robertfrager1 - tasavvufsufiler1
Robert Frager 1
KALB - NEFS - RUH
Bir derviş uzun bir yolculuk yapıyordu. Haftalarca yürüdükten sonra önünde tıpkı yüce bir dağ gibi dikilen dik bir tepeye denk geldi. Ellerini kaldırdı ve şöyle dua etti: "Ey Rabbim! Biliyorsun, senin aşkına seyahat etmekteyim. Herşeyin ve herkesin dizgini senin elindedir. Lütfen bana bu tepeyi aşmama yardım edecek bir eşek gönder."
O anda bir anırma sesi duydu ve çalılıkların arasından bir eşek çıktı. Allah (c.c)'a bu yardımından dolayı şükretti ve tam eşeğe binmek üzereyken bir Arap atına binmiş bir haydut çıkageldi. Haydut iriyarı, zalim bakışlı, kalın bıyıklı, kaşlı bir adamdı ve belinde bir piştol ile bir pala taşıyordu.
Haydut gürledi; "Aha! Bir derviş. Dervişlerden nefret ederim! Daima dürüstlükten, tevazudan ve başkalarına yardım etmekten söz edersiniz. Siz kim oluyorsunuz ki benim yaşama tarzımı eleştirmeye cüret ediyorsunuz? Ve işte bak! Kocaman bir adamsın küçücük bir eşeğe binmişsin. Aslında eşek senin sırtında olmalı. Evet, buldum! Yüklen eşeği sırtına."
Derviş dehşet içinde hayduda baktı; "eşeği sırtıma mı alayım?"
Haydut elini palasına attı. "Sana eşeği kaldır ve sırtına al dedim!"
Derviş çaresiz uydu bu emre. Sonra haydut gürledi: "Şimdi, eşeği tepeye kadar taşı."
"Tepenin başına kadar mı?"
Haydut tekrar palasına uzandı; "eşeği tepenin başına kadar taşı" diye emrini tekrarladı.
Derviş sırtında eşekle tepeye tırmanmaya başladı. Her geriye bakışında, haydutun eli palasında beklediğini gördü. Sonunda, harap-bitap düşen derviş tepenin zirvesine ulaştı. Eşeği yere indirdi ve ellerini tekrar semaya kaldırdı: "Ya Rab! Biliyorum Sen her şeyi görüyorsun ve her şeyi biliyorsun!"
Sufi psikolojisindeki en yaygın terimlerden birisi nefs, yani benliktir. Bu terim bazen "ego" ya da "ruh" olarak da tercüme edilir. Nefsin diğer anlamları arasında "öz" ve "nefes" de yeralır. Ancak Arapça’da nefs en çok "benlik" olarak kullanılır. Örneğin günlük sözcüklerde kendim ya da kendiniz yerine kullanılır. Sufi yazarların büyük bir kısmı nefsi; kötü huylar ve eğilimleri ifade etmek için kullanırlar. En alt düzeyinde iken nefs bizi dalalete götüren güçtür. Hepimiz yapmamız gerektiğini bildiğimiz şeyleri yapmak için mücadele ederiz. Ancak yanlış ya da zararlı olduğunu bildiğimiz şeylerden kaçınmak için daha fazla mücadele ederiz.
Nefsin kökü hem beden hem de ruhta olduğu için, hem maddi hem de manevi eğilimlere sahiptir. Başlangıçta maddiyat hakimdir; nefs dünyevi zevklere ve ödüllere düşkündür. Maddi olan şeyi doğal olarak maddi dünya cezbeder. Nefs dönüştükçe, daha çok Allah (c.c)'a yaklaşır ve dünyaya bağlılığı azalır.
Bir çok Sufi yazar Kur'an'daki referanslara dayalı olarak nefsin gelişiminin yedi farklı düzeyinden söz ederler. Bu bolum esas olarak Halveti-Cerrahi tarikatinin rahmetli şeyhim Safer Dal'ın açıklamalarına dayandırılmış, çeşitli kaynaklardan materyallerle ve kendi yorumlarımla desteklenmiştir.
Birinci aşama ile ilişkili ilahi isim, Allah (c.c)'tan başka ilah yoktur anlamına gelen La ilahe illallah'tır. Bu ifadenin birinci yarısı olumsuz şart oluştururken, ikinci kısmı teyittir; "Allah (c.c) yoktur, Allah (c.c) vardır". Bir bakıma bu ifade, Zen Budizm'in sadece mantıkla anlaşılamayan koanları* gibi, tek başına mantıkla tam olarak anlaşılamaz.
"Allah (c.c) yoktur": sınırlı kapasitelerimizle Allah (c.c) olarak görebileceğimiz ya da tecrübe edebileceğimiz veya tasavvur edebileceğimiz hiçbir şey yoktur. "Allah (c.c) vardır": Allah (c.c) vardır ve her yerde ve her şeyde hazır ve nazırdır.
La ilahe illallah’ın derin anlamları; tasavvufun en ince hakikatlerini oluşturur. La ilahe illallah ibaresi ayrıca vahidiyet şifresi olarak da bilinir. Allah (c.c) dışında kutsal hiçbir şey olmadığını, bütün güç ve yaratıcılığın Allah (c.c)'a ait olduğunu teyit etmektedir.
Bir çok insan, sanki kendi kişilikleri Tanrı imiş gibi, kendi halet-i ruhiyelerini ve meyillerini izlemektedir. Her an başka bir yöne savrulmaktadırlar. Kur'an bu durumdan heva yani "kapris" olarak söz etmektedir. "Allah (c.c) 'tan doğru bir delil getirmeksizin sırf kendi hevası peşinden gidenden daha sapkın kim olabilir?" (28.50).
Asırlardır tasavvufun temel pratiği La ilahe illallah’ın tekrarı ve tefekküründen oluşmuştur. Nefs-i emmarenin dertlerinin merkezinde dünyevi zevklere düşkünlük ve imanın yokluğu yer almaktadır. Bu durumun çarelerinden birisi Allah (c.c)'in varlığının kavranması, yaşamın bu dünyadan ve onun zevklerinden ibaret olmadığının idrakine varılmasıdır.
Allah (c.c); en yüce isim olarak bilinir ve diğer isimlerin ifade ettiği bütün ilahi sıfatları içerir. Allah (c.c) kelimesinin bir anlamı "ibadete layık olan"dır. Nefs-i levvamenin ana hastalığı olan ikiyüzlülüğün ilacı; Allah (c.c)'a ibadet etmek ve kendi egolarımızı beslemek ya da ceplerimizi doldurmak için çalışmak yerine Allah (c.c) rızası için kainata hizmet etmektir.
Hû; sıfatlarından âri olarak bizzat Allah (c.c)'i ifade eder. Allah (c.c)'a çok yakın bir tarzda hitap etme yoludur. Bazı Sufilere göre; "h", "Allah (c.c)" isminin son harfi olan "h"dir. Allah (c.c) ile bu çok yakın, sözsüz temas, kalpte bulunur. Nefs-i mülhime derecesinde küçük ve zayıftır ve daha sonraki her aşamada gittikçe buyur. Cenab-ı Hakk'la temas kurma nefs-i mülhimenin ilham kaynağıdır.
Hayy; "diri ve devamlı hayat sahibi" anlamına gelir. Var olan her şey bu ilahi sıfatı paylaşır. Çünkü Allah (c.c) bütün eşyadaki yaşamın ve varoluşun kaynağıdır. Kainattaki herşeyin atomları bu isimle titreşir. İnsanların canlılık derecesi ilimlerine ve eylemlerine göre farklılık gösterir. Allah (c.c)'i herkeste
Kayyum; "ezelden ebede kadar kaim, daim ve var olan" anlamına gelir. Allah (c.c)'in mevcudiyeti kendisinden başka hiçbir şeye bağlı değildir. Kainatta O'nun dışında her şey, yasamak için kendi dışında bir şeye ya da birisine muhtaçtır. Yalnızca Allah (c.c), ezeli ve ebedidir ve hiçbir şeye ihtiyacı yoktur. Kainat Allah (c.c)'tan gayrı hiçbir şey olarak değil, yalnızca Allah (c.c) olarak görülmeye başlandığında, birey nefs-i marziye makamına ulaşmış demektir.
