Tıbbi Biyokimya | Klinik Biyokimya | Laboratuvar | Türk Biyokimya ve Klinik Biyokimya, Tıbbi Biyokimya derneği, kongresi | Sayfa 2
Biyokimya laboratuvar eğitimi: multi-disipliner yaklaşım
Deneysel bir bilim dalı olan biyokimya dersi ve buna bağlı biyokimya laboratuvarı uygulamaları ülkemizde üniversitelerin tıp, eczacılık, diş hekimliği, veteriner hekimlik, biyoloji, kimya, gıda mühendisliği, çevre mühendisliği, orman mühendisliği, ziraat mühendisliği, sağlık bilimleri fakültelerinin farklı bölümleri ile yüksek okulların ilgili bölümlerinin lisans eğitiminde zorunlu ders olarak öğretilmektedir. Biyokimyanın disiplinler arası özelliği, fizyoloji ve kimya ile ilişkili olması ve son yıllarda moleküler biyoloji, moleküler genetik ve nanobilim ile giderek alanını genişletmesi Biyokimya ve Biyokimya Laboratuvarı Eğitiminde yeni yaklaşımları gündeme getirmiş ve güncellenmiş uygulamalara ve öğretim yöntemlerine ihtiyaç duyulmuştur. Karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri, değişik programlar arasında eşgüdümün sağlanması ve alanların amacına uygun teorik ve uygulama eğitiminde standardizasyona ulaşılması, Avrupa Birliği uyum sürecinde gerekli altyapının tanımlanması gerekmektedir.
Mevcut durumda her eğitim kurumunda farklı düzeylerde, belirli konulardaki deneylerle sınırlı laboratuvar föyü ve kitapçıkları bulunmaktadır. Dünyada 20. yüzyılın son çeyreğinde hızlanan bilgiye dayalı küresel ekonomik yarış ile birlikte bilişim ve iletişim teknolojilerinde yaşanan önemli gelişmeler, ülkeleri yüksek öğretim alanında mevcut sistemleri yeniden değerlendirmeye ve gelişmeler ışığında yeniden yapılandırmaya yöneltmiştir. Bu değişim özellikle, yüksek öğretim ve araştırmada giderek rekabet gücünü kaybeden ve son yıllarda dinamik, etkin bir bilgi toplumu ve ekonomisi olmayı hedef leyen Avrupa düzeyinde Lizbon ve Bologna Süreçleri ile önemli bir hız kazanmıştır. “Lizbon Tanıma Sözleşmesi” (1997), Türkiye’de 2007 yılında yürürlüğe girmiştir (http://bologna.yok.gov.tr/?page=yazi&i=69). Türkiye’nin Bologna Sürecine (1999) üyeliği 2001 yılındadır (http://bologna.yok.gov.tr/). Bu süreçler çerçevesinde Türkiye’de yüksek öğretim sistemleri yeniden gözden geçirilmekte, yeniden yapılandırılmakta ve yeni yeterlilikler Avrupa Yeterlik Çerçevesi ile ilişkilendirilerek tanımlanmaktadır.
T.C. Yükseköğretim Kurulu (YÖK) web sitesinde yeterlilik: “Yüksek öğretim alanında yeterlilik, herhangi bir yüksek öğretim derecesini başarı ile tamamlayan bir kişinin neleri bilebileceği, neleri yapabileceği ve nelere yetkin olacağını ifade eder” olarak tanımlanmaktadır. Türkiye Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi (TYYÇ, http://tyyc.yok.gov.tr/) altında YÖK’ün koordinasyonunda kurulan komisyon ile Avrupa Birliği Bologna süreci kapsamında hedef lenen harmonizasyona ulaşmada yaşam bilimlerinde entegrasyon başlatılmıştır. Bu bağlamda farklı bilim dallarında aynı başlık altında farklı bilimsel içerik ile yürütülmekte olan lisans düzeyinde biyokimya laboratuvar eğitimine kalite güvencesinin sağlanması için 3-4 Mayıs 2012 tarihlerinde Ankara’da “Biyokimya Laboratuvar Eğitimine Çok Disiplinli Yaklaşım Çalıştayı” düzenlenerek çekirdek eğitim programının kapsamı hakkında kararlar alınmıştır.
Türkiye Yükseköğretim Ulusal Yeterlikler Çerçevesi (TYUYÇ) kapsamında lisans, yüksek lisans ve doktora seviyeleri için öğrenme çıktıları, EQF-LLL düzey tanımlayıcıları kullanılarak, her bir yükseköğretim düzeyinin, ilgili temel düzeyde verilen diplomaların (derecelerin) öğrenme çıktılarını (kazanımlarını) kapsayacak şekilde genel olarak tanımlanması ve ilgili düzeylerde verilen diploma (derece) türlerinin belirtilmesi benimsenmiştir. Bu yaklaşım uygulamadaki kolaylığı ve esnekliği nedeni ile birçok Avrupa ülkesinde tercih edilmektedir. Önlisans programları dâhil diğer mesleki yeterlik düzeylerinin tanımlanması çalışmalarına YÖK ve ilgili kurullar devam etmektedir.
“Avrupa Yeterlikler Çerçeveleri” ve bu çerçeveler ile ilişkilendirilmiş “Ulusal Yeterlikler Çerçeveleri (UYÇ)”dir. Bu yeterlikler çerçeveleri ile Avrupa Yükseköğretim Sistemleri arasında karşılaştırılabilirlik ve şeffaf lığın sağlanması, öğrencilerin ve öğretim elemanlarının yükseköğretim sistemleri içinde ve arasında hareketliliğinin kolaylaştırılması, öğrenme çıktıları, kredi ve iş yüküne dayalı eğitim programları ve modüllerinin geliştirilmesi için yükseköğretim kurumlarının teşvik edilmesi, yükseköğretim yeterlikleri ile yaygın ve resmi olmayan öğrenme, tecrübe yoluyla kazanılmış yeterliklerin tanınması ve yaşam boyu öğrenimin yaygınlaştırılması öngörülmektedir .
“ISCED 97, EUROSTAT&CEDEFOP EĞİTİM VE ÖĞRETİM ALANLARI” (http://tyyc.yok.gov.tr/?pid=37) “YAŞAM BİLİMLERİ, kodu:42” altında biyokimyaya özel önem verilmekte ve 421 kodlu “Eğitim ve Öğretim Alanları”nda Biyoloji ile birlikte yer almaktadır. Ülkemizde Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Biyokimya Bölümü, Cumhuriyet Üniversitesi Biyokimya Bölümü ve Selçuk Üniversitesi ABD Montana Üniversitesi ile ortak çift diplomalı Biyokimya seçenekli Bölümü bulunmaktadır.
Ülkemizde 1988 yılında yapılan ve daha sonra değişik aralıklarla düzenlenen biyokimya eğitimine yönelik çalıştay, sempozyum ve toplantılar mevcuttur. Bu toplantılar ve tartışılan konu başlıkları Tablo 1’de verilmiştir. Tablo 1’de de çok net görüleceği gibi geçen süre zarfında problemler büyük ölçüde devam etmektedir [2-4]. Ankara’da 2012 yılında düzenlenen çalıştayın son gününde farklı disiplinlerin biraraya gelerek oluşturduğu bildirge, sekiz temel başlıktan oluşmaktadır. Bu bildirge eğitimdeki sorunları ve biyokimya laboratuvar eğitimi için olması istenen çekirdek programı içermektedir. Çalıştayda tartışılarak sonuç bildirisinde özetlenen kararlar/öneriler şunlardır:
Altyapı eksiklikleri ile ilgili sorunlar ve çözüm önerileri
Mekan sorunu: Biyokimya laboratuvar dersi uygulamalarının yapıldığı laboratuvarların büyüklüğü öğrenci sayısının fazla olmasından dolayı uluslararası laboratuvarda 24-25 öğrenci/110 m2 standardına uyulamadan; ancak öğrenci sayısının azaltılma imkanı olamadığından, gruplara bölünerek yapılmaktadır. Ayrıca ekipman ve çeker ocak eksiklikleri vardır. Bunları eski üniversitelerde ek yaparak düzeltmek daha zorken, yeni üniversitelerde baştan standardlara uygun ve güvenli laboratuvarlar yapılabilir.
