3. Karamanoğulları Dönemi - Montgomery vvatfın bk
3. Karamanoğulları Dönemi.
Anadolu Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra Konya'­ya hâkim olan Karamanoğulları zamanın­da şehirde önemli yapılar inşa edilmiştir. Bu devirde şehrin sarayı, iç ve dış kalele­rinin kullanıldığı söylenebilir. Camiler. Meram Külliyesi. Konya'nın mesire yeri Meram'da Hacı Has Bey oğlu Mehmed ta­rafından 1421 yılında cami, dârülhuffâz. hamam ve değirmenden meydana gelen bir külliye olarak yaptırılmıştır. Külliye, büyük bir ihtimalle Selçuklular zamanın­da inşa edilen Tavus Baba Zâviyesi'ni de içine almaktaydı. Bu yapılardan değirmen günümüze kadar gelmemiştir. Dursunoğ-lu Camii XV. yüzyılın başlarında inşa edil­miştir. Şerefeddin Camii ve Türbesi XIII. yüzyılda yapılmıştır. Cami 1444'te Kara-manoğlu II. İbrahim Bey tarafından ye­nilenmiş ve yakınına bir medrese ile çifte hamam inşa edilmiştir; XVI. yüzyılın son­larında bugünkü şeklini almış, türbe ve medrese ise yıkılmıştır. Bu dönemde Sel­çuklular zamanından kalan İplikçi Camii elden geçirilip yenilenmiştir. Kadı Mürsel (Hacı Hasan) Camii 1409'da bir imaretle birlikte yapılmıştır. İmareti sonradan yı­kılmış ve Osmanlı devrindeki onarımla günümüze kadar gelmiştir. Kadı Mür-sel'in Gazi Alemşah mahallesindeki mesci­di de yenilenerek zamanımıza ulaşmıştır. Bu devir yapılarından Meram'daki Şeyh Vefa Mescidi, şehir merkezindeki Kazan­cı. Muîniye ve Molla Mehmed mescidleri gibi yapılardan hiçbir iz kalmamıştır.
Medreseler-Dârülhuffâzlar. Karama-noğlu medreselerinden hiçbiri günümüze kadar gelmemiştir. Alâeddin tepesinin doğu yanındaki Kazancı, Beyhekirn ma­hallesindeki Muîniye, Selimiye Camii batı­sındaki Molla Mehmed Çelebi medrese­lerinin varlığı kaynaklardan öğrenilmek­tedir. Bu devir yapıları arasında dârülhuf-fâzlar ayrı bir grup oluşturur. 1421 yılında Karamanoğlu II. Mehmed Bey zamanın­da yaptırılan Has Bey Dârülhuffâzı Önemli bir örnektir. Cephesi, mihrabı, taş ve çini süslemeleriyle dikkati çeker. Canbazzâde Nasuh Bey Dârülhuffâzı, üç bölümlü re-vakı ile tek kubbeli bir mescid gibi XV. yüzyılın ilk yansında inşa edilmiştir. Zamanımıza ulaşmayan dârülhuffâzlar ise şunlardır: Zerger Ahmed, Hacı Salman, Lâl Paşa, Pîr Hüseyin Bey. Hoca İbrahim. Hacı Hasan, Bağdat Hatun, Hoca Ömer. Türbeler. Karamanoğlu türbeleri mi­mari özellikleri bakımından Selçuklu tür­belerinden ayrılır. Ulaş Baba, Şeyh Osman Rûmî, Fakih Paşa (Burhan Fakiri), Siyavuş Velî, Kaienderhâne, Şeyh Şücâüddin tür­beleri önemli yapılardır. 1431'de Emîr Pîr Hüseyin tarafından yaptırılan Turgu-toğullan'nın türbesi bu devir türbelerinin en büyüğüdür. Bazı Selçuklu türbeleri bu devirde onarılmış ve yenilenmiştir. Pîr Esad, Hoca Fakih, Hz. Mevlânâ türbeleri bunlara örnek teşkil eder.
Zaviyeler. Beyhekim Mescidi'nin batı­sındaki Şeyh Ebû İshak Kâzerûnî Zaviye­si I418yılında Karamanoğlu II. Mehmed Bey tarafından yaptırılmış olup bir ma­kam zaviyedir. Bu dönemde eski Selçuklu medresesine Ali Gav Baba defnedilerek burası bir zaviyeye dönüştürülmüştür.
