Metin Bobaroğlu ndan Kültür ve Uygarlık Üzerine... Derleyen: Nurgül Demirdöven
Download "Metin Bobaroğlu ndan Kültür ve Uygarlık Üzerine... Derleyen: Nurgül Demirdöven"
1 Söz ola... Türkiye Cumhuriyeti nin temeli kültürdür. Kültür, okumak, anlamak, görebilmek, görebildiğinden anlam çıkarmak, düşünmek, zekâyı eğitmektir. Anadolu Aydınlanma Vakfı Sosyal ve Kültürel Bülteni Sayı 32 Ocak 2013 Ücretsizdir M. K. Atatürk Metin Bobaroğlu ndan Kültür ve Uygarlık Üzerine... Derleyen: Nurgül Demirdöven Vakfımızın döneminin Uygarlıklar Arasında İnsan başlıklı çalışma konusu kapsamında konuşmalarına devam etmekte olan sevgili Metin Bobaroğlu, çalışmalarımızın en başında dikkatimizi Kültür ve Uygarlık kavramlarının birbirinden ayırt edilmesinin önemine çekti. Somut olan ayırt edilmiş olandır ve Kavram sınırları belli olandır. Eğer bilincimiz ayırt etmeye gitmemişse henüz bu gereksinimi duymamış demektir, diyerek bu iki kavramı ayırt etmenin onları birbirinden koparmak, iki ayrı olgu gibi tanıtmak olmadığını vurguladı. Aşağıdaki derlemede Metin Bobaroğlu nun Kültür ve Uygarlık kavramları arasındaki ayrımlarından alıntılar bulabilirsiniz. Kültür, Aristoteles in tanımladığı gibi, bilgilerimizin alışkanlıklara dönüşmesi demektir. Bu alışkanlıklarımız artık bilinçli değildirler, bilinçdışı bellekte dururlar. Doğa olayları, ebeveyn davranışları gibi toplumsal görünüşlerle karşılaştığımızda, bilinçli olarak tasarlanmış, zihinsel, hesaba katılmış bir değerlendirme sonucunda yapıp etmelerimiz değil, uyarılara reflektif, gayri ihtiyari, irade dışı cevaplar bizden davranır. Bu, kültürün dışavurumudur. Kültür, alışkanlıklarımıza sinmiş ve alışkanlıkların algısal aktarımıyla nesilden nesile geçen olgulardır. Uygarlık ise tamamen bilinçli; kendi projelerimiz, planlarımız ve rızamızın olduğu şuurlu bir yapılanma anlamına gelir. İnsan içine doğduğu kültürü farkına varmadan giyinir; farkına vararak giyindiği ise uygarlığa aittir. Çocuklukta gelenek ve görenekler farkındalıksız bir biçimde alışkanlıklarımıza katılır. Bir toplumun kültür kalıpları özdeksel olmayıp eşyalar, insanlar, davranışlar ya da heyecanlardan oluşmuş değildir. Kültür bunların örgütlenmesidir; ama bu örgütlenme bilince ait bir örgütlenme olduğunda, bilinçli kılındığında, artık ona kültür değil kültür bilimi diyebiliriz. Kültür bilimi, insanoğlunun sahip olduğu, işlediği, hayatına kattığı maddi-manevi her ne varsa, onların arkatasarda bilincin arkasında gizli örgütlenmesinin farkına varılmasıdır. Alışkanlıklar değil yöntemler söz konusu olduğunda uygarlık vardır. Uygarlık yöntem üzerine kuruludur, kültür ise alışkanlık. Bilinçli davranışlarımız genellikle yöntemli olanlardır. Günlük yaşamımız içinde yöntemli bir iş yapıyorsak o bilinçlidir. Onun dışındaki bütün yapıp etmelerimiz neredeyse alışkanlıkların içinde hallolur. Bilinçli davranışlar insanı yorar, zihinsel yorgunluk yapar; yöntemli çalışanlar çok yorulurlar. Köylülerde kültür ağırlıklı bir yaşam vardır; kentlilerde ise uygarlık ağırlıklı, daha çok yöntemli düşünmeye yönelik, bilinçli bir yaşam vardır. Köylü dingindir, kentli ise sürekli savunmadadır. Bilinç tehlike karşısında lazımdır ve tehlike yoksa bilince ihtiyaç yoktur. O halde uygarlık, Freud un dediği gibi, huzursuzluk yaratan bir olgudur. Kentin altyapısı pazardır ve kentte pazar yeri kalıcıdır. Burada yapılan alışveriş maddi takaslar aynı zamanda farklı alışkanlıkların, duyguların, inançların da takas edilmesine, tanışmasına, paylaşılmasına, değerlendirilmesine olanak tanır. Orada insanların kültürlerinin de birbirleriyle olan ilişkisinde birtakım değerler paylaşılır. Kent bir örgütlenme biçimidir, ama sadece bilinç, akıl, rasyonun egemenliği değildir pazar yeri ile başlayan. Orayı hukuksal düzenleme ile kurallar altına almaya çalışan insan aynı zamanda da birbiriyle