MUHSİN NAMCU /MOHSEN NAMJOO | İsmail Hakkı ALTUNTAŞ
Bir arkadaşımın MMO Oda Bülteni için hazırladığı yazısında karşılaştım ilk defa adına. Yazıyı incelerken İran’daki yasaklılığını ve Che Guevara’ya atfen yazılmış olan Hasta Siempre’yi Farsça okumuş olduğunu öğrendim. Kendimce onun da herhangi bir aykırı, muhalif müzisyen olduğunu düşündüm. Fakat yazıda Hafız, Sadî, Rumî gibi isimleri görünce bu İranlı müzisyenin detaylı bir incelemeyi hakettiğine karar verdim.
İran sinemasını Mohsen Makhmalbaf, Mecid Mecidi, Abbas Kiyarüstemi ve Bahman Ghobadi sayesinde az-çok biliriz de müziğine pek de aşina değiliz. İran müziği deyince aklıma Do Panjere ve Jadeh sayesinde Googoosh, şiir fonu olarak kullandığımız Robaabeh Jaan ve Anroozha 3 albümündeki ismini bilmediğimiz “Track 4” sayesinde Farid Farjad ve Erdal Erzincan’la olan çalışmalarıyla Kayhan Kalhor’dan başka kimseler gelmiyor.
Mohsen Namjoo (Muhsin Namcu) “güneşin doğduğu yer” anlamına gelen (1) Horosan’ın şuanki İran’a bağlı üç bölümünden biri Razavi Horasan eyaletinin Torbetê Cem (Torbet-e-Jam) şehrinde 1976’da doğmuştur. Türkler, Farslar ve Kürtlerin içiçe yaşadığı bir bölge olan Horosan ayrıca Horosan Erenleri olarak bilinen, Anadolu’nun ve Balkanlar’ın İslamlaşmasını sağlayan dervişlerin de anavatanıdır (2). Kürt kökenli Namcu çocukluğundan itibaren müziğe ilgili olmuş, 18 yaşına kadar Nassrollah Nasseh-Pour’dan halk müziği tavırlarını öğrenmiş ve 1994 yılında Tahran Üniversitesi’nde tiyatro ve müzik bölümlerine girmiştir. Burada çeşitli müzisyenlerle çalışmış ve beste çalışmaları yapmaya başlamıştır. Üniversite’nin eğitim sistemi kendisinde hayal kırıklığı yarattığı için müzik okumayı bırakır. Bunu “müzik aşkım yüzünden müzik okumayı bıraktım” şeklinde tanımlıyor. Yerel müzikler yanında bir yandan da Blues ve Rock müzikle ilgilenen sanatçı bundan olsa gerek New York Times tarafından İran’ın Bob Dylan’ı, müziğiyse AcemBlues olarak nitelenmiştir. (3)
Namcu eserlerinde Hafız’dan, Hz. Mevlana’dan, Ferîdüddîn-i Attâr’dan, Baba Tahir Üryan’dan, Sadi Şirazî’den ve dahası kadim bir edebiyattan; İran ve aslına bakarsanız bir coğrafya ile sınırlamaksızın Fars edebiyatından besleniyor. O halde biraz olsun bu edebiyata da değinmek gerekir. İran’ın bütün sanatları bu köklü edebiyatın yan ürünleridir denilebilir. İnsanların köşe başlarında Hafız Divanı’ndan fal açtığı, genciyle yaşlısıyla Hafız’dan, Firdevsi’den, Mevlana’dan, Sadi’den ezbere mısralar okuduğu, şiirle yaşayan; belki ülkemizden bakınca korku verici, tek renkli yahut siyah-beyaz görünen fakat bu yönüyle renkli bir ülkedir Namcu’nun ülkesi İran…
Birkaç isim vermek gerekirse Şehnâme yazarı Firdevsî, rubâileriyle Ömer Hayyam, Gülistan ve Bostan’ıyla Sadi Şirazî, gazelleriyle Hâfız-ı Şirazî, Leyla ve Mecnun’uyla Nizami-yi Gencevî, Mantık-ut Tayr, İlahinâme ve Tezkiret’ul Evliyâ’sıyla Ferîdüddîn-i Attâr, Hakîm-i Senâî, Molla Câmi, Hacu-yi Kirmanî, Selmân-ı Savecî, Baba Kemâl-i Hucendî ve Baba Tâhir Üryân Hemadanî bu kadim edebiyatın yüz aklarıdır. Tüm dünyada saygı görmüş ve ülkemizde de çok okunmuş, eserleri Farsça öğreniminde kaynak teşkil etmiştir. Hatta erken dönem divan edebiyatımızın büyük isimlerinden Şeyhî’den başlayarak bu etki Fuzulî, Bakî ve Nef’î başta olmak üzere tüm divan edebiyatımızda görülür. Öyle ki Fars şairlerinin eserlerine nazireler yazılmış, hatta ünlü şiirleri tıpatıp Türkçe’ye çevirilip mütercimlik görevi yapılmıştır bir bakıma.