Su Mimarisi. Karamanoğlu devri çeş­melerinden sadece Küçük Yûsuf Ağa'nin Hoca Fakih Zaviyesi bitişiğindeki çeşme­si günümüze gelebilmiştir. Karamanoğ­lu II. İbrahim Bey zamanında yaptırılan 1424 tarihli Meram'daki Has Bey Hama­mı ile Şerafeddin Camii yanındaki Mahke­me (Yeni) hamamlarının her ikisi de çifte hamam olup benzer planda haçvari dört eyvanlı köşe hücreli tipte inşa edilmiştir. 1955 yılında yıktırılan Mevlânâ Dergâhı yakınındaki Türbe Hamamı da aynı plan­da yapılmış Beylikler dönemi yapısıydı.
Gömeç Hatun Türbesi yakınındaki Fenâ-rî, Akcami yakınındaki Şad Bey, Tursunoğ-lu Camii yakınındaki Pîrî Bey, Alevî Sultan Türbe ve Mescidi yakınındaki Müstevfî Hamamı bu devre ait olmakla beraber yıkılmış yapılardır.
4. Osmanlı Dönemi. 1468 yılında Fâtih
Sultan Mehmed Konya'yı Karamanoğullan'ndan aldıktan sonra harap olan sur­ları onartmıştır. Dış sura bitişik Ahmedek bu dönemde zindan olarak kullanılmış­tır. Bugünkü Zindankale adı da buradan gelmektedir. XVIII. yüzyıl kaynaklarında ve XIX. yüzyıl başlarına ait gravürlerde surlar sağlam görünmektedir. Ancak bu yüzyılın ortalarında şehre gelen Charles Texier surların sökülüp taşlarının kamu ve özel inşaatlarda kullanıldığını anlatır. Bugün ne iç kalenin ne de dış kalenin sur­larından herhangi bir parça mevcuttur. Tek İstisna, üzerinde Alâeddin Köşkü de­nilen II. Kılıcarslan Köşkü'nün bulunduğu burç kalıntısıdır. Bazı kazılarda sur te­mellerinde kullanılan daha önceki devir­lerin yapılarından devşirilmiş parçalara rastlanmıştır.
Camiler. Pîrî Mehmed Paşa Camii 1524 yılında inşa edilmiştir. Etrafındaki Karamanoğlu eseri Siyavuş Velî Türbesi, ha­mam, medrese ve zaviye ile küçük bir manzume oluşturur. Sultan Selim Camii ve Külliyesi Mevlânâ Dergâhı'nın batısın-dadır ve Konya'da klasik Osmanlı mima­risinin eşsiz bir Örneğini oluşturur. İnşa­sına II. Selim'in Konya valiliği sırasında başlanmış ve hükümdarlığı zamanında tamamlanmıştır. Caminin batı bitişiğin­deki Yûsuf Ağa Kütüphanesi XVIII. yüz­yılda inşa edilmiştir. Caminin kuzey tara­fına yaptırılan han ve imaret gibi vakıf yapılar 1958'de belediyece yıktırılmıştır.710
Şerefeddin Camii hükümet konağının kuzeyinde olup XVI. yüzyılın sonların­da yenilenen klasik bir Osmanlı eseri­dir. Plan olarak Mimar Sinan'ın İstan­bul'daki Kılıç Ali Paşa Camii'ne ben­zemektedir. Aziziye Camii, çarşı için­de ilk olarak ahşaptan 1676 yılında Musâhib Mustafa Paşa tarafından yaptı­rılmıştır. Bu caminin yanmasından sonra 1874'te Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valide Sultan'ın yardımı ile bu­gün mevcut olan barok üslûbundaki yapı inşa edilmiştir.711 Kapı Camii de çarşı içerisindedir. 