By Katrin Baskiotis on Mar 28, 2017 in Kitap Alıntısı, Komünizm, Marx, Marxizm, Sosyalizm
Marx, nesnel bir gerekliliğin doğrulanmasından («kişiler, varlıklarını güvence altına almak için, mevcut üretici güçlerin tümüne sahip olmak zorundadırlar»), varoluşsal bir olanağın doğrulanmasına nasıl geçer: «Kişisel faaliyetlerini gerçekleştirebilecek olanlar, doğrudan doğruya birbirine bağlı yetenekler toplamını geliştirmeyi ve üretici güçlerin tamamına sahip çıkmayı savunan ve artık hiçbir sınır tanımayan, her türlü kişisel faaliyetten tamamen soyutlanmış olan zamanımızın proleterleridir yalnızca.» Soru yanıtsız kalır. Çünkü proletaryanın, üyelerinin her birinde tüm’e dönüşme yeteneği, her şeye sahip olma gerekliliği ile aynı şey değildir. Birinci tez. felsefe alanına girer; Marx’ın Hegel’den türettiği biçimde, proletaryanın özünün sonucudur: Proletarya, dünyanın ve tarihin kaynağı olarak kendi bilincine varan evrensel Emek gücüdür. Bunun tersine, her şeye sahip olma gerekliliğinin doğrulanması, proleterleşmenin tarihsel sürecinin çözümlenmesinin bir sonucudur (ya da sonucu olduğu iddiasındadır). Gerçekte bu çözümleme, felsefi postülayı temellendirmekte başarısızdır. Gerçekten de yakından bakılınca hiç zorlanmadan fark edilir: Marx’ta, ilk (felsefi) kanı, genel olarak proleteryanın ve özel olarak her proleterin bir beceriler bütününü geliştirme amacıyla üretici güçlerin bütününe egemen olabilme zorunda olduğudur.
Bu, eğer proletarya özüne ulaşmak istiyorsa, gereklidir. Tarihsel sürecin çözümlemesi bu ilk kanıya göre yapılacaktır. Marx, proleterleşmeyi, varlığının bilincinde olan bir proletarya doğurduğunu, yani, onu (proletaryayı) «varlığını güvence altına alabilmesi ve olması gerekene dönüşmesi için zorladığını gösterecek biçimde tanımlar. Bununla birlikte, tarihsel çözümleme, öylesine zayıftır ki olguların incelenmesinden, temellendirmesi gereken savını çıkarılmasına olanak vermez. Marx, çözümlemesi ilk düşüncesini özünde zenginleştirmeksizin, sonuçta başta ileri sürdüğü şeye varır. Bunun nedeni, olgular düzeyinde hiçbir şeyin, bu düşünceyi, ileri sürdüğü dönemde doğrulamamasıdır. Proletaryanın büyük çoğunluğu, köylülerden ve aletleriyle meslekleri ellerinden alınmış, yıkıma uğramış küçük sanatkârlardan oluşuyordu. Manüfaktürlerde, madenlerde, atölyelerde iş, çoğunluğu çocuk ve kadınlardan oluşan kişilerce yapılıyordu. Adam Smith, pek çok fabrika sahibinin «yan budala» işçiler çalıştırmayı tercih ettiğini kaydeder ve Marx’in kendisi de Kapital’de, gerek manifaktürlerde gerekse otomatik denilen fabrikalarda işçi emeğini, işçilerin entelektüel ve bedensel kabiliyetlerinin, sakatlanması biçiminde tanımlar. Fabrika «hilkat garibeleri», «bağımsız bir şey yapamayan» kişiler, «tıfıllaşmış», «yoksullaşmış», «tümüyle askeri bir disiplin2»e koşulmuş insanlar, yani kısacası, «üretim araçları bütününü» kendine bağımlı kılan ve «artık hiçbir sınır tanımayan bir etkinlik» çerçevesinde kusursuz kişisel tamamlanmasını gerçekleştiren ideal proleterin tem tersini üretir. Ancak on yıl kadar sonra, ileride anarko-sendikalizmin başını çekecek olan, çok yönlü ve meslekten işçilerin oluşturduğu bir sınıfın mevcudiyeti