Sosyal-gerçekçi roman: Çıkrıklar Durunca
Serdal Keskin, sosyal-gerçekçi yazarlardan Sadri Etem Ertem'in ilk romanı 'Çıkrıklar Durunca'yı yazdı.
Cumhuriyetin ilk yıllarında bazı romancılar (Reşat Nuri, Halide Edip, Yakup Kadri) milli karakterli, rejimi öven, rejimin getirdiği yenilikleri halka aktarmak adına romanlar yazarken; bazı yazarlar ise (Sabahattin Ali, Talip Apaydın, Fakir Baykurt) farklı bakış açılarıyla halka yönelerek, ağa baskısı, ağa sömürüsü ve ezen-ezilen konularına yönelir. Bunları Anadolu’nun gerçek sorunu olarak görürler. Söz konusu bu yazarlar sosyal-gerçekçi romanlar ortaya koymuşlardır. Bu sosyal-gerçekçi yazarlardan biri de Sadri Etem Ertem’dir.
Sadri Ertem’in ilk romanı olan “Çıkrıklar Durunca” 1929 yılında Vakit gazetesinde tefrika edilmeye başlanır. Hemen bir yıl sonra 1930’da kitap olarak basılır. Roman, geçimini el yapımı kumaşlarla sağlayan Adaköy’ün Avrupa’dan gelen fabrikasyon kumaşlar sebebiyle geçim sıkıntısı, ekonomik darlık yaşamasından dolayı hükümete isyan etmesini konu alır. Bu konu etrafında ağa baskısı, devlet yönetiminin zayıflığı, dış devletlere verilen ayrıcalıklar ve dışa bağımlı ekonominin zararları anlatılır.
BORÇLU HALK AĞAYA ZORUNLU BİR SEVGİ DUYAR
Romanı kısaca özetleyecek olursak; Bolu’ya bağlı Adaköy de Dudu adlı kadın bir gece rüyasında Hz. Ali’yi görür. Anlattığına göre Hz. Ali, ondan evinin yıkılıp kendisi için türbe yapılmasını ister. Köylüler doğa üstü güçleri olduğunu düşündükleri Dudu’nun sözüne hemen inanırlar, evi yıkıp Hz.Ali için türbe inşa ederler. Bu olay çevre köylerde duyulur, yayılır. Gurbetteki Hasan Adaköy e dönmüş, sevdiği Hatice’yi görmek ister. Hatice, Hasan’ın yokluğunda köyün zengin eşrafından olan Sıddıkzade’ nin saldırısına uğramış, ona direnince yüzüne yara açmıştır. Hatice tam Hasan’a kavuşacağı zaman Sıddıkzade yüzünden vefat eder, Hasan bundan sonra Hz. Ali için yapılan dergaha yerleşir. Sıddıkzade, köyün iktisadi gücünü elinde tutan ve babası Sıddık Ağa ile birlikte ticaret yapan kişidir. Bu ikisi köylüyü borçlandırır, köylünün elindeki yünleri ucuza alıp pahalıya satar. Borçlu halk Sıddıkzade’ye bu sebeple zorunlu bir sevgi duyar.
‘ÖŞÜR KALDIRILACAK, BORÇLAR SİLİNECEK’ VAADİ
Olay örgüsünün diğer bir zinciri ise; Stayvers adlı İngiliz, arkadaşı Tomson’a kurduğu tiftik keçisi çiftliğinden bahseder. Stayvers Anadolu’ya gelmiş, burada kendini ilahiyatçı kimliğiyle tanıtmış, köylünün sevgisini kazanmıştır. Tiftik keçisi çiftliğini Sıddıkzade’den aldığı birkaç keçiden çoğaltarak kurmuştur. Günlerden birgün el dokuması kumaşı satan Sıddıkzade’ye İstanbul’dan bir mektup gelir. Mektupta köylünün yaptığı el dokuması kumaşların alınmayacağı ve fabrikasyon kumaşlar satılacağı yazar. Bu haberden sonra köylü yaptığı kumaşları satamaz olur ve Anadolu’da tüm çıkrıklar durur. Borçlular borcunu ödeyemez, halk emeğinin karşılığını alamaz olur. Sıddıkzade bunların üzerine köylüden alacaklarını ister, çıkrıklarına ve keçilerine el koyar. Yaşanan bu ekonomik darlık ve geçim sıkıntısı halkı Hz.Ali dergahına iter. Doğa üstü güçleri olan Dudu “öşür ve vergiler kaldırılacak, borçlar silinecek” vaadiyle halkı isyana teşvik eder. Buna dağlardaki eşkiyalardan da destek gelir. Dini bir figür olan Dudu ve Esma’nın demesiyle Zülfikar Ordusu kurulur ve çevre ilçeler ele geçirilir. Hükümet, Alevi - Sünni ayrımına dikkat çekerek propagandalar yapar, Dudu ve Esma’yı kadın peygamberler diye suçlar. Romanın sonunda hükümet Adaköy’e girer, isyancıları bertaraf, türbeyi yerle bir eder.
HALKIN İSYANI ‘EKONOMİ’
HAKKINI ARAYAN HALK DEVLET ZORUYLA BASTIRILIR
ETİKETLER Sadri Etem ErtemÇıkrıklar Durunca