Gürjüstan, Orsıet, BSG: möjek, geçi, kelem
Orsıetli aktiwistler ıurduň BSG-ä girmegine garşy ıöriş geçirıärler, Moskwa, 2011-nji ıylyň 7-nji iıuly.
Gürjüstanyň köpçülikleıin habar beriş serişdeleri ıurduň daşary işler ministriniň orunbasary Sergi Kapanadzäniň beıannamasyny çap etdiler. Ol Orsıetiň ıolbaşçylaryny bu ıurduň Bütindünıä söwda guramasyna (BSG) girmegi boıunça gepleşikleriň barşyndaky jikme-jik maglumatlary gizlin saklamak babatda “sypaıyçylykly ylalaşygy bozmakda”, şonuň ıaly-da, şol gepleşiklerde araçylyk edıän Şweısariıanyň prezidentiniň ylalaşyk teklipleriniň manysyny ıoımakda günäleıär.
2008-nji ıylyň awgustynda Günorta Osetiıada harby jenjel zerarly juda agyrlaşan ors-gürji ekspert dialogy arakesmeler bilen indi onlarça ıyl bäri dowam edip gelıär. Gürjüstan BSG-ä giren (bu guramada kararlar umumy ylalaşyklar esasynda kabul edilıär) iň soňky ıurtdur. Gürjüstan Orsıetiň şu gurama girmegine razylyk bildirmek islemeıär.
Orsıetiň “Russia Today”, Gürjüstanyň PIK telekanallaryna we “Эхо Москвы” radiostansiıasyna beren interwıusynda Orsıetiň prezidenti Dmitriı Medwedew “Gürjüstanyň Orsıetiň BSG-ä girmegine razylyk bermegi öwrülişik nokady bolmasa-da, nokatlaryň galtaşmagy bolardy, şunuň töwereginde-de ilki kadaly söwda-ykdysady gatnaşyklary, soňam diplomatik gatnaşyklary dikeltmäge mümkinçilik bolardy” diıip aıtdy. Şunuň bilen birlikde Orsıetiň döwlet baştutany BSG boıunça Gürjüstan bilen gepleşiklerdäki esasy araçy bolan Şweısariıanyň prezidenti bilen eglişik şertleriniň ylalaşylandygyny habar berdi.
Tbilisi Orsıetiň BSG-ä girmegi üçin şert goııar. Şol şert şeıle: Abhaziıa bilen Günorta Osetiıanyň Orsıet bilen söwda dolanyşygynyň doly statistiki hasabatlaryny Gürjüstana bermeli. Gürji tarapy häzire çenli diňe bir hasabatlaryň özüne berilmegine däl, eısem, gümrük punktlarynda halkara gözegçileriniň-de bolmagyna aıak direıärdi. İöne Moskwanyň Abhaziıa we Günorta Osetiıa araçäklerindäki uçastoklarda İewropa Bileleşiginiň gözegçilerini goımaga razylyk bermegi Orsıetiň gürji awtonomiıalarynyň garaşsyzlygyny ykrar etmekden boıun gaçyrmagynyň alamaty ıaly bolup görünjekdi. Çünki İewropa Bileleşigi Abhaziıany we Günorta Osetiıany Gürjüstanyň regionlary hasaplaıar.
BSG boıunça gepleşiklerdäki gürji delegasiıasynyň agzasy, daşary işler ministriniň orunbasary Sergi Kapanadze Azatlyk Radiosynyň Rus gullugyna beren interwıusynda gürji tarapynyň geljekki gepleşikleriň barşynda öz pozisiıasyny berk gorajakdygyny aıtdy.
—Näme üçin Gürjüstan nobatdaky gepleşikleriň öňüsyrasynda bar zady mälim etdi oturyberdi?
