Semazen - Mevlâna Müzesi [ TÜRK MİMARİSİNDE MEVLÂNA TÜRBESİ ]
TÜRK MİMARİSİNDE MEVLÂNA TÜRBESİ
Yazan : ŞAHABETTİN UZLUK
Pek sade tiplerden mürekkep bir guruba. Anadolu'da Selçukilerin ör­nekleri teşkil ediyor: çok sade bir Construction içinde vücude getirmişlerdir. Bu tür­belerde, taş ve tuğla malzemesi karışık bir haldedir. Çok eski bir tip, ikinci Kılınç Arslan'ın Konya'da yaptırdığı bir türbedir. Plânı sekiz köşeli bir formadadır. Yukarısı müsavi sayıda bir piramitle örtülüdür. Dış görünüşü bu gün pek çıplak bir tesir taşımaktadır. Yalnız üst partide dökülmüş çiniler, orasının acık mavi çinilerle kaplı bulunduğunu anlatmaktadır. Kubbeli türbeleri çok eski zamanlarda İran'da Mezopotamya'da inşa ediyorlardı. Hattâ, Step memleketler de onu kabul etmişlerdi. Babil ve diğer şehirlerdeki araştırmalardan pek çok kemerli ve kubbeli örnekler öğreniyoruz. Bir yüz yıllarında yapılmış birçok âbideler, Türklerin kubbe inşaatçılığı ile pek eskiden meşgul olduklarını izah ediyor. Müslüman İran'daki tekâmülde Turfan sisteminin büyük yardımları olmuştu. Umumi kubbe formları yanında türbeler ayrı bir karakter veriyorlar.
Pek çokları dört köşe plânlar üzerinde ba'zan "Sultaniye"de (İran) olduğu gibi Poligonludur. Bu tipler Tîmurîler vaktine kadar devam etmiş görülmektedir. Meselâ: İç ve dış kubbeler arası belli bir ölçüye tabi olarak, duvarlarda ağırlığı taşımayacak bir nikbetle karşılaşmışlardır. Birinci ve ikinci tipin bütün prensipleri bir Türk tipidir ki, Orta Asya ve Hind üzerinden gelmiş eski Türk ananelerine bağlı bir karakter taşımaktadır. Aynı tesirin muhtelif malzemeli diğer örnekleri, Memlûk'ler elinde Kahire'de bulunmaktadır. Batıda duranlardan bazıları Ön Asyada bulunuyorlar. Bunlardan bazıları Ratkan'daki türbeyi pek yakından hatırlatmaktadır. Konya'da Ahmet Fakı adında bir âlimin mezarı üstünü süsleyen yapı dört köşeli bir plân araştırmasıdır. Yan yüzler üç metro yükseklikten sonra yuvarlaktan bir " orta gövdesi" teşekkül ediyor. Üzerinde basık bir kubbe oturmaktadır. Çok sade bir taş malzemesi mahsulüdür. Yapıda iç süsü olarak ufak bir ize tesadüf etmiyoruz. İkinci misal: Anber Reisin 1264 tarihli türbesidir. Bu türbe silindir ve piramitten mürekkep bir gövdeyi taşıyordu. Yapı, Lise mektebinin köşesindeki çeşmenin olduğu yerde duruyordu.
Ondan sonraki yılların türbeleri arasında dikkatimizi Mevlâna'nın türbesi almaktadır. Birinci Alâeddin- Keykubat, Sultan-ül-ülemanın vefatından sonra ilk defa üzerine türbe ve civarında Mevlâna medresesini inşa ettirmiştir. Üçüncü Keyhüsrev 672 de daha büyük bir ölçüde "Alemettin Kayserin topladığı 133000 dirhem altınla" Mimar Bedreddin Tebrîzi'ııln nezareti altında inşasına başlatmış, on bir ay zarfında ikmâl ettirmiştir. İkinci Mes'ut vaktinde olan tamirat, ki 1283 e tesadüf eder; bu onarma, yapıda yalnız kubbe kısınma temas etmekledir. Bu tamirat ta aynı mimar eliyle ve Alemettin Kayserin delâletiyle hitam bulmuştur. Yapıda Mimar Bedreddin'in yanında Abdülvahit bir­likte çalışmıştır, Dış mimarideki yüksek tesire, içte de olgun bir para­lelle cevap vermekledir. Billhassa, muhtelit direkler ve kubbe içi en güzel Türk dekorları ile süslü bulunmaktadır. Aynı tipleri Selçukî'ler mütenevvi malzeme üzerinde tatbik etmişlerdir ki, doğrudan doğruya Türklerin eski yurddaki formlarının yeni terkipler içinde devamını veriyor. Binaenaleyh, dahildeki bu ince tesirleri, dıştan, üstün değerli bir mimarî mevcudiyet tamamlamağa muvaffak olmaktadır.
