Psikanalizin Işığında Ebeveyn-Çocuk İlişkileri
Psikanalizin önemli tespitlerinden birkaç tanesini ele alarak söze başlayacağım. Ama bundan önce, psikanalizin nasıl bir pratik olduğunu anlatmak istiyorum. Freud 1923'te psikanalizi şöyle tanımlar:
Bu tanımlama, psikanalizi "bir dizi psikolojik varsayım'ı içinde barındırabilecek kuramsal bir çerçeve olarak sunmakla kalmıyor, uygulamanın da altını çiziyor: Psikanaliz, uygulamada kimi ruhsal oluşumların (rüyalar, dil sürçmeleri, sakarlıklar, unutkanlıklar vs.) gözlemlenmesini ve bu akıldışı oluşumların, ancak bilinçdışının çözümlenmesiyle anlam kazanmasını olanaklı kılıyor. Buna paralel olarak psikanaliz, nevrozların tedavisinde de geçerli ve başarılı sonuçlar elde etmiş bir tedavi yöntemi olarak, uygulamadan elde ettiği verilerle ve çıkış noktası olan kimi varsayımlarıyla (bilinçdışı, bastırma mekanizması vs) bir bilim dalı olarak konumlanıyor. Kuram ile uygulama arasındaki alışverişle gelişen ve değişen psikanaliz, uygulamadan elde ettiği sonuçlarla tekrar kurama dönülmesini sağlıyor, kimi zaman da kuramı değiştirebiliyor.
Psikanaliz deyince ilk akla gelen, bilinçdışının varlığıdır. Kendi bilincimizin dışında bir bilincin varlığı, yani bilinçdışı, artık gündelik hayatta rahatlıkla kabul edilen bir olgu. Bilinçli düşüncelerimizin yanında, arkasında, ötesinde, ikinci bir bilinç bizimle ortak yaşamını sürdürüyor. Hatta bilinçli diye adlandırdığımız kimi seçimlerimizde, karar ve kararsızlıklarımızda, sevme veya nefret etme biçimlerimizde bilinçdışının katkısını görmek neredeyse sıradan hale gelmiştir. Gayet sıradan bir iş sırasında yaşadığımız bir sekteye uğrama, bir sakarlık, bir dil sürçmesi, çok iyi tanıdığımız bir kişinin adını ya da çok önemli bir işi yerine getirmeyi unutmamız, durup dururken öfkeye kapılıp sebebini bulamayarak yaşadığımız huzursuzluk... bunların hepsinde bilinçdışının izlerini buluruz. Bizim dışımızda gelişen, kimi zaman bizi hakimiyeti altına almayı da başaran bir güç söz konusudur. Bu gücün kimi ruhsal rahatsızlıklara sebep olduğu ve bazı kişi ilişkilerimizin temelindeki bağların esas sözcüsü olduğu fikrini ilk ortaya atan Freud olmuştur. Freud bir metninde, bilinçdışının varlığının kişi için yaralayıcı, hatta aşağılayıcı bir durum olduğundan söz eder. Kişi kendi mekanında, yani bilincinde hükümdar değildir. Bu "merkez olamama" hali, insanın, yerküresinin de evrenin merkezi olmadığını keşfetmesiyle duyduğu hayal kırıklığına benzer. Ya da küçük çocuğun, ailesinin merkezi olmadığını keşfettiğinde yaşadığı hayal kırıklığına...
Bilinçdışının varlığının yanı sıra, psikanalizin bir diğer tespiti de Oidipus Karmaşası adını taşıyan süreçtir: İnsanın, toplumsal bir varlık olarak, ait olduğu soyun uzantısı olmasını ve ait olduğu cinsiyetin ayırdında olmasını sağlayan, insancıllaştırıcı, ama aynı zamanda dramatik olan bir süreçtir bu. Halk dilinde bu karmaşa, oğlanın anneye düşkünlüğü ve babaya düşmanlığı, kız çocuğun da babaya düşkünlüğü ve anneyi bir rakip olarak karşısına alması şeklinde tarif edilir. Bu gözlem her ne kadar doğruluk payı taşıyorsa da, psikanalizin dikkat çekmeyi amaçladığı meseleye teğet geçer. Söz konusu dönem, yani 35 yaş arası, çocuğun en canlı dönemidir; bu dönemde vurgulanan esas mesele, babanın Yasa'nın sözcüsü olarak çocuk ile anne arasına girmesi, çocuğa Yasa'yı dillendirmesi ve onu geçerli kılmasıdır. Bu devrede çocuk, artık yoğun olarak annenin veya anne yerinde olan kişinin bakımında değildir. Annesiyle arasında bir dizi dolayım zinciri oluşur. En birincil dolayım da dildir. Çocuk artık arzularını ağlayarak veya bağırarak ifade etmez, dile getirir, yani annesine başvurmak için üçüncü bir merciyi devreye sokar. Bu merci, çocuğun toplumsallaşmasının ilk koşuludur. Baba, çocuk ile annenin arasına girerek Yasa'yı hatırlatır.
