jükrüpasapaşazı | jazzetta 2.0
‘jükrüpasapaşazı’ Kategorisi için Arşiv
delik deşik olmak istiyorsanız buyrun!
Yayınlandı: Şubat 16, 2011 / jükrüpasapaşazı
Mutlu geçen çocukluk yıllarımı bir yana bırakırsak, hayatımın en güzel döneminin sonuna yaklaştığım bir sırada tanımışım onu. Adı, Jean Rhys. Yeni bir yazar keşfetmenin tadı, hiçbir şeyde yoktur handiyse. Edebiyat beğenisine güvenebileceğim nadir insanlardan biri tanıştırmıştı bu olağanüstü yazarla beni –ki böyle konularda aracı kurumlara hiç güvenmem aslında. Önce hangisini okuduğumu hatırlamıyorum, büyük ihtimalle “Geniş, Geniş Bir Deniz” olmalı. Aklıma gelirse aldığım ya da okuduğum tarihi yazarım kitaplarımın ilk sayfasının sağ üst köşesine. Buna yazmamışım. Diğer ikisineyse yazmışım: “Karanlıkta Yolculuk” ve “Günaydın Geceyarısı”, 1.8.91. Kitapların çevirmeninin Pınar Kür oluşundan duyduğum sevinci de unutmadım elbet. Gerisi, bir çırpıda, sular seller gibi okunuveren, son sayfalarının sonunda dünyanın en değerli incisini bulmuş bir inci avcısı halet-i ruhiyesiyle esrinen, yeni ve sıkı bir yazar keşfetme heyecanı boşa çıkmamışlığın verdiği keyifle dört köşe olunan, günlerce etkisinden sıyrılınamayan üç adet kitap…
Hayatı orasından burasından kesitini alarak, bölük pörçük ederek, tek bir renge bürüyerek sözde “açıklayan”, buna karşılık tumturaklı iddialarla karşımıza dikilip onu bütünselliğiyle analiz ettiğini ve bu analizden yola çıkıp bize bir tez ürettiğini söyleyen ideolojilerin tümü de, bizatihi, ideoloji olmanın öngerektirdiği maluliyeti taşırlar: hayatın hakikatini kucaklayamama. Benim hiç hazzetmediğim feminizm de öyledir. “Geniş, Geniş Bir Deniz”e yazdığı yetkin önsözde Pınar Kür, yazarın erkekliğe bakışını irdelerken, Rhys’ın feminist olmadığına dikkat çekmekle kalmaz; şunları ekler sözüne: “(…) kadın-erkek ilişkilerini gerçek bir nesnellikle, iki tarafın da hakkını vererek, iki tarafa da anlayışla, sevecenlikle yaklaşarak ve iki tarafı da kesinlikle anlayarak anlatabilmesi onu feministlerden ayıran en önemli özelliktir. (…) onlardan daha inandırıcı, daha iç burkucudur. (…) temelde kadın-erkek çelişkisi değil, ‘zayıflar’ ile ‘güçlüler’ arasındaki çatışmadır Jean Rhys’ın konusu. Toplumun ezdiği, ayaklar altına aldığı, kırık dökük insanların, nerdeyse onlar kadar acınacak durumdaki katı, sert, kıyıcı ‘güçlüler’in elinden çektiklerini, yaşadıkları yoğun mutsuzluğu anlatmaktadır. ‘Zayıflar’ genellikle kadın, ötekiler de genellikle erkekse bu Jean Rhys’ın zorlaması değil, gerçeğin ta kendisidir.”
Pınar Kür’e kesinlikle katılıyorum: Öylesine inceden inceye, öylesine özenle yazılmış ki “Geniş, Geniş Bir Deniz”… “Geniş, Geniş Bir Deniz’in yetmiş yaşlarında bir kadın tarafından yazılmış olduğuna inanmak kolay değil. Kişi ne kadar dikkatli bir gözlemci olsa da, birtakım yaşantıları ne denli derinden yaşamışsa da zamanla unutur gibi geliyor… Ya da ilerleyen yıllar her şeye yeni yeni renkler, yeni yeni yorumlar kattığından ilk gençlik duyguları saflıklarını yitirir sanki… Jean Rhys’da hiç öyle olmamış. Yedi yaşındaki küçücük çocuğu da, on yedi yaşındaki genç kızı da, otuzunu aşmış yalnız kadını da tüyler ürpertici bir sezgi ve anlayışla, şaşmaz bir gerçeklikle, inandırıcılıkla anlatıyor. Bir yazar olarak ben, bu başarının karşısında gıptayla karışık bir hayranlık duyuyorum.”
