Siyasi Krizden Sosyal Krize Orta Afrika Cumhuriyeti - PDF
Download "Siyasi Krizden Sosyal Krize Orta Afrika Cumhuriyeti"
1 SETA Foundation for Political, Economic and Social Research From the SelectedWorks of Mehmet OZKAN February, 2014 Siyasi Krizden Sosyal Krize Orta Afrika Cumhuriyeti Mehmet OZKAN Available at:
2 SAYI: 32 ŞUBAT 2014 Siyasi Krizden Sosyal Krize Orta Afrika Cumhuriyeti MEHMET ÖZKAN Orta Afrika Cumhuriyeti nde yaşanan siyasal krizin temelinde neler yatıyor? Ülke üzerinde etkili olan aktörler ve ülkeye yönelik politikaları neler? Türkiye AB nin bölgeye asker gönderme çağrısına nasıl karşılık vermeli? Ülkede kalıcı bir çözüm için neler yapılmalı? Mart 2012 de Cumhurbaşkanı François Bozize ye karşı Michael Djotodia liderliğinde yapılan askeri darbe sonrası her geçen gün daha derin bir siyasal krizle karşı karşıya kalan Orta Afrika Cumhuriyeti nde (OAC) yaşanan gelişmelerin nasıl anlamlandırılması gerektiği meselesi, özellikle son dönemde yaşanan vahşet görüntüleri sonrası daha da önemli hale geldi. Ülkede yaşanan gelişmeler karşısında Birleşmiş Milletler (BM) dâhil birçok uluslararası kuruluşun soykırım ya da etnik temizliğe yol açabileceği konusunda alarm veren açıklamaları, Orta Afrika Cumhuriyeti ni bir anda dünyanın gündemine taşıdı. Önceki dönemlerde genellikle olayları arkadan takip edip, süreç içerisinde sadece finansal anlamda destek vermeyi tercih eden Avrupa Birliği (AB) dahi ülkede yaşanan gelişmelere aktif katılım göstermeye başladı. Bu bağlamda, bir anda çok aktörlü bir meseleye dönüşen OAC merkezli gelişmeleri konu alan bu perspektif çalışması, sorunun özünü, aktörlerini ve Türkiye nin muhtemel politikasını analiz etmeyi amaçlıyor. SORUN NEDİR? Orta Afrika Cumhuriyeti nde yıllardır siyasal hayatın şekillenmesinde en kilit ülke Çad oldu. Eski Cumhurbaşkanı François Bozize den desteğini çeken Çad, darbe yapan Michael Djotodia ya destek vererek aslında ülkedeki siyasal gelişmelerde kilit rolünü sürdürmek istiyordu. Fakat bu kez yapılan iktidar değişimi hamlesi, siyasal alanda yaşanan sorunu sosyal alana, yani Müslümanlar ve Hıristiyanlar arasında çatışmaya yol açacak şekilde genişletmiş bulunuyor. Dolayısıyla, ülkede yaşanan sorunun temel sebebi, bölgesel ülke olan Çad ın etkinliğini koruma çabası ve ülke içindeki kırılgan siyasi yapının sosyal sorun haline dönüşmesidir. Bu sorun bir taraftan kontrol edilmeye çalışılırken, diğer taraftan durumdan fırsat çıkaran bazı yerel gruplar özellikle Müslümanlara saldırarak siyasal sorunu hem derinleştirmek hem de sosyal alana çekmek istiyorlar. Ülkede olaylar kontrolden çıkıp şiddet olayları artınca Mart 2013 te gerçekleşen askeri darbeden beri iktidarda olan Djotodia, Aralık 2013 te başlayan sosyal ve dini çatışmalar sonrasında Ocak 2014 te istifa etti. Yerine gelen geçici Cumhurbaşkanı Catherine Samba-Panza ise 20 Ocak 2014 te görevine başladı ve teknokrat bir hükümet kurarak 2015 yılında ülkeyi seçime götürecek şekilde hazırlıklar yapmakla görevlendirildi. Bu süreçte sayıları yaklaşık 4300 civarında MEHMET ÖZKAN Lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler bölümünde tamamladıktan sonra Johannesburg Üniversitesi (Güney Afrika) ve Linkoping Üniversitesinde (İsveç) Afrika ve Avrupa siyaseti üzerine master yaptı. İspanya daki Sevilla Üniversitesi nden Uluslararası İlişkiler alanında doktorasını alan Özkan, Kolombiya, Hindistan, Mısır ve Bosna da araştırmalarda bulundu, çeşitli dersler verdi. Halen SETA Ankara da dış politika uzmanı olarak görev yapmaktadır.