Atık sorunu: Laboratuvarlarda 200 L’lik atıklar için nötralizasyon ünitesi gereklidir. Bu üniteler hastanelerde bulunmasına rağmen, tıp fakültelerinde genellikle bulunmamaktadır. Bu da hastane ile protokol yapılarak atıkların bertarafını gerektirmektedir. Katı atıklar ve mikrobiyolojik olarak tehlikeli atıklar (otoklavlandıktan sonra) belediyeler tarafından tıbbi ve/veya tehlikeli özel atık olarak toplanarak bertaraf edilmelidir. Biyokimya ve moleküler biyoloji laboratuvarlarında yaygın kullanılan toksik madde etidyum bromür atıkları plastik şişelerde toplanarak bertaraf edilmelidir. Bazı örnekler: Balıkesir Üniversitesi örneğinde fenol, toluen, dimetil sülfoksit Balıkesir Belediyesi ile Üniversite arasındaki anlaşma kapsamında belediye tarafından toplanıp gömülmektedir. Alkollü ve gümüşlü çözücüler ise dibinde toprak bulunan varillerde toplanmaktadır. Belli miktardaki organik çözücüler ayrı kaplarda toplanıp FenEdebiyat Fakültesi Kimya Bölümüne teslim edilmekte; Bölüm bu atık çözücüleri dönem sonunda ayrıştırıp saflaştırmaktadır, geri kazanılan çözücüler yeniden kullanılabilmektedir.
Öğretim elemanlarının etkin laboratuvar eğitimi sağlamalarındaki yeterlilikleri
Üniversitelerde ülke genelinde kadrolarda yetişmiş öğretim elemanı sıkıntısı olduğu bilinmektedir. Kadro problemleri öğretim üyesinin memnun olarak işe başlamasını engellemekte; bu durum diğer derslerde olduğu gibi biyokimya alanında da problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Biyokimya laboratuvarından sorumlu öğretim üye ve yardımcılarının gerekli mesleki bilgi, beceri ve yeterlilik donanımına sahip olmaları beklenmektedir. Bologna sürecinde günün gereğine göre ders açılması öngörüldüğü halde, yer yer derslerin öğretim elemanına göre açılması; başka alanlardan görevlendirilen öğretim elemanlarının biyokimya laboratuvar uygulamalarını yürütmede yetersiz kalmaları ve bazan yeterliliklerinin uygun olmaması gibi zorluklarla karşılaşılmaktadır. Bu problemler “Eğiticilerin Eğitimi” ve “hizmet içi uyum eğitimi” ile çözülebilecektir. Bu hedefe ulaşmak için bütün bilim dallarının katılımı ile bu çalıştay benzeri etkinlikler ve ileri kurslar düzenlenebilir. Esas problem, dersin sorumlu öğretim üyesinin biyolojik ve biyokimyasal kavramları (kavram yanılgısı yaşam bilimlerinde çok fazladır) eksik kavraması ve dolayısıyla öğrenciye de yanlış aktarmasından kaynaklanabilmektedir. Ayrıca farklı alanlardan gelen öğretim üye ve yardımcılarının laboratuvar güvenliği hakkında bilgi sahibi olmaları (GLP dâhil); özel çalışma alanlarına ait sertifikasyonların tamamlanması beklenmektedir. Laboratuvar uygulamalarında modern tekniklerin kullanılması; güncel yöntem ve tekniklere programda yer verilmesini sağlanmalıdır. TYYÇ kapsamında öğrencinin aktif katılımının olacağı bir öğretim yönteminin seçilmesi öngörüldüğünden öğretim elemanları söz konusu yaklaşımları tercih etmelidir.
Sorumlu öğretim üyesi ve uygulamaları yaptıran öğretim elemanları (bazı kurumlarda lisansüstü öğrenciler ve tıpta uzmanlık öğrencileri de görevlendirilmektedir) pedagojik formasyon becerilerine sahip olmalıdır. Bunun için akademik kariyerde ilerleyen öğretim kadrosunun pedagojik formasyon ile desteklenmesi, hatta gerektiğinde bu konuda eğitim almalarında fayda vardır. Çalıştayda kadrolardaki sınırlamalar ve yetişmiş öğretim kadrosundaki eksikliklerden dolayı laboratuvar öğretiminin yürütülmesinde zorluklar bulunduğu, zaman zaman Türkiye’de tartışılan “öğretim üyeleri araştırmacı ve öğretici olarak ayrı iki grup olabilir” konusunun yeniden gündeme alınması da görüşülmüştür. Bütün pratik/uygulama derslerinde olduğu gibi biyokimya laboratuvarında da dersin sorumlu öğretim üyesinin yönlendiriciliği kaçınılmazdır. Öğretme sorumluluğu kendisinde olduğundan, araştırma görevlileri eğitim sürecindeyken eksiklikleri hoca kontrol etmeli ve yürütmelidir. Deney ön hazırlıklarının çok iyi yapılması, bütün ayrıntıların gözden geçirilmesi ve başarılı deneylerin seçilmesi de sorumlu öğretim üyesinin sorumluluğundadır. Dersin öğretim üyesi uygulamayı sadece araştırma görevlilerine bırakmamalı; uygulamalara girip işin içinde olmalıdır. Oluşan problemlerin (deneylerden beklenen sonucun çıkmaması, teknik veya yöntemin çalışmaması gibi) çözümünü birlikte yapmalı ve sonuçları diğer öğretim elemanları ile tartışmalıdır. Bu bağlamda her ne kadar araştırma görevlisinin bağımsız olmayı öğrenmesi bekleniyorsa da bilimsel metodu öğrendikten sonra problem çıktığında veya yeniliklerin uygulanmasını talep ettiğinde sorumlu öğretim üyesine sorup danışabilmelidir; aynı zamanda bazı çözülebilecek problemleri kendilerini yetiştirerek çözebilmelidirler. Bazı katılımcılar örnek vererek; kendileri yeni asistan olduklarında uygulamaları hazırlamakta zorlandıklarını, önce kendilerinin deneyleri yaparak denediklerini, ancak derste sonuç beklendiği gibi çıkmadığında hocaya sormaya çekindiklerinden öğrencilere mahcup olduklarını anlattılar. Diğer taraftan öğrencilerin “Olmayan veya çıkmayacak deneyi neden bize getirdiniz?” şikayetinde bulunarak büyük çoğunlukla sadece uygulamaları yürüten öğretim elemanını suçladığını belirttiler. Bu durumda araştırma görevlisi yerine dersin asıl sorumlusu olan öğretim üyesi değerlendirmelidir. Biyokimya laboratuvar eğitiminde devamlılık için her uygulama/deney veya kullanılıyorsa modül için “föy/çalışma yaprakları” deneyin bütün detaylarını içerecek tarzda hazırlanmalıdır. Deneye başlamadan önce ise işlemleri kolaylaştırıp kontrol etmek amacıyla adım adım yazılmış bir kullanma kılavuzu (checklist) kullanılabilir.
