GRUPLARDA OLUMLU (TEDAVİ EDİCİ) VE YIKICI (DESTRUKTİF) ETMENLER
Download "GRUPLARDA OLUMLU (TEDAVİ EDİCİ) VE YIKICI (DESTRUKTİF) ETMENLER"
1 AVRASYA DOSYASI 261 GRUPLARDA OLUMLU (TEDAVİ EDİCİ) VE YIKICI (DESTRUKTİF) ETMENLER Erol GÖKA* The difficulties faced in properly identifying the factors that affect the life in a social group has been a problem in psychology for a long time. This study aims to analyses the healing and destructive effects in psychotherapy in order to have a better understanding of small groups in everyday life. Gündelik yaşamda spontan biçimde kurulan, yaşayan ve kaybolup giden gruplardaki yaşantılar, uzunca bir zamandan beri beşeri bilimlerin ilgi alanı içindedir. Grup yaşantıları konusunda en doğrudan ve gerçek bilginin edinildiği yerlerden birisi de, ruhsal rahatsızlığı olan ya da psikolojik yaşantıları konusunda daha fazla farkındalık kazanmak isteyen sağlıklı bireylere yardım etmek amacıyla ortaya çıkmış olan grup psikoterapileridir. Grup yaşamını olumlu ve olumsuz yönde etkileyen etmenlerin neler olduğuyla ilgili soru, bugüne kadar yeterli ve tutarlı biçimde cevaplanabilmiş değildir. Şüphesiz terapi amaçlı gruplarla, gündelik yaşamın spontan grupları arasında hem amaç hem kuruluş yönünden birçok farklılık bulunmaktadır. Ama biz yine de grup psikoterapilerinde bu alandaki teorilere ve yaşantıya dayalı eşsiz bilgi birikiminin, bazı kaydı ihtirazilerle birlikte, gündelik yaşama genellenebileceği umudu taşıyoruz ve bu yazıda gündelik yaşamdaki küçük grupların durumuyla ilgili bazı çıkarımlar yapabilmek amacıyla, uzunca bir zamandan beri ilgi ve deneyim sahibi olduğumuz grup psikoterapilerinde tedavi edici (grubun ve bireyin gelişimine olumlu, yapıcı katkıda bulunucu) ve yıkıcı (grubun ve bireyin gelişimine olumsuz, zarar verici etki yapıcı) etmenleri, belirli bir kategorileştirme mantığı içinde ele almak istiyoruz. Bu sayede gündelik yaşamdaki küçük grup yaşantılarını olumlu ve olumsuz şekilde etkileyen etmenlerle de ilgili olarak bir sezgi kazanılabileceğini umuyoruz. Genel olarak grup psikoterapisi sürecinin a) teknikler b) değişen koşullar c) tedavi edici etmenler olmak üzere üç bileşeninden söz edilmiş, grup sürecini olumsuz yönde etkileyen etmenler ise, tek başına ele alınmak yerine, tedavi edici etmenlerin yeterince yürürlüğe konulamadığı haller olarak değerlendirilmiştir. Oysa bize ve bu alanda son za- Avrasya Dosyas, Türkmenistan Özel, Yaz 2001, Cilt: 7, Say : 2, s
2 262 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER manlarda ortaya çıkan eğilime (Nitsun, 1996) göre, elbette her ikisi de birbirleriyle bağlantılıdır ama grup sürecinde yıkıcı etmenler de en az olumlu, tedavi edici etmenler kadar özerk bir süreçtir ve böyle bir bakışla ele alınmalıdır. Tedavi Edici (Olumlu) Etmenler Grup psikoterapisinde hastanın (grup üyesinin, danışanın) durumunun düzelmesine katkıda bulunan sürece "tedavi edici etmen" denir. "Tedavi edici etmenler", hem onları yürürlüğe koyabilmek için terapistin uyguladığı stratejiler demek olan "teknik"lerden hem de grubun nitelikleri, üye katılımı gibi grupta "değişen koşullar"dan oldukça farklıdırlar. Bu süreç, grup terapistinin, diğer grup üyelerinin ve hastanın kendisinin eylemlerinin bir işlevi olarak değerlendirilmektedir. Grupta tedavi edici etmenleri saptama ve sınıflama çabası ilk olarak 1955 te Corsini ve Rosenberg in çalışmalarıyla başlamış olup bugün ve grupta tedavi edici etmenlerle ilgili önemli bir bilgi birikimi ortaya çıkmıştır (Bloch, Crouch, Reibstein, 1981; Bloch, Crouch, 1985; Göka, 1998a). Grup psikoterapilerinde tedavi edici etmenlerle ilgili şu sonuçlar bile bize bir grup sürecini değerlendirmenin ne denli karmaşık olduğunu göstermektedir. Grupta tedavi edici etmenleri değerlendirmek üzere yapılmış çok sayıda araştırmadan çıkan sonuçlara göre, bu konudaki bilimsel bir çabada hesaba katılması zorunlu olan belirleyenler şöyle sıralanabilir: 1) Grup psikoterapisinde tedavi edici etmenleri değerlendirirken tedaviye katılanların yaş, cinsiyet, eğitim, sosyo-ekonomik düzey, işlevsellik ve öğrenim hızı, kişilik yapısı ve özgün gereksinim gibi bireysel farklılıklarını göz önüne almak gerekir. 2) Grup psikoterapisinde tedavi edici etmenlerin değerlendirilmesinde terapistlerin ve hastaların aralarında farklar olduğu gibi, terapistlerin kendi aralarında da farklar vardır. Terapistler, bağlı bulundukları ekollere göre ve/veya ekollerinden bağımsız olarak kendi stillerine göre farklılık göstermektedirler. 3) Değişik grup tiplerinde (örneğin hastane içi gruplar, ayaktan izlenen gruplar, lidersiz yardım grupları gibi) üyelerin farklı tedavi edici etmenlerden farklı düzeylerde yararlanacakları beklenir. Tedavi edici etmenler, amaca yönelik olarak önem sırasındaki yerlerini değiştirirler. Aynı şekilde bu alanda çok sayıda araştırma olmamasına rağmen aynı amaca yönelik, aynı hasta kompozisyonuyla çalışan ancak farklı teknikler uygulanan gruplarda da belli ölçülerde tedavi edici etmenlerin etkileneceği öngörülebilir.