Gürjüstanyň daşary işler ministriniň orunbasary Sergi Kapanadze
—Şeıle karara Gürjüstan gelmedi. Bu jenap Medwedewiň interwıusyndaky aıdanlaryna adaty bir jogap. Ol Orsıetiň ıeke-täk ylalaşjak zady “Orsıetiň Abhaziıa we Gunorta Osetiıa bilen söwda meselesi boıunça statistiki maglumatlary alyş-çalyş etmek” diıip aıtdy. Şunuň bilen birlikde-de ol şu babatda Şweısariıanyň prezidenti bilen ylalaşyp ıörüs diıibem aıtdy. Gönüläp aıdanyňda, munuň özi, galatdyr. Şonuň üçin-de biz hakykatda nämeler bolıandygyny aıtmagyň kararyna geldik.
Şweısar tarapy iki sany esasy zatdan ybarat bolan öz dokumentini teklip etdi. Şonuň biri — monitoring boıunça halkara missiıasy, munuň özi harytlaryň hereketine gözegçilik eder. Ikinjisi — maglumatlary alşyp-çalyşmak boıunça çylşyrymly sistema, munuň özi, jenap Medwedewiň aıdanlaryndan manysy boıunça tapawutlanıar. Ol harytlaryň hereketinden ozalky, harytlaryň hereketinden soňky we şuňa meňzeş informasiıalary alşyp-çalyşmaga özüne girizıän informasion sistemadyr. Eger-de Orsıetiň BSG-ä girjegi çyn bolsa, onda ol şu iki prinsip boıunça ylalaşmaly bolar.
—Geljekki gepleşikleriň perspektiwalary nähili? Olar haçan başlar?
—Nobatdaky gepleşikleriň 12-nji sentıabrda başlanıan hepdede geçirilmegi barada biz deslapdan ylalaşdyk — diıip, Sergi Kapanadze nygtady.
Orsıetiň Bütindünıä söwda guramasyna girmek meselesi boıunça gürji wetosyny aıyrmak problemasynyň çözgüdiniň mümkindigi baradaky habaryň ıaıramagynyň getirip biläıjek netijeleri hakynda İokary ykdysadyıet mekdebiniň professory, Orsıetiň BSG-ä goşulmak boıunça informasion bıurosynyň direktory Alekseı Portanskiı Azatlyk Radiosynyň Rus gullugynyň radiosynyň efirinde gürrüň berdi:
— Şu meselede bähbit aramalar köpden bäri dowam edıär. İöne bu babatda häzirlikçe hiç hili ylalaşyga gelnenok. Dogrusy, özüm-ä şu zatlardan habarsyz. Men ıap-ıaňy biziň gepleşikler geçirıän delegasiıamyz bilen habarlaşyp gördüm. Şolara salgylanybam şu zatlary aıdıan. İöne munuň bolaıjak zatdygyny-da inkär edip bolmaz.
—Görnüşine görä, bu ykdysady mesele däl-de, arassa syıasy häsiıetli mesele ıaly-la?
—Gürji tarapy meseläniň düıbi-teıkarynyň söwda-syıasatda ıatandygyny tassyklaıar. Olar Orsıetiň Günorta Osetiıanyň we Abhaziıanyň serhetlerinde ıerleşen gümrük punktlaryndaky harytlaryň hereketlerine gözegçilik etmek isleıärler. Şu ıerde-de bu territoriıalaryň statusyna dürli garaıyş meselesi ıüze çykıar. Orsıetiň bu iki territoriıany garaşsyz diıip ykrar edeni düşnükli, ıöne dünıäniň döwletleriniň tas hemmesi diıen ıaly, şol sanda Gürjüstan-da Abhaziıanyň we Günorta Osetiıanyň garaşsyzlygyny ykrar etmeıär. Diımek, bu gümrük punktlaryndaky geçiş düzgüni boıunça meseläniň çözgüdine garaıyşlar, şol sanda, bu ıerlerde haısy ıurduň wekilleriniň bolmalydygy baradaky garaıyşlaram biri-birinden tapawutlanıar. Bu meseläniň çözgüdiniň şeıle çylşyrymlylygy şunuň üçindir. Munuň özi köpden bäri dowam edip gelıän wawwaly meseleleriň biridir. Haısydyr bir araçy gözegçileri getirmeli diıen mesele-de asyl-asyl bolup dur. Elbetde, bu mesele şeıle seredeniňde söwda-syıasy mesele, hakykatda welin onuň çözgüdi syıasy sferada ıatyr.
