ÇOKLU SPONSORLUKTA ĠLETĠġĠM ETKĠNLĠĞĠNĠN ĠNCELENMESĠ: FUAR SPONSORLUĞU ÜZERĠNE BĠR ÇALIġMA DOKTORA TEZĠ. DanıĢman Prof. Dr.
Download "ÇOKLU SPONSORLUKTA ĠLETĠġĠM ETKĠNLĠĞĠNĠN ĠNCELENMESĠ: FUAR SPONSORLUĞU ÜZERĠNE BĠR ÇALIġMA DOKTORA TEZĠ. DanıĢman Prof. Dr."
1 T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İŞLETME ANA BİLİM DALI ÜRETİM YÖNETİMİ VE PAZARLAMA BİLİM DALI ÇOKLU SPONSORLUKTA ĠLETĠġĠM ETKĠNLĠĞĠNĠN ĠNCELENMESĠ: FUAR SPONSORLUĞU ÜZERĠNE BĠR ÇALIġMA DOKTORA TEZĠ DanıĢman Prof. Dr. Mahmut TEKĠN Hazırlayan Hasan AKSOY KONYA 2011
2 Öğrencinin i T.C. SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI Adı Soyadı Hasan AKSOY Numarası Ana Bilim / Bilim Dalı İŞLETME / ÜRETİM YÖNETİMİ ve PAZARLAMA Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tezin Adı Çoklu Sponsorlukta ĠletiĢim Etkinliğinin Ġncelenmesi: Fuar Sponsorluğu Üzerine Bir ÇalıĢma Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm. Hasan AKSOY
3 Öğrencinin ii T.C. SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü Adı Soyadı Hasan AKSOY Numarası Ana Bilim / Bilim Dalı İŞLETME / ÜRETİM YÖNETİMİ ve PAZARLAMA Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez Danışmanı Prof. Dr. Mahmut TEKİN Tezin Adı Çoklu Sponsorlukta ĠletiĢim Etkinliğinin Ġncelenmesi: Fuar Sponsorluğu Üzerine Bir ÇalıĢma DOKTORA TEZĠ KABUL FORMU Yukarıda adı geçen öğrenci tarafından hazırlanan Çoklu Sponsorlukta ĠletiĢim Etkinliğinin Ġncelenmesi: Fuar Sponsorluğu Üzerine Bir ÇalıĢma başlıklı bu çalışma 27 /05/ 2011 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oybirliği/oyçokluğu ile başarılı bulunarak, jürimiz tarafından doktora tezi olarak kabul edilmiştir Ünvanı Adı-Soyadı DanıĢman ve Üyeler Ġmza
4 iii ĠÇĠNDEKĠLER BİLİMSEL ETİK SAYFASI... i DOKTORA TEZİ KABUL FORMU... ii İÇİNDEKİLER... iii TABLOLAR... vi ŞEKİLLER... viii KISALTMALAR... ix ÖZET... x ABSTRACT... xi GİRİŞ... 1 BÖLÜM I KURUMSAL ĠLETĠġĠM TEKNĠĞĠ OLARAK SPONSORLUK 1.1. Sponsorluk Kavramı Literatür Çalışması Sponsorluk Hayat Eğrisi Sponsorluk İletişiminin Etkisi Sponsorluğun Günümüzde Gelişme Sebepleri Sponsorluğun Tarihçesi Sponsorluk Türleri Etkinlik Sponsorluğu Kültür ve Sanat Sponsorluğu Spor Sponsorluğu Fuar ve Festival Sponsorluğu Yayın Sponsorluğu Amaca Yönelik Pazarlama Tuzak Pazarlama Kurumsal Sponsorluk Çoklu Sponsorluk ve Marka İlişkisi... 45
5 iv BÖLÜM II MARKA ĠLETĠġĠM SÜRECĠNDE SPONSORLUĞUN ROLÜ 2.1. Marka Marka Tanımları Sponsorluk ve Marka Kaldıracı Ünlü Desteği Marka Genişletme Etkinlik Sponsorluğunda Marka İmaj Transferi Sponsorluğun Marka Çağrışımına Etkisi Sponsorluk ve Marka Sadakati Marka Ederi Marka Kişiliği Marka İletişiminde Sponsorluğun Rolü...66 BÖLÜM III SPONSORLUĞUN PAZARLAMA ĠLETĠġĠMĠNE ETKĠSĠ 3.1. İletişim ve Çoklu Sponsorluk İletişim Sürecinde Grup Kavramı Pazarlama İletişimi ve Sponsorluğun İletişim Etkisi Bütünleşik Pazarlama İletişimi Pazarlama İletişiminde Tutundurma Karması Elemanları Reklam AIDA Sponsorluk ve Reklam Kişisel Satış Satış Teşvik Halkla İlişkiler Doğrudan Pazarlama... 94
6 v BÖLÜM IV CARDĠST FUARINDA YAPILAN ÇOKLU SPONSORLUK ÜZERĠNE UYGULAMA 4.1. Çalışmanın Amacı Ve Önemi Metodoloji Katılımcılar Etkinlik, Ankete katılanlar ve Deneysel Dizayn Etkinlik Etkinliğe Sponsor Olan Markalar Hipotez Geliştirme Çalışma Bulguları Markaların Konseptlerinin Belirlenmesi Markaların Fuar Öncesi Algılanan İmajları Sponsor Markaların Fuardan Sonra Algılanan İmajı Sponsor Olmayan Markaların Fuardan Sonra Algılanan İmajı Markaların Fuar Öncesi ve Sonrası İmaj Algılarının Değişiminin Karşılaştırılması Hipotez Sonuçları Çalışmanın Sınırları ve Sonraki Çalışmalar Sonuç Çalışma Sonuçlarının Genel Bir Değerlendirmesi ve Öneriler KAYNAKÇA Ek 1: Anket Formu Ek 2: Fuar Öncesi Katılımcıların Marka Algılarının Belirlenmesi İçin Hazırlanan Broşürler 172
7 vi TABLOLAR Tablo 1:Sponsorluk İlişkisi Hayat Eğrisinin Aşamaları Tablo 2: Sponsorluk İlişki Süreci Tablo 3: Sponsorluğun İletişim Aracı Olarak Sektörel Yayılımı Tablo 4: Firmaların spor sponsorluğu amaçları Tablo 5: Tutundurma Karması Elemanları Tablo 6: Marka Kimliği ve İmaj Geçişleri...99 Tablo 7: Çalışmanın Metodolojik Aşamaları Tablo 8: Hipotez Listesi Tablo 9: Sponsor Markaların Marka Kategorileri Tablo 10: Sponsor Markaların Konsepti Dağılımı Tablo 11: Etkinliğe Sponsor Olmayan Markaların Marka Kategorisi Tablo 12: Sponsor Olmayan Markaların Konsepti Dağılımı Tablo 13: Fuara Sponsor Olan Markaların Fuar Öncesi Algılanan İmajları Tablo 14: Etkinliğe Sponsor Markaların Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 15: MasterCard Fuardan Sonra Markaların Algılanan İmajı Tablo 16: Visa Card Fuardan Sonra Markaların Algılanan İmajı Tablo 17: Hürriyet Fuardan Sonra Markaların Algılanan İmajı Tablo-18: Cnbc-e Fuardan Sonra Markaların Algılanan İmajı Tablo 19: Banksoft Markasının Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 20: BKM Markasının Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 21: Cardist Fuarının, Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 22: Sponsor Olmayan Markaların Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 23: Kanal D Markasının Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 24: İş Bankası Markasının Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 25: Sabah Markasının Fuardan Sonra Algılanan İmajı Tablo 26: MasterCard Markasının İmaj Değişimleri Tablo 27: Visa Card Markasının İmaj Değişimleri Tablo 28: Hürriyet Markasının İmaj Değişimleri