1658 yılında yaptırılan cami 1811'de yenilenmiş ve da­ha sonra yanmıştır. Bugünkü cami 1868 yılında yeniden yapılmıştır. Konya'da Os­manlı döneminde inşa edilen ahşap ta­vanlı, kırma çatılı camilerin önemlilerin­den olan Hacı Fettah Camii, aynı adla anı­lan mahallede 1712 yılında Abdülfettah ve Abdullah çavuşlar tarafından yaptırıl­mıştır. Ovalıoğlu Camii'nİ 1764'te Vali Çelik Mehmed Paşa inşa et­tirmiştir. Nakiboğlu Camii, 1762 yılında Konya müftüsü Nakîbülhac Seyyid İbra­him tarafından yaptırılmış ve 1926'da et­raflıca onarılmıştır. Arslanlı Kışla Camii 1819 yılında inşa edilen ahşap direkli bir cami olup ahşap oyma ve kalem işi süs­lemeleri bakımından zengindir. Köprü­başı Camii'ni 1826'da Cemâleddin Çelebi yaptırmıştır. Nâmık Paşa Camii 1888'de inşa edilmiştir. Anber Reis Camii XIII. yüz­yılda Selçuklu devrinde yaptırılmış, Kara-manoğullan zamanında tamir edilmiştir, i 911 'de Vali Ârifî Paşa'nın arzusu üzerine Mimar Muzaffer Bey tarafından projelen­dirilerek yenilenmiştir. Cami ile Gazi Lisesi arasındaki yol üzerinde kalan XIII. yüzyıla ait Anber Reis Türbesi yıktırılmıştır. Os­manlı devrinde Selçuklu cami ve mescid-leri onarılarak kullanılmıştır. Ahşap direkli bir Selçuklu camisi olan Sâhib Ata Camii geçirdiği yangından sonra 1871 yılında bugünkü şekline kavuşmuştur. En önemli onarımlar II. Abdülhamid zamanında Alâ­eddin Camİi'nde yapılmış, Vali Surûrî Pa­şa'nın 1891 yılında yaptırdığı değişiklikle cami son şeklini almıştır. Bu devirde inşa edilen önemli mescidlerden Meydânî Mes­cidi Çiftemerdiven mahallesinde olup 1585'te Meydânî Ali oğlu Ahmed Bey ta­rafından yaptırılmıştır. Cevizaltı Mescidi'ni 1880 yılında aynı adlı mahallede Kon­ya müftüsü Abdullah Efendi inşa ettir­miştir.
Medreseler. Osmanlı devrinde yapılmış altmış civarında medreseden hiçbiri gü­nümüze kadar gelmemiştir. Bunların bü­yük bir kısmı kerpiçten inşa edilmiş bir avlu etrafında sıralanan önleri revaklı öğ­renci hücrelerinden meydana geliyordu. Tesbit edilebilen önemli medreselerden Taşkapı Medresesi 1676 yılında Mustafa Paşa tarafından yaptırılmıştır. Nakiboğ­lu Medresesi 1764'te inşa edilmiştir. Ova­lıoğlu Medresesi XVIII. yüzyılın sonlarına doğru Çelik Mehmed Paşa tarafından yaptırılmıştır. Yûsuf Ağa Medresesi 1797 yılında inşa edilmiştir. Ziyâiye Medrese-si'ni 1813'te Esenlerlizâde yaptırmıştır. Nuriye Medresesi 1901 yılında Hacı Meh­med Efendi tarafından inşa edilmiştir. Saraçoğlu, Mahmudiye, Pîrî Paşa medre­seleri ise daha önce tekke olarak kurul­muştu.
Tekke ve Zaviyeler. Konya'da Osmanlı döneminin en önemli tekke ve zaviyeleri­nin başında Mevlânâ Dergâhı gelmekte­dir. XX. yüzyılın başlarına kadar yapılan ilâve, onarım ve yenilemelerle büyük bir külliye halini almıştır.712 Günümüze gelen diğer tekke yapılan ise Mahmud Dede Zaviyesi. Süd Tekkesi. Gazezler Tekkesi'dir. Türbeler. Konya'da Osmanlı devrinde yapılmış türbelerin en önemli örnekleri Mevlânâ Dergâhı'nın naziresinde bulunan türbelerdir. Bunlardan Hürrem Paşa Tür­besi (1527), Hasan Paşa Türbesi (1573), Sinan Paşa Türbesi (1574), Fatma Hatun Türbesi (1621) sekizgen planlı tipik Os­manlı mezar yapılarıdır. Hürrem Paşa Türbesi'nin önünde bir revak bulunmakta­dır. Aynı naziredeki Mahmud Bey Türbesi 1534 yılında inşa edilmiştir. Musalla Me-zarlığfndaki Şeyh Şücâ (XVI. yüzyıl başı) ve Şeyh Halil (1597) türbeleri de önemli yapılardır.
