Öykü Düşünceleri Nasıl Oluşur? - Oggito
17 Kasım 2018 Edebiyat Kültür Sanat Öykü Yazıları
Ancak yolun başındaki yazarların, başarılı olma sürecinde anlamakta zorluk çektikleri gerçekleri belirttim. Bu gerçekler sonuç verici yöntemler gibi görülüyor. Eğer kuşkunuz varsa, önerilerimi mahkûm etmeden önce onları deneyeceğinizi umuyorum.
Yazma çabalarınızın en başında, genellikle düşüncelerin yetersizliği başlıca sorunu oluşturur. Hatta yazı makineleriyle yaşamayı öğrenmiş olan birçok profesyonel yazar bile bu zorlukla karşılaşır. Çoğu edebiyatçı, herhangi başka bir andan, sonunda bu noktaya gelir. Alaysı ve gülünç biçimde, “yazacak bir şey bulamıyorum!” der talihsiz yazar kendi kendine ve onun için çok sıkıntılı olan bu durumda, tiksinti içinde yazmaktan vazgeçer. Belki de vazgeçmesi gerekir. Yazmak, dünyada kesinlikle bir gönüllü çabadır. Yolun başındaki yazar, yaşamı ve çevresi hakkında, yazılması mümkün olmayan düşünceler geçirir aklından. Yazamayınca da suçu yanlış yerde arar ve kurmaca becerisini asla gösteremez. Yaşam hakkında çeşitli düşüncelere sahip olmadan öykü yazmanın mümkün olmadığı açıkça ortada. Gerçek daha yalın ve daha rahatsız edicidir. Yolun başındaki yazar, iyi öykü düşüncelerinin ortaya çıkması için gerekli çalışmayı yapmayı reddeder ve başarısız olur. Düşünceler istemez, ama moral güç ister. Şaşırtıcı ve özgün düşünceler bulmak önemli değildir, çalışmak için yeterli olan sağlam bir düşünce akışının nasıl oluştuğu önemlidir. Olgun düşünceler ancak olgunluktan, deneyimli insanlardan çıkar. Ama eğer yazar olgunlaşmayı ve deneyim kazanmayı beklerse, orta yaşta böyle düşüncelere sahip olabilir. Bu düşünceler de yalnızca olgundur, sanat yapmak için yeterli değildir. Yeteneğiniz, anlatım alışkanlığınız, her şey öğrencilik yıllarınızdadır. Öykü düşünceleri oluşturma, bir yöntem sorunu, özellikle bir enerji sorunudur. Edebiyat kilerinin boş olduğunu birçok genç yazarla bu sorunu tartışarak, çalışmalarıyla ilgili önemli yanlış anlamalar yüzünden kötü işler çıkardıklarını öğrendim. Bu yanlış anlamaların en önemli olan üçü üzerinde duralım:
Eğer esinlenmeyi beklerseniz, iyi bir düşünceyi hatırlamaktan çok unutmaya hazırlanmış olursunuz. Öykü düşünceleri oluşturmanın yolu, bunun için bir şeyler yapmaktan geçer.