8 vii Tablo 29: Cnbc-e Markasının İmaj Değişimleri Tablo 30: Banksoft Markasının İmaj Değişimleri Tablo 31: BKM Markasının İmaj Değişimleri Tablo 32: Cardist Fuarının İmaj Değişimleri Tablo 33: Kanal D Markasının İmaj Değişimleri Tablo 34: İş Bankası Markasının İmaj Değişimleri Tablo 35: Sabah Markasının İmaj Değişimleri Tablo 36: Grup Olarak Algılanma Tablo 37: Etkinlik ve Sponsor Olan Markaların Bir Grup, Varlık Olarak Algılanma Düzeyi Tablo 38: Etkinlikle Aynı Konsepte Sahip Grup ile Etkinlikten Farklı Konsepte Sahip Etkinlik İmaj Transferinin Karşılaştırılması Tablo 39: Etkinliklten Farklı Konsepte Sahip Grup ile Sponsor Olmayan Markaların İmajı Koruma Karşılaştırılması..135 Tablo 40: Etkinlikle Aynı Konsepte Sahip Grup ile Sponsor Olmayan Markaların İmaj Korumasının Karşılaştırılması Tablo 41: Etkinlikle Aynı Konsepte Sahip Grup ile Farklı Konsepte Sahip Grubun İmaj Korumasının Karşılaştırılması Tablo 42: Etkinlikle Aynı Konsepte Sahip Grup ile Farklı Konsepte Sahip Grubun İmaj Transferi karşılaştırılması Tablo 43: Etkinlikle Aynı Konsepte Sahip Markalar Arasında Marka İmaj Transferi ve İmaj Korumasının Karşılaştırılması Tablo 44: Etkinlikle Aynı Konsepte Sahip Markalar Arasında Marka İmaj Transferi ve İmaj Korumanın Karşılaştırılması
9 viii ġekġller ġekil 1: Sponsorluk Hayat Eğrisi ġekil 2: Sponsorluk Mesajını Etkileyen Faktörler ġekil 3:Sponsorluk Türleri ġekil 4: Tutumu Ağı Modeli ġekil 5: Marka Kaldıracı Modeli ġekil 6: Sponsorluk Portföyü ġekil 7: Sponsorluk Türlerinden İmaj Transferi ġekil 8: Etkinlik ve Sponsor Arasında Gerçekleşen İmaj Transferi ġekil 9: Sponsorlukta İmaj Transferi ġekil 10: Marka Sadakati ve Sponsorluk ile Kendine-Uyumlu Teorisi ġekil 11: Genel İletişim Modeli ġekil 12: Bütünleşik Pazarlama İletişimi Karması Süreci ġekil 13: İletişim Süreci Olarak Reklam ġekil 14: AIDA İletişim Süreci ġekil 15: Satış Güçleri Organizasyonunda etkili Anahtar Faktörler ġekil 16: Çoklu Sponsorluktaki İmaj Transferi ve İletişim Bağının Yapısı ġekil 17:Markalar ve Etkinlik Arasında İmaj Transferi
10 ix KISALTMALAR AIDA Action) AMEX AYP BKM CARDĠST EĠT Dikkat, İlgi, Arzu, Harekete Geçme ( Attention, Interest, Desire, American Express Card Amaca Yönelik Pazarlama Bankalar Arası Kart Merkezi Kart ve Akıllı Teknolojiler Fuarı ve Zirvesi Etkinlik İmaj Transferi F1 Formula 1 FedEx FIFA GE IBM IKSV IOC MĠK MĠT NASCAR P&G TTAM Federal Express Fédération Internationale de Football Association General Electrics International Business Machine İstanbul Kültür Sanat Vakfı International Olympic Committee Marka İmaj Koruma Marka İmaj Transferi National Association for Stock Car Auto Racing. Procter&Gamble Taraftar Tutum Ağı Modeli
11 x ÖZET ÇOKLU SPONSORLUKTA ĠLETĠġĠM ETKĠNLĠĞĠNĠN ĠNCELENMESĠ: FUAR SPONSORLUĞU ÜZERĠNE BĠR ÇALIġMA Hasan AKSOY Doktora Tezi ĠĢletme Ana Bilim Dalı Üretim Yönetimi ve Pazarlama Bilim Dalı Tez DanıĢmanı: Prof. Dr. Mahmut TEKĠN Bu çalışmada çoklu etkinlik sponsorluğuna kavramsal bir yapı oluşturulması amaçlanmıştır. Çoklu sponsorluk birden fazla markanın bir olaya sponsor olması halinde gerçekleşir. Bu çalışma; sponsorluk faaliyetine katılan sponsor markaların birbirlerinin imajını etkilediğini öne sürmektedir. Ayrıca, birden fazla marka aynı etkinliğe sponsor olduğu zaman, bu markalar ve olayın tek bir grup, varlık olarak algılandığını ileri sürmektedir. Sponsorlar ve sponsor olunan etkinlik arasındaki ilişkinin gücü, bu ilişkiyi etkileyen faktörler, bir partnerden diğerine ve sponsorlardan etkinliğe gerçekleşen imaj transferinin araştırılması çalışmanın amaçları arasındadır. Çoklu sponsorlukta sponsor olan markaların imajı iki şekilde etkilenmektedir; ilk önce etkinliğe sponsor olan markalardan, sponsor markaya, ikinci olarak sponsor olunan etkinlikten, sponsor olan markaya gerçekleşecek olan imaj transferidir.
12 xi ABSTRACT EVALUATION THE COMMUNICATION EFFECTIVENESS AT THE MULTIPLE SPONSORSHIP: A STUDY ON FAIR SPONSORSHIP Hasan AKSOY Doctoral Thesis Major Field of Study in Administrative Sciences Production Management and Marketing Thesis Supervisor: Prof. Dr. Mahmut TEKĠN In this thesis, it is aimed to form a conceptual structure to a multiple event sponsorship. Multiple sponsorship is the sponsorship of several brands for an event. This thesis claims that multiple sponsorship affects the image of each sponsor brand. Also it claims that if more than one brand sponsors the same event, these brands are perceived as a single body. The examination of the questions about the intensity of the relation between sponsors and sponsored event, the facts that affects this relation and image transfer from one partner to another and from sponsor to event is the subject of this study. In multiple sponsorship, the image of the sponsor brands is affected in two ways: first, image transfer from sponsor brands to a sponsor brand and second, from sponsored event to sponsor brand. Also, factors like the intensity of the connection and harmony that affects image and information transfer from event and other sponsors will be examined.
13 xii TEġEKKÜR Bu çalışmada; destek ve güvenlerini benden esirgemeyerek çalışmanın her aşamasında yakın ilgi ve yardımlarını gördüğüm, çalışma azmini kendime örnek aldığım, tez danışmanım değerli hocam Prof. Dr. Mahmut TEKİN e, tezime olan öneri ve katkıları için desteklerini esirgemeyen Prof. Dr. Hasan Kürşat GÜLEŞ ve Prof. Dr. Remzi ALTUNIŞIK a, Her konuda destek ve güvenlerini yanı başımda hissettiğim sevgili aileme, Yaptıkları katkılardan dolayı çok teşekkür ederim.
