2 – 16 Eylül 2001, Mordoğan | Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Vakfı
DENİZ, KUM, OYUN VE ÇIRAKLAR
Birlikte çalıştıkları arkadaşlarına bakarak kendilerini “torpilli” olarak gören 10 kız çırak 2-9 Eylül 2001 tarihleri arasında 7 gün ve 10 erkek çırak 9-16 Eylül 2001 tarihleri arasında 7 gün, tatilin keyfini çıkardılar.
Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı,
Avrupa Konseyi’ne bağlı Avrupalı Gençlik Vakfı (EYF)
Heilbronn ve Civarı Türk Kadınları Kültürümüzü Yaşatma ve Yardımlaşma Derneği’nin katkılarıyla, “Çırakların Tatil Keyfi” kampanyasını yaşama geçirdi. Hem katkılarıyla böyle bir “nimet paylaşımı”na olanak veren iki kuruluşa teşekkür ederiz. Ancak bu kampanyayı olanaklı kılanlar içinde teşekkür borçlu olduklarımız bununla sınırlı değil.
Projenin kuramsal ve uygulamalı tasarımı aşamalarındaki katkılarından ötürü Prof.Dr.Emin Ergen, Dr.Eğt.Gıyasettin Demirhan’a ve Can Fişek’e
Ankara Mesleki Eğitim Merkezi ve 4.Akşam Sanat Okulu’nda çırakların tatille ilgili düşünce ve beklentilerini irdeleyen araştırmamıza destek veren Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) ve bu araştırmada görev alan Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü’nde bir grup öğrenciye
Çıraklarını tatile göndererek, çıraklarına farklı bir pencere açan işverenlere (çünkü seçilmiş oldukları halde salt işverenlerinden izin alamadıkları için kampanyaya katılamayan çırak çocuklarımız oldu),
Milli Eğitim Bakanlığı Çıraklık ve Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü Ankara Mesleki Eğitim Merkezi ve 4.Akşam Sanat Okulu’na (kampanyaya katılan 5 erkek 2 kız çırak Çıraklık Eğitim Merkezleri’nden seçildi),
Emekleriyle projenin gerçekleşmesini sağlayan yönlendiriciler Seçil Erciyas, Arzu Uyar, Yasin Gündoğan’a ile Vakıf gönüllülerimize
Çırakları büyük bir özveriyle ağırlayan İzmir-Mordoğan Ayışığı Motel ve İzmir-Karaburun-Mimas Otel yönetimlerine teşekkür borçluyuz.
İLKLER VE İZLENİMLER
İlkbahar aylarında gerçekleştirdiğimiz bir anketle çırakların (kız, erkek) tatili nasıl algıladıklarını, ne ölçüde ücretli izin yapabildiklerini ve tatilden beklentilerini araştırmıştık. Çalışmalarımızın planlanmasında ve yer seçiminde bu anket çalışması çok yol gösterici oldu. Sözgelimi, önceleri Bolu yöresinde yeşillikler arasında gerçekleştirmeyi düşündüğümüz “çırakların tatil keyfi” kampanyası, beklentiler arasında deniz, kum ve yüzmenin geniş bir yer tutmasından ötürü, deniz kenarına alındı.
Çırakların tümü ilk kez denizi görüyorlardı. İçlerinde ırmak ya da göletlerde suya girmiş olanlar dışındaı denizi gören ya da denize giren yoktu. Azıcık yüzme bilen dışında hiçbiri yüzme bilmiyordu. Ama yedigün sonunda su korkusunu yenmekte geciktiği için azıcık yüzme öğrenebilen birisi dışında tümü bir stil kazanarak yüzme öğrendiler.
Yola çıkarken tahmin bile etmedikleri kadar eğlendiklerini söyleyen çocuklardan biri okumak için yanına aldığı kitaba elini sürecek bile zaman bulamadı. Buna karşın, günde bir saat kendilerini ya da çevrelerini daha iyi tanımaları için, bazen saydam eşliğinde aydınlatıcı söyleşilere katıldılar.
