Bitkiler | Gezenadam
Anavatanı Tanzanya ve Zanzibar`dır. Kökten çıkan yapraklı dal benzeri uzantıların her biri aslında tek yapraktır. Her bir yaprağın uzun sapında çok sayıda yaprakçık bulunur. Çiçekçilerde zaman zaman zamia olarak adlandırılsa da, zamia bambaşka bir türdür. Toprak altı kısmı aslında gövdesidir. Suyu ve besinleri depolar, idareli kullanmayı sağlar. Yarı gölge veya gölgede tutulmalıdır ve karanlığa çok dayanıklıdır. Hiç ışığı olmayan sadece hava sirkülasyonu olan bir yerde dahi gelişebilir. Bu özelliğinden dolayı banyolarda, küçük camlı mekanlarda çok kullanılmaktadır. Sürekli yeni sürgün verir, eski yapraklar çok rahat toplanabilir. İdeal ortam sıcaklığı 20°-24°C, kışın en az 10°C olmalıdır. Mayıs, Haziran ve Temmuz aylarında çiçeklenme görülür. Gövde ayırma veya çelik alma yöntemiyle çoğaltılır.
Ana vatanı Güney ve Orta Amerika, Batı Hindistan ve Brezilya’dır. Koyu yeşil yapraklı, yaprakların üzeri beyaz parçalıdır. Sanki iplikle örülmüş gibi görünümü vardır. Yaprakların alt kısmı erguvan kırmızı renklidir. Yaprak sapları uzundur. En uygun sıcaklık değerleri gündüz 24- 27 0C, gece ise 16- 21 0C’dir. Kış aylarında ortam sıcaklığı 10C’nin altına düşürülmemelidir. Tohum, ayırma veya daldırma yöntemleri ile çoğaltılabilir.
Ana vatanı Güney ve Orta Amerika, Batı Hindistan ve Brezilya’dır. Yaprakları 45 cm boyunda, yeşil renkli ve koyu erguvan renkli çizgilidir. Yaprakların alt kısımları erguvan renklidir. Yapraklar uzun ince ve dik saplarla tek noktada birleşir. Gün ışığında yataya yakın duran yapraklar, gün batımından sonra yapraklar dua eden eller gibi yukarı yönelir. Bu durum gün ışığıyla ilgilidir. Yapraklar gündüz de kapalı duruyorsa daha aydınlık bir noktaya taşınmalıdır. Küçük, beyaz, gösterişsiz çiçeklere sahiptir ve yaprakları için yetiştirilir. En uygun sıcaklık değerleri gündüz 24- 27 0C, gece ise 16- 21 0C’dir. Kış aylarında ortam sıcaklığı 10C’nin altına düşürülmemelidir. Tohum, ayırma veya daldırma yöntemleri ile çoğaltılabilir.
Portakal-kırmızısı ve değişik renkli çiçekleri ile gösterişli tırmanıcı bitkilerdir. Özellikle geniş alanlarda duvar, çardak, çit ve parmaklıkların yeşillendirilmesinde sıklıkla kullanılır. Havai kökleri ile tutunarak ve sarılarak 9 metreye kadar boylanırlar. Acem Boruları ile çıplak gövdeli ağaçların gövdelerini sardırmak mümkündür. Borazan ve Trompet çiçeği olarak da bilinen bu bitkiler, yaz ortasına doğru çiçeklenerek uzun süreli çiçekli kalır.
Sıcak ve bol güneşli yerlerde toprağı iyice kaplamak üzere yetiştirilen, çiçek tarhı ile bordürlerin vazgeçilmez bitkisi olan rozet çiçeği, saksı ya da plastik kutular içine yerleştirilerek evlerde pencere önü ve balkonlarda da çok iyi gelişir; ayrıca sarkan sepet saksılarda da çok hoş durur.
Dünyanın bir çok yerinde sebze ve yemeklik bitki olarak değerlendirilir. Ülkemizde yalnızca bir süs bitkisi olarak yetiştirilir. Çiçekleri çok küçüktür. Adını horoz ibiğine benzeyen çiçeklerinden alır. Boyları bir metreye kadar uzayabilir. Yetiştirilmesi en kolay bitkiler arasındadır. Bir yabani ot gibi kendiliğinden yetişebilir. Güneşi çok sever. Toprağı nemli tutulması yeterlidir. Köklenme özellikleri çok güçlüdür.
