Düş Kırgınları : Eleştiri ve Söyleşiler | Mehmet Eroğlu | Page 2
M.E. – Bizim kuşağın devrim yapamamasının en önemli nedeni, devrimin bir gençlik hareketiyle gerçekleşemeyeceği gerçeğidir. Devrim, üretim ilişkileri değiştirmek amacıyla ancak bir sınıfın –işçi sınıfının- öncülüğünde gerçekleşebilirdi. Türkiye’de 1965-1980 arasında gençlik, işçi sınıfının ideolojisini desteklemiş olsa da, işçi sınıfını yanına almadı; zaten alamazdı,çünkü üniversiteli gençlik küçük burjuva radikalizmini ve romantizmini aşıp, hareketi politik bir gerçekliğe dönüştüremedi.
M.E. – Yazmak dediğimiz bu kışkırtıcı eylem kimi zaman başka hayatlara duyduğumuz özlemden, kendimizden farklı birisi olma hayalinden doğar, kimi zamansa hayatımızda bulamadığımız ilahiliği edebiyatta aramanın bir biçimi olarak önümüze çıkar. Yazmak bazen de günâhlarımızı bağışlatmanın, ruhsal arınmamızı sağlamanın etkin bir yoludur. Bildiğimiz şudur: Anılaştıramadığımız hayatlar eninde sonunda kendini yazdırırlar. Ancak burada dikkat etmemiz gereken nokta, bu boşalma, keşfetme ya da itiraf isteğinin kaynağında neyin yer aldığının belirlenmesidir.
M.E. – Hayır, ihtiyacımız acı değil, acıya duyarlılık. İnsanlık daha fazla insan olmaya, toplumsal vicdanın derinleşmesine ve romanın kahramanlarından, felsefeci İhsan’ın dediği gibi, “yeni erdemler keşfedilmesine” ihtiyaç duyuyor. Öte yandan acının bir çok erdemin kaşifi olduğu gerçeği de göz ardı edilmemelidir.
M.E. – Ben olsam, tutunamayanlar yerine, trajik bir varlığın portresi derdim. Anlatılan öykünün kahramanı, ne kadar sevildiğini anlayamamış, kavrayamamış bir erkek. Aşkın sonunda karşılaştığı felaket, hayatın anlamsızlığını daha da belirginleştiriyor. Yazgıya karşı gelmek, değiştirmeye çalışmak ve çoğu kez yenilmek, tragedya kahramanlarını hatırlatıyor bana.
M.E. – Paylaşılmayan, tek elde ya da merkezde toplanan zenginliğin ahlak dışı olduğunu kabul etmek! Sorun bu. İhtiyacından fazlasını istemek ve bunu gerçekleştirmek, hele bunu başkalarının sırtından sağlamak en büyük ahlaksızlıklardan birisi. Bu yüzden Kusma Kulübü’nde şöyle demiştim. “Zenginlik yeryüzünden silinmeli, yok edilmelidir.” Buna sınıfsal bir kavganın sonucunda gerçekleşebilecek bir durum diyebilirsiniz. Ama meseleye insanlık ahlakı açısından bakarsak, kavgayı edebiyatta da sürdürmeliyiz derim. Benim ölçüm budur. Bu yüzden sanatçının gerçek muhalefetinin, hükümetlere ya da kurumlara karşı değil, sisteme karşı olması gerektiğine inanırım. Özetle, -sosyalist ya da komünist olun ya da olmayın- kapitalizmi insanlık ahlakı açısından içine sindirebilenler hep midemi bulandırmıştır; hele bunu edebiyatta yapanlar…
M.E. – Düş Kırgınları’nda Kuzey’in asıl sorunu acı değil, hüzün bence. Acıyla baş edebilir, onu zamanla, öfkeyle, bazen de öçle yatıştırabilir, hatta tedavi edebiliriz. Tedavisi olmayan, hüzündür. Hüzün insanı ele geçirmeye görsün: Çürütür ve yok eder. Acı –içinde yok oluşu barındırsa bile- yaratıcıdır. Hüzün? Hüzün kendini kendi içine çekip yok eden bir girdaba benzer.