Yeni arkadaşlıklar kurulup; düşler paylaşılırken; bu tatil, onların düş dünyalarını ve gelecek beklentilerini önemli ölçüde etkiledi. Gelecek ve sonraki yıllar için tatil planları yapanlar, birbirlerinin telefon numaralarını alanlara ve yeniden buluşmanın yollarını arayanlara bakarak, “projenin sürdürülebilirliği”nin kişilerin benimsemesine ve hareketlenmesine bağlı olduğu bir kez daha doğrulandı.
İlk kez “ekmek elden su gölden” yaşayan, “doyasıya” (açık büfe veya sınırsız yemek) karınlarını doyuran çocuklardan bazıları, doğa yürüyüşlerini çekici bulmadılar. Çünkü onlar, yıllardır yetersiz ücretleri dolayısıyla kentin kenarındaki evlerinden, kentin merkezindeki işlerine hep yürümüşler.
Yakan-top’tan basketbola, tüylü-top’tan masatenisine, ip atlamadan piştiye kadar akıllarına gelen her oyunu oynadılar. Aralarında bazı oyunları hiç bilmeyenler ve “Tatil”de öğrenenler çoktu.
Cumartesi günü geldiğinde durgunlaşan çocuklar, pazartesi işbaşı yapacaklarını düşünmeye başladılar. Uzaklara dalıp gidenleri mi sorarsın, keyifsizim diye oyunlardan kaçanları mı?!
Tıpkı büyükler gibi.
Kumsala ya da dondurma yemeğe, çay içmeye gidildiğinde, toplu halde çocukları gören bazı çevre sakinleri ilgi gösteriyorlardı. Merakla soruyorlardı: “Bu çocuklar hangi okuldan?”. O zaman bir kez daha anlıyorsunuz, bu nimetlerden bugüne değin yalnızca okullu çocukların (öğrencilerin) yararlandığını. Bu sorunun yanıtı olarak “Bunlar okuyan değil çalışan çocuklar” dediğinizde de boş ve anlamaz gözlerle size bakıyorlar.
Tıpkı alacakaranlık kuşağında yaşıyor gibi.
Bu hüzünlü ve bir yönüyle izleyenin yüreğini yakan tablolar, bir yönüyle de yapılan bu işin yeni yeni çıraklarla sürdürülmesi ve geliştirilmesi gerektiğini düşündürdü. Kış aylarından başlayan birliktelikler ve hazırlıklarla, gelecek yaz “sıfır üstü”nden başlamalıyız. Aydınlatıcı söyleşileri, daha renkli ve daha resimli yapmalıyız. Ama her şeyden önce daha çok kaynağı “çırakların tatil keyfi”ne yönlendirmeliyiz ve daha çok gönüllüyü kampanyanın içine katmalıyız.
KIZ ÇIRAKLAR DA BİZİMLE
Okullu çocuklarla çalışan çocuklar arasındaki farklara bir de kız-erkek ayırımını eklemek gerek. Geleneklerin, göreneklerin, törelerin kız çocuklarına getirdiği sınırlamalar, baskılar da eklenince, kız çıraklar için tatil, bir “keyif” olmanın ötesine geçti. Onların deyişiyle, bir “rüya” oldu.
Çalışan kız çocukları, erkek arkadaşlarından farklı olarak, işten sonra bir de evde çalışıyordu. Tatil günlerinde, bu kez evde, ütü, bulaşık, tamizlik gibi işler onları bekliyordu. Erkek çıraklar boş zamanlarında televizyon seyretiyor, arkadaşlarıyla top oynuyor ya da geziyor olabilir. Ama kız çıraklar için boş zaman demek uyumak demek.
Televizyonu sadece pazar günleri seyretme olanağı buluyorlar. Ama o zaman da istedikleri kanalı seçme, istedikleri programı – filmi seyretme şansları yok. Çünkü baba, abi ve erkek kardeşlerin isteği ön planda. Kumanda aleti onların elinde.