Ekipman ve sarf malzemesi temininde zorluklar ve idarelerin sorumluluğu
Biyokimya laboratuvarında deneylerin yapılmasında cihaz, ekipman ve diğer malzemelerin temininde zorluklarla karşılaşılmaktadır. Eğitim kurumlarında idare, her birimin (fakülte/yüksek okul) sarf malzemesi ödeneği olmasına rağmen (normal ve ikinci öğretim öğrenci harçlarının kullanım alanları Rektörlük tarafından belli alanlardaki harcamalara kullanılabilmektedir), söz konusu ödenekleri ve kullanım amaçlarını bölümlere bildirmediğinden öğretim elemanları talep etmeleri gerektiğinden habersizdir ve ödenekler kullanılamamaktadır. Her ne kadar üniversitelerin BAP (Bilimsel Araştırma Projeleri) birimlerinden proje (altyapı veya eğitim projesi yazılarak) malzeme temin edilebilirse de asıl olan bütçe kaynaklarının amacına uygun kullanımıdır. Bununla ilgili olarak aşağıda Çalıştay katılımcılarına ve diğer yararlanıcılara malzeme temini ve bütçe konularında faydalanabilecekleri bazı bilgiler verilmiştir: “Bütçe Mevzuatı”, “Bütçe Çağrısı” ve “Bütçe Hazırlama Rehberi Analitik Bütçe Sınıf landırması” ile ilgili rehberler T.C. Maliye Bakanlığı, Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü’nün (http://www.bumko.gov.tr) adresinde sol menüde “Bütçe” başlığı altında mevcuttur. Ayrıca sol menüde “Mevzuat” başlığı altındaki rehberde harcamaların hangi kodlara göre yapılacağı bulunmaktadır. Laboratuvar uygulamalarına “malzeme alacak ödeneği bulunmadığını” belirten idarecilerden talep edilecek malzeme için, bütçe ödeneklerine 29.12.2011 tarihli Resmî Gazete’nin (http://www.resmigazete.gov.tr/de- fault.aspx) 1. Mükerrer sayısından, metin bölümünün sonundan kurumların bütçelerinden ulaşılabilmektedir.
Öğrencilerin hazır bulunuşlukları ve yeterlilikleri
Biyokimyanın zor bir bilim dalı olarak algılanması ve öğrencilerin teorik ve pratik derslere önyargılı gelmeleri baştan öğrenme ile ilgili olumsuz şartlar oluşturabilmektedir. Biyokimya laboratuvar dersini alan öğrencilerin belirli bir bilgi ve olgunluk düzeyinde olmaları beklenmektedir. Ancak orta öğretimden ve test sisteminden gelen önemli problemler vardır. Sağlık hizmetleri meslek yüksek okullarına gelen öğrencilerin hazır bulunuşluk seviyelerinin düşük olması (meslek lisesinden not ortalaması ile doğrudan geçiş yapılmaktadır) uygulamalarda zorluklara ve başarının düşmesine neden olmaktadır. Bologna süreci ve dünyada yeni eğitim yaklaşımları ile öğrencilerin pratikleri bizzat yapmaları; uygulamalara aktif katılmaları beklenmektedir. Öğrencilerin yabancı dil yetersizlikleri bilimsel araştırma motivasyonlarını, pasif duruma geçerek sadece alacakları ünvanla ilgilenmeleri de başarılarını olumsuz etkilemektedir.
Öğretim materyallerinin temini
Biyokimya laboratuvar dersi için Türkçe kaynak kitap yok denecek kadar azdır. Biyokimyada işitsel ve görsel ders materyali önemli olduğundan video, slayt, animasyonlar ve sanal laboratuvar çok faydalıdır.
Biyokimya Laboratuvar Eğitimi Çekirdek Programı
Bu programın amacı; önlisans ve lisans öğrencilerini biyokimya laboratuvarının önemi, uygulama alanları ve disiplinler arası özellikleri hakkında bilgi sahibi yaparak; onları çalışma hayatında ve bilim alanında ihtiyaç duyulan bireyler olarak yetiştirmektir. Aynı zamanda önlisans ve lisans öğrencilerinin güvenli, ucuz, duyarlı, çabuk ve az hatalı deneyler yapmalarını sağlamaktır. Programın bir diğer amacı da öğrencilerin alanla ilgili teorik bilgileri ve laboratuvar deneyimlerini eş zamanlı olarak kazandırmak; aynı zamanda Bologna sürecinde ülkemizin yükümlülüklerinin yerine getirilmesi ve diploma harmonizasyonunun sağlanmasıdır.
Öğrenme-Öğretme Süreci: Her laboratuvar dersi için teorik ve uygulama ayrımı yapılabilir ve dersler önce teorik bilgilerin verilmesi ve sonrasında deneyin yapılması şeklinde düzenlenebilir. Biyokimya Laboratuvar Eğitimi Çekirdek Programı için öğrencilerin temel kimya (özellikle organik ve fizikokimya alanlarında temel bilgi birikimi gerekmektedir) laboratuvarını önkoşul olarak tamamlamış olması gerekmektedir. Öğrenciler ayrıca matematik becerilerine, canlıların biyolojik özellikleri ve temel fizik laboratuvarı konularında temel bilgilere sahip olmalıdır. Biyokimyasal hesaplamalar ve cam malzemelerin temizliği konuları hatırlatma amacıyla ayrı laboratuvar uygulama ders saati harcanmadan, kaynak kitapçık (föy, modül) veya PDÖ gibi yöntemlerle öğrencilere verilmelidir.
Değerlendirme: Eğitim kurumunun ve dersin özelliğine göre farklı ölçme ve değerlendirme teknikleri kullanılarak öğrencilerin başarıları konusunda yargıya varılacaktır. Programda yer alan bilgi ve becerilerin değerlendirilerek, gelişmeler ışığında güncellenmesi ve yenilenmesi yapılacaktır.
Çekirdek laboratuvar programı ve ilaveler dışında bilimsel araştırma projeleri: Bitirme projesi (özel çalışma) dersi, yaz stajları gibi öğrencilerde bilime karşı merak ve ilgi uyandıracak faaliyetler de sunulabilir. Programdaki zorunlu biyokimya laboratuvar dersi dışında; öğrencilerin staj ve uygulama istek ve başvuruları birçok alanda kabul edilmemektedir. Öğrencilerin çoğunluğu bu durumda laboratuvar dersi dışı faaliyetleri yapamamaktan, bazıları ise fen ve fen-edebiyat fakültesinden öğrencilerin tıp fakültelerinde staj yapma taleplerinin kabul edilmediğinden şikayet etmektedir. Marmara Üniversitesi, Tıp Fakültesinde ise biyokimyaya ilgi duyan tüm öğrencilerin staj talepleri kabul edilmektedir; hatta zaman zaman lise öğrencilerine de bu imkan tanınmaktadır. Öğrencilerin bitirme projelerini öğrenci kongresi, bilim şenliği ve benzeri projeler ve faaliyetlerde sunulması desteklenebilir (Marmara Üniversitesi, Tıp Fakültesi örneği). Öğrencilerin hepsi olmasa da başarılı ve istekliler küçük araştırma projelerine katılabilir ve bu ders olarak kabul edilip değerlendirilebilir. Balıkesir Üniversitesi, Tıp Fakültesi örneğinde ise kliniğe geçen öğrenciler öğrenci bilimsel araştırma topluluğu kurmak ve öğrenci kongresi yapmak istemişlerdir. Bazı eğitim kurumlarında (Balıkesir Üniversitesi, Biyoloji Bölümü, Hacettepe Üniversitesi, Fen Fakültesi, Biyoloji Bölümü ve Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Biyoloji Eğitimi ABD örnekleri) öğrenciler bitirme projesi dersini öğretim üyesinin yürümekte olduğu bilimsel araştırma projesinde çalışarak yapmakta ve iş hayatında bunun çok faydalı olduğunu bildirmektedirler. Ayrıca TÜBİTAK “2209-Üniversite Öğrencileri Yurtiçi/yurtdışı Araştırma Projeleri Destekleme Programı” kapsamında lisans düzeyinde öğrenci projesi desteği vermektedir (http://www.tubitak.gov.tr/sid/524/pid/453/cid/25905/index.htm).
Özel Sektör ve biyokimya laboratuvar eğitimi Biyokimya tahlil ve araştırma laboratuvarlarında değişik meslek gruplarından elemanlar ve yöneticiler çalışmaktadır. IVF laboratuvarları, embriyoloji ve moleküler biyoloji yöntemleri için yetiştirilmiş elemana ihtiyaç duymaktadır. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı ile T.C. Yükseköğretim Kurumu arasında T.C. Sağlık Bakanlığı ile olana benzer bir sigorta anlaşması yapılması gerekmektedir. Stajın mesleğin çok önemli bir parçası olmasından dolayı öğrencilerin staj sayılarının arttırılması, bilgi ve becerilerinin gelişmesi için gerekli bir önkoşul niteliği taşımaktadır. Özel sektör stajı desteklemekte ancak uygulama hastaneleri yeterli sayıda stajyer kabul etmemektedir. Bu sorunun giderilebilmesi için Eğitim ve Mühendislik Fakültelerinde olduğu gibi tanımlanmış ve yapılandırılmış staj programlarının eğitim programlarının içine dahil edilmesi gerekmektedir.