M.E. – Düş Kırgınları’ndaki bir alıntıyı hatırlatmak isterim: “ Trajik suç, hiç kimsenin suçlanamayacağı bir suçtur. Bu nedenle de onlar için uygun bir yargıç yoktur…” Sanırım bu cümleye dayanarak beraat ederim. Ben aşık bir kadın ve seven bir erkeği yazdım; böyle hikayelerde suç yoktur; olsa olsa yazgıdan söz edebiliriz. Kuzey’le Şafak’ın karşılaşmasını kurgulayan hayattır. Hayata karşı elimizden ne gelir?
M.E. – Tanrı’yı değil, de Tanrısal olanı sorgulamak! İnsanların çocuğu olan Tanrı’yı, kutsallığını bir yana bırakıp, bir insanlık ideali olarak ele alırsak delirdiğini düşünmemizin hiç de garip bir yanı yok. Delirmese de, kulaklarının sağırlaştığını söyleyebiliriz. İsterseniz romandan bir alıntı yapalım.
M.E. – Sevgiyi, aşkı ve pişmanlığı tanımlayan her şey Düş Kırgınları’nı da bir ölçüde tanımlar. Sorudaki dize, aşkın eninde sonunda ayrılık getirdiğine ilişkinse, buna katılırım.
M.E. – Karaburun, çünkü ben Karaburunluyum. Her yaz, İzmir Körfezinin önünde bir kalkan gibi duran bu Yarımadaya giderim. Karaburun’da güneş Tanrı’nın yarasından düşen bir kan damlası gibi batar Ege’ye. Oraya ne zaman gitsem Homeros’la, Şeyh Bedrettin’in son müritleri ile aynı yıldızları, aynı günbatımını seyrettiğimi düşünürüm. İnsan Kuzey Ege’ye doğru uzanan, ama çıkmaz bir sokağı andıran bu yarımadada kendini her zaman yalnız ve hüzünlü hisseder. Kuzey’in kendini gönderdiği sürgün için oldukça ideal bir mekandı.
M.E. – Kuzey aşkı o düzende aramıyor. Kuzey’in aşık olduğu kadın, Şafak için, kitaptaki değişle,“değerin değil, fiyatın önemli olduğuna” inanan kadınlardandır diyemeyiz. Aksine, Şafak, gezgin olmak isteyen bir doğa delisi. Çiğdem’e gelince: Zengin olmakla, zenginlik iki ayrı şeydir. Zengin tavrı aşkı da yok eder mi diye soruyorsanız, “eder” diyemesek de, hafifleştirir diyebiliriz.
M.E. – Terk edilişin de ve terk edişin de romanıdır diyebiliriz. Hangi kahramanın açısından baktığınıza bağlı. Ama Düş Kırgınları en çok sevme ve aşk açmazının öyküsü. Aşk acımasız ve kırılganken, sevgi esnek ve merhametlidir. Öyle ki bazen birisini sevdiğimiz ona acımayı bırakmamızla bellidir. İnsan aşıkken karşısındakinden, verebileceğinden fazlasını ister, oysa seven birisi sevdiğinin iyiliği için ondan vazgeçmeye hazırdır. Bu yüzden dram iki sevginin ya da iki aşkın karşılaşmamasından doğar çoğu kez. Düş Kırgınları bana sorarsanız en çok bu ikilemin ve pişmanlığın öyküsü.
M.E. – Her romanımda ne yaptımsa bu kez de onu yaptım: Bir insanı yazdıklarımın odağına alarak, onu değişik açılardan aydınlatarak aydınlattım; içini deştim. Yazar eğer insanı araştırıyor ve ondaki insanlık durumlarını ortaya çıkarmaya çalışıyorsa, kalemini keskin bir neşter gibi kullanmalıdır. Belki bir şey eklemeliyim: Ben yazarken, -öyle dediysem bile- Kuzey’i hiçbir zaman alkolik olarak düşünmedim. İçki, romanda da söylenildiği gibi, “Yazgısına hükmedemeyenleri hiçliğin cennetine taşıyan gizemli bir ırmak” olarak kullanıldı. Sarhoşluğa gelince, Kuzey gibi “görüntüsüz düş görmek” isteyen birisi için bu gerekliydi.
