kitap Balkan Savaşları BĐRĐNCĐ BALKAN SAVAŞI II (1912) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır.
Download "kitap Balkan Savaşları BĐRĐNCĐ BALKAN SAVAŞI II (1912) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır."
1 Balkan Savaşları BĐRĐNCĐ BALKAN SAVAŞI II (1912) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır. Dizgi - Baskı - Yayımlayan:Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş. Haziran 1999 Ord. Prof. Dr. YUSUF HĐKMET BAYUR Balkan Savaşları BĐRĐNCĐ BALKAN SAVAŞI II (1912) CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ĐÇĐNDEKĐLER Osmanlı hükümetinin büyük devletlere üçüncü başvurması 7 Büyük devletlerin başarı ile aracılık edememelerinin sebepleri ve aralarındaki çetin karşınlıklar 17 Garp (Batı) ordusu, adalar 37 Osmanlı iç durumu 40 Büyük devletlerin savaş gemilerinin Boğazlardan girmesi 43 Batı Azerbaycan işleri 44 Mısır işleri 45 Osmanlı hükümetinin Balkanlılara başvurması ve Çatalca çarpışması 46 Büyük devletlerin Đstanbul'a asker çıkarması 64 Balkanlıların bırakışma şartları 68 Çatalca Bırakışması 72 Çatalca Vuruşmasından Sonra Rusya'nın Boğazlar Đşinde Aldığı Durum 90 Balkanlı Bağlaşıklar Arasında Đlk Geçimsizlik ve Düşmanlık Belirtileri 96 BARIŞ ĐÇĐN GÖRÜŞMELER 105 Barış Üzerindeki Düşünceler 105 A. Osmanlı düşünceleri 105 B. Balkanlıların düşünceleri 109 C. Rus düşünceleri 109 D. Avusturya düşünceleri 110 E. Alman düşünceleri 111 F. Đtalyan düşünceleri 113 G. Đngiliz ve Fransız düşünceleri 113 Londra Konferansına Doğru. 114 Đlk anıklıklar (hazırlıklar) 114 Üçlü Bağlaşma'nın yenilenmesi ( ) 116 Londra konferanslarına doğru 118 Fransız yönergesi 120 Alman yönergesi 123 Avusturya yönergesi 124 Oruntakların (makamların) ilk demeçleri 130 Londra konferansının öngönündeki askeri olaylar. 140 Osmanlı hükümetinin büyük devletlere üçüncü Sayfa 1
2 başvurması: Bu durum içinde 6 sonteşrinde (kasımda), Hariciye Nazırı G. Noradungiyan Efendi, çabuk bir aracılık olamayacağının ve pek çok yeri elden çıkarmak gerekeceğinin anlaşıldığını bildiren aşağıdaki yazıyı sadarete yollar: ''Düveli Muazzama hariciye nazırlarının ifadatına (gerekli açıklamalarına) ve buradaki sefirlerinin tarzı mütalâalarına (görüşlerine) nazaran Düveli Muazzama'nın ilanı harbden mukaddem (önce) vuku bulan beyanatları hilâfına olarak muhasımlarımızın havalii mezkûreyi işgalinden dolayı Balkanlar'da statükonun muhafazası artık mümkün olamayacağı fikrinde bulundukları ve Avrupa'yı Osmani'nin kâmilen değilse bile kısmı azamının muhasımlarımız beyninde taksimi ihtimalini müstebat (uzak) görmedikleri istidlâl olunmaktadır ve bu işten mümkün mertebe az zararla kurtulabilmek ise ancak Çatalca hattı müdafaasında ve Edirne mevkii müstahkeminde mukavemet ederek düşmanlarımızı hiç olmazsa gereği gibi yorup müsalâhaya imale (barışı sağlamak) suretiyle kabil olabileceğinden bu cihetlerin sureti mahsusada (özel olarak) başkumandan vekili Nâzım Paşa hazretlerine tebliği ve bu hattı müdafaanın gerek berren (karadan) gerek bahren (denizden) metin ve devamlı surette müdafaası zımnında buraca dahi manen ve maddeten son derece sürat ve faaliyetle vesaiti lazimenin ihzarı derecei vücupta olduğu derkâr olmakla olbapta...'' Sadrazam Kâmil Paşa hariciyenin bu yazısı ile Nâzım Paşa'nın bir gün önceki yazısını Đstanbul'da bulunan, işte veya emekli yüksek rütbeli subaylardan toplamış olduğu bir kurula verir. Bu kurul büyük bir çoğunlukla aşağıdaki karara varır ve Kâmil Paşa bunu o gün Hadımköyü'nde Nâzım Paşa'ya ve Đstanbul'da Harbiye Nezareti'ne bildirir; bu kuruldaki subayların adları ve oylarını Yarbay Nihat yayımlamıştır (1). Đmzalar bittikten sonra şöyle bir yazı da vardır: ''Âyandan Mahmut Şevket Paşa ile Ferik Hüseyin Hüsnü Paşa dahi hazır iken Şevket Paşa rahatsızlığına binaen gitmiştir.'' Belgenin kararlar kısmı aşağıdadır: ''Vakaa Başkumandan Vekili Nâzım Paşa'nın tasvir ettiği ahvale göre devletçe muharebeye nihayet verilmek için icabeden teşebbüsatı siyasiyede bulunulması muktazi olup maahaza Hariciye Nezareti'nin sureti işarına nazaran ordumuz ihrazı galibiyet ve hiç olmazsa epeyce müddet mukavemet edemeyip de bir şekli mağlubiyette akdi müsalahaya (barış antlaşmasına) mecbur olduğumuz halde Rumeli kıtası tamamen elden çıkarak Đstanbul'un muhafazası da bilahara kesbi müşkülat edeceği ve muharebenin bu suretle neticelenmesi şeref ve namusu askerimizi pek ziyade ihlâl etmekle beraber devletin istikbalince de vahameti azimeyi davet edeceği derkâr olmasına ve Şark (Doğu) ordumuzun Vize-Lüleburgaz hattına ricatından sonra Çatalca hattına getirebileceği kuvvet tahmin olunup bundan 'i tenzil olunduğu halde elde lâakal (en azından) kişilik bir kuvvet kalacağı ve henüz harbe iştirak etmeyip Çatalca hattına gönderilmiş olan Bahri-siyah iskelelerinde ve Dersaadet'te bulunup peyderpey (parça parça) sevk edilmekte olan kişinin inzimamiyle (katılmasıyla) Şark (Doğu) Ordusu'nun kuvvei umumiyesi (genel kuvveti) herhalde kişiye baliğ (ulaşmış) olacağı ve Çatalca hattında elvevm (hemen) yapılacak ihkâmat, istihkâmatı fenniye ve cesime vücuda getirmek olmayıp avcı siperleri yapılarak topların gizli ve müsait mahallere (uygun yerlere) yerleştirilmesinden ve Çatalca'da hattı müdafaa ve mukavemet vücuda getirmekten ibaret ve bu ise gayret olunduğu halde birkaç günde mümkünühusul (gerçekleşmemiş) olduğu ve esnayı ricatta elde 100 top kaldığı farz olunsa Dersaadet'ten gönderilmekte olan 140 top ve obüsün bunlara inzimamiyle (katılmasıyla) Çatalca hattı müdafaasına lâakal (en az) 240 top ve obüs tâbiye olunabileceği ve Çatalca'nın Karadeniz ve Marmara sahillerine ikame olunacak sefaini harbiye (savaş gemileri) ile Orduyu Hümayuna bahren (denizde) dahi muavenet (yardım) mümkün bulunduğu cihetle bir taraftan ordunun takviyei maneviyatına ve diğer taraftan esbabı müdafaanın istikmaline gayret ve müsaraat (acele) olunduğu halde Orduyu Hümayunun Çatalca hattı müdaafasında epeyce müddet mukavemet (direnmesi) etmesi imkânı mümteniülistihsal addolunamayacağından (tam olarak sağlanmış sayılamayacağından) ve mevsim ilerlemiş ve Bulgar ordusu, merkezinden pek çok tebaüd ederek (uzaklaşarak), düşmanımızın ordusuna cephane ve erzak yetiştirmesi kesbi müşkülât etmiş olmasından dolayı Orduyu Hümayun mukavemet ettiği halde Bulgar ordusu gün geçtikçe mütezayiden (artan) düçarı zaif ve müşkülât olarak talii harbin lehimize teveccüh etmesi (dönmesi) memul bulunmasına binaen (ümit edilmesine dayanarak) bir taraftan teşebbüsatı siyasiyede bulunmakla beraber Hariciye Nezareti'nin tezkeresiyle melfufunda muharrer (zarf içinde yazılmış), tafsilâtı mühimmenin müşarünileyh Nâzım Paşa'ya tebliği ile mukavemet menafii vataniyeye ne derece muvafık ve aksi ise ne derece muzır (zararlı) ve vahim (tehlikeli) olacağı müşarünileyhçe anlaşıldıktan sonra ordu heyetiyle bilistişare vâkı olacak mütalâatın muvazzahan (açıkça) bildirilmesi lüzumunun işarı, maahaza gerek Bahrisiyah iskelelerinde ve gerek Dersaadet'te ve mevakii sairede bulunan ve kabili sevk olan kuvvayi imdadiyenin ve gönderilmekte olan top ve obüslerle levazımı sairenin kemali süratle isali (ulaştırılması) ve askerin iaşesi pek mühim olduğundan, isal (ulaşım) ve tevzii erzak maddei mühimmesinin herhalde yoluna konulması ve mümkün olduğu kadar sıcak muayyenat (yiyecek) verilmesi ve natuk (güzel sözle) ve efradın ruhiyesine vâkıf ve nafiz (etkili) ulemadan lâakal (en azından) 100 kadar zevatın serian (çubuk) izamiyle (gönderilmesiyle) efrada, anlayacakları lisan ile nesayihi müessire ifası ve zâbitan kadroları pek noksan olduğundan lüzumu kadar zâbitanın behemehal acilen gönderilmesi ve alaydan yetişmiş ve harb meydanlarında ehliyet ve hüsnü idareleri görülmüş erkânı ümera ve zâbitandan münasiplerinin (uygunlarının) kıtaata memur edilmesi pek müfit netayiç hasıl edeceğinden (çok yararlı sonuç doğuracağından), bu evsafı Sayfa 2
3 cami erkân, ümera ve zabitandan münasiplerinin Orduyu Hümayuna memur edilmesi ve meydanı harbde bulunan ümera ve zâbitan ile çavuş ve başçavuşlardan yararlıkları görülenlerin terfii ile bu suretle teşvikat icrası, def'i firara memur kıtalar teşkili ile firar edenler üzerine kavaidi askeriyeye (askeri yasalara) tevfikan ateş edilerek firar vukuunun sureti katiyede men'i çaresinin temini ve Çatalca hattı müdafaasında teller ile arızalar ve nakilli tellerle iştial eder (tutuşur yanar) lağımlar envaının acilen vücuda getirilmesi ve erzak ve mühimmat sevkıyat ve nakliyatının ve tevziatının mutlaka tanzim edilmesi ve askerin muhafazai sıhhatlerine pek ziyade itina olunması ve Anadolu'dan daha ne kadar kuvvet celbi (alınması) mümkünse olduğu kadar kereste sevkiyle münasip mahallerde baraka ve zeminlikler vücuda getirilmesi hususunun Başkumandan Vekili Paşa ile Harbiye Nezareti Vekâleti'ne tavsiyesi tezekkür kılındı (hatırlatıldı). Kâmil Paşa'nın tezkeresiyle bu mazbatayı alınca Nâzım Paşa hemen Hadımköyü'ndeki ileri gelen subayları toplayıp 7 sonteşrinde (kasımda) hep birlikte şu karşılığı verir. Yarbay Nihat bir gün sonra Nâzım Paşa'dan dayanmak gerektiğini bildiren karşılıklar geldiğini, fakat onun bunları sadarete bildirmediğini yazar (1); Nâzım Paşa'nın sadarete yolladığı karşılık şudur: ''Başkumandan vekili Nâzım Paşa Hazretleri tarafından vuku bulan davet üzerine biliçtima Ağır Topçu Müfettişi Đbrahim Paşa'ya mevduan irsal (verilmiş) kılınan 24 teşrinievvel (ekim) (2) tarihli tezkerei samiye (3) ile melfufu (zarfı) ve Đstanbul'da müçtemi (toplanmış) heyeti askeriye mazbatası ve evvelce Başkumandan Vekâleti tarafından makamı samii sadaretpenahiye takdim kılınan 23 minh tarihli ve ordunun ahvalini musavvir tahrirat kıraat olundu: ''Đstanbul heyeti askeriyesinin mazbatasında Şark (Doğu) Ordumuzun (Vize-Lüleburgaz) hattından ricatında Çatalca hattına getirebileceği kuvvet bin ve bunu takviye için peyderpey geriden gelecek kuvvetler raddesinde tahmin olunarak bu suretle Çatalca hattına 165 bin kişilik bir kuvvet toplanacağı ve elyevm (önce) ordunun elinde kaldığı tahmin edilen 100 topa Dersaadet'ten gönderilmekte olan 140 kadar top ve obüs ilavesiyle lâakal (en az) 240 top ve obüs tabiye olunabileceği zikredilmekte ise de hakikatı halde bugün Çatalca hattına doğru çekilmekte olan 1. ve 2. Şark ordularının mecmu (toplam) kuvveti bini tecavüz etmemekte olduğu gibi Đstanbul'dan gönderileceği beyan edilen 140 top ve obüsten hiçbirisi hattı müdafaaya vasıl olmayıp bunların teşkilâtı da mefkut ve eski obüslerin kıymeti harbiyeleri sıfır derecesinde bulunduğundan ve elyevm (önce) Şark (Doğu) ordusunun elinde kalan topçu bataryaları zâbitanı hayliden hayliye zayi olduğundan ve gönderileceği beyan edilen kişilik kuvvet dahi gayri muallem efrattan (eğitim görmemiş askerlerden) ibaret olduğu cihetle bunların, zaten kuvvei maneviyesi muhtel olmuş olan Şark (Doğu) Ordusu üzerinde bir aksülamel husulüne muvaffak olmaları ve bir fayda temin etmeleri muhtemel görülmediğinden ve zaten şimdiye kadar ordunun girdiği ahval (durum) bir mağlubiyet neticesi olmaktan ziyade askerin esbap ve avamili muhtelife (çeşitli araç ve nedenler) tesiriyle kuvvei maneviyesi bozulan bila lüzum dağılmalarından ileri geldiğinden ve kuvvei maneviyedeki bu tezelzül (bozulma) bütün orduda umumi olduğundan ve 2-3 günden beri meşhut olmaya (görülmeye) başlayan dizanteri ve şüpheli hastalık alâimi (belirtisi) dahi ordunun hali perişanisini büsbütün tezyide sebep olacağı şüphesiz bulunduğundan Bulgar ordusunun mühim bir kuvvetini Yunan donanmasıyla müttehiden (birlikte) Bolayır hattına sevk ederek Çanakkale istihkâmatının gerisini almaya çalışması da muhtemel olduğundan bu ahval ve şerait dahilinde Çatalca hattının müdafaasına gayret olunmakla beraber burada verilecek muharebenin neticesi meşkûk (belirsiz) olduğu hakkında Başkumandandan Vekili Nâzım Paşa Hazretleri tarafından Babıâliye takdim kılınan ve sureti merbut bulunan 23 minh tarihli tahriratta münderiç mütalâata tamamıyla iştirak ederiz.'' Bu düşünceler dolayısıyla Yarbay Nihat şunları yazmaktadır (1): ''Karargâhı umuminin, gözünü böylece, bu vaziyette gayrikabili tahakkuk olduğunu asla kestiremediği sulha dikmesi Çatalca hattının ihzarına sadece suitesir icra eylemişti. Filhakika: 22 günü bu maksatla tamamen boşuna geçirilmiş, 23'te sadece Çatalca'nın geri hidematı (hizmetleri) hakkında umumi bir direktif yazılmış, 24'te firarilerin ve perakendelerin tecemmüü (toplanması) ve tevkifi (tutuklanması) hakkında ilk tedabiri inzıbatiye derhatır olunmuş ve 1. ve 2. Şark (Doğu) ordularının Çatalca'da tecemmü (toplanma) mıntıkalarının sureti umumiyede tesbitiyle iktifa edilmiş, 25 teşrinievvel (ekim) günü sadece - berveçhi bâlâ-mazbata teatisi ile geçirilmiş ve ancak 26 teşrinievveldir (ekimdedir) ki ilk defa olarak ordunun Çatalca hattında vecih (uygun) teşkil ve tanzimi ve müdafaa mıntıkaları hakkında etraflı bir emir ihzar ve 27'de verilebilmişti ki bu emrin itasına (verilmesine) ancak sadaret mazbatasının müessir olduğunu kabul edebiliriz.'' Daha aşağıda Yarbay Nihat şunları ekler (1): ''Halbuki bu müddet zarfında ordu, yeniden meydana çıkmıştı ve sadaret mazbatası âdeta harfi harfine tahakkuk eylemişti; filhakika mesela Çatalca muharebesinden bir gün evvel, 3 teşrinisanide (kasımda) kuvvei umumiye insan, 234 topa baliğ olmuştu (ulaşmıştı). Nizamı harpte 176 tabur, 21 süvari bölüğü, 86 batarya halinde idi. Halbuki bu günler zarfında, bu miktardan hariç olarak kadar da kolera zayiatı verilmişti. ''Hattı harpte bulunan bazı kumandanlarca vaziyet hatta bir taarruza geçecek kadar bile kuvvetli görülmeye başlamıştı; ezcümle Muhtar (2) Paşa 31 teşrinievvel (ekim) tarihli teklifinde mevziin müdafaadan ziyade taarruza müsait olduğunu, eğer taarruz fikrimiz yoksa sağ cenahın geri alınması geldiğini, halbuki düşmanın Sayfa 3
