Kaynaklar, Kitaplar, İktisadın Ezeli Sorunsalı: Serbest Ticaret mi, Korumacılık mı?, Mustafa Acar, Liberal Düşünce Topluluğu - Liberal.org.tr
2. İktisadın Ezelî Sorunsalı: Serbest Ticaret mi, Korumacılık mı?
Malların geçmesine izin verilmeyen sınırlardan askerler geçer.
Bitmeyen Kavga: Korumacılık Serbest Ticarete Karşı
1. Korumacılık Lehindeki Görüşler
a. Ulusal güvenlik:
b. Bebek endüstriler argümanı:
Yine oldukça yaygın bir korumacılık argümanı “bebek endüstriler argümanı” veya diğer bir adıyla “genç endüstriler tezi” olarak bilinen görüştür. Buna göre, henüz kuruluş aşamasında bulunan veya gelişmesini henüz tamamlamamış, dolayısıyla dış rekabet karşısında tutunacak gücü olmayan yerli endüstrileri korumak gerekir. Dış rekabet baskısından kurtulan genç endüstriler daha rahat gelişme ve rekabet gücü kazanma imkânına kavuşacaklardır. Aksine bu sektörler gelişmelerinin bu erken aşamalarında korunmazlarsa hiç bir zaman gelişme fırsatı bulamayacaklar, daha bebekken ölmüş olacaklardır.
c. Dampinge karşı koruma:
d. Adil ticaret veya “koşulların eşitlenmesi” argümanı:
e. Stratejik ticaret politikası:
Buna göre devletler firmalarının bir pazara ilk giren, bir ürünü ilk üreten veya teknolojik üstünlüğü elinde tutan firmalar haline gelmesini temin etmek amacıyla belirli endüstrilere özel koruma sağlayabilirler. AR-GE desteği, sübvansiyonlar, vergi muafiyeti, ucuz finansman desteği vb. yollarla sağlanacak koruma sayesinde hem firmalar belirli sektörlerde üstünlük sağlayıp yüksek kâr elde edecekler, hem de ülkeye prestij kazandıracaklardır.
f. İşsizliğin önlenmesi:
g. Dış ödemeler dengesinin iyileştirilmesi:
h. Ulusal pazar, yerli malı argümanı:
i. İşgücü istismarının önlenmesi:
j. Çevrenin korunması:
2. Korumacılık Aleyhindeki Görüşler
a. Tüketicinin sömürülmesi
b. Kaynak israfı
Korumacılığın bir önemli sonucu da kaynak israfıdır. İthalat sınırlandırıldığı için daha ucuza dışardan temin edilebilecek malları iç piyasada üretmek için görece daha fazla emek, sermaye, zaman ve girişimcinin bu alanlara tahsis edilmesi nedeniyle, başka alanlarda kullanılabilecek değerli kaynaklar bu şekilde israf edilmekte, iktisadi deyimiyle kaynak dağılımında etkinlik bozulmaktadır. Serbest ticaret her ülkeyi görece daha iyi olduğu alanlarda uzmanlaşmaya teşvik etmek suretiyle, her iki ülkenin de kazançlı çıktığı ticaret yapma olanaklarına kavuştururken; korumacılık içe kapanmayı, pahalı üretimi, kaynakları en verimli oldukları alanların dışına kaydırmak suretiyle kaynak israfını, karşılaştırmalı üstünlükler ilkesinden saparak ülkeyi bir bütün olarak yoksul ve geri bırakan bir süreci teşvik etmektedir.
c. Rant kollama
d. Teknolojik gerilik ve rekabet gücünün yitirilmesi
Yukarıda kısmen değinildiği gibi, görünen ve görünmeyen ticaret engelleriyle yerli ekonomi dış dünyadan izole hale getirilince iç piyasa yerli üreticilerin emrine tahsis edilmiş olur. Bu suretle yerli firmalar dış rekabet baskısından uzak, tekelci veya oligopolcü konuma gelip rekabetçi piyasaya kıyasla arzı kısıp fiyatı yükselterek daha yüksek kâr marjlarıyla çalışma olanağına kavuşurlar. Böylesi rekabetten uzak bir ortamda firmaların teknolojiyi geliştirme, malın kalitesini iyileştirme ve fiyatı düşürme gibi öncelikli bir sorunu olmaz. Dış dünyadaki teknolojik yeniliklerin izlenmemesi, yeni teknolojiler üretmek için AR-GE çalışmalarına önem verilmemesi zamanla yerli sanayileri teknolojik olarak geri bırakır, sonuçta uluslararası piyasalarda rekabet gücünün yitirilmesi kaçınılmaz olur. Böylece korumacı politikalar sadece tüketicilerin durumunu kötüleştirmekle kalmaz, aynı zamanda orta ve uzun vadede (iddia edildiğinin aksine) yerli üreticilerin durumunu da olumsuz etkiler. Dolayısıyla, aslında yerli sanayileri teknolojik olarak gelişmeye ve rekabet gücü kazanmaya teşvik etmenin en güzel yolu korumacılık değil, serbest ticarettir.
