Arşiv (April 2009) 84 83 82 81 80 79 78 77 76 75 74 73 72 71 70 69 68 67 66 65 64 63 62 61 60 59 58 57 56 55 54 53 52 51 50 49 48 47 46 45 44 43 42 41 40 39 38 37 36 35 34 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 > Memleket Hali > Darbeciler hiç akıllanmayacak!
Darbeciler hiç akıllanmayacak!
OS­MAN­LI Dev­le­ti’ni yö­ne­ten­le­rin, dün­ya­nın ye­ni ko­şul­la­rın­da dev­let iş­le­ri­ni ar­tık es­ki­si gi­bi sür­dü­re­me­ye­cek­le­ri­ni fark et­ti­ği, prob­le­mi çöz­mek için ye­ni­lik­ler pe­şin­de koş­tuk­la­rı ve bir an­lam­da ro­ta de­ği­şik­li­ği­ne yö­nel­dik­le­ri an­dan iti­ba­ren, ik­ti­dar mü­ca­de­le­le­ri­ne ide­olo­jik ge­ri­lim ve ça­tış­ma­lar eş­lik et­me­ye baş­la­mış­tı. Genç Os­man’ın kat­le­dil­me­siy­le ne­ti­ce­le­nen kal­kış­ma, Pat­ro­na­lı Ha­lil ve Ka­bak­çı Mus­ta­fa is­yan­la­rı, için­de bu­lun­duk­la­rı dö­nem­ler­de ik­ti­dar de­ği­şi­miy­le so­nuç­la­nan as­ke­rî dar­be­ler­di. “Ge­le­nek­sel kim­lik”in ko­run­ma­sı ve sür­dü­rül­me­si adı­na, ya­pı­lan re­form­la­rı dur­dur­ma­ya -bel­ki de ge­le­nek­sel ya­pı­nın ih­ya­sı­na dö­nük gi­ri­şim­le­rin top­ye­kun bir ya­pı de­ği­şik­li­ği­ne dö­nüş­me­si­ni en­gel­le­me­ye ve bu an­lam­da da “ba­lans aya­rı” yap­ma­ya- yö­ne­lik ola­rak atıl­mış adım­lar­dı. Ta­rih­sel bağ­la­mı içe­ri­sin­de de­ğer­len­dir­di­ği­miz­de, her bi­ri­nin bir ön­ce­kin­den da­ha az et­ki­li ol­du­ğu ve hat­ta kar­şıt eği­li­mi -ge­le­nek­sel ya­pı­nın ye­ri­ne bü­tü­nüy­le ye­ni (Ba­tı­lı) tarz­da bir dev­let yö­ne­ti­mi­ni- da­ha da güç­len­dir­mek gi­bi bir iş­le­vi ol­du­ğu gö­rül­müş­tü.
Pat­ro­na Ha­lil is­ya­nı ile -o dö­nem­de ger­çek­leş­ti­ri­len re­form­la­rın an­la­mı­nı ve kap­sa­mı­nı gör­me­yi en­gel­le­yi­ci bir ad­lan­dır­ma olan- La­le Dev­ri’nin si­ya­sal ya­pı­da ger­çek­leş­ti­re­ce­ği var­sa­yı­lan de­ği­şim, sı­nır­lan­dı­rıl­mak ve hat­ta son­lan­dı­rıl­mak is­ten­miş­ti. An­cak is­yan son­ra­sın­da ik­ti­da­ra ge­len ida­re­ci­le­rin, se­lef­le­ri­nin ta­kip et­tik­le­ri si­ya­set­le­re ye­ni­den ha­yat ver­dik­le­ri dö­nem­ler ya­şan­dı.
Sa­na­yi Dev­ri­mi ve Fran­sız İh­ti­la­li gi­bi Av­ru­pa’da ya­şa­nan ik­ti­sa­di ve si­ya­si dö­nü­şüm­ler, kı­sa za­man­da tüm dün­ya­yı et­ki­le­yen bo­yut­la­ra ulaş­tı. Ya­şa­nan dün­ya öl­çek­li bu dö­nü­şüm­le­rin et­ki­le­ri, Os­man­lı Dev­le­ti’nde de gö­rün­mek­te ge­cik­me­di. Ni­zam-ı Ce­did ola­rak ad­lan­dı­rı­lan II­I. Se­lim’in pa­di­şah­lık dö­ne­mi tam da bu dö­nü­şüm­le­re denk gel­miş­ti. Ger­çek­leş­ti­ril­me­ye gay­ret edi­len re­form­lar, ma­lum ol­du­ğu üze­re, Ka­bak­çı Mus­ta­fa İs­ya­nı ile son­lan­dı­rıl­mış­tı.
