YENĐ ALMAN HAKSIZ REKABET KANUNU VE HAKSIZ REKABET ALANINDA GETĐRDĐĞĐ YENĐLĐKLER
Download "YENĐ ALMAN HAKSIZ REKABET KANUNU VE HAKSIZ REKABET ALANINDA GETĐRDĐĞĐ YENĐLĐKLER"
1 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 143 YENĐ ALMAN HAKSIZ REKABET KANUNU VE HAKSIZ REKABET ALANINDA GETĐRDĐĞĐ YENĐLĐKLER Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY I. GĐRĐŞ ve KONUNUN TANITILMASI Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu (Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb) tarihi itibariyle yürürlüğe girmiş olup, 1909 tarihli eski Alman Haksız Rekabet Kanunu nu bütünüyle yürürlükten kaldırmış bulunmaktadır. Kanuna ilişkin hükümet tasarısının gerekçesinde, 1909 tarihli eski Kanunda bir revizyona gidilmeyip haksız rekabete yönelik tamamen yeni bir kanun yapılmasının temel nedeni olarak, haksız rekabet hukukunun liberalleştirilmesi ve Avrupa mevzuatı ile uyumlu hale getirilmesi gösterilmektedir 2. Sadece rakip teşebbüslerin menfaatlerini dikkate alan ve tüketicinin korunmasını sadece bir refleks olarak algılayan eski anlayışın bir yansıması olan 1909 tarihli Alman Haksız Rekabet Kanunu ndan farklı olarak, Alman öğretisinde günümüzde geçerli olan hakim görüş, Haksız Rekabet Kanunu nun tüketiciler, rekabet içinde olan teşebbüsler ve kamuyu eşit ölçüde koruması gerektiği ve esasen bir tür Tüketiciyi Koruma Kanunu niteliğinde olduğu yönündedir 3. Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu nda, haksız rekabet ile tüketicinin korunması arasındaki bu bağlantıdan hareket edilmek suretiyle, tüketicilere haksız rekabet alanında özel bir konum tanınmıştır. Diğer taraftan, yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu nda tüketicilere haksız rekabet temeline dayanan bireysel talep hakları tanınmamış olmasından dolayı, bu Kanun a Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi BGBl I, Begr. RegE UWG, Bt-Dr 15/1487, s (Köhler, Helmut, das neue UWG, NJW 30/2004, s , s den naklen). Henning-Bodewig, Frauke, Richtlinienvorschlag über unlautere Geschäftspraktiken und UWG-Reform, GRUR Int. 3/2004, s , s Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Cilt: 9, Sayı 2, 2007, s
2 144 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY tüketicinin korunmasına yönelik bir yasal düzenleme ile aynı amaçların atfedilemesinin mümkün olmadığı da ifade edilmektedir 4. Bu çalışmanın temel amacı, yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu nun getirdiği yeniliklerin ana hatlarıyla açıklanması suretiyle, haksız rekabet hukuku alanında Kara Avrupası nın en gelişmiş modellerinden bir tanesi olan Alman sisteminde konuyla ilgili güncel sorunlara getirilen yasal çözümlerin ortaya konulmasıdır. II. YENĐ ALMAN HAKSIZ REKABET KANUNU NUN KORUMAYI AMAÇLADIĞI MENFAATLER ile ESAS ALDIĞI TEMEL KAVRAMLAR A. KANUNUN KORUMAYI AMAÇLADIĞI MENFAATLER Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu nun 1. maddesinde ( 1 UWG), Kanunun, korumayı amaçladığı menfaatler belirtilmiştir. Söz konusu hükümde, kanunun amacı; rakip teşebbüslerin, tüketicilerin ve diğer pazar katılımcılarının haksız rekabete karşı korunması olarak ifade edilmiştir. Ayrıca, maddenin ikinci cümlesinde, Kanunun, kamunun bozulmamış bir rekabete ilişkin menfaatini de korumayı amaçladığı belirtilmiştir. Kanunun amacına ilişkin AHRK m. 1 hükmünden, Kanunun; rakip teşebbüsler, tüketiciler ve diğer pazar katılımcılarını eşit derecede ve eşit düzeyde koruduğu anlaşılmaktadır 5. Böylelikle, haksız rekabete ilişkin kanuni düzenleme ile tüketicilere bahşedilen hukuki korumanın, sadece rakip teşebbüsler için öngörülen hukuki korumanın bir yan etkisi olmakla kalmadığı ve tüketicinin korunmasının haksız rekabet hukukunda özel bir konuma sahip olduğu açıkça vurgulanmıştır. Böylelikle, haksız rekabete ilişkin yasal düzenlemelerin sadece rakip teşebbüsleri korumaya yönelik olduğu yönündeki normatif model bir yana bırakılmış ve işlevsel rekabet anlayışına paralel olarak, haksız rekabet hukukunun tüketici menfaatlerini de esas aldığı açıkça vurgulanmıştır. Tüketici korumasının açıkça kanunun amaçlarından biri olarak zikredilmesiyle birlikte, haksız rekabete ilişkin yasal düzenlemenin, tacirlere özgü bir haksız fiil hukuku olmanın ötesinde bir konum elde ettiği ve 4 5 Lettl, Tobias, Der Schutz der Verbraucher nach der UWG-Reform, GRUR 6/2004, s , s Köhler, das neue UWG, s. 2121; Sack, Rolf, Folgeverträge unlauteren Wettbewerbs, GRUR 8/2004, s , s. 625.
3 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 145 tüketici korumasının temel dayanaklarından biri haline geldiği vurgulanmaktadır 6. Sözü geçen bu anlayış, AB Komisyonu ile Avrupa Toplulukları Mahkemesi tarafından benimsenmiş olan, iç pazarların gelişimi ile tüketici koruması arasında karşılıklı bağımlılık ilişkisi bulunduğu yönündeki bakış açısından hareket etmekte olup, Avrupa daki haksız rekabet düzenlemelerinin bu çerçevede yeknesak hale getirilmesini hedefleyen çalışmaların bir yansımasıdır 7. Nitekim, bu yöndeki yeknesaklaştırma faaliyetinin bir sonucu olarak, tarihli Ticaret Alanındaki Haksız Uygulamalara Đlişkin Yönerge Taslağı hazırlanmış olup, bu Taslak ta, tüketiciler ile teşebbüsler arasındaki ilişkiler hakkında geçerli olacak kurallara yer verilmiştir. Avrupa Birliği hukukunda, son dönemlerde haksız rekabet hukuku içerisinde bağımsız ve özel bir alan olarak Tüketici Haksız Rekabet Hukuku nun varlığından söz edilmekte ise de; Alman öğretisinde, rakip teşebbüsler arasındaki menfaat uyuşmazlıklarının çözümünde genellikle tüketici menfaatlerinin yol gösterici olması ve ayrıca tüketici menfaatlerinin ihlal edilmesi durumunda dürüst rekabet yapan teşebbüslerin de menfaatlerinin ihlal edilmiş olacağı vurgulanmak suretiyle, tüketicinin korunması ile haksız rekabet arasındaki sıkı bağlantıdan hareketle, haksız rekabet hukuku içerisinde böyle bir ayrım yapılmasına gerek olmadığı belirtilmektedir 8. Bu çerçevede, Alman hukukunda hakim olan anlayışın, haksız rekabete ilişkin yasal düzenlemelerin, tüketicinin korunması ile doğrudan bağlantısının bulunduğu yönünde olduğu görülmektedir. Diğer taraftan, AHRK çerçevesinde tüketicilere bireysel dava hakları tanınmamış olduğu için, öğretide, AHRK ya tüketiciyi korumaya yönelik bir kanun ile aynı amaçların atfedilmeyeceği de ifade edilmektedir 9. Öğretide, bazı yazarlar tarafından, AHRK nın haksız rekabetten zarar gören tüketicilere tazminat talep ve sözleşmeden dönme hakları bahşetmemiş olmasının bir eksiklik olduğu vurgulanmakta ve kanunun tüketiciyi korumaya yönelik boyutunun yaptırımlara ilişkin düzenlemeler ile somut bir çerçeveye kavuşturulmamış olması eleştirilmektedir Wimmer-Leonhardt, Susanne, UWG-Reform und Gewinnabschöpfungsanspruch oder die Wiederkehr der Drachen, GRUR 2004, Heft 1, s , s. 12. Wimmer-Leonhardt, s. 12. Ohly, Ansgar, Das neue UWG, - Mehr Freiheit für den Wettbewerb, GRUR 11/2004, , s. 890 ve orada dpn. 24 de anılan yazarlar. Lettl, s Sack, Folgeverträge, s. 625.
