Türkmenistan, 01 Sentıabr 2014
Duşenbe 1 Sentıabr 2014
"Kanun şahsy emläge kepil geçıär"
Sentıabr 01, 2014
Kondisionerler oturdylıar, Türkmenistan
Greçuhin: Kanun şahsy emläge kepil geçıär
Hususy emläk diımek, näme diımek? Raıatyň şahsy emläginiň eldegrilmezligi näme? Türkmenistanda raıatlaryň şahsy emläginiň eldegrilmezligi haısy kanunlar esasynda kepillendirilıär? Bu sowallara türkmenistanly ıurist İewgeniı Greçuhin jogap berıär.
Azatlyk Radiosy: Hususy emläk we onuň eldegrilmezligi barada kanun taıdan düşündiriş beräıseňiz. Bu näme?
İewgeniı Griçuhin: Hususy emläk, bu raıatyň şahsy emlägidir. Hususy emlägiň mukaddesligi we eldegrilmezligi Türkmenistanyň konstitusiıasynda kepillendirilıär. Raıat hususy emläkden diňe kanunyň çäginde we resmi düzgünleriň esasynda mahrum edilip bilinıär. Türkmenistanyň kanunlarynda adamlaryň hususy emläginiň nämedigi barada aıdylıar. Bu ıaşamak üçin binalar, transport serişdeleri, tebigy baılyklar, suw resurslary bolup bilıar. Mellek bolsa ıurtda köplenç hususy eıeçilige däl-de, uzakmöhletli ulanyşa berilıär. Raıaty hususy emläkden diňe kanun esasynda mahrum edip bolıar we bu Jenaıat Kodeksi tarapyndan düzgünleşdirilıär.
Azatlyk Radiosy: Raıatlaryň hususy emlägi ıene haısy kanunlar tarapyndan kesgitlenıär we düzgünleşdirilıär?
İewgeniı Griçuhin: Ikinji nobatda, Türkmenistanyň Konstitusiıasy we Graždan Kodeksi tarapyndan. Türkmenistanda raıatlar hususy emläginiň esasynda kärhanalary döretmäge-de hukukly. Bu hususy kärhana bolup bilıär, ıa-da ıuridiki taıdan edara döretmezden hususy telekeçilik hem bolup bilıär, hususy hojalyk jemgyıeti-de bolup bilıär.
Azatlyk Radiosy: Adamlaryň hojalykdaky zatlary, öı goşlary hem raıatlaryň şahsy emlägi hökmünde eldegrilmesiz hasaplanıarmy?
İewgeniı Griçuhin: Bu gowy sorag, bu ıerde nika-maşgala kanunçylygyny hem agzamak mümkin. Emma bu kanunda maşgaladaky emlägiň maşgala agzalarynyň arasynda kime degişliligini kesgitleıär. Aslyıetinde raıatlaryň öı goşy, elbetde, olaryň hususy emlägi we ol eldegrilmesizdir.
Azatlyk Radiosy: Anyk mysallara göz aılasak, Türkmenistanda, meselem, öň ıaşaıyş jaılaryndan telewizion antennalar köp aırylan bolsa, şu günler häkimiıet tarapyndan kondisionerler aırylıar. Jaılaryň aınalarynda duran kondisionerler eldegrilmesiz hususy emläkmi?
İewgeniı Griçuhin: Hawa, bu maşgalanyň hususy emlägidir. Bu jaıda ıaşaıan adamlaryň hususy emlägidir. Bilşime görä, adamlara kondisionerleri aıyrmak teklip edilıär. Adamlaryň özleriniň aıyrmadyk halatynda, häkimiıetler olary diňe ıörite resmi karar esasynda aıryp bilıär. Bu hökümet derejesinde gol çekilen dokument, ıa-da häkimiň permany bolup biler. Şeıle perman bolan halatynda-da, ol Türkmenistanyň kanunlaryna laıyk gelmeli.
Azatlyk Radiosy: Kondisionerleri aıyrmak barada ıörite perman häzir barmy?
İewgeniı Griçuhin: Şeıle kararyň bardygy meniň özüme-hä mälim däl.
Azatlyk Radiosy: Kararyň bolmadyk ıagdaıynda häkimligiň işgärleriniň baryp, jaılardan kondisionerleri aıryp başlamagy bikanunçylykmy?