Tasavvuf erbabları da bu şairlerin şiirlerine devamlı ulvi anlamlar yüklemişlerdir. Çok tartışılmış bir konudur ve bizim divan edebiyatımız için de geçerlidir. Acaba bu isimler baştan sona tasavvuf neşvesiyle mi yazmışlardır bunları? Evet demek insafsızcadır fakat tümden reddetmek de lüzumsuzdur. Hafız’ı ele alırsak Abdülbaki Gölpınarlı’nın dediği “Artık Hafız’ı koyu bir sofi, hatta bazılarının dediği gibi hakikatı mecaz diliyle söyleyen bir zat olarak kabul etmek ve hemen her şiirinde görülen şarapla sevgiliyi tevile kalkışmak ziyadece safdilliliktir doğrusu” (4) sözü son noktayı koyar. Hayyam’ın şarap konulu şiirleri için de bu söz geçerlidir kanısındayız…
Yukarıda verdiğimiz isimler bazıları için hiçbir anlam teşkil etmiyor olabilir. Kanaatimizce bir köksüzlük örneği olan bu duruma karşı Goethe’nin adını anmak yeterli olacaktır belki de. Almanların büyük şairi; Hafız’ı kendisinin “ikiz kardeşi” olarak görmektedir. Doğu-Batı Divanı adlı eseri baştan sona Hafız etkisiyle yazılmıştır; hatta Goethe, Hafız’da kendisine eser yarattıracak bir kuvvet bulmuştur (5). Hafızname (Buch Hafiz) adlı bölümde kendisine neden “hafız” denilmesini sorar, onla karşılıklı konuşur, Şeyhülislam Ebussuud Efendi’nin Hafız ile ilgili fetvasına bile değinir. İşte bu denli önemlidir Goethe için Hafız. Cihan Aktaş’ın bu konudaki tespiti de bizim açımızdan ilginç: “Solcu sanatçılar bile, Türkiye’de sol kesimin mesela divan edebiyatını reddettikleri, Osmanlı tarihini büyük bir genellemeyle tarihin çöp kutusuna atmaya yöneldikleri bir dönemde, Hafız okumaları yapmak için bir araya gelirlermiş.” (6) (7)
Hafız’ın ismi çok geçti, bir de gazeliyle analım onu. Namcu’nun en ünlü parçalarından da olan, Toranj (2007) albümündeki Zolf Bar Bad aynı zamanda Hafız-ı Şirazi’nin bir gazeli. Bestelenirken beyit sıralaması değiştirilmiş bunun için Namcu’nun seçmiş olduğu sıraya göre Gölpınarlı çevirisinden (8) sözlerini yazmayı doğru bulduk. Bir de düşünüp durdum, düşündüğümü unuttum, ben bu sözleri bir türküye benzetiyorum ama neydi neydi, tabi ya; Açma zülüflerin yellere karşı / Senin zülfün benim telim değil mi…
Devamı için bakın
گفتا تو از کجایی کاشفته مینمایی؟
گفتم از آن که هستم سرگشتهای هوایی
Dedi ki: Ben o dünyaya sığmayan turuncum.
Dedim: Turunçtan daha iyisin lakin ele geçirilmezsin.
Dedi ki: Sen nerelisin, zira perişan görünüyorsun.
Dedim: Ben tanıdık şehirden tanınmayan biriyim.
Dedi ki: Nasıl biri olduğun anlaşılmıyor, kimsin?
Dedim: Senin eşiğinde dilencilik mertebesindeyim.
Dedi ki: Gönül çelme işinde bizi nasıl bilirsin?
Dedim: Gönül çelme meclisinde gül harmanı gibisin.
Dedim: Zülfünün kokusu dünyamı kaybetmeme sebep oldu.
Dedi: Eğer bilirsen o sana rehber olur.
Dedim: Dudağının şarabı bizi arzudan öldürdü.
Dedi: Sen bağlılık göster, onda bağlılara sevgi görülür.
