Download "Primer Enürezis Noktürna Tanılı Çocuk ve Ergenlerde Anksiyete ve Depresyon Belirti Şiddetinin Değerlendirilmesi"
1 Ankara Med J, 2014, 14(3): Araştırma / Research Primer Enürezis Noktürna Tanılı Çocuk ve Ergenlerde Anksiyete ve Depresyon Belirti Şiddetinin Değerlendirilmesi Evaluation of Anxiety and Depression Symptoms Severity in Children and Adolescents Diagnosed as Primary Nocturnal Enuresis Hamit Sırrı Keten 1, Soner Ölmez 2, Salih Gençoğlan 3, Beltinge Demircioğlu Kılıç 4, Caner Ölmez 5 Hakan Önay 6, Selçuk Kardaş 7, Ekrem Güler 8, Mustafa Çelik 2, Mustafa Haki Sucaklı 2 1 Onikişubat Toplum Sağlığı Merkezi, Kahramanmaraş 2 Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı, Kahramanmaraş 3 Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı,Van 4 Gaziantep Çocuk Hastalıkları Hastanesi, Çocuk Nefroloji Kliniği, Gaziantep 5 Gaziantep Üniversitesi, Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı, Gaziantep 6 Türkiye Cumhuriyeti Beyrut Büyükelçiliği, Lübnan 7 Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Psikiyatri Ana Bilim Dalı, Kahramanmaraş 8 Gazi Üniversitesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı, Ankara Özet Amaç: Bu çalışmada Primer enürezis noktürna (PEN) tanısı alan çocuk ve ergenlerde sosyal kaygı ve depresyon belirti şiddetinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Materyal ve Metod: Bu çalışma tarihleri arasında pediatri ve pediatrik nefroloji polikliniğine başvuran hastalar üzerinde gerçekleştirildi. Katılımcılar ve ebeveynleri çalışma öncesinde bilgilendirildi, onam veren olgular çalışmaya dahil edildi. Çalışmada yer alan 168 katılımcının; 82 sini PEN tanılı hastalar, 86 sını kontrol grubunda yer alan çocuk ve ergenler oluşturdu. Katılımcılara Çocuklar için Sosyal Anksiyete Ölçeği-Yenilenmiş Form (ÇSAÖ-Y) ve Çocuklar için Depresyon Ölçeği (ÇDÖ) uygulandı. Bulgular: Çalışmada yer alan 168 kişinin 92 si (%54.8) erkek, 76 sı (%45.2) kadın idi. PEN tanısı konulan hastaların yaş ortalaması 10.9±1.8, kontrol grubunun ise 11.09±1.44 olarak belirlendi. İki grubun yaş ortalaması (p=0.463) ve cinsiyet dağılımı (p=0.854) benzerdi. PEN tanılı grubun ÇDÖ puanı 25.0±3.5, kontrol grubunun ise 25.3±4.9 olarak saptandı. ÇDÖ puanı PEN tanısı konulan grup ile kontrol grubunda benzerdi (p=0.635). PEN tanısı konulan hastaların ÇSAÖ-Y puanı 44.0±13.6 iken, kontrol grubundaki kişilerde ÇSAÖ-Y puanı 36.5±9.5 olarak belirlendi. ÇSAÖ-Y puanı PEN tanısı konulan grupta, kontrol grubuna göre anlamlı düzeyde yüksek olarak tespit edildi (p=0000). Sonuç: Çalışmamızda PEN tanısı konulan olguların sosyal kaygı düzeyinin kontrol grubuna göre yüksek olduğunu ortaya koyduk. Çocuk ve ergen psikolojisi göz önüne alındığında PEN önemli bir psikolojik sorun kaynağıdır. Bu olgularda medikal tedavinin yanı sıra psikiyatrik değerlendirmenin yapılması ve gerekli desteğin sağlanması büyük önem taşımaktadır. Anahtar kelimeler: Enürezis, depresyon, kaygı Abstract Objective: This study was performed to determine the presence of social anxiety and depression symptoms severity in children and adolescents diagnosed as primary nocturnal enuresis. Materials