4 146 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY Ayrıca, kanunun kamuya yönelik koruma alanı, kamunun bozulmamış bir rekabete ilişkin menfaati ile sınırlandırılmıştır. Bunun sonucu olarak; işçilerin korunması, çevrenin korunması, hayvanların korunması ya da ayrımcılığın önlenmesi gibi kamuyu ilgilendiren diğer konuların, haksız rekabet hukukunun görev alanına dahil olmadığı ve haksız rekabet hukukunun bu türden rekabet dışı amaçların gerçekleştirilmesinde bir vasıta olarak kullanılamayacağı da açıklığa kavuşturulmuş bulunmaktadır 11. Kamusal menfaatler; rakip teşebbüsler, tüketiciler ve diğer pazar katılımcılarının menfaatleri yanında ancak tamamlayıcı olarak korunmaktadır 12. Kamusal menfaatlerin korunmasına yönelik haksız rekabet durumlarına örnek olarak, insan aşağılayıcı rekabet eylemlerini (menschenverachtende Wettbewerbshandlungen) hukuka aykırı sayan AHRK m. 4, b.1. ( 4 Nr.1 UWG) hükmü gösterilmektedir 13. B. REKABET EDĐCĐ FĐĐL (WETTBEWERBSHANDLUNG) KAVRAMI Yeni AHRK m. 2 hükmünde yer alan tanımlar arasında, anılan maddenin birinci fıkrasının birinci bendinde ( 2 I Nr.1 UWG), rekabet edici fiil (Wettbewerbshandlung) kavramının tanımı verilmiştir. Bu tanıma göre, bir kimsenin, kendisine ait ya da başka bir teşebbüs yararına mal dağıtım veya Köhler, das neue UWG, s. 2121; Henning-Bodewig, Frauke, das neue Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb, GRUR 9/2004, s , s Heermann, Peter W., Die Erheblichkeitsschwelle i.s. des 3 UWG-E, GRUR 2004/2, s , s. 98. Bu hükümden hareketle, ahlaka aykırı rekabet eylemlerinin haksız rekabet olarak mütalaa edilebileceği belirtilmekle birlikte, diğer kanunların kamu düzenini koruma düşüncesiyle müdahalesinin olmadığı durumlarda, haksız rekabete ilişkin hükümlerin yardımcı olarak devreye girmesinin söz konusu olamayacağı ifade edilmiştir. Bu çerçevede, haksız rekabet hükümleri çerçevesinde insan aşağılayıcı bir eylemin söz konusu olup olmadığının belirlenmesinde, ceza hukuku ve basın hukuku kurallarının azami sınırları çizmesi gerektiği ve bu kapsamda çizilen sınırlar dahilinde hangi pazarlama yöntemlerinin kabule şayan olduğunun belirlenmesinde ilgili piyasanın tayin edici olması gerektiği ifade edilmektedir. Bu yönde bkz. Ohly, s Görüldüğü gibi, Alman haksız rekabet hukukundaki güncel eğilim, kamu düzeni düşüncesi ile rekabet edici eylemlere müdahale edilmesinin mümkün olup olmadığının ilgili piyasada geçerli olan teamüllere göre belirlenmesinin gerektiği ve ancak başka hukuk alanlarında geçerli olan kamu düzenine ilişkin ve emredici nitelikteki hükümlerin ihlali söz konusu olduğu takdirde ilgili piyasada egemen olan ilkelerden bağımsız bir müdahalenin söz konusu olabileceği yönündedir.
5 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 147 tedariki amacına yönelik her türlü fiili, AHRK kapsamına girebilecek nitelikteki rekabet edici fiiller olarak mütalaa edilmiştir. Böylelikle, eski Kanunda aranan, fiilin rekabet etmek amacıyla gerçekleştirilmiş olması şartı 14 kaldırılmıştır. Dolayısıyla, bir fiilin yeni AHRK kapsamında haksız rekabet olarak nitelendirilmesi için, eski AHRK düzenlemesinden farklı olarak, diğer bir teşebbüsün zararına olacak şekilde rekabet etme amacına yönelik ve bu sonucu doğurmaya elverişli olmasına gerek bulunmamaktadır. Buna bağlı olarak, yeni AHRK hükümlerinin uygulanması için, mutlaka bir rekabet ilişkisinin mevcut olmasına da artık gerek kalmamıştır. Monopol niteliğindeki bir pazardaki tekelci teşebbüsün fiilleri de; örneğin, söz konusu teşebbüsün tüketicilere zarar veren yanıltıcı reklamları da, yeni AHRK kapsamında haksız rekabet oluşturmaya müsaittir. Diğer taraftan, rakip teşebbüslerin Kanunun kendilerine bahşettiği talep haklarını ileri sürebilmeleri için, bir rekabet ilişkisinin varlığı halen şart olarak görülmektedir Eski AHRK döneminde verilen mahkeme kararları ve öğretide, haksız rekabetten söz edebilmek için, sadece ticari alanda gerçekleştirilmiş bir eylemin varlığı yeterli görülmemekte, buna ek olarak söz konusu eylemin rekabet amacıyla yapılmış olması da aranmaktaydı. Bu çerçevede, bir rekabet etme niyetinin bulunması gerektiği ve bunun için de rakipler arası bir rekabet ilişkisinin var olmasının zorunlu olduğu kabul edilmekteydi. Bu konuda, aynı ticaret dalında ve aynı ekonomik aşamada faaliyet gösteren rakip teşebbüsler arasında her halde bir rekabet ilişkinin var olacağı; diğer taraftan, alıcıları farklı ticaret dallarına mensup olsalar da birbirlerinin sürümüne engel olabilecek karşılıklı bir ilişki içinde bulunan mal ya da hizmetlerden meydana gelen bir dolaylı rekabet ilişkisinin (mittelbares Wettbewerbsverhältnis) mevcut olduğu durumların da söz konusu olabileceği belirtilmiştir. Bu çerçevede, farklı ekonomik aşamalarda faaliyet gösteren ya da tamamen farklı ticaret dallarında faaliyet göstermekle birlikte aynı müşteri grubuna hitap eden teşebbüsler arasında da bir rekabet ilişkisinin var olabileceği ifade edilmiştir. Konuyla ilgili mahkeme kararlarında; haberlerin yayınlanması konusunda radyo ve televizyonlar ile gazeteler arasında, ilanlar konusunda günlük gazeteler ile ilan dergileri arasında, icracı sanatçılar ile bunların eserlerini kaydetmek isteyen seslendirme donanımı üreticileri arasında, eski giysilerin toplanması konusunda yerel bir işletme ile kamuya yararlı bir dernek arasında, bir nakliye işletmesi ile ürünlerinin taşımasını bizzat yapan bir üretici arasında, kiliseye bağlı bir sigorta hizmeti ile bağımsız sigorta temsilcileri arasında, eğlenceye yönelik edimlerin sunulması ve bu edimlere olan talep konusunda radyo ve televizyonlar ile akşam eğlencesi organizatörleri arasında bir rekabet ilişkisinin varlığı kabul edilmiştir. Bu konudaki öğreti görüşleri ve mahkeme kararları hakkında bkz. Emmerich, Volker, Das Recht des unlauteren Wettbewerbs, München 1987, 2.Auflage, s Köhler, das neue UWG, s. 2122; Henning-Bodewig, das neue UWG, s. 715.
