Tarihte Türkistan nasıl istila edildi? - MutlakButlan.com
Home / ayanoglu / tarih / Tarihte Türkistan nasıl istila edildi?
Tarihte Türkistan nasıl istila edildi?
12.5.16 ayanoglu, tarih
Seyyahların Gözüyle Tükistan'ın İstilası
Bu ilgi artışının arkasındaki birinci etken, sanayileşme sonucu başlayan sanayi ülkelerinin ya da sanayisini kurmaya çalışan ülkelerin ham madde ve pazar arayışıdır.
Özellikle XVIII. yüzyıldan itibaren başlayan Rus yayılmacılığı Türk dünyası için büyük bir tehdit oluşturdu. Rus yayılmacılığı zamanlar dünyanın egemen gücü olma yolundaki İngiltere’yi, Orta Asya’ya komşu olan ve Türkistan üzerinde hesabı olan Çin’i ciddi boyutta rahatsız etmiştir. XIX. yüzyılda Türkistan büyük güçlerin çatışma alanı haline dönüşmüş ve ilgili devletler kozlarını paylaşabilmek için bütün güçlerini seferber etmiştir.
Türkler’in anavatanı olan Orta Asya, Merkezi Asya, Turan ve Türk İli gibi terimlerle ifade edilmiş bir coğrafyadır. Türkistan tarih boyunca Türklere vatan olmuştur. Batıda Volga Nehri ve Hazar Denizi, doğuda Altay Dağı ve Doğu Türkistan veya Kaşgar’ın doğu sınırları, güneyde İran ve Afganistan, kuzeyde ise Tobol, Tomsk vilayetleri (Sibirya) arasında yer alan Türkistan, tarihinin çeşitli dönemlerinde yeraltı ve yer üstü kaynakları bakımından zengin olması ve stratejik konumundan dolayı istilacı güçlerin hedefi haline gelmiştir. Nitekim Rusya bu istilacı güçlerin en başında gelmektedir. Ruslar 1552’de Kazan, 1556’da Astrahan hanlıklarını işgal etmiştir. Özellikle Çar Deli Petro (1679-1729) zamanında Ruslar güneye doğru ilerlemeye çalışmış ve Türkistan’ı istila etme politikalarının esaslarını belirlemiştir.
Rus yayılmacılığının öncüleri Rus tüccarları, devlet memurları ve seyyahlar olmuştur. Rus askerleri daha önce kimsenin giremediği yerleri keşfediyor, coğrafi haritalar çiziyor ve yeni yollar açıyorlardı. Rusya ile geniş topraklarda yaşayan halklar arasında diplomatik, siyasi, ticari, ekonomik, kültürel ve dini ilişkilerin geliştirilmesi hedefleniyordu. Orenburg ve Sibirya valileri Başkurtlar, Kırgızlar ve Kalmuklar arasındaki kabile anlaşmazlıklarından yararlanarak böl ve yönet ilkesini benimsemişlerdi. Diğer bir deyişle huzursuz ve birbirine düşman halkların birini diğerinin yardımıyla güçsüzleştirme kuralına göre hareket etmeye başlamışlardı. Örneğin; Ruslar, Orta Asya ile serbest ticaret yapabilmek için 1824’de Kırgız Hanlığını tamamen lağv edip bunun yerine ahaliyi üç fırkaya bölerek her birinin başına bir sultan vekili tayin ettiler. Birkaç sene sonra akçe kuvvetiyle taraftarlar peyda edip ittifaklar yoluyla yönetime doğrudan müdahale ettiler. 1834 ile 1853 yılları arasında Rusya, Asya sınırlarının sağlamlaştırılması ve genişletilmesi için çalışmış, hükümet bilinçli ve tutarlı bir şekilde bütün önlemleri almıştı. Ruslar bölgede askeri diplomatik, istihbarat ve bilimsel araştırmaları sürdürmüştür.” Bütün bunların sonucu olarak 1865 yılında Taşkent, 1873’de Buhara ve Hive hanlıkları Rus hakimiyeti altına alınmış ve 1876’da ise Hokand Hanlığının varlığına son verilmiştir. Böylelikle Ruslar’ın Batı Türkistan’ı işgalleri büyük oranda tamamlanmıştır.
