Vekil veya temsilciler tarafindan keşide edilen karşiliksiz çeklerde cezaî sorumluluk
29 Mart 2013, 21:35 #1 (permalink)
VEKİL VEYA TEMSİLCİLER TARAFINDAN KEŞİDE
EDİLEN KARŞILIKSIZ ÇEKLERDE CEZAÎ SORUMLULUK
Burhaniye Cumhuriyet Savcısı
Bir ödeme aracı olan ve ticarî hayatta yaygın olarak kullanılan çekin, güven ortamı sağlayarak kullanımını yaygınlaştırmak, öte yandan da kötüye kullanımını önleyerek çek hamillerini korumak amacıyla 19.03.1985 tarihli ve 3167 sayılı “Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun” yürürlüğe girerek, çekle ilgili yeni düzenleme getirmiş ve 16’ncı maddesinde de karşılıksız çek keşide etmeyi bağımsız bir suç olarak düzenlemiştir.
3167 sayılı Kanundan önce, karşılıksız çek keşide edilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 17.01.1929 tarih ve 471 sayılı kararıyla dolandırıcılık olarak nitelendirilmiş ve uygulamada bu doğrultuda yön bulmuştu. Böylece karşılıksız çek keşidesi halinde çek keşide edenlerin cezalandıralabilmesi için, TCK’nın 503’üncü maddesinde yer alan dolandırıcılık suçuna ait unsurların gerçekleşmesi gerekmekte idi. Ancak, gerekçede de belirtildiği üzere, dolandırıcılık suçunun unsurlarını, karşılıksız çıkan her çek yönünden tespiti mümkün olmadığından , bu şekilde çek keşide edenlerin bir kısmının cezasız kalması gibi durumlar yaşanmakta, bu durum çeke olan güveni sarsmakta ve çek hamilleri korunamamakta idi.(1)
Belirtelim ki 3167 sayılı Kanundan sonra da, yaygın bir şekilde karşılıksız çek kullanımına rastlanmış, ticarî hayattaki sıkışıklık/durgunluk nedeniyle karşılıksız çek kaynaklı mağduriyetler ve çeke olan güven sarsılmaya devam etmiştir.
Bugün adliyelerimizde başta karşılıksız olan çekler olmak üzere, çekin konu olduğu suçlara ilişkin yüzbinlerce olarak ifade edilen dava sayısının bulunduğu söylenmektedir.
Bu olumsuz durumun devamında bankalarında payı olduğu da kuşkusuzdur. Gerçekten de 3167 sayılı Kanunun 2’nci maddesinde, bankalara, çek karnesi verirken, bu işlemlerin gerektirdiği basiret ve itinayı gösterme mecburiyeti yüklendiği halde, bu yükümlülüğe aykırı olarak, bankaların çoğu zaman, gerekli araştırmayı yapmadan ve özeni göstermeden layık olmayanlara çek karnesi verdikleri gözlemlenen bir olgudur.
Karşılıksız çek keşide etmek suçu hukukumuzda önemli bir gelişme göstermiştir. 3167 sayılı Kanun, bir takım eksiklikler barındırmakta; bu da uygulamada sorunlara neden olmaktadır.
Biz bu çalışmamızda, karşılıksız çek keşide etmek suçunun tüm unsurlarını değil, sadece vekil veya temsilci tarafından keşide edilen ve karşılıksız çıkan çeklerde kimin/kimlerin cezaî sorumluluğunun bulunduğunu, uygulamaya yönelik olarak değerlendirmeye ve bir sonuca ulaşmaya çalışacağız.
II. Karşılıksız çek suçunda cezaî sorumluluk
l. Karşılıksız çek suçunda fail ve manevî unsur
Karşılıksız çek suçlarında suçun faili, çeki keşide eden hesap sahibidir. Çeki keşide eden hesap sahibi, gerçek kişi ve çeki de kendi üzerine keşide etmişse herhangi bir sorun yoktur. Bu durumda hesap sahibinin karşılıksız çek suçunun faili olacağı tartışmasızdır.(2)
Biz konunun daha iyi anlaşılması ve en azından öne sürdüğümüz görüşün kendi içinde tutarlı olabilmesi için, karşılıksız çek suçlarında manevî unsura kısaca değinmekte yarar görmekteyiz. Bu konuda hukukumuzda egemen olan iki görüş mevcuttur.