ilişkiye girer. Eşyalar aracılığıyla değil, doğrudan doğruya birbiriyle ilişkiye girer ve işte o zaman ortaya kendini bakıma alan insan çıkar. Bakım burada kültür anlamındadır; kültürlü insan bakımlı insandır. O kadar ki estetik kaygı taşıyarak üretir ve giyinir. Bu, giderek uygarlığın kültürü dönüştürmesidir. Uygarlık yani kentlilik kültürü rafine eder, onu işler. Kültür insan-doğa ilişkisinden doğar, uygarlık ise insan-insan ilişkisinden. İnsanlaştırılmış doğa kültür demektir. Doğayı işlemek insan ilişkisinden 1 doğar; doğayı dönüştürmek için iş bölümü ve iş birliği toplumsallığı yaratır. Uygarlığın kökü insan ilişkilerinden yani ihtiyaçtan doğar; insani gereksinimler bize doğayı işletir ve onu dönüştürürüz, insani ilişkilere sokarız. O zaman, pazar yeri kurulmadan önce aslında pazar yerinin modeli kurulmuştur: insan ilişkilerindeki iş bölümü ve iş birliği pazar yerinin ta kendisidir. Onun örgütlü büyük toplulukları bir araya toplayan biçimi de kenttir. Kültürden uygarlığa geçiş bir farkındalık olgusudur. Farklı kültürler, farklı alışkanlıklar kendi benliklerinin farkına ancak karşılaştıklarında varırlar. Başka bir kültürle karşılaşmadan kültürümüzün farkına varamayız. Kültür baskıları, kültür şokları travma yaratabilir ve bilinçdışı hareketler ortaya çıkartabilir. İnsan şuurdan, uygarlıktan gerileme (regresyon) yaşadığı zaman kültürün içine gider. Ancak kültür çok masum bir şey değildir; kültürün örgütlenme süreçleri özellikle tarih öncesi dönemlerden geldiği için çok vahşi içselleştirmeler oluşmuştur. İdeolojik bir tasarımınız, bir projeniz varsa ilk gerileme inancadır. İnançlarımız sarsıldığında, kuşku doğduğunda, onlara artık güven duyamadığımızda sığındığımız yer ise etimiz (flesh) yani ırktır. İnançlarımız bizim hayallerimizdeki gibi çıkmayınca, sarsıntıya uğrayınca geriye mevzileniriz. Pazar yerindeki karşılaşmalar çatışma ve uzlaşmayı da beraberinde getirir. İnsanlar dayanak istedikleri, kendileri için fedakârlık istedikleri zaman bunu kimden isteyebiliyorlarsa uygarlık o düzeyde kurulmuştur. Kültürde bir arada yaşamanın tözü töredir, uygarlıkta ise hukuktur. Kent yaşamı kurulurken birtakım kurallar konulmuştur ve bu kurallara uyulması istenmiştir. Kente göç ederek ister iş ister yerleşmek için gelen kişi artık Benim törem böyledir, ben o töremi burada sürdürürüm demek gibi bir lükse sahip değildir. O kentin hukukuna, kurallarına boyun eğmek zorunda bırakılmıştır ve bu da bir baskı unsuru olmuştur. Kültürden uygarlığa geçiş rahatlıktan, konfordan baskıya ve huzursuzluğa geçiş gibidir; Freud bunu böyle okur. (devamı 3. sayfada)
2 BAŞ YAZI Süzülerek Gelen Taş... Hacerü l Esved mi? Bir göze benzer, Âdem ü Havva mı? Hep bize benzer... İsmail Emre, Doğuşlar 2, No: 750 Bana anlatılana sadık kalarak, sadece duyduklarımı aktarmaya çalışacağım. Sevdiğim dostumun Kâbe yi ziyaretinde, ufak bir çocuğun dedesine sorduğu soruya cevaben, ihtiyarın anlattığı bir efsane ile ilgili, başka hiçbir yerde rastlayamadığım tuhaf bir öykü. Elinden tuttuğu torunu işaret parmağı ile Hacerü l Esved i gösterip onun ne olduğunu sormuş. Dedesi ise bu soru üzerine, yüzünü Kâbe nin bulunduğu yöne döndürerek, hiç acelesi olmayan mutmain bir edayla anlatmaya koyulmuş: Bu taş diyerek başlamış cümlesine, Buraya bütün bir tarihin üzerinden süzülerek geldi. Ufaklık ise sadece dinlemiş. İhtiyar, bu taşın Âdem le aynı topraktan olduğunu söylemiş. Kadının, içinden sökülüp alındığı günde, bir süreliğine de olsa cansız bedeninin üzerine yatırıldığı musalla taşı olduğunu iddia etmiş. Dediğine göre, cennetin kapıları bir daha asla açılmamak üzere kapandığında, Âdem ile cennetin ara yerindeki berzaha hüküm lahdi olarak dikilmiş olan yine bu taşmış. Dostumun anlattığı, benim de aklımda kaldığı kadarıyla şöyle devam etmiş ihtiyar hacı: Bu kara taş, Kabil