Eşya Türleri, Ayni Hak ve Taşınmaz Yükü – Eşya Hukuku #2 | Hukuk Ögrencisi
Şey ve eşya arasındaki ilişki; tekil, çoğul ilişkisidir. Şey sözcüğü, eşya sözcüğünün tekilidir. Mal kelimesini eşya konusunda kullanmamamız gerekir. Eşya hukukunda eşya sözcüğünü kullanmakla yükümlüyüz.
1. Cismani olmalıdır: Gözle görülebilen somut bir varlığı olmalıdır.
2. Sınırlanmış olmalıdır: Okyanus, deniz, hava gibi şeyler sınırlanmamıştır, bu nedenle bunlara eşya hukuku anlamında eşya diyemeyiz. Fakat havuza deniz suyu doldurduğunuzda sınırlanmış olur.
3. Üzerinde hâkimiyet kurulabilir olması gerekir: Güneş, ay vb. üzerinde hâkimiyet kuramayız.
4. Mutlaka ekonomik bir varlığının, değerinin olması gerekir:Bir pirinç tanesinin ekonomik değeri yoktur. Fakat pirinç tanesinin üzerine adınızı yazdırdınız, kolye şeklinde yaptırdığınızda bu bir ekonomik değer taşır ve eşya niteliği kazanır.
5. Eşyanın, insan vücuduna ve vücutla organik bağ içinde olan kısımlarından olmaması gerekir: Örneğin, takma diş vücut ile organik bir bağ içerisinde ise eşya değildir. Vücuttan ayrıldığında eşyadır. Organ ve doku nakli hakkında özel kanun vardır. Bu kanun olmasaydı bağış sözleşmesine dayanılarak yapılamazdı, kişilik hakları devreye girerdi. Böbrek bir eşya değildir, alım-satım konusu yapılamaz, eşya hukukunun konusu değildir. Saç eşya değildir, peruk eşyadır. Kan karşılıklı veya karşılıksız verilebilmektedir, eşya olması tartışılır. Ceset eşya niteliği taşımaz.
Beş temel özelliğe sahip şey hukuki anlamda eşyadır, ama istisnalarımevcuttur. Örn. doğal güçler taşınır kabul edilmiştir.
EŞYA TÜRLERİNİN AYRIMLARI
1. Taşınır Eşya – Taşınmaz Eşya
2. Misli Eşya – Misli Olmayan Eşya
3. Tüketilebilen Eşya – Tüketilemeyen Eşya
4. Bölünebilen Eşya – Bölünemeyen Eşya
5. Alışverişe Konu Olabilen Eşya – Alışverişe Konu Olamayan Eşya
6. Sahipli Eşya – Sahipsiz Eşya
7. Özel Mülkiyete Tabi Eşya – Kamu Malları
8. Basit Eşya – Bileşik Eşya
1. TAŞINIR EŞYA – TAŞINMAZ EŞYA
Özünde herhangi bir değişiklik olmaksızın bir yerden bir başka bir yere kendi gücüyle, motor gücüyle, insan eliyle taşınabilen her türlü eşya taşınır; taşınamayan eşya ise taşınmazdır.
Eşya hukuku anlamında hayvanlar, gemi taşınır eşya niteliği taşımaktadır. Taşınmazlar bakımından kanun nelerin taşınmaz olduğunu tek tek saymıştır. TMK m. 704 taşınmaz mülkiyetinin konusu:
b. Tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli haklar
c. Kat mülkiyeti kütüğüne kayıtlı bağımsız bölümler
Binalar; arazinin bütünleyici parçalardır, arazinin maliki kimse arazinin altındaki ve üstündeki bütünleyici parçaların da malikidir.
Bir arazi üzerindeki binada 20 daire 20 farklı kişiye ait ise burada kat mülkiyeti kanunu bir istisna getirmiştir. Normalde bütünleyici parça sayılması gerekirken her bir bağımsız bölümü kat mülkiyeti kütüğüne kaydedilmek koşulu ile bağımsızlaştırmış, üzerinde ayrı ayni hak kurulabilir hale getirmiştir.
2. MİSLİ EŞYA – MİSLİ OLMAYAN EŞYA
Misli eşya kural olarak alışveriş hayatında ölçme, tartma, sayma gibi yöntemlerle belirli hale gelen eşyadır.