karşısında, Marx, Grundrisse’lerde, proleterlerin kendiliğinden-özgürleşme yeteneğiyle özyönetimci eğilimlerinin maddesel temelini keşfedebildiğim düşünür; üretici güçlerin gelişmesinin, askeri biçimde yönetilen niteliksiz kol işçilerinin yerine, aynı zamanda hem kol hem de düşünce yeteneğine sahip, ileride üretim sürecine egemen olacak, karmaşık teknik bütünler üzerinde denetim kuracak, kolayca bir işten öbürüne, bir tür üretimden öbürüne geçebilecek çok teknikli işçilerden oluşan bir sınıfı getireceğini öngörür. Fabrika despotluğu, üretim subayları ve astsubayları ortadan kalkacak, hatta bizzat patronlar gereksiz asalaklar olarak görülecek ve «birleşmiş üreticiler» özyönetimsel iktidarlarını fabrikalarda ve toplumda kullanacaklardır. Marx, özellikle de Gotha Programının Eleştirisi’nde, sık sık bu temaya değinmiştir. Çok yönlü işçide, nihayet, proletaryayla uzlaşmış proleterin, tarihin etten ve kemikten bir kişide vücut bulan öznesinin kişiliğini yakaladığını zannediyordu. Oysa, Marx yanıldı. Ondan sonra da, üretim tekniklerinin gelişmesi ve otomatikleşmesinin niteliksiz emeği ortadan kaldıracağını ve yalnızca teknik ve ekonomik süreçler üzerine bütünsel bir görüşe ve üretimi özyönetme yeteneğine sahip, görece yüksek düzeyde teknik işçileri ortaya çıkaracağını zannedenler de yanıldı. Bunun tam d a tersinin meydana geldiğini biliyoruz: Önce otomatikleşme sonra da enformatik (bilgi-işlem), meslekleri ve girişim olanaklarını ortadan kaldırdı ve elde kalan nitelikli işçi ve memurların yerine yeni tür bir vasıfsız (niteliksiz) işçiyi getirdi. Profesyonel işçilerin yükselişi, fabrika içindeki iktidarları ve anarko-sendikalistlerin tasarıları, önce Taylorculuğun, sonra «Bilimsel İş Örgütü»nün ve nihayet bilgiişlemle robotlaşmanın kapattığı bir parantezden başka hiçbir şey olamadı. Sermaye, tüm öngörülebileceklerin ötesinde, işçinin üretim üzerindeki iktidarını azaltmayı başardı. Üretimin potansiyel güçlerinin dev yayılmasıyla işçi özerkliğinin yıkılmasını bağdaştırmayı bildi. Gittikçe daha karmaşık ve güçlü aletleri, yine gittikçe daha sınırlı yeteneklere sahip işçilerin gözetimine sunmasını bildi. Bizzat, dev makinalara egemen olmaları beklenenlerin, gerçekleştirecekleri egemen olma işi tarafından ve bu iş çerçevesinde bağımlı kılınmalarını başardı. Aynı anda, hem bütün olarak ele alındığında proletaryanın («kollektif işçi»nin) teknik gücünü hem de kişi, ekip ve grup halindeki proleterlerin güçsüzlüğünü arttırdı.
Proletaryanın birliği, evrensel güç olarak emek, böylece, proleterlerin bilincinin dışına kavdı. Dünyayı ve tarihi üreten bir sınıfın kollektif «her şeye kadir»liği, üyelerinde ben-bilincine sahip özneye dönüşme gücünden yoksundur. Kollektif olarak, üretim güçlerinin tümünü geliştiren ve kullanan sınıf, bu bütünü kendine mal etme, yani onu kendi amaçlarına göre kullanma ve öz olanaklarının bütünü olarak algılama gücüne sahip değildir. Kısacası kollektif işçi, proleterlere oranla dışarıda kaldı. Kapitalist gelişme ona öyle bir yapı vermiştir ki, etten ve kemikten yapılı proleterlerin onda kendilerini bulması, onunla özdeşleşmesi, onu kendi öz gerçeklikleri ve güçleri olarak sindirmesi olanaksızdır.