in çantasında, onunla birlikte gezmiş bütün sürgünü boyunca. Kabil ne topladıysa, onun yanında saklamış bir ömür. Yine de özgür olmak istemiş, kaskatı bir taş olmak yerine yumuşamak istemiş, okşayan insan eli gibi, zarif, merhametli... Rahmetle anılmak istemiş. Bu yüzden babasının putlarını hiçe sayan cesur yürekli İbrahim karşısında doğasına küsmüş. Kendisi olmaktan nefret etmiş. Kendilik bu ise isyanım Rabbime ulaşsın, çünkü ben bu aşağılık ben olmaktan bıktım, diyerek hayıflanmış uzun bir müddet. Kimsenin bilmediği bir sırdır bu! Hz. İbrahim in kırdığı onca put içinde darbe almadan yere yığılan zavallı taş meğer o imiş. Çocuğun dinlediğini görünce ihtiyar öyküsünü sürdürmüş: Oysa Hz. İbrahim den evvel henüz bütün dünyanın dili bir ve sözü bir iken, Allah ı bilmeyi arzulayan biçare Âdemoğlu, kendinden ayrı bildiği Rabbin cemaline karşı dikerken Babil in kefaret kulelerini, taş yerine kerpiçleri olan günahkâr kavmin yüz çevirdiği o günde kendisinden, o da yüz çevirmişti bütün insanlardan. İzzet Erş ettiği buzağının ayıbı gibi ne de Allah ın parmakları ile yazdığı emir levhaları kadar bilinmedi insanoğlu indinde. Hz. Davud un eliyle dev Golyat ı yere serdiğinde razı oldu yeniden Allah ın takdirinden. Kendinden kendine, Demek ki, dedi, Rab ümidini kesmemiş benden. Hz. Süleyman da mabedin sütunları oldu, Şimşon da yıkıldı yerlere. İnsan nerede yükseldiyse yücelere, mukaddes ayaklarının altında oldu ve nerede söndüyse, son nefesiyle dikildi başı dibine. Destanlar yazıldı, ağıtlar okundu huzurunda. Belki sadece Hz. İsa durdu dimdik beşeriyetin zaafları karşısında. Ve haykırdı kendisi için yazılmış olanı, her şeyi bilmekle meşhur, kendini bilmekten gafil meclis huzurunda: Yapıcıların reddettikleri taş, köşenin başı oldu. Köşenin başı olan İsa, köşe taşı olarak bilindi müminler indinde, ateşli ve lütufkâr icabetleriyle. Ve yuvarlandı taş. Ebetler ebedince yuvarlandı ve hep yuvarlandı... Çölde İsmail in üzerine el basarak ant ettiği o taş, o mukaddes baş, Hacer, Yusuf, Hallaç ve nicesinin kara gözleriyle nazar edildi Hazreti Peygamberin gözüne. O da hürmetle aldı zeytuni mukaddesatı ve layık olduğu yere, Kâbe nin köşesine yerleştirdi, Rûhullah İsa nın bizzat vasiyeti olduğu üzere. Ve kara taş orada, yani tam burada huzur buldu ve sakin oldu. Söylediğine göre ihtiyarın anlattığı öykünün sona ermesiyle (dostumun yalancısıyım), Kâbe nin etrafındaki her şey bir anda yok oluvermiş. Sadece Kâbe nin kara örtüsü ve önünde ihramlara bürünmüş bir kadın. Gözleri kapkara... Bu öyküyü dinledikten sonra merakla daha sonra ne olduğunu sordum. O da dedenin dizleri üzerine çökerek torunu ile aynı hizaya gelinceye kadar eğildiğini, gözlerine bakarak ve ince bir tebessümle şöyle dediğini söyledi: Hacerü l Esved, Hacer anamızın iki gözü gibidir. Orada bir taş olduğuna aldanma. En büyük sır buradadır aslında! İki gözün bir görmesinde Daha sonra doğrulup yüzünü Kâbe ye dönerek: Ya da kim bilir belki her şey bir tesadüften ibarettir. Bu kara taş da öylesine bir gök taşı, bir meteordur belki de. Bu sözler de bir masaldan ibarettir, eskilerin anlattığı türden bir efsanedir sadece... HAKİKATTEN DAMLALAR Alıntılayan: İzzet Erş Kâbe deki Kara Taş Hz. Ömer bir gün Hacerü l Esved i öptükten sonra şöyle dedi: Bilirim ki sen sıradan bir taşsın. Kimseye ne zarar verebilirsin ne de bir menfaatin dokunur. Eğer Allah ın resulünün sana hürmet ettiğini görmeseydim, yemin olsun sana asla itibar etmezdim. Bu sözlerden sonra ağlayarak figan ederken arkasına dönüp baktığında Hz. Ali nin orada olduğunu gördü. Ali ye hitaben: Ey Ebel Hasan! İşte burada gözyaşı dökülür ve dualar kabul olunur, dedi. Ali de Ömer e şu cevabı verdi: Ey müminlerin emiri! Hacerü l Esved in kimseye ne zarar ne de menfaat verebileceğini söyledin. Hâlbuki Hacerü l Esved zarar da verir, menfaat