burdur ulemaları 1
BURDUR ULEMALARI (1)
(Yazarından izin alınmadan tamamen veya ksmen yayınlanamaz Ancak kaynak olarak kullanılabilir.)
Aslen Trabzon çevresinden gelerek Burdur’a, 1650 yıllarına doğru yerleşmiş olan bir ailedir.Bu aileyetiştirdiği değerli ilim adamları ile 1875 yılına kadar memleketin ilim ve irfanına büyük katkıları olmuştur.
Aileden Burdur’a ilk yerleşen kişi Dedeoğlu Mustafa’dır . Daha sonra kardeşlerini de Burdur'a getirerek yerleştirmiştir.
BÜYÜK ŞEYH İBRAHİM BURDURİ :Dedeoğlu Mustafa'nın büyük oğlu İbrahim ,ailenin ilk tanınmış simasıdır.Burdur'da doğmuş, çeşitli yerlerde eğitim gördükten sonra müderris olmuş ve Burdur'a geri dönerek,Şeyh Sinan camii avlusunda yaptırdığı 11 hücreli medresesinde ders vermeye başlamıştır.Aynı medrese de Karakoyunlu Yörük'lerindan Mehmet Efendi de öğrenci yetiştiriyordu İbrahim , o devir de Burdur’da bulunan ve özellikle Yenice Mahallesi Timurtaş Camisi çevresinde yaşayan adeta bir sapkınlar ordusu haline gelmiş Derviş Zümresi ile şiddetli bir mücadeleye girmiştir.Dervişlere bazı Cami İmamları ve müderrislerinde arka çıkması ,şehirde büyük bir kaosa yol açmış ;zaman zaman Şeyh İbrahimi canın dan bezdirerek Burdur’u tek ettirecek hallere getirmişlerdir.Ancak mücadeleden yılmayan Şeyh bu taifeyi etkisiz hale getirerek Burdur’da yeni bir anlayışın oturmasında mühim bir hizmet görmüştür(1).Kısa zaman da çevresine kendini kabul ettiren İbrahim Efendi,sahip olduğu ilim ve vekarına binaen ,halk ona Büyük Şeyh lakabını takmıştır.İbrahim Burduri ismiyle de anılan Büyük Şeyh, bir görevle devletçe Arnavutluğa gönderilmiş bir müddet sonra da 1704 senesin de Hacca gitmiştir.İki yıl kadar Mekke ulemasından hadis okuduktan sonra, Burdur'a dönmüştür.1709 yılın da tekrar Hacca gidip gelmiştir.1716 yılında Şehit Ali Paşa ile seferi hümayuna katıldı.1723 yılında yeniden hacca gitmiş, dönüşten iki yıl sonra yine Hac yolculuğuna çıkmış yolda Bucak Köyü(Bucak İlçesi) yakınlarında da vefat etmiştir.Oldukça hareketli bir hayat süren Büyük Şeyh İbrahim Efendi ile Burdur'da ilim hayatı canlanmış ve ondan sonra Burdur medreseleri çevrede büyük ün kazanmıştır.
Öyle ki : Rivayetlere göre Burdur Kasabasında -o zamanki tabirle- 30 kadar medrese öğrenci yetiştiriyordu.Burdur medreselerin den yetişen çok sayıda müderris de gittikleri yerlerde yeni medreseler açarak zamanın ilim ve kültür hayatına katkılarda bulunmuşlardır(2)
ŞEYHZADE Ali EFENDİ:Şeyh İbrahim Efendinin oğludur.Burdur'da doğmuştur.Burdur ve Isparta ‘da bir müddet okuduktan sonra Konya'ya gitmiştir. Konya'da Sofu Mehmet Efendi medresesinde eğitimini sürdürmüş oradan da Kilis'e geçerek Çekmeceli Mehmet Efendi'de okumuş ve hacca giderek hac farizasını yerine getirmiştir.Tekrar Burdur'a dönmüş ve Çelik Mehmet Paşa'nın Şeyh Sinan Mahallesinde yaptırdığı caminin avlusundaki Çelik Paşa medresesine müderris olmuştur.1763 senesinde Seferi Humayuna katılmış ,1764'de Rumeli'nde Babadağ'ında seferde iken vefat etmiştir.Ali Efendi ,Çelik Mehmet Paşa’nın çok sevdiği bir kişiydi.Mehmet Paşa ona ,Burdur’daki vakıflarının idaresini bırakmış olduğu günümüze intikal etmi bazı beratlardan anlaşılyor.