Kahhar; "her şeye kadir" ya da "her an kahretmeye muktedir" anlamına gelir ve Allah (c.c) 'in her türlü engeli tamamen yok edebilen, direnilemezlik ve durdurulamazlık sıfatına işaret eder. Allah (c.c)'tan hiçbir şey kaçamaz ve milyonlarca evrenin tamamı O’nun önünde boyun eğer. Nefs-i safiye makamına ulaşabilmek için, ayrı bir "Ben"e dair bütün duyguların yok edilmesi gerekir. Bu nihai makama ancak Allah (c.c)'in sınırsız gücüyle ulaşılabilir.
Nefs-i emmare derecesi ayrıca "emreden nefs", "kibirli nefs" veya "kötülüğe teşvik eden nefs" olarak da adlandırılmaktadır. Emmare teriminin sözlük anlamı "doğası itibarıyla ya da tekrar tekrar emreden" anlamındadır; bu nedenle bu aşama "rahat vermeyen nefs" aşaması olarak da adlandırılabilir. Zalim nefs bize egemen olmaya, düşüncelerimizi ve eylemlerimizi kontrol etmeye çalışır. Ve maalesef genellikle de galip gelir. Genel olarak nefsten söz ederken bir çok Sufi yazar yalnızca nefsin en alt düzeyini kasteder. Kur'an bunu şöyle tanımlamaktadır: "... Çünkü nefs-i emmare, gerçekten ancak kötülüğü emreder. Ancak Rabbimin esirgediği müstesna!" (12 : 53)
Kur'an'da emare (emretmek) fiili sıklıkla kullanılır. Bu genellikle Allah (c.c)'in emirlerini ifade eder. Örneğin "Allah (c.c) müminlerin yardımlaşırken cömert olmasını emreder". Fiilin vurgulu hali olan emmare yalnızca bir kez, o da yukarıdaki Kur'an ayetinde kullanılmıştır. Allah (c.c) bize iyiyi yapmayı emrederken, içimizde bir şeyler bizi aksini yapmaya itmektedir. Zalim nefsin etkisi altında, alt benliğin emirleri Allah (c.c) 'in emirlerinden daha etkili olur.
Nefs-i emmarenin egemenliği altında olanlar, dinin bütün zahiri biçimleriyle meşgul olabilirler; ancak bu başkalarını etkilemek için sergilenen tamamen içi boş bir gösteriden ibarettir. Bir şeyhin ifadesiyle; "Nefs ancak aldatmakla huzur bulur; Allah (c.c)'tan başka şeylerle sakinleşir, nefsler asla Allah (c.c)'in yoluna tabi olmayacaktır."3
Hemen hemen hepimizde nefs-i emmarenin en azından bir kıvılcımı bulunur. Onu görebilmek için çok dikkatli bakmamız gerekir; çünkü zalim nefs bilinçten saklanmada ustadır. Eski bir şeyhin dikkat çektiği gibi, eğer birisi "Sen ne kadar iyi adamsın!" dediği zaman bu sizi "Sen ne kadar kötü adamsın!" sözünden daha fazla mutlu ediyorsa, o zaman bilin ki siz hala kötü bir kişisiniz.
Her birimizin içinde bazen bizi yanlış işlere sevk eden zalim güçler ya da dürtüler vardır. Örneğin başkalarına bağırıp çağırırız; sevdiklerimizi incitiriz ve sahip olduğumuz en kötü düşmanlarmış gibi hareket ederiz. Sonra, neredeyse bunları yaptıktan hemen sonra, yaptıklarımıza gerekçe bulmaya çalışır ve yaşamlarımızın kontrolünün bizde olduğunu ileri süreriz. "Nefs tıpkı ateş gibidir. Bir yerde tam sönerken, daima başka bir yerde yeniden alevlenir. Nefs bir alanda sakinleştirilirse, başka bir bölgede yeniden alevlenir."5
Seyr ü sülukun erken aşamalarında, kişi nefsin kontrol ve hakimiyetinde olduğu sürece nefs, nefs-i emmare olarak bilinir. Nefs, hala maddi doğamızda sağlam bir şekilde egemen olduğu bu aşamada, sürekli ruhu ve kalbi yüksek makamlardan aşağı makamlara, yani kendi düzeyine çekmeye çalışır. Kendisini daima başkalarının tapınmalarının nesnesi olarak sunar... Böylece yüce ruhu alçaltır ve safi kalbi hile ile kirletir.6
Nefs, Allah (c.c)'in onu takdir edip etmeyeceğine aldırmaz; ama insanların takdirIerine inatçı derecede takıntılıdır. Sonuç; sahiplenme ve kibirin ve aynı zamanda küstahlık, kendini önemseme ve başkalarını küçümsemenin artmasıdır. Allah (c.c) o fiillerden hoşnut olsa bile insanların takdir etmediği şeylerden kaçınır ve görmezden gelir. Örneğin rnanevi fakr, acziyet ve zafiyet gibi.8
Neye sahiplenmek isterse ve arzuladığı neyse, nefs onu elde eder ve onlara tutunur... Bu sıfat güç kazandıkça, hasedi ve başkalarının malına göz dikmeyi doğurur. Nefs hiç kimsenin hiç kimseden hiçbir şey almasını istemez... Böyle bir haset güçlendikçe gareze dönüşür; Böylece nefs inatla, verilen nimetleri paylaşanları yok etmeye çalışır.10
Nefs hiçbir zaman değişmez. Sürekli heves ve kaprislerin esiridir... İstediği her şeyi çabucak bitirmekten ibarettir. Hareketleri keyfi ve güvenilmezdir; arzularını karşılamada aceleci ve atılgandır. Bazı alimler nefsi bir yokuştan aşağı baş döndüren bir hızla yuvarlanan, sürekli hareket halinde olan bir topa benzetmektedirler. Nefs bu sıfattan ancak sabırla kurtarılabilir.11
Nefs-i emmare düzeyinde bulunan doymak bilmez negatif egoyu kontrol etmek kolay değildir. Yalnızca inziva ve çile yetmez. Aslında bu tür uygulamalar sıklıkla şişirilmiş bir gurur ya da kibire neden olur. Mutasavvıf Bayezid-i Bestami der ki; "İnsanla Allah (c.c) arasındaki en kalın perdeler irfan sahibi kimsenin irfanı, ibadet edenin ibadeti ve dindarın dindarlığıdır".12
Rumi, bir ejderhaya tuzak kurmak için dağlara giden bir ejderha avcısından söz eder. Sonunda yüksek bir dağın zirvesindeki bir mağarada haşmetli bir ejderhanın donmuş bedenini bulur. Cesedi Bağdat'a taşır ve nehir havzasında sergilemeye başlar. Yüzlerce insan onu görmeye gelir. Güneş yavaş yavaş ejderhanın bedeninin ısıtmaya başladıkça, ejderha kış uykusundan uyanmaya başlar.
Bir derviş seyahat ediyordu ve şeyhinin sohbetinden yoksun kaldığına üzülüyordu. Geri döndüğünde şeyhi ona üzülmesine gerek bulunmadığını söyledi. Şeyhin derslerini on yıl boyunca kaçırsa da fark etmezdi. Çünkü o daima tek bir şeyi anlatıyordu: "Yalnızca benliğinizi kurban edin, başka hiçbir şeyi değil!"