3 m kadar boylanabilen, kışın yapraklarını döken, sık dallı, yaygın ve bodur gelişen bir çalı türüdür. Dalları dikenlidir. Yapraklar 3-5cm uzunlukta, eliptik formda ve kenarları testere dişlidir. Yaprakların üst yüzü parlak koyu yeşil, alt yüzü açık renkli, tüysüz ve sapı kısadır. Erken ilkbaharda mart-nisan aylarında yapraklanmadan önce çiçek açar. Çiçekler birkaç tanesi bir arada buket halinde, koyu kırmızı, kızıl, pembe, turuncu veya beyaz renkte olabilir. Nadiren kış aylarında da çiçek açabilir. Meyve ayvaya benzer ve sarı yeşil renkli güzel kokuludur, yenebilir.
Gelincikgiller familyasından, 30-80 cm boyunda, çok yıllık, otsu bir bitkidir. Yapraklarının uçları dişlidir ve meşe yapraklarını andırır. Nisan ve Mayıs aylarında çiçek açar. Taç yaprakları dört adet, oval veya yumurta şeklinde, altın sarısı renktedir. Meyveleri fasulyeyi andırır, yaklaşık 5 mm eninde ve 3-6 cm uzunluğundadır. Ülkemizde Marmara, Karedeniz ve İç Anadolu bölgelerinde yetişir. Daha çok sulak ve gölgeli yerleri sever. Ormanların güneye bakan kenarlarını, duvar diplerini, çit molozlukları sever. Sap ve kökünden turuncu renkli koyuca bir sıvı çıkar. Antik Yunan ve Roma döneminde bu sıvının vücutta çıkan siğil, nasır ve egzama gibi cilt hastalıklarını iyileştirmek için kullanıldığı bilinmektedir.
Tek yıllık, 1.2m`ye kadar boylanabilen çiçekli otsu bir bitkidir. Çiçeklenme yoğun olarak Temmuz-Eylül ayları arasında, tohumlanma ise Ağustos-Ekim arasındadır. Çiçekler saplar üzerinde tek tek ve beyaz, sarı-beyaz petallidir. Dökülen tohumlar bir sonraki yıl kendiliğinden filizlenir. Birkaç sezonda geniş bir alanı ıslah edilebilir. Bol güneş ve açık alan sever. Soğuğa dayanıksızdır. Yaprak ve dalları baharat ya da taze olarak kullanılır.
Chrysopogon gryllus subsp. gryllus
30-130cm kadar boylanabilen, toprakaltı (rizom) veya sürünücü (stolom) gövdelerle yayılan, çok yıllık otsu bir bitkidir. Yapraklar 10-18x1-3mm şeritsi, damar üstleri ve kenarları sert tüysü çıkıntılıdır. Çiçeklenme Mayıs - Temmuz aylarındadır. Başakçıklar üçerli olarak kümelenmiş; üçlünün biri üreyimli, diğer ikisi tam gelişmemiştir. 1550m yüksekliklere kadar, kızılçam orman dipleri, kuru dere kenarları, yamaçlar, step ve hareketli kayalıklarda sıklıkla görülür. Organik maddece fakir, erozyona uğramış topraklarda iyi gelişmesi toprak islahına yardımcı olur. Bol ve yeşil yaprakları hayvanlar tarafından tüketilmektedir.
1m`ye kadar boylanabilen çok yıllık otsu bir bitkidir. Anadolu’nun her yerinde ekilmemiş tarlalarda, yol kenarlarında ve bayır sırtlarında yabani olarak yetişir. İnce tüylerle kaplı, içi boş, sert yapılı bir gövdesi vardır. Altı tüylü, kenarları dişli, rozetler oluşturan yaprakları, açık mavi-yeşil renklidir. Eflatun-morumsu taç yapraklarıyla Haziran-Eylül ayları arasında çiçek açar. Toprakta 20cm derinliğe kadar inen, acı sütlü, kazık kökü vardır. Döktüğü tohumlarla çoğalır.