4 bugüne kadar merkez ve sağ cenahımız karşısında yalnız bir fırkası bulunduğu anlaşılmış olduğundan buna hemen taarruz edivermenin zamanı geldiğini bildirmiş ve muvafakat edilmemişti; karargâhı umumi düşman vaziyetini -Muhtar Paşa'ya nispet- daha iyi takip ve takdir eylemişti.'' Đşbu 7 sonteşrinde (kasımda) yani karargâhı umuminin yukarda sözü geçen ve çabuk barış istemekte direnen son mazbatası gününde Osmanlı hükümeti yeniden büyük devletlere başvurur. Hariciye Nazırı, büyükelçileri çağırarak şu yolda demeçte bulunur(1): Osmanlı hükümeti sonuna kadar Çatalca'da tutunacaktır ve bunu başaracağını ummaktadır, ancak öbür olasılığı da göz önünde tutması gerekir. Böyle olursa ve Bulgar ordusu Đstanbul kapılarında durmayıp Kral Ferdinand yen (galibiyet) kazanmış askerlerinin başında Đstanbul'a girmeye kalkışırsa durum çok çetin ve ağır olur. Kral Ferdinand bu savaşın bir haçlı savaşı olduğunu açıklamıştı; Bulgar çeteleri yolları üzerindeki bütün Müslümanları öldürmektedirler; Đstanbul'a sığınanlar bu yolda korkunç şeyler anlatmaktadırlar ve Đstanbul ahalisinde coşkunluk görülmeye başlamıştır. Đstanbul, hilafetin merkezidir ve orada Müslüman olmayana karşı Müslüman vardır, dolayısıyla bir yıkıma doğru gidiyoruz. Meclisi Vükelâ dün bu iş üzerinde uzun uzadıya görüştü; güven ve baysallığı sürdürmek ve azınlıkları korumak için gereken bütün önlemler alındı; ancak Bulgar askerleri Đstanbul'a girerse bu önlemler para etmez. Padişah ve şehzadeler saraylarında kalmaya karar verdiler, nazırlar da nezaretlerinde kalacaklar ve topumuz işlerimiz başında öleceğiz. Öyle düşündük ki Avrupa, gerçek durumu ve bizim kararlarımızı bilmelidir. Bunun için bu toplantıyı yaptık. Şimdi ne yapacaklarını kararlaştırmak ve Bulgar ordularını durdurarak anıklanan (hazırlanan) korkunç olayların önüne geçmek büyük devletlere düşer. Ondan sonra sadrazam odaya girer ve yine bunları daha büyük bir coşkunlukla anlatır; düşmanı Babıâli'de bekleyeceğini ve koltuğunda öleceğini söyler, Bulgar ordusu Đstanbul'a girerse hiç kimsenin, elçilerin, yabancıların ve Hıristiyanların yaşayışı inanca altında bulundurulamaz; dolayısıyla Avrupa çabuk davransın, Bulgarları durdursun, donanmalarını yollasın; bunun için Boğazları açacağız. Başkomutanlığın ve karargâhı umumideki yüksek subayların, artık kurtarılabilecek bir şey kalmadı, bir an önce barış yapılsın yolundaki biteviye başvurmalarının sonucu olan Hariciye Nazırı ve Sadrazamın bu demeci bazı büyükelçiler üzerinde oldukça önemli etkiler yapmıştır; Fransız Büyükelçisi Bompar bunlar arasındadır ve bir an önce aracılıkta bulunulup bırakışmaya varılmasını, yoksa bütün bu yıkımların olacağını ve bırakışma da ancak Avrupa'nın zoru ile elde edilebileceğini hükümetine teller (1). Đşbu Osmanlı başvurmasının almış olduğu bu biçim yani her ne olursa olsun Đstanbul'da kalmak ve orada ölmek kararı Mustafa Reşit Paşa'nın yukarda görmüş olduğumuz gibi anlattığı Meclisi Vükelâ aytışmasının (tartışmasının) bir sonucu idi (2). O sırada Đstanbul'dan çıkmak veya orada kalmak işinde Rusya'nın ne düşündüğünü görmek asılı (yaralı) olur. Đşbu devlet, başka şartlar altında olsa da, Mondros bırakışmasından sonra acun (dünya) savaşını kazanmış olan devletlerin Osmanlı'yı yıkmak istedikleri yıllarında düşünecekleri gibi düşünmektedir ve Osmanlı hükümeti savaşın sürdüğü müddetçe ve savaşı Anadolu'dan idare düşüncesiyle Đstanbul'dan çıkıp çekilirse daha güçlü olur korku ve kaygısına düşmüştür. Gerçi bunda Rusya için ayrıca bir kaygı daha vardır, o da kendisi oraya yetişemeden Đstanbul'a başka bir devletin girmesi ve orada kalmaya kalkışmasıdır, ancak Ruslar'da Osmanlı'nın güçlenmesi kaygısı da gerçekten vardır. Bunu aşağıdaki belge gösterir. Đstanbul'da Hariciye Nazırı ve sonra Sadrazam, büyükelçilere yukarda anlatmış olduğu demeci yaparlarken, Londra'daki Rus Büyükelçisi Benkendorf, Grey'i görür ve ona anlattıklarını iki gün sonra yazı ile de Đngiliz Dışişleri Bakanlığı'na yollar, bu notasının özeti aşağıdadır (1): Biz Đstanbul'un bağlaşıklarca (2) süreksiz olarak ele geçirilmesine karşı değiliz; ancak ilerdeki barış görüşmelerinde bu yüzden çıkacak güçlüklere gözleri (dikkati) çekmek isteriz. Asya'ya çekilmiş olan bir Türk hükümeti bundan böyle kaybedecek bir şeyi kalmayacağı için hiç de uysal olmaz ve Türk ordusu yeni saldırılardan korkmadan kendini derleyip toplar. Bundan başka Balkanlıların kaynakları dardır ve büyük devletler arasındaki düşünce birliği de yeteri kadar kurulmuş değildir. Barış görüşmeleri uzayacak olursa kaynak darlığı Balkanlılar için kötü sonuçlar doğurabilir ve büyük devletler arasındaki düşünce birliksizliği de Avrupa barışını tehlikeye düşürebilir. Đstanbul'un Balkanlılarca uzun zaman elde tutulması olasılığı dolayısıyla, onlar daha Türk payitahtına varmadan biz oraya Karadeniz donanmamızı yollamak zorunda kalacağız, ve onlar orada durdukça donanmamız da orada kalacaktır. Bizim düşüncemiz şudur ki Türkiye'nin büyük devletlere başvurmasından sonra bunlar, şu sırada aracılık etmek isteyip istemediklerini aydınlatmalı ve ondan sonra önermelerini (önerilerini) Balkanlar'a bildirmelidirler. Büyük devletlerin başarı ile aracılık edememelerinin sebepleri ve aralarındaki çetin karşınlıkları - Osmanlı başvurması üzerine büyük devletler, aracılığın ilk adımı olan bu yoldaki Osmanlı dileğini Balkanlılara bildirmek ve onlardan şartlarını sormak işini bir türlü başaramayacaklardır ve sonda Osmanlı hükümeti doğrudan doğruya Bulgaristan'a başvurmak zorunda kalacaktır. Bunun neden böyle olduğunu incelersek şunları görürüz: Savaş çarçabuk üç türlü ana sorunu ortaya çıkarmıştır: 1) Balkanlıların büyümesi ve Balkanlar'da bir Slav egemenliği kurulup, Đstanbul ve Boğazların Avrupa'dan, Sayfa 4
5 Rusya'ya az çok bağımlı bir Slav duvarıyla ayrılması. Bunun böyle olmasını aşağı yukarı bütün büyük devletler göze almışlardır; ve Osmanlı toprak bütünlüğünü korumak için bir savaşı, hatta bir genel savaşı göze almadan, bunun önüne kimse geçemezdi; ancak bu işte ana düşüncede birlik var idiyse de, ayrıntılarda, her devletin özel asılarına (çıkarlarına) daha çok önem vermesi dolayısıyla bir sürü çekişmeler de vardı. Rusya istiyordu ki Doğu Trakya'nın Đstanbul ve Edirne'yi de içine alan büyükcene bir kısmı Osmanlı'da kalsın, ta ki ilerde tasarladığı gibi bu bölgede kendisine düşecek parça elden geldiği kadar büyük olsun, dolayısıyla o, Bulgar payını bu yönden küçültmeye eygin (yatkın) idi. Avusturya istiyordu ki Arnavutluk elden geldiği kadar büyük olsun; dolayısıyla o, Sırbistan ve Karadağ'ın payını elden geldiği kadar küçültmeye eygindi (yatkındı). Bundan başka Avusturya daha iki şey istemekte idi: a) Kapitülasyonlarla bağlı Osmanlı Rumelisi'nde ve Selanik'e giden yol üzerinde öteden beri elde etmiş olduğu pek çok asıları (çıkarı) korunsun, yani Sırbistan hiç olmazsa tutumsal (ekonomik) bakımından az çok kendisine bağlı olsun, b) Avusturya'daki Yugoslavlar da (Güney Slavları), Sırbistan'a katılmak veya bağımsız olmak istekleri uyanmaması için Sırbistan çok büyümesin veya her ne biçimde olursa olsun, Avusturya'ya siyasal bakımdan da az çok bağımlı olsun. Arnavutluk işinde Avusturya ile birlik olan Đtalya bu son iki işte ona çok çetin olarak karşıdır, çünkü Avusturya'nın bu düşünce isteklerini Balkan yarımadasının batısında ve Adriyatik'in doğu kıyısında egemenlik kurmak ve Đtalya'yı boğmak amacına bağlı saymaktadır (1). Bu böyle olunca Bulgaristan'ın -Rusya onu elden kaçırmamak için, Edirne'yi ona vermeye ve onun süreksiz olarak Đstanbul'u ele geçirmesini onamışsa da-avusturya'ya gitgide yaklaşması ve Avusturya'nın onu birdüziye Đstanbul'a doğru kışkırtması ve Sırbistan'ın da Rusya'ya gitgide daha çok dayanması kolay anlaşılır. Bu iş Rusya ile Avusturya ve dolayısıyla Üçlü Anlaşma ile Üçlü Bağlaşma arasında dost avlamakta bir önürdeşliğe yol açacaktır. Bu yüzden de bu iki takım devletin aracılık işinde anlaşması güç olacaktır. 2) Đstanbul ve Boğazlar sorunu: Rusya, artık kendi etki bölgesine girmiş saydığı bu yerler üzerinde, bir kuluçka tavuğun civcivlerini beklemesi gibi, bekçiliğe koyulmuştur; o, kendisince oraların toptan veya adım adım ele geçirilmesi için uygun durumu beklemekte ve o an gelinceye kadar oraları başkalarına kaptırmamaya çalışmaktadır. Ancak Rusya, Đstanbul'u bu patırtılar sırasında da ele geçirebileceğini ummaktadır; bunun bir örneği aşağıdadır. 4 sonteşrinde (kasımda) Puankare, Đsvolski'ye yolladığı bir mektupta: Avusturya'nın şüpheli durumundan Rusya kadar Fransa'nın da kaygılandığını ve eğer Avusturya toprakça büyümeye kalkışırsa ne yapılacağı üzerinde şimdiden konuşmanın iyi olacağını, kendisinden (Đsvolski'den) Đtalya ile yapılan Rakoniği (1) anlaşmasında, işbu devletin de Rusya gibi, herhangi bir büyük devletin Balkanlar'da büyümesine karşı olduğunu öğrendiğini, Fransa'nın da böyle bir olayın her türlü karmaşaya yol açacağı düşüncesinde olduğunu, Rusya'nın böyle düşünüp düşünmediğini ve böyle bir şeyi önlemek için Fransa ve Đngiltere ile görüşmeye eygin (yatkın) olup olmadığını bilmek istediğini yazar (2). Đsvolski, bu mektubu Sazonof'a yollar ve verilecek karşılık için yönerge ister; Sazonof ona yolldığı Çar'ca da onanmış yönergede (3): ''... yabancı kabinelerle görüşmelerimizde bize ilerde engel olabilecek her şeyden dikkatle sakınmamız gerektiği düşüncesindeyim. Bu bakımdan Puankare'ye vereceğiniz karşılık da, onun mektubunda ipuçları bulunan demeçlere benzer: ''Osmanlı toprağının bir büyük devletçe kendi ülkesine katılmasına kesin olarak karşı'' gibi çok açık demeçlerde bulunmaktan çekinmeniz gerekir sanırım. Bu düstur Boğazlar işinde Rusya'ya karşı da yürütülebileceğinden...'' (1). Đngiltere, Rusya'nın bu gibi düşüncelerini önlemek için yukarda gördüğümüz gibi, Đstanbul ve Selanik'in arsıulusallaştırılması işini ileri sürmeye kalkışacak, ancak Rusya'nın kızması yüzünden bundan vazgeçecektir. Yine yukarda gördüğümüz gibi Almanya, Rusya ile Đngiltere'nin arasını açar ümidiyle Đstanbul ve Boğazlar işinin ortaya çıkmasını isteyecek ve bu düşünce ile Bulgarların Đstanbul'a ulaşmalarına engel olabilecek bir aracılığı elinden geldiği kadar geciktirmeye uğraşacaktır. 3) Slav devletlerinin Adriyatik'e çıkmaları sorunu: Sırbistan denize çıkmak ve elinde bir liman bulundurmak isteğindedir; buna, Adriyatik veya Ege denizine ulaşmakla varabilirdi; bu iki deniz kıyısında ve oraya götürecek yol üzerinde, hiç olmazsa bu yolların büyük bir kısmında Sırp yoktur, dolayısıyla Sırbistan bu isteğini ulusallık ilkesine dayayamamaktadır. Ege denizine çıkmak için Sırbistan'ın, bağlaşıkları Bulgaristan'la ve Yunanistan'la çarpışması veya onların gönüllerini alması, Adriyatik'e çıkmak için birtakım Arnavut yerlerini kendi ülkesine katması gerekecektir. Avusturya hem daha önce söylenilen etkenler dolayısıyla hem de Sırbistan'ı Rusya'nın bir türlü öncüsü saydığı için, Đtalya da bu son düşünce ve korkuyu beslediği için, kesin olarak Sırbistan'ın Adriyatik'te bir liman elde etmesine karşı olacaklardır. Dolayısıyla bu işte Üçlü Anlaşma, öbür işlerde olduğu gibi, Đtalya'nın bağlaşıklarından ayrılarak kendisiyle birlik olmasına güvenemeyecektir. Bundan başka Almanya ve Avusturya Rusya'yı kandırmak için Boğazlar işiyle bu Adriyatik işini birbirine bağlamaya eyginlik (yatkınlık) gösterecekler ve başka yerde de gördüğümüz ve göreceğimiz gibi Rusya'da Boğazlar için ümitler uyandırarak onun Adriyatik işinde, Rus halkındaki Slavcı Sayfa 5
6 duyguların çokçana kabarmasını önlemek için yapılmış bazı gösterişler bir yana bırakılırsa, çetin davranmasının az çok önüne geçeceklerdir. Bütün bunlar yüzünden Sırbistan Adriyatik'e çıkma dileğine erişemeyecektir; işbu devlet daha sonra Bulgaristan'la çarpışacaksa da Ege denizine çıkışı en çok Yunanistan'ı ilgilendirdiği için, onunla da karşı olmayı göze alamayacak ve Balkan savaşları sonucunda iki denizden birine çıkmak amaçlarından hiçbirisine kavuşamayacaktır. Lüleburgaz ve Çatalca vuruşmaları arasında, Osmanlı hükümeti, başkomutanlığın baskısı altında, biteviye aracılık etmeleri ve Bulgar ordularını durdurmaları için büyük devletlere başvururken, işbu büyük devletler, bu Adriyatik işi yüzünden aralarında bir genel savaşa tutuşmak üzere gibidirler ve Avusturya ile Rusya birdüziye askeri önlem almakta ve asker yığmaktadırlar. 7 sonteşrinde (kasımda) Berlin'deki Sırp işgüderi, Alman Dışişleri Bakanı Kiderlen-Vahter'i görüp hükümetinin Adriyatik'te bir liman elde etmekten vazgeçemeyeceğini söyler. Buna karşı Kiderlen, Almanya bu işte bağlaşığı Avusturya'ya yardım etmek zorunda kalacaktır der. Bunun üzerine Sırp işgüderi bu yardımın yalnız siyasal mı kalacağını veya askeri de mi olacağını sorar; Kiderlen: Eğer Rusya Sırp'a askerce yardım ederse biz de Avusturya'ya öyle yardım ederiz der- Sırp işgüderi yeniden sorar: Rusya bağlaşıklarını yardıma çağırmasa da mı?