Hunlar, M.Ö. III. yüzyılın son çeyreğinin başında güçlü bir devlete sahip olarak Çin için tehlikeli bir komşu haline geldiler. M.Ö. 214 yılında Çin Şeddinin tamamlanması bu hususla' ilgilidir; Türkler Çin şeddine Burkurka (Bukarka), Moğollar da Etkü (?) demekte idiler. Hunlar'ın siyasî hayatları halefleri olan devletlerinkine nisbetle uzun sayılabilir. Bu arada onlar mücadeleci ruhları ile Çinliler'in hafızalarında unutulmaz hatıralar bırakmışlar, Türk devletlerine bir çok gelenekler vermişler ve Aryan kavimlerinin Orta Asya'dan uzaklaşmalarında mühim bir âmil olmuşlardır.
M.Ö. 155'lerde Orhun bölgesindeki kuzey Hunlar'ı devletine Sien-pi'ler tarafından son verildi. Sien-pi'ler Moğol asıllı kabul edildiği gibi, V. yüzyılın başlarında kurulan Juan-juanlar, Mançurya sınırlarından Tarbagatay'a kadar uzanan toprakların sahibi idi'ler. Onların batı komşuları ise Heftalitlerdi. Heftalitler'in ülkeleri de Doğu Türkistan'daki Turfan-Karaşar yörelerinden başlayıp Horasan içlerine kadar gidiyordu. Heftalitler'in kavmî menşelerine gelince; ilim âlemine hakim olan görüş onların Moğol asıllı olduklarıdır'. Fakat sonra onların Ârî soyundan geldikleri ileri sürülmüştür. Bu durumda Heftaliter'in asıllarının yeniden esaslıca araştırılması, meselenin muhtemelen kesin bir şekilde halledilmesi ile sonuçlanabilir.
Çin kaynaklarına göre (Juan-juanlar'a tâbi kavimler arasında Türk (daha doğrusu Türük) adlı bir bodun da vardı. Bu bodun, yine aynı kaynaklara göre, Altay dağlarında yaşıyor ve efendileri Juan-juanlar için demirden âletler yapıyorlardı. Fakat Çin kaynaklarının bu haberi Gök Türkler'den ancak bir bölüğü için doğru olabilir.
İşte bu Türkler'in başbuğu Bumin 552 yılında Juan Juan yahut Ju-ju'lar'ın devletine son verdi. Bumin ne yazıkki aynı yılda hayata veda etti. Fakat Bumın sadece 572-580 arasında dikilmiş olan Bugut kitâbesinde değil, 180 yıl sonra torunu Bilge Kağan tarafından Türkler'e şan şeref veren en büyük hükümdar olarak da kendisinden söz edildi6. Hatta bu büyük hükümdar Uygur hükümdarı İl İtmiş Bilge Kağan'ın kitâbelerinden birinde dahi anıldı.
Fakat kardeşi İstemi ile (ölümü 575) oğlu Mukan (553-572) onu aratmayacak derecede kabiliyetli hükümdarlardı. Gerçekten Mukan 555 yılında doğuda Juan juanlar'ın varlığına tamamen sonverdiği gibi, İstemi de 563-567 yıllarında kuvvetli ve büyük Heftalit İmparator'luğuna son verdi. Bu iki hükümdarın başarıları üzerine Gök Türk devletinin hududları doğuda Hıngaan dağlarına, batıda Ceyhun ırmağı ile Hazar Denizine kadar uzanmıştır.
İmparatorluğun birbirine düşman iki devlete ayrılması Çin karşısında siyasî bakımdan zayıf düşürdü ve bu Doğu Gök Türk devletinin 630 yılında feci bir şekilde yıkılması ile sonuçlandı. Tutsak alınan kağan ve bodundan yüzbin kişi Çin'e götürüldü. Şanlı atalarının gururunu taşıyan Kie-li kağan bu tutsaklığa ancak 4 yıl dayanabildi. "Türk beylerine" gelince, onlar Tabgaç kağanının hizmetine girmişlerdir. Türkçe Unvanlarını atıp Çince unvanlar almışlardır. Halbuki bu "bölgeler" 630'da savaş esnasında Çin imparatorunu tek başına karşılarında görünce onu tutacakları yerde şaşkınlık ve korkudan atlarından inip imparatora yükünmüşlerdi. Böylece büyük bir zafer akıl almaz davranışları yüzünden büyük bir felâkete uğranılmıştı. Doğu Gök Türkleri, Batılılar için bir set idi. Doğu yıkılınca batı da kendisini koruyamadı. Çin 657 yılında Batı Gök Türk devletini de hâkimiyeti altına aldı.
