Mustafa Kemal Atatürk'ün Askeri Hayatı / Prof. Dr. İsrafil Kurtcephe
Mustafa Kemal, Osmanlı Devleti'nin çöküş sürecinde yapıcı ve yıkıcı çelişkilerin odaklaştığı Rumeli bölgesinin siyasî, ticarî ve kültürel bakımdan en önemli kentlerinden biri olan Selanik'te dünyaya geldi. Çocukluğu Batı'dan gelen her türlü cereyandan etkilenen bu bölgede geçti. Bir ordu merkezi olan Selanik, askerlik ögesinin ön plana çıktığı bir yerleşim birimiydi. Askerler, subaylar, savaş araç gereçleri ve askeri yapılar, kentin günlük yaşantısına renk ve hareketlilik katıyordu. Fransız İhtilali sonrası hızla yayılmaya başlayan milliyetçilik esintileri emperyalist devletlerin emelleriyle yönlendirilince, Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yaşayan Hıristiyan azınlıkları da etkilemeye başlamıştı. Bu etkileşim en çok Balkanlar'da kendini hissettiriyordu. Balkan uluslarının yayılma istek ve ihtiraslarının ilk tepkileri Selanik'te duyuluyordu. Balkan Komitacılarının insanın vicdanını sızlatan vahşetleri Selanik'te yaşayan Türklerin ruhlarında derin yankılar doğuruyordu. Bu kötüye gidişi durdurmak, parçalanmayı önlemek ve devleti kurtarmak üzerine tartışmalar yapılırdı. Abdülhamit'in baskıcı yönetimini devirmek ve Meşrutî yönetime geçmek kurtuluş yolu olarak görülüyordu. Bu askeri dekor ve siyasi atmosfer, isyanlar, göçler, eşkıya hareketleri, Mustafa Kemal'in kişiliğinin, özellikle asker kişiliğinin oluşmasında önemli etkenler olmuştur.1
Öğrenim hayatına sivil öğretim kurumlarında başlayan Mustafa Kemal, çocukluğundan itibaren askerlik mesleğine duyduğu büyük ilginin de yönlendirmesiyle asker olmak istiyordu. Anılarında anlattıklarına göre, Askeri Rüştiye öğrencisi olan komşu çocuğu Ahmet'in üniformalı görüntüsü ve sokakta rastladığı subayların üniformalarının onun üzerindeki etkisi, askerlikle ilgili heveslerini kamçılıyordu. Yüreği askerlik mesleğine karşı ilgi ve sevgi ile dolan Mustafa Kemal, asker olmasını istemeyen annesine haber vermeden Selanik Askeri Rüşdiyesi'nin sınavlarına girer ve başarılı olur. 1894'te bu okulun ikinci sınıf öğrencilerinden birisi olarak askeri öğrenime başlar. Daha çocuk yaşta böylesine önemli bir kararı tek başına vermesi, onun kararlılığının, kuvvetli kişiliğinin ilk belirtileridir.2
Askeri Rüşdiye'de en çok matematik dersine meraklıdır. Bu dersin öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Sabri Bey, O'nun yetenek ve yaratıcılığını takdir eder ve O'ndan gördüğü bu değerleri ifade etmek için "Kemal" adını verir. Bundan sonra adı, Mustafa Kemal olarak anılmaya başlar. Mustafa Sabri Bey, yirminci asrın dâhisi olarak kabul edilen Mustafa Kemal'in sahip olduğu üstün yeteneği ilk defa gören ve takdir eden kişi olmuştur. 1895 yılı sonu veya 1896 yılı Ocak ayında on beş yaşındaki Mustafa Kemal, Askeri Rüşdiye'nin son sınıfını dördüncü olarak bitirir.3
Askeri Rüştiye'yi bitiren Mustafa Kemal, idadî öğrenimine İstanbul'da devam etmeyi düşünür. Ancak değerli bir kurmay subay olan Hasan Bey, O'nu bu fikrinden vazgeçirmek için Manastır Askeri İdadisi'ne girmesini tavsiye eder. 1896 yılı Mart ayında bu okulda öğrencilik hayatı başlar.
Pek çok yeni arkadaş edinir. Bunlar arasında Mustafa Kemal'i en çok etkileyenlerden biri ileride ünlü bir hatip olacak olan Ömer Naci, onda şiir, edebiyat ve hitabete ilgi ve merak uyandırmıştır; ancak kitabet dersi öğretmeni Mehmet Asım Efendi ona kendisini askerlikten uzaklaştıracağı için şiirle uğraşmayı yasaklar. Hocasının bu öğüdüne uymakla birlikte güzel yazı yazmak ve güzel konuşmak merakı onda daima var olmuştur. Bu konuda oldukça yetenekli olan Mustafa Kemal, askeri ve siyasi hayatında lise yıllarında kazanmaya başladığı bu hasletlerinden gerektiği zaman yararlanmasını bilmiştir.4
Mustafa Kemal Selanik'te geçirdiği tatillerinde, Frerler Okulun'daki bir Fransız rahibinden yasak olduğu için gizlice Fransızca dersleri aldı. Gelecekte olmayı düşündüğü kurmay subaylık için yabancı dil bilmeyi gerekli şartlardan biri olarak görüyordu. Nitekim o, idadiden başlayarak gençlik yılları boyunca Fransızca öğrenmeye büyük önem vermiştir. Bu birikimin bir sonucu olarak Fransızca eserleri anlayacak derecede dil bilgisini ilerletmişti.5
İdadîde okuduğu sırada Mustafa Kemal'i etkileyen olaylardan biri de 1897 yılının ilk aylarında başlayan Türk-Yunan Savaşı olmuştur. Savaş başladığı sırada sınıra yakın olduğu için Manastır en hareketli günlerinden birini yaşıyordu. Eli silah tutan erkekler davul ve zurnalar eşliğinde askere çağrılıyorlar; öğrenciler ise ellerinde bayraklarla yürüyüş yapıyorlardı. Bu savaş atmosferinden etkilenen Mustafa Kemal ile bir arkadaşı gönüllü olarak askere gitmek düşüncesiyle okuldan kaçarlar, ancak kısa bir süre sonra öğrenci oldukları anlaşılınca okula geri gönderilirler.6 Mustafa Kemal bu olayı şöyle anlatır: "Gençlik hayatımın en heyecanlı günlerini yaşadım. Yaşımın küçük olmasına rağmen bu savaşa katılmayı çok istemiştim. Az daha gönüllü müfrezelerin arasına katılıp gidecektim." Türk ordusu otuz iki gün gibi kısa bir sürede Yunanlıları mağlup edip Atina yolu açılmasına rağmen Avrupa devletlerinin baskısı sonucunda ele geçirdiği yerlerden çekilmekle kalmayıp Girit'e özerklik verilmesi, genç Mustafa Kemal de derin bir hayal kırıklığı yaratır. Devletin acizliğinin sorumlusu olarak padişahı görmekte ve tepkisini ona yöneltmektedir.7
Manastır Askeri İdadisi'nde Mustafa Kemal başarılı bir öğrencidir. 1898 yılı Aralık ayının ikinci yarısında sınıfını ikinci olarak bitirip diplomasını alır.8 Böylece kendisini bekleyen meslek hayatına doğru ikinci basamağı da başarı ile atlamış olur.
Bütün çocukluğu ve ilk gençlik yıllarının geçtiği Makedonya'dan ilk defa ayrılan Mustafa Kemal, 13 Mart 1889'da Harp Okulu'na gelir ve piyade sınıfına yazılır. Böylece onun hayatında 1283 Apolet numarasını kullandığı öğrencilik yılları başlar. İki ay gibi kısa bir süre içerisinde kendisini tanıtarak sınıfının kısım çavuşu olur. Mustafa Kemal, Harbiye'de öğrenime başladığı sırada, Okul Kumandanı Mustafa Zeki Paşa; öğretim başkanı ise Esat Paşa'dır. O zaman ki adıyla Mekteb-i Harbiye-i Şahane, devrin en modern öğretim kurumlarından biridir.9
1877-1878 Türk-Rus Savaşı'nda Türk ordusunun büyük bir bozguna uğraması uluslararası alanda ve ülke içinde yeniden bir yapılanmaya gidilmesi gerektiği gerçeğini ortaya çıkarmıştı. Bu çerçevede II. Abdülhamit kişisel dostu ve müstakbel müttefiki olarak gördüğü Alman İmparatoru Wilhelm'den Harp Okulu'nu devrin gereklerine göre yeniden düzenleyebilecek uzmanlar göndermesini istedi.10 II. Wilhelm hem kendisinin askerlik öğretmeni hem de Berlin Harp Okulu'nun harp tarihi öğretmeni olan Binbaşı Colmar von der Gotz'u gönderdi. Paşalık rütbesi verilen Goltz, "Umum Askeri Mektepler Müfettişliği"ne tayin edildi.11
Goltz'un, önerileri doğrultusunda Alman Harp Okulu'nun program ve ders konuları Harbiye'de yürürlüğe konuldu. Goltz göreve başladığında, Türk askeri okullarında okutulan bilimsel derslerin iş bitirici subay yetiştiremediği ve öğrencilerin kafalarını gereksiz bilgilerle doldurduğu kanısına varmıştı. Eskimiş bilgilerle dolu Fransız kopyası ders kitapları, öğrencileri ezberciliğe itiyordu. Uygulamalı dersler ise hemen hemen yok denecek kadar azdı. Harp Okulu'ndan mezun olan genç subaylar, kuramsal bilgilere sahip olmalarına karşılık uygulamalı hizmetleri yapmakta yetersiz kalıyorlardı. Goltz, Harp Okulu için yeni bir ders programı hazırladı. Yeni programda kültürel derslerin sayıları azaltılırken uygulamalı askeri derslere ağırlık verildi.12 Yapılan bu düzenlemeler sonucunda Harp Okulu çağının modern askeri okullarından biri haline geldi. Mustafa Kemal 13 Mart 1899'da öğrencilik hayatına başladığında Harp Okulu gibi çağdaş bir kurumda öğrenim görme fırsatını elde etmişti.
Mustafa Kemal, Harbiye'nin birinci sınıfındaki hayatını şöyle anlatır:
"Birinci sınıfta saf gençlik hayallerine tutuldum. Dersleri ihmal ettim. Yılın nasıl geçtiğinin farkında olmadım. Ancak dersler kesilince kitaplara sarıldım."13
Mustafa Kemal, Harbiye'nin ilk sınıfını 736 kişi arasında 29. olarak bitirdi.14 Kendisi her ne kadar dersleri ihmal ettiğini söylese de elde ettiği derece onun başarılı bir öğrenci olduğunu göstermektedir. İkinci sınıfta 420 arkadaşı arasında 11. olarak üçüncü sınıfa geçer.15 Üç yıllık öğrenimin sonunda Harp Okulu'dan 8. olarak mezun olur.16
Harp Okulu yıllarında Mustafa Kemal'in askeri derslere yoğun bir ilgisi vardır. Güzel söylemek ve güzel yazmak tutkusu devam etmektedir. Ders aralarında arkadaşları ile güzel konuşma yarışmaları yapar, tartışmalar düzenler.
O günler ülkede I. Abdülhamit Devri'nin en baskılı yıllarıdır. Düşünme, ifade etme ve bilgilenmeyle ilgili hemen hemen her şey yasaktır. Bu baskıcı yönetime karşı bir kısım aydınların kurtuluş yolu olarak gördükleri meşrutiyetçi fikirlerden Mustafa Kemal de etkilenir ve siyasi konularla ilgilenmeye başlar. Ona göre, ülkenin durumunu düzeltmek isteyenler örgütlenmeliydi. Bu örgütlenmeyi ise ülke genelinde ancak genç subaylar, yapabilirdi. Nitekim Mustafa Kemal Harbiyeli gençler arasında güvendiği arkadaşlarına gittikleri yerlerde örgüt kurmaları için telkinde bulunmuştur.17
Harp Okulu'ndan derece ile mezun olan Mustafa Kemal, Erkân-ı harp (kurmay) sınıfına geçmeyi hak edenler arasında idi. Harp Akademisi'nin öğrenim dönemi üç yıl sürüyordu. Bu okulda ilgi alanları arasına tarih eklenmişti. Tarihi şahsiyetler arasında Napoleon'u çok beğeniyordu. Bir taraftan yoğun şekilde ders çalışırken diğer taraftan siyasi konularla uğraşmaktan da geri kalmıyordu. Arkadaşları ile bir araya gelip el yazısı ile çıkarttıkları gazete başlarına dert açtı. İstikballerini tamamen mahvedebilecek bu olay, kendisine de zararı dokunacağı için Okul Kumandanı Ali Rıza Paşa tarafından örtbas edildi.18 Mustafa Kemal 11 Ocak 1905 Çarşamba günü Kurmay Yüzbaşı rütbesi ile mezun oldu. 37 arkadaşı arasında kurmaylık hakkını kazanan 13 kişi arasında başarı sıralamasında beşinci olmuştu. Böylece 1894'te başlayan askeri öğrencilik süreci tamamlanmış19 ve geleceğin büyük kumandanı üstesinden geleceği güç görevleri başarmak üzere ordu saflarındaki yerini almıştır.
Subaylık Hayatının İlk Yılları
Mustafa Kemal, atama emrini beklerken siyasal çalışmalarını sürdürüyordu. Arkadaşları ile tuttukları bir evde düzenledikleri toplantılarda, kendi aralarında ülkenin siyasi geleceğini tartışıyor, yasak yayınları okuyorlardı. Eski bir arkadaşlarının ihbarı üzerine yakalanarak tutuklandılar. Fakat birkaç ay tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakıldılar. Salıverildikten sonra sarayda oluşan kuşkular etkili olur ve Mustafa Kemal İstanbul'dan çok uzaklara Şam'da bulunan 5. orduya atanır. Meslek hayatına Şam'da 30. Süvari Alayı'nda stajyer olarak başlar.20
Suriye'deki kıta hayatı, daha sonraki askerî ve siyasî hayatı için değerli gözlemlerle geçti. Devlet yönetiminin kötülüğünü, sistemin çürümüşlüğünü, ordunun yetiştirilmesindeki eksikliği, kötü yönetim yüzünden halkın çektiği zorlukları ve sıkıntıları burada yakından görme fırsatı buldu. Mustafa Kemal'in Şam'a ulaşmasından bir süre sonra Havran'da çıkan Dürzi ayaklanmasının bastırılmasında görev aldı. Ayaklanmalar Çerkeslerin yerleştirilmiş olduğu Kuneytra bölgesinde de sürüyordu. Mustafa Kemal'in, görev yaptığı alay bu ayaklanmaları bastırmakla uğraşıyordu. Bazı yerleşim birimlerindeki ayaklanmalar onun uzlaştırıcılığı sayesinde kan dökülmeden bastırıldı.21
1906 yılı Ekimi'nde birkaç arkadaşı ile Şam'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. Bu derneği geliştirmek için Makedonya'ya gitmek istiyordu. Arkadaşlarının temin ettiği bir izin kağıdından yararlanarak Selanik'e gitti. Burada dört ay kalan Mustafa Kemal, cemiyetin bir şubesini kurdu. Birliğinden ayrıldığı öğrenilince ve tutuklama emri çıkması üzerine Yafa'ya dönmek zorunda kaldı. Daha sonra 14 Kasım 1906'da topçu sınıfında staj yapmak üzere Şam'a geldi. Bu stajı tamamladıktan sonra 20 Haziran 1907'de Kolağası rütbesi ile Şam'da bulunan 5. ordunun kurmaylığına atandı.22 Memleketin kaderi ile yakından ilgilenmek isteyen Mustafa Kemal Selanik'e gitmeyi arzuluyordu. Dostlarının yardımı ile 16 Eylül 1907'de 3. orduya atanarak Selanik'te ordu müşirlik kurmayına memur edildi. Bu görevine ek olarak Selanik-Üsküp demiryolu müfettişliği de ona verildi.23
Mustafa Kemal, 1908 yılı Eylül ayı sonlarında Meşrutiyet'in ilanına karşı başlayan ayaklanmayı bastırmak üzere Trablusgarp'a gönderildi. Önce İbrahim Paşa ile görüşen Mustafa Kemal, askeri birliklerin ayaklanmacılara karşı bir tedbir almak niyetinde olmadıklarını anladı. Ayaklanmacıların elebaşıları ile Büyük Cami'ye gittiğinde bunların görevlerinden atılmaktan korkan memurlar olduklarını anladı. Onlara teminat verdikten sonra ayaklananların elebaşılarından bir şeyh ile görüştü.
Kendisine verilen yetki mektubunun benzerinin daha önce bölgeye aynı amaçla gönderilen iki kişiye de verildiğini ve bu şahısların tutuklandıklarını öğrenince, görevlendirilmesinin Cemiyet'in kendisini uzaklaştırmak veya cezalandırmak maksadı taşıdığına dair şüpheleri kuvvetlendi.
Kişisel yeteneklerini kullanan Mustafa Kemal, şeyhin güvenini kazanmasını bildi. Daha önce tutuklanan iki kişi serbest bırakıldı. Halka hitaben yaptığı konuşmada ortak din kardeşliğinden bahsederek birlik ve beraberliğin yaratacağı gücün, devletin varlığını korumakta kullanılacağına dair söz verdi; halkı imparatorluğu güçlendirmek için işbirliği yapmaya davet etti. Bu çağrıya uyan halk, hükümet otoritesini kabul ederken garnizondaki askerler 10 Ekim 1908 sabahı meşrutiyete bağlılık andı içtiler.24
Trablusgarp'tan Bingazi'ye geçen Mustafa Kemal, aldatmaca bir askeri manevra düzenleyerek evinde kuşattığı bölgenin hakimi Şeyh Mansur'u teslim olmak zorunda bıraktı. Burada halkın saygı ve güvenini kazanan Mustafa Kemal, devlet otoritesini sağladıktan sonra İstanbul'a döndü.25
O bu görevi sırasında ikna kabiliyeti yüksek iyi bir konuşmacı, iyi bir komutan ve örgütleyici olduğunu göstermişti. Çok kısa bir süre aralarında bulunduğu halka kendisini kabul ettirmiş ve bunun sonucu olarak İttihat ve Terakki Cemiyeti Kongrelerine Trablusgarp'tan delege seçilmiştir.
Trablusgarp'tan dönen Mustafa Kemal'i bir başka görev beklemektedir. 31 Mart (13 Nisan) 1909'da İstanbul'da yeni rejime karşı bir ayaklanma olur. Bu olay, devrimci bir karaktere sahip olan Mustafa Kemal'i harekete geçirir. Ayaklanmayı bastırmak üzere özel bir ordu kurulması fikrini ortaya atar. İlk devrede Kurmay başkanlığını üstlendiği bu orduya "Hareket Ordusu" adını verir. Hareket ordusu ayaklanmayı bastırdıktan sonra Mustafa Kemal Selanik'e görevinin başına döner.26
Mustafa Kemal, Meşrutiyet'in ilanından sonra ileri sürdüğü ordunun siyasetle uğraşmaması görüşünü 31 Mart Ayaklanması'nın bastırılmasını müteakip bir kere daha gündeme getirdi. Bu konuda bir sonuç alamayacağını anlayınca siyasetle bağlarını kopararak bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerine yoğunlaştırdı. 1909 Ağustosu'nda "Cumalı"da yapılan tatbikattaki gözlemlerini "Cumalı Ordugahı" adı altında yayınladı.27
Kolağası Mustafa Kemal'in üçüncü ordu subay talimgâhı kumandanlığında (6 Eylül 1909) ve ordu karargahında gösterdiği başarı herkesin takdir ve övgüsünü topluyordu. Harp oyunlarında, manevralarda bir çok general ve daha yüksek rütbeli subayların bulunmasına rağmen harekât müdürlüğü görevini daima fiilen o yapıyordu. Bu sırada yaptığı sözlü ve yazılı tenkitler, eski komutanların hoşuna gitmiyordu. Onu yalnızca bir teorisyen olarak nitelendirenler, rütbesi küçük olduğu halde başarısızlığa uğrasın diye 38. Piyade Alayı Kumandanlığı'na tayin ettirdiler. Bu tayin onun askerlik alanındaki üstün yeteneğini daha iyi gösterme imkanı verdi. Selanik'te bulunan askeri birlikler kendiliklerinden 38. Alay'ın tatbikatlarına katılmaya başladılar. Onun düzenlediği konferanslara diğer subaylar da katılıyor, beğeni ve takdirlerini ifade ediyorlardı.28
Subayların mesleki bilgilerini artırmak ve zenginleştirmek gerektiğine inanan Mustafa Kemal, ordu talimatnâmesinin değiştirilmesi düşünüldüğü sırada Berlin Askerî Akademisi'nin eski komutanlarından General Litzman'ın kitabından bir bölümü "Takımın Muharebe Talimi" adı ile Türkçe ye çevirdi (1909). Bu kitabın bir diğer bölümünü ise "Bölüğün Muharebe Talimi" adıyla 1911'de yayınladı. Aynı yıl içinde "Beşinci Kolordu Erkânı Harbiye ve Tatbikat Seyahati" adlı eserini yazdı. 1918'de İstanbul'da basılan bir diğer eseri ise "Zâbit ve Kumandan ile Hasbihâl" adını taşımaktadır.29
Selanik'te bulunduğu sırada Arnavutluk'ta çıkan ayaklanma ile de meşgul oldu. Ayaklanmayı bastırmak üzere bizzat işe el atan Harbiye Nâzırı Mahmut Şevket Paşa, kurmay heyetine askerî alandaki başarılarıyla herkesin takdirini toplayan Mustafa Kemal'i de aldı. Bu harekât esnasında Kurmay Başkanı olarak görev yaptı.30
Türk ordusunun hizmetinde bulunan Alman Mareşal Von der Goltz ile tanışma fırsatı buldu. Goltz'un garnizon tatbikâtı yaptırmak üzere Selanik'e geleceğini öğrenen Mustafa Kemal, tatbikini uygun gördüğü bir mesele hazırlayarak komutanlarını bundan haberdar etti. Hadi ve Ali Rıza Paşa'nın başlangıçta karşı çıkmalarına rağmen yaptığı açıklama ile onları ikna etti. Mustafa Kemal'in hazırladığı meseleyi çok beğenen Goltz, bu genç kurmay yüzbaşıyı yanına alarak ertesi gün tatbikatı birlikte yönettiler. Mareşal'in yaptığı değerlendirme bütün kumandan ve kurmay heyetini memnun etmişti. Mustafa Kemal'in kanaatine göre, Alman Mareşal'in tenkidi, herkeste şu izlenimi bırakmıştı:
"Kumandanlar mâdunlarından yüksek ve âlim olmalıdırlar."31
Bu sırada Mustafa Kemal'in ifa ettiği görevlerden biri de Bosna'da Avusturya-Macaristan Devleti'nin yaptığı askerî yığınağın kime karşı olduğunu araştırmak olmuştur. Bosna'ya gizlice girdikten sonra Avusturya yığınağının Sırbistan'a karşı yapıldığını anlayıp hemen geri dönmüştür.32
Başarılarıyla mükemmel bir teorisyen ve uygulayıcı olduğunu ispat eden Mustafa Kemal, 1910 yılında Fransa'da düzenlenen manevraya Türk ordusunu temsilen seçilen üç kişilik heyette yer aldı. Manevralardan sonra söz alarak bazı eleştiriler yapan Mustafa Kemal, Komutan General Foch'un dikkatini çekmişti. Onun üstün meziyetlere sahip bir kurmay subay olduğunu anlayan Foch, o akşam verilen ziyafete albay rütbesinden daha küçük subaylar davet edilmediği halde özel olarak yüzbaşı Mustafa Kemal'in çağrılmasını istemişti.33
Mustafa Kemal, 1911 yazında kendisine karşı birikmiş kin ve kızgınlıkların eseri olan bir olay yaşar. Atanmasında kendisinin de payı bulunan Üçüncü Ordu Kumandanı, Mustafa Kemal'in tenkitlerinden çekindiği için onu etkisiz hale getirmek amacıyla sicil işleri masasında görevlendirir. Mustafa Kemal'in itirazları üzerine de Selanik'ten uzaklaştırmak için İstanbul'da Genelkurmay Başkanlığı'na yazarak onun başka bir göreve atanmasını ister.