- Kiderlen: Evet çağırmasa da (1), der. Alman hükümeti Sırp işgüderinin bu biçimde konuşma yüreğini kendisinde bulmasına çok kızar, bunu bir küstahlık sayar ve Sırbistan'ın her ne olursa olsun bu işte Rusya'ya güvendiğine inanır. Bir gün önce 6 sonteşrinde (kasımda) Londra'daki Sırp işgüderi hükümetinin Drac'ı ele geçirmeye ve orada kalmaya karar vermiş olduğunu Grey'e bildirir (1): 9 sonteşrinde (kasımda) Puankare'yi gören Alman Büyükelçisi Şön: kendisinin de, Avusturya'nın sonra onarılamayacak bir işe atılmaması gerektiği düşüncesinde olduğunu, çünkü bu yüzden (Adriyatik'te Sırp limanı yüzünden) bir savaş çıkarsa Almanya Avusturya'nın ve Fransa da Rusya'nın arkasında olacağını ve işin ise bu kadar değeri olmadığını söyler (2). Bu işte Đngiltere'nin başta aldığı durum şudur: Bu iş yüzünden bir genel savaş çıkması çok yazık olur, istenilen yerlerin (Adriyatik limanlarının) savaş sırasında ele geçirilmesinin önemi yoktur ve iş kesin olarak barış sırasında çözümlenecektir; dolayısıyla şimdiden coşmamak gerekir. Puankare de Avusturya ve Almanya büyükelçileriyle bu yolda konuşmaktadır (3). Almanya ve Avusturya'nın, Sırbistan'a gözdağı vermeye kalkışmaları ve Avusturya'nın bazı askeri önlemler alması dolayısıyla Rusya da o yolda önlemler alır ve Sazonof 10 sonteşrinde (kasımda) G. Lui'ye der ki: eğer Sırplar Adriyatik kıyılarına varırlar ve Avusturya onları oradan zorla çıkarmaya kalkışırsa Rus kamuoyunu tutmak elden gelmez (4). Öbür yandan, yine işbu 10 sonteşrinde (kasımda) Đtalyan Dışişleri Bakanı San Giuliano 1901 anlaşması (5) dolayısıyla Đtalya'nın bu işte Avusturya ile birlikte olduğunu söyler (1). Daha sonra Paris'teki Đtalyan Büyükelçisi Tittoni bu işi daha çok açıklayacak (2) ve Puankare'ye: işbu 1900 ve 1901 anlaşmalarının rakoniği (3) anlaşmasına karşı olarak da Đtalya'yı Avusturya ile işbirilği yapmak zorunda bırakacağını söyleyecektir. Puankare 1902 Fransız-Đtalyan anlaşmalarını (4) ileri sürünce de Tittoni, bunların Avusturya-Đtalya anlaşmalarından sonra olduklarını ve dolayısıyla onları bozamayacaklarını söyler. Puankare 1902 anlaşmalarının genel özde olduklarını ve ayra kabul etmediklerini söylemesi üzerine Tittoni kaçamaklı karşılık verir ve en iyisi bu işin ortaya çıkmasını sağlamaktır der. Yine 10 sonteşrinde (kasımda) Roma'daki Rus büyükelçisi, Đtalyan hükümetine şunları bildirir: Alman Büyükelçisi Sazonof'a dedi ki: Alman hükümeti, Avusturya'nın Sırplara Adriyatik'te bir liman verilmesine karşın durumunda onunla birliktir: Sazonof da ona: uysal bir düşünce ile bu işi çözüleme (çözümleme) yolunu arayacağını, ancak Üçlü Bağlaşma devletleri, Bosna-Hersek işi sırasındaki durumlarını takınmaya kalkışırlarsa savaş çıkacağını bildirmiştir (5). Rusya Đtalya'dan Balkanlılara eygin bir siyasa gütmesini ister ve bu yapılmazsa aradaki ilişkilerin bundan zarar göreceklerini bildirir. Đsvolski de bunları Puankare'ye söyler ve Sırbistan'a usluluk öğütleri verildiğini ve onun, ya toprak elde ederek veyahut da bir demiryolu ile denize ulaşarak, tutumsal (ekonomik) erkinliğini elde etmesine çalışılacağını bildirir. Bu demiryolundaki Sırp geçiş hakları, Avusturya'ya Selânik'e giden demiryolunda verilecek geçiş haklarının eşi olabileceğini de ekler (1). Almanya ve Avusturya'ya karşı bu durumu almakla birlikte Rusya, hem Đtalya'nın bu işte bağlaşıklarıyla birlikte olduğundan, hem de Boğazlar işi dolayısıyla, uysallığı daha doğru bulmaktadır ve biteviye Avusturya'ya meydan okuyan ve bütün Avrupa'ya kafa tutmaya kalkışan Sırbistan'ı sıkıştırmaya koyulur. Sazonof Belgrad'daki Rus elçisine çektiği bir telde (2): Avusturya'nın, Sırbistan'ı Adriyatik'e çıkartmamak kararı kesindir ve bu işte Almanya onu desteklemektedir -Fransa ve Đngiltere ise bu yüzden bir iş çıkmasını istemediklerini açık söylemişlerdir- Rusya da bu yüzden bir savaşa sürüklenmek istemediğini kesin olarak bildirmek ister... der. Bundan sonra Sazonof, Sırbistan'ın uysal davranmakla daha çok kazanacağını ekler. Avusturya'nın Sırbistan'a karşı durumu, işbu devlete, Belgrad'daki Avusturya elçisince 10 sonteşrinde (kasımda) bildirilir (3). Özeti şudur: Avusturya, Almanya ve Đtalya ile birlikte Sırbistan'ın Adriyatik kıyılarına yerleşmesine göz yumamaz, orası Sayfa 6
7 özgür Arnavutluk'a kalmalıdır -Avusturya, Sırp teciminin (ticaretinin) Bosna ve Spalato (Split) limanı yolundan asılanması (yararlanması) için her türlü kolaylığı gösterecektir,- bu tecim (ticaret) Yenipazar sancağı ve Karadağ yolu ile de yapılabilir -Avusturya, Yenipazar'ın Sırbistan ve Karadağ arasında paylaşılmasına karşı koyamayacaktır (burası pek açık değildir) - Sırbistan'dan geçecek Avusturya tecimine gelince işbu devlet Sırbistan'dan bazı imtiyazlar istiyecekse de bunların hiçbirisi Sırbistan'ın erkinliğine dokunacak özde olmayacaktır. Bu iş Puankare ile Đsvolski ve Sazonof arasında da biraz kızgınlık doğurur (1), şöyle ki: Rusya, bu işte Avusturya bağlaşıklarına dayanarak, atılganlık gösterirse Fransa ve Đngiltere'nin alacakları durumu sorar, Puankare bu böyle olursa ne istediğini söylemenin Rusya'ya düştüğünü bildirir; daha sonra Puankare Rusya'nın Sırbistan'ı uysal kılmak için Fransa ve Đngiltere'nin bu işin ileri götürülmesini istemediklerini söylemiş olmasından sızlanır ve 'da, Bosna-Hersek işinde Rusya'nın diplomatik yenilgisinin, Fransa'nın ona gerektiği gibi yardım etmemiş olmasından doğduğunun söylenilmiş olduğunu ve bu işte de böyle bir sözün söylenilebilmesini istemediğini ve Fransa'nın Rusya'ya, aradaki bağlaşma antlaşmasının gerektirdiği yardımı yapacağını, yani gerekirse savaşa kadar gideceğini bildirir. Sırbistan'ın Adriyatik'te bir liman elde etmesi işinin neden daha ileri götürülmediği G. Lui'nin 20 sonteşrinde (kasımda) Paunkare'ye yolladığı bir yazıdan anlaşılmaktadır (2); bunda, Sazonof ve Çarın: ana Rus gücünün Đstanbul ve Boğazlar işi için saklanılması gerektiği ve yakında belki Ermenistan (3), Ege adaları, Kudüs ve Palestin (Hıristiyan kutsal yerleri) sorunlarını da çözümlemek gerekeceği düşüncesinde oldukları bildirilmektedir. Yani Rusya, Almanya'nın ortaya attığı, Balkanlar'da bir türlü egemenlik paylaşılması (Doğu Balkanlar'ın Rus, ve Batı Balkanlar'ın Avusturya ası (çıkar) bölgesi olması) düşüncesini benimsemeye koyulmuş demekti. Bu iş biraz yatışır gibi olduktan sonra Sırpların 'de Draç'a varmalarıyla yeniden canlanır. Bundan birkaç gün önce Fransız ve Đngiliz hükümetleri, aralarında ara sıra yapılan genelkurmay konuşmalarına ve bunlar sonucunda yapılmış olan askeri tasarlara (tasarılara) da işaret ederek, birer mektup vermişlerdi (1). Bu mektuplarda, bir savaş tehlikesi sezilince iki hükümetin konuşup danışacakları ve bunlar sonucunda bir işe girişmek gerekirse genelkurmaylarının anıklamış (hazırlamış) oldukları askeri tasarıların göze alınacağı ve onlara nasıl bir sonuç verileceğinin kararlaştırılacağı yazılmıştır. Sırplar Draç'a girince Avusturya askeri anıklarını (hazırlıklarını) arttırır; Rusya da öyle yapar; bu son devletin bu işte pek ileri gitmek istemediğini ve Boğazlar işiyle uğraşmayı daha uygun bulduğunu yukarıda gördük ve aşağıda da göreceğiz; ancak Rus ulusundaki Slavlık duygularının coşması ve Bosna-Hersek işinde olduğu gibi Alman devletlerince yeniden küçültülmek korkusuyla Rus hükümeti de biteviye askeri ölçem (önlem) alır ve o da Avusturya'nın yaptığı gibi sınırlarına asker yığar. Bu işte yukarıda gördüğümüz gibi Đtalya da Avusturya ile birliktir ve bundan başka Đtalya, Yunanistan'ın Avlonya karşısındaki Saseno adasını almasını istememektedir. Bu işte Romanya da Avusturya ile birliktir. 28 Sonteşrin'de (kasımda) Alman Dışişleri Bakanı Kiderlen Vahter, Bundesrat encümeninde bir demeçte bulunurken bu işteki Avusturya ve Alman durumunu da anlatmıştır (2); söylediklerine göre: Eğer bu işte Avusturya, Slavların isteklerine karşı, kendi büyük devlet durumunu gözden çıkarmadan vazgeçemeyeceği asılarını (çıkarlarını) korumak ister ve bunu yaparken (yani Sırp'a karşı zor kullanırken) Rusya ona saldırırsa Almanya bağlaşıklık ödevini baştan başa yerine getirecektir. - Çok kere Almanya'nın Draç limanı veya Avusturya'nın Arnavutluk ve Adriyatik'teki asıları (çıkarları) için savaşmamasının gerektiği söylenilmiştir; ancak konu bu değildir. Bizim Avusturya ile olan bağlaşmamızın amacı onu bir büyük devlet durumunda tutmaktır, ta ki Bismark'ın demiş olduğu gibi sırtımızda Fransa olarak Rusya ile (yalnız başımıza) burun buruna kalmayalım. Dolayısıyla eğer Avusturya her neden ötürü olursa olsun, kendi büyük devlet durumunu korumak için savaşmak zorunda kalırsa onun yanında bulunmalıyız, ta ki daha sonra güçsüz kalmış bir Avusturya'nın yanında tek başımıza savaşmak zorunda kalmayalım. Bu bizim aradaki anlaşamamazlıkları azaltmak için elimizden geleni yapmamıza engel olmaz; ancak anlaşamayacak olan bir sınır vardır, bağlaşığımızın alçaltılmasına göz yummayız. 2 Đlkkanun'da (aralıkta) Alman Başbakanı Betman-Holveg, Alman kamutayında (meclisinde) yaptığı bir demeçte, bu iş üzerinde söz söylerken Avusturya bu yüzden bir saldırıya uğrarsa Almanya'nın onunla birlikte olacağını söyler. Böylelikle savaş havası ortalığa yayılır. 6 Đlkkanun'da (aralıkta) Đngiliz Kralı ile uzun bir konuşmada bulunan Alman imparatorunun kardeşi Prusya Prensi Heinrih, eğer Avrupa'nın bugünkü durumu yüzünden, bir yandan Almanya ve Avusturya ve öbür yandan Fransa ve Rusya arasında bir savaş olursa Đngiltere'nin bu iki son devletin yardımına gidip gitmeyeceğini sorar, kral da ''bazı şartlar altında hiç şüphesiz evet'' karşılığında bulunur; Prens Heinrih şaşırmış ve üzgün görünür, ancak ''hangi şartlar altında?'' diye sormaz (1). Bu kızgın ve çetin durum yavaş yavaş yatışacaktır. Sonra daha ileride görüleceği gibi Sırbistan Adriyatik'te bir liman elde edemeyecektir; ancak o, askerlerini Draç'a ve başka Adriyatik kıyılarına ulaştırdığı vakitte Avusturya, Rus kamuoyunu coşturmamak için onu oradan hemen çıkarmaya kalkışmamıştır. Osmanlı bırakışma ve aracılık isteyişi böyle bir hava içinde yapılmış ve bu yoldaki bütün görüşmeler Sayfa 7
8 Avrupa'da bu gergin hava varken olagelmiştir. Yen (zafer) kazanmış olan Balkanlıları ve onlar arasında bazılarını kendine çekmek için büyük devletlerin birbirleriyle önürdeşmesi, Đstanbul ve Boğazlar işi yüzünden doğan dolanlar ve Adriyatik işi, büyük devletleri o kadar birbirine katmakta, hatta gördüğümüz gibi, onlarda, kendi aralarında bir savaş göze alacak kadar aykırı ve karşı düşünce, duygu ve istekler uyandırmaktadır ki, işbu büyük devletlerin Balkanlılara söz geçirmeleri olanaksızdır. Dolayısıyla Sırplar Avusturya ve Đtalyan karşınlığına (muhalefetine) aldırmayarak Adriyatik'e doğru ilerleyecekler, 18 Sonteşrin'de Leş'e ve 28 Sonteşrin'de (ekimde) başlıca amaçları olan Draç'a gireceklerdir; Bulgarlar da Rus karşınlığına (muhalefetine) aldırmayarak Đstanbul'a doğru yürüyeceklerdir ve oraya girememeleri, herhangi bir devletin karşınlığı (muhalefetine) veya arsıulusal bir baskı yüzünden değil, Çatalca'da dayak yemeleri yüzünden olacaktır. Avusturya, Rus kamuoyu coşar ve bir genel savaş çıkar diye o anda daha bütün Balkanlılar birleşik ve bağlaşıkken Sırpları zorla Adriyatik yolu üzerinde durdurmaya yüreklenemez; bunun neden böyle olduğunu Fransız genelkurmayının askeri durumu açıklayan raporu üzerine Puankare'nin Rus hükümetine yürek ve güven veren demecinde aramalıdır (1). Rusya da Bulgaristan'ı Almanya ve Avusturya'nın kucağına atar ve Balkan bağlaşmasını kurmakla umduğum ve elde ettiğim bütün asıları (yararları) elden çıkarırım diye Bulgarların karşısına dikilmeye kalkışmaz, bu işi Türk ordusu görür. Bulgarların Đstanbul'a girme işinde bir yandan Almanya ve Rusya'nın, öbür yandan da Đstanbul'daki Alman büyükelçiliği ile Berlin'de Alman hükümetinin karşılıklı durum ve düşüncelerini göstermesi dolayısıyla, Đstanbul'daki büyükelçi Vangenhaym'ın Alman Dışişleri Bakanı Kiderlen Vahter'e göndermiş olduğu bir özel mektubu ve buna ek notu aşağıya koyuyoruz. Mektubu baştan başa aşağıya koyuşumuz, bunun Türk askerinin atalarının bütün kahramanlığını taşıdığını gösteren en iyi belgelerden biri olduğu içindir; bundan başka bu mektup şunu da açıklamaktadır: Đstanbul'daki Alman büyükelçiliği Türkleri berkitmeye (sağlamlaştırmaya) uğraşırken Berlin'de buna karşın siyasa tutulmuştur ve Bulgarların bir an önce Đstanbul'a girmesi istenilmektedir. Alman imparatorunun kendi eliyle mektup üzerine yazdığı notlardan, bu açık olarak görünür, mektup aşağıdadır (2), muterize (parantez) içinde italikle olan yazılar Kayser'in el yazısıyla olan notlardır: ''Đsa ile Muhammed arasındaki savaş burada birbiri ardı sıra gelen darbelerle ve o kadar çabuk oldu ki birçok başlanmış raporları yırtmaya mecbur oldum, çünkü muhtevaları yeni yeni hadiselerle eskimiş idi. ''Ekselansınız gibi yıllarca Türkiye'de Türkiye menfaatine çalışmış olan kimseyi, Türkiye üzerine çökmüş olan felaketin, en derin surette müteessir etmesi lazımdır. Marşal hayatının sonuna kadar bahtiyar bir insandı. Ömrünün eserinin parçalanmaya başlaması tarihinden iki hafta önce ölmek bahtiyarlığına nail olmuştur (Doğru). Galtz'un da pek büyük hayal sükûtuna uğradığını ve kimse ile görüşmek istemediğini işitiyorum. Buna rağmen, bilhassa onun kederli olmasına bir sebep yoktur. Çünkü onun güvendiği Türk askerleri, bugünkü afetin hiç de mesulleri değillerdir. Makedonya'da yenilgiye uğrayacakları önceden belli idi. Oraya ancak ikinci kaliteden askerler gönderilmişti, bunlar, ta baştan yenilmiş addedilebilirlerdi (sayılabilirlerdi). Kati neticeyi verecek şark (doğu) cephesine gönderilen beşte dördü talim görmemiş Türk askerleri, şimdi aleyhlerinde söylenen bütün sözlere rağmen, hayrete değer başarılarda bulunmuşlardır. Nerede iyi bir durumda düşman üzerine saldırdılarsa, eski zamanlarda olduğu gibi ölümden korkmadan savaştılar. Aralarında, daha hiç eli silah tutmamışlar vardı. Burada burunları kesilmiş birçok yaralı görülüyor. Bunlar, tüfek atarken tüfeklerini burunlarının yanında tutmuşlardı. Subay ise birçok redif taburlarında, ancak tabur başına ikişer tane vardı. Bu subayların çoğu, daha henüz hiç üniforma giymemiş memurlardı. Bir hastanede, önce Büyükdere'de arabacı olan bir subay yatıyor. Bütün bu adamlar, ateşin altında, duvar gibi durdular ve biraz yiyecekleri olduğu ve kâfi cephaneleri bulunduğu takdirde, her yerde muvaffakiyetle savaştılar. Hücumda da vücutları müsaade ettiği nispette, komutanlarının peşinden cesaretle yürüdüler. Eğer ordu idaresi iaşe ve cephane işlerinde en ufak tedbiri almış olsaydı, hem Kırkklilise (Kırklareli) hem Lüleburgaz muharebeleri kazanılmış olurdu. Muharebeler, ancak askerler dört, hatta beş günlük açlıktan sonra, mermisiz olarak saatlerce ateş altında kalıp sonunda ümitsizliğe düştükten sonra kaybedilmiştir. Savaşlar, - belki de Türkiye'nin alın yazısı - askerler nerede ekmek varsa oraya gidip savaşa devam edelim dedikleri anda taayün etmiştir (belirmiştir). Eğer Türkler yerine, başka memleketlerin en iyi askerleri burada ateş altında bulunmuş olsalardı, onlar da tıpkı Türkler gibi kaçarlardı. Vize'deki kaçışı gören subaylarımız, yarasız birtakım askerlerin yere düştüğünü ve öldüğünü görmüşlerdir; bunlar açlıktan ölüyorlardı. Köylerde nerede bir tavuk görünse, askerler arasında bu zayıf ganimeti elde etmek için savaş oluyordu ve asker bu münasebetle birbirinin boğazından ısırıyordu. ''Demek oluyor ki Türkiye'nin yenilmiş olmasının sebebi Türk milletinin askerlik vasıflarının noksan olmasında değil, kendilerine bu bahtı kara milletin idaresi teslim edilen kimselerin canice hafifmeşrepliğinde ve manen düşkünlüğündedir. Alman ıslahatçıları (1) tarafından yıllardan beri şuna işaret edilmektedir ki, savaşta un, barut kadar elzemdir ve eğer nakliye ve menzil işi nizama konmazsa, ordunun gıda almak hususunda hiçbir imkânı olmayacaktır. Bunun üzerine iaşe ve cephane arabaları, hasta arabaları için büyük meblağlar sarf edildi; fakat arabalar tedarik edilmedi, çünkü teslim edecek olan fabrikalar, burada mesul makamların Sayfa 8