ŞEYHZADE ÖMER EFENDİ(BURDURİ):Ali Efendinin oğludur.Bu ailenin yetiştirdiği ve ilim bakımında üst seviyeye ulaşmış ferdi Ömer Efendidir.Çelik Mehmet Paşa Medresesin de uzun yıllar müderrislik yaptı.Bir çok vakfın yöneticisiydi .Özel arşivimizde Ömer Efendi'ye ,Sultan İkinci Mustafa'dan itibaren başa geçen padişahlarca verilen beratlar mevcuttur.Ispartal'ı olup aslen Büyük Alim Seyyid Şerif Cürcani Evladından gelen bir ailenin kızı olan Emine Hanımla evlenmiş ve bu evlilikten kendisi gibi birer ilim adamı olan Hüseyin Esad,Ali Emin ile Süleyman Raşit adlı üç erkek evlat sahibi olmuştu.Bunlardan Ali Emin Efendi daha sonra Isparta'ya göç etmiştir .Hicri 1271(1854) tarihinde ,Burdur Askerlik dairesinde ortaya çıktığı söylenen bir yolsuzluk nedeniyle ,Ali Efendi ile bazı şahıslar yargılanmışlardır.Ali Efendi dahil bu kişiler sürgüne gönderildiler. Ali Efendi’ye aile çiftliği olan ve bu gün terk edilmiş durumdaki Lengüme Köyü ile Sala Köyleri sınırları içinde kalan Sorkun Köyünde oturma cezası verildi(4) .Ne var ki Ali Emin Efendiyle diğer şahısların suçsuz olduklar sonradan anlaşılmıştır.
Hicri1 1275(1858) de Isparta Kaymakamı aslen Burdur'lu bir aileden gelen Ahmet Nazif Efendi idi.Ahmet Nazif Efendi, aynı yıl Isparta'nın havasının sıhhatine yaramadığını beyanla Sancak merkezinin Burdur'a kaydırılarak kendisinin oraya gönderilmesi için Babı Aliye arzuhalde bulundu. Bu hareket Isparta ahalisinde memnuniyetsizlik yarattı,Kaymakamla şehrin ileri gelenlerinin arası açıldı. A.Nazif Efendi,Hükümet konağını terk ederek hemşehrisi Ali Emin Efendi’nin evine geçti(5)Bu iddia Isparta tarihi yazarı Böcüzade'ye aittir .Ancak olayı Böcüzade’nin biraz saptırdığı anlaşılıyor.O tarihte zaten Burdur’un sancak olduğu biliniyor(5).Ve Kaymakamı da İsmail Sabri Bey’di ve Isparta gibi kaymakamlarca idare ediliyordu. Dolayısyla bu iddia biraz hava da kalmaktadır. Ahmet Nazif Bey ,gerçekten de hasta idi. Alaiye'nin onun sıhhati için faydalı olacağı göz önüne alınarak 1859 yılında bu sancağın kaymakamlığına getirildi. Ahmet Nazif Bey ile Isparta ileri gelenleri arasın da bir anlaşmazlığın olduğu bellidir.Aslın da olayın altında yatan o yıllar da da mevcut olduğu anlaşılan Burdur- Isparta kavgasının tezahüründen başka bir şey değildir .Oldukça münevver bir kişi olan Ahmet Nazif Bey,Burdur ulemasından Osman Efendi adında bir kişinin oğludur.Arapça'dan Türkçe'ye çeviriler yapmış değerli bir insandı. Alaiye Sancağı kaymakamlığı yaparken bir yıl sonra hastalığı ağırlaştı ve orada öldü(6).
Ömer Efendi'nin vefat tarihinde bir karışıklık vardır.1839 yıllarına doğru olması kuvvetle muhtemeldir.Mezarı Şeyh Sinan Camisi haziresin dedir.
Günümüze intikal eden eserleri devlet tarafından Burdur'dan alınarak çeşitli kütüphanelere(Süleymaniye ,Konya'ya) nakl edilmiştir.
Ayrıca annesi Emine Hanım, ailesinden intikal eden ve Amcası Hüseyin Ispartavi'nin müntensihi (Kopya ettiği) olduğu bazı eserleri Burdur'un en büyük kütüphanesi olan Derviş Paşa Kütüphanesine vakfetmiştir.
Ömer Efendi'nin bazı eserleri:Envarül Meksune ala Dureri Mehmune Arapça
Kasidei Mimiye Arapça
Şerhul Emsiletüll Muhtelifiye
Evaazi ven nihaiye Hem Türkçe hem Arapça
El mevizetul Garip Arapça
Şerhul Kasidetül Yakutulabd Arapça ve Türkçe ayrı ayrı
Bu esere Türkçe nazire: Nazire i Kasidei Yakutul Abd
Tefsiri Siret ul Ala fi yevmil Fıtır.