14 1 GĠRĠġ Yirminci Yüzyılın en önemli gelişmelerinden biri küreselleşmedir. Seksenlerin başında başlayan ekonomik değişim sonucunda küresel rekabet ortamı firmaları değişime zorlamıştır (Tekin, 2009: 1). Bu değişim döneminden önce firmalar geleneksel medya reklamlarını, özellikle televizyon reklamlarını ürünlerini satmak ve tanıtmak için en etkili pazarlama aracı olarak görmüştür. Fakat dünyanın birçok yerinde reklamlar, bazı ürünler ve onların tanıtımları toplum için zararlı görüldüğü için bazı düzenlemelere tabi tutulmuştur. Ayrıca artan reklam kirliliği firmaların hedef kitlelerine ulaşmasını zorlaştırmıştır (Godin, 2001: 21). Sektörel olarak reklam yapmaları yasaklanan firmalar ürünlerinin tanıtımı için yeni mecralar aramaya ve marka imajı oluşturmak için sponsorluk anlaşmaları yapmaya başlamıştır (Haris, 2005: 488). Sponsorluğun artan öneminin bir sonucu olarak, sponsorlukla ilgili akademik çalışmalar 1980 lerin başında başlamıştır. Sponsorluk; kongre, sergi ve spor alanlarında yapılan promosyon çalışmalarının önemli bir aracı olmuştur. Firmalar marka farkındalığını arttırmak, firma imajını güçlendirmek, pazar paylarını ve ürün satışlarını arttırmak gibi, önemli yararlar sağladığı için sponsorluk kontratı yapmaya başlamıştır. (Meenaghan, 2001: 100). Sponsorluğun firmalara sağladığı başlıca yararlar şunlardır; Firma imajını geliştirmek, Firma görünürlüğünü arttırmak, Rakiplerden farklılaştırma, Özel ürün ve hizmetlerin tanıtımı, Müşterilerle daha yakın ilişki geliştirmektir. (Clow, Baack, 2004: 422) Bu çalışma için uygun olan literatür çalışması üç alanı kapsayacak şekilde yapılmıştır. İlk bölümde bir pazarlama aracı olarak sponsorluğun tanımı yapılmıştır. Bu bölümde ayrıca sponsorluk türleri, çoklu sponsorluk ve kurumsal sponsorluk tanımlanarak, sponsorluğun tarihçesi ve sponsorluk çeşitleri üzerinde durulmuştur. İkinci
15 2 bölümde marka literatürü; marka imajı ve marka çağrışımının genel perspektifi içerisinde çoklu sponsorluğun araştırılması incelenmiştir. Bu bölümde ayrıca sponsorluk çalışmasının marka imajı üzerine etkileri araştırılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde pazarlama iletişimi üzerine yapılan çalışmalar incelenmiştir. Pazarlama iletişimi araçları araştırılırken, sponsorlukla etkileşimleri üzerine durulmuştur. Bu bölümde ayrıca sponsorluk, reklam çalışmaları arasında yapılan karşılaştırmalar incelenerek, sosyolojik ve psikolojik olarak grup kavramı tanımlanarak çoklu sponsorluk iletişim süreci üzerine etkisi açıklanmıştır. Dördüncü ve son bölümde ise hipotez geliştirme süreci açıklanmış hipotezler ve yapısal model eşliğinde bulgular değerlendirilerek öneriler sunulmuştur.
16 3 BÖLÜM I KURUMSAL ĠLETĠġĠM TEKNĠĞĠ OLARAK SPONSORLUK 1.1. Sponsorluk Kavramı Pazarlamacılar, tüketicilerin dikkatini kendi firma ve marka isimlerine çekebilmek için televizyon, radyo, dergi reklamları gibi pazarlama iletişimi araçlarını kullanarak çok fazla medya kirliliği yaratmıştır. Ayrıca denenen promosyon ve iletişim çabaları çoğunlukla kurumların reklam çabalarını tamamlamakta ve reklamın yerini almakta başarısız olmuştur. Bu ve benzeri nedenlerden dolayı sponsorluk son yıllarda diğer tutundurma karması yöntemlerine göre etkili ve daha az maliyetli olmasıyla pazarlamacıların dikkatini çekmiş olup, reklamın tüketicilerin zihninde yarattığı karmaşaya da son vermiştir (Meenaghan, 1991: 5). Önceki çalışmalarda sponsorluğun birçok tanımı yapılmıştır. Meenaghan (1983: 9) sponsorluğu, ticari amaçların gerçekleştirilmesi için ticari bir organizasyon tarafından bir etkinliğe, ayni veya finansal ya da her iki şekilde de yardım sağlanması olarak tanımlamıştır. Gardner ve Shuman (1987: 11) sponsorluğu, firma amaçlarını desteklemek için bir olaya yapılan yatırım olarak tanımlamıştır. Cornwell vd. (2000: 401) sponsorluğun, iki taraf arasında kaynak değişimini içerdiğini belirtmiştir. Rifon vd. (2004: 29), sponsorluğu, bir şirket (veya yatırımcı) ile bir etkinlik veya işletme dışı bir varlık arasında bağ oluşturularak tüketicilerin etkilenmesi olarak tanımlamıştır. Sponsorluk, firmaların hedefledikleri seyirci ve etkinliği izleyenlerin gözünde, markalarının duruş ve imajını etkinlikleri destekleyerek değiştirmeyi ve geliştirmeyi amaçlayan bir pazarlama aracıdır. Sponsorluk günümüzde büyümeye, sosyal, sportif ve sanatsal olayların oluşturulmasına yardım eden bütünleşik bir pazarlama aracı olmaya devam etmektedir (Rodger vd., 2005: 16-17). Pope ve Voges (2000: 96-97) sponsorluğu, sponsorun promosyon stratejisini gerçekleştirmesi için, bir sponsor tarafından doğrudan bir etkinliğe, kişiye veya otoriteye kaynak (para, teçhizat, personel) sağlamak olarak tanımlamıştır. Bir diğer tanıma göre sponsorluk; para, kaynak ve hizmet sağlayıcıları ile bir spor olayı veya organizasyon arasındaki iş ilişkisidir. Bu iş ilişkisinde sponsor olan
17 4 taraf ticari bir avantaj sağlamak için bazı haklara sahip olmaktadır (Sleight, 1989: 26). Benett e (1999: 292) göre sponsorluk; bir firmanın kendi işleriyle direk ilgili olmayan aktiviteleri desteklemek yoluyla belirli bir hedef kitlenin, markaya veya işletmeye karşı olumlu tutum geliştirmesini sağlayan önemli bir iletişim aracıdır. Meenaghan a (2001: 98) göre sponsorluk, topluma yarar sağladığı için tüketiciler tarafından olumlu bir faaliyet olarak görülmektedir. Fakat sponsorluk ticari bir faaliyetle birlikte tanımlandığında firmaya sağladığı faydalarda bir düşüş olduğu gözlenmektedir. Firmalar, her yıl sponsorluk yatırımları için büyük harcamalar yapmalarına rağmen sponsorluk ile ilgili olarak tüketiciler tarafından çok az şey bilinmektedir. Birçok tüketici ve işletme sponsorluğun, işletmelere yapılan finansal yardımdan ibaret olduğuna inanmaktadır (Mcdonald, 1991: 7). Sponsorluk, marka ve etkinlik veya spor karşılaşması arasında bir bağ oluşturarak, hedefteki izleyiciler, sponsor olunan takım taraftarları, fuar izleyicileri ile firma arasında yakınlık ve etkileşim sağlanmasının en önemli faydası olarak kabul edilmektedir (Crimmins ve Horn, 1996: 20; McDaniel, 1999: 170). Mishra vd. (1997: 9-12) sponsorluğun, işletmenin finansal olarak gelecekteki para akışını etkileyeceği gibi önemli bir fayda sağlayacağını ileri sürmüştür. Bunun yanında sponsorluğun diğer faydaları arasında; marka ve/veya firma ile ilgili olarak olumlu imaj oluşturulması ve tüketici farkındalığı yaratılması, kanal üyelerinin onayını almayı kolaylaştırmak, iyi niyeti desteklemek ve çalışanlarla iletişim kurmayı sağlamak sayılabilir. Sponsorluğun olumsuz yönleri ise, organizasyon içinde koordinasyon sağlanamaması ve acentelerle yaşanacak problemler olarak gösterilmiştir. Burridge (1989: 19-21) ise sponsorluk amaçlarını; tüketicilerin tekrarlanan satın alımlarının ve marka veya firma imajının desteklenmesi, firmaya tüketici ilgisinin sağlanması, ürün ve markanın kuvvetlendirilmesi olarak açıklamıştır. Ayrıca tüketiciler, sponsorluk ile firmaların sadece olumlu imaj ve farkındalık yaratmak amacında olmadıklarını aynı zamanda halkla ilişkiler ve sosyal sorumlulukla ilgili değer yaratma çabalarının da olduğunun farkına varmaktadır (Gardner ve Shuman 1987: 16).