Çalıştay sonucunda mevcut durumda farklı bilim dallarında aynı başlık altında farklı bilimsel içerik ile yürütülmekte olan biyokimya laboratuvar eğitimine kalite güvencesinin sağlanmasına yönelik olarak: Daha önce yapılan çalışma ve toplantılar da dikkate alınarak çekirdek laboratuvar eğitimi programı oluşturulmuştur. Çalıştaya genç bilim adamları ve lisansüstü öğrencilerin de katılımı ile ülkemiz bilim altyapısının güçlenmesine ve bilim adamı yetiştirilmesine katkı vermeleri, tecrübeli bilim adamları ve eğitimcilerle tartışarak biyokimya laboratuvarında çalışma kültürleri ile bilimsel düşünme yeteneğinin geliştirilmesinde olumlu adımlar atılmıştır.
ROC Analizi Nedir ?
Tıpta erken ve doğru tanı ile hastalıklara müdahale edebilmek çok önemlidir. Son yıllarda tıbbi karar verme yöntemlerine gittikçe artan bir ilgi gözlenmekte ve bu yöntemlerin uygulamaları tıp literatüründe oldukça geniş yer bulmaktadır. Tanı testleri ile ilgili yapılan çalışmaların büyük bir bölümü, bu yöntemlerin güvenilirliğinin araştırılmasına ve yöntemlerin karşılaştırılmasına ayrılmıştır. Tanı testi, bir hastalığı belirlemek amacı ile kullanılan laboratuar tekniklerine, klinik gözlemler veya özgün gereç ölçümlerine bağlı olarak yapılan değerlendirme yöntemlerine verilen genel bir isimdir.Klinik çalışmalarda, çeşitli teşhis yöntemlerinden ve laboratuvar testlerinin sonuçlarından yararlanılarak hasta ve sağlıklı bireylerin ayrımının yapılması amaçlanır. Bu durumda bir testin, hasta bireyleri sağlıklılardan ne kadar doğrulukla ayırt edebildiğinin bilinmesi çok önemlidir. Tıbbi karar verme sürecinde, testin ayırt ediciliğini belirlemek amacıyla kullanılan yöntemlerden biri de ROC (Alıcı işlem karakteristikleri, Receiver Operating Characteristic) eğrisi yöntemidir.
ROC ANALİZ YÖNTEMİNİN GELİŞİMİ
ROC analizi II. Dünya Savaşı sırasında Britanya’da radarda tespit edilen sinyallerin doğru tanımlanması, dost ve düşman ayrımının sağlanması için geliştirilmiştir. 1967 yılında Lusted, ROC analizinin tıpta karar vermede kullanımını önererek, 1969 yılında medikal görüntüleme cihazlarında kullanımını sağlamıştır. Sonraki yıllarda tıpta tanı testlerinin performansının değerlendirilmesinde kullanımı giderek yaygınlaşmıştır. ROC analizi ile ortaya çıkan gelişmeler, istatistiksel sonuçların değerlendirilmesi ve kıyaslanmasına duyulan gereksinimin doğal bir sonucudur. Günümüzde ROC analizi farklı klinik durumlarda uygulanan tanı testlerinin performansını belirlemek ve lojistik modeller, doğrusal sınıflama analizi gibi istatistiksel modellerin doğruluğunu değerlendirmek amacı ile kullanılan bir yöntemdir. Ek olarak bir tanı testinin performansını tanımlayarak yeni tanı testlerinin gelişimini de sağlar. Aynı zamanda tanı testleri ve tahmin modellerinin değerlendirilmesi, doğruluğun sayısal sonuçlarla açıklanması ve tahminlerin doğruluğu arasında karşılaştırma yapılmasına olanak sağlar. Ayrıca klinik çalışmalarda eşik değeri belirler, yapısında var olan ve duyarlılık-özgüllük arasında yer alan değerlendirme dışı sonuçları ortaya koyar. Örnek genişliğinin belirlenmesi ve meta analizi gibi klinik araştırmalarda kullanılabilir. Son zamanlarda birçok klinik alanda, ağırlıklı olarak tanı, tarama ve özellikle laboratuar testlerinde, epidemiyoloji, radyoloji ve biyoinformatikte kullanımı hızla artmaktadır. Literatürde son yıllarda ROC analizi ile ilgili yayınlanmış çok sayıda makale yer almaktadır. Özellikle radyoloji ve kardiyoloji alanında yapılan çalışmalarda tanı testleri ve ROC analizinin kullanımı büyük rol oynamaktadır.
ROC curve (ROC Eğrisi)
ROC eğrisinin grafiksel yaklaşımı ölçümlerin duyarlılığı ve özgüllüğü arasındaki ilişkileri kavramayı kolay kılar. ROC eğrisi, tanı koymak amacıyla kullanılan bir değişkenin değişim genişliği içinde aldığı tüm değerlerin sırasıyla kesim noktası kabul edilmesiyle hesaplanacak duyarlılık değerlerinin, testin yanlış pozitif oranına (1 – özgüllük) karşı noktalanması ile elde edilir. ROC eğrisinin oluşturulacağı koordinat sisteminde, Y ekseninde tanı testinin gerçek pozitif değeri (duyarlılık), X ekseninde ise yanlış pozitif değeri (1-özgüllük) yer alır. Her kesim noktasındaki doğru pozitif ve yanlış pozitife karşılık gelen noktalar birleştirilerek ROC eğrisi çizilir. İdeal ve kötü performans gösteren testlere ilişkin ROC eğrileri aşağıdaki şekilde verilmiştir.
ROC eğrisi, tanı koymak amacıyla kullanılan bir değişkenin değişim genişliği içinde aldığı tüm değerlerin sırasıyla kesim noktası kabul edilmesiyle hesaplanacak duyarlılık değerlerinin, testin yanlış pozitif oranına (1 – özgüllük) karşı noktalanması ile elde edilir
* Yanlış pozitif oranı: Yanlış değerlere sahip olmayan ideal bir testte ROC eğrisi (0,0), (0,1) ve (1,1) noktalarını birleştirmektedir. Performansı kötü olan ROC eğrisi (0,0) dan (1,1) e kadar 45açı yaparak uzanan köşegen şeklindedir. Genellikle ROC eğrisi bu iki durum arasında değişir. Tanı testi ne kadar iyi ise eğri o kadar yukarıya yani yüksek duyarlılık bölgesine ve sola düşük yanlış pozitif oranı bölgesine doğru kayar. Buna karşın ROC çizimi y=x fonksiyonuna yaklaştıkça başarısız bir test ortaya çıkar. Çünkü bu testte yanlış değerlerin oranı en yüksektir.
ROC EĞRİSİ ALTINDAKİ ALANIN YORUMLANMASI
ROC eğrisinin altında kalan alan, testin hastalar ile hasta olmayan bireyleri ayırmadaki doğruluk oranını belirler. ROC eğrisinin altında kalan alanın büyüklüğü üzerinde çalışılan tanı testinin ayırma yeteneğinin istatistiksel olarak önemini gösterir. Üzerinde çalışılan tanı testinin hiç ayırma yeteneği olmadığı durumda ROC eğrisi altındaki alanın beklenen değeri 0.50’dir. Mükemmel bir test ise sıfır yanlış pozitif ve sıfır yanlış negatif ile alanın değeri 1.00 olacaktır. Test, bu iki değerin arasında bir alana sahip olmalıdır. Eğri altındaki alanların yorumlanmasında aşağıda verilen derecelendirmeler kullanılabilir.