M.E. – İyi roman okura, okurun yüreğine, ruhuna erişen, ona dokunandır. Bu bazen elle olur, bazen de bıçak gibi insanın canını acıtan sözler ve kurguyla.
M.E. – Hayır, hiç endişelenmedim. Çünkü ben romanı zihnimde bitirmeden, yani sonunu belirlemeden asla yazmaya başlamam. Düş Kırgınları’nı göreceli olarak kısa bir sürede yazdım diyebilirim: Ancak yazarken sarhoş gibi olduğumu söylemeliyim. Bir sarhoş, ağzına kadar kendisiyle doludur, ben de Kuzey ve öyküyle doluydum. Ben pek içmem; ama içseydim Kuzey gibi içerdim. Yazarken hep bu duyguyla ürperiyordum.
Mehmet Eroğlu – Kitabın odağındaki kişi bir düş kırgını. Öteki karakterler de daha değişik nedenlerle de olsa hep kırgın insanlar. Ve Anadolu’nun en uç noktalarından birinde, çıkmaz sokak gibi denize uzanan bir yarımadanın sonunda (Karaburun) biraraya geliyorlar. Diğer yandan ‘Düş Kırgınları’ bir önceki kitabım ‘Kusma Kulübü’nde geçen bir sözcüktü. Ben bir romanı bitiriken diğeri hakkında bir fikir vermeyi seviyorum.
M.E. – Eskiden ‘Devrimci’ denilen insanlar vardı şimdi böyle bir tanım kalmadı. Çok hüzün verici bir durum bu. Adına ‘68 kuşağı deniyor ama öyle ‘68, ‘78 diye bölmek yerine şöyle düşünülebilir: Bir zamanlar dünyayı gerçekten değiştirmek isteyen, dünyaya aşık genç insanlar genç vardı. Ve bu insanlar kendi varlıklarını hiçbir karşılık beklemeden devrime, değişmeye, ütopik geleceğe sunmaya hazırdılar. Hem kitlesel, hem düşünsel olarak büyük bir güçtü. Şimdi bu güç bir hayal kırıklığıyla sonuçlandı. Devrim gerçekleşmedi. Onun ötesinde değiştirmeyi düşündüğümüz dünya tam tersi şekilde değişti. Değer yargıları, onları, oluşan yeni dünyadan çok farklı bir yere hapsetti. O yüzden düş kırgını oldular. O genç insanlar şehvetle insanları ve insanlığı seviyordu. Kendini suçlama yetenekleri vardı. Bu yetenek insanları vicdan sahibi yapar. Vicdan da bütün erdemlerin anasıdır. Bu yetenek bugün var mı? Tartışılır. Ama toplumsal vicdanın ve toplumsal belleğin çok sığ ve belirsiz olduğu tartışılmaz. Bunların hepsini bir araya koydunuzda hepsi birer hayal kırıklığı ve düş kırgınlığı. Ama en büyük düş kırgınlığı şu: Bizim öfkeli bir bilincimiz vardı ama dünya sonradan bizim öfkemize ihtiyaç duymadı ve sırtını döndü. Bu çok dramatik bir durum. Halbuki o öfke, bir mızrak ucu gibi birçok sorunun üzerine gidilmesini sağlayan bir araçtı. O zaman bu tür insanların hayatlarının üzerine iri bir karanlık damladı.