İewgeniı Griçuhin: Eger bu çäre kanun esasynda düzgünleşdirilmedik bolsa, bu, elbetde, bikanunçylyk. Adamlara häkimiň gol çeken permanyny ıa-da hökümetiň, prezidentiň kararyny görkezmeli. Adamlara şeıle çäreleriň haısy dokumentiň esasynda edilıändigini düşündurmeli.
Aşgabat nähili ıardam edip biler?
Soňky wagtlarda Siriıada, Yrakda we Owganystanda bolup geçıän çaknyşyklaryň ol ıerde ıaşaıan etniki türkmenlere hem öz täsirini ıetirıändigine üns çekilıär.
"Aşgabat türkmen doganlaryna ıardam bermeli"
Günbatar habar serişdelerinde Yragyň Beşir obasynda “Yslam döwleti” diıilıän toparyň jeňçileri tarapyndan 700 töweregi etniki türkmeniň, şol sanda çagalaryň we aıallaryň öldürilendigi hakynda habarlar çykdy.
Şol bir wagtda dünıä metbugatynda Siriıadaky etniki türkmenleriň hem dürli kynçylyklara sezewar bolıandygy, Owganystanda ıaşaıan türkmenleriň-de “Talyban” howpy bilen ıüzbe-ıüz bolıandygy barada dürli habarlar peıda bolıar.
Munuň bilen baglylykda resmi Aşgabat hiç bir beıanat bilen çykyş etmän gelıär. Eıse, Türkmenistan başga ıurtlardaky kyn ıagdaıa düşen etniki türkmenlere nähili kömek edip biler? Bu barada dünıä tejribesi näme diııär?
Bu sorag dogrusynda Azatlyk Radiosy bir döwletiň başga ıerlerdäki öz azlyklaryna hemaıat etmekliginiň praktikasy barada owal milli azlyklar boıunça bilermen bolup işlän we bu temada ylmy işler alyp baran, häzir bolsa hormatly dynç alyşdaky azlyklar boıunça bilermen Remzi Ataman bilen söhbetdeş boldy.
Azatlyk Radiosy: Jenap Remzi Ataman, siz azlyklar barada nirede, nähili işler etdiňiz?
Remzi Ataman: Owal başda efirleriňizde işiňiz ileri bolsun diııärin. Men 1980-nji ıyllardan başlap döwlet işgäri wezipesinde milli azlyklar babatda Türkiıäniň Ministrler Kabinetinde işledim. Wezipäm bilen baglanyşykly dünıäniň käbir ıurtlarynda işledim.
Şeıle-de Ahyska, ıagny mesheti türkler we uıgur azlyklary bilen baglanşykly sosiologiıa magistratura ylmy işini goradym. Işlän ıurtlarymyň arasynda mende has çuňňur täsir galdyran ıurtlar Gazagystan we Gyrgyzystan boldy. Häzir hormatly dynç alyşda Antaliıada ıaşaıaryn.
Azatlyk Radiosy: Jenap Remzi Ataman Türkiıäniň başga ıerlerdäki öz milli azlyklaryna hemaıat praktikasy hem tejribeleri barada diňleıjilerimize maglumat beräıseňiz?
Remzi Ataman: Bir döwletiň başga ıerlerdäki öz azlyklaryna hemaıat praktikasy hem tejribeleri temasyndan Türkiıe barada söz açylanda, hemme zatdan owal şuny gowy bilmeli. Türkiıe döwletiniň daşarky syıasatynda başga ıerlerdäki öz azlyklary, doganlyk halklar baradaky syıasaty we praktikasy M. K. Atatürküň respublikany döreden mahaly kabul edilen ıörite kadalary bilen kesgitlenendir.
Türkiıäniň daşary syıasatynda öz türk azlyklary we doganlyk halklar bilen baglanyşykly ähli hemaıat işleri şol kadalara görä durmuşa geçirilip, dowam etdirilıär. Öz tejribelerimden ugur alyp aıtmaly bolsam, Türkiıäniň başga ıerlerdäki öz azlyklary baradaky hemaıat praktikasy iki esasda durmuşa geçirilıär.
Praktikanyň birinji esasynda, M.K.Atatürküň hem edişi ıaly, öz azlyklaryny we doganlyk halklaryny ıaşaıan çykgynsyz ıagdaıda galan dartgynly sebitinden alyp, Türkiıä göçürip getirıär. Olaryň adaty türk raıaty ıaly Türkiıede ıaşamaklygyny ıola goııar. Muňä Bolgariıa ıaly Balkan sebitindäki ıurtlardan we Owganystandan göçürilip getirilen azlyklary mysal getirip bileris.