Bunun en güzel örneği Türk otomotiv sanayisinin son 40 yıldır yaşadığı deneyimdir. 1960’lardan 90’lara kadar ithalat yasakları ve yüksek gümrük duvarlarıyla otomotiv sektörünün korunduğu dönemde Türk halkı Murat 124, Renault 12 ve Anadol marka, kalite ve konfor mahrumu üç otomobil modeline mahkûm olmuştur. 1980’lerin ortalarında koruma oranlarının (kaldırılması değil) aşağı çekilmeye başlanmasıyla daha kaliteli ve konforlu yepyeni otomobil modelleri piyasaya çıkmış; böylelikle tüketiciler gerek yerli, gerekse yabancı marka kaliteli ve konforlu otomobillere binme olanağına kavuşmuşlardır. Daha da önemlisi, daha önceki dönemlerde ihracat sektörleri arasında “esamesi okunmayan” Türk otomotiv sektörü, Gümrük Birliğine (GB) giriş öncesi koparılan yaygaranın tam aksine, GB sonrası dönemde kapısına kilit vurmadığı (ve işçilerini “Bursa sokaklarına dökmediği”!) gibi, 10 milyar dolara yakın ihracat geliriyle 2004 yılında tekstil sektöründen sonra ikinci en büyük ihracatçı sektör haline gelmiştir. Önde gelen otomotiv firmalarının yetkililerinin “GB olayında korktuğumuz başımıza gelmedi, tersine bundan kazançlı çıktık; GB’ye karşı çıkmak hayatımızın hatasıydı” itirafı, korumacılık yanlılarına zaman zaman hatırlatmaya değer önemde, tarihi bir itiraftır.
e. Bebek endüstriler asla büyümezler!
f. Anti-damping örtülü bir koruma aracıdır
g. Ulusal güvenlik argümanı geçersizdir
h. Ticareti var kılan, “koşullarının eşitsizliği”dir
j. Korumacılık orta ve uzun vadede ödemeler bilançosunu iyileştirmez
k. Etki-tepki mekanizması, misilleme ve ticaret savaşları
l. Refah kaybı
m. Düşük ücret, işçi sömürüsü müdür?
Bunlardan birincisi “Düşük ücret mi, kime göre?” sorusudur. Sahip oldukları koşullar dikkate alındığında ABD’li işçi için “düşük” olan ücret örneğin Endonezya’lı işçi için hiç de düşük olmayabilir. İkincisi, düşük ücretle sömürüldüğü iddia edilen işçinin mevcut olana kıyasla önünde daha iyi bir alternatifinin olup olmadığıdır. Hiçbir aklı başında insan yanıbaşında daha yüksek ücret alma imkânı varken düşük ücrete talim etmeyeceğine göre, “düşük” ücrete razı olmasının belirleyici nedeni elinde daha iyi bir alternatifin bulunmamasıdır. Üçüncüsü, temel iktisat yasalarına göre son tahlilde reel ücretleri belirleyen şey, verimliliktir. Bu bakımdan bir kıyaslama yapıldığında gelişmiş ülkelerde işgücü veriminin azgelişmiş ülkelere göre çok daha yüksek olduğu görülecektir. Dördüncüsü nominal ücretler üzerinden yapılacak bir karşılaştırma her zaman yanıltıcıdır; zira önemli olan nominal ücretin sağladığı alım gücüdür. Bunun için de ülkeler arasındaki fiyat farklılıklarına bakmak gerekir. Gelişmiş ülkelerde çoğu kez mal ve hizmetler daha pahalıdır. Dolayısıyla aynı mal ve hizmet sepetinin azgelişmiş ülkelerde gelişmiş ülkelerden daha az paraya satın alınabilmesi sözkonusudur. Nihayet bir diğer faktör, işgücünün göreli bolluğudur. İktisadın temel yasası olan arz-talep yasasına göre arzı bol olan faktörün fiyatı görece ucuz olur. Buna göre işgücünün görece bol olduğu gelişmekte olan ülkelerde işgücü fiyatının da ucuz olması doğaldır. Dolayısıyla Çin gibi, Endonezya gibi işgücünün bol olduğu ülkelerde ücretlerin düşük olmasında şaşılacak bir yan yoktur.
n. Çevrenin korunması:
3. Serbest Ticaretin Erdemleri
Nihayet iktisadi faaliyetin nihai hedefi tüketiciyi tatmin, insan gereksinimlerinin daha çeşitli, daha kaliteli ve daha ucuza karşılanması ise, dolayısıyla refahı artırmak bizim için önemli bir şeyse serbest ticaret korumacılığa tercih edilmesi gereken bir politikadır. Üreticiler açısından da durum farklı değildir. Üretim ve mübadelenin amacı kâr etmek, kaynak yaratmak, büyümek ve sektörün en iyisi olmaksa, bu hedefe serbest ticaret ortamında daha iyi yürünebilir.