6 148 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY AHRK m. 2, mal dağıtımı veya tedariki amacına yönelik bir fiilin varlığını şart koştuğu için, kişisel veya bir işletmeyle bağlantılı ya da haber veya yazı niteliğinde olsun, her türlü kişisel görüş beyanları ve ayrıca tüketici birlikleri tarafından hazırlanan çalışmalar kanunun uygulama alanı dışında kalmaktadır 16. C. RAKĐP TEŞEBBÜS (MĐTBEWERBER) KAVRAMI Yeni AHRK nin 2. maddesinin 1. fıkrasının 3. bendi ( 2 I Nr. 3 UWG) uyarınca, rakip teşebbüs; mal veya hizmet edimlerinin sunucusu veya kullanıcısı olarak bir veya daha fazla müteşebbis ile somut bir rekabet ilişkisi içinde bulunan her müteşebbis olarak tanımlanmıştır. Söz konusu tanım, yeni AHRK anlamında rakip teşebbüs sayılmak bakımından, aynı sektörde ya da aynı ekonomik aşamada faaliyet gösterme şartı aramamaktadır. Ayrıca, teşebbüsler arasındaki mal ya da hizmet arzına ilişkin rekabet yanında, mal ya da hizmetlerin talebini konu alan rekabet de tanımın kapsamındadır 17. D. PAZAR KATILIMCISI (MARKTTEĐLNEHMER) KAVRAMI Yeni AHRK nin 2. maddesinin 1. fıkrasının 2. bendi ( 2 I Nr. 2 UWG) tarafından tanımlanan pazar katılımcısı kavramı; rakip teşebbüsler ile tüketiciler yanında, mal veya hizmet edimlerinin sunucusu veya kullanıcısı olarak faaliyette bulunan diğer tüm kişileri ifade etmektedir. E. TÜKETĐCĐ ve MÜTEŞEBBĐS KAVRAMLARI Yeni AHRK, tüketici ve müteşebbis kavramlarına ilişkin olarak, bu kavramların Alman Medeni Kanunu nun 13 ve 14. maddelerinde ( 13,14 BGB) yer alan tanımlarına göndermede bulunmaktadır. Alman Medeni Kanunu nun 13.maddesi uyarınca, ticari veya bağımsız mesleki faaliyetlerinden sayılamayacak bir amaçla bir hukuki işlemi yapan her gerçek kişi, tüketici olarak tanımlanmıştır 18. Alman Medeni Kanunu nun 14. maddesine Henning-Bodewig, das neue UWG, s Köhler, das neue UWG, s Görüldüğü üzere, Alman hukukunda, 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun un sisteminden farklı olarak, sadece gerçek kişiler tüketici sıfatına sahip olabilmektedir. Bu çerçevede, Alman hukuku açısından; kamu yararına çalışan dernekler, vakıflar ya da kamu hukuku tüzel kişileri gibi ticari amaçla hareket etmeyen tüzel kişilerin dahi tüketici sayılması mümkün değildir. Sayılan türden tüzel kişiler, AHRK anlamında diğer pazar katılımcıları olarak değerlendirilmektedir. Bkz. Lettl, s. 451.
7 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 149 göre ise; bir hukuki işlemin yapılmasında ticari veya bağımsız mesleki faaliyetinin icrasıyla hareket eden bir gerçek veya tüzel kişi ya da hak ehliyetine sahip kişi ortaklığının, müteşebbis niteliğinde olacağı ifade edilmiştir. III. HAKSIZ REKABETE ĐLĐŞKĐN GENEL HÜKÜM ve HAKSIZ REKABET SAYILAN HALLER A. HAKSIZ REKABETE ĐLĐŞKĐN GENEL HÜKÜM (AHRK m.3-3 UWG) Eski AHRK da haksız rekabete ilişkin genel bir hükme (eski AHRK m. 1) yer verildikten sonra, haksız rekabet sayılan diğer özel durumlara yer verildiği halde (eski AHRK m. 3, 6-8); yeni AHRK da, haksız rekabete ilişkin bir genel hüküm (AHRK m. 3) ile onun somutlaştırılmasını amaçlayan örnekleyici nitelikteki haksız rekabet hallerini içeren hükümler (AHRK m. 4-7) bulunmaktadır 19. Öğretide, rekabetin dinamik niteliğinden dolayı, haksız rekabete ilişkin bir genel hükmün var olması gerektiği ve AHRK da böyle bir genel hükmün sadece lafzı güncellenmek suretiyle muhafaza edilmiş olmasının isabetli bir yaklaşım olduğu ifade edilmektedir 20. AHRK m. 4-7 hükümlerinde geniş kapsamlı bir biçimde kaleme alınmış olan örnekleyici nitelikteki haksız rekabet hallerinden herhangi birisine dahil olmayan bir fiilin, haksız rekabete ilişkin genel hüküm niteliğindeki AHRK m. 3 kapsamında ayrıca değerlendirilmesi mümkündür. Bu değerlendirme yapılırken, örnekleyici nitelikteki haksız rekabet halinin bilinçli olarak kapsam dışı bıraktığı durumların araştırılması ve bunların genel hüküm kapsamında haksız rekabet olarak değerlendirilmemesi gerektiği belirtilmektedir. Diğer bir ifadeyle, haksız rekabete ilişkin genel hüküm, ikincil (subsidiär) nitelikte görülmekte ve bir durumun haksız rekabet sayılması bakımından yapacağı müdahalenin ihtiyatlı ve gerekçeli olması gerektiği vurgulanmaktadır 21. AHRK m.3 de yer alan genel hüküm uyarınca; rakip teşebbüsler, tüketiciler veya diğer pazar katılımcıları zararına rekabeti önemsiz sayılamayacak ölçüde zedelemeye uygun nitelikteki her türlü haksız rekabet edici fiil caiz Köhler, das neue UWG, s Ohly, s Henning-Bodewig, das neue UWG, s. 716.