İs­yan bel­ki bel­li bir ida­re­ci­nin ya da gru­bun ik­ti­dar dö­ne­mi­ni son­lan­dı­ra­bil­di; an­cak dev­le­tin ve ül­ke­nin gir­di­ği sü­re­ci so­na er­dir­me ya da de­ğiş­tir­me nok­ta­sın­da ba­şa­rı­ya ula­şa­ma­dı. II­I. Se­lim dö­ne­mi re­form­la­rı­na ra­zı ol­ma­yan çev­re­ler, ge­li­şen pek çok olay ne­ti­ce­sin­de, II. Mah­mut’la bir­lik­te so­nuç­la­rı­nı ön­ce dev­let ve da­ha son­ra da mil­let­te gö­re­ce­ği­miz bü­tü­nüy­le fark­lı bir ya­pı­sal dö­nü­şü­mün ya­şan­ma­sıy­la kar­şı kar­şı­ya kal­dı­lar.
Ba­tı­lı­laş­ma, çağ­daş­laş­ma, mo­dern­leş­me gi­bi ad­lar­la an­dı­ğı­mız bu uzun ta­rih­sel sü­reç, hâ­lâ ay­dın­la­tı­la­ma­mış yı­ğın­la so­ruy­la do­lu­dur. “Ba­tı­lı­laş­ma­ya ne­den ve ne za­man baş­la­dık?” ya da “Fark­lı bir tarz ta­kip edi­le­bi­lir miy­di?” tü­rün­den so­ru­la­ra ve­ri­len ce­vap­lar­da hâ­lâ bir or­tak­lık yok. Ol­ma­sı­nı bek­le­me­mek la­zım bel­ki de. Fa­kat her­hal­de sü­re­cin so­nun­da dev­let ile mil­le­tin git­tik­çe bir­bi­ri­ne ya­ban­cı­laş­tı­ğı ve da­ha­sı im­pa­ra­tor­lu­ğun da yı­kıl­mış ol­du­ğu, her­ke­sin üze­rin­de or­tak­la­şa­ca­ğı bir so­nuç­tur.
İs­yan­lar­dan Dar­be­le­re: De­ği­şi­me Ba­lans Aya­rı
Cum­hu­ri­yet Tür­ki­ye’si­nin çok par­ti­li ha­ya­ta geç­tik­ten son­ra özel­lik­le as­ke­rî dar­be­ler öze­lin­de ya­şa­dı­ğı se­rü­ven, Os­man­lı’nın ya­şa­dı­ğı sü­reç­ler­le pa­ra­lel­lik­ler arz edi­yor. Cum­hu­ri­yet ida­re­ci­le­ri, çok par­ti­li ha­ya­ta ge­çiş ka­ra­rı­nı tüm dün­ya­da ya­şa­nan kü­re­sel bir de­ği­şi­me bağ­lı ola­rak ver­miş­ler­di. Ke­ma­list elit, II. Dün­ya Sa­va­şı son­ra­sın­da dün­ya­nın al­dı­ğı ye­ni bi­çi­me uyum sağ­la­ma adı­na Tür­ki­ye’yi dö­nüş­tür­me pro­je­si­ne, CHP’yi dö­nüş­tür­mek­le baş­la­dı. Ar­dın­dan ya­pı­lan ilk se­çim­le­ri -bu­ra­da tek­rar­la­ma­ya ge­rek duy­ma­dı­ğı­mız ma­lum uy­gu­la­ma­la­rıy­la- ka­za­nan CHP, ül­ke­yi ye­ni ko­şul­la­ra ha­zır­la­mak için kül­tür, si­ya­set ve eko­no­mi po­li­ti­ka­la­rın­da pek çok de­ği­şik­lik yap­tı. Bu sü­reç, 1950’li yıl­lar­da DP ik­ti­da­rın­da da­ha da hız­la­na­rak de­vam et­ti. 27 Ma­yıs 1960 ih­ti­la­li bu dö­nü­şü­mün kon­trol­süz ve sis­tem açı­sın­dan sa­kın­ca­lar do­ğu­ra­bi­le­cek nok­ta­la­ra va­ra­ca­ğı en­di­şe­si­ne sa­hip ve ay­nı za­man­da ken­di sı­nıf­sal im­ti­yaz­la­rı­nı da kay­bet­mek­te ol­duk­la­rı­nı dü­şü­nen as­ker-si­vil bü­rok­ra­si­nin bir gi­ri­şi­miy­di.