3 AVRASYA DOSYASI 263 Grup psikoterapisi, dinamik olduğu kadar bütünsel bir süreçtir. Bu süreci ayrı parçalarla bölünmüş gibi düşünmek; tedavi edici etmenlerin birbirlerinden bağımsızlarmış gibi ele almak, hatalı, bilimsel olmayan bir tutumdur. tutumdur (Bloch, Crouch, 1985; Yalom, 1985). 4) Tedavinin değişik evrelerinde tedavi edici etmenlerinde değişme olasılığı fazladır. Çünkü tedavinin seyri boyunca üyelerin gereksinim ve amaçları da değişmektedir. 5) Grup psikoterapisi, dinamik olduğu kadar bütünsel bir süreçtir. Bu süreci ayrı parçalarla bölünmüş gibi düşünmek; tedavi edici etmenlerin birbirlerinden bağımsızlarmış gibi ele almak, hatalı, bilimsel olmayan bir Şüphesiz grup psikoterapilerindeki tedavi edici etmenleri değerlendirirken göz önünde bulundurulması gereken tüm bu koşullar, uygun adaptasyonların yapılması halinde, hem gruptaki yıkıcı etmenlerin hem de gündelik yaşamdaki küçük grupların bilimsel incelenmesi için de geçerlidir. Bu çalışmada gündelik yaşamdaki spontan küçük grupların yaşamlarındaki olumlu ve yapıcı etmenleri görebilmek amacıyla dikkatimizi odakladığımız "grupta tedavi edici etmenleri", Yalom ve arkadaşlarının saptama ve sınıflamalarını temel alarak inceleyeceğiz. Yalom ve arkadaşlarının çalışmaları bugüne kadar en bilinen, bazı eleştirilere rağmen (Kellerman, 1987) bilimsel titizliği ve güvenilirliği nedeniyle bu alanda en çok kullanılan çalışmadır. Yalom ve arkadaşları önde gelen bir çok usta grup psikoterapistinden de yararlanarak bir grupta tedavi edici etmenler tablosu hazırlamışlar ve bunların ayaktan izlenen grup hastalarının tedavilerindeki etkinlik derecelerini saptamışlardır. Yalom ve arkadaşlarının tedavi edici etmenlerin etkinlik derecelerini saptadıkları bu araştırma grubu, farklı terapistler tarafından başarıyla tedavileri tamamlanan, ayaktan izlenen, psikotik olmayan, interaksiyonel grup tekniklerinin uygulandığı gruplara katılmış olan, erişkin hastalar tarafından oluşmuş; tedavi edici etmenler bu hastaların onlara bakışına göre değerlendirilmiştir. Bu araştırmada tedavi edici etmenler, araştırmacılar tarafından oniki ana kategoriye ayrılarak incelemiştir. Her kategoride ise, gündelik yaşama diliyle ifade edilmeye çalışılmış beş başlık (item) bulunmaktadır. Şimdi, Yalom ve arkadaşlarının çalışmasında ortaya çıkan sonuca göre tedavi edici etmenleri sırasıyla ele alarak anlatacağız Her tedavi edici etmenin hemen altına çalışmada verilen başlıkları ve başlık
4 264 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER ifadelerinin sonuna da, önemleri açısından bir fikir vermesi amacıyla sıralamadaki aldıkları puanı, yani grup terapisine katılanların onları önem sırasına göre yerleştirdikleri konumu vereceğiz. 1- KİŞİLER ARASI ÖĞRENME [ "GİRDİ" (INPUT) a) Başkalarını nasıl etkilediğim konusunda grup bana bir şeyler öğretiyor. (5T) b) Başkalarında nasıl bir izlenim bıraktığımı öğrendim. (8) c) Grubun diğer üyeleri benim hakkımda düşündüklerini bana dürüstçe söylüyorlar. (3) d) Grup üyeleri benim başka insanları rahatsız eden bazı alışkanlıklarımı ve davranışlarımı gösterdi. (18T) e) İçimden geçenleri olduğu gibi söylemediğim zamanlarda insanların kafalarını karıştırdığımı fark ettim. (13 T) "ÇIKTI" (OUTPUT) a) İnsanlarla anlaşma konusundaki becerilerim gelişti. (25T) b) Başka insanlara ve gruplara daha fazla güvenebildiğimi hissediyorum. (10) c) Grubun diğer üyeleriyle ilişki kurma biçimini fark ettim. (13T) d) Grup bana, başkalarına yaklaşımı öğrenme fırsatı veriyor. (27T) e) Gruptaki üyelerden belli bir tanesi ile aramdaki güçlükleri çözmeye çalışıyoruz. (33T)] Görüldüğü gibi Yalom ve arkadaşları tarafından kişilerarası öğrenme adı altında iki kategoriye yer verilmiştir. Yani on iki kategoriden ikisi "kişiler arası öğrenme" ile ilgilidir. Bir grup üyesinin grup etkileşimindeki kendi tutumlarıyla ilgili edindiği bilgilerden oluşan başlıklar (item) kişiler arası öğrenme nin girdi kategorisini oluşturmuş ve bu kategori, on iki kategori içinde ilk sırayı almıştır. Yine bir grup üyesinin grup sürecindeki genel etkileşimlerden fark ettiği yanlar ve kazandığı yeni becerilerden oluşan başlıklar kişiler arası öğrenme nin çıktı kategorisini oluşturmuş ve sıralamada beşinciliği elde edebilmiştir. Yalom a göre (1985) kişiler arası öğrenme yi anlayabilmek, onun tedavi edici bir etmen olarak nasıl etki yaptığını görebilmek için aşağıdaki gibi sıralanan bir modele gereksinim vardır:
5 AVRASYA DOSYASI 265 i) Psikiyatrik belirtiler, bozulmuş kişiler arası ilişkilerden kaynaklanır. Psikoterapinin ödevi hastaya bu bozulmayı nasıl ortadan kaldıracağı, kişiler arası ilişkilerini nasıl olgunlaştıracağı konusunda yardımcı olmaktır. ii) Uygun yapılan koşullarda tedavi grubu, toplumsal bir küçük evrendir. Grup zamanla her hastanın toplumsal evreninin minyatürleşmiş şeklini temsil eder. iii) Grup üyeleri, grubun ortak onayı (consensual validation) ve kendini gözlemleme aracılığıyla güçlerini, sınırlarını çoçukluk yaşantılarının şimdiki yaşantılarını gerçekle bağlantısız olarak etkilemesini (parataxic distortion) başkalarının istemedikleri tepkilerine yol açan olumsuz davranışları görürler. iv) Grup üyeleri, gruptaki süreçlerin sonunda olaylardaki kendi sorumluluğunu anlar, onu kendisinin değiştirebileceğini fark eder. Bu farkına varışın anlamlılığı ve derinliği, olaylar zinciri ile bir arada olan duygulanım yüküyle orantılıdır. Sonuçta daha gerçeği fark eden daha duygulu bir yaşantı ortaya çıkar. v) Farkına varıştan sonra üyeler, başkalarıyla olmanın yeni yollarını denemek için adım adım değişirler; değişme riskini göze alırlar. vi) Davranıştaki değişim, başkalarından alınan geri bildirimler (feedback) ve kendini gözlemleme aracılığıyla kişiler arası öğrenmede yeni bir çevrim yaratır. vii) Toplumsal küçük evren, iki yönlüdür. Yalnızca grupta açığa çıkan dış davranışı değil, aynı zamanda grupta öğrenilen davranışı da içerir. Üyelerin