3 olan Afrika Birliği (AfB) Barış Gücü ne 1600 civarında Fransız askeri de katıldı. BM Güvenlik Konseyi, Ocak sonunda aldığı bir kararla Polonya, Belçika ve Estonyalılardan oluşan 600 kişilik bir Avrupa Birliği asker grubunu özellikle Bangui havaalanında yaşayan yüz binden fazla insanın güvenliği için görevlendirdi. Ülkede hem askeri varlığı hem de siyasal çözüm sürecini hızlandırmaya yönelik bu çabalara rağmen, çatışmaların önünü alacak bir çözüm halen bulunamadı. AKTÖRLER KİMLER? Afrika Birliği ve Birleşmiş Milletler Afrika Birliği, Aralık 2013 te BM tarafından onaylanan misyon çerçevesinde ülkede 5300 civarında askeri varlığa sahipti. Fakat Afrika Birliği nin askeri varlığı maalesef sürecin başından beri ne askeri darbeyi engelleyebildi ne de sonrasında yaşanan çatışmaları engellemede başarılı oldu. Özellikle finans ve teçhizat noktasında sıkıntılar yaşayan Afrika önderliğindeki Orta Afrika Cumhuriyeti Destek Misyonu (MISCA), çatışmaları engellemekte etkisiz kaldı. Bu durum, Afrika Birliği nin askeri varlığını sadece koruma ve destek gücüne dönüştürdü ve çatışmaları engelleme konusundaki misyonunu Fransız askerlerine bırakmasına neden oldu. Süreçte bir diğer aktör konumundaki Birleşmiş Milletlerin rolüne bakınca, her ne kadar üst düzey temsilciler aracılığıyla muhtemel soykırım uyarıları yapılsa da, aslında BM olarak Fransa nın askeri teçhizat ve varlığına destek vermekten başka bir opsiyonu görülmedi. BM 1994 yılında Ruanda da yaşanan soykırım tecrübesinden hareketle, daha çok küresel bir ilgi uyandırarak Fransa nın durumu kontrol etmesi için destek verme çabasına girişti. Fakat bununla birlikte, BM nin, açlık ve yerinden edilmeler gibi insanlık dramı sonrası oluşan durumu kontrol altına almaya yönelik destek ve çalışmaları sürüyor. Fransa ve Avrupa Birliği Fransa nın özellikle 2000 li yılların başından itibaren Afrika ya biraz da agresif bir hareket tarzıyla geri dönmek istediği görülüyor. Sarkozy nin cumhurbaşkanlığı döneminde daha çok uluslararası ya da bölgesel oluşumlardan meşruiyet aramadan bir Afrika politikası üreten Fransa, François Hollande döneminde ise daha çok bölgesel ve uluslararası kuruluşların desteğini alarak politikasını şekillendiriyor. Zira 2012 yılında Mali ye yaptığı müdahale hem bölgesel entegrasyon örgütü olan Batı Afrika Ülkeleri Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (ECOWAS) tarafından destek gördü hem de BM ve AB tarafından desteklendi. Aynı durum Orta Afrika Cumhuriyeti ne yönelik politikasında da görülüyor. Olayların asıl şekillendiricisi Fransa olmakla beraber, yıllardır Çad ın siyaseti şekillendirdiği OAC de artık uluslararası kuruluşların sağladığı meşruiyetle birlikte Fransa nın siyasal ve ekonomik anlamda etkinliğini artırma niyeti gözleniyor. Ayrıca bu, Fransa nın Orta Afrika daki etkinlik alanını genişletmesi için bir fırsat olarak da görülüyor. Bir başka aktör AB ise, çeşitli dönemlerde seçimlerin yapılmasına destek olmak amacıyla gönderdiği EUFOR askeri gücü dışında genellikle Afrika ya barış koruma amacıyla çok sayıda asker göndermeyi tercih etmedi. OAC de son yaşanan gelişmeler sonrası AB, ilk defa 600 kişilik bir askeri gücü ülkeye göndermeye karar verdi. Bunun yetmeyeceğini düşünen AB, Türkiye dâhil diğer bazı ülkelere mektup yazarak asker göndermesi için teklifte bulundu. Geleneksel anlamda Afrika daki çatışma alanlarına askeri açıdan kurumsal olarak destek olmayan AB nin bu yeni tavrı ancak iki şekilde okunabilir. Bunlardan bir tanesi, 