1 Esinlenmeyi beklemek.
Genç yazarlar, hatta has edebiyata gönül vermiş olanlar da, yazmanın bir tür rahiplik işlevi, radyo dalgaları gibi gökten yayılan büyük düşüncelerin peşine düşerek yapılan kutsal bir sanat olduğunu düşünüyorlar. Gerçekte yazmak çaba gerektirir. Sözcüklerin kâğıt üzerine konmasını, bunu birisinin yapabilmesini gerektirir. Kaçan bir şey yoktur, ama düşünceler vardır. Çalışmak size nasıl yardım edebilir? Yazmak için ya bazı düşüncelere sahipsinizdir ya da değilsiniz. Hepsi bu! Ama hepsi bu değil. Öykü düşünceleri oluşturmak, tıpkı el yazısıyla yazarken olduğu gibi, örgütlü, enerjik ve dikkatle gerçekleştirdiğiniz çalışmalarınızın bir boyutudur. Eğer esinlenmeyi beklerseniz, iyi bir düşünceyi hatırlamaktan çok unutmaya hazırlanmış olursunuz. Öykü düşünceleri oluşturmanın yolu, bunun için bir şeyler yapmaktan geçer. Düşüncelerinizi ve her türlü gözlemlerinizi not defterlerine, gazete sayfalarına, kâğıt parçalarına yazın. Bunu alışkanlık haline getirin. Malzemelerinizi ilk seferinde fazla acımasızca sansür etmeyin. Bırakın gelsinler. Daha sonra üstünden geçersiniz. O zaman en iyilerini alın ve gerisini atın. En büyük yazarlar, ürettikleri yıllar boyunca, daima not defterleri tutmuşlardır. Sizin bunu daha dikkatli yapmanız gerekir.
2 Kendine inanmamak.
Genç yazarlarda yazma güdüsü okuma güdüsünden önce gelir. Büyük yazınsal sanat çalışmaları onu derinden etkiler. Öbürlerinden daha iyi olma tutkusuyla yazar ve aynı nitelikteki yapıtı daha kısa sürede gerçekleştirebilmesi için aceleci bir girişimle ileri fırlatır. Saygıdeğer bir tutku! Bununla birlikte, bir genç yazarın ilk karalaması, bu muhteşem performansıyla üstünde yükseldiği zemin karşılaştırıldığında, kötüdür. Kendi düşüncelerini basmakalıp, kötü ve çocukça bulur. Konuları büyük ustalarınkine benzeyen düşüncelerinden ve denemelerinden vazgeçer. Bunlar onun için çok fazladır. Ve umutsuzluğa düşer. Genç yazar, hayran olduğu sanatçıların hiçbir zaman tipik olmayan başyapıtlarını nadiren hatırlar. Bu yapıtlar, bütün bir ömrün ürünlerinden yapılmış dik-katli seçimlerdir. En büyük ustaların kimi başyapıtlarındaki tutku ve yüceliğe sahip olmadıkları için kendi düşüncelerinizi cesurca ifade etmekten kaçtığınız konusunda, kendinize karşı dürüst değilsiniz. Kendi köklerinize sahip çıkın, tıpkı ustalar gibi. Kendinize zaman tanıyın. Başka birinin biçimini taklit etmeye çalışmayın. Kendinize inanın. İlk ürün hiçbir şeydir; yerleşik olandır, alışkanlıktır her şey.
3 Gerçek yaşamla ilgilenmemek.
Genç yazarların on tanesinden dokuzuna, ne konuda yazmak istediklerini sorun, çok azının cevabı derin olanla, sonsuz olanla, insan olmakla ve kendi yaptıklarıyla ilgili olacaktır. Hatta yazdıklarını okuduklarında, kendi kendilerine, “Ah, evet, yaşamla ilgiliyim, bundan eminim,” derler ve yazarlıkta başarılı olabilmek için ilgilenmeleri gereken düşünceler içine girmezler. Fark şurada yatıyor : insanlarla olmayı seviyorsunuz; bazı arkadaşlarınız var; dedikoduculuğu ayırabiliyorsunuz; “karakterler” konusunda okumayı seviyorsunuz, ama bunlar yeterli değildir. Bütün bunları yapabilirsiniz. Henüz yazınsal düşünceyi, araştırmayı ve çözümsel kavrayışı içeren gerçek bir ilgi içerisinde değilsiniz. Saldırgan ve dinamik olmayan insanlarla, sabırsız ve çok dinamik olabilirsiniz. Dinsel ya da ahlaki bir idealist olabilirsiniz. İnsanların ahlak çöküntüsü sizi şoka uğratabilir. Eğer siz yalnızca onların iyiliğini ve kötülüğünü düşünüyorsanız, gerçek bir yazınsal duygu içine giremezsiniz. Bir yazarın işi yargıda bulunmaktan çok betimlemektir. Edebiyat, insan zaaflarının bir kaydıdır. Bu zaaflarla ilgilenirken hoşgörülü olmalısınız ve onların nedenlerine inerken meraklı bir tahammül göstermelisiniz.
