Prof. Dr. Reyhan ERDOĞAN, Dr. Öğr. Üye. Ceren SELİ
Evlerin dış mekandaki uzantıları olan bahçe, teras ve balkonlar uygun iklimlerde uzun süre dış mekan kullanımına izin verdiği için daha da önem kazanmaktadır. Balkon ve terasların dekorasyonunda pek çok seçenek bulunmakla birlikte, evin ve kullanıcının tarzı ve yaratıcılığı ile birbirinden farklı mekanlar oluşturmak mümkündür. Bu mekanlarda kullanılabilecek fonksiyonel dekorasyon malzemeleri ve canlı bitkisel materyallerle, tasarımlar çeşitlendirilebilmektedir. “Balkon” Latince’den gelen bir terimdir. “Balcone” büyük bir pencere olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde ise bir binanın duvarlarından uzanan yükseltilmiş bir platformdur (Açıkalın, Erdoğan; 2018). Bir evin herhangi bir odasına bağlanabilir ve aynı zamanda iki veya daha fazla boşluğu bir araya getirebilir. Teras, bir binanın en üst katının üstünde yer alan, çevresi ve üstünün bir kısmı açık olan yerdir. Taraça olarak ta bilinen teraslar genellikle ikamet etmek için yapılmazlar. Teraslar, küçük çapta bahçecilik yapmak, güvercin yetiştirmek, sebze ya da çamaşır kurutmak için kullanılır. Balkon ve teraslar yaşam alanının devamı olarak kabul edilebilecek yarı dış mekânlardır. Bazı balkon ve terasları “dışarıda bir oda” olarak nitelendirmek de mümkündür. Bu yönüyle bir yaşam alanı olarak balkon ve teras, evin bir uzantısı ya da evin üzerinde bir dış mekan olarak kabul edilmektedir. Bu bakımdan, mekân tasarımda, iç ve dış mekânın bütünlüğünü sağlamak oldukça önemlidir. Aslında balkon ve terası evin herhangi bir odasından da farklı düşünmemek gerekir. Örneğin oturma odası veya çalışma odası gibi balkon ve teras da, evin belirgin bir birleşeni olarak, üzeri açık olan, açık veya yarı açık mekan karakterindeki bir odayı tanımlar. Bunun yanında balkon ve teraslar bitki ve hayvanlar gibi canlı varlıklarında yaşama alanıdır. Bu canlılar evcil olabileceği gibi, bazen kumru, arı, kelebek, yusufçuk gibi yabani de olabilir. Balkon ve teraslar, bitkiler, kuşlar, böcekler ve benzeri canlı varlıkların, insanlarla beraber yaşadıkları, ortak bir mekanı paylaştıkları tanımlı bir mekân olarak sevenleri için vazgeçilmez yaşam mekanlarıdır.
Bu bakımdan nasıl evin tüm odalarının tasarımı; kullanıcının beğeni ve tercihleri doğrultusunda şekilleniyorsa, açık mekân tanımlaması içerisinde evin bir odası olan balkon ve teraslar da bu biçimlemeyle paralellikte şekillenmektedir. Bu bakımdan farklı ülkelerde farklı kültürlere sahip olan topluluklar balkon ve teraslarda kendi yaşam tarzı ve kültürlerini sergiler, kendilerine uygun bitki türleri ile mobilya ve aksesuarları kullanırlar (Şekil 1 ve 2).
Balkon ve teras tasarım süreci boyunca üzerinde düşünülmesi gereken 10 önemli şey şunlardır:
Ne istendiği ve ihtiyaç duyulduğuna dair kullanıcının hatırlanmas
Biçimi belirleme ve mekanları organize etmek için form ve/veya tema stili kullanm
Büyüklüğü ne olursa olsun balkon ve teraslar için pek çok yaratıcı dekorasyon olanağı vardır. Konforlu ve zevkli mekanlarda benzersiz bir atmosfer yaratmak mümkündür. Bir masa, sandalye, uzanmak için bir kanepe, rahat yastıklar, minderler, mumlar, plastik objeler ve heykeller gibi aksesuarlar uygun bitkisel tasarımla birlikte çok keyifli balkonlar ve teraslar oluşturulabilir.
