Urartular | Patnos-Aznavurtepe
Aznavurtepe, Ağrı iline bağlı Patnos ilçesinin 3 km kuzeybatısında yer alır. Yerleşme krallığın batıya ve kuzeye giden yolların kesiştiği ovada yer almaktadır.
Kentte 1961-1963 yıllarında Prof. Dr. Kemal Balkan başkanlığında kazı çalışmaları yapılmıştır.
Yazılı belgelerden ilk inşa faaliyetlerinin Kral İşpuini dönemine ait olduğu anlaşılmaktadır. Kral Minua, I.Argişti ve II. Sarduri zamanlarında da şehirde inşa faaliyetleri devam etmiştir.
Aznavurtepe konusunda sitadelde bulunan tapınak duvar yazıları önemli yazılı belgelerdir. Kral Minua’dan “Aludiri şehrinde Haldi kapıları yaptırdı ve bir kapı inşa ettirdi.” şeklinde bahsedilmektedir. Aludiri şehri, Aznavurtepe ile lokalizasyonda örtüşmektedir ve hem tapınağın hem de sur duvarlarının Minua tarafından inşa ettirildiği düşüncesini desteklemektedir.
Şehrin sitadel bölümü 6 hektar güney-güneydoğu doğrultusunda uzanan aşağı şehir ise yaklaşık 25 hektarlık bir alanı kaplar. Sitadeli 4 m kalınlığında surlar çevirir. Sur-teras duvarlarına, en üst noktadan yaklaşık 60-70 m aşağıda, batı, doğu ve güney yamaçlarında rastlanılmıştır. Batıda kazılan duvarın kalınlığı 5 m’dir. Ana kayaya açılmış temel yatakları üzerinde yükselen duvarların taş temel ve kerpiç bedenden oluşan kısımları bazı noktalarda 4 metreye kadar korunmuştur. Sur duvarı, Urartu savunma sistemi noktasında ünik örneklerdendir. 18 m aralıklarla 8x8 m ölçülerinde kuleler yerleştirilmiştir.
Şehrin tapınağı yine sitadelin en üstünde konumlanmıştır. 13.30x13.50 m ölçülerinde olan tapınak kare planlı ve köşeleri rizalitlidir. 3 sıra kesme taş duvar üzerine kerpiç beden inşa edilerek yapılmıştır. Duvarların kalınlığı 4 m’dir. Güneydoğu yönünden 3.20 m uzunluğunda bir kapı koridoru ile, 5x5 m ölçülerindeki tapınağın cellasına girilir. Koridor 1.50-1.75 m arasında değişen genişliğe sahiptir. Tabanı üçgen ve dikdörtgen taş döşelidir. Cellayı çevreleyen duvarların yüksekliği 3.5 m’yi bulur. Tapınağın önünde dörtgen biçimli bir avlu vardır. Tapınağın doğu duvarı ile yamaç arasında dikdörtgen planlı bir odada tapınağa adanmış bronz mızrak ucu, demir ve bronz ok uçları, bronz bilezik, mavi taşlı bronz rozet, fritten asa başı, bronz aslan heykelciği gibi buluntular ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca odanın yakınında I. Argişti’ye ait bir yazıt bulunmuştur. Yazıtta I. Argişti’nin É.Ašiḫuši (Ašiḫuši Evi) inşa ettirdiği belirtilmektedir. Bu türden yapıların Van Kalesi, Kef, Ayanis gibi yerlerde de olması bu şehrin de krali bir kent olduğunu kanıtlar niteliktedir. Tapınak duvarlarının açık mavi renk üzerinde, kırmızı ya da koyu renklerde kurban hayvanlarının betimlendiği freskolar ile süslendiği ortaya çıkarılmıştır.
Sitadelin su ihtiyacı, 2 km doğuda bulunan su kaynağından künkler aracılığıyla sağlanmıştır ve künk parçalarına yüzeyde rastlanılmıştır.
Aznavurtepe’nin önemli diğer buluntularından biri de surların batı yamacında ortaya çıkarılan kapı girişidir. Bu bölümde iki tane yazıt bulunmuştur. Bunlardan biri II. Sarduri döneminde bir diğeri ise I. Argişti döneminde inşa edilen depolardan bahsetmektedir.
Aznavurtepe, ova kenarında kurulan, ovalara giriş sağlayan ve bu ovalarla bağlantılı olabilecek diğer ova, vadi ve geçitleri güvenlik altına alabilecek Urartu kentleri noktasında önemli örneklerdendir. Kent Patnos Ovası’nın kuzeybatısı ile batısını kontrol edebilen stratejik konuma sahiptir. Bunun yanı sıra çevresinde uzanan verimli ovaların ekonomik olarak değerlendirilmesinde de önemli role sahiptir.