Buna karşılık ferdi özellikleri ile belirlenen bu nedenle yerine nitelik itibari ile başka bir eşyanın geçmesi mümkün olmayan eşyalara misli olmayan eşya denir.
3. TÜKETİLEBİLEN EŞYA – TÜKETİLEMEYEN EŞYA
Bir eşyayı kullanış amacına uygun olarak madde itibariyle tüketmek yoluyla kullanıyorsak tüketilebilen eşyadır. Buna karşılık bir eşyayı bir süre ondan yararlanmak amacıyla kullanıyorsak bu tüketilemeyenbir eşyadır. Örn. Kıyafetler bizler için tüketilemeyen eşyadır, kıyafeti satan için tüketilebilen bir eşyadır.
4. BÖLÜNEBİLEN EŞYA – BÖLÜNEMEYEN EŞYA
Bir eşya değerinde önemli bir azalma olmaksızın özünde bir değişiklik olmaksızın aynı nitelikte birden çok bağımsız eşyaya ayrılabiliyorsa o eşya bölünebileneşyadır, ayrılamıyor ise bölünemeyeneşyadır.
5. ALIŞVERİŞE KONU OLABİLEN EŞYA – ALIŞVERİŞE KONU OLAMAYAN EŞYA
Eşya niteliği taşıdığı halde özel yasalar vs. nedeniyle bazı şeyler alışveriş konusunun dışında bırakılır. Örn. Eroin, esrar vs. bir eşya niteliği taşımaktadır fakat bunların alışverişe konu edilmesi yasaktır.
6. SAHİPLİ EŞYA – SAHİPSİZ EŞYA
Özel mülkiyete tabi eşya üzerinde bir kişi mülkiyet hakkı sahibi ise bu eşya sahiplieşyadır. Buna karşılık bu eşya üzerinde henüz hiç mülkiyet hakkı kurulmamış ise veya terk edilmiş ise bu eşya sahipsizeşyadır. Sahipli eşyada mülkiyet hakkı devren, sahipsiz eşyada aslen kazanılır. Örn. Denizdeki balık sahipsiz eşyadır. Fakat olta atıp tutuğunuzda artık balık sahipli eşyadır.
7. ÖZEL MÜLKİYETE TABİ EŞYA – KAMU MALLARI
Bir eşya üzerinde eşya hukuku kapsamında bir ayni hak kurabiliyorsak bu özel mülkiyete tabi eşya olarak adlandırılır. Kamu malları eşya hukuku kapsamında eşya değildir.
Kamu Malları: 1. Devletin özel malları
2. Dar anlamda kamu malı a. Hizmet malları
b. Orta malları
c. Sahipsiz mallar
Devletin Özel Malları: Bu mallara aynı zaman hazine malları adı verilir. Genellikle bu malları devir, kiralama veya başka bazı ayni haklar tesis etme suretiyle gelir elde etmek planlanır. Devletin özel mallarına idare hukuku hükümlerinin izin verdiği ölçüde özel hukuk kısmen uygulanır.
Dar Anlamda Kamu Malları: Özel hukuk hükümlerine tabi olamayacak mallardır. İdare hukuku uygulanır.
a. Hizmet Malları: Kamu hizmetlerine tahsis edilmiş, kapital değeri ile değil kullanma değeri ile idarenin görevlerinin ifasına doğrudan hizmet eden mallardır. Hizmet malları ortak kullanıma açık değildir sadece o hizmetten yararlanabilecek durumda olan kişilere açıktır. Örn. hastaneler, hapishaneler, adliye binaları gibi.
b. Orta Malları: Bir tahsisi işlemi sonucunda, doğrudan kamunun ortak kullanımına açık mallardır. Örn. Park, yol, köprü, bahçeler, meralar gibi.
c. Sahipsiz Mallar: Ayrıca bir tahsis işlemi olmaksızın doğal nitelikleri gereği doğrudan kamunun ortak kullanıma açık mallardır. Örn. Dağlar, ormanlar, kıyılar, doğal sit alanındaki kültür varlıkları sahipsiz mal niteliğindedir.
Dar anlamda kamu mallarının temel özellikleri:
· Alışveriş hayatının dışındadır.
· Özel hukuk işlemlerine konu olamazlar.
