Yusuf Mamay’ın elini öpmek | china in your head
İlçenin belediye başkanı, dış tanıtım müdürü gibi yetkililer Kırgız etnik grubundan. Belediye Başkanı’nın adı Zaman. Zaman Bey, bizlere Akçi kenti hakkında bilgi verdi. “İnternette Akçi hakkında arama yaptığınızda karşınıza iki şey çıkar” diyen Zaman Bey, bu iki şeyin “Manas Destanı ve kartal” olduğunu söylüyor. Akçi, Manas Destanı’nın doğduğu ve yaşatıldığı bir yer. Okullarda Manas dersleri veriliyor. Her yıl Manas festivalleri, konserler ve çeşitli etkinlikler düzenleniyor.
Benim için Akçi’ye gitmek demek, elbete Yusuf Mamay’ın elini öpme fırsatı demekti. Yusuf Mamay’ın elini öpmek demek, Yusuf Has Hacib’in, Kaşgarlı Mahmud’un ve bu toprakların tarihine, kültürüne, edebiyatına emeği geçmiş bütün bilgelerin ellerini öpmek demekti.
Yusuf Mamay, sadece Akçi’nin değil, bütün Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi’nin ruhu. Çin’in diğer kesimlerinden ve dünyanın çeşitli coğrafyalarından pek çok kişi onu ziyaret etmek için Akçi’ye geliyor. Kırgızistan Başbakan Yardımcısı, Kültür Bakanı gibi üst düzey yetkililer de sık sık Akçi’ye gelip Mamay’ın elini öpüyor ve sağlığı hakkında bilgi alıyormuş. Çin’in başkenti Beijing’de Çinli liderlerle de görüşen Mamay’a, Çin Halk Cumhuriyeti’nin en önemli hediyesi olan “guobao” verilmiş.
Yusuf Mamay, bütün ömrünü Manas’a adamış biri. 1940 yılında Manas Destanı’nı üst üste yedi gece seslendiren Mamay, ismini tüm dünyaya duyurdu. 1984-1995 yılları arasındaki dönemde, sekiz bölüm ve 18 ciltten oluşan Manas Destanı’nın tümünü seslendirdi. 17 Şubat 2004’te Xinjiang Tianshan Edebiyat ve Sanat Ödülleri’nin “Seçkin Katkı Ödülü”ne layık görüldü. Yusuf Mamay sayesinde Manas Destanı, Çin’deki üç büyük destan arasında tek bir kişi tarafından seslendirilen tek destan olma özelliğini taşıyor.
95 yaşındaki Yusuf Mamay, biz onu ziyaret etmeden iki gün önce ağır bir kriz geçirmiş, çok şükür atlatmış. Konuşmakta güçlük çektiği için, kendisine fazla soru sormamamız rica edildi. Ben de sadece girip elini öpmekle yetindim.
Daha sonra Yusuf Mamay’ın öğrencileriyle görüştük. Öğrencileri deyince, sadece küçük yaşta çocukları düşünmeyin; Mamay’ın her yaştan öğrencisi var. 69 yaşındaki Muttalip Amca ile 31 yaşındaki Mehmet Cuma, Yusuf Mamay’ın dizinin gibinde Manas okumayı öğrenmiş.
Manasçı Muttalip Amca
“Binlerce dizelik destanı ezberlemek zor değil mi” diye soruyorum yaşlı amcaya; “Destan nesilden nesile öğretilir, ezberlemek zor olmadı, bu doğal bir güçtür” diyor. 69 yaşındaki Manasçı, gençliğinde hiç ara vermeden 24 saat boyunca Manas okuyabildiğini söylüyor…
Görüşmelerimizi tamamladıktan sonra Mehmet Cuma koşarak yanıma geliyor ve elimdeki not defterine bir şeyler yazmak istediğini söylüyor. Başlıyor Kırgızca yazmaya.
Mehmet Cuma’nın notu: “Türkiye’den buraya gelen dostlarımıza çok teşekkür ederiz, umarım sık sık gelirsiniz. Biz kırgızlar olarak, Türk milletine selam gönderiyoruz.”
Yazdığı notun altına tarih ve isim de düşüyor. Yazıda, Türkiye’ye selam gönderdiğini ve yeniden Akçi’ye gelmemizi istediğini belirtiyor.
Kırgız halkının kahramanlık destanı
Manas Destanı, Kırgızların kahramanlık destanıdır. Tibetlilerin “Kral Gisar Destanı” ve Moğolların “Cangır Destanı”ndan farklı olarak, “Manas Destanı”nda tek bir kahraman değil, bir ailenin sekiz kuşağı anlatılıyor.
Kırgız etnik grubu, Çin’de en uzun geçmişe sahip ve en eski azınlık etnik gruplardan biri ve günümüzde Çin’in kuzeybatısındaki Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi’nde toplu halde yaşıyorlar. Manas Destanı, 9. ve 10. yüzyıllar arasındaki dönemde ortaya çıkmış ve daha sonra Kırgızların halk ozanları tarafından dilden dile aktarılıp bugüne kadar süre gelmiş ve sürekli zenginleştirilmiştir.
Kırgızlar, Manas Destanı’nın Tanrı tarafından öğretildiğine, destanı seslendiren halk ozanlarının genellikle gece gördüğü bir rüyadan sonra aniden milyonlarca mısrayı ezberleyebilir hale geldiğine inanırlar. Nitekim Yusuf Mamay da destanı rüyalarında ezberlediğini anlatır.
Yusuf Mamay’ın 69 yaşındaki öğrencisi, bu kadar uzun bir destanı ezberleyebilmesinin sırrını şöyle anlatıyor:
“Manas bizim tarihimiz, ruhumuzdur. Tarihten beri atamız Manas seslendirmeye başlamıştı. Yeni nesillerimiz de Manas seslendirmeye devam ediyorlar. Bu nedenle destanı ezberlemekte hiç sorun olmadı. Çünkü atalarımız tarafından dilden dile aktarılıp hatırlıyoruz. Bu doğal bir güçtür.”
Muttalip Amca’ya, destanı aralıksız ne kadar süre okuyabileceğini soruyorum:
“Gençliğimde 24 saat aralıksız okuyabilirdim. Artık yaşlandım, sadece 1 saat boyunca okuyabiliyorum. Bir saat sonunda biraz dinlenip devam edebiliyorum.”
Cesaret ve zekanın sembolü
Manas, Kırgızların efsanevi kahramanı ve lideri, aynı zamanda güç, cesaret ve zekanın sembolüdür. Manas Destanı’nda, Manas ailesinin sekiz kuşağının Kırgız halkına liderlik ederek başka milliyetlerin saldırılarına ve eziyetlerine karşı özgürlük ve mutluluk uğruna verdikleri çetin mücadeleler anlatılır. Manas Destanı, sekiz kahramanın her birinin ismini taşıyan toplam sekiz bölümden oluşuyor. “Manas”, “Semetey” “Seytek”, “Hanaym”, “Seyt”, “Asılbeç ve Bikbeç”, “Somblek”, “Çaktay” adı verilen bu sekiz bölüm, bir yandan birbirlerinden bağımsız olarak birer kahramanın hikayesini anlatır, diğer yandan da birbirinin devamı olarak bir bütün oluşturur. 210 binden fazla dizeden oluşan destan, toplam 20 milyon kelime içeriyor. Birleşmiş Milletler, 1995 yılını “Uluslararası Manas Yılı” olarak ilan etmişti.