8 150 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY değildir. Burada verilen tanımda, eski AHRK de yer alan ahlaka aykırılık (Sittenwidrigkeit) 22 kavramı yerine, haksızlık (Unlauterkeit) kavramı merkez alınmıştır. Söz konusu kavram farklılığının, esasa ilişkin bir değişiklik meydana getirmediği ve sadece Avrupa hukukundaki terminoloji ile (Đng. unfair) uyum sağlanmasının amaçlandığı ifade edilmektedir 23. Kanunda, haksızlık kavramı tanımlanmamıştır. Hükümet tasarısının gerekçesinde, sınai mülkiyetin korunması için bir birlik oluşturulmasına dair Paris Sözleşmesi nin 10.maddesinde yer alan tanımlamaya gönderme yapılmıştır. Bu çerçevede, ticaret, sanayi, el sanatları veya serbest meslek faaliyetlerinde geçerli olan iyi davranış kurallarına (anständige Gepflogenheiten) aykırı düşen fiillerin haksız sayılacağı ifade edilmektedir. Öğretide, gelecekteki uygulamada, haksızlık kavramına verilecek anlamın, etik/hukuki esaslardan ziyade, pazar katılımcılarının fiil ve karar alma özgürlüğünü esas alacak şekilde rekabetin işlevselliği kriteri çerçevesinde tayin edileceği belirtilmektedir Eski AHRK nin de yürürlüğe girmesinden önceki dönemde verilen Alman Đmparatorluk Mahkemesi kararlarında, haksız rekabet, haksız fiillere ilişkin hükümler arasında ahlaka aykırı bir fiille kasten zarar verme (sittenwidrige vorsätzliche Schädigung) durumunu düzenleyen Alm. MK m. 826 ( 826 BGB, karş. BK m. 41/II) kapsamında ele alınmış ve bu çerçevede bir eylemin haksız rekabet olup olmadığının belirlenmesinde toplumda hakim olan genel ahlak anlayışının esas alınması gerektiği ifade edilmiştir. Eski AHRK nin 1909 yılında yürürlüğe girmesinden sonraki Đmparatorluk Mahkemesi kararlarında da, iyi davranış formülü (Anstandsformel) olarak anılan bu kriter varlığını korumuş ve sadece işlemin hareket noktası, içeriği ve amacına göre genel karakterinin dikkate alınması ve değerlendirmede ortalama bir ölçüden hareket edilmesi hususları eklenmiştir. Bu dönemde, söz konusu iyi davranış formülü (Anstandsformel) Đmparatorluk Mahkemesi nin haksız rekabet alanında verdiği tüm kararların çıkış noktası olmuştuır. Nitekim, Alman Federal Mahkemesi (BGH) de, Đmparatorluk Mahkemesi tarafından benimsenen bu kriteri uzunca bir süre esas almış ise de, eski AHRK nin son dönemlerinde verdiği kararlarda söz konusu kriterden uzaklaşmaya başlamıştır. Alman Federal Mahkemesi nin AHRK nin son dönemlerindeki bu içtihadında, toplumun genel ahlak anlayışı yerine, ortalama düzeyde teşebbüs sahiplerinin ahlak anlayışı konulmuştur. Ayrıca, bu kararlarda, ahlak anlayışı ile birlikte, toplumun menfaatlerinin de dikkate alınması gerektiği vurgulanmıştır. Buna göre, dürüst, makul ve ortalama düzeyde bir teşebbüs sahibinin ahlak anlayışına uygun düşmeyen ya da toplum tarafından hoş görülemeyecek ya da katlanılamayacak nitelikte olan davranışların haksız olduğu kabul edilmiştir. Bu konuda bkz. Emmerich, s Köhler, das neue UWG, s Henning-Bodewig, das neue UWG, s. 716.
9 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 151 AHRK m. 4-7 hükümlerinde ise, haksız rekabet sayılan durumlara ilişkin olarak geniş bir örnek kataloguna yer verilmiş ve böylelikle mahkemelerin AHRK m. 3 de yer alan genel hükmü somut hale getirmeleri kolaylaştırılmıştır. Sözü geçen hükümlerin yetersiz kaldığı durumlarda, mahkemelerin; Topluluk hukukunun değerleri, anayasa hukuku ve AHRK m. 1 hükmünün koruma amacından hareket etmek durumunda oldukları ifade edilmektedir 25. Yeni AHRK m. 3 hükmü, eski AHRK den farklı olarak, haksız rekabet teşkil eden fiilleri doğrudan hukuka aykırı saymamakta ve ancak bunların rakip teşebbüsler, tüketiciler veya diğer pazar katılımcıları zararına rekabeti önemsiz sayılamayacak ölçüde zedelemeye uygun nitelikte olmaları durumunda devreye girmektedir. Eski AHRK nin 13.maddesinde sadece haksız rekabetten soyut biçimde etkilenen ticari işletme sahipleri ile iktisadi birliklerin talep haklarını kullanabilmeleri bakımından aranan bu şart, yeni AHRK de tüm haksız rekabet hallerini kapsayacak şekilde genelleştirilmiştir 26. Haksız rekabete ilişkin genel hükümde bu şarta yer verilmesiyle, haksız rekabetten söz edebilmek için, fiilin belirli bir önemlilik eşiği (Erheblichkeitsschwelle) seviyesine ulaşması yönündeki gereklilik vurgulanmıştır. Söz konusu şartın yorumlanmasında, eski AHRK nin 13.maddesine ilişkin mahkeme kararlarına paralel olarak, rekabetin esaslı biçimde zedelenmesi (wesentliche Wettbewerbsbeeinträchtigung) kriterinden hareket edilmesi gerektiği ifade edilmektedir 27. Bu çerçevede yapılacak değerlendirmede; ihlalin nitelik ve ağırlığı 28, ihlal sonucunda rekabetin maruz kalması beklenen Köhler, das neue UWG, s Eski AHRK nin 13. maddesinin 2. fıkrasının 1. ve 2. bentlerinde, sadece haksız rekabetten soyut olarak etkilenen ticari işletme sahipleri ve iktisadi birliklerin talep haklarına ilişkin olarak öngörülen bu şart;... bu pazardaki rekabeti esaslı biçimde etkilemeye uygun olan fiil şeklinde ifade edilmektedir. Bu konuda bkz. Köhler, das neue UWG, s. 2122; Henning-Bodewig, das neue UWG, s Öğretide, yeni AHRK ile getirilen rekabetin önemsiz sayılamayacak derecede zedelenmesi kriterinin yorumlanmasında, eski AHRK nın anılan 13. maddesinin 1.fıkrasında yer alan düzenleme hakkında geliştirilmiş olan ilkelerin esas alınabileceği ifade edilmektedir. Bkz. Heermann, s. 95. Köhler, das neue UWG, s Bu kapsamda; kusurun derecesi ya da pazar gücü gibi ihlali yapana ilişkin durumlar yanında; küçüklerin korunmasına ilişkin özel menfaatler gibi zarar görenle bağlantısı bulunan hal ve şartların da dikkate alınması mümkündür. Ayrıca, ihlalin yoğunluk ve sıklığı ile korunan hukuki menfaatin de göz önünde tutulması gerekmektedir. Alman
10 152 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY etkiler 29 ve rekabet hukukunun korumayı amaçladığı menfaatler dikkate alınarak bir yargıya varılmalıdır 30. Bu şekilde, haksız rekabet iddialarına maruz kalan davalı rakip teşebbüsler lehine, fiillerinin rekabeti önemsiz sayılacak derecede zedelediği yönünde bir savunma yapma olanağı yaratılmıştır. Buna karşılık, haksız rekabet iddiasında bulunan davacılar, dava konusu fiiller sonucunda rekabetin önemsiz sayılamayacak derecede zedelenmiş olduğunu ispatlamakla yükümlü olacaklardır 31. Rekabetin önemsiz sayılamayacak derecede zedelenmesi kriterinin getirilmesi ile; haksız rekabet konusu fiilin, rekabet olgusu ve korunan kişi çevresinin menfaatleri bakımından belirli bir ağırlıkta olması konusundaki gereklilik ortaya konulmuştur. Buna karşılık, yeni AHRK ya ilişkin gerekçede, söz konusu şartın, haksız rekabet sayılan fiillerin büyük bir bölümünün meşrulaştırmasına yönelik olmadığı ve sadece önemsiz sayılabilecek küçük çaplı fillerin (Bagatelfälle) kapsam dışı bırakılmasını amaçladığı belirtilmektedir. Bu anlayışa bağlı olarak, kanun gerekçesinde, önemlilik eşiğinin çok yukarıya çekilmemesi gerektiği de ifade edilmektedir 32. Ayrıca, haksız rekabet hükümleri anlamında yanıltıcılık söz konusu olup olmadığının belirlenmesinde güncel tüketici modelinin esas alınması ile birlikte, bu kriterin halihazırda hayata geçirilmiş olduğu da belirtilmektedir 33. Önemlilik kriterinin yorumlanmasından hareketle, haksız rekabet fiilinin; rakip teşebbüsler, tüketiciler ve diğer pazar katılımcılarının menfaatlerini Federal Mahkemesinin eski AHRK nın 13. maddesine ilişkin kararlarında, haksız rekabet fiili ile amaçlanan rekabet sıçramasının büyüklüğü ile genel sağlığın korunması kriterlerine özel bir önem verildiği gözlemlenmektedir. Bkz. Heermann, s. 96. Bu kapsamda, eski AHRK m. 13 dönemine dair mahkeme kararları ile öğreti görüşleri çerçevesinde; reklamın muhatabı açısından teşvik edicilik vasfının bulunup bulunmadığı ve iltibas tehlikesinin derecesi gibi durumların dikkate alınması gerekmektedir. Bu kriterler ve yeni AHRK kapsamında nasıl yorumlanmaları gerektiği konusunda ayrıntı için bkz. Heermann, s. 97. Sayılan kriterler, birbirleriyle alternatif bir ilişki içinde bulunmaktadırlar. Herhangi bir kriterde nitelik veya nicelik bakımından söz konusu olan eksikliğin, başka bir kriter tarafından doldurulması mümkündür. Örneğin, hafif bir rekabet ihlalinin varlığına rağmen, bunun rekabet üzerinde bulunması beklenen etkilerin ağır basması durumunda, rekabete önemsiz sayılmayacak deredece zarar verilmesinin söz konusu olduğu ileri sürülebilecektir. Bu konuda bkz. Heermann, s. 96. Heermann, s. 94. Heermann, s. 95. Ohly, s. 895.
