Download "KAHRAMANMARAŞ VE ÇEVRESİNDE PARK BAHÇELERDE SALKIM SÖĞÜTLERDE (Salix babylonica L.) ZARAR YAPAN BÖCEK TÜRLERİNİN TESPİTİ"
1 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı 1 79 KAHRAMANMARAŞ VE ÇEVRESİNDE PARK BAHÇELERDE SALKIM SÖĞÜTLERDE (Salix babylonica L.) ZARAR YAPAN BÖCEK TÜRLERİNİN TESPİTİ Mehmet KANAT KSÜ, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği Bölümü, Kahramanmaraş ÖZET Kahramanmaraş, hızla gelişme ve büyüme gösteren bir ilimizdir. Artan nüfus ve yapılaşmaya paralel olarak park sayısında bir artış gözlenmektedir. Salkım söğüt (Salix babylonica L.) peyzaj açısından değişik bir görünüm arz ettiği için özellikle göl ve havuz kenarlarına dikilmektedir. Bu ağaç türü, dikiminden itibaren çeşitli abiyotik ve biyotik faktörler tarafından olumsuz etkilenmektedir. Biyotik faktörler içerisinde yer alan böcek türleri ağacın gövde, dal ve yapraklarında zarar yapmaktadırlar. Bölge de en fazla görülen böcek türlerinden, teknik bir zararlı olan Aromia moschata (L.) 7-8 yaşlı salkım söğütlerin gövdelerinde zarar yapmakta ve ağaçları kurutmaktadır. Leucoma salicis (L.) ise salkım söğüt yapraklarıyla beslenerek önemli zararlar vermektedir. THE DETERMINATION OF DAMAGING INSECT SPECIES TO Salix babylonica (L.) IN THE PARKS AND GARDENS OF KAHRAMANMARAS PROVINCE ABSTRACT Kahramanmaras is a steadily developing and growing province of Turkey. As a result of development and increasing population, many vew parks have been established in the city. Having a special apperance, Salix babylonica L. is highly preferred around ponds and small lakes. This tree species is exposed to various abiotic and biotic factors from plantation. Insects species that included biotic factors have damaged to Salix babylonica s stems, branches and leaves. One of the most observed insect species Aromia moschata (L.) that is tecnical damager damages to Salix babylonica s stems the 7 and 8 years old and kills trees. Leucoma salicis (L.) is fed up with leaves end destroy these trees. GİRİŞ Kahramanmaraş 1990 lı yıllardan itibaren hızla gelişme ve büyüme eğiliminde olan bir ilimizdir. Artan nüfus ve yapılaşmaya paralel olarak şehrin çeşitli kısımlarında dinlenme amacıyla şimdiye kadar farklı büyüklüklerde 35 adet park alanı tesis edilmiştir. Halen alan ve ağaç türü çeşitliliği bakımından en büyüğü Atatürk parkıdır. Bu parkların bir kısmında suni oluşturulmuş göl ve havuzlar bulunmaktadır. Su bulunan parklarda ise daha çok hemen su kenarına dikilen ve dallarının aşağıya sarkmasından dolayı görüntüsü hoş olan salkım söğüt (Salix babylonica L.) dikimi tercih edilmektedir. Genellikle göl, akarsu ve havuz kenarlarında yetişebilen peyzaj açısından değişik bir görünüm arz eden bu ağaç türü Kahramanmaraş ve çevresindeki çeşitli yerlerdeki park ve bahçelerde mevcuttur. Dikiminden itibaren bu ağaç türünde