Bunu yapmak Türk ordusunun en kıymetli, en bilgili subayının meslek hayatını körleştirmek demekti. Harbiye Nezareti bu istek üzerine O'nu 27 Ağustos 1911'de Trablusgarp Tümeni Kurmay Başkanlığı'na tayin edip oraya gönderilmesini Selanik'e bildirir. Fakat Mustafa Kemal daha yola çıkmadan Harbiye Nezareti'nin 13 Eylül 1911 tarihli emriyle Genelkurmay Başkanlığı dairesine tayin edilir.34
Çetin Bir Direniş: TrablusgarpSavaşı'nda Mustafa Kemal
Mustafa Kemal, Selanik'ten İstanbul'a atandıktan kısa bir süre sonra Avrupa büyük devletler ailesine girmenin yolunun sömürge sahibi olmaktan geçtiğini düşünen İtalyanlar, 29 Eylül 1911'de Kuzey Afrika'da bir Türk toprağı olan Trablusgarp'a saldırdılar.35
İtalyan saldırısı başladığı sırada geniş Trablusgarp topraklarında toplam 2450 kişilik çok cüz'i bir Türk askeri bulunuyordu. Hiç kimse güçlü, modern ve sayıları yüz bini aşan İtalyan çıkartma birlikleri karşısında Türk kuvvetlerine başarı şansı tanımıyordu. Trablusgarp'ta bulunan 42. Tümenin kuvvetlerinin çok büyük bölümü Şeyh İdris Ayaklanması'nı bastırmak üzere Yemen'e gönderilmişti. İki bağımsız süvari alayı lağvedilmiş; top ve tüfekler ise eskidikleri gerekçesiyle İstanbul'a götürülmüş, yerlerine yeni silahlar gönderilmemişti. Bölgenin valisi başta olmak üzere mülki ve askeri memurların tamamına yakını izin ve tayin gerekçesiyle Trablusgarp'tan ayrılmışlardı. Yeni tayin olan memurlar ise henüz görev bölgelerine ulaşamamışlardı. İtalyanların Trablusgarp'ı kolayca işgali için tüm şartlar uygundu. Bu şartları dikkate alan siyasî ve askerî çevreler, Trablusgarp'ı savunmanın imkansız olduğunu düşünüyorlardı. Hatta Osmanlı Hükümeti de aynı düşüncede olduğu için İtalyanları savaştan vazgeçirtip Trablusgarp'ı uygun şartlarda vermenin yollarını arıyordu. Ancak tüm barış girişimleri sonuçsuz kalınca Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa, İtalya'yı barışa zorlayabilmek için tüm imkanların kullanılarak direnişe geçilmesini emretti.36
Uzakta da olsa vatanın bir parçasının işgale uğraması, idealist genç Türk subayları arasında büyük bir yankı yarattı. Bunların zihinlerinde Trablusgarp'ı İtalyanlara karşı gerilla savaşı ile savunmak fikri vardı. Bunun için öncelikle Trablusgarp'a ulaşmak gerekiyordu. Ne var ki, hükümetten umdukları desteği göremiyorlardı.
Direnişin devamını isteyen Harbiye Nazırlığı, İtalya'ya resmen savaş açılmadığı için, kendi subaylarını gönderme sorumluluğunu almak istemiyordu. Gönüllü olarak direnişe katılmak isteyen subayların arasında geleceğin büyük önderi Mustafa Kemal, Berlin Askerî Ataşesi Enver Bey, Ali Fethi Bey, Süleyman Askerî Bey ve onlarla aynı arzuyu paylaşan yüzlerce subay vardı. Hepsi de cepheye ulaşabilmenin hesaplarını yapıyorlardı. Deniz yoluyla gitmeleri imkansız görünüyordu. Kara yoluyla Mısır ve Tunus üzerinden Trablusgarp'a ulaşmayı planlıyorlardı. İngiliz ve Fransızların geçiş izni vermeyecekleri ihtimali de gözden uzak tutulmuyordu. Yakalanma ihtimaline karşı topluca değil, küçük gruplar halinde yola çıkılacaktı.37
Genç Kolağası Mustafa Kemal, 15 Ekim 1911'de beraberinde Yakup Cemil Bey ve bir grup arkadaşıyla Mısır üzerinden Trablusgarp'a gitmek üzere yola çıktı. İhtiyaçları olan parayı temin için İttihat ve Terakki Genel Merkezi'ne müracaat etmişler, fakat tek kuruş alamadan elleri boş dönmüşlerdi. Buna rağmen bu vatansever insanlar kararlarından vazgeçmemişler ve Mustafa Kemal'in verdiği senet karşılığı Ömer Fevzi Bey'den 200 İngiliz lirası borç alarak yola çıkmışlardı.38
İlk bakışta Osmanlı hükümetinin dahli olmadan yapılan gönüllü bir hareket gibi görünse de Mahmut Şevket Paşa'nın Trablusgarp Kumandanlığı'na gönderdiği 20 Teşrini evvel 1327 (2 Kasım 1911) tarihli telgrafta Mustafa Kemal'in bazı şeyhleri ve Sünusileri teşkilatlandırmak için Calu'ya hareket ettiği; oradan şeyhlerden birini büyük Sünusi tekkesine göndereceği ve bölgeden mühim bir kuvvet toplayarak Bingazi veya Trablusgarp'a sevk edeceğinin bildirilmesi, onun İstanbul'da yola çıkmadan önce Harbiye Nazırı ile görüştüğünü ve talimat aldığını göstermektedir.39 İtalyan işgal tehlikesi kuvvetlendiğinde Osmanlı Hükümeti'nce düşünülen savunma önlemlerinden biri de Kuzey Afrika'da büyük etkinliği olan Sünusi tarikâtı mensuplarını direnişe teşvik etmek olmuştur. İşgal başladıktan sonra Sünusiler nezdine Mustafa Kemal'in gönderilmesi çok manidardır. Harbiye Nezareti Mustafa Kemal'e bu emri verirken onun örgütleyicilik ve insanları etkileme yeteneğinin farkındadır. Eğer o, diğer gönüllü subaylardan üstün ve dirayetli olmasaydı kendisine böylesine hayati öneme haiz bir görev verilmezdi.
"Gazeteci Mustafa Şerif" takma adıyla yola çıkan Mustafa Kemal, Mısır'da hastalandığı için İskenderiye'de on beş gün kadar hastanede yatar. Biraz iyileştikten sonra bu sırada İskenderiye'ye gelen arkadaşları Nuri ve Fuat Beylerle tekrar yola çıkarlar. Defalarca İngiliz sınır devriyelerine yakalanma tehlikesi atlatıldıktan sonra Tobruk'taki Türk karargahına ulaşırlar.40 Burada onları Tobruk ve havalisi kumandanı Edhem Paşa karşıladı. Bu üç arkadaş savaşa Tobruk cephesinde katıldılar. Mustafa Kemal gibi çok kıymetli bir kurmay subaydan yararlanmak isteyen Edhem Paşa, Harbiye Nezareti'ne gönderdiği 14 Aralık 1911 tarihli telgrafla Mustafa Kemal'in emrine tayinini istedi.41
1908'de Trablusgarp ve Bingazi halkını tanıma fırsatı bulan Mustafa Kemal, bu defa da nasıl bir yol izlemesi gerektiğini biliyordu. Önce yörenin eşrafıyla toplantılar düzenledi. Direnişe katılanların düzensiz ve adeta silahsız olduklarını gördü. O bölgenin en nüfuzlu insanlarından biri olan Şeyh Mebri ile görüşmesinde ona "din kardeşim" diye seslenerek güvenini kazandı. Yaptığı konuşmalarda insanların dinî ve millî duygularını galeyana getirerek son İtalyan askerî kovulana kadar savaşmaya yemin ettirdi. Başta Şeyh Mebri olmak üzere bir çok kabile reisi, Mustafa Kemal'in emrinde olduklarını bildirdiler. Daha sonra Büyük Sünusi tekke ve zaviye şeyhleri ile görüşen Mustafa Kemal, o sırada en büyük şeyh konumunda olan Şeyh Ahmet es-Sünusî'nin sevgisini ve desteğini kazandı.42 İkisi arasındaki dostluk daha sonraki yıllarda da devam etti. Memleketini terk etmek zorunda kalan Şeyh Ahmet es-Sünusi, Milli Mücadele yıllarında Mustafa Kemal'in yanı başında yer aldı.
Mustafa Kemal'in sağladığı güven ve ikna gücü sayesinde sayıları on binlere ulaşan gönüllü direniş kuvvetleri örgütlenerek İtalyanlara karşı amansız bir savaşa giriştiler.43
Mustafa Kemal, Tobruk'ta iken binbaşılığa yükseltildi. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Dairesi'nin 29 Kasım 1911 tarihli telgrafı ile 27 Kasım'da binbaşılığa yükseltildiği bildirilmişti. Aynı telgraftan Mustafa Kemal'in adı geçen dairenin 1. şubesinde değil, 3. şubesinde görevli olduğu anlaşılmaktadır.44
Kısa bir süre sonra Edhem Paşa'nın ikmal işleri kumandanlığına atanması üzerine Mustafa Kemal Tobruk Kumandanı oldu.45 Komuta ettiği birliklerde ilk önemli başarısını 21/22 Aralık gecesi gerçekleştirdiği bir baskın taarruzla elde etti. Modern silahlarla techiz edilmiş iki İtalyan taburu mağlup edilerek Tobruk bölgesinin statejik bakımdan önemli iki vadisi ele geçirildi.46
Tobruk'ta kazanılan bu zaferden sonra Mustafa Kemal, "Derne Doğu Gönüllüleri Kumandanlığı"na atandı. Bu bölgedeki derme çatma kuvvetleri örgütleyen, eğiten ve askeri bir disiplin altına alan Mustafa Kemal, düşmana karşı gerilla usulüyle saldırılara başladı. Bu saldırılar o kadar etkili oluyordu ki, İtalyanlar istihkamlarından başlarını çıkaramaz hale düşmüşlerdi.47
1912 yılı Şubat ayı başlarında görevini Yüzbaşı Fuat'a teslim eden Mustafa Kemal, Derne Umum Kuvvetlerine komuta etmeye başlar. Bu dönemde onun çabaları sonucunda düzenli birliklerin ve milis güçlerinin sayısı oldukça artar. Mustafa Kemal'in başarı ile uyguladığı gerilla taktiği karşısında aciz kalan İtalyanlar, Derne bölgesinde bulunan askerî birliklerini başlarındaki general de dahil olmak üzere değiştirerek yeni birlikler gönderirler.48
Yeni Tümen Komutanı Reissali'nin komutasındaki İtalyan kuvvetleri, 11 Eylül 1912'de üç grup halinde saldırıya geçti. İtalyanların hedefi, Derne'nin 12 km güneyindeki Seyyid Aziz bölgesine hakim olmaktı. Sayıca ve silah bakımından çok üstün olmalarına ve taarruzları savaş gemilerince de desteklenmesine rağmen İtalyanlar arzuladıkları başarıyı elde edemediler. Mustafa Kemal, emrindeki küçük muharebe gruplarıyla ileri-geri, sağa-sola kaydırmalar yaparak düşman taarruzu durdurmayı başardı. İtalyanlar ancak tahkim ettikleri bir hattın gerisinde tutunabildiler. Savaşın bitimine kadar da bir daha saldırıya geçmeye cesaret edemediler.49
İtalyanlar, Trablusgarp topraklarına 130.000 asker çıkarmalarına rağmen bir askeri başarı elde edememişlerdi. Beyrut'u bombardımanları, Çanakkale Boğazı'nı zorlamaları ve Rodos-On iki Ada'yı işgal etmeleri de Osmanlı Devleti'ni teslimiyetçi bir barışa zorlayamamıştı. Ancak 1912 yılı Ekim ayı başlarında Balkanlar'da başlayan savaş İtalyanlar için bulunmaz bir fırsat yarattı. Osmanlı Devleti barış şartları üzerinde sürdürdüğünü ısrarlarından vazgeçerek 15 Ekim 1912'de imzaladığı Ouchy Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi'yi İtalya'ya bıraktı.50
Mustafa Kemal BalkanSavaşı'nda
Yaklaşık bir yıldır vatanın uzak bir parçasını düşmana karşı kahramanca koruyan Mustafa Kemal, Ouchy Antlaşması'na daha tepkisini bile gösteremeden Balkan devletlerinin saldırılarıyla savaş başlayınca ve peş peşe alınan felaket haberleri üzerine derhal muharebe alanında görev almak istedi (24 Ekim 1912). Hemen yola çıkan Mustafa Kemal, Mısır'a geldiğinde Komanova yenilgisini, Selanik'in düştüğünü, Bulgarların Çatalca önlerine kadar ilerlediklerini haber alınca büyük bir üzüntü duydu. Türk ordularının bu kadar çabuk ve kolay yenilebileceklerine bir türlü inanmak istemiyordu. Bir an önce savaşa katılmak arzusuna rağmen yolların kapalı olması yüzünden Romanya üzerinden İstanbul'a ulaşabildi.51 Gelir gelmez savaşın gidişatı hakkında incelemelerde bulundu ve durumu tahmin ettiğinden daha kötü buldu. Gelibolu yarımadası kuzeyindeki berzahın, İstanbul'un savunması açısından taşıdığı önem konusunda Başkumandanlığı uyardı. Bunun üzerine kendisini Bahrisefit Boğazı Kuvvayı Mürettebesi Harekât Şubesi Müdürlüğü'ne tayin ettiler (25 Kasım 1912). Bu kolordu daha sonra Bolayır Kolordusu ismini almış ve Mustafa Kemal de kurmay başkanlığına atanmıştır.52 Bu görev esnasında Bolayır ve Gelibolu'da bulunan Mustafa Kemal, muhtemel bir düşman saldırısı karşısında Çanakkale Boğazı'nın nasıl savunulabileceğine dair incelemeler yapmak fırsatını buldu. Bolayır'da iken 1 Mart 1913'te yarbaylığa terfi etti. Edirne'nin kurtarılması için birtakım akılcı önerilen sundu ise de dikkate alınmadı.53
Aylardır kuşatma altında bulunan Edirne, 26 Mart 1913 günü Bulgar saldırısı sonucunda düşünce, Osmanlı Devleti, Enes-Midye çizgisinin ötesinde kalan tüm Rumeli topraklarını Londra'da imzaladığı anlaşma ile terk etmek zorunda kaldı. Ancak çok geçmeden Balkan devletleri, kazandıkları toprakları paylaşamadıklarından aralarında 5 Temmuz 1913'te savaş başladı. Sırp, Yunan ve Romen ordularından oluşan müttefik güçler, Bulgar ordusunu yenilgiye uğrattılar. Bu fırsatı değerlendirmek isteyen Osmanlı Devleti orduları Trakya'da saldırıya geçti. Mustafa Kemal'in kurmay başkanlığını yaptığı Bolayır'daki kolordu da Dimetoka ve Edirne üzerine yürüdü. Edirne'ye ilk giren birlik, başlarında Mustafa Kemal'in bulunduğu Bolayır kolordusuna bağlı tugaya aitti (22 Temmuz 1913). Ancak bu olay dolayısıyla yine Enver'in adı anıldı ve onun Edirne'yi kurtardığı söylendi. Gerçekte Edirne'ye ilk girenler arasında bulunan Mustafa Kemal'den hiç söz edilmedi.54
Balkan Savaşları, Mustafa Kemal'i sarsan acı olaylardan biri olmuştur. O, devletin başına gelecekleri önlemek maksadıyla daha önceden defalarca ordunun siyasetten ayrılması gerektiğini anlatmaya çalışmış ve hatta bu yüzden ittihatçılarla bozuşmuş, ordunun modernleştirilmesi ve iyi eğitilmesi için gayret ve çaba göstermiş, askerin eğitimi ile ilgili kitaplar yazmış, çeviriler yapmış ve bilgili komutanların sevk ve idarelerinde büyük işler başarılabileceğini göstermişti. Selanik'te bulunduğu yıllarda O, Balkan devletleriyle çıkabilecek muhtemel bir savaş halinde Batı Trakya'dan bir kolordu kaydırarak Doğu Trakya'da Ergene ırmağı civarında toplanacak ordu ile Bulgarlara karşı saldırıya geçmeyi, bunun dışındaki bölgelerde kesin sonuçlu muharebelere girişmemeyi planlardı. Savaş esnasında ise onun düşündüklerinin hiç biri yapılmadı. Balkan yenilgisi, Mustafa Kemal'in yüreğinde çok derin acılar bıraktı. O, sadece her zerresi Türk kanı ile sulanarak vatan haline getirilen Rumeli'nin kaybına üzülmekle kalmıyor, aynı zamanda doğduğu büyüdüğü, yıllarca havasını teneffüs ettiği Selanik'in adeta tek kurşun atılmadan düşmana teslim edilmesinin ızdırabını yaşıyordu.55
Askeri ve Diplomatik Bir Görev:Mustafa Kemal Sofya AskeriAtaşesi
Bulgaristan ile 29 Eylül 1913'te barış antlaşması imzaladıktan sonra Talat Bey, orduda yapılması düşünülen birtakım değişiklikler için Enver'i başa geçirmeyi düşünüyordu. Mustafa Kemal, Enver tarafından sevilmiyor, hatta kıskanılıyordu. Ayrıca o, Osmanlı ordusunun ıslahı için gelecek olan Alman subaylarına verilmesi düşünülen yetkilerin aleyhinde bulunuyor, bundan devletin büyük zararlar göreceğini ileri sürüyordu. Diğer yandan hükümetin izlediği politikaya çetin bir biçimde karşı olan ve bunu her fırsatta açıklamaktan geri kalmayan Mustafa Kemal'i İstanbul'dan uzaklaştırmak isteyen Enver ve Talat Beyler, onun için Sofya Askeri Ataşeliği görevini uygun görmüşlerdi.56
27 Ekim 1913'te Mustafa Kemal, Sofya ataşemiliterliğine atandı; yeni görevine 20 Kasım 1913'te başladı. Sofya askeri ataşesi olması, Mustafa Kemal'in fiilen ordudan çekilmesi ve etkisiz hale gelmesi demekti. Mustafa Kemal'i çok iyi tanıyan Enver, onun değerini biliyor, fakat çok güçlü bir kişiliğe sahip olması yüzünden ondan çekiniyordu. Onu kendi iktidarı için tehlikeli bulan Enver, Mustafa Kemal'in yeniden faal bir askeri görev almasını istemiyordu. Enver Harbiye Nazırı olduktan bir müddet sonra Mustafa Kemal'e sürdürdüğü göreve ek olarak Bükreş ve Çetine askeri ataşeliklerini de verdi.57
Harbiye Nezareti'nin Mustafa Kemal'den beklediği en önemli görev, Bulgarlarla Osmanlı Devleti arasındaki askeri sorunların çözümlenmesi, Balkan devletlerinin askeri vaziyet ve hazırlıklarının öğrenilmesiydi. Görevini titizlik ve itina ile yapan Mustafa kemal, İstanbul'a istenen bilgileri göndermeyi başarıyordu. 1914'te Yunanistan'a karşı Bulgaristan ile bir anlaşma yapılması girişimlerinde kayda değer önemli hizmetlerde bulundu. O sırada Bulgaristan Harbiye Nazırı olan General Boyacıyef'in Mustafa Kemal'e gönderdiği 15 Mart 1922 tarihli mektup, bir askeri ateşe olarak bu ülkede ne denli önemli işler başardığını ortaya koyan bir belge niteliğindedir.58 Mustafa Kemal, Sofya'daki ataşemiliterlik görevinde 20 Ocak 1915 tarihine kadar kaldı.
