ Kanunun kapsam~ dlglnda blrakmak gerekir. 3. Cumhurbagkanllgl Gene1 Sekreterligi ile Turkiye Buyuk Millet Meclisi Bagkanlmgl 1dari Teghlatl ust kademelerine, esasen bu vaslflarl haiz, belli meslek kldemi ve unvanln~ iktisap etmig, Devletin en iist gorevlerinde bulunmug olanlar atandlglna gore, Kanunun 2 nci maddesinin son fikrasinin da metinden pkarllmasl yerinde olacaktlr. 4. Kanunun 3 iincu maddesinde; iist kademe yoneticilerinin egitiminin yapllacagl yerler, egitime katllanlarln tespiti, egitimin suresi, egitimde uygulanacak programlar ile ilgili usul ve esaslarln qlkarllacak yonetmelikte belirlenecegi kabul edilmig, katllma gartlarl ise 4 uncu maddede sayllmlgtlr. Yukarida da igaret edildigi gibi, yetigtirmeye ait usul ve esaslar~n kanunla duzenlenmesi Anayasa geregidir. Buna gore yetigtirmenin ana ilkelerinin Kanunda belirlenmesi zorunludur. Egitime katllma ~artlarlnda getirilen (askerlik siiresi dahil) 4 yil, k~dem olarak qok az bulunmugtur. Adayllk siiresi bazl kanunlarda iki yll olarak benirnsermigtir. 657 say111 Devlet Memr~rlarl Kanununda da bu siire en az bir ylldlr. Bu durumda askerlik ve adayllgln hemen sonunda o memurun hiqbir sicil almadan bu tur egitime tabi tutulmasl saklncall olacaktlr. 5. Egitime katllma gartlari rniiracaat tarihinde klrk yaglndan giin almama kogulu getirilmigtir. Ust kademe yoneticilerinin yetigtirilmesl meselesi ilk defa duzenlendigine gore, bugiin iqin klrk yaglnln iizerinde, yiiksekogrenim gormug ve olumlu s~cil alrnlg, ust kademe yoneticisi olarak kendilerinden istifade edilecek gorevlilere de imkan saglanmasl amaclyla bir geqici madde diizenlenrnesi uygun olacaktlr.
10 Bu sebeplerden dolay say111 " ~st Kademe Yoneticilerinin Yetigtirilmesine Dair Kanun" Anayasanln 89 uncu maddesi geregince bir defa daha goriigiilmek iizere iade edilmigtir. Arzolunur. "Denilmigtir. B- Kanunun TBMM'de 1kinci Kez Goriigiilmesi Kanunun tasarlslnln TBMM'de iade edildikten sonra goriigiilmesi qok tartlgmalara neden olmugtur. Tart~gmalar yaplllrken Antalya Milletvekili Kadri Altay yaptlgl konugmada "Anayasanln qerqeve kanun yapllmasln~ degil, dort bag1 mamur bir kanun yapllmasln~ bz!irterek kanun tasarislnl ~egitli aplardan elegtirmigtir. Konugmaslnda soz konusu tasarlnln idare boliimii ile slnlrll kalmas~ gerektigini ileri siirmiigtiir. Kanunun 2. maddesinin iist kademe yoneticilerin kavramln~ ve kapsamlnl aq~kqa belirtmedigini ileri siirmiigtiir. Silahll kuvvetlerde iist kademe yoneticilik sorununun olmad~glni, bunun daha qok sivil idarenin sorunu oldugunu beyan etmigtir.(14) Milletvekili Cahit Tutum yapt~gl konugmaslnda; I984 tarihli oturumda Meclise getirilen tasarlnln Anayasanln ongordiigii bir tasarl olmadlgln~, belli noktalardan eksiksiz ve yetersiz g~kmakta oldugunu vurgulam~gt~r. Anayasa Mahkemesi kararlarlnda istikrar kazand~gl iizere, Bakanlar Kurulu kararlarlnln yiiriitmenin yetki ve gorev s~nlrlarlnl agmamasl ve yasama yetkisi alanlna tagmasl gerektigini soylemigtir. Iade gerek~esinin Turk Silahl~ Kuvvetleri, Cumhurbagkanl~g~ Gene1 Sekreterligi ve Tiirkiye Biiyiik Millet Meclisi Bagkanl~g~ntn kapsam dlglna gikar~lmas~yla ilgili oldugunu iddia etmigtir. Yoneticilik egitiminin genq yagta baglamaslnln bir saklnca degil, bir avantaj oldugunu soylemigtir. Yapllan oylamada soz konusu yasa aynen kabul edilmigtir C- Anayasa Mahkemesi Karari Tekrar TBMM'de ikinci kez oylanan yasa 10 Ocak 1985 tarih ve saylslyla yaylnlanmlgtlr. Bu kez Cumhurbagkanl yasanin ikinci kez incelenmesinde ileri siirdiigii gerekqelerle yasanln iptali i ~in dava aqmlgtlr (14) TBMM Tutanak Dergisi, B. 51, ,01
11 Sayz~fay Dergisi Say! : say111 Yasanln 3 iincii flkrasl ile Cumhurbagkanllgl Genel Sekreterligi ile Tiirkiye Biiyiik Millet Meclisi Bagkanllgl idari Tegkilatl iist kademe yoneticilerinin yurt iqinde ve yurt dlginda yetigtirilme usul ve esaslarlnln Cumhurbagkanllgl Genel Sekreterligi ile Tiirkiye Biiyiik Millet Meclisi Bagkanl~k Divan1 taraflndan diizenlenecegi hiikme baglanmlgtlr. Soz konusu hiikiim; "bu yonden herhangi bir ilke belirlememig, hiqbir esas tespit etmemigtir. Bu durum iist kademe yoneticilerinin yetigtirilme usul ve esaslarlnln kanunla ozel olarak diizenlenmesini amir bulunan Anayasa'nln 128. maddesinin son fikraslna ve yasama yetkisinin devrini ijnleyen 7. maddesine aqlkqa ters diigmektedir." diye oerekqeler gosterilerek iptal olunmugtur. Iptal olunan 3. madde hiikrnii; egizrnin yapdacagl yerleri, egitime katllacaklarln tespiti, egitimin siiresi, egitimde uygulanacak programlar ile egitimle il8ili diger usul ve esaslarrn Devlet Personel Bagkanl~gl ile TO- D~1E'nin gorugii allnarak Bagbakanllkqa ~lkarllacak bir yonetmelikle diizenlenecegini ongormektedir. Soz konusu madde hiikmii iptal olunurken; "Anayasanln 128. maddesinin son fikrasl iist kademe yoneticilerin yetigtirilme usul ve esaslarlnln kanunla ozel olarak diizenlenmesini emretmektedir. Oysa iptali istenilen madde ornegin, egitimin hangi kurumlarda yapllacagl, egitime kimlerin katllacagl, egitimin hiq degilse alt s ~n~r~n~n ne olacag~, uygulanacak programlarln niteligi konusunda herhangi bir esas belirlememigtlr." Bu nedenle Anayasayla yasal diizenleme gerektiren bir konu, yonetmeliklere blrakllarak yiiriitmeye devredildiginden Anayasaya aylorl bulunmugtur. 1ptal olunan 4 iincii madde hiikmii egitime katllma $artlar~nl diizenlemekte olup, (c) bendi hiikmii "iist kademe yoneticisi olabilecegine dair olumlu sicil almlg olmak ve iiqiincii maddede belirtilen yonetmelikteki diger gartlarl tagimak" hiikumlerini iqermektedir. Anayasa mahkernesinin gerek~esinde ko~ullardan sadece ii~ tanesinin kanunla belirtilip diker kogullarln tespitinin yonetmelike blrakllmasl, yasama yetkisinin devri niteliginde goriilerek Anayasanln 7. maddesine ve 128 inci maddesinin son flkrasina ayklrl g6ri~lmii$tiir.(l~) Devlet yonetiminde ust kademe yarglqlar~n, iist kademe yoneticilerin ve iist kademe askerlerin yetigtirilmesini onem slraslna gore derecelendirmek dogru degildir. (15) Ana~asa Mahhernesinin E. No K. No Sa>ll~ Karar~ Gun \e Sab111 K.G.