Bizimde katıldığımız birinci görüşe göre; karşılıksız çek suçunda manevî unsur yönünden objektif sorumluluk esas alınmıştır. Böyle olunca sorumluluk için kast aranmayacak, hareketin iradî olması yeterli olacaktır.(3) Yargıtay’ın da(4) benimsediği bu görüşün pratik sonucu, keşidecinin bilmeden veya çek hesabında parası olduğu inancıyla çeki düzenlediğini, yani yanıldığını ileri sürememesi, sorumluluğunun devam etmesidir.
Diğer görüşe göre ise, karşılıksız çek suçunda failin cezalandırılabilmesi için genel kastın aranması gerekir. Bu da karşılığı veya yeterli karşılığı bulunmadığı irade ve bilinci ile çek keşide etmekten ibarettir,(5) denilmektedir. O halde bu görüşün pratik sonucu, fail karşılığı veya yeterli karşılığını olmadığını bildiği halde çek keşide etmişse suç oluşacak, buna karşı yukarıda belirtiğimiz şekilde yanılgı sonucu bilmeden veya hesabında para olduğu inacıyla çek keşide etmişse, kast bulunmadığından suç oluşmayacaktır.
2. Karşılıksız çekin, vekil veya temsilci tarafından keşide edilmesi durumunda cezaî sorumluluk
Yukarıda da vurguladığımız gibi, sorumluluk bakımından hesap sahibinin keşide ettiği karşılıksız çeklerde sorun bulunmamaktadır. Ancak her zaman böyle olmamakta; çek, bazen vekil veya temsilci tarafından keşide edilebilmektedir. Böyle bir durumda hesap sahibinin mi, yoksa vekil veya temsilcinin veyahut ikisin de mi? Sorumlu olacağı değerlendirme ve tartışmayı gerektirmektedir.
a. Doktrinde görüşler
Bu konuda doktrinde şu görüşler ileri sürülmüştür.
Selçuk’a göre; vekil veya temsilci, çeki keşide etmişlerse ve hesap üzerinde doğrudan doğruya bir başına işlemde bulunmaya yetkili kılınarak durum muhatap bankaya bildirilmişse, karşılıksız çek keşidesinden sorumludurlar. Ancak vekilin çeki keşide ettiği sırada karşılık olduğu halde, hesap sahibi, karşılığı çekmiş veya ödenmesine karşı koymuşsa, suçun faili hesap sahibidir. Bunun içinde vekil keşide sırasında bundan haberinin olmaması gerekir. Eğer karşılıksız çek keşide etmesini vekile, vekil eden bildirmişse her ikisi de suçtan sorumludur.(6)
Malkoç-Güler’e göre; vekil veya temsilci asil adına hareket edebilme yetkisini taşıyorlarsa kendileri ile birlikte asil de sorumlu tutulacaktır. Temsilci hesap sahibinin talimatı ile hareket etmiş ve hesapta karşılık var zannediyorsa cezalandırılmayacaktır. Bu halde hesap sahibi de bizzat karşılıksız çek keşide etmediğinden 16’ncı maddeye göre cezalandırılamayacak ise de, dolandırıcılık suçunun unsurları var ise bu suç oluşacaktır.(7)
Eriş’e göre; eğer, çek hesabı üzerinde çek keşide etme yetkisi olan kimse, çeki düzenlemiş ise bu kimse sanık olur ve cezalandırılır. Bu kimse, yetkili vekil veya temsilcidir. Vekil hesap sahibi adına çek düzenlemeye yetkili değilse, bu vekil 3167 sayılı Yasaya göre değil, ancak koşulları varsa dolandırıcılıktan cezalandırılır.(8)
b. Yargıtayın görüşü
Hemen belirtelim ki, karşılıksız çekin, vekil veya temsilci tarafından keşide edilmesi durumunda kimin/kimlerin cezaî sorumluluğu bulunduğu konusunda, uygulamada da tereddüt ve tartışmalar bulunmaktadır.