Kız çırakların en çok kullandığı cümle, “Oh
Ne babam, ne abim var burada” oldu. İki gün sonra bu cümleleri hiç duymuyoruz. Anlaşılan “rüya” dedikleri tatillerine, bu kabusu sokmak istemiyorlar. Çünkü onlar için, baba, abi ve erkek kardeşler eşittir baskı demek.
Kız çıraklarla erkek çıraklar arasında bir büyük fark da geleceğe umutla bakamamaları ve düşlerinin çok sınırlı olması. Çünkü onları bekleyen gelecek çoktan şekillenmiş. Evlenecekler, çoluk çocuk sahibi olacaklar. “Babam gibi, bağırıp çağıran, eve geç gelen, içen, kumar oynayan bir koca istemiyorum” diyor hepsi. Sonra da ekliyorlar, “annem gibi çok çocuk doğurmak da istemiyorum”. Bunları söyledikten sonra da susuyorlar. Hepsinin yüzünde bir tasa var. “İstemesine istiyoruz ama, kocalarımızı biz seçmiyoruz ki” diyor biri. Öteki de, “İki tane çocuk istiyorum. Ama benim elimde mi?!” diye atılıyor.
Tatil boyunca kız çocuklarla kendi bedenleri, doğum kontrolu, kadın ve birey olarak yasaların kendilerine tanıdığı hakları, hijyen, akraba evliliklerinin sakıncaları konularında konuşuyoruz.
Onların, ilk kez mayo giymenin verdiği duygu ve tavırlarını, havuza girdikleri zaman, kenarlara korkuyla yapışmalarını, bir iki gün sonra da daha önce hiç görmedikleri denizde kulaç atmalarını kıvançla izliyoruz.
Yakan top, sandalye kapmaca, tombala, voleybol oyunlarında kazandıkları, “vakıf gönüllülerince hazırlanmış olan” armağan paketlerini açarken ki heyecan ve coşkularını görmenizi isterdik.
Tatilin son günü bütün kızları bir hüzün sarıyor. Tıpkı erkek çıraklar gibi. Ama onların hüznü yanlız işbaşı yapacakları için değil. Bir daha böylesine bir özgürlüğü yaşayamayacakları için.
“Bu şortları, mayoları, armağanları hep saklayacağım” diyor biri. Bir başkası, “Birbirimizin telefonlarını biliyoruz. Bir gün bir araya geliriz. Yine eğleniriz” diye atılıyor. Bir sessizlik oluyor grupta. Biri “Ne iyi olurdu. Ama bizimkiler izin vermezki” diyor. Ötekiler de sessizce başlarıyla onaylıyor. Sonra sözleşmiş gibi hep bir ağızdan konuşmaya başlıyorlar:
Biz çok şanslıyız. Rüyamda görsem inanamayacağım günler geçirdim. Bu bana yeter.
İlk geldiğimde kendimi çimdekledim. Rüya görüyorum sandım.
Belki gene bizi getirirsiniz.
Bu yaşadıklarımızı, başka çırak kızlar da yaşamalı.
Onların da hayatları boyunca anlatacakları bir anıları olmalı.
Hadi kızlar, bu son günümüz. Hepimiz sabaha kadar eğlenelim.
Sabaha kadar eğlenemediler. Ama yataklara girmeleri gecenin üçünü buldu. Bu da zaten sabah demekti onlar için.
Kızlar ayrılırken tüm öğrendiklerini ve tüm yaşadıklarını arkadaşlarına aktaracaklarını söylediler. “Belki bütün kızları tatile götüremezsiniz, bari bizden öğrensinler” dediler.
Ayrılık zor oldu. Ama bize her zor gelen ayrılık, yaşamın unutulmaz bir karesi değil mi?
2 – 16 Eylül 2001, Mordoğan tatil resimleri için tıklayın.