9 kendileri için istedikleri bahşişi (2) vermek istemediler. Alman ıslahatçılarının başka teklifleri, mesela konserve fabrikaları açılması ilh... Harbiye Nezareti tarafından, Türk askerinin, Alman askerinin muhtaç olduğu konfora ihtiyacı olmadığı fikriyle reddolundu. ''Đki üç yüz bin aç ve susuz Türk, şimdi yavaş yavaş Çatalca hattına çekiliyor. Bütün mütehassısların (uzmanların) fikrine göre bu hat, istenilse, bu yenilmiş ordu tarafından uzun zaman tutulabilir, hattın gerisinde mağlup ordu düzene konabilir. Dar cepheyi müdafaa için az askere ihtiyaç vardır. Geri kalanlar ya Asya'ya gönderilebilir, yahut da Đstanbul'da yeniden talim görebilirler. Çatalca'da barakalar inşa edilebilir. Kıtaların iaşesi için dört yol açıktır. Kış başlar başlamaz Bulgarlar, başkentlerine yakın olan Türklerden çok daha güç bir duruma girerler. Kış esnasında, yeniden disipline sokulmuş Türk ordusu hücuma geçip belki savaşın bütün alınyazısını döndürebilir. ''Maalesef şimdilik maneviyatın yükselmesine doğru hiçbir hareket görmüyorum. Nâzım Paşa barışı tavsiye ediyor, çünkü kendisi askerin güvenini kaybetmiş ve başka bir başkomutanın kendisinden daha iyi işin içinden çıkmasını istemiyor. Babıâli'de, memurlar ve halk arasında tam manasıyla panik hâkimdir. Bu ruhi halet, Türklerin çabucak yenilmesini isteyen bura Hıristiyanları ve Rus Büyükelçiliği'nden çıkan ve bütün Đstanbul'a yayılan, durumu tasvir edici haberler tarafından beslenmektedir. Girs'e Bompar bu hususta yardım etmektedir, Pallavicini de ziyadesiyle sinirli oldu; bütün bunlar Türklerin maneviyatına fena tesir etmektedir. Ben Strempel ile ıslahatçılarla birlikte Türklere cesaret vermeye ve Çatalca hattını terk etmelerine mani olmaya gayret ediyorum. (Bu bir büyükelçinin ne işi ne de ödevidir, bunu bıraksın.) ''Türkler, Çatalca'nın müdafaasına hiç olmazsa teşebbüs etmezler ve Küçük Asya'ya kaçarlarsa o zaman Türklerin alınyazısı herhalde taayyün etmiş (belirlenmiş) olur. (Öyle de böyle de belirmiştir). Fakat birkaç ay dayanırlarsa bu mukavemet, son hesaplaşmada hem Türkiye'nin matlubuna (alacağına) hem de Avrupa vilayetlerinin paylaşılmasında menfaatı olmayan devletlerin matlubuna (alacağına) yazılacak bir şey olur. (Kimsenin böyle bir acısı yoktur, bunu bekliyoruz) Galip bir Türkiye genel bir yangına mani olmayı kolaylaştırırdı. Fakat tam ve şerefsizce yenilmiş bir Türkiye üzerinden, galipler cezri (köklü) neticeler çıkaracak olurlarsa, ne olacak? Belki şimdi, ikisinin ortası bir yol mümkündür. (Onlar dikkatli hareket ederler.) Kabineler arasında olup bitenler burada bilinmiyor. Avrupa Türkiyesi'nin ortadan kalkmasının bize ufuklar açması düşünülebilir. (Evet, herhalde) Rusya ile aramızdaki büyücek bir anlaşmamazlık noktası ortadan kalkar. Her ne kadar elçiler arasındaki münasebet nazik şekiller içinde cereyan etmekte ise de devletin bize karşı durumlarında bir değişikliğin farkına varmıyorum. Burada, yalnız Almanya'nın Türkiye'yi mukavemet kabiliyetli bir kuvvet haline koymak için vermek istediği vasıtaların muvaffak olamaması karşısında, Ruslarla Fransızların, daha az olarak Đngilizlerin, sevincini görüyorum. Her Türk yenilgisi burada, hem siyasa hem askerlik alanında Almanya'nın bir muvaffakıyetsizliği halini almaktadır. Bütün aziz dostlarımız Türklere şöyle diyorlar: ''işte size Alman dostluğunun getirdiği, Alman talimi, Alman topları ve gemileri ne işinize yaradı?'' Vize civarında Mahmut Muhtar bir Alman subayına: ''bunu von der Goltz'a borçluyuz'' demiş. Burada ıslahatçılar bütün komisyonlardan adeta dışarıya atılıyorlar ve artık yardımlarına ihtiyaç olmadığı kendilerine ihsas ediliyor (sezdiriliyor). Balkan Savaşı'nda yalnız haç ile hilal arasında değil, Đslavlık ile Cermenlik arasında bir savaş bahis mevzuudur. Bir Alman yapısı olarak ve güya yenilmez ordusu ile Almanya'nın ve üçlü ittifakın bir peyki olarak görülen ıslah edilmiş Türkiye, parça parça edilecek, yerine bir Balkan birliği geçecek ki onun silahları Đslav egemenliğinin emrine hazır bulunacak. (Bu, işte bir hesap yanlışıdır. Bu olmayacak). Fakat bunda Avusturya'nın Cermen unsurlarına da hücum vardır: Onun da Đslavlıkla uyuşmaya mecbur kalması isteniyor. Bu takdirde, tecrid edilmiş bir halde bulunan Romanya için de Balkan Birliği'ne girmekten başka bir çare kalmayacak. Bay Sazonof bundan biraz evveline kadar bir büyük Bulgaristan'ın sözünü bile işitmek istemiyordu. Fakat burada Bay de Giers bile bile ve açıkça gelip Bulgarların Đstanbul'a girişlerini hazırlamaktadır. (Girsinler de) Hatta bunu, müthiş bir felaketin vuku bulması tehlikesini göze alarak yapıyor. Burada bulunan yabancı zırhlıların gözü önünde Ferdinand Ayasofya'ya girecek. (Tabii büyükelçiler de seyredecekler). Hilal eski camiden kaldırılacağı vakit, Bulgar çarına yardım edecek olan Rus papazı herhalde buradaki harp gemilerinin birinde saklı tutuluyordur. Onun içindir ki Çatalca hattını muhakkak surette tutmak lazımdır. (Hayır, bu Vangenhaym'ın işi değildir.) Kayser son düşünce olarak mektubu altına şunu yazmıştır: ''Ona (1) ve Strempel'e (2), haber gitsin ki, onların Türklere söyleyecekleri bir şey yoktur; Çatalca'da durmaları için de uğraşmasınlar; askeri ve siyasal her türlü işe karışmaktan uzak dursunlar. W (3).'' Rusya'nın, Bulgarların Đstanbul'a girişleri hakkındaki düşünce ve duygularının ne olduğunu yukarda uzun uzadıya gördük. Japonya'ya yaptığı bir geziden sonra 6 sonteşrinde (kasımda) Berlin'e dönen Kayser Wilhelm'in kardeşi Prens Heinrich, yolda Çar'la görüşmüş ve bu görüşmesini Kayser'e anlatınca o da bunu şu yazı ile Alman Başbakanı Betman-Holveg'e bildirmiştir (4). ''Son Altes Prens Heinrich bana şimdi bildirdi ki: Balkan Savaşı hakkında Çar'la olan birkaç konuşmada, Bulgarların Đstanbul'a girmekte ısrar etmeleri hususunda majestelerinin noktai nazarları ne merkezdedir? Diye sormuş. Sa Majeste, (Çar): ısrar ederlerse, girerler, herhalde kimse onlara mani olamaz, diye cevap vermiş. Sayfa 9
10 Heinrich acaba bu majesteleri için de nahoş olmaz mı? Diye sorunca, Sa Majeste cevap vermiş: neden olsun? Bunun üzerine Heinrich, kendisi ve bütün dünya, majestelerinin ve Rusya'nın Đstanbul'u işgal edeceğine kanidir, diye cevap vermiş. Bunun üzerine Sa Majeste, enerjik bir jestle, bunu düşünmediğini, Đstanbul'u hediye olarak bile istemediğini, Bulgarların işgal etmelerinin yahut etmemelerinin onca ehemmiyetsiz olduğunu söylemiş. ''Đşgal ederlerse haç Ayasofya üzerine takılacak, budur mühim olan'' demiş ve Sa Majeste Bulgarlara pek ziyade teveccüh göstermiş.'' Yine işbu nota göre Prens Heinrich, Çar'la bu görüşmesini Alman başbakanına az başka biçimde anlatmıştır; bu anlatış üzerine başbakanın bıraktığı yazı şudur: ''Son Altes Prens Heinrich bana bugün, Rusya imparatorunun Spala'da kendilerine şunu söylediklerini bildirdiler: Đstanbul'u hediye olarak da kabul etmiyorlar; Đstanbul'u gayet dar bir muhitle birlikte Türklere ''ikametgâh'' olarak bırakmanın daha tavsiyeye şayan olduğunu ve Çanakkale Boğazı hakkındaki isteklerini mahfuz (saklı) tuttuklarını söylediler. Çarın beyanatı aynen budur.'' Bu iki yazıyı da gören Kiderlen: ''Bu, biraz önce bildirilen biçimden biraz başkadır'', düşüncesini yazmıştır. Đkinci yazı bütün belgelerde açıkçana görülen siyasaya uygun olması dolayısıyla daha doğru sayılmalıdır. Bu kadar karışık arsıulusal bir durum içinde büyük devletlerin Bulgarları Đstanbul yolunda durdurmamış olmaları kolayca anlaşılabilir, ancak işbu devletler arada günler geçtiği halde Osmanlı aracılık dileğini Balkanlılara yalnızcana bildirmek ve onlardan karşılık ve şartlarını sormak gibi, işten bile sayılmaması gereken, bir işi de başaramazlar. Bu gecikme en çok Almanya yüzünden olur, işbu devlet Osmanlı hükümetinin kendisine yalnızca bir bırakışma için başvurduğu ve aracılık istemediğini ileri sürecek (1), 8 sonteşrine (kasıma) kadar yalnız ilk Osmanlı başvurmasını biliyormuş gibi davranacak; 7 sonteşrindeki (kasımdaki) Osmanlı başvurmasını bildiğini ancak 9 sonteşrinde (kasımda) açığa vuracak ve o anda bu iki başvurma arasında aykırılıklar görüp bunlar üzerinde direnecek ve işi uzatmak için bir sürü bahaneler çıkaracak (2); bunun üzerine Rusya da, Balkanlılar dahi aracılık dileyinceye kadar bekleme durumuna girmek isteyecektir (3). Avusturya, 11 sonteşrinde (kasımda) Balkan başkentlerinde bulunan elçilerine, aracılık için öbür elçilerle birlikte Balkan devletlerine başvurmaları yolunda yönerge verildiğini Fransız Dışişleri Bakanlığı'na bildirir (4). Bunun üzerine Puankare Rusya'ya başvurarak Üçlü Bağlaşma devletlerinin Türkler arasında Üçlü Anlaşma devletlerine karşı yaptıkları propagandayı önlemek için Avusturya elçilerine verilen yönergeye benzer yönergenin Fransız ve Rus elçilerine de verilmesini ister. Ancak Sazonof bu işi geciktirmede direnirse kendisinin de ona uyacağını ekler (5). Bunlardan şu çıkmaktadır: Almanya işi uzatma yolunu tutunca Rusya, bunun Balkanlıların hoşuna gideceğini düşünmüş ve o da Balkanlılar Almanya'ya yaklaşmasınlar diye aracılık işinde geciktirme yoluna sapmıştır; Avusturya ise işi çabuklaştırma yani Osmanlı'yı hoşlandırma yolunu tutunca Fransa da bu iş üstünde Rusya'nın gözünü açmak istemiştir. 12 sonteşrinde (kasımda) Sofya'daki bütün büyük devlet elçileri aracılıkta bulunmak için son 3 gün içinde yönerge almışlardır, yalnız Alman elçisi bu yolda bir şey alamamıştır (1). Bu elçi bunu ancak 13 sonteşrinde (kasımda) alır; halbuki bir gün öne bu gecikmelerden usanan Osmanlı hükümeti bir bırakışma için doğrudan doğruya Bulgaristan'a başvurmuş bulunuyordu. Yukarda gördüğümüz belgeler ve Kayser'in notları Almanya'nın bu geciktirmeleriyle ne umduğunu aydınlatmıştır. Osmanlı hükümetinin, büyük devletler arasındaki bu çekişme ve anlaşmazlıklardan asılanmaya (yararlanmaya) kalkışmasını önlemek düşüncesiyle olacak, Puankare, 8 sonteşrinde (kasımda), kendisine, bir gün önce Đstanbul'daki büyükelçilere yapılmış olan başvurmayı yapmaya gelen Rifat Paşa'ya (2): ''Siz büyük devletler arasındaki hem anlaşmanın hem de anlaşamamanın kurbanı olursunuz'', der (3). Garp (Batı) Ordusu, Adalar Siyasal olayları biraz bir yana bırakıp askeri olayları gözden geçirelim. 3 sonteşrinde (kasımda) Yunanlılar Preveze'yi alırlar. Baniça (Ekşi su) güneyinde bir yenilgiye uğrarlarsa da Yunanlılar, 5 sonteşrinde (kasımda) Vardar kıyılarındadır. O gün başta Selanik Valisi Nâzım olmak üzere 17 kişi Selanik Vilayeti Meclisi Đdaresi mührüyle Komutan Hasan Tahsin Paşa'ya bir mazbata verirler, bunda: ''Şehir kurbünde hattı müdafaa teşkili memleketin tahribini ve ahalinin mevkii felakete kalmasını müstelzim olacağından (gerektireceğinden), başka bir noktada müdafaa olunması...'' Belediye Meclisi ve Đdare heyeti adına dilenmekte ve şunlar denilmektedir: ''Bir haftadan beri Manastır telleri ve dün saat 10'dan sonra Drama cihetinden Dersaadet telleri kesilmiştir. Garp (Batı) Ordusu'yla ve Dersaadet'le muhabereye imkân ve tellerin açılmasına intizara da vakit ve zaman kalmadığına mebni maazallahu taala ordu Vardar mevkiinden ricat ve düşmanın şehre takarrübü (yaklaşması) tahakkuk ettiğini müteakıp konsoloslar davet olunarak tavassutlarının (aracılıklarının) talep olunacağı ve bazı şeraitle teslime muvafakat olunacağı bu kere de karargir (karara bağlanmış)...'' olduğu. Bu gibi yazılar okunurken Gaziantep başta nice Anadolu kentinin Đstiklal Savaşı'ndaki kahramanca durumunu göz önüne getirmemek elden gelmez. Aradaki davranış başkalığının neden doğduğunu yukarda görmüştük. 5/6 sonteşrin (kasım) gecesi bir Yunan torpidosu Selanik limanına girip Fethi Bülent savaş gemisini batırır; 6 Sayfa 10