Konumuz bakımından Yargıtay içtihatlarını incelediğimizde şöyle bir gelişim görüyoruz:
- Karşılıksız çek suçundan, hesap sahibi aleyhine açılan bir davada, çeki keşide edenin bir başkası olduğu iddiası varsa, bu durumun araştırılması,(9)
- Yapılan araştırma sonucunda çekin vekile/temsilciye ait olduğu anlaşıldığı takdirde, şikâyetin eyleme ilişkin olduğu göz önünde bulundurularak, keşideci vekil/temsilci hakkında ek iddianame ile kamu davası açılmasının sağlanması,(10)
-Yargılama aşamasında, keşidecinin başkasının hesabı üzerinde tasarrufa yetkili olup olmadığının gözetilmesi; yetkili olduğu takdirde karşılıksız çek suçundan, yetkisinin bulunmaması durumunda dolandırıcılık suçundan cezaî sorumluluğunun düşünülmesi,(11) ayrıca vekâleten çek düzenlenmesi halinde, vekilin kambiyo taahhüdünde bulunma yetkisinin olup olmadığının, araştırılması,(12)
- Ancak hesap sahibinin, çek düzenlenmesi konusunda talimatı varsa, bu fiilin dolandırıcılık suçunu oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesi,(13)
- İleri tarihli çekte, çeki keşide etmeye yetkili kişinin, bu yetkisi, çekin gerçek keşide tarihine göre saptanması,(14)
- Karşılıksız çek keşide etmek suçunun oluşabilmesi için, çekin yasal unsurları (TTK m. 692 vd.) taşıması gerektiğinden, çek “yetkili keşideci” tarafından unsurları eksik bırakılarak (örneğin keşide yeri yazılmadan) tanzim edilir ve karşılıksız çıkarsa, karşılıksız çek suçu değil, dolandırıcılık suçunun oluşacağı,(15)
- Ele geçirilen hesap sahibine ait çekin, imza taklit edilerek keşide edilmesi durumunda, (unsurlarının tam veya eksik olmasına göre resmî veya özel belgede) sahtecilik ve dolandırıcılık suçlarının oluşacağı ve bu durumda fikrî içtima kurallarının uygulanması(16) gerekeceği belirtilmektedir.
Bir çekin, vekil veya temsilci tarafından keşide edilmesi durumunda temsil ilişkisi ortaya çıkmaktadır. Genel olarak “ticarî senetlerde temsil”e ilişkin, yetkisiz temsilcinin sorumluluğunu düzenleyen Türk Ticaret Kanunun (TTK) 590’ıncı maddesi (730’uncu madde gereğince bu hüküm çekler için de geçerlidir) dışında, Türk Ticaret Kanununda bir hüküm bulunmamakta, bu konuda Borçlar Kanununun temsile ilişkin hükümleri uygulanmaktadır. Temsilci, kanundan veya akitten doğan bir yetkiye dayanarak ticarî senet düzenlemektedir. Akdi temsil de temsilci kendisini temsil ettiği kimse adına kambiyo taahhüdünde bulunabilmesi için bu konuda yetkili olması gerekir.(17)
Konumuz bakımından, özel hukuktaki sorumluluk ile ceza hukukundaki sorumluluğun farklı olduğunu bilmekte ve kabul etmekteyiz; ancak cezaî sorumluluğun belirlenmesi açısından, karşılıksız çekin, vekil veya temsilci tarafından keşide edilmesinde, öncelikle bu ilişkinin niteliğinin tespiti gerekir diye düşünüyoruz.
Gerçekten de, bir kambiyo senedi vekil veya temsilci tarafından keşide edilebilir. Ancak Borçlar Kanunu 388/3 maddesi gereğince vekil ile 453/2 maddesi gereğince ticarî vekilin kambiyo taahhüdünde bulunması için özel yetki gerekir. Eğer kambiyo senedini düzenleyen ticarî mümessil ise, BK 450/1’inci maddesi gereğince, müessese sahibi adına kambiyo taahhüdünde bulunması için özel yetkiye gerek yoktur.(18)
Bu nedenle, ilgili hükümler bağlamında çeki keşide edenin, ticarî mümessil veya kambiyo taahhüdü özel yetkisine haiz vekil veya ticarî vekil olup olmadığını belirlemeliyiz. Şayet çeki keşide eden, bu sıfata haiz biriyse ve de hesap üzerinde tasarrufta bulunmaya yetkili ise karşılıksız çek suçundan sorumludur. Zira bu kişiler çek keşide etmeye yetkilidirler.