Günümüzde ucuz ve kolay uygulanabilir olduğu için çok yaygın kullanılmasına rağmen beton zeminler balkon ve teraslar için önerilmez. Sıcak yaz günlerinde, balkon ya da teras gölgede olduğunda çabuk ısınır ve hızlıca soğur. Dış mekan taş yer karoları bakımı kolay olmasının yanında ısıya ve soğuğa karşı daha dayanıklıdır. Bir teras veya balkon zemini için en konforlu malzeme ise ahşaptır. Düzenli bakımı yapıldığında, estetik sıcak görünümü yanında doğal malzeme olarak insanı iyi hissettirir.
Balkon ve teras, gizlilik, rüzgarı ve güneşi engelleme amacıyla bambu ve sarılıcı ve tırmanıcı bitkilerle veya ahşap, metal, plastik ayırıcılarla kapatılabilir. Kapatma sırasında kapalı ve açıklık oranı uygun olmazsa, dışarıya kapalılık mekanı sıkıcı bir hale getirebilir. Balkon ve terasların yapıların gökyüzüne açılan mekanlar olduğu unutulmamalıdır.
Balkon ve terasları ev dekorasyonuna uygun bir şekilde İskandinav, Feng Shui, Vintage, Modern, Rustik, Klasik ya da geleneksel bir stille tasarlamak mümkündür. Kişinin yaratıcılığı ve zevkine bağlı olarak saksı ve çiçek kasalarında uygun bitki seçimiyle mekanı yaşanabilir kılmanın yolları sınırsızdır. Tablo 1’de balkon ve teraslarda kullanılabilecek bitki listesi verilmektedir.
Tablo.1. Balkon ve teraslarda kullanılabilecek çalı, küçük çalı, sarılıcı-tırmanıcı, mevsimlik ve çok yıllık çiçekler (Hindistan, 2006; Erdoğan, 1996; Keil, 2008; Parmay,1979 kaynaklarından yararlanılarak bitki listesi oluşturulmuştur.)
Balkon ve teras tasarımı seçeneklerinin hayal gücü ve tasarımcının yeteneği ve bilgisi ile sınırlı olacağı göz önünde bulundurularak örnekler üzerinden bazı tasarım fikirleri vermek yararlı görülmüştür.
Güneşli çatı ve teraslar için bitkilendirme
Her türlü zor koşulda hayatta kalmayı başarabilen küçük pembe çiçekli geniş yapraklı sukkulent bir bitki olan damkoruğunun, çatılarda ve teraslarda yetiştirilmesi yeni bir fikir değildir. Orta Çağ boyunca saman ya da kiremit kaplı çatılara, kıvılcım ve yangına karşı korunduklarına inanıldıkları için dikilmişlerdi. Ancak, batıl inanç gibi görünen şey, belirli bir botanik gerçeklik olarak oldukça ilgi çekicidir. Dekoratif rozet yapraklı bu sukkulentler aslında etli yapraklarında sıvı depolayabilen sulu meyvelerdir. Bu, özellik sadece uzun kurak mevsimlerde ve sıcak dönemlerde sübstrat azaltılmış koşullarda hayatta kalmalarını sağlamakla kalmaz, aynı zamanda bulundukları çatıdaki birçok kıvılcımı da söndürür.
Bugünlerde bitki severler bu güçlü türlerin biçim, renk, boyut, yayılım ve rozet çiçekleri farklı farklı çok çeşitli tip ve hibritlerle karşı karşıyadırlar. Dahası bu sukkulentler her sezon farklı nüanslarla gelişim göstermektedirler.
Kırmızı, mavi veya sarı yeşil, türleri, nisan ile temmuz arasında en yoğun renklere ulaşır ve çiçeklenmeden sonra göze çarpmaz hale gelir. Kalınlaşıp yastık oluşturmaları yavaş olmakla birlikte, bitkiler çiçeklenme sonrasında ölen rozetlerinin yardımı ile çoğalır. Bu durumda Sedum spathulifolium, Sedum album ve Saxifraga gibi eşit derecede dayanıklı Sedum tipleri teras ve çatı bitkilendirmeleri için bir araç kullanılabilirler (Şekil 3). Su ve gübreleme gerektirmeyen bu güneşi seven bitkilerin grafiksel güzelliği, özellikle yer yer en elverişsiz yerlerde büyüdüğü için, toplayıcılar için oldukça zor durumlara neden olabilmektedir (Keil, 2008).