Türbede ikinci bir onarma, aradan yüz seneye yakın bir zaman geç­tikten sonra gözükmektedir. Bu tarih, takriben 14 ncü asrı buluyor ki, Karaman oğulları zamanında Alâeddin Bin Halil'in başta olduğu vakte rastlamaktadır. Münecim başının verdiği izahlarda: Alâeddin, "Görkes" kalesini düşmandan aldıktan sonra, gazâ mâli ile türbeyi onaracağını yazmaktadır. Vakıa, bu kayıtta türbenin inşası işaret edilmekte ise de, ne yönden yapılacağı tasrih edilmemektedir. Acaba türbede vukua gelmiş her hangi sakatlık vardı.da onu mu yaptırmak istiyordu . Yahut, bazı ilâveler suretiyle tevsiini' mi arzu ediyordu? Tabiî bu noktalar kat'î surette işaret edilmemektedir. Kanaatime göre, bu işaretleri ben dış mimariye aittir diyorum. Binaenaleyh, bu zamanda vücuda getirilmiş olan başlıca tamirat kubbe üzerinde toplanmaktadır. Veled Çelebiye göre: kubbenin bu günkü dilimli ve "Ayet-el-kürsü" lü vaziyeti o zamanki tamirata aittir. Mamafih bu ve mütemmim diğer vesikalara nazaran tamirin yalnız kubbe ve belki de bu sınırın haricine isabet edebilen noktalardan hücrelere ait kısımlarda icra edildiği kabul olunabilir.
Diğer bir tamir birinci Selim zamanındadır, bilhassa bu tamir hak­kında Veled Çelebinin geniş izahları vardır: Selim'in, Mısır seferi için Konya'ya uğradığını ve Mevlâna türbesini günlerce ziyaret ettiğini ve hattâ bir gece rüyasında Mevlâna'yı gördüğünü ve «Selim düşeceğim beni tut» dediğini, ertesi günü Şeyhül İslâmı ile bu rüyanın halli için sabah na­mazından sonra türbenin etrafında dolaştığını ve kubbenin kıble duvarında yatıklık gördüklerini yazıyor. Ondan sonra, zaten kapalı bir sınır içinde bulunan aile mezarlığını kümbetleriyle birlikte yeniden inşa­at ve civarına sema'hane ve mescidi inşa ettirmişlerdir. Hattâ yanındaki büyük cami ve türbe avlusundaki şadırvan da bu devre aittir.
Bir başka tamir Selim III. ve Mahmut II. zamanındadır. Bu tarihteki tamirat hakkında "Sahih Ahmet dede" de uzun tafsilât vardır. Bilhassa bu kayda göre mezkûr tamiratta bina emini olarak Kule kapı Mevlevîhanesi Şeyhi Halet efendinin hademesi Mustafa ağa tayin edilmiş ve yeşil kubbe üzerindeki bütün çiniler yeniden Kütahya da yapılarak değiştirilmiştir. Yine diğer bir tamir Abdülaziz zamanında gözükmektedir. Mezkûr yıldaki tamirat mevcut yapıya bazı ilâveler icra ediyor. Sema'hane binasının yanlarına eklentiler yapılmış şadırvan, matbah ve Çelebi dairesi gibi ilâvelerden ibarettir. En son tamir beşinci Mehmet zamanındadır. Bu tarihle yapılan tamir en ziyade yeşil kubbe üzerinde toplanmaktadır. Bilhassa bu tarihte yıpranmış olan kubbenin çinileri tamamıyla değiştirilmiş ve Kütahya da imal edilen çiniler vaz edilmiştir. Tamirat 1912/1914 e kadar devam etmiş ve inşaat masrafı olarak üç bin altın sarfedilmiştir.
(NOT) Bu mevzu üzerine yazılmış, pek yakında neşredilecek tafsilatlı etütden kısaltılmıştır
Konya Halkevi Kültür Dergisi  Mevlâna Özel Sayısı 1943 sh.144147
Yazma Eserler 1