Nefsin bu ilk düzeyi tıpkı kibirli, zalim bir firavun gibidir. Mısır'ın firavunlarına yeryüzündeki en gelişmiş ve en güçlü medeniyetin mutlak hakimleri olmak yetmiyordu. Ayrıca kendilerine tapılmasını istiyorlardı. Güç, övgü, hayranlık ve hatta tapınma nefsin bu derecesinin tipik özelliklerindendir.
kadar vardır. Nuru hep o nurdur, başka nur değil... Değişen yalnız kandil. Bu kandille fitil başka, fakat nuru başka nur değil, hep o alemden. Kandile bakarsan kayboldun gitti. Çünkü ikilik ve sayıya sığış kandile göredir. Fakat nura baktın mı ikilikten de geçtin.14
İsrailoğullarını kölelikten kurtaran Hz. Musa öyküsü, bir düzeyde kendimizi zalim nefsin elinden kurtarma sürecimizin alegorisidir. Her birimiz içimizde bir firavuna ve Musa'ya, bizi kölelikten özgürlüğe ulaştırabilecek ilahi elçiye sahibiz. Allah (c.c)'in İsrailoğullarını Hz. Musa aracılığıyla özgürlüğe ulaştırdığını hatırlayın. Biz de zalim nefsimizin gücünü yenmek için İlahi inayete ihtiyacımız bulunduğunu hatırlamak zorundayız. Her birimiz içimizde bir batıni Musa'ya sahibiz. İçimizdeki bu kurtarıcı ve kutsal hizmetkarı beslemeli ve ona itibar etmeliyiz.
Hz. Musa ve firavun öyküsünde hepimizin alacağı bir çok ders vardır. Örneğin Hz. Musa, İsrailoğullarını özgür bırakmasını istemek üzere tekrar tekrar firavuna gitmek zorundaydı. Firavun Hz. Musa'daki ilahi gücü tanımış ve isteğini kabul etmişti. Ancak sonra, tara Hz. Musa ayrılmak üzereyken fikrini değiştirdi.
(İsrailoğulları firavunun kontrolden kurtulur kurtulmaz, geri dönüp onları boğacağı korkusuna rağmen Kızıl Deniz'e girmek zorundaydılar.) Bu muazzam bir iman ve cesaret gerektiriyordu. Yaşamınız üzerinde hiçbir güce ve kontrole sahip olmadan, bir köle gibi yasadığınızı tasavvur edin. Sonra aniden size uçsuz bucaksız bir denizi, ıslak deniz tabanında dev dalgalar etrafınızda zor zaptedilmiş haldeyken geçmeniz söyleniyor. Az önce işittiğiniz, Allah (c.c)'ın suları sizin için kontrol altında tutacağına dair verdiği söze güvenmeniz emrediliyor. Bir rivayete göre, Kızıl Deniz, ilk İsrailli denizin ayrılacağına inanarak ilk adımını atana kadar
Tıpkı firavunun ordusunun sayı ve güç bakımından İsrailoğullarından kat kat üstün olması gibi, genellikle eski alışkanlıklarımız ve yaşam biçimimiz de ezici bir üstünlüğe sahip görünür. Mısır ordusu dünyanın en büyük ordusuydu, İsrailliler ise kuşaklardır esir idiler ve büyük bir kısmı eline hiç silah almamıştı. Bu durum genellikle ilk manevi değişimden sonra ortaya çıkan bir krizi temsil etmektedir. Psişemizin değişik bölümleri bizi geriye eski, rahat yaşam biçimlerimize döndürmeye çalışırlar ve eğer geri, gitmezsek, felaket riskiyle karsı karşıya olduğumuz tehdidiyle korkutur. Ancak adımımızı ihlasla, değişim üzere nefsimizin Kızıl Deniz'ine attığımız anda eski alışkanlıklarımız üzerimizdeki güçlerini kaybedeceklerdir. Allah (c.c)'in inayetiyle, geçmişin dayanılmaz derecede çekiciliği cazibesini yitirecektir.
Hz. Musa ile geçirilen kırk yıl, İsrail oğullarına, baskı altında kölelikten hür müminlere olmaya doğru köklü bir dönüşüm fırsatı verdi. Bir bakıma bu kırk yıllık sürgün yalnızca manevi bir irşad değil, Allah (c.c)'in sevgili peygamberlerinden birisiyle geçirilen hoş bir dönemdi. Yaygın bir Sufi geleneği olan kırk gün itikaf, dünyadan uzaklaşma ve Allah (c.c)'a yakınlaşma zamanıdır (-tıpkı Hz. Musa’nın Sina Dağında kendi başına kırk gün geçirmesi gibi-).
İsrail oğulları çölde açlıktan öleceklerinden şikayet ettikleri zaman, Allah (c.c) Hz. Musa'ya onları beslemek üzere gökten bıldırcın yağdıracağını bildirmişti. Ancak İsraillilerin bir defada yalnız bir günlük ihtiyaçlan kadar toplamaları gerekiyordu. Bu onların disiplinlerinin ve Cenab-ı Hakk’ın Razik olduğuna olan imanlarının sınanmasıydı. Bazıları fazla bıldırcın eti toplayarak ertesi güne sakladığı zaman, etler çürüyor ve kurtlanıyordu. Bu olay, ruhun hediyelerine karşı açgözlülük gösterme ve aşırı gitmenin tehlikelerine dair canlı bir uyarıdır.
(") Sözü edilen kitap "Hz. Şeyh Sadık Efendi Risalesi" adıyla bilinir ve Alaca Minare Tekkesi şeyhi Muhammed Sadık Efendi (ölümü H. 1209) tarafından yazılmıştır. Buraya yapılan alıntılar bu Risalenin Doç. Dr. Süleyman Uludağ tarafından (kısmen) sadeleştirilerek Türk Tasavvuf Musikisi ve Folklorunu Araştırma ve Yaşatma Vakfına hediye edilen edisyondan alınmıştır. (Çev. Notu)
Bu hal içinde büyük ve muazzam bir fena şehrine vardım. Bunun enini ve boyunu gözle ihata etmek mümkün olmaz. Kent halkı o kadar kalabalık idi ki, hiçbir çarşısına rahat girilmez. Ahalisi ise, dünyadaki çeşidi kavimlerden meydana geliyordu. Kimi Arap, kimi Acem, kimi Türk, kimi Rum. Kafirlerin her türlüsü burada mevcut olduğundan hayretler içinde kaldım. Acaib bir gezintiye çıktım. Şehrin ortasında muazzam bir kale inşa olunmuş, kalenin burçları göklere dayanmış. Surların dışında kalan bu şehre ezelden beri hakikat güneşinden bir ışık düşmemiş ve düşmemekteydi. Ahalisini görünce anladım ki; kent halkının semaları bile karanlık bir ülkedir. Zira meşrepleri köpekler gibi; bir lokma için birbirleriyle hırlaşıp basit bahanelerle birbirini parçalarlar. Şehvet ve gazapları galib olduğundan, ateş unsurundan olan tabiatları icabı mağlup ettiklerini katlederler. Zinaya istekli ve düşkün olduklarından bir fahişe avradın ardına düşerler. Üçü-beşi onun ardına düşünce, bazen kıskançlıkla birbirlerini helak ederler. Livatadan fazla haz alırlar. Hırsızlık, çekiştirme, iftira, içki, yalan ve gıybet sürüp giden adetleri olup, zerre kadar Allah(c.c)'dan korkmazlar. Bu büyük günahları işleyenlerin çoğu Müslüman, hatta bazıları da alimler olup iyiyi emr, kötüyü men (emr-i bi'l-ma'ruf nehy-i ani'l-münker) eden alimler, vaizler ve iyi insanlar dahi bu kentte zuhur etmiş olup, amma bu Nefs-i Emmare şehri ahalisiyle hiçbir şekilde uyuşamayıp, bahis konusu şehrin ortasındaki kaleye hicret ederlermiş. (şehrin alimleri)... bana "Bu şehrin ismi Nefs-i Emmaredir. Burası gaflet ve karanlıklar ülkesidir. Sultanımıza AKL-I MEAŞ (dünya refahı için düşünen akıl) derler. Alimdir, idarecilikte mahir bir müneccim ve mühendistir, akıllı bir tabibdir. Her şeyden haberi var. Yeryüzünde onun gibi yoktur" dediler. Sonra "Padişahın veziri kimdir?" diye sorduğumda dediler ki: "Veziri, idrak kuvvetidir. Kethüdası sağduyudur. Vekil Harcı vehim ve vesvese kuvvetidir.
