﻿ İZİNSİZ GÖSTERİ | ASALSAYI 263 | SEVİM BURAK / ‘HER / ŞEYE / RAĞMEN’İN / YAZARI - 1
Sevim Burak’ın yazın dünyasının anlaşılabilmesi için bu dünyayla iç içe olan yaşantısına kısaca bakmak önemlidir. Burak, 1931 yılında Yahudi bir anne ile Müslüman bir babanın ikinci çocuğu olarak İstanbul’da doğar.
Annesini on yedi yaşında kaybeden yazar, Alman Lisesi’nin orta bölümünde okuduğu sırada bir yakınları aracılığıyla Olgunlaşma Enstitüsü’nde mankenlik yapmaya başlamış, dönemin Amerikan Büyükelçisi Mc Ghee’nin öncülüğünde düzenlenen kültür etkinlikleri kapsamında Amerika’ya giderek, orada defilelere çıkmıştır. Amerika dönüşünde Sıraselviler’de bir moda atölyesi açan Sevim Burak dönemin önemli isimlerine kıyafetler dikerek bu alanda aranan bir isim olmuştur. İki evlilik yapan Burak, bu evliliklerinden birer çocuk sahibi olmuştur. Sevim Burak’ın çocuklarıyla arasındaki ilişki klasik anne-çocuk ilişkilerinden farklı olduğu oğlu Karaca Borar ile mektuplaşmalarından ve röportajlarından da anlaşılır. Anne gibi davranmak için kendinden ödün vermez. O, sadece Sevim Burak’tır. İkinci eşiyle Afrika’da yaşadığı dönem dışında bütün hayatını İstanbul’da geçirir. On yaşında baş gösteren kalp rahatsızlığı, elli iki yaşına geldiğinde ona daha fazla zaman tanımaz ve ölümüne neden olur (1) .
Elli iki yıllık hayatının kırk yılını yazıya adayan Burak, ilk öykü kitabı Yanık Saraylar’ı 1965 yılında çıkarır. Beklediği ilgiyi sanat dünyasından göremeyen, hatta bu dünya tarafından dışlanan Sevim Burak uzunca süren bir küskünlük dönemine girer. Sessizliğini 1982 yılında bozarak, Sahibinin Sesi adlı oyunu ile Afrika Dansı adlı öykü kitabını çıkarır. Yazarın hayattayken basılan kitapları sadece bu kadardır. Yarım kalan oyunu Everest My Lord ile İşte Baş İşte Gövde İşte Kanatlar adlı oyunu , yıllarca üzerinde çalıştığı halde tamamlanmadan kalan Ford Mach I romanı ve Palyaço Ruşen adlı öykü kitabı ancak ölümünden sonra yayınlanır. Yazarın ilk evliliğinden olan oğlu Karaca Borar’ın Amerika’da yaşadığı dönemde annesinin kendine yazdığı mektupları derleyerek Mach I’den Mektuplar adıyla yayınlar. Bu mektupların genişletilmiş baskısı daha sonra Beni Deliler Anlar adıyla yeniden yayınlanır.
Sevim Burak, eserlerini yazmakla kalmaz, onlar arasında zaman, mekan ve kişiler üzerinden de bir ortaklık kurar. Yer yer biyografik çağrışımların da eklendiği bu çoklu ortaklıklar yazarın bütün eserlerini kaplayan ince bir ağ gibi kendini belli eder. Lacan’ın “bir dil gibi yapılandığı(2) ”nı söylediği bilinçaltı, yazarın zaman zaman bozup parçaladığı bu dil üzerinden kendini anlatır. Bu durumu bir form arayışı olarak nitelemek, ister istemez Sevim Burak yazınına psikoanalitik bir açıdan bakmayı da gerekli kılar.
Oğuz Cebeci, Psikoanalitik Edebiyat Kuramı kitabında, edebiyatçının konu, biçim ve karakter gibi unsurları ve genel olarak yapıtın formunun “bilinçdışı bir içeriğin savunmaya yönelik değişimleri” olarak inceleneceğini belirterek edebi yapıtlardaki form arayışını ego savunmaları ile bağlantılar. Formun, bir içeriği ifade edilebilir biçime sokan yanını bir araç olarak nitelerken bu biçimi yaratanın dil olduğuna dikkat çeker. Bu durumda geniş anlamıyla form arayışı dediğimiz bu olay, dille ilişkilenerek ego savunmalarına karşılık gelmektedir. Freud, bu ego savunmalarının “bölünme, inkar, gerileme ve yansıtma” gibi birincil düşünce teknikleri olarak karşımıza çıktığını belirtir. Söz konusu bu tekniklerin dil bilimsel biçimde yansımasının kendini belli etmesi sözcük seçimi ve sözcük düzeninde görülür (3).