2 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı 1 80 gençlik yıllarında bir çok abiyotik ve biyotik etkenlerden dolayı yer yer kurumalara rastlanmaktadır. Biyotik etkenler kapsamında yer alan ve ağacın yaprak, dal ve gövdelerinde zarar yaparak ağacın yaşamını olumsuz etkileyen böcek türlerinin tespit edilmesi amacıyla bu çalışma yapılmıştır. Peyzaj açısından önemli bir tür olan bu ağaç türünde (Salix babylonica L.) Kahramanmaraş yöresinin iklim durumundan (Akdeniz ikliminden karasal iklime geçiş kuşağında) dolayı pek çok böcek yaşamaktadır. İldeki hızlı yapılaşmaya paralel olarak artan park sayısı ve bu parklarda kullanılan ağaç türleri içerisinde havuz ve göl etrafına en çok dikilen (Salix babylonica L.) nin dikiminde itibaren ileri yıllara kadar yaşamını olumsuz yönde etkileyen böcek türlerinin tespit edilmesi ile söz konusu böceklerle mücadelede önemli bilgiler sağlanmıştır. MATERYAL ve METOT Bu çalışma Kahramanmaraş ilinde mevcut 35 farklı büyüklüklerdeki park alanlarında 1996, 1997, 1998 yıllarında sürdürülmüştür. türlerini yakalamak amacıyla bölge de yer alan park ve bahçelere yerleştirilen ışık tuzaklarından yararlanılmıştır. Robinson tipinde yaptırılan bu ışık tuzaklarının sürekli yerleri değiştirilmiştir. Işık tuzağına gelen böcekler her gün toplanarak öldürme şişelerine alınmıştır. Laboratuvar da kanatları gerilen kelebekler yaklaşık 25 0 C de 2-3 hafta tutulduktan sonra koleksiyona alınmıştır. Koleksiyon kutusuna alınan her böcek için iki ayrı etiket kullanılmıştır. Bunlardan küçük olan üsttekine böceğin bulunduğu mevkii, tarih ve toplayanın adı, büyük olan alttaki etikete de böceğin Latince adı, teşhis edenin adı ve tarih yazılmıştır. Laboratuvarda tutulan böcekli numunelerden istenen sonuçları alabilmek için, zararlının isteklerine uygun olarak cam kavanozlara kum, toprak, talaş vb.. maddeler konulmuştur. Gövde de zarar yapan türlerin erginlerini elde etmek için ağaç parçalarının yanında ağaç öğüntülerinin bulunduğu ağzı tülbentle kapatılmış kavanozlarda larvalar beslenmiştir. larda zarar yapan türlerden özellikle taze yapraklarla beslenen larvalar sürekli ağzı tülbentle kapalı kavanozlar içerisinde taze yapraklarla beslenmelerine devam edilmiştir. Böceklerin pupa olma isteklerine göre kavanozların alt kısımlarına toprak, talaş öğüntüsü, yaprak ve nemlendirilmiş pamuklar konulmuştur. Araştırma sonucunda toplanıp prepara edilen örneklerin teşhisi Prof. Dr. Serpil KORNOŞOR tarafında yapılmış olup, K.S.Ü Orman Fakültesi Orman Entomolojisi ve Koruma Anabilim Dalı Laboratuvarında koruma kutularında saklanmaktadır. BULGULAR Kahramanmaraş ilinde bulunan farklı büyüklüklerdeki parkların halen alan ve ağaç türü çeşitliliği bakından birinci sırada Atatürtk parkı bulunmaktadır. Araştırmanı yürütüldüğü diğer parkların il içerisindeki bulundukları adresleri ve isimleri Tablo 1 de verilmiştir. Araştırma kapsamında Salkım söğüt (Salix babylonica L.) ün çeşitli kısımlarında zarar yapmakta olan 2 takımda 5 familya ya ait 9 böcek türü tespit edilmiştir. Söz konusu böceklere ait tüm bilgiler tablo 2 de verilmiştir. Tablonun incelenmesinden de anlaşılacağı üzere elde edilen böcek türleri çoğunlukla ergin
