Mezopotamya Uygarlıklarında Hukuk Sistemi | Onedir.net
admin 30 Mart 2019 Okuma süresi: 4dk, 7sn
Günümüz kaynaklarıyla ilk hukuk sistemi temellerinin ne zaman atıldığına dair kesin bir kanıt bulunmamaktadır. Ancak hukuk kavramının ilk adımlarının yazının icadıyla atıldığı kabul edilir. Bu yüzden ilk hukuki girişimlerin de Mezopotamya’da ortaya çıktığı varsayılır.
Hukuk kurallarının nitelikleri modern hukuk sisteminde soyut olma, genel olma, kişilik dışı olma, sürekli olma ve yaptırıma dayalı olma gibi faktörleri içermektedir. Hukuk kurallarına yüklenen bu faktörler, demokratik bir şekilde yönetilen devlet modellerinde geçerlidir. Ayrıca hukuk sisteminin varlığından söz edebilmek için siyasal bir topluluğun olması gerekmektedir. Bununla beraber var olan topluluğa birtakım yaptırımlar aracılığıyla kurallar konulması önemlidir.
Çivi yazısından daha önceki döneme ait olan ‘Gılgamış Destanı’ incelendiğinde yaşlılar meclisi adı verilen bir kavramın Sümerlerden önce siyasal bir topluluğun var olduğunu göstermiştir. Buna ek olarak mitolojiden tarihe geçiş süreci olan milattan önce 3000’li yıllarda borçlanma işlemlerini içerek hukuki süreçler de bu kapsamda önemlidir. Ortaya çıkan vesikalarda, toplu bir yasanın varlığından haberdar olunamayacak bir dönemde yazılı hukuk kurallarının olması, bir hukuk sisteminin oluşmasına işaret etmektedir.
Mezopotamya yasalarından sonra Hitit yasalarını kapsamış olan genel bir yasama usulü söz konusudur. Söz konusu olan bu yasaların ilk örneği olarak, milattan önce 24. yüzyılda Kral Urukagina tarafından hazırlanan yasal düzenlemeler gösterilebilir. Arkeolojik çalışmalar, kapsamlı bir hukuk sisteminin var olduğunu ortaya çıkarmamış olsa bile, ilgili dönemlerde hukuk fikrinin olduğuna kanısını güçlendirmiştir. Genelde toplumsal yaşamı düzenleyen bu kurallar daha çok vergi hukuku kapsamında değerlendirilmiştir. Kral Urukagina’nın hazırladığı yasalar kil tabletlere aktarıldığı zaman, ‘vergi tahsildarlarının, tefecilerin elinden kurtarabilen, kurtaran’ ifadesi ortaya çıkmıştır. Bu hüküm vergi reformuna işaret etmekle beraber mal kavramına karşı işlenen suçlar için genel bir düzenlenin var olduğunu göstermektedir.
Arkeolojik kazılarda milattan önce 2100’lü yıllara ait olduğu düşünülen Urnammu yasaları da bir yasa formu taşımaktadır. İlgili metnin incelenemez hale gelmesi nedeniyle tamamına erişilememiştir. Ancak ulaşılabilen 22 maddelik bölümü, yasanın oldukça kapsamlı olduğunu ortaya çıkarmıştır. Yasada asker kaçaklığı, büyücülük ve insan yaralama ile ilgili hükümler bulunmaktadır. Urnammu ve Urukagina yasaları sistematik olarak Sümerleri takip etmiş ve diğer Mezopotamya kavimleri tarafından korunmuştur. Çünkü yasama faaliyetlerine yönelik olarak yapılan bu tür çalışmalar daha sonra Sami kavimlerinin kendi yasalarını oluşturmasını sağlamıştır.
Bu yazımızı da okuyabilirsiniz: Mezopotamya Uygarlıkları Hangileridir?
Kronolojik yapısı nedeniyle bilim adamlarının çoğu, uzun yıllar boyunca Hammurabi yasalarını ilk yazılı yasa örneği olarak kabul etmiştir. Ancak günümüze kadar ulaşabilen bazı buluntular, Samilerden önce bölgede yaşamış olan birtakım toplumlar işaret etmektedir. Mezopotamya tarihinden önce üstün bir kültür oluşturmuş toplumların daha sonra Sümerler ve Hammurabi yasalarının temelini oluşturduğu belirtilmektedir. Daha çok Lipit-İştar yasalarının Sümer diliyle kaleme alınması, Mezopotamya’da daha çok Sümerlerin etkisinin olduğunu göstermiştir.
İlgili yasalar toplam 2000 yıllık süreçte ciddi bir değişikliğe uğramamıştır. Bununla beraber Babil Krallığı’na kadar ulaşmış ve Hammurabi yasalarıyla beraber yeni hukuki yaptırımlar başlamıştır. Milattan önce 1750 ile 1700 yılları arasında Mezopotamya’da hüküm sürmüş olan Babil Kralı Hammurabi, kendinden önceki kanunları çok daha detaylı hale getirmiş ve yeni reformlar yapmıştır. Bu sayede günümüzden binlerce yıl önce sistemli ve kapsamlı olan ilk metin olarak kabul edilmiş olan Hammurabi yasaları hem yönetim biçimlerini hem de yaşam koşullarının izlerini taşımaktadır. Ayrıca Sümer kültüründen de izler taşıyan bu yasalar, hukuki anlamda yasa formuna sahiptir.
Hammurabi kurallarının dikkat çeken en önemli özelliği, hukuki yaptırımlarda şiddet unsurunun kullanılmasıdır. Yasanın metinleri, kendinden önceki yasalardan önemli başlıklar alarak mülkiyet, vergiler, veraset ve evlenme gibi konularla ilgilenmiştir. Ayrıca suçlar, ceza hukuku ve suçlara karşı uygulanan sert yaptırımlardan bahsedilmiştir. Bu yasalar nedeniyle Mezopotamya’da binlerce yıl toplumların yaşam tarzını etkileyecek olan şiddetin de temelleri atılmıştır.
Bir önceki yazımız olan Mezopotamya Uygarlıklarının Yaşam Şekli Nasıldır? başlıklı makalemizde mezopotamya hakkında bilgiler verilmektedir.