Bir yazma alışkanlığı oluşturmaya başlarken, kâğıt üzerine sözcükler düşürmeye başlarken, yazdığınızın niteliği, yazma ısrarınızı geliştirmede güvenilir bir yoldur.
Yukarıda genel olarak açıklanan düşünceleri uygulayabilmek için, lütfen, birçok genç yazar tarafından başarıyla uygulanmış olan aşağıdaki önerileri göz önünde bulundurun : Başlarken : Eğer kendinizi öykü düşüncesi oluşturmaya hazır hissediyorsanız ve yazmak için yeterli gücü bulamıyorsanız, paniğe kapılmayın, içinde bulunduğunuz olumsuz durum, düşüncelere sahip olmamanızdan değil, onları yazmak için gerekli alışkanlığı oluşturmamanızdan kaynaklanmaktadır. Yapmanız gereken ilk şey, “yazı makinesi paniği”ni kendi kendinize yenmektir. Herhangi bir şey yazın. Bir yazma alışkanlığı oluşturmaya başlarken, kâğıt üzerine sözcükler düşürmeye başlarken, yazdığınızın niteliği, yazma ısrarınızı geliştirmede güvenilir bir yoldur. İlk önce yalnızca niceliksel amaçla yazın. Kendinizi gereken hızda yazmak için eğittiğiniz zaman, günün ilginç olayları üstüne yüz sözcük söyleyin, bu notlarınızın niteliğini geliştirmek için çalışmaya başlamaya hazırsanız, onları seçin ve en iyi düşünceleri alarak belirli bir sistemle öyküleştirmeye başlayın. Not defterleri ve dosyalar: Her iyi donanımlı yazar, günün ya da gecenin kimi zamanlarında kısa notlar almak için bir cep defteri taşır ve çalışmalarında kurgu ve taslaklarını öyküleme ve tasnif etme yollarını bilir. İlk önce uygun boyutlarda kullanışlı bir not defteri edinmek iyi olur. İkinci olarak, bir dosya edinmek gerekir. Bir yığın ambalaj kâğıdı bile bu amaca yanıt verebilir. Ustalığa giden en iyi yollardan birinin, çeşitli konularla ilgili olarak dosyalanmış malzemelerin içinden, belirli bir konuyu çoğaltmak olduğunu hatırlayın. Bu yüzden işinizin mekanik gibi görünen bu bölümünü küçümsemeyin. Okumalar : Çok okumalısınız. Özellikle öğrencilik günlerinizde oburca okumalısınız. Yaşam ve dünya ile ilgili bilgilerinizi artırmak için çok okumalısınız ve başka yazarların bu işi nasıl yaptıklarını öğrenmelisiniz. Romantizm kompleksi : Bu ifadeyi, kendi yaşam ve çevrelerinin ilginç olduğuna inanmayan yeni yazarlar için kullanıyorum. Bunlar uzak iklimlerdeki insanların, olayların, yabancıların daha etkileyici olduğunu düşünürler. Ancak bu durum, yazınsal materyalin miktarının, bir yerde yaşayan insan sayısı ile orantılı olduğu gerçeğini değiştirmemektedir. Kendinizi yazın : Kurmaca yazmak bütün sanatlar içinde en mahrem olanıdır. İçinde çok değerli, kutsal, biricik coşkular taşıdığını düşünen ve bunlarla başkalarını etkileyerek popüler olmayı uman kişi, başka şeyler yapmalıdır. Emin olun, sizin en iyi yazınız, en çok size ait olandır. Düşleriniz, tutkularınız nelerdir? Onları yazın. Yaşamınızdaki dönüm noktaları nelerdi? Hangi etkenleri içeriyordu? Ne oldu? Yaşadığınız her deneyimin önemi nedir? Diğer insanları onların içine koyarak, bu bunalımlar çevresinde öyküler tasarlamaya çalışın. Ama aynı duyguları ve aynı konuları koruyarak yapın. Eviniz bir laboratuvardır : Çoğu genç yazar kendi evindeki insanlık durumlarına yoğunlaşmış bir çalışmayla kazanabilir. Kendi aile çevreniz sessiz olabilir ve size oldukça sıradan gelebilir. Ama ilişkileriniz ve arkadaşlarınızın oldukça dramatize edilmiş hayali önerileri öykü düşüncesi oluşturmanıza yarayabilir. Örneğin, bir genç kız kardeş ya da erkek kardeş gözlem altındadır. Onu bir öykü tasarımı içinde izleyin. Ne görüyorsunuz? O ne yapıyor? Onları içine çeken sorunlar neler? Onun kahramanı kim? Bu kahramana hangi davranışlarla ve nasıl tapıyor? Kahramanının bazı yüz kızartıcı şeyler yapmış olduğunu öğrendiğini varsayın. Onun üzerindeki etkisi ne olmalı? Ne yapmayı planlıyor?