Serbest ticaretin yukarıda üzerinde pek durulmamış, ama uzun vadeli sonuçları açısından belki de en önemli yararı, statik bir dünyaya karşı dinamik bir dünyaya kapı aralaması; hayal gücü geniş, yaratıcı beyinlerin yetişmesine fırsat tanımasıdır. Korumacılık ise bunun aksine daralan teknolojik imkânlar, yapay olarak cazip tutulan ama geleceği olmayan bazı iş alanları yüzünden insanların seçeneklerinin ve hayal dünyalarının sınırlanması, sonuçta daha statik bir dünyaya, hayal gücü sınırlı, bulduğuyla yetinen ve yeni serüvenlere girmeyi asla göze alamayan bireylerin yaşadığı bir topluma bizi mahkum kılar. Çeşitli destek programlarıyla tarım sektörünün küçülmesine izin verilmeyen bir dünyada yıllık 35-40 gün çalışıp devlet desteğiyle geçinmek mümkün olacak, çiftçi çocukları için üniversiteye gitmek hiçbir zaman öncelikli hedef haline gelmeyecek, sonuçta nüfusunun yarıya yakını tarımla uğraşan, gizli işsizliğin yüksek olduğu, tarımsal desteğin kamu finansmanı üzerinde ciddi bir yük oluşturduğu, sanayileşme yarışında yaya kalmış bir Türkiye görüntüsünü değiştirmek kolay olmayacaktır. Geleceği olmayan sektörlerin zorla yaşatılmaya çalışılması, karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olunmayan alanlara kaynak aktarılmasının alternatif maliyeti daha yaratıcı, daha yenilikçi, yaşama şansı daha fazla olan sektörleri doğmadan öldürmek demektir. Tarım sektörünün küçülmesine izin vermeden, “Çin tehdidi” konusunda bazı tekstilcilerimizin zarar edip sektörü terketmelerini göze almadan; katma değeri yüksek, bilgi yoğun ince teknoloji ürünlerine yönelen, yeni karşılaştırmalı üstünlük alanları keşfeden, tarım sektörü sürdürülebilir bir destekle yaşayabilir hale gelen bir Türkiye yaratmanın olanağı yoktur.
Son olarak serbest ticaret-korumacılık tartışmalarında kulağımıza küpe olması gereken beş gerçeği şu şekilde ifade etmek mümkündür:
•Korumacılık, amaçladığının tersi sonuçlar yaratır. Korumacılık sonunda ülke ekonomisi daha rekabet gücü yüksek hale gelmez, tersine teknolojide geri, üreticileri dünya ile rekabeti göze alamayan, kalite ve fiyatta yarış yerine korumanın devamı için kaynak harcayan, tüketicileri de kalitesiz malı pahalıya elde edebilen, refah düzeyi düşük bir ekonomi haline gelir.
•Kendine yeterlik sefalete giden yoldur. “Dışa bağımlı olmamak” veya “tam bağımsızlık” adına ihtiyaç duyduğu her malı kendisi üretmeyi, kimseden bir şey almayıp kimseye de bir şey satmamayı hedeflemek bir ülkeyi sefalete götürür. Herşeyi kendisi yapmaya kalkışmak hiçbir şeyi doğru dürüst yapamamak demektir. Otarşi; pahalılık, kıtlık, kaynak israfı ve yoksulluk doğurur. Bunun yerine dış dünya ile barışık olup işbirliği, uzmanlaşma ve karşılıklı ticarete yönelmek çok daha akıllıcadır. Korumacılık ve kendine yeterlik bir ülkeyi zenginleştirecek olsaydı, uluslararası ilişkilerde çeşitli nedenlerle cezalandırılmak istenen ülkelere ticari ve ekonomik ambargo konmaz, bu ülkeye ihracat ve bu ülkeden ithalat yasaklanmaz, tersine sözkonusu ülke ile serbest ticaret teşvik edilirdi.
