Psikoloji hakkında bilgi
Psikolji, Psykhe (ruh) ve logos ( bilgi) kelimelerinin birleştirilmesi ile türetilmiş bir sözcüktür, insan ruhunun, özünü, değişik durumlarını inceleyen, duyum, coşku ve düşünme gibi olguların kurallarını bulmaya çalışan bilim dalıdır.
Psikolojik sözcüğü ilk olarak Alman filozofu Wolff ( 1676- 1754) tarafından kullanıldıktan sonra önem kazanmıştır. 1879 yılında Alman bilim adamlarından Wundt, Leipzig Üniversitesinde ilk psikoloji laboratuarını kurdu. 1885 yılında da Amerika’da ilk psikoloji laboratuarı kuruldu. Önceleri psikoloji ile uğraşan bilim adamları insanın düşünce ve duygularını açıklamak için yaptıkları çalışmalarda «ruh»u bu çalışmalarının temeli olarak benimsiyorlardı. Günümüzde bu temelin hiç bir bilimsel yanı olmadığı ortaya çıkarılmıştır. Ruh nesnesiz, soyut bir kavramdır. Oysa ki, modern psikoloji ruh hallerinin, bilinç görevleri denilen işlemlerin maddi, somut temellerine dayandığını ortaya çıkarmıştır.
— İçe bakış metodu. — Objektif metot.
1879’da Alman psikolog Wilhelm Wundt tarafından Leipzig’de kurulan psikoloji laboratuvarı ile psikoloji, deneysel bilim dalı ünvanını kazanmıştır. İlk psikoloji deneyleri burada yapılmıştır. Psişik olaylar fizik olayları gibi incelenmeye çalışılmıştır. Daha sonra Avrupa’nın değişik yerlerinde ve Amerika’da birçok psikoloji laboratuvarı açılmıştır.
Çağdaş psikolojide uzmanlık alanlarını ”deneysel alanlar” ve ”uygulamalı alanlar” olarak sınıflandırabiliriz. Deneysel alanlar daha çok akademik araştırmalar içerir. Uygulamalı alanlarda, akademik çalışmalarla elde edilen bilgiler pratik hayata uygulanır. Bu uygulamalardan çeşitli psikoloji alanları doğmuştur.
Deneysel alanlarda psikolojinin amacı daha çok teoriktir. Bilmek için araştırmak, bilimsel amaç esastır. Buna ”Akademik Psikoloji” de denilir. Bunlar: #Genel psikoloji: Psikoloji ile ilgili prensipler ve davranışın temellerini araştıran, psikolojinin temel kavramlarına anlam kazandıran psikoloji dalı. #Genetik psikoloji: İnsan veya türünü, başlangıç ve gelişimi açısından incelemeyi konu edinen psikoloji dalı. #Deneysel psikoloji: Laboratuvar deneylerinin yapıldığı, hipotezlerin gerçekleşmesi ile ilgili deneysel araştırmaların sürdürüldüğü ve davranışların açıklandığı psikoloji dalı. #Sosyal psikoloji: Bireyin toplumla ilişkilerini ve toplumun bireyi etkilemesi ile ilgili olaylar üzerindeki araştırmalarını sürdüren psikoloji dalı. #Çocukluk, gençlik, yetişkinlik psikolojisi: Çocukluk psikolojisi, bebeklikten ergenlik dönemine kadar olan davranışlarda, gençlik psikolojisi 12-20 yaşları arasındaki davranışlarda, yetişkinlik psikolojisi 20 yaştan itibaren meydana gelen davranışlardaki değişim ve gelişmeleri araştıran psikoloji alanı. #Fizyolojik psikoloji: İnsanın anatomik yapısı, sinir sistemi, salgı bezleri vb. fizyolojik olayların davranışlarla ilişkisini araştıran psikoloji dalı. #Karşılaştırmalı psikoloji: Farklı cinslerde görülen davranışları karşılaştıran ve farklılıklarını inceleyen psikoloji dalı. Ayrıca insan davranışlarını inceleyen ”insan psikolojisi”, hayvan davranışlarını inceleyen ”hayvan psikolojisi” başlıca uzmanlık alanları olarak sıralanabilir. #Evrimsel psikoloji: Evrimsel psikoloji evrimsel biyoloji ve bilişsel psikolojinin birleşmesinden oluşmuştur. Zihinsel süreçlerin de doğal seleksiyon sonucu oluştuğunu ve her birinin adaptif bir önemi olduğunu savunur. Bu açıdan davranışlarımızın kökenleriyle ilgilenen bir psikoloji disiplinidir.