Bir Kahramanın Doğuşu:Mustafa Kemal Çanakkale'de
28 Temmuz 1914'te insanlık tarihinin en kanlı çatışmalarından biri olan Birinci Dünya Savaşı başladı. Mustafa Kemal, savaşın gidişatını yakından izliyordu. O, savaşı Almanya'nın kaybedeceğini düşünüyor ve Almanya ile ittifak yapılmasına şiddetle karşı çıkıyordu. 2 Ağustos 1914'te Almanlarla imzalanan ittifak antlaşmasına rağmen Osmanlı Devleti, gerekli hazırlıkları yapabilmek için tarafsızlığını ilan etmişti. Goeben ve Braslau adlı Alman savaş gemilerinin Osmanlı'ya sığınmasından kısa bir süre sonra Türk donanmasının 29 Ekim 1914'te Rus limanlarını bombalaması üzerine Osmanlı Devleti de savaşa girdi. Savaş ilan eden taraf olmak istenmediği için Osmanlı Devleti'nin Rusya, İngiltere ve Fransa ile savaş halinde olduğuna dair "İrade-i Seniyye" ancak 11 Kasım 1914'te yayınlandı.59
Savaşın sonucunu kestirmesine rağmen ülkesine hizmet etmek isteyen Mustafa Kemal, orduda aktif bir görev almak isteğini Harbiye Nazırı Enver Paşa'ya yazdı. Onun istediği özel bir görev değil, rütbesine uygun bir görevdi. Ancak Enver Bey, rakip ve muhalif olarak gördüğü için çekemediği Mustafa Kemal'e böyle bir fırsat vermeyi düşünmüyordu; Sofya'daki görevinin önemli olduğunu ileri sürerek hayır cevabı verdi. Mustafa Kemal, yurt savunmasında daha yüce ve önemli bir görev olamıyacağını, arkadaşları cephede ateş hattında iken kendisinin ataşelik yapamayacağını söylüyor ve Enver'e hitap ederek "Eğer birinci sınıf zabit olmak liyakatından mahrum isem, kanaatiniz bu ise, lütfen açık söyleyiniz" diyordu. Bu arada Sofya'ya gelen Süleyman Askeri Bey aracılığı ile Irak Cephesi komutanlığının kendisine verilmesini talep etti. Bu başvurunun cevabını beklerken Süleyman Askeri Bey'in Irak Cephesi fiili komutanlığına getirildiğini öğrendi.60
Sarıkamış hezimeti, kolay zaferler kazanmayı hayal eden Enver Paşa'nın düşüncelerini değiştirdi. Enver'in hayalperestliği, askeri kifayetsizliği ve basiretsizliği yüzünden yüz bine yakın Türk genci dondurucu soğukta can vermişti. Aynı günlerde yazışmalarla sonuç alamayacağını düşünen Mustafa Kemal, İstanbul'a gitmeye karar vermişti. Eşyalarını topladığı sırada bir telgraf aldı. Bu telgrafta "On dokuzuncu Tümen Kumandanlığına tayin oldunuz, hemen hareket ediniz" deniliyordu (20 Ocak 1915). 2 Şubat 1915'te tayin emrini aldı.61 Tayin edildiği Tekirdağ'da yeni kurulmakta olan bir tümendi. Bu sırada müttefikler, savaşta zor duruma düşen Rusya'nın yükünü hafifletmek ve en kısa yoldan yardım ulaştırabilmek için Çanakkale Boğazı'nı zorla geçmeye karar vermişlerdi. Bir çıkarma ihtimali her geçen gün kuvvetleniyordu. Mustafa Kemal'in kumandan olarak atandığı On dokuzuncu Tümen, ordu ihtiyatında bulundurulmak üzere önce Maydos'a sonra Bigalı'ya nakledilmişti. Bu sırada Çanakkale Boğazı'nı geçmeye çalışan İngiliz ve Fransız donanmaları başarısız olup geri çekilmişlerdi. Bu başarısızlıktan sonra Çanakkale Boğazı'nı karadan zorlamak üzere Boğaz dışındaki adalarda kuvvet yığmaya başlamışlardı. Bunlar olup biterken tümenin kumandasını devir alan Mustafa Kemal, düşmanın muhtemel çıkarma tehlikesine karşı emrindeki birliklere uyanık olmaları emrini vermişti. Bir taraftan da yeni kurulan tümenini seçkin bir birlik haline getirmek için yoğun bir gayret gösteriyordu. Nitekim On dokuzuncu Tümen, onun çabaları sonucunda bir ay gibi kısa bir sürede güzide bir kuvvet haline gelmiştir.62
23 Mart 1915'te Çanakkale bölgesinin savunması için Beşinci Ordu kuruldu ve kumandanlığına Alman Generali Liman von Sanders getirildi. Düşmanın Bolayır'a çıkarma yapacağı düşüncesiyle hareket eden Sanders, savunma planını buna göre hazırlamış ve birliklerin konuşlanmasını da buna göre yapmıştı.63
Türk komuta heyeti ise daha başlangıçta kuvvetlerin yarımada kıyılarında düşmanı karşılaması gerektiğini savunuyorlardı. Maydos'a gelen On dokuzuncu Fırka Kumandanı Mustafa Kemal de aynı düşüncedeydi. Mustafa Kemal'e göre, düşman çıkarma teşebbüsünde bulunursa iki noktadan harekete geçerdi. Bunlardan biri Seddülbahir, diğeri ise Kabatepe idi. Bu kıyıları, düşmanı karaya çıkarmadan savunmak mümkündü. O, bu güçlü ihtimali dikkate alarak bölgeyi koruyabilmek için birliklerini bir düşman çıkarma hareketine karşı gece gündüz eğitirken bir taraftan da düşmanın çıkarma yapabileceği noktalar üzerinde düşünmeye devam ediyordu. Düşman Seddülbahir bölgesine çıkarsa, yarımadanın iki ucunu donanmasıyla ateş altına almak imkanını bulacaktı. Düşmanın kuvvetlerinin büyük bölümünü bu bölgeye çıkarma ihtimali yüksekti. Eğer düşman Mustafa Kemal'in düşündüğü gibi bu bölgeye çıkarsa Türk ihtiyat birliklerinin buraya hareketi de düşman baskısı altında yapılabilirdi. Bir de Alçıtepe kaybedilirse düşman Boğaz'ın iç tabyalarını ateş altına alma imkanına kavuşacaktı. Bu nedenlerle O, Seddülbahir bölgesini savunacak kuvvetlerin, sahilde savunma mevzilerinde yerleştirilen kuvvetler olması gerektiği kanaatindeydi. Son derece isabetli olan bu değerlendirmelerini, 18 Mart günü Müstahkem Mevki Kumandanı Albay Cevdet Bey'e anlattığında onun kendisi gibi düşünmediğini anladı.64
Mustafa Kemal'in, düşmanın çıkarma yapma ihtimalini yüksek gördüğü bir diğer bölge olan Kabatepe kıyıları yedi sekiz kilometre uzunluğundaydı. O, bu bölgenin de sahili üzerinde yeterli kuvvetlerle doğrudan doğruya savunulmasını gerekli görüyordu. Savunma hazırlıkları sürdürülürken bir diğer tartışma, kuvvetlerin büyük bölümünün iki Yarımadadan hangisinde konuşlandırılması konusuydu. Mustafa Kemal, baştan itibaren Gelibolu'nun Çanakkale Yarımadası'ndan daha önemli olduğunu ileri sürüyor ve bu fikrini ısrarla savunuyordu. Onun savunduğu ve uygulanmasını istediği fikirlerinden biri de kıyıda bulunan birliklerin yeni gelen kuvvetlerle takviye edilmesiydi.65
Düşman gemileri, 25 Nisan 1915 günü tanyeri ağarmadan Arıburnu ve Seddülbahir bölgelerine çıkarma yapmaya başladılar. Mustafa Kemal'in öngörüsü haklı çıkmıştı. Çıkarma başlamadan önce Maydos'ta bulunan On dokuzuncu Tümen bağlı bulunduğu Üçüncü Kolordu'dan gelen emre göre, genel ihtiyat gücü olarak kullanılacaktı. Düşmanın çıkarma harekatına göre, Gelibolu, Maydos, bölgelerinde veya Anadolu yakasında kullanılacaktı.66 Düşman, Seddülbahir ve Arıburnu'na çıkarma yaptıktan sonra Alçıtepe ile Conkbayırı, Kocaçimentepe'yi ele geçirmeyi, daha sonra ise Kilidübahir üzerinden Çanakkale Boğazı'nın Rumeli kesimindeki merkez tabyaları susturmayı planlamıştı.
Çıkarma başladığında Boğazları savunmakla görevli Beşinci Ordu'nun birliklerinin büyük bir bölümü, liman von Sanders'in öngürelerine göre konuşlandırıldığı için Saroz Körfezi ve Anadolu kesiminde bulunuyordu. Çıkarmanın yapıldığı bölgede Dokuzuncu Tümen ve iki jandarma taburundan ibaret zayıf bir kuvvet bulunuyordu. Bu sırada Saroz Körfezi'nde düşmanın yaptığı deniz gösterisini haber alan Liman von Sanders, atını bu yöne doğru sürerek bazı birliklerin kendisini takip etmesini emretmiş; Gelibolu yarımadasında bulunan Dokuzuncu ve On dokuzuncu Tümenlerden gelen raporlara adeta kulağını tıkamıştı.67
Sabaha karşı Arıburnu yönünden gelen top seslerini duyan Mustafa Kemal, derhal bir süvari bölüğünü keşif için Kocaçimen Tepe istikametine göndermişti. Durum çok tehlikeliydi. Arıburnu'na çıkan İngilizler, buradaki Türk birliğini püskürterek Kocaçimen Tepe'ye doğru ilerliyorlardı. Yarımadanın ortadan ikiye bölünmesi, Türk tabyalarının düşürülmesi ve İstanbul yolunun düşman donanmasına açılması tehlikesi doğmuştu. Mustafa Kemal'in birliğini harekete geçirebilmesi için Ordu Komutanı Sanders'in emri gerekiyordu. On dokuzuncu Tüme'nin bağlı bulunduğu Üçüncü Kolordu Komutanı Esad Paşa, iyi bir asker olmakla birlikte ordu komutanından habersiz inisiyatif kullanıp ordu ihtiyatının kullanmayı göze alabilecek bir kimse değildi. Yine de Mustafa Kemal'in birliğini savaşa sokmak için yaptığı başvuruya karşı çıkmadı.
Ordu karargahı ile On dokuzuncu Tümen arasındaki irtibat kesilmişti. Mustafa Kemal, mütereddit ve kararsız kalarak zaman kaybetmenin büyük tehlikeler doğuracağı düşüncesiyle harekete geçmeye karar verdi. 57. Piyade alayını Kocaçimen tepesine doğru hareket ettirdi. Bu tepeye ulaşan Mustafa Kemal, buradan düşman birliklerini göremeyince yanına aldığı birkaç kişiyle Conkbayırı'na doğru yola çıktı. Fakat arazinin müsait olmaması yüzünden atlarından inip yaya olarak Conkbayırı'na ulaşabildiler. Buraya vardıklarında 261 rakımlı tepeden kıyının gözetleme ve emniyet memuru olan bir Türk müfrezesinin Conkbayırı'na doğru kaçmakta oldukları görüldü. Bunların karşısına çıkan Mustafa Kemal, askerlere niçin çekildiklerini sordu. Cephaneleri bittiği için kaçtıkları cevabını alınca, "Cephaneniz yoksa süngünüz var" diyerek bunlara süngü taktırdı. Bunu gören düşman askerleri, yeni bir direnme ile karşılaştıklarını zannederek durakladılar. Mustafa Kemal, bu olayı anlatırken "Kazandığımız an bu andır" diyecektir.68
Kazanılan bu süre zarfında yolda olan 57. Alay'ın öncü bölüğü yetişti. Gelenleri derhal mevzilendirdikten sonra büyük bir kısmını karşı taarruza geçirdi. Durum çok nazik görünüyordu. Conkbayırı'nın mutlaka savunulması gerekiyordu. O gün 57. Alaya yaptırdığı taarruz, "öyle sıradan bir taarruz değil, herkesin başarmak veya ölmek azmiyle harekete susamış olduğu bir taarruzdur." O, askerlerine verdiği emirde, "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar gelebilir" diyordu.69
Mustafa Kemal'in amacı, düşmanı denize dökmekti. Fakat arazinin fundalık ve engebeli oluşu, gece görüş imkanının bulunmaması, gece karanlığından yararlanan düşmanın karaya takviye birlikler çıkarması dolayısıyla bu mümkün olmadı. Ancak O'nun kendi inisiyatifini kullanarak tümenini zamanında savaşa sokması ile Gelibolu yarımadasının stratejik bir parçası olan Kocaçimen platosunun düşman eline geçmesini engellemiş ve ilk andan itibaren düşmanın boğaza hakim olmak planlarını sonuçsuz bırakarak Çanakkale'de Türk savunmasının temellerini atmış oldu. Verdiği kararla Türk milletinin kaderini değiştiren adam olarak anıldı.
Mustafa Kemal, cephedeki başarılarından dolayı 1 Haziran 1915'te Albaylığa terfi ettirildi. 25 Nisan-17 Mayıs 1915 tarihleri arasında bir kolordudan daha büyük kuvvetlere komuta etmişti. Ne var ki, burada da Enver Paşa'nın kıskançlık duyguları devreye girmiş, Mustafa Kemal tekrar tümeninin başına dönmek zorunda bırakıldığı gibi kazandığı başarılarla generalliği çoktan hak ettiği halde ona ancak Albaylık rütbesi layık görülmüştü.70
6/7 Ağustos gecesi başlayan İngiliz taarruzunda Mustafa Kemal'in On dokuzuncu Tümeni, çok ağır bir topçu ateşi altında olmasına rağmen düşmanı püskürtmeyi başardı. Conkbayırı'nın 8 Ağustos'ta İngilizler tarafından ele geçirilmesi, çok tehlikeli bir durum yaratmıştı. Geri alınmazsa Gelibolu'daki Boğazı savunan Türk tabyalarının düşmesi kaçınılmaz olurdu. Bir gün sonra 9 Ağustos'ta başlayan Türk taarruzu sırasında Liman von Sandres ve Esat Paşa'nın acizliği yüzünden durum vahim bir hale gelmişti. Mustafa Kemal, Ordu Komutanı'na, sevk ve idareyi bir elde bulundurmak için tüm kuvvetlerin bir komuta altında ve kendi emrinde birleştirilmesinden başka çare olmadığını bildirdi. 8/9 Ağustos gecesi gelen emirle Mustafa Kemal, Anafartalar Grubu Kumandanlığı'na atandı. Böylece arzu edilmediği halde durumu düzeltebilecek tek dirayetli komutan olduğu için şartların zorlamasıyla ona 16. Kolordu'nun ve Anafartalar bölgesinin fiili komutanlığı verilmişti. Mustafa Kemal, 10 Ağustos günü başlayan taarzula Conkbayırı'nı düşmandan geri aldı.71
Birliklerine kumanda eden Mustafa Kemal, bu çarpışmalar sırasında yaşadığı ilginç bir olayı şöyle anlatır: "Muharebe meydanında cereyan eden hali temaşa ederken bir şarapnel parçası göğsümün sağ tarafına çarptı. Cebimde bulunan saati parça parça etti. Vücuduma nüfuz edemedi. Yalnızca derince bir kan lekesi bıraktı. Bu saat enkazını bilahare Liman Paşa'ya verdim. O da, aile asalet armasını hâvi kendi saatini bana verdi."72
Anafartalarda 7 Ağustos'ta başlayan kanlı çatışmalar, 21 Ağustos'ta yapılan düşman taarruzuyla doruk noktasına ulaştı. Düşman kuvvetleri, Mustafa Kemal'in askeri dehası karşısında aciz kalmış ve çok ağır kayıplara uğramıştı. O, bu savaştan sonra "Anafartalar Kahramanı" diye anılmaya başlandı.
27 Ağustos'taki son düşman saldırısının başarısızlığa uğramasından sonra Gelibolu yarımadasındaki savaş önemini kaybetmeye ve siper çatışmalarına dönüşmeye başladı. Alışılagelen küçük çatışmalar Ocak ayına kadar sürdü. İngilizlerin çekilmek istedikleri anlaşılıyordu. Mustafa Kemal, İngilizler bir kısım kuvvetlerini çektikten sonra, geride kalanlar üzerine taarruz edilmesini önerdi. Bu yapıldığı takdirde çok sayıda esir ve malzeme ele geçirmek mümkün olabilecekti. Ancak, bu teklifini komutanlarına kabul ettiremeyince, 10 Aralık 1915'te Anafartalar Grup Komutanlığı'ndan istifa etti.73 Çanakkale'de kazandığı başarılar, O'nun Türk milletinin yetiştirdiği büyük dahilerden biri olduğunu ve Türklüğün geleceğine yön verebileceğini göstermişti. İstifasından sonra Edirne'ye dinlenmek üzere çekilen 16. Kolordu'nun komutanı olarak birliğinin başında döndü.
Mustafa Kemal Kafkas Cephesinde
Mustafa Kemal, Birinci Dünya Savaşı'nda en kalabalık Türk ordusuna komuta etmişti. Çanakkale'de emrine verilen kuvvetler, on bir tümen ve bir atlı tugaydan oluşuyordu. Çanakkale'de iyi bir stratejist, iyi bir taktisyen ve birliklerini mükemmel şekilde sevk ve idare kudretine sahip komutan olduğunu ispat etmişti. Ulusların tarihinde böylesine büyük başarılara imza atan kişilere en üst rütbelerin ve unvanların verildiği sıkça görülmüştür. Mustafa Kemal gibi büyük işler başarmış bir insanın fazlasıyla hak ettiği generalliğe yükseltilmesi gerekirdi. Harbiye Nezareti Muamelât-ı Zatiye Dairesi, Mustafa Kemal'in livalığa yükseltilmesi için gerekli işlemleri yaptı ve belgeleri Enver Paşa'ya sundu. O ise belgeleri uzun süre bekletip gerekli olan padişah iradesini almadı. 1 Nisan'da hazırlanan bu belgeler, yedi ay bekletildikten sonra ancak Ekim ayında kendisine Tuğgeneral olduğu tebliğ
Ruslar, 1915-1916 kışında Kafkas cephesinde saldırılarını sürdürüyorlardı. İngiliz ve Fransızların Gelibolu'dan çekileceklerini öğrenen Ruslar, Çanakkale'deki Türk birlikleri Kafkas cephesine kaydırılmadan ve üstünlük kendilerinde iken amaçlarına ulaşmak için saldırılarını artırmışlardı. Bu saldırılar sonucunda 16 Şubat 1916'da Erzurum düşmüş; Ruslar, Of-Bayburt-Mamahatun hattının doğusuna kadar ilerlemişlerdi. Osmanlı Başkumandanlık Vekaleti, Erzurum'u geri alabilmek için II. Ordu'yu bölgeye nakletmeye çalışıyordu. Mustafa Kemal'in 16. Kolordusu da bu orduya bağlıydı. 27 Şubat'ta Edirne'den yola çıkan Mustafa Kemal, 26 Mart 1916'da Diyarbakır'a ulaşarak yeni görevine başladı.75
Süregelen Rus saldırıları sonucunda durum kritik bir hal almıştı. Düşmanın Muş ve Bitlis güneyindeki geçitleri zapt ederek Güneydoğu Torosları aşması halinde Irak ve Suriye'deki ordular da tehlikeli duruma düşebilirlerdi. 16 Kolordu'nun 5. tümeni Bitlis'te, 8. tümeni ise Muş'un güneyinde bulunuyordu. Mustafa Kemal'in karargahı ise Silvan'da idi.
12 Temmuz 1916'da Muş'un güneyinde bulunan 8. tümene Ruslar üç misli bir kuvvetle saldırdılar. Üç gün süren çatışmalardan sonra bu tümen, Kulp Boğazı'na çekildi. Rus komutanı, birbirinden uzak olan Türk tümenlerini ayrı ayrı yenmeyi planlıyordu. Kulp Boğazı'na tıkanan 8. tümenin karşısına dört-beş tabur kuvvet bırakarak diğer kuvvetleriyle Çopakçur cephesine taarruza başladı. Bunu sezen Mustafa Kemal Paşa, başında bulunduğu 8. tümeni taarruza geçirerek Kulp Boğazı'nda ve Muş'un güneyinde üç gün boyunca devam eden çarpışmalardan sonra Muş'u geri aldı. Bu durum, Rusları korkuttu; zira, II. Türk ordusuna karşı savaşan bütün Rus kuvvetlerini çevrilmek tehlikesiyle karşı karşıya bırakmıştı. 8 Ağustos 1916'da ağır zaiyata uğrayan ve binden fazla esir veren düşman, çekilmeye başlamıştı. Bitlis 5. tümen tarafından geri alınmış ve Rus kuvvetleri Ahlat'ın güneyine kadar çekilmişlerdi.76
Mustafa Kemal, 17 Şubat 1917'de kurulması planlanan Hicaz Kuvve-i Seferiyesi Kumandanlığı'na atandı. Şam'a giderek IV. Ordu Komutanı Cemal Paşa ile görüştü. Hicaz ve Suriye'nin vaziyetini inceledikten sonra askerî durumun çok nazik olduğunu, Hicaz'ın boşaltılarak Suriye cephesinin kuvvetlendirilmesini önerdi. Enver Paşa, bu öneriyi kabul etmemekle birlikte Hicaz Kuvve-i Seferiyesi adlı ordunun kurulması fikrinden vazgeçti. Mustafa Kemal de tekrar birliğinin başına döndü.77
Ruslarla yapılan muharebeler sırasında Mustafa Kemal, vaziyeti derhal kavramak, ani karar vermek, düşmana göz açtırmadan harekete geçmek, uygulamalarda sorumluluğu üstüne alarak, çok tehlikeli durumların içinden yıldırım hızıyla çıkma kabiliyetini sergilemiştir. 16. Kolordu'nun bölgedeki başarıları, bir kere daha dikkatleri Mustafa Kemal Paşa'nın üzerinde toplamıştır. Ordu komutanı izinle İstanbul'a gidince Mustafa Kemal, II. Ordu Komutanlığı'na atandı (7 Mart 1917). O, ordu komutanı olurken kurmay başkanı da Albay İsmet idi.78 İsmet Bey'le Hareket Ordusu günlerinden beri tanışıyorlardı. Burada yakın işbirliği dönemi başladı.