18 5 Dean (1999: 7) ve (2002: 86) de yaptığı çalışmalarda sponsorluğun firma çalışanları üzerinde olumlu etki yarattığını ve firmanın sosyal sorumluluklarını yerine getiren bir firma olarak algılandığını öne sürmüştür. Nicholls vd. (1999: 384) sponsorluğun tüketicilerin marka tercihleri ve marka hatırlanması üzerinde tenis karşılaşmalarının, golf turnuvalarından daha başarılı olduğunu belirtmiştir. Pope (1998: ) sponsorluk farkındalığının sosyal ve fonksiyonel faktörlerden olumlu etkilendiğini ve duygusal tüketimin sponsorun ürün kategorisine bağlı olduğunu kabul etmektedir. Gardner ve Shuman a (1987: 17) göre sponsorluk sürecinin dört katılımcısı bulunmaktadır; Bir etkinliğin potansiyel ve mevcut sponsoru olan büyük, küçük, uluslararası firmalar ve aile şirketleri, Markaların dağıtıcıları, kanal üyeleri katılımcıların ikinci grubunu oluşturmaktadır, Sponsor olunan etkinlik ve İzleyiciler son grupları oluşturmaktadır. Cornwell ve Maignan (1998:2-3) iki faktörün sponsorluğu tanımladığını ileri sürmüştür. Bu faktörler; (1) Sponsorluk, sponsor ve sponsor olunan arasındaki değişim ilişkisidir, (2) Sponsorluk, sponsor tarafından gerçekleştirilen bir pazarlama ilişkisidir. McCarville ve Copeland (1994: 103) sponsorluğun üç önemli öğe tarafından belirlendiğini öne sürmüştür. Bu öğeler; sponsorluk (a) bir sponsordan ayni veya parasal yardımdır, (b) sponsor tarafından gerçekleştirilen tüm ticari çabaların ötesinde bir aktivitedir, (c) sponsorluk ilişkisinde sponsorun amacı, sponsorluk yatırımlarını geri kazanılmasıdır. Cornwell (1995: 14-20) sponsorluğun son on yılda değişim gösteren üç özelliğine işaret etmiştir; 1. Sponsorluk yardımseverlik odaklılıktan, pazar odaklı hale gelmiştir,
19 6 2. Etkinlik sponsorluğu gözle görülür biçimde artış göstermiştir, 3. Sponsorluk bir tutundurma tekniğinden çok daha önemli bir hale gelmiş ve günümüzün ana pazarlama araçlarından biri olmuştur. Uygulamada sponsorluk firmalar tarafından sosyal pazarlama aracı olarak da kullanılmakta olup, çeşitli şekilleri bulunmaktadır. Bunlar; Sadece sponsor sosyal pazarlama amaçlarına sahiptir, Sadece sponsor olunan sosyal pazarlama amaçlarına sahiptir, Sponsor ve sponsor olunan sosyal pazarlama amaçlarına sahiptir. Ana sponsor dışındaki sponsor veya sponsorlar sosyal pazarlama amaçlarına sahip olabilir. Sosyal pazarlama sponsorluğunun amaçları ticari sponsorluktan farklıdır. Sosyal pazarlama sponsorluğunun amaçları daha çok sosyal pazarlama ile uyum göstermektedir ( O'Reilly ve Madill, 2007: 4). Firmaların sponsorlukla ilgili çalışmalar yaparken pazarlama iletişiminin diğer formları gibi tüketicileri etkilemek için farklı düşünmeleri ve farklılık yaratmaları gerekmektedir. Sponsorluk ilişkisel pazarlama gerçekleştirmek ve güçlü stratejiler oluşturmak için çok büyük bir potansiyele sahiptir. Firmalar gerçekleştirdikleri sponsorluk anlaşmalarında kısa süreli hedefleri ve perspektifi terk etmelidir. Firmaların satışların artışı, marka farkındalığı yaratılması gibi hedeflerinin ölçümü kolay ve kısa sürelidir. Marka çağrışımı gibi uzun dönemli hedefler ise farklı şekillerde ölçülmelidir (Chadwick, Thwaites, 2005: 329). Araştırmacılar bir sponsorluk anlaşması gerçekleştirirken en zor adımın doğru etkinliği seçmek, doğru takıma sponsor olmak veya en uygun olanı bulmak olduğunu belirtmiştir. Shani ve Sandler (1996:6) sponsor olunacak doğru aktiviteyi seçmek için üç aşamalı bir sürecin olduğunu öne sürmüştür. Bu süreç; 1) Spor etkinlik piramidini kullanarak etkinlikleri sınıflandırmak (piramit beş bölümde analiz edilmiştir; Küresel etkinlikler, uluslararası etkinliler, ulusal etkinlikler, bölgesel etkinlikler ve yerel etkinlikler), 2) En etkin kaynak kullanımı ile bu etkinlikler arasından firmanın amaçları
20 7 ile en fazla uyum göstereni seçmek, 3) Özel bir etkinlik seçmek için geleneksel seçim kriterlerini kullanmak. Bu adımlar genellikle spor sponsorluğunu düzenlemek için kullanılmaktadır. Ancak yapılabilecek uyarlama çalışmaları ile bu adımlar tüm sponsorluk tiplerinde kullanılabilmektedir. Bu çalışmada çoklu sponsorluk üzerindeki grup etkisi de araştırılmıştır. Katılımcıların % 59 u çalışmaya katılan tüm markaları ve etkinliği bir grup formunda algılamıştır. Sponsor olunan etkinlikten markalara imaj transferi gerçekleşmiştir. Tüm sponsor markalar grup formu içerisinde algılanmalarına rağmen, sadece etkinlikle uyumlu sponsor markalara etkinlikten imaj transferi gerçekleşmiştir Literatür ÇalıĢması Sponsorlukla ilgili ilk yapılan akademik çalışmalarda Meenaghan, (1983); Meerabeau, (1991); Nichols ve Roslow, (1999); Meenaghan, (1991); Marshal ve Cook, (1992); Woods, (1993); Javalgi vd, (1994) tarafından sponsorluğun ve karakteristik özellikleri tanımlanmıştır. Diğer çalışmalar; Cousens, (2006); Mason, (2005); Armstrong, (1988); Crowley, (1991); Gardner ve Shuman, (1987) ; Parker, (1991); McDonald, (1991); Cornwell, (1995) hedef izleyiciler ve medya amaçlarının tanımlanmasını, firma amaçları ve motivasyonu açısından sponsorluk analiz edilmiştir. Sponsorluğun iletişim etkinliği ve sponsorluğun marka imajı ve farkındalığı üzerine etkisinin; Jalleh, (2002); McDonald, (1991); Gwinner, (1997); Dean, (1999); Cliffe, (2005); Quester, (1998); Olsen ve Hill, (2006) ; Cornwell, (2000) ; Pope, (1999); Sandler ve Shani, (1993); ölçümü akademisyenler tarafından araştırılmıştır. Ruth ve Simonin (2003) 219 öğrenci üzerinde yaptıkları çalışmada, çoklu sponsorluk anlaşmalarında tüketicilerin birbirleriyle uyumlu etkinlik ve sponsorlara karşı olumlu tutum geliştirdiğini ortaya koymuştur. Etkinlikler eğer kendi konseptleriyle uyumlu olmayan sponsorlarla bir bağ oluşturmaya çalışırlarsa, uyumlu konsepte sahip olanlara göre daha az olumlu tutum üretimi sağlayacaktır. Bu sonuca çalışmada yerel markaları kullanarak ulaşmışlardır.