· Dar anlamda kamu malları üzerinde bazı sınırlı ayni haklar kurulabilir. Örn. Arazinizin üzerinden ana yola çıkamıyorsunuz. Bu durumda okulun bulunduğu arazi üzerinde bir geçit irtifakı talep edebilirsiniz.
· Eşya hukukundaki kazandırıcı zamanaşımı yoluyla kazanılması mümkün değildir.
· Dar anlamda kamu malları kural olarak hiç bir şekilde özel hukuk hükümleri ile kazanılamaz. Bu durumun tek istisnası, tapu kadastro kanununda düzenlenen ihyadır. İhyanın koşulları:
® Arazinin tarıma elverişli olmayan bir arazi olması ve kişinin tarıma elverişli hale getirmesi gerekir.
® Kişinin o araziyi 20 yıl boyunca tarım amacıyla kullanıp malik sıfatıyla zilyedi olması gerekir.
8. BASİT EŞYA – BİLEŞİK EŞYA 3. HAFTA 04.10.2017
Basit eşya, tek başına var olan, yalın halde bulunan, ayırt edilemez bütünlük taşıyan eşyadır. Bileşik eşya; birden çok yalın şeyin ayırt edilemez bir şekilde birleşmesinden oluşan ve onu oluşturan şeylerden ayrı, bağımsız bir varlığı olan eşyadır. Örn. Güneş gözlüğü; cam, metal, boya, plastik gibi şeylerden oluşmaktadır ve onu oluşturan şeylerden ayrı, bağımsız bir varlığı vardır.
Bileşik eşyayı meydana getiren parçalara bütünleyici parça denir, ayrı bir varlığı yoktur, bunlar üzerinde bağımsız bir ayni hak kurulması mümkün değildir. Bunun sebebi belirlilik ilkesidir.
Üst arza tabidir ilkesi gereği, arazinin altındaki ve üstündekiler arazinin bütünleyici parçasıdır.
Ayni hak eşyanın bütünü üzerindekurulur, bileşik eşyada ayrı ayrı ayni hak söz konusu olamaz. Bileşik eşya tek bir eşyadır. Ayni hak bileşik eşyanın bütünü üzerinde kurulur
Eklentide önemli olan bir asıl şeyin işlevini kolaylaştırmak, ekonomik hayatta değerini arttırmak, kullanışlı kılmak gibi amaçlarla başka bir bağımsız eşyanın asıl şeyin amacına özgülenmesi söz konusudur. Bu amacına özgülenen varlığa eklenti denir. Örn. Gözlük kılıfı bir eklentidir. Otomobildeki hoparlör bir eklentidir.
Gözlük ve kılıfı üzerinde ayrı ayrı ayni hak kurulabilir. Ama kural, ayni hak eklentiyi kapsar, eklenti asıl eşyanın hukuki kaderini takip eder, ama istersek ayırabiliriz.
EŞYA BİRLİĞİ KAVRAMI
Eklentiden farklı olarak aralarında bir üstlük-altlık ilişkisi olmaksızın ortak bir amaç için bir araya gelmiş ve ekonomik bir birlik taşıyan bağımsız birden çok şeyin meydana getirdiği topluluğa eşya birliği denir.
Örn. Pul koleksiyonunda pulların her biri bağımsız eşyadır, pul koleksiyonu eşya birliğidir. Koyun sürüsünde koyunların her biri bağımsız eşyadır. Yemek odası takımındaki her bir eşya bağımsızdır. Bir çift ayakkabı eşya birliğidir.
Eşya birliğinde her biri bağımsız bir eşya olduğu için her biri üzerinde bağımsız ayni hak vardır, bütün üzerinde de ayni hak kurmak mümkündür. Taahhüt işlemi bütün üzerinden yapılabilir. Örneğin kitaplığımdaki kitapları bir bütün olarak bağışlıyorum diyebiliriz. Ancak mülkiyet hakkını geçirirken hepsini ayrı ayrı geçirmemiz gerekir. Bu taahhüt ile tasarruf işleminin arasındaki farkı gösterir.
AYNİ HAKKIN UNSURLARI
1. Eşya; hem ayni hakkın unsurudur, hem de ayni hakkın üzerinde kurulduğu objedir.
2. Eşya üzerinde hâkimiyet sağlama (bize o eşyayı çekip alabilme imkanı verir.)
3. Herkese karşı ileri sürülebilmesidir.
AYNİ HAK – ALACAK HAKKI KARŞILAŞTIRMASI
1. Ayni hak mutlak haktır.
Alacak hakkı nispi haktır.