Form arayışında etkili olan ego savunmaları Sevim Burak özelinde düşünüldüğünde, bu savunmalarının form üzerindeki etkisi iki ana hat üzerinde temellendirilebilir. Bunlardan ilki, Sevim Burak’ın bir kadın olarak kendini, erkeğe rağmen -ancak erkek üzerinden- var edebilmek için verdiği uğraştır. Temel olarak bu uğraş sadece Sevim Burak’a ait olmayan, kadın dünyasının bir sorundur. Özellikle yaşadığı dönemin eril edebiyat dünyası düşünüldüğünde Burak’ın bu sorunla hesaplaşmasını oldukça cesur ve açık yapmış olduğu, eserlerine bunu yansıtmış olduğu net bir biçimde görülür. İkinci hat ise gayri-müslim olan annesi ile arasındaki ilişkiyle şekillenir. Bu şekillenmenin yazın hayatındaki yansımaları mekan seçimi, olay ve kişi tasarımları gibi biyografik ögelerle gerçekleşir. Yaratıcı Yazarlar ve Gündüz Düşleri adlı çalışmasında Freud, yazarı yazmaya iten etkinin, yazarın gündelik hayatta karşılaştığı bir olayın ona bir çocukluk deneyiminin anımsatmasıyla gerçekleştiğine dikkat çekerek, biyografik etkinin altını çizer. Bu tespite göre, yazma ediminde asıl etkili olan yazarın eski bir isteği tetiklenmiş olmasıdır. Bu tetiklenme sonucunda yazar, zihnindeki eski ve yeni malzemeleri bir arada kullanmaya yönelir. Böylece edebiyatçıyla yapıtı arasında doğrudan bir bağ kurulmuş olur. Freud edebiyatçının eseriyle kurduğu bu ilişkinin örtülü olması gerektiğinin altını çizer. Sanatçı egosunun kendisini teşhir etme isteğinin, diğer egolar için rahatsız edici bir durum olduğuna dikkat çekerek, sanatçının yapıtındaki “egoistik materyali” örtmemesi durumunda, eserin başarısız kabul edileceğini vurgular (4). Sevim Burak yapıtlarının hepsini örten ağın da böyle bir örtülü yapının sonucunda şekillendiği söylemek mümkündür. Eserlerinin hepsinde vardır, ancak bu varoluş egoistik materyalin üzerini neredeyse tamamen örtülmesi ile gerçekleşen bir yapıdadır. Şüphesiz ki Sevim Burak yazının bu denli güçlü olmasının bir nedeni de bu yapıdır.
2. Kadın / Erkeğe Rağmen : İşte Baş İşte Gövde İşte Kanatlar
MELEK - Ne ağlıyorsun, bırak şu ağlamayı, ağlamak açlıktan gelir. Etrafına bak herkes ağlıyor… Bunun sebebi açlık…(5)
NIVART (durarak, kendi kendine) – Bilmiyorum (6)
Yabancılaşma anında iki kadın arasında geçen ve tanışma konuşması şeklinde gelişen söyleşimlerde Melek kendini, Ziya Bey’in annesi olarak tanıtır. Ancak oğlu olarak konumladığı bu adam yüz yaşında bir çocuktur. Bakımı için hiçbir şeyden kaçınmayan Melek ne kadar itina ettiğinden bahsederken Ziya bey’in bu kez hesap
soran sesi duyulur: “Paralar nerede?... Paraları ne yaptın?... Paralar!” (7) Ziya Bey’in sesi birinci perde de üç kere duyulur ve her üçünden sonra yabancılaşmalar yaşanır. Her seferinde Melek ile Nıvart kendilerini yeniden tanımlamak, yeniden tanımak durumunda kalırlar. Bu sırada Ziya Bey de oyun üzerinde sahne üzerinde devinen canlı bir oyun kişisiymiş gibi etkili olur. Bu etki, Melek’in kendini Ziya Bey karşısında sürekli olarak yeniden tanımlamasıyla anlamlı bir hal alır. Beklenen Mezar Taşçı’sının bir ölüm meleği gibi Ziya Bey’i almaya gelmesiyle Melek’in yaşadığı hayal kırıklığı kuvvetli bir öfkeye dönüşür. Melek, Ziya Bey’in ölümüyle ona kalacak maddi varlıkla kendini yeniden var edip, özgür olacağını zannederken Ziya Bey’in tüm mal varlığını kızına bıraktığını öğrenir. Ziya Bey’in ölümü Melek’in sahip olduğu hayatın da ölümüne neden olur. Melek için yaşam zemini kayar. Bu nedenle oyunun sonunda bizzat kendisi Ziya Bey’e saldırır. Varolmak için onun ölmesini beklemiş ancak onun ölmesiyle de varolamayacağını anlamıştır. Sonucu belli olmayan bir boğuşma içinde oyun sonlanır.
Oyunun sonunda yaşayanlar ve ölenler karışır. Ortada hiç gerçek hayat yok gibidir. Melek ve Nıvart için Ziya Bey ölüme en yakın olandır ancak onun koma halinde duyulan sesi iki kadını birbirlerini göremeyecek, tanıyamayacak bir yabancılaşmaya itecek kadar canlıdır. Bu açıdan bakıldığında oyun yüzünü ölüme dönmüştür. Burada ölen şeyin, bireylerden çok bir yaşam biçimi olarak da nitelendirilebilir. Konak yaşamının zengin sofralı günleri, yerini hayali yemeklere, maddi zorluklara ve kimliksizliğe bırakır.