toplumsal çevresine taşınır ve grup dışındaki kişiler arası davranışlarının görünümlerini değiştirir. viii) Giderek uyumsal bir helezon önce grup içinde sonra grup dışında işlemeye başlar. Kişiler arası çarpıtmalar ve toplumsal kaygı azalırken benlik saygısı artar. Artık kendini gizlemeye daha az gereksinim duyulur. Uyumsal helezon, daha uzun süre tedavinin gereksiz olduğu bir özerklik ve etkinlik başarılır. Görüldüğü gibi yukarıdaki modelde daha çok H.S. Sullivan ve F. Alexander in görüşleri temel alınmıştır. Kişiler arası öğrenme nin girdi kategorisinin tedavi edici etmenler içinde ilk sırayı alması; diğer birçok çalışmada da kişiler arası öğrenme nin, kendini anlama ve katarsis kategorileriyle birlikte sürekli en yardımcı üçlü (trio) olarak saptandığını bildirilmesi (Bloch, Crouch, 1985) kimilerince yalnızca bu kategorinin önemini ortaya koymamakta fakat aynı zamanda psikopatolojiyi kişiler arası alanda arayan böyle teorileri de desteklemektedir. Oysa
6 266 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER kanaatimizce bu türden bir değerlendirme pek uygun ve yerinde olmayacaktır çünkü denilebilir ki, başta 'ben psikolojisi' (self psychology) olmak üzere (Baker and Baker, 1993) birçok kişilik ve psikopatoloji teorisi bu ampirik gerçeği kendisine göre açıklayabilir. Bu sonuçları, gündelik yaşamın küçük grupları açısından yorumladığımızda ise, şunları söyleyebiliriz: Elbette gündelik yaşamdaki gruplar, psikoterapi Kimse toplumsal yaşamdaki gruplara kendi psikolojik sorunlarına çözüm bulabilmek için katılmaz ama psikolojik sorunlarından kaynaklanan ve onların yarattığı acı sıkıntının grup tercihlerinde ve yaşantılarında çok önemli rol oynadığı açıktır. gruplarından özellikle bu anlamda çok farklıdır, kimse toplumsal yaşamdaki gruplara kendi psikolojik sorunlarına çözüm bulabilmek için katılmaz ama psikolojik sorunlarından kaynaklanan ve onların yarattığı acı sıkıntının grup tercihlerinde ve yaşantılarında çok önemli rol oynadığı açıktır. Belki kendiliğinden oluşan geçici toplumsal gruplaşmalarda (akşam toplantıları, eğlence grupları, piknik ve oyun grupları vs.) sıkıntı ve acıdan kurtularak hoş vakit geçirme birincil bir rol oynayabilir ama uzun süreli, nispeten daha kalıcı ve insan yaşamında ve psikolojisinde önemli bir yer tutan gruplara katılımda insanın grup deneyimlerinden yararlanarak kendi psikolojisini tanımasının ve sorunlarının çözümüne bir ışık düşürebilmesinin bir katkısı olabilir. Şüphesiz insanların çok büyük kısmı, psikolojik sorunlarını profesyonellerden yardım alarak değil, gündelik yaşamın deneyimleriyle, hani neredeyse "hayata başını vura vura" ve içgörü geliştirip ustalaşarak çözmekte, giderek daha yetkin baş etme becerileri kazanmaktadırlar. Bize göre "hayatın kendisi" denilen şeyden öğrenme olgusunda gündelik yaşamdaki grup yaşantılarının çok büyük payı vardır ve insanların nispeten kalıcı grup tercihlerinde de böyle işlevsel bir etmenin ihmal ediliyor olmaması gerektir. 2- KATARSİS [a) Üzerimden bir yük kalkıyor. (31 T) b) Başka bir üyeye karşı olan olumlu ve/veya olumsuz duygularımı ifade edebiliyorum. (5T) c) Grup liderine karşı olan olumlu ve/veya olumsuz duygularımı ifade edebiliyorum. (18 T)
7 AVRASYA DOSYASI 267 d) Duygularımı nasıl ifade edeceğimi öğreniyorum. (4) e) Bana sıkıntı veren şeyi içimde tutmak yerine söyleyebiliyorum.(2)] Çeşitli teorisyenler tarafından katarsisin tanımı ve tedavi edici etmen olarak işlevi farklı biçimlerde yapılmaktadır. Katarsis, "genel anlamda yoğun duyguların ortaya çıkışını izleyen iyilik durumudur" denilebilir (Yalom, 1985). Her tedavi sürecine katkıda bulunan bir etken olarak ortaya çıksa da katarsisin terapistler arasında düşük bir prestij vardır. Katarsisin tek başına bir tedavi yöntemi olamayacağını ilk belirleyen S. Freud un terapistlerin bu değerlendirmesinde payı büyüktür. Freud un Breuer ile birlikte histerik bir hastayı hipnoz yoluyla tedavileri sırasında bunu kavraması, psikanalitik yaklaşımın ortaya çıkmasında tarihsel bir öneme sahiptir. Katarsisin grup süreci içindeki yeri farklıdır; daha çok sürecin sonunda öneminin artacağı ileri sürülmektedir (Freedman, Hurley, 1980). Hastalar katarsisi önemli bir tedavi edici etmen olarak belirlemelerinden ayrı olarak, araştırmalarda katarsis ile olumlu tedavi sonuçları arasında korelasyon bulunmuştur (Lieberman, Yalom, Miles, 1973). Bu, katarsis kendi başına bir değişim ortaya çıkarmasa bile, grup sürecine önemli katkılar yapabilecek bir etmendir şeklinde yorumlanabilir. Yine aynı araştırmada daha çabuk öğrenenlerin bazı bilişsel öğrenme biçimlerini arttıran bir katarsis profili göstermeleri bu yorumu desteklemektedir. Gündelik yaşamın küçük grupları açısından değerlendirildiğinde katarsis in bu denli önemli bulunmasını, bireylerin grup tercihlerinde ve grup yaşamlarında katartik duygular yaşayabilmesine izin verici ortamlar sağlanıp sağlanmamasının, geçici, kendiliğinden, eğlenceye yönelik gruplardaki yaşantıyı anlayabilmemizde bir katkısı olacaktır. Ama bu arada katarsisi yalnızca geçici, eğlenceli yaşantılarda bir tutarak ilk dönem psikanalistlerin hatalarına düşmekten de sakınmak gerekir. Katartik yaşantılar, özellikle birbirleriyle sıkı bağlar kurabilmiş insanların bulundukları gruplarda daha kolaylıkla ortaya çıkmaktadır. İnsan kendisi için önem taşayan, değer verdiği, onlarla aynı toplumsal yaşantıyı paylaştığı kimselerin olduğu gruplarda daha kolay duygularını ortaya koyabilir. Çünkü yoğun duygusal yaşantının getirdiği olumsuzluklara katlanmak için gruptaki diğer insanların açtığı bir kredi vardır, onlar da kendi başlarına böyle bir hal geldiğinde grubun onlara sahip çıkacağını görerek, katartik yaşantı içinde bulunan arkadaşlarının duygusal yoğunluğunu paylaşırlar. İnsanların mutlu ve kederli günlerinde kendilerine en yakın insanları yardıma çağırmaları, katarsisi onlarla yaşamak istediğinin bir göstergesidir.