3 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı 1 81 olarak toplanmıştır. Böceklerin bir kısmı ise ise laboratuvarda larvaların beslanmasi ile pupa ve erginler elde edilmiştir. Bazı böceklerin erginleri ise arazideki zararın oluştuğu yerler sürekli gözlem altında tutularak elde edilmiştir. Tablo 1. Kahramanmaraş İli Parklarının İsim ve Adresleri (10). Sıra No Parkların İsmi Adresi 1 Sandaloğlu Ekmekçi Mah. M. Hayrullah Cad. 2 Uzunoluk Fevzi Paşa Mah. Uzunoluk Cad. 3 Kale Çevresi Ekmekçi Mah. 4 Karamanlı Karamanlı Mah. Adnan Menderes Bulv. 5 Rıdvan Hoca Meydanı Ekmekçi Mah. 6 Saçaklızade N. Kemal Mah. H. Murat Cad. 7 İzci Y. Emre Mah. N. Fazil Kısakürek Bulv. 8 Çakmakçı Sait Karamanlı Mah. A. Menderes Bulv. 9 5 Nisan Duraklı Mah. Yakut Sok. 10 Şeyhadil İsa Divanlı Mah. Fetih Cad. 11 Mehmet Akif Y. Selim Mah. Gaziantep Cad. 12 Ebubekir Mağaralı Mah. Asude Sok. 13 Mehmetçik Yenişehir Mah. 12. Sok. 14 Cahae Dudayev Yavuz Selim Mah. Karacabey Cad. 15 Buket İsmet Paşa Mah. 7. Sok Şubat Hayrullah Mah. İnegöl Cad. 17 Mehmet Akif Mahallesi M. Akif Mah. 13 Sok. 18 Yıldırım Beyazıt Dumlupınar Mah. H. Kısakürek Cad. 19 Pınarbaşı Gazi Paşa Mah. Şehit İlbey Cad. 20 Kümbet Divanlı Mah. Kümbet Sok. 21 Çocuk Bahçesi Fevzi Paşa Mah. Enstitü Cad. 22 Batıpark Akçakoyunlu Mah. Şehit Evliya Efendi Cad. 23 Kaşarcı Pınarı Şehit Evliya Mah. Yusuf Çavuş Sok. 24 Dulkadiroğlu Dulkadiroğlu Mah. Alpaslan Cad. 25 Karacaoğlan Sünbüllü Mah. İkbal Sok. 26 Kale Ekmekçi Mah. 27 Serinkent M. Sinan Mah. H. Ali Sezal Cad. 28 Yunus Emre Yunus Emre Mah. N. Fazıl Kısakürek Bulv. 29 N. F. Kısakürek Karamanlı Mah. Adnan Menderes Bulv. 30 Kamelya Fatih Mah. Merihler Cad. 31 N. Kemal N. Kemal Mah. Malik Aslan Cad. 32 Atatürk Yeni Şehir Mah. G. M. K. Bulv. 33 Bahçelievler İsmet Paşa Mah. Zübeyde Hanım Cad. 34 Mağaralı Mağaralı Mah. Bülbül Sok. 35 Sütçü İmam Duraklı Mah. Sultanbeyli Cad.
4 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı 1 82 Tablo 2. Kahramanmaraş ve Çevresinde Salkım Söğütlerde (Salix babylonica L.) Yaşayan Böcek Türlerine Ait Bilgiler Konukçudaki Tespit Biyolojik Takım Familya Türler Edildiği Dönem Zarar Tarihler Yerleri Coleoptera Cerambycidae Saturniidae Sphingidae Lymantriidae Aromia moschata (L.) Saturnia pyri (Den. & Schiff.) Laothoe populi populetti (Bienert) Leucoma salicis (L.) Mesogona oxalina (Hübner) Acronicta rumicis (L.) Acronicta acaris (L.) Mormo maura (L.) Catocala elocata (Esper) Mart Larva Gövde, Mayıs Larva Larva Pupa Aromia moschata (L.) (Coleoptera, Cerambycidae) Vücut uzunluğu mm arasında olan bu böcek uzun vücutlu ve madensel mavi ile yeşil arasında değişen renktedir. Başı madensel mavi veya yeşildir. Baş ile aynı renkte olan antenler erkeklerde vücuttan uzun, dişilerde daha kısadır (1). Uçma zamanı Haziran-Ağustos aylarına rastlar. Generasyonu 2 seneliktir (1). Bölge de Atatürk, Karacaoğlan, Kale ve Dumlupınar parklarındaki salkım söğüt (Salix babylonica L.) nın gövdelerinde larvalarına Mart ayı içerisinde, erginlerine ise yapraklar üzerinde Haziran ayı içerisinde rastlanılmıştır. Saturnia pyri (Den. & Schiff.) (, Saturniidae) in kanat açıklığı yaklaşık cm arasında değişmektedir. Kanatlar esas itibariyle koyu kahverengi ise de üzerinde pek karakteristik vardır ki bunların en belirlisi her kanatta birer adet olarak bulunan göz şeklindeki lekelerdir (2).
