Film o sahnede bu soruya çok fazla takılmayıp, Poe’yu apar topar aklar: Poe zararsızdır, sadece yazar. Sevdiği kadını yıllar önce kollarında yitirmenin kederi sinmiştir Poe’nun varoluşunun her zerresine. Hayata tahammül etmek için, yazdığı öykülerle hayatın sınırlarını yoklamış ve ölüme temas etmiş bu kırılgan adam bu cinayetlerin suç ortağı olamaz der film hemen ve Poe’yu dedektifin yanında konumlar. Yeniden hayata tutunmasını sağlayan bir kadına aşık olmuşken patlak veren bu olay Poe’yu bir anda kendi öykülerinin tam merkezine çeker. Üstelik katil, Poe’ya ulaşmanın en kesin yolunu bulmuştur artık. Sevdiği kadını kaçırmıştır! Poe şimdi her ipucunda, her yeni cinayette kendi öykülerinin gerçekleşmiş haline tanık olacak, bir sonraki adımı tahmin edecektir… Film bu şekilde ilerler. O önemli soruyu sorar, hemen cevabı yapıştırır ve bundan sonra katilin kim olduğu sorusuna kilitler izleyiciyi. Ta ki katil ile Poe’nun yüzleştiği sahneye kadar ‘edebi hayal gücü’ sorusu yeniden gündeme gelmez; zaten bu sayede izleyici de filmin kasvetine dalar ve bir Poe öyküsü okuyormuş izlenimine kapılır.
Edebiyat yarattıklarından sorumlu mu?
Kuzgun kurgusal bir film nihayetinde; Amerikan edebiyatının en önemli yazarlarından bir olan Edgar Allan Poe böyle bir töhmet altında kalmıyor. Kalmış olsaydı, bugün dedektif öyküleri, polisiye romanlar, cinayet romanları olmazdı. Adam öldürmenin, vahşi işkenceler yapmanın, cani karakterler yaratmanın edebiyatta kendilerine buldukları bir yer var. İstenmeyeni ve bastırılmış olanı dile getirmenin, dışlanana kucak açmanın bir türüdür edebiyat. Ama birçok kişi bunun da bir sınırının olması gerektiğinden yana. İşte bu yüzden edebiyat eserleri sansürleniyor, yeri geldiğinde mahkemede yargılanıyor ve hatta piyasadan toplatılıyor. Hayal gücünün ürünleri olan edebiyat eserlerini sansürlemek, bizimki gibi, sansür davalarına alışkın hale geldiğimiz toplumlarda çok olağan gözükebilir… Gerçekten öyle midir? İşte tüm bu sorulara cevap ararken başvuracağım düşünür, bu sayfada daha önce de adını andığım Jacques Derrida olacak.
Derrida ‘Edebiyat Denen Şu Tuhaf Kurum…’ adlı söyleşisinde edebiyatın kişiye istediği her şeyi, istediği şekilde söyleme hakkı tanıyan bir kurum olduğundan bahseder. Her şeyi söyleme, yani Fransızca tout dire ifadesini Derrida çift anlamlı bir şekilde kullanır: 1) söylemek istediği, söyleyebileceği ve hatta söylenebilecek her şeyi söylemek; yani burada bir tür ‘tüketme’ anlamı var, her şeyi söyleyip tüketmek bitirmek. 2) hiçbir kısıtlama olmaksızın her şeyi söylemek; buradaki vurgu da yasaksızlığa, kısıtsızlığa yapılmıştır.