İnce ama dikine boylanan bir gövdesi vardır. Ağacın bir yıllık sürgünlerinin ucunda ya da yaprak koltuklarında açan çiçekleri beyaz renkli ve çok hoş kokuludur. Bu çiçekler, mandalina türlerine göre sonbahar başı, ortası ve sonunda olgunlaşıp mandalina meyvesine dönüşür. Genelde portakaldan küçük olan bu meyveler, üstten ve alttan basık, yuvarlak biçimli, turuncu renkli kabuğu gevşek, bol kokulu ve sulu eti hoş tatlı olur. Yetiştiriciliğinin yapıldığı yerde sıcaklıklar -3, -4 derecenin altına düşmemelidir. -9, -10 derecenin altına düşen sıcaklıklarda mandalina ağaçları donup ölebilir. Dayanamayacağı en yüksek sıcaklıklar ise, 45 derece ve üzeridir.
Güney Amerika da doğal olarak yetişen yaprakları keskin hızlı büyüyen ve yayılan arsız bir bitkidir. Her dem yeşilçok ve çok yıllıktır. Gümüşi-beyaz yada sarımsı renklerdeki gösterişli ve etkileyici olan çiçekleri yazdan sonbahar başına yaprakların üzerindedir. Fazla bakım istemezler. Nemli veya yarı nemli, kumlu balçıklı topraklardan hoşlanır. Doğrudan güneş alan bir yere dikilmesi iyi olur. Çit bitkisi olarak da kullanılabilirler. Yaz ve güz aylarında bitkiyi süsleyen püskülleri ile boyu 2.5 metreye ulaşabilir. Kuraklığa yüksek mukavemet gösteren bitki fazla bakım istemez. Bahar aylarında tohum ekimi yapılır.
Crambe tataria var. tataria
Anavatanı Guatamala ve Meksikadır. Kışların ılıman geçtiği bölgelerde herdem yeşil bodur çalı özelliğinde gelişen bu bitki 15-60 cm arası boy yapar ve taçlanır. Orta tonda yeşil yaprakları oldukça küçük olup 3-8 mm arası büyüklüktedir. Yapraklarının yarısı büyüklüğündeki pembe, mor, ya da beyaz çiçekleri ilkbahar sonunda açar ve kış aylarına kadar uzun süre bitki üzerinde kalır. Çiçekleri çok küçük olmasına rağmen çiçeklenme miktarı oldukça fazladır. Bu özelliği ile çiçekler uzak mesafelerden bile algılanacak şekilde bitkiye renk katar. Güneş almayan aydınlık yerlerden hoşlanır. Hafif gölgeli yerleri sever ama daha koyu gölgeli yerlerde bitki zayıflar ve bitkinin görüntüsü pek hoş olmaz. Bitki için en ideal yerler doğu ve kuzey cepheler, duvarların güneş almayan tarafları ya da altına ışık süzen ağaçların altıdır. Haftada bir sulanma ister. Sürekli kuraklığa pek dayanamaz. Her tür toprakta yetişir. Soğuk kış aylarında don olduğundan bitki tamamen ölebilir. Ama çeliklerden üretilmesi ve istenilen boya hemen getirilmesi bitkinin hızlı gelişme eğiliminden dolayı mümkündür. Çelikle çok kolay bir şekilde çoğaltılabilir.
Cuscuta approximata var. approximata
Klorofilsiz, sarınıcı tam parazit bitkilerdir. İpliksi gövdeleri ile konukçularına sarılarak, onlardan su ve besin maddeleri alırlar. Çimlenme ilk kez kök ucu ardmdanda gövde ucu tohumdan çıkar. Topraktan çıkar çıkmaz gövde ucu sürgünü saat yönünün aksine spiral hareket yaparak büyümeye başlar, konukçusunu arar. Bir destek bulursa ona sarılarak emleçleriyle suyunu emmeye başlar ve kurtulur. Eğer böyle bir destek bulmazsa, köklerini ölümle başbaşa bırakır ve buradaki organik maddelerle beslenerek yeniden destek aramaya koyulur. Sapları pembe renklidir. Yaprakları ise renksiz pullar halinde kısır kalmıştır. Tohum dışında gövdesini parçalayarak ta çoğalabilir. Bir yıldan diğer yıla tohum ile veya çok yıllık konukçu bitkilerin gövdelerinde gömülü kalan kendi parçaları ile geçerler.