Nedir bu Yasa? İnsanın toplumsallaşmasını sağlayan, babalık ve akrabalık kurallarının tanzim edilmesini mümkün kılan, nesiller ve cinsiyetler arasındaki farkı ayrıştırıp ortaya çıkaran bu Yasa, "ensest yasası"dır ve insan gruplarının en belirleyici özelliğidir. Evlilikler, akrabalık ilişkileri rastgele oluşmaz, bir yasaya göre düzenlenir. Tabii yasa denince akla gelen ilk kavram "yasak"tır. İnsan için en birincil yasak, annenin erkek çocuğuyla, babanın da kız çocuğuyla cinsel ilişkiye girmesidir. Bu yasağın ihlal edildiği durumlarda ağır ruh hastalıkları ortaya çıkar. Sözü geçen bu akrabalık ilişkilerinin, dolayısıyla tüm toplumsal ilişkilerin bir yasaya göre tanzim edilişi, çocuğun annesinden, yani sütten kopmasını da beraberinde getirir. Bu da babanın Yasa'yı uygulamasıyla mümkündür. Yani baba, çocuk ile anne arasına girer, böylelikle bir üçgen oluşur. Bu üçgen sayesinde ilişkiler artık çocuk için doğrudan değil dolaylı olacak, arzu ile nesne arasında hep bir mesafe, bir örtüşmezlik durumu hasıl olacaktır. Çocuk ağladığında, acıktığında, bunu dillendirmesi gerekecek, kimi zaman bazı isteklerinin karşılanması için rica etmek zorunda kalacak, bir anlamda cennetten kopacaktır. Bu cennetten kopma hali de, babanın aile içinde kendi yasasını değil, evrensel bir Yasa'yı uygulamasıyla gerçekleşir. Burada kastedilen, sıradan anlamda bir "baba otoritesi" değil, aksine babanın Yasa'ya sahip çıkması ve uygulamasıdır. Babanın salt kendi yasasını uygulaması veya hiçbir yasayı uygulamaması ki bu da aslında aynı kapıya çıkar çocuğun toplumsallaşmasını zorlaştıran durumların ortaya çıkmasına neden olur.
Psikanalizin bu temel tespitlerini sıraladıktan sonra, günlük hayatta ebeveyn-çocuk ilişkisindeki zorluklara geçmeden önce, Freud'un bu ilişkiyi betimleyen bir metninden söz etmek istiyorum. "Narsisizme Giriş" (1914) başlıklı bu metinde Freud, ebeveynin çocuğa karşı aldığı tavırda, çocuğu kendisinin bir uzantısı olarak görerek ikinci bir yaşam, hayali bir yaşam kurduğunu gerçekçi gözlemlere dayanarak anlatır. Ayrıca, ebeveynin çocuğa yönelik aşırı hoşgörülü tavrında, kimi zaman onun yeteneklerini abartmasında, onu pohpohlamasında, ebeveynin narsisizminin yeniden canlandığını ve çocuk üzerinden gündeme geldiğini anlatır:
Ebeveynlerin çocuklarına karşı şefkatli tutumlarını göz önüne alacak olursak, bu durumu, uzun zamandır terk etmiş oldukları narsisizmlerinin yeniden canlanması ve yinelenmesi olarak kabul etmek zorundayız. Nesne seçimindeki narsislik işaretlerden biri olan yüceltmenin, duygusal ilişkiye hakim olduğu bilinir. Bilindiği gibi ebeveynin çocuğuna karşı, mesafeli bir gözlemle anlaşılamayacak, ısrarcı bir tutumu vardır: Ona bütün mükemmellikleri atfetme, onun bütün kusurlarını gizleme ve unutma tavrıdır bu. Çocukluk cinselliğinin yadsınması da bu tutumla