0.90-1.00 = mükemmel
0.80-0.90 = iyi
0.70-0.80 = orta
0.60-0.70 = zayıf
0.50-0.60 = başarısız
ROC eğrisi yöntemi, tanı testlerinin ve tahmin modellerinin değerlendirilmesine, uygun pozitiflik eşiğinin ve testin ayırt etme gücünün belirlenmesine, iki ya da daha fazla teşhis veya laboratuar testlerinin tanı performanslarının kıyaslanmasına, laboratuar sonuçlarının kalitesinin izlenmesine, uygulayıcının gelişiminin izlenmesine ve farklı uygulayıcıların etkinliklerinin karşılaştırılmasına olanak sağlamaktadır. Üzerinde çalışılan test ya da testleri değerlendirmek için gerekli örnek genişliğinin belirlenmesi amacı ile de kullanılmaktadır. Bu yöntem ile aynı zamanda tanı testi ölçütleri de elde edilmektedir. ROC eğrisi yöntemindeki grafiksel yaklaşım verilerin yorumlanmalarını kolaylaştırmaktadır. Ancak ROC eğrisi tüm bu değerlendirmeleri yaparken prevelans değerini göz önüne almamaktadır.
Yazarlar: Ayça Deniz Ertorsun, Burak Bağ, Güldeniz Uzar, Mehmet Ali Turanoğlu
Kanda Etil Alkol (etanol) Analizi
Alkoller, hidroksil gurubu içeren hidrokarbon bileşikleridir. Adli tıp açısından, önem taşıyan etil ve metil alkoldür.
Bira mayalarının şeker içeren maddelere enzimatik etkisiyle fermantasyon sonucu, veya distilasyon yöntemi ile elde edilir. Etil alkolün içki olarak kullanımı önemli adli tıp sorunları oluşturur. Fermantasyon yolu ile elde edilen bira hacimce %4-8, şarap % 9-14, distilasyon yöntemi ile elde edilen rakı, votka, cin, rom, brandy, viski gibi içecekler ise %35-45 oranında etil alkol içerirler.
Emilim ve metabolizması: İçkilerle alınan alkolün %20’ si mideden, geri kalan bölümü ise ince barsaklardan emilerek kana karışır. Midedeki emilim hızı ince barsaklara oranla daha yavaştır. Bu nedenle midenin boşalım süresini etkiliyen faktörler (kişinin emosyonel durumu, kullanılan ilaçlar, mide ameliyatları, midenin boş veya dolu olması), alkolün emilim hızını da etkiler. %10-20 alkol konsantrasyonu, emilimin en hızlı olduğu yoğunluktur. Kan alkol seviyesi, kişisel faktörlere (cinsiyet, fiziksel yapı, tolerans), alınan alkolün miktar ve içim hızına, alkolün emilim ve karaciğerdeki yıkım hızına bağlı olarak farklılıklar gösterir. Kana geçen alkol doku ve organlara, içerdikleri su ve kan oranında dağılır. Bu nedenle az su içeren kemik ve yağ dokusunda alkol konsantrasyonu çok düşüktür. Kandaki alkol konsantrasyonu 1 birim olarak kabul edilirse, bu yaklaşık bir değer olarak serumda ve spinal sıvıda 1. 15, idrar ve tükürük salgısında 1. 30, beyinde 0. 90, alveol havasında 0. 0005 birimdir. Etil alkolün %90’ı karaciğerde, alkol dehidrogenaz enzimi aracılığı ile, önce asetaldehit ve asetik asit’e daha sonra da karbondioksit ve su aşamasına kadar yıkılır. Geri kalan alkolün %5-8 kadarı solunum ve idrar yolu ile değişime uğramadan, ihmal edilebilecek bir miktar ise ter ve feçes ile atılır. Tükürük ile atılan alkol tekrar yutulduğu için dikkate alınmayabilir. Alkolün karaciğerdeki yıkılımı, emilimine oranla daha stabildir. Kan alkol düzeyindeki 1 saatlik düşüş, ortalama bir değer olarak erkeklerde 18 mg/100ml, kadınlarda 15 mg/100ml olmak üzere her iki cinste 10-25 mg/100ml arasında değişmektedir.
Alkol tayininde dikkat edilecek hususlar; Yaşayan kişilerde alkol tayininde kullanılan en pratik araç alkol metredir. Özellikle trafik kontrollerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu yöntemin fazla hassas olmadığı ve hata payının olduğu yönünde itirazlar olmasına karşın, yasal sınırın çok üstünde alkol alan sürücülerin belirlenmesinde yeterli bir yöntemdir. Kuşkusuz yasal sınıra yakın bir düzeyde alkol alınımı saptanmışsa, bu olgularda ayrıca kan analizinin de yapılması gerekir.
* Alkol tayininde en doğru yöntem venöz kan analizidir. Kanın alınmasında ve tetkikin yapılacağı laboratuvara gönderilmesinde dikkat edilmesi gereken bazı hususlar vardır:
1-Venöz kan alınacak deri bölgesi, alkol ihtiva etmeyen bir solüsyon ile dezenfekte edilmeli.
2- Kan steril enjektörle, iki ayrı steril tüpe alınmalı (ikinci tüp, kontrol amaçlı kullanılabilir).
3- Kan analizi gecikecekse, fermantasyonu ve koagülasyonu engellemek için tüplere yeterli miktarda sırayla %1’lik sodium fluorid ve potassium oxalate ilave edilmeli, buzdolabı koşullarında saklanmalı.
4- Kan örnekleri uzak bir merkeze gönderilecekse, dökülmeyecek tarzda uygun kaplara konmalı, kapların üstü etiketlenerek, kanı alınan kişinin ismi, kanın alınış tarih ve saati, ilave edilen katkı maddelerinin isim ve miktarları yazılmalıdır.
Otopsi işlemi sırasında da alışılmış bir yöntem olarak kan örneği, kalp boşluklarından veya perikard açılıp temizlendikten sonra kalbe gelen büyük damarların kesilmesi ile perikard boşluğunu dolduran kandan alınmaktadır. Otopsi işlemi geciken olgularda, gastrointestinal sistemden göğüs ve perikard boşluğuna pasif diffüzyonla alkol veya benzeri maddelerin geçebileceği, bu nedenle kan örneklerinin perifer venlerden alınmasının daha uygun olacağı belirtilmektedir. Çürümüş cesetlerde doğru sonuç elde edebilmek için, kan ile birlikte bakteri kontaminasyonunun nispeten daha düşük olduğu idrar, beyin-omirilik sıvısı ve vitreous humor (göziçi sıvısı) örneklerinin de alınması uygun bir yaklaşım olur.
Klinik muayene metodları ve bulguların değerlendirilmesi: Pratisyen hekim, en iyi alkol intoksikasyon teşhisini, klinik gözlemlerinden çıkarır. Fakat bu bulgular yasal çerçevede ve hukuk uygulamalarında her zaman objektif bulgular olarak kabul edilmez. Mahkemelerin asıl önem verdiği değer kan alkol konsantrasyonudur. Muayene, anamnez alınması ile başlar. Daha önceden geçirilmiş bir hastalığı olup olmadığı, insülin, oral antidiyabetik, sedatif, antihistaminik, hipnotik, trankİlizan ve antiepileptik ilaçları kullanıp kullanmadığı sorulur. Sinir ve kas sisteminin bütünlüğünü gösteren koordinasyon (denge, yürüyüş, konuşma, yazı yazma) testleri ile ince ve kaba hareketlerdeki beceriler ve görme kabiliyetinde bozukluk gelişip gelişmediği değerlendirilir. Bu amaçla, düz çizgide yürüme, parmak testleri (parmak-burun, parmak-parmak testi), yerden küçük bir cismi alma, ceket düğmesini ilikleyip açma, benzeri testler uygulanabilir. Bu tür testlerdeki yetersizlik ve patolojik sonuçların, alkol intoksikasyonu dışında başka bir nedene bağlı olup olmadığının araştırılması gerekir. Bu nedenle, en az 15-20 dakika süren, sistemik bir muayenenin yapılması önemlidir.
10-30 Hafif fizyolojik bozukluk.
30-50 Araba kullanma gibi kompleks hünerlerde bozukluk
50-70 Efori, kendine güvende artış, reaksiyon cevabında ve dikkatte bozulma, gülme, fazla konuşma ve duygusallaşma.
70-100 Reaksiyon cevabı, dikkat, görüş keskinliği, duyumsal- motor koordinasyon ve muhakeme gücünde artan bozulma.
100-150 Heceleri karıştırarak konuşma, kararsızlık, huzursuzluk.