Tebaasını sordum. Onların bana haber verdiğine göre anladım ki; tüm kötü huylar ve kötü huylular, Akl-ı Meaş denilen padişahın hizmetçileri ve sırdaşları olmuşlar. ( bütün bu vatandaşlar hükümdarlarına tamamen sadıktılar. Yalnızca ona ve hükümetine saygı duymak ve takdir etmekle kalmıyorlar, doğalarında, adetlerinde ve davranışlarında bir benzerlik hissettikleri için ona büyük bir sevgi besliyorlardı...)(**)...
Bir gün Akl-ı Meaş'ı arifane ağırlayıp, kendisine dedim ki: "Padişahım! Senin bu
şehrin bilginleri ilimleriyle amel etmiyorlar, Allah (c.c)'tan korkmuyorlar. Cahilleri
hatta onlardan da aşağıdırlar. Bu ne hikmettir açıklar mısınız?"
bir çare bulamadım." ("Ben- benim kazancım başkalarının kaybı anlamına gelse bile, dünyadan kişisel yarar sağlamayı başarabilen ben- onların idealiyim. Her birinde benim bir temsilcim var. Onlar benim ve içlerindeki benim temsilcimin hizmetkarlarıdır. Ayrıca benim de bana rehberlik eden bir efendim var; şeytan!")
Aynı zamanda bir psikiyatr olan şeyh Nurbahşi'n-Neccar*, *Şeyh Nurbahşi'n-Neccar, Tarik-i Kübreviyye'nin kurucusudur. nefs-i emmareninasla tamamen yok edilmemesi gerektiği konusunda önemli bir uyarı yapmaktadır. Onun iyi niteliklere ve eylemlere dönüştürülmesi gerekir. Nefs-i emmareyi yok etmek, kendimizi yok etmektir.
Sufiler nefsin yok edilmesi gerektiğinden söz ettikleri zaman... "Nefsin yenilmesi" ifadesini kullanırlar. Bu ifade; nefse dair özelliklerin yenilmesi ve onların hakiki insanoğlunda olması gereken niteliklere dönüştürülmelerine işaret eder. Ancak nefsin kendisi yok edilemez... Sufiler "falan ve filan"ın nefse sahip olmadığını söylerken, o kişinin nefsinin karakteristiklerinin pozitif insani niteliklere dönüştürüldüğünü ve onlarda nefsin görünür hiçbir izinin kalmadığını kastederler.17
Kalbimizi arındırmanın bir yolu dünyadan istiğna ve zikrullahtır. Bu kalbin nurlarını dışarıya çıkarır ve bizi nefsin işleyişinden haberdar eder. şeyh Nurbahşi'n-Neccar şunları yazmaktadır:
İlgiyi sürekli Allah (c.c)'a çevirmek Allah (c.c)'i zikretmeye sevk eder, bu da kişinin bilincindeki diğer şeylerin idrakine varma uyanıklığını sağlayarak, nefsin arzularının zamanla unutulmasına yol açar.
İlgiyi sürekli Allah (c.c)'a çevirmek müridin nefsi sıfatlarının zamanla İlahi sıfatlara dönüşmesini sağlar.18
Yaşamlarımızdaki lambaları nasıl yakabiliriz? Bu zikir, şuur ve dikkatle mümkündür. Daha önce sözü edildiği üzere, Bati psikoloji teorilerinin büyük bir kısmında nefsin bu düzeyi görmezden gelinmiştir. Manevi sistemlerin genellikle yalnızca insan doğasının yüksek alemlerine odaklandığını düşünürüz. Paradoksal olarak; "normal" hallerin gerçek sorunlarını ve sınırlarını da, ancak yukarıdaki gibi manevi kökenli teoriler doğru bir biçimde tanımlayabilir. Çünkü bu gibi teoriler artık negatif egolarının kontrolünde olmayanlar tarafından geliştirilmiştir. Şeyhler bizim normal haller olarak adlandırdığımız hallerimizi görebilecekleri ve anlayabilecekleri bir perspektif kazanmışlardır. Çünkü şeyhler kendileri o halleri aşmışlardır.
Figur 1 : Nefs-i Emmare
Sufi nefs dönüşümü modeli ile örtüşen bir psişe diyagramı bulunmaktadır. Bu diyagramın orijinali bir İtalyan psikiyatr olan ve Freud ve Jung'ı araştırmış bulunan Roberto Assagioli tarafindan geliştirilmiştir. Bu diyagramı benliğin yedi derecesi modeline adapte ettim. Bu basit diyagramda; ovalin üçüncü üst düzeyi olan yüksek bilinçaltı, psişenin manevi, aşkın ya da kişilik ötesi kısımlarını temsil eder.
Orta bilinçaltı uyanıklık alanını ya da psişenin halen uyanık olan kısmını içerir. Bu daire dışındaki alan halihazırda uyanık olmayan, ancak kolaylıkla canlandırılabilen hatıraları, örneğin annenizin kızlık adını, içerir. "Ben" orta bilincin merkezine yerleşiktir. Bilincimizin, kim olduğumuza dair sinirli duygumuzun merkezidir. "Ben", kişisel tecrübemizi, bilincimize odaklanarak, onu genişleterek ya da daraltarak etkileme yeteneğine sahiptir.
Alt bölüm Freud'un bilinçaltı kavramına karşılık gelir. Alt bilinçaltı bastırılmış travmatik hatıralar ve güçlü, sıklıkla kabul edilemez dürtülerle doludur. Günlük bilinçle, geçmiş travmatik tecrübeler ya da derin acı dolu hatıralar arasında bir ayrımı sağlayan güçlü bir baskı bariyeri vardır. Eğer alt bilinçaltında bulunan materyal bu bariyeri geçerse, ani acı ya da öfke dolarak şaşırabiliriz. Ayrıca alt bilincin açgözlülük ya da şehevi dürtüleri aniden davranışlarımıza karışabilir ve onları bozabilir.
Yüksek altbilinç, en dramatik bir biçimde mistik ya da derin manevi tecrübelerde görülebilecek insani tecrübe alemidir. Bu gibi zamanlarda, Allah (c.c) ile aramızda bulunan perdelerin aniden kaldırıldığını hissedebiliriz. İlahi huzuru her zamankinden daha derin bir biçimde, Allah (c.c)'in sevgi, şefkat, güzellik ya da
Birinci aşamada, psişenin manevi kısımları büyük oranda kopuktur. Orta ve yüksek bilinçaltı arasındaki sınır kalındır ve neredeyse hiçbir geçişe için vermez. "Ben", hatalı olarak kendisini psişenin merkezini oluşturduğunu düşünür, Çünkü meşru merkez olan ruh tamamen devre dışıdır.
Orta ve alt bilinçaltı arasındaki sınır da çok kalındır; ancak tamamen geçilmez değildir. Bu durum bireyin içgüdüsel dürtülerinin farkında olmaması halini yansıtır ve sonuç olarak bilinçte ani patlamalara neden olabilir. Bu dürtülerin ne kadar az farkında olursak, onlar o kadar büyük güce sahip olurlar. Bu nedenle birey en fazla içgüdüsel dürtülerin egemenliği altındadır. Ego (yani "ben") da güçlüdür; Çünkü bu aşamada psişenin manevi ya da bilinçaltı boyutlarını hissetmeyiz.