and Methods: The study included 168 children and adolescents presented to the outpatient clinics of pediatrics and pediatric nephrology between December 2013 and March The patients and their parents were informed about the study and those giving informed consent were included in the study. Of 168 participants, 82 diagnosed as primary nocturnal enuresis were assigned into the patient group and 86 were assigned into the control group. The participants were administered the Social Anxiety Scale for Children Revised and the Depression Scale for Children. Results: Of 198 participants, 92 (54.8%) were male and 76 (45.2%) were female. The mean age was 10.9±1.8 years in the patient group and 11.09±1.44 years in the control group. Both groups were similar in terms of the mean age (p=0.463) 85 Keten ve arkadaşları
2 and gender (p=0.854). The patient group got 25.0±3.5 from the Depression Scale for Children and the control group got 25.3±4.9 for the Depression Scale for Children without a significant difference (p=0.635). The patient group and the control group got 44.0±13.6 and 36.5±9.5 for the Social Anxiety Scale for Children Revised respectively. The patient group got significantly higher scores for the Social Anxiety Scale for Children Revised (p=0000). Conclusion: The results showed that the patients diagnosed as primary nocturnal enuresis had a higher degree of anxiety than the control group. Considering psychology in childhood and adolescence, primary nocturnal enuresis is an important source of psychological problems. Therefore, it is of great importance to perform a psychiatric evaluation and to offer appropriate psychiatric support in addition to medical treatment Key Words: Enuresis, depression, anxiety Giriş Enürezis nokturna, beş yaş üzerindeki çocuklarda herhangi bir fiziksel anormallik ile sebebi açıklanamayan, uyku sırasındaki tekrarlayıcı idrar kaçırma olayıdır. 1 Enürezis başlama şekline göre primer ve sekonder enürezis olarak sınıflandırılır. Primer enürezis, idrar kontrolünü hiç kazanamamış çocuklardaki altını ıslatma durumudur. 2 Enürezis nokturna ülkemizde ve dünyada yaygın olarak görülen bir rahatsızlıktır. Dünyanın çeşitli ülkelerinde enürezis görülme sıklığı %5.5-%16.8 arasında değişmekte iken, 3,4 ülkemizde yapılan çalışmalarda bu oran %11.9- %19.3 olarak belirlenmiştir. 5,6 Enürezis nokturnanın etiyolojisinde biyolojik ve psikososyal faktörlerin rol aldığı gösterilmiştir. 1 Enürezisin psikososyal açıdan, uygunsuz koşullara maruz kalan çocuklarda daha sık görüldüğü ifade edilmiştir. 7 Düşük sosyoekonomik düzey ve ebeveynlerin eğitim düzeylerinin düşük olması gibi durumların, enürezis riskini arttırdığı belirtilmiştir. 8 Enüretik çocuklarda %20 oranında psikiyatrik bozukluk olduğu saptanmıştır. 9 Literatürde enürezisi olan çocuklarda, sağlıklı kontrol gruplarına göre daha yüksek oranda dikkat sorunları, saldırgan davranışlar, düşük sosyal yeterlilik, düşük okul performansı, anksiyete ve depresyon belirtileri gözlenmiştir. 