Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow 6-njy dekabrda, Halkara Bitaraplyk güni mynasybetli, 528 tussagyň günäsini geçmek hakyndaky karara gol çekdi.
Günäsi geçilenleriň arasynda halkara hukuk toparlary tarapyndan syıasy bendi ıa-da wyždan ıesiri diılip hasaplanan tussaglaryň bardygy ıa ıokdugy belli däl, olaryň atlary, 1990-njy ıyllaryň başynda bolşy ıaly, metbugatda çap edilmeıär.
“Günäsi geçilen raıatlar mundan beıläk azatlykdan mahrum etmek görnüşindäki esasy jeza çäresini, şeıle hem belli bir ıerde ıaşamak borjuny ıüklemek görnüşindäki goşmaça jeza çäresini çekmekden boşadyldy” diıip, kararda aıdylıar.
Bu şu ıyldaky dördünji günä geçiş çäresi bolup durıar. Mart aıynda Türkmenistanda 2028 adam, maı aıynda– 764, sentıabr aıynda bolsa 868 adam türmeden boşadyldy.
Adatça bolşy ıaly, bu gezegem welaıat, etrap häkimlerine, beıleki pudak ıolbaşçylaryna günäsi geçilen raıatlaryň işe ıerleşmeklerine kömek etmek tabşyryldy. Emma bu tabşyrygyň köplenç ıerine ıetirilmeıändigi, sebäbi ıurtda işsizlik derejesiniň ıokary bolmagynda galıandygy, barha köp raıatyň daşary ıurtlardan iş gözlemäge mejbur bolıandygy habar berilıär.
Sud jogapkärçiligine çekilmedik işsizlerden tapawutlylykda, sud edilen we soň günäsi geçilip ıa möhleti dolup, sag-aman türmeden boşadylanlaryň zähmet migrasiıasyna gitmegine hem çäklendirme girizilıär, olary köplenç gözegçilik astynda saklaıarlar we dürli kemsitmelere sezewar edıärler diıip, geçen ıyl günäsi geçilen öňki tussag anonimlik şertinde eden söhbetdeşliginde aıtdy.
Onuň tassyklamagyna görä, bu ıagdaı öňki tussaglary ululy-kiçili jenaıatlara itekleıär we olaryň gaıtadan türmä basylmak ähtimallygyny güıçlendirıär.
Häkimiıetler günäsi geçilen ıa möhletini dolduryp türmeden çykan adamlaryň işe ıerleşdirilişi, olaryň näçe prosentiniň gaıtadan jenaıata baş goşandygy baradaky maglumatlary çap etmeıärler. Şeıle-de, türkmen tussaglarynyň köplügini nähili görnüşdäki jenaıatlary eden adamlaryň düzıändigi aıdyň däl.
“Garaşsyzlygyň başky ıyllarynda türme tussaglarynyň köplügi bikanun neşe söwdasy, neşe gaçakçylygy bilen meşgullanan adamlardan ybarat bolardy, günäsi geçilıänleriň hem köpüsi şol adamlar bolardy, emma soňky ıyllarda neşe bilen tutulanlaryň günäsi geçilmeıär” diıip, adynyň aıdylmazlygyny soran polisiıa işgäri Azatlygyň habarçysyna aıtdy.
Resmi maglumata görä, 2019-njy ıylda Türkmenistanda 4188 adamyň günäsi geçildi. Bu Saparmyrat Nyıazowyň ıurt dolandyran ıyllarynda, adatça her ıyl Gadyr gijesine gabat yglan edilıän günä geçişlerde türmeden boşadylan adamlaryň möçberinden esli az bolup durıar.
Türkmenistanda 2007-nji ıylda häkimiıet çalyşmazyndan öň ıylda bir bir gezek 8-10 müň tussagyň günäsi geçilıärdi. Emma soň günä geçişleri ıurduň uly baıramçylyklaryna gabatlap ıygy-ıygydan yglan etmek düzgüni girizildi.
Synçylaryň köpüsiniň pikirine görä, bu täzelik beıle köp adama niıetlenmedik türme jaılarynyň tussag ıüküni ıygy-ıygydan ıeňletmek, türme şertlerini mundan aňryk agyrlaşdyrmazlyk üçin girizildi.