150-200 Ataksi, belirgin sarhoşluk, mide bulantısı, sendeleyerek yürüme, koordinasyon kaybı, uyuklamaya eğilim.
200-300 Letarji, kusma, uyuklama, koma riski.
300-350 Stupor veya koma, kusmuğun aspire edilme tehlikesi.
350 ve üstü Solunum merkezi paralizisi sonucu artan ölüm tehlikesi.
Ölüm, 350 mg/100mg’ın üstünde solunum merkezi paralizisi sonucu oluşabilirken, daha düşük dozlarda, şuur bulanıklığı veya uyuklama esnasında mide içeriğinin aspire edilmesi sonucu da gelişebilir. Alkollü kişiler, düşme veya bir kaza sonucu öldürücü bir travmaya maruz kalabilirler ya da akarsu veya denize düşerek ölebilirler. Yanan sigara ile yatağa giren ve bir süre sonra uykuya dalan alkollü kişiler, çıkan yangın sonucu yanarak veya CO zehirlenmesi sonucu ölebilirler. Yangın, sendeleyerek yürüyen kişinin yanmakta olan ısıtıcılara çarpması sonucunda çıkmış olabilir. Alkollü sürücüler, hem kendi hem de başkalarının yaşamını tehlikeye sokan trafik kazalarına yol açabilirler. Saldırgan davranışlarda bulunarak, ciddi yaralanma veya ölümlere neden olabilirler.
Otopsi bulguları: Akut alkol entoksikasyonu, solunum merkezi paralizisi sonucu ölüme yol açmış ise, spesifik olmayan asfiksi bulguları dışında önemli bir bulgu bulunamaz. Yüksek bir kan alkol seviyesi olmadığı durumlarda, sekonder bronşlara kadar dolduran mide içeriğinin tespit edilmesi, ölümün muhtemel bir sebebi olarak kabul edilebilir. Kronik alkoliklerde organ patolojisi daha belirgin ve yaygındır. Başlıca bulgular, karaciğer, kalp, beyin ve pankreastadır. Alkol entoksikasyonu şüphesi veya iddiası olan olguların otopsilerinde, mutlaka histopatolojik inceleme için örnek alınması gerekir.
** Alkol kullanımıyla ilgili yasal uygulamalar: 16.6.1985 tarih, 2918 sayılı Karayolları Trafik Yönetmeliğin 110. maddesine göre; ticari taksi, dolmuş, minibüs, otobüs gibi yolcu taşıyan ve kamyon, çekici, TIR gibi yük taşıyan araç sürücüleri alkollü araç kullanamaz. Özel araç sürücüleri ise en fazla 0. 50 promil (50mg/100ml) alkol alabilirler. TCK 571. maddesine göre, halka açık yerlerde halkın rahatını bozacak derecede sarhoş olarak yakalanan kişilere hapis ve para cezası öngörülmektedir. Ayrıca sarhoşluğu itiyad (alışkanlık) edinenlerin cezasında artış olacağı belirtilmiştir. TCK 574. maddesine göre, sarhoşluk itiyadını iptila derecesine vardıran kişiler, mahkeme kararı ile, iyleşinceye kadar bir hastaneye kapatılabilmektedir. TCK 48. maddesi, ihtiyari (isteğe bağlı) sarhoşluğun cezayı ortadan kaldırmayacağını belirtir. Arızi (isteğe bağlı olmayan) sarhoşlukta (kişinin alkolü ilk kez kullanması, zorlanarak içirilmiş olması gibi) şuur, irade ve harekat serbestisi ileri derecede bozulmuş ise TCK 48. maddesi kapsamında değerlendirilip 46. veya 47. madde uygulanır. Kronik alkolizm (alkol iptilası) olgularında ceza ehliyeti derecesi, hastalardaki klinik tablonun ağırlığı, işlenen suçun türü ve işlenen suç ile alkolizm arasındaki ilgi gözönünde tutularak azaltılmış ceza ehliyeti veya tam cezai ehliyetsizlik (TCK 46, 47) kararı uygulanır. Alkol psikozlarının (delirium tremens, Wernicke hallüsinozu, alkol paranoyası, alkol demansı, Korsakoff psikozu gibi) seyirleri esnasında, hastaların ceza ehliyetine sahip olmadıkları kabul edilir. İptila derecesinde alkol bağımlılığı olan kişilerin, ailelerini yoksulluğa sürükleyebilecekleri, sorumsuzca mal ve mülk satışında bulunabilecekleri dikkate alınarak, Türk Medeni Kanununun 355 ve 359. maddelerine göre kişiye vasi, 379. maddeye göre müşavir tayin olunur.
Referans Makalele indir: Kanda Alkol Tayini (Toxicology Report)
İnsanlar Üzerinde Yapılan Tıbbi Araştırma ve Deneyler ile İlgili Etik İlkeleri – Helsinki Bildirgesi 2014
Haziran 1964’te Helsinki’de yapılan 18. DTB Genel Kurulunda kabul edilmiş ve daha sonra üzerinde aşağıda belirtilen Genel Kurullarda değişiklik yapılmıştır:
29. DTB Genel Kurulu, Tokyo, Japonya, Ekim 1975
35.DTB Genel Kurulu, Venedik, İtalya, Ekim 1983
41. DTB Genel Kurulu, Hong Kong, Eylül 1989
48. DTB Genel Kurulu, Somerset West, Güney Afrika Cumhuriyeti, Ekim 1996
52. DTB Genel Kurulu, Edinburgh, İskoçya, Ekim 2000
53. DTB Genel Kurulu, Washington DC, ABD, Ekim 2002 (Açıklama notu ekli olarak)
55. DTB Genel Kurulu, Tokyo, Japonya, Ekim 2004 (Açıklama notu ekli olarak)
59. DTB Genel Kurulu, Seul, Kore Cumhuriyeti, Ekim 2008
64.DTB Genel Kurulu, Fortaleza, Brezilya, Ekim 2013
1. Dünya Tabipler Birliği (DTB) Helsinki Bildirgesi’ni, tanımlanabilir insan materyali ve verileri de dahil olmak üzere, insanlar üzerindeki tıbbi araştırmalarla ilgili etik ilkelere yer veren bir açıklama olarak hazırlamıştır. Bildirge bir bütün olarak okunup kavranmalı, içerdiği her paragraf ilgili diğer tüm paragraflarla birlikte düşünülerek uygulanmalıdır.
16. Tıbbi uygulamalarda ve tıbbi araştırmalarda, girişimlerin çoğu risk ve yük taşır. İnsanlar üzerindeki tıbbi araştırmalar, ancak, amacın taşıdığı önem, üzerinde araştırma yapılan kişilerin maruz kalacakları risklere ve üstlenecekleri yüklere ağır bastığında yapılmalıdır.
17. İnsanlar üzerinde yapılan tüm tıbbi araştırmalar öncesinde, araştırmada yer alacak kişilere ve gruplara yönelik öngörülebilir riskler ve yükler titizlikle değerlendirilmeli; bu riskler ve yükler, söz konusu kişilerin ve araştırma konusu olan hastalık ya da etmenden etkilenen diğer birey veya grupların araştırmadan sağlayabilecekleri yararlarla karşılaştırılarak karar verilmelidir. Riskleri en düşük düzeyde tutacak önlemler alınmalıdır. Riskler, araştırmacı tarafından sürekli olarak izlenmeli, değerlendirilmeli ve kayıt altına alınmalıdır.
18. Hekimler, risklerin yeterince değerlendirildiğine ve bunların tatmin edici biçimde yönetilebileceğine kani olmadıkları sürece insanlar üzerinde yapılan araştırmalarda yer almamalıdırlar. Risklerin potansiyel yararlara ağır bastığının görüldüğü durumlarda ya da kesin sonuçlara ilişkin yeterli kanıtlar elde edildiğinde, hekimler çalışmaya devam etme, çalışmayı değiştirme ya da hemen durdurma seçeneklerini değerlendirmelidir.
19. Kimi gruplar ve kişiler özellikle savunmasız durumdadır ve bu grup ve kişilerin araştırmacılarca istismar edilme ya da ek zarar görme olasılıkları daha fazla olabilir. Savunmasız durumda bulunan tüm grup ve bireylere özel koruma sağlanmalıdır.