Yine bu ikili anlama dayanarak, edebiyatın yazara istediği ve söyleyebileceği her şeyi söyleme yetkisi verdiğini fakat bunu yaparken onu, sansürden koruması gerektiğini iddia eder Derrida. Yani yazar için istediğini yazma, istediğini söyleme yetkisi bir tür cesaret işi olmamalıdır; aksine, yazar ne yazarsa yazsın hem eserinin hem de kendi başına bir şey gelmeyeceğini bilmelidir. Ancak böyle bir yazınsal mekânda gerçek anlamda edebiyat üretilebilir. O halde edebiyat aslında sansürün asla olmayacağı bir ortamda gelişebilir; bu da, edebiyatı hemen ifade özgürlüğüyle kopmaz bir ilişki içine sokar. İfade özgürlüğünün tam anlamıyla, mükemmelen işlemesiyle edebiyat mümkün hale gelir. Ve bu noktada Derrida, sloganı andıran bir cümle kurar:“Edebiyat olmadan demokrasi, demokrasi olmadan da edebiyat olmaz.” Yazarın her istediğini yazabilmesi edebiyatın temelindeki ilkedir ve bu ilkenin gerçekleştirilme koşulunu sağlayacak olan da demokrasidir. Şöyle der Derrida: “Bir eserin sansüre uğradığı her an, demokrasi de tehdit altındadır.”
Yazarın hakkı nereye kadar?
Derrida, biraz dolambaçlı yollardan da olsa, bu sorulara yanıt vermeye çalışır. Sözü edilen bu ‘her istediğini söyleme yetkisi’ aslında paradoksal bir biçimde yazarı, yazdıklarından dolayı, ne herhangi bir başkasından ne de kendinden sorumlu tutar. Yani daha açık bir ifadeyle, yazar yazdıklarından ve yarattığı karakterlerden sorumlu olmamalıdır. Onların hesabını vermek durumunda olmamalıdır. Bu açıdan da yazarın bir tür ‘tepki vermeme, yanıtlamama, karşılık vermeme’ gibi bir hakkı vardır. Bir yazara “Neden bunu yazdın?” diye sorulduğu zaman, yazarın bu soru karşısında tepkisiz kalma hakkı olduğunu söyler Derrida. ‘Şu karakter neden böyle yaptı?’ sorusundan muaftır yazar; yarattığı karakterlerden sorumlu değildir. Anna Karenina’yı demiryolu raylarına Tolstoy’un ittiğini söylemek mümkün müdür? Veya Raskolnikov’a cinayet işleten Dostoyevski midir? Böyle sormaya devam ettikçe tüm cinayet romanı yazarlarından şüphe etmeye başlayabiliriz mesela… Ve en başa dönmüş oluruz: Edgar Allan Poe, vahşi cinayetler planlayan, akıl almaz işkence yöntemleri geliştiren sadist bir cani midir? İşte bu sorgulamanın önünü kesebilmek maksadıyla Derrida yazara tanınan bir tür yanıt vermeme hakkından söz eder.
Kısaca toparlarsak: Edebiyatın her şeyi söyleme hakkının yanında, buna kopmaz bir biçimde bağlı olarak, bir de ‘karşılık vermeme’ hakkı vardır. Ancak bu sayede edebiyat istediği her şeyi söyleyebilir, üstelik kimseden (kendisinden bile) sorumlu olmadan. Edebiyatın ve demokrasinin temel ilkesi budur. Derrida’ya göre bir yazarı yazdığından, söylediğinden sorumlu tutmak, “o karakter neden böyle davrandı, bize açıkla” demek totaliterce bir davranıştır. Ne Bram Stroker Kont Drakula’dan, ne Shakespeare Iago’dan, ne Sir Arthur Conan Doyle Profesör Moriarty’den, ne Graham Greene Pinkie Brown’dan sorumludur… Bir edebiyat yazarını yarattığı karakterler, resmettiği dünya ve seçtiği sözcükler yüzünden yargılamak, Derrida’nın da dediği gibi, bizzat demokrasiyi de yargılamaktır. Bir edebiyatçının eserini üretirken kendi kendisini sansürlediği her an, demokrasinin de yaralandığı andır…
Elis Simson – Şalom (24 mayıs 2012)
« Oscar Wilde’ın yaşamı sinemaya uyarlanıyorOrhan Kemal’in ‘Murtaza’sı Suriye’de »