11 sonteşrinde (kasımda) Yunan ordusu Vardar'ı geçmeye başlar; Yunan kruvazörü Averof, Karaburun'u topa tutar. 7 sonteşrinde (kasımda) Yunan ordusu Selanik üzerine yürümektedir, yine o sırada Toyran'ı alan Sırplar Kılkış üzerine yürümektedir, Bulgarlar da Selanik'e çok yaklaşmışlardır ve Yunanlılar Kessendere'ye asker çıkarmışlardır. Đçerden vali, vilayet ve belediye meclisleri ve birçok ileri gelenlere sıkıştırılan ve dışardan her yandan kuşatılmış olan ve komuta kötülüğü ve genel maneviyat düşüklüğü yüzünden her şeysi bozulan ordu, silahlarını bırakmak zorunda kalır; 8 sonteşrinde (kasımda) Yunanlılarla verişme anlaşması yapılır ve bir gün sonra Yunanlılar Selanik'i kuşatan tepeleri tutarlar, o gün elden geldiği kadar çabuk ilerleyip Selanik'i kendileri için almaya çalışan Bulgarlar kentin önüne gelirler ve orayı almak isterlerse de sayıları yetmediği ve Yunanlılar daha önce gelmiş olduğu ve daha kalabalık bulunduğu için Selanik Yunanlılarda kalır ve Bulgarlar oraya Yunanlıların konuğu gibi girmek zorunda kalırlar. Bu Bulgarların çoğu, daha sonra, denizden Dedeağaç'a taşınacak ve Çatalca dolaylarına gideceklerdir. Selanik düşmeden öne orada bulunan eski padişah Abdülhamit Alman Büyükelçiliği'nin savaş gemisi ile (stasiyoner) Đstanbul'a taşınılmıştı. 6 sonteşrinde (kasımda) Sırp ve Karadağlılar Yakova'ya girerler sonteşrin (kasım) günlerinde Manastır dolaylarında Komanova'dan beri çekilen Vardar ordusu ve ona katılan Garp (Batı) Ordusu'nun birtakım birlikleriyle Sırplar arasında çetin bir vuruşma olur. Türk ordusu çekilir. Yunanlılar Selanik'e gidecekleri yerde Serfice'den kuzeye Görice, Florina yönlerine doğru çıkmış olsaydılar Manastır'da vuruşan Türk ordusu toptan tutsak olabilirdi; bu orduya Yanya kurganına (kalesine) girmemek üzere orasını mihverülharekât (hareket merkezi) ittihaz etmesi buyruğu verilecektir. Manastır'dan sonra Sırplar 21 sonteşrinde (kasımda) Resne, 28'de Debre ve 29'da Ohri'yi alırlar. Daha kuzeyde 10 sonteşrinde (kasımda) iki Sırp kolu Yakova ve Prizren'den kalkıp Avusturya ve bağlaşıklarının ateş püskürmelerine ve Rus hükümetinin usluluk öğütlerine aldırmayarak Drin ve Mat ovaları boyunca Adriyatik'e doğru ilerler ve 'de yukarıda gördüğümüz gibi ilk Sırp birlikleri Draç'a girerler. Sırplar bundan on gün önce Leş'e girmişlerdi. Sonteşrinin (kasımın) ilk yarısından beri Karadağlılar Đşkodra'ya ve oradaki Taraboş Tepesi'ne karşı boş yere saldırmalarda bulunmaktadırlar 'de Yunanlılar Nikarya Adası'nı alırlar ve ayın sonlarında Yanya karşısındadırlar. Onların Midilli'yi ele geçirmeleri 21 sonteşrinden (kasımdan) 20 ilkkânuna (aralık) ve Sakız'ı ele geçirmeleri de 24 sonteşrinden (kasımdan) 3 ilkkânuna kadar sürer. Osmanlı iç durumu. -Đlkteşrin (ekim) ayının sonlarında Đstanbul'da ve Osmanlı ülkesinde kargaşalık çıkacağı korkusu dolaşmakta ve büyükelçiler Osmanlı içişlerine öteden beri her sıkışık anda karışageldikleri için bu yolda alınması gereken ölçemleri (önlemleri) aralarında görüşmekte ve düşündüklerini Osmanlı Hariciyesine bildirmektedirler. Bunların başvurmaları ve dilek ve düşüncelerini kendisine bildirmeleri üzerine Hariciye Nezareti, 1 sonteşrinde (ekimde) işi sadarete yazar ve büyükelçilerin dileklerini bildirir. Bunun da etkisiyle olmalı Dahiliye Nazırı'nın başkanlığında bir komisyon kurulur ve onun tasarına göre 3 sonteşrinde (kasımda) Meclisi Vükelâ birtakım kararlar alır, başlıcaları aşağıdadır: 1) Bulgar ilerlemesi dolayısıyla akın gibi Đstanbul'a gelmiş olan göçmenlerin sağlık bakımından sıkı murakabesi (denetlenmesi). Ve baysallık (huzur ve refah) bakımından: a) Kıpti göçmenlerin ellerine para verilerek Anadolu'ya yollanılması. b) Anadolu ve Đstanbullulardan gönüllü olarak orduya girmiş olup şimdi Đstanbul'a geri dönmüş olanlardan Anadoluluların yerlerine geri gönderilmesi, Đstanbullulardan olup işsiz güçsüzlere karşı serseri nizamnamesine göre davranılması. 2) Terkos suyunun her bakımdan korunması. 3) Đstanbul'daki askerin baysallığa (huzuru sağlamaya) yettiğini Muhafız Paşa sağlıyorsa da ona 2 taburun daha eklenmesi. Polis müdürü umumisinin ciheti askeriye ile ilgisi olmakla birlikte vilayete bağlanması. 4) Karışıklık çıkarsa yabancı elçilik, konsolosluk, banka, hastane ve mekteplerin korunması için önlemler alınması. 5) Đstanbullular için olandan başka, Şark (Doğu) Ordusu için Đstanbul'da okka ekmek yapılıp yollanmaktadır, bunun belediyece sağlanması. Đşbu sonteşrin (kasımda) ayında Osmanlı Asyası'na karşı aç gözlerin dikildiğini ve oralarda kargaşalık çıkararak yer kapmak düşünüldüğünü gösteren belirtiler ortaya çıkar. Bunlar arasında Doğu vilayetlerini ilgilendiren Rus dolanlarını (söylentilerini) yukarda gördük. Sözü daha önce geçmiş olan Hintli Seyyit Ali, Londra Büyükelçiliği yolu ile: ''Asya'daki memalikimizin âtiyen (gelecekteki) hedefi ihtirasat (asırı istekleri) olmasına meydan vermemek için yeniden ıslahatı ciddiye ve mükemmele icrası...'' öğüdünü yollar ve göçmenler için 1800 (altın) lira verir (1). Beyrut Valisi, oradaki istek ve düşünceleri bildirerek ''harbi hazır dolayısıyla efkârı umumiyede hasıl olan cereyanlardan bahisle halkın ihtiyaç ve refahını temin edecek surette tevsii selahiyeti mahalliye (2) yolunda Sayfa 11
12 ıslahatı fiiliye ve ciddiye vücuda getirilmesi lüzumuna...'' dair gizli bir yazı yollar. Kendisine Meclisi Vükelâ kararıyla verilen karşılıkta (3) şunlar denilmektedir: Devletçe bütün vilayetlerde yeğleme (iyileştirme) yapılırken orada da yapılacaktır - Meclisi Mebusana verilmek üzere meclisi vilayet şimdiden bu yoldaki düşüncelerini kâğıt üzerine koysun - Mebuslar ülkenin gerçek ihtiyaçlarını bildirirler. 28 sonteşrinde (kasımda) Grey'in bazı büyükelçilerine yolladığı bir genelgede (1) şunlar da vardır: Söylenildiğine göre, Arnavut olan eski Sadrazam Ferit Paşa, Hidiv'le (1'incinin oğlu ikincinin kızını almıştır) şöyle bir anlaşma yapmış imiş: Kendisi Babıâli ile anlaşarak özgür bir Arnavutluk'un başına geçecek ve Suriye'nin de Mısır'la birleşmesini ileri sürecek. Grey, bu son düşüncenin Babıâlice zor kabul edilebileceğini eklemektedir. Bu ve buna benzer dolanlar (söylentiler) üzerinde ortalıkta konuşuladurulması ve Đngiltere ile Almanya arasında bir yakınlaşma sözünün dolaşması Fransa'yı kuşkulandıracaktır. (Bir yandan Suriye'de gözü olduğu için, öbür yandan da genel siyasası bakımından böyle bir yakınlaşmadan korktuğu için) 5 ilkkânun (aralık) 1912'de Grey, kesin olarak bunları Pol Kambon'a yalanlayacaktır (2). Đlerde bu Arap vilayetleri işleri üzerinde daha çok duracağız. Đstanbul'da oldukça gerginlik vardır, ''Đttihat ve Terakki'' hükümete karşı çalışmaktadır, bunun sonuçları ilerde görülecektir; ancak işbu ay içinde onunla en çok uğraşan askeri idaredir: halbuki, 1-1 1/2 ay sonra Nâzım Paşa'nın onunla arası iyileşecek ve en çok Dahiliye Nazırı ona karşı durum alacaktır. Dahiliye Nezareti'nin 'de sadarete gönderdiği bir tezkerenin aşağıya koyduğumuz bazı parçaları bunu gösterir, işbu tezkerede (3): Babıâli'ye ve hükümet aleyhine tecavüzatı hainanede bulunmalarından dolayı mazunualeyh olan 21'i mevkuf ve 59'u derdesti tevkif eşhasın divanı harbi örfice memaliki Osmaniye dahiline nefi tebitlerine (sürgün edilmelerine) karar verildiği - Bu yoldaki ilamı alan 1'inci Kolordu kumandan vekili ve Đstanbul muhafızı bunların nereye gönderileceklerini ve nereden tahsisat alacaklarını sorduğu - Divanı Harbin idareten ve yolsuz iş gördüğü... yazılıdır. Bunun üzerine Meclisi Vükelâ: Hodbehot (kendiliğinden) iş görülmemesine ve kanuna göre hareket edilmesine, ciheti adliyeden Divanı Harb nezdine evsafı lazımeyi haiz bir müddeiumumi ve önce olduğu gibi iki müstantik (sorgu yargıcı) tayinine karar verir. Büyük devletlerin savaş gemilerinin Boğazlar'dan girmesi - Đlkteşrin (ekim) sonlarında ve sonteşrin (kasım) başlarında, Đstanbul'da ve başka Osmanlı kentlerinde, ucu kendilerine ve asılarına (çıkarlarına) dokunacak kargaşalıklar olur düşüncesiyle büyük devletler, Osmanlı sularına savaş gemileri yollamak isteğindedirler. 2 sonteşrinde (kasım) Alman Dışişleri Bakanlığı'nda, Dışişleri Bakanı Kiderlen - Vahter, Alman Deniz Genelkurmay Başkanı ve Đngiliz ve Fransız büyükelçileri arasında bir toplantıda Osmanlı sularına yollanılacak olan gemilerin süvarileri, durum bunu gerektirirse, Đstanbul'daki büyükelçiler yolu ile Boğaz'dan geçme iznini Babıâli'den isteyecektirler (1). 4 sonteşrinde (kasımda) Osmanlı hükümeti barış başlangıçları imzalanır imzalanmaz çekilmeleri şartıyla bu gemilerin Đstanbul'a gelmelerine izin verir. Daha sonra Bulgarlar Đstanbul'a girecek olurlarsa Rusya'nın oraya bütün bir donanma göndermesi sorunu ortaya çıkınca bunu kendisine söyleyen ve ne yapacağını soran Fransız Büyükelçisi'ne Grey: Đstanbul'da bir gemimiz var, belki üç tane daha Beşike'ye göndereceğiz, Đngilizleri kıyımdan korumak için ne kadar gemi yollamak gerekirse yollayacağız, ancak Đstanbul'da bir deniz gösterisi yapmayacağız, der (2). Grey'in, sözlerinin Rusya'ya karşın (muhalif) görünmemesi için kullandığı konuşma biçimine rağmen, Đngiliz gemilerinin Rus donanmasını Đstanbul'da yalnız bırakmamak için yollanılacağı ve kıyım sözünün bir bahane olduğu açık anlaşılmaktadır. Batı Azerbaycan işleri Balkan Savaşı başlar başlamaz Rusların Batı Azerbaycan'dan Türk birliklerini çıkartıp oraları ele geçirmek için Osmanlı'nın kötü durumundan asılanmış (yararlanmış) olduklarını gördük. Osmanlı hükümeti oraya (Nevahiyi Şarkiye) ahalisinin Sünni olması dolayısıyla Türk askerleri çekilince kıyım olur kaygısına düşer, oraların boşaltılmasının ilkbahara bırakılmasını, o ana kadar ahalinin Đran hükümetiyle barıştırılmasını ve bu olmazsa o sırada mevsim uygun olacağından isteyenlerin çekilen Türk birlikleriyle göç ettirilmesini düşünür. Ancak Rus hükümeti oraların durmadan boşaltılmasında direnir ve dolayısıyla onun dilediği gibi yapılır (2). Daha sonra Urmıya, Osmanlı Konsolosu'nun bildirdiğine göre oraya girmiş olan Ruslar Kürt ileri gelenlerinden Seyit Taha ve Abdülrezzak yolu ile Osmanlı ülkesindeki Kürt oymaklarını ayaklandırmak için çalışmalara koyulurlar (3). Mısır işleri Lüleburgaz yenilgisinden sonra Mısır'daki Đngiliz yüce komiseri Lord Kiçner, Grey'e özel bir mektup yollayıp şunları bildirir ve ileri sürer (1): Mısır'da Hidiv, hükümet ve ulusseverler bize kafa tutmak, güçlük çıkarmak ve istemedikleri işleri geciktirmek veya durdurmak için hep Türk hükümranlığını bir silah ve bahane gibi kullanmaktadırlar. Bugünkü durum bu gibi denemeleri durdurmak üzere Türkiye ile bir anlaşma yapmamıza uygundur. Kabataslak olarak Sayfa 12
13 Türkiye'den şunları isteyebiliriz: 1) Padişahın hükümranlığı kalsın, ancak Đngiliz hükümetinin haber ve onaması olmadan kullanılmasın. 2) Hidiv atanması ya padişahın düşüncesi alınarak Đngiliz hükümetince veyahut da Đngiliz hükümetinin vereceği öğüde göre davranarak Türkiye'ce yapılsın (2). 3) Bundan böyle konsolos beratlarını Mısır versin. 4) Mısır kadısını Mısır hükümeti atasın (şimdiye kadar Türkiye hep Türkleri atıyor ve bugünkü kadı Arapça bilmiyor) (3). 5) Türk Yüce Komiserliği kalksın, Mısır'daki Türk asılarının (çıkarlarının) korunması işi Đngiliz Yüce Komiseri'ne bırakılsın. 6) Türkiye'nin Sudan üzerine ileri sürebileceği bütün haklar Đngiltere'ye verilsin. (Bildiğimize göre oranın alınmasından beri bu yolda bir hak kalmamıştır) (4). Sonra Kiçner, bunlar olursa, Mısır'ı Đngiltere'ye katmak işini, hiç olmazsa şimdilik, düşünmeyebiliriz der. Grey, bu yazıya 14 sonteşrinde (kasımda) karşılık verir (1), özeti aşağıdadır: Mısır için altı dileğinizi bir yere yazdım - Türkiye ile Balkanlılar arasında yapılacak anlaşmanın, öbür devletlerin de bir şey ele geçirmelerine yol açıp açmayacağını bilmiyorum- şimdilik bütün büyük devletler, hiç olmazsa Türkiye'den, bir kazanç aramamaya yeminli gibidirler -kendimiz için bir şey elde etmeye kalkışırsak durumumuz çok zayıflar ve genel bir kapışma olur- Bundan başka fırsatlar çıkabilir. Osmanlı hükümetinin Balkanlılara başvurması ve Çatalca çarpışması Yeniden savaş ve dış siyasa işlerine dönelim tarihli bir Meclisi Vükelâ zaptı, o anda askeri durum hakkında Karargâhı Umumi ile hükümet arasındaki durumu ve hükümetin, artık savaş olamaz diyen karargâhın tinsel (ruhsal) durumunu yükseltmeye ve özdeksel (maddi) olarak da ona silah bakımından elden geleni yetiştirmeye nasıl çalıştığını gösterir; bu zabıt, Karargâhı Umumi'nin yukarda görülmüş olan 7 sonteşrin (kasım) tarihli mazbatasının ve işbu karargâhla hükümet arasında, savaşın sürdürülebilip sürdürülemeyeceği yolundaki aytışmanın (tartışmanın) ardalasıdır; zabıt şöyledir: ''Elyevm ordunun Đstanbul'da bulunan ihtiyat cephanesi atımdan ibaret olup bunlar Çatalca hattında cemolunacak (toplanacak) toplara taksim olundukta her topa 100 atım isabet edeceği cihetle bu kadar cephane ile 2 günden ziyade muharebe etmek mümkün olmadığı ve bundan başka Çatalca hattında bulunan kıtaatı askeriye meyanında hükümferma olan kolera tevessü etmekte olup 1'inci günde 2 musap (rastlanmış) 2'nci günde 3 musap olduğu halde 3'üncü günü ve 4'üncü günü 50 musap vuku bulduğu ve buraya gelen efrat içinde dahi 2 gün zarfında 50 musap görüldüğü ve hali tedafülde (korunmada) bulunan bir ordu mahallini tebdil edemeyeceği (yerini değiştirmeyeceği) cihetle böyle bir orduda kolera zuhuru pek vahim netayiç hâsıl edeceği Başkumandan Vekili Nâzım Paşa tarafından Dersaadet'e gönderilen Erkânıharbiye Reisi Mehmet Hâdi ve Başkumandan Vekili Muavini ve Bahriye Nazırı Vekili Salih ve Başkumandanlık Erkânıharbiye Reisi Sanisi Mirliva Pertev ve Şark Ordusu Erkânıharbiye Reisi Sanisi Mirliva Ali Rıza paşalar tarafından müştereken verilen takrirde dermeyan olunduğu gibi Başkumandan Vekili Nâzım Paşa tarafından Hadımköyü'nden alınan 26 teşrinievvel (ekim) tarihli telgrafnamede dahi Dersaadet'te mevcut olduğu Harbiye Nezareti Vekâleti'nden bildirilen sahra topçu cephanesi orada hemen bütün cephanesini sarf etmiş olan bataryalardaki toplara taksim edildiği halde top başına yüz mermi isabet etmekte ve bu kadar cephane pek cüzi (az) olup ancak bir iki günlük bir muharebeye kifayet edeceği hatta top başına 200 mermi temini bile mümkün olsa bununla yine ciddi ve devamlı bir müdafaa icrası kabil olmadığı ve müsadere edilen Sırp topları (1) cephanesinin bizim toplarda kabili istimal (kullanmak olanağı) olmadığı vekâleti müşarünileyhden istifsar ve tecrübelere nihayet verilip Sırp toplarının sürati mümküne ile irsali lüzumu tekiden işar olunduğu beyan kılınması üzerine Harbiye Nezareti'nden sureti mahsusada celp olunan (getirilen) memurlardan istihsal edilen malumata nazaran sahra toplarının Dersaadet'te kadar mermisi mevcut olduğu ve bundan başka atım sahra mermisinin de 4-5 güne kadar Köstence'den buraya vasıl olacağı Erzincan'dan vürud eden (gelen) 24 topun dahi mermisi olup bunların toplarıyla beraber derdesti sevk bulunduğu ve Trabzon'dan gelmekte olan 24 topun mermisinin Trabzon'a beş altı güne kadar vasıl olacağı ve bunların mecmuu (toplamı) 'e baliğ olmakta (varmakta) bulunduğu ve bundan maada (başka) Erhat fabrikasında bulunan merminin de peyderpey celp ve sevk olunacağı ve seri cebel toplarının mevcut mermileri ise atım olup Sırp toplarının da tahrip tanesi ve 1000 adet şarapneli bulunduğu ve 12 Şnayder cebel topuyla 850 cephane arabası dahi Köstence'den gelmek üzere olduğu ve Sırp toplarının sevkine mübaşeret olunduğu (başlandığı) anlaşılıp keyfiyet tarafı sadaretten 26 teşrinievvel (ekim) 328 tarihli telgrafname ile Başkumandan Vekili Nâzım Paşa'ya işar ve Orduyu Hümayunda elyevm mevcut olan mermilerin miktarı istifsar olunduğu ve Harbiye Nezareti Vekâleti'nden gelen 26 teşrinievvel (ekim) 328 (1) tarihli ve numaralı tezkerede her ihtimale karşı Ayastefanos (Yeşilköy) - Küçükköy hattında ve Kâğıthane'nin şimal (kuzey) sırtlarında 2'nci bir müdafaa mevzii ihzarı tensip olunduğu halde mütekaidinden hamiyyeten arzı hizmet eden erkân ve ümera ve zâbitandan ekseriyetinin mezkûr mevazii müdafaanın ihzarında faydalı surette istihdamları varidi hatır olduğu bildirilmesine binaen bu baptaki mütalaanın serian izbarı (yazılı bildirilmesi) zımnından kezalik 26 teşrinievvel (ekim) 328 tarihinde müşarünileyh Nâzım Paşa'ya telgrafla yazıldığı kıraat edilmiş evraktan anlaşılmıştır. Sayfa 13