de sağlar. Ömer bunun nasıl olabileceğini sordu. Ali şöyle yanıtladı: Allah-u Teâlâ, Âdem in zürriyetini bir araya getirip onlardan söz aldığı günde, onların vermiş oldukları söz ile ahitleştiler ve Allah o ahdi bu taşın içine gizledi. Binâenaleyh bu taş, sözüne sâdık kalıp ahdine vefa gösteren müminler için lehte, kâfirler için de aleyhte şehadet eder... İhyâ-u Ulûmi d Dîn Cilt 1, sayfa 627 Bu yüzden hiç titrememişti içi Hz. İshak ın boynu üzerine yatırıldığında. Yine bu nedenle soğukluğunun ürpertisini, acımasız bir kalbin katılığı gibi vermişti masum vücuduna. Eğer Rabbin lütfu yetişmeseydi, kim bilir belki günahsız kanı ebediyen üzerinde olacaktı. Ne yaman bir çelişkidir hey hat! Nasıl bir kaderdir ki oğlu Hz. Yakup bin İshak da aynı taşın üzerine başını yatırdı bir zaman. Ancak bu sefer semanın bütün katları açıldı acz ile inleyen nefsine. Ve arşın bütün âlâ meleklerini inmekte ve çıkmakta gördü. Ve sabah olup uyandığında kaldırıp kafasının altından mübareği, dikti başucundaki toprağa. İki kolunu kaldırıp göklerin krallığına, Bu taş dedi, Yeminim olsun ki Rab ile aramda şahittir. Ve bugün dahi hâlâ taşın şahadeti sürmekte... Hz. Yuşa işte bu taşı alıp Rabbin makdisi yanında olan meşe ağacı altındaki bir yere dikti. Allah ın şeriat kitabına yazmayı bitirdikten hemen sonra ayağa kalktı ve kavmine dönerek Efendisinin kulu Hz. Yakup gibi yüksek sesle bağırdı: İşte, bu taş bugün bize şahit olacaktır; çünkü Rabbin bize söylediği bütün sözleri işitti ve Allah ınızı inkâr etmeyesiniz diye size karşı şahit olacaktır! Öfkeyle kaldırıp asasını vurduğunda üzerine, ilk kez o zaman incindi, ilk kez o zaman acıdı canı. Musa nın bilmediğini de bildi ki öfke ile kalkan o asa, kendisine değil ama Rabbin iradesine karşı bir kibir taşmasıydı. Görenler su diyerek içseler de içinden fışkıran ırmakları, aslında acıdığından Allah kulu Hz. Musa ya, döktüğü gözyaşlarıydı. O vakit Rab celali ile Musa ya nazar eyledi... Hz. Harun için göğsünde gururla taşıdığı levhanın süsleri, kefaret takdimesi için yonttuğu mezbah, oğullarının adını kazıdığı Urim ile Tumim oldu bir vakit (Ki o taşlar bugün hâlâ Hz. Süleyman ın yanındadırlar ve iyi ile kötünün fevkinde rehberlik etmekteler). Yine de ne gafleti ile inşa Bizden Haberler Selin Erş Vakıf katılımcılarımızdan Sevgili Ekrem Ülkü, Kadıköy Belediyesi nin 6. Kitap Günleri çerçevesinde, Ulusların Babası Hz İbrahim adlı ikinci kitabı için, 15 Aralık 2012 Cumartesi günü Caddebostan Kültür Merkezi Yeni İnsan Yayınevi standında imza günü düzenledi. Kendisini yeni kitabı vesilesiyle tebrik ediyoruz. Gitarın Genç Dâhisi dostumuz sevgili Celil Refik Kaya nın internet sitesi www. celilrefikkaya.com yayına başladı. Çalışmalarını merakla takip ettiğimiz genç sanatçı hakkında her türlü bilgiye bu siteden ulaşabilirsiniz. Sevgili dostumuz Hulusi Akkanat a geçirdiği rahatsızlıktan dolayı geçmiş olsun dileklerimizi gönderiyoruz. Vakfımızın aktif katılımcılarından Doç. Dr. Haluk Berkmen, 15 Aralık 2012 de Göztepe Özgürlük Parkı 2 içindeki Feneryolu Gönüllüler Evi nde Klasik Düşünceden Modern Düşünceye II başlıklı bir konferans verdi. Maltepe Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü nde görev yapan Prof. Dr. Betül Çotuksöken 22 Ocak 2013 Salı günkü Vakıf toplantımızın konuğu olacak. Sayın Çotuksöken, 1972 yılında Lucretius un De Rerum Natura sında Evrenin Ana İlkesi Sorunu isimli teziyle İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü nü bitirdi yılında Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı nda Araştırma Görevlisi olarak göreve başladı te Petrus Abelardus un Ahlak Anlayışı başlıklı teziyle doktor unvanını aldı de Yardımcı Doçent, 1988 de Doçent, 1996 da Profesör oldu. Aynı yıl Sistematik Felsefe ve Mantık Anabilim Dalı Başkanlığı görevine başladı yılında emekliye ayrıldı. Doğumlar, vefatlar, evlilikler, başarılar, etkinlikler, açılan sergiler ve vakıf üyelerimizle ilgili diğer her konuda bizi lütfen haberdar edin.