1993 yılında Somali tecrübesi sonrası Afrika ya asker göndermede çekinceli davranan, fakat 2000 yılı sonrasında AFRI- COM ile kıtada askeri anlamda varlık göstermek isteyen Amerika Birleşik Devletleri nin bıraktığı boşluğu doldurmak düşüncesi. Her ne kadar AB ne kapasite ne de siyasi anlamda bu şekilde bir iradeye net olarak sahip olmasa da, en azından finansal anlamda hep desteklediği barış gücü kuvvetlerinin oluşması konusunda öncesine göre biraz daha aktif bir rol oynamak istiyor. AB nin atılgan davranmasının ikinci bir sebebi ise Fransa nın tutumu. Fransa son yıllarda biraz da agresif bir şekilde Afrika daki eski sömürgelerine geri dönerek, etki alanını genişletmeye çalışıyor. Yukarı- 2 setav.org
4 SIYASI KRIZDEN SOSYAL KRIZE ORTA AFRIKA CUMHURIYETI da da bahsedildiği gibi, Nikolas Sarkozy döneminde daha çok tek başına kıtada hareket etmeyi tercih eden ve ne bölgesel ne de küresel kurumlardan meşruiyet arayışına giren Fransa, François Hollande döneminde bu politikasını revize etti. Yeni politikaya göre, eski politika aynen devam etmeli fakat Afrika daki bölgesel ve kıtasal örgütlerin desteği aranmalıdır. Meşruiyet anlamında destek istenen küresel kuruluşlar ise BM ve AB olmaktadır. Geride kalan süreçte, genellikle Afrika kıtasındaki faaliyetlerde Fransa öne çıkmakla birlikte maliyet AB tarafından karşılanıyordu. Son yaşanan gelişmeler ışığında AB nin artık sadece finansal destek verip politikanın uygulanmasını Fransa ya bırakma niyetinde olmadığını, aksine biraz daha sürece girmeye meyilli olduğunu söyleyebiliriz. Bu aynı zamanda Afrika da kendi çıkarlarını AB üzerinden meşrulaştırıp kendisine alan açmaya çalışan Fransa yı biraz dizginleme amacı da taşıyor. Avrupa Birliği nin bölgeye 600 asker göndermesi ve sonrasında bir nevi barış gücünün genişletilmesi için diğer bazı ülkelere mektup yazması ancak bu çerçevede okunabilir. Görünen o ki, özellikle 2011 yılında Güney Sudan ın bağımsızlığına kurumsal anlamda ciddi destek veren ve önemli tecrübeler edinen AB, bunu biraz daha ileriye götürme niyeti taşıyor. TÜRKİYE NE YAPABİLİR? Türkiye özellikle 2011 den beri Afrika kıtasındaki sorunlara yaklaşımında bir siyasal aktör olarak kendisini öne çıkarma niyetinde. Somali deki bölgesel ve iç barışa yönelik derin ve kapsamlı çalışma ve katkıları yanında; Sudan ve Mali deki çatışmalarda daha düşük bir profil izlemişti. Özellikle sessiz diplomasi olarak tarif edilebilecek bu politikaları, Türkiye ye hem arazi tecrübesi hem de kıtada saygınlık kazandırmıştı. OAC de yaşanan gelişmeler sonrası özellikle de AB nin Türkiye den asker talebi birkaç açıdan derinlemesine değerlendirilmelidir. Burada ilk olarak vurgulanması gereken nokta, bu davetin artık Türkiye nin Afrika daki sorunlarda katkı yapabilecek siyasal bir aktör olarak kabul edildiğinin bir tescili olduğudur. Türkiye ilkesel olarak asker göndermeyi tercih ederse, kıtadaki bölünmüşlük ve ülkedeki sorunun dini boyutunu da dikkate alarak hareket etmelidir yılında Afrika Birliği Komisyon Başkanlığı seçimi sırasında İngiliz Afrika sı ile kıtadaki diğer ülkeler, özellikle de Fransız Afrika sı arasında bir fikir ayrılığı yaşanmış ve bu durum seçimin ertelenmesiyle sonuçlanmıştı. Daha sonra yapılan seçimde Güney Afrika Cumhuriyeti nin (GAC) adayı diğerlerinin karşı çıkmasına rağmen seçimi kazanmıştı. Bu durum, kıtada de facto bir bölünmeye yol açıp, AfB dahil kıtasal entegrasyon örgütlerinin artık 2000 lerde olduğu gibi birlikte hareket etmediğini gösteren bir