HÜSEYİN ESAD EFENDİ :1840 Yılından itibaren Burdur'un önde gelen şahsiyetlerinden birisidir.Derviş Mehmet Paşa ,Kütüphanesinin Hafız-ı kütübü idi.Aynı zaman da Çelik Paşa’nın Burdur da bulunana vakıflarını yönetiyordu.Şeyh Sinan Camisinde imamlık vazifesini uzun yıllar sürdürmüş olduğu bazı sicil kayıtlarından anlaşılıyor .Kardeşleri Ali Emin ve Süleyman Raşit ile birlikte çok sayıda kitabı Hafızı Kütüplüğünü yaptığı Derviş Paşa kütüphanesi vakf etmiştir.Bu kütüphanenin gerçek adı unutulmuş uzun seneler Esad Efendi yönettiği için Esad Efendi Kütüphanesi adıyla anılır olmuştur. Esad Efendi 1873 yılın da öldü.Mezarı Şeyh Sinan Camii haziresindedir. Bazı eserleri zamanımıza intikal etmiştir. Bunlardan birisi de Menakıbul Abdülkadir Geylanidir.
Oğulların dan Ömer Efendi , Burdur Evkaf Dairesinde memurluk yapmıştır.
Hacı Mehmet Emin Efendi:Esad Efendinin yani Ömer’in oğludur.Hacı Emin Efendinin Burdur’un son derece sevilen ve sayılan bir şahsiyeti olduğu tanıyanlarca anlatılmaktadır. Hicri 1292(1875) yılında Burdur Şeyh Sinan (Sinan) Mahallesinde doğmuş,Burdur’da başladığı eğitimini Konya’da tamamlamıştır. Konya ‘da bir müddet ikamet ettikten sonra Burdur’a geri dönmüştür.Tariki Nakşibendiyenin Burdur’da bulunan ve Sultan Hocası adıyla da bilinen büyük alim Sinan-ı Hamidinin kurduğu zaviyenin son Şeyhidir(7). Bu tekke Sinan Camisinin batısında duvar komşusu idi.Hacı Emin Efendi topal olduğundan Topal Emin Efendi adıylada anılır(8).Bir asıra yakın bir ömür sürmüştür. Koş soyadını taşıyordu.
Bu ailenin vakıf giderlerini Sorkun Köyü çiftliği karşılıyordu .Aynı zamanda çiftlik de ailenin bir kütüphanesi vardı. Sonraları hırsızlarca talan edilen bu kütüphanenin son derece kıymetli kitapları, çeşitli yollarla yurt dışına kaçırılmıştır. Burdur'da bir evde ele geçen bazı kitaplar ile ilgili dava kamunun ilgisizliği nedeniyle kaybedildi ve böylece iki asır boyu Burdur'a hizmet den bu ailenin son mirası da elden çıkmış oldu.Ailenin tamamına yakın bölümü , İstanbul ve İzmir'e göç etmişlerdir.Bu gün adı geçen şehirlerde yaşamaktadırlar.Burdur'da bu aileden Burdur'da yaşayan pek kimse kalmamış gibidir .
KÜÇÜK ŞEYH MUSTAFA EFENDİ
Doğum tarihini bilemiyoruz. Babasının adı Ali’dir.Burdur'un bir köyündendir.Kendisinden bahs eden bazı eserlerde Osman adlı bir şahsın oğlu olduğu belirtilmektedir .Halbuki Osman onun babasının değil oğlunun adıdır.Burdur'da uzun yıllar müderrislik yapmış ayrıca iki defa Burdur müftülüğün de bulunmuştur. İlk Müftülük görevine Hicri 1234 (1818) e getirilmişti(9). Bir ara görevden alınması onu son derece mütessir etmiştir.İstanbulda bulunan ve devrin tanınmış ulemasından Arvallılı Mustafa Efendi’in araya girmesi sonucunda ,şeyülislamın olumlu yaklaşması görevine tekrar başlamasını sağlamıştır.Hoca Arvallılı Mustafa Efendi’nin yapmış olduğu kadirşinaslığına çok memnun kalmıştır(10).1827 veya 1828 yılında öldüğü sırada bu göreve devam ediyordu.Burdur halkı ona Büyük Şeyh İbrahim Burduri' den ayırt etmek için Küçük Şeyh unvanını vermiştir.Tahsilini İstanbul'da tamamladığına dair belirtiler vardır. Eserlerindeki bazı kayıtlardan , zamanın son derece değerli alimler yetiştiren Hadimizade ailesi fertlerinden ilim tahsil etmiş olduğu izlenimi doğmaktadır.Burdur’da babasının yaptırdığı sonradan ders veren müderrislerden dolayı Pir Kuluzade medresesi ismini alan bu günkü Arkeoloji müzesinin olduğu yerde bulunan medrese de ders veriyordu. Müze bahçesinde bulunan ve önceleri kitap satış mağazası olarak ve halen sergi odası olarak kullanılan bina Küçük Şeyh'in yaptırdığı kütüphanedir.Oldukça güzel bir yapıdır ve klasik Osmanlı kütüphane mimarisinin güzel bir örneğidir.Bu medreseden ayakta kalabilmiş olan talebe hücreleri ne yazık ki müze yapılırken yıkılmış veya üzeri kaplanarak yok edilmiş ve böylece tarihi bir miras daha yok edilmiştir.Mustafa Efendinin zamanın fetva verebilen ve ilmi seviyesi oldukça yüksek bir alimi olduğu anlaşılıyor(11)