1960’lı yıl­lar, he­men her alan­da ABD’nin et­ki­si­ne gir­miş ol­sa da, Tür­ki­ye’de çift ku­tup­lu dün­ya­nın yan­sı­ma­la­rı­nın ya­şan­dı­ğı yıl­lar­dı. 9 ve 12 Mart, bu ku­tup­laş­ma­nın ya­rat­tı­ğı bo­şal­ma­nın ta­ri­hiy­di. Mü­ca­de­le­yi 12 Mart’çı­lar ka­zan­dı­lar ve za­fer­le­ri­ni meş­hur “Bal­yoz Ha­re­ka­tı”yla kut­la­dı­lar.
1970’le­rin or­ta­la­rın­dan iti­ba­ren çift ku­tup­lu dün­ya­dan uzak­la­şıl­ma­ya baş­lan­dı. Tür­ki­ye’nin dün­ya­nın ye­ni ko­şul­la­rı­na uyum sağ­la­ma­sı ge­rek­mek­tey­di ve bu da ye­ni bir “as­ke­rî dar­be” de­mek­ti. Bek­le­nen ger­çek­leş­ti ve ya­şa­nan te­rör olay­la­rı ve ça­tış­ma­lar, ye­ni bir “hu­zur ha­re­ke­ti”ni ge­rek­li kıl­dı: 12 Ey­lül 1980.
12 Ey­lül ih­ti­la­liy­le bir­lik­te Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti, ye­ni ik­ti­sa­di ve kül­tü­rel po­li­ti­ka­lar ta­kip et­ti. Fa­kat bu po­li­ti­ka­la­rın so­run­la­rı çöz­mek için mi yok­sa ye­ni so­run­lar ya­rat­mak için mi üre­til­dik­le­ri hâ­lâ an­la­şı­la­bil­miş de­ğil. Ör­ne­ğin Kürt so­ru­nu­nun bu­gün­kü bo­yut­la­ra ulaş­ma­sın­da 12 Ey­lül ih­ti­la­li­ni ya­pan­la­rın ih­ti­lal son­ra­sın­da ta­kip et­tik­le­ri si­ya­set­le­rin ne öl­çü­de kat­kı­sı ol­du­ğu araş­tı­rıl­malıdır.
Di­ğer bir önem­li de­ği­şim de her­hal­de ül­ke­nin ya­şa­dı­ğı hız­lı din­dar­laş­may­dı. “Ilım­lı İs­lam”, “Ye­şil Ku­şak Pro­je­si” gi­bi ad­lan­dır­ma­lar­la İs­lam­cısın­dan Ke­ma­listine pek çok çev­re­nin sü­rek­li şüp­hey­le bak­tık­la­rı bir din­dar­laş­may­dı bu. Bu bağ­lam­da “ba­şör­tü­sü me­se­le­si” söz ko­nu­su eği­li­mi kon­trol al­tı­na al­mak için sis­te­min at­tı­ğı bir dü­ğüm özel­li­ği ta­şı­yor­du. Fa­kat an­la­şı­lan bu ön­lem­ler yet­me­di ki, si­ya­set dı­şı mü­da­ha­le­ler­le sü­reç bi­ri­le­ri ta­ra­fın­dan kontrol al­tın­da tu­tul­ma­ya ça­lı­şıl­dı. 28 Şu­bat post-mo­dern dar­be­si, 27 Ni­san e-muh­tı­ra­sı, Ana­ya­sa Mah­ke­me­si’nde açı­lan par­ti ka­pat­ma da­va­la­rı ve ya­kın­lar­da ger­çek­le­şen Er­ge­ne­kon im­za­lı bir di­zi gi­ri­şim de bu kon­trol ve geç­miş dö­ne­min elit­le­ri­nin im­ti­yaz­la­rı­nı kay­bet­me­me ça­ba­la­rı­nın dı­şa­vu­rum­la­rı­dır.
