KÜLTÜR VE TEŞKİLAT (DİN-DİĞER DİNLER)
Konu: KÜLTÜR VE TEŞKİLAT (DİN-DİĞER DİNLER) Ptsi Şub. 16, 2009 2:41 pm
e) Diğer Dinler
Tarihte çeşitli Türk kütleleri bulundukları çevreye göre çeşitli dinlere de girmişlerdir ve bu durum, İslâmiyet hariç Türk kavimleri üzerinde olumsuz tesirler doğurmuştur. Asya Hunlarının Budizm ile, Avrupa Hunlarının Hıristiyanlıkla pek ilgileri olmamış ise de, Çin'de devlet kuran Tabgaçlar Budizm tesiri ile, 495 yılından itibaren "millî" unsurları yasak etme neticesinde Çinlileşmişlerdir. Bununla beraber, Tabgaçlar Budist san'atta yeni bir devir olan "Wei" san'atının geliştiricisi olmuşlardır (Yung-kang ve Long-men Buddha heykeller). Gök-Türkler devrinde Budist rahip-seyyah Hiuen-Tsang bütün Batı Gök-Türk sahasın bir budistler memleketi olarak tasvir etmekte ise de, Türk halkının bu dine karşı direndiği ve II. Gök-Türk devletince Budizmin reddedildiği malûmdur. Ancak Uygurlar zamanında Maniheizm Türkler arasına girmiş ve bilhassa Uygurların Türkistan'daki hakimiyetleri devrinde iyice yerleşmiştir. Gök-Türk yazısı değiştirilmiş, yerine Soğd menşeli ve tamamen başka karakterde Uygur yazısı kullanılmıştır. Sonra Budizmin de intişar ettiği bu safhada Uygur tarihi artık yerleşik kültüre bağlanmış sayılmak icap eder. Uygurlar bu kültürün de en iyi temsilcilerinden biri olmayı başarmışlardır: Maniheist ve Budist eserlerin Uygurcaya tercümesinden doğan zengin bir dinî edebiyat vardı. Bunlardan bir kısmı resimli ve ciltli olarak, Bin-Buddha mağara tapınaklarında bulunmuş olup, aralarında, 10. asır başlarında Gök-Türk alfabesi ile yazılmış kehanet kitabı: Irk-bitig dikkati çekenlerden biridir, Uygur alfabes ile Huastuanift adlı eser ve Hiuen- Tsang'ın hal tercümesinin Uygurcaya mütercimi olan Beşbalıklı Türk Singku Seli Tutung tarafından Uygurcaya çevrilen (10. asır ilk çeyreği) Altun yaruk (= Altın Işık) aynı derecede önemlidir. Hece vezninde yazılmış ilahiler Beş-balık, Turfan, Karaşar, Aksu, Yarkent gibi merkezlerde ve "çöl Pompeisi" diye anılan başkent İdi-kut şehrinde, ayrıca Toyuk, Mortuk, Bezeklik emvkilerinde 1894-1914 yılları arasında birçok Avrupalı bilginlerin yaptıkları kazılarda ele geçen duvar resimleri, heykeller vb..
Bir kısım Türkler de Musevliğe (Hazarlar) ve Hıristiyanlığa girmişlerdi. Türk nüfusunun çoğunluk meydana getirdiği sahalarda bir olumsuz tesiri görülmeyen bu yabancı dinler, bu imkânın mevcut olmadığı bölgelerde Türklerin silinip kaybolmaların neden teşkil ettiği gibi (Doğu Avrupa'da ve Balkanlar'da: Hazarlar, Peçenekler, Uzlar, Kumanlar) 1000 tarihinde resme Hıristiyan olan Macarların Türk kültüründen uzaklaşmaları, 864'den itibaren Ortodosluğu kabul eden Bulgarların kısa zamanda Türklüklerini kaybetmeleri neticesini vermiştir. Yalnız İslâm dinidir ki, Türklerin kadîm inançları ile bazı bakımlardan uygunluk göstermesi dolayısiyle Türklüğü takviye eden bir din durumundadır.