Şekil 1. Akdeniz stilinde farklı balkon düzenlemeleri
Balkon ya da teraslardaki bina bağlantılı yüksek ve sağır duvarlarında dekoratif bir etki için bitki boylarındaki hiyerarşinin dikkate alınması gerekir. Dekoratif süs bitki yataklarını sınırlayan hafif bordürler ve yürüme yollarında kullanılacak hafif çakıl taşları bitkilerle kontrast oluşturacak şekilde düşünülmeli, peyzaj elemanlarının boyları birbirini engellemeyecek şekilde uygulanmalıdır. Bitkiler mekanın geometrik formunu belirleyen sade bordür ve yürüme yolu ile kimi zaman uyumlu kimi zaman da kontrast olacak şekilde rengarenk bitkilendirildiğinde şaşırtıcı derecede etkileyici sonuçlar alınır. Geçici çiçekleri ile değil, yaprak renkleriyle etkili piramit şekli verilmiş gümüş gri yapraklı Artemisia schmidtiana ‘Nana’ ve onu çevreleyen kahverengi-bordo alacalı yapraklı Berberis thunbergii ‘Atropurpurea Nana’ kış soğuklarına kadar etkilidirler.
Şekil 2. Akdeniz stilinde farklı balkon düzenlemeleri
Renkli çiçekleriyle çarpıcı şekilde sunulan bitki yataklarında, çiçeklerin solması ve etkinliğini kaybetmesi durumunda oluşacak boşlukları engellemek için bu şekilde yaprakları ile uzun süre etkili bitkileri kullanmak basit bir dikim hilesi olarak işe yarayacaktır. Bu gibi bitkilerin tüm ihtişamlarını sergileyebilmeleri için konum oldukça önemlidir. Artemisia ve Berberis, budamayla şekillendirmeyi, kuru hava ve ısı birikimi olan bir kent iklimini çok iyi tolere eder (Şekil 4). Küçük balkon ve teraslarda büyük ağaçlar gereksizdir, çünkü onları daha da küçük gösterir. Ancak ağaç görünümlü, Lagerstromia indicagibi ince gövdeli, narin, ince textürlü ağaççıklar kısmen daha estetik bir mekan yaratmak için kullanılabilir (Keil, 2008).
Şekil 3. TasarımElienne Veldkamp, FotoJürgen Becker
Dar alanlarda, bitkinin doğrudan zemin üzerinde kullanılamadığı yerlerde, sert zeminle kaplı olmak zorunda olan teras ve balkonlarda duvar kenarlarına yapılan dikey bitki yastıkları sayesinde bitkilerin taze güzelliğini hissetmek mümkündür.
Bu anlamda Şekil 5’teki gibi su yüzeyini sınırlayan ahşap elemanlar gibi çok farklı sınır elemanları kullanılabilmektedir. Mekana daha fazla yeşil katmak isteyenler arka planda bir çit veya duvar kullanarak dikeyde yeşil alanı artırabilir. Sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler sayesinde diğer komşularla mekanı ayırmak mahremiyet imkanı sağlayacaktır. Sarılıcı ve tırmanıcı bitkilerin birçoğu kafesler veya tellere ihtiyaç duyar.
Şekil 4. Tasarım Simon Scott, Foto Modeste Herwig
Tilia cordata ve Platanus x hispanica, Acer campestre genellikle kafesli sarmaşık bitkisi olarak kültüre alınmıştır. Bu ağaçlar yerden 2 metre yükseklikte, bambudan destek çitleriyle ince bir perde formunda geleneksel bir anlayışla özel bir şekilde dizayn edilir. Şekil 4’de görülen diğer bitkiler Digitalis purpurea, Foeniculum vulgare “Atropurpureum, Iris barbata hybrids, Alchemilla mollis, Geranium, Geum hybrids, Heuchera ve Euphorbia olarak sayılabilir (Keil, 2008).