12 --.- Srr. vr ~ ray. Dergisi Soy~ : 32 Genel kabul goren bir anlaylga gore yurdumuzda muvazzaf subaylarln egitiminde hele iist kademe subaylarln yetigtirilmesinde qagln gerisinde desiliz. Hatta baz~ ulkelerin iilkemizi ornek almasl ve kendi personellerinin ye- 9 tlgtirilmesi iqin Turk Silahll Kuvvetlerinden yararlanmak istemesinde ulugqa gurur duymaktaylz. Ust kademe yoneticilerin egitimi iqin TODAIE gibi kurumlarln qok yararl~ hizmetler verdigi biiinmektedir. Ancak iist kademe yoneticilerin atanmaslna iligkin esaslarln olmamas~ karglslnda gerekli egitim ve ogrenimi gorenlerden yararlanilmadlgl da bir gerqektir. Y uriitme erki iqin goreve atama esaslarl konulamamaslna kargln bazl egitim qallgmalarrnln olmas~ yine de azlmsanamayacak bir agamad~r. Yargl personelinin meslege girigteki hazlrllk egitimi dlglnda herhangi bir egitime tabi tutulmadlgl gozlenmektedir. Avukatlarln da adaletin gerqeklegmesine katkllarl nedeniyle kamu personeli sayllmasalar bile kamu hizmeti yaptlklarl kesindir. Yurdumuzda avukatl~k alanlnda bir hiyerar~inin olmamasl, avukatlarln meslege giristen sonra yetigmelerinin ihmaline neden olmugtur. Baganlar~ biitiiniiyle kendilerini tanltmalar~, yetigtirmeleri ve yeteneklerine bag11 kalmlgt~r. Ayn~ durum benzer gekilde yarglqlarlln~z iqin de soz konusudur. Ustelik yarglqlar ag~r ig yuku altlnda bogulmug hale gelmiglerdir. Yabancl iilkelerdeki geligmeler ve teorik bilgilerl izleyemez haldedirler gelmiglerdir. Bu nedenle biitiin yargl personelinin ve bu arada ust kademe yarglqlarln yetigtirilmesi buyuk bir ihtiyaqtlr. dzellikle yarglqlar~n yetigtirilmesinin; yarglnln ayrl bir erk olmas~ ve teminat~ ilkeleri lg~gt altlnda ozel olarak duzenlenmesi gartt~r. Cok dogal olarak gerek yiiriitme erki gerek yargl alanlnda iist gorevlere ogrenim ve egitimleriyle bagarlll personelin yetigtirilmesi yetmemekte, onlara gorev ve sorumluluklar vermek aqlslndan yasalarla f~rsat da tanlnmasl garttlr. Yurdumuz ozellikle yeterince yetigmig elemanlar~ varken onlardan yararlanamaman~n slklnt~s~n~ yagamaktadlr. Bu yiizden Devletin biitiin erklerinde yetigmig personele gorev ve sorumluluk verilmesi ilkeleri yasalagtlr~lmalidlr. Aksi halde yurdumuzun sosyal yaplsl iqinde ust gorevlere tayinde, siyasal kaylrmac~l~ktan Gte bilgi, beceri, qallgkanl~k, deneyim gibi objektif olqiitler yerine bolgesel ve etnik bask1 gruplarlnln etkin oldugu bir goruntuyle karg~lag~lacaktlr. +