2. Ayni hak herkese karşı ileri sürülebilir ve herkes tarafından ihlal edilebilir.
Alacak hakkı herkese karşı ileri sürülemez ve herkes tarafından ihlal edilemez.
3. Ayni hak mevcut ve belirli şeyler üzerinde kurulabilir.
Alacak hakkı ise mevcut olmayan ve belirlenebilir şeyler üzerinde kurulabilir.
4. Sınırlı ayni hak sahipleri korunur. Örn. A, B’nin dairesi üzerinde bir oturma hakkına sahiptir. B, bu daireyi başka birisine devretse dahi A’nın oturma hakkı sürecektir.Alacak hakkında böyle bir koruma yoktur. Örn. A, kalemi B’ye sattı fakat teslimi etmedi. Sonra A, kalemi C’ye sattı, teslim etti. B, C’ye karşı hak ileri süremez çünkü B’nin sadece şahsi hakkı vardır.
5. Ayni hak üzerinde hak sahibi ile iradi veya kanuni temsilcileri tasarrufta bulunabilir.
Alacak hakkında ise bir kimse kendisine ait olmayan bir malın da üzerinde tasarrufta bulunabilir.
6. Ayni hak sahibi şeyi terk edebilir.
Alacak hakkı karşı tarafın iradesi dışında terk edilemez.
7. Ayni haklar sınırlı sayıdadır. Yalnızca kanunda belirtilen ayni haklar olabilir.
Alacak hakları sınırlı sayıda değildir. Numerus clausus ilkesi geçerli değildir.
8. Ayni haklarda zamanaşımı yoktur.
Alacak haklarında zamanaşımı ve hak düşürücü vardır.
9. Ayni hakları düzenleyen kurallar emredici kurallardır.
Alacak haklarını düzenleyen kurallar genellikle tamamlayıcı, yorumlayıcı, açıklayıcı kurallardır.
AYNİ HAK – EŞYAYA BAĞLI BORÇ KARŞILAŞTIRMASI
Eşyaya bağlı borç nispilik ilkesinin bir istisnasıdır. Eşyaya bağlı borç bir kimsenin yalnızca malik veya zilyet olduğu için borç altına sokan, yükümlülük altına sokan bir hukuki müessesedir.
Örneğin: A, apartmanda her ay aidat ödüyor. A, bu borcu daireye zilyet olduğu için ödemektedir. Bu eşyaya bağlı bir borçtur.
Eşyaya bağlı borç kimin yükümlülük altına gireceği bakımından belirleyicidir, eşyadan kim (malik veya zilyet) yararlanıyorsa o borçlu olur.
Eşyaya bağlı borçlar bakımından sınırlı sayı ilkesi geçerlidir. Kişiler isteğe bağlı eşyaya bağlı borç yaratamazlar. Kanun koyucunun düzenlediği bazı eşyaya bağlı borçlar:
· İrtifak haklarına bağlanan yapma yükümlülükleri
· Taşınmaz yükünden kaynaklanan yapma veya verme edimi
· Tapu siciline şerh edilen kişisel haklar
· Kat mülkiyetinde genel giderlere katılma borcu
· Paylı mülkiyette yönetim giderlerine katılma borcu vb….
Taşınmaz yükü durumunda da eşyaya bağlı bir borç söz konusu olur. Örnek: X cips firması, A çiftçisi ile anlaşma yapıyor. A, kendi tarlası üzerinde X firması için patates ekecek ve her yıl firmanın fabrikasına verecek. Burada A’nın tarlası taşınmaz yükü ile yüklü olur. A, bu tarlasını B’ye devrederse B de X firmasına mahsulünü vermek zorundadır çünkü burada sınırlı ayni hak vardır bu da eşyaya bağlı borçtur.
Taşınmaz yükü bir sınırlı ayni haktır ve bu hakkın doğması için tapu siciline tescil ettirilmesi gerekir.
Önceki Yazı Eşya Hukukunun Konusu ve Hak Kavramı – Eşya Hukuku #1
Sonraki Yazı Ayni Haklara Hakim Olan İlkeler – Eşya Hukuku #3