8 268 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER 3) GRUP BÜTÜNLEŞMESİ [a) Bir gruba ait oluyorum ve yakın ilişki kurabiliyorum. (16T) b) İnsanlarla devamlı yakın ilişki kurabiliyorum. (20T) c) Kendimle ilgili utanç verici şeyleri açıklayabiliyorum ve yine de grup tarafından kabul ediliyorum. (11T) d) Kendimi artık yalnız hissetmiyorum. (37T) e) Beni anlayan ve beni kabul eden insanların olduğu bir gruba ait olduğumu hissediyorum. (20T)] Grup bütünleşmesi (cohesiveness) belirsiz bir kavramdır. Çünkü daha ilk bakışta tüm grubun bütünleşmesi ile üye-bireyin gruba bütünleşmesi arasında bir ayrım olduğu görülür (Evans, Jarvis, 1980). Grup bütünleşmesinin ne olduğuna ilişkin tartışma sosyal psikoloji alanında da sürmektedir. Turner ve arkadaşları (1987), bütünleşmeyi bireylerin kendilerini ve diğer grup üyelerini grup normuna göre değerlendirmeleri olarak tanımlamaktadır. Ona göre üyelerin bu normdan ortalama farklılıkları ne kadar düşükse, grup bütünleşmesi o kadar yüksektir; grup birlikteliği ne kadar yüksekse bireysel farklılıklar da o ölçüde düşeceğinden grup-içi yarışma da ortadan kalkacaktır. Turner ın bütünleşmeyi grup kimliğini ve normlarını esas alan tanımının aksine onu grubun bireyin kişisel gereksinimlerini giderme derecesi, bireylere sağladığı ödüller veya kişiler arası çekime göre tanımlayanlar da vardır. (Cartwright, Zander, 1968; Yalom (1985) Bu belirsizliği ortadan kaldırabilmek amacıyla, "grupta kalmaları için tüm üyeler üzerinde etkili olan güç"; ve "bir grubun üyeleri için taşıdığı çekicilik" tanımlarını kullanır. Ona göre grup bütünleşmesi bireysel psikoterapideki ilişki (relationship) kavramına benzer. Güvenli, içten, empatik bir anlayış ve kabullenmeye dayalı bir terapist-hasta ilişkisi nasıl terapistin bağlı bulunduğu ekole bakılmaksızın başarılı bir tedavinin önkoşulu olarak görülüyorsa bütünleşme de grup psikoterapisinde böyle bir işleve sahiptir. Ancak burada hastanın ilişkisi, yalnızca terapistle sınırlı kalmamakta diğer grup üyelerini ve bir bütün olarak grubu kapsamaktadır. Grup bütünleşmesi, grup süreci boyunca dalgalanmalar göstermekte, gruba hazırlık sırasında yapılan işlemlerden, terapist tutum ve tekniklerinden etkilenmektedir. Üyelerin birbirlerini karşılıklı anlayıp kabul etmeleri, bütünleşmeyi tam anlamıyla ifade edemez. Bütünleşme, ayrıca üyeler arasında yoğun bir etkileşimi, grubun dışarıya karşı kendini korumasını, demokratik bir grup havasını da gereksinir. Sonuçta da olumsuz duygu belirtmelerine karşı tolerans, üyelerin birbirlerine karşı çekicilikleri ve karşılıklı ileti-
9 AVRASYA DOSYASI 269 Anlaşılıp kabul gördüğü, demokratik bir ortamda yoğun etkileşim olanağı bulduğu, kendisini dışarıya karşı koruyabilen grup yapılarında daha olgunlaşmakta ve bu tür grupları tercih etmektedir. şimleri artar. Bu nedenle de grup bütünleşmesinin Bloch ve arkadaşlarının (1985) ayrı bir tedavi edici etmen olarak gördüğü kendini ortaya koyma ile sıkı bir ilişkisi vardır (Johnson, Ridener, 1974). Bu tartışmalı yapısına rağmen bugüne kadar yapılan çok sayıda araştırmada grup psikoterapisinin olumlu tedavi sonuçlarıyla, yüksek grup bütünleşmesi arasında korelasyon bulunması, grup bütünleşmesinin gündelik yaşamın küçük grupları açısından da önemini ortaya koymaktadır. Denilebilir ki birey, anlaşılıp kabul gördüğü, demokratik bir ortamda yoğun etkileşim olanağı bulduğu, kendisini dışarıya karşı koruyabilen grup yapılarında daha olgunlaşmakta ve bu tür grupları tercih etmektedir. Grup bütünleşmesinin önemi, dolaylı da olsa liderin ve yönetim biçiminin konumuna da dikkat çekmektedir. Bütünleşme kapsamı içinde değerlendirilen tüm özellikler aynı zamanda liderin tutumları ve yönetim tarzıyla ilgilidir. 4) KENDİNİ ANLAMA (SELF-UNDERSTANDİNG) [a) Bir kişi hakkındaki sevme veya sevmeme gibi duygularımın o insandan daha çok geçmişimdeki başka insanlarla olan engel ve deneyimlerimle ilgili olarak ortaya çıkabileceklerini gördüm. (15) b) Bir şeyi neden şu veya bu şekilde düşündüğümü veya hissettiğimi öğrendim. (11T) c) Kendimin önceden bilmediğim ve kabullenemediğim yanlarımı keşfediyor ve kabulleniyorum. (1) d) Bazı insanlara veya durumlara karşı gerçekçi olmayan bir şekilde (yaşamımın önceki dönemlerine ait duygularla) tepki verdiğimi anlıyorum. (20T) e) Bugün nasıl hissettiğim ve davrandığımın çoçukluğum ve gelişimimle ilgili olduğunu öğreniyorum. (50)] Kendini anlama, kategorisine içgörü (insight) kategorisi de denebilir. İçgörü (insight), bir çok grup psikoterapisi formunda merkezsel bir öneme sahip olmasına rağmen anlamı açık olmayan ve incelenmesi zor bir kavramdır. Örneğin psikanalitik yönelimli Weiner, "grup psikoterapi-
10 270 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER sinde önemli olan aktarımı (transference) temel alan bir içgörü geliştirilmesidir ama böyle bir içgörüyü de bilinçdışı süreçlere dayandığından ampirik yöntemlerle ölçmek ve kanıtlamak olası değildir" derken Frank ise (1975) bilinçdışı süreçlerin ampirik araştırmalara engel oluşturmayacağı düşüncesindedir. Böyle teorik farklılıklar ve konunun karmaşıklığı, bu alanda dizgesel araştırmalar yapılmasını engellemektedir. Yalom a göre (1985) bir grubun tedavi sürecinde en azından dört farklı içgörü düzeyi görülür: Birinci düzeyde hastalar, kişiler arası davranışlarını daha nesnel bir perspektiften görebilirler. İkinci düzey başkalarıyla olan daha karmaşık davranış örüntüleri hakkında hastaların bazı anlayışlar geliştirebildikleri düzeydir. Üçüncü düzeyde ise hastalar başkalarıyla ve başkalarına neyi niçin yaptıklarını anlayabilirler. Buna "güdülenme içgörüsü" denir. Dördüncü ve en derin düzey, "genetik içgörü" adını alır ki, bunun aracılığıyla hastalar, şimdiki davranış örüntülerinin erken çocukluk yaşantılarındaki kökenlerini, şimdiki durumlarına gelmek için nerelerden geçtiklerini anlayabilirler. Yalom, kendini anlama kategorisinde özellikle genetik içgörüyü tedavi edici değeri açısından ölçmek istediğini belirtmektedir. (Dikkat edilirse zaten ilk üç düzeyin daha ziyade, önceden ele almış olduğumuz kişiler arası öğrenme kategorisiyle ilgili olduğu görülür.) Fakat kendini anlama kategorisinin başlıklarına bakıldığında psikodinamik kavramlara gönderme yapan cümlelerin, düşünsel (intellectual) bir anlayışa işaret eden açık uçlu başlıkların bir araya getirildikleri anlaşılır. Bu eklektik tutum, hastaların değerlendirmelerine de yansımış başlıklar arasında olumsuz bir korelasyon bulunmuştur. Örneğin genetik içgörünün en belirgin biçimde kendini gösterdiği "bugün nasıl hissettiğim ve davrandığımın çocukluğum ve gelişimimle ilgili olduğunu öğreniyorum" ifadeli başlık ancak 50. sırada yer alırken kendimin önceden bilmediğim ve kabullenmediğim yanlarımı keşfediyor ve kabulleniyorum şeklindeki başlık ilk sıraya yerleşmiştir. Hastaların kabul ve keşfettikleri yanların ise başkalarına yardım etme, başkalarıyla yakın ilişki kurma ve sevecenlik gibi olumlu yanlar olduğu yapılan soruşturmada anlaşılmıştır. Bu sonuç terapinin kişilerdeki utanma, korkma veya diğer olumsuz görünümlerini olduğu kadar, keşfedilmemiş zenginlik ve iç hazinelerini ortaya çıkardığını söyleyen görüşleri desteklemektedir. Bu sonuçlar, bir parça zorlamalı olsa da, gündelik yaşamın küçük gruplarına da genişletilebilir; insanın grup tercihlerinde iç-dünyasını açma ve kabul edilme şansının önemli bir rol oynadığı söylenebilir.
