TÜRKİYE'DE HALK OYUNLARI - Турецкий язык. Лингвострановедение
I. Aşağıdaki soruları yukarıdaki metne göre cevaplayınız.
TÜRK MÜZİK KÜLTÜRÜ
Geleneksel Yerel Müzikler
11. yüzyıldan itibaren Anadolu'yu kendilerine yurt edinen Türk Oğuz boyları, eski dünya uluslarını etkilemiş otuzdan fazla köklü kültürün beşiği olan bu topraklarda Türk birliğini kurmuşlardır.
Orta Asya'da göç yolları boyunca kazanılan bu kültür öğeleri Anadolu yerleşik kültürüyle birleşerek daha da zenginleşmiştir.
Bugün halk biliminin her dalında çok büyük zenginlik görülmektedir. Bu zenginlik, Anadolu'nun en küçük yöresinde bile göze çarpmaktadır. Halk oyunlarımızdaki çeşitliliğin kaynağı da budur.
Kişilerin bir müzik eşliğinde vücutlarını, belli ritmik hareketler yaparak göstermeleri olayına halk oyunu denir. Halk oyunlarında oynayan kişinin artistik kabiliyeti önemlidir. Ritmik hareketi yapan kişi veya kişilerin duyuş, düşünüş ve yorumlayışları da önemlidir. Halk oyunlarındaki bu değişik yorumlardan varyant (çeşitlilik) olayı doğmuştur.
Ancak günümüzde bir eğlence unsuru olan halk oyunlarımız, geçmişte
bir konu, bir olay, bir tarih unsuru olarak oluşmuştur, özünde, halkın yaşayışının oyuna yansıtılması bulunur.
Halk oyunlarımız yörelerimize göre değişiklikler gösterir. Bu değişiklikler yerleşilen coğrafyaya, iklime, sosyal hayata, dinî şartlara, vb. göre özellikler kazanır. Bazen de oyunlar; yiğitlik, kahramanlık, hayvan taklitleri, avcılık, hasat şenliği gibi olayları yansıtır.
Halk oyunları isimlerini; oynandığı yerden, eski kahramanlardan, halk kişilerinden, oyun düzeninden, hayvan, esnaf ve ulus adlarından alırlar, örnek olarak; İğdır barı, Aydın zeybeği, Abdurrahman halayı, karşılama, düz halay, kasap oyunu, keklik zeybeği, bezirgan oyunu, Türk hatayı, Türkmen kızı gibi oyunlarımızı gösterebiliriz.
Halk kültürü içerisinde zenginleşerek günümüze kadar gelen halk oyunlarında tarih, coğrafya ve bölgenin kültür birikimi saklıdır.
(Nabey Önder'in bir yazısından düzenlenmiştir.)
Aydın zeybeği - танец зейбеков
beşik - колыбель
bezirgan oyunu – танец уличных торговцев
birikim - накопление, единство
duyuş – восприятие, слух
düşünüş - мышление
göç – переселение, эмиграция
halay – народный танец,
исполняемый под звуки зурны
hasat şenliği – праздник урожая
İğdır barı – народный танец Идир
kasap oyunu – танец льна
keklik zeybeği – танец зейбеков с куропатками
müzik eşliğinde – в
ulus – страна, область
unsur - элемент
yansıtılma - отражение
yorumlayış - осмысление
Halk oyunlarımız bizim hangi özelliklerimizi
Metne göre halk oyununun tanımını yapınız? Halk oyunlarında neler önemlidir?
Halk oyunlarımızın yörelerimize göre değişiklik göstermesinin sebeplerini söyleyiniz.
Halk oyunlarımız isimlerini nereden alırlar?
Bugün halk biliminin bazı dallarında çok büyük zenginlik görülmektedir. ( )
Halk oyunlarında oynayan kişinin artistik kabiliyeti önemli değildir.
Halk oyunlarımız günümüzde bir eğlence unsurudur. ( )
Halk oyunlarımız yörelerimize göre değişiklikler gösterir. ( )
Halk oyunlarında tarih, coğrafya ve bölgenin kültür birikimi
saklıdır. ( )
Siz de kendi ülkenizin halk oyunlarını tanıtınız.
Metinde sözü geçen Türk halk oyunlarının bir türünü anlatmaya hazırlanın.