Ruslar Türkistan’ı işgal etmek ve elinde tutmak için her türlü hazırlığı yapmıştır. Rus askeri okullarında Şarkiyatçı subaylara Kırgızca, Türkçe, Tatarca, Farsça, Moğolca ve Mançuca öğretiliyordu. Ayrıca Doğu tarihi, kültürü, Kur’an ve din bilgisi dersleri veriliyordu. Mezun öğrenciler dört aylık bir süre için İran ve Türkiye’de görevlendiriliyordu. Rusya Türkistan’da kalıcı olabilmek için her türlü imkanı seferber etmişti. 1900'de Şarkiyat Enstitisü kurulmuş ve Doğu Toplumları Kütüphanesi açılmıştı. Türkistan valisinin kütüphanesinde bölgeyle ilgili 13000 ciltten fazla kitap vardı. 1873’te Türkistan genel valisinin talimatıyla etnoğrafya, arkeoloji, tarih ve ekonomi ile ilgili 1400 resmin yer aldığı Türkistan bölgesi fotoğraf albümü oluşturuldu. Orta Asya’da sağlam bir konuma, istilalar ile değil, ülkenin esaslı bir şekilde araştırılması ile ulaşılırdı. Bölgede kalıcı olabilmek için para, tüfek ve kamçı gerekiyordu.
“Bundan evvel Türkistan’da seyahat gayet müşkil idi. Demir yolu sebebiyle şimdi o çöllerde seyahat kolay oldu. Demir yolu 1880, de başladı. 1888’ de Amuderya’ya, sonra 1888’de Semerkand’a ulaştı. Bu yol bundan sonra Hindistan hududuna kadar uzatılacaktır. Bu sayede Rusya, Türkistan’da ve Orta Asya’da payidar olacaktır. Şu XIX. asrın nihayetinde Rusya Türkistan’ı tamamen istila edip Hindistan’a ulaşacaktır.”
Rusya Orta Asya’ya daha fazla nüfuz etti. Türkistan, Çimkend’i zaptetti ve Taşkent’in alınması da bunun değişmez bir neticesi oldu. Sonra müttefik hanlıkları, Hokand ile Buhara’dan ayırmak için Hocend’i almak icap etti. Nihayet Sirderya ile Zerafşan arasındaki bu bölümün dağlarıyla sabit bir sınır kazanmak için Cizak’a kadar ilerledi. Ruslar, 1868 yılındaki yeni kargaşalar yüzünden, Buhara ile doğu arasındaki her türlü bağı kesmek ve emiri sağlam bir sulha sürüklemek maksadıyla Zerafşan Vadisine girmek zorunda kaldılar. Böylece Rusya, şimdi Orta Zerafşan’a kadar uzanan bir kama gibi Turan’a nüfuz etmiş bulunmaktadır”
Seyahatnâmelerde, Ruslar’ın Türkistan’ı işgal etmelerini kolaylaştıran ve Muhammed Zahir Bigi’yi haklı çıkaran çok ciddi delil ve ipuçları vardır. Gerçekten Rusya beş milyon km alanı sadece askeri ve siyasi gücüyle değil, Türkler’in içinde taşıdığı zaafiyetleri kullanarak ele geçirmiştir. Türkler’in direncini kıran, Rusya’yı etkin ve egemen kılan unsurları şu şekilde sırlayabiliriz: Orta Asya’nın ele geçirilmesi Rusya için iki yüz yıllık bir emel olup 1717- 1736 yılları arasında Müslüman’dan dönme Devlet Girey adlı kimse iki kere Hive üzerine sefer yapmıştır.
Orenburg bölgesindeki Yazar, Türk direnişlerinden yalnızca Göktepe Savaşını beğeniyor ve o savaşı Gazi Osman Paşa’nın Plevne müdafaasına benzetiyor. Buna karşılık Buhara Emiri’nin Ruslar’a hizmetleri karşılığında aldığı madalyayı ve hanın Rus Çarı’na (Ak Padişah) duyduğu saygı ve güveni görünce insanlarla konuşmaktan vazgeçip mezarları ziyaret etmeye başlıyor. Kırgız kabileleri de aynı şekilde davranmışlar, yani ileri gelenlerden bazılarını hediye ve akçe ile bazılarını da zorla kendilerine bağlamaya çalışmışlardır.
Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı 10, 2011, Sayfa 127-145
Makalenin tamamı için: [Kaynak]