BİZİM MEŞHURLAR (Kobi Girisim Dergisi)
Farkında mısınız, her yanımızı markalar sardı.. Mağazaların üstündeki tabelalar baştan başa bildik markalar, dünyanın önde gelen meşhurları.. Raflardaki ürünler de yabancı markaların hakimiyetine girdi. Peki bizim “meşhur” markalarımıza ne oldu? Asırlık kebapçılarımız, kahvecilerimiz, sabuncularımız, lokumcularımız, şerbetçilerimiz neredeler? Onların markaları neden her yanı sarmadı, her rafa konmadı?
Fark, esnaflıktan iş adamlığına geçişte yatıyor. Belli boyutları aşınca üretime dayanması gereken işler, iş sahiplerinin de “sanayi”ci olmasını gerektiriyor. Belli bir hızla yayılması gereken işletmeler, iş sahiplerinin de “franchise”cı olmasını gerektiriyor. Esnaflıktan gelenler büyürken kontrolü elden kaçırıyorlar veya daha iyisi, büyümeyi reddediyor, kabuklarına çekiliyorlar. “Şubemiz yoktur” diye de ilan veriyorlar.
Bir de markalara bakalım. Bizim esnafımız, oldum olası tabelasında bir şekilde kendini görmek istiyor. Kullandığı markayı kendiyle, ailesiyle bütünleştirmek istiyor. Adını; soyadını, kızının adını, ortaklarını, bazen de memleketini yazıyor ve ticari marka olarak kullanıyor. Ahmet Bakkal, Karadeniz Lokantası, Cankardeşler, Yeşim Kundura gibi isimler buradan geliyordu. Kapalıçarşı, Tahtakale, Mahmutpaşa gibi eski ticaret alanlarındaki tabelalar bunun şahidi.
Son yıllarda bu manzara oldukça değişti. Alışveriş merkezlerinde artık çoğunlukla yabancı markalı tabelalar yer alıyor. Daha doğrusu, her yerde aynı markaların benzer mağazaları sıralanıyor. Sanki bir markalar kulübü var ve bunların üyeleri turneye çıkmış, her şehirde, her alışveriş merkezinde boy gösteriyorlar. Onlar gelince bizim eski isimli tabelalar yavaş yavaş ortadan yok oluyorlar. Kendi mülkünde oturanlar da bir süre “kiram yok nasılsa” diye bekliyorlar. Kiralar yükselip dolara bağlanınca, bir kazandıkları paraya bakıyorlar, bir alacakları kiraya, veriyor gidiyorlar.
Hepsi değil tabii ki.. Çocukluğumuzdan tanıdığınız “meşhur” esnaftan bazıları hala aynı yerinde duruyor. Ama eski meşhurlardan kaçı kaldı bugüne? Kaçı markalarını tutundurabildi, yayılabildi? Her gün bir yenisi çıkan zincir mağazaların, işletmelerin karşısında kaçı aynı tarzda başka yerlere yayılabildi? Meşhur lokumcu Hacıbekir hala İstanbul’da İstiklal caddesindeki dükkanda, aynı kaliteyi üretiyor. Bursa’nın meşhur kebapçısı İskender de hala aynı yerde, üstelik “şubemiz yoktur” diye de ilan veriyordu. İzmir’de Sevinç Pastanesi Alsancak’ta hala çok iyi iş yapıyor. Gaziantep’teki meşhur Çağdaş İmam halen eski yerinde ve çok meşhur. Adana’da lahmacunu ve kebaplarıyla meşhur Onbaşılar, halen iyi iş yapıyor. Dileriz ülkemizin kültür zenginliği olarak hep dururlar yerlerinde.
Yerinde duramayanlar da var. Mısırçarşısı’ndaki meşhur kuruyemişçi Malatya Pazarı, marketlerin içinde açtığı reyonlarla her yere yayıldı. Sultanahmet’teki meşhur köfteci 50den fazla bayilik verdi. İzmir’deki meşhur Sefer Ustanın tatlıları Susurluk’a kadar yayıldı. Maraş’ın meşhur Yaşar ve Ferah pastaneleri, yeni markaları Mado ve Edo ile 100’den fazla bayilik verdiler, ihracata geçiyorlar.
Bir yandan da hemen her sektörde art arda “meşhur” yabancılar geliyor pazarımıza. Bizim eski meşhurların yanına dikiliyorlar. Nasıl oluyorsa hyer şeyleri farklı adamların.. Tasarım, pazarlama, satış teknikleri gibi silahlarıyla kendilerine bağlıyorlar tükericileri. Boşalan her dükkan, yapılan her alışveriş merkezi onların ekmeğine yağ sürüyor.
Peki şimdi bizimkiler ne yapsın? Nedir alternatifler?
- Yerini kiraya verip erken emekli olmak..
- Kabuğuna çekilip tek dükkanla idare etmek..
- Zincirleşerek büyümek..
Yayılmak iyi de, kim idare edecek oraları? Büyüyeceksek de, usulüne uygun yapmak gerek bu işi, yoksa markamızla rezil oluruz. Bu markayı çıkaran dedemiz de mezarında dört döner sonra. Kolay mı, bunca yılın markasını bilmediğimiz birine devrediyoruz.
Ne yapmalı, nasıl yapmalı? Çözümün adı franchise. Adını verirken, işini öğretirken, disiplin ve denetim sağlamak mümkün. Ama kolay değil. Öncelikle esnaf gibi değil, işadamı gibi düşünmeyi ve lider-yönetici gibi davranmayı gerektiriyor. Eski değerler üzerine yeni bir sistemi kurarken planlı, sistemli çalışmayı, hayalleri için yatırım yapmayı, yeni ve farklı becerilere sahip bir ekip kurmayı, yatırımcı-işletmecileri kendine inandırmayı, belli çıkar beklentileriyle etrafına toplanan bir kalabalığı, gelecekteki büyük hedefine inandırarak peşinden sürüklemeyi gerektiriyor.
Marka sahiplerinin gözünü korkutmak istemem ama, bizim “meşhur” markaların yayılma hevesinin birkaç yıl içinde sönüvermesi, birkaç şubenin kuru kalabalığıyla baş başa kalmaları bence bu yaklaşım farkından kaynaklanıyor. Yıllardır iyi bildikleri “esnaf” taktiklerini yayılırken de kullanıyorlar, “ben yaptım siz de yaparsınız” gibi bir dolduruşla yatırımcıları yola döküyorlar, sonra Timur’a giden Nasrettin Hoca gibi kimse kalmıyor arkalarında. Az sayıda becerebilenlerse, işe bakışı farklı olanlar, yönetim tekniklerine hakim olanlar, işine yatırım yapanlar.
Uzun lafın kısası, sürekli bir yarış var ve geride kalanlar eleniyor. Sonra bir tur daha ve gene elenenler.. Peki hakem kim? Kim belirliyor yarışın galibini? Müşteri.. Eskiden üşenmeden “meşhur”ların ayağına giden, pastırmayı Kayseri’den, pirinci Tosya’dan, lokumu Hacıbekir’den alan tüketici, artık tam hizmeti ayağına bekliyor ve alıyor da.. Eskiden “meşhur”lara güvenen tüketici artık markalara güveniyor. Markalar da her yerde hazır ve nazırlar.
Ülkemizde yaşanan yarışın galibi umarız bizim yerli “meşhur”larımız olurlar. Tabii tüketicinin ayağına giderek, beklediği ve hak ettiği hizmeti, güvenceyi sağlayarak. Franchise sisteminin tüm unsurlarını kullanarak..