Şiddetsiz Politik Eylem: Sivil İtaatsizlik ve Satyagraha - Anadolu Gençlik Dergisi
“Şiddetle değişen bir dünya, ancak daha çok şiddetin var olduğu bir dünya olur.”
“İnsan vicdanının kabul etmediği bir yasayı, her türlü bedeli göze alarak açıkça çiğnemek ve diğer insanları da buna davet etmek” anlamına gelen sivil itaatsizlik fikri, Thoreau’nun düşündüğü gerçek adâletin tahakkuku için geliştirdiği yöntemini içerir. Kendisi bu sebeple “kelle vergisi” adı altında alınan vergiyi ödemeyi reddetmiş ve bunun cezası olarak da hapse konulmuştur. Kim olduğu kesin olmamakla birlikte Emerson olduğu tahmin edilen bir dostunun vergiyi ödemesiyle ertesi gün serbest bırakılmıştır.
Rivayete göre o gece hapishanede Thoreau’yu ziyaret eden Ralph Waldo Emerson, onun hapse düşerek kendini küçülttüğünü düşündüğü için “Burada ne işin var?” diye sorar. Thoreau da “Sen neden burada değilsin?” diye cevap verir…
Bu eylem ve eylemin arkasında yatan tavır, bir süre görmezden gelinip hafifsense de zaman içinde yaygınlaşmış ve modern siyasal düşünce için şiddetten uzak yöntem arayışlarına ilham vermiştir. İki dünya savaşı ve sonrasında başlayan sol devrimci dalgalar ve bugüne dek uzanan terörizm göz önüne alındığında bu metodun siyasal mücadele içinde taşıdığı kritik önem anlaşılacaktır. Thoreau’nun eyleminden sonra insanların merakını gidermek amacıyla bir toplantı için aldığı konuşma notları daha sonra farklı mekânlarda okunarak bir bildiri hâlini almış ve gazetelerde yayımlandıktan sonra kitaplaştırılmıştır.
Evrenin bütünündeki adâletin gereği olan uyum ve denge arayışı uğruna birkaç yıl bir ormanda kulübede hayat sürerek doğal yaşamı tecrübe eden ve “Walden” isimli bir kitapla çıkarımlarını bütünleyen Thoreau, siyasal yönetimin insanlar üzerinde baskı kurmadan var olması gerektiğini düşünür. “En iyi yönetim, en az yönetendir” prensibi, doğadaki gibi hiçbir planlama ve idarenin olmadığı bir durumun ilk adımını ifade eder. Onun bu yaklaşımı yöneticilerin güçlerini kötüye kullanmaya olan yatkınlıklarından ileri gelir. Daha doğru bir ifadeyle gücün doğasından dolayı bunu gerekli görür. Ki devlet, erdemlerle, üstün bir kavrayış ve doğrulukla değil, fiziksel güçle donanmış bir yapıdır. Yönetenler azınlıktadırlar ve kendi iradelerini halka dayatmaktadırlar. Ama yöneticilerin bir çoğunluğu temsil etmesi durumunda da, çoğunluğun güç demek olduğunu düşünerek güçlülüğün doğruluğa izin vermeyeceğinden hareketle adâletin tesis edilemeyeceği sonucuna ulaşır. Konulacak hiçbir yasa hiç kimseyi biraz daha doğru veya âdil davranmaya teşvik etmeyecektir.
Thoreau adâlet için güce değil vicdana yaslanmak gerektiğini düşünür. Vicdanı, olaylar karşısındaki duygusal tepkilerden ziyade, evrensel yasaları zaten duyumsayabilen bir merkez olarak görür. Vicdan, insanın güç sahiplerine kulluk etmesinin önüne geçecek iradeyle dimdik ayaktadır. İnsanın gövdesiyle bir makine olarak yaşamaktan kurtulup iradesine yaslanarak bir ruh hâlinde var olması gerekir. Ruhu duymazdan gelmeye sebep olacak olan para, insanın vicdanen vermesi gereken yanıtları da görmezden gelmesine yol açar. Gövdenin ya da maddî varlığın ruhun zenginliğine olan yabancılığı onu köleleştirdiği için aynı prensipler çerçevesinde maddî değerlerden uzaklaşmak, azla kanaat edip gerekli olmayan tüketimden kaçınmak da yaşamsal bir tutumdur. Böylesi bir tavır, geleneksel dünyada savaşın birinci prensibi olarak zikredilen kendini bilmenin değerine de karşılık gelir Thoreau’da: Kendini bilen insan için en büyük düşman, onun ruhun sonsuzluğuna kanatlanmasını engelleyen benliğidir; zaten gücü de faydayı da maddî rahatlık, lüks ve hazları arzulayan da odur. Nefsin bu arzularına erişme talebi, insanın kendi nefsi tarafından bir âlete indirgenerek kullanılmasına yol açar, bunun için onu gönüllü köleliğe yönlendirerek beklentilerini karşılayacak bir konuma sokmaya çabalar. Bu sebeple İslâm geleneğinde de hadislerde ve ârifane deyişlerde karşılaşıldığı gibi içerdeki düşmanla, yani insana en yakın olan düşmanla uğraşmak fikri öne çıkar.
