İrem TÜKEL PAKER
Key words: 15 Temmuz, darbe girişimi, demokrasi, direniş, birlik ruhu
15 Temmuz gecesi, Türk halkının ortak hafızasında bir korku, kaos ve dehşet gecesi olarak ebediyen kalacak. Başarısız bir darbe girişiminin ülkeyi pençesine alarak 249 insanımızın ölümüne yol açtığı o gece, Türkiye bir kargaşa ve şiddet sarmalına girdi. Yargı organları ve resmi kurumlar tarafından Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) olarak adlandırılan bir yapılanma, Türk Silahlı Kuvvetleri’ne (TSK) gizlice yerleştirdiği elemanları aracılığıyla, Türkiye’nin seçilmiş meşru hükümetini devirmeye kalkıştı. Ancak bazı önemli ve geçmişte benzeri görülmemiş etkenler bu askeri darbeyi başarısız kıldı. İktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi’nin (AK Parti) muhalefetle dayanışma içindeki kararlı ve cesur duruşu, Türk halkının kahramanca direnişi, yargının darbeye karşı tavır alması ve anaakım medyanın demokrasiyi savunması, bu etkenlerden bazılarıydı.
Türkiye’nin tarihi askeri darbeler ve başarısız darbe girişimleriyle doludur. Türkiye’de 1960, 1971, 1980 ve 1997’de yapılan darbeler “başarılı” oldu1. Ülke 1962, 1963 ve 2016’da (15 Temmuz) başarısız darbe girişimleri yaşadı. Bütün bu darbelerin ve darbe girişimlerinin en kanlı ve sarsıcı örneği, sonuncusu olan 15 Temmuz kalkışmasıydı. Zira Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Cumhurbaşkanlığı Külliyesi, Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) ve Polis Özel Harekat binaları bombalanmıştı2.
Askeri darbelerin köklü bir geleneğe sahip olduğu Türkiye’de halk o gece, tarihte ilk kez demokrasiyi savunmaya karar verdi. Bu yüzden, sıradan insanları demokrasi kahramanlarına dönüştüren saiklerin ve sosyo-politik sebeplerin neler olduğunu incelememiz gerekiyor.
Darbe girişiminin başarısız olmasının ilk sebebi, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın çağrısı üzerine halkın sokaklara ve meydanlara inerek darbecilere direnmesiydi. Türk halkı neredeyse darbe girişiminin başlangıcından itibaren, darbecilerin işgal ettiği önemli noktalarda toplandı. Sivil vatandaşlar kışlaların girişlerini iş makinaları ve ağır vasıtalarla kapatarak daha fazla darbeci askerin dışarı çıkmasını engelledi. Havalimanları, köprüler, güvenlik kuvvetlerine ait binalar ve Cumhurbaşkanlığı Külliyesi gibi kritik öneme sahip yerlerdeki direniş, darbe girişiminin sonuçsuz kalmasını sağladı. Darbeci askerler TRT’nin bir kadın spikerine silah zoruyla darbe bildirisi okutsalar da, halk bu bildiriyi dikkate almadığı gibi, TRT binasını basarak darbecileri teslim olmaya zorladı. Kısacası, insanlar herhangi bir silah kullanmadan ellerindeki her türlü imkandan faydalandı ve kamusal alanlara, özel veya resmi binalara hiçbir zarar vermedi. Bu, tarihte dikkat çekici bir etkili direniş örneğidir.
Darbenin başarısız olmasına yol açan bir diğer etken, hükümetin bu terör eylemi karşısında geri adım atmama kararlılığıydı. 15 Temmuz gecesi insanları sokaklara çıkaran en önemli olaylardan biri, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın halka hitap ederek, başkomutan sıfatıyla darbeye direneceğini açıklaması ve vatandaşları da direnişe katılmaya davet etmesi idi. Erdoğan bunun bir darbe girişimi olduğunu anlayınca, pes edip teslim olmak yerine riski göze alarak direnmeye karar verdi ve cep telefonu üzerinden bir TV kanalına bağlanarak, halkı da direnişe çağırdı3. Erdoğan’ın muhalifleri bile, liderliğine güvenen seçmenleri ile Erdoğan arasında özel ve güçlü bir bağ olduğunu çok iyi bilir. Bu güçlü bağın insanları sokaklara dökmekte çok etkili olduğu inkâr edilemez bir gerçektir. Bir an için, Erdoğan’ın bu açıklamayı hiç yapmadığını hayal edin ve sükunet tavsiye edip darbecilerin şartlarını kabul ederek onlara boyun eğdiğini varsayın. Bu durumda insanlar sokaklara çıkıp darbeyi önlemek için canlarını tehlikeye atar mıydı? Cevabınız ‘hayır’ ise, siyasi liderliğin halkın direnişinde oynadığı hayati rolü kabul etmeniz gerekir.
Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın güçlü liderliği, darbenin başarısız olmasını sağlayan en önemli etkendi. Bu arada, Başbakan Binali Yıldırım darbe girişiminin ilk saatlerinde yaptığı açıklamada, hükümetin darbeye direneceğini vurguladı. Diğer bakanlar da benzer açıklamalar yaptı. Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Başbakan Yıldırım operasyonu beraber yönetti ve Türk halkını güzel bir şekilde bilgilendirdi. Bu, darbenin başarıyla püskürtülmesini sağlayan ortak sürecin önemli bir unsuruydu.
Toplumdaki birlik ruhu darbeden sonra da devam etti. Anadolu Ajansı’nın değerlendirmesine göre, 7 Ağustos 2016’da İstanbul Yenikapı’da yapılan partiler üstü demokrasi mitingi, Türk siyasi tarihindeki en büyük miting oldu. Cumhurbaşkanı, başbakan ve ana muhalefet partilerinin liderleri aynı kürsüye çıkıp darbeyi hep birlikte kınadı4. Bunu yaparak, Türkiye’nin gelişen demokrasisine sahip çıkma hissiyatını güçlendirdiler. Bu sahiplik hissi, darbe girişiminin bastırılmasına dolaylı olarak katkıda bulunan temel etkenlerden biri olabilir. Miting meydanında yalnızca sivil siyasetçiler ve halk yoktu. Muhtemelen Türkiye tarihinde ilk kez, Genelkurmay Başkanı da aynı kürsüden halka hitap ederek darbe girişimini kınadı ve sivil idareye bağlılığını bildirdi.
Darbe girişimi bir şekilde başarılı olsaydı, Türk halkı kendisine yönetimde ve demokraside söz hakkı veren imkânları kaybedecekti. Kimileri, insanların demokrasiyi veya onu korumak için mücadele etmeyi pek önemsemediğini düşünebilir5. Ancak demokrasi genellikle sıradan insanların refahını artırır ve onları daha güçlü ve etkili kılar. Bir toplumun seçkinleri her türlü rejimde güvenlik ve refah içinde yaşayabilir. Oysa sıradan insanlar sadece demokratik rejimde refaha erişme fırsatına, haklara ve hukuki güvenceye sahip olur. İşte Türk vatandaşları da o gece demokrasiyi savunmaya karar verdi.
Daha önceki darbelerden farklı olarak, ister dindar-muhafazakâr ister liberal elit olsun, Türkiye’nin tüm insanlarının 15 Temmuz darbesine doğrudan ve aktif biçimde direnmek için sebepleri vardı. Bu kez demokrasi herkes için, uğruna ölümü göze alacak kadar hayati bir önem taşıyordu. İnsanlar siyasi bilinç düzeyleri arttığı için gerçeği gördü ve siyasi olayları doğru yorumladı. Doğru düşünerek darbenin yol açacağı olumsuzlukları anladılar ve mücadelede doğru tarafı seçtiler6. Bu yüzdendir ki, 15 Temmuz dünya tarihine, “sıradan insanların sıradışı zaferi” olarak geçecek.
Darbenin hangi zararlara sebep olacağını anlayan halk, sadece bazı kayıplara uğrayacağı için değil, geleceğini korumak için de direndi. Böylece insanlar darbeye canları pahasına direndi. Direnmeye kararlıydılar; çünkü torunlarının geleceği de dâhil olmak üzere kaybedecekleri çok şey olduğunu anlamışlardı.
1. “Anatomy of a Failure: The Structure, Dynamics and Repercussions of Turkey’s Failed Coup Attempt”, Al Sharq Forum, 6 Ağustos 2016, http://sharqforum.org/2016/08/06/anatomy-of-a-failure-thestructure-dynamics andrepercussions-of-turkeys-failed-coup-attempt/ (Erişim tarihi: 1 Mart 2017)
2. Aslan, Ömer; “The July 15th Failed Coup Attempt in Turkey: Causes, Consequences, and Implications in Comparative Perspective”, Al Sharq Forum, 31 Temmuz 2016, http://sharqforum.org/2016/07/31/thejuly-15th-failed-coup-attempt-in-turkey/ (Erişim tarihi: 1 Mart 2017)
3. CNNTürk (2016). “Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Darbe Gecesi Yaptığı Çağrı Konuşması”. www.cnnturk.com. http://www.cnnturk.com/video/turkiye/cumhurbaskani-Erdoğan-aciklama-yapti. (Erişim tarihi: 1 Mart 2017).
4. Dion Nissenbaum, “Turkish Military’s Influence Rises Again”, Wall Street Journal, 15 Mayıs 2016, http://www.wsj.com/articles/turkish-militarys-influence-rises-again-1463346285 (Erişim tarihi: 1 Mart 2017)
5. “Millions gather in Istanbul for mass democracy rally”, Anadolu Agency, 7 Ağustos 2016, http://aa.com.tr/en/todays-headlines/-millions-gather-in-istanbul-for-mass-democracy-rally/623021 (Erişim tarihi: 1 Mart 2017).
6. KONDA Research Institution (2016). “KONDA 26 Temmuz 2016 Demokrasi Nöbeti Araştırması”. www.konda.com.tr. http://konda. com.tr/demokrasinobeti/. (Erişim tarihi: 2 Mart 2017)