Çocuğuna iyi gelen anne olabilmek-Mutlu Yaşam Psikoloji | Psikolojik Danışmanlık Merkezi – Tekirdağ
“THERAPLAY & MARSCHAK ETKİLEŞİM METODU”
Doğum Öncesi ve Doğum Sonrasında Çocuğuna İyi Gelen Ebeveyn Olabilmek
Her kadının içinde içgüdüsel bir çocuk sevgisi vardır. Ama kendi bebeğini dünyaya getireceğini öğrendiği an bu sevgi çok daha baskın bir duygu halini alır. Baskın gelen çocuk sevgisinin yanında bazen de kafa karışıklıkları ve kaygılar da ortaya çıkabilir. Bu kafa karışıklığında en büyük tetikleyici, bebeğin doğumundan önce hayal edilen ebeveyn-çocuk ilişkisi ile doğumdan sonraki ebeveyn-çocuk ilişkisinin birbirinden tutarsız gözükmesi durumu olabilmektedir. Bir diğer kaygı ise; bebeğime yetebilen anne-baba olabiliyor muyum kaygılarıdır. Özellikle ebeveynliği ilk kez deneyimleyen anne-babaların bebeğine yetebilen ebeveyn olduklarına ikna olmaları her zaman o kadar kolay olmamaktadır. Çünkü bebeğin dilini anlamak, onun size ağlayarak verdiği mesajları doğru yorumlamak, ağladığında sakinleşmesine yardımcı olmak, ona sevildiğini, istendiğini ve korunduğunu yansıtmak yeni bir ilişki içinde anne-babanın gösterdiği çaba ile ortaya çıkmaktadır. Ebeveyn-çocuk arasındaki bu yeni ilişkide gösterilen çabanın düzeyi ve tutarlılığı birçok faktöre bağlı olarak farklılık göstermektedir. Örneğin; anne-babanın kendi çocukluğundan bu yana kendi ailesiyle yaşadığı problemler, karı-koca ilişkisinde yaşanan sıkıntılar, stresli geçirilen hamilelik dönemi, anne olmaya hazır hissedemeden yaşanan planlanmamış sürpriz hamilelikler, aşırı koruyucu tutumlar ebeveyn ve bebeğin birbirine iyi gelmesini engelleyerek ilişkideki sağlıklı bağlanmaya da zarar veren bir süreci beraberinde getirmektedir. Bu nedenle ebeveynlerin geçmişlerinde deneyimledikleri tüm bu yaşantılar kendi çocuklarına nasıl davranacaklarını gösteren tutumları ortaya çıkarmaktadır. Bu gibi çeşitli etkenlerden dolayı ebeveyn-bebek bağlanmalarını zedeleyen faktörler olduğunda anne-baba da kendisiyle veya bebeğiyle ilgili endişeleri yenmekte zorlanabilir, yetersizlik hissederek depresif ebeveyn olabilmektedirler.
Bağlanma temelli oyun aracılığıyla ebeveynlere ve çocuklara daha iyi ilişkiler kurmakta yardım eden ; Amerika, Almanya, Avusturya, İngiltere, Finlandiya, Japonya, Kanada gibi dünyanın daha birçok sayılı ülkesinde yaygınlaşan Theraplay&Marschak Etkileşim Metodu; doğum öncesinde, doğum sonrasında ve çocuğun ergenliğe kadar olan büyüme sürecinde anne-babaların çocuklarıyla aralarındaki ilişkinin analiz edilmesine imkan tanıyan bilimsel bir terapi yöntemidir. Bu yöntem anne adaylarına doğum öncesi farkındalık kazanmasını sağlatacağı için bebeği ile olan ilişkisinde ilişkiyi zedeleyecek davranışları önceden öngörerek düzenlemeye ve iyileştirmeye yardımcı olacaktır. Theraplay’in anne adaylarına sağladığı bu yönü diğer terapi yöntemlerinden de ayrılmaktadır. Ebeveynlerin çocuklarıyla aralarında sağlıklı ruhsal bağlanma kurabilmelerinde etkili olan Theraplay&Marschak Etkileşim Metodu, ülkemizde de başarıyla uygulanmaya devam eden bilimsel ama bir o kadar da süreçten keyif alınan oyun temelli bir etkileşim yöntemidir.