11 AVRASYA DOSYASI 271 5) VAROLUŞŞAL ETMENLER [a) Yaşamın zaman zaman haksız ve adaletsiz olduğunu kabul ediyorum. (54) b)yaşamın bazı acılarından ve ölümden kaçılamayacağını kabul ediyorum. (42T) c) Diğer insanlarla ne kadar yakın olursam olayım yine de yaşamı tek başıma göğüslemek zorunda olduğuma inanıyorum. (23T) d) Yaşamı ve ölümü olduğu gibi kabul ediyorum. Saçmalıklara kapılmaksızın daha dürüstçe yaşayabiliyorum. (23T) e) Kendi hayatımı yaşayabilmek için en büyük sorumluluğu benim almam ve başkalarından ne kadar destek ve öğüt alırsam alayım, yaşam biçimimin getireceği sorumlulukları benim üstlenmem gerektiğini öğreniyorum. (5T)] Varoluş (existence) anlamı tam belirlenmemiş, öznel bir kavram olmasına rağmen, felsefede ve psikolojik bilimlerde bir çok düşünürü ve klinisyeni bir araya getirmek için yeterli olmuştur. Yalom da günümüzün ünlü varoluşçu terapistlerden birisidir; bu alanda Varoluşçu Pisikoterapi (1980) adlı önemli bir de eser vermiştir. Yalom a göre Varoluşçuluk, Helmholtzian manifestoya bir karşı çıkıştır. Helmholtzian manifesto, organizma içinde fiziksel ve kimyasal güçlerden başka etkin bir güç tanımaz. Psikanaliz dahil bütün psikoterapi ekolleri Helmholtz la aynı görüştedirler. Varoluşçu psikoterapi ise bu yaklaşımı kabullenmez. Bireyin bu dünyada varolmasının ona verdikleriyle yüz yüze gelmesinin yaşadığımız çatışma (ki bu çatışmaların temel kaynakları, 'ölüm', 'özgürlük', 'yalnızlık' ve 'anlamsızlık' temalarıyla ilgilidir) ve anksiyetenin temelini oluşturduğunu söyler (Yalom, 1980). Fakat varoluşşal temaları, ölçülebilir bilimsel yöntemlerle göstermek olası değildir. Ayrıca grupta varoluşşal etmenlerin tedavi edici rolüyle ilgili bir fikir birliği de yoktur. Bu nedenle Yalom ve arkadaşlarının tedavi edici etmenleri ilk tasarlamalarında varoluşşal etmenlere yer vermemişlerdir. Daha sonra listelerine ekledikleri bu kategorinin oldukça önemli tedavi edici değere sahip olduğu ortaya çıkmıştır. Bizim bakışımıza göre ise varoluşsal etmenler, tedavi edici ve/veya yıkıcı yanlarından ziyade insanın ontolojik yapısıyla ilgilidir; her insan hayatının her anında "ölüm", "özgürlük", "saçmalık", "yalnızlık" varoluşsal temalarla ilgili bir yaşantıya sahiptir ve zaten grup yaşantısının kendisi de insanın ontolojik doğasıyla doğrudan bağlantılıdır. (Bak. Avrasya Dosyası Dergisi'nin bir önceki sayısındaki "İnsanın grup-varlığı" yazımız) Bu nedenle insan her türlü yaşantısını ontolojisine bağlayabilecek
12 272 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER söylemsel bir imkana ve repertuara sahip olduğundan, varoluşsal etmenleri tedavi edici etmen olarak değerlendirmek ciddi yanılgılara yol açacaktır. 6) EVRENSELLİK [a) Problemlerimle yalnız başıma olmadığımı öğrendim. Burada hepimiz aynı sandalda gibiyiz (45T) b) Durumumun başkaları kadar iyi olduğunu anladım. (25T) c) Başkalarının da benim gibi kötü düşünce ve duygulara sahip olduklarını öğrendim. (40T) d) Başkalarının da benim gibi karmaşık ve mutsuz bir geçmişe ve ebeveyne sahip olduklarını öğrendim. (31T) e) Diğer insanlardan farklı olmadığımı öğrenmek bana insan ırkına hoşgeldin duygusu verdi. (33T)] Ruhsal rahatsızlığı olan bireylerin çoğu kez toplumdan yalıtılmış olmasının nedeni, yakınmalarının yalnızca kendilerine olduğunu varsaymalarıdır. Böyle bir önyargı onların insanlara dost ve içten bir tutumla yaklaşmalarına engel olur; kişiler arası ilişkilerinde güçlükler yaratır. Bu insanlar tedavi gruplarına katıldıklarında ise, özellikle grup sürecinin başlangıç aşamalarında böyle düşüncelerinin doğru olmadığını görürler. Düzelme için bir güç kaynağı kazanırlar. Diğer grup üyelerinin de kendilerine benzer sorunları olduklarını gördüklerinde dünyayla daha yakın bir temas duygusu yaşarlar. Grup sürecinde bütün tedavi edici etmenler birbirleriyle ilişki içindedirler ama evrensellik, özellikle katarsis ve bütünleşme kategorileriyle çok yakından ilgili olarak işlev görür. Başkalarıyla benzerliklerini kavrayan ve giderek çekinmeden en derin sorunlarını ortaya koyarak paylaşan üyeler, daha sonra grup tarafından bütünüyle kabul edilmekten buna eşlik eden katarsisten faydalanırlar. Gündelik yaşamın küçük grupları açısından bakıldığında ise, "evrensellik" hakkında bu söylenenler, daha sonra bir başka yazımızda üzerinde ayrıntılı biçimde duracağımız "benzerlik ilkesi"nin grupların oluşumunda ve grupta kendini iyi hissetme olgusunda nasıl rol oynadığını görmemizi sağlamaktadır. Bize göre, gündelik yaşam gruplarının oluşumu sırasında insanların kendilerine benzeyen (gerek fiziksel, gerek kişilik özellikleri ve yaşama tarzları açısından) başka kimselerle birlikte olmaya doğru güdülenmiş olmalarının payı büyüktür. Özellikle acı ve sıkıntıların azaltılmasında dünyada yapayalnız olunmadığının rolü çok fazladır. İnsanın hayattaki varoluşsal yükünden kurtulabil-
13 AVRASYA DOSYASI 273 Bütün tedavi biçimlerinin, ama özellikle uzun süreli ve hastanın çabasını da gerektiren ruhsal tedavilerin sürdürebilmesi için belli bir ikna olma ve umutlanma düzeyi gereklidir mesi için, yaşanılanların kendisiyle değil insan olmakla ilgili bir durum olduğu bilincinin uyanması gereklidir. Bize göre, yalnızca gündelik yaşamın küçük gruplarında değil, parti, takım vs. gibi her türlü fanatizmin ideolojisinin mayalanmasında insanın kendi benzerleriyle bir arada olma arzu ve zorunluluğu önemli bir etkendir. 