Kur'an'da kınayan nefse, yani Nefs-i lewameye yapılan ilk atıf "Nefs-i levvameye yemin ederim (ki öldükten sonra dirileceksiniz)" (75.2) ayetindedir.
Arapça bir sözcük olan levvarnenin anlamı; günaha karşı direnen ve günah işlediğinin bilincine vardığında Allah (c.c)'a tövbe edendir. Bu aşamada, henüz değişme yeteneğine sahip olmasak da, dünyaya yönelik alışılagelmiş ben-merkezli yaklaşımımızın olumsuz etkilerini anlamaya başlarız. Kötü davranışlarımız bize
Kınayan (pişman) nefs kalbin nuru ile aydınlanan nefstir. Allah (c.c)'ı zikretme, kötülüğü emreden nefste yerleşirse, tıpkı karanlık bir evdeki lambaya benzer ve bu noktada nefs kınama'ya başIar, Çünkü evin pislikler, köpekler, domuzlar, kaplanlar, panterler, eşekler, filler, kısacası kusurlu olan her şeyle dolu olduğu dikkatini çeker. Bunları gözlemledikten sonra, pisliği ve hayvanların vahşi mevcudiyetini evden uzaklaştırmak için çaba göstermeye başlar. Sonunda bu şeylere üstün gelip onları dışarı atana kadar, bu çabalara zikrullah ve pişmanlık eşlik eder.20
Padişah dedi ki; "O kaleye Nefs-i Levvame Sahası adı verilmektedir. O kale dahi benim hakimiyetim altındadır... O şehre şeytanin vesvesesi tam olarak hakimiyet kuramaz. Bu kentte oturanlar da büyük günah işler, zina, livata, içki, gıybet ve hırsızlık gibi kötü şeyler yaparlar; ama derhal pişman olup, tevbe ve istiğfar ederler...
"Padişahımız Akl-ı Meaştır, şu kent onun hükmü altındadır. Ancak onun kibir, riya, taassub, zühd-i ham adlı vekilleri vardır"...
Bu kentteki alimler, abid ve zahid ama meşrebleri cimrilik, hased, kibir, taassub, nefsaniyet, gıybet, tamah, aşağılık ve münafıklık idi. Son derece faziletli olan salih kişilerle de ülfet ettim. Fazilet ehlini gördüm ki, cehennem korkusundan afv ve mağfiret ümidiyle ibadet ve taatta bulunurlar...
Levvame şehrinde ki abidlerden bir şahsa kendi kentlerindeki iç kaleyi sordum. "O kalenin ismi Nefs-i Mülhime (Sevgi ve ilham şehri)dir. Padişahlarının ismine de Akl-ı Mead derler. Vezirlerine de Aşk Sultanı adı verilmektedir. Bu Mülhime şehrine bizden hiç kimse gitmemiştir. Bazıları göç edip oraya gidecek olsa, bir daha onu Levvame şehrine koymayız. Çünkü onlar o mülhime şehrinin veziri olan Aşka gayet sıkı bir şekilde bağlı kalır, onu son derece sever, onun uğrunda canlarını, başlarını, mallarını ve ailelerini bile hiç çekinmeden feda ederler. Bizim padişahımız olan Akl-ı Meaş'ın aldığı tedbirlere ve gösterdiği faaliyetlere itibar etmez, ona teslim olmaz, ırzı, namusu, vakar ve zühdü terk edip tasavvuf hakkındaki eserleri okur, bazı kitapları da yazarlarmış ki, -Allah (c.c) korusun- bir harfi bile şer'i şerife uygun değildir... (Bizim padişahımız Akl-ı Meaş, bu niteliği tamamen kabul edilemez bulmaktadır. Bu niteliğe sahip olanların etkisinden korkuyor. Çünkü onların hem sadakatleri hem de eylemleri mantıksız görünüyor ve sağ duyu ile anlaşılması mümkün değil.)...
"O şehrin ahalisi saz, söz, nağme, tambur, ud, ney, kudüm ile zikreder ve "Allah (c.c)" derler... (bunu yaparken şuurlarını kaybedip kendilerinden geçiyorlar. Bunlar zikreden Sufiler'dir...) ... alimlerimiz bunu kabul edilemez buluyorlar... Bizdeki alim, salih ve zahidlerin Mülhime şehrinde bulunması, hiçbir şekilde mümkün değildir."
Adamın biri çok güzel bir kıza sevdalanır. Sonunda ölümsüz aşkını en güzel sözlerle ilan eder. Aşkını, kız sözünü kesene kadar ona anlatır da anlatır. Kız; "Sözleriniz çok tatlı, ancak kız kardeşim arkadan geliyor. Benden çok daha güzel. Eminim onu bana tercih edersiniz.
Bunun üzerine adam güzel kız kardeşi görmek için başını çevirince, kız ensesine ani bir şamar indirir; "Az önce ölümsüz bir aşkla yanıp kül olduğunu söylediğini sanıyordum," diye haykırır, "daha güzel bir kızdan söz eder etmez, onu görmek için benden yüzünü çevirdin. Sen aşkın anlamını bile bilmiyorsun!"
Gerçek ihlas çok nadir başarılır. En yüce Sufi mürşitlerinden birisi bir zamanlar şöyle demişti: "Eğer ihlas yolunda tek bir adım bile atmış olduğumu öğrenseydim, başka hiçbir şeye değer vermezdim".
Figur 2 : Nefs-i Levvame
Bu üçüncü derecede, ibadetten, tefekkürden ve diğer manevi faaliyetlerden gerçekten zevk almaya başlarız. O zamana kadar yalnızca işittiğimiz veya okuduğumuz dini ve manevi hakikatleri bizzat tecrübe etmeye başlarız. Yaradan'a ve yaratılanlara karşı gerçek bir sevgi hissetmeye başlarız. Bu ayrıca gerçek tasavvuf uygulamasının da başlangıcıdır. Bu ana kadar en fazla yapay bir idrak ve mekanik bir ibadeti başarabiliriz. Bu aşamanın hakimi hikmet ve hükümdarı sevgidir. Bu düzeyin özellikleri arasında cömertlik, küçük şeylerle tatmin olma, Hakk'a teslimiyet, tevazu ve tövbedir.
Halihazırdan tövbe; geçmiş hatalarımızla zarar verdiğimiz kişi veya eşyanın zararını telafi etmektir. Gelecekten tövbe ise o hatayı bir daha asla tekrarlamamaya yemin etmektir. Allah (c.c)'in tövbemizi kabul ettiğinin işareti ise; geçmişte bize çok çekici gelen şeylerin artık çekici gelmemesidir: Cenab-ı Hak kalbimizden o baştan çıkarmayı çıkarıp atmıştır.
Sonra aniden bu alışkanlıklar üzerimizdeki etkilerini yitirirler. Çok cazip gelen, birden cazibesini yitiriverir. Bu Allah (c.c) 'in tövbemizi kabul ettiğinin bir işaretidir. Bu noktada, şeyhim artık o eski günahlardan sorumlu olmadığımızı söylerdi. Artık gerçekten değişmişizdir ve şu anda o fiilleri işlemeye asla kışkırtılamayacak birisi olmuşuzdur.