Ebeveyn-Çocuk İlişkisinin Temelini Oluşturan 4 Önemli Boyut
Doğum öncesinde, doğum sonrasında, küçük çocuklarla, okul çağı çocuklarıyla ve ergenlerle çalışılabilen Theraplay yönteminde ebeveyn-çocuk ilişkisini analiz eden 4 önemli boyut bulunmaktadır. Bu boyutlar Yapı, Bağlılık, Besleme ve Mücadele Boyutlarıdır.
Yapı: Bu boyut ebeveynlerin çocuklarıyla olan ilişkilerinde otoritelerini çocuklarına nasıl yansıttıklarını analiz etmektedir. Ebeveynin çocuğuna karşı aşırı sevgi dolu olması bazen çocuğunu üzme korkusu duymasına neden olarak ebeveynleri duygusal yönden aşırı hassas ve duyarlı hale getirebilmektedir. Aynı zamanda hamileliklerini duygusal yönden zor geçiren ebeveynlerin doğum yaptıktan sonra bazen yapı boyutunu kaybettikleri gözlemlenebilmektedir. Bu durum, ebeveynlerin çocuklarına sınırları, kuralları ve otoritelerini kabul ettirmede yetersiz kaldıkları, bizim evde çocuğun dediği olur şeklinde ebeveynlerin kontrolü elden kaybettikleri süreç ile örtüşmektedir.
Bağlılık: Ebeveynler, günlük yaşam içerisinde bazen çok fazla görev odaklı olmaya çalışırlarken çocuk veya bebek ile geçirilen zamanda şimdiki andan karşılıklı keyif almayı unutabilmektedirler. Örneğin bebeğiyle oynadığı bir sırada annenin aklında evi toplama, yemeği yetiştirme, işe yetişme gibi farklı öncelikleri olduğunda ya da babanın çocuğuyla beraberken televizyondaki maçı izlemeye çalışması gibi durumlar çocuklar tarafından hızlıca hissedilebilmektedir. Bebeklerin ve çocukların hissettikleri bu durum karşısında kaygı seviyeleri yükselerek ebeveynlerine karşı daha daha fazla talepkar davranmaya, tutturucu, inatlaşmalı veya dikkat çekmek amaçlı farklı davranışlar yapmaya yönelebilmektedirler. Böylece yaşanılan birliktelik sürecinden karşılıklı keyif alamama durumu hem ebeveyn hem de çocuk için daha da trajedik hale gelerek çocuk ve ebeveynin uyumlu ilişki kurma özelliklerini kaybetmelerine ve ilişkilerinde duygusal krizlerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
Besleme: Hamilelik sürecinde ve doğumdan sonra ebeveyn-çocuk ilişkisini yapılandıran en önemli boyutlardan bir diğeridir. Bu boyut, ebeveynin bebeğini hem fiziksel açıdan nasıl beslediğini hem de çocuğun doyurulmamış duygusal ihtiyaçlarını ne düzeyde fark edip nasıl karşıladığı üzerine odaklanır. Besleme her zaman bebeğe yiyecek verme ile açıklanamaz. Çocuğuna karşı nazik, bakım verici ve yatıştırıcı aktiviteler de çocuk için bir besleme sayılmaktadır. Örneğin bebeğinize veya daha büyük çocuğunuza nazik dokunuşlarla bir krem sürmek ya da ılımlı bir ses tonu ile ona şarkı söylemek bile çocuk için bir beslenme yöntemidir.