3 (1. sayfanın devamı) Kentin ritüelik dönüştürücü gücü vardır, ancak kent nüfusundaki nicel çoğalma kentin ritüelik dönüştürücü gücünü kırar. Ritüeller sadece mabetlerde yapılmaz; hatta mabetler kent modellidir. Kent kurgularında merkeze bir ilke alınır ve onun çevresinde örgütlenmeler olur. Pazarın merkeze alınması mutlak değildir, daha sonra bu pazar yerinin kültürün içinde rafine edilirken geçirdiği boyutlar değişmeye başlar. Pazar yerindeki alışkanlıklar, insanların birbirlerine güvenme noktasında ele alındığında ortaya inanç çıkar. Pazar yerindeki alışverişler akıl işidir, ama güvence sağlamak inanç işidir. Güvenceyi artırmak için bu kez ahlâk devreye girer. Pazar yeri etrafındaki yerleşik ahlâk töreyi oluşturur; bu nedenle töre, uygarlığın üzerine inşa edilebileceği bir vaat edilmiş ülkedir (promised land) ama toprak değildir. Töremiz bizi dünyanın neresinde olursak olalım birlik altında tutar ve bu töre, o ahlâki ilişkiler, o pazara katılan, o alışverişe giren insanları dönüştürür. Bu dönüştürme ritüelik bir güçtür; ahlâkın kabul edilmesi ile ilgilidir, inisiyatiktir. O zaman ilkeler, kavramlar bu ahlâk çerçevesinde oluşur. Eğer güçlü, törel bir bağla merkez oluşmuşsa, o merkez gireni dönüştürür. Eğer uzlaşımsal bir bağla merkez oluşmuşsa, giren orada dönüşmez ama yerini bulur. Kozmopolit kentlerde göçler dönüştürücü değil yerini buldurucu, bir anlamda gettolaştırıcıdır. Kozmopolit kent çok uluslu bir ortamdır, oraya giden herkes kendine güvenilir bir yer bulur. Kültür zanaatla özdeşleşir, uygarlık sanatla. Kültürün sanatı olmaz, kültürün zanaatı vardır ve zanaat de incele incele nitelik değiştirerek sanat olur. Zanaatta töz dışarıdadır, o dıştaki tözü işleriz. Sanatta töz tinseldir, ona dışarıdan malzeme giydiririz. Dolayısıyla, uygarlık bu anlamıyla tinsel bir olgudur; zanaatla hiç örtüşmez. Zanaat sanatı yani tini görünür kılmanın aracıdır. Bir düşünceniz varsa bu düşünceyi duyuların önüne koymak için zanaatı kullanırsınız, ama zanaat sizi sanata götürmez. Kültür zanaatla inceltilmez, sanatla işlenerek uygarlığa katılır. Zanaat onun sadece teknik araçlarıdır, yönteminin araçlarıdır. Kültür yaşanır. Alışkanlıklara sinmiştir demek yaşanır demektir. Kültür yaşanır, uygarlık öğrenilir. Uygarlıkta öğrenme ve öğretme vardır. Uygarlığa ait öğrenilen bir değer yaşama aktarıldığında kültür haline gelir. İnsan kültüre maruz kalır ama kültürü üretir de. Kültür üretmeden varlık söz konusu değildir. Herkes kültürlüdür ve hiçbir zaman bir kültür bir diğer kültürden üstündür denemez; çünkü kültür değeri yaşama geçirme sanatıdır. Kültürde aşiretler, soylar, etnik aidiyetler, bir müddet sonra inançlar vardır. Kimlerdensiniz? Kültürün sorusu budur. Uygarlıkta ise aidiyetler değil birey söz konusudur. Kimsiniz? Uygarlığın sorusu budur. Birey, aidiyetleri ile değil eylemleri ile tanımlı olan kişidir. O zaman uygarlık bireye vurgu yapar, kültür topluma. Kültür çoğu zaman usdışıdır. Uygarlık asla usdışı olamaz. Uygarlık doğrudan doğruya usun edimlerinin sistematiğidir. Uygarlık ustur; insan usu uygarlıktır. Uygarlığın tözü akıldır ve aklın ürünü olan hukuktur. Hukuk evrensel akıldır. Şimdiki küreselleşme sürecinde kültür ulusaldır, uygarlık uluslararasıdır. Ulus devletlerden sonraki yeni yapılanmalar ussal bir uygarlık projesidir. Tekrar kültürel bir şemsiyenin, bir inanç şemsiyesinin altına girme çabası değildir. Kültürde ritim olarak zaman kavramı, yani ritmik bir zaman olduğu için kültürde güven vardır. Onun zamanı ritmiktir; güvence vardır. Döngüsel zamandır, kendi üzerine döner. Ama uygarlıkta zaman rasyoneldir ve lineerdir, doğrusaldır. Ritmik değildir, kendi üzerine dönmez. Rasyonel