Amnezi- Bu olağan dışı hafıza kaybı durumunun semptomları ve nedenleri
Amnezi gerçekler, bilgiler ve deneyimler gibi hatıraların kaybını tanımlar. Kim olduğunu bilememek filmlerde ve televizyonda sıkça rastladığımız bir konu olsa da gerçek hayatta amnezi genellikle kimlik bilgisinin yitirilmesine neden olmaz. Bunun yerine amnezi veya diğer adıyla amnestik sendrom hastasının çoğunlukla bilinci yerindedir ve kim olduğunu biliyordur, ancak yeni bilgi edinmekte veya yeni hatıralar oluşturmakta güçlük çekebilir.
Amnezi hatıraların işlenmesinde görev yapan beyin bölgeleri hasar gördüğünde oluşabilir. Geçici hafıza kaybı ataklarının (transient global amnezi) aksine amnezi kalıcı olabilir.
Amnezi için belirli bir tedavi yoktur, ancak bellek geliştirme teknikleri ve psikolojik destek, amnezi yaşayan kişilerin ve ailelerinin başa çıkmasına yardımcı olabilir.
Amnezinin iki temel özelliği şunlardır:
Değer düşüklüğüne uğrayan yeteneğin, amnezi başlamasından sonra yeni bilgileri öğrenmesi (anterograd amnezi)
Değer düşüklüğüne uğrayan yeteneğin, geçmiş olayları ve daha önceden tanıdık olan bilgileri hatırlaması (retrograd amnezi)
Amnezi çoğu kişilerde, kısa süreli hafıza ile ilgili sorunlar yaşamasına neden olur – yeni bilgileri hafızasında tutamaz. Yeni anılar büyük olasılıkla kaybolabilirken, daha uzak veya derinden kökleşmiş olan anılar kurtulmuş olabilir. Biri çocukluk deneyimlerini hatırlayamazken veya geçmiş başkanların isimlerini bilebilir, bunun aksine bir diğeri mevcut başkanın ismini söyleyemez veya o gün kahvaltıda ne yediğini, hangi ayda olduklarını hatırlayamaz.
İzole olmuş bir hafıza kaybı, bir kişinin zekasını, genel bilgilerini, farkındalık, dikkat süresi, yargı, kişiliği veya kimliğini etkilemez. Amnezi olan kişiler genellikle yazılı ve sözlü kelimeleri anlayabilir ve bisiklet sürmek veya piyona gibi becerileri öğrenebilir. Ayrıca bu kişiler hafıza bozukluğu yaşadıklarını anlayabilmektedirler.
Amnezi, bunama ile aynı özelliğe sahip değildir. Bunama genellikle hafıza kaybı dahil, aynı zamanda diğer önemli kognitif sorunları da içerir, bu da günlük faaliyetlerini yürütme yeteneğinde düşüşlere yol açar. Unutkanlığın bir şekli ve aynı zamanda en yaygın belirtisi hafif bilişsel bozukluklardır (MCI), ancak hafif kognitif bozukluğu olan hafıza ve diğer bilişsel sorunlar, bunama sorunu kadar şiddetli değildir.
İlave bulgu ve semptomlar Amneziye bağlı olarak, diğer bulgu ve semptomlar şunlardır:
Yanlış hatıraları (confabulation), tamamen icat etme veya zaman içerisinde gerçek anıları yanlış hatırlama durumunun oluşması
Koordine hareketler, titreme veya nöbetler gibi nörolojik problemler
Karışıklık veya şaşkınlık
Açıklanamayan hafıza kaybı, kafa travması, kafa karışıklığı veya şaşkınlık gibi belirtiler yaşayan herkese acil tıbbi müdahale gerekir. Amnezi olan bir kişinin bulunduğu yeri tespit etmesi veya tıbbi yardım için araması gerektiğini düşünmesi mümkün olmayabilir. Amnezi belirtileri olan bir tanıdığınız varsa, kişinin tıbbi yardım almasına yardımcı olun.
Normal hafıza işlevsel olarak beynin birçok yerini kapsamaktadır ve beyni etkileyen herhangi bir hastalık veya yaralanma hafıza karışıklıklarına neden olabilir. Amnezi, duyguları ve anıları kontrol eden, limbik sistemin oluşturduğu beyin yapılarında zararlara neden olabilmektedir. Beynin temporal lobu içerisinde yer alan hipokampüs formasyonları ve beynin merkezinde derinlerde yatan tüm bu yapılar talamusu kapsamaktadır.