Sevim Burak, bu oyununda da kanlı canlı karşımızda durmaktadır. Tıpkı Melek’in Ziya Bey’i önce kocası, daha sonra çocuğu olarak tanıtması gibi, Sevim Burak da özel hayatında tanım karmaşası yaşamaktadır. Sevim Burak ikinci eşi Ömer Uluç’a ayrılmalarının öncesindeki gergin günlerde yazıp göndermediği bir mektupta kendisini kocası üzerinden tanımlama konusunda içine düştüğü sıkıntıyı şu sözlerle ifade eder: “…Senin ne düşündüğünü bilmeden, sana nasıl davranacağıma ve niçin geldiğimi ve de sana ne diyeceğimi bilmeden… (baba mı, amca mı, koca mı) öyle değil mi bunu da bilmiyorum...” (8) . Bu satırlardan hareketle, yazarın yapıtlarında ve gerçek yaşamında kendini varoluşunu karşısındaki eril imgeye göre belirlediği, ona göre konumladığı söylenebilir. Bu konumlama ile Sevim Burak, kadın bir yazar olarak kendi yarattığı dünyada müthiş bir varoluş çabası vermektedir. Bu çaba, kadın olma halini, ‘erkeğe rağmen kadın olma’ durumuna yükseltirken, tiyatromuzda kadını eşine az rastlanır gerçeklikle çizilmesini de beraberinde getirir.
“Unuttum… bilmem… çoktan beri başındayım…” (9)
Melek (kendi kendine) : Tanımıyorum. (10)
EVEREST MY LORD – EĞER BİLMİYORSAN!..... NE OLUR?
(Bir sonraki sayıda yazının ikinci bölümü yayınlanacaktır)
Sevim Burak, Yanık Saraylar, YKY , İstanbul 2009
Sevim Burak, Sahibinin Sesi, YKY , İstanbul 2008
Sevim Burak, Afrika Dansı, YKY , İstanbul 2006
Sevim Burak, Everest My Lord / İşte Baş İşte Gövde İşte Bacaklar, YKY , İstanbul 2006
Sevim Burak, Ford Mach 1, YKY , İstanbul 2009
Oğuz Cebeci, Psikanalitik Edebiyat Kuramı, İthaki, İstanbul 2004
Sevim Burak, Palyaço Ruşen, Nisan Yayınları, 1993
Sevim Burak, Mach 1'den Mektuplar, Logos Yayınevi
Bedia Koçakoğlu, Aşkın Şizofrenik Hali Sevim Burak, Palet Yayınları, İstanbul 2009
Ferdinand de Saussure, Genel Dil Bilin Dersleri, Birey ve Toplum Yayınları, Ankara 1985
Judith Butler, Cinsiyet Belası – Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi, Metis, İstanbul 2008
Nilüfer Güngörmüş Erdem, Sanatçının "Annesinin Kızı Olarak" Portresi, Cinsiyetli Olmak – Sosyal Bilimlere Feminist Bakışlar, YKY İstanbul 2009
J.D. Nasio, Jacques Lacan'ın Kuramı Üzerine Beş Ders, Çev: Özge Erşen, Murat Erşen, İmge Kitabevi, İstanbul 2007
Marina Yaguello, Hayali Diller, YKY, İstanbul 2008
Aslıhan Ünlü, Sevim Burak'ın "Sahibinin Sesi" Oyununda Kimlik Sorunu, Ünlem Sanat Dergisi, Ocak-Şubat 2004
Özlem Belkıs, anahtar : mives karub, Sevim Burak'ın Oyun Metinlerinde Kadınlar
1. Bedia Koçakoğlu, Aşkın Şizofrenik Hali Sevim Burak, Palet Yayınları, İstanbul 2009, ss.25-56v, İthaki, İstanbul 2004, ss.200-201
2. Aktaran kaynak: O.Cebeci, Agy, s.177
3. Bkz: Oğuz Cebeci, Psikoanalitik Edebiyat Kuramı, İthaki, İstanbul 2004, ss.200-201
4. Aktaran kaynak: O.Cebeci, Agy, s.177
5. S.Burak, Everest My Lord/İşte Baş İşte Gövde İşte Kanatlar, YKY, İstanbul 2006 s. 53
6. Agy., s. 56
7. Agy. S.57
8. Sevim Burak, mach1’dan mektuplar, Logos Yayınları, İstanbul 1990, s.271
9. Sevim Burak, Everest My Lord / İşte Baş İşte Gövde İşte Bacaklar, YKY , İstanbul 2006, s. 59
10. S. Burak, Agy, s. 58
11. Sevim Burak, Everest My Lord/İşte Baş İşte Gövde İşte Kanatlar, YKY, İstanbul 2006 s.14-15
Bahar Akpınar bakpinar@gmail.com