Yazı ve Fotoğraflar.Tahsin Ceylan
Bir organizma, aktiviteleri sayesinde kendine yarar sağlarken diğer bir canlıya zarar verebilir. Böyle ilişikilerde yarar sağlayan taraf (beslenen) avcı yada parazit, zarara uğrayan taraf ise av yada konaktır. Bu tür ilişkiler av-avcı veya konak-parazit ilişkileri adı altında toplanır. Avcı (predatör) aynı zamanda besinlerini canlı olarak arayan serbest hayvanlara verilen isimdir. Parazit formlar ise diğer bir organizmaya bağlı olarak onun zararına gelişirler. Serbest olarak yaşantıları ya hiç yok ya da sınırlı bir zaman içindedir. Bazı predatörler birçok hayvanı besin olarak alabildikleri halde, bazıları belli hayvanlarla beslenirler. Bu duruma örnek olarak pekçok balık türünü yakalayarak yiyen köpekbalıkları ile sadece birkaç tür hayvansal plankton ( zooplankton) ile beslenen Sardalya balıkları gösterilebilir. Diğer bir ilişki çeşidi her iki organizmanın da birbirine zarar verdiği durumları kapsar. Her iki canlı da aynı kaynakları kullanıyorsa ve bu kaynaklar her ikisinin ihtiyaçlarını karşılayacak kadar büyük değilse rekabet ilişkisi kaçınılmazdır ve organizmalar da rakiptirler. Bu rekabet aynı türün bireyleri arasında olabildiği gibi, farklı türlere ait bireyler arasında da gözlemlenebilir. Tek tarafın zarar gördüğü diğerinin hiç etkilenmediği durumlar ise Amensalizm olarak adlandırılır. Son olarak simbiyoz (beraber yaşamak anlamına gelir) her iki tarafın da yarar sağladığı yada tek tarafın yarar sağlarken diğerinin etkilenmediği durumlarını kapsar.
Derin maviliklerin gezginleri, deniz şakayığı (sea anemone) ile palyaço balığı (Amphiprion cinsi-clown fish) arasındaki ilişkiye birçok defa tanıklık etmişlerdir. Mutualizmin(Bir ya da daha fazla mikroorganizmanın her biri yarar görecek şekilde ortak yaşaması) denizlerdeki en yaygın örneklerinden biri olması nedeniyle incelenmeye değer bir ilişki olduğunu sanıyorum
* Palyaço balığı avını, anemonun tentakülleri arasında gezinirken yer ve etrafa saçılan ufak besin partikülleri de anemonun karnını doyurmasını sağlar.
* Palyaço balığı anemonun üzerindeki artıkları temizler, yani görevi anemonu temiz tutmaktır.
* Son olarak bazı bilim adamları palyaço balığının, anemonun besininden kopan parçalarla beslendiğini ileri sürerler zira anemonlar hareket edememelerine karşın doymak bilmez avcılardır. İlk başlarda anemonun palyaço balığına hem koruma hem besin sağlamasına karşın hiçbir yarar görmediği sanılarak bu ilişki kommensalizm (, birlikte yaşayan türlerden sadece tek birinin yarar sağladığı bir ilişki) türü bir etkileşim olarak nitelendirilmiş. Fakat daha sonraki gözlemlerin ışığında palyaço balığının o kadar da hepbanacı olmadığı anlaşılmış. Burada devreye anemonların en yaygın düşmanı kelebek balıkları giriyor. Tahmin edin bakalım anemonları bu beladan kim koruyor. Evet evet, soytarı ismini taktığımız balık aslında bir kahraman. Palyaço balığı, melek balığını anemondan uzak tutarak bu ilişkinin de diğer iki görüşte olduğu gibi mutualizm sınırları içerisinde olduğunu kanıtlıyor .
Uzun yıllar sadece TV de gösterilen belgesellerden hayranlıkla izledigim palyaço balığı-anemon ilişkisini 1995 yılında Kızıldeniz Safaga’ya yaptığımız dalış sırasında ilk defa görebilme şansım olmuştu. Dalışımın büyük bölümünü denizel yaşamın beni kıskandırabilen bu gizemli ilişkisini gözlemlemekle geçirmiştim. Mütevazi ve anlaşılır bir yaşamdı. Palyaço anemonu, anemon palyaçoyu besliyordu, ama daha da önemlisi palyaçonun anemonun kolları arasındaki görülmeye değer coşkulu mutluluğuydu. Denizin ruhunda yaşamınızı bir kulubede sonsuza dek yaşayabilmeyi hayaldebilmek ve isteyebilmek gibi bir şeydir bu.
İşte biyolojinin harikulade dünyasının beni cezbeden bir diğer yönü: Çeşitlilik. Gördüğünüz gibi gözlemler sonucu bir sürü değişik görüş ortaya çıkabiliyor ve bunların karşılıklı tartışılması - birbirimize karşı sevgi ve saygıyı ihmal etmeden tabii ki - her geçen gün hayatı biraz daha iyi tanımamızı sağlıyor. Eee kendi kararınızı vermek için daha ne duruyorsunuz ? Sizce de tüpünüzdeki birkaç atmosfer havayı kendi gözlemlerinizi yapıp, kendi hipotezinizi kurmak için harcamaya değmez mi ?