14 ''Dairei askeriyeden verilen salifüzzikir (adı geçen) malumata (bilgiye) göre sahra toplarının Dersaadet'te bulunan ve Köstence'den ve Erzincan'dan ve Trabzon'dan gelmekte olan mermilerin mecmuu (toplamı) 'e baliğ (varmakta) olup bu hesapça her sahra topuna 230 küsur tane isabet etmekte ve bunlar için merminin daha fabrikadan sürati mümkine ile celbine çalışılmakta olduğu gibi sevkine mübaşeret olunan (gönderilmesine başlanan) 50 bu kadar Sırp topunun tahrip tanesi ve 1000 adet şarapneli bulunmakta yani bu topların her birine 654 mermi isabet etmekte olduğu ve cebel toplarının mermisi bu nevi toplara taksim edildiği halde bunlara daha ziyade isabet edeceği anlaşılmakta olmasına ve mütekaidin ve müstahdemini ricali askeriyemizden bazıları Orduyu Hümayun'un ahvali maddiye ve maneviyesinin bilcümle ıslahıyla Çatalca'nın temini müdafaası mümkün olacağını beyan etmekte olmalarına binaen ordunun ve Çatalca hattının ahvali hazırasını görerek hattı mezkûrda (adı geçen yerde) ne dereceye kadar müdafaa ve mukavemet mümkün olduğunu ve Ayastefanos (Yeşilköy) ve Küçükköy hattında 2'nci bir mevzii müdafaa tesisi muktazi (gerekli) ve kabul olup olmadığını ve olduğu takdirde ne yapmak lazım geldiğini müşarünileyh Nâzım Paşa ve ordu erkâniyle hemen müzakere ve istişare etmek üzere âyandan Müşir Fuat Paşa ve Birinci Ferik Süleyman ve Ferik Ali Rifat ve Bahri, Mirliva Sami ve Veli paşaların yarın Hadımköyü'ne izamları (gönderilmeleri) ve keyfiyetin tarafı sadaretten müşarünileyh Nâzım Paşa'ya işarı tezekkür kılındı yanıt olarak bildirildi)''. Bu zabıt Nâzım Paşa'nın ve Karargâhı Umuminin tinsel (ruhsal) durumunun yine düşük olageldiğini, onların durumu kötümsemekte ve ümitsiz görmekte direndiklerini ve hükümetin silah ve cephane sayısını bile birer birer inceleyerek ve ortaya çıkararak durumun onların gördükleri ve göstermek istedikleri kadar kötü olmadığını onlara karşı açıklamaya çalışageldiğini belirtmektedir. 13 son teşrinde (kasımda) Meclisi Vükelâ, Karargâhı Umumi'nin etkisi altında Çatalca gerisinde berkitilmiş (sağlamlaştırılmış) yeni bir çizgi kurmaktan vazgeçer; bu yoldaki zaptın en önemli kısımları aşağıdadır: ''Đstanbul civarında bir hattı müdafaa tesisi halinde yapılacak istihkâmat için elde fazla top ve mermi mevcut olmadığı gibi firar suretiyle kuvvei mâneviyeleri bozulmuş ve şuraya buraya iltica etmiş olan efradın bu hatta istihdamından yahut gönüllü olarak Đstanbul civarından efrat cemiyle orada ikamesinden bir fayda hasıl olamayacağına ve çünkü evvelki ricatler, gayrı muallem efradın dağılması üzerine efradı muallemenin dahi metanetini muhafaza edememelerinden inbias eylediği (ileri geldiği) mutahassisini askeriyenin ifadei vakıasından anlaşılmasına ve bu hattı cedit (yeni hat) için Çatalca'dan kuvvet ifrazı, (çıkarmak) zaten derecei kifayede olmayan kuvvei umumiyenin bir derece daha tenakusunu mucip olacağına binaen, böyle bir ikinci hattı müdafaa tesisi mahzurdan salim olamayacağından şimdilik bundan sarfınazarla (çekinilmesiyle) firarilerin toplanması ve hastalığın meni sirayeti (salgınlığının önlenebilmesi) için lazım gelen mevakide yalnız bir askeri kordon teşkili ile takayyüdatı şedide ifası ve ona göre tertibat icrası hususunun Nezareti Müşarünileyhe Vekâletine (Harbiye) tebliği tezekkür kılındı.'' Ancak 'de, hükümet, Harbiye Nezareti Vekâleti'nin düşüncesini aldıktan sonra yeniden işbu berkitmelerde bulunmaya karar verir. Bu yoldaki zaptın önemli kısımları aşağıdadır: ''Mezkûr tezkerede (1) hattı müdafaada kullanılacak efradın yalnız istihkâmat işiyle meşgul olacaklarına ve sadece kazma ve kürekçilikten ibaret olan bu hizmette bulunacak efradın silahları da bulunmayacağına binaen bunların hattı müdafaanın müdafileri olmayacaklarına ve ateş hattında bulunmayacaklarına nazaran tasavvur olunan mehazire (çıkışa) bittabi mahal kalmayacağı ve esasen bu hattı müdafaa için ayrıca müdafaa ve top ihzarı mukarrer olmayıp yalnız maazallah ordunun Çatalca'dan ricatı (geri çekilmesi) halinde kendisine medarı istinat (dayanak) olmak üzere hazırlanmış bir mevzi bulundurulmaktan ibaret olduğu ve firarilerin toplanması ve hastalığın meni sirayeti için esasen tertibatı lâzime ittihaz olunmakta olmakla (gerekli önlem alınmakla) hattı müdafaa teşkilatının bunlara bir tesiri olmayacağı ve Dersaadet civarında bir hattı müdafaa tesisi ve müzakeratı sulhiye esnasında elimizde Çatalca ve Dersaadet hududu müdafaası gibi iki hat bulunması siyasetimiz için medarı istinat olacağı gibi hüdanekerde Çatalca'dan ordu çekilmeye mecbur olursa onu büsbütün mahiv ve muzmahil (mahv ve çökmüş) olmaktan vikaye edecek (koruyacak) bir ricatgâh olmak itibarıyla askerlikçe de haizi ehemmiyet bulunduğu gösterilmiş ve sureti işara nazaran mezkûr hattın tesisi muktazi görülmüş olduğundan serian ifayı muktezasının Vekâleti müşarünileyhaya ve Başkumandan Vekili Nâzım Paşa'ya işarı tezekkür kılındı.'' Başkomutan olarak Nâzım Paşa'nın yetersizliğini ve durumunu daha çok siyasal etkilere borçlu olduğunu yukarda gördük; bunu genel olarak, ileri gelen pek çok subay söylemiş ve yazmıştır; Meclisi Vükelâ ile Karargâhı Umumi arasındaki aytışmaların (ayrılıkların) da onun tinsel (ruhsal) durumunu küçültmüş olması gerekir, o sıralarda Nâzım Paşa'nın kendi buyruğu altında bulunanlara nasıl söz geçirememekte olduğu tarihli bir Meclisi Vükelâ zaptından da ayrıca anlaşılır; o gün Nâzım Paşa'dan alınan bir tel üzerine şu yolda bir karara varılır: ''Mezkûr telgrafnamede Yunanlılar adalar denizine hâkim kaldıkça Bulgarların levazım ve mühimmatını ve her türlü sevkiyatını suhuletle tedarik ve icra edecekleri cihetle adalar denizinde hâkimiyeti bahriyei Osmaniyeyi temin etmek üzere Donanmayı Hümayun'un hemen adalar denizine sevkinin muvafık ve münasip olacağı dermeyan kılınmış ve kuvayı berriye ve bahriyenin kumandası başkumandanlık vekâletine ait olup müşarünileyh Nâzım Paşa, donanmanın Adalar denizine hemen ihracına lüzum göstermesine nazaran müşarünileyhin tervici işarı umuru tabiiyeden bulunmuş olduğundan keyfiyetin Bahriye Nezareti Vekâleti'ne Sayfa 14
15 acilen tebliğ ve müşarünileyh Nâzım Paşa'ya malumat itası tezekkür kılındı.'' Bu duruma göre neden o sıralarda Nâzım Paşa'nın değiştirilmediği sorusu ister istemez akla gelmektedir; bunun tam karşılığını vermek için elde belge yoktur. Kâmil Paşa'nın başkomutan vekâletini Mahmut Şevket Paşa'ya önerdiğini ve onun bunu kabul etmediğini Kâmil Paşa'nın oğlu Sait Paşa ve damadı General Naci Eldeniz (1) bana söylemiştir. Genel olarak akla gelen, yurt içinde tanınmış ordu ve ulusa güven verebilecek ve bu işi kabul edecek birinin bulunamaması yüzünden, düşman Đstanbul kapılarında iken pek çok çevenlerde pek çok dayanağı olan bir başkomutanı değiştirmekten çekinilmiş ve bu yüzden çıkabilecek sarsıntılardan kaçınılmış olmasıdır. Az sonra ise Çatalca yeni, Nâzım Paşa'nın tinsel (ruhsal) durumunu oldukça yükseltecektir. Birdüziye ve bir an önce bırakışma ve barış isteyen Karargâhı Umumi'nin baskısı altında Osmanlı hükümetinin birkaç kere büyük devletlere başvurmuş ve işbu devletler arasındaki çekişmeler yüzünden bu yolda bir şey elde edilememiş olduğunu yukarda gördük. 8 sonteşrinde (kasımda) Osmanlı hükümeti kendisine hiçbir bakımdan yardımda bulunmadığından dolayı Đngiliz hükümetine sızlanmaktadır (1). 9 sonteşrinde (kasımda) Londra belediye başkanının ziyafetinde Đngiliz Başbakanı Asküis çok önemli bir demeçte bulunup hükümetinin o andaki düşüncelerini açıklar; sözlerinin özeti aşağıdadır (2): Büyük devletlerin her biri, kendi özel bağlaşıklık ve dostluklarını korumakla birlikte, bunlar Balkan işlerinde hep birden büyük bir açıklık ve düşünce birliği ile çalışmaktadırlar. Çok büyük ve yüreklere dokunan olaylar karşısındayız. Makedonya ve Trakya edimli (gerçekleşmiş) olarak Balkan ordularının elindedir. -Hıristiyanlığın Avrupa'ya giriş kapısı olan Selanik, Yunanlıların eline düştü.- Her an Đstanbul'un da düştüğünü öğrenebiliriz- Eski duruma artık geri dönülemez.- Olutları kabul etmek devlet adamlarının ödevidir- Avrupa kamuoyu bir nokta üzerinde birleşiktir: O da yenenlerin elinden, yenleri (zafer) ürünlerinin alınılmamasıdır. Bu demeç Osmanlı'ya: bizim yardımımızı bekleme, bizim aracılığımız yalnızcana sizin dileğinizi düşmanlarınıza bildirip onların dileklerini sormaktan ileri gidemez, biz size göre az çok uygun bir barış sağlamak için ortaya atılamayız, demekti. 11 sonteşrinde (kasımda) Bulgarlar Tekirdağ'ını almakla Marmara üzerinde bir liman elde ederler. Büyük devletlerin ve o anda en çok güvenilen Đngiltere'nin bu durumu, ve Karargâhı Umumi'nin hükümeti biteviye sıkıştırması, Babıâli'yi bırakışma için doğrudan doğruya Bulgarlara başvurduracaktır. 12 sonteşrinde (kasımda) Sadrazam Kâmil Paşa, Rus Büyükelçiliği yolu ile Bulgaristan Kralı Ferdinand'a bir tel çekip bağlaşıklardan bırakışma ister, bu telde: Büyük devletlere daha önce başvurulmuş olduğu, ancak istenilen sonucun doğrudan doğruya yapılan başvurma ile daha kolay elde edileceğinin düşünüldüğü söylenilmekte ve Bulgar ve Türk başkomutanlarının bir bırakışma ve ön barış (preliminaires de paix) için anlaşmaları istenilmektedir. Bununla birlikte Kâmil Paşa, Nâzım Paşa'ya şu teli çeker: ''Evvel ve ahır işarınız üzerine bir iki gündür düveli muazzamanın tavassutunu istemek için yapılan teşebbüsattan ümitbahş hiçbir netice hasıl olmayıp devletlerin bir müdahalei fiiliyede bulunmayacakları münfehim (anlaşılmış) olmasına ve Bulgar ordusunun Çatalca'ya takarrübüne mebni (yaklaşmış) bir tehlikeye mahal bırakılmayarak işarı devletleri veçhile harbe hemen nihayet verilmesi zaruri görüldüğünden tarafeyn kumandanları arasında bilmüzakere bir mütareke akdi için Bulgar kumandanlığına emir verilmesi zımnında Tarafı Senaveriden Bulgar Kralı'na telgraf keşide edilmiş (çekilmiş) olmakla şayet memurlar gelirse bir taraftan müzakereye başlanarak diğer taraftan müdafaa esbabının istikbali...'' 13 sonteşrinde (kasımda) Babıâli bir genelge ile bu başvurmasını kendi büyükelçilerine de bildirir. Đngiliz Büyükelçiliği baş tercümanı Fiçmoris bir andıcında (raporunda) Balkanlılarla doğrudan doğruya görüşmenin daha iyi olacağını operatör Cemil Paşa ve onun kayınbabası Şeyhülislam Cemalettin Efendi ve âyandan Damat Ferit Paşa yolu ile sadrazama oydamış (ulaştırmış) olduğunu anlatmaktadır (1). Sadrazamın Ferdinand'a çektiği tel üzerine olan bitenleri Bulgar Başbakanı Geşof özet olarak şöyle anlatmaktadır (2): Geşof, 13 sonteşrinde (kasımda) alınan Kâmil Paşa'nın telini krala gösterince o, bundan hiç hoşlanmaz ve ertesi gün (14 sonteşrin-kasım) ona, kendisi (kral) doğrudan doğruya başkomutanın ve ordu komutanlarının bu iş üzerindeki düşüncelerini öğreninceye kadar, işi gizli tutmasını söyler. Bu görüşmenin sonucunun ne olduğu anlaşılamamıştır; ancak bir yandan Geşof, Kâmil Paşa'ya, yine Rus Büyükelçiliği yolu ile bir tel çekip Bulgaristan'ın bağlaşıklarıyla görüşmekte olduğunu ve bunun sonucunun ayrıca telleneceğini bildirir (3), öbür yandan da 17 sonteşrinde (kasımda) Bulgar ordusu Çatalca'ya saldırır. Geşof yukarıda sözü geçen risalede (4): ''Biz Bakanlar Đstanbul'a girmeye karşı idik, ancak askerler bizden düşüncemizi sormadılar'' demektedir. Albay Lamuş ise Çatalca'ya saldırışı şöyle anlatır (5): ''13 sonteşrinde (kasımda) (6) Başkomutan General Savof, kralın isteği üzerine, saldırma buyruğunu verdiğinde, Çatalca'da komutanlık eden General Radko Dimitriyef, askere dinlenmek için 3-4 gün bırakılmasını ondan istemiş ve böyle yapılmıştı; yukarda söylenilmiş olduğu gibi saldırı 17 ve 18'de yapılmış ve Karargâhı Umumi ile ayrıca danışılmadan Radko Dimitriyef'çe kararlaştırılmıştır.'' Bütün bunlardan şu çıkar ki Bulgar Kralı Ferdinand ve Başkomutan Savof, Kâmil Paşa'nın bırakışma teline Sayfa 15