5 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı 1 83 Türkiye de bu böceğin uçma zamanı Mayıs-Haziran aylarındadır (2). Bölge de Pınarbaşı parkında erginlerine Haziran ayı içerisinde rastlanılmıştır. Laothoe populi populetti (Bienert). (, Sphingidae) Kanat açıklığı mm dir. Üst kanatlar ebrulu gri renkli, alt kanatlar kök kırmızımsı renginde, diğer kısmı da gri renktedir (3). Böceğin uçma zamanı Nisan- Mayıs, Haziran-Temmuz ve Eylül aylarında olmak üzere yılda 3 generasyon vermektedir (7). Bölge de erginlerine Eylül ayı içerisinde Atatürk, Pınarbaşı ve Kale parklarında rastlanılmıştır. Leucoma salicis (L.) (, Lymantriidae), gerilmiş ön kanatları arasındaki açıklık mm arasındadır. Antenleri ve ayaklarının eklem yerleri esmer siyah, vücudun diğer kısımları beyaz renklidir (1). Türkiye de Erzurum Şartlarında pupa dönemi 6-15 Temmuz tarihlerine rastlamakta ve gün sürmektedir (8). Bölge de İlkbahar aylarında Atatürk, Karacaoğlan, Dumlupınar ve Batı park alanlarında larvalarına yapraklarla beslenirken, erginlerine ise Haziran - Temmuz aylarında rastlanmıştır. Mesogona oxalina (Hübner) (, ) Kanat açıklığı mm uzunluğundadır. ler Ağustos-Eylül aylarında uçar. Dünya da Avrupa-Ural dağlarında mevcuttur (4). Bölge de erginler Atatürk parkında ışık tuzağı ile Eylül ayı içerisinde yakalanmıştır. Acronicta rumicis (L.) (, ) lerinde ön kanatlar siyah renkte olup, beyaz gri leke ve noktalarla işlenmiştir. Alt kanatları ise kenarlar daha koyu olmak üzere açık kirli bej renktedir. Kelebeğin gerilmiş ön kanat uçları arasındaki açıklık mm dir. Birinci generasyonu Mayısın ilk yarısından itibaren, ikinci generasyonu Ağustos ayında olmak üzere yılda iki generasyon vermektedir (5). Polifag bir tür olup, bölge de erginlerine Dumlupınar, Pınarbaşı ve Kale parklarında Haziran ayı içerisinde rastlanılmıştır. Acronicta acaris (L.) (, ) Kanat açıklığı mm dir. Ön kanatları beyaz ile kül rengi-gri karışımında; arka kanatlar erkeklerde beyaz, dişilerde ise gridir. Birinci uçma zamanı mayıs-haziran, İkincisi temmuz-ağustos olmak üzere yılda iki generasyon vermektedir (1). Bölge de Atatürk, Kale ve N. Kemal parklarında Aralık ayında pupalarına, Haziran ayı içerisinde ise erginlerine rastlanılmıştır. Mormo maura (L.) (, ) Kanat açıklığı mm dir. ler Temmuz-Ağustos aylarında uçar (6). Mayıs sonlarında yapraklarla beslenen larvaları laboratuvara getirilmiş, Haziran ayı ortalarında pupa olmuş, pupa dönemi gün devam etmiştir. Bölge de erginlerine Temmuz ayı içerisinde Atatürk ve Dumlupınar parklarında rastlanılmıştır.
