Tarih boyunca bir çok kültüre ev sahipliği yapan Anadolu da yaşadığı uygarlığa ait kalıntılar ve yapılarıyla geçmişi yansıtabilirle özelliğine sahip bir çok şehir vardır. Bunlardan bazıları Hitit, Yunan,
Roma, Bizans.Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinin izlerini taşıyarak günümüze kadar ulaşmışlardır.
Milattan öncesinden itibaren şehirleşme sürecine giren Anadolu'daki yerleşimlerin çoğunun kuruluşu Helenistik döneme kadar iner. özellikle iskender'den sonra ve Roma döneminde oldukça gelişmiş bir kentsel yaşam düzeyine ulaşılmıştır. Ancak, çeşitli belgelerden anlaşıldığına göre bu şehirlerin gelişim süreci M.S. 7. ve8.yy. da sona eren antik kentler giderek küçüldüler ve Bizansdönemi sonlarında surların içinde kalan köye benzer küçük yerleşim alanlarına dönüştüler...
Bergama bu tarihsel süreci günümüze kadar taşıyan önemli
merkezlerden biridir. Helenistik ve Roma çağlarına ait zengin
kalıntıları daha çok ilgi çektiği için bilimsel araştırmalar ve arkeolojik
kazılar genelde "antik dönem" e yoğunlaştırılmıştır. Antik çağda
"Pergamon" adı ile anılan şehir Hellenistik dönemin en önemli kültür
ve sanat merkezlerinden biridir. Arkeolojik araştırmalara göre, kelime
etimolojisi yapıldığında Pergamon'un asıl kökü "Perg" veya "Berg"
dir. Kelime sonuna "amo" takısı getirilmiştir. Buna göre Berg, eski bir
Anadolu kent sözü kökenlidir. Şehrin Prens Pergamos adına kurulduğu sanılmaktadır.
Arkeolojik araştırmalara göre, M.Ö. 2000.yılında kurulduğu sanılan şehir çeşitli kavimlerin etkisi altına girdikten sonra M.Ö. 283 yılında kendi krallığını kurmuş, Trakya'danKızılırmak'a kadar uzanan bir alanda 150 yıl hüküm sürmüştür. Philetairos MÖ. 283-269 yılları arsında hüküm sürmüş ilk Bergama kralıdır. Bu Hellenistik Krallığın kurucusu olan Attaloslar, Bergama'yı bir sanat ve düşünce merkezi haline getirmişlerdir. Şehir tarihi
konumu ve idarecilerin başarısı nedeniyle o dönemde bölgenin ticaret merkezi durumuna gelmiştir. Güvenilirliği bütün dünyada ün salmıştır. Büyük iskender'in hazinesi Lycimashos tarafından Bergama kalesinde saklanmıştır. Bu yüzden Bergama deyince servetpara ve altın akla gelir olmuştur. Bergama'da ilk para basımı M.Ö, 5.yüzyılda yapılmıştır.Bergama Krallığının bilinen Kralları ve hüküm sürdükleri yıllar şöyledir.
Bu duruma karşı çıkarak başa geçmeye çalışan Aristonikos Çevredeki Kent güçleri ile de birleşerek Roma'ya karşı çıkmaya çalışsada mö.130 yılında Roma ile yaptığı savaşta yenilerek 129 yılında Roma'ya götürülüp boğduruldu.
İstanbul Patrikliğinin 1380-1388 tarihleri arasındaki bir
belgesinden öğrendiğimiz kadarıyla şehir Osmanlılara geçtiğinde
Hıristiyan halkın çok azaldığını ve Türklerin Roma kalıntılarının
üzerine yerleştikleri görülür. Ama buna rağmen 1455 tarihli
Osmanlı vergi ve nüfus incelemelerinde Batı Anadolu'da önemli bir
Rum nüfusu görülür.
XV. Yüzyıldan sonra savunma sorunlarından kurtulan diğer
Anadolu şehirleri gibi yeni bir kalkınma dönemine giren Bergama'da
Akropol eteklerinde Bakırçay ovasına doğru hizlı bir şehirleşme
başlar. Bu dönemde ise halıcılık önemli bir ihraç dalıdır.Batıda
antik hipodrom kuzeyde Bergama çayı kıyısına yapılan Ulu Camii
doğuda onunla aynı döneme ait Emir Sultan Camisi ve güneyde 1439
tarihli Kurşunlu Camii ile tanımlanabilecek bir alana yayılan
Bergama'nın XIX. Yüzyıl sınırlarının XV. Yüzyıldan itibaren belirlendiği
anlaşılıyor. XV ve XVI yüzyıllar boyunca Osmanlılar tarafından
imarına devam edilen şehirde camiler, mescitler, hanlar, hamamlar ve
birçok yapı inşa edilmiştir. Katip Çelebi "Cihannüma" adlı eserinde
Bergama'ya uzunca bir yer ayırıp buradan içinde saray olan bir kale,
birçok camii ve hamam ve çarşıdan sonra su yolları üzerindeki
bodrumların üzerine kurulan bir mahalle için: "buranın bir mahallesi
vardır ki adına ne yerde ne gökte mahallesi" denir diye söz eder.