Ticarî Yapılar. Osmanlı döneminde inşa edilen ticarî yapıların hiçbiri orijinal du­rumuyla günümüze kadar gelememiştir. 1S38 tarihli, dokuz kubbeli Konya Bedes­teni 1901'de yıktırılarak yerine Sanayi Mektebi (bugünkü özel idare binası) yap­tırılmıştır.713 Konya Çarşısı 1869 yılında Vali Tevfık Paşa, buğday pa­zarı ise 190Tde Vali Ferid Paşa tarafın­dan inşa ettirilmiştir. Yok olan ticaret ya­pılan ise şunlardır: II. Bayezid'in yaptır dığı Kiremitli Han, Behram Ağa'nın inşa ettirdiği Avlun Han. Mahmud Paşa'nın yaptırdığı Alaca Han, Kösem Valide Sul-tan'ın yaptırdığı Valide Hanı, Mustafa Paşa'nın İnşa ettirdiği Bezirganlar Hanı, Kethüda Aslan Ağa'nın yaptırdığı Aslan Ağa Hanı. XIX. yüzyılda inşa edilen Mecidi­ye Hanı günümüzde de kullanılmaktadır.
Su Mimarisi. Osmanlı devrinde şehre gelen su miktarı arttırılmış ve yeni su kaynakları bulunmuştur. Yavuz Sultan Selim zamanında Dutlu suyu getirilmiş, Kanunî Sultan Süleyman döneminde su miktarı arttırılmıştır. XIX. yüzyılda Vali Ferid Paşa, Kızılviran dağlarından Çayır-bağ suyunu demir borularla şehre akıt­mıştır. Konya çeşmeleri değişik tipte inşa edilmiştir. Sivri kemerli çeşmeler yaygın­dır. Konya'da köşe başlarında, meydan­larda yaptırılan iki cepheli çeşmeler de vardır. Düz cepheli çeşmeler de ayrı bir grup oluşturur. Konya çeşmelerinin bü­yük bir kısmının ahşap sundurması bu­lunmaktadır. En eski çeşme Şemsi Teb-rîzî yakınlarındaki Yavuz Selim Çeşmesi'-dir (1519). Uluırmak'taki Gevrakî Çeşme­si (1537), Topraklık'taki Ak Çeşme (1554), Fakih Dede mahallesindeki Ali Paşa Çeş­mesi (1555), Pîrî Mehmed Paşa Camii ya­nındaki Mehmed Ağa Çeşmesi (1589) es­ki örneklerdir. Konya'da kitâbeli 1OO'ün üzerinde çeşme bulunmaktadır. Konya'­da çeşmelerden başka şadırvanlar da yapılmıştır. Mevlânâ Dergâhı Şadırvanı 1512'de inşa edilmiş ve XIX. yüzyılda ye­nilenmiştir. Diğer şadırvanlar Şerefeddin Camii Şadırvanı, Aziziye Camii Şadırvanı ve yıkılan Kapı Camii Şadırvam'dır. Şehir­de Osmanlı döneminde yapılmış hamam­lardan günümüze gelebilen Ahmed Efen­di Hamamı (1676) çifte hamam olarak Mustafa Paşa tarafından inşa ettirilmiş­tir.
Sivil Mimari. Konya'nın sivil mimarlık eserleri olan eski evlerin çok azı günümü­ze ulaşabilmiştir. Bunlar, hayat denilen avlular içerisinde tek katlı veya iki katlı olarak yapılmıştır. Esas yapı malzemesi taş temel üzerine kerpiçtir. Düz toprak damlar XIX. yüzyıl sonlarına doğru kırma çatıyla kaplanmıştır. Ana plan tipleri ha-yatlı, rnâbeyinli, dış sofalı-iç sofalı olarak belirlenmiştir. Ahşap oyma çivili ve kalem işi süslemeli evler de bulunmaktadır.
Resmî Yapılar. Konya'da son Osmanlı devri ve Cumhuriyet dönemine ait önemli binalar mevcuttur. Vilâyet binası (1883), Gar binası (1889), Bağdat Oteli (XIX. yüz­yıl sonu), Gazi Lisesi (1917), Mimar Mu­zaffer Bey'in yaptığı Kız Muallim Mektebi (1924), Gazi İlkokulu (1926), İsmet Paşa İlkokulu (1926) ve Hâkimiyet-i Milliye İlko­kulu (1926) bunlardan bazılarıdır.