Trajiğin duygusunu bize bu kadar derin bir anlayışla, böylesine çarpıcı bir dille, vıcık vıcık duygusallıktan çok uzak, göz kamaştırıcı bir duyarlılıkla verebilmesi, Jean Rhys’ı çok ayrıksı, çok özel, çok müstesna bir yazar yapıyor. Sözü yine Pınar Kür’e bırakayım en iyisi: “Jean Rhys’ın romanında insanı en çok burkan, bir çaresiz isyana iten şey, bu doğallık, bu kaçınılmazlıktır işte. Her şeyin neden böyle olduğu açıktır, bu koşullar altında neden başka türlü olamayacağı da… Gene de okur, ‘başka türlü olsun’ diye çırpınan roman kişilerine katılır. Polisiye film seyrederken, kahramanı arkasındaki eli bıçaklı katile karşı uyarmak için haykıran bir çocuk kadar olayların içinde, ama gene onun kadar elinden bir şey gelmez durumdadır. Kurtulamayacağı açık seçik ortada olan kişilere kurtuluş yolları arayıp durarak, umutsuz umutlara kapılarak, kaçınılmaz sona onlarla birlikte varır. Trajedinin bir tanımı da budur yanılmıyorsam.”
İlkgençlik çağımda, aldığım kitapları gıcır gıcır tutar, okurken sayfalarını bile nazikçe çevirirdim. Bir süre sonra farkettim ki, sadece ve sadece satırlarının altını çizdiğin, çizebildiğin kitap senindir! Ve okuduğun kitaba hayatın boyunca bir daha geri dönme ihtimalin öyle çok yüksek değildir. O halde, korkma, çiz altını satırların. Hatta bununla da yetinme; baştaki ya da sondaki boş yaprağa, okurluğunun izini bıraktığın sayfaların numaralarını listele.
İşte bakın, tam 16 yıl sonra, “Günaydın Geceyarısı”nı okuyan Metin’e geri dönebiliyorum böylelikle:
“(…) Bozulduğumu sanıyorsanız, öyle bir yaşamı hiç tanımamışsınız demektir – bir rüyanın içine fırlatılmışsınız, bütün yüzler maske ve yalnızca ağaçlar canlı ve kuklaları oynatan ipleri nerdeyse açık seçik görebiliyorsunuz. İnsan tabiatının yakın çekim planı – bir şeylere değmez mi? (…)
(…) İnsanlar bir mutlu yaşam özlemidir tutturmuşlar. Oysa, asıl mutlu yaşama, ölsem de bir, yaşasam da dediğinizde kavuşuyorsunuz. Uzun bir süre sonra, nice bahtsızlıklarla didiştikten sonra varıyorsunuz o yere. Ve, sanıyor musunuz ki, insanlar sizi orada rahat bırakıyorlar? Hiçbir zaman.
Bu kayıtsızlık cennetine vardığınız anda, sizi oradan çekip çıkarıyorlar. Ulaştığınız cennetten çıkıp yeniden cehenneme dönmek zorunda kalıyorsunuz. Tam dünyayı yok saydığınızda, o dünya gelip sizi kurtarıyor – en azından alay konusu yapmak için. (…)”
Bunlardan başka sanırım üç kitabı daha dilimize çevrilmiş durumda yazarın. Onları henüz okuma fırsatım olmadı. Olmalı. İyi bir yazarla hayatınız uzar, genişler, derinleşir, yeğnileşir, yoğunlaşır. Ben Jean Rhys’la da öyle oldum, iyi ki okudum.
(*) İlk yayımlandığı yer: Jazzetta, 01.07.2007 – 11:38 Posted by metin | JÜKRÜPASAPAŞAZI | 17 Yorum |
Yayınlandı: Şubat 14, 2011 / jükrüpasapaşazı
Şairlerin hası Metin Abi seslenir böyle bize. Minti Hanım uyuklar. Metin Bey tabakhaneye reçel yetiştirir. Dünya öküzün boynuzları üstünde döner. Türkiye darbe üstüne darbe (e-darbe, y-darbe, d-darbe, a-darbe…) yiyip durur. Hayat devam eder. Yorumlar benden cevap bekler. Karnım acıkır. Çişim gelir. Akşam olur. Efkar basar. Karşıki dağlar yıkılır.