Türkiye'nin kültürel yapısı, tarihinin derinliklerinden gelen çok zengin ve çeşitli kültürlerin birikiminden oluşmuştur. Türkiye, coğrafi konumu gereği Doğu, Batı, Ortadoğu, Akdeniz, İslam kültürü gibi farklı kültürlerin merkezindedir. Dünyanın en eski yerleşim bölgelerinden biri olan Anadolu, binlerce yıllık geçmişi ve tarihinde var olan birçok farklı kültürün etkisiyle ender görülen kültürel zenginliğe sahiptir. Bu öylesine bir zenginliktir ki, birbirine çok yakın yerleşim bölgelerinde bile bu zenginliğin yarattığı kültürel farklılıkları görebiliriz.
Türk "müzik türlerini" genel bir yaklaşımla şu başlıklar altında toplayabiliriz:
Geleneksel Müzik Kavramı: Genellikle ortak bir biçim içinde yaratılıp, üretildiği zamandan bugüne kadar yaşayan, bulunduğu yöre ve çevrelerde sevilerek sıklıkla çalınan, söylenen ve çoğunlukla anonim müziklerdir.
kültürümüzün içinde üretilen ve yer alan, gelenekselleşmiş müzikleri, "dinsel" ve "din dışı" oluşlarına göre ikiye ayırabildiğimiz gibi, bunları "Halk Müziği" ve "Klasik Müzik" başlıkları altında da inceleyebiliriz. Pek çok ortak yönleri bulunan bu iki öbekte yer alan yapıtları, "Çalgı müziği" ya da "Sözlü müzik" oluşlarına göre de sınıflayabiliriz.
Ülkemiz halk müziği, tarihin eski zamanlarından bugüne değin Anadolu ve Rumeli'de yaşamış bütün uygarlıkların, kendilerine özgü kültürel değerlerini biriktirerek ve yörelere göre kültürel farklılıkları içinde barındırarak oluşan ve sonuçta zenginlik ve çeşitliliği ile tüm dünyada ender görülen bir yapıdadır. Halk Müziğimiz, bölgesel özellikleri bakımından çok çeşitlilik ve farklılık gösterse de, genel bir sınıflama açısından:
İstanbul ve Rumeli, Ege, Orta Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu, Karadeniz, Akdeniz, olmak üzere 7 bölge içinde toplanarak incelenebilir. Bununla birlikte, aynı bölge içinde yer alan kimi kent, merkez ya da yöreler arasında önemli farklar bulunabileceği gözden uzak tutulmamalıdır.
Türk Halk Müziği ezgileri, geleneksel Osmanlı Sanat Müziği ile aynı ses sistemine ve ezgi parçalarına sahiptir.
Doğumdan ölüme kadar insan yaşamının sevinçli ya da hüzünlü tüm evrelerinde ve birçok alanda halk tarafından çeşitli tür ve biçimde ezgiler yaratılmıştır. Türk Halk Müziği'nin oluşumunda ve yayılmasında, saz çalarak ezgiler, şiirler okuyan "Halk Ozanlarının / Âşıkların / "Saz Şairleri"nin payı çok büyüktür.
Adına bugün çoğu kez "Klâsik Türk Müziği" ya da "Türk Sanat Müziği" de denilen bu müzik türü, Osmanlı Devleti'nin kurulması, büyümesi ve güçlenmesine paralel olarak zenginleşmiş, olgunlaşmış, biçim estetiğini geliştirmiş ve bir sanat müziği kimliği kazanmıştır. Bu müzik, din, aşk, ordu-savaş gibi birçok konuda ürünler vermiş ve her biri kendi türlerini, biçimlerini, topluluklarını oluşturmuştur. Osmanlı Müziği, İmparatorluğa katılan yeni ülkelerin değişik müzik kültürlerinden etkilenmiş, öğeler almış öğeler vermiştir. Ancak İmparatorluğun gerileme ve çöküş sürecine girdiği 19.yy. başlarından itibaren bu sanat müziğinde de giderek bir sığlaşma ve gevşeme gözlenmektedir. Önceleri zengin makamlar ve usuller kullanırken, giderek bu anlayıştan uzaklaşmış ve kentin eğlence müziğine dönüşmüştür. Günümüze kadar süren bu gelişmede "şarkı" türü, adeta bütün türlerin yerini almış ve yaygınlaştıkça popülerleşmiştir.