7) UMUTLANMA [a) Başkalarının iyi olduklarını görmek beni de heveslendiriyor. (42T) b) Başkalarının benimkine benzer problemlerini çözmüş olduklarını öğreniyorum. (37T) c) Başkalarının benimkine benzer problemlerini çözmüş olduklarını görüyorum. (33T) d) Diğer grup üyelerinin iyileştiğini görmek beni cesaretlendirdi. (27T) e) Grubun benimkine benzer problemleri olan başkalarına yardım etmiş olduğunu bilmek beni cesaretlendirdi. (45T)] Bütün tedavi biçimlerinin, ama özellikle uzun süreli ve hastanın çabasını da gerektiren ruhsal tedavilerin sürdürebilmesi için belli bir ikna olma ve umutlanma düzeyi gereklidir (Frank, 1961). Çeşitli araştırmalar, tedavi öncesi yüksek yardım beklentileriyle olumlu tedavi sonuçları arasında anlamlı bir korelasyon bulmuşlardır. Umut, hastanın tedavide kalmasını sağladığı gibi, aynı zamanda grupta tedavi edici bir etmen olabilir. Hastalar grupta düzelmiş diğer grup üyelerini, görür işitirler. Sıklıkla kendileriyle benzer sorunları olan, fakat, sorunlarıyla daha etkin bir biçimde başa çıkabilmiş başka hastalarla da karşılaşırlar. Ancak umutlanma kategorisi, her ne kadar olmazsa olmaz bir nitelik taşısa da kendi kendine yardım grupları dışında birinci dereceden önemli değildir. Umutlanma yeterince dizgesel bir biçimde incelenememişse de bugüne kadar yapılan araştırma sonuçları bu doğrultudadır (Yalom, 1985). Gündelik yaşamın küçük gruplarının oluşumunda ve sürdürülmesinde olumlu bir etmen olarak "umutlanma"nın rolünü "evrensellik" konusunda söylediklerimizle bir arda düşünmek daha uygun olacaktır. Çün-
14 274 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER kü gerek "evrensellik"de gerek "özgecilik"de ortak olan temel nokta "hasta" veya "ruhsal bakımdan yardım almaya gereksinim duyan" olma halidir. Bu halin gündelik yaşamdaki karşılığı, bir grupta olmanın getirdiği benzerlik, aynılık, "biz"lik duygusudur. 8) ÖZGECİLİK [a) Başkalarına yardım etmek kendime saygımı arttırdı. (40 T) b) Başkalarının gereksinmelerine öncelik tanıyorum.. (52 T) c) Kendimi unutuyor ve başkalarına yardım etmeyi düşünüyorum. (37T) d) Başkalarına kendimden birşeyler veriyorum. (17T) e) Başkalarına yardım ediyorum ve onların hayatlarında önem kazanıyorum. (33T)] Tedavi gruplarında hastalar, başkalarına vermekten, onlara yardımcı olmaktan da fayda görürler. Bu yardımcılık, destek, güven, öneri, içgörü şeklinde olduğu gibi başka üyelerle benzer sorunları paylaşma şeklinde de olabilir. Tedaviye katılan hastaların başlangıçta moralleri düşüktür, başkalarına önerecek bir değerleri olmadığını düşünmektedirler. Gruba hazırlık için yapılan bireysel görüşmelerde hastaların kafasında Benim gibi olanlar bana nasıl yardım edebilirler? Kör köre yardım edebilir mi? sorularının dolanıp durması bu nedenledir. Aslında bu soruların açık şekli Ben bir başkasına ne önerebilirim? dir. Yalom (1985), bu kategorinin işlevini gösterebilmek için birçok örnek sunar. Ona göre ilkel kültürlerde hastaya toplum hizmetlerinde görev verilmesi özgecilik; insanların gereksinim duyulduklarını hissetme gereksinimi içinde olmaları yüzündendir. Alkolü kesinkes bıraktıktan sonra bile Adsız Alkolikler le ilişkilerini kesmeyenlerin durumunu bu kategori açıklar. Viktor Frank ın varoluşçu teorisine göre de kendini gerçeklemenin ve yaşama anlam kazandırmanın yolu özgecilikten geçer. Bu örnekler de gündelik yaşamdaki gruplarda özgeciliğin rolü konusunda bir fikir vermektedir. İnsanların gruplaşmalarında yalnızca bireyselliğin sıkıntılarını aşmak için bir araya gelme arzusu yoktur, insanlar başkalarının sıkıntılarını paylaşmak amacıyla da gruplaşmalara yönelirler ve bunu yapabildikleri grup yaşantıları onlar için daha önemli, olumlu ve kalıcı olur. 9) AİLENİN YENİDEN CANLANMASI [a) Grupta olmak bir anlamda ailemdeki yaşantımı anlamak ve yeniden yaşamak gibiydi. (51)
15 AVRASYA DOSYASI 275 b) Grupta olmak bir biçimde geçmişte ebeveynlerim, kız ve erkek kardeşlerim veya diğer önemli insanlarla olan eski sorunlarımı anlamamda bana yardımcı oluyor. (30) c) Grupta olmak bir anlamda bir ailede olmak gibi, ama bu kez daha kabul eden ve anlayan bir aile. (44) d) Grupta olmak bir biçimde ailemde nasıl yetiştiğimi anlamamda bana yardımcı oluyor. (45T) e) Grup benim ailem gibi bir şeydi, bazı üyeler veya terapistler benim ebeveynlerime, diğer üyeler ise akrabalarıma benziyorlardı. Grup yaşantısı sayesinde ben ebeveynlerimle ve (kız ve erkek kardeşlerim gibi) akrabalarımla geçmiş ilişkilerimi anlıyorum. (48T)] Grup yapı olarak bir çok yönden aileye benzerlikler gösterir; ya da üyelerin yaşamlarındaki ilk ve en önemli grupları aileleridir denebilir. Grup ve aile arasındaki en belli başlı yapısal benzerlik tedavi edicilerin ebeveynleri, diğer grup üyelerinin kardeşleri temsil ediyor gibi görünmesidir. Bu benzerliğin ve bireyin erken çoçukluk yaşantılarına önem veren psikodinamik yaklaşımın etkisiyle, hastanın aile içi yaşantılarının grup etkileşimlerinde kendilerini belli edecekleri veya grup içi yaşantıların aile ile ilgili anıları uyandırabilecekleri varsayılmıştır. Grupta bir bireyin tedavi ediciyle veya diğer grup üyeleriyle olan sorunlarına, bir anlamda geçmişteki bitmemiş işlerin devamı olarak bakılmıştır. Ancak araştırma sonuçları "ailenin yeniden canlanması" etkenine yüklenilen önemle aynı doğrultuda değildir. Yalom, bu sonucu burada ve şimdi ilkesinin geçerliliğinin kanıtı olarak görmek eğilimindedir. Çünkü, "ailenin yeniden canlanması" etkeni, "katarsis" veya evrensellik gibi apaçık tedavi edici etkenlerden farklı bir farkındalık düzeyi gerektirmektedir ve genel tedavi süreci içinde hastalar tarafından kavranması güç olmaktadır. Bu söylenenlere sorunu somutlaştırabilmek için yeniden daha yakından baktığımızda aslında "ailenin yeniden canlanması" kategorisinin tıpkı daha önce ele aldığımız "varoluşsal etmenler" kategorisi gibi, somut bir durum, grupta yaşanan bir olgu olmaktan ziyade teorik bir tez olduğunu görürüz. Bize göre psikanalizin "insanın yaşamı, erken çocukluk yaşantıları sırasında edinmiş olduğu davranış örüntülerinin yinelenmesinden (replication) ibarettir" şeklindeki felsefi tez ile bilimsel önerme arasında henüz yeri saptanmamış bu teorik içeriğin gruplarla ilgili bilimsel-ampirik bilgimizde henüz yeri yoktur.