Gök Türkler'in demirle ilgileri hakkında elimizde iki haber vardır:
a- 568 yılında Batı Gök Türk ülkesine gelen Z6marque başkanlığındaki Bizans elçilik heyetine bir çok Türk, demir satmak istediklerini söylemişlerdi. Zemarque bundan Türkler'in kendisine demir madenlerine sahip olduklarını anlatmak istediklerini sanmıştı .
b- Kapkan Kağan (692-716) barış yapılabilmesi için Çin imparatoriçe'sine getirilmesini şart koştuğu istekle-rinden biri de muazzam miktarda demir gönderilmesi idi (S. Julien, Documents, s. 417). Liu-mau-tsai'de: "10000 fûnd Eisen=5000 kilo demir" deniliyor.
682 yılında Doğu Gök Türk devleti hanedana mensup Kutlug Şad tarafından yeniden kuruldu. Kutluğ da büyük başarısı ile ilgili olarak İl-Tiriş Kağan ünvanını aldı. İl Tiriş, burada ülkeyi düzene sokan devlet kuran demektir. Kutluğ'un bu başarısında şüphesiz, Türk Kara Kamaç Budun'un yani halk kitlesinin şanlı maziyi unutmayarak daima tutsaklıktan kurtulmak özlemini taşıması harekete geçirilmesinde ve başarıya ulaşılmasında en mühim âmili teşkil etmiştir. Doğu Gök Türk devletin ikinci devri, 62 yıl sürmesine rağmen her türlü ilgiye layık bir devirdir. Bunun için Orhun âbidelerinin bu devirde meydana getirildiğini hatırlamak elverir.
Bilge Kağan'ın 734 yılında vefatından sonra kuvvetli bir şahsiyet çıkmadı. Bu yüzden 742'e kağanlık mücadelesi başladı. Bu mücadele Gök Türkler'in bilhassa mânen çok zayıf olduklarını açıkça ortaya koydu. Bunu gören devlete tâbi, Uygur, Karluk ve Basmıllar birleşerek isyan ettiler. İsyan gelişti ve Gök Türk devleti bu isyan sonucunda yıkıldı (744). Uygurlar müttefiklerini yenerek Gök Türkler'in yalnız başına halefi oldular.
Batı Gök Türkleri'ne gelince, onlarda Su-lu Kağan'ın ölümünden (739) sonra gittikçe zayıfladılar, öyleki yurtlarından Uygurlar tarafından kovulmuş olan Karluklar 766 yılında Sûyâb'i kolayca alıp Türgiş yahut Batı Gök Türk devletine son verdiler.
a. Gök Türkler İç Asya'da sınırları o zamana kadar görülmemiş genişlikte bir devlet kurmuşlardı. Daha önce de yazıldığı gibi Gök Türk devletinin batıdaki sınırları Ceyhun ırmağı ile Hazar denizine dayanmıştı. Hatta Çinli rahip Hivan Tsang 630 yılında Gök Türk sınırının Afgan içlerine uzandığını görmüştü. Bizans ve İranlılar ile olan münasebetler Türk adına kazandırdı. Türk adını taşıyan asıl bodun tarih sahnesinden çekildiği halde Türk adı bu yeni manası ile varlığını kuvvetle sürdürdü.
b. İstemi Yabgu Eftalitler'i yendikten sonra buyruğundaki on beyin başına Isıg Göl'ün doğu ve kuzey doğusundaki topraklarda yurt verdiği gibi, diğer beşine de aynı gölün batısında bulunan Çu ve Talaş ırmaklarının bulunduğu bölgede yurt vermişti. Bu on beyden her biri boyları ile birlikte bu yurtlarında oturdular. Böylece Batı'da çok geniş bir saha, kavmî bakımından Türk ülkesi halini aldı.
c. Gök Türk kağanları ve devlet adamları teşkilatçı, her konuda gelişmeyi seven bir kavim ile medeniyetçi insanlar idiler. Onlar pek tabiî olarak devletlerini kurarken birçok müesseseleri mevki ve şeref unvanlarının bir kısmını halef olduğu devletler ile komşu devletlerden aldılar. Çin kaynaklarında Gök Türkler'in devlet teşkilâtı, içtimaî dinî ve kültür hayatları hakkında bazı kısa bilgiler verilir. Bu bilgilerin hepsi Gök Türkler'in devletlerini kurup geliştirdikleri ilk yıllara aittir.