zaman, üretim birimleri ve ilişkileri zamanıdır; sanayi ile ortaya çıkmıştır. Sanayiyi kaldırırsanız rasyonel zaman diye bir zaman olamaz. Toprak işlerken rasyonel zaman olmaz; orada ritmik, döngüsel zaman vardır. Kültür ile uygarlık arasında insan tanımını her türlü kavram üzerinden yeniden inşa etmek zorundayız. İnsanı zaman kavramı ile tanımlarsak, felsefi olarak değil ama antropolojik olarak şunu diyebiliriz: İnsan mekândan zamana geçiştir. Mekândan zamana geçen aynı zamanda kültürden uygarlığa geçen demektir. Mekândan zamana geçiş, kültürden uygarlığa geçiş, beşeriyetten insanlığa geçiştir. Töreyle belirlenmiş olana beşer, hukukla belirlenmiş olana insan diyoruz. İnsanın uygarlıkla ilişkisi bu bakımdan her zaman gerilimlidir. TEKNOLOJİ 2012 nin En Önemli Buluşları Amerikan bilim dergisi Science Higgs Bozonu nun keşfini yılın en önemli gelişmesi olarak değerlendirdi. Maddenin tutkalı olarak tanımlanan Higgs parçacığı, İsviçre deki Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi nde (CERN) yapılan deneyler sonucunda bulunmuştu. Higgs parçacığının keşfi, evrendeki bütün madde ve cisimlerin işleyişini anlama yolunda önemli bir adım olarak görülüyor nin en önemli bilimsel olayları listesinde ikinci sırayı, Ağustos ayından beri Mars gezegenini araştıran, Amerikan Uzay Araştırma Kurumu na (NASA) ait Curiosity keşif aracı aldı. Science editörlerinin gerekçesinde, Test etme imkânı olmamasına rağmen aracı güvenli şekilde ve planlanan noktaya indirmeyi başaran yeni iniş teknolojisine dikkat çekildi. Sibirya da bulunan Denisova insanının genom diziliminin tamamlanması, 2012 nin bir başka önemli bilimsel çıkışı olarak değerlendirildi. Denisova nın Neandartal insanıyla akrabalığı bulunuyor. Alman uzmanlar bir parmak kemiğindeki verilerden yola çıkarak 80 bin yıl önce yaşamış bu insan türünün cinsiyetini, saç ve göz rengini belirlemeyi başardı. Denisova insanına ilişkin araştırma dışında genetik bilimi alanında iki keşif daha 2012 nin en önemli bilimsel olayı listesine girmeyi başardı. İnsanda belli genleri devredışı bırakmaya ya da değiştirmeye imkân veren ve kısaca Talen olarak anılan araç, önemli bir bilimsel çıkış olarak yorumlandı. Science ın değerlendirmesinde, Yeni teknoloji gen ve mutasyonların oynadıkları rolün belirlenmesini sağlayacak ifadesine yer verildi. Listeye genetik alanından girmeyi başaran üçüncü gelişme ise Encode projesi isimli araştırma oldu. İnsanın DNA diziliminin tamamının incelendiği araştırma, insan genomunun yüzde 80 inin belli bir işleve sahip olduğunu ortaya koydu. Düşünce gücüyle bir robot kolunun hareket etmesini sağlayan beyin-makine arayüzü, Science ın listesinde sıralanan bir başka icat. Teknolojinin, felçli hastalar için geliştirilen protezlerde yeni bir dönemi başlatması bekleniyor. Derleyen: Deniz Demirdöven Japon uzmanların kök hücre alanındaki bir çalışması da 2012 nin en önemli bilimsel çıkışlarından sayıldı. Japon araştırmacılar, deri hücrelerinden alınan kök hücrelerle ürettikleri yumurtalardan yeni nesil fareler elde etmeyi başarmıştı. Yeni teknoloji, çocuk sahibi olmak isteyen kısır çiftlere yeni olanaklar sunuyor. Çinli araştırmacıların nötrinolara ilişkin yeni bulguları da en önemli keşif ve icatlar arasında listelendi. Çinli uzmanlar atom altı parçacıklar olan nötrinoların, neredeyse ışık hızında hareket ederken değişebildiğini tespit etti. Lazer röntgen ve bilgisayarlarda veri işleme farklı bir boyut katan Qubit teknolojisi, 2012 nin en önemli bilimsel olayları listesinde yer alan diğer bir gelişme oldu. 3