örnekti. Mali örneğinde net bir şekilde görülen bu durum, OAC için de geçerli. Askeri darbenin yaşandığı Mart 2013 te ülkede bulunan GAC askerlerinden 15 tanesinin hayatını kaybetmesi, GAC de bir infiale yol açmıştı. Bunun üzerine askerlerini çeken Pretoria, kıtadaki askeri ve teçhizat anlamında en güçlü ülkelerden birisi olarak sorunun dışında kalmıştı. Türkiye eğer asker gönderme kararı verirse, bu bölünmeyi ciddi şekilde dikkate almalı ve mümkünse AfB ve GAC gibi kıtadaki diğer kilit ülkelerle bir işbirliği zemini bulmaya çalışarak farklı bir yol haritası çıkarmalıdır. Kıtasal ve bölgesel dengeleri görmezden gelerek sadece AB üzerinden kıtaya asker gönderilmesi -özellikle başarısız olunması durumunda- Türkiye nin son yıllarda kazandığı saygınlığı tartışmaya açabilir. Diğer dikkat edilmesi gereken nokta ise Türkiye nin özellikle Fransa nın emellerini meşrulaştırıcı bir misyonda olduğu imajının verilmemesidir. Hem askeri varlık hem de olayların şekillenmesinde etkinlik anlamında Fransa nın ciddi şekilde ağır bastığı OAC de bu durum ayrı bir önem kazanmaktadır. Türkiye nin yaşanan sorun çerçevesinde açabileceği bir başka kanal ise, sorunun asıl mağdurlarının Müslümanlar olduğu düşünüldüğünde İslam İşbirliği Teşkilatı gibi yapılardır. Onların sürece dâhil olması hem Türkiye nin elini güçlendirebilir hem de olayları pozitif yönde etkileyebilir. Türkiye daha önce Liberya, Sudan, Fildişi Sahilleri gibi çeşitli ülkelere sayıca küçük de olsa askeri destek vermişti. Bu tür katılımlar belki de arazideki gelişmelere çok ciddi etki yapmasa bile Türkiye nin hem operasyonel etkinliğini hem de kıta hakkında bilgisini artırmak için en ideal yoldur. Özellikle ya- setav.org 3
5 şanan olayların sadece sayılı basın-yayın organları tarafından aktarıldığı bu süreçte, bu tür bir katılım devlet açısından yerelden sağlıklı bilgi akışında kilit bir rol oynayabilir. SONUÇ Orta Afrika Cumhuriyeti ndeki şiddetin durulması için öncelikle Hıristiyan Anti-Balaka grubunun elinden silahların alınması ve kontrol edilmesi gerekmektedir. Fransa olayların başlangıcında Müslümanlardan oluşan Seleka grubunu silahsızlandırmıştı ve bu durum hem Müslümanları savunmasız bıraktı, hem de Hıristiyanlardan oluşan Anti-Balaka grubuna rahat hareket etme imkânı sağladı. Sorunun çözümü için, öncelikle bu grubun mümkün olduğunca silahsızlandırılması ve sonrasında ülkenin iç siyaset anlamında yeniden yapılandırılması gerekiyor. Tüm bunlarla beraber, her geçen gün siyasal bir sorundan sosyal ve dini bir soruna dönüşen çatışma ortamının kontrol altına alınması daha çok katliamın önüne geçip, küçük çaplı bir Ruanda yaşanmasını da engelleyecektir. Bu öncelikli yapılması gerekenler sonrasında, Orta Afrika Cumhuriyeti nde devletin kurumsal anlamda yapılandırılması noktasında hem uluslararası ilginin devam etmesi hem de Çad gibi bölgesel ülkelerin etki alanının sınırlandırılması uzun vadeli sorunları engelleyecektir. 4 SETA Ankara Nenehatun Caddesi No: 66 GOP Çankaya Ankara TÜRKİYE Tel: Faks : SETA İstanbul Defterdar Mh. Savaklar Cd. Ayvansaray Kavşağı No: Eyüp İstanbul TÜRKİYE Tel: Faks: SETA Washington D.C Connecticut Avenue, N.W., Suite 1106 Washington, D.C., USA Tel: Faks: SETA Kahire 21 Fahmi Street Bab al setav.org Luq Abdeen Flat No 19 Kahire MISIR Tel:
Sivil Toplumun Barış ve Güvenlik Gündemindeki Rolü Elhussein Abd Elgalil Mohamed Yassin- FEPS Giriş Barış alanında faaliyet gösteren Araştırma Enstitüleri ne göre, 1990 ve 2003 yılları arasında dünyada