Azlyklara hemaıat praktikasynyň ikinjisiniň esasynda, ejir çekıän azlyklar Türkiıä göçürilip getirilmän, olara azlyklaryň we doganlyk halklaryň öz ıaşaıan ıerlerinde maddy we ruhy goldawlar, kömekler hem ynsanperwerlik ıardamlary berilıär. Olaryň dini we medeni aıratynlyklarynyň goralmagy üçin gerek bolan esbaplar, enjamlar we materiallar görnüşinde ıardamlar berilıär.
Azlyklaryň öz ene dilini goramagy üçin gerek bolan kitap ıaly serişdeler bilen bir hatarda ol ıerlere mugallymlar iberilıär. Türkiıäniň azlyklara we doganlyk halkara berıän hemaıatynyň aglaba bölegi praktikada ynsanperwerlik ıardamy görnüşinde bolıar. Türkiıe döwletiniň öz doganlaryna edıän hemaıaty, elbetde, diňe ynsanperwerlik maksatly bolıar.
Azatlyk Radiosy: Jenap Remzi Ataman, azlyklara hemaıat praktikasyna bir mysal hökmünde Türkiıäniň soňky wagtlarda, ylaıta-da Ahyska, ıagny mesheti türkler barada durmuşa geçiren hemaıat işleri barada hem maglumat beräıseňiz? Türkiıe mesheti türkler azlygy babatda ıörite kanunlar çykardy we olara Türkiıede ıaşap, işlemekligi üçin käbir aıratyn ıardamlar berildi diıilıär?
Remzi Ataman: Mesheti türklere hemaıat, biziň daşarky syıasatymyzda esasy tagallalaryň biri. Bir türk azlygy bolan mesheti türkler, Stalin tarapyndan dürli ıerlere sürgün edilip, gaty agyr şertlerde ıaşamaga mejbur bolupdyrlar. Olar, beıleki türk we doganlyk azlyklar ıaly, meselem tatarlar ıa-da Balkan sebitindäki türkler ıaly, hemmesi bir ıerde jem bolup, bir güıç görnüşinde ıaşaıan azlyk däl.
Şeıle sebäpden olara aıratyn üns berilmegi gerekdi. Türkiıede mesheti türkler barada bir hemaıat kanuny çykaryldy, ıöne, gynansagam, ol kanun doly durmuşa geçirilmedi.
Muňa İewropanyň parlamentiniň kabul eden bir kararyna görä, mesheti türkleriniň Gazagystan, Gyrgyzystan, Özbegistan, Russiıa Federasiıasy ıaly ıurtlardan jemlenip, göçürilip Türkiıä däl, eıse Gürjüstanda eltilmek inisiatiwasy päsgel berdi.
Türkiıäniň ıörite çykaran kanuny bilen mesheti türklere ıaşaıyş we iş rugsatlarynyň berilmegini ıeňilleşdirmekligi, meniň pikrimçe, öz azlygyna hemaıat praktikasy taıdan talaplary doly kanagatlandyrmaıar. Meniň pikirime görä, döwletler öz azlyklary üçin ıüzleı çäreleri däl-de, eısem aıgytlaıjy çäreleri durmuşa geçirmeli diııärin.
Azatlyk Radiosy: Jenap Remzi Ataman, özüne dünıä türkmenleriniň ata Watany diııän Türkmenistanyň hökümetiniň dürli ıurtlardaky öz azlyklary barada edıän işlerine siz nähili baha berıärsiňiz?
Remzi Ataman: Türkmenistanyň hemişelik bitaraplyk statusyna gowy düşünıärin. İöne Türkmenistanyň dürli ıurtlardaky öz azlyklaryna hemaıat praktikasy temasynda almaly iň gowy we iň parasatly göreldesi goňşusy Gazagystan.
Prezident Nazarbaıew ıurt garaşsyzlygyny alandan soň, öňdengörüjilik bilen öz ıurdundaky gazaklaryň ilat sanyny artdyrmaklyk üçin dünıäniň dürli ıurtlarynda ıaşaıan gazak azlyklaryny Gazagystana ıaşamaga çagyryp, olara raıatlyk berip, öz baıdagy astynda birleşdirdi.
