Söz dizimi ya da Fransızcadan geçen biçimiyle sentaks, doğal dillerdeki cümle kurma ilke ve kurallarını inceleyen ve bu dildeki cümlelerin esnekliğini inceleyen dil bilimi dalıdır.
Eski Yunanca "birlikte düzenleme, dizme" anlamına gelen sentaks terimi dilbilimde, doğal dillerde nasıl cümle oluşturulacağına dair bir kurallar ve prensipler çalışmasıdır. Bir bilim dalına ait olmasına ek olarak “Modern İrlanda Dilinin Sentaksı"nda olduğu gibi, sentaks terimi herhangi bireysel bir dilin cümle yapısına hâkim olan kurallara ve prensiplere de doğrudan ilgili olarak da kullanılır. Sentaks, dilin yatay, yani satır şeklinde dizilen bir sistem olduğunu gösterir. Bu diziliş, sesten, morfemlere, morfemlerden daha büyük öbeklere dilin her seviyesinde mevcuttur. Sentaksın yalnız cümle seviyesini gösteren bir terim olarak kullanılması doğru ama eksik bir kullanımdır.
Türkçe "sözdizimi" sözcüğü dildeki sözlerin dizilimini inceleyen bilim dalı olduğundan gelir. Türkçeye "sentaks" sözcüğü Fransızca "syntaxe" sözcüğünden geçmiştir. syntact- sözdizimi demektir. Ayrıca Fransızcaya bu sözcük aynı anlamdaki Eski Yunanca syntáksis (συντάξις) sözcüğünden geçmiştir. Bu sözcük "syn+" öneki ile tássō eyleminin birleşiminden oluşmuştur. tag- τάσσω, ταγ- Eski Yunanca düzenlemek, dizmek anlamına gelir.
Dilbilgisi üzerine yapılan çalışmalar modern sentaks ortaya çıkmadan çok önceleri yazılmıştı, Pānini’nin Aṣṭādhyāyī’sinden modern sözdizimsel teorilerin kapsamlılığına yaklaşımda bulunan modern öncesi çalışmalara bir örnek olarak sıklıkla bahsedilmektedir. Batıda sonraları geleneksel dilbilim olarak bilinen düşünce okulu Dionysius Thrax’in çalışmalarıyla başlar.
Yüzyıllar boyunca söz dizimi üzerindeki çalışmalara ilk olarak 1660 yılında Antoine Arnauld tarafından aynı başlık altındaki bir kitapta yayınlanan grammaire générale olarak bilinen bir sistem egemen olmuştur. Bu sistem temel öncülünü dilin düşünce sürecinin doğrudan bir yansıması ve bundan dolayı bir düşünceyi en doğal şekilde tek bir yoldan ifade etme varsayımından almaktaydı. Bu yol tesadüfen tam olarak Fransızcada ifade edilen yoldu.
Port-Royal dilbilgisi mantık üzerine yapılan sentaks çalışmasını şekillendirdi (dahası Port-Royal Mantığı’nın temel bölümleri Grammaire générale’den kopyalandı ya da alındı). Sözdizimsel sınıflamalar mantıksal olanlarla tanımlandı ve bütün cümleler “Özne – Bağlaç – Yüklem” yapısına göre analiz edildi. Başlangıçta bu yöntem Franz Bopp gibi bazı ilk karşılaştırmacı dilbilimciler tarafından benimsendi.
Kuramsal dil bilimi içinde söz diziminin ana rolü dilbilimcilerin düşündükleri kadarıyla “söz dizimsel kuramlar çağı” olarak adlandırılabilecek olan ancak 20. yüzyılda açığa kavuşmuştur. Son iki yüzyıldaki söz diziminin tarihinin önemli ve ayrıntılı bir araştırması için Graffi (2001)’nin çalışmasına bakınız.