6 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı 1 84 Catocala elocata (Esper) (, ) lerin ön kanat uçları arasındaki açıklık mm dir. Koyu gri renkli üst kanatlarında yer alan enine zikzak veya dalgalı siyah bantlar vardır. Alt kanatları ise gelincik kırmızımsı rengindedir. Türkiye de Bartın ve Zonguldak civarında uçma zamanı Eylül-Ekim aylarına rastlamaktadır (5). Larvalar genellikle en üst dallarında bulunur ve yapraklarını yiyerek zararlı olurlar (9). Bölge de erginleri Ekim-Kasım aylarında Kale, Atatürk ve Dumlupınar parklarına kurulan ışık tuzaklarına gelmiştir. TARTIŞMA ve SONUÇ Son yıllarda ildeki hızlı yapılaşmayla birlikte halkın rekreasyon ihtiyacını karşılamak amacıyla çok sayıda değişik büyüklüklerde park-bahçe alanları kurulmaktadır. Park alanlarında mevcut ağaç türleri dikkate alındığında görünümü güzel olan (Salix babylonica L.) ağaç türü hemen hemen parkların çoğunda mevcuttur. Peyzaj açısından özel bir görünüme sahip bu ağaç türünün dikiminden itibaren ileri yıllara kadar yaşamını olumsuz yönde etkileyen bazı böcek türleri mevcuttur. Yapılan bu araştırmada Kahramanmaraş ve çevresindeki parklarda teknik bir zararlı olması bakımından en çok tehlikeli olan Aromia moschata (L.) (Coleoptera, Cerambycidae) dır. Bu böcek türü özellikle 7-8 yaşlı salkım söğütlerin gövdelerini delerek ağaçların kurumalarına sebep olmaktadır. Bölgede salkım söğütlerde zarar yapan bir diğer tür Leucama salicis (L.) (, Lymantriidae) dir.. Ağaçların yapraklarında aşırı derece de zarar yaparak ağaçlarda büyük zararlara sebep olmaktadır. Özellikle bu iki türün bölgesel biyolojileri iyi takip edilerek populasyon artışlarında gerekli önlemler alınmalıdır. Tespit edilen diğer böcekler takımının 3 familyasında yer almakta ve genellikle uçma zamanı olarak en çok Haziran ayında gözlenmektedir. Literatürlerde söğütlerde zarar yaptığı belirtilen bazı türlerin erginleri parklardan ışık tuzaklarıyla yakalanmıştır. Bölge de zararlı olabilecek bu türlerin de bölgesel biyolojileri dikkate alınarak gerektiğinde zaman geçirilmeden önlemler alınmalıdır. KAYNAKLAR 1. ÇANAKÇIOĞLU, H., Orman Entomolojisi (Özel Bölüm), İ. Ü. Yayın No: 3623, Orman Fak. Yayın No: 412, İstanbul. 2. KANSU, A., Orta Anadolu Meyve Ağaçlarında Zarar Yapan Macrolepidoptera Türlerinin Evsafı ve Kısa Biyolojileri Hakkında Araştırmalar, Ziraat Vekaleti Neşriyat ve Haberleşme Müdürlüğü Yayını Sayı: 704, Ankara. 3. KORNOŞOR, S., Orman Park Süs Bitkileri Zararlıları, Ç. Ü. Ziraat Fakültesi Ders Notu Yayın No: 131, Adana. 4. FIBIGER, M., Europaeae, Noctuinae II, Entomological Press. Soro, Volume 2, Denmark,, HAKYEMEZ, A., Zonguldak Orman Bölge Müdürlüğü Ormanlarında Yaşayan () Türleri, Doktora Tezi, İ. Ü., Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. 6. HEATH, J., The Moths and Butterflies of Great Britain and Ireland, Harley Books, Volume 9, 10, Essex, England,, 455.
7 Fen ve Mühendislik Dergisi 2001, Cilt 4, Sayı PİTTEWAY, A:R:, The Hawkmoths of The Western Palaearctic, Harley Books, Essex England, KILIÇ, N., ALOĞLU, Ö., Erzurum da Kavaklarda Zararlı Leucoma salicis (L.) ( Lep. Lymantridae) Biyolojisi ve Parazitoidleri Üzerine Araştırmalar, Türkiye Entomolojisi dergisi, 20,4, , İzmir. 9. AYTEKİN, M., Üsküdar İlçesi Parklarında Yaşayan Böcekler. Yüksek Lisans Tezi, İ. Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. 10. ANONİM, Kahramanmaraş Park-Bahçeler Müdürlüğü Verileri. Kahramanmaraş