Ordu Komutanı olan Mustafa Kemal'in ilk işi, çok çetin geçen kış şartlarında soğuk ve açlıktan kırılan birliklerin, beslenebilecekleri ve korunabilecekleri bölgelere çekmek oldu. Ruslar modern vasıtalardan yararlandıkları halde, kışın çok daha fazla zaiyat vermişlerdi. Türk kuvvetlerinin zaiyatının az olmasında alınan önlemlerin büyük etkisi vardı.79
Mustafa KemalPaşa VII. Ordu Komutanı
Irak cephesinde 10 Mart 1917'de İngilizler Bağdat'ı ele geçirdiler. Bu gelişme üzerine Halep'te Enver Paşa'nın başkanlığında toplanan bazı komutanlar, Bağdat'ın İngilizlerden geri alınabilmesi konusunu görüştüler. Toplantı sonunda Bağdat üzerine yapılacak seferde kullanılmak üzere "Yıldırım Orduları Grubu" adı altında bir ordular grubu kuruldu ve başına da Alman Generali Falkenhein getirildi. Mustafa Kemal, 5 Temmuz 1917'de bu grubun içinde yer alan VII. Ordu'nun Komutanlığı'na tayin edildi. Çok geçmeden asıl tehlikenin Irak'ta değil, Filistin'de olduğu gerçeği anlaşılmıştır. Yıldırım Orduları grubu Filistin'de İngilizlere karşı savaşacaktı. Mustafa Kemal Paşa, bu cephede göreve başladıktan sonra, 20 Eylül 1917'de Sadrazam Talat Paşa, Başkumandan Enver Paşa, Bahriye Nazırı ve IV. Ordu Kumandanı Cemal Paşa'ya birer rapor göndererek devlet ve savaş yönetiminin çok kötü olduğunu, halkın içinde bulunduğu sefalet ve perişanlığı, alınması gerekli gördüğü önlemleri dile getirirken emperyalist emeller peşinde koşan Falkenhein'a geniş yetkiler verilmesini de sert bir Üslupla eleştirdi.80 Enver Paşa, bu raporlara Falkenhein'i tutan ve ona görevinden çekilmesi ve II. Ordu Kumandanlığı'nı öneren kısa cevabından sonra, VII. Ordu Kumandanlığı'ndan istifa ettiği gibi teklif edilen Ordu Kumandanlığı'nı da kabul etmeyip İstanbul'a döndü. 7 Kasım 1917'de genel karargah emrine alındı.81
Savaşın en zor ve çetin anlarında zaferler kazanmış, başarılarıyla halkın gönlünde taht kurmuş muzaffer bir generalin açıkta kalması, ordu içinde ve işten anlayan çevrelerde türlü dedikodulara yol açıyordu. Bu durum, hem Enver Paşa'nın itibarını zedeliyor hem de Mustafa Kemal'e karşı duyduğu kuşkuları arttırıyordu. Mustafa Kemal'e acilen bir iş bulmak ve onu İstanbul'dan uzaklaştırmak gerekiyordu. 1917 yılının Aralık ayında Keizer, Osmanlı Padişahı'nı Alman İmparatorluk Karargahı'nı ziyarete davet etmişti. Padişah hasta olduğu için yerine Veliaht Vahidettin Efendi'nin gitmesi kararlaştırıldı ve Mustafa Kemal Paşa'ya Osmanlı Ordusu'nun temsilcisi olarak Almanya'ya gitmesi önerildi. Tahta çıkması pek uzak olmayan Veliaht'la tanışmak, ona gerçekleri anlatmak, güvenini sağlamak ve Padişah olunca da devlet işlerinde söz sahibi olmak, hem Mustafa Kemal hem de ülke için çok yararlı olabilirdi. O, bu düşüncelerle teklifi kabul etti. 15 Aralık 1917 ve 5 Ocak 1918 tarihleri arasında yapılan bu resmî gezide, savaşın gidişâtını, devleti bekleyen kaçınılmaz sonuçları bütün açıklığı ile Veliaht'a anlatmaya çalıştı. O'na V. Ordu Kumandanlığı ile Başkumandanlık Vekaleti'ni uhdesine alması hususunda telkinde bulundu.82
Almanya'da Ordu Genel Karargahı'nı, cepheleri, İmparator Wilhelm'i, Mareşal Hindenburg'u ve General Ludendorff'u ziyaret ettiler. Dönüş yoluculuğunda Sofya'da istasyonda dostlarıyla görüşen Mustafa Kemal, "Almanya savaşı kaybetmiştir" sözleriyle savaşın sonucuna ilişkin kanaatini ifade etti. Alman cephelerini gezdikten ve Alman Generallerle konuştuktan sonra vardığı sonuç bu idi.83
İstanbul'a döndüğünde hastalanan Mustafa Kemal'i muayene eden doktorlar, böbrek rahatsızlığı teşhisini koydular. Bir ay kadar yatağından çıkamadı. Doktorların tedavisi, çektiği ızdırabı dindiremiyordu. Tedavi için Viyana'ya gitmesini tavsiye ettiler. 13 Mayıs'ta yola çıkan Mustafa Kemal, Viyana'da muayene olduğu bir profesörün gerekli görmesi üzerine bir ay kadar sanatoryumda tedavi edildi. Sonra yine aynı profesörün tavsiyesi ile Karlsbat'a geçti. 5 Temmuz günü ziyaretine gelen bir arkadaşından Mehmet Reşat'ın vefat ettiğini ve Vahidüddin'in tahta çıktığını öğrendi. Mustafa Kemal Paşa, yaverinden aldığı bir telgraf üzerine tedavisini yarım bırakarak İstanbul'a döndü.84
Mustafa Kemal Paşa VII. Ordu ve Yıldırım Orduları GrubuKomutanı
Mustafa Kemal, İstanbul'a döndükten sonra birkaç defa yeni Padişah ile görüştü. Vahidettin kendisini dostça karşıladı. Savaş durumuna ilişkin alınmasını gerekli gördüğü önerilerini Padişaha iletti. Ancak umduğu sonucu alamadı. 16 Ağustos 1918 günü yapılan Cuma selamlığında gerçekleşen görüşme esnasında Vahidettin, kendisini 7. Ordu Kumandanlığı'na yeniden tayin ettiğini bildirdi. Görünüşte Mustafa Kemal Paşa'ya büyük şeref bahşedilmişti. Ama o, öyle düşünmüyordu. Bu tayin yine Enver Paşa'nın entirikaları ile elde edilmiş bir sürgün idi.85
Yeniden yollara düşen Mustafa Kemal, 26 Ağustos 1918'de Haleb'e ulaştı. Karargâhının bulunduğu Nablus'a vardığında hasta olduğu halde cepheyi teftişe çıktı. Bu yüzden hastalığı arttı ve yatağa girmek zorunda kaldı.
Mustafa Kemal'in bölgedeki askerî durumla ilgili raporlarında zikrettiği akibetler tamamıyla görülmüştü. Falkenhein, daha kuvvetlerini toparlayamadan İngilizler taaruza geçerek Kudus'ü zapt etmişlerdi. Görevden alınan Folkenhein'in yerine Yıldırım Orduları Grubu Kumandanlığı'na Liman von Sanders atanmıştı. Yeni komutan da Suriye'yi adım adım savunmak için geniş bir cephe üzerinde zayıf kuvvetlerle mevzi muharebesi yapmak hatasına düşmüştü.86
Yıldırım Orduları Grubu'nun emrinde 7, 8 ve 4. Ordular vardı. Çok üstün İngiliz kuvvetlerine karşı geniş bir cepheye yayılan, mevcut sayıları üçte bire inen, yedek kuvvetlerle desteklenemeyen, iaşe ve ikmal sıkıntıları çeken Türk Ordusu ile bu bölgeleri savunmak çok zordu. 19 Eylül sabahından başlayarak İngilizler, on misli bir kuvvetle 8. Ordu'ya taarruz edip bu ordunun cephesini yardılar. Bu ordunun hezimete uğramasıyla Mustafa Kemal Paşa'nın emrindeki 7. Ordu'nun da Şeria'nın batısındaki geri çekilme hatları kesilmişti. Şeria nehrinin başlıca geçitleri de düşman eline geçmişti. Liman von Sanders, zamanında kendisini uyaran Mustafa Kemal'i dinlemiş olsa bunlar yaşanmayabilirdi. O, hasta yatağında kendisine ulaşan bilgiler üzerine İngilizlerin böyle bir saldırı yapacaklarını tahmin etmiş ve ordusunun kurmay subayları ile durumu değerlendirip gerekli tedbirleri almıştı. Ne var ki, İngiliz saldırısına ihtimal vermeyen Sanders, hiçbir önlem almadığı için İngilizlere esir düşmekten son anda kurtulmuş ve Mustafa Kemal'in 7. Ordusu da tehlikeli bir duruma düşmüştü. Mustafa Kemal, üstün yeteneğini bir kere daha göstererek hazırladığı plan gereğince 7. ve 4. Orduların işbirliğini sağlamış ve Bisan'da bulunan düşman kuvvetleri durdurularak ilerlemelerine engel olunmuştu. Bu sayede 7. Ordu, 22-23 Eylül günlerinde Şeria'nın doğusuna geçirilebilmişti. Bundan sonra Şam İstikametinde geri çekilme uygulanmaya başlandı (27 Eylül 1918).87
Padişah, olağanüstü hizmetleri ve ordusunu imha olmaktan kurtardığı için Mustafa Kemal'e 22 Eylül 1918'de "fahrî yaverlik" unvanını verdi.88
Sanders, Şam bölgesinde savunma yapılmasını planlıyordu. Mustafa Kemal, uygulanması mümkün olmayan bu fıkre şiddetle karşı çıktı. O, ancak Şam'ın kuzeyinde bulunan Rayak bölgesinde savunma yapılabileceğini düşünüyordu. Önerisini, Yıldırım Orduları Grubu Komutanı'na ve Başkumandanlık Erkan-ı Harbiye Riyaseti'ne telgrafla bildirdi. Bu arada Sanders'in emriyle 7. Ordu'yu 4. Ordu Komutanı emrine bırakmış, 28 Eylül'de Rayak bölgesindeki birliklerin komutasını devralmıştı. Aynı gün geri çekilen 7 ve 4. Ordu birlikleri Şam-Rayak hattına alındı. Mustafa Kemal, 29 Eylül günü çektiği telgrafla birliklerin tamamının Rayak bölgesine çekilmesi önerisini Başkumandanlığa iletmiş ve Şam'ın savunulamayacağını anlatmıştır. Gerçekten de Şam, bundan bir gün sonra 30 Eylül günü düştü.89
Aynı gün Mustafa Kemal, Rayak'tan da kuzeyde Haleb bölgesine çekilmeyi önermek üzere Humus'ta bulunan Liman von Sanders'in yanına giderek önerilerini anlattı. Sanders'in, onun geri çekilme düşüncesine hak vermesine rağmen kendisinin bir yabancı olduğunu, böylesine hayatî bir kararı ancak memleketin sahiplerinin verebileceğini söylemesi üzerine Mustafa Kemal, "O halde kararım uygulanacaktır" dedi. Daha sonra da kendi düşünceleri istikametinde gerekli emirleri verdi. Sanders'in tutumu, daha önce de çeşitli fırsatlarda bir yabancının cephe kumandanlığı yapamıyacağını savunan Mustafa Kemal'i haklı çıkarmıştı. Eğer Mustafa Kemal, bu geri çekilme kararını vermemiş olsaydı, ileride telafisi mümkün olmayacak derecede kuvvet kayıplarına sebep olacak, Anadolu'yu savunmak zorlaşacaktı.90
Bütün kuvvetleri önce Haleb'de toplayan Mustafa Kemal, daha sonra da Haleb kuzeyinde yanları korumalı bir hatta savunma önlemleri aldırdı. İngilizlerin, İskenderun-Belen-Diri Cemal-Tellürrifat hattındaki bu savunma mevzilerine karşı yaptıkları saldırılar durduruldu. 28 Ekim 1918'de Antakya'da bu hattın içine alındı. Mustafa Kemal, daha sonra bu hattı, ulusal sınırlar olarak kabul edecektir.91
30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti savaştan çekildi. Aynı gün Mustafa Kemal Yıldırım Orduları Grubu Kumandanlığı'na atandı. 31 Ekim günü Adana'da kumandanlığı Liman von Sanders'ten devir aldı. Mustafa Kemal'e göre, müttefiklerimiz için savaş bitmiş olabilirdi. Oysa Türkün bağımsızlık savaşı yeni başlıyordu.
Mütarekenin galip devletlere tanıdığı geniş haklara ve birliklerin teslimini gerektiren hükümlere rağmen tespit edilen hattın ulusal sınır olarak kabul edilmesini birliklerinden istemişti. İngilizlerin İskenderun'a asker çıkarma isteklerini reddetmiş ve bunun üzerine Osmanlı hükümeti arasında görüş ayrılıkları çıkmıştı. Mütarekenin ilk günlerinde bazı genç subayların komutasında küçük gruplar oluşturarak derinlikte direnişin devamını sağlayacak önlemler alan Mustafa Kemal, ileride Anadolu'yu savunacak milli gücün temelini atıyordu. Yine bu amaca dönük olarak silah ve mühimmatı güvenli yerlere gizliyordu. İskenderun'u İngilizlere teslim etmemesi üzerine 7 Kasım 1918'de Yıldırım Orduları Grubu ve 7. Ordu lağvedildi ve Mustafa Kemal Paşa İstanbul'a çağrıldı.92
Mustafa Kemal'in 7. Ordu komutanı olarak uyguladığı strateji ve taktik takdire şayandı. Düşmanın genel taarruzunu değerlendirmesi, bu öngörüsü doğrultusunda önceden tedbirler alması, zamanında geri çekilmesi ve bunu bir kuvvet örtüsü gerisinde yapması, savunmanın Anti-Lübnan dağlarında yapılabileceğini düşünmesi, başsız kalmış dağınık birlikleri toplaması, Haleb'de kuvvetlerini gruplandırarak bir felakete sebebiyet vermeden Rayak'tan kuzeye çekilmesi, dikkate değer önemli başarılardır. O, bir kere daha üstün komutanlık yeteneğini, askerî harekâtlar arasında en zorlarından biri olan "geri çekilme"yi başarıyla uygulayarak göstermiştir.
Mütareke'den Sonra Mustafa Kemal Paşa'nın İstanbul'dakiBazı Faaliyetleri ve Samsun'a HareketiYakın tarihimizde "Mütareke Dönemi" (1918-1922) olarak adlandırılan ve kendine özgü şartları münasebetiyle çok farklı bir evrenin başlangıcını oluşturan Mondros Mütarekesi'nin 30 Ekim 1918'de imzalanmasıyla birlikte, dört yıldan beri ülkenin farklı cephelerinde sürmekte olan savaşın sona ermesi üzerine toplumda iyimser bir hava oluşturulmaya çalışılmıştı. Zira Mütareke'nin imzalanmasından sonra "seferberliğe son verileceği, genel bir af çıkarılacağı, herkesin işiyle meşgul olacağı, devletin istiklâli ile saltanatın hukukunun kurtarıldığı" yolundaki açıklamalar bu havayı iyice pekiştirmişti. Fakat Mütareke hükümlerinin uygulanması gerekçesiyle girişilen bir dizi uygulamalar ile Mütareke şartlarının gerçekçi şekilde değerlendirilmesi sonucunda, oluşturulmak istenen hava ve ümitlerin, gelişmekte olan durumla hiçbir ilgisinin bulunmadığı anlaşılacaktır. Öyle ki sözde Mütareke hükümlerinin uygulanması gerekçesiyle ülkenin pek çok bölümünün işgal edilmesi bir yana, İstanbul'un da 13 Kasım 1918'den itibaren fiilen işgal altına alınması Mütareke sonrası gelişmelerin kamuoyundaki beklentilerin tam aksi yönünde tezahür edeceğini göstermekteydi.
Mütareke sonrasında olumsuz emarelerin görülmesi üzerine bazı Türk aydınları, devletin ve milletin kurtuluşu yolunda ciddi düşünce ve teşebbüslere girişilmesi gerektiğine inanmaktaydılar. Nitekim Mütareke sürecinde, ordunun durumu ve devletin bu noktada izlemesi gereken siyasete ilişkin olarak çok önemli görüş ve önerilerinin bulunduğunu bildiğimiz Mustafa Kemal Paşa, Yıldırım Ordular Grubu ile 7. Ordu Karargâhı lağvedilip (7 Kasım 1918), Harbiye Nezareti emrine alındığından 13 Kasım 1918 Cuma günü İstanbul'a gelmiştir. Mülga Ordular Grubu Komutanı Mustafa Kemal Paşa Haydar Paşa'da trenden indiği zaman askeri bir müfreze tarafından resmi törenle karşılanmıştır.93
İtilaf Devletleri Donanması'nın da (55-60 parça) İstanbul Limanı'na demirlediği gün başkente gelen Mustafa Kemal Paşa, düşman donanmasını üzüntü ile seyrederek, hiçbir yılgınlık eseri göstermemiş ve "geldikleri gibi giderler" demek suretiyle de onların bir gün bu memleketten kovulacakları hususundaki güvenini belirtmişti.94
Mustafa Kemal Paşa, İstanbul'a gelir gelmez ilk iş olarak Rauf Bey'le görüşerek beraberce müstafi Sadrazam Ahmet İzzet Paşa'yı Sadaret Konağı'nda ziyaret ettiler.95
Bu esnada Fethi Bey de orada idi. Konuşmalar daha çok, İngiliz taraftarı görünen müstakbel Sadrazam Tevfik Paşa'nın yeniden sadarete getirilmesi konusunda odaklanmıştı.96
Ahmet İzzet Paşa, söz konusu görüşmede, kabinenin neden çekildiğini açıkladı. Mustafa Kemal Paşa ise bunun nihayet bir "izzet-i nefis" sorunu olduğunu, muhakkak Tevfik Paşa'ya kabine kurdurmayıp, Ahmet İzzet Paşa'nın başkanlığında yeni bir kabinenin kurulması gerektiğini ileri sürdü. A. İzzet Paşa ise Padişah ile çatışarak memleketi daha bunalımlı bir duruma sokmaktan çekindiğini söylediyse de Mustafa Kemal'in ısrarı karşısında onun istediği karara varıldı. Rauf Bey hatıralarında "Paşa'nın teklifini ittifakla tasvib ve kabul ettiklerini, Tevfik Paşa Kabinesi'nin Meclis-i Mebusan'da itimad reyi almasını önlemek için ne şekilde, nasıl çalışmaları gerektiğini konuşarak, bir işbölümü yaptıktan sonra da çalışmaya başladıklarını" belirtir.97
Mustafa Kemal Paşa'nın görüşüne göre yeni kurulması planlanan Ahmet Tevfik Paşa Hükümeti'nin güvenoyu alması engellenebilirse, bazı arkadaşlarıyla birlikte kendisinin de Harbiye Nazırı olarak yeralacağı II. Ahmet İzzet Paşa kabinesi kurulabilecek ve böylelikle de siyasi mücadele sürecinde ilk önemli başarı kazanılmış olacaktı. Aslına bakılırsa bu, Mustafa Kemal Paşa'nın daha Mondros Mütarekesi öncesinde Suriye cephesindeyken ortaya koyduğu bir düşünceydi. Talat Paşa Hükümeti'nin istifa ettiği ve Ahmet Tevfik Paşa'nın yeni hükümeti kurmakta zorlandığı günlerde Padişah'ın Başyaveri Albay Naci Bey'e çektiği telgrafta bir hükümet formülü tavsiye etmiş ve telgrafın içeriğindeki hususların "münasipse Padişah'a arz edilmesini" istemişti.
"Sulhun çabuk gelmeyeceğini, sulha kadar çok buhranlı vaziyetler karşısında kalınacağını, Harbiye Nazırı olmakla vatana o sırada gerekli ciddi hizmetlerde bulunabileceği kanaatinde"98 olan Mustafa Kemal Paşa'nın telgrafında söz konusu görevle ilgili doğrudan bir bilgi bulunmuyorsa da, kendisinin Atay'a anlattıklarında "Harbiye Nezareti'ne getirilmek istendiğini çok samimi bir lisanla belirttiğini söylemekte; Rauf Bey'in de yeni Sadrazam Ahmet İzzet Paşa'ya Mustafa Kemal Paşa'nın söz konusu göreve getirilmesini önerdiği anlaşılmaktadır.99
Neticede, Ahmet İzzet Paşa "vaziyet sulha doğru gelişir ve cephenin bugün arz ettiği tehlike ortadan kalkarsa, Mustafa Kemal Paşa'nın Harbiye Nazırlığı'na getirileceği düşüncesini" izhar ettirdikten sonra yeni kabinede, telgraf metninde belirtilen Fethi ve Rauf Beylerle, Şeyhülislâm Hayri Efendi'ye görev verilmiş; fakat Mustafa Kemal Paşa'ya bir tevcihatta bulunulmamıştır.
Bu arada Mustafa Kemal Paşa'nın İstanbul'a gelmesinden iki gün önce 11 Kasım 1918'de, müstafi Ahmet İzzet Paşa Kabinesi'nin yerine Ahmet Tevfik Paşa kabinesi kurulmuştu. A. Tevfik Paşa Kabinesi'nin henüz icraata başladığı devrede İstanbul'a gelen Mustafa Kemal Paşa 15 Kasım'da Padişahı ziyaret etmiş ve görüşme İstanbul basınında da gündeme getirilmiş, ancak görüşmenin içeriğine ilişkin bir bilgi basına yansımamıştır.
