XVIII Asyr türkmen edebiıaty XVIII asyrda türkmenleriň köpsi Türkmenistanyň häzirki çäklerinde ıaşapdyrlar. Olar Amyderıadan Kaspi deňzi, Maňgyşlakdyr Hywadan Türkmen - Horasan daglary aralygyndaky giň territoriıada ıerleşipdirler.
İurduň esasy meıdanyny Garagum çöli tutupdyr. Derıalaryň boıunda, dag eteklerinde ıaşaıyş üçin amatly ıerler bolupdyr.
XVIII asyrda türkmen halky ıarym oturymly, ıarym göçme halyn-da ıaşapdyr. Ilat maldarçylyk, awçylyk, eksrançylyk, belli bir derejede, hünärmentçilik, senetçilik bilen meşgullanypdyr.
Türkmenler diňe bir ozara söwda (alyş-çalyş) bilen oňmandyrlar. Olaryň, ıaşaıan ıeriniň üstünden Russiıa bilen söwda etmek üçin Hywanyň, Buharanyň, Balhyň, Hindistanyň täjirleri geçipdirler. Bu söwdada urug-tire serdarlary köp peıda görüpdirler. Türkmenler XVIII asyryň bütin dowamynda diıen ıaly Gündogaryň goňşy feodal döwletleriniň talaňçylyklaryna sezswar bolupdyrlar ıa-da olaryň raıatlary hokmünde köp salgytlar töläpdirler. Eıran, Hywa, Buhara tarapyndan häli-şindi talanylypdyrlar! Şeıle elgaramaklyk XIX asyrda-da dowam edipdir.
Diňe tagt üstündäki göreşler, feodal gozgalaňlar bu döwletlerde syıasy taıdan durnuksyzligy emele getirıär. Hökmürowanlygyň belli derejede gowşamagy türkmenleriň erkinlige bolan ynamyny oıarıar. İöns türkmenler emele gelen amatly pursatdan peıdalanyp bilmeıärler. Olaryň özara birleşmeklerine mümkinçilnkler bolmaıar. Daşky duşmanlar we ıerli feodallar urug, tire-taıpa gapma-garşylyklary öjükdirıärler. Bu ıagdaı türkmenleriň birleşmegine, bitewi döwlet bolmagyna düıpli urgy bolıar. Eıran, Hywa, Buhara bolsa syıasy taıdan-da ykdysady taıdan-da gowşan dowletler bolmagyna garamazdan, türkmenleriň agzalalyklaryny oz bähbitleri üçin doly peıdalanıarlar.
XVIII asyryň ıigrimpnji ıyllarynda Eıran, Hywa, Buhara döwletleriniň pese düşeninden peıdalanyp, ençsme talaňçy topalar ata çykıarlar. Şol toparlaryň birine Nedir diıen türkmen ıolbaşçylyk edıär. Onuň tiz wagtda ganhorluk, talakçylyk bilen dabaralanan ady töwerege ıaırap başlaıar. Eıran şasynyň hyzmatyna geçıär, goşun serkerdesi bolup, köp ıörişlere gatnaşıar. Öz güıjüne daıanyp, şa tagtyny eıeleıär. Nedir şanyň döwründe türkmenleriň ıagdaıy ıaramazlaşıar. Kemsidilmelere çydamadyk halk Keımir körüň ıolbaşçylygynda oňa garşy gozgalaň turuzıarlar. Gozgalaň rehimsiz basylyp ıatyrylıar. Keımir kör ölıär. Nedir şa türkmenleri rehimsiz gyrıar we Eıran şalygy üçin howpsuz diıen ıerlere göçürıär. Şa öldürilenden soň, halkda ıene birleşmek, döwlet bolmak baradaky nekirler ösüp başlaıar.
Çeper edebiıat we edebi hyzmatdaşlyk.
XVIII asyr türkmen halkynyň aňynda düıpli öwrülişikler bolup geçen döwürdir. Bu döwürde Döwletmemmet Azady, Magtymguly, Andalip, Şabende, Şeıdaıy, Magrupy, Gaıyby ıaly ajaıyp söz ussatlary, ıaşap geçipdir. Türkmeniň progrsssiw pikirli wekilleri halky il-ıurt üçin, ar-namys üçin aıaga galmaga çagyrıar. Watan, halk üçin janyny orta goıan mertleri wasp edıärler. Gorkaklary, namartlary, il-ıurda biwepalyk edenleri masgaralamak, neletlemek XVIII asyr edebiıatynyň esasy temalarynyň birine öwrülıär. Türkmen halkyny birlige, bitewi bir döwlet gurmaklyga çagyrıan eseriň tutuş bir uly tsikli döredilıär. Bu messle ıurduň mert ıigitlerini duşmana garşy aıaga galmaga çagyryş bilen sepleşdirilıär.
Şu döwürlerde Döwletmuhammet Azadynyň "Wagzy-Azat" eseri ylmy-çeper eser hökmünde orta çykıar. Onda awtor özbaşdak döwlet gurmalydygy, onuň başynda nähili adamy goımalydygy hakynda gürrüň edıär. Azady döwletiň raıatyndaky adamlaryň özlerini nähili alyp barmalydyklary, umumyhalk bähbitli işleri nähili amala aşyrmalydyklary barada durup geçıär.
Şabende hem türkmenleriň gahrymançylykly geçmişlerini, agzybir güıç bolandyklaryny, tutanıerliligiň we bir sözlüligiň olara üstünlikler getirendigini we dessanlarynda beıan edıär.
Nurmuhammet Andalyp şu meseläni ıatlap, her derdiň öz dermanynyň bardygy, ony pugta bilmegiň zerurdygy hakdaky ideıany orta atıar. Türkmen klassyky poeziıasynyň uly wekili Magtymguly özüniň essrlerinde agzybirlik, milli döwlet gurmak meselesini orta atıar. Ähli türkmen taıpalaryny bir milli döwlete gulluk etmege çagyrypdyr.
XVIII asyr türkmen edebiıatynda milli özboluşlylyk özüni görkezıär. Täze mazmunly klassyky poeziıa döreıär. İazuwly edebiıatda, aıratyn hem poeziıada, dessanlarda realistik ugur tertipleşıär, prograssiw ideıalar bilen pugta baglaşıar. Edebiıat zähmetkeş halkyň ideologiıa ıaragy hökmünde özüni görkezip başlaıar we halkyň isleg-arzuwlarynyň goraçysy hökmünde çykyş edıär.
XVIII asyr türkmen edebiıatyna Gündogaryň Nyzamy, Ferduwsi, Fizuly, Nowaıy, Jamy ıaly beıik şahyrlarynyň täsiri uludyr.