16 karşılık vermeden önce, Bulgar başbakanının ve hükümetinin bunu istemediklerine aldırış etmeyerek bir kere silah talihini denemeye ve Đstanbul'u ele geçirmeye kalkışırlar ve bu yüzden 17 ve Çatalca vuruşması olur: işi silahla başaramayınca ve başaramayacaklarını anlar anlamaz yani 19 sonteşrinde (kasımda) bunlar Osmanlı hükümetine kendilerinin ve bağlaşıklarının bırakışma şartlarını bildirirler. Yukardaki siyasal olaylar dışında olarak işi sadece askerlik bakımından inceleyen Yarbay Nihat, Bulgar Karargâhı Umumisi'nin davranışını şöyle irdelemektedir (1): ''Lüleburgaz meydan harbinden Çatalca önüne kadar olan vasati 100 kilometrelik mesafeyi ancak 7 günde kateden Bulgar ordusunu, bu yürüyüş pek ziyade hırpalamıştı: Şarka (Doğuya) doğru attıkları her adım iaşe ve ikmal vaziyetini büsbütün vahimleştirmiş ve gittikçe çoğalan ordu hastalıklarına 26'dan itibaren kolera da inzımam eylemiş ve bizde olduğu gibi burada da birdenbire büyük bir vüsat (boşluk) ve dehşet iktisabeylemiştir. O suretle ki, Çatalca hattı önüne gelen Bugarlar huduttan itibaren kilometrelik bir sahayı muzafferane katı ve mağlup düşmanı takip ile payitaht önüne gelmiş muzaffer bir ordu haleti ruhiye ve maddiyesini hiç de göstermiyordu. Daha muntazam ve mükemmel ordularda daha büyük mesafede tesirini gösterecek olan istila ordusu haleti ruhiyesi Bulgar ordusu gibi vasattan dûn (düşük) bir orduda bu kadarcık bir saha dahilinde kendisini göstermişti. ''Nereye gidiyoruz? Bunun sonu nereye varacak? Türkler günden güne kuvvetleniyor. Bu bizim diplomatlar da ne yapıyor, bir an evvel niye sulh yapmıyorlar?'' sualleri günden güne daha kuvvetle iradedilmeye (ileri sürülmeye) başladı. Bilhassa Ergene'den sonra gittikçe dağ manzarası olan arazide hareket pek çok müşkülatı mucip olmuş (zorluğu gerektirmiş), her türlü tertibat pek ziyade bozulmuştu. Velhasıl ordu nefsine ve kuvvetine itimadı kaybetmiş idi. Kendini düşman arazisi dahilinde yolunu şaşırmış, kaybolmuş bir vaziyette hissediyordu. ''Binaenaleyh Çatalca önüne geldikten sonra şimdi de ne yapalım? meselesi ciddiyetle meydana çıkmıştı. Yapacak şey malûm olmak lazımdı: Madem ki karşıda düşman ordusu var veyahut var kabul ediliyor, bunun ortadan kaldırılması ilk yapılacak işti. Fakat buna karar verilemediği içindir ki acaba başka yapacak ne var meselesi husule (meydana) gelmişti! ''En basit fikri askeri burada geçirilecek her günün düşman lehine kazanılmış olacağını gösterebilirdi. Bu sebeple daha evvel her ne sebeple gelememiş olursa olsun 30'da yanaşarak 31 teşrinievvelde (ekimde) (1) taarruz etmek elzemdi. Fakat şu iki silsilei efkâr aynı kuvvetle devam ediyor ve bir türlü birisi tefevvuk edemiyordu (üstün gelemiyordu): ''A) Vakit geçirmeyelim, hemen taarruz edelim, düşmanı mahv ve payitahtı zaptederek sulhu dikte edelim?. ''B) Fakat kuvvetimiz kâfi değildir. Çatalca hattı çok kuvvetlidir. Düşmanın birçok ağır topları vardır. Bizim ağır topumuz yok gibidir. Sonra muvaffak olamazsak şimdiye kadar ki müsait vaziyeti siyasiye (uygun siyasi durumu) ve askeriyeyi birdenbire aleyhimize tebdil etmiş (değiştirmiş) oluruz. ''Bu haleti ruhiye Karargâhı Umumi'den itibaren tekmil makamatta hemen aynı idi. Başkumandan vekili (Savof) geldi. Uzun müzakerelerden, tabiri aharla meclisi harblerden sonra, her meclisi harbin mukadder neticesi olarak şu sakat ve yarım karar ortaya çıktı. ''Bir keşif yapalım!'' diyorlardı ki ''tekmil kuvveti hazırlayalım, keşfi taarruzi yapalım, düşmanın zayıf yerini anladıktan sonra ihtiyatları hemen oraya teksif eder (yoğunlaştırır) ve neticei katiyeyi istihsal (kesin sonucu elde) ederiz.'' ''Fakat bu kararı, her iki ordunun mutemet (güvenilir) kumandan sıfatıyla tatbika memur olan Radko Dimitriyef, işi ciddi tutarak bir taarruzu kati yapmak fikrini iltizam eylemekte (gerekli saymakta) olduğundan zirde (aşağıda) görüleceği üzere nihayet meydana öyle bir tertip çıktı ki; keşfi taarruzi noktai nazarından pek fazla kuvvet birinci hatta konulmuş, neticei katiye (kesin sonuç) için ise hiçbir yerde kâfi kuvvetle işe girişilmemiş oldu. Elde kalan kuvvetli ihtiyatların ise istihdamı (kullanımı) bir türlü bilinemedi. Ve mütereddit kararların neticei mukadderesi olan ademi muvaffakıyet tahakkuk etti (başarısızlık gerçekleşti). ''Bu müzakerat ve münakaşat bittabi uzun sürdü; yorgun ve sarsılmış ordulardaki haleti ruhiyei tabiiye neticesi olarak herkes ''aman acele etmeyelim, dinlenelim, noksanlarımızı ikmal edelim, hazırlanalım'', diyordu. Bu sebeple taarruz 4 teşrinisaniye (1) (kasıma) talik edildi (geri bırakıldı). Halbuki bu geçirilen 5 gün zarfında ikmal ve hazırlık namına yine büyük bir şey yapılamadı, çünkü bu menzil ve ikmal şeraiti dahilinde yapılamazdı.'' Bulgar ordusunda gazeteci olarak savaşı görmüş olan Avusturyalı teğmen Vagner, Yarbay Nihat'ın bu yazısını berkitmektedir (desteklemektedir) (1): ''Bozulmuş Türk ordusunun Çatalca çizgisine vardığı sıradaki durum, her türlü yeni bir dayanma olasılığını bir yana bıraktıracak biçimde idi. Nâzım Paşa orduda düzene benzer bir şeyi yeniden kurmuştuysa da ordunun tinsel (ruhsal) durumu o kadar düşüktü ki hemen yapılacak bir Bulgar saldırısında her türlü başarı ümidi olabilirdi. Türklere ancak henüz eksik düzenlenmiş yeni iki tümen eklenmişti ve (Çatalca'da) berkitmelerin durumu parlak değildi. ''Đstanbul'da büyük bir korku doğuran ve padişahı Anadolu'ya geçmek için hazırlıklar yapmaya kışkırtan ve hemen hemen ümitsiz olan bu durum, Bulgarların durup beklemeleri yüzünden her gün daha iyileşecektir. Türk ordusunun Đstanbul'u örtmek (savunmak) için çekilmekte olduğu Çatalca çizgisinin ve onunla çok ilgili olan Bolayır'ın durumunu Yarbay Nihat şöyle anlatır: ''Trakya'da bundan başka bir de Çatalca-Bolayır tahkimatı vardı. Çatalca hattı müdafaası Đstanbul Boğazı'na Sayfa 16
17 doğru darlaşan Trakya'nın müntehayı şarkisine (en doğusuna) yakın bir mahalde ve Đstanbul'un takriben 50 km. garbında (batısında) Terkos ve Büyükçekmece gölleri arasında daha 1293 ( ) harbi esnasında Rus istilasına karşı intihab edilmiş ve seferden sonra az çok tahkim ve teslih edilmiş (silahlandırılmış) bir hat olup ilanı Meşrutiyet'ten sonra sureti umumiyede feshedilmiş ve teslihatı (silahları) Edirne'ye nakledilmişti. Bu suretle Balkan seferberliği bidayetinde (başlangıcında) tavafuk edemezdi (uyamazdı). ''Bolayır berzahında (yarımadasında) da Kırım seferi hengâmında yine Rus istilasına karşı müttefikinin muvasalai bahriyesini muhafaza noktai nazarından yapılmış kârı kadim (çok eski) birkaç tabyadan, bir miktar eski toptan mürekkep bir tahkimat vardı. ''Gelibolu şibih ceziresi (yarımadası) üzerinde sureti umumiyede Boğazı yine bahren (denizden) müdafaaya hadim sahil tahkimatı vardı. Bunların arkası ve Saros körfezi sahili açıktı. Son Đtalya harbi esnasında bu tahkimatın arkasını muhafaza için esaslı bir şey yapılamamıştı.'' Çatalca üzerinde Şeyhülislam Cemalettin efendi şunları yazar (1): Çatalca istihkâmatındaki mezkûr büyük topların kaldırılması Harbiye Nezareti'nde bulunduğu zamana müsadif olmasından naşi esbabını heyeti askeriye meyanında bulunan Mahmut Şevket Paşa merhumdan bizzat sual ettim. Đtalya donanmasının Boğazı zorlaması ihtimali kavi (güçlü) olduğundan mezkûr toplar ile Edirne istihkâmatında mevcut büyük çaptaki toplardan bazıları Kalei Sultaniye ile Bolayır istihkâmatına nakil ve tabiye edilerek Boğaz'ın hududu tedafüiyesi (savunması) takviye olunduğunu söyledi.'' Bütün bunların özeti Çatalca'da daha önceden hiçbir anıklığın (hazırlığın) yapılmamış olduğudur. Yarbay Nihat Çatalca vuruşmasına girişildiği anda ordunun durumunu şöyle anlatır (2): ''Ordu takriben bir haftalık zaman zarfında az çok meydana çıkmıştı. Yüzlerce tabur vesairenin yekdiğerine kalbi suretiyle meydana getirilecek teşkilat cidden bir emri azim idi. Alakadar makamatın himmetiyle hemen hemen de tahakkuk etmişti; artık kıtaya benzer kuvvetler görülmeye başlanmıştı. ''Đaşe henüz yoluna tamamıyla girmemiş olmakla beraber askere mehmaemken (olabildiği kadar) sıcak yemek yedirilmeye başlanmış, efrat (asker) dinlenmiş, az çok uyumuş, bu maddi fevaide (yararlar) kendini toprak içinde tahassun ederek (kapanarak) hâkim bir mevzide görmek, düşmanın önündeki vâsi (geniş) düzlükten ilerleyeceğini düşünmekten mütevellit (doğan) manevi fevait (yarar) inzımam etmiş; Kırkkilise, Lüleburgaz melhamelerinde olduğu gibi tesadüfi bir muharebe vaziyetinden pek farklı olarak, bir hafta zarfında, düşman geleceği, düşmanla muharebe edileceği fikrine tedricen ısınılmıştı, hazırlanılmıştı. Binaenaleyh Türk kanındaki cevheri kıymettar uyanmaya başlamış, nefse, silaha itimat hissi uyanmıştı. Burada düşmanı durdurmak mümkün olacağına inanmayanlar yalnız karargâhlardı. Yoksa kıtaat sureti umumiyede düşman Çatalca'yı geçemez kanaatini hasıl etmiş idi. Tahkimatın bu hissi hasıl eylemekte çok faydası olmuştu. Yalnız ortaya yeniden pek vahim bir şey çıkmıştı: Kolera!.'' Daha yukarda Geşof'un Kâmil Paşa'ya yolladığı bir telde Balkanlıların bırakışma şartlarını kararlaştırmak için aralarında görüşmekte olduklarını bildirdiğini görmüş ve bu telin 16 sonteşrin (kasım) tarihli olması gerektiğini haşiyede (not olarak) yazmıştık. Yine yukarda anlattığımıza göre avutucu olan bu tel gönderildikten sonra Bulgar ordusunun 17 sonteşrin (kasım) sabahı erkenden Çatalca'ya saldırdığını görmüştük. Bu saldırıyı daha öğrenmeden olacak verilmiş olan tarihli bir Meclisi Vükelâ kararı durumu başka bir bakımdan da aydınlatır; bunda denilmektedir ki: ''... tarafı Sadaretten Bulgaristan Kralı'na yazılmış olan telgrafnameye alınan cevaba göre muhasımlar beyninde teati edilecek müzakeratın (görüşmenin) uzaması muhtemel olduğundan Çatalca'da lazım gelen vasaiti müdafaanın ikmali muktazidir (gerekmektedir); zira mevkii mezkûrun ihkâm (adı geçen yerin sağlam) ve düşman taarruzatına şiddetle mukavemet edecek bir hale ifrağı (getirilmesi) Bulgaristan ile cereyan edecek müzakeratı sulhiye üzerine tesir edeceği şüphesiz bulunduğu gibi, müttefikler beynindeki teatii efkâr (fikir alışverişi) esnasında, Rusya Hariciye Nazır Muavini'nin müsalâha edilmezse (barış sağlanmazsa) Bulgarların Dersaadet'e girmeye karar verdikleri yolunda vâki olan ifadesiyle de müeyyet olduğu (doğrulandığı) üzere, Bulglarların ansızın hücum ile Dersaadet üzerine yürümeleri ihtimalini bertaraf edeceği aşikâr olduğundan Çatalca'nın ihkâm ve müdafaasına son derece ehemmiyet verilmesinin Başkumandan Vekili Nâzım Paşa'ya serian (acele) telgrafla tavsiye ve işarı tezekkür kılındı.'' Bu karar bir yandan Rusya'nın, Bulgarlara Đstanbul'a girmek fırsatı verilmesin ve Balkanlılar çok yıpranmadan iş bitsin diye biteviye Babıâli'yi barışa kışkırttığını, öbür yandan da Osmanlı hükümetinin Bulgar oyununu yani görüşme perdesi arkasında ve onun Osmanlı'ya vereceği güvene dayanarak saldırıda bulunabileceğini sezdiğini göstermektedir. Yine işbu 17 sonteşrinde (kasımda): ''... Đstanbul etrafında, Ayastefanos (Yeşilköy) -Küçükköy- Đstinye hattında bir ikinci müdafaa hattı yapılacağı gibi Bahrı Siyah (Karadeniz) Boğazı istihkâmatının kara cihetinden (tarafından) müdafaası için dahi Karbica burnu -Zekeriya köyü- Büyükdere arasında bir hattı müstahkem inşası...''nın elde olduğu ve çabuklaştırılması gerektiği yolunda bir Meclisi Vükelâ kararı vardır. Çatalca vuruşmasının ayrıntılarına girmeyeceğiz, bilindiği gibi Bulgarlar 17 ve 18 sonteşrin (kasım) günlerinde saldırılarda bulunduktan ve 'den çok adam kaybettikten sonra bu işten vazgeçerler ve 19 sonteşrinde (kasımda) Babıâli'ye bırakışma şartlarını yollarlar. Bu çarpışma sırasında hükümetin düşüncesini göstermesi dolayısıyla Kâmil Paşa'nın Nâzım Paşa'ya, çarpışmanın birinci günü olayları üzerine 4 yani 17 sonteşrinde (kasımda) çekmiş olduğu teli kapsayan Sayfa 17
18 Yarbay Nihat'ın şu yazısı aşağıya konulmuştur(1): ''Evvelemirde dört muharebesinin cereyanı muvafıkı sadarete tebşir edilerek (müjdelenerek) şu cevabı alınmıştı: ''... düşmanı mütareke teklifini kabule imale için mukavemet ve mevakii müstahkemeden tebaud etmeksizin (uzaklaşmadan) mümkün olduğu kadar yormak ve kırmak kâfi olduğu malumu âlileridir. Bir hud'ai harbiyeye (kendiliğinden bir savaşa) mâruz kılınmamak için kıtaatımızın mevakii müstahkemeyi terkle ileri gitmekten tevakki etmeleri (sakınmaları) muvafıkı ihtiyat olacağı bir hatıra kabilinden olmak üzere beyan olunur.'' ''Bu suretle eski asker olduğu rivayet edilen (2) Sadrazam Kâmil Paşa ordunun ''benim'' diyen erkân ve ümerasına bir de dersi askeri veriyordu! Maahaza ordu erkânı âliyesi ''burada muharebe edemeyiz'' demişken Sadrazam'ın ''hayır edebilirsiniz ve etmelisiniz'' demiş olmasına ve bunun doğru çıkışına nazaran bu ders tam yerinde idi!.'' Ancak Nâzım Paşa'ya bu yolda öğütler vermek hiç de gerekmemektedir. Yarbay Nihat'ın yazdığına göre (1) Karargâhı Umumi'nin: ''Nefsine itimadı hiç de yükselmemiş idi, bu sebepledir ki 4/5'de (2) yazılan bir şifrede cephane mevcudundan bahsedilerek: ''Bu miktar cephane ile üç günden fazla mukavemet kabil olmadığından bu müddet zarfında sulhun takriri esbabının istikmali (yazılı gerekçenin tamamı) arz edilmişti.'' Şu kadar var ki Kâmil Paşa bu öğüdü, Nâzım Paşa'nın bu sefer kendi istemeyerek, öbür komutanlarca bir saldırıya sürüklenmesi veyahut onların saldırı isteklerine gerektiği kadar karşı koymaması gibi bir olasılığı düşünerek vermiş olabilir. Sağ kolda Mahmut Muhtar Paşa'nın Karargâhı Umumi'ye bildirmeden bir saldırı anıkladığını (hazırladığını) ve 18 sonteşrin (kasımda) sabahı Lusof Bey'in (3) bu işe başladığını ve işi Karargâhı Umumi'ce öğrenilince durdurulduğunu ve bu saldırı geniş ölçüde gelişebilseydi ordu ve komutanın o sıradaki durumuna göre ancak bir yıkımla sonuçlanabileceğini Yarbay Nihat yazar (4). Mahmut Paşa'nın yaralanmış olması da işi zaten durdurmuştu. Ancak başkomutanın cephanem yok, üç günde barış yapın dediği bir sırada, karargâhı onunkinden birkaç kilometre uzakta bulunan bir ordu komutanının, işi ona bildirmeden saldırıya kalkışması da o andaki Osmanlı ordusunun durumunu iyice aydınlatır. Büyük devletlerin Đstanbul'a asker çıkarması Çatalca vuruşması başlayınca Bulgarların Đstanbul'a girecekleri genel olarak sanılmakta idi. 17 sonteşrin (kasım) sabahı Bulgar topları baştan başa ateş açınca ilk şaşalayan Karargâhı Umumi olmuştu. Yarbay Nihat onun durum ve davranışını acı bir dille anlatır (1). Gerçi bazı belgeler, Bulgarların Lüleburgaz yeninden sonra yavaşlamaları yüzünden Đstanbul'a girmek fırsatını kaçırdıklarının sezilmeye başlanıldığını göstermekte idiyseler de, on binlerce göçmenle ve birçok ulus ve dinden