Home SANAT Doç. Dr. Ulaş Başar Gezgin: Güç Veriyor Her Şeye Karşın Onun Öyküsü
Yakında Nguyen Van Troi’un memleketi olan Dien Ban’da (Orta Vietnam) anıtı dikilecek. Memleketinde şehitlikte bir anı evi bulunuyordu; ama anıt eksikti, mezarı ise şehit düştüğü Saygon’da. Nguyen Van Troi (‘Coy’ diye okunuyor), Vietnam-Amerikan Savaşı yıllarında, dönemin Amerikan Savunma Bakanı’na Saygon ziyareti sırasında suikast girişiminde bulunmuş bir elektrik işçisiydi. 1964’te 24 yaşında kurşuna dizildiğinde bağımsız Vietnam’ın simgesi olmuştu. Kurşuna dizilmeden önce, kendisi için görevlendirilen papaza “Ben hiçbir suç işlemedim ki günah çıkarayım. Günah çıkarması gereken suçlular Amerikalılardır!”diyen yiğidin son sözleri ise “Yaşasın Vietnam” olacaktı. Bugün Ho Çi Min Kenti’nde (Saygon’un bugünkü adı), suikast girişiminde bulunduğu cadde onun adını taşıyor ve başka şehirlerde ve ülkelerde birçok sokak ve okul. Adına öğrencilere yönelik bir ödül de veriliyor. Küba’da Van Troi’un adını taşıyan bir stadyum, anıtlı bir park, okul ve hastane bulunuyor.
Van Troi, aynı zamanda halkların kardeşliğinin simgesi olarak görülüyor; çünkü o hapisteyken, Venezuela’da bir gerilla grubu onun salıverilmesi için bir Amerikan albayını kaçırıyor. Askerle Van Troi’u takas etmek istiyorlar. Takas başarısız oluyor; ancak bu, Venezuelalı devrimciler tarafından hâlâ anımsanıyor. Birkaç yıl önce, Saygon’da Venezuela Büyükelçiliği’nin katılımıyla, Nguyen Van Troi Caddesi’ndeki anıtlı parka Vietnamca ve İspanyolca bir plaket çakılmıştı.
Van Troi’un etkisi bununla sınırlı değil. O aynı zamanda Vietnam devrim yazınında da önemli bir isim; yazar olarak değil, başkişi olarak. Van Troi, suikast girişimini gerçekleştirdiği gün daha 19 günlük evliydi. Düğünü sürekli geciktirmek istemişti; ama hayat önceden planlanması olanaksız olan belirsizliklerle doluydu. Eşi Phan Thi Quyen, onunla ilgili anılarını ve yakalanmasından sonra onun ve kendisinin başından geçenleri anlatıyor Tran Dinh Van’ın kaydedip kitaplaştırdığı ve Kasım 1975’te Oda Yayınları tarafından ‘O Bir Militandı’ adıyla Türkçe olarak yayımlanan ve kısa sürede çokça baskı yapan eserde. Kitabın Vietnamca adı ‘Böyle Yaşadı O’ (özgün adı: ‘Sống như anh’)(1), fakat Türkçe çevirisinin adı daha iyi görünüyor.
Kitap, Van Troi’un yaşamını örnek almak isteyen ve ondan güç alan Vietnamlı savaşçıların ısrarıyla yazılmış. Quyen’den Van Troi’u dinlemek istiyorlar ve böylece bu paha biçilmez anı-roman ortaya çıkıyor. Yakalanmasından sonra eşi de tutuklanıyor; kurşuna dizilene kadar arada bir görüşüyorlar çok zor koşullarda. 50 yıl geçmiş üstünden. O zamanlar Saygon’da nasıl yaşarlardı; Vietnamlılar nasıl olup da direniyorlardı… Bunlar etkileyici bir dille anlatılıyor. Zamanında Türkiye’de sol dalganın yükselişte olduğu 1970’lerin ikinci yarısında büyük ilgi gören kitap daha sonra tarihin tozlu raflarına kalkıyor; ancak, kitabın siyasal değeri dışında yazınsal değeri de bulunuyor. Kitapta Van Troi’un ideal bir tip olarak verilmesi eleştirilebilir; ancak kitap bir kurmaca eser değil anı-roman türünde olduğu için, bu eleştiri büyük ölçüde geçersiz kalıyor. Herkes Van Troi olamaz; ancak Van Troi’un hikâyesini birinin anlatması gerekir. Devrimci öyküleme biçimlerindeki kahramanlaştırma, tek tip anlatılar yaratmakta olsa da bu durum, yaşanılanları ve onların anlatılma biçimlerini değersizleştirmemekte. Aynısı, 2. Paylaşım Savaşı yıllarında Bulgar partizanlarının zafere giden yürüyüşünü anlatan ‘Seni Halk Adına Ölüme Mahkum Ediyorum’ kitabı için de geçerli. Tek farkla, ‘O Bir Militandı’ da mutlu son söz konusu değil.
İki kitapta da duygusuz kahramanların hikâyesi değil söz konusu olan. ‘O Bir Militandı’da güçlü insani bağlar görüyoruz; aile ilişkilerinin etkisini ve çocuk sevgisini görüyoruz hapishane koşullarında bile. Hıçkırıklar, ağlayanlar… Van Troi’un “Güvenceli bir hayat karşılığında kendi yurttaşlarına kötülük yapan uşaklar gibi yaşayamam ben.” (s.50) diyen sesi, kulaklarında yankılanıyor okurun…
Bugün Vietnam’da çoktan unutuldu o günler. Van Troi’u bilenler az sayıda. Tarihse çok az kişinin ilgisini çekiyor. Geleceğe bakıyor artık Vietnam. Kitaplarda kaldı savaş. Nüfusun çoğu, savaştan sonra doğduğundan, bambaşka bir Vietnam geliyor. Ekonomik gelişme her şeyin üstünde. Ev-araba hayalleri ufukta. İyimser açıdan bakarsak iyi bir Vietnam bizi bekliyor, barışçıl, huzurlu, sakin; peki ama ya karamsar açıdan bakmak için nedenler artıyorsa?..
Herşeye karşın, güç veriyor insana Nguyen Van Troi’un hayat hikâyesi ve onun için yazılan şarkı (Kahraman Genç Nguyen Van Troi şarkısı (Nguyễn Văn Trỗi người thanh niên anh hùng)(2)