11 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 153 zedeleyip zedelemediğinin dikkate alınması gerektiği ve anılanların menfaatleri ile çakışmayan genel nitelikli menfaatlerin göz önüne alınmaması gerektiği de belirtilmektedir 34. B. KANUNDA ÖRNEKLEYĐCĐ OLARAK SAYILAN HAKSIZ REKABET HALLERĐ (AHRK m UWG) 1. Genel Olarak AHRK nın 4.maddesinde yer alan haksız rekabet hallerine ilişkin örnek katalogunda sayılan fiiler aşağıdaki başlıklar altında toplanabilir : Karar Verme Özgürlüğünün Zedelenmesi (Beeinträchtigung der Entscheidungsfreiheit - 4 Nr.1 UWG) Tecrübesizlikten istifade edilmesi (Ausnutzung der Unerfahrenheit - 4 Nr.2 UWG) Reklam niteliğinin gizlenmesi (Verschleierung des Werbecharakters - 4 Nr.3 UWG) Promosyonlarda eksik bilgi verilmesi, ödüllü yarışma ilanları (fehlende Informationen bei Verkaufsfördermaßnahmen, Preisausschreiben - 4 Nr.4,5 UWG) (Kopplung von Preisausschreiben und Gewinnspielen an den Kauf - 4 Nr.6 UWG) Rakip Teşebbüslerin Đtibarının Düşürülmesi (Herabsetzung von Mitbewerbern - 4 Nr.7 UWG) Karalama (Anschwärzung - 4 Nr.8 UWG) Taklit mal veya hizmetlerin piyasaya sunulması ( 4 Nr.9 UWG) Rakip Teşebbüslerin Amaçlı Olarak Engellenmesi (gezielte Behinderung von Mitbewerbern - 4 Nr.10 UWG) Hukuk Đhlali (Rechtsbruch - 4 Nr.11 UWG) 34 Köhler, das neue UWG, s Diğer taraftan, AHRK m. 1 hükmünde ifade edilen amaç çerçevesinde, genel nitelikli menfaatlerin, rakip teşebbüsler ve tüketiciler ile diğer pazar katılımcılarının menfaatlerini tamamlayıcı nitelikte korunması mümkün olduğu için, genel nitelikli menfaatlerin bu genel sınırlar dahilinde dikkate alınması olanaklıdır. Bkz. Heermann, s. 98.
12 154 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY Yukarıda sayılanlar yanında, AHRK m. 5 hükmünde yanıltıcı reklam (irreführende Werbung), AHRK m. 6 da karşılaştırmalı reklam (vergleichende Werbung) ve AHRK m. 7 de ise katlanılmaz taciz (unzumutbare Belästigung) başlığı altında taciz edici reklam fiillerine yer verilmiştir. Haksız rekabet hallerine ilişkin örnekleyici hükümlerin en büyük yararının, bunlar sayesinde haksız rekabete ilişkin hukuk uygulamasının şeffaflaştırılmış olması ve söz konusu hükümlerin haksız rekabet nitelendirmesini haklı kılan sebeplerin açık bir şekilde ortaya konulmasını zorunlu hale getirmeleri hususlarında yattığı belirtilmektedir 35. Bu çerçevede, haksız rekabete ilşkin genel hükmün, örnekleyici haksız rekabet hükümlerinden bağımsız olarak uygulanması, özellikle yeni davranış biçimlerinin ortaya çıktığı hallerde mümkün olsa da, genel hükme başvurulan böyle durumlarda daha kuvvetli bir gerekçelendirmenin aranacağından bahsedilmektedir Karar Verme Özgürlüğünün Zedelenmesi ve Ticari Tecrübesizlikten Yararlanılması AHRK m.4/b.1 ( 4 Nr.1 UWG) hükmü uyarınca; baskı kullanarak, insan aşağılayıcı şekilde ya da nesnel olmayan uygunsuz diğer herhangi bir şekilde tüketiciler ile diğer pazar katılımcılarının karar verme özgürlüğünü zedeleyen her türlü rekabet edici fiil haksız rekabet sayılmıştır. Tüketicilerin ekonomik açıdan kendilerine düşen hakemlik görevini etkili bir biçimde yerine getirebilmeleri ve bu şekilde sunulan tekliflerden hangilerinin kabul edilebilir olduğunu belirleyebilmeleri, rekabetin vazgeçilmez şartlarından bir tanesidir. Bunun gerçekleşmesi ise, tüketicinin karar verme özgürlüğünün korunmasına bağlıdır 37. Aslında, her türlü reklam ya da pazarlama faaliyeti tüketicilerin karar verme özgürlüğü üzerinde az ya da çok etkilidir. Bu çerçevede, tüketicilerin karar verme özgürlüğüne yönelik hukuki koruma, tüketicilerin karar verme özgürlüğüne teşebbüsler tarafından yapılan müdahalenin meşruluk sınırlarını aştığı durumlarda gündeme gelecektir 38. Dolayısıyla, ancak tüketicilerin akılcı bir karar verme olanağını tamamen ortadan kaldıran Ohly, s Ohly, s Lettl, s Lettl, s. 452.
13 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 155 ya da ciddi biçimde etkileyen durumların haksız rekabet oluşturacağı ifade edilmektedir. Söz konusu etkilemenin, kanunda sayılan türden yollarla, yani baskı kullanarak, insan aşağılayıcı şekilde ya da nesnel olmayan uygunsuz diğer herhangi bir şekilde gerçekleşmesinin gerektiği de vurgulanmaktadır 39. Öğretide, bu hükümde yer alan nesnel olmayan uygunsuz etki (unangemessener unsachlicher Einfluss kriterine ilişkin değerlendirme bakımından, eski AHRK dönemindeki mahkeme içtihatlarına paralel olarak; rekabet edici fiilin, pazarın talep tarafının kararlarındaki rasyonelliği ortadan kaldırmaya elverişli olup olmadığına bakılması gerektiği belirtilmektedir 40. Bu değerlendirmede; Avrupa Toplulukları Mahkemesi nin konuyla ilgili kararlarına uygun olarak; ortalama derecede bilgili, dikkatli ve anlayış sahibi olan ortalama tüketici modelinin esas alınmasının gerekli olduğu da vurgulanmaktadır 41. Diğer taraftan, burada açıklanan hükmün varlığına rağmen; ek ürün alma zorunluluğu içeren teklifler, indirim kampanyaları ve reklam amaçlı hediyeler gibi pazarlama tekniklerinin kural olarak caiz oldukları kabul edilmektedir. Ancak, bu gibi tekniklerin yanıltıcı oldukları veya şeffaflık taşımadıkları durumlarda haksız rekabetten söz etmek mümkün olabilecektir 42. AHRK m. 4/b.2 ( 4 Nr.2 UWG) hükmü ile, ticari konudaki tecrübesizlikten yararlanılmak suretiyle karar verme özgürlüğünün zedelendiği durumlar, ayrı bir haksız rekabet durumu olarak ele alınmıştır. Söz konusu düzenleme, özellikle çocukların ve gençlerin tecrübesizlik veya saflığından yararlanılmak suretiyle karar verme özgürlüğü üzerinde etkide bulunulan durumları kapsamaktadır Gizli Reklamlar AHRK m. 4/b.3 ( 4 Nr.3 UWG) hükmü, rekabet edici fiillerin reklam niteliğinin gizlenmesini haksız rekabet örneklerinden birisi olarak ele almaktadır. Böylelikle, eski AHRK dönemindeki öğreti ve mahkeme kararları çerçevesinde benimsenmiş olan bir haksız rekabet durumu kanunda açıkça zikredilmiş olmaktadır. Eski AHRK döneminde geçerli olan anlayışa göre, rekla Henning-Bodewig, das neue UWG, s Köhler, das neue UWG, s Lettl, s. 454 ve orada dn. 37 ve 38 de anılan kararlar. Köhler, das neue UWG, s Henning-Bodewig, das neue UWG, s. 716.