Tövbenin gücünün klasik örneklerinden birisi, Hz. Musa öyküsünde görülebilir. Hz. Musa ve İsrail oğulları nihayet Mısır’ı ve firavunu terk ettiği zaman, bu durum gerçek bir tövbeyi sembolize ediyordu. Kararlarını uygulamaya koyduklarında Allah (c.c), Kızıl Denizi ikiye ayırarak son engeli de kaldırdı. Bu samimiyetle tövbe ettiğimiz eski baştan çıkarmaların yok edilişini sembolize etmektedir. Bu aşamaya Kur'an'da şu şekilde işaret edilmektedir:
İlham. Kişi içten gelen bir kılavuz sesi işitmeye başlar. Bir şeyhin yazdığı gibi; "İlahi lütfun güneşi, sırat-ı müstakim ufkunda yükselmeye başladığında, nefs o güneş tarafından aydınlatılır ve o güneşin ilhamına muhatap olur. Böylece doğru ile yanlışı ayırt edebilir."21
Bu karışıklığın ortasında, şeyh Muzaffer Efendi'nin tercümanı mutfağa geldi.
Hizmetin doğası ve egonun rolü konusunda kısa ve irfan dolu bir konuşma yaptı. Konuşma tamamlandığında ben; "İşte maskeniz düştü. Siz basit bir tercüman olamazsınız. Yaptığınız konuşma tasavvufun en önemli prensiplerinden bazıları hakkında yapılmış harika bir hitap idi" dedim. O zat şöyle cevap verdi: "Hayır, ben yalnızca bir tercümanım. Bunlar şeyhimin sözleriydi. Yalnızca o şimdi burada değil".
(Sonradan tercümanın aslında tarikatımızın Amerika'daki ilk şeyhi olan şeyh Tosun olduğunu öğrendim.)
Başlangıçta bir Nakşbendiye tekkesinde ikamet ettim. Sevk, şevk, saz, söz, nağme ve ağaze ile ahalisi her dem safada olup, aralarında hiç anlaşmazlık, fesad, hased, nefret, düşmanlık yok. İleri gelenleri ile aşağı tabakadakiler birbirine hürmet, ikram, i'zazda bulunur, yekdiğerine değer ve kıymet verirler. Meclislerinde sohbetleri, dilber, didar, zikrullah üzere olup, daima ruhani safa ile ahalisi cefadan uzak kalır, cennet safasından haz alır... Meclis-i şeriflerine katildim, sohbetleriyle müşerref oldum. Gerek cismani, gerek ruhani her çeşit safa burada hazır bir vaziyette olduğundan, ben fakir dahi hayran oldum.
İyi hal sahibi olduğuna inanılan oradaki yaşlı arif ve esrara vakıf bir candan sual edip dedim ki: "Azizim! Ben bir fakir seyyahım. Gönül hastalıklarından gaflet ve zulmet denilen hastalıklara yakalandım. Şu Mülhime şehrinde (Sevgi ve İlham şehrinde) gönül hastalıklarını tedavi eden ehliyetli bir tabib bulunur mu? Lütfen bana söyler misiniz? Sizin isminiz nedir?"
O şahıs (bir süre suskun kaldıktan sonra) adının Hidayet olduğunu söyledi; "Ta ezelden bu ana gelene kadar benim yalan söylediğim, hiç duyulmamıştır (benim göbek adım Doğru Sözlulüktür). Benim görevim samimi bir şekilde vuslat şehrinin yolunu soran didar taliblerine doğru haber vermektir."
"Birinci mahallenin ismine Mukallidler Mahallesi derler. Senin aradığın ehliyetli tabib, Mukallidler Mahallesinde oturmaz ki, sendeki gafleti, gönül zulmetini ve gizli şirki tedavi ede. (Çünkü onlar kendi hastalıklarıyla hastadırlar. Allah (c.c)'a şirk koşarlar ve yalnızca taklitte ustadırlar).
"Kötü huylarda, gizli şirkte, şöhret kentinde, şehvet hastalığında, yeme, içme, cinsel ilişki, oynama, eğlenme ve unutmayla meşguldürler. Mukallid arifler, gayet gizli bozgunculuk yaparlar, müdrik, rind ve zeki olurlar. Anlayışları ve sezgileri güçlü olur. Dilleri daima zikirdedir, ama ilahi isimlerin tesirini göremediklerinden bu mahalde senin kalp hastalığına şifa olarak bir merhem verecek ehil bir tabib bulamazsın."
Nefs, hiçbir istasyonda ilham istasyonunda olduğu kadar aciz ve tehlike içinde değildir. Çünkü henüz benlikten tamamen kurtulma tecrübesini yaşamamıştır... Hatta mükemmeliyet istasyonuna ulaştığı aldatmacasına ve şeytanın, kendisiyle gurur duyma, övgüye düşkünlük, kendisini önemseme ve kendisini yüceltme tuzaklarına düşme tehlikesi içindedir.22
Figur 3. Nefs-i Mülhime
genişlemiştir. Ancak "Ben" hala psişenin merkeziymiş gibi hareket eder ve alçak altbilincin dürtüleri hala güçlüdür. Bu nedenle yüksek altbilinçten gelen dürtüler saptırılabilir ve manevi gelişme ve olgunlaşma yerine egonun hizmetinde kullanılabilir.
Her ne kadar ruh ile "Ben" arasında henüz doğrudan bir bağlantı yok ise de, şeyh kutsalla dolaylı bağlantı olarak hizmet verir. İdeal olanı; bu tecrübeyi içimizdeki kutsalı bulmanın bir habercisi olarak görmektir. Yani zahiri şeyh kendi içimizdeki kutsalı bulmadan önceki gerekli bir ara adımdır. Tasavvufta fenafişşeyh, ya da kişinin (negatif karakteristiklerimizin yok olması) şeyhinde "fani olması" fenafillah aşamasından önce gelir.
Bu aşamanın hükümdarı hikmet ve başbakanı da sevgidir. Nefs-i mutmainnenin özellikleri arasında Allah (c.c)'a güvenmek, iyi ameller, manevi zevk, ibadet, şükür ve rıza bulunur. Şeyh Safer'e göre; ancak bu dereceye ulaştığımız zaman negatif egonun belli başlı çarpıklıkları karşısında güvende oluruz ve hatta bu
"Ey nefs-i mutmainne (huzurlu nefs)! Sen Rabbinden, Rabbin de senden razı olarak,
Rabbine dön!" (89. 27-30.)
Mutmain olma genellikle içinde bulunduğumuz durumdan çok farklıdır. Ne olursa olsun, Allah (c.c) ne verirse versin, halimizden memnun olmak şeklindeki gerçek bir manevi başarıdır. Bu memnuniyet ve dinginliğin kökeni Allah (c.c) sevgisine dayanır. "Nefs-i emmare çok güçlü sevgi şoku ile sarsıldığı zaman, nefs-i mutmainneye dönüşür."24
Halife Harun Reşid'in gözde hanımı çok sıradan bir kadındı; ancak halife onu bütün çok güzel rakiplerine tercih ederdi. Bunun nedeni sorulduğunda, halife bir gösteri düzenledi.
"Sen niye kendin için bir şeyler almıyorsun?" diye sordu Halife.
Kadın şöyle cevap verdi: "Benim bütün istediğim sana hizmet etmek. Bütün ihtiyacım olan sensin. Sevdiğim sensin ve tek istediğim armağan senin hoşnutluğun".
Halife maiyetindekilere döndü ve dedi ki; "Şimdi gördünüz mu niye bu kadını ötekilerin hepsine tercih ediyorum? Onu iç güzelliğinden
dolayı seviyorum ve onun her isteği benim için bir emirdir!"
İşte Allah (c.c)'i, bu eşin efendisini sevdiği şekilde sevdiğimiz zaman, nefs-i mutmainne istasyonuna varmış olacağız.
Bu aşamada gerek duyulan batıni gayret; Allah (c.c)'tan gayrılık duygusunu azaltma ve geliştirdiğimiz çeşitli eğilimler ve kimlikleri birleştirmeye başlamadır.
Mutmainne Kalesi'ne girmek için kabiliyet kazanmak, "Ey mutmain nefs, dön Rabbine" hitabına müstahak olmak ve rıza kapısında durup beklemek imiş.