Uygulamalı psikoloji, deneysel alanlarda elde edilen bulguların, günlük yaşamda karşılaşılan sorunların tanısını ve belirlenmesini kolaylaştırmak amacıyla kullanıldığı alandır. Başlıcaları ”Eğitim psikolojisi, Kimlik psikolojisi, Endüstriyel psikolojisi” vb.dir. #Klinik psikoloji: Klinik psikoloji, psikolojinin halk arasında en çok bilinen alt alanıdır. Birçoğumuzun aklına psikolog dendiğinde gelen resim, klinik psikolog resmidir. Klinik psikologlar zihinsel, davranışsal ve duygusal problemleri olan bireyleri değerlendirme (tanı koyma) ve tedavi etme ile ilgilenirler. Klinik psikologlar psikolojik testler ve psikolojik sağaltım konularında uzmanlaşmışlardır. Hastanelerde psikiyatristlerle birlikte çalıştıklarında şizofreni gibi ağır vakalar ile ilgilenebilirler. Genelde hastanede tanı ve tedavi ekibinin bir üyesi olarak çalışırlar. Bunun yanında azımsanmayacak sayıda klinik psikolog özel danışmanlık merkezlerinde psikoterapist olarak çalışmaktadır. Klinik psikologlar üniversitelerde araştırmacı olarak da görev almaktadırlar. #Gelişim psikolojisi: Gelişim psikolojisi doğum öncesinden başlayarak insanın ölüme kadarki gelişimini inceler. Doktora seviyesinde olan gelişim psikologları üniversite ve araştırma kurumlarında araştırmacı/akademisyen olarak çalışırlar. Gelişim psikolojisi, psikolojiyi, özellikle klinik psikolojiyi kuramsal anlamda en fazla besleyen alanlardan biridir. Lisans ve yüksek lisans seviyesindeki gelişim psikologları kliniklerde, çocuk yuvalarında, huzur evlerinde gelişim uzmanı olarak çalışırlar. #Sosyal psikoloji: Sosyal psikoloji bireylerin birbirleriyle nasıl etkileşime girdikleri ve çevrelerinden nasıl etkilendikleri konuları ile ilgilenir. Psikolojiye en geniş kuramsal bilgi sağlayan alt alanlardan biridir. Çalışma konuları çok geniş ve çeşitlidir. Sosyal psikologlar genelde üniversitelerde araştırmacı olarak çalışırlar. Ancak son yıllarda reklam, halkla ilişkiler şirketlerinde uygulama alanında çalıştıkları da gözlemlenmektedir. #Endüstri/örgüt psikolojisi: Psikolojinin verilerinden yararlanarak endüstriyel işe göre elaman seçme, üretilen araç ve gereçleri insan yapısına uygun olarak düzenleme, çalışanların psikolojik problemlerini çözme amacıyla araştırma yapan bir daldır. İşyerlerinin insan sağlığına uygun düzenlenmesi, işin en az enerji harcanarak en uygun biçimde yapılması, kişinin fizyolojik yapısına ve yeteneklerine uygun işte çalışması gibi konular endüstri psikolojisini ilgilendirir. Üretilen malların pazarlanmasında satıcı-alıcı etkileşimi ve malların tanıtılması amacıyla yapılan reklamlar psikolojik verilere dayanmaktadır. Kişinin hiç ihtiyacı olmadığı halde satın aldığı eşya göz önüne getirildiğinde reklamın üzerimizdeki etkisi açıkça görülür. #Eğitim psikolojisi: Psikolojinin algılama, öğrenme, düşünme, motivasyon, heyacan, zekâ ve kişilik, çevre-insan etkileşimini araştıran alanlarındaki bulguların eğitime uygulanması ile gelişmiş bir alandır. Eğitim ve öğretim alanındaki birçok problemin çözümünde bu teorik (kurumsal) bilgilerden yararlanılmıştır. Gerek öğrenci ve öğretmenler, gerekse öğretim teknikleri ile ilgili yenilikler ve gelişmeler, bu çalışmaların sonucudur. Ayrıca okul hayatının fizik koşullarının düzenlenmesi, daha uygun ortamlarda eğitim ve öğretim yapılmasının gereği bu araştırmaların ışığında belirlenmiştir. #Sağlık psikolojisi: Sağlık psikologları, sağlığın sürdürülmesi, hekim-hasta işbirliğinin iyileştirlmesi, hasta psikolojisi gibi konularda araştırmacı ve uygulamacı olarak çalışırlar. Sağlık personelinin sorunları ile de ilgilenen sağlık psikologları hastanelerde, sağlık kurumlarında, kamu kuruluşlarında uygulamacı olarak, üniversite ve araştırma merkezlerinde araştırmacı olarak çalışırlar. #Adli psikolojisi: Hukukta psikolojinin teorik bilgilerinden yararlanan psikoloji dalıdır. Sanık ve tanığın psikolojik durumları, sorgulanması, yargılanması ve yasalar karşısında insanların tutum ve tavırlarını araştıran alanlardan biridir. Sanık ve tanığın tanımlanması, suçlu insana karşı gösterilen tavır değişmeleri, cezaevi şartlarında yapılan düzenlemeler, bu çalışmaların bir sonucudur. Adli psikologlar mahkemelerde bilirkişi olarak da görev almakta ve ”velayet davaları”, ”akli dengesi bozuk raporları” gibi konularda mahkemenin karar almasına yardımcı olurlar. Adli psikoloji hakkında daha ayrıntılı bilgi için: ”http://www.psikokriminolog.com” #Spor psikolojisi:Spor psikolojisi, psikoloji bilgilerinin spor alanına uygulanmasından doğan bir alt alandır. Spor psikologları hem akademisyen hem de uygulamacı olurlar. Uygulamacı olarak sporcunun motivasyonu, müsabaka öncesi stres ile başetme gibi konularla ilgilenen spor psikologları araştırmacı olarak da bu alanlarda kullanılacak bilgilerin kuramsal temelini hazırlarlar. Türkiye’de maalesef spor psikolojisi alanında eğitim veren bir kurum yoktur. Ancak bu alana olan ilgi gün geçtikçe artmaktadır. #Diğer alt alanlar: Psikolojinin diğer alanları arasında; (1)sürücü güvenliği ve psikoteknik değerlendirme gibi konularla ilgilenen trafik psikolojisi,(2) biyolojik sistemler ve davranış arasındaki ilşkiyi inceleyen nöropsikoloji/psikobiyoloji, ve (3)psikolojik bilginin elde edilmesi ve uygulanması sırasında kullanılacak teknik ve yöntemler üzerinde çalışan psikometri sayılabilir.
