DİASPORA’NIN TANIMI VE İÇERİĞİ | Afro Türkler Dayanışma Derneği
DİASPORA'NIN TANIMI VE İÇERİĞİ
Defining Diaspora, Refining a Discourse, Diaspora 10.02.2011
Kim D Uni. Butler, Rutgers University
1-Karşılaştırmalı Diaspora Çalışmalarında Teori ve Yöntem: Diaspora Analizlerinin Beş Boyutu Diasporaları ayrı kılan özellikleri üzerine yoğunlaşarak diaspora olgusunu en iyi şekilde analiz edebilmemizi sağlayacak biçimde bilgilerimizi nasıl sistematik hale getirebiliriz? Bu, grupların kendilerine has yapısal özelliklerinden çok diasporanın ortak ve esas yönlerine ağırlık verilerek başarılabilir ve böyle bir çalışma prensibinin tüm diaspora çeşitlerine uygulanabilir olma özelliği vardır. Bu prensip, analiz için temel kategoriler ortaya koyarak bize diaspora topluluklarını yer ve mekâna bağlı kalmadan birbirleri ile daha etkili bir biçimde karşılaştırabilme imkânı sunar. Sonunda, bu karşılaştırmalı analitik çalışma bize hangi sosyal topluluğun diaspora olduğunu saptamamızı sağlar, eğer diaspora ile ilgili bazı özellikler yada sorular belli bir topluluğa uygun düşmüyorsa, o halde o topluluk bir diaspora topluluğu değildir. Söz konusu topluluk, bir etnik grup olmaktan ziyade bir diaspora topluluğu olarak kabul edildikten sonra, araştırmacılar bu toplulukların tarih ve kültür özelliklerine açıklık getirir ve bunlar ulusal tarih ya da göç araştırmaları gibi alanlarda yapılacak araştırmalarda ortaya çıkabilecek özellikler değildir. Diasporalar, onları diğer topluluklardan farklı kılan özelliklere sahip olduklarından, her bir diaspora topluluğuna uygulanabilecek araştırmasal bir prensip ortaya koymak mümkündür. Diaspora çalışmalarının temelini oluşturan şey de diaspora topluluklarının kendi statüleri değil bu prensiptir.
Bu noktada diaspora çalışmalarının iki kademeli olarak karşılaştırmalı ele alındığını belirtmede fayda görüyorum.
İlki, herhangi bir parça üzerine yapılan çalışmanın tüm diasporanın ortak tecrübelerini aydınlattığı gerçeğidir. Örneğin, Afro-Atlantik diasporalarının farklı dış ülkelerle ilişkileri üzerine odaklı bir şekilde Amerika kıtasında köleliğin sonuçları üzerine yapılan bir araştırma, araştırmacıların, karşılaştırmalı analizler yoluyla tüm grubun temel özelliklerini kavramasına olanak sağlamıştır. Bu analizler: sermaye edinimi önündeki yasal, sosyal ve ekonomik engellerin özellikleri ya da geleneksel olarak Afro-Atlantik tarihini geçmişten bu güne parçalayan jeolojik ve dilsel standardın ötesine giden dayanıklılık ve karşı koyma formlarına ağırlık verir.(Cooper, Holt and Scoot; Bolland; Butler, Freedoms) Grupları bir bütün olarak ele alan karşılaştırmalı tarih üzerinde durma, diaspora analizlerini diğer çalışma prensiplerinden ayırmamıza olanak sağlar. İkincisi, bu olgunun, insanlık tarihinde bir çeşit topluluk oluşumu olarak ele alınarak çalışılması farklı diaspora toplulukları üzerinde karşılaştırmalı analizler yapmayı gerekli kılar. Bahsi geçen beş boyut, her iki seviyede karşılaştırmalı analiz yapmayı kolaylaştıracak diaspora çalışmalarını düzenlemede bir model sunmaktadır. Mevcut tartışma, dağılmayı, farklı diaspora türlerini karşılaştırma ve saptamada potansiyel bir araç olarak görmektedir.