Mücadele: Hamilelikte ve doğum sonrasında ebeveynin çocuğuyla iyi bir ilişki kurması için gösterdiği çaba düzeyi ebeveynin bu ilişkideki mücadeleci yapısını yansıtan faktördür. Çocuk ve ergenlerin kendilerini daha yetkin ve özgüvenli hissetmeleri amacıyla ebeveynlerinin kendilerine göre hafif ve yaşlarına uygun riskler almalarına yardımcı olmaları da ebeveyn-çocuk etkileşiminde mücadele boyutunu yansıtmaktadır. Ancak bazı durumlarda çocukların mücadeleci yapılarının gelişmediği görülmektedir. Böyle durumlarda hamilelikle beraber çocuğa karşı koruyucu ebeveyn yapısının bazen tamamen çocuğa hizmetkar ebeveyn yapısına dönüştüğü görülmektedir. Yani ebeveyn çocuğunun tüm ihtiyaçlarını karşılamaya ve korumaya çalışırken, çocuğunun yapabileceklerine fırsat vermeyi fark edememektedir. Örneğin ebeveynin çocuğuna oyunda her zaman kolay yenen kişi olmasına izin vermesi, çocuğunu “Koşma! Zıplama! Düşersin!” gibi komutlarla çocuğun mücadeleci anlamda gelişmesini önleyebilmektedir. Bu gibi ebeveyn tutumlarına maruz kalarak büyüyen çocuk ise, ileride içe dönük, çekingen, özgüveni düşük ve başkalarına bağımlı bir karakter yapısı gösterebilmektedir.
Bazı durumlarda ise çocuğun ileri gelişimi söz konusu olabilir. Çocuk, yaşıtlarından daha erken konuşabilir veya daha erken bir şeyleri öğrenebilir. Bunun sonucunda ebeveynlerin çocuktan beklentileri çocuğun yaşına uygun olmayacak şekilde yükselebilir ve mücadeleci tarafları ebeveynleri tarafından çok keskinleştirilebilir. Bunun sonucunda ise, ebeveyn olarak çocuklara aşırı rekabetçi olma mesajı verilerek, çocukların da sosyal ilişkilerinde çok sert karakterli ve güç odaklı çocuklar olmalarına neden olunmaktadır.
İlişkideki 4 Boyutun Analiz Edilmesi
Ebeveyn ve çocuk arasındaki en doğal gözlem yolu ebeveynin çocuğuyla oynadığı doğal oyunlardır. Hamilelik döneminde gelen annelerde ise hamilelik sürecinde bebeklerini kendi içlerinde nasıl hissettiklerini ve bebeklerine yansıttıkları doğal tutumlarını gözlemleyebilmek amaçlanmaktadır. Bu nedenle ebeveyn ile detaylı bir görüşme yapıldıktan sonra ebeveyn ikinci görüşmeye davet edilir. Bu ikinci görüşmede ebeveynin çocuğuna ve hamile annenin karnındaki bebeğine karşı o an uygulayabileceği bazı ilişki kurmaya yönelik oyun ve görevler verilir. Ebeveyn kendisine verilen tüm bu oyun ve görevleri yerine getirmeden önce kesinlikle ebeveynin imzalı izni olan ve tamamen dışarıdan gizli tutulan, uzman ile ebeveyn arasında kalacak video kaydı için bir sözleşme yapılır. Video için kullanılan kamera sabit bir alanda sadece ilişkiyi değerlendirmek amaçlı kayıt almaktadır. Analiz içerisinde tek odaklanılan durum ebeveyn ve çocuk arasındaki ilişkisel süreçtir. Video kaydı içerisindeki kişisel estetik durumlar kesinlikle değerlendirilmeye alınmamaktadır. Yani sadece ebeveynin çocuğuna karşı olan sevgi-oyun-bakım-dokunma-ses tonu ve mimikleri ile yaklaşımlarının nasıl olduğu ve çocuğun ebeveynin bu yaklaşımlarından nasıl etkilendiğini analiz etmektedir.
Çekim sonrasında kayıt uzman ile ebeveyn tarafından beraber detaylıca değerlendirilir. Yapı, bağlılık, besleme, mücadele boyutları beraber analiz edilerek, ebeveynin ve bebeğin sağlıklı ilişki kurmada var olan ihtiyaçları somut şekilde belirlenir.
Theraplay&Marschak Etkileşim yöntemi somut bir değerlendirme yöntemi olduğu için ebeveyn-çocuk ilişkisindeki ihtiyaçları ve ilişkideki güçlü yanları değerlendirmede çok daha kolay anlaşılarak uygulanan bir yöntemdir.