Henry David Thoreau, varoluşsal ahenge katılım düşüncesiyle benliğin üst boyutunda kendi toplumuna eleştirilerini de aynı ilkeyle yapar. Ekonomik gerekçelerle tutulan kölelik düzenlemesine karşı çıkar ve nefsin insanı fayda için köleleştirmesinin acısının farkında olduğu için Amerikan toplumundaki kölelik müessesesine itiraz eder. “Düzen adı altında kendi alçaklığımıza saygı göstermek, bu alçaklığı desteklemek zorunda bırakılıyoruz.” demesi, sivil itaatsizliğin felsefesinin merkezinde yer alır. Köleci bir düzende özgür insanın onuruyla oturabileceği tek ev hapishanedir. Ruhun özgürlüğüne karşı et ve kemikten bedenin kilit altında tutulması önemli bir sorun değildir. Düzene itaatsizliğin bedeli onurla birlikte gelecektir. Bu yüzden hapisteyken dostuna, “Waldo sen neden burada değilsin?” diye sorar.
Böylece vefatından sonra, zaman içinde tüm dünyada iktidarlar tarafından zulme uğratılan alt tabakaların rehberlerinden birisi olur: Thoreau’nun devlete karşı şiddet eylemlerine ihtiyaç duymadan onun otoritesini aşındırmayı amaçlayan itaatsizlik öğretisi üzerine yazdıkları, onu okuyan ve etkilenen Gandhi’nin kendi geleneği içinde bulduğu şiddetsizlik fikirlerinin açılmasına da zemin hazırlamıştır. Hind inancında “hakikate tutunmak” anlamına gelen “satyagraha” ile Gandhi, insanın mutlak hakikati bilmemesinden dolayı ceza vermeye yetkili olmamasından hareketle şiddet kullanımını reddetmeyi önceler. Pasif direniş kavramı Gandhi’ye mâl edilse de esasen ondan önce var olan bir yöntemdir. Gandhi, kendi öğretisini, sadece zayıf insanların kullandıkları pasif direnişten ayırmak amacıyla satyaghara ismini kullanır: Öncelikle insanın nefsine karşı bir anlam taşıyan bu tutum, pasif direnişten farklı olarak güçlü olunduğunda veya verilen bir zarara cevap verilebileceği durumlarda da kullanılır. Böylece yapılan kötülük yüzünden faile kızmak yerine, ona merhametle yaklaşarak onu da hatadan kurtarma amacına dönük bir fedakârlığı ifade eder.
Satyaghara öğretisinin geleneksel bütünlüğün bir parçası olması, insanın evrenin birliği içinde hareket ederken kötü sonuçlarla karşılaşmamak için nefsanî taleplerden ve onların sonuçlarından kurtulmasıyla ilgilidir. Modern akılca bir tür nedensellik ilişkisi olarak algılanan etki-tepki yasası ya da ettiğini bulma veya ektiğini biçme bilinci, insanın diğerlerine karşı temkinli davranmasını gerektirmektedir. Kur’ân’da da “İnsan için kendi elleriyle yaptıklarından başka bir sonucun” bulunmayacağı şeklinde beyan edilen bu gerçek, Yunus’un “Sövene dilsiz gerek, dövene elsiz gerek” sözleriyle de dervişliğin bir gereği olarak nitelenmiştir. Aynı biçimde Kabil’in taarruzu karşısında Habil’in cevabı, dervişliğin anlamını daha da açıcı niteliktedir: “Yemin olsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben elimi, öldürmek için sana uzatacak değilim. Çünkü ben âlemlerin rabbi olan Allâh’dan korkarım.” Aynı tutum Yemen’de taşlanan Allâh rasûlü tarafından da takınılırken İncil’de yazdığı biçimiyle Mesih tarafından da uygulanmış ve her ikisi de kendilerine kötülük eden insanlar için dua ile mukabele etmişlerdir. Hatta İsa’nın “diğer yanağını çevirme” tavsiyesi dört yüz yıl boyunca müminlerin “Kılıçla yaşayan kılıçla ölür” sözüne itimatları vesilesiyle savaşı reddetmelerine sebep olmuştur. Ne var ki Roma’nın kendini Hristiyan ilan edip emperyal amaçlarını müminlere mâl etmesine kadar sürmüştür bu…
Thoreau, H.D.; Gandhi, M.K. (2012) “Sivil İtaatsizlik ve Pasif Direniş”, Vadi Yay., 3.Baskı, Ank.
Thoreau, H.D. (2014) “Walden-Ormanda Yaşam”, Zeplin Yay., İst.
ÖNCEKİ YAZI “HAKKIDIR, HAKK’A TAPAN, MİLLETİMİN İSTİKLÂL!” VERSUS “HÂKİMİYET MİLLETİNDİR”
SONRAKİ YAZI DARBELERİ KİM, NİÇİN YAPAR?
Modernliğin İçselleştirilmesinde Politik Romantizm Öznelleşme ve rasyonelleşmenin doğal olarak ilişki içinde olduğu sekülerleşme süreciyle bilincimiz arasındaki bağıntı tek taraflı ve bir dayatmanın sonucu olarak mı vardır?
Amerikan Rüyası ya da Üç Tarz-ı Siyasetin Leitmotifi Modern düşüncenin altında yatan temel olarak modern bilgi, dünyayı geleneksel kavrayıştan uzak bir biçimde yeniden tasnif etmeye dayalıdır
Himaye ve Liyakat
İbadetin Sosyolojisi Her bir insan teki, bireysel olarak bir toplumun / bir topluluğun doğal üyesidir. Birlikte yaşadığı, aynı havayı soluduğu, beraberce sevinip beraberce üzüldüğü kendi gibi hemcinslerinden oluşan bir toplumun / bir toplulu
MUHAFAZAKÂRLIĞIN ANATOMİSİ Özellikle kadim bir geleneğe sahip toplumlarda muhafazakâr refleksler daha güçlüdür. Ülkemizdeki muhafazakârlık tartışmalarının ana ekseni bu zihinsel arka planın bir neticesidir.