22. İnsanları da kapsayan her araştırmanın tasarımı ve uygulanması, araştırma protokolünde açık olarak belirtilmeli ve gerekçelendirilmelidir. Hazırlanan protokolde, araştırmanın etik boyutlarıyla ilgili bir açıklama yer almalı ve bu Bildirge’de yer alan ilkelerin nasıl gözetildiği belirtilmelidir. Protokolde; sağlanan finansman, destekleyiciler, kurumsal bağlantılar, potansiyel çıkar çatışmaları, üzerinde araştırma yapılacak kişilere sağlanan özendiriciler ve araştırmaya katılmaları nedeniyle zarara uğrayan kişilerin tedavisi ve/veya tazmini ile ilgili bilgiler yer almalıdır. Klinik denemeler söz konusu olduğunda protokol ayrıca, deneme sonrası sağlanacak olanaklarla ilgili uygun düzenlemeleri de tanımlamalıdır.
23. Araştırma protokolü, araştırma başlamadan önce, değerlendirmesi, yorumda bulunması, yol göstermesi ve onay vermesi için ilgili araştırma etik kuruluna sunulmalıdır. Bu kurul işleyişinde saydam olmalı; araştırmacıdan, destekleyicilerden ya da başka herhangi bir dış etkiden bağımsız kalmalı ve değerlendirme için gerekli nitelikleri taşımalıdır. Kurul, ilişkili uluslararası norm ve standartları olduğu gibi, araştırmanın yapılacağı ülkenin ya da ülkelerin yasa ve yönetmeliklerini de göz önünde bulundurmalı, ancak bunların, üzerinde araştırma yapılan kişilere bu Bildirge ile sağlanan korumaları zayıflatmasına ya da ortadan kaldırmasına izin verilmemelidir. Kurul, sürmekte olan çalışmaları izleme hakkına sahip olmalıdır. Araştırmacı, özellikle ortaya çıkan herhangi bir ciddi olumsuz sonuç başta olmak üzere Kurul’a izleme bilgileri sunmalıdır. Kurul’un incelemesi ve onayı olmaksızın protokolde hiçbir değişiklik yapılmamalıdır. Çalışmanın bitiminde, araştırmacılar, çalışmanın bulgularını ve sonuçlarını içeren bir raporu Kurul’a sunmalıdırlar.
26. Aydınlatılmış onam verme yeterliğine sahip kişiler üzerinde yapılacak tıbbi araştırmalarda, her potansiyel katılımcı, araştırmanın amaçları, yöntemleri, finansman kaynakları, olası çıkar çatışmaları, araştırmacının kurumsal bağlantıları, çalışmadan beklenen yararlar ve potansiyel riskler, verebileceği rahatsızlıklar, araştırma sonrasında yapılacaklar ve araştırmanın diğer yönleri hakkında uygun biçimde aydınlatılmalıdır. Katılımcı adayı; daha sonra herhangi bir olumsuzlukla karşılaşmadan çalışmada yer almayı reddetme ya da onamını herhangi bir anda geri çekme hakkına sahip olduğu konusunda aydınlatılmalıdır. Bu kişilerin bireysel olarak bilgilenme gereksinimlerine ve aydınlatma yöntemlerine özellikle dikkat edilmelidir. Katılımcı adayının verilen bilgileri kavradığından emin olunduktan sonra hekim ya da uygun nitelikteki başka bir kişi, tercihen yazılı olmak üzere, katılımcı adayının kendi özgür iradesiyle vereceği aydınlatılmış onamını almalıdır. Eğer onamın yazılı olarak verilmesi mümkün değilse, yazılı olmayan onam tanıklar huzurunda resmen belgelenmelidir. Tıbbi araştırmalarda kullanılan herkese, çalışmanın genel çıktısı ve sonuçları hakkında bilgilendirilme seçeneği sunulmalıdır.
33. Yeni bir tıbbi girişimin yararları, riskleri, yükleri ve etkililiği, aşağıda belirtilen durumlar dışında, kanıtlanmış en iyi yöntemle karşılaştırılarak denenmelidir: Kanıtlanmış bir girişimin bulunmadığı durumlarda, plasebo kullanımı ya da hiç girişimde bulunmama kabul edilebilirdir; veya kanıtlanmış en iyi yöntemden daha az etkili bir girişimde bulunmanın ya da plasebo kullanmanın ya da hiç girişimde bulunmamanın, bir girişimin etkililiği veya güvenliğini saptamak için gerekli olduğuna ilişkin ikna edici ve bilimsel açıdan sağlam yöntemsel gerekçeler bulunduğunda ve kanıtlanmış en iyi yöntemden daha az etkili girişim uygulanacak ya da plasebo verilecek ya da hiç girişimde bulunulmayacak hastaların, kanıtlanmış en iyi girişimin uygulanmamasına bağlı olarak ek bir ciddi ya da geri-dönüşsüz zarara uğramayacak olmaları halinde. Bu seçeneğin kötüye kullanılmaması için azami dikkat gösterilmelidir.Araştırma Sonrasına İlişkin Hükümler
35. İnsanlar üzerinde yapılacak her araştırma, ilk katılımcı araştırmaya alınmadan önce kamuya açık bir veri tabanına kaydedilmelidir.
*** Bu çeviri; Türk Tabipleri Birliği’nce, Tıp Etiği ve klinik araştırmalar alanlarında uzmanlarca gözden geçirilerek hazırlanmıştır. / 18 Aralık 2013
2014 Yılı Ocak Dönemi Yer Değiştirme Suretiyle Kurum İçi Biyokimya Münhal Kadro Listesi
2014 Yılı Ocak Dönemi Yer Değiştirme Suretiyle Atanma Kurası İlan Metni
Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşları Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği’ne göre 2014 Yılı Ocak Dönemi Yer Değiştirme Suretiyle Atanma Kurası 23.01.2014 tarihi Perşembe günü noter huzurunda bilgisayar ortamında gerçekleştirilecektir. Başvurular; Ekteki takvim çerçevesinde Sağlık Bakanlığı Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü internet adresinde (http://yonetim.sb.gov.tr) yer alan Personel Bilgi Sistemi (PBS) üzerinden yapılacaktır. Bu kuraya başvuracak olanlar, PBS üzerinden dolduracakları 2014 Yılı Ocak Dönemi Yer Değiştirme Suretiyle Atanma Kurası başvuru formunun çıktısınıamirine veya notere onaylatarak Sağlık Bakanlığı Genel Evrak Şubesi Mithatpaşa Cad. No:3 06434 Sıhhiye /ANKARA adresinde olacak şekilde kargo şirketi veya APS ile gönderecekler ya da elden teslim edeceklerdir. (Elden teslim edenler, evraklarını kendisi veya noter tarafından vekâlet verdiği kişi aracılığı ile teslim edebilirler. Aksi takdirde evrak teslim alınmayacaktır.) Kargo şirketi veya APS ile gönderilen ya da elden teslim edilen belgelerin Sağlık Bakanlığına vaktinde ulaşmaması halinde adayların başvuruları kabul edilmeyecek olup sorumluluk başvuru sahibine aittir.
1–İstihdam Planlama Komisyonu’nun 23.08.2013 tarihinde yapılan toplantısında 2013 Yılı Eylül Dönemi Yer Değiştirme Suretiyle Atanma Kurası hakkında alınan “Kurada yerleşip ataması yapılan uzman tabip ve tabiplerin; halen görev yaptığı birimden ayrılması halinde unvan ve branşının Personel Dağılım Cetveline göre doluluk oranının %60’ın altına düşmesi durumunda, bu uzman tabip ve tabiplerin ayrılışlarının yerlerine atanacak hekimin göreve başlamasından sonra yapılması; aynı birimden ayrılacak personel sayısının birden fazla olması halinde, ayrılışların en yüksek hizmet puanına sahip personelden başlayarak sırayla yapılmasına” şeklindeki kısıtlama kaldırılmıştır.Kısıtlaması kaldırılan personelin 18.12.2013 tarihi itibariyle 45 (kırkbeş) gün içerisinde ayrılışlarını yapmaları gerekmektedir, süresi içerisinde ayrılış yapmayanların atamaları iptal edilecektir.