Ülkenin ortadan kalk tığı sürgün..Sömürgecilik ve fetihler bazen tüm devletin ve milletin yok olmasıyla sonuçlanabilir. En yaygın görüleni de ulusun göç ettiği yeni devlet içinde asimile olmasıdır. Daha nadir görülen durumlarda ise kazanan devlet mağlup devletin vatandaşlarını kabul etmez ve onları diasporaya zorlar. Buna bir örnek olarak, 18. yüzyılın sonları ve 19. yüzyılın başlarında modern Nijerya’nın Yoruba konuşan bölgesini yok eden sivil savaş boyunca yeni bir mücadele türü başlatan ticari bir devlet olan Owu’nun yıkılışını verebiliriz. Bir Pazar şehrine karşı savaş kaybeden Owu yerle bir edildi ve yeniden yapılanması yasaklandı.(Ajayi 145-6)
Yukarıda özetlenenlerin son amacı diasporaların karşılaştırmalı olarak incelenmesine yönelik daha güçlü bir temel oluşturmaktır. Bu sürecin ilk adımı, tek başına diaspora çalışmasının 4 yönünü incelemektir:(1) yer değiştirme nedenleri ve koşulları (2) anavatanla ilişkiler(3) diaspoaraların bulunduğu ülkeyle ilişkileri ve (4) diaspora grubunun birbiriyle olan ilişkileri. Bunlar, hem herhangi bir toplumsal oluşumu diaspora olarak tanımlamamızı hem de bu oluşumu diğerleriyle karşılaştırmamızı sağlar .Diasporaların genel olarak türlere ayrılması, diasporaların karşılaştırılması için bir temel oluşturmalıdır ve oluşturacaktır.Tutsaklık diasporası temelde ticari diasporadan çok farklı olabilir.Benzer bir biçimde, anavatanın ekonomik ve siyasi gücü; diaspora içindekilerin birbirleriyle olan belirli ilişki biçimleriyle bağlantılı olabilir.Bu makalenin ana konusu her ne kadar diasporaların koşulları olsa da;tek başına bir diaspora çalışmasının diğer konuları , daha etkili bir inceleme için diasporaların türlere ayrılmasını sağlayacak alternatif ve eş zamanlı karşılaştırmalardır.Günümüzde çeşitli toplulukların diaspora deneyimleri konusunda yapılan sayısız çalışmalar,diasporaların karşılaştırıldığı yeni bir araştırmayı mümkün kılmaktadır.
NOTLAR: 1. Bu makalenin daha önceki uyarlamaları, Amerika Tarih Derneği yıllık toplantısında, Rutgers Üniversitesi Çağdaş Kültür Eleştirel Analiz Merkezi’nde, Rutgers Üniversitesi Atlantik-Afrika Diaspora Seminerleri Dizisinde, Yale Üniversitesi’nde ve Schomburg Zenci Kültürü Araştırma Merkezi’nde sunulmuştur. Benden yorumlarını eksik etmeyen ve bu süreçte bana yardım eden başta Colin Palmer ve Khachig Tölölyan olmak üzere herkese teşekkürü bir borç bilirim. Bu makale Schomburg Zenci Kültürü Araştırma Merkezindeki bilim adamlarının desteğiyle tamamlanmıştır. 2. Diaspora kuramcıları bu tanımın Walker Connar’un da ifade ettiği üzere fazla geniş olduğunu belirtmişlerdir. (For a critique of Connar, bkz: Safran 83, Tololyan, ‘Rethinking’ 15, 29-30) 3. ‘Egg Cream’ler (aslında içinde ne yumurta ne de krema vardır) bir zamanlar New York’da revaçta bir içecek türüydü. 4. Tölölyan, ‘Rethinking Diaspora(s)’ adlı eserinde, diaspora yapısının kullanımının artışını bir çok sebebe bağlar. 5. Veri tabanlarındaki Uluslararası Tez Özetleri üzerinde yapılan bir araştırma, 1990–2000 yılları arasında başlıkta ya da özette ‘diaspora’ kelimesi geçen 487 tez saptamıştır. 6. ‘Farkına varmadan, Afrika diasporası ifadesi zorunlu göçle, kölelikle bağdaştırılabilir’ (Shepperson 51) Jon Stratton, son zamanlarda yapılan diaspora çalışmalarının ışığında Yahudi paradigmasını yeniden gözden geçirdi. 7. Safran’ın son iki kategorisi, anavatanın refahına ve güvenliğine bağlılık duygusu ile diasporaların ‘etnik toplum bilinci ve dayanışma’ olarak tanımlanabilecek anavatanla sürdürülen daha geniş çaplı bir bağ arasında ayırım yapar. 8. Örneğin Tölölyan, diasporaya zorlama konusundaki geleneksel anlayışın yerini şimdilerde bunun ekonomik sebeplere bağlı olduğu düşüncesinin aldığına dikkat çeker. Ayrıca, diasporaların anavatanda farklı bir etnik grup olarak yaşamaya ihtiyaç duymadıklarının, bunun diasporalaşma sürecinin bir sonucu olduğunun altını çizer. 