Anadolu'da XXI. Yüzyıla gelininceye kadar sürekli olarak
konar - göçer Türkmen grupların iskanına yönelik çalışmalar
yapılmıştır. Bunların nedeni ise: A. Konar - göçer halkın kendi istekleri
ile yerleşmeleri, B. Konar- göçer halkın merkeziyetçi bir devlet nizamı
ile bağdaşmayan bir hayat tarzları yüzünden verli halka zarar
vermelerini sona erdirmek endişesi, C. Harap ve boş yerleri imar
etmek ve yeniden ziraata açmak düşüncesi, D. Diğer şekavet
unsurlanna ve daha büyük zararlar meydana getiren göçebe gruplara
karşı yerli ahaliyi, ekili topraklarım ve hayvanlarının muhafaza
endişesi.İşte bütün bu nedenlerden dolayı Osmanlı Devleti, konar-
göçer aşiretleri kontrol altına almak için iskan ettirmek
mecburiyetinde kaldı. Ama Bergama'nın da içinde bulunduğu Batı
Anadolu'ya iskanların belirtilen nedenler yanında Suriye çölündeki
Arap aşiretlerinin büyüyen baskısının sonucunda olduğu
açıklanmıştır. Aynı zamanda Batı Anadolu'da ekonominin ve ticaretin
artması, XVII. yüzyılda Anadolu ve İran ile Avrupa ticareti için büyük
bir merkez olması konar-göçerlerin doğudan çekilmesini sağladı.
Yazılı kaynaklar Doğu Anadolu'dan 1596-1610 yılları arasında
Anadolu'daki Celali ayaklanmaların bir sonucu olarak merkezi
yönetimin kontrolün artması geniş bir yörük göçünün merkeze,
oradan da Batı Anadolu'ya olmasına neden olmuştur. Bu göç
hareketleri XVI. ve XVII. yüzyılda da devam eder. Bu gruplar iskan
edildikleri yerlerde geleneklerine aynen devam etmişlerdir.
1691-1699 yılları arasında konar-göçer halkın Osmanlı
hükümeti tarafından iskan ettirilmesi söz konusudur. Devlete yapılan
bu şikayetler üzerine ortaya çıkan bu girişimler başarılı olamamıştır.
1862 tarihinde Karesi Livası Mutasarrıfı Ahmet Süleyman Paşa
tarafından Bergama kalası müdürü izzet efendi gönderilen bir
emirle "haydut ve eşkıyanın teftiş nazın Ahmet Vefik paşa tarafından
şiddette takip olunacağı ve önlem alınması isterir. Aynı zamanda
konut göçmelerde soygunculuk çıkıyor bir düzen kurulamıyor olduğu
beyan edilerek göçebe unsurların yerleştirilmesi ile ilgili kesin emir
veriliyordu. Bu durumları en çok kadınlar yadırgamışlar. Çadır
evinden çıkarıldık, delikli dama sokulduk" diye bağırmışlardır. Bazı
aşiretler hükümet emri yerini bulsun diye birkaç "dam" yaparak
konak adamlarını aldatmışlar. Otlaklarda kalmışlardır. Bergamada
"yalnız ev", "yalnızdam" gibi köyler bunlardandır,
XVIII. yüzyılın ilk yarısından kalan kitabe ve siciller
Bergama'nın ayanlık rütbesi taşıyan sülale beyler; tarafından idare
edildiğini anlatmaktadır", Bu idare zamanla kaymakamlık ve müdürlük
olmuştur. 1737 tarihınde Bergama'nın idaresinde hacı Mehmet Ada
vardı, 1777 yılında Bergama'nın idaresi Manisa'yı merkez yapan ve
geniş bir sahada ayanlık kuran Karaosmanoğullarına bırakılmıştır.
1853 yılında II, Mahmut'un emriyle Zeamet, tımar, kaldırılıp yeni vergi
sistemiyle, eyalet, sancak ve kaza taksimi yapılmıştır.1858 yılında
Bergama kaza olmuştur. 1867 yihnda kaymakamlık olmuş. Balıkesir'e
bağlı iken 1873 yılındaki kanlı fabrika üzerine Manisa ya verilmiş ve
1875 yılında da izmir'in kazası olmuştur. 1828 yıln İlkbaharında ilk
ingiliz bilgini Mst Maç Farlane izmir, Bergama ve Manisa ya yaptığı
gezide Bergama'dan bahsederken nüfusun 14-ı5.000 civarında
olduğunu, bunların 3000 kadarı Rum, 300 kadar Yahudi ve bir o
kadarı da Ermeni idiler.Ayrıca 1832'de Fransız tarihçi Charles Texier
Bergama'yı uğramış ve akropol için "kalenin tepesini iki katlı çeviren
bütün duvarlar Bergama krallığının zamanında ve sanatın en güzel
devrinden kalmadır der. Ulu Camii içinse buranın bir Bizans tapınağı
olduğu Türkler tarafından camiye çevrildiğinden bahseder.
Ayrıca Frietrich Sarre 1815 yılında Bergama'ya uğramış ve
doktor Carl Humann rehberliğinde yaptığı gezisinde buranın güzel bir
Anadolu şehri olduğundan bahseder.