Şekil 5. Tasarım Mark Gregory, Foto Modeste Herwig
Hasır bitki yatağı
Alanın etkin bir şekilde kullanıldığı bitki yatağında, Hosta, kırmızı yapraklı Heuchera hybrid ve Geranium’lar gibi mevsim boyunca çekici bir şekilde renklendirilmiş ve şekillendirilmiş yaprakları parlayan süs bitkileri kullanılmıştır. Bu bitkilerin düzenlenmesi önemli miktarda özen gerektirir. Yeşil, pembe, beyaz, renkler ardışık bir şekilde düzenlenerek zarif bit görünüm sergilemektedir. Hasır bitki yatağı yağmur ya da sulama suyunun toprakla yola akmasını önlemek için, kapalı zemine değil, açık zeminin üstüne kurulmuştur.
Hasır elemanlar 5-8 yıllık aralıklarla değiştirilmeli ve bitkilerin her biri yalnızca bir yıl sonra gereğinden fazla büyüyüp yığın oluşturmaması için inceltilip, hassas bir şekilde seyreltilmelidir (Keil, 2008).
Şekil 6 Tasarım Hartley Botanic Ltd. Foto Modeste Herwig
Balkon ve teraslarda bitkiler koku ve este- tik katkılardan çok daha fazlasını yapabilecek niteliklere sahiptirler. Bitkilerin doğru kullanımı ile genellikle sınırlı alanlara sahip balkon ve teraslar olduğundan daha büyük gösterilebilir. Çok büyük alanlar bitkilerin doğru kullanımıyla insan ölçeğine indirilip kullanışlı mekanlara dönüştürülebilir. Veya sıra dışı uygulamalarda veya muhteşem sunumlardaki bitkilerin yanı sıra, çalılarla orijinal yeşil süslemelere veya küçük bir mimari mucizeye dönüşmüş, insanı cezbeden, dinlendiren, keyif veren mekanlar için, çok da ekstrem çabaya gerek yoktur. Hayal gücünüzün büyüleyici bitkisel mekanlarla bir bakışta ateşlenmesi için, çeşitli stiller ve bitkisel tasarımlarda makalede bahsi geçen pratik ipuçlarını kullanmak yeterli olacaktır.
Bunlara ek olarak çevreyi ve doğal kaynaklarımızı korumak için, bitkilerin, suyun ve yapı materyallerinin akıllı kullanımı gerekmektedir. En büyük etki için kaynak duyarlı bitkilerin kullanımı, suyun yönetimi ve çevreye duyarlı yapı materyallerinin kullanılmasıdır.
Brookes, J., 2012. Küçük Bahçe, Alfa Yayınları, İstanbul. ISBN-978-605-106-117-7, (325)s.
Anonim, 1. https://www.lafsozluk.com/2018/01/teras-ne- dir-teraslama-ne-demektir-anlam.html
Keil, G., 2008. Garden and Terrace The Big Book of Ideas, kir mediapartner Druck und Medien GmbH, p. 255
Açıkalın E., Erdoğan R., 2018 “Antalya En Güzel Bahçe Ve Balkon Yarışmasının Kente Getirileri “, Uluslar arası Yeşil Başkentler Kongresi (International Gren Capital Congress), Konya, Türkiye, 8-11 Mayıs 2018, vol.1, pp.1-10
Erdoğan, E., 1996. Anadolu avlularının özellik ve düzenleme ilkeleri üzerine karşılaştırmalı bir araştırma. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim dalı Doktora Tezi.
Hindistan, A. 2006. Avluların peyzaj tasarım kriterleri yönünden değerlendirilmesi. İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim dalı Yüksek Lisans Tezi.
Pamay, B., 1979. Park - Bahçe ve Peyzaj Mimarisi: Yeşil Planlama Elemanlarının Dekoratif ve Ekolojik Özellikleri ile İlgili Listeler, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Yayınları 264, İstanbul.
Akdeniz Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü
Dr. Öğr. Üye. Ceren SELİM