Mustafa Kemal Paşa yine bu günlerde bir taraftan A. Tevfik Paşa Hükümeti'ne karşı aldıkları karar gereğince muhalif tavrını sürdürürken, diğer taraftan da basın yoluyla kamuoyunu aydınlatmaya çalışmıştır. Bu bağlamda 16 Kasım'da Pera Palas'ta Vakit, Zaman ve Minber gazetelerinin muhabirleriyle yaptığı mülakatta, "Mütarekenin tatbikatı hakkında kendi görüşlerini, bazı anlaşmazlıkların çözüm yolları, Meclis-i Mebusan'ın milleti temsil edip etmediği ve en önemli mesele olarak da hürriyet ve istiklâlimizin saklı kalması" hususları üzerinde durmuştur. Mustafa Kemal Paşa ile yapılan mülakatın belirtilen gazetelerde yayınlanmasından sonra 19 Kasım tarihli Minber'de çıkan Ahmet Hulki imzalı ve "Nihüfte Bir Simâ" başlıklı yazıda "...Vatanın emsalini yetiştirmekte cömertlik göstermediği birkaç müstesna zekâdan biri ve hatta birincisi gazetelerde beyanatı çıkan Mustafa Kemal Paşa olduğu" belirtiliyor; "kendisi milletin ve memleketin en çok hünerli evladından biri olduğu halde, en az takdire mazhar olan yine O'dur." denilerek; ".herhalde istikbal-i vatan Mustafa Kemal Paşa'dan büyük hizmetler beklemede haklıdır" cümlesiyle yazıya son veriliyordu.100
Öte yandan yukarıda belirttiğimiz gibi Mustafa Kemal Paşa İstanbul'a gelir gelmez aldıkları karar gereğince A. Tevfik Paşa Kabinesi'ne karşı yakın arkadaşlarıyla siyasi bakımdan muhalefetlerini sürdürürken, kuruluşunda ve yayınında katkısının olduğunu bildiğimiz Minber gazetesi de hükümete yönelik muhalefetiyle kamuoyunu uyarma görevini yerine getirmekteydi.101
Burada hemen belirtelim ki, gerek Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının, gerekse Minber gazetesinin muhalif tutumlarının nedeni Ahmet Tevfik Paşa'nın şahsı değil, onun başkanlığındaki kabinenin azim ve iradeden yoksun olmasıydı. Olağanüstü şartların yaşandığı bir devrede azim ve irade gücüne sahip bir hükümet beklentisinin yoğunlaştığı sırada, Mustafa Kemal Paşa, A. Tevfik Paşa Hükümeti'nin güvenoyu almasını önlemek için Meclis-i Mebusan'a sivil bir kıyafetle giderek milletvekilleri nezdinde kulis ve iknâ faaliyetlerinde bulunduysa da bu girişimden bir sonuç alamamıştır. Gerçi, Mustafa Kemal Paşa'nın bu girişimlerinin milletvekilleri nezdinde etkili olduğu, gerek oturumların seyri ve tartışmalardan, gerekse oylama neticelerinden bellidir. Fakat bir süre daha görev yapmak isteyen mebusların hisleriyle, meclisin feshedilebileceği endişesi büyük ölçüde neticeyi tayin etmişti.102
Böylece düşman karşısında ülkenin ve milletin en çok ihtiyaç duyduğu cesur bir hükümetin kurulabilmesi şansı kaybedilmişti.103
Öte yandan, bir taraftan İtilaf Devletlerinin baskıları, diğer taraftan yeni hükümet ile Padişah'ın Meclis-i Mebusan hakkındaki kanaatleri, meclissiz bir yönetimin yaratacağı sakıncaların Mustafa Kemal Paşa tarafından sık sık dile getirilmesine rağmen, Vahidettin'i, yeni bir girişime yöneltmiş ve Padişah 21 Aralık 1918'de Meclis-i Mebusan'ı Kanun-ı Esasî'den aldığı yetki çerçevesinde feshetmişti. 104
Padişah'ın bu iradesi üzerine Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının İstanbul'da sürdürdükleri azim ve irade gücüne haiz bir mücadele girişimlerine darbe vurulmakla beraber "yollar çok, mıntıkalar çok" düşüncesinden hareketle Mustafa Kemal Paşa, Anadolu'ya geçerek "Milli Mücadele Hareketi"ni başlatma istikametindeki oluşum sürecini hızlandıracaktır.
Devletin ve milletin kurtuluşu yönündeki ciddi düşünce ve girişimlerin sonuçsuz bırakıldığı, Ermeni Tehciri'nden sorumlu oldukları iddia edilen ittihatçılardan hesap sorulması yolundaki baskılarla, parlamentoya dayanmayan bir siyasi yönetimin hakim kılındığı bugünlerde siyasal eğilimler arasındaki cepheleşmeler de gerginleştirilmişti. Yine aynı günlerde Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının özellikle Ahmet Tevfik Paşa Hükümeti'nin akim bırakılması ve parlamentonun mutlak surette çalışmasını sürdürmesi yolundaki planlarının sonuçsuz bırakılmasından sonra muhalif taraf şeklinde adlandırabileceğimiz kesimin harekete geçtiğini görüyoruz. Bu hareketin yönü, askerî başarıları ve devlet adamlığı nitelikleriyle kamuoyuna mâl olmuş Mustafa Kemal Paşa ve yakın çevresinin yıpratılmasına odaklanmış, ancak o, böylesi hallerde duyarlı davranarak gerek kendisinin, gerekse ordunun onurunun korunmasına büyük özen göstermiştir.105
Sonuçta her geçen gün gelişen ve yaşanan olaylar dönemin ulusçu subaylarından bir kaçı olan Mustafa Kemal Paşa, Kâzım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşa ve Rauf Bey'in Anadolu'da bir şeyler yapılabileceği düşüncelerini haklı çıkarıyordu. Zira geçen sürede gelişen ve yaşanan olaylar düşmanın gerçek amacını ortaya koymakta, Saray ve çevresinde de işbirlikçi bir politikadan başka bir şey beklenemeyeceğini göstermekteydi. Mustafa Kemal Paşa'nın tarihi kararını verip uygun bir zamanda Anadolu'ya geçmeyi tasarladığı günlerde meydana gelen olaylar bu fırsatı yaratmakta gecikmedi. Gerçek durum tersine olmakla beraber, İtilâf Devletleri Samsun ve yöresinde Türklerin Hıristiyanlara saldırdıklarını iddia ederek hükümetin bunu önlemesini, aksi takdirde duruma kendilerinin el koyacaklarını bildirmişlerdi. Bunun üzerine bölgeye yüksek rütbeli bir subayın gönderilmesi gerekmiş işbaşındaki Damat Ferit Hükümeti de her yeni hükümet projesinde adı geçen Mustafa Kemal Paşa'yı İstanbul'dan uzaklaştırmak istediğinden, kendisi için bu göreve atanmak zor olmamıştı. IX. Ordu Müfettişi olarak görevlendirilen Mustafa Kemal Paşa'nın görevleri bir talimatname ile saptanmıştı.106
Yeni görevinin Padişah tarafından da tasdikiyle Anadolu'ya gitmekle görevlendirilmiş olan Mustafa Kemal Paşa, aynı gün Harbiye Nezareti'ne yazdığı yazıda kimlerle birlikte yola çıkmak istediği hususundaki görüşünü arz eder. Mustafa Kemal Paşa'nın yazılı müracaatı üzerine Harbiye Nezareti, Sadaret Makamı'na aynı gün bir yazı yazarak; "Mustafa Kemal Paşa tarafından yapılacak her türlü tebligatın emri altında bulunacak olan vilayet mülkî memurlarının icra etmelerinin tamim edilmesini" ister.107
Samsun'a hareket etmek üzere gerekli bütün yazışma ve hazırlıkları tamamlayan Mustafa Kemal Paşa, Bekirağa Bölüğü'nde tutuklu bulunan Ali Fethi Bey'in yanısıra bir protokol gereği olarak Sadrazam dahil olmak üzere vedâ ziyaretlerinde bulundu. Bu arada İzmir'in işgal edildiğini öğrendi. İstanbul'dan 16 Mayıs günü ayrılmadan önce sonkez Padişah'a vedâ ziyaretinde bulunarak onunla başbaşa görüştü108 ve saat 16.00'da Bandırma Vapuru ile yanındaMiralay Refet Bey'le maiyyeti olduğu halde Samsun'a hareket etti.
19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkan Mustafa Kemal Paşa karargâhını o zaman Mıntıka Palas Oteli adıyla bilinen yerde kurmuştu. Ancak İngilizlerin, teşebbüsünden çok geçmeden haberdar olduğundan Havza'ya geçerek 28 Mayıs 1919'da tarihe "Havza Genelgesi" olarak geçen genelgeyi yayınlayarak "İzmir, Manisa ve Aydın'ın Yunanlılarca işgali nedeniyle büyük ve heyecanlı mitingler yapılmasını, milli gösterilerin bütün kasaba ve köylere kadar genişletilmesini, büyük devletlerin temsilcilerine ve hükümete uyarı telgraflarının çekilmesini" bildirmişti.109
Mustafa Kemal Paşa'nın bu genelgesi hemen aynı gün etkisini gösterdiğinden, General Milnein de baskısıyle Harbiye Nazırı, Mustafa Kemal Paşa'yı geri dönmesi hususunda uyarır. Mustafa Kemal Paşa "İstanbul'a davet sebebini sorduğunda Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa'dan aldığı cevapta İngilizlerin kendisinin İstanbul'a geri getirilmesi yönündeki baskı ve taleplerinin olduğu" anlaşılır.110
Bu arada Mustafa Kemal Paşa ile Harbiye Nezareti arasında kendisinin geri dönmesi noktasında haberleşmeleri sürdürüldüğü sırada, Ankara'da buluşan Rauf Bey ile Ali Fuat Paşa, Mustafa Kemal Paşa ile muhaberede bulunduktan sonra 19 Haziran'da Amasya'da buluşurlar.111
Burada buluşan Mustafa Kemal ve Ali Fuat Paşalar ile Rauf Bey ve son gün gelebilen Refet Bey, tarihe "Amasya Tamimi" olarak geçen genelgeyi hazırlayarak 22 Haziran 1919'da mülki ve askeri makamlara şimdilik milli bir sır olmak kaydıyla yayınladılar. "Vatanın tamamiyeti ve milletin istiklali tehlikededir. Merkezi hükümet İtilaf Devletlerinin tesir ve müdahalesi altında bulunduğundan üstüne aldığı sorumluluğun gereğini yapamamaktadır. Milletin istiklalini, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır. Milletin hal ve vaziyetini düşünüp haklı sesini cihana işittirmek için her türlü tesir ve murakabeden uzak bir milli heyetin vücudu elzemdir." şeklinde hükümleri içeren tamim, ulusal direniş ve mücadele ilkelerinin bir protokol haline getirilmesi açısından tarihi bir dönüm noktasıdır.112
Amasya'da "İstiklal-i Tamme" doğrultusunda kararlar alınırken, İstanbul'da Mustafa Kemal Paşa'nın azli meselesi gündeme gelmiştir. Amiral Caltrope'un talebi üzerine Mustafa Kemal'in azli meselesi "Vükelâ Meclisi'nde ele alınmış ve Paşa azledilerek hiçbir resmi sıfatı kalmamış olduğundan tebligat ve işarlarının resmi mahiyeti haiz olmadığının icap eden vilayetlere tebliğinin Dahiliye Nezareti'ne bildirilmesi" kararı alınır.113
Mustafa Kemal Paşa'nın azli meselesinde Harbiye Nazır'ı Şevket Turgut Paşa ile Dahiliye Nazırı Ali Kemal arasında tartışmaların olduğu anlaşılıyor. Zira kabine toplantısından sonra Şevket Turgut Paşa hemen istifa etmiş, müteakiben de Ali Kemal istifa edecektir.114
Bu gelişmelerden sonra artık sıra Samsun ve civarındaki asayişi sağlama görevinden azledilen Mustafa Kemal Paşa'nın müfettişlik görevinden de alınmasına gelmiştir. Yeni Harbiye Nazırı 5 Temmuz 1919'da Mustafa Kemal Paşa'yı Padişah adına İstanbul'a çağırır. Mustafa Kemal Paşa ertesi gün bu çağrıya uymayacağını belirten cevabî bir telgraf çeker.
Mustafa Kemal Paşa 8 Temmuz 1919'da Vükelâ Meclisi'nin kendisinin "ordu müfettişliğinden alınması hususundaki karar tutanağı" üzerine aynı akşam Saray'la telgraf muhaberesinde bulunur. Bu muhabere sonucunda resmi görevine son verildiği kendisine iletilir. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa gece saat 22.50'de Harbiye Nezareti'ne 23.00'ten sonra da Padişah'a resmi göreviyle birlikte askerlikten de istifa ettiğine dair bir telgraf çeker.115
Mustafa Kemal Paşa'nın görevinden ayrıldığı gün Harbiye Nezareti Ordu Müfettişlerine ve Kolordulara bir tamim yayınlayarak "hangi nâm ile olursa olsun hususi birtakım teşkilat kurulmasına ve halktan bu yolda mali ve bedeni istekte bulunulmasına askeri ve mülki makamlarca asla fırsat verilmemesi" istenerek milli hareket, İtilaf Devletleri ile İstanbul Hükümeti ittifakıyla boğulmaya
Kurtuluş Savaşı ve BaşkumandanMustafa Kemal Paşa
İşgal güçleri ve İstanbul Hükümeti'nin baskıları sonucunda çok sevdiği askerlik mesleğinden ayrılmak zorunda kalan Mustafa Kemal Paşa, milletin sivil ferdi ve Milli Mücadele'nin lideri olarak ülkenin kurtuluşu için çalışmıştır. O, askerlik mesleğinden istifa ettiği 8 Temmuz 1919'dan Başkumandanlık yasasının kabul edildiği 5 Ağustos 1921 tarihine kadar milli kuvvetlerin örgütlenmesinde, düzenli orduların kurulmasında, iç ayaklanmaların bastırılmasında ve düşmanla yapılan muharebelerde örgütleyici ve yönlendirici bir rol oynamasına rağmen askeri harekâtta komutan olarak fiiilen ve resmen görev almamıştır. Bu süre zarfında diğer arkadaşlarını görevlendirmiş, askerî harekâtı ve askerî hazırlıkları savaşın amacına uygun olarak yönlendirmiş, Sakarya Meydan Muharebesi'nden itibaren ise fiilen ve resmen başkomutanlığı devralmış ve Kurtuluş Savaşı'nın sonuna kadar hem harp yönetiminin hem de askerî harekât yönetiminin sorumluluğunu aynı anda taşımıştır.117
Batı cephesinde çok üstün kuvvetlerle 10 Temmuz 1921'de başlayan Yunan saldırısı başarıya ulaşmış, Eskişehir düşmüş, İsmet Paşa, Türk ordusunun Alpu-Çifteler hattına çekilmesini emretmişti. Yunanlıların Seyitgazi doğusundaki Kırgız dağını ele geçirmesi üzerine Türk birlikleri daha geriye alınmıştı. 18 Temmuz'da Karacahisar'a nakledilmiş olan Garp Cephesi'ne gelen Mustafa Kemal, duruma müdahale etmek mecburiyetini duymuş ve cephe kumandanına orduyu Sakarya gerisine çekmek üzere Eskişehir'in kuzey ve güneyinde toplanması için talimat vermişti. Savaşan iki ordu arasına nehri sokmak ve Türk ordusuna derlenmek toplanmak için zaman kazandırmayı düşünmüştü. Mustafa Kemal'in yönlendirmesiyle İsmet Paşa, geri çekilme emrini vermiş ve durumu Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği'ne vekâlet eden Fevzi Paşa'ya da bildirmişti. Onun da onayı ile çekilme başlamış ve 25 Temmuz'a kadar Türk birlikleri Sakarya'nın doğusuna çekilmişlerdi.118
Türk ordusunun bu şekilde geri çekilişinin en büyük sakıncası Eskişehir gibi stratejik bakımdan önemli bir kenti ve birçok toprakları düşmana bırakmaktan dolayı kamuoyunda doğabilecek manevî sarsıntıydı. Mustafa Kemal'e göre bu sakıncalar, kısa zamanda elde edilebilecek başarılı sonuçlarla kendiliğinden ortadan kalkacaktı. Askerliğin gereği, kararsızlığa düşmeden uygulamak gerekiyordu. O da bunu yapmıştı.
Onun tahmin ettiği manevî sakıncalar hemen kendini gösterdi. İlk tepkiler TBMM'den geldi. Özellikle muhalifler, düşman tehlikesinin Ankara yakınlarına gelmesi ile Mustafa Kemal'e sert eleştiriler yöneltmeye başladılar. Mustafa Kemal'i ve kumandanları bu sonuçtan sorumlu tutuyorlardı. Meclis'te heyecan ve hiddet son dereceyi bulmuştu. Milletvekilleri arasında "Ordu nereye gidiyor? Millet nereye götürülüyor? Bu gidişatın elbette bir sorumlusu vardır; O nerededir? Onu göremiyoruz. Bugünkü acıklı ve korkunç durumun asıl sorumlusunu ordunun başında görmek isterdik." şeklinde sesler yükseldiği gibi, son ümidin de kaybolduğuna inananlar bile vardı.119
Mustafa Kemal'in ordunun başına geçmesini isteyen muhalif grup, bütün bu başarısızlıkları ona yıkıp yıpratmak düşüncesindeydi. Ona inanlar ise, ordunun başına geçtiği takdirde bilgi ve tecrübesiyle ülkeyi kurtaracağını ileri sürüyorlardı. Bazı milletvekilleri de Mustafa Kemal'in ordunun başına geçmesinin son ümidin de yitirilmiş olduğu inancını doğuracağını ve kamuoyunda olumsuz etki yapacağını ileri sürüyorlardı. Ancak yapılan tartışmalarda milletvekillerinin büyük çoğunluğu, Mustafa Kemal'in ordunun başına geçmesini son çare ve son önlem olarak görüyorlardı.120
Meclisin bu görüşü çabucak halk arasında da yayılmıştı. Tartışmalar karşısında Mustafa Kemal'in sessiz kalması ve komutayı almak için bir girişimde bulunmaması, felaketin yakın ve kesin olduğu inancını yaygınlaştırmıştı. Bunu anlar anlamaz kürsüye çıkan Mustafa Kemal, 4 Ağustos 1921'de verdiği bir öneri ile başkomutanlığı kabul ettiğini bildirdi ve beklenen yararların çabucak elde edilebilmesi için Meclis'in tüm yetkilerinin kendisine verilmesini ve bunun üç ay gibi kısa bir süreyle sınırlandırılmasını istedi. Bu önergenin okunmasından sonra tartışmalar "Başkumandan Vekili" mi yoksa "Başkumandan" mı olması gerektiği üzerinde yoğunlaştı.
Mustafa Kemal, kişisel endişeler taşıyanlara ve Meclis'in iş göremez hale düşeceğinden korkanlara teminat verdi. İstediği yetkileri temin edecek bir kanun tasarısı hazırladı. 5 Ağustos 1921'de yapılan oylama sonucunda "Başkumandanlık Kanunu" kabul edildi. Böylece yaklaşık bir yıl aradan sonra Başkumandan sıfatıyla bütün sorumluluğu üstlenerek Kurtuluş Savaşı'nda askerî harekâtın kumandasını eline aldı.121
Mustafa Kemal Paşa, başkumandan olduktan sonra, birkaç gün Ankara'da çalıştı. İşlerin uyumlu yürümesi için gerekli çalışmaları yaptı. Vekâletler arasında koordinasyonu sağladı. Başkumandanlık karargâhını kurdu. Ordunun insan ve taşıt araçları bakımından kuvvetinin arttırılması, giyecek ve yiyeceğinin sağlanması ve düzenlenmesi ile ilgili önlemleri almak ve hazırlıkları yapmakla uğraştı. 7-8 Ağustos'ta "Tekalif-i Milliye Emirleri"ni yayınlayarak memleket kaynaklarından ordunun yararlanmasını sağladı.122
Bu işleri düzenledikten sonra mevzileri dolaşmak ve hazırlıkları yerinde görmek için cepheye gitti (12 Ağustos 1921). Türk ordusunun yerleştiği cephede, ne şekilde ve nerelerde karşı koyacağını ve muhtemel muharebe sahalarını yerinde incelemek için Ankara güneyinde ve Sakarya civarında bir gezi yaptı. Zihninde, muhtemel Yunan taarruzunun ana hatlarını, düşmanı nerede ve nasıl durdurabileceğini canlandırdı. Stratejik öneme sahip gördüğü bir tepe üzerinde düşmana karşı uygulamayı düşündüğü planı tasarladığı sırada, sevinç telaşıyla atına binerken düştü. Yerde bulunan irice bir taşa çarptığı için birkaç kaburga kemiği kırılmıştı. Ankara'ya dönerek muayene oldu. Doktorlar, sağlığı açısından mutlaka yatması ve dinlenmesini söyledilerse de hayatını riske atarak yirmi dört saat sonra tekrar cepheye gitti. Ayakta durmakta zorluk çektiği için Ankara'dan bir trenden sökülerek getirilen bir koltukta savaşı yönetti.123
Her bakımdan üstün olmalarına rağmen düşman saflarında moral çöküntü her gün biraz daha artarken Türk ordusu bir ölüm kalım savaşına hazırlanıyor ve savaşı kazanmaya kararlı gözüküyordu. Düşman ordusu insan ve silah sayısı bakımından Türk ordusuna göre üç katı bir üstünlüğe sahip olduğu halde başkomutanından erine kadar herkes bu savaşı mutlaka kazanacaklarına dair bir inanca sahiptiler. Hareket üslerinden bu kadar uzaklaşan ve bu kadar açıklarda Türk ordusu gibi çetin bir rakip ile karşılaşacak olan Yunan ordusunun başarısından Anadolu Ordusu Başkumandanlığı'nın bile tereddütleri vardı. Uzayacak bir savaşta, Bursa ve İzmir'den yola çıkarak 400-600 km'lik yolu aşıp ikmal yapmaları çok zordu.