10,11 Bu çalışmada Primer enürezis nokturna (PEN) tanılı çocuk ve ergenlerde; sosyal kaygı ve depresyonun değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Materyal ve Metod Bu çalışma tarihleri arasında Gaziantep Çocuk Hastanesi pediatri ve pediatrik nefroloji polikliniğine başvuran hastalar üzerinde gerçekleştirildi. Katılımcılar ve ebeveynleri çalışma öncesinde bilgilendirildi, onam veren olgular çalışmaya dahil edildi. Kronik hastalığı ve psikiyatrik hastalığı olan çocuk ve ergenler çalışmaya alınmadı. Çalışmada yer alan 168 katılımcının; 82 sini PEN tanılı hastalar, 86 sını kontrol grubunda yer alan çocuk ve ergenler oluşturdu. Kontrol grubunda yer alan olgular pediatrik nefroloji polikliniğinde, sağlam çocuk tanısı alan gönüllü bireylerden seçildi. Hasta ve kontrol grubuna çocuk ve ergenler için düzenlenmiş olan depresyon ölçeği (ÇDÖ) ve Sosyal Anksiyete Ölçeği-Yenilenmiş Formları (ÇSAÖ-Y) uygulandı. Bu ölçeklerin yanı sıra ebeveynlerinin ve çocukların yanıtlaması amacıyla sosyodemografik özellikleri sorgulayan anket uygulandı. Çocuklar için Sosyal Anksiyete Ölçeği-Yenilenmiş Form (ÇSAÖ-Y): 18 maddelik ÇSAÖ-Yve Çocuklar için Sosyal Anksiyete Ölçeği-Yenilenmiş Form (ÇSAÖ-Y): 18 maddelik ÇSAÖ-Y beşli likert tip yanıtlanan, öz bildirimi esas alan bir ölçek olup, puan aralığı arasında değişmektedir. Türkçe de geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Demir ve arkadaşları tarafından yapılmıştır. 12 Çocuklar için Depresyon Ölçeği (ÇDÖ): Depresyon düzeyini ölçme amacıyla 6-17 yaş arasındaki çocuk ve ergenlere yapılabilen kendini değerlendirme ölçeğidir. Son iki haftalık sürecin değerlendirildiği ölçekte; her bir soru için üç şık mevcuttur ve sorgulanan belirtinin şiddetine göre 0, 1 ve 2 olarak puanlanır. Ölçek puanı 0-54 aralığında değişmektedir. Türkçe de geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Öy ve arkadaşları tarafından yapılmıştır. 13 İstatiksel analiz SPSS 20.0 istatistik paket programı kullanılarak yapıldı. Verilerin analizinde ortalama, frekans ve standart sapma değeri belirlendi. Değişkenlerin normal dağılıma uygunluğu Kolmogorov Smirnov testi ile analiz edildi. İki grup arasındaki farklılığı ortaya koymak için student t ve Mann Whitney U testi kullanıldı. İstatistiksel olarak p<0.05 anlamlı kabul edildi. Bu çalışma için Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu ndan Helisinki bildirgesine uygun olarak izin alındı. Bulgular Çalışmada yer alan 168 kişinin 92 si (%54.8) erkek, 76 sı Ankara Medical Journal, Cilt 14, Sayı 3,
3 (%45.2) kadın idi. PEN tanılı hastaların 46 sı (%56.1) erkek, 36 sı (%43.9) kadındı. Kontrol grubunun ise 46 sı (%53.5) erkek, 40 ı (%46.5) kadınlardan oluşmaktaydı. PEN tanılı grup ile kontrol grubunun cinsiyet özelliği benzerdi (p=0.854). Katılımcıların yaş ortalaması 11.0±1.6 (min=8, max=17) olarak saptandı. PEN tanısı konulan hastaların yaş ortalaması 10.9±1.8, kontrol grubunun ise 11.09±1.44 olarak belirlendi. Kontrol grubunda yer alan olguların yaş ortalaması, PEN tanısı alan hastalarla benzerdi (p=0.463). Katılımcıların 112 si (%66.7) kentsel alanlarda, 56 sı (%33.3) kırsal alanlarda ikamet etmekteydi. Çocukların 17 si (%10.1) tek kardeş, 151 i(%89.9) ise çok kardeşliydi. PEN tanılı grup ile kontrol grubunun yerleşim yeri (p=0.114) ve kardeş sayıları (p=0.721) benzerdi. Katılımcıların annelerinin 130 u (%77.4) ilkokul ve daha alt düzeyde, 38 i (%22.6) ortaokul ve daha üst düzeyde eğitim seviyesine sahipti. Olguların babalarının 86 sının (%51.2) eğitim seviyesi ilkokul ve altında, 82 sinin (%48.8) ise ortaokul ve üzerinde yer aldığı tespit edildi. Her iki grubun anne (p=0.450) ve baba (p=0.638) eğitim seviyesi benzerdi. Katılımcıların sosyodemografik verileri tabloda belirtildi (Tablo 1). Tablo 1. Katılımcıların sosyodemografik verileri Veriler Değişken Toplam PEN grubu Kontrol grubu p n % n % n % Cinsiyet Yerleşim yeri Kardeş durumu Anne eğitim düzeyi Baba eğitim düzeyi Erkek Kadın Kentsel Kırsal Tek çocuk Çok kardeş İlkokul ve altı Ortaokul ve üstü İlkokul ve altı Ortaokul ve üstü PEN tanılı grubun ÇDÖ puanı 25.0±3.5, kontrol grubunun ise 25.3±4.9 olarak saptandı. ÇDÖ puanı PEN tanısı konulan grup ile kontrol grubunda benzerdi (p=0.635). PEN tanısı konulan hastaların ÇSAÖ-Y puanı 44.0±13.6 iken, kontrol grubundaki kişilerde ÇSAÖ-Y puanı 36.5±9.5 olarak belirlendi. ÇSAÖ-Y puanı PEN tanısı konulan grupta, kontrol grubuna göre anlamlı düzeyde yüksek olarak tespit edildi (p=0.000). PEN tanılı çocuklarda erkeklerin ÇSAÖ-Y puanı 44.02±13.83, kadınların ise 44.16±13.67 olarak saptandı. ÇDÖ puanı ise erkeklerde 25.08±3.41, kadınlarda 24.97±3.69 olarak belirlendi. ÇSAÖ-Y (p=0.962) ve ÇDÖ (p=0.884) puanı açısından kadın ve erkekler benzerdi. PEN tanılı grupta 8-12 yaş aralığındaki ve yaş aralığındaki çocukların ÇSAÖ-Y (p=0.834) ve ÇDÖ (p=0.219) puanlarının benzer olduğu saptandı. ÇDÖ puanı ile anne (p=0.661) ve baba (p=0.970) eğitim düzeyi arasında anlamlı ilişki yoktu. ÇSAÖ-Y puanı ile anne (p=0.803) ve baba (p=0.901) eğitim düzeyi arasında anlamlı fark tespit edilmedi. PEN tanılı olguların sosyodemografik özellikleri ile ÇSAÖ-Y ve ÇDÖ puanları arasındaki ilişki tabloda sunuldu (Tablo 2). Tablo 2. PEN tanılı çocuk ve ergenlerin sosyodemografik özellikleri ile ÇSAÖ-Y ve ÇDÖ puanları arasındaki ilişki Yaş Cinsiyet Yerleşim yeri Veriler Değişken ÇSAÖ -Y ÇDÖ Kardeş durumu Anne eğitim seviyesi Baba eğitim seviyesi ± ± ± ±4.78 P Erkek 44.02± ±3.41 Kadın 44.16± ±3.69 P Kentsel 45.66± ±3.58 Kırsal 39.77± ±3.16 P Tek çocuk 45.33± ±3.63 Çok kardeş 43.93± ±3.51 P İlkokul ve altı 44.27± ±3.44 Ortaokul ve üstü 43.31± ±3.87 P İlkokul ve altı 43.90± ±3.78 Ortaokul ve üstü 44.28± ±3.22 P Ailenin ekonomik gelir miktarı <1000 tl tl tl Ailenin ekonomik gelir miktarı <1000 TL 46.00± ± TL 41.80± ± TL 38.00± ±3.51 P Aile yapısı Çekirdek Geniş Parçalanmış Aile yapısı Çekirdek 43.06± ±3.53 Geniş 43.90± ±3.57 Parçalanmış 65.33± ±3.21 P Keten ve arkadaşları
4 Kontrol grubunda yer alan olguların ÇDÖ puanı ile cinsiyet (p=0.001) arasında anlamlı bir ilişki varken yaş aralığı (p=0.926) ile arasında istatiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmadı.çsaö-y puanı ile cinsiyet (p=0.202) ve yaş aralığı (p=0.801) arasında anlamlı ilişki yoktu. Anne (p=0.595) ve baba (p=0.919) eğitim düzeyi ile ÇDÖ arasında anlamlı ilişki tespit edilmedi. Ayrıca ÇSAÖ-Y puanı ile anne (p=0.720) ve baba (p=0.624) eğitim düzeyi arasında da anlamlı ilişki saptanmadı.kontrol grubunda yer alan olguların sosyodemografik özellikleri ile ÇSAÖ-Y ve ÇDÖ puanları arasındaki ilişki tabloda sunuldu (Tablo 3). Tablo 3. Kontrol grubunda yer alan çocuk ve ergenlerin sosyodemografik özellikleri ile ÇSAÖ-Y ve ÇDÖ puanları arasındaki ilişki Yaş Cinsiyet Yerleşim yeri Kardeş durumu Veriler Değişken ÇSAÖ -Y ÇDÖ Anne eğitim seviyesi Baba eğitim seviyesi Ailenin ekonomik gelir miktarı Aile yapısı ± ± ± ±3.37 p Erkek 37.78± ±5.28 Kadın 35.12± ±3.67 p Kentsel 36.82± ±5.52 Kırsal 36.11± ±3.67 p Tek çocuk 44.25± ±4.68 Çok kardeş 35.75± ±4.96 p İlkokul ve altı 36.76± ±5.29 Ortaokul ve üstü 35.90± ±3.69 p İlkokul ve altı 36.02± ±4.16 Ortaokul ve üstü 37.04± ±5.59 p <1000 TL 36.30± ± TL 36.55± ± TL 39.00± ±11.80 p Çekirdek 37.10± ±5.29 Geniş 36.9± ±3.89 Parçalanmış 29.25± ±4.19 p Tartışma Enürezis nokturna birinci basamak sağlık hizmetlerinde, çocuklar açısından en sık görülen psikiyatrik bozukluklar arasında yer alır. 11 Enüretik çocukların yaklaşık %20 sinde psikiyatrik bozuklukların gözlendiği bildirilmiştir. 9 Yapılan çalışmalarda enürezisi olan çocuklarda, kontrol grubunda yer alan çocuklara göre daha fazla oranda dikkat sorunları, saldırgan davranışlar, düşük sosyal yeterlilik, düşük okul performansı, anksiyete ve depresyon belirtileri olduğu gözlenmiştir. 10,11 Çalışmamızda da ÇSAÖ-Y puanı enüretiklerde, sağlıklı çocuklara göre anlamlı düzeyde yüksek bulundu. Çalışmamızda beklenenin aksine enüretik çocuklar ile sağlıklı kontrollerin ÇDÖ puanı arasında anlamlı bir fark bulunmadı. Van Hoecke ve arkadaşlarının çalışmasında, enüretik çocuklar ve sağlıklı kontrolleri içe atım bozuklukları açısından incelenmiş, çocukların doldurdukları Çocuklar için Sosyal Anksiyete Ölçeği ve Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri, sonuçlarına göre sosyal anksiyete ve depresyon açısından enürezisli çocuklar ile kontrol grubundaki çocukların benzer olduğu saptanmıştır. Diğer taraftan aynı çalışmada ebeveynlerin doldurduğu Çocuk Davranış Değerlendirme Ölçeği sonuçlarına göre ise enüretik çocukların anlamlı düzeyde anksiyoz ve depresif olduğunu tespit etmişler. Bu durumu çocukların yaşadıkları problemleri sıklıkla inkar etmelerine ve çocukların buldukları tek çözümün problemlerle yüzleşmek olduğuna bağlamışlar. 14 Enürezis ve psikolojik problemler yaş, cinsiyet ve sosyoekonomik durum gibi bir çok risk faktöründen etkilendiği varsayılmaktadır. 15 Epidemiyolojik çalışmalar, özellikle daha büyük yaştaki çocukların, erkek cinsiyetin ve düşük sosyo-ekonomik konumda olmanın EN ye diğer psikiyatrik sorunların eşlik etme olasılığını arttıran risk etkenleri olduğunu göstermektedir. 15 Fergusson ve arkadaşlarının yaptıkları çalışmada 10 yaşından sonra enürezis nokturnası devam eden çocuklarda davranış problemlerinde artış olduğu tespit edilmiştir. Bu davranış problemlerinin çocuğun cinsiyeti, sosyal maturasyonu, IQ düzeyi ve aile içi şiddet maruziyeti ile ilişkili olduğu bildirilmiştir. 