4 AYIN KONUĞU: Turgut Özgüney Deniz Tipigil Soru: Ailenizin önceki nesilleri ve sizin için Fatih semtinin yerini ve önemini bilen biri olarak, Fatih le ilgili ailenizin ve sizin ilk çocukluk anılarınızla başlayalım mı röportajımıza?.. Turgut Özgüney: Ailem aslında Sultanahmetlidir. Dedem Hikmet bin Muhittin Efendi II. Abdülhamid döneminde gümrükte çalışıyormuş. Dedemin Sultanahmet te bir konağı varmış. Atına biner, ince altın çerçeveli gözlüklerini takar, işine öyle gidermiş. Cumhuriyet döneminde konağımızı yakmışlar. Dedem hükümete başvurarak konağın restore edilmesini istemiş. Ancak bu talebi reddedilmiş ve konak devlete geçmiş. Ben 1947 yılında Fatih te doğdum. İlkokula Fatih te başladım. Çocukluğumda Edirnekapı dan Beşiktaş a tramvay işlerdi. Macar Kardeşler Caddesi nin ortasında kocaman çınar ağaçları vardı. Sonraları o ağaçların hepsini kestiler ve tramvay seferleri iptal edildi. Bayram ziyaretlerinde bize gümüş 50 kuruşluk madeni paralar harçlık olarak verilirdi. Hiç unutmuyorum, bir bayram ziyareti sırasında 7 tane çil çil gümüş 50 kuruş vermişlerdi bana. Bayramlarda ziyaretçilere akide şekerleri ve lokum ikram edilirdi. Annem ve babam ayrılınca babam polis olduğu için Kanlıca ya tayin oldu. Annem Fatih te kaldı. Ben de o sıralarda Fatih le Kanlıca arasında gidip geliyordum. Biz 4 kardeştik. 12 yaşındayken dünyanın anlamını düşünmeye başladım. Bende bir anlam arayışı doğmuştu. En çok dikkatimi çeken ve bana anlamsız gelen şey de insanların nesnelere verdikleri isimlerdi. İnsanlar nesnelere neden isim veriyorlar? diyordum kendi kendime... İçimden gelen bir ses ise Sen hiçbir şeye karışma. Olanları sadece izle diyordu bana... Buna da bir anlam veremiyordum. Ekonomik sıkıntıda olduğumuz için, annem Cibali Tütün Fabrikası nda çalışıyordu. Ben de 14 yaşındayken yaz tatili sırasında aynı fabrikada çalışmaya başladım. Sonra babam polis olduğu için Kahramanmaraş a tayin olduk. İlkokulu Maraş ta bitirdim. Sonra ortaokulu Maraş ın kazası olan Elbistan da tamamladım. Ardından İstanbul a Fatih e annemin yanına geri döndüm. Soru: Sevgili Metin Bobaroğlu ile dostluğunuzun lise yıllarınıza dayandığını sizlerden daha önce dinlediğim güzel öykülerden biliyorum. Tam da bu noktada tanışmanızdan, birlikte kurduğunuz grupla yaptığınız çalışmalara ve performanslara, katıldığınız danslara kadar, o yıllarda yaşadıklarınızı özetle de olsa paylaşmanızı rica etsem. Turgut Özgüney: Metincim ile yaşlarında tanıştık. Pertevniyal Lisesi ne başlamıştım. Metin de Pertevniyal de okuyordu. Saçlarımız o devrin stiline göre çok uzundu. Fransız şarkıcısı Antuan gömlekleri giyerdik, renkli renkli, yakaları da çok uzundu. Pantolonlarımızın paçaları o kadar boldu ki biz dönmeden köşeyi, onlar dönerdi. Yani deyim yerindeyse Yakalar Karşıyaka, paçalar İspanyol paça... O zamanlar renkli ve çiçekli erkek gömlekleri giymek ayıptı. Hatta uzun saçlıları jandarmalar yolda yakalayıp saçlarını keserdi. Ayakkabılarımız ise o devrin en ünlü müzik grubu olan Beatles üyelerinin giydiği ayakkabılardı. Sokaklarda dans edip şarkı söylerdik. Muziplik olsun diye Fatih Millet Kütüphanesi önünde The Keriz Beatles Orkestrası nı da kurduk. Dört kişiydik. Orkestra elemanları ben, Metin, Suat ve Halim idi. Kütüphanenin önünde şarkı söylediğimiz için gelen geçenler bize deli gözüyle bakıyorlardı. Repertuarımızın en gözde parçası She loves you, yeah, yeah, yeah şarkısıydı. Metin o zamanlar çok zayıftı. Ben ona derdim ki: Aman Metincim. Fırtınalı havalarda beline bir tane parke taşı bağla, havalara uçma. O da gülerdi. Metin çok güzel dans ederdi. Ve Türkiye nin ilk kız orkestrasını kurdu. Bunlar Fatih Kız Lisesi nde okuyan kızlarla öğrencilerden oluşmaktaydı. Bu orkestrayı konserlere yollardı; yani bir tür menajerdi. 