Bir bilim dalı olduğundan hemen hemen bütün sosyal bilimlerle ilişkisi vardır ve bu ilişkilerden alt alanlar türemiştir hâlâ da türemeye devam etmektedir. Son yıllarda ortaya çıkan ve tarih öncesi çağlardaki isanların psikolojik profillerini çıkarmaya çalışan ve bu amaçla arkeolog ve paleontologlarla ortak çalışılan ”paleo-psikoloji” buna bir örnektir.
Bilimlerin amacı, olaylar hakkında kanıtlanabilir bilgiler elde etmektir. Bu amaca erişmek için izledikleri sistemli yola, her türlü araştırma tekniğine ”yöntem” denir. Değişik bilim dallarında birçok yöntem kullanılır. Psikoloji de diğer bilimlerin kullandığı yöntemlerin çoğunu kendi konusuna göre kullanır. Bunların başlıcaları ”betimleyici ve tanımlayıcı yöntemler, korelasyonel yöntemler, deneysel yöntemlerdir.”
#Betimleyici ve tanımlayıcı yöntemler: Betimleme ve tanımlama amacıyla tarama yöntemi, doğal gözlem, görüşme ve vaka incelemesi yöntemlerinden yararlanılır. ##Tarama yöntemi: Belirli sorunlarla ilgili olarak geniş kitlelerin görüşlerinin alınmasıdır. ###Test: İnsanların zekâlarını, ilgilerini, yeteneklerini, tutumlarını, kişiliklerini vb. ölçmek amacıyla kullanılır. ###Anket: Bilgi verecek kişinin doğrudan kendisinin okuyarak cevaplandıracağı sorulardan oluşmuş soru kayıtları kullanılarak yazılı cevaplar aracılığıyla gözlemde bulunma işidir. ##Doğal gözlem: Olayların doğal durumda izlenmesidir. ##Görüşme: Görüşme, karşılıklı konuşmadır. Bu konuşma bir kişiyle olabileceği gibi bir grup insanla da olabilir. ##Vaka: Bazı durumlarda insan davranışını tanımlamak pek kolay olmaz. Olayın derinliğine inmek gerekir. İnsanın geçmiş yaşantıları ve çevresi davranışlarına önemli etkiler yapar. İnsan davranışını tanımak için bu geçmiş yaşantıların, önemli olayların ve ilişki kurduğu insanların nasıl bir etkide bulunduğunu öğrenmek gerekir. Bunun için incelenen kimsenin ailesi, arkadaşları ve diğer ilgililerle konuşulur. Elde edilen bilgiler nesnel olarak kaydedilir. Davranışların nedenleri ortaya çıkarılırken bu bilgilerden yararlanılır. #Korelasyonel yöntemler: ##Korelasyonel: Birlikte değişim gösteren olaylar arasında çeşitli anlamlılık düzeylerinde belirlenen ve nedensellik bağları kurmanın başlangıç noktası olan ilişki. #Deneysel yöntemler: Doğal gözlem, varsayım (Hipotez) ve deneyleme aşamasından geçer. ##Doğal gözlem: Olayların akışına gözlemcinin karışmadığı gözlem biçimi. ##Varsayım: Olaylar ve olgular arasında neden-sonuç ilişkisi kuran ve gözlem yolu ile test edilecek olan öngörü. ##Gözlem: Olayın başından sonuna kadar izlenerek görülenlerin kaydedilmesi. Deneysel yöntemde, bu aşamada kastedilen, doğal olmayan gözlemdir. ###Güdümlü gözlem: Olayların yeri, zamanı ve koşullarının gözlemci tarafından hazırlandığı gözlem biçimi. Nelerin, nasıl gözlenebileceği, nasıl kaydedileceği önceden kararlaştırılır. ”Aktif gözlem” ya da ”deneyleme” de denilebilir. ###Deney: Bir değişkenin etkilerini gözlemek üzere koşulları hazırlanmış gözlem yada deneyleme sürecinin ürünüdür. Deney yöntemi, diğer bilimlerde olduğu gibi psikolojide de araştırmaların temelidir.