16 Çalışmamızda PEN grubundaki erkeklerin ÇDÖ ve ÇSAÖ-Y puan ortalaması, kadınlardan daha yüksek bulunmuştur, ancak istatistiksel olarak anlamlı değildi. Enüretik erkek çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite ile yıkıcı davranış bozukluklarının daha sık görülmesi nedeniyle ebeveynleri tarafından olumsuz tutum ve davranışlara daha sık maruz kalmaları, yatak ıslatma nedeniyle akranları tarafından alay edilmekten korkmaları, erkek çocukların depresyon ve sosyal anksiyete puan ortalamasının daha yüksek olmasının olası nedenleri olarak sayılabilir. 15 Anne babanın eğitim seviyesi, aile yapısı, ailenin sosyoekonomik durumu ve kardeş Ankara Medical Journal, Cilt 14, Sayı 3,
5 sayısına göre PEN grubundaki çocukların ÇDÖ ve ÇSAÖ-Y puanı benzerdi. Çalışmamızda PEN grubundaki çocukların şehirde veya kırsal bölgede yaşayanlara göre ÇSAÖ-Y ve ÇDÖ puanı arasında anlamlı bir fark yoktu. Bu durumun katılımcıların benzer sosyokültürel çevreden olmalarından kaynaklandığı kanısındayız. Bizim çalışmamızda PEN li çocuklar ile kontrol grubunda yer alan çocukların aileleri arasında sosyoekonomik ve eğitim düzeyleri, aile yapısı bakımından anlamlı fark tespit edilmemiştir. Benzer bir çalışmada, Ergüven ve arkadaşları PEN li çocuklar ile kontrol grubu çocukların aileleri arasında sosyoekonomik ve eğitim düzeyleri bakımından anlamlı fark olmadığını bildirmiştir. 17 Yapılan diğer çalışmalarda; düşük sosyoekonomik düzey, erkek cinsiyet ve geniş aile yapısının PEN için risk faktörleri olduğu belirlenmiştir. 18,19 Akis ve arkadaşlarının yaptıkları çalışmada eğitim düzeyi düşük annelerin çocuklarında PEN in daha sık olduğu saptanmıştır. 20 Çalışmamızda yer alan katılımcıların ailesinin sosyodemografik gelişmişlik durumunun düşük ve benzer olması ayrıca çalışmanın kesitsel olması sebebiyle PEN li çocuklarda ve kontrol grubunda bu verilerin sosyal kaygı ve depresyon üzerinde anlamlı bir etkisinin belirlenmemesinde açıklayıcıdır. Bu çalışmanın kısıtlılıkları; sadece ikinci basamak sağlık kuruluşuna başvuran hastalarla sınırlandırılmış olmasından dolayı toplumu yeterince yansıtmamaktadır. Kontrol grubunun pediatrik nefroloji polikliniğine başvuran sağlıklı gönüllülerden oluşması depresyon belirtilerinin toplum depresyon belirti oranlarından yüksek düzeyde olabileceği kısıtlılığımızdır. Verilerin sadece hastaların kendi doldurdukları ölçeklerden elde edilmiş olması ve psikiyatrik değerlendirme yapılmaması diğer bir kısıtlılıktır. Ayrıca farklı yaş gruplarını incelemek için örneklem sayısının yeterli olmaması diğer bir kısıtlılıktır. Sonuç Çalışmamızda PEN tanısı konulan olguların sosyal kaygı düzeyinin kontrol grubuna göre yüksek olduğunu ortaya koyduk. Çocuk ve ergen psikolojisi göz önüne alındığında PEN önemli bir psikolojik sorun kaynağıdır. Özellikle bu dönemde sosyal kaygı düzeyindeki artışlar; hastaların ders başarısında düşüklük, sosyal geri çekilme gibi problemlere sebep olmaktadır. Bu olgularda medikal tedavinin yanı sıra psikiyatrik değerlendirmenin yapılması ve gerekli desteğin sağlanması büyük önem taşımaktadır. PEN tanılı olguların tedavi sürecinde sosyal hizmet uzmanı, psikolog, öğretmen ve doktor işbirliğinin sağlanması olumsuz sonuçların ortaya çıkmasını engelleyecektir. ***Bu çalışma 13. Ulusal Aile Hekimliği Kongresinde (23-27 Nisan, Antalya) poster bildirisi olarak sunulmuştur. Kaynaklar 1. Shaffer D. Enuresis. In: M Rutter, E Taylor, L Hersov (eds). Child and Adolescent Psychiatry Modern Approaches. 