16 276 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER 10) REHBERLİK [a) Doktor yapmam gereken şeyler konusunda öğüt ve önerilerde bulunuyor. (27) b) Grup üyeleri yapmam gereken şeyler konusunda öğüt ve önerilerde bulunuyorlar. (55) c) Grup üyeleri bana ne yapmam gerektiğini söylüyorlar. (56) d) Gruptan bir kimse bir yaşam problemi konusunda bana belirli önerilerde bulunuyorlar. (48T) e) Grup üyeleri yaşamımdaki önemli bir kişiye karşı farklı davranmam için bana öğüt veriyorlar. (52T)] Bu kategori, terapistlerin ruh sağlığı, ruhsal hastalık ve ruhsal dinamikler konularında verdikleri öğretici bilgiler; terapistin veya diğer üyelerin yaptıkları yol göstermeler anlamında kullanılmaktadır. Grup psikoterapilerinin tarihsel gelişiminin ilk evrelerinde "rehberlik" merkezsel önemde olmasına rağmen daha sonra kendine yardım grupları dışında, tedavi gruplarında önemini yitirmiştir. "Evrensellik" ve "umutlanma" gibi ancak grup sürecinin başlangıcında etkili olduğu düşünülmektedir. Belirsizlik, anksiyete oluşumunda önemli rol oynamaktadır. Gruba yeni katılmış hastalar, aynı zamanda yeni bir kültüre katılmışlardır ve bir kültür şoku yaşama olasılıkları vardır. Rehberlik belirsizlik anksiyetesinin ve kültür şokunun ortadan kaldırılmasında çok işlevseldir. Zaten psikiyatri kliniklerinde tedavi için sıra bekleyen hastalarla yapılan didaktik rehberliğe dayalı grup çalışmalarında birçok hastada sonra yapılacak tedavi gereksiniminin ortadan kaktığının gösterilmesi de bu doğrultuda yorum yapılmasına imkan vermektedir (Yalom, 1985). Tedavi gruplarının başlangıcında üyelerin birbirlerine öğüt vermeleri, önerilerde bulunmaları hiç değişmeyen bir olgudur. Öğütün değil de öğüt verme işleminin üyeler arası karşılıklı özen ve ilginin gelişimini sağlayarak faydalı olduğu sanılmaktadır. Araştırmalarda tedavi edici değeri son sıralarda bulunan "rehberlik" kategorisinin bugünkü bilgilerimiz ışığında, grup psikoterapisinde temel olmamasına rağmen, hiç değilse diğer tedavi edici etmenlerin etkileri belirginleşene kadar önemli bir tedavi gücü olarak görülmesi gerektiğini söyleyebiliriz. "Rehberlik" kategorisini gündelik yaşamın küçük grupları içinde ele almak bu gruplarda "liderlik" konumu flu ve değişken olduğundan kolay değildir. Liderin açıkça kendini gösterdiği büyük ve nispeten örgütlü grup yapıları için bu bilgilerden bazı çıkarımlar yapmak daha kolay olabilir. Liderliğin ve liderin gruptaki işlevi, tartışmalı olmasına rağmen kesindir ve zaten grup psikoterapilerindeki deneyimler de liderin
17 AVRASYA DOSYASI 277 vazgeçilmez işlevini ortaya koymaktadır. Gerçi grup psikoterapisine lider, hem mesleki teknik bilgisi hem de usta bir grup üyesi olması anlamında neredeyse hak edilmiş bir konuma sahiptir ve bu nedenle büyük gruplardaki liderden farklı olduğu söylenebilir ama biz bu konuda terapi gruplarındaki ve büyük gruplardaki liderliğin farklarından ziyade benzer yanlarının daha önde olduğunu düşünüyoruz. Büyük gruplarda babadan oğula intikal eden liderlik durumlarında ve bazı haksız ve konjonktürel olarak elde edilmiş liderlik durumlarında istisnaî görünümler olabilir ama genelde büyük gruplarda da hak edilmiş ya da en azından grup üyelerinin öyle algıladıkları bir liderlik konumu söz konusudur. Bu açıdan bakıldığında liderin konumunun büyük gruplara özellikle grubun kuruluş anında ve kaos yaşadığı zamanlarda çok önemli olduğu söylenebilir. "Rehberlik" kategorisi içinde yer alan maddeler arasında daha deneyimli, usta ve becerikli grup üyelerinin de "rehber" olarak değerlendirildiği görülecektir. Liderliğin gündelik yaşamın küçük gruplarındaki belirsizliği bu noktada kısmen anlaşılmaktadır. Gündelik yaşamın küçük gruplarında açık bir lider ve liderlik yoktur ama grup yaşantısının değişik anlarında diğer üyelerin rehber alabilecekleri, deneyimli ve daha usta grup üyeleri vardır; liderlik işlevi adeta onlar arasında paylaşılmıştır. Yani gündelik yaşamın küçük gruplarında da insanın grup-varlığında yaşamsal önemde olan liderlik söz konusudur. Deneyimli ve usta grup üyelerinin liderliği paylaşmaları olgusu, büyük gruplarda liderin hak etmemiş bir kişi olduğu, "liderlik krizi"nin yaşandığı ama kaosun neden parçalanmaya yol açtığı halleri anlamamızda çok faydası olabilir. 11) ÖZDEŞLEŞME [a) Grupta benden daha iyi uyum sağlayabilmiş birine benzemeye çalışıyorum. (58) b) Utandığı şeyleri, bazı riskleri göz önüne alarak açıklayabilen ve bundan faydalananları görmenin aynı şeyleri yapabilmem konusunda bana faydası oldu. (8) c) Bir başka grup üyesinin stilini veya özel bir tavrını benimsiyorum. (59) d)terapistimi çok beğeniyorum, onun gibi davranıyorum. (57) e) Grupta örnek alabileceğim birini bulabiliyorum. (60)] İlk bakışta özdeşleşme (identification) kavramı, aynı etimolojik köke sahip olan kimlik (identity) kavramı çağrıştırırsa da buradaki anlamı de-
18 278 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER bir hastanın tedavisinde grubun diğer üyelerinin tutum ve davranışlarının büyük rolü vardır. ğil, başkalarına öykülenme davranışıdır. Yalom un araştırmasında bu kategori, grupta tedavi edici değeri açısından hastalar tarafından en son sıraya konulmuştur. Olasılıkla, özellikle bilinçli öykünme ile ilgili başlıklara hastalar, bireyselliklerini yitirme (ki bu bir çok grup hastasının temel korkusudur) tehlikesi yüzünden olumsuz yanıtlar vermişlerdir. Aslında kişiler arası öğrenme kategorisinde ele alındığı gibi bir hastanın tedavisinde grubun diğer üyelerinin tutum ve davranışlarının büyük rolü vardır. Ama tedavi olan bireyin yeni kimliği terapist de dahil olmak üzere herhangi bir grup üyesine doğrudan öykünerek değil, onların değişik yanlarının bir yaratıcılıkla bir araya getirilmesi (amalgam) sonucu oluşmaktadır. Yalom un araştırmasında utandığı şeyleri, bazı riskleri göz önüne alarak açıklayabilen ve bundan faydalananları görmenin aynı şeyleri yapabilmem konusunda bana faydası oldu şeklindeki başlığa sekizinci sırada önem vermeleri bunu desteklemektedir. Çünkü bu başlık, bir üyeye doğrudan bilinçli öykünmeyle değil söz konusu üyenin grup normlarını başarıyla uygulanan bir yanını benimsemeyle ilgilidir. Gündelik yaşamdaki grup yapıları açısından bakacak olursak, aslında özdeşleşmeyle ilgili tüm etkenlerin grupların oluşumunda ve olumlu işleyişlerinde önemli bir pay sahibi oldukları ancak, bunların kabulünün aynı zamanda bireyselliğin yıkılması tehdidini de içermesi nedeniyle kolayca kabul edilemeyeceği söylenebilir. "Utandığı şeyleri, bazı riskleri göz önüne alarak açıklayabilen ve bundan faydalananları görmemin aynı şeyleri yapabilmem konusunda bana faydası oldu" başlığının grup terapisine katılanlar tarafından oldukça değerli bulunması, gruplarda yakınlaşmanın, duygularını ortaya koyma arzusunun ve usta bir grup üyesinden öğrenme şansının her türlü grup işleyişinde ne kadar önemli olduğunun ir göstergesidir. Yıkıcı (destruktif) etmenler Yukarıda belirttiğimiz gibi bugüne kadar terapi gruplarındaki yıkıcı etmenler, daha çok tedavi edici etmenler bağlamında değerlendirilmiş, ayrıca ele alınmamışlardır. Yani sorun, "tedavi edici etmenler" grup işleyişine katılmadıklar oranda grup işleyişinde olumsuzluklar ortaya çıkar gibi bir totoloji içinde düşünülmüştür. Bu yüzden grupta yıkıcı etmenlerle ilgili olarak ayrıntılı bilgiye, kavramlara ve ampirik araştırma sonuçlarına sahip değiliz. Ama yine de grup psikoterapisinin engin literatürü bize, hiç değilse yıkıcı etmenlerin neler olabilecekleriyle ilgili bir fikri de sunmaktadır. Biz bu literatüre dayanarak, grupta olası yıkıcı etmenlerle ilgili bir fikir geliştirmeye çalışacağız.
