Stefan Zweig: "Bütün insanlığın son sınırı Dostoyevski değilse hiç kimsedir!" » Cafrande Kültür Sanat
Ana Sayfa Edebiyat Stefan Zweig: “Bütün insanlığın son sınırı Dostoyevski değilse hiç kimsedir!”
Fyodor Mihailoviç Dostoyevski ve onun iç dünyamız için taşıdığı önemi hakkıyla anlatabilmek zor ve sorumluluk isteyen bir iştir, çünkü onun o eşsiz enginliği ve gücü yeni bir ölçüye gereksinim duyar. İlk bakışta sınırları belli bir eserle, bir yazarla karşı karşıya olunduğu sanılır, ancak bir süre sonra sınırsız bir şey, çevresinde dönen yıldızları ve bambaşka müziği olan bir evren keşfedilir. Bu dünyanın içine tamamen girmek konusunda aklın cesareti kırılır: Büyüsünün fazla yabancı olduğudur ilk fark edilen, düşüncelerinin uzak bir sonsuzlukta kümelendiğidir, mesajı fazla yabancıdır, ruh bu yenisine, alışık olduğu gökyüzüne bakar gibi başını kaldırıp doğrudan bakamaz. Eğer içerden yaşanmazsa Dostoyevski bir hiçtir.
Birlikte hissetmenin ve birlikte acı çekmenin kendine has gücünü önce ruhumuzun derinliklerinde denemeli ve yeni, yükseltilmiş bir zihinsel dirayete doğru onu katılaştırmalıyız: Onun önce fantastik ve sonra mucizevi derecede hakiki gelen insaniliğini keşfedebilmek için varlığımızın en derin, en gizli köklerini kazıp çıkarmalıyız. Sadece orada, en altta, varoluşumuzun sonsuz ve değişmeyen yerinde, kökleri kaza kaza Dostoyevski ile aramızda bir bağ kurmayı umabiliriz, çünkü dışardan bakıldığında ne kadar da yabancıdır bu Rus toprakları, tıpkı vatanının bozkırları gibi, yolsuz ve bizim dünyamızdan ne kadar uzak! Bakışa huzur verecek dostça hiçbir şey yoktur orada, dinlenmek için yumuşak anlar nadiren ortaya çıkar. Duygunun şimşeklerle yüklü mistik alacakaranlığı yerini zihnin soğuk, genellikle buz gibi berraklığına bırakır, sıcak bir güneş yerine gökyüzünde kanayan bir kuzey ışığı vardır. Dünyanın ilksel topraklarına, mistik dünyaya girilmiştir Dostoyevski’nin evreniyle birlikte; hem çok yaşlı, hem de bakiredir bu dünya ve tatlı bir dehşetle karşılaşır insan, tıpkı sonsuz ögelerin bize her yaklaşmasında olduğu gibi.
Bir süre sonra hayranlık bir parça oyalanmayı inançla arzular, ama bir sezgi müteessir kalbi uyarır, burası sonsuza kadar yuvası olamaz, yine daha sıcak, daha dostane, ama dar dünyasına geri dönmek zorundadır. Bu cevher yüklü toprakların gündelik bakış için fazla büyük olduğunu hissederiz utançla, bu bazen buz gibi bazen yakıcı hava titreyen nefesimiz için fazla güçlü, fazla ezicidir. Eğer bu amansız derecede trajik ve ürkütücü toprakların üzerinde iyiliğin sonsuz gökyüzü pırıl pırıl yükseliyor olmasaydı, ruh bu dehşetin heybetinden kaçardı; bizim dünyamızın da gökyüzüdür bu, ama bu derece keskin zihinsel soğukluk içinde bizim ılıman bölgelerimizden daha çok sonsuzluğa doğru açılmıştır. Bu topraklardan gökyüzüne çevrilen rahatlamış bakış ancak şimdi bu sonsuz dünyevi acının sonsuz avuntusunu hisseder ve dehşetin içindeki büyüklüğü, karanlıktaki yaratıcıyı sezer.
O kendisi, Dostoyevski, bizi kendisine yaklaştırmak konusunda asla elini kıpırdatmamıştır. Çağımızın diğer büyük ustaları iradelerini açığa vurdular. Wagner eserinin yanına programlı bir açıklama, polemik dolu bir savunma koydu; Tolstoy gündelik yaşamının bütün kapılarını sonuna kadar açtı, her meraklı girebilsin, her soru cevabını bulsun diye. Ama o, Dostoyevski, gayesini bitmiş bir eser olarak ortaya koymanın dışında asla açıklamadı, taslaklarını yaratıcılığın korunda yakıp kül etti. Ömür boyu suskun ve çekingen kaldı; varlığının bedensel, dışsal özelikleri hakkında çok az inandırıcı bilgi vardır. Sadece gençliğinde arkadaşları vardı, yetişkin adam yalnızdı: Kendini bireylere vakfetmek bütün insanlığa duyduğu sevgiyi küçültmek gibi geliyordu ona. Mektupları da sadece yaşamsal ihtiyaçlarını, işkence çeken vücudunun acılarını ele verir, hepsinin dudakları mühürlenmiş gibidir, bunlar ne kadar çok feryat ve imdat çağrısı olsa da. Hayatının birçok yılı, bütün bir çocukluğu karanlığın gölgesindedir ve bugün de hâlâ öyledir, içinde bulunduğumuz zamana hâlâ ateşli bakışlarla bakar gözleri, ama insani olarak tümüyle uzak ve kavranılamaz bir şey haline gelmiştir, bir efsane, bir kahraman, bir azizdir. Homeros’un, Dante’nin, Shakespeare’in yüce biyografilerinin etrafını saran, hakikat ve sezginin o alacakaranlığı onun çehresini de dünyevilikten çıkarmıştır.
Onun kaderi belgelerle değil, ancak bilinçli bir sevgiyle şekillendirilebilir.
O halde tek başına ve lidersiz olarak, el yordamıyla inmeli bu labirentin kalbine ve Ariadne’nin, ruhun ipini tutmalı, kendi yaşamsal tutkusunun yumağını çözmelidir insan. Çünkü onun derinliklerine ne kadar çok inersek, kendimizi de o kadar derinden hissederiz. Sadece hakiki insani varlığımıza ulaştığımızda ona yakın oluruz. Kim kendini iyi tanıyorsa onu da iyi tanıyordur; bütün insanlığın son sınırı o değilse hiç kimsedir. Onun eserine giden bu yolculuk bizi duygunun bütün araflarından, kötülüklerin cehenneminden, dünyevi acıların bütün basamaklarından geçirir: İnsanın acısından, insanlığın acısından, sanatçının acısından ve en sonuncusundan, en korkuncundan, Tanrı acısından. Yol karanlıktır, insan içinden tutku ve hakikat aşkı ile yanmalıdır, yanlış yollara sapmamak için: Onunkine girmeye kalkmadan önce kendi derinliğimizi baştan sona dolaşmalıyız. O haberciler göndermez, sadece deneyim bizi Dostoyevski’ye götürür. Ve onun şahitleri yoktur, bedeninde ve zihninde sanatçının şu üç mistik biriminden başka: Yüzü, kaderi ve eseri.
Üç Büyük Usta Balzac – Dickens – Dostoyevski
Stefan Zweig Üç Büyük Usta
Önceki İçerikFrancis Bacon: İnsanın doğasında başkalarını sevmeye gizli bir eğilim, bir akış vardır…
Sonraki İçerikMarquez: “Kötülük dünyada değil, insanın yüreğindedir. Yüreğini kolla, ölmeden çürüyorsun…”