24 Temmuz 1921'de Kral Konstantin başkanlığında Başbakan Konstantin Gunaris, Savunma Bakanı Teotakis, Genelkurmay Başkanı Dusmanis, hükümetin askeri danışmanı Stratikos ve Küçük Asya Ordusu Kumandanı'nın katılımıyla bir toplantı yapıldı. Bu toplantıda Küçük Asya Ordusu Kumandanı Papulas'ın isteksizliğine rağmen Ankara'ya kadar ilerlemeye karar verildi.124
Papulas, Türk ordusunun büyük bir bölümünün Sakarya'nın doğusuna çekildiğini anlayamamıştı. Bu yüzden iki kolordusu ile Sakarya'nın kuzey ve güney kolları arasından, diğer bir kolordusu ile de kuşatıcı bir şekilde güneyden ilerlemeye karar verdi. Eğer Türk ordusunun nehrin doğusuna geçtiği anlaşılırsa ordu güneye kaydırılacaktı. 13 Ağustos 1921'de ilerlemeye başlayan Yunanlılar, on gün içinde Sakarya savunma hattına dayandılar. 23 Ağustos'ta ilk çatışmalar başladı. 22 gün, 22 gece süren bu uzun, kanlı ölüm kalım savaşını Mustafa Kemal şöyle anlatmaktadır:
"Düşman ordusunun cephemize yüklenerek sol kanadımızdan kuşatacağı yargısına varmıştık. Bu görüşe dayanarak tam bir cesaretle gerekli tedbirleri aldırdım ve yapılacak hazırlıkları yaptırdım. Olaylar görüşümüzü doğruladı. Düşman ordusu, 23 Ağustos 1921'de ciddi olarak cephemize doğru ilerlemeye başladı ve taarruza geçti. Birçok kanlı, bunalımlı safhalar ve dalgalar oldu. Düşman ordusunun üstün grupları, savunma hattımızın birçok parçalarını kırdılar. Bu ilerleyen düşman birliklerinin karşısına kuvvetlerimizi yetiştirdik.
Meydan muharebesi yüz kilometrelik cephe üzerinde oluyordu. Sol kanadımız, Ankara'nın elli kilometre güneyine kadar çekilmişti. Ordumuzun yönü batıya iken güneye döndü. Arkası Ankara'ya iken kuzeye çevrildi. Bunda hiçbir sakınca görmedik. Savunma hatlarımız kısım kısım kırılıyordu. Fakat kırılan her kısmın yerine en yakın yerde hemen yeni bir savunma hattı kuruluyordu. Savunma hattına çok ümit bağlamak ve onun kırılmasıyla, ordunun büyüklüğü ölçüsünde çok gerilere çekilmek gerektiği teorisini çürütmek için memleket savunmasını başka türlü ifade etmeyi ve bu ifademde direnerek şiddet göstermeyi yararlı ve etkili buldum.
Dedim ki: Savunma hattı yoktur, savunma sathı vardır. O satıh bütün vatandır. Vatının her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz. Onun için küçük büyük her birlik bulunduğu mevziden atılabilir. Fakat büyük küçük her birlik, ilk durabildiği, noktada yeniden düşmana cephe kurup savaşa devam eder. Yanındaki birliğin çekilmeye mecbur olduğunu gören birlikler ona tâbi olamaz. Bulunduğu mevzide sonuna kadar dayanmaya ve karşı koymaya mecburdur.
İşte ordumuzun her ferdi, bu sistem içinde her adımda en büyük fedakarlığı gösterecek ve düşmanın üstün kuvvetlerini yıpratıp yok ederek, sonunda onu, taarruza devam güç ve kudretinden yoksun bir duruma getirdi.
Muharebe durumunun bu safhasını sezer sezmez hemen özellikle sağ kanadımızla Sakarya Irmağı doğusunda düşman ordusunun sol kanadına ve daha sonra cephenin önemli yerlerinde karşı taarruza geçtik. Yunan ordusu yenildi ve geri çekilmeye mecbur oldu. 13 Eylül 1921 günü Sakarya Irmağı'nın doğusunda düşman ordusundan eser kalmadı. Böylece 23 Ağustos gününden 13 Eylül gününe kadar, bu günler de dahil olmak üzere yirmi iki gün yirmi iki gece aralıksız devam eden büyük ve kanlı Sakarya Meydan Muharebesi yeni Türk devletinin tarihine, dünya tarihinde pek az rastlanan büyük bir meydan muharebesi örneği kaydetti."125
Sakarya'nın doğusunda uygulanan askerî harekât, mevzi savunmasıdır. Bu tür harekâtta önemli olan savunma arazisini, bilhassa ilk savunma hattını her durumda elde tutmaktır. Mustafa Kemal Paşa, bu sert savunma prensibini bir ölçüde yumuşatmış, fakat aynı zamanda harekâttan beklenen amacı koruyan bir prensip geliştirerek uygulamıştır. Satıh savunması anlayışıyla o zamana kadar tüm dünya ordularının uyguladıkları mevzilerde veya hatlarda savunma kavramını tamamen değiştirmiştir. Bu daha farklı ve akılcı bir mevzi savunmasıdır. Ona göre, savunma derinlikte adım adım yapılmalı, düşman derinlikte parça parça imha edilmeli, derinlik içinde adeta boğulmalıdır. Anadolu'nun derinliğine savunmaya imkan veren coğrafi konumundan tarihte ilk defa Mustafa Kemal Paşa yararlanmış, savunmanın derinlikte yapılmasının gerektiğini Sakarya Meydan Muharebesi'ndeki uygulamasıyla göstermiştir.
Sakarya Muharebesi sonucunda askerî harekât yönü değişmiştir. Bu zafer, Kurtuluş Savaşı'ndaki askerî harekât açısından olduğu gibi, tarihi perspektif içerisinde Türk Milleti'nin süre gelen geri çekilişinin durdurulması ve tekrar ileriye yönelmesi sonucunu da doğurmuştur.
Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşallik Rütbesi ve Gazilik Unvanının Verilmesi
Sakarya Zaferi, bütün yurtta günlerce süren coşkun sevinç gösterileriyle kutlandı. 14-15 Eylül gecesi, Garp Cephesi Komutanı İsmet Paşa ve Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa'nın, milletvekili sıfatıyla, Meclis Başkanlığı'na telgrafla gönderdikleri önergede, zaferin kazanılmasındaki rolünden dolayı Mustafa Kemal Paşa'ya "Mareşallik" rütbesi ile "Gazilik" unvanının verilmesi teklif edildi.
Sunulan önergede, "Bizzat savaş meydanındaki tedbirleriyle âmil ve müessiri olmuş olan Başkumandan Mustafa Kemal Paşa hazretlerine, Müşirlik rütbesi ve Gazilik unvanı tevcihini teklif ve istirham ederiz. TBMM'nin bu teveccühünün milletimiz tarafından doğrudan doğruya bütün orduya yönelmiş bir eseri takdir ve taltif olacağı kanatinde bulunduğumuzu arz eyleriz" deniliyordu. Meclis üyelerinin büyük çoğunluğunun da aynı arzuyu taşıması üzerine 19 Eylül günü kabul edilen bir yasa ile Türk milletinin bir şükranı olarak Mareşallik rütbesi ile Gazilik unvanı verildi.126
Mustafa Kemal Paşa'ya TBMM'ce verilen Mareşallik, askerlik mesleğinde alınabilecek en yüksek rütbedir. Dünya ordularında genel uygulama, mareşal rütbesinin meydan muharebesi kazanan komutanlara yasal yollardan verilmesi şeklindedir. Nitekim Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra Mustafa Kemal ve Fevzi Çakmak'a, Büyük Millet Meclisi tarafından yasa ile verilmiştir.
Gazilik ise Türk toplumunda şehitlikten sonra gelen en yüce unvan ve mertebedir. Düşman yapılan savaştan yaralı veya yara almadan zafer kazanmış olarak dönenlere gazi denilir. Mustafa Kemal Paşa'ya gazi unvanının verilmesi sebebi, Sakarya Meydan Muharebesi'ni kazanan komutan olmasıdır. Dünyada bir çok lider, kendi kendilerine askerî rütbe verip üniforma giyerlerken, Mustafa Kemal Paşa, askerî üniformayı yalnız taşımayı hak ettiği yasal sürelerde giymiş, yasalara aykırı bir şekilde ne bir rütbe taşımış, ne de bir makam işgal etmiştir. O, daima ve her alanda meşruiyeti esas almış, örnek bir asker ve devlet adamı olarak devlet düzenine saygı göstermiştir.
Sakarya Meydan Muharebesi'nde Türk İstiklâl Savaşı'nın akışını değiştiren büyük bir zafer kazanılmasına rağmen kuşkusuz Yunan kuvvetlerinin tamamen ezilmesi veya imhası söz konusu değildi. Düşman kuvvetlerinin önemli bir bölümü Sakarya'nın batısına geçmişti. Düşmanın yenildiği 13 Eylül günü, gece saat 22.00'de yayınlanan emirde şöyle deniliyordu:
"Tamamen Sakarya batısına atılan düşmanın nehrin batısında mukavemet edip etmeyeceği henüz şüphelidir. Ordunun görevi, durmasına ve düzenlemesine meydan vermeyecek suretle düşman ordusunu bütün kuvvetiyle duraklamadan takip etmektir." Amaç, Yunan ordusunu takip edip imha etmekti. Oysa zaten sınırlı imkanlara sahip olan Türk ordusu elindeki tüm vasıtaları kullanarak başarılı olmuştu. Son gün Türk toplarının sesinin fazla çıkmamasının sebebi, mermilerinin tükenmek üzere oluşu idi. Takip vasıtaları ise çok eksikti. Özellikle arada Sakarya gibi geçilmesi zor büyük bir nehrin bulunması, takip harekâtını doğal olarak zorlaştırıyordu. Yunanlılar tüm köprüleri imha etmişlerdi. Sayılı geçit noktalarından yalnız süvari ve çok güçlükle bir kısım piyadeler geçebiliyordu. Köprü kurmak için malzeme bulunmadığından, çok basit imkanlarla ve süratle, uygun yerlerde köprüler inşa etmek gerekiyordu.127
Mustafa Kemal, 13 Eylül günü emirle 14/15 Eylül 1921 gece yarısından itibaren bütün ülke genelinde seferberlik ilan etti. Yenilen düşmanı Anadolu içerisinde son ferdine kadar imha etmek için ilan edilen seferberlikte hedeflenen gayeye erişinceye kadar silah altına alımlar yapılacaktı. Nitekim bu emir istikametinde yapılan askere alınanların katılımıyla Türk ordusunun mevcudu 20 Eylül'de 97.524'e yükselmişti. Büyük gayretlerle mevcudu artırılan ordunun beslenip elde bulundurulması ve iyice donatılması Sakarya Meydan Muharebelerinde ortaya çıkan büyük bir sorundu.128
Sakarya'dan sonra yapılan takip harekâtının küçük askerî birliklerce yapıldığı için istenilen sonucu vermemesi, TBMM'de eleştirilere yol açmıştı. Ordunun durumu ve eleştirileri dikkate alan Mustafa Kemal Paşa, kesin sonuçlu bir taarruz üzerinde ısrarla duruyordu. Sonbaharda yapılacak bir taarruzun hazırlığına girişildi. Fakat bu kadar kısa süre içerisinde gerekli silah, cephane ve araçların sağlanması mümkün değildi. Sayısı yüz bine yaklaşan orduyu cepheye sürmek, yeterince cephane temin etmek, düşmanla aradaki makinalı tüfenk dengesini sağlamak, süvariler için at, kılıç, yem temin etmek, yaralılar için cephe gerilerinde hastaneler kurmak, Sakarya Meydan Muharebesi'nde şehit olan 1389 subayın yerlerini dolduracak subay ve kumandan bulmak lazımdı. Her şeye rağmen sonbahar taarruzu için gerekli plan hazırlandı ve gizlilik sağlamak için "SAD" adı verildi. Bazı yeni askerî birlikler cepheye getirildi. Ali İhsan Paşa cepheye gelerek karargâhını Bolvadin'de kurdu. Garp Cephesi Kumandanı'nın kanaatine göre "SAD" planının uygulanabilmesi için en az bir aylık zamana ihtiyaç vardır. Bir aylık süre zarfında birinci ordu, Çay-Sandıklı-Dinar bölgesinde toplandı. Birinci Ordu Karargahı Çay'a, cephe karargahı da Akşehir'e taşındı. Bu hazırlıklar tamamlandıktan sonra cephede inceleme yapan Mustafa Kemal Paşa, ihtiyaçların yarısının dahi tamamlanamadığını gördükten sonra taarruzu ilkbahara bırakmaya karar verdi.129
Hazırlık Devresi ve BüyükTaarruz
Taarruz bahara ertelenmekle birlikte hemen taarruz edilecekmiş gibi hazırlıklara devam ediliyordu. Garp Cephesi Kumandanlığı, iki ordu şeklinde örgütlendirildi. Sakallı Nureddin Paşa'nın kumanda ettiği 1. Ordu, Akarçay'ın güney batısında, küçük bağlı birlikleriyle de Menderes Irmağı boyunca uzanan bölgede bulunuyordu. Yakup Şevki Paşa'nın kumandasındaki II. Ordu ise Akarçay'ın kuzeyinde yer alıyordu. Orduların özellikle küçük rütbeli subaylara çok ihtiyacı vardı. Ankara Zabit Namzetleri Talimgâh'ından yetişenler, İstanbul'dan gelenler ve Birinci Dünya Savaşı'nda esir olup kurtulduktan sonra memleketlerine dönen tecrübeli yedek subaylar derhal ordu saflarına alınarak subay ihtiyacı giderilmeye çalışılıyordu. Ordunun er ihtiyacı ise 1899, 1900, 1901 hemen askere alınmasıyla tamamlanmıştı. Tümenlerin mevcutları 7000-9000 kişiye çıkarılmıştı. Ankara ve Adana'daki bazı birlikler, devlet dairelerinde ve diğer kuruluşlarda çalışanların azaltılmasıyla sağlanan askerler, yeni kurulan 16. Tümen ile Kocaeli'de bulunan 17. Tümen Batı Cephesi'ne sevk edildi. Düşmana taarruz için Batı Cephesi'nde toplanan asker sayısı ilk defa iki yüz bine yaklaşıyordu.130
İnsan sayısının yeter görülmesine karşılık askerlerin giyimleri iyi değildi. Elbiseler İtalya, Fransa ve yurt içinden sağlanıyordu. Taarruz etmesi planlanan kalabalık bir ordunun silah, cephane, araç ve gereçlerinin yeterli ve bol olması lazımdı. O günün şartlarında bunları temin etmek oldukça güçtü. Aslında İstanbul'da işgal kuvvetlerinin denetimindeki depolarda Türk ordusunun ihtiyacı olan her türlü silah, cephane ve gereç bulunuyordu. Üstelik bunlar Türk milletinin malı idi. Ancak, işgal güçlerinin
koruması altında bulunan bu depolardaki askerî malzemeden yararlanmak imkansız denecek derecede zordu. Bu zorluklara rağmen İstanbul'da değişik isimler altında kurulan bir takım kuruluşlar, depolardan kaçırdıkları veya başka yollardan ele geçirdikleri silah, cephane ve savaş gereçlerini gizlice Anadolu'ya yollamaya devam ediyorlardı. Büyük Taarruz öncesinde bu yolla cepheye ulaştırılan silah, cephane ve gereçlerin sayısı oldukça önemli bir yekun tutuyordu. Türk milleti, tüm zorluklar ve imkansızlıklar karşısında ümidini yitirmiyor, bütün engelleri aşmak için mucizevi işler yapıyordu. Eskişehir'de demiryolu atölyesinde çalışan Ahmet ustanın elinde, kamaları söküldüğü için bir çelik yığını haline gelmiş Türk topları, en ilkel aletler kullanılarak yapılan kamalar sayesinde çalışır hale geliyordu. Yine atölyelerde bir topun mermisi diğer bir topa uyarlı duruma getirilebiliyordu. Yerli imalathaneler sayesinde ordunun kasatura, bomba, mermi ve kılıç eksikleri giderilebilir duruma gelmişti, Diğer silah, araç ve gereçler ise İtalya ve Fransa'dan alınıyordu.131
Bir taraftan da ordunun eğitimine özel bir önem veriliyordu. Savaş tecrübelerine dayanılarak hazırlanan eserler, talimnâmeler birliklere dağıtılıyordu. Eğitim amaçlı geziler, konferanslar, savaş oyunları ve tatbikâtlar düzenlendi.132
Mustafa Kemal Paşa, ordunun her bakımdan taarruza hazır hale gelmesi için büyük bir çaba harcarken diğer taraftan da Meclis'te muhaliflere karşı mücadele ediyordu. Muhalif milletvekillerinin iddialarına göre, Türk ordusu savunma yapar, taarruz yapamazdı. Bu durumda diplomasi yolunu kullanıp barış istemeyen Mustafa Kemal Paşa'yı suçluyorlardı. 31 Ekim 1921'e muhalif milletvekillerinin karşı olmalarına rağmen kabul edilen bir kanunla Başkumandanlık yetkisi üç ay daha uzatıldı. Başkumandanın Ankara'da ikamet etmesi, 4 Ocak 1922 tarihli Meclis oturumunda muhaliflerin tenkit konusu oldu. Mustafa Kemal Paşa, Başkumandanlığı'n ve Genelkurmay Başkanlığı'nın uygun gördüğü için Ankara'yı karargâh olarak seçtiğini, burada görevlerini iyi bir şekilde yaptıklarını, gerektiğinde ne zaman, nereye gideceğini kendisinin takdir edeceğini söyledi. Ona muhalif olanlar olumsuz propagandadan geri durmuyorlardı. Meclis içinde, kamuoyunda ve hatta orduda ülkenin meçhul bir akibete sürüklendiği kanaatini yaratmaya çalışıyorlardı. Bu olumsuzluklara rağmen 4 Şubat 1922'de Meclis'te yapılan oylama sonucunda Başkumandanlık görev ve yetkileri ikinci defa üç ay daha uzatıldı. 4 Mart 1922 günü cepheyi teftiş etmek üzere Ankara'dan ayrılacağı sırada Meclis'te yapılan gizli oturumda yaptığı konuşmada ordunun neden henüz taarruza geçmediğini şöyle açıkladı:
"Ordumuzun kararı taarruzdur. Ama bu taarruzu erteliyoruz. Sebebi, hazırlığımızı iyice tamamlamak için biraz daha zaman gerekmektedir. Yarım hazırlıkla, yarım tedbirle yapılacak taaarruz, hiç taarruz etmemekten çok daha kötüdür. Bekleyişimizi, taarruz kararından vazgeçtiğimiz veya bunu başarmaktan ümidimizi kestiğimiz şeklinde anlamak ve yorumlamak yersizdir".133
1922 yılı Mayıs ayı başlarında Meclis'e Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın Başkumandanlık görev ve yetkilerinin süresinin üç ay daha uzatılması hakkında kanun tasarısı sunulduğunda, kendisi hasta ve yatağa düşmüştü. Onun yokluğundan yararlanan muhalif milletvekilleri diğerlerini de etkileyerek oyların dağılmasına sebep oldular. 5 Mayıs günü yapılan oylama sonucunda kanun tasarısı kabul edilmedi. Oylama sonucu açıklandığı andan itibaren Türk ordusu kumandansız kalmıştı. Ortaya çıkan bu sonuç karşısında Genelkurmay Başkanı ve Bakanlar Kurulu da istifa etmeyi düşündü. Bu istifalar, ülkeyi içinden çıkılamaz derin bir buhrana sürükleyebilirdi. Sonucu öğrenen Gazi Mustafa Kemal Paşa, 6 Mayıs'ta yapılacak gizli oturumda Meclis'e açıklamalar yapacağını duyurdu. Meclisin gizli oturumunda söz alarak, milletvekillerine hitaben yaptığı konuşmada "Başkomutanlık iki gündür belirsiz bir durumda ve boşluktadır. Şu dakikada ordu komutansızdır. Eğer ben orduya komuta etmekte devam ediyorsam, kanunsuz olarak komuta ediyorum. Mecliste beliren oy sonuçlarına göre, hemen komutadan el çekmek isterdim. Başkomutanlığımın sona erdiğini hükümete bildirdim. Fakat, önlenmesi imkansız bir felakete meydan vermeme mecburiyeti ile karşı karşıya geldim. Düşman karşısında bulunan ordumuz başsız bırakılamazdı. Bunun için bırakamadım, bırakamam ve bırakmıyacağım" dedi. Uzun tartışmalardan sonra yapılan oylama sonucunda TBMM 11 red, 15 çekimsere karşı 177 oyla üç ay daha Başkumandanlık görev ve yetki süresini dördüncü defa uzattı. 134
Hazırlıkları sürdürülen taarruzun planı üzerinde de çalışmalar sürdürülüyordu. Planın esası, 1921 sonbaharında hazırlanan "SAD" planı idi. Cephenin durumuna göre üzerinde bazı tadilâtlar yapıldı. Uşak'a kadar olan taarruz cephesi daraltılarak Afyon ile Ahırdağı arasından, taarruza geçilmesi kararlaştırıldı. Ordunun tümen sayısı on ikiye çıkarıldı. Yunan ordusunun, yedek kolordularını cephenin ortasına almasıyla planın uygulanması daha da kolaylaşmıştı.135
Gazi Mustafa Kemal Paşa, aylardır süre gelen askerî hazırlıkların tamamlanmak üzere olduğunu görünce taarruz için kararını vermişti. 16 Haziran 1922'de İzmit-Adapazarı istikametine yapacağı seyahat vesilesiyle Ankara'dan ayrılırken, taarruz kararını, yalnız Genelkurmay Başkanı Fevzi (Çakmak), Batı Cephesi Komutanı İsmet (İnönü) ve Milli Savunma Bakanı Kazım (Özalp) Paşalara söyledi. Bu görüşmede onlara taarruz için gerekli son hazırlıkların süratle tamamlanmasını emretti. Taarruzun gizlilik prensibe son derece dikkat eden Mustafa Kemal Paşa, cepheyi her denetlemeye gidişinde düşmanı olan ve kamuoyundan, planlanan askerî harekâtı gizlemek için vesileler kullandı. 27/28 Temmuz 1922 günü gecesi Akşehir'de yapılan toplantıda, taarruz için tüm hazırlıkların tamamlanması kararlaştırıldı. Bir gün sonraki toplantıda Gazi Mustafa Kemal Paşa, komutanlara genel taarruzla ilgili düşüncelerini anlattı. Ankara'ya döndükten sonra 4 Ağustos günü, taarruz kararını hükümete duyurdu. 21 Ağustos 1922'de ajanslar Gazi'nin Çankaya'da bir çay ziyafeti vereceğini duyurdular. Oysa o, Ankara'dan ayrılmış; 20 Ağustos günü Akşehir'e Batı Cephesi'ne gelmiş ve 26 Ağustos 1922 Cumartesi sabahı için düşmana taarruz için emrini vermişti. 20/21 Ağustos gecesi son bir kez haritaya baktı.