(*) İlk yayımlandığı yer: Jazzetta, 11.06.2008 – 16:10 Posted by metin | JÜKRÜPASAPAŞAZI | 11 Yorum |
ağır cinayetler, küçük yaralar…
Yayınlandı: Şubat 11, 2011 / jükrüpasapaşazı
“İnanmazsam yazamam!” Böyle demişti büyük yazar.
20.yy Avrupa edebiyatının büyük isimlerinden Ingeborg Bachmann, karamsarca görünebilecek bir gerçekçilikle yazdı. Şiir, hikâye, deneme, radyo oyunu, inceleme, roman yazdı. Dili bir varoluş şartı saydı, hesaplaştı onunla acımasızca. Görünenin ardında yatana eğildi, çağıyla ve dünyayla hesaplaşmakta tereddüt etmeyen bir düşünen insandı. “Frankfurt Dersleri“nde dilin ne olduğunu, edebi ütopyanın ne anlama geldiğini, ahlâkın neliğini ve edebiyatla bağlantılarını, “bakir beyaz sayfanın neden gelecekte yazılacak metinleri de içerdiği”ni ve benzeri soruları sordu.
Otuz yaşına başlayan kahramanı ne diyordu sonunda: “Yeni bir dil olmadan yeni bir dünya yaratılamaz.”
“Otuz Yaş” adlı hikâyesinden kısa bir alıntı:
“Çeşitli reflekslerden ve iyi eğitilmiş bir istem çıkınından oluşan ben, tarih süprüntüsüyle, dürtü ve içgüdülerin süprüntüsüyle beslenen ben, bir ayağı vahşi topraklarda, bir ayağı başı sonu görülmeyen, uygarlığın ana yolunda olan ben. Her türlü malzemeden bir karışım, keçeleşmiş, çözülüp dağılmaz, ama yine de kafasına arkadan indirilecek bir darbeyle yok edilebilecek olan ben, içine nüfuz edilmeyen, suskunluktan oluşan susturulmuş ben…”
Yazara göre İkinci Büyük Savaş sonrası dönem, daha da korkunç bir “savaş” dönemidir aslında. Bu savaş dış dünyada, cephelerde yürütülen bir savaş değildir; insanların iç dünyalarında yürütülen, o iç dünyayı yıkmak üzere yürütülen bir savaştır.
“Büyük olayları yazmak da, bunlardan yakınmak da çok kolaydır… Yanıbaşımızda her gün nelerin olup bittiğini, günlük yaşamda insanların küçük cinayetlerle birbirlerini nasıl öldürdüklerini söylemek; önce bu yapılmalıdır ki, büyük cinayetlere nasıl yol açıldığı anlaşılabilsin… Büyük kıyımların temeli, bu günlük cinayetlerde aranmalıdır… İnsanın insanı sevgisizliklerle, türlü yaralamalarla öldürüşü; gerçek cinayetler, bunlardır…”
“Bu sözde uygar dünyada, görünüşte uygar davranan insanlar arasında gerçekte sürekli bir savaşın egemenliğinden kuşku mu duyuyorsunuz? İnsanların birbirlerini ağır ağır öldürmekte olduklarına inanmıyor musunuz? Kimi zaman herkes açık ve seçik görebiliyor bu gerçeği, ama uzun zaman parçaları boyunca da insanlar yine belli bir dinginlik içersinde yaşayıp gidiyorlar, küçük yaralarıyla, yaralanmalarıyla birlikte ve aslında yaşanabiliyor da bunlarla.”
“Faşizm, atılan ilk bombalarla başlamaz, her gazetede üzerine bir şeyler yazılabilecek olan terörle de başlamaz. Faşizm, insanlar arasındaki ilişkilerde başlar, iki insan arasındaki ilişkide başlar… ve ben anlatmak isterdim ki, savaş ve barış yoktur, hep savaş vardır…”
Müzik ve edebiyatın ilintisi üzerine yazdığı denemenin sonunda şöyle demişti: “Üstünde yaşadığımız bu kararmakta, dilsizleşmekte ve çılgınlığın önünde geriye çekilmekte olan yıldızda, yüreklerdeki ülkeler boşaltılırken, onca düşünce ve duyguya veda edilirken, insanoğlunun sesi bir kez daha yankılandığında, bizler için yankılandığında, bunun insanoğlunun sesi olduğunun bilincine varamayacak biri düşünülebilir mi?”