Amnezi beyin hasarından dolayı oluşabilir veya oluşan hasarlar nörolojik veya organik amnezi olarak bilinir. Nörolojik amnezinin olası nedenleri şunlardır:
Herpes simplex virüsü gibi bir virüs veya enfeksiyondan kaynaklanan beyin iltihabı (ensefalit) veya vücut içerisinde başka bir yerde otoimmün tepkiye neden olabilen kanser (paraneoplastik limbik ensefalit)
Beyne yeterli oksijen gitmemesi (örneğin, kalp krizi, solunum sıkıntısı veya karbon monoksit zehirlenmesi gibi)
Uzun süreli alkol alımı nedeniyle kötüleşen tiamin (vitamin B-1) eksikliği (Wernicke – Korsakoff sendromu)
Hafızayı kontrol eden beyin bölgelerinde tümörler
Alzheimer hastalığı ve diğer bunama formlarındaki gibi dejeneratif beyin hastalıkları
Elektrokonvülsif tedavi, elektrik akımlarının beynin içinden geçirilmesi işlemi, bazen bazı ruhsal hastalıkların tedavisinde kullanılır
Benzodiazeplinler gibi bazı ilaçlar
Çoğunlukla araba kazalarında yaşanılan kafa yaralanmaları gibi nedenler, özellikle de iyileşmenin erken dönemlerinde karışıklık ve yeni bilgileri hatırlamada sorunlara yol açabilir – ancak genellikle ciddi bir amneziye neden olmazlar.
Amnezinin başka nadir bir türü de, psikojenik veya dissosiyatif amnezi adı verilen, duygusal şok veya travmadan, örneğin şiddetli bir suçun kurbanı olma gibi kaynaklanan nedenlerden dolayı oluşan amnezidir. Bu bozukluk, kişinin kişisel anılarını ve otobiyografik bilgilerini genellikle kısa bir süreliğine kaybetmesi durumudur.
İşe ilk önce aile hekiminizi veya bir pratisyeni görerek başlayabilirsiniz. Daha sonraki aşamada, doktorunuz sizi beyin ve sinir sistemi (nörolog) bozuklukları konusunda uzmanlaşmış bir doktora sevk edebilir.
Randevuya hazır olarak gitmek, sizin için faydalı olacaktır. İşte randevunuz için size yardımcı olabilecek ve doktorunuzla yapacağınız görüşme esnasında konuşabileceğiniz konular hakkında öneriler.
Yaşamış olduğunuz olağandışı semptomlarınızı yazın, buna planlanan randevunuzla ilgisi olmayan herhangi bir belirti de dahil olmalı
Kişisel bilgilerinizin listesini yapın, herhangi bir büyük stres veya hayatınızda yaşanılan önemli değişiklikler gibi. Ailenizden veya arkadaşınızdan, bilgilerin tam olması için destek alın.
Kullandığınız ilaçların bir listesini yapın, vitaminler veya gıda takviyeleri de dahil olmak üzere.
Ailenizden veya arkadaşlarınızdan bir kişinin size eşlik etmesini sağlayın. En iyi koşullarda bile, randevu esnasında sorulacak sorulara cevap verme konusunda zorlanabilirsiniz. Yanınızda sizi yakından tanıyan birinin olması, hatırlamanızda yardımcı olacaktır.
Yanınızda bir not defteri ve bir kalem getirin, daha sonra hatırlamak istediğiniz hususları yazmanız sizin için faydalı olacaktır.
Doktorunuza soracağınız soruların listesini yapın.
Doktorunuza soracağınız soruların bir listesini önceden hazırlamanız, randevunuzda geçireceğiniz zamanı en verimli şekilde geçirmenizi sağlayacaktır, aynı zamanda bu liste sayesinde, sormak istediğiniz konuları kapsamlı bir şekilde konuşabileceksiniz. Amnezi konusunda, doktorunuza sorabileceğiniz temel sorulardan bazılarını aşağıda bulabilirsiniz:
Belirtilerimin en muhtemel nedenleri nelerdir?
Semptomlarımın diğer olası nedenleri var mı?
Ne tür testler yaptırmalıyım? Bu testler konusunda özel bir hazırlık yapmam gerekiyor mu?
Hafızam geri gelecek mi?
Ne tür tedaviler mevcut ve siz hangisini önereceksiniz?
Başka sağlık sorunlarımda var. Hepsiyle en iyi şekilde nasıl başa çıkabilirim?
Herhangi faaliyetlerimi kısıtlamam gerekiyor mu?