9. Robin Cohen de Safran’ın listesinde bu düzeltmeye gider. (“Diasporas” 514-5) 10. Benedict Anderson tarafından ortaya atılan bu kışkırtıcı cümle, diaspora çalışmalarını geliştirmede son derece yararlı olmuştur. 11. Gérard Chaliand ve Jean-Pierre Rageau diaspora çalışmalarına zaman ölçütünü de dahil etmişlerdir. 12. Bu sorun Robin Cohen’in “The Diaspora of a Diaspora” adlı kitabında ele alınmıştır. 13. Bu yaklaşım, diasporanın ne olup ne olmadığını ilişkisel durumlar aracılığı ile inceleyen James Clifford’un yaklaşımından farklıdır. Şöyle yazar: “Temel özellikler üzerine yoğunlaşmak yerine diasporanın sınırlarına, kendi tanımına odaklanabiliriz. Diasporalar ulus devletlerin ve özellikle yerlilerin normlarını yakalar ve onlara karşı çıkar (1-2). Ben diaspora çalışmalarını tanımlamak için alternatif bir yol sunarken, Clifford (ve diğerleri) bu konuda temel taşlar olarak nitelendirilen konulara dikkat çekmektedir ve bu konuların bazıları bu makalede ele alınmıştır. 14. 1979 yılında toplanan İlk Afrika Diaspora Çalışmaları Enstitüsü’nde (FADSI), FADSI’ deki temsilciler anavatandan ayrılmış Afrika kökenli vatandaşların Afrika tarihinin bir parçası olarak görülmesi konusunda fikir birliğine varmışlarıdır. 15. Afrika-Brezilya diaspora tarihini alternatif açılardan ele alan geniş kapsamlı bir araştırma için, Butler’in “From Black” (125-35) adlı eserine baş vurunuz. 16. Burada ele alınan çerçeve dahilinde, uluslararası güçlerin ve kurumların bu çalışmanın bir parçası olduğunu düşünmekte ve diasporayı tanımlamayı uluslararası diaspora ilişkilerini canlandıracak bir faktör olarak görmekteyim. Emperyalist fetihler, köle ticareti, küresel ticaret, milletler üstü kurumlar gibi faktörlerin, diasporaları ortaya çıkarmada, devamlılığını sağlamada ve cesaretlendirmede işlevsel olabileceği kanısındayım. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için karşılaştırmalı diaspora çalışmaları bölümüne bakınız. 17. Avtar Brah, diaspora kesimleri arasındaki ekonomik, siyasi ve kültürel ilişkilerin diaspora kavramını belirlemede kilit rol oynadığının altını çizmektedir. 18. Aşağıda bahsedildiği üzere, Robin Cohen’in diaspora tipolojisi, anavatandan ilk ayrılmadaki koşullara da bağlıdır. (Cohen, Global) 19. Cohen tek bir diaspora içinde çok farklı tecrübelerin meydana gelebileceğini ve bunun da bir grubu tek bir kimlik altında toplamayı zorlaştıracağını kabul etmektedir. Burada amacım, seminal ayrılmada tutarlı bir temele oturtabileceğimiz bir tipoloji oluşturmaktır. 20. Stuard Hall, Karayipler’deki diaspora kimliğini tanımlarken yerli olmayan atalara dikkat çeker ve Karayiplilerin ilk, asıl ve arı diaspora olduğunu ifade eder. 21. Yorubalar, anavatanları ve birbirleri ile geleneksel bağlarını sürdüren on altı krallık kurmuş Ile-Ife diasporasının ‘biçimlenmiş’ halidir. (Yoruba tarihi ile ilgili ayrıntılı bilgi için Johnson’un Falola eserine bakınız) 22. Ortak kökenlere dayalı Yoruba toplumundan Butler’e yapılan göç sürecini ayrıntılı biçimde inceledim, Freedoms 190-209 23. Martin Bauman bu konuyu Avrupa kökenli Amerikalıların Tibet Budizmine dönmeleri bağlamında inceler ve onları Tibet diasporasının bir parçası olarak ele alıp almama konusunu sorgular. 24. George Brandon, fiziksel ve ideolojik diasporayı bir arada ele alan bir yaklaşım sunar. 25. Bu, iç savaş yıllarında Meksika’nın kuzey batısına göçen Çinlilerde olduğu gibi, dışa dönük sosyo-ekonomik statülerinin bir sonucu olarak ortaya çıkabilir. Evelyn Hu DeHart, göç alan ülke ekonomisini canlandırmak için çağırılan gruplarla kendi işlerini kendileri bulan gruplar arasında ayırım yapar. İkinci durum daha kazançlıdır. 26. Yukarıda belirtildiği üzere, Ermeni diasporası bilimcileri ‘diaspora’ kimliği için faal bir katılımın gerekli olduğunu öne sürse de, böyle bir yapı diasporaya üyeliği doğuştan gelen bir hak haline getirir. 27. Alamin M. Mazrui ve Ibrahim Noor Shariff, kimilerinin Swahili