Ben de nice seneler onlar gibi hareket edip, bir an bile zikri ve fikri terk etmeyip, sabır, gayret, tahammül ve kanaat ettim. Ancak gizli şirkten ve gaflet karanlığından kurtulmak için çare bulamadım. (Kendi egomla savaştım; ancak hepsi tek Allah (c.c)'a yüzlerini dönmüş olmasına rağmen birbirleriyle çatışan bir çok "benler"in ve "benlikler"in çok ilahçılığı hala beni terk etmemişti. Bu Allah (c.c)'a eş olarak bir çok "ben"ler oluşturma hastalığını, kalbimin üzerine ağır gölgeler düşürdü, hakikati sakladı ve beni gaflet içinde bıraktı...) (Doktorlara) "Benim hastalığım gizli şirk ve gaflet karanlığıdır. Lütfen şifalı bir merhem verin" dedim. Dediler ki:
"Burası Mücahede Mahallesidir. Senin derdinin devası burada yoktur". Bana "Mutmainne Kalesine yakın bir yerde Murakabe Mahallesi ve Münacaat Mahallesi denilen bir semt var. Senin derdinin devasını bilen tabib orada bulunur" dediler.
Figur 4. Nefs-i Mutmainne
"Ben"-Ruh ekseni gelişir. İlk halinde iken fani ve geçici kaygılarla tamamen işgal edilmiş bulunan "ben", şimdi artık ruhun ebedi ve olumsuz perspektifiyle özdeşleşmiştir. Artık ruhun batıni rehberliği "ben"in daha çok hizmetindedir ve "ben" artık psişenin merkezi olarak görülmez. İçgüdüler zayıflamış ve "ben" dönüşmüştür. İlk kez kişi artık onların gücüne karşı oldukça güvendedir.
Şeyhin el yazması manevi gelişimin daha yüksek aşamalarına ilerledikçe, daha ince ve daha içe doğru hale gelecektir. Bu Kur'an ayetinin gösterdiği gibi nefs-i mutmainne, nefs-i raziye ve nefs-i marziye birbiriyle yakından ilişkilidir.
"Ey nefs-i mutmainne (huzurlu nefs)! Sen Rabbinden, Rabbin de sen den razı olarak,
Bu aşamada yalnızca hakkımıza razı olmakla kalmayıp, yaşamın Allah (c.c)'tan gelen güçlükleri ve sınamalarına bile razı oluruz. Razı olmuş nefs aşaması, dünyaya genellikle baktığımız tarzdan çok farklıdır. Sürekli olarak Cenab-ı Hakk'ın rahmet ve inayetiyle çevrili olduğumuzu fark ederiz.
"Bu kadar acı bir şeyi nasıl yiyebiliyorsun?" diye sorar Sultan, "Tadı tıpkı zehir gibi".
"Sevgili Sultanım" der Ayaz, "senin elinden o kadar çok iyilik ve cömertlik gördüm ki, sen ne verirsen ver, bana tatlı geliyor".
Allah (c.c)'a karşı şükran duygumuz ve sevgimiz sebebiyle O’nun verdiği en acı şeyler bile tatlı gelmeye başladığında, nefs-i raziye aşamasına ulaşmışız demektir. Bu derecenin diğer özellikleri, istiğna, ihlas, tefekkür ve zikirdir. Cenab-ı Hak, bu dereceye ulaşan kişilerin samimi dualarına cevap verdiği için, kerametler görülebilir. Örneğin şifa dualarına cevap verilen bir çok veli bulunmaktadır.
Artık bu dünyadaki hiçbir şey bize çekici gelmediği için, istiğna ortaya çıkar. Artık yalnızca kendi içimize ve Allah (c.c)'a odaklanırız.
Meşrebleri halim-selim olmak, teslimiyet göstermek ve Allah (c.c)'tan korkmaktır.
Murakabe (rabıta ve tefekkür) mahallesinde yıllarca ikamet ettim. ... Ancak gizli şirkten ("Ben" ve "O"dan) ve gönlümdeki karanlıktan kurtulamadım.
Gözyaşı akıtan ve sızlayan, gam denizine batmış, her an ölmeyi arzu eder bir hale geldim...
Kaygılı ve hüzünlü olarak murakabe halinde bulunurken, yine evvelce bana öğüt veren Hak Mürşidi isimli kamil (hidayet) ortaya çıktı... Perişan halime acıdı ve dedi ki: "Ey gurbette ağlayan ve sızlayan esir! Bu hal ile derdine derman bulamazsın.
Fena denilen o mahalleye göç. Orada "Fani oldular, sonra yine fani oldular, sonra yine fani oldular da baki oldular" sırrı, sana açık bir şekilde malum olur. Gizli şirk, gaflet ve gönül karanlığı gibi hastalıkları, orada, mahv içinde, fani ve vücudsuz olan ehil tabibler tedavi ederler; sen de kurtulursun".
Figür 5. Nefs-i Raziyye
Oval diyagramda, şimdi artık sürekli olarak hem yüksek hem de alçak altbilincin çeşitli yönlerinin farkındayız. Yani sürekli bir zikir ve idrak düzeyine ulaştık. "Ben"-Ruh ekseni derinleşti ve biz şimdi daha önce bilinçaltı olanı bilinçli olarak biliyoruz.
Allah (c.c)'i asla unutmayanlar için, bu dünyanın acıları ve sınamaları tıpkı bir rüya gibidir. Bu dereceyi kazananlar Allah (c.c) 'i hatırlar ve kendilerine ne olursa olsun Allah (c.c)'a müteşekkir kalırlar.
Nefs-i Marziyye (Allah (c.c)'i Razı Eden Nefis)
İbni Arabi bu aşamanın nefs ile ruhun batıni evliliği olduğuna işaret etmektedir. Arapça'da nefs dişildir, ruh ise eril. İbni Arabi bu batıni evliliğin kalpte yerleşik bir çocuğu meyve vereceğini belirtmektedir. Ruh benliğin kendisini yüceltmesi için ona ilham verir ve sonra kalp onu izler. İçsel (batıni) mücadele ve çokluk duygusu yok olmuştur. Artık maddi arzularımızla manevi arzularımız arasında ayrılık kalmamıştır. Bu aşamada gerçek bir batıni birlik ve bütünlüğü gerçekleştiririz; dünyayı bütün ve birleşik olarak görürüz. Gerçek insanoğlu oluruz.
Şeyhin birisi bu batıni vahdet düzeyini şu şekilde izah ediyordu: "Allah (c.c) benim için hangi dereceyi seçer ve beni içinde tutarsa, ben de onu seçerim. Eğer Allah (c.c) beni zengin kılarsa gaflete düşmeyeceğim ve eğer Allah (c.c) benim fakir olmamı dilerse, tamahkar ve isyankar olmayacağım."
Bu aşamada bütün hareket gücünün Allah (c.c)'tan geldiğini, kendi başımıza hiçbir şey yapamayacağımızı idrak ederiz. Artık hiçbir şeyden korkmaz ve hiçbir şey istemeyiz. Konuşmak ya da iletişim kurmak için hiçbir istek duymayız. Zahirimiz yok edilmiş, ancak batınımız saraya dönüşmüştür. Kalplerimiz vecd içindedir.
Onların arasında dahi öyle bir gam ve eleme uğradım ki, halimi tabibe arz etmeye mülküm olan bir varlık bulamadım ki "Bu benimdir", "Bu benim bedenim" diyebileyim. iste o vakit anladım ki; orada varlığın ve mülkün sahibi hazır ve nazırdır.
"Vücudum" demek düpedüz yalan ve yalan ise bütün dinlerde haramdır. Taleb dahil, gizli şirkten kurtulmak için sefere çıkmıştım. Bu halimle dahi hayretim ve aczim arttı. Tüm isteklerimden vaz geçtim.