21 8 Grohs vd. (2004) 132 kişi üzerinde yaptıkları çalışmada, etkinlik ve sponsorlar arasında uyum olması durumunda etkinliğe sponsor olan markaların hatırlanmasının daha kolay olduğunu ortaya koymuştur. İmaj transferi; etkinliğin imajına, sponsorun farkındalığına ve etkinlik sonrası sponsor imajına bağlıdır. Dean (1999) de balans teorisine göre yaptığı çalışmada; sponsorluğun firmaların sosyal sorumluluk faaliyetlerini olumlu etkileyip, firmanın kurumsal vatandaş olarak algılanmasını sağladığını ileri sürmüştür. Dean (2000) de 272 öğrenci üzerinde balans ve davranış teorilerine göre yaptığı çalışmasında, sponsorluğun tüketici algısı ve kurum üzerinde olumlu bir etkisi olduğunu ortaya koymuştur. Roy ve Cronwell (2003) şema teorisine göre 402 öğrenci üzerinde yaptıkları çalışmaya göre; benzer özellik gösteren sponsor markalar sponsor olunan etkinlikle daha uyumlu olarak algılanmaktadır. Sponsor ve etkinlik uyumu izleyicilerin sponsorlara karşı olumlu tutum geliştirmesini sağlamaktadır. Javalgi vd. (1994) 200 kişi üzerinde telefonla yaptıkları araştırmada, firma imajının farklı boyutlarının sponsorluk tarafından değişik şekilde etkileneceğini ileri sürmüştür. Sponsorluğun türüne göre (spor, sanat, kültür, vb.) kurumlar firma imajını geliştirebilir. Benett (1999), salt maruz kalma etkisi (mere exposure) teorisine göre 789 futbol izleyicisi üzerinde yaptığı araştırmada, etkinlik sponsorunun yardımsız ve kendiliğinden hatırlanması ile oyunları izleme sıklığı arasında olumlu bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Katılımcılara göre, spor müsabakasının izleyicileri diğer markalara nazaran sponsor markaların ürünlerini almaya meyillidir. Nicholls vd. (1999) golf ve tenis turnuvalarında 762 izleyici üzerinde yaptıkları çalışmalarında, sponsorluğun yardımsız marka ismi hatırlanmasında ve marka tercihlerinde tenis karşılaşmaları golf turnuvalarında daha başarılı olduğunu ileri sürmüştür. Madrigal (2001) sosyal kimlik teorisine göre, 368 kişinin üzerinde yaptığı telefon
22 9 araştırmasında, toplumsal inanışlar ve kimlik kavramının kurumsal sponsorlara karşı olumlu tutum geliştirilmesini sağladığını belirtmiştir. Quester ve Thompson (2001) 248 kişi üzerinde yaptığı çalışmada, katılımcıların sanat festivallerine sponsor olan firmalara karşı bir tutum sahibi olacaklarını ortaya koymuştur. Miyazaki ve Morgan (2001), 27 firma üzerinde yaptıkları etkinlik analizine göre firmaların olimpik oyunlara sponsor olduklarını duyurmaları stok değerlerini arttırmaktadır. Lardinoit ve Quester (2001) 240 kişinin üzerinde yaptıkları çalışmada, hem internet hem televizyon sponsorluğunun sadece ünlü olmayan markalar için tutum geliştirilmesinde faydalı olduğunu öne sürmüştür. McDaniel (1999) 216 öğrenci üzerinde yaptığı çalışmada tüketicilerin sponsor olunan etkinlikle ilişkilerinin derecesi ve medyanın bu etkinliğe ilgisi sayesinde sponsorluğa ve sponsorluk reklamlarına erkeklerin olumlu tutum geliştirdiğini belirtmiştir. Kadınların ise satın alma istekleri üzerinde bir etkisi olduğunu ortaya ileri sürmüştür. McDaniel ve Mason (1999) telefon yoluyla 248 kişi üzerinde yaptıkları çalışmalarında, tüketicilerin olimpik oyunlarda alkol firmalarının sponsorluğunu, sigara firmalarının sponsorluğuna göre daha kabul edilebilir bulduklarını ortaya koymuştur. Olimpik sponsorlukta özellikle alkol kullananlar, alkol firmalarının sponsorluğunu desteklemiştir. Cliffe ve Motion (2004) Vodafon firması üzerinde sponsorluğun marka kaldıracı olarak kullanılmasına yönelik çalışmalarında, reklam perspektifinden sponsorluk çalışmaları açıklanmaya çalışılmıştır. Ayrıca çalışmada marka kaldıracı faaliyetinin gerçekleşebilmesi için marka konsepti ile uyumun şart olduğunu ileri sürülmüştür. Pitt vd. (2010) 200 ülkede 4000 katılımcıya internet aracılığıyla ulaşarak, etkinlik sponsorluğu ve Pekin Olimpiyatlarında gerçekleşen tuzak pazarlama faaliyetleri,
23 10 pazarlamacıların bu faaliyetlere karşı kendilerini nasıl koruyacakları ile ilgili fikirler öne sürmüşler, ve bu fikirleri 7 ana başlık altında toplamıştır. Gwinner ve Eaton (1999) 360 öğrenci üzerinde yaptıkları çalışmada, bir marka ve etkinlik imajı arasındaki uyumun, o marka etkinliğe sponsor olduğunda, imaj transferi sebebiyle, çok yüksek olacağını ileri sürmüştür. Bu etki sponsor marka ve etkinlik imajı arasında uyum olduğu zaman daha güçlü olacaktır. Aynı zamanda etkinliğe veya sponsor markalara kişisel ilgi ve sponsor marka ile etkinlik arasındaki uyum olumlu tutum geliştirilmesini sağlayacaktır. Çalışmada katılımcılarım kişisel imajı ile etkinlik ve sponsorların uyumunun imaj transferini kolaylaştıracağı öne sürülmüştür. Speed ve Thompson ın (2000) 195 öğrenci üzerinde yaptıkları çalışmada, sponsora karşı tutum, algılanan samimiyet, sponsor ve etkinlik arasındaki uyumun sponsora karşı olumlu duygulara sahip olmayı ve ürünlerini satın alma isteğini olumlu yönde etkilediğini ortaya koymuştur. Sponsor olunan etkinliğin statüsü etkinliğe karşı olan olumlu duyguları ve ilgiyi etkileyecektir. Sponsor markanın başka etkinliklerede sponsor olduğunun algılanması ilgi ve olumlu duygu geliştirmeyi olumsuz etkileyecektir. Carillat (2005) 155 üniversite öğrencisi üzerinde yaptığı çalışmada, çoklu sponsorluk anlaşmalarında imaj transferi ve grup kavramının imaj transferi üzerine etkisini araştırmıştır. Çalışma bir üniversitede hayali bir golf turnuvası ve hayali markalar üzerinden gerçekleştirilmiş olup, sorular öğrencilere laboratuar ortamında cevaplandırılmıştır. Öğrencilere bu turnuvanın ve markaların ülkenin başka bir eyaletinde yer alan yerel bir turnuva ve markalar olduğu söylenmiş olup, marka kimlikleri, imajı, slogan ve logoları bilgisayar ortamında katılımcılara tanıtılmıştır. Sonrasında hipotezler ışığında turnuva öncesi ve sonrası imaj değişimleri araştırılmıştır. Çoklu sponsorlukta marka imaj transferi kadar etkinlik imaj transferinin de gerçekleşeceği ortaya konulmuştur. Konsept ve grup olarak algılanmanın uyumu araştırılmış olup, etkinlikle farklı konseptte olanların daha az grup olarak algınlandığı ortaya koyulmuştur. Etkinlik ve markalar grup olarak algılandıklarında imaj transferinin daha başarılı gerçekleşeceği öne sürülmüştür.
24 11 Zdravkovic (2008) 128 öğrenci üzerinde Saint Louis üniversitesinde marka sponsorluğu üzerine yaptığı çalışmada, uyum, sponsor olma sıklığı ve tekli-çoklu sponsorluk durumunun marka üzerine etkileri araştırılmıştır. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, sponsor ve etkinlik uyumu ve ilişki tekrarının çağrışım bağı üzerindeki etkisi araştırılmıştır. İkinci bölümde ise sponsorluk yapısının çağrışım bağı üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Çalışmada sponsor ve etkinlik arasındaki uyum fazla olduğu zaman güçlü bir çağrışım bağı oluşturulacağı ileri sürülmüştür. Sponsorluk ilişkisinin sıklığının, sponsor ve sponsor olunan arasındaki bağı güçlendirici etkisiyle ilgili kesin bir yargıya varılamamıştır. Tekli sponsorluk durumunda, çoklu sponsorluğa göre daha güçlü bir bağ oluşturulacağı ileri sürülmüştür. Pope (2000) Avusturalya üniversitelerinde okuyan 964 öğrenci üzerinde, marka üreticileri açısından spor sponsorluğunun satın alma davranışı üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Çalışmada tüketicilerin bir ürünü satın alma davranışı ve (a) kurumun bir spor karşılaşmasına sponsor olması, (b) kurum imajı ve (c) markanın kendisi arasında bir ilişki olduğu saptanmıştır. Gürcan (2007) Denizli de 79 tekstil işletmesi üzerinde yaptığı çalışmada, işletmelerin sponsorluğa bakış açısını ortaya koymuştur. Çalışmaya göre işletmeler sponsorluğu topluma değer katarken ticari menfaat sağlamak olarak algılamaktadırlar. Çalışmaya katılan işletmelerin yaklaşık % 35 i sponsorluk faaliyetinde bulunmaktadır. Çalışmada tekstil sektöründe çalışan firmaların sponsorluk sonunda elde edecekleri pazarlama faydalarına da yer verilmiştir. Sözer (2008) tarafından yapılan Yeditepe Üniversitesi Bahar Şenliklerinde iki aşamalı çalışmada (ilk aşamada 250, ikinci aşamada 240 öğrenci üzerinde), sponsorluk ilişkisinin sponsor markaların marka ederi üzerinde olumlu bir etkisi olduğu ileri sürülmüştür. Tüketicilerin sponsorluğu algılamasında bazı sponsorluk faktörleri etkili olup, çalışma içierisinde bu faktörlere yer verilmiştir. Bunlar; kategori, algılanan benzerlik, etkinlik imajı, kategori karizması, etkinliğe kişisel ilgi, sponsora olan tutum, algılanan samimiyet ve kategori ihtiyaçlarıdır.