Nobatdaky günä geçiş ıurduň ozalky içeri işler ministriniň, bu wezipede 2009-ny ıyldan bäri işlän Isgender Mulikowyň, Döwlet migrasiıa gullugynyň başlygy wezipesinde işlän Meılis Nobatowyň uly möçberlerde para alyp gelendiklerini boıun alyp, wideokameranyň öňünde toba etmekleriniň yz ıanyna gabat geldi.
Şonuň bilen bir wagtda, sebitde ilatynyň jan başyna iň kän tussag düşıän ıurtdugy aıdylıan Türkmenistanda adat bolşy ıaly, Mulikowyň we Nobatowyň sud seljerişlikleri hem ıapyk gapylaryň arkasynda geçirildi, Azatlyk radiosyna we beıleki habar serişdelerine olaryň aklawçylary, garyndaşlary bilen gürleşmek mümkinçiligi ıetdirmedi.
Halkara hukuk toparlary türkmen häkimiıetlerini ıapyk gapylaryň arkasynda sud edilen we mejbury ıitirim edilen hasaplanylıan onlarça tussagyň işine täzeden, açyk görnüşde seretmäge, olaryň öz garyndaşlary bilen görüşmegine rugsat bermäge çagyrıar.
Awstriıada ıaşaıan raıat aktiwisti Nurmuhammet Hanamowyň Azatlyk bilen söhbetdeşlikde aıtmagyna görä, Türkmenistanda tussaglaryň sanynyň aıdylmazlygy olaryň möçberiniň köplügi, jenaıatyň derejesiniň azalmaıandygy bilen bagly.
“Işsizlik, giň ıaıran korrupsiıa adamlary barha köp jenaıata itekleıär, kanun goraıjylaryň bu ıagdaıdan öz bähbitleri üçin galp peıdalanmaga çalyşmaklary, sud edilıänleriň köpüsiniň kanun esasynda ıeterlik goranyp bilmezlikleri bolsa ıagdaıy has agyrlaşdyrıar” diıip, N.Hanamow radio bilen telefon söhbetdeşliginde aıtdy.
"Türkmenistanyň Hronikasy” neşiriniň maglumatyna görä, olaryň üçüsinde (Gadyr gijesi mynasybetli, Garaşsyzlyk gününde we Bitaraplyk gününde) umumylykda alnanda 3102 adam azatlyga çykaryldy. Nowruz baıramy mynasybetli geçirilen dördünji günä geçişde näçe tussagyň boşadylandygy aıdylmady.
2017-nji ıylda 3362 adamyň günäsi geçildi.
Synçylar Türkmenistanyň soňky ıyllarda agyr ykdysady krizisi başdan geçirıändigini aıdıarlar. Emma muňa garamazdan, türkmen hökümetiniň mejlislerinde krizis sözi agzalmaıar, döwlet eıeçiligindäki media “ykdysadyıetiň bedew bady bilen ösıändigini” tekrarlaıar.
Mysal üçin, “Hasabat döwrüniň jemleri boıunça jemi içerki önümiň ösüş depgini geçen ıylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende, 6,3 göterime deň boldy” diıip, 6-njy dekabrda geçirilen hökümet maslahaty barada çap edilen maglumatda aıdylıar.
Ikinji tarapdan, Berdimuhamedow mejlisde “walıuta serişdeleriniň gelip gowuşmagy boıunça öňde durıan wezipeleriň ıerine ıetirilmeginiň wajypdygyny” belledi.
Şeıle-de ol maliıe we ykdysadyıet ministri B.Bazarowa “ähli salgytlaryň, şol sanda ıerli salgytlaryň hem doly möçberde ıygnalmagyna gözegçilik etmegi tabşyrdy”.
İerli synçylar hökümetiň soňky ıyllarda ozal kän üns berilmedik salgyt düzgünlerini pugtalandyrmaga çalyşıandygyny, munuň işleıän raıatlardan we satylıan çig mallardan gelıän girdejiniň düıpli azalmagy bilen baglydyygyny belleıärler.
Türkmen türmesindäki tejribäm