Yeri gelmişken belirtelim ki, bilindiği üzere tüzel kişiler, organları vasıtasıyla temsil olunurlar. Temsil eden bu organın (çoğunlukla yönetim kuruludur) veya organın belirlenen (yetkilendirilen) üyelerin çek keşide etmesi durumunda, bu çeki keşide eden gerçek kişi/kişilerin -temsil yetkisi bulunduğundan- sorumlu olacağı kuşkusuzdur. Konumuzu ilgilendiren yönüyle, tüzel kişiye dışarıdan temsilci atanmışsa (ki çoğu zaman bir müdür atanmaktadır), çeki keşide eden yetkili müdür (bu kişi aslında bir ticarî mümessildir) sorumlu olacaktır.(19)
Buraya kadar ki açıklamalarımızdan, karşılıksız çek suçunun özgül (mahsus) suç(20) olduğu öğretisine(21) katılıyor ve karşılıksız çek keşide etmek suçunun failinin “yetkili keşideci” olduğu kanaatine varıyoruz. Bunlarda, başta hesap sahibi, ticarî mümessil, özel yetkiye haiz ticarî vekil ile vekildir .
Bu cümleden olmak üzere aşağıdaki sonuçlara ulaşıyoruz:
- Vekil veya temsilci, keşide ettiği karşılıksız çekten sorumludur. Zira, öncelikle vekil veya temsilci, karşılıksız çıkan bu çekin keşidecisidir ve hesap üzerinde tasarrufta da bulunmaya yetkili olduğundan, karşılığı olmayan bu çeki keşide etmeme gibi bir imkânı bulunmaktadır.
- Eğer karşılıksız çıkan bu çekin keşide edilmesi hususunda hesap sahibinin talimatı varsa, hesap üzerinde tasarrufta bulunmaya yetkili keşideci vekil veya temsilci, karşılıksız çek suçunun failidir. Talimat veren hesap sahibi ise, kanaatimizce “fiili doğrudan doğruya birlikte işleyen”dir ve iştirak kurallarınca bu suçtan sorumludur. Hemen belirtelim ki, hareketin iradî olması zorunlu ve yeterli olduğundan, iştirak mümkündür.
- Eğer çek vekil veya temsilci tarafından keşide edildikten sonra, hesap sahibi karşılığını çekmişse, keşideci vekil veya temsilci yine sorumludur. Zira burada objektif sorumluluk asıldır, failin yanılgısı dikkate alınmayacaktır. Karşılığı çeken hesap sahibi ise, unsurlarının oluşması kaydıyla dolandırıcılık suçunun faili olduğu kanısındayız.
- Eğer çeki keşide eden vekil veya temsilci, hesap üzerinde tasarrufa yetkili değilse veya çek keşide etmeye yetkili değilse, karşılıksız çek suçunun değil, unsurları oluşursa dolandırıcılık suçunun faili olur.
Karşılıksız çek keşide etmek suçu failinin, “yetkili keşideci” olduğunu kabul ettiğimizden, hesap sahibinin çekini ele geçirerek imzayı taklit eden kimsenin fiili, sahtecilik ve diğer unsurlarının gerçekleşmesi ile birlikte dolandırıcılık suçlarını oluşturur ve içtima hükümlerinin uygulanmasını gerektirir.
3. Düzeltme hakkının kullanılması
3167 sayılı Yasanın 16’ncı maddesinin 2’inci fıkrasında “bu fiilerden dolayı takibat yapılması çek hamilin şikâyetine bağlıdır” denilerek, karşılıksız çek keşide etmek suçu şikâyete bağlı bir suç olarak düzenlemiştir.
Aynı maddenin devamında da “fiili işleyen 8’inci maddeye göre düzeltme hakkını kullanmak suretiyle hamilin zararını karşılamış olması veya düzeltme hakkı yoksa anılan madde de belirtilen müddet içinde çek bedelinin karşılıksız kalan kısmını %10 tazminatı ve gecikme faiziyle birlikte muhatap bankaya veya herhangi bir banka şubesine yatırmış bulunması halinde” şikâyet hakkının doğmayacağı hüküm altına alınmıştır.
Böylece, hesap sahibi ihtar mektubunu aldığı veya 12’nci maddeye göre almış sayıldığı tarihten itibaren 7 iş günü içinde, çek bedeli ile karşılıksız kalan kısmın % 10 tazminat ve gecikme faiziyle birlikte hamil adına muhatap bankaya yatırdığı takdirde şikâyet hakkı doğmayacaktır.