Sta­tü­ko­cu­la­rın De­ği­şim­le İm­ti­ha­nı
Os­man­lı ye­ni­leş­me ta­ri­hin­de kar­şı­mı­za çı­kan ve “ge­ri­ci” ola­rak ni­te­le­nen is­yan­lar, ne dev­le­ti gir­di­ği yol­dan ge­ri çe­vi­re­bil­di­ler ne de ül­ke­ye ye­ni bir al­ter­na­tif sun­ma ba­şa­rı­sı gös­te­re­bil­di­ler. Cum­hu­ri­yet Tür­ki­ye’sin­de ül­ke­yi dün­ya­nın de­ği­şen den­ge­le­ri­ne uyum­lu ha­le ge­tir­me­yi amaç­la­yan dar­be­ler ba­şa­rı­ya ula­şır­ken, bu sü­re­ce pa­ra­lel ola­rak im­ti­yaz­lı ko­num­la­rı­nı “ye­ni dü­ze­nin elit­le­ri­ne” ver­me­mek adı­na -sis­te­min sem­pa­tiy­le bak­ma­dı­ğı- dar­be gi­ri­şim­le­rin­de bu­lu­nan elit züm­re­ler ise za­man­la, sağ­la­dık­la­rı kon­sen­süs or­ta­mı­nı kay­be­dip mar­ji­nal­leş­ti­ler. Mar­ji­nal­leş­tik­çe de, içe­ri­de ve dı­şa­rı­da ken­di po­zis­yon­la­rı­na uy­gun ye­ni den­ge ve it­ti­fak ara­yış­la­rı­na gi­riş­ti­ler. Kü­çül­dük­çe ve ya­şam alan­la­rı da­ral­dık­ça hır­çın­lık­la­rı da­ha da art­ma eği­li­mi gös­ter­di.
Son ay­lar­da mu­ha­tap kal­dı­ğı­mız ge­ri­lim­ler, ül­ke­nin ya­şa­dı­ğı dö­nü­şüm sü­re­ci ve geç­miş dö­nem­le­rin elit­le­ri­nin bu sü­re­ce yö­ne­lik tep­ki­le­ri bağ­la­mın­da an­la­şı­la­bi­lir. Ka­ba­ca AKP ül­ke­nin kü­re­sel dö­nü­şü­me uyu­mu­nu tem­sil edi­yor; ken­di­si­ni ka­pat­ma­ya ça­lı­şan­lar ise im­ti­yaz­la­rı­nı kay­bet­mek is­te­me­yen ve git­tik­çe müt­te­fik kay­be­den, mar­ji­nal­le­şen ve can hav­liy­le hu­ku­ku, de­mok­ra­si­yi ve hal­kı hi­çe sa­yan çev­re­ler. Bu mar­ji­nal çev­re­ler bu­gün AKP’yi ka­pat­ma­yı ba­şa­ra­bil­se­ler de, Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti’ni -bir teh­dit ola­rak al­gı­la­dık­la­rı- kü­re­sel po­li­ti­ka­lar­la uyum­lu bir çiz­gi­de de­vam et­mek­ten alı­ko­ya­ma­ya­cak­lar. Eğer Tür­ki­ye’yi bek­le­yen teh­li­ke kü­re­sel­leş­me­nin ku­şat­ma­sı al­tı­na gir­mek­se; mar­ji­nal­le­şen çev­re­le­rin ya­pıp et­tik­le­ri, ül­ke­nin söz ko­nu­su teh­li­ke kar­şı­sın­da da­ha da za­yıf düş­me­sin­den ve do­la­yı­sıy­la da en­gel­le­me­yi id­di­a et­tik­le­ri sü­reç­le­ri hız­lan­dır­mak­tan öte bir so­nuç do­ğur­ma­ya­cak­tır. Baş­ka bir de­yiş­le, dün Er­ba­kan’a ta­ham­mül ede­me­yen­ler bu­gün Re­cep Tay­yip Er­do­ğan’la im­ti­han edil­mek­te­ler. Er­do­ğan’a ve AKP’ye ta­ham­mül ede­me­yen­le­rin ya­rın kim­ler­le ve ney­le im­ti­han edi­le­cek­le­ri­ni ise bu­gün­den kes­ti­re­bil­mek hiç de ko­lay de­ğil.