"Türkler'in yazıları yoktur. Sözleşmelerini ağaç levhalar üzerine yaptıkları Kertik ve Çentiklerle gösterirler" sözü hiç yazı kullanmadıkları zamana, yine aynı kaynaklardaki "yazıları Barbaroslar'ın (=Hu) ki gibidir" ifadesi ile Soğd alfabesini kullandıkları zamana aittir. İpek ticareti hakkında Soğd Muniah ile 567 yılında Bizans İmparatoru II. Justin'e İstemi Yabgu tarafından gönderilen mektup, Soğdça olduğu gibi", Çin imparatorlarına yazılan mektuplarda, şüphesiz aynı yazı ve aynı dilde idi. Bu arada 570-582 arasında dikilmiş olan Bugut kitâbesi de Soğd alfabesi ve dili ile yazılmıştı.
Gök Türk alfabesinden Çin kaynaklarında galiba hiç söz edilmiyor. Bu alfabenin İran şekilli Aramî veya Pehlevî gibi alfabelerden çıktığına dair görüşler vardır. Fakat bu görüşler kesin bir şekilde isbat edilemiyor. Bunun da sebebi, bu alfabede Türk katkısının fazla olmasıdır. Böylece bu alfabe millî bir alfabe hüviyetini kazandı. Fakat, bu alfabenin icadı bana göre VII. yüzyılın ikinci yarısındadır. Çünkü bu alfabenin daha önce kullanıldığına dair hiç bir delil yoktur. Sonra eğer bu alfabe VI. yüzyılda mevcut olsa idi, Bugut kitâbesi Soğd yazısı ile yazılmazdı.
Kağanlar Çin medeniyeti ile yakından ilgilenmişler, Çin'in zenginlik ve kuvvetinin nereden geldiğini de düşünmüşlerdi. Tutsak Budist bir Çinli rahip T'a-po Kağan (572-581)'a bunun (Çin'in kuvvet ve zenginliğinin) Buda'nın ilkelerine riayet edildiğini söylemesi, onun bu dine girmesinde âmil olmuştu. Bilge Kağan'ın da aynı dine girmek istediğini biliyoruz.
Türkler'in halk kitlesi yün ve deriden yapılmış elbiseler giyiyorlardı. Kışın mutlak deri elbiseler giyilirdi. Kışı keçe çadırlarda deri elbiseler giymeden geçirmek mümkün değildi. Anadolu'da da uzun müddet deri elbiseler giyilmiştir. Türkler kaftanlarının sağ kanadını sola atarlardı. Saçları da dalgalı olarak ortaya (galiba enseye kadar) sarkıtılıyordu. Halbuki Çinliler elbiselerin sol kanadını sağa atıyorlar, saçlarını da topuz şeklinde yapıyorlardı. Elbisenin sağ kanadını sola atmak Çinliler'ce barbar alametlerinden sayılıyordu. Bu sebeple bir iki kağan elbise ve saç hususlarında da Çinli'leri taklit etmeyi düşündüler ise de bodunlarının tepkisi ile karşılaşmaktan korktukları için bu düşüncelerini uygulamadılar. Tabiî kağanların bu düşüncelerinde, ülkelerini istikrarlı; zengin ve güçlü bir duruma getirmek arzusu âmil olmuştur.
Bütün bunlar arasında Gök Türkler'in Türk ve dünya tarihindeki en mühim rolleri, şüphesiz kendileri ve kendi alfabeleri ile kitâbeler bırakmalarıdır. Bu kitâbeler Türk dilinin, Türk edebiyatının ve Türk tarihinin en eski ve aynı zamanda bir eşleri olmayan en güzel, en değerli eserleridir. Daha umumî bir ifade ile Orhun kitabeleri Türk kültürünün şaheseridir.
Gök Türk kitâbeleri umumiyetle mezar âbideleri için yazılmış kitâbelerdir. Bu âbideler şimdi Moğolistan denilen eski Türk yurdunda bulunuyor. Konumuzu teşkil eden devirle ilgili olarak bugüne kadar altı kitabe keşfedilmiştir. Bunlardan dördü dört büyük devlet adamına aittir. Hanedana ait iki kitâbeden biri Köl Tigin öbürü de Bilge Kağan için yazılmıştır.
Bu kitâbeler şunlardır:
1. Ongin: Bu kitâbe Orhun yöresinin güneyindeki Ongin (eski Kök Öflg) ırmağı dolaylarında bulunmakta olup Orhun âbidelerine 100 mil uzaklıktadır. Kitâbe hanedana mensup İl İtmiş Yabgu için vefalı oğlu ve hanedanın saygın kişilerinden Bilge Işbara Tamgan Tarkan tarafından diktirilmiştir. L. Bazin'e göre kitâbelerin en eskisi olup 720 yılında dikilmiştir.