"Aman ya Rabbi!" desem yine ikilik ve gizli şirk ediyor. Çünkü bu durumda bir ben varım bir de emânım var! Talibim, matlubum dahi var... Bilmem ki ne çare kılayım gönlümdeki derdime...
Allah (c.c), halime merhamet edip, didara talib olanların gönlünü terbiye etmeye memur olan ilham meleğini gönderdi... Melek... Rabbani ilham kitabından okutup, önce "fiillerin fenası lazımdır" deyince derhal elimi uzatma girişiminde bulunduğum da gördüm ki elim cansız bir madde gibi dört unsurdan meydana gelen bir şeydir. Yani elim benim değil, "O dilediğini yapan "Bir"dir ve ben de hiçbir fiil için kuvvet yoktur. Kadir birdir; benim kudretim yok. Kısacası herhangi bir fiil benden sâdır olacak olsa, o fiili Fa'al'e (Allah (c.c)'a) ve O'nun kuvvet ve kudretine havale edip, insan suretinde bir kimse olarak benden meydana gelen fiillerden uzaklaşıp, tam olarak fiillerin fenası ne demektir?...
Sonra... sıfatları fani kılma cihetine yöneldim. Baktım ama, bakış benim değil, söylediğim sözle alakam yok. Dil benim değil. Nefs-i Natıka’yı bilmem naçar zahir ve batında olan sıfatlarımdan alakayı kesip, bütün ruhumla, bedenimle, his ve kuvvetlerimle beni bir "Zat" farzettim. Ama gördüm ki, farz ettiğim dahi yeni bir ikiliğe işaret ediyor, yine gizli şirk ortaya çıkıyor... Sonra bütün zatımı mahv ve fani kıldım. Ama yine de talebten vazgeçmedim. "Taleb, kulun aynıdır"ın anlamını hissettim... Allah (c.c) herşeyi kuşatır. Evvel de, Ahir de, Zahir de, Batın da O'dur. O Her şeyi bilir" mealindeki ayetler sırrında zahir oldu.
Bundan dolayı "Ölmeden önce ölünüz" sırrına mazhar olmaya yöneldim. Aman Allah(c.c)'ım! Yine gizli şirk karşıma çıktı. Zira bir ben varım, bir de benim yönelişim var. Bu gerçek olamaz.
Figür 6. Nefs-i Marziyye.
Oval diyagramda nefs ve ruh birleşmiştir ve artık psişede bir ikilem ya da zıtlık yoktur. Kişi birleşik hale gelince, dünyanın ilahi birliği görünür hale gelir. Rumi'nin deyişiyle; kırık bir aynanın aynı görüntünün bir çok farklı yansımalarını yansıtması gibi, dünya bir çokluk içinde görünür. Eğer aynadaki kırıkları onarırsak ve yeniden eski haline getirirsek, o zaman tek bir görüntüyü yansıtacaktır.
Bu dereceye ulaşan çok az kişi, benliği tamamen aşmıştır. Artık geride hiçbir ego ya da benlik kalmamıştır; yalnızca Allah (c.c) 'a kavuşma vardır. Bu aşama "ölmeden önce ölmek" olarak adlandırılır.
Rumi, Allah (c.c)'i, ayrılığımızı birliğe dönüştüren olarak tanımlamaktadır:
Egonun izi bile durdukça, bu düzeye ulaşamazsın. Kendinden "Ben" i atmak zorundasın; o zaman yalnızca Hakk kalır. Şeyhin birisi kişinin kendini dönüştürmesi için gerekli bu insan üstü çaba türünü gayet belagatlı bir dille tarif etmiştir.
Henüz ne şeyhinde fani olma coşkusunu tattın ne de ondan ayrılma ıstırabını çektin. Onun huzurunun muazzam ihtişam ve yüceliğini de yaşamadın. Her gün binlerce kez ölmeyi dilemedin... Henüz gönüllü başarısızlığın köpek balığının jilet gibi keskin dişlerini kalbine geçirmedin! Koskoca bir dağı tırnaklarınla kazımadın!28
Üstadın biri şöyle der: "Yüzlerce şeyi deneyebilirsin, ancak aşk tek başına seni kendinden kurtaracaktır". Bir başka üstadın ifadesiyle:
Bu dereceye ulaşanlar sürekli ibadet halindedir; bu nedenle artık cüz'i iradeleri kalmamıştır. Bu tıpkı mutlak hakim ve kadir bir hükümdarın huzurunda olmak gibidir. En iyi seçenek; kendini tamamen o hükümdara teslim etmek ve o hükümdara hizmete kendini adamaktır. Böyle bir hikmet ve kudretin varlığında, sizin iradenize yer yoktur. Rumi, bu dereceyi bizim için şöyle aydınlatır:
Benliğin nihai diyagramında, artık ayrı bir benlik ya da ayrı bir kimlik duygusu yoktur. Benlik ile Hakk arasında hiçbir aşikar sınır yoktur; benlik tıpkı okyanusta erimiş tuz gibi olmuştur. Var olan tek şey Allah (c.c)'tir.
Figür 7. Nefs-i Safiyye
"Fetvayı kalbinden iste" tavsiyesine uyarak, gönül fetvasına başvurdum. Şöyle bir cevap aldım: "Senin sende zuhur eden nefsinden, senin haberin vardır ve sen "Rabbine dön" hitabını bu yüzden duyamazsın... Bu hususu tekrar anlamaya ve kavramaya gayret edip, yeniden iradi ölümle, ölmeye teşebbüs ettim. Bundan sonra istiğrak* denilen bir hal daha zuhur etti. *Aşk-i ilahi ile kendinden geçip dünyayı unutma hali.
Benim, bana, benden bir keyfiyet arız olup, sırrımda sessiz ve harfsiz "Rabbine dön" hitabı gibi bir hal zuhur edince, o anda tarifi imkansız bir manevi lezzet doğdu. Mest oldum. Dehşete düştüm. Bu halde iken uyandım.
Akl-ı Meaş ile "bu ne haldir" diye fikrettim. Meğer Akl-ı Meaş bu esrara vakıf değilmiş. Bundan habersiz olduğundan fikirle ilahi sırlara vakıf olunamayacağını anladım ve iddiadan vazgeçtim.
2 Burada Arap>;a orijinal isimleri verilen benlik derecelerinin İngilizce isimleri ise sırasıyla; Tyrannical, regretful, inspired, serene, pleased, pleasing ve pure'dür.
1992), s.14'de yer alan Bayazid.
4 Nurbahsh, a.g.e., s.l9'da yer alan Kuşeyri.
5 Nurbahsh, a.g.e., s.l2'de yer alan Ebu Bekr Temestani.
6 Nurbahsh, a.g.e., s.52'de yer alan Mahmud Kaşani
13 Nurbahsh, a.g.e., s.22-25'de yer alan Rumi.
16 Birkaç yıl önce Osmanlıca’dan modern Türkçe’ye şeyh Safer Dal tarafından, İngilizce'ye ise şeyh Tosun Bayrak tarafından çevrilen, yayınlanmamış, on sekizci yüzyılda yazılmış anonim bir metindir.
20- Nurbahsh, a.g.e., s.55-56'da (orijinal yazarının ismi verilmeksizin) nakledilmiştir.
22 Nurbahsh, a.g.e., s.58'de yer alan Razi
24 Nurbahsh, a.g.e., s.59'da yer alan Ruzbehan.
25 Nurbahsh, a.g.e., s.59'da yer alan Mahmud Kaşani.
26 Nurbahsh'da yer alan Discourses.
28 l. Lewisohn (ed,), Classical Persian Sufism: from its origins to Rumi, (New York: Khaniqahi Nimatullahi Publications, 1993), s.289'daki Ayn el- Qudat.