49 Dok adını verdiği bir dans türü icat etti. Bizler, kişi, Ataköy Deniz Kulübü nde bu dansı icra ederdik. Aynı zamanda disk-jokeylik de yapardı. O zamanlar grup dansları çok modaydı. Bir gün dans çalışması yapmak için Metinlerin, kütüphanenin tam karşısındaki ara sokakta bulunan üç katlı ahşap evlerine gittik. İkinci kattaki odada çalışma yaparken odanın ahşap tabanı çöktü. Biz de Ahmet Abi nin (Metin in Babası) gazabına uğramamak için çöken kısmı kilimle örterek evden son sürat kaçtık. Bu olaydan sonra Metin in akıbetini bilemiyorum. Soru: Geldik müzikal yolculuğunuza dair hazine sandığınızda sakladıklarınızı ortaya çıkaracağımız bölüme. Üniversitede iken, Basın, Yayın ve Halkla İlişkiler Fakültesi nde öğretim gördüğünüz yıllardan itibaren müzikle profesyonel olarak ilgilenmeye başladınız ve bu ilgi çok özel bir müzik kariyerine dönüştü. Ana dilinizin yanı sıra Fransızca, İspanyolca ve İngilizce dillerinde icra ettiğiniz şarkılar, solo olarak ve diğer sanatçılarla birlikte sahne aldığınız mekânlar, kulüpler, kısaca müzik yolculuğunuzu olabildiğince detaylı dinlemeyi diliyorum sizden... Turgut Özgüney: Müzik hayatıma Belçikalı şarkıcı Adamo nun Tombe la neige şarkısını söyleyerek başladım. O zamanlar Long Play ler vardı; taş plaklar yani. Şarkıyı birebir söylüyordum. Adamo yu çok iyi taklit ediyordum. Ama aynı zamanda çok utangaç ve mahcup bir çocuktum. Birisi bana bir şey söylediği zaman yüzüm kızarırdı. 4 O zamanlar, yani 1969 ile 1971 yılları arasında, Amerika dan gelen Nejat ve arkadaşları Mavi Işıklar Orkestrası yla beraber konserlere çıkmaya başladık. Daha sonraları orkestranın adı değişti. 3 Hürel oldu. Turgut Özgüney ve 3 Hürel olarak konserlere devam ettik. Cem Karaca ve Moğollar orkestrasıyla Anadolu turnelerine çıkmaya başladık. Ben, Feridun, Haldun ve Onur kardeşlerle birlikte Oğuzlar Orkestrası nı kurduk ve konserlere çıkmaya başladık. Solistleri bendim. Bu arada bizim orkestranın bateristi Haldun ile o zamanın Müzisyenler Sendikası Başkanı olan Şerif Yüzbaşıoğlu, beni Ataköy Çınar Otel de piyano eşliğinde dinledikten sonra, İlhan Abi ye telefon açtı. İlhan Abi o gece benim Kulüp 12 ye gelmemi isteyip o gece işe başlamamı söyledi. Ben de o gece Kulüp 12 ye giderek şova çıkmaya başladım. Böylece İlhan Feyman Caz Orkestrası nın solisti oldum. Fransızca şarkılar söylüyordum. Kulübe gelen turistler beni çok beğeniyorlardı. Sonraları Neco da orkestraya dahil oldu. O da İngilizce şarkılar söylemeye başladı. Neco, Tom Jones un şarkılarını söylüyordu. İlhan Abi trompet çalıyordu. Sahneye çıkmadan önce içki içerdi. Bana dedi ki: Turgut, sen içki içmiyor musun? Gece hayatında içki içmek şarttır. Kendine bir içki seç. Ben içki içmiyordum. O da Olsun, rahatlarsın. Daha iyi şarkı söylersin, dedi. Barı göstererek Bir tane içki seç, dedi. Ben de bara bakarak ne içeceğime karar vermek için içkilerin renklerine bakmaya başladım. Nane likörünün rengi hoşuma gittiği için Nane likörü içeceğim, dedim. Herkes bana kahkahalarla güldü. İlhan Abi tekrardan bana dedi ki: Oğlum, nane likörü içki mi? Doğru düzgün bir içki seç kendine. Ben de İlhan Abi, ne yapayım, rengi hoşuma gitti, ben onu içeceğim, dedim. O zaman barmene dönerek bir küçük nane likörü getirmesini söyledi. Ben de sırf içki içmiş olmak için nane likörünü içmeye başladım. Sonra İlhan Feyman Ankara Kızılay Meydanı yakınlarında Feyman Kulübü açtı. Benim de solist olarak Ankara ya gelmemi istedi. Ama ben İstanbul u bırakamayacağımı söyledim. Böylece İlhan Feyman Orkestrası Ankara ya gitti, ben de Kulüp 12 de şova çıkmaya devam ettim yılında Beyoğlu Mis Sokak ta bulunan Kulüp Reşat ta da şova çıkmaya başladım. Benimle birlikte İskender Doğan da şova çıkıyordu. İskender, 1976 yılında Kan ve Gül adlı şarkısıyla meşhur oldu. O yıllarda Irak Kralı, Ortaköy Şifa Yurdu nda tedavi görüyordu. Ortaköy Şifa Yurdu günümüzdeki Alarko Holding binasıdır. Kralın doktoru her Cuma gecesi eşiyle birlikte Kulüp 12 ye gelip beni dinliyorlar ve masalarına davet ederek bana şampanya açıyorlardı. Kralın doktoru ve eşi, o zamanlar çok meşhur olan Fransız şarkıcı Dario Moreno nun Hatırlar Hayal Oldu şarkısını güzel