Gazagystanyň öz azlyklaryna eden bu hemaıatyny aslynda men Türkiıe respublikasy döredilen mahaly Atatürküň eden azlyklary çalyşmak praktikasyna meňzedıärin. Atatürk hem respublika täze gurlan mahaly döwleti güıçlendirmek we ösdürmek üçin öz milli azlyklaryndan peıdalandy.
Türkmenistan hem edil Türkiıe we Gazagystanyň azlyklara hemaıat praktikasyndan ugur alyp, öz dünıä türkmenlerine eıe çykyp, hemaıat edip, olary goldap biler we bu onuň hemişelik bitaraplyk statusyna hiç hili päsgel bermez.
Meniň pikrimçe, ıaňky azlyklara hemaıat praktikalary Türkmenistan tarapyndan hem arkaıyn durmuşa geçirilip bilner. Öz azlyklaryňa hemaıat bermeklik Türkmenistanyň bitaraplygyna zyıanly däl. Öz azlyklaryňa hemaıat, ynsanpwerwerlik ıardam praktikasydyr. Döwlet hem edil adam ıaly janly bir organizmdir. Döwleti güıçli saklap, ösdürmek üçin hökmany suratda dürli ıurtlardaky öz milli azlyklaryň bilen gatnaşyklary ösdürmek we olara talabalaıyk hemaıat bermek zerur. Meniňçe, bitarap Türkmenistana öz azlyklary babatda iş ıüzünde Gazagystan ıaly tagallalary durmuşa geçirmäge doly esas bar.
Azatlyk Radiosy: Jenap Remzi Ataman, Türkmenistan hökümeti bitaraplyk statusy sebäpli öz azlyklary bilen gatnaşyklaryny çäkli tutıar diıilıär. Siz muňa nähili garaıarsyňyz?
Remzi Ataman: Men beıle pikir edemok. Ynsanperwerlik maksady bilen berilıän goldawlar hiç wagt bitaraplyk kadalaryny bozmaz. Bu diňe meniň garaışym däl, eısem hemmeleriň garaışy şeıle. Bir ıurduň bitaraplygyna hemmeler hormat goımaly.
Men özümi Türkmenistanyň bitaraplygyna has köp hormat goııan biri diıip hasaplaıaryn. Bir adamyň ıa-da döwletiň kömege mätäç, kyn ıagdaıdaky öz azlyklaryna hemaıat etmeginiň ıurduň bitaraplyk syıasatyna nähili zyıan ıetirjekdigine bir bilermen höküminde men-ä düşünip bilemok.
Men şeıle düşünjäni, pikiri kabul edemok. Muňa Türkiıäniň dürli ıurtlardaky öz milli azlyklary bardaky hemaıat praktikasyndan bir mysal getirmek isleıärin. Respublika gurlandan soň Türkiıä başga ıerlerden öz azlyklaryndan müňlerçe adam göçüp geldi.
Türk syıasy hereketine we döwlet bıurakratiıasyna ser salsak, döwlet işlerinde täsirli rol oınap, döwletiň ösmegine uly goşant goşanlaryň başga ıerlerden gelen öz azlyklarymyzdan bolan adamlardygyny görersiňiz.
Türkmenistana başga ıerlerden geljek azlyk türkmenleriň her ugurdan goşant goşjakdygy açyk. Bu Türkiıede hem şeıle bolupdyr. Azlyklaryň ykdysady we medeni özboluşlyklary göçüp gelen ıurdunyň ösüşine uly itergi berer.
Şeıle-da olaryň [goşandy] ıurduň abadanlyk derejesini ıokary göterer. Türkiıe şeıle hakykaty öz azlyklary baradaky hemaıat praktikasynda gördi. Köpsanly syıasy hereketiň öňdebaryjylary Türkiıä Balkan sebitinden göçüp gelen öz azlyklarynyň wekilleri boldular. Şeılelikde öz azlyklary iş ıüzünde Türkiıä uly güıç berdi.
Türkmenistanyň etniki türkmenleri, ıagny başga ıurtlardaky öz azlyklaryny ıaşaıan ıerinde goldamagy ıa-da öz ıurduna getirmegi, haısy tarapdan garasaňyzam, gaty bähbitli bolar. Türkmenistan bitaraplyk syıasatyny, elbetde, dowam etdirmeli. İöne ynsanperwerlik taıdan Owganystan, Yrak, Siriıa ıaly uruş ıagdaıyndaky ıurtlarda ıaşaıan öz türkmen doganlaryna, ıagny öz milli azlyklaryna ıardam bermelidir.