Çek Yasamız bu düzenleme ile, böyle bir ödemeyi ve zarar gidermeyi, ceza sorumluluğunu kaldıran değil, kovuşturma hakkının kullanımını etkileyen bir etken olarak düşünmüştür.(22) Nitekim Yargıtay da, düzeltme hakkının yargılama koşulu olduğunu kabul etmiştir.(23)
Karşılıksız çek suçunun takibinin şikâyete bağlı olduğu, düzeltme hakkı kullanıldığında şikâyette bulunulamayacağı ve bu nedenle düzeltme hakkının yargılama koşulu olduğu dikkate alındığında, düzeltme hakkının kime kullandırılacağı, yani 7 ve 8’inci maddeye göre ihtarnamenin kime tebliğ edileceği sorunu gündeme gelmektedir.
Yasaya bakıldığında, 7 ve 8’inci maddesinde, “hesap sahibi” deyimini kullandığını görmekteyiz.(24) Belirttiğimiz gibi, hesap sahibinin aynı zamanda keşideci olması durumu özellik sergilememektedir. Bankaların, madde metnine sadık kalarak sadece hesap sahibine ihtarnameyi gönderdiğini görmekteyiz.(25) Bu işlem hesap sahibinin veya vekili/temsilcisinin elinde bulunan kullanılmamış çeklerin geri verilmesi ve hesap sahibinin düzeltme hakkını kullanması yönünden doğru(26) ise de yeterli değildir.
Konumuz bakımından olaya yaklaştığımızda ; madem ki, düzeltme hakkı şikâyetin kullanımını engeleyen bir yargılama koşuldur, o halde 7 ve 8’inci maddeye göre ihtarnamenin karşılıksız çek keşide etmek suçunda dava süresi olan “yetkili keşideciye” tebliği gerekir. Bu durumda ihtarnamenin hesap sahibine gönderilmesi, yukarıdaki paragrafta belirttiğimiz şekilde faydalı ise de, 16’ncı madde bakımından zorunlu değildir, diye düşünüyoruz. O halde, karşılıksız çıkan çekin, yetkili temsilci veya vekil tarafından keşide edilmesi durumunda, ihtarnamenin hesap sahibine ve mutlaka yetkili vekil veya temsilciye tebliği gerekir.
Yargıtayda, çekin yetkili vekil tarafından düzenlendiği ve karşılıksız kaldığı durumlarda, kamu davasında sanık olan yetkili vekile düzeltme hakkını kullanması için tebligat yapılması gerektiğini(27) ve yine “karşılıksız çek keşide eden sanığa (keşideci) muhatap bankaca, zorunlu olarak 7’nci madde uyarınca iadeli taahhütlü mektupla ihtarın yapılması mutlaka sağlanmalıdır. Muhatap bankanın bu yükümlülüğü yerine getirmemesi halinde 3167 sayılı Yasanın 15’inci maddesinin ikinci cümlesi uyarınca muhatap banka hakkında işlem yapılması gerekmektedir”(28) demek suretiyle bu görüşü doğrulamıştır. Nitekim uygulamada, mahkemelerin de bankaya yazı yazarak, vekil veya temsilciye de, düzeltme hakkına ilişkin ihtarnamenin tebliğ edilmesini sağladıklarını görmekteyiz.(29)
Güven ortama sağlayarak çekin kullanımını özendirmeyi ve kötüye kullanımını önleyerek çek hamillerini korumayı amaçlayan 3167 sayılı “Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun”un, zaman içerisinde uygulamasında, bir kısım eksiklikler veya bir kısım hükümlerin yasanın amacına uygun yorumlanmaması sonucu, aksamalar ve yanlışlıklar ortaya çıkmıştır.
Çekin vekil veya temsilci tarafından keşide edilmesi durumunda cezaî sorumluluğa ve düzeltme hakkının kime kullandırılacağına ilişkin açık bir düzenlemeye rastlamamaktayız. Konu öğreti de ve uygulama da tartışma ve tereddütlere neden olmaktadır. Bizim yakın dileğimiz Yargıtayın konuya ilişkin bütün olasılıklara cevap veren ve yön gösterici olan içtihatlarda bulunmasıdır; nihaî dileğimiz ise, genel olarak Çek Yasamızın aksayan yönlerini düzelten, çek hamillerini gerçekten koruyan, bir ödeme aracı olan çeke güveni yeniden tesis eden ve mahkemelerdeki iş yükünü azaltan, özcesi kanuna işlerlik kazandıran yasal bir düzenlemenin yapılmasıdır.
çeklerde, cezaî, edilen, karşiliksiz, keşide, sorumluluk, tarafindan, temsilciler, vekil, veya
« Türkiye’de telefonlarin gizlice dinlenmesi | Avrupa birliği adalet ve içişleri politikasi ve türkiye »