CENGİZ BAYSU | Adakale (I)
2 Nisan günü Romanya Konsolosluğu’nun İstanbul “Dimitrie Cantemir” Romen Kültür Merkezinde düzenlediği sergi için gazetemize bir davet almıştık. Başak Balkan’ın imzasını taşıyan “Adakale-Nesilden Nesile” başlıklı sergiyi gezerken bugün yerinde olmayan o toprak parçasının dünkü hali yüreğimizi burkmuştu.
Nasıl burkmasın ki? Bir ada düşünün, kendi yok adı var. Bu adanın halkı, son olarak 1972 yılında terk ettiği ata toprağını hatırlamak ve anılarını tazelemek için biraraya gelmiş. Yüzlerinde ayrılığın verdiği acı çizgiler, nefeslerinde ezgiler… Üzücü durum, sadece topraklarını kaybetmiş bu seçkin kitleye mahsus değil tabii. Balkanlarda topraklarını kaybeden bizlerin de hisleridir şüphesiz…
Böylesi bir anı gecesini tertipleyen Romen Kültür Merkezi, bilinenlerin veya klasiklerin dışına çıkmak suretiyle farklı bir etkinliğe imza atmıştır. Arşiv incelemelerinde de Romen hükümetlerinin Türkler üzerinde baskıcı bir tavrının olmadığını görüyoruz. Sovyet pençesindeki Romanya’da yaşananları saymazsak -tabii ki Romen halkı daha fazla acı çekmiştir- iki ülkenin tarihsel süreçteki ilişkilerinin iyi geçtiğini söyleyebiliriz.
Şimdi suların altında kalmış o toprakların insanlarından hayatta olanlar, çocuklar, torunlar, kuzenler, yeğenler anlatıyorlar bereketli günleri… İzlediğimiz video hepimizde birtakım çağrışımlar, etkiler ve hisler uyandırmıştır. Sergiden çıkınca Adakale’nin dünkü halini araştırmayı kafama koymuştum. Konuyu bugünkü köşe yazımda sizlere takdim ediyorum.
Tuna Nehri üzerinde, Romanya ile Sırbistan arasında, Orşova şehrinin karşısında, 1,8 km uzunluğunda, 400 m genişliğinde Romanya’dan 300, Sırbistan’dan 400 metre uzaklıkta bir adaymış.
Ada’nın Fatih Sultan Mehmet zamanında fethedilmiş olması ağırlıklıdır. Fatih, Avusturya tecavüzlerine mâni olmak için buraya bir kale yaptırıp bir miktar kuvvet yerleştirmiş. Osmanlılar buraya "Macaristan'ın kilidi, Sırbistan ve Romanya'nın anahtarı" derlermiş.
1711 yılındaki Prut yenilgisinden sonra imzalanan anlaşmayı değiştirmek, Kırım’ı alıp Karadeniz’e inmek isteyen Rusya, Bosna-Hersek’e yerleşmek isteyen Avusturya ile anlaşarak Osmanlı Devleti’nin karşısına dikilmiştir.
Rusya, 1736 yılında Azak Kalesi ve Kırım üzerine saldırıya geçince, müttefiki olan Avusturya’da Osmanlı topraklarına saldırmış, Humbaracı Ahmet Paşa’nın ıslahatlarıyla savaş, her iki cephede de Osmanlı Devleti’nin başarısıyla sonuçlanmıştır. Fransa’nın aracılığıyla her iki devletle Belgrad Antlaşması imzalanmıştır (1739).
Avusturya ile yapılan antlaşmaya göre;
Pasarofça Antlaşması ile verilen Sırbistan, Bosna’nın kuzeyi ve Belgrad Osmanlı Devleti’ne geri verilmiş,
Rusya ile yapılan anlaşmaya göre;
Azak, Kalesi yıkılmak koşuluyla Ruslara verilecek, Ruslar, işgal ettikleri yerleri geri verecek,
Rusya, Karadeniz’de savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacak ve Rus Çarı, protokolde Avusturya İmparatorluğuna ve Fransa Kralına eşit sayılacaktı.
Konunun Adakale ile ilgili hususları
… 19 Temmuz 1738 tarihinde Adakale üzerine hücuma geçileceğinden İrşova Seraskeri Vezir Mehmed Paşa’ya, yeniçeri ağasına ve diğer ilgililere gerekli tenbihatın yapıldığı belirtilmiştir. Daha önceden Adakale üzerinde tespit edilen yerlere lâğımların yerleştirilmesi ve saldırıdan önce patlatılmasına dair İspir sabık Mutasarrıfı Ömer Paşa ve sabık Cizye Muhasebecisi el-Hac Mehmed Efendi’ye buyruk verildiği notu düşülmüştür.
14 Kasım 1738 tarihli bir belgede ise, Tuna Nehri dahilinde Adakale ve Boriçeaadası ocaklık şayka ve çekdirileri ile miri şaykalarının cenkçi ve kürekçileri için Vidin Seraskeri Mehmed Paşa’nın hazinesinden para ödendiği belirtilmiştir.
Savaş sona erdikten sonra 1740 yılında Tuna Nehri üzerindeki Adakale ve sair adaların sınırlarının belirlenmesi tamamlanmıştır. Vidin ve Adakale’de savunma amacıyla bulundurulan kapıkullarının nân tayinatlarına (ekmek payları) katılmak üzere bir miktar dakik (un) mübaya (satın alma) emri verilmiştir. (Devam edecek)