5 m kadar boylanabilen, yavaş büyüyen bir cinstir. Gövde dallanmaz ve üzerinde büyük bileşik yapraklar taşır. Doğal gelişim gösterdiği tropikal ve subtropikal bölgelerde 113 türü bulunmaktadır. Sikaslar tüm cycadophyta bölümü bitkiler gibi 155-600 milyon yıl önce asıl gelişimini yapmış, başlangıçta tüm dünyaya yayılmış, ancak ardından Japonya, Hindistan ve Amerikanın tropik bölgelerine çekilmişlerdir. Türkiye`de doğal gelişim göstermezler. Görünümünün benzerliğine karşın, Palmiyeler ile aynı familyadan değildir. Sikaslar yavaş büyüyen ve çok uzun yıllar yaşayan bitkilerdir. Erkek veya dişiler ayrı bireylerdir; cinsiyetleri sadece kozalak yapısından ayırt edilebilir. Hafif dona dayanıklıdır. Kurudukça sulanması, aşırı sudan korunması gerekir. Bol ışıklı alanları sever. Ev ortamında genellikle yılda bir defa yaprak verir, yeni yaprak herhangi bir yere değerse eğri olarak gelişir. Olumsuz koşullarda 1-2 yıl hiç yaprak vermeyebilirler.
Ayva daha çok ılıman deniz iklimini sever. İç bölgelerde yetiştirilecekse vadiler gibi korunaklı yerler seçilmelidir. Soğuklama ihtiyacı oldukça azdır. Bununla birlikte -25 lere kadar donlara dayanabilir. Yazları fazla yağış alan yerler ve rüzgarlı bölgeler için uygun değildir. Güneşi çok sever. Soğuk ve nem arttıkça meyveler odunsulaşır. Ayva kökleri yüzeye yakındır. Bu nedenle dipleri derin çapalanmamalıdır. Ayva fazla suyu sevmez, özellikle de suyun gövdesine değmesini sevmez. Ayvalar toprak isteği yönünden fazla seçici değildir. Bununla birlikte organik maddece zengin, iyi direne edilmiş topraklarda iyi gelişir. Derin toprağa fazla ihtiyaç duymaz.
Güneybatı ABD ve Kuzeybatı Meksika`da 300-1000m rakımlarda doğal olarak yetişen ağaçsı bir sukulenttir. Tekil olarak yükselen gövde 4m`ye kadar boylanabilir ve genellikle alçak bir noktadan dallanmaya başlar. Dallar açık yeşil renkte, yüzeyi 6-9mm çapta, siğilimsi görünümde yoğun çıkıntılıdır. Yapraklar 2-3cm uzunlukta, 6-12li ışınsal demetler halinde, gençken gümüşi-sarı sert dikenler şeklindedir. Bu dikenler olta iğnesi gibi çengelsi bir yapıya sahip olduklarından, battığında çıkarılması çok acı vericidir. İleri yaşlardaki dikensi yapraklar dökülerek siyahımsı-kahverengi gövde kabuğunu açığa çıkarır. Çiçekler beyaz, pembe ve eflatun renklerdedir ve bir önceki meyvenin ucundan açar. Bu nedenle meyveler zincir şeklinde birbiri ardına dizili olarak dallardan sarkarlar.
Sebze olarak tüketilmek üzere yetiştirilen, 50-150 cm boylanabilen, çok yıllık otsu bir bitkidir. Gövde yeşil, kırmızımsı-yeşil renkli, dik ve boyuna çizgilidir. Yapraklar almaşık dizili, sapsız, büyük, uzun (50-80 cm), oval ve parçalıdır. Üst yüzleri düz, gri yeşil, alt yüzleri ise beyaz ince tüylerle kaplı ve boz renktedir. Çeşitlere göre değişmekle birlikte çiçek tomurcuğu (baş) çapı 5-15 cm, ağırlığı ise 200-700 g arasında değişir. Sebze olarak tüketilen kısmı çiçek tomurcuğudur. Bir baş 600-1200 adet çiçek taşır. Çiçekler mor-erguvan renktedir. Çiçeklenme çiçek tablasının dışından başlar ve merkeze doğru ilerler. Tohumlar 5–7 mm uzunlukta, sert yapılı, koyu kahverengi, siyah-mor renkli ve kırçıllıdır.