Taarruzu şiar edinen büyük Komutan Gazi Mustafa Kemal Paşa, kuvvetlerin kesin sonuç yerinde toplanması üzerinde özellikle duruyordu. "Yarım hazırlıkla taarruz etmektense hiç taarruz etmemek daha iyidir." düşüncesini savunan Mustafa Kemal, Sakarya Zaferi'nden sonra kesin sonuçlu bir taarruz için bir yıla yakın bir süre beklemiş, ancak 26 Ağustos sabahı iki piyade tümeni ve iki piyade alayı karşısına on bir piyade, üç süvari tümeni toplamış; böylece harp tarihinin en büyük sıklet merkezini tesis etmiştir.137
Aylardır hazırlığı yapılan Türk taarruzu, 26 Ağustos sabah saat 5.30'da Türk topçusunun ateşiyle başladı. 26/27 Ağustos günlerinde düşmanın Karahisar'ın güneyinde elli ve doğusunda yirmi-otuz kilometre uzunluğundaki müstahkem cepheleri düşürüldü. Mağlup olan düşman ordusunun bütün kuvvetleri, 30 Ağustos'a kadar geçen süre içerisinde kuşatıldı. 30 Ağustos'ta yapılan ve adına "Başkumandan Meydan Muharebesi" denilen savaş sonucunda düşmanın ana kuvvetleri imha edildi ve çok sayıda esir alındı. Düşman ordusunun Başkomutanı General Trikopis de esirler arasındaydı. Tasarlanan sonuç, beş gün gibi kısa bir süre içinde alınmıştı. 31 Ağustos 1922 günü, Yunan kuvvetleri canlarını kurtarmak için İzmir'e doğrul çekilmeye çalışıyorlardı. Bu durum karşısında Gazi Mustafa Kemal Paşa, "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emrini verdi. Onun, bu tarihi emri ile Türk milletinin tarihinde bir dönüm noktasına gelinmiştir. 15 Mayıs 1919'da Anadolu'yu işgale başlayan Yunanlılar, Türk topraklarından on dört günde sürüldüler. Zafer ışıklarının parıldamaya başladığı bu dönemde taarruz, sonucun alınacağı son dakikaya kadar tüm şiddeti ile devam etmeliydi.
Takip harekâtı, Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın gözetimi altında ve bazı önemsiz çarpışmalarla Türk ordusu lehine gelişiyordu. Ordularla işbirliği yaparak ilerleyen süvari kuvvetlerinin önleyici ve kuşatıcı hareketleriyle Yunan ordusu kalıntıları, hiçbir önemli harekete yeltenemeden 7 Eylül akşamına kadar Batı Anadolu'ya doğru düzensiz şekilde devam ettiler. İşgal altındaki yerleşim birimleri birer birer kurtarılırken Yunan ordusu geçtiği her yeri yakıyordu. Hızlı ilerleyişini sürdüren Türk Ordusu, 9 Eylül 1922 günü İzmir'e girdi. Muzaffer Kumandan Mustafa Kemal Paşa, Belkahve'ye gelerek Bornova-Tepecik yönünde Türk kuvvetlerinin İzmir'e girişlerini, buradan izledi; Türk bayrağının Kadifekale'ye çekilişini ve son düşman kalıntılarının İzmir'i terketmekte olduklarını dürbünle Belkahve'de seyrederken İsmet Paşa'ya "Paşam Anadolu seferi yüzaklığı ile sona ermiştir. Bundan sonra başka işlerimize bakarız." dedi.138
Her bakımdan üstün durumda olan Yunan ordusuna karşı kazanılan başarı askerî bir dehanın ürünü idi. Zira Sakarya'nın batısına çekilen düşman, geniş ve son derece önemli stratejik bir harekât alanına yerleşmişti. Bu alan, her çeşit savaş hareketlerine elverişli bulunuyordu. Şimdi de düşman asıl savunma grubu yardımıyla bu alanı Türk birliklerine kapamıştı.
Böyle bir harekât alanında bulunan bir ordu, tüm Batı Anadolu'yu elinde tutar; Kocaeli yarımadasına, İstanbul Boğazı'na Marmara'ya, Çanakkale ve Trakya'ya kadar her türlü etkide bulunabilirdi. Türk ordusu, bu harekât alanı içindeki düşmanı ancak bozguna uğratır ve imha ederse ülke toprakları kurtarılabilirdi.
Büyük taarruz, askerî stratejisi açısından, gelecek için örnek alınacak bir çok sonuçlar sağlamıştır. Bir kıskaç harekâtının tüm özelliklerini görmek mümkündür. 22 Ağustos'ta taarruz başladığında Türk ordusunun hedefi, Yunan ordusunun güney kanadını parçalayarak kuşatıcı bir zafer kazanmaktı. Bunun için tek bir vuruşta işi bitirebilmek gerekiyordu. Taarruz süresince düşünülen ve planlanan her şey gerçekleştirilmiştir.
Gazi Mustafa Kemal Paşa, Birinci Dünya Savaşı'nın en çok uygulanan "mevzi savaşı" anlayışını, Afyon'da kısa sürede yıkmış; modern stratejinin yaratıcısı ve uygulayıcısı olmuştur. Böylece o, askerlik tarihinde "yıldırım harbi" adı verilen yeni bir dönemi başlatan komutan olmuştur.
Yunan ordusunun Afyon'da bulunan mevzii, modern tahkimatın imkanlarıyla hazırlanmıştı. Ancak Mustafa Kemal'in ordusu, zaptedilemez denilen bu mevzii, birkaç saat içinde parçalama başarısını göstererek stratejide "hareket harbi" kavramına yeni boyutlar kazandırmıştır. Bu uygulama ile, motorlu taşıta sahip olunmadan da yıldırım harbi yapılabileceğini askerî kuramcılara ispat etmiştir.
Son Görev: Boğazlara Doğru İleri Harekat
Anadolu toprakları, Yunan kuvvetlerinden temizlendikten sonra sıra Boğazların ve Doğu Trakya'nın kurtarılmasına gelmişti. Büyük ölçüde amacına ulaşan Mustafa Kemal Paşa, büyük devletlerle bir çatışmaya girişmeden bu bölgeleri ele geçirmek amacı ile ilgililere gerekli emirleri vermişti. İtalyan ve Fransızların savaşmak niyetleri olmadığı Çanakkale'den 19 Eylül'de çekildiklerinde az çok anlaşılmıştı. İlerleyen Türk birlikleri karşısında İngilizler de savaşa girmekten çekiniyorlardı.
Boğazlar bölgesinde Türk ve İngiliz birlikleri arasında çatışma ihtimalinin artması üzerine 19 Eylül'de İzmir'e gelen General Pelle'nin savaşın sürebileceğine dair uyarıları karşısında kararlılığını sürdüren Mustafa Kemal Paşa, Yunanlıları Edirne'ye kadar takip edeceklerini açık açık belirtti. Bu sırada savaşı devam ettirmek isteyen İngiltere Başbakanı Liloyd George, müttefikleri ve dominyonlarından umduğu desteği bulamadığı için sonuçsuz kalmıştı. 3 Ekim'de taraflar arasında Mudanya'da ateşkes görüşmeleri başladı.
28 Eylül günü Boğazlara doğru ilerleyişini sürdüren Türk birliklerine Gazi Mustafa Kemal Paşa, bulundukları son hatta durmaları emrini verdi. Bu emrin sebebi, 20-23 Eylül günleri Paris'te toplanan müttefiklerin barış yollarını aramak üzere Franklin Bouillon'u Anadolu'ya gitmek üzere görevlendirmiş olmalarıydı. 28 Eylül günü İzmir'de Mustafa Kemal ile görüşen Fransız temsilci, Edirne dahil Meriç'ten itibaren bütün Doğu Trakya'nın Türkiye'ye verileceğini bildirmişti. Ancak Mudanya Konferansı görüşmeleri başladığında müttefik delegelerin verilen bu sözlere uygun hareket etmemeleri üzerine Mustafa Kemal Paşa, 6 Ekim günü akşam saatlerinde Türk birliklerine ilerleme emri verdi. İzmit yönünde ilerleyen Türk kuvvetleri 3 Ekim'de Derince'ye kadar girerken, diğer Türk birlikleri ise İzmit-Sapanca ve Kandıra'ya ulaştı. Müttefiklerin 7 Ekim günü Doğu Trakya'nın Türklere verilmesi kararını bildirmeleri üzerine mütareke görüşmeleri hızlandı ve 11 Ekim 1922 günü mütareke metni imzalandı.139
Türk tarihinin en büyük zaferini kazanarak milletini esaret zincirinden kurtaran Gazi Mustafa Kemal Paşa, 2 Ekim günü Ankara'ya döndü. Halk, kurtarıcısını sevinç gözyaşları ve çoşkun gösterilerle karşıladı. İstasyondan TBMM binasına kadar küçük büyük bütün Ankara halkı, yolun iki tarafını da doldurmuştu. Büyük kumandan, kendisini karşılayanların arasından onları selamlayarak Meclis'e kadar yürüdü. TBMM'de bir kutlama ve kabul töreni yapıldı; bunu büyük bir askerî geçit töreni izledi.140
Uyguladığı stratejiler, dahiyane icraatları ve parlak zaferleri ile tarihin unutulmaz simaları arasındaki yerini alan Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın başkumandanlık görevi, 29 Ekim 1923'te Cumhurbaşkanı seçilmesi üzerine sona erdi.
1 Ord. Prof. Enver Ziya Karal, "Atatürk'ün Asker Kişiliği", Revue Internationel d'Histoire Militaire No: 50, Genelkurmay, Basımevi, Ankara 1982, s. 97; Suat İlhan, Atatürk ve Askerlik, A.K.D.T.Y.K. Atatürk Kültür Merkezi Atatürkçü Düşünce, Ankara 1992, s. 946; Nurset Baycan, Atatürk ve Askerlik Sanatı, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1998, s. 7.
2 Uluğ İğdemir, Atatürk'ün Yaşamı, 1881-1918, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1988, c. I, S. 4 Ali Güler, Atatürk, Soyu, Ailesi ve Öğrenim Hayatı, Ankara 1999, s. 97-98; Yusuf Hikmet Bayur, Atatürk Hayatı ve Eseri I., Ankara 1997, s. 8.
3 F. R. Unat, "Atatürk'ün Öğrenim Hayatı ve Yetiştiği Devrin Milli Eğitim Sistemi", Türk Tarih Kurumu Konferansları, c. I., Ankara 1964, s. 83; Kara Harp Okulu Arşivi, 1311 Tarihli Not Defteri.
4. D. V. Mikusch, Gazi Mustafa Kemal, Avrupa ile Asya Arasındaki Adam, İstanbul 1981, s. 28; A. Güler, a.g.e., s. 106-107; U. İğdemir, a.g.e., s. 5.
5 A. F. Cebesoy, Sınıf Arkadaşım Atatürk, Okul ve Genç Subaylık Anıları, İstanbul 1967, s. 17.
6 L. Kingross, Atatürk Bir Milletin Yeniden Doğuşu, İstanbul 1966, s. 35.
7 A. F. Cebesoy, a.g.e., s. 19.
8 K. H. O. Arşivi, 1314 Tarihli Not Defteri; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Ankara 1972, s. 72.
9 K. H. O. Arşivi, Künye Defteri, No: 21; İ. Kurtcephe-M. Balcıoğlu, Kara Harp Okulu Tarihi, Ankara 1991, s. 126-127.
10 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İrade Dahiliye, No: 70340.
11 Jehuda Wallach, Bir Askeri Yardımın Anatomisi, Çev. Fahri Çeliker, Ankara 1985, s. 44­45.
12 BOA, İDH, No: 36898; Wallch, a.g.e., s. 54.
13 A. E. Yalman, "Büyük Millet Meclisi Reisi Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'nin Tarihçe-yi Hayatı", Vakit Gazatesi, 10 Kanunusani 1338; İğdemir, a.g.e., s. 5.
14 Tahsin Ünal, "Harp Okulu Tarihi ve Mustafa Kemal", Türk Kültürü Dergisi, Sayı: 25, Kasım 1964, s. 40.
15 Kara Harp Okulu Arşivi, 21-A Numaralı Not Kayıt Defteri.
16 Kara Harp Okulu Arşivi, 22 Numaralı Not Kayıt Defteri.
17 U. İğdemir, a.g.e., s. 6; A. Güler, a.g.e., s. 127-153
18 U. İğdemir, a.g.e., s. 6.
19 Kara Kuvvetleri Komutanlığı Arşivi, Atatürk'ün Özlük Dosyası; A. Güler, a.g.e., s. 138
20 U. İğdemir, a.g.e., s. 8; Y. H. Bayur, a.g.e., s. 12-13, Atatürk 1 Vatan ve Hürriyet, Derleyen: Muhterem Erenli, 1981, s. 46-47; D. V. Mikusch, a.g.e., s. 45-46.
20 Askeri Yönüyle Atatürk, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Atatürk Serisi Yayınları, Seri No: 14, Ankara 1981, s. 8-9.
21 Türk İstiklal Harbi'ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1989, s. 1; Y. H. Bayur, a.g.e., 22-23.
22 Fahri Belen, Atatürk'ün Askeri Kişiliği, İstanbul 1963, s. 52.
23 İsrafil Kurtcephe, Türk-İtalyan İlişkileri (1911-1916), Ankara 1995, s. 22-23, Rachel Simon, "Mustafa Kemal'in Libya'yı İlk Ziyareti", Belleten 46 (1980), s. 84; Afet İnan, "Atatürk'ü Dinledim: Trablusgarp'ta Hürriyete Karşı İsyan", Belleten, C. 8, no: 31, (1944), s. 65-66.
24 İ. Kurtcephe, a.g.e., s. 23-24; R. Simon, a.g.m., s. 95; U. İğdemir, a.g.e., s. 13-14.
25 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 15-16; Seyit Kemal Karaalioğlu, Resimlerde Atatürk, Hayatı, İlkeleri, Devrimleri, İstanbul 1984, s. 35-36: F. Belen, a.g.e., s. 53.
26 İslam Ansiklopedisi, Atatürk Maddesi, s. 724; U. İğdemir, a.g.e., s. 16-17; F. Belen, a.g.e., s. 53; Celal Erikan, Komutan Atatürk, Ankara 1972, s. 59.
27 Behiç Erkin, "Atatürk'ün Selanik'teki Askerlik Hayatına Ait Hatıralar", Atatürk ve O Günlerden Seçmeler, Tertipleyen: Besim Özgen, Harp Akademileri Komutanlığı Yayınları, İstanbul 1975, s. 49-50; U. İğdemir, a.g.e., s. 16-17.
28 Afet İnan, Atatürk'ün Askerliğe Dair Eserleri, Ankara 1959, s. 8-9.
29 İslam Ansiklopedisi, a.g.m., s. 722; F. Belen, a.g.e., s. 53-54.
30 A. İnan, a.g.e., 12-14.
31 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 30-31
32 Uluğ İğdemir, Yılların İçinden, Ankara 1976, Türk Tarih Kurumu Yayınları, s. 121
33 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 48; Uluğ İğdemir, Atatürk'ün Yaşamı, I. Cilt, s. 22; İslam Ansiklopedisi, a.g.m., s. 724.
34 İ. Kurtcephe, a.g.e., s. 69; ATASE Arşivi, Klasör: 6, Dosya: 28, Fihrist: 5.
35 ATASE Arşivi, Klasör: 57, Dosya H-1, Fihrist: 1/9
36 Rachel Simon, Libya Between Ottomanism And Nationalism, The Ottoman Involvement in Libya During the War İtaly (1911-1919), Berlin 1987, s. 110 vd.
37 ATASE Arşivi, Klasör: 34, Dosya: 106, Fihrist: 26.
38 ATASE Arşivi, Klasör: 57, Dosya H-1, Fihrist: 1/60.
39 ATASE Arşivi, Klasör: 34, Dosya; 106. Fihrist: 26/1.
40 ATASE Arşivi, Klasör: 49, Dosya: 231, Fihrist: 1.
41 ATASE Arşivi, Klasör: 22, Dosya: 93, fihrist: 5-12.
42 ATASE Arşivi, Klasör: 22, Dosya: 93, Fihrist: 12
43 ATASE Arşivi, Klasör: 61, Dosya: 294, Fihrist: 8
44 Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv No: 1-6, Bs. 2, Dolap No: 1, Kutu: 1/1
45 ATASE Arşivi, Klasör: 58, Dosya: 157, Fihrist: 20
46 ATASE Arşivi, Klasör: 36, Dosya: 166, Fihrist: 1-55-56
47 İ. Revol, "1911-1912 Türk-İtalyan Harbi", Askeri Mecmua, 1 Eylül 1990, Sayı: 58, c. II, s. 15-21.
49 İ. Kurtcephe, a.g.e., s. 215-223.
50 ATASE Arşivi, Klasör: 46, Dosya: 216, Fihrist: 3, 3-1, 5-15.
52 İslam Ansiklopedisi, a.g.m., s. 722; C. Erikan, a.g.e., 106-107; Y. H. Bayur, a.g.e., 52-53; U. İğdemir, a.g.e., Suat İlhan, Atatürk ve Askerlik, Ankara 1990, s. 45-46.
53 Türk İstiklal Harbi'ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, s. 2; Askeri Yönüyle Atatürk, s. 18-19.
54 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 58; F. Belen, a.g.e, s. 54-55, İslam Ansiklopedisi, s. 722.
55 A. İnan, a.g.e., s. 19
56 Ali İhsan Sabis, Harp Hatıralarım, Ankara 1951, c. I, s. 19
57 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 61-62; C. Erikan, a.g.e., s. 108; U. İğdemir, a.g.e., s. 34; Hüseyin Kabasakal, "Mustafa Kemal Sofya Ataşeliğinde" Genelkurmay, Atatürk Haftası Armağanı, 10 Kasım 1982, Ankara 1982, s. 71-84.
58 Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, A III-7, Dosya: 18, Fihrist: 86/1.
59 ATASE Arşivi, Klasör: 270, Sabahattin Selek, İsmet İnönü, Hatıralarım, İstanbul 1969, s. 214
60 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 68-69; U. İğdemir, a.g.e., s. 34-35; C. Erikan, a.g.e., s. 114-115.
61 Naci Kasım, Türkün Altın Kitabı, Gazi'nin Hayatı, İstanbul 1961, s. 28-30; Turhan Feyzioğlu, Ana Çizgileriyle Atatürk'ün Hayatı ve Eseri (Kronoloji), "Atatürk Yolu, Atatürk, Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1995, s. 306.
62 İslam Ansiklopedisi, a.g.m., s. 723; M. Özsoy, a.g.m., s. 93
63 ATASE Arşivi, Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanlığı Harp Ceridesi, No: 6/1666, Klasör: 4669, Dosya: H-13, Fihrist: 1-2
64 Uluğ İğdemir, Atatürk'ün Anafartalar Muharebeleri Raporu, TTK yayını, Ankara 1943, s. 6­7.
65 U. İğdemir, a.g.e., s. 9.
66 Necati Ökse, "Bir Kahramanlık Destanı ile Bir Asalet Örneği", Genelkurmay, Atatürk Haftası Armağanı, 10 Kasım 1981, Ankara 1981, s. 39-40
67 Ruşen Eşref, Mustafa Kemal Çanakkale'yi Anlatıyor, 1981, s. 13-15.
68 R. Eşref, a.g.e., s. 17-18; Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi; C. V., İkinci kitap, Anfibi Harekât, Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayını, Ankara 1978, s. 110.
69 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 79.
70 Cihat Akçakayalıoğlu, Atatürk, Komutan, İnkılapçı ve Devlet Adamı Yönleriyle, Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara 1988, s. 35-42.
71 U. İğdemir, a.g.e., s. 73
72 C. Ekiran, a.g.e., s. 138-182.
73 Y. H. Bayur, a.g.e., s. 96.
74 C. Erikan, a.g.e., s. 186-189; Y. H. Bayur, a.g.e., 107-108, F. Belen, a.g.e., s. 58
75 Askeri Yönüyle Atatürk, s. 45-46; Şükrü Tezer, Atatürk'ün Hatira Defteri, TTK Yayınları, Ankara 1999, s. 51-52.
76 N. Kasım, a.g.e., s. 44.
77 Türk İstiklal Harbi'ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, s. 3; C. Akçakalıoğlu, a.g.e., s. 73.
78 F. Belen, a.g.e., s. 79; S. İlhan, a.g.e., s. 58.
79 Raporların metni için bakınız: Y. H. Bayur, a.g.e., s. 122-133.
80 N. Kasım, a.g.e., s. 45-46.
81 Falih Fıfkı Atay, Çankaya, İstanbul 1980, s. 104; Semih Yalçın-Ali Güler, Atatürk, Hayatı, Düşünceleri ve Kişiliği, Ankara 2000, s. 147-148.