—Herhal, siz köp informasiıalardan habarly kişi, şeıle eglişigiň esasynda çözgüt tapylyp bilnermi?
—Bu meseläniň çözgüdiniň bir bölegi, meseläniň çözgüdiniň beıleki taraplary, aıdaly, gürji harytlarynyň Orsıetiň bazarlaryna gaıtarylyp getirilmegi bolup biler, beıle diıildigi, 2006-njy ıyldan bäri dowam edip gelıän gadagançylyklaryň aırylmagy diıildigidir. Meniň pikirimçe, gadagançylyklaryň käbiri bähbitsiz hem-de delilsiz. Elbetde, Gürjüstan Orsıetiň bazaryna gyzyklanma bildirıär. Eger-de Orsıet, hususan-da, “Boržomi”, çakyr, sok ıaly, gürji harytlaryny ıene-de öz bazarlaryna goıbermäge barlyşyk etse, onda meseläniň çözülmegine köp babatda ıardam edip bilerdi.
—Şuny göz öňüne getirip göreliň. Gürjüstan Orsıetiň BSG-ä girmegine garşylygyny aıyrdy diıeliň. Siziň pikiriňizçe, şeıle ıagdaıda Orsıet haçanrak Bütindünıä söwda guramasyna agza bolup biler?
—Häzirki wagta çenli çözülmedik meseleler bar. Bu mesele oba hojalyk önümlerini öndürijilere gös-göni döwletiň kömegi meselesi. Ilki bilen, etiň we guş etiniň täze import ölçegleri kesgitlenilmelidir. Belki-de, fitosanitar barlagyny özleşdirmek bilen baglanyşykly käbir tehniki meseleleri bardyr. Esasy dokumentiň — Orsıetiň BSG-ä goşulmagy boıunça işçi toparyň dokladynyň üstünde işlenilmegini tamamlamaly. Bu zatlaryň barysy, elbetde, wagt talap edıär. Işleriň hemmesini tamamlamagyň tehniki mümkinçiligi ıylyň ahyryna çenli bolup biler. Şunam aıratyn nygtaıyn, munuň özi, çaklama däl, eısem, tehniki mümkinçilikleriň elıeterligi. Eger-de, siziň aıdyşyňyz ıaly, şu meseläni Gürjüstan bilen çözüp bolsa. Emma bu mundan soň bada-bat BSG-ä agza bolıandygymyzy aňlatmaıar. Käbir formal zatlar üçinem birnäçe aı gerek.
—Orsıete BSG-ä girmek nämesine gerek? Ol hakykat ıüzünde, ıurda näme berıär?
—Birinjiden-ä, guramada eııäm 153 ıurt bar, ıagny dünıä jemgyıetçiliginiň agramly bölegi, biz bolsak — bu guramanyň daşynda. BSG-ä agzalyk daşarky bazarlara erkin, hiç bir hukuk kemsidilmesiz girmek üçin ygtyıar berıär. Häzirki güne çenli bizde şeıle ygtyıar ıok. Bulardan başga-da biz dünıäde iň bir hukuklary kemsidilıän döwletleriň biridiris. Dünıäde biziň önüm öndürıän eksportçylarymyzyň garşysyna 100-e golaı çäklendirmeler hereket edıär. Çäklendirmeleri ıuwaş-ıuwaş aıyrmak üçin biziň BSG-ä agzalygymyz zerur. Biz henize çenli dünıä söwdasynyň düzgünleriniň taııarlanylmagyna täsirimizi ıetirip bilemzok, Orsıet welin, herhal, iri döwlet ahyry. Diňe BSG-ä agza bolup, Orsıet halkara söwda düzgünleriniň taııarlanylmagyna gös-göni täsir edip hem-de gatnaşyp biler. BSG-ä agza bolmazdan ötri, ıurduň ykdysadyıetinde täzelikleri ornaşdyrjak bolmak akyla sygmajak bir zatdyr.