2. Köl İç Çor: Tula ırmağının kıvrımının güneyinde Ehe Hüşotu denilen yerdedir. Bu kitâbe de Gök Türk büyüklerinden İç Köl Çor'a aittir. Çok tahribe uğramış olan İhe Hüşotu kitabesi yine Bazin'e göre3" 723-725 yıllarında yazılmıştır.
3. Altun Tamgan Tarkan: bu kitabede Orhun ırmağı ile Koşo Çaydam yakınında Ihe Ashete'de bulunan bir mezar kitâbesi olup adı geçen tarhan için dikilmiştir. Bazin bu kitâbenin de 724 yılında dikildiğini yazıyor.
4. Tonyukuk: Ünlü devlet adamına ait kitâbedir. Bu kitâbe Moğolistan'ın başkenti Ulan Bator'un (=Kızıl Bahadır) takriben 50 km. güney doğusunda ve Orhun âbidelerinin 350 km. kuzey doğusunda bulunuyor. Tonyukuk'un âbidesinin Ötüken'den çok uzakta bulunması dirliğinin yahut yurtluk-ocaklığının o bölgede olduğunu, gösterir. Böylece diğer kitabelerinde sahiplerinin dirliklerinde dikilmiş oldukları anlaşılıyor. Tonyukuk bilindiği üzere, kitâbesinde hayat ve başarılarını bizzat kendisi anlatmaktadır. Yani onunki mezar kitâbesi değildir. Üç büyük Gök Türk kitâbesinden biri olan Tonyukuk kitâbesinin W. Thomsen 725 yıllarında, Bazin ise 726 veya az sonra dikildiğini söylüyor.
5. Köl Tigin Kitâbesi: 731 yılında hayata veda eden Köl Tigin için 732 yılında dikilmiştir. Kitâbedeki sözleri Bilge Kağan söylemiş ve yine hanedandan Yollig Tigin yazmıştır.
6. Bilge Kağan Kitâbesi: Bu kitâbede 734 yılında vefat eden Bilge Kağan için 735 yılında oğlu tarafından diktirilmiştir. -Bu kitâbedeki sözlerin bir kısmını Köl Tigin kitâ-besindeki bazı bahisler teşkil eder. Geri kalan kısımda Bilge Kağan, yaşını zaman birimi olarak olayları, elli yaşına (yani ölümüne) kadar anlatmaştır. Yine orada, kitâbeyi diktiren ve kendisi gibi Türük Bilge Kağan unvanını taşıyan oğluna ait bazı kısa sözler vardır.
Gök Türkler'in tarihimizdeki yeri hakkında yazılan bu girişten sonra asıl konumuza geçebiliriz. Gök Türkler'de ad konma geleneği ile ilgili olarak, hiç bir bilgiye sahip olmadığımız gibi kitâbelerde görülen has isimlerin çoğuda unvandır.
Bilge Kağan Köl Tigin kitâbesinde:
Yenisey kitâbelerinde de bu er at sık sık geçmektedir. Er at, ibarenin de gösterdiği gibi, er adi demektir. Yine Yenisey kitâbelerinden birinde "oğlan at'ım" sözü geçiyor. Bu kayıt eski Türkler'in çocuklarına doğdukları zaman isim koydukları fikirlerini veriyor. Erkek çocuklar ergenlik çağına gelince "er at" alıyorlar. Bu er at erginlik yaşına gelen (14 mü 16 yaş mı?) her oğlan çocuğu tarafından doğrudan doğruya alınabiliyor mu idi, yoksa onu alabilmek için akıllıca ve yiğitçe bir hareket mi göstermek icabediyordu? Elde kesin deliller olmamakla beraber, ikinci şık çok daha muhtemeldir. Çünkü, er at kolayca alınıp kullanılsa idi, bundan sık sık övünülerek bahsedilmezdi. İkinci olarak Dede Korkut destanlarındaki "ol zamanda bir oğlan baş kesmese kan dökmese ad komazlardı" sözü herhalde bir masal unsuru değildir.
Bundan başka yine Yenisey kitâbelerinde bazan erdem atım=erdemli adım er erdemi atım= er erdemli adım sözleri de geçiyor. Bilge Kağan, hükümdar olmadan Tarduşları idare ediyor ve bununla ilgili olarak Tarduş Şad unvanı ile anılıyordu. O, 697 yılında 14 yaşında iken Tarduşlar'ın idaresine memur edilmişti. Fakat bu vazifeye tayin edilmeden önce, hangi unvanla anılıyordu? Bu, kesin olarak bilinemiyor. Çin kaynaklarında kağan olmadan önce ondan Küçük Şad ve Mo-kı-lien unvanları ile bahsediliyordu. Mo-ki-lien onun Tarduş Şad tayin edilmeden taşıdığı Türkçe unvanın Çince karşılığı olabilir.