14 156 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY mın hitap ettiği kitle tarafından farkedilemeyecek şekilde gizlenerek reklam yapılan durumlar haksız rekabet sayılmaktadır. Örnek olarak; sadece bir film ön gösterimi yapılacağını belirterek belirli bir ürünü tanıtan reklam filmi gösterisine yapılan davet ya da bilimsel amaçla yapılan bir görüş anketi görünümü altında reklam yapılması amacına yönelik olarak adres malzemesi toplanması gibi fiiller haksız rekabet olarak nitelendirilmektedir 44. Yeni AHRK da açıkça düzenlenen bu haksız rekabet durumu bakımından, eski Kanun döneminde geçerli olan anlayışın değişmeyeceği ve ortada rekabet etmeye yönelik bir fiilin var olup olmadığı sorusuna cevap verilmek suretiyle değerlendirme yapılması gerekeceği ifade edilmektedir. Bu konuda, özellikle tanıtım vasıtasının niteliği ve buna bağlı olarak tüketicinin somut beklentilerinin ne olabileceği dikkate alınarak bir yargıya varılabileceği belirtilmektedir Promosyonlar ile Şans Oyunlarında Bilgi Verme Yükümlülükleri AHRK m. 4/b.4 hükmü uyarınca; fiyat indirimleri, ilave ürünler ya da hediyeler gibi satışa yönelik her türlü promosyonda (Verkaufsförderungsmassnahmen), promosyona hak kazanma şartlarının açık ve anlaşılabilir bir şekilde belirtilmemesi haksız rekabet sayılmıştır. AHRK m.4/b.5 hükmü çer Eski AHRK dönemindeki bu örneklere ilişkin olarak bkz. Baumbach/Hefermehl, 1 UWG, Anm. 26. Henning-Bodewig, das neue UWG, s Eski AHRK döneminde, özellikle bilimsel içerikli veya gazetelerde yayınlanan yazılar vasıtasıyla gizli reklam yapılması durumları haksız rekabet olarak nitelendirilmiştir. Bu çerçevede, uzman raporları veya gazete makaleleri vasıtasıyla gizli reklam yapılması gibi durumlar haksız rekabet hükümleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Yapılan reklamın yanıltıcı sayılabildiği durumlar, eski AHRK m. 3 de düzenlenen yanıltıcı reklam kavramı kapsamında haksız rekabet sayılmıştır. Bunun yanında, tarafsız olduğu izlenimi verilen bir üçüncü kişi tarafından yapılmış bir değerlendirme görünümünün yaratıldığı hallerin, eski AHRK m. 3 anlamında yanıltıcı olma vasfı olup olmadığına bakılmaksızın, eski AHRK m. 1 de yer alan genel hüküm kapsamında haksız rekabet olarak nitelendirilebileceği kabul edilmiştir. Bu kapsamda; objektif içerikli dala özgü veya bilimsel bir tavsiye görünümü altında, aslında reklam amacına yönelik hareket edilmesi hukuka aykırıdır. Reklamı yapana gerçekte bağımlı olan bir uzmanın açıklamalarının bağımlılık durumundan söz edilmeksizin kullanılması bu kapsamda değerlendirilmiştir. Bu konuda bkz. Baumbach, Adolf/Hefermehl, Wofgang, Wettbewerbsrecht, 15.neubearbeitete Auflage, Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb - Zugabeverordnung, Rabattgesetz und Nebengesetze, München 1988, 1 UWG, Anm. 27.
15 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 157 çevesinde, şans oyunları (Gewinnspiele) ve ödüllü yarışma ilanlarında (Preisausschreiben) 46, katılma koşullarının açık ve anlaşılır biçimde belirtilmemesi bakımından da aynı durum söz konusudur. Alman yasa koyucusu, verilmesi gereken bilgilerin içerik, zaman ve yeri konusunda bilinçli olarak herhangi bir açıklık getirmemiş ve bu konuda genel bir kural koymakla yetinmiştir. Bilgi verme yükümlülüğünün kapsamının; promosyonun konusu, ürünlerin niteliği, hedef kitle ve bilgi verme masraflarının dağılımı gibi çeşitli faktörlere göre belirlenebileceği ifade edilmektedir. Ayrıca; tüketici açısından önemli olabilecek ve tüketicinin karar verme güvenliğine bir katkıda bulunmaksızın reklam yapanı yüküm altına sokan bilgilerin açıklanması gerektiği de vurgulanmaktadır 47. AHRK m. 4/b.6 ( 4 Nr.6 UWG) hükmü ile, şans oyunlarına ya da ödüllü yarışmalara katılımın bir malın satın alınmasına bağlanması durumu da haksız rekabet olarak nitelendirilmiştir. Diğer taraftan, satın alınması gereken mal veya hizmetin ilgili şans oyunu ya da ödüllü yarışma ile doğal bir bağlantısının mevcut olduğu durumlar, bu kuraldan istisna edilmiştir. Söz konusu istisna ile, yazılı basın araçlarının bir parçasını ya da görsel basındaki programların bir bölümünü oluşturan şans oyunları ya da ödüllü yarışmalar hedeflenmiştir 48. Örnek olarak, bir gazete içerisinde yer alan ödüllü bulmacalar gösterilebilir Đtibar Düşürme ve Karalama AHRK m. 4/b.7 ( 4 Nr.7 UWG) hükmü, rakip teşebbüslerin itibarının düşürülmesini (Herabsetzung) haksız rekabet saymaktadır. Eski AHRK de rakiplerin engellenmesi durumu kapsamında değerlendirilen bu türden fiiller, yeni AHRK tarafından bağımsız bir örnek olarak düzenlenmiştir. Ticari itibarı zedeleyen davranışlar; küçük düşürücü görüş açıklamaları ya da değer yargıları yanında, gerçek olaylara ilişkin iddialar biçiminde de ortaya Alman hukukunda, ödüllü yarışma ilanları (Preisausschreiben) kavramı, Alm. MK m. 661 ( 661 BGB) hükmünde tanımlanmıştır. Bu çerçevede, ödüllü yarışma ilanları, bir yarışma başvurusunu konu alan ilan yoluyla vaatlerdir. Bu tür vaatler, ancak başvuru için belirli bir süre tayin edilmiş olmak şartıyla geçerlidir. Henning-Bodewig, das neue UWG, s Köhler, das neue UWG, s Henning-Bodewig, das neue UWG, s. 717.