19 AVRASYA DOSYASI 279 Gruptaki iletişimin olumlu, tedavi edici yanları grup psikoterapisi tarihinde daha çok "grup analizi"nin kurucusu Foulkes (1964) ve izleyicilerine, ve bugün bir ölçüde de Kohut un 'ben psikolojisi'ne bağlanırken, grup iletişimine hayranlık duyan bu teorilerin etkisiyle uzun süre ihmal edilmiş olan yıkıcı etmenler ise, Bion un "bir bütün olarak grup" anlayışına (1961) ve başta Melanie Klein olmak üzere nesne ilişkileri teorisyenlerine mal edilmiştir. Bion, adeta grup sürecini ve terapiyi tedavi edici etmenler bağlamında değerlendiren Foulkes e tam karşıt bir noktada bulunmaktadır; ona göre grubun doğal sürecinde bulunan yıkıcı etmenler tanınıp ortadan kaldırılırsa grup sağlıklı bir işleyişe kavuşabilir. Tam olarak Bion un bu yaklaşımına katılmasak da, doğal olarak bizim de grupta yıkıcı etmenlerle ilgili değerlendirmelerimiz, tıpkı bu konuyu inceleyenler gibi (Nitsun, 1996), yıkıcı etmenlere özel bir önem atfetmiş olan Bion un ve Kohut dışındaki nesne ilişkileri teorisyenlerinin söylediklerine yaslanmak durumundadır. Buna göre kabaca bir değerlendirmeyle, gruplardaki yıkıcı etmenlerin şunlar olduklarını söyleyebiliriz: 1) Regresyon, 2) hayatta kalma (survival) anksiyetesi, 3) iletişim eksiklikleri, 4) yansıtmalı özdeşim, 5) haset, 6) bireyselliğe karşı grup, 7) saldırganlık ve kin... 1-REGRESYON Freud un büyük gruplar üstüne yaptığı ilk çalışmadan beri (1921), gruplarda ortaya çıkan regresif eğilim (yaşamın ilk dönemlerine gerileme, çocuklaşma; bebekleşme) bilinmektedir. Freud, gruplardaki ilkel ve impulsif, düşünmeden yapılan hareketlere ve grup üyeleri arasındaki yakınlaşma duygusunu ortaya çıkardığını düşündüğü ego ideallerinin lidere yansıtılmasına odaklanmıştır. Freud a göre bu durum, üyelerin liderle ve birbirleriyle güçlü özdeşimler yapmasını kolaylaştırmakta; sonuçta grupta algısal ve bilişsel denge gibi ego işlevlerin zayıflaması pahasına bir birlik ve ait olma duygusu ortaya çıkmakta ve gruptaki güçlü içgüdüsel yaşamın kaderi liderin yönetimine bağlı hale gelmektedir. Melanie Klein ın izleyicisi Bion, Tavistock ta küçük gruplar üzerinde yaptığı uzun süreli uygulamalara dayalı olarak geliştirdiği yaklaşımında Freud un anlayışını değiştirmiş, gruplardaki regresif güçlerin yönetici liderin varlığında değil yokluğunda daha kolay uyanacağını ileri sürmüştür. Üyelerin açık bir liderlik görme isteklerinin engellenmesi, grubun doğasının ve liderle ilgili olarak yapılan arkaik fantazilerin serbestleşmesine neden olmakta; grubun yapısı ve yönetimi bozulduğunda, ilkel, psikotik anksiyetelerin ortaya çıkmasını engellemek
20 280 EROL GÖKA/GRUPLARDA OLUMLU VE YIKICI EYLEMLER amacıyla Bion un "temel sayıltılar" (basic asumption) adını verdiği tutumlar, fantaziler ve emosyonlar gündeme gelir. Regresif grupta her bir üyesinin çoğu kez reddedilen düşmanlık dürtülerinden oluşan, dolayısıyla hiçbir üyenin sorumluluğunu üstlenmediği, ilkel bilinçdışı katkılarının meydana getirdiği bir grup düşünme tarzı (group mentality) söz konusudur. Temel sayıltılar, grup düşünme tarzının bir ürünüdür. Bion a göre üç temel sayıltı vardır. Bunlardan birincisi "bağımlılık"tır; bu sayıltı, grubun sorunların yalnızca idealleştirilmiş bir lider tarafından çözülebileceğini düşündüğünü ifade eder. İkinci sayıltı, "kaç ya da savaş"tır ki, grup, sorunlarla ya kaçarak ya da savaşarak başa çıkabileceği inancındadır. Son sayıltı olan "eşleşmeye" göre, grup, sorunların aralarından öne çıkan ikisinin etkileşimi sayesinde çözüleceği, diğerlerinin seyretmekten başka bir sorumluluğu olmadığı kanaatindedir. Regresif grup ortamında temel sayıltılarla birlikte, "yansıtma" (projection), "yansıtmalı özdeşim" (projective identification) ve "bölme" (splitting) gibi ilkel savunma düzenekleri de ortaya çıkar. Bion, bu gözlemlerinden terapi gruplarında regresyonun, temel sayıltıların ve ilkel savunmaların ortaya çıkmasını teşvik eden bir liderlik tarzının savunulduğu oldukça tartışmalı terapi anlayışına ulaşır; ona göre temeldeki ilkel düzeneklerin görülmesini ve yerine daha olgunlarının konulmasını sağlamadan grupta tedavi şansı yoktur. Onun bu anlayışını Foulkes (1964) şiddetle eleştirir, bu liderlik anlayışıyla giderek çözülen gruplardan bir fayda sağlanması bir yana grup için yıkıcı bir etki yapacağını belirtir. Birbirinden oldukça farklı iki tedavi anlayışına yol açan Bion-Foulkes tartışması, aslında gündelik yaşamdaki küçük gruplarda benzer bir gerçeğe işaret etmektedir; bu da liderin işlevinin yetersiz olması halinde grupta yıkıcı bir regresif sürecin başlayacağıdır. Çünkü regresyon, bireylerde grubu toparlayabilmek için bir girişim yapılmasına ve onların iç-dünyalarındaki kısmi nesnelerin aktivasyonuna, sonuçta kimlik karmaşasına yol açacaktır. Grupta sürekli olarak "ben", "sen" ve "biz" arasında bir ayrım yapabilecek bir işlev gerekmektedir ama regresyon altında bireyin iç-dünyası bunu gerçekleştiremeyecektir. Zaten ilkel savunma düzeneklerinin ortaya çıkmasının nedeni de içsel kimlik duygusundaki hareketlenme ve destabilizasyondur (Brigham, 1992). Bazıları (Pine, 1994) bu görünümden yola çıkarak, gruptaki işleyişi borderline kişilik bozukluğu olanların psikopatolojilerine benzetmiştir. İnsanların grup davranışı, ciddi bir kişilik bozukluğu olan ve bireyin kimlik, duygu, düşünce ve davranış alanlarında bir türlü bir stabillik oluşturamadığı bir ruhsal rahatsızlık halindeki davranışları gibidir. Regresyon, yalnızca ben (self) duygusunun parçalanmasına yol açmayacak, üyelerin grubu iyi/kötü dikotomisi içinde algılamalarına da