Osmanlı Müziği Osmanlı Saray okulunda, Enderun'da en parlak devrine erişmiştir. Bu sistemi kullanan hiçbir ülke Osmanlının ulaştığı sanatsal seviyeye erişememiştir.
Osmanlı Müziği, "makam birliği" esasına dayanan "Fasıl" düzeni içinde oluşturulmuş ve seslendirilmiştir.
Mehter Türk geleneklerinde, bir şenlik aracı değil, azametin, ihtişamın ve görkemli olmanın bir işaretidir. Devletin ululuğu ve kutluluğu, davulların gümbürtüsü ile yankılanır. Türklerin devlet anlayışınd a, halkın bütünlüğü, devletin yüceliği kavramları çok önemlidir. Bu inanış ve gelenekler, İslamiyet'ten önceki Türk devletlerinde de, Selçuklu ve Osmanlı devletinde de, küçük değişiklerle yer almıştır.
Otağ, hakanın veya başkomutanın bulunduğu yerdir. Bu bir savaş alameti olarak ortaya çıkar çünkü otağ yalnızca savaşlarda kurulur.
Hakanın Kösü, yani büyük davul, hakanlık otağının önünde durur ve
yalnızca hakana aittir.
Sancak ve mehter, Türk devletinde birbirinden ayrılmaz çok önemli olgulardır. Mehter vuruşu ile otağdan çıkılır ve savaş akınlarının ilk adımları atılmış olurdu. Türklerin Orta Asya geleneklerinde, devletin başı olan hakanın otağı önünde kurulan büyük davulun ve kösün günün belli zamanlarında çalınarak gücünü göstermesine nevbet (nevbe) dövme ya da vurma denilirdi. Nevbet dövmek, devletin başı olan Hakanın gücünü dosta düşmana göstermesi ve özellikle düşmanın yüreğine korku salması şeklinde yorumlanırdı.
Osmanlı'da sancak gibi mukaddes bir varlık halinde yaşatılan mehter, bağımsızlığın, devlet varlığının önemli bir göstergesi olmasının yanı sıra, meydan savaşlarında, kale kuşatmalarında, deniz savaşlarında düşmana hücum esnasında, vurduğu hamasî havalarla duyguları kamçılar, şahlandırır, askeri şevke getirir, ordunun moralini yükseltirken çıkardığı müthiş gümbürtüyle düşmanın moralini yok eder, onu bozguna uğratırdı. Meydan savaşında, tek bir hakanlık kösü bile, kendi başına bir mehterdi. Hücum ve duraklamaları, hakanlık kösü belirler, davul ve borulardan oluşan mehter, savaşta orduyu yönlendirdi. Savaşta yenilgi, mehterin yağmalanması ile kabul edilirdi. Bu durumda en zorlu savaşlar sancak ve mehter çevresinde olurdu.
Mehterin etki gücü Avrupalılar tarafından da değerlendirilmiş ve Mehter örnek alınarak çeşitli Avrupa ülkelerinde Askerî Müzik toplulukları, Bandolar kurulmuştur. Gluck, Mozart, Beethoven gibi
bestecilerin Mehter'den esinlenerek müzikler yazdıkları da bilinmektedir.
Müzik çerçevesinde, İslam dininin gereği olan, farz, sünnet ve nafile, ibadete çağırma, yardımcı olma ya da süsleme amacıyla yararlanılan ve kullanım yoluna göre "Şer'i Müzik" ve Tasavvufi Müzik", seslendirildiği yere göre de "Cami Müziği" ve "Tekke Müziği" diye nitelenen müzikler, "Dinsel Müzik" genel başlığı altında toplanabilir, İslâm ibadetinde önemli bir yeri olan "Tilâvet" (Kuran okuma), "Ezan", ‘Salevâf’, "Temcîd" v.b. gibi formlar, "Cami Müziği" türüne girer. Çeşitli Tasavvuf yollarının, özellikle Mevlevi'lerin ve Bektaşî'lerin, bir çeşit dinsel dansa da yer verilen törenlerinde, seslendirdikleri müzikler: "Mevlevî Ayinleri" ve Bektaşî "Deyiş"leri ile ‘Semahları’ ise "Tasavvufı Müzik" türü içinde yer alır.