25 12 Çalışmada var olan sponsorluk literatürüne, çoklu sponsorluğun iletişim sürecine ve grup içi bilgi transferine etkisi araştırılarak, katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Çalışmada etkinliğin ve markaların bir grup formunda algılanmasının imaj transferi üzerindeki etkileri; çoklu sponsorlukta markaların ve etkinlik arasındaki uyumun etkinlik, marka imaj transferi ve marka imaj koruma üzerindeki etkisi; etkinliğe sponsor olan ve olmayan markalara katılımcıların tutumları çalışmada araştırılmıştır. Literatürde bugüne kadar yapılan çalışmalarda genel olarak tekli sponsor ve etkinlik arasındaki bilgi transferi üzerinde durulmuştur. Bu çalışmada birden fazla sponsorun kendi arasında ve etkinlikle sponsor markalar arasındaki bilgi transferine yer verilmiştir. Ayrıca bu çalışmada, çoklu sponsorluğun fuar sponsorluğu üzerindeki etkisi araştırılması sebebiyle özel ve özgündür. Bu tez için uygun olan literatür çalışması üç alanı kapsayacak şekilde yapılmıştır. İlk önce sponsorlukla ilgili akademik literatür gözden geçirilmiştir. Bir pazarlama aracı olarak sponsorluğun tanımı yapılmış; sponsorluk türleri, çoklu sponsorluk ve kurumsal sponsorluk kavramları tanımlanarak, sponsorluğun tarihçesi ve sponsorluk çeşitleri üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde marka literatürü üzerinde durulmuştur. Marka imajı ve marka çağrışımının genel perspektifi içerisinde çoklu sponsorluğun markalar üzerinde etkisinin araştırılabilmesi için incelenmiştir. Sponsorluk çalışmasının marka ederi üzerine etkileri, imaj ve konumlandırma stratejileri de araştırmaya dahil edilmiştir. Marka kaldıracı, markalar ve etkinlik arasında gerçekleşen marka imaj transferinin ortaya konmasında yardımcı bir araç olmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümünde, pazarlama iletişimi üzerine yapılan çalışmalar incelenmiştir. Pazarlama iletişimi araçları araştırılırken, sponsorlukla etkileşimleri üzerine durulmuştur. Bu çalışmalarda sponsorluk, reklam çalışmaları arasında yapılan karşılaştırmalar incelenmiş ayrıca sosyolojik ve psikolojik olarak grup kavramı tanımlanmış ve çoklu sponsorluk iletişim süreci üzerine etkisi açıklanmıştır. Dördüncü ve son bölümde ise sponsorluk literatürü, hipotez geliştirme süreci açıklanmış ve hipotezler eşliğinde sonuçlar paylaşılmıştır.
26 Sponsorluk Hayat Eğrisi Ürünlerin bir ömürleri olduğu gibi sponsor ve sponsor olunan etkinlik veya kişi arasındaki iletişimin de bir ömrü bulunmaktadır. Bu ilişki giriş, operasyon ve sonuç aşamasından oluşmaktadır. Her aşama kendi içerisinde kesin özelliklere sahiptir. Sponsorluk ilişkisi bu özellikleri sağlamadan bir sonraki aşamaya geçemez. Sponsorluk ilişkisi hayat eğrisinin belirli aşamaları vardır. Bu aşamalar aşağıda Tablo-1 de gösterilmiştir. Tablo-1 Sponsorluk ĠliĢkisi Hayat Eğrisinin AĢamaları Giriş Aşaması Operasyon Aşaması Sonuç Aşaması Özel iliģki Kaldıraç Kaldıraç aktivitelerinde Yatırımların yatırımları aktivitelerinde yüksek seviye yavaşlaması yüksek seviye gerekliliği Bilgi DeğiĢim Etkileşim başlar Artar ve pekişir Yoğun ve durağan Tamamlayıcı Tamamlayıcı Organizasyonların Benzersiz ve kaynaklar strateji tanımlanır birbirini tamamlaması değerli bir sinerji sağlanır. başarılır. Ġdare Yapısı Kırılgan Kuvvetli Güçlü ve sürekli Formal Yapı Taslak Halinde Gelişiyor Formal ve Ġnformal Yapı Önemsiz Şekil alıyor informal arasında dengenin sağlanması Kaynak: Urriolagoitia ve Planellas,, 2007, s. 160
27 14 Yukarıda Tablo-1 de gösterilen sponsorluk hayat eğrisinin giriş, operasyon ve sonuç aşamaları aşağıda açıklanmıştır. Giriş aşaması; Giriş aşamasında; sponsorluk ilişkisinin yönetilmesi, yapılan sponsorluk anlaşmasının her iki taraf içinde yürütülmesi ve ortaklığın kurulması gibi anlaşma şartları üzerine taraflar mutabakata varır. Sponsorun gerçekleştirdiği sponsorluk harcamalarının büyük bir kısmı (sadece para değil aynı zamanda yönetim zamanı, enerji ve çabalar) bu aşamada çok yüksektir. Sponsorlar ve sponsor olunan kişi, etkinlik veya takım arasındaki bilgi (imaj vb.) transferi bu aşamada henüz olgunlaşmamıştır. Operasyon Aşaması; İkinci aşama olan operasyon aşamasında, taraflar arasındaki ilişki hızla gelişim göstermektedir. Operasyon aşamasında sponsorluk anlaşmasındaki taraflar arasında gerçekleşen etkileşim ve bilgi transferinde artış görülmektedir. Özel ilişki yatırımları ve etkileşimleri organizasyonel tamamlayıcıları oluşturmaya yaramaktadır. Taraflar bu süreçte güçlerini koordine edebilecekleri en etkin yolu bularak bundan sonraki aşamada gerekli olan karar verme sürecini oluşturur. Sonuç aşaması; Üçüncü ve son aşama sponsorluk hayat eğrisinin son aşamasıdır. Giriş ve operasyon aşamalarının arasında meydana geldiği gibi, giriş ve sonuç aşamaları arasında da bir etkileşim ve bilgi transferi meydana gelmektedir. Bu etkileşim sebebiyle sponsorluk ilişkisinde de değişiklikler meydana gelebilmektedir. Bu yüzden sponsorluk ilişkisi durağan değildir. Söz konusu ilişki taraflar arasında sonlandırılabilir veya değiştirilebilir. (Urriolagoitia ve Planellas, 2007: ). Aşağıda Şekil-1 de sponsorluk hayat eğrisi yer almaktadır. Sponsorluk hayat eğrisinde; sponsor ve sponsor olunan arasında gerçekleşen ilişkinin üç aşaması bulunmaktadır. Bu aşamalar; kuruluş, operasyon ve sonuç aşamalarıdır.