insanlarla dolu Đstanbul gibi çok kalabalık bir kente Bulgar askeri girecek olursa gerek yerlilerin coşkunluğu gerekse Bulgarların bütün Trakya ve Makedonya'da yapageldikleri tüyler ürpertici kıyım ve işkenceler dolayısıyla büyük kargaşalıklar çıkması olasılığı herkesi düşündürüyor ve önlem almaya kışkırtıyordu. Bu durum ve bu kaygı ve korkular dolayısıyla ve Osmanlı hükümetiyle danışılıp anlaşılmadan 17/18 sonteşrin (kasım) gecesi yabancı savaş gemilerinden Đstanbul'a deniz erleri çıkarılmaya başlanılır. Çıkanlar yabancı elçilik, konsolosluk, okul, banka, hastane ve kurumlarına yerleştirilirse de, bunların taşıp sokaklarda da gözüktükleri olur. Subay ve er olarak 2250 kişi kadar çıkmış olup Almanlar iki dağ topu ve Đngilizler de bir mitralyöz çıkarmışlardır. Büyük devletlerce çıkarılan subay ve erlerin sayısı sadaretten hariciyeye tarihiyle gönderilen ve bunların geri alınması için yeniden başvurulmasını isteyen bir tezkereye göre: 679 Alman 530 Fransız 200 Đngiliz 200 Rus 122 Avusturyalı 100 Đtalyan 70 Amerikalı ve artanı da Đspanya, Romanya, Felemenk, Đsveç ve Norveçlidir. Bu işin ne gibi etkiler altında yapıldığı, durumun ne olduğu ve Osmanlı hükümetinin bu yolda ne düşündüğü aşağıdaki tarihli Meclisi Vükelâ zaptından anlaşılmaktadır: ''Limandaki sefaini harbiyei ecnebiyeden karaya asker ve mitralyöz ve top ihraç olunduğu cihetle ahali düçarı heyecan olduğundan bahisle bazı ifadat ve mütalaatı havi dahiliye nezaretiyle Đstanbul muhafızlığından gelen tezkerelerle ledelicap (gerektiği zaman) karaya çıkarılacak asakiri ecnebiyenin sureti hareketine dair ikinci hafif filo kumandanı Kontr Amiral tarafından Beyoğlu Kumandanlığı'na verilip sureti, mezkûr muhafızlıktan ba tezkere gönderilen proje okundu: ''Karar ''Muhafızlığın tezkerelerinde 24 saatten beri sefaini ecnebiyeden mühim bir yekûna baliğ olan asker ihraç olunmakta ve ecnebi askerin bir mevkiden müsellahan (silahlı) gidip gelmeleri ve sefarethane kapılarında talimle meşgul olmaları Beyoğlu halkını heyecanda bırakarak dükkânlar kapanmakta olduğundan ve Beyoğlu'nda bir bedbah tarafından atılacak bir iki el silahın ihlali asayişe bais (neden) olacağından ve böyle başlı başına ve siyasiyat ve ruhu memleketle alakadar olmayan bir kuvvei ecnebiye vasıtasıyla yapılacak Sayfa 18
19 tertibat, inzibatı memleketi ihlal edeceğinden bu yüzden zuhuru muhtemel bulunan vekayiden (olaylardan) Đstanbul muhafızlığınca mesuliyet kabul edilemeyeceği beyan ve salifüzzikir (bildirilen) proje hakkında bazı mütalaat ve mülahazat dermeyan olunmuştur. Limanda bulunan süfünü harbiyei ecnebiyeden (yabancı savaş gemilerinden) karaya ledelhace (gerek görüldüğü zaman) asker çıkarılmasına muvafakat edilmesi sefarethane ve konsoloshanelerle, banka, mektep ve hastane gibi müessesatı ecnebiyenin muhafazası maksadına maksut olduğu gibi lehülhamd memleketçe iğtişaşı mucip (karışıklığı gerektireceği) ve karaya asakiri ecnebiye ihracına bâdi (geçici) bir hal ve hareket mevcut olmadığı halde süfünü harbiyei mezkûreden karaya külliyetli asakiri ecnebiye ve top ve mitralyöz ihracı ve bunların sefarethane ve konsoloshanelerden başka mahallere ikamesi ezcümle Galata'da Viner Bank üzerine mitralyöz tabiye edilmesi esasen gayricaiz olup, bu gibi calibi nazar ve baisi kıylükal hareket ahaliyi bila mucip duçarı heyecan ederek hiç yoktan bir hadise zuhuruna sebep olacağından ve hükümeti seniyece asayiş ve inzıbatı memleketin muhafazası için icap eden tedabiri (gerekli önlemler) askeriye ittihaz kılındığından (alındığından) sefaretlerin bu gibi tertibat ve muamelatı müheyyicesinden (heyecanından) dolayı muhilli asayiş bir hal ve hareket vuku bulduğu halde bunun mesuliyeti hükümeti Osmaniye'ye ait olmayıp bittabi müsebbiplerine raci olacağının (neden olanlara da döneceğinden) icap eden sefaratı ecnebiyeye şimdiden ihtarıyla ahaliyi beyhude telaş ve endişeye düşürecek ve maazallah bu yüzden asayişi memleketçe sui tesiratı müstelzim olabilecek (kötü etki doğurabilecek) tertibat ve harekâtı müheyyiceden sarfınazar olunarak sefaini ecnebiyedeki asakirin yalnız sefarethane ve konsoloshanelerle mektep ve banka ve postane ve hastane gibi müessesatı ecnebiyenin muhafazası için ledelicap (gerektiği zaman) karaya çıkarılmak üzere sefinelerinde (gemilerinde) bulundurulması ve lüzumu hakiki görülüp de hükümetçe talebi muavenet edilmedikçe karaya asker ve top ve mitralyöz çıkarılmaması memleketin idamei asayiş ve ammenin temini selameti noktai nazarından labüt (gerekli) bulunduğunun sefareti mezkûreye ilaveten tebliği hususunun hariciye nezaretine havalesi ve mevzuubahis olan proje hakkında Đstanbul Muhafızlığı'nca dermeyan olunan mülahazat şayanı dikkat ise de muvafıkı nefselemir olmamasıyla bunun kabul ve tatbikine mahal görülemediği gibi Bauman Paşa'nın (1) lisanı mahalliye ve ahvali ruhiyei memlekete gayri vakıf olduğu cihetle mumaileyh amiralin refakatine tayini gayri muvafık olduğundan bu işe Jandarma Kumandanı Nazif Paşa'nın tayini tensip olunduğunun (uygun bulunduğunun), Harbiye Nezareti'ne...'' 19 Sonteşrin'de (kasımda) Hariciye Nezareti yabancı elçiliklere bir nota göndererek bu çıkan deniz erlerinin gemilere geri alınmasını, bunların, güven ve baysallıktan çok, kargaşalık çıkarmaya yarayabileceklerini ve bu yüzden Osmanlı hükümetinin hiçbir sorav (sorumluluk) kabul edemeyeceğini bildirir. Bu erlerin geri alınması işi az uzayacaktır. Bunlar yıllarından önce, daha kısa bir devre için, Đstanbullulara Batılı büyük devlet askerlerinin ''medeniliğini'' tattıracaklardır. O sırada polis müdüriyeti ve Đstanbul Muhafızlığı bu erlerin sarhoşlukları, meyhane ve umumhanelerde yaptıkları, kadınlara sarkıntılıkları ve bir sürü rezaletleri dolayısıyla biteviye sızlanmaktadır. Balkanlıların bırakışma şartları: Bulgarlar Çatalca'yı zorlayamayacaklarını anlayınca 5-7 kilometre kadar geri çekilecekler ve hemen 19 Sonteşrin'de (kasımda) bırakışma şartlarını Babıâli'ye bildireceklerdir. En önemli şartlar aşağıdadır: 3'üncü maddeye göre: a) Edirne ve içindeki asker Bulgar'a, b) Çatalca berkitilmiş çizgisi Bulgar'a, c) Yanya ve içindeki asker Yunan'a, d) Şkodra ve içindeki asker Karadağ'a, e) Debre ve Draç Sırp'a verimsenecek. 4'üncü maddeye göre: Çatalca'nın ötesinde kalan bütün Rumeli boşaltılacak, yeniden hiçbir yere Osmanlı askeri yığılmayacak. Karadeniz'oe Bulgar limanlarının ablukası kalkacak. Görülüyor ki Bulgar ve bağlaşıklarının istedikleri Osmanlı'nın baştan başa verimsemesi ve Đstanbul'u da gerekince korumaktan vazgeçmesi idi. Bu şartlar, Lüleburgaz vuruşmasından sonra Osmanlı ordularının eriyerek geriye aktıkları ve Đstanbul'un korunulamayacağı sanının pek çok yayılmış olduğu sırada ileri sürülmüş olsaydı işi biraz anlamak kabil olurdu; ancak Çatalca'da Bulgar durdurulduktan ve biraz geri çekilmek zorunda bırakıldıktan sonra bunlar gülünçtü. Bu dileklerini Osmanlı'ya kabul ettirebilecek durumda olmadığını kendisi de anlayan ve o ana kadar aracılığa karşın görünen Bulgar hükümeti, bunları Osmanlı'ya bildirdiği gün, Rus ve Fransız hükümetlerine başvurup onların yardımını ister. Geşof bu şartları Sofya Fransız elçisine bildirirken (1) bunların hiç gecikmeden Osmanlı hükümetince kabul edilmesini çok istediğini söyler, bu yolda Rus arkadaşı ile birlikte çalışması için Đstanbul'daki Fransız büyükelçisine yönerge verilmesini diler ve şunları ekler: Ben (Geşof) çıkabilecek her türlü güçlük dolayısıyla Đstabul'a girmemize karşınım (karşıyım), ancak bırakışma için yaptığımız önergeler çok kısa bir zamanda kabul edilmezse, gereç ve geçim sıkıntıları Sayfa 19
20 dolayısıyla geciktirilmiş olan Çatalca'ya genel saldırı yapılacaktır ve Đstanbul'a girişimizin önüne geçilemeyecektir; Çatalca zorlanınca Đstanbul'un ve Osmanlı ordusunun sağlık bakımından durumuna (kolera dolayısıyla söylenilmiş) ve bulaşma korkusuna aldırılmadan Đstanbul'a girilecektir, çünkü bunu Bulgar askerlerinden esirgeyemez olacağız. Görüldüğü gibi Geşof, kendisinin Đstanbul'a girişe karşın (karşı) olduğu yolundaki bir doğruyu, Çatalca'ya şu veya bu yüzden kesin olarak saldırılmadığı ve bu saldırı yapılınca her ne olursa olsun Đstanbul'a girileceği gibi bir ''blöfü'' kendine göre ustacasına birbirine katarak, Fransa, Rusya ve az aşağıda göreceğimiz gibi Đngiltere'den Osmanlı'ya karşı siyasal yardım istemekte ve blöflerin uzun sürmediklerini bildiği için işin çarçabuk yapılması üzerinde direnmektedir. Geşof'un yine işbu 19 Sonteşrin (kasım) gününde Sofya'daki Rus elçisine başvurması da buna benzer bir biçimdedir ve Geşof yine işin çok çabuk, hatta hemen bitirilmesi karşılığı olarak Rusya'ya Đstanbul ve dolayları bakımından hoşlanacağını sandığı adançlarda bulunmaktadır; şöyle ki Đstanbul'daki Rus Büyükelçisi Girs'in Lovter'e söylediklerine göre (1): Geşof, bırakışmanın hemen (1) imzalanabilmesi için Fransız ve Đngiliz yardımının sağlanılmasını Rusya'dan dilemektedir. Eğer bu imza hemen (2) elde edilebilirse Geşof, Türkiye'ye kesin sınır olarak Midiya (Midye)-Ergene-Enos (Enez) çizgisini sağlayacağını Rusya'ya adançlayabilecektir. Bulgar başvurmalarından Osmanlı başvurmalarına geçelim. Babıâli bu şartları redde karar vermiştir. Karargâhı Umumi de 21/22 gecesi bunların kabul edilemeyeceğini hükümete bildirmiştir. Hükümetin kararı 21 Sonteşrin'de (kasımda) Berlin, Londra ve Paris büyükelçilerine çektiği tellerde açık görülür. Osman Nizami Paşa'ya şunlar denilmektedir: Şartları reddedeceğiz. - Çatalca'da dayanabileceğimizi umuyoruz; ancak Bulgarlar, bağlaşıklarınca berkitilirlerse (desteklenirlerse) Çatalca'yı zorlamayı umabilirler - Böyle bir tehlike karşısında Almanya,Üçlü Bağlaşma ve Romanya, Bulgaristan'ı sıkıştırır mı? - Alman Đmparatoru'nu ve yolda gelirken Kont Berştold'u ve Romanya Kralı'nı görün. Osman Nizami Paşa Đstanbul'a geldiği için bu telin karşılığı Hazine'de yoktur, ancak olaylar bu istenilen baskının yapılmamış olduğunu gösterir. Daha aşağıda, Osman Nizami Paşa'nın bu gezisinde barış için yaptığı başvurmaları Avusturya belgelerine göre anlatacağız. Bu yolda bir soru Tevfik Paşa'dan da sorulur. O Grey'in karşılığını 22 Sonteşrin'de (kasımda) Đstanbul'a teller, özeti aşağıdadır: Bulgar'ın Đstanbul'a girmesi işi bir Avrupa sorunudur (question Europeenne), şimdiden bir şey diyemem - öğütlerim şunlardır: bırakışma şartlarını kabul edilemez sandığınıza göre hemen barış görüşmelerine girişin ve düşmanlarınızdan barış şartlarını sorun. Eğer bunlar da sizce kabul edilemez sayılırsa bunları büyük devletlere bildirip kabul edilemez şeyler olduklarını söyleyebilirsiniz. Bunun üzerine büyük devletler aralarında görüşür ve aracılıkta bulunmalarının veya işe karışmalarının gerekip gerekmediğini kestirirler. Böylelikle o sırada kendi asılarına (çıkarlarına) dahi dokunacak olan bir durum ortaya çıkmış olacağından büyük devletlerin işe karışması için bir yol açılmış olur. Rifat Paşa'ya çekilen telde ( ) bir şey sorulmamakta, ancak Nâzım Paşa'ya bağlaşıklardan, bırakışma şartlarını değiştirmeye ve kılgın (pratik) temeller üzerinde konuşmaya eygin (yatkın) olup olmadıklarını sormak yönergesinin verildiği bildirilmektedir. Geşof 'de Kâmil Paşa'ya çektiği telde bırakışma görüşmeleri için yolladığı kimselerin adlarını bildirir, bu demekti ki artık ilk şartlara hemen çarçabuk ''evet'' denilmesini istemekten vazgeçmişti; M. Reşit Paşa bu şartlardan vazgeçilmiş olduğunun Osmanlı hükümetine bildirildiğini ayrıca yazmaktadır (1). Bu yolda bir belge bulamadığımıza göre bunun sözle ve Đstanbul'daki Rus Büyükelçiliği yolu ile yapılmış olması olanaklıdır. ÇATALCA BIRAKIŞMASI Bu bırakışma için yapılan görüşmelerde Osmanlı'dan Başkomutan Vekili ve Harbiye Nazırı Nâzım Paşa, Ticaret ve Ziraat Nazırı Mustafa Reşit Paşa ve Kurmay Albay Ali Rıza Bey; Bulgardan Kamutay (Meclis) Başkanı Danef, Başkomutan Vekili General Savof ve Genelkurmay Başkanı General Fiçef bulunmuştur; bunlar Sırbistan ve Karadağ adına da imza edebileceklerdi; Yunanistan adına, Sofya'daki Yunan elçisi ve Yunan ataşemiliteri daha sonra gelecek ve çabucak gidecektir. Görüşmelere 28 sonteşrinde (kasımda) başlanılır. Bırakışma için Çatalca'da yapılmış olan görüşmelerin zabıtlarını veya bunları hükümete anlatan belgeleri Hazine'de bulamadım, eğer zabıt tutulmuşsa askeri dosyalar arasında kalmış olmalıdır. Mustafa Reşit Paşa'nın anlatışından şu çıkmaktadır ki hükümete bir kere önemli bir şey bildirmek gerekmiş ve onu da Mustafa Reşit Paşa kendisi Đstanbul'a giderek bildirmiştir; dolayısıyla Hazine'de ayrıca belge bulunmamasına o zamanın genel usullerine göre pek şaşmamalıdır. Bu bırakışma görüşmelerini anlatan ve satılığa çıkarılmış olan tek yazı Mustafa Reşit Paşa'nın ''Bir Vesikai Tarihiye'' adlı eseridir; bunun olayları anlatan kısmı, kitabın çıktığında işin içinde bulunmuş veya işi, içinde bulunmuşlardan dinlemiş pek çok kişi sağ olduğundan ve ona karşın bir şey yazılmamış olduğundan genel Sayfa 20
kitap Balkan Savaşları BĐRĐNCĐ BALKAN SAVAŞI III (1912) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır.
Balkan Savaşları BĐRĐNCĐ BALKAN SAVAŞI III (1912) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır. Dizgi - Baskı - Yayımlayan: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş. Haziran 1999
kitap Balkan Savaşları ĐKĐNCĐ BALKAN SAVAŞI II (1913) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır.
Balkan Savaşları ĐKĐNCĐ BALKAN SAVAŞI II (1913) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır. Dizgi - Baskı - Yayımlayan: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş. Temmuz 1999 Ord.
kitap Balkan Savaşları ĐKĐNCĐ BALKAN SAVAŞI I (1913) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır.
Balkan Savaşları ĐKĐNCĐ BALKAN SAVAŞI I (1913) Nurer UĞURLU başkanlığında bir kurul tarafından hazırlanmıştır. kitap Dizgi - Baskı - Yayımlayan: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş. Temmuz 1999