Anemonlar ile mutualistik ilişki içerisinde olan yalnız palyaço balıkları değildir. Lapin balıkları, kaya balıkları, Papaz balıkları ailesine ait bazı bireyler ve hatta hatta Scaridae (Papağan balığı) ailesine ait bireyler de aynı tür etkileşimde bulunurlar. Tek fark palyaço balığı dışındakilerin yalnızca yaşamlarının genç evresinde anemonlarla beraber yaşamalarıdır.Balıklar dışında bir çok kabuklunun da anemon ile ortak yaşam sürdürdügü gözlemlerimiz ve kayıtlarımız arasında yeralmaktadır.
Temizleyici balıkların bölgedeki diğer balıklar için önemi çok büyüktür. Öyle ki temizleyici balıkların bölgeden yok olması durumunda diğer balıkların sayısında da önemli azalma olduğu tespit edilmiştir. Parlak renkli Krustaseler de ( ARTHROPODA şubesinin yengeçler, karidesler ve istakozları içeren sınıfı ) temizleme işlevinde görev alabilir. Krustaseler temizlenecek balığın dikkatini çekmek için uzun antenlerini oynatırlar ve balığa doğru yüzüp etrafında gezinerek onu temizlerler. Bazı karides türleri işlerini o kadar benimsemişlerdir ki, bilmeden bir temizleme istasyonu yakınlarında duran bir balık adam, parmaklarının bir temizleyici tarafından itina ile temizlenmeye çalışılmasına şahit olabilir.
Diğer Bir Ortakyaşam Çeşidi
İki türün bireyleri, yan yana bulundukları zaman karşılıklı yarar sağlıyorsa; fakat ayrı olduklarında yine yaşamlarına devam edebiliyorlarsa bu tip ilişki protokooperasyon (Birlikte bulundukları zaman birbirlerinden yararlanan iki populasyon arasındaki ilişkiler. içinde değerlendirilir) En klasik örneklerden birisi, denizde yaşayan Pagurus (yengeç) ile Actinia (anemon)'nın ortaklığıdır. Niyeti beraber yaşamak olan bir ikilinin biraraya gelmesi için gereken tek şey boş bir salyangoz kabuğudur. Kabuğun içerisine vucudunun arka kısmını yerleştiren yengeç, keliserleriyle yani kıskaçlarıyla anemonu sararak, kabuğun üzerine yerleştirir. Böylece anemonun yakıcı tentakülleri ile kendini korur. Anemon ise yengecin yakaladğı besinlerin bir kısmını memnuniyetle kabul eder. Tabii bu arada yengeç sayesinde hareket edebildiği için yayılımı da kolaylaşmış olur. Anlatılan ilişki tamamen isteğe bağlıdır, bireyler ayrı ayrı da yaşayabilirler. Bu yüzden böyle etkileşimlere fakültatif simbiyosiz = isteğe bağlı simbiyozis adı verilir.
Mercanlar ile alg’ler arasındaki yaşam da çok ilginçtir.Tek bir mercan bireyine polip adı verilir. Polipler kolonileşerek mercan topluluklarını oluştururlar. Bazı mercan türlerinin polipleri alglerle kendilerini sürekli besleyebilecek ilginç bir yaşam geliştirmişlerdir. Mercan dokusunun birincil (epidermis) tabakasına dizilen algler dışarıdan ışık enerjisi alarak fotosentezle polip’in ve kendilerinin ihtiyaç duyduğu besin maddelerini üretebilirler buna karşılık polip solunum ve sindirim artıklarıyla ( azot, fosfat,protein) alg’in güvenli yaşam ortamını garanti eder.
Anlatmaya çalıştığımız ilişkiler tabii ki sualtında olup bitenlerin çok ama çok ufak bir kısmı. Yine de bizlere hayatta ki herşeyin birbirine ne kadar bağımlı olduğu konusunda ufak bir fikir verebiliyor sanırım. Hayatın devamı bu temel etkileşimlerin incelikleri üzerine kurulmuş durumda. Kaybolmasına yol açtığımız dişlilerin bir gün saati tamamen durdurmasını istemiyorsak lütfen bu sulak gezegenimizi sevelim ve koruyalım.
1. Demirsoy,A.; Yaşamın Temel Kuralları, Cilt-1/Kısım-2, 3.baskı, Meteksan
2. Starr,C.,Taggart,R.; Biology-The Unity and Diversity of Life, Chapter 25,
6th ed., Wadsworth Publishing, 1992.
5. Katağan,T.,Kocataş,A.,Bilecik,N.,Yılmaz,H.; Sünger ve Süngercilik, Tarım
Orman ve Köyişleri Bakanlığı Su Ürünleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü,
Seri A, Yayın No.5, 1991.
6. Starck,W.A.; Marvels of Coral Realm, National Geographic, Vol.130, No.5,
7. Purves,W.K.,Orians,G.H.,Heller,H.C.; Life-The Science of Biology, Chapter
48, 4th edition, 1995.
8. Geldiay,R.,Kocataş,A.; Deniz Biyolojisine Giriş, Ege Üni.Fen Fak.Kitaplar
serisi No:31, 2.baskı, 1988.
9-Özen Can-Ceylan Tahsin.Denizel Canlılar arasındaki ilişkiler.Sualtı Dünyası Dergisi