3rd ed. Oxford:Blackwell: 1994: Ünalan D, Çetinkaya F, Baştürk M. Kentsel Kesimde 7-12 Yaş Grubunda Enürezis Nokturna Prevalansı ve Özellikleri. Anadolu Psikiyatri Dergisi 2001; 2(3): Bower WF, Moore KH, Shepherd RB. The Epidemiology of Childhood Enuresis İn Australia. Br J Urology 1996; 78(4): Kalo BB, Bella H. Enuresis Prevalence and Associated Factors Among Primary School Children İn Saudi Arabia. Acta Pediatric 1996; 85(10): Bilir Ş, Arı M, Dönmez NB. Giresun, Rize, Nevşehir, Malatya ve Ankara İllerinde 4-12 Yaş Çocuklarında Enürezis Nokturna Görülme Sıklığının İncelenmesi. Sağlık Dergisi 1988; 60(2): Kırılmaz A, Işık A. Park Sağlık Ocağı na Bağlı İlkokullarda Enürezis Nokturna Prevalans Araştırması. Ankara Hastanesi Tıp Dergisi 1994;29(3): Bodur Ş, Soysal Ş. Enürezis Nokturna: Yalnızca Bir Tuvalet Eğitimi Sorunu mu? Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi 2005;14(7): Çarman KB, Nuhoğlu Ç, Ceran Ö. İstanbul İli Ümraniye İlçesinde Bir Grup Okul Çocuğunda Enürezis Nokturna Prevalansı. Türk Pediatri Arşivi 2003; 38(3): Sadock BJ, Sadock VA. Dışaatım Bozuklukları. In: Aydın H, Bozkurt A (eds.) Kaplan&Sadock s Concise Texbook of Clinical Psychiatry. Ankara:Güneş Kitapevi;2005: Chang SS, Ng CF, Wong SN. Behavioural Problems İn Children And Parenting Stress Associated With Primary Nocturnal Enuresis İn Hong Kong. Acta Paediatr 2002;91(4): Ünal F, Mazlum B. Dışa Atım Bozuklukları. Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Temel Kitabı. In: Çetin FÇ(eds.). 1rd ed. Ankara: HYB Basım Yayın; 2008; Demir T, Eralp-Demir D, Türksoy N, Özmen E, Uysal Ö. Çocuklar İçin Sosyal Anksiyete Ölçeğinin Geçerlilik ve Güvenilirliği. Düşünen Adam 2000; 13 (1): Öy B. Çocuklar İçin Depresyon Ölçeği: Geçerlilik ve Güvenirlik Çalışması. Türk Psikiyatri Derg 1991; 2(2): Van Hoecke E, Hoebeke P, Braet C, Walle JV. An Assessment of İnter nalizing Problems İn Children With Enuresis. J Urol. 2004;171(2): Baeyens D, Roeyers H, Vande Walle J, Hoebeke P. Behavioural Problems And Attention Deficit-Hyperactivity Disorder in Children With Enuresis: A Literature Review. European Journal of Pediatrics. 2005;164(11): Fergusson DM, Horwood LJ. Nocturnal Enuresis And Behavioral Problems İn Adolescence: A 15-Year Longitudinal Study. Pediatrics 1994;94(5): Ergüven M, Çelik Y, Deveci M, Yıldız N. Primer Enürezis Noktürnada 89 Keten ve arkadaşları
6 Etiyolojik Risk Faktörleri. Türk Pediatri Arşivi 2004; 39(2): Chiozza ML, Bernardinelli L. An Italian Epidemiological Multicentre Study of Nocturnal Enuresis. BJU 1998; 81(3): Cher TW, Lin GS. Prevalence of Nocturnal Enuresis And Associaed Familial Factors İn Primary School Children in Taiwan. J Urol 2002; 168(3): Akis N, Irgil E. Enuresis and Effective Factors. Scand J Urol Nephrol 2002; 36 (3): Yazışma Adresi / Correspondence Dr.Hamit Sırrı Keten Onikişubat Toplum Sağlığı Merkezi, Kahramanmaraş -Türkiye e Geliş Tarihi: Kabul Tarihi: Ankara Medical Journal, Cilt 14, Sayı 3,