M.E. – Tabii. Acıyı ve hüznü bu şekilde damıtabiliyorsanız, yaratıcılık için sonsuz bir kaynak oluşuyor.Ama bu hüznü kanalize edebileceğiniz birşey yoksa bu bir sorun. Benim açımdan yazmak hayattaki dengesizliği yeniden kurmak ya da denge varsa o dengeyi yeniden bozmak demek. Çünkü çok denge de, büyük bir dengesizlik aslında. 1974’den sonra bir büyük boşluk içindeyken, dengesizlik içindeyken, yazmak benim için büyük bir çıkış noktasıydı.Ama sadece yazarak yaşamımı sağlayamıyordum aynı zamanda mühendislik yapmak zorundaydım. Ama mühendislikte bir yere gelince yazarlığımı mühendisliğimin önüne koydum. Yazmak hayatımın bir iki defa değiştirdi. Dengeyi getirmek, bazen de var olan dengeyi bozmak anlamında.
M.E. – Bunlar aslında hepsi aynı damardan yazarlar: Dostoyevski Conrad Andre Malraux . Yazar olmanın iki yolu var. Birincisi iyi yazaraları okuyarak. İkincisi ‘büyük hayat’ yaşayarak. Kendi varlığını tehlikeye atarak hayatlarının belli bir dönemini bu şekilde geçirmiş insanların sonradan yazdıkları romanlar başka türlü romanlar oluyor. Bana hitap eden yazarlar bunlar. Romanın odağında her zaman insan var. Gerisi, bir insanın arkasındaki toplumsal sahneyi oluşturmak. İnsanın bir gölgeli alanı var.Bütün canlı türleri içinde en çok garip davranışlar gösterenler, insanlar. Kıyıcılıkla merhamet yanyana olabiliyor. Bu gölgeli alandan birçok trajik tema çıkıyor.
Mehmet Eroğlu – Bunun Balzac ve Stenhdal için doğru olduğunu söyleyebiliriz. Her ikisi de yazarlıklarını kadınları elde etmek için kullanmışlardır. Ama ben, -her ne kadar Balzac kadar çok roman yazmayı düşlesem de- yazmamın ardındaki en güçlü dürtünün geleceğe kalma hayali olduğunu söyleyebilirim. Aslında bütün hayallerimiz bir tek istekten, kendimizi sevme düşünden doğar. Tabii yazarak var olduğuma, canlı olduğuma inanmayı ve kendime katlanabilmeyi de deniyor olabilirim. Bu da güçlü bir olasılık. İlle de soruya bir cevap istiyorsanız ben de bir soru sorayım: Sizce kadınlar geleceğe göçmeye niyetli bir erkeği şimdiki zamanda tutmaya çalışmazlar mı?
M.E. – Kuzey gibileri göze çarpmayan bir sona razı olurlar mı sizce? Bence olmazlar. Hayat dediğimiz, son tahlilde, uzun ya da kısa bir ölüm hikayesidir. Ölümümüzün şekli, bu hikayeye ya derinlik katar ya da sıradanlaştırır. Çünkü öyküyü dramatize eden, temayı belirginleştiren en önemli unsur, öykünün sonudur. Ölme dileğinin çoğu kez acı çekmeme isteğinden başka bir şey olmadığını hatırlarsak, aşk, Kuzey’e ölüm karşısında güç değil, beklediği nedeni veriyor. Neden aşık oldu diye sorarsanız şöyle diyebilirim: İnsanların neden aşık olduklarını bilen var mı? Belki yalnızlıklarından. Çünkü aşk, yalnızlık çığlıklarından doğar.
M.E. – Ter ter kokmaz; çünkü emek sarf etmez zenginler. Tuzlu bir tadı da yoktur; çünkü zenginlerin gözyaşı tüketimi ihmal edilebilecek bir düzeydedir. Kendine dönük ve koyu değil, yayılan ama derinliği olmayan bir kokudur. Kendini sakınana yakışır. Yoksulluğun sadeliği ve cömertliğinden uzaktır.