16 158 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY çıkabilir. Öte yandan, gerçekliği ispatlanmayan olaylara ilişkin iddialar, bu durumu özel olarak düzenleyen AHRK m. 4/b.8 deki karalama (Anschwärzung) fiili kapsamında değerlendirilmektedir 50. Burada irdelenen hüküm, rakip teşebbüslerin işaretlerinin ve özellikle de markalarının itibarının düşürülmesi hallerini de kapsamaktadır Rakiplerin Amaçlı Olarak Engellenmesi AHRK m. 4/b.10 ( 4 Nr. 10 UWG) hükmünde, rakiplerin amaçlı olarak engellenmesi (gezielte Mitbewerberbehinderung) fiili ele alınmıştır 52. Bu hükmün kapsamına, özellikle arz gücünün kötüye kullanılması durumu dahildir 53. Rakiplerin engellenmesinin amaçlı olması gerektiği açıkça ifade edilerek, engellemenin sadece rekabetin bir sonucu olarak gerçekleşmesinin haksız rekabet sayılmak bakımından yeterli olmadığı açıklığa kavuşturulmuştur 54. Diğer taraftan, açık bir engelleme kastının bulunması her halde şart değildir. Fiilin, nitelik itibariyle, rakibin rekabet konusundaki gelişimini engellemeye yönelik olması yeterlidir. Tereddütlü durumlarda, rekabet özgür Henning-Bodewig, das neue UWG, s Anılan hükmün varlığı, Alman hukukunda markalarla ile ilgili mevzuatın uygulanma konusunda sahip olduğu önceliğe halel getirmemektedir. Bkz. Köhler, das neue UWG, s Bu haksız rekabet durumu, eski AHRK döneminde 1.maddede yer alan genel hüküm çerçevesinde geliştirilmiş olan engelleme (Behinderung) fiilini özel olarak düzenlemektedir. Bkz. Henning-Bodewig, s Bu çerçevede, bir teşebbüsün kendi çaba ve emeğinin üstünlüğü sayesinde rakiplerini geçmesi ve onlardan müşteri kapması, iktisadi rekabetin anlam ve amacına uygun bir durumdur. Buna karşılık, rakiplerin, emek ve çabalarını pazarda hayata geçirememelerini sağlamaya yönelik olan ve bu şekilde, müşterilerin, farklı teşebbüslerin emek ve çabaları arasında bir karşılaştırma yapmalarını engelleyen faaliyetler haksız rekabet niteliğindedir. Eski AHRK dönemine ilişkin olarak bkz. Baumbach/Hefermehl, 1 UWG, Anm Köhler, das neue UWG, s Diğer taraftan, arz gücünün kötüye kullanılması durumunun, AHRK m. 4/b.1 hükmü kapsamında karar verme özgürlüğünün zedelenmesi olarak mütalaa edilmek suretiyle, sözü geçen düzenleme çerçevesinde haksız rekabet olarak değerlendirilebileceği de ifade edilmektedir. Bkz. Henning-Bodewig, s Herhangi bir amaç olmaksızın rekabetin bir sonucu olarak gerçekleşen engellemelerin, haksız rekabete ilişkin genel düzenleme niteliğindeki AHRK m. 3 ( 3 UWG) hükmünün şartları çerçevesinde değerlendirmeye alınmalarının mümkün olduğu yönünde bkz. Henning-Bodewig, das neue UWG, s
17 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 159 lüğü ilkesi dikkate alınarak, taraf menfaatleri arasında bir denge bulunması gerektiği ifade edilmektedir Hukuk Đhlali AHRK m. 4/b.11 ( 4 Nr. 10 UWG), hukuk ihlali (Rechtsbruch) olarak ifade edilen haksız rekabet hali düzenlenmiştir. Buna göre, pazar katılımcılarının menfaatleri doğrultusunda pazar davranışlarını da 56 düzenleyen bir kanun hükmüne aykırı hareket etmek haksız rekabet sayılmaktadır. AHRK m.4/b.11, pazar davranışlarını düzenleyen kanun hükümlerinin ihlali durumunda uygulanır. Kanun hükümleri kavramına, Alman yasama organlarınca çıkarılmış olan normlar yanında, Topluluk hukuku kuralları da dahildir. Ayrıca, sadece şekli anlamda kanunlar değil, idarenin düzenleyici işlemleri ile örf ve adet hukuku da sözü edilen hükmün kapsamındadır 57. Buna karşılık; yabancı hukuk kuralları, idari mercilerin iç işleyişi ile ilgili kurallar, kanun hükümlerinin uygulanmasına yönelik emir veya yasaklar içeren idari tasarruflar, sözleşme hükümleri ve teknik normlar AHRK m. 4/b.11 anlamında kanun hükmü sayılmazlar 58. AHRK m. 4/b.11 anlamında bir haksız rekabetten söz edebilmek için, ihlal edilen kanun hükmünün pazar davranışlarını düzenlemesi gerekmektedir. Bu çerçevede, bir teşebbüsün dağıtım ya da tedarikini doğrudan veya dolaylı olarak desteklemeye yönelik her türlü faaliyet, pazar davranışı olarak mütalaa edilmektedir. Dolayısıyla, mal veya hizmet sunumu yanında, reklam faaliyetleri de pazar davranışı sayılmaktadır 59. Pazar davranışlarına ilişkin kanuni düzenlemeler ise, Alman Anayasası nın 12. maddesinin 1. paragrafının 2. bendinde ifadesini bulan bir mesleğin icrasına ilişkin düzenlemelerdir 60. Bu kapsama, özellikle tüketiciyi koruyan normlar dahildir Köhler, das neue UWG, s Kanun metninde yer alan... pazar davranışlarını da... ifadesinde yer alan da bağlacı ile, ihlal edilen kanun hükmünün, sadece ve öncelikli olarak pazar davranışlarını düzenleme amacına yönelmiş olmasının şart olmadığı belirtilmek istenmektedir. Bkz. Köhler, Helmut, Rechtsbruchtatbestand im neuen UWG, GRUR 2004, s , s Köhler, Rechtsbruchtatbestand, s Köhler, Rechtsbruchtatbestand, s Köhler, Rechtsbruchtatbestand, s. 383; Köhler, das neue UWG, s Köhler, Rechtbruchtatbestand, s Henning-Bodewig, s. 718.