Bütün bir yazarlık serüveni boyunca, dil, temel öge olmuştu onda. Wittgenstein’ın dil felsefesiyle ilgilenmesinin de bunda payı büyüktü. Şöyle demişti: “(…) Yazma eylemi sırasında anlam taşıyan tek bir çaba vardır: Dil için harcanan çaba. (…) Bir yazarın dili kalıcı olmadığı takdirde, söyledikleri de kalıcı olamaz.”
“Malina” onun tek romanıydı. “İnsanın gerçek ölümü, hastalıklardan değildir, insanın insana yaptıklarındandır.” diyordu, Malina’dan sözederken. “Ölüm Türleri” başlığı altında yazmayı düşündüğü bir dizi romanın ilk ve tek bölümüydü bu roman.
Kendisine “Herkes aşık olabilir mi?” diye sorduklarında verdiği yanıt şuydu: “ Hayır, çünkü aşk, bir sanat eseridir.” Mutlak aşk, ancak iç dünyaların yoğunluğunda yaşanabilecek çok güç bir aşktır ona göre. “Aşk, insanı yalnızlıkların en yoğun olanına götürür.”
Akılla duygu, üretkenlikle özyıkım arasındaki çatışmanın destanıydı bir bakıma bu roman.
1971 yılında Roma’daki bir TV söyleşisinde, romanı “Malina” ile ilgili olarak konuşurken, şunları söylemişti: “(…) Savaş üzerine herhangi bir şey yazmak istemiyorum. Böylesi çok basit olurdu, benim için çok basit olurdu. Savaş üzerine herkes bir şeyler yazabilir ve savaş her zaman korkunçtur. Ama barış üstüne bir şeyler yazmak, yani bizim barış diye adlandırdığımız üzerine bir şeyler yazabilmek çünkü asıl savaş, o… Savaş, yani gerçek savaş, adı barış olan savaşın patlamasından başka bir şey değil.”
Kitaptaki kadın anlatıcının yazmaya çalıştığı kitapta ütopya başlar, dünyanın iyileştirilmesi ütopyası:
“Bir gün gelecek insanlar (…) kendi özgürlük kavramları karşısında da özgür olacaklar. Bu, daha büyük bir özgürlük olacak, ölçüsüz ve bütün bir yaşam boyunca sürecek…”
“Bir gün gelecek, binalarımız çökecek, otomobiller hurdaya dönüşmüş olacak, uçaklardan ve roketlerden kurtulmuş olacağız, tekerleğin ve atomun parçalanmasını bulmuş olmaktan vazgeçeceğiz, mavi tepelerden taze bir rüzgar esecek ve ciğerlerimizi alabildiğine dolduracak, ölmüş olacağız ve soluk alacağız, bu, hayatın ta kendisi olacak.
Çöllerde sular tükenecek, biz yeniden çöllere dönebileceğiz ve vahiylere kulak vereceğiz, savanalar, göller ve akarsular arılıklarıyla bizi çağıracaklar, elmaslar kayaların içinde kalacak ve parıltıları, hepimizi aydınlatacak, balta girmemiş ormanlar, bizi düşüncelerimizin karanlık ormanından çekip alacak, düşünmeye ve acı çekmeye son vereceğiz; bu, kurtuluşun ta kendisi olacak.”
Ama bu yalnızca bir ütopyadır. Sonunda anlatıcı, “o gün gelmeyecek” der.
Bachmann ve benim bir başka trajik kahramanım olan Nilgün Marmara… Şu anda nerededirler acaba? Birbirleriyle karşılaşmış mıdırlar? Böyle bir karşılaşma anının tanığı olmayı çok isterdim…
Bachmann, yazarak hesaplaştı. İncelikliydi. Küçücük şeylerin korkunçluğunu gördü. Gösterdi. İki kişi arasındaki gizli, gizil gerilimi gördü. Gösterdi. Faşizmin minör halini gördü. Gösterdi. “Hâlâ duymaktayım soluğunu / bir de hançer gibi sapladığın / o sözcüğü.”
“Bir güvercinde, yuvarlanan bir taşta” belki tanıyabilecekti günün birinde suretini…
(*) İlk yayımlandığı yer: Jazzetta, 02.09.2006 – 16:10 Posted by metin | JÜKRÜPASAPAŞAZI | 24 Yorum |