İakynda geçiriljek sammitde Hazaryň kanuny statusynyň kesgitlenmegine garaşylıar
Hazarıaka döwletleriniň daşary işler ministrleri Moskwada geçirilen duşuşykdan soň surata düşıär, 22-nji aprel, 2014-nji ıyl (Arhiwden alnan surat)
12-nji awgustda Gazagystanyň Aktau şäherinde Türkmenistanyň, Eıranyň, Azerbaıjanyň, Russiıa Federasiıasynyň hem-de Gazagystanyň ıokary derejeli resmileriniň gatnaşmagynda Hazar deňziniň kanuny statusyny kesgitlemek boıunça Hazarıaka döwletleriniň V sammiti geçirilıär. Gazagystanyň daşary işler ministri Kairat Abrahmanow 17-nji iıulda sammit boıunça žurnalistleriň öňünde çykyş edipdi.
Orsıetiň “RIA Nowosti” habar gullugy 8-nji awgustda Orsıetiň daşary işler ministriniň orunbasary Grigoriı Karasine salgylanyp, sammitiň dowamynda Hazaryň kanuny statusyny kesgitleıän Konwensiıa bilen bir hatarda, ıene-de alty sany hökümetara ylalaşyga gol çekiljekdigini habar berdi.
Soňky 22 ıylyň dowamynda Hazarıaka meselesi bilen baglylykda degişli döwletleriň resmilerinden düzülen Iş toparlary 50-den gowrak maslahat geçirdi.
Ahyrsoňy, üstümizdäki sammitde Hazaryň kanuny statusyny kesgitleıän Konwensiıanyň kabul edilmegine garaşylıar. Bu ylalaşygyň kabul edilmegi bilen bäş ıurduň Hazardan peıdalanmak mümkinçilikleri aıdyňlaşdyrylar.
9-njy awgustda “Regnum” maglumat agentliginde üstümizdäki sammit barada çap edilen makalada, Hazaryň kanuny statusynyň kesgitlenmeginiň ähmiıetine üns çekilıär. Onda aıdylmagyna görä, bu statusyň kesgitlenmegi bilen suwlaryň çäkleriniň bölünişigi, deňizde bina ediljek gurluşyklaryň ıerleri we olaryň howpsuzlyk üpjünçiligi, suwasty gaz geçirijileriň gurluşygy, Hazaryň ıataklaryndaky mineral serişdeleriň bölünişigi, hem-de Hazar basseınine birigıän derıalar bilen bagly bar bolan meseleleriň ählisi aıdyňlyk gazanar.
Bilermenler Hazarıaka meselesiniň türkmen gazyny Azerbaıjanyň üstünden İewropa akdyrmaga mümkinçilik döretjek Trans-Hazar gaz geçirijisi ıaly iri taslamalaryň durmuşa geçirilmegini bökdäp gelendigini aıdıar.
Ottawanyň Karlton uniwersitetiniň İewropa, Orsıet we İewraziıany öwrenmek boıunça institutynyň uly ylmy işgäri Robert Katler “Eurasianet” neşiriniň Hazarıaka meselesi bilen bagly soraglaryna beren jogabynda Trans-Hazar gaz geçirijisiniň çykdajylaryny çaklady:
“Gazgeçirijiniň gurluşygynyň umumy bahasynyň möçberi 2 milliard dollardan aňry geçmez, 1.5 milliard dollar töweregine barabar bolar. Bu arzan” diıip, Katler aıtdy.
“Trans-Hazar gazgeçirijisiniň gurluşygy tamamlanan badyna, Türkmenistanyň bu gaz geçiriji arkaly 10 miliard kub metrden gowrak gaz eksport etmäge mümkinçiligi bolar” diıip, Katler “Eurasianete” gürrüň berdi.
Karlton uniwersitetiniň ylmy işgäri Robert Katler iıul aıynda Azat İewropa/Azatlyk Radiosynda eden çykyşynda Trans-Hazar gazgeçirijisini “strategiki geçiriji” diıip häsiıetlendirmegiň ıerliklidigini aıtdy.
“Men öte geçip, Trans-Hazar gazgeçirijisiniň strategiki häsiıetli geçirijidigini aıdasym gelıär. İöne bu ıagdaı ıeterlik derejede ykrar edilmeıär. 20 ıyl mundan ozal Baku-Tbilisi-Jeıhan gazgeçirijisi nä derejede strategiki hasaplanan bolsa, Trans-Hazar hem edil şolar ıaly strategiki gaz geçirijidir”diıip, Katler belledi.
“Elbetde, İewropa Bileleşigi birnäçe ıyldan bäri Trans-Hazar gazgeçirijisiniň durmuşa geçirilmegine ıardam bermäge synanyşyp gelıär. İöne olary esasan ykdysady bähbit gyzyklandyrıar. Şeıle-de, olarda Birleşen Ştatlarda bar bolan syıasy agram ıok” diıip, Katler sözüne goşdy.
İöne Orsıetiň “Kommersant” neşirinde iıulyň aıagynda çap edilen makalada aıdylmagyna görä, hatda Hazaryň statusy boıunça Konwensiıa kabul edilen ıagdaıynda-da Trans-Hazaryň durmuşa geçirilmegi üçin Türkmenistan hazarıaka döwletleriň ählisine sala salmaly bolar, ol bu meseläni diňe Azerbaıjan bilen öz arasynda çözüp bilmez.
Bilermenler esasan Orsıet bilen Eıranyň Trans-Hazaryň daşky gurşawa ıetirjek täsirini öňe sürüp, onuň gurluşygyna garşy çykıandygyny aıdıarlar.
Sammitiň öňıany, 7-nji awgustda Türkmenistanyň döwlet eıeçiligindäki “Altyn Asyr” neşirinde Türkmenistanyň Daşky gurşawy goramak we ıer serişdeleri baradaky döwlet komitetiniň Ekologiıa gözegçiligi gullugynyň bir işgäriniň awtorlygynda “Hazaryň kenarıaka zolagynyň ekologiıa görkezijileri kada laıyk gelıär” diıen at bilen makala çap edildi.
“Eurasianetiň” maglumatyna görä, İewropa Bileleşigi hem-de Bütindünıä banky Hazarda suwasty çekiljek taslamanyň daşky gurşawa oňaısyz täsiriniň ujypsyzdygyny aıtdy.
Galyberse-de, Sammitiň geçirilmegine birnäçe gün galanda Orsıetiň “Gazprom” kompaniıasynyň türkmen gazyny import etmäge dowam etmek ähtimallygy barada habarlar peıda boldy.
Hazaryň bölünişigi hem-de onuň statusynyň kesgitlenmegi boıunça mesele 90-njy ıyllaryň başynda Sowet Soıuzynyň dargamagynyň netijesinde deňziň kenarynda dört garaşsyz döwletiň emele gelmeginden soň ıüze çykdy. Ondan öň taraplar Sowet Soıuzynyň we Eıranyň arasynda 1921 we 1940-njy ıyllarda baglaşylan ylalaşyklaryň esasynda Hazar deňzinden peıdalanypdy.
İakynda geçiriljek sammitde Hazaryň kanuny statusynyň kesitlenmegine garaşylıar