18 160 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY Hukuk ihlalinin haksız rekabet sayılması bakımından, objektif unsurları itibariyle pazar davranışının niteliği esastır. Sübjektif nitelikli fiili unsurlar dikkate alınmaz. Bu bakımdan, ihlali yapanın; planlı hareket edip etmediği, niyetinin ne olduğu ya da bir kanun hükmünü ihlal etmiş olduğundan haberdar olup olmadığı gibi hususlar önemli değildir. Đhlal edilen kanun hükümlerinin; pazar katılımcıları menfaatine, pazar davranışlarını düzenlemeleri gerekli ve yeterlidir Yanıltıcı Reklam AHRK m. 5 ( 5 UWG) hükmü çerçevesinde, yanıltıcı reklam (irreführende Werbung), haksız rekabet sayılan örnek durumlar arasına dahil edilmiştir 63. Eski AHRK de, yanıltıcı reklam, özel olarak düzenlenen haksız rekabet fiillerinden bir tanesi olarak yer almakta iken, yeni Kanun ile haksız rekabet örneklerinden bir tanesi olarak ele alınmıştır. AHRK m. 5 hükmü, yanıltıcı reklamlara ilişkin AB Komisyon Yönergesi esas alınarak düzenlenmiştir. Böylelikle, Alman Federal Mahkemesi nin konuyla ilgili son içtihatlarına uygun olarak, reklamın yanıltıcı olup olmadığını tayinde; ortalama düzeyde bilgi, dikkat ve algılama sahibi olan tüketici baz alınmış olmaktadır 64. Avrupa Toplulukları Mahkemesi, en son olarak tarihli Pippig kararında konuyla ilgili temel esasları ortaya koymuştur. Bu çerçevede, Avrupa Toplulukları Mahkemesi tarafından, reklam nedeniyle ciddi sayıda tüketicinin satın alma kararlarını hatalı bilgiden kaynaklanan düşüncelere dayandırmış olup olmadıkları ve doğru bilgiye sahip olsalardı bunun satın alma kararlarını değiştirip değiştirmeyeceği hususları tayin edilmek suretiyle değerlendirme yapılması gerektiği ifade edilmiştir 65. AHRK m. 5 hükmünün 2. paragrafının 2. bendinde ( 5 II 2 UWG); bir olgu hakkında sessiz kalınması (Verschweigen einer Tatsache) vasıtasıyla yanıltma hali düzenlenmiştir. Söz konusu düzenleme ile, pazar ilişkilerinde geçerli olan genel anlayış çerçevesinde, alıcıların sözleşme yapılıp yapılma Köhler, Rechtsbruchtatbestand, Henning-Bodewig, s Yanıltıcı reklam, eski AHRK da bağımsız bir haksız rekabet hali olarak mütalaa edildiği halde (eski AHRK m. 2), AHRK da haksız rekabet niteliğindeki örnek fiillerden birisi olarak kanunda yerini almış bulunmaktadır. Bkz. Köhler, das neue UWG, s Köhler, das neue UWG, s Sack, Rolf, Irreführende vegleichende Werbung, GRUR 2004, s , s
19 Yeni Alman Haksız Rekabet Kanunu ve Haksız Rekabet Alanında Getirdiği Yenilikler 161 masına ilişkin kararlarını etkileyebilecek olan hususlarda sessiz kalınması, haksız rekabet olarak değerlendirilmiştir. Böylelikle, teşebbüs sahibinin, haksız rekabete ilişkin kanuni düzenlemeler çerçevesinde, potansiyel pazar ortaklarına karşı sahip olduğu kanunda yazılı olmayan bilgi verme yükümlülüklerine; diğer bir ifadeyle haksız rekabet hukukundaki şeffaflık ilkesi (Transparenzgebot) ne bir hukuki temel kazandırılmıştır 66. AHRK m. 5 hükmünün 4. paragrafında, fiyat indirimi reklamı (Preisherabsetzungswerbung), yanıltıcı reklam sayılan durumlardan birisi olarak ele alınmıştır. Buna göre, reklam ile açıklanan indirimli fiyatın makul olmayacak kadar kısa bir süre için talep edilmiş olması durumunda, reklamın yanıltıcı olduğu karine olarak kabul edilmiştir. Söz konusu düzenleme, gerçekçi olmayan ve gelecekte artması kuvvetle muhtemel olan fiyatlar üzerinden reklam yapılmasına ilişkindir. Verilen fiyatın gerçekçi olmadığını vurgulamak için ay fiyatı reklamı (Mondpreiswerbung) olarak isimlendirilen bu türden reklamlar ile, başlangıçta, gerçekçi olamayacak derecede düşük bir fiyat üzerinden reklam yapılarak alıcıların çekilmesi amaçlanmaktadır 67. Sözü edilen kanun hükmünde, indirimli fiyatın talep edilip edilmediği ya da ne kadar uzunluktaki bir zaman dilimi için talep edilmiş olduğu konusunda uyuşmazlık olan durumlarda, ispat yükünün, indirimli fiyat üzerinden reklam yapan teşebbüs sahibine ait olacağı da açıkça belirtilmiştir. Öğretide, bu hükme dayalı olarak haksız rekabet iddiasında bulunan rakip teşebbüs sahibinin, indirimli fiyatın ne kadar uzunlukta bir süre için talep edilmiş olduğunu bilmesinin genellikle mümkün olamayacağı ve kanunda öngörülen ispat yüküne ilişkin düzenlemenin de bu sorunu ortadan kaldırmadığı ifade edilerek, söz konusu düzenleme eleştirilmiştir 68. AHRK m. 5 hükmünün 5. paragrafında, yanıltıcı reklam hallerinden yeterli stok bulundurmaksızın reklam yapmak (Werbung ohne ausreichende Bevorratung) fiiline yer verilmiştir. Bu düzenleme ile, bir ürünün yeterli derecede stokuna sahip olmaksızın o ürün hakkında reklam yapmanın yanıltıcı reklam sayılacağı kabul edilmiştir. Hükümde, iki günlük stoka sahip olmanın, kural olarak, bu anlamda yeterli sayılacağı da açıkça ifade edilmiştir. Ayrıca, teşebbüs sahibine, iki günlükten daha az stok sahibi olmasını haklı kılan Köhler, das neue UWG, s Köhler, das neue UWG, s Köhler, das neue UWG, s
20 162 Yrd.Doç.Dr. Yaşar Can GÖKSOY nedenleri ispat ederek sorumluluktan kurtulma olanağı da tanınmıştır. Đşletme sahibi, elinde bulunan stok miktarını reklamda açıkça belirtmek suretiyle, yanıltıcı reklam isnatlarını önceden bertaraf edebilir Karşılaştırmalı Reklam AHRK m. 6 ( 6 UWG) hükmünde, karşılaştırmalı reklam (vergleichende Werbung) konusu düzenlenmiştir. AHRK m. 6/f.1 ( 6 I UWG) hükmü, karşılaştırmalı reklam kavramını tanımlamaktadır. Buna göre, bir rakip teşebbüsü ya da bir rakip teşebbüs tarafından sunulan mal veya hizmetleri doğrudan veya dolaylı olarak tanınabilir kılan her türlü reklam, karşılaştırmalı reklam niteliğindedir. Burada karşılaştırmalı reklamlar açısından öngörülmüş olan rakip teşebbüs kavramının, yanıltıcı ve karşılaştırmalı reklamlar hakkında geçerli olan 97/55 sayılı AT Yönergesi nin maddesine uygun biçimde yorumlanması gerektiği ve bu çerçevede ana ürünün üreticisi ile yedek parça ve aksesuarlarını üreten teşebbüslerin birbirine rakip sayılamayacakları, dolayısıyla da bunlar arasında AHRK m. 6/f.1 anlamında karşılaştırmalı reklamın söz konusu olamayacağı ifade edilmektedir 71. Hükmün ikinci fıkrasında ( 6 II UWG), karşılaştırmalı reklamın haksız rekabet niteliğinde olduğu haller sayılmıştır. Bu çerçevede, reklamda yapılan karşılaştırmanın; a) aynı ihtiyaca ya da amaca yönelik olmayan mal veya hizmetlere ilişkin olarak yapılması; b) mal veya hizmetlerin bir veya daha fazla esaslı, ilgili, sınanabilir ve tipik özelliğini objektif açıdan ilgilendirmemesi; c) reklamı yapan ile rakiplerinden biri ya da onun mal veya hizmetleri ya da ticari işaretleri arasında iltibaslara yol açması; d) rakip teşebbüslerden birisince kullanılan ticari işaretin sahip olduğu tanınmışlığı haksız bir biçimde kullanması veya zedelemesi; e) bir rakip teşebbüsün malları, hizmetleri, faaliyetleri veya kişisel ya da ticari ilişkilerini küçültücü veya tahkir edici nitelikte olması veya f) hukuken korunan bir ticari işaret ile piyasaya sürülen bir mal veya hizmetin taklidi niteliğindeki mal veya hizmetlere ilişkin olması durum Köhler, das neue UWG, s Sözü edilen Yönerge, karşılaştırmalı reklamların ilavesine yönelik olarak, yanıltıcı reklamlara ilişkin 84/450 sayılı AET Yönergesinde değişiklik yapılmasına dair Avrupa Parlamentosu ve Konseyi Yönergesidir. Sack, Rolf, Zur Anwendbarkeit von 6 UWG auf Werbung für Ersatzteile und Zubehör, GRUR 2004/9, s , s. 721.