Küçük Şeyh ,daha ziyade İlm-i Tefsir ve fıkıh ilmiyle ile uğraşmıştır.Nitekim eserlerinin bir çoğunun kaybolmasına rağmen günümüze intikal etmiş olanları daha ziyade Kur’anın çeşitli ayetlerinin tefsiri üzerine kaleme aldığı risalelerdir.Fıkıh ilmin de sahip olduğu şöhret dolayısı ile 2 .Mahmut onu bir meselenin halli için İstanbul’a çağırır. En kıymetli talebelerin den Uluborlu’lu Ahmet Efendi’yi de yanına alan Şeyh, Dersaadet’e yollanır.Bir Cuma günü Padişah onun cami’de ders vermesini ister. Ancak Şeyh’i tanımamaktadır. Hoca kendisi kürsüye çıkmayarak talebesini kürsüye çıkartıp ders verdirir.Ahmet Efendi, Hadid suresinin 16 ayetini tefsir eder. 2.Mahmut,dersi son derece beğenir.Muhasibine ,Hoca zannettiği Ahmet Efendi hakkında sitayişkar sözler söyler.Muhasip onun asıl hoca olmadığını talebesinden biri olduğunu söyleyince Ahmet Efendiyi huzuruna çağırtır. Takdir eder .Hocayı da yetiştirdiği talebeden dolayı gönüllendirir.Şeyh ,saraya ait bir evde kalır ve meseleyi hallederek Burdur’a döner(12). Küçük Şeyh, kütüphanesine 500 cilt kitap vakfetmişti.Eşi Hatice Hanım da ilimle uğraşan ve ilmi teşvik eden bir hanımdı.Hatta Burdur El Yazmaları için de günümüze intikal eden bir eserin onun tarafından yazıldığı yani müntensihinin Hatice Hanım olduğu görülmektedir.Hatice Hanım ayrıca eşinin Kütüphanesine çok sayıda kitap vakfetmiştir. Yine Burdur'un tanınmış ailelerinden aynı zamanda bir müderris olan Gök Hüseyin Zade'lerden Ahmet Nazif Efendi 100 tane kitap,Derviş Zade'lerden Abdurrahman Ağa 200,Kazancı Hafız Efendi 100 ve Mahmut Çavuş 100 kadar kitabı bu kütüphaneye 1828 yılın da vakfetmişlerdi Emirzade'lerden bir kişide kitap vakfedenler arasın da bulunuyordu(13).
Küçük Şeyh Mustafa Efendi'nin günümüze ulaşan eserleri:
Fetvalarını topladığı Fetava -Arapça
Hadisül Ashabı Keyf
Risaletül El Fazıl Mecaziye
Ehlil ma Kubur
Risaletül fi Tefsirül Ayetül Kuran Enfal Suresi 23 Ayetin TefsiriArapça
Tefsirul Ayetül Kuran Burc Suresinin 14 Ayetinin tefsiri Arapça
Bir çok ayetin tefsiri mahiyetin de risaleler.
1-Şeyh ile ilgili oldukça güzel bilgiler veren manzum olarak kaleme alınmış (büyük bir ihtimalle torunlarından Hüseyin Esad Efendi tarafından yazılmış maalesef eksik ve çok yıpranmış bir esercik arşivimde bulunmaktadır.
2-M.Zeki Oral. Mevcut vesikalara göre Burdur Kütüphaneleri ve Kitap vakfiye vesikaları.Türk Tarih Kurumu Basım Evi .1960-ANKARA Sayfa ,15,16,17
3- Arşivimizde bulunan Berat
4-Burdur Şeriye Sicili14 No'lu Defteri Sayfa 325 1-2-3 sayılı siciller
5-Böcüzade Süleyman ,Isparta Tarihi . İstanbul -1982.Sayfa 206
6-Başbakanlık Osmanlı Arşivi AMD 28
7-Burdur Şeriye Sicili 1 Nolu Defter sayfa 53
8-Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim üyesi Pr.Dr. İsmail KARAÇAM’ dan alınan şifahi bilgi
9-Burdur Şeriye Sicili 5 Nolu Defter .Sayfa 45
10-Rıza ERDEM ve bir heyet.Burdur 1928.Daktilo halınde yazılı.Sayfa: 68
12-Süleyman DEMİRDAL,Bütünüyle Uluborlu.İstanbul-1968.Sayfa:274,275
13-Burdur Şeriye Sicil5 No'lu defter Sayfa :101-102