82 U. İğdemir, a.g.e., s. 102-117.
83 F. R. Atay, a.g.e., s. 105-106.
84 S. İlhan, a.g.e., s. 62-63; Askerî Yönüyle Atatürk, s. 50.
85 Utkan Kocatürk, Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1988, s. 66-67.
89 Sedat Doğruer, Yıldırımın Akibeti, Askeri Matbaa, İstanbul 1917, s. 260-270; Ayrıca Bkz: Y. H. Bayur, "Mustafa Kemal'in Falkenhaynla Çatışmasıyla İlgili Bir Raporu", Belleten, c. XX, sayı: 80'den Ayrı Basım, Ankara 1956.
90 S. İlhan, a.g.e., 63-64; Fahri Belen, Birinci Cihan Harbi'nde Türk Harbi, Ankara 1957, c. 5, s. 108 vd.
91 "Gazi Paşa'nın Hatırat Sayfaları", Hakimiyet Gazetesi, 14 Mart-12 Nisan 1926, Sayı: 26.
92 Türk İstiklâl Harbi I, Mondros Mütarekesi ve Tatbikâtı, Harp Dairesi Yayını, Ankara 1962, s. 53-62.
93 Yenigün, nr. 71, 14 Kasım 1918'den aktaran Ali İhsan Gencer-Sabahattin Özel, Türk İnkılap Tarihi, Der Yay., İstanbul-1996, s. 104.
94 Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam, Remzi Kitabevi, İstanbul-1987, c. 1, s. 341-343, Gotthard Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, TTK Yay., Ankara-1989, c. 1, s. 28.
95 Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, Cem Yay., İstanbul-1983, c. 1, s. 85.
96 Selahattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, M. E. B. Yay., İstanbul-1991, c. 1, s. 75.
97 Akşin, a.g.e, s. 85, Rauf Orbay'ın Hatıraları, Yakın Tarihimiz, c. II, s. 370.
98 Aydemir, a.g.e., c. 1, s. 355. Ahmet İzzet Paşa (Furgaç), Feryadım II, İstanbul-1993, s. 278, Kazım Karabekir, Paşaların Hesaplaşması, İstanbul-1992, s. 31-32
99 Geniş bilgi için bkz. Ahmet İzzet Paşa, a.g.e, s. 278, s. 50, Falih Rıfkı Atay, Atatürk'ün Bana Anlattıkları, Sel Yay., İstanbul-1995, s. 62-63, Rauf Orbay'ın Hatıraları, c. 1, s. 52.
100 Salih Tunç, İşgal Döneminde İstanbul Basını (1918/1922), Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul Üni. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul-1999, s. 56-76.
101 Minber hakkında bkz. Fethi Tevetoğlu, "Atatürk'le Okyar'ın Çıkardıkları Gazete Minber" Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, c. 4, Yıl-1988, S. 13, s. 183-193, Fethi Okyar, Üç Devirde Bir
97 Adam (Haz. Cemal Kutay), Tercüman Yay. İst-1980, s. 267-269, Atay, Çankaya, Bateş Yay. İst-1980, s. 156-157.
102 Rauf Bey'in Hatıraları, a.g.e, c. II., s. 370, Atay, a.g.e, s. 84-85.
103 Sabahattin Özel, "Mondros'tan Samsun'a Atatürk", İst. Üni. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Yıllığı-X, Yıl-1999, s. 206
104 Ali Fuat Türkgeldi, Görüp-İşittiklerim, TTK Yay., Ank. -1987, s. 167.
105 Sabahattin Özel, a.g.m., s. 208.
106 Özel, a.g.m., s. 212-213, Ayrıca bkz. Tevfik Bıyıklıoğlu, Atatürk Anadolu'da (1919-1921), c. 1, Ank-1981, Ali Fuat Cebesoy, Milli Mücadele Hatıraları, İst-1983, s. 40-41, Rauf Orbay'ın Hatıraları, c. II, s. 402-404.
107 Tayyib Gökbilgin, Milli Mücadele Başlarken, I. Kitap, s. 80.
108 Konu hakkında bkz. Atay, Atatürk'ün Bana Anlattıkları, s. 118-125, Rauf Orbay'ın Hatıraları, a.g.e, c. III, s. 17, T. B. M. M. Z. C., c. 1, s. 10.
109 Gökbilgin, a.g.e, I. Kitap, s. 85, Nutuk-Söylev, TTK Yay. Ank-1986, c. 1, s. 31-32.
110 Hüsnü Himmetoğlu, Kurtuluş Savaşı'nda İstanbul ve Yardımları, İst-1975, c. 1, s. 232, TBMM Z. C., c. 1, s. 10.
111 Rauf Orbay'ın Hatıraları, a.g.e, c. III, s. 19.
112 Aynı yer.
113 Jaeschke, a.g.e, s. 45, Gökbilgin, a.g.e, s. 44, Atatürk İle İlgili Arşiv Belgeleri (1911-1921), s. 41.
114 Türkgeldi, a.g.e, s. 230, Jaeschke, a.g.e, s. 46.
115 Atatürk İle İlgili Arşiv Belgeleri, s. 48-52.
116 H. T. V. D. Yıl-1952, S. 2, Vesika-34.
117 Askerî hayatını incelediğimiz bu çalışmada, askerlikten istifa ettiği ve askerî harekâtın yönetiminde fiili bir görev almadığı için Mustafa Kemal'in hayatının 9 Temmuz 1919-4 Ağustos 1921 tarihleri arasındaki kesiti ele alınmamıştır.
118 Kemal Atatürk, Nutuk 1919-1927, Bugünkü Dille Yayına Hazırlayan: Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1999, s. 412-413.
119 Selahattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, c. IV, 1. b., Milli Eğitim Bak. Yayını, Ankara 1978, s. 94-99.
120 TBMM Gizli Celse Zabıtları, c. II, TBMM Basımevi, Ankara 1980, s. 101-103, 110-111,
121 Nutuk, s. 414, 417; Ünsal Yavuz, Atatürk İmparatorluktan Milli Devlete, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1999, s. 72-73; Mine Erol, Mustafa Kemal Paşa'nın Başkumandanlık Meselesi (Yusuf Kemal Tengirşenk'in Ağzından), A. Ü. D. T. C. F. Tarih Araştırmaları Enstitüsü, Tarih Araştırmaları Dergisi 1967, C. V, Sayı: 8-9, Ankara 1970, s. 439-441.
122 Selahattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar.
123 Süleyman Külçe, Mareşal F. Çakmak, İstanbul 1953, c. IV, M. E. B. Yayınları, İstanbul
1991, s. 108-109.
124 General Papulas'ın Hatırâtı, Çeviri: İbrahim Halil, İstanbul 1927, s. 67.
125 Kemal Atatürk, Nutuk, s. 419-420.
126 T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, c. 12 s. 262; Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, Sayı: 58, Belge: 1325.
127 Orgeneral Kâzım Özalp, Milli Mücadele 1919-1922 I, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara 1998, s. 216-217; Alptekin Müderrisoğlu, Sakarya 2, Yapı ve Kredi Bankası Yayını, İstanbul 1982, s. 295; Ayrıca bkz. Türk İstiklâl Harbi, c. 2, 6. Kısım, 1. Kitap, s. 51.
128 Sabahattin Selek, Anadolu İhtilali, s. 683.
129 Türk İstiklal Harbi, c. 2, G. kısım, I. Kitap, s. 63.
130 Türk İstiklâl Harbi, c. 2, 6. Kısım, 1. Kitap, s. 13; Ayrıca Bkz. S. Tansel, a.g.e., C. IV, s. 143-144.
131 S. Tansel, a.g.e., s. 143-146.
132 C. Erikan, a.g.e., s. 759-760; Türk İstiklâl Harbi, C. 2. 6. Kısım, 1. Kitap, s. 140-142.
133 Kemal Atatürk, Nutuk, s. 427-431.
134 C. Akçakkayalıoğlu, a.g.e., s. 386-341; s. Tansel, a.g.e., 158-160.
135 Tuğgeneral Halil Şimşek, Atatürk'ün Asker Kişiliği, Harp Akademileri Komutanlığı Yayını, İstanbul 1998, s. 16
136 Geniş bilgi için bkz., Türk İstiklâl Harbi Batı Cephesi, c. 2, 6. Kısım, 2. ve 3. Kitap; K. Özalp, a.g.e., s. 233-236
137 Geniş bilgi için bkz., Türk İstiklâl Harbi, c. 2, 6. Kısım, 4. Kitap, Harp Tarihi Dairesi Resmî Yayını, Ankara 1969, s. 76-77.
138 Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam Mustafa Kemal (1922-1938), Remzi Kitabevi, İstanbul 1973, s. 27-28.
Kara Harp Okulu Arşivi, 1311 Tarihli Not Defteri. Kara Harp Okulu Arşivi, 1314 Tarihli Not Defteri Kara Harp Okulu Arşivi, Künye Defteri, No: 21.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İrade Dahiliye, No: 70340. Başbakanlık Osmanlı Arşivi, İrade Dahiliye, No: 36898.
Kara Harp Okulu Arşivi, 21-A Numaralı Not Kayıt Defteri.
Kara Harp Okulu Arşivi 22 Numaralı Not Kayıt Defteri.
Kara Kuvvetleri Komutanlığı Arşivi, Atatürk'ün Özlük Dosyası, ATASE Arşivi, Klasör: 36, Dosya: 166,
Fihrist: 1 -55-56. ATASE Arşivi, Klasör: 60, Dosya: 286,
Fihrist: 1 -11. ATASE Arşivi, Klasör: 22, Dosya: 93,
Fihrist: 5-12. ATASE Arşivi, Klasör: 22, Dosya: 93,
Fihrist: 12. ATASE Arşivi, Klasör: 61, Dosya: 294,
Fihrist: 8. Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, Arşiv No: 1-b, Bs-2, Dolap No: 1, Kutu: 1/1.
ATASE Arşivi, Klasör: 34, Dosya: 106, Fihrist: 26.
ATASE Arşivi, Klasör: 57, Dosya: H-1, Fihrist: 1/60.
ATASE Arşivi, Klasör: 34, Dosya: 106, Fihrist: 26/1.
ATASE Arşivi, Klasör: 57, Dosya: H-1, Fihrist: 1/9.
ATASE Arşivi, Klasör: 6, Dosya: 28, Fihrist: 5.
Cumhurbaşkanlığı Atatürk Arşivi, A III-7, Dosya: 18, Fihrist: 86/1.
ATASE Arşivi, Klasör: 270.
ATASE Arşivi, Klasör: 46, Dosya: 216, Fihrist: 3, 3-1, 5-15
ATASE Arşivi, Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanlığı, Harp Ceridesi, No: 6/1666, Klasör: 4669, Dosya: H-13, F: 1-2.
TBMM Gizli Celse Zabıtları, C. II., TBMM Basımevi, Ankara, 1980.
TBMM Zabıt Ceridesi, C. 12,
TBMM Zabıt Ceridesi, C. 1.
Araştırma Eserleri, Hatırat ve Makaleler
AHMET İzzet Paşa (Furgaç); Feryadım II, İstanbul, 1993.
AKÇAKAYALIOĞLU, Cihat; Atatürk, Komutan, İnkılapçı ve Devlet Adamı Yönleriyle, Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1998.
AKŞİN, Sina; İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, Cem yayınları, İstanbul, 1983.
ARSAN, Nimet; Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV (1917-1938), Ankara, 1964.
Askeri Yönüyle Atatürk, Genel Kurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Atatürk Serisi Yayınları, Seri No: 14, Ankara 1981.
ATATÜRK, Mustafa Kemal; Nutuk 1919-1927, (Hazırlayan: Prof. Dr. Zeynep Korkmaz), Atatürk, Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi yayınları, Ankara, 1999.
Atatürk 1 Vatan ve Hürriyet, (Derleyen: Muhterem Erenli), Yapı Kredi Bankası Yayınları İstanbul,
"Atatürk", İslam Ansiklopedisi, C. 1, M. E. B. Basımevi, İstanbul, 1993.
Atatürk İle İlgili Arşiv Belgeleri, (1911-1921). ATAY, Falih Rıfkı; Çankaya, İstanbul, 1980. , Atatürk'ün Bana Anlattıkları, Sel Yayıncılık, İstanbul, 1995.
AYDEMİR Şevket Süreyya; Tek Adam Mustafa Kemal (1922-1938), Remzi Kitabevi, İstanbul, 1973.
BAYCAN, Nusret; Atatürk ve Askerlik Sanatı, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1998. BAYUR, Yusuf Hikmet; Atatürk Hayatı ve Eseri I, Ankara, 1997.
, "Mustafa Kemal'in Falkeynhayn'la Çatışmasıyla İlgili Bir Raporu" Belleten, C. XX., S. 80'den Ayrı Basım, Ankara, 1956.
BELEN, Fahri, Atatürk'ün Askeri Kişiliği, İstanbul, 1963.
, Birinci Cihan Harbi'nde Türk Harbi, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1957.
BIYIKLIOĞLU, Tevfik, Atatürk Anadolu'da (1919-1921), C. I, Ankara, 1981.
Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi; C. V., İkinci Kitap, Genel Kurmay Harp Tarihi Başkanlığı, Yayınları, Ankara, 1978.
CEBESOY, Ali Fuat; Sınıf Arkadaşım Atatürk, Okul ve Genç Subaylık Anıları, İstanbul, 1967.
, Siyasi Hatıralar, İstanbul, 1956. , Milli Mücadele Hatıraları, İstanbul, 1983.
DOĞRUER, Sedat; Yıldırımın Akibeti, Askeri Matbaa, İstanbul, 1927.
ERİKAN, Celal, Komutan Atatürk, İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1972.
ERKİN, Behiç; "Atatürk'ün Selanik'teki Askeri Hayatına Ait Hatıralar", Atatürk ve O Günlerden Seçmeler, (Derleyen: Besim Özgen), Harp Akademileri Komutanlığı yayınları, İstanbul, 1975.
EROL, Mine; "Mustafa Kemal Paşa'nın Başkumandanlık Meselesi" (Yusuf Kemal Tengirşenk'in Ağzından), A. Ü. D. T. C. F. Tarih Araştırmaları Enstitüsü, Tarih Araştırmaları Dergisi 1967, C. V., S. 8-9, Ankara, 1970.
EŞREF, Ruşen; Mustafa Kemal Çanakkale'yi Anlatıyor, Akbank Yayınları, 1981.
FEYZİOĞLU, Turhan; "Anaçizgileriyle Atatürk'ün Hayatı ve Eseri (Kronoloji)", Atatürk Yolu, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayını, Ankara 1995.
"Gazi Paşa'nın Hatırat Sayfaları", Hakimiyet Gazetesi, 14 Mart-12 Nisan 1926, S. 26.
GENCER, Ali İhsan-Selahattin Özel, Türk İnkılap Tarihi, Der Yayınları, İstanbul, 1996.
General Populas'ın Hatıratı, (Çev: İbrahim Halil), İstanbul, 1927.
GÖKBİLGİN, Tayyib, Milli Mücadele Başlarken, I. Kitap., Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara, 1959.
GÜLER, Ali; Atatürk Soyu, Ailesi ve Öğrenim Hayatı, Ankara, 1999.
Harp Tarihi Vesikaları Dergisi, S. 58, Belge: 1325.
HİMMETOĞLU; Hüsnü, Kurtuluş Savaşı'nda İstanbul ve Yardımları, C. I., İstanbul, 1975.
İĞDEMİR, Uluğ; Atatürk'ün Yaşamı, 1881, 1918, C. I, TTK Yayınları, Ankara, 1988.
Yılların İçinden, TTK Yayınları, Ankara, 1976.
Atatürk'ün Anafartalar Muharebeleri, TTK Yayınları, Ankara, 1943.
İLHAN, Suat; "Atatürk ve Askerlik" A. K. D. T. Y. K., Atatürk Kültür Merkezi, Atatürkçü Düşünce, Ankara 1992.
İNAN, Afet; Atatürk'ün Askerliğe Dair Eserleri, Ankara, 1959.
"Atatürk'ü Dinledim: Trablusgarp'ta Hürriyete Karşı İsyan", Belleten, C. 8, no: 31, (1944),;
JAESCHKE, Gotthord; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, TTK Yayınları, Ankara, 1989.
KABASAKAL, Hüseyin; "Mustafa Kemal Sofya Askeri Ataşeliğine", Genelkurmay Atatürk Haftası Armağanı, 10 Kasım 1982, Ankara, 1982.
KARAALİOĞLU, Seyyit Kemal; Resimlerle Atatürk, Hayatı, İlkeleri, Devrimleri, İstanbul, 1984.
KARABEKİR, Kazım; Paşaların Hesaplaşması, İstanbul, 1992
KARAL, Enver Ziya; "Atatürk'ün Askeri Kişiliği", Revue Internationel d'Histoire Militaire, No: 50, Genel Kurmay Basımevi, Ankara 1982.
KASIM, Naci; Türkün Altın Kitabı, Gazi'nin Hayatı, İstanbul, 1928.
KINROSS, Lord; Atatürk Bir Milletin Yeniden Doğuşu, İstanbul, 1966.
KOCATÜRK, Utkan; Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, TTK Yayınları, Ankara, 1998.
KURTCEPHE, İsrafil, Türk-İtalyan İlişkileri (1911-1916), Ankara, 1995.
KURTCEPHE, İsrafil, Mustafa BALCIOĞLU, Kara Harp Okulu Tarihi, Kara Harp Okulu Tarihi Yayınları, Ankara, 1991.
KÜLÇE, Süleyman; Mareşal Fevzi Çakmak, C. I., İstanbul, 1953.
MIKUSCH, D. V.; Gazi Mustafa Kemal, Avrupa ile Asya Arasındaki Adam, İstanbul, 1981.
MÜDERRİSOĞLU, Alptekin; Sakarya 2, Yapı Kredi Bankası Yayınları, İstanbul, 1982.
OKYAR, Fethi; Üç Devirde Bir Adam, (Haz: Cemal Kutay), Tercüman Yay. İst-1980,
ÖKSE, Necati; "Bir Kahramanlık Destanı İle Bir Asalet Örneği", Genelkurmay Atatürk Haftası Armağanı, 10 Kasım 1981,
ÖZALP, Orgeneral Kazım; Milli Mücadele I 1919-1922, TTK Yayınları, Ankara, 1998
ÖZEL, Salahattin; "Mondros'tan Samsun'a Atatürk", İstanbul Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Yıllığı, 1999.
Rauf Orbay'ın Hatıraları, Yakın Tarihimiz, C. II,
REVAL, İ; "1911-1912 Türk-İtalyan Harbi", Askeri Mecmua, Ankara, 1 Eylül 1940
SABİS, Ali İhsan, Harp Hatıralarım, C. 1., Ankara
SELEK, Sabahattin; İsmet İnönü, Hatıralarım, İstanbul, 1969.
, Anadolu İhtilali, C. II., Kastaş A. Ş. Yayınları, İstanbul, 1987
SİMON, Rachel; "Mustafa Kemal'in Libya'yı ilk Ziyareti" Belleten, C. 8, No: 31, 1944.
, Libya Between Ottomanism And Nationalism, The Ottoman Involvement, Libya During The War Italy (1911-1919), Berlin, 1987.
ŞİMŞEK, Tuğgeneral Halil; Atatürk'ün Asker Kişiliği, Harp Akademileri Komutanlığı Yayınları, İstanbul, 1998.
TANSEL, Selahattin; Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, C. IV., M. E. B. Yayınları, İstanbul, 1991.
TEVETOĞLU, Fethi; "Atatürk'le Okyar'ın Çıkardıkları Gazete Minber", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. IV., S. 13, 1988.
TEZER, Şükrü; Atatürk'ün Hatıra Defteri, TTK Yayınları, Ankara, 1999.
TUNÇ, Salih, İşgal Döneminde İstanbul Basını (1918-1922), Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul, 1999.
Türk İstiklal Harbi Batı Cephesi; C. II., 6. Kısım, 1., 2. Ve 3. Kitap., Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi, Resmi Yayınları, Seri No: 1, Ankara, 1968.
TÜRKGELDİ, Ali Fuat; Görüp İşittiklerim, TTK Yayınları, Ankara, 1987.
Türk İstiklal Harbi; C. II., 6. Kısım, 1. Kitap, Genelkurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi, Resmi Yayınları, Seri No: 1, Ankara, 1968.
Türk İstiklal Harbi'ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genel Kurmay Basımevi, Ankara, 1989.
UNAT, Faik Reşit; Atatürk'ün Öğrenim Hayatı ve yetiştiği Devrin Milli Eğitim Sistemi, C. I., TTK Konferansları, Ankara, 1964.
ÜNAL, Tahsin; "Harp Okulu Tarihi ve Mustafa Kemal", Türk Kültürü Dergisi, S. 25, Kasım 1964.
WALLACH, Jehuda; Bir Askeri Yardımın Anatomisi, (Çev: Fahri Çeliker), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1985.
YALMAN, Ahmet Emin; "Büyük Millet Meclisi Reisi Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin Tarihçe-yi Hayatı", Vakit Gazetesi, 10 Kanun-i Sani 1338.
YALÇIN, Semih, Ali GÜLER; Atatürk Hayatı, Düşünceleri ve Askeri Kişiliği, Ankara, 2000.
YAVUZ, Ünsal; Atatürk İmparatorluktan Milli Devlete, TTK Yayınları, Ankara, 1999