İlişkideki ihtiyaçlar belirlendiğinde ebeveyn ile olan görüşmelere devam edilir ve devam eden görüşmelerde ebeveyn önce uzman liderliğinde birebir gözlemleyerek daha sonra ise uzman gözetiminde kendisi çocuğuna birebir uygulayarak çocuğuyla olan ilişkisini nasıl sağlıklı devam ettireceğini öğrenir. Bu açıdan Theraplay yöntemi ebeveyn ile olan görüşmelerin başladığı süreçten sonlandığı sürece kadar ilişkideki zayıf yönleri iyileştirme amacından sapmayan bir yöntem olarak açıklanabilmektedir.
Video Kaydı İçin Anne-Baba Beraber mi Gelmek Gerekir?
Hamilelik döneminden itibaren çocukla olan ilişkiyi değerlendirmek, bu ilişkinin güçlü ve eksik ihtiyaçlarını analiz etmek ve çok daha sağlıklı bir ilişki kurmak için bu değerlendirme sürecine babaları da dahil etmek çok daha anlamlı ve tamamlayıcı bir çalışma olmaktadır. Ancak bu durum ebeveyn-çocuk ilişkisindeki özel durumların (boşanma-anlaşmazlık-vefat vb.) içeriğine göre değişmektedir. Video çekimi; ebeveynlerin ayrı ayrı gelmeleri, bir arada gelmeleri ya da tek bir ebeveynin gelmesiyle de yapılabilmektedir. Aynı şekilde video kaydı sonrası ebeveyne geri bildirim verilirken de anne-babaya bir arada beraber ya da ayrı ayrı geri bildirim verilmesi durumu değerlendirilen konunun özel içeriğine göre değişkenlik gösterebilmektedir ve bu duruma uzman karar vermektedir.
Video Kaydı Almak Ebeveynleri Tedirgin Eden Bir Yanı Var mıdır?
Bebekler ve çocuklar oyun dünyalarında ve ebeveynlerinin yanında çok doğal oldukları için kamera çocukları çok fazla tedirgin etmemektedir. Ancak ebeveyn olarak büyüklerin izlenme, değerlendirilme ve yanlış yapma endişeleri bazen ortaya çıkabilir. İlişkiyi değerlendirmek için ebeveynin hamilelik döneminde bebeğiyle nasıl bir ilişki kurduğunu anlamak ya da ebeveynin var olan çocuğuyla nasıl bir ilişki kurduğunu görebilmek amaçlı video çekimi yapmak uzman ile ebeveynin aynı sorunu aynı boyuttan görerek konuşabilmelerine yardımcı olmaktadır. Bu nedenle video kaydının kesinlikle ebeveynin davranışlarının birileri tarafından izlenerek yargılama, suçlama, test edilme ya da açık arama süreci olmadığı düşünülmelidir. Her ebeveyn-çocuk ilişkisi değerlendirilirken bir kural çerçevesinde değil, o ailenin birbirlerine karşı ilişki kurabilme biçimi özel olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle aslında video kaydı o ailedeki zayıf kalmış ilişki boyutlarına en iyi gelecek olan ihtiyaçları belirlemek için aileye yönelik özel ve birebir bir çalışma olarak düşünülmelidir.
Video çekimi sırasında çocukla olan etkileşim göz önünde tutulduğu için aslında yapılan tüm çekimlerde ebeveynlerin duygularının yoğunluğu sayesinde eğlenceli ve duygusal anlar yaşadıkları gözlemlenmektedir. Seans içerisinde kendilerine verilen görevleri yerine getirmeye odaklanan ebeveynlerin odak noktası kamera olmadığı için çekimde de ebeveynlerin çocuklarıyla aralarındaki ilişkiyi yansıtan en doğal hallerinin görülmesi amaçlanmaktadır. Aynı zamanda gizlilik ilkeleri ve kayıtların kesinlikle uzmanın arşivinde saklı tutulacağına dair yapılan anlaşmaya olan bağlılıkta meslekte vazgeçilemez etik ilkelerden biridir.
Yazımız, annebebek dergisinin Mayıs 2018 /05 Sayı:209 basımında yayımlanmıştır.