Herhangi bir mistik “düşünüp taşınma” süreciyle usta olabileceğinizi tasarlamayın. Yazın!
Yoğun bireysel çalışmalarınızın yanı sıra, yaşamın bazı özel dönemlerine dokunmanız iyi olur. İlk elden çalışabileceğiniz özel bir toplumsal soruna eğilmeniz iyi olur. Bu sorunu, özellikle her evresinin duygusal niteliğini keşfetmek için arayarak çalışın. Sabırlı olun. Eğer eğitim, boşanma, kent politikası, gençlik ya da çalışma ahlakı gibi konuları seçerseniz, konunuzun macera, trajik ya da komik yanlarının bulunup bulunmadığına ve hangi noktaya yoğunlaşacağınıza dikkat etmelisiniz. Herhangi bir mistik “düşünüp taşınma” süreciyle usta olabileceğinizi tasarlamayın. Yazın! Yaşamın gizlerini çözün : Bütün gözlemlerinizde, olayların gerisindeki daha önemli nedenleri araştırın. Büyük insan sorunlarının, bulundukları yeri size göstermek için hoplayıp zıplamadıklarını, bağırıp çağırmadıklarını hatırlayın. Bir insanlık durumunun en önemli yanının, onu tanımadan anlatılamayacağı, akılda tutulması gereken en önemli şeydir. İnsanlar hakkındaki belirsiz düşünceleriniz üzerinde biraz derin düşünürseniz başarılı olabilirsiniz. “Yazmayan” bir yazar olmayın. Karakterlerin davranışlarını ele veren bütün ayrıntıları yazmalısınız. Büyük yazarlardan öğrenin : Bazı yazarlarda karakterler kendileriyle ilgili sözcükler kâğıda düşürülürken ortaya çıkmazlar. Turgenyev, doğru dürüst öykü yazmaya başlamadan önce, belirsiz, başıboş karakterlere çalıştı. Çehov da başlangıçta benzer şeyler yazdı ve attı. Neredeyse her yeni başlayan yazar başlangıç saatini çok fazla erteler. Güzel bir bitiş kurgusu, mükemmel bir yapıt, yüksek tutku umarlar. En büyük yazarlar, tekrar ediyorum, bunu yapmazlar. Yeni başlayanlar da yapmamalıdır. Bu yazıda, öykü düşünceleri oluşturma konusunda eksik de olsa bazı doğruları vurgulamaya çalıştım. Ancak yolun başındaki yazarların, başarılı olma sürecinde anlamakta zorluk çektikleri gerçekleri belirttim. Bu gerçekler sonuç verici yöntemler gibi görülüyor. Eğer kuşkunuz varsa, önerilerimi mahkûm etmeden önce onları deneyeceğinizi umuyorum. Sonuçlarına kefil oluyorum.
İngilizceden çeviren : Salih Bolat