2–Birinci madde kapsamındaki kısıtlamaya tabi personel hariç olmak üzere 2014 Yılı Ocak Dönemi Yer Değiştirme Suretiyle Atanma Kurasında yerleştirilenlerin ayrılışları atanma tarihinden itibaren 45 (kırk beş) gün içerisinde sağlanacaktır. Aksi takdirde bu sürenin sonunda atamaları iptal edilecektir.
3–632 Sayılı KHK ve 6495 Sayılı Kanun kapsamında sağlık hizmetleri ve yardımcı sağlık hizmetleri sınıfına memur kadrosunda atanan personelden kura son başvuru tarihiitibarı ile bulundukları ilde toplamda fiilen 2 (iki) yıl süre ile Bakanlık ve bağlı kuruluşlar kadrolarında görev yapmış olanların başvuruları kabul edilecek olup, ücretsiz izinler bu süreden sayılmayacaktır.
4–Bu kura için açılmış olan münhaller birim bazında (nokta tayin) ilan edilmiştir.
5–Sağlık hizmetlerinin aksamaması ve etkili personel planlaması yapılabilmesi için,kura son başvuru tarihi itibariyle kadrosunun bulunduğu ilde en son atanma tarihinden itibaren Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşları kadrosunda fiilen en az 2 yıl çalışmış olan personelin müracaatları kabul edilecektir.
6–DHY’ li olarak atanan personel için DHY’ sini tamamlamış olmak şartıyla atandığı ilde 2 yıl çalışmış olma şartı aranmayacaktır.
7–Kura son başvuru tarihi itibariyle aday memurluğu devam eden personel bu kuraya müracaat edemeyecektir.
8– a) Stratejik personel (uzman tabip, uzman (TUTG), uzman diş tabibi, tabip ve diş tabibi) dışındaki çalışanlar kadrolarının bulunduğu ilde bağlı bulundukları kurumda açılan münhal yerlere müracaat edemeyeceklerdir. Bu personel bulunduğu ilde bağlı bulunduğu kurumu dışında diğer bağlı kuruluşların açılan münhal yerlerini tercih edebileceklerdir.
10–Başvuru evraklarının incelenmesi neticesinde uygun görülmeyenler, ret gerekçeleri ile birlikte tebligat yerine geçmek üzere internet adresi üzerinden ilan edilecek, PBS üzerinden elektronik ortamda itirazlar alınacak ve neticeleri ilan edilecektir.
11–Başvuru evrakı zamanında ulaşmayanların itirazları değerlendirmeye alınmayacaktır.
12–a) 2013 Ocak Kurum İçi Naklen Atama ve 2013 Haziran, 2013 Eylül Yer Değiştirme Suretiyle Atanma Kuraları sonucu yerleşen personelin bu kuraya başvuruları kabul edilmeyecektir.
14–a)Sözleşmeli Aile Hekimi ve Aile Sağlığı Elemanı olarak çalışan personel bu kuraya müracaat edebilecek olup, bu kapsamda yerleşen personelin kura son başvuru tarihinden itibaren en geç 2 ay içinde sözleşmelerini feshetmeleri gerekmektedir. Aksi taktirde atamaları yapılmayacaktır.
15–a)Kura son başvuru tarihi itibariyle; DHY’ si devam eden, herhangi bir statüde(14. Maddede belirtilen sözleşme durumları hariç) sözleşmeli olarak çalışan ve ücretsiz izinde (askerlik, doğum vb.) olan personelin başvuruları kabul edilmeyecektir.
** Kuraya başvuran personelden başvurularını iptal ettirmek isteyenlerin ilgili İl Müdürlüğü, Müdürlük ve Birlikler aracılığı ile gönderecekleri iptal dilekçeleri 12.01.2014 tarihi saat 18.00’a kadar Sağlık Bakanlığına ulaşması halinde değerlendirilmeye alınacaktır. Müracaat şartlarını taşımadığı halde müracaat ederek sehven kuraya dahil edilen ve kura sonucunda yerleştirilen personelin atamaları yapılmayacak sehven yapılmış olsa dahi iptal edilecektir. Yerleştirme sonuçları aynı gün internet adresinde ilan edilecektir.
2014 YILI OCAK DÖNEMİ YER DEĞİŞTİRME SURETİYLE ATANMA KURASI TAKVİMİ
18 Aralık 2013 Çarşamba- 23 Aralık 2013 Pazartesi Saat 18:00’a kadar
26 Aralık 2013 Perşembe Saat 18:00’a kadar
13 Ocak 2014 Pazartesi-14 Ocak 2014 Çarşamba Saat 18:00’ a kadar
KURA Yeri ve saati ilan edilecektir
Biyokimya Uzmanları için Yerdeğiştirme Munhal Kadro İlan Listesi
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA ADANA NUMUNE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA AFYONKARAHİSAR EMİRDAĞ DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA AFYONKARAHİSAR HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA AKSARAY DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA BALIKESİR HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA BALIKESİR SUSURLUK DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA DÜZCE HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA ERZURUM BÖLGE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA HAKKARİ DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA ISPARTA KADIN DOĞUM VE ÇOCUK HASTALIKLARI HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA İSTANBUL ERENKÖY RUH VE SİNİR HASTALIKLARI EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA İSTANBUL KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA İSTANBUL TUZLA DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA İSTANBUL ÜMRANİYE EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA KAHRAMANMARAŞ HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA KARAMAN HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA KOCAELİ GÖLCÜK NECATİ ÇELİK DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA KOCAELİ HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA MALATYA DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA MANİSA ALAŞEHİR DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA MARDİN HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA MUĞLA HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA MUĞLA ORTACA DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA NEVŞEHİR ÜRGÜP DEVLET HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA ORDU HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA SAKARYA HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA SİVAS HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA TEKİRDAĞ HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA TRABZON HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA VAN HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ BİYOKİMYA ZONGULDAK HALK SAĞLIĞI LABORATUVARI 1
UZMAN TABİP TIBBİ GENETİK İSTANBUL SÜLEYMANİYE KADIN DOĞUM VE ÇOCUK HASTALIKLARI EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
UZMAN TABİP TIBBİ GENETİK İSTANBUL ŞİŞLİ HAMİDİYE ETFAL EĞİTİM VE ARAŞTIRMA HASTANESİ 1
Resimli olarak Flash Bellek Nasıl Format Atılır ?
Adım Adım Flash Bellek Format Anlatım :
* Aşağıda Linkten WINDOWS 7 USB/DVD DOWNLOAD TOOL’u İndirin !
** Sonra Programı Yükleyin ve Karşınıza Aşağıdaki Resimdeki Gibi Logo Çıkacak
Şimdi Çalıştıralım ve Format Dosyasını İSO Dosyasını Seçelim.
Daha Sonra iki defa Next Yapalım.
Otomatik Olarak Yazacaktır.
Dosyayı yazdıktan sonra kullanabilirsiniz.
** Bilgisayarı açıp kapattıktan sonra yüklemenin yapılabilmesi için, bilgisayarın açılış ayarlarını yani BOOT ayarlarını yapmanız gerekiyor. Boot Ayarlarını Yapmayı Unutmayınız..
*** BOOT Yapmayı Bilmiyorsanız Anlatım İçin : Tıklayın !
Sorularınızı: Yorum kısmana veya drkemalturker@gmail.com adresine mail atabilirsiniz..
Bilimsel Destek (Akademik Teşvik) Yönetmeliği Yayımlandı
Günümüz Sağlık Sorunu: Besin Allerjisi
Semen Analizi Nedir? (Sperm Analiz Kursu)
Yeni Yönetmelik: “Tıpta ve Diş Hekimliğinde Uzmanlık Eğitimi” – Kimler TUS’a Girebilir ?
İş Sağlığı ve Güvenliği A ve B Yükselme Sınavı Özet Notları
[image src="http://themes.muffingroup.com/be/clinic/wp-content/uploads/2015/02/home_clinic_line.png" border="0"] [divider height="20"]