Hafız Şirâzî gazelinden bestelenmiş şarkının sözleri :
zulf ber bad medih ta nedehi berbadem
naz bünyad mekon ta nekeni bünyadem
mey mehor ba hame kes ta nehorem huni ciger
ser mekeş ta nekeşed ser be felek feryadem
zulf ra haelkı mekon ta nekoni der bendem
turera tab made ta nadehi ber badem
yari bigane meşu ta niberi ez hişem
gam agyar mehor ta nekoni naşadem
ruh ber efruz ke farğ keni ez bergü golem
gaed ber efruz ke ez serv koni azadem
şem’i her cem meşu verne besuzi mara
yad e her kavm mekon ta nerevi ez yadem
şuhreyi şehr meşo ta nenehem ser de kuh
şure şirin menoma ta nekoni ferhadem
rahm kon ber meni meskin o be feryadem res
ta be ha ke dare asf naresad feryadem
hafez ez curi tu haşa ki begardaned ruy
men ez an ruz ki der bend to em azadem
Sözlerin birebir Türkçe Söylenişi
saçlarını rüzgarda savurma, beni berbad etme
naz edip varlığımı kökünden sökme
şehre şöhret olma, beni deli divane edip dağlara düşürme
şirin işvelerini gösterme de beni ferhat etme
ellerle mey içme, ciğerim delip meyden kızıl kanatma
yüzün benden çevirme, feryadımı göklere yükseltme
zülfün döküp beni mahvetme, lülelerine beni mahkum etme
çehreni o kadar güzelleştirme de beni berbad etme
güller açsın yanağında, vazgeçeyim gülden
boyunu göster de geçeyim servinin seyrinden
dostken el olup beni kendimden geçirme
ağyarın gamıyla gamlanıp beni kederlendirme
می باره بارون، ای خدا، می باره بارون
بر کوهسارون، ای خدا، بر کوهسارون
از خان خانان، ای خدا، سردار بجنورد
من شكوه دارم، ای خدا، دل زار و زارون
آتش گرفتم ، آتش گرفتم
آتش گرفتم، ای خدا، آتش گرفتم
شش تا جوونم، ای خدا، شد تیر بارون
ابر بهارون تو بگو بر كوه نباره
بر من بباره، ای خدا، دل لالهزارون
Yağmur yağıyor, ey Hüda, yağmur yağıyor
Dağ başlarına, ey Hüda, dağ başlarına
Hanlar hanından, ey Hüda, Bocnurd* serdarından
Şikayetim var, ey Hüda, gönül inliyor
Ateşlerdeyim, ey Hüda, ateşlerdeyim
Altı gencim, ey Hüda, ok yağmuruna tutuldu
Bahar bulutları söyle dağlara yağmasın
Benim üstüme yağsın, ey Hüda, gönül lalezar
با بردن لیلای من ، جان و دل مرا می بری .
ey sârebân, ey kârevân, leylâ-yi men kocâ mî berî
bâ borden-i, leylâ-yi men, cân u dil-i merâ mî berî
tâ în cehân ber pâ boved in aşk mâ bemâned be câ
temâmî-ye dînem be donyâ-ye fânî
şerâr-i aşkî ki şod zendegânî
Leyla’mı nereye götürüyorsun?
Leyla’m, canım ve yüreğim olduğu halde?
Ey kervancı, nereye gidiyorsun?
Leyla’mı niçin götürüyorsun?
Birbirimize yalnızken verdiğimiz sözlere Allah şahitken?
ههژاری شهوان کاری پیم کردن، ئازیزم
عاجز له دڵ بیم، ڕازیم وه مردن، ههی هاوار !
شیرین شیرینه، شیرین شهمامه
ساتێ نهیبینم، خهوم حهرامه
شێوهی دڵبهری له تو تهمامه
ههی داد، ههی وێ داد
کهس دیار نییه، ئازیزم
کهس له دهردی کهس خهوهردار نییه، ئازیزم !
خۆم کرماشانیم، یارم قهسریە، ئازیزم
خاتر خوای بیم تهقسیرم نییه، ههی هاوار !
Gecenin üzüntüsü başımı belaya sokmuş benim sevgilim
Aciz yüreğim, razı oldum ölüme, ah feryat…
Benim şirin yârim, balım
Bir an görmezsem seni uyumak bana haramdır
Dilberlerin yolu sende tamam olur
Görünürde kimse yok benim sevgilim
Kimsenin kimsenin acısından haberi yok benim sevgilim.
Ben Kirmanşahlıyım, yarim Kasrışirinli
Bu yazı aşk, musiki, şahsiyet içinde yayınlandı ve Hafız, Mohsen Namjoo, Muhsin Namcu olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.