28 15 ġekil-1:sponsorluk Hayat Eğrisi Kaynak: Urriolagoitia ve Planellas, 2007, s. 160 Şekil-1 de, zaman ve geliştirilen sponsorluk ilişkisi sponsorluk hayat eğrisinin belirleyicileridir. İlişkinin yapısında meydana gelen değişiklikler reform olarak ele alınarak bu ilişkiyi mevcut durumdan daha iyi bir yere taşımaktadır. İlişkinin durağan devam etmesi halinde istikrar veya düşme durumları ortaya çıkmaktadır. İstikrar durumunda, sponsor ve sponsor olunan arasındaki ilişki devam etmektedir. Düşme durumunda ise, taraflar arasındaki sponsorluk ilişkisi sona ermektedir Sponsorluk ĠletiĢiminin Etkisi Araştırmacılar sponsorluk iletişiminin etkisini araştırırken sponsorluğun pazarlama karması içindeki rolüne odaklanmıştır. Becker ve Hill (2006: 74) yaptıkları çalışmada; sponsor ve sponsor olunan etkinlik arasındaki uyum ve benzerlik az olduğu zaman izleyiciler tarafından olumlu düşünce, davranış ve tutum üretiminin, uyum ve benzerliğin fazla olduğu durumlardan daha az olduğunu öne sürmüştür.
29 16 Quester ve Thomson (2001: 40) sanat festivalleri ve fuarlara sponsor olan firmaya karşı tüketicilerin, katılımcıların olumlu tutum geliştirdiklerini ortaya koymuştur. Lardinoit ve Derbaix (2001: 168) tarafından televizyon ve etkinlik sponsorluğunda tanınmamış markalar için izleyici tarafından daha fazla olumlu tutum geliştirildiği ileri sürülmüştür. Taraftarlar, tuttukları takıma sponsor olan firmalar ile daha güçlü bir şekilde ilgilenerek o firmaları daha fazla takip etmektedir. Taraftarlar sponsor firmaya olan minnetlerini, söz konusu firmaya karşı olumlu tutum gerçekleştirip firmanın ürünlerini satın alarak gösterirler (Crimmins ve Hron, 1996: 18-19). Hoek vd. ne göre (1997: 29-30) sponsorluk, reklamların aksine marka çağrışımında, markanın kullanıcısı olmayan tüketiciler üzerinde daha güçlü bir etkisi bulunmaktadır. Ayrıca reklamların, marka kullanıcıları üzerinde hatırlatma etkisinin çok fazla olduğunu ancak ne sponsorluğun ne de reklam çalışmalarının marka kullanıcılarının ve markayı kullanmayanların satın alma alışkanlıklarını değiştirmediği ve satış artışına yol açmadığı görülmektedir. Stewart ve Rice (1995: ) geleneksel olmayan tutundurma yöntemlerinden biri olan sponsorluğun, marka tanıtımı ve satışa katkısının gereğinden fazla abartıldığını öne sürmüştür. Javalgi vd. (1994: 47) sponsorluğun her zaman için etkin bir iletişim aracı olmadığını belirtmiştir. Sponsorluk iletişimini belirli faktörler etkilemektedir. Bu faktörlere, yönetimsel faktörler, tüketici etkisi ve pazar etkisi örnek gösterilebilir. Yönetimsel faktörler, sponsorluk mesajının tüketiciye başarılı bir şekilde ulaştırılmasında önemli bir paya sahiptir. Sponsorluk iletişiminde tüketicilerin verilen mesaja verecekleri cevap önemli olmasına rağmen sponsorluk iletişiminin başarısı yöneticiler tarafından oluşturulacak güncel sponsorluk politikaları ve sponsorluk aktivitelerine bağlıdır (Gwinner ve Eaton, 1999: 53). Yöneticilerin sponsorluk anlaşmalarını gerçekleştirirken markalarıyla uyumlu konsepte sahip etkinlik veya bireyleri bulmaları gerekmektedir. Yöneticiler, sponsorluk
30 17 faaliyetine yardımcı olmak için zaman, para ve diğer firma kaynaklarını ayırmak zorundadır (Cornwell, vd., 2001: 49). Yöneticilerin sponsorluk mesajı üzerindeki etkisi kadar tüketicilerin de iletişim süreci üzerinde etkisi bulunmaktadır. Sponsorların, bir firma, etkinlik veya bireyi desteklemelerinin amacı marka farkındalığını arttırmaktır. Eğer bir tüketici sponsor olunan etkinliğe karşı olumlu tutum geliştirdiyse, etkinliğe sponsor olan markalara da olumlu tutum transferi gerçekleşmektedir (Quester, 1997: 18-19). Diğer faktörler gibi pazar faktörleri de sponsorluk iletişiminde etkili rol oynamaktadır. Karmaşık pazarlar, yoğun rekabet, umutla bekleyen müşteriler ve daha çok ilgi isteyen ortaklar daha akıllı pazarlama yapmayı zorunlu hale getirmektedir (Fisk, 2005: 35). Sponsorluk iletişiminde pazar faktörleri de önemli bir yer tutmaktadır. Pazar karmaşıklığı, pazarda mesajların fazla olması sponsor ilişkisinin algılanmasında negatif bir etki yaratabilmektedir (Cornwell vd., 2000: 140). Olson ve Thjomoe e göre, salt maruz kalma etkisi (mere exposure) sponsorluk imaj transferi üzerinde etkilidir. Bir uyarıcıya tekrar tekrar maruz kalan tüketiciler, o uyarıcıya karşı olumlu tutum geliştirip, daha çok hoşlanacaklardır. (Olson ve Thjomoe, 2003: ). Sponsorluk, reklamda olduğu gibi tek seferlik bir yatırım veya uzun süreli bir anlaşma olarak gerçekleştirilebilir. Tek seferlik yatırımda sponsor bir etkinliğe sadece bir kez sponsor olur. Uzun süreli sponsorluk ilişkisinde ise sponsor ve sponsor olunan arasındaki ilişki devamlı olmalıdır. Uzun süreli olarak gerçekleştirilen sponsorluk ilişkisi muhtemelen tüketicileri daha fazla etkileyecektir. Çünkü sponsorluğun tüketici tarafından güvenilir olarak algılanması zaman almaktadır (Meenaghan, 1991: 9). Festival ve müzik sponsorluklarında sponsorluğun başarısı, etkinlik ve ürünün veya sanatçının sponsor olan firmayla arasındaki bağın, uyumun kuvvetine bağlıdır (Peoples, 2009: 22). Firmalar, spor ve sosyal olaylara sponsor olduğu zaman tüketiciler sponsor firmaya karşı olumlu tutum geliştirirler. Sponsorluk anlaşmalarının yapılmasının sebebi; firmanın, tutundurma yöntemi olarak sponsorluğu görerek, tüketici farkındalığı arttırmak
31 18 istemesidir. Sponsorluk faaliyeti sonucu tüketiciler eğer sponsor firmanın ürününü bulamazlarsa, rakip firmanın ürününü kolayca alabilmektedirler. Sponsorluk anlaşması tüketicilerin satın alma alışkanlıkları değiştirici bir etkiye sahip değildir (Theofilou vd., 2007: 7). Günümüzde firmalar tüketicileriyle iletişime geçebilmek için sponsorluğu bir tutundurma aracı olarak kullanmaktadır (Cornwell 1995: 18). Firmalar, marka farkındalığını arttırmak, olumlu imaj geliştirmek ve satışları arttırmak için sponsorluk anlaşması yapar. Sponsorluğun şirketler tarafından pazarlama iletişim aracı olarak kullanmalarının en önemli sebebi 1970 lerin başlarında alkol ve sigara reklamlarına gelen yasaklardır. Alkol ve sigara firmaları bu yasaklar yüzünden spor organizasyonlarına özellikle motor sporlarına sponsor olmaya başlamıştır (Meenaghan, O Sullivan, 2001: 88). Firmalar sponsorluk ilişkisi gerçekleştirirken; vergi avantajı yaratmak, maliyet etkinliği sağlamak ve farkındalık oluşturmayı amaçlar (Meenaghan, 1983: 50). Kurumların, sponsor oldukları etkinlik veya kişilerle geliştirdikleri ilişki süreci Tablo-2 de gösterilmiştir. Tablo-2: Sponsorluk ĠliĢki Süreci Ġkna Edici Marka ve Marka ve Aradaki ilişkiden İlişki Etki Etkinlik Etkinlik Kaynaklanan * Sonucu Arasındaki Arasındaki Algısal Memnuniyet İlişkinin İlişkinin Değişiklik Gücü Süresi Kaynak: Fill, 2006, s. 791