Yanımda götürebileceğim herhangi bir broşür veya yazılı materyal var mı? Hangi web sitelerini ziyaret edebilirim?
Doktorunuza sormak için hazırladığınız sorulara ek olarak, randevu esnasında anlamadığınız bir durum olduğu zaman, doktorunuza soru sormaktan çekinmeyin.
Doktorunuzdan ne beklemelisiniz Doktorunuzun, aşağıda göreceğiniz gibi, soracağı bir dizi soru olabilir:
İlk hafıza kaybını ne zaman fark ettiniz?
O anda başka belirtiler yaşadınız mı?
Herhangi bir travma yaşadınız mı? Örneğin, bir araba kazası, spor esnasında şiddetli bir çarpışma veya bir saldırı?
Hafıza kaybını tetikleyebilecek herhangi bir hastalık veya başka bir olay yaşadınız mı?
Hafızanıza iyi gelen herhangi bir şey var mı?
Hafıza kaybınızı daha kötüleştiren herhangi bir şey var mı?
Hafıza kaybını aralıklarla mı, yoksa süreklimi yaşıyorsunuz?
Hafıza kaybınız şuan hala aynı durumda mı, yoksa kötüleşme var mı?
Hafıza kaybı aniden mi, yoksa yavaş yavaş mı gelişir?
Amnezi için tedavide, hafıza problemlerine yardımcı ve destek olacak teknik ve stratejiler üzerine odaklanılmaktadır.
Ergoterapi Amnezi olan bir kişi, uzman bir terapist ile birlikte çalışarak, kayıp bilgilerini ve yeni bilgileri öğrenmek için veya aldığı yeni bilgilere temel olarak sağlam anıları kullanmak için uygulanır. Bu yüzden alınacak olan hafıza eğitimi de bilginin düzenlenmesi için, hatırlamayı daha kolay hale getirecek ve genişletilmiş konuşma eğitimiyle anlama yeteneğini geliştirecek çeşitli stratejiler içerebilir.
Teknolojik Yardım Amnezi sorunu yaşayan birçok kişi, Palm treo, Blackberry veya Iphone gibi teknolojik ürünleri kullanmakta fayda bulmaktadır. Bazı eğitim ve uygulamalarla, şiddetli amnezisi olan kişiler dahi, gün-gün görevlerini yazarak, kendilerine yardımcı olacak elektronik organizatörleri kullanabilmektedir. Örneğin, önemli olaylar hakkında bilgiler veya kullandıkları ilaçları hatırlamaları konusunda bu tür teknolojik ürünleri programlayabilirsiniz.
Düşük teknolojili hafıza yardımcıları arasında, notebooklar, duvar takvimleri, hap hatırlatıcılar ve insanların bulunduğu kişi ve yerlerin fotoğrafları gelmektedir
İlaçlar veya takviyeler
Amnezinin çoğu türleri için şuanda kullanılabilecek herhangi bir ilaç bulunmamaktadır. Wernicke – Korsakoff sendromunda, tiamin eksikliği yaşandığından, bu sendromun tedavisinde bu vitaminin yenilenmesi ve doğru beslenmenin sağlanması gerekir. Alkol kullanımın durdurulması, herhangi bir tedavi yöntemi olmasa da, kişinin çoğu kayıp olan anılarını kurtarmasa bile, daha fazla hasarın oluşmasını önlemek için yardımcı olabilir.
Araştırmacılar hafıza oluşumunda rol oynayan birçok nörotransmitterler üzerinde, bir gün hafıza bozukluklarında yeni tedavilere yol açabilecek yeni tedavi yöntemleri için araştırmalar yapmaktadır. Ancak beyin işleyişinin karmaşıklığı, tek bir ilaçla hafıza sorunlarının çözülmesinin pek mümkün olamayacağını göstermektedir.
Beyin hasarı, amnezinin temel nedeni olabileceğinden, beyin hasarı şansını en aza indirmek için atılacak olan adımlar önemlidir. Örneğin:
Aşırı alkol kullanmaktan kaçının.
Sürüş sırasında emniyet kemeri, bisiklet kullanırken kask kullanın.
Herhangi bir enfeksiyonun, beyne yayılma şansını ortadan kaldırmak için, hızlı bir şekilde tedavi alın
Şiddetli baş ağrısı veya tek taraflı uyuşma veya felç gibi, herhangi bir felç veya beyin anevrizması belirtisi yaşarsanız, acil tıbbi tedavi alın.