Me­se­le­nin da­ha da va­him bo­yu­tu; im­ti­yaz­la­rı­nı kay­bet­mek is­te­me­yen­ler­le ye­ni sü­reç sa­ye­sin­de im­ti­yaz el­de eden­ler ara­sın­da­ki kör dö­vü­şü­nün, dün­ya­nın ve Tür­ki­ye’nin ya­şa­dı­ğı dö­nü­şü­mün ne ol­du­ğu­nun ve ne tür so­nuç­lar do­ğu­ra­ca­ğı­nın göz ar­dı edil­me­si­ne se­be­bi­yet ver­me­si­dir.
Ya­şa­nan dö­nü­şüm­le­rin, ge­rek dev­let ve ge­rek­se de mil­let için ye­ni im­kan­lar sun­du­ğu aşi­kâr. Dün­ya­nın de­ği­şen şart­la­rı­na uyum ça­ba­la­rı, ül­ke­mi­zin de­mog­ra­fik ve eko­no­mik ya­pı­sın­da cid­di de­ği­şik­lik­le­ri be­ra­be­rin­de ge­tir­di ve ge­tir­me­ye de de­vam edi­yor. Si­ya­sal ya­pı­nın dö­nü­şü­mü de­mog­ra­fik ya­pı­yı, de­mog­ra­fik ya­pı­nın dö­nü­şü­mü eko­no­mik ya­pı­yı, eko­no­mik ya­pı­nın dö­nü­şü­mü elit­le­rin dö­nü­şü­mü­nü vs. et­ki­li­yor. Bir­bi­ri­ni kar­şı­lık­lı ola­rak et­ki­le­yen bu dö­nü­şüm sü­reç­le­ri, pek çok ge­ri­li­mi de be­ra­be­rin­de ge­ti­ri­yor.
Dö­nü­şüm­ler yal­nız­ca top­lu­ma ye­ni im­kan­lar sun­mu­yor el­bet­te. İm­kan­lar sun­du­ğu ve zen­gin­lik­ler sağ­la­dı­ğı ka­dar, mev­cut kül­tü­rel do­ku­yu ve da­ya­nış­ma ağ­la­rı­nı yıp­rat­tı­ğı da be­lir­til­me­si ge­re­ken bir ger­çek. Şu ana ka­dar ne dev­let, ne de mil­let ola­rak bu dö­nü­şüm sü­reç­le­rin­de ak­tif bir fa­il ola­rak ken­di ah­la­kı­mı­zı ve da­ya­nış­ma ağ­la­rı­mı­zı üre­te­bil­dik. Tam ter­si­ne, ya­şa­dı­ğı­mız dö­nü­şüm sü­reç­le­ri ye­ni ah­la­kı­mı­zı be­lir­le­di. Top­lum­sal dö­nü­şüm sü­reç­le­ri­nin be­lir­le­di­ği ah­lak ise ge­lip ge­çi­ci­dir. Ka­lı­cı de­ğil­dir. Ger­çek­te de yok­tur. Or­ta­ya çı­kan boş­luk ise ya­şa­nan top­lum­sal cin­ne­tin, bi­rey­sel ve top­lum­sal çü­rü­me­nin se­be­bi­dir.
Os­man­lı Dev­le­ti’nin çağ­daş­laş­ma gi­ri­şim­le­ri dev­let ile mil­le­ti bir­bi­ri­ne ya­ban­cı­laş­tır­mış, bir­bi­ri­ne düş­man ha­le ge­tir­miş­ti. Cum­hu­ri­yet Tür­ki­ye’sin­de ya­şa­nan, dün­ya­da­ki dö­nü­şüm­le­re ül­ke­yi uy­dur­ma ça­ba­la­rı ise mil­le­ti ken­di­si­ne ya­ban­cı­laş­tı­rı­yor. Bu ya­ban­cı­laş­ma­yı dur­du­ra­cak, ye­ni im­kan­lar­dan ya­rar­lan­ma­yı ye­ni teh­li­ke­ler­le baş et­me yol­la­rıy­la bir­lik­te de­ğer­len­di­ren ye­ni bir ah­lak ya­ra­ta­maz isek, bu ka­ra de­lik he­pi­mi­zi yu­ta­cak­tır. Bu nok­ta­da prob­lem si­ya­set­te de­ğil, zi­ra si­ya­set si­ya­set­li­ği­ni ya­pı­yor. Si­ya­set-dı­şı yap­ma­sı ge­re­ke­ni ya­pı­yor mu?