M.E. – Erkekler, babaları ya da Tanrı ile didişirken, kadınlar genellikle yanda yardım meleği hemşireler gibi, elde sargı bezleri, sırasının gelmesini bekliyorlar. Kadınlar erkeklerden daha iyi değil, daha somut ve akıllılar. Tanrı ya da otoriteyle didişmeyi erkeklere bırakmışlar. Zaten gezegene ve insan soyunun başına dert açan sorunlar da çoğu kez soyut nitelik taşıyor. Aşkı kadınlar, cinselliği ise erkekler daha çok önemsiyor ve bu amaçla çabalıyorlar. Doğadaki en yakın akrabalarımızdan bir erkek maymunun hayatını nasıl tarif edersek, insanların erkekleri için de benzer tanımlamaları kullanabiliriz. “Bir erkeğin hayatı –öteki bütün çabalarının ötesinde,açık ya da gizli- kendisine kadın ya da kadınlar bulmaktan ibaret.” Bir kadının hayatı ise kendisine “uygun” bir erkek bulmak çoğu kez. Aşk, romantizm,ahlak, gelenek, evlilik, hatta din gibi kavramlar bu dürtüyü tanımlamak, güzelleştirmek ya da yasaklayıp kontrol altına almak için geliştirilmişler.
M.E. – Bence serinlik değil. Çünkü insan serinlemek için suya girer, oysa pınarda susuzluğumuzu gideririz. Daha ötesi? İşte sorun da –yani engel- burada ortaya çıkıyor. Engelin adı gelecek ya da doğa. Bir de tabii sevme biçimi var. Genç birisi, her zaman kendisi için sever. Oysa “olgun birisi” karşısındakini, o olduğu için sever… Sevmek bazen vazgeçmekken, aşk her zaman kavuşmak, öteki benliğe yayılmak, onu ele geçirme isteğidir. Özetlersek, serinliğin ya da susuzluğun giderilmesinin ötesi pek de kestirebilinir değil.
M.E. – Nietzsche’yi önemserim… Sanırım günümüzde okur kabaca ikiye ayrılıyor. Damıtan, biriktiren okur, kitap okumaktan çok yazar okuyor; öteki okur ise önüne gelen, ona dayatılan, sözü edilen popüler kitapları, tıpkı bir kez dinlenilen bir kaset gibi tüketiyor, sonra yenisini bekliyor. Tanrı biz yazarları “popüler okumadan” korusun. Çünkü “popülerlik dünyanın kötü sanata taktığı defne dalından bir taçtır ve insan popüler olmak için önce orta kırat olmalıdır…”
M.E. – Geriye ne kaldı? Hüzün? Evet. Pişmanlık? Hayır. Ben kendi hesabıma –dünya öfkemize sırt çevirmiş olsa da- hâlâ devrimin hayattan büyük olduğuna inanıyorum. Sanırım bizim kuşak devrimi en son unutan olacak.
M.E. – Her şeyden önce iyilik ve kötülük kavramları bazı durumlarda sadece bir bakış açısıdır. Üstelik sanatın ve hayatın odağındaki insan, kötülüğe iyilik kutbundan daha yakındır. Çekici olan sevaplar değil, günahlardır.
M.E. – Tabii vardır. Genellikle körlük ve uyuşuklukla geçip gider mutluluk. Geçip gider diyorum, çünkü kalıcı değildir. Hele küçük mutluluklar. En kötüsü budur; eninde sonunda insanı sıradanlaştırır. Düş Kırgınlarının kahramanlarından Şafak’ın, aşık olmanın arifesinde Kuzey’e söylediklerini hatırlayalım. “Hayatın sonunu hatırlamak… Bu benim küçük mutluluklarla yetinmemi engelliyor. Aradığım, mutluluktan daha büyük, çok daha görkemli bir şey…” Acaba Şafak mutsuzluğu mu arıyor? Ne dersiniz?
M.E. – Okura ve kendime kastım aynı: İnsanı ve hayatı tanımlamaya cüret etmek. En azından bunu denemek. Aslında –sonunu hatırladığımızda- hayat, güzel müzel değil. Onu güzelleştiren bizim betimlemelerimiz.
Daha Yenilere Git. →