32 19 Tablo-2 ye göre sponsorluk ilişki süreci 4 aşamadan oluşmakta olup bu aşamalar aşağıda açıklanmıştır; Marka ve etkinlik arasındaki ilişkinin gücü, marka ve etkinlik arasındaki bağın kuvvetli olması, sponsor ve sponsor olunanın arasında uyumunun olması tüketicinin ikna edilmesinde kolaylık sağlar. Marka ve etkinlik arasındaki ilişkinin süresi, olimpiyat oyunlarına bağlı olarak yapılan çalışmalarda, sponsorların etkinliğe sponsor olmadan önce pazarlama iletişimi karmasını kullandıkları zaman bu iletişim karmasını kullanmayanlara göre daha başarılı oldukları görülmüştür. Etkinlik ile ilgili grafiklerin, logoların ürün ambalajlarında yer alması, yaratıcı kıyafetler tasarlanması ve gerçekleştirilen uzun dönemli ticari faaliyetler sponsora ve kampanyaya katma değer katmaktadır. Memnuniyet, tüketiciler sponsor firma ve etkinlik arasında bir bağ olduğunu fark ettiklerinde memnuniyet oluşmakta olup bu satışlara yansımaktadır. Yapılan bir araştırmaya göre ABD de yetişkinlerin yüzde atmışı eğer bir firma olimpiyatlara sponsor olduysa katılımcıların memnun oldukları ve onun ürünlerini almaya çalıştıklarını belirtilmiştir. Algı değişikliği, tüketicilerin marka ve etkinlik arasındaki ilişkiyi anlamaları sonucu meydana gelir. Sponsorlar bu ilişkiyi açık ve görünür hale getirmek zorundadır (Fill, 2006: 720). Sponsorluk anlaşması gerçekleştirirken firmaların iletişime geçmek istediği çeşitli hedef grupları bulunmaktadır. Bunlar; toplumsal çevre, çalışanlar, potansiyel işgücü, tedarikçiler, dağıtımcılar, kanaat önderleri ve finansal kitledir (Okay, 1998: 172)
33 20 Firmaların tüketicileriyle iletişime geçerken yolladıkları mesajı etkileyen çeşitli faktörler bulunmaktadır. Bu faktörler aşağıda Şekil-2 de gösterilmiştir. ġekil-2: Sponsorluk Mesajını Etkileyen Faktörler Bireysel ve Grup Faktörleri Geçmiş Tecrübeler Bilgi Toplum Birlikleri Bağlılık Pazar Faktörleri Marka Ederi Rakip Aktivitelleri Marka Ederi ĠĢlem Mekanikleri Düşük aşamalı süreç Yeniden Çalıştırma Eşleştirme Uygunluk İmaj transferi Tanımlama Çıktılar Bilişsel Farkındalık İmaj Duygusal Sevme Tercih Etme Davranışsal Satın alma niyeti Satın alma sadakati Satın alma Yönetimsel Faktörler Sponsorluk Politikası Harekete geçme Kaynak: Cornwell, 2005a, s. 22 Şekil-2 te ki modelde mesajı etkileyen faktörleri gösterilmiştir. Bu faktörler; (1) Bireysel ve grupsal faktörler sponsorluk mesajını ve geri bildirim sürecini etkilerler. (2) Pazar şartları, sponsorluk çıktılarını etkiler. Ayrıca sponsorluk çıktıları, kısa dönemde kontrol edilemez. (3) Yönetimsel faktörler kontrol edilebilir olup, güçlü bir şekilde hem süreci hem de çıktıları etkiler. (4) İşleyiş mekaniği; sponsor olunan ve sponsorların uyumu, tüketici zihninde eşleşmelerini içermektedir. (5) Tüketici merkezli sponsorluk çıktıları; bilişsel, duygusal ve davranışsal olarak belirlenmiştir (Cornwell, 2005a: 21-23) Sponsorluğun Günümüzde GeliĢme Sebepleri Son yıllarda pazarlama iletişimi karmasının önemli bir elemanı olan sponsorluk faaliyetlerinde önemli bir artış olmuştur (Thwaites, 1994: 150). Sponsorluk, firmaların hedef tüketicileri ile iletişime geçmek için kullandıkları pazarlama iletişimi karmasının yeni elemanlarından biridir (Rados, 1981: 70).
34 21 Sponsorluk satış teşvik, halkla ilişkiler ve reklam gibi geleneksel iletişim metotlarıyla çok iyi uyum göstermektedir. Sponsorluk faaliyetleri önemli faydalar sağlamaktadır. Bunlar (Meenaghan, 1991:8); Yasal engelleri aşmak: Spor sponsorluğu, alkol ve sigara gibi ürünlerin yasal olarak meşrulaştırılmasını destekleyen bir iletişim aracı olmuştur. Geleneksel tutundurma metotlarının yetersizliği: Firmaların geleneksel pazarlama iletişimi karması elemanlarının değeri ve etkinliği endişe yaratmaktadır. Tüketiciler, reklam ve televizyon reklamlarını reddederken sponsorluk alternatif bir pazarlama aracı olarak diğer pazarlama iletişimi elemanlarına göre daha az maliyetlidir. Firmalar, sponsorluk anlaşması yaparak diğer iletişim araçlarının yarattığı gürültü ortamından kaçınabilir. Uygun çağrışımların yaratılması: Sponsorluk firmaların, tüketici farkındalığı oluşturmasında görünür bir öneme sahip olmuştur. Geniş-Çoklu hedef kitleyi etkileme imkanı: Sponsorluk bir pazarlama aracı olarak müşterileri ve firmanın karlılığını etkilediği kadar stratejik ortakları, şirket çalışanlarını, kamu çalışanlarını da etkilemektedir. Dil ve kültürel engellerin ortadan kaldırmak: Sponsorluk aynı zamanda kültürel problemlerin ve dil problemlerinin üstesinden gelebilmektedir (Pickton, Broderick, 2001: 5-7). Kurumsal sponsorluk: Firmaların pazarlama amaçlarını desteklemede ve firmalara gerçek pazarlama faydaları sağlamakta çok başarılıdır (Howard; 1995: 348). Sponsorluk Alanlarının Genişlemesi: Sigara ve alkol firmaları ve araba üreticileri, spor sponsorluğunu ilk kullananlar arasındadır. Bu firmaların sponsorluk alanındaki başarıları diğer sektörlerde bulunan firmaları da cesaretlendirmiştir. Sponsorluğun bir firma iletişim aracı olarak sektörler arasında yayılması Tablo-
35 22 3 de gösterilmiştir. Tabloda firmaların sektörel olarak sponsorluğu tarihsel kullanım sıralarına yer verilmiştir. Yasal engeller sebebiyle sponsorluğu ilk kez etkin şekilde kullanmaya başlayan sigara ve alkol firmalarından sonra diğer sektörler tüketicileriyle iletişime geçmek için sponsorluktan yararlanmıştır. Tablo- 3: Sponsorluğun ĠletiĢim Aracı Olarak Sektörel Yayılımı Sigara ve Alkol Firmaları Banka ve Araba Üreticileri Gazlı Ġçecek Firmaları Bilgisayar Firmaları Japon Elektronik Firmaları Ana Perakende firmaları Deterjan Firmaları Kaynak: Meenaghan, 1998, s. 20 Sigara ve alkol reklamlarının yasaklanması sonucu oluşan yasal engeller sebebiyle sponsorluğu ilk kullanan firmalar sigara ve alkol firmaları olmuştur. Daha sonraki dönemlerde seçkin müşterilerine ulaşabilmek ve marka farkındalığı yaratmak için banka ve otomobil üreticileri konserlere ve özel etkinliklere sponsor olma yolunu seçmişlerdir. Tarihsel olarak en son deterjan firmaları sponsorluğu pazarlama iletişimi aracı olarak kullanmıştır (Meenaghan 1998: 21-26) Sponsorluğun Tarihçesi Sporun, sanatın ve eğlencenin koruma altına alınması insanlık tarihinin kendisi kadar eskidir. Sponsorluğun izlerine Antik Yunan dönemlerinden bu yana rastlanabilmektedir. Antik Yunan da Olimpik Oyunlardaki yerel atletlerin eğitimi ve atletizm ile ilgili olaylar tüccarlar tarafından desteklenmiştir (Prazmak ve Frey; 1989: 18-20). Sponsorluk kavramı, Roma İmparatorluğuna kadar dayanmaktadır. İmparator ve