•Malların geçmesine izin verilmeyen sınırlardan askerler geçer. Bastiat’nın bundan bir buçuk asır önce söylediği bu veciz söz her zaman kulağa küpe olacak önemdedir. Gerçekten de ticaret ve karşılıklı yatırım savaş olasılığını azaltır, tersine ticaret ve yatırım yokluğu, ülkelerin birbiriyle ekonomik ve ticari anlamda “irtibatı koparmaları” savaş olasılığını artırır. Hiçbir ülke kendi şirketlerinin yatırım yaptığı bir ülkeyi bombalamak istemez. Mal, hizmet, insan ve fikir trafiğinin işlemediği sınırlardan tank, top, silah ve asker trafiğinin işlemesi çok daha yüksek bir ihtimaldir.
•Korumacılık insanların hayal dünyalarını sınırlar. Korumacılık bulduğuyla yetinen, doğduğu şehirde ölmeyi bekleyen, baba mesleğine talim etmeyi şiar edinmiş, yeni meslekler, yeni şehirler ve yeni hayatlar kurmayı hayal bile edemeyen ufku ve imgelemi dar bireylerin oluşturduğu statik bir dünyaya kapı aralar. Buna karşılık serbest ticaret hayatı riskleriyle beraber daha anlamlı gören, bulduğuyla yetinmeyen, baba mesleğini önündeki en önemli seçenek olarak görmeyen, yeni meslekler, yeni şehirler ve yeni yaşam tarzları hayal eden, mümkünü gerçek kılmaya çalışan, ufku ve hayal gücü geniş bireylerden kurulu dinamik bir dünyaya yelken açmamızı sağlar.
•Tüm bunların bir özeti olarak zenginlik, refah, dinamizm ve barış eksenli bir dünya kurabilmek için, serbest ticaret daha tercihe değer bir yoldur.
Piyasa, c. 2, n. 10 (Bahar 2004), ss. 1-23.
Acar, Mustafa (2003) “Piyasa’nın ‘Görünmez Kalp’i Regülasyona Karşı: Müdahalenin Görünmeyen Sonuçlarına Dair...” Piyasa, 2(5): 33-39.
Balassa, Bela vd. (1971) The Structure of Protection in Developing Countries, Baltimore: John Hopkins Univ. Press.
Baldwin, Robert E. (1969) “The Case Against Infant-Industry Tariff Protection,” Journal of Political Economy, Vol. 77, pp. 295-305.
Bhagwati, Jagdish (1988) Protectionism, Cambridge, MA: MIT Press.
Bastiat, Frederic (1997) Economic Sophisms, (Fransızca’dan çevirip derleyen Arthur Goddard, Henry Hazlitt’in takdimiyle), New York: The Foundation for Economic Education, Inc.
Bovard, James (1992) The Fair Trade Fraud, New York: St. Martin’s Press.
Caves, Richard E., Jeffrey A. Frankel ve Ronald W. Jones (1996) World Trade and Payments, Seventh Edition, New York, NY: Harper Collins College Publishers.
Corden, W. Max (1990) “Strategic Trade Policy: How New? How Sensible?” World Bank PPR Working Paper, No. 396, Washington D.C.
------------------ (1974) Trade Policy and Economic Welfare, London: Oxford University Press.
Grossman, G. ve H. Horn (1988) “Infant Industry Protection Reconsidered: the Case of Informational Barriers to Entry,” Quarterly Journal of Economics, Vol. CIII, pp. 767-787.
Jones, L. Ve I. Sakong (1980) Government, Business and Entrepreneurship in Economic Development: The Korean Case, Cambridge, MA: Harvard Univ. Press.
Karluk, Rıdvan S. (2003) Uluslararası Ekonomi, 7. baskı, İstanbul: Beta Basım.
Krueger Anne O.(1990). “The Importance of Economic Policy in Development: Contrasts Between Korea and Turkey,” in Perspectives on Trade and Development (ed.), The University of Chicago Press, Chicago.
------------------ (1978) Foreign Trade Regimes and Economic Development: Liberalization Attempts and Consequences, Cambridge, MA: Ballinger.
------------------ (1974) “The Political Economy of the Rent-seeking Society,” American Economic Review, Vol. 64, pp. 291-303.
Krugman, Paul (1998) Pop Internationalism, Cambridge, MA: MIT Press.
Mayer, W. (1984) “The Infant-export Industry Argument,” Canadian Journal of Economics, Vol. 17, pp. 249-269.
Rodrik, Dani (1995) “Trade Liberalization, Competitiveness and Industrial Policy: Major Conceptual Issues,” in Refik Erzan, eds., Policies for Competition and Competitiveness The Case of Industry in Turkey, Vienna: UN Industrial Development Organization.
Tyson, Laura D’Andrea (1992) Who's Bashing Whom? Trade Conflict in High-Technology Industries, Washington, D. C.: Institute for International Economics.