Sentaks bilimine birçok teorik yaklaşım vardır. Çoğu dilbilimci (örn. Noam Chomsky) sentaksı insan aklında şekillenen bir dilbilim çalışması olarak kabul ettiklerinden, sentaksı biyolojinin bir dalı olarak görürler. Diğerleri (örn. Gerald Gazdar) sentaksı soyut bir biçimsel sistem çalışması olarak düşündüklerinden sentaksı daha Platonist bir açıdan ele alırlar. Ama diğerleri (örn. Joseph Greenberg) diller üzerine daha geniş genellemelere ulaşmak için dilbilgisini taksonomal bir araç olarak kabul etmektedirler. Bu bilime olan ana yaklaşımların bazıları aşağıda listelenmiştir.
Üretici Dil Bilgisi hipotezine göre dil, insan aklının yapısıdır. Üretici Dil Bilgisi'nin amacı bu iç dilin tam bir şeklini oluşturmaktır (i-language (iç dil) olarak da bilinir). Bu model insanlığın bütün dillerini tanımlamak için ve verilen herhangi bir telaffuzun dilbilgisel olarak öngörülmesi için kullanılabilmekteydi (bu şu demektir; telaffuzun, bir dili ana dili olarak konuşan bir konuşmacının kulağına doğru tınıyı verip veremeyeceğini öngörmek). Dile olan bu yaklaşıma Noam Chomsky öncülük etmiştir. Çoğu genelleyici teoriler (hepsi olmamasına rağmen) sentaksı cümlelerin öğe yapısına temellendiği varsayımında bulunurlar. Üretici Dil Bilgileri, iletişimci işlevlerinden çok öncelikle cümle biçimine odaklanan kuramlar arasındadır.
Dilbilimin çoğu genelleyici teorileri arasında, Chomsky kuramları:
Dönüşümcü Dil Bilgisi (Transformational Grammar) (TG) (Üretici söz diziminin özgün kuramı,1957 yılında Söz Dizimsel Yapılar’da Chomsky tarafından düzenlenmiştir)
İndirgemeci Program (The Minimalist Program) (MP) (Chomsky tarafından 1995’te yayınlanan GB’nin gözden geçirilmiş sürümüdür.)
Çıkış noktalarını genelleyici paradigmada bulan diğer teoriler:
Üretici Anlam Bilimi (Generative Semantics) (şimdilerde neredeyse çağdışı)
Bağıntı Dil Bilbilgisi (Relational Grammar) (RG) (şimdilerde neredeyse çağdışı)
Çift Atlama Dil Bilgisi? Arc Pair Grammar (ARC)
Genelleştirilmiş Öbek Yapısı Dil Bilgisi (Generalized Phrase Structure Grammar) (GPSG; şimdilerde neredeyse çağdışı)
Baştan-Güdümlü Öbek Yapısı Dil Bilgisi (Head-driven Phrase Structure Grammar) (HPSG)
Sözcük-İşlevsel Dil Bilgisi (Lexical-functional grammar) (LFG)
Ulamsal dil bilgisi
Bağlayıcı dilbilgisi, içerisinde yapının biçimleyici bir yapıya temelleniyor olmaktan ziyade bir kelime (ana kelime) ve onun alt kolları arasındaki ilişkiler (dilbilgisel ilişkiler gibi) tarafından belirlendiği farklı bir yaklaşım tipidir. Örneğin, sözdizimsel yapı dizilere göre ilişkileri tanımlamaktan öte belli bir ismin özne ya da fiilin bir uzantısı olup olmamasına göre tanımlanır. Bağlayıcı – temellere göre bazı sözdizimi teorileri:
Stokastik/varsayımcı dilbilgileri/ağ teorileri
Sözdizimine olan teorik yaklaşımlar Stokastik dilbilgileri olarak bilinen varsayımcı teoriler üzerine	temellenmektedir. Böyle bir yaklaşımın yaygın bir uygulaması sinirsel ağ (neural network) ya da iletişimsellik (connectionism) anlamına gelir. Bu yaklaşım nezdinde temellenen bazı teoriler:
↑ Sevan Nişanyan, Sözlerin Soyağacı
İnternet Ortamında Söz Dizimi Araştırmaları Kaynakları