yakından ilgilidir. Ebeveynin bir diğer tutumu da, çocuğu uğruna, kendi narsisizminden zorla alınmış ve uzun zamandır terk edilmiş kimi ayrıcalıkları talep etme ve kendi kültürel kazanmalarını askıya almadır. Çocuk, ebeveynlerinden daha iyi bir yaşama sahip olacaktır; ebeveynlerin boyun eğdiği bazı hayat koşullarına o boyun eğmeyecektir. Hastalık, ölüm, bir ayrıcalıktan vazgeçme, iradesine yönelik kısıtlamalar çocuk için geçerli olmayacaktır; çocuk doğa yasalarından da toplum yasalarından da muaf olacaktır. Ve çocuk yeniden, gerçekten evrenin merkezi ve kalbi olacaktır: "Bebek Hazretleri" (His Majesty The Baby) olacaktır tıpkı bir zamanlar ebeveynin kendisi için hayal ettiği gibi. Bu çocuk, ebeveynlerinin gerçekleştiremediği arzuları gerçekleştirecek, "büyük adam" olacak, babanın yerine kahraman olacak; eğer kızsa, anneyi geç de olsa tazmin etmek için bir prensle evlenecektir. Narsislik sistemin en çetrefil yönü, gerçekliğin bertaraf ettiği egonun bu ölümsüzlüğünün, çocuğa sığınarak güvenli bir mekan bulmasıdır. Ebeveyn sevgisi, bu dokunaklılığı ve çocuksuluğuyla, ebeveynlerin kendi narsisizmlerinin yeniden doğuşundan başka bir şey değildir. Bu narsisizm, nesne aşkına dönüşmesine rağmen, kendi eski doğasını sergilemekten geri kalmaz.''
Bu metinden de anlaşılacağı gibi, ebeveyn-çocuk ilişkisi hep bu "hayali çocuk" etrafında örgütlenir. Çocuk, ebeveynin bilinçdışı arzularının gerçekleşebileceği ikinci bir şans gibidir. Ebeveynin kısmen bilinçdışı olan bu tasarıları, çocuğun kendi tasarılarını gündeme getirmesinde kimi sorunlara yol açabilir. Ailelerdeki kriz zamanları, birbiriyle çelişen bu tasarıların gündeme geldiği zamanlardır.
Psikanalizin bu temel tespitlerinden sonra, pratikte, yani gündelik hayatta ebeveyn ile çocuk arasında ne gibi zorlukların yaşandığına geçmek istiyorum. Ebeveyn-çocuk ilişkisi nasıl bir ilişkidir diye soracak olursak, bunun öncelikle bir sevgi ilişkisi olduğunu görürüz her ne kadar ebeveyn çocuğunu severken bir anlamda kendini, kendi uzantısını seviyorsa da. Bir yandan ebeveyn çocuğa kendi istediklerini yaptırır, onun üzerinde hakimiyet kurar; diğer yandan çocuk da kendi becerilerine başvurarak bir karşıiktidar oluşturmaya çalışır. Bu ilişki aynı zamanda bir "intikal" ilişkisidir. Ebeveyn, kendi ebeveyninden edindiği, sözel tarih olarak adlandırılan, kişisel, aynı zamanda kuşaktan kuşağa aktarılan tarihini çocuğuna aktarır. Bu durum ebeveyne çifte sorumluluk yükler. Öncelikle kendi ebeveynine, özellikle aynı cinsiyetten olan ebeveynine karşı sorumluluğu vardır. Anne kendi annesine, baba kendi babasına olan borcunu öder; bu borç hiç kapanmaz. İkincisi de, çocuğa karşı olan sorumluluğudur: Ebeveynin bir kuşak önceden elde edilenleri sonraki kuşağa aktararak geçişi sağlaması, kendisinden sonra gelenlere yer açması gerekmektedir.
Ebeveyn-çocuk ilişkisindeki zorluklara gelince, öncelikle ilkokul öncesi dönemdeki, yani 46 yaş arası çocuklardan söz etmek istiyorum. Bu yaş grubundaki çocuklarla yaşanan zorlukların başında, çocuğun sergilediği cinsellik ve anne babaya karşı geliştirdiği ikircikli tutumlar gelir. Psikanaliz jargonunda bu dönem "çocukluk nevrozu" olarak adlandırılır. Bu dönemde çocuk gittikçe bağımsızlaştığından, etrafında olup bitenlere karşı gittikçe artan bir merak duymaya başlar ve sürekli bir araştırma içine girer. Devamlı soru sorar, aldığı cevaplardan tatmin olmazsa kolayca hırçınlaşabilir. Onun için her gün dünyadaki ilk günü gibidir, nesnelerle kurduğu ilişki de böyle mucizevi bir boyut taşır. Belirli, seçilmiş oyuncakları vardır ya da bazen uyurken yanına aldığı, tutkuyla bağlandığı tek bir oyuncağı. Onun yerinin değiştirilmesini ya da, örneğin bezden bir bebekse, yıkanmasını istemez, kokusu kalsın ister. Teskin edici diyebileceğim bu nesneler, çocuğun yalnızlık korkusunu yenmesini sağlar. Oyuncaklar, aynı zamanda annenin bir devamıdır.
Yine psikanalize dönecek olursak, psikanaliz kuramında tarif edilen ruh sağlığı ölçütü, kişinin üç temel yasayı kabullenmesi ve içselleştirmesidir. Bunlardan ilki, yukarda da söz ettiğim "ensest yasası" dır. Yani kişi kendi ailesinin dışında duygusal ve cinsel bağlar kurabilmelidir. Çocukluk döneminde anne, baba, kardeş ve yakın akraba çevresine yönelik duygusal yatırımını ergenlikle birlikte geri çekmeli, sevgi nesnelerini ailenin dışında aramalıdır. Tabii dışarıya açılmanın ilk koşulu, ebeveynin kendisinin, çocuğunun tek sevgi nesnesi olmadığını, olamayacağını kabullenmesidir. Ebeveyn çocuğunu dışarıya, evin dışına ve oradaki ilişkilere hazırlamalı, onu bu yönde teşvik etmelidir. Bu süreç kimi ailelerde sancılı geçer.
Üçüncü yasa, kişinin nesil farkının ayırtında olması, ebeveyniyle arasındaki kuşak farkını gözetmesi, aynı zamanda çocukları karşısında ebeveyn konumuna sahip çıkması, yani halk dilinde ifade edildiği gibi "çocukla çocuk olmaması'dır. Kuşak farkını gözetmek, beraberinde bir tarih anlayışını getirir. Kişi artık kendi tarihini okuyabilir, yazabilir ve anlamlandırabilir.
Bütün bu sorunların etrafında gezinirken şöyle bir soru akla gelebilir: Nasıl bir ebeveyn olmak gerekir? Bu soruya cevap vermek, belki de psikanalizi yeniden keşfetmek kadar zor. Freud'a sorarlar: "Çocuklarımıza nasıl bir eğitim verelim, onları geleceğe nasıl hazırlayalım, travmalardan nasıl koruyalım?" Freud şöyle cevap verir: "Ne yaparsanız yapın, nasılsa kötü olacak." Freud'un bu cevabında tartışmasız iki boyut var. Birincisi, kötümser olmakla birlikte gerçekçi bir cevap: "Ne yaparsanız yapın, hiçbir zaman sizin hayalinizdeki gibi olmayacak, olamayacak," der gibidir Freud. Arzularımızla olup bitenler arasında hep bir mesafe, bir örtüşmezlik olacaktır. Çocuk, ebeveynin beklentisini yüzde yüz karşılayamayacak, kendi arzu nesnelerinin peşinde koşmaya başlayacak, yani kişi olma yoluna gidecektir. Aynı şekilde ebeveyn de çocuğun beklentilerini yüzde yüz karşılayamayacak, çocuk ebeveyniyle ne kadar olumlu bir ilişki yaşarsa yaşasın her zaman ona serzenişte bulunacak, hayatındaki şu veya bu olumsuzluktan ebeveynini sorumlu tutacaktır.
Freud'un cevabındaki ikinci boyut, ebeveyni bir tür yasa davet etme tasarısını içerir. Ebeveyn yas tutmalıdır mükemmel olamamanın, tüm güçlü olamamanın yasıdır bu. Ebeveynin çocuk sahibi olmasıyla, narsisizmiyle birlikte çocukluk hayalleri de canlanır. Kimi aileler, "bizim hiçbir sorunumuz yok," der. Bu cümle, mükemmel olamamanın getirdiği endişeye inkar yoluyla verilen bir cevap niteliği taşır. Bu tür ailelerde, örneğin ölüm gibi olaylar çocuklardan gizlenir. Ya da ailede önemli bir sorun varsa, örneğin baba iflas etmiş, işinden kovulmuş ya da anne hastalanmışsa, bunlar çocukla konuşulmaz. Gerekçe olarak da çocuğun söz konusu sorunu kaldıramayacağı öne sürülür. Başka deyişle ebeveynin kendi ideallerine ters düşen her durum, yok sayılır.
İçinde yaşadığımız topluma psikanalizin ışığında bakıldığında, ebeveyni bekleyen ve benim açımdan önemli olan bir mesele var. Her ne kadar toplumumuz geleneksel motiflerini koruyorsa da, iletişim biçimlerinde, kitle iletişimi ve haberleşme biçimlerinde Batı'yla eşit durumdadır. Bunlar, imgeyi ön plana alan iletişim biçimleridir; imge ise, bir şeyin resmidir, kendisi değil. Örneğin, televizyon reklamlarını ele alalım: Reklamda imgenin gerçek hayatla olan bağlantısı çarpıtılır ya da abartılır. Medyatik imgelerde kişiler güzel, mutlu, başarılı ve neşelidirler. Etraflarına ışık saçarlar. Medya, böylesi bir güzellik yanılsaması yayar. Çocuk da,, imgenin yanılsama içeren yönünü daha ileri yaşlarda keşfeder, bazense hiç keşfedemez bu da onun düşebileceği tuzaklardan biridir. Analitik jargonda bu yanılsamaya "fallik değer" adı verilir, imgeyi mükemmel olarak algılayan çocuk, ebeveynini de sınava tabi tutar. Ergenlik döneminde bu sınav büsbütün belirginleşir: Çocuk ebeveyni alaşağı edip, medyanın öne çıkardığı kişileri yüceltir. Bu durumda ebeveyn kendini, çocuğuna o varsayılan mükemmelliği vermek zorunda hisseder. Tabii bu da bilinçdışı bir duygudur ve ebeveynin, çocuğunun evin dışında cazip bulduğu şeylere korkuyla karışık yasak koymasının temelinde yatar. Anne baba çocuklarına "Evde neyin eksik?" diye sorar. "Biz sana her şeyi verdik," der gibidirler. Yani, "aslında biz mükemmel anne babalarız" demektedirler. Bu tutum bilinçdışıdır ve ebeveynin yeniden canlanan narsisizmine, mükemmel olma arzusuna işaret eder. Ailelerdeki en sıradan tatsızlıkların altında da bu durum yatar.
Her ne kadar Freud "Ne yaparsak yapalım, nasılsa kötü olacak" demişse de, bizler, yüz yıllık geçmişi olan psikanalizin ışığında, artık "Nasıl daha iyi olabilir?" sorusunun cevaplarını ebeveynin kendi ruhsal hayatında arıyoruz. Fransızların bir deyişi vardır: "Çocuk eğitimi, çocuk doğmadan yirmi yıl önce başlar." Yani, "ağacın yaşken eğilmesi" yetmez; ebeveynin gençliğinde, doğacak çocuklarının da sureti belirir.
 "Narsisizm" derken, çocukluk döneminin megalomanisinden söz ediyorum: Çocuk kendini mükemmel ve evrenin merkezi olarak konumlandırır. Çocuğun kendisine atfettiği bu merkez konumu, kendini etrafında olup biten her şeyden sorumlu hissetmesini de beraberinde getirir. Çocuğun yoğun suçluluk duygusunun temelinde de bu yatar.
 S. Fteud, "Pour introduire le narcissisme", 1914, La vie sexuelle, Paris PUF, 1969 ["Narsizm Üzerine," Siz Deli Misiniz?, Anahtar Kitaplar, 1994 içinde]
 Buddha'nın hayat hikâyesi, ebeveynin bu mükemmellik arayışına güzel bir ör­nektir: Buddha'nın babası Sidharta, onu dünyanın tüm kötülüklerinden korumak ister, en büyük kötülük olan ölümü de ondan gizler. Bu nedenle sarayın bahçesindeki ağaçlardan dökülen ölü yapraklan geceleri hizmetkârlarına toplatır. Sarayda hiç yaşlı birini barındırmaz, yaşlılık fikrini de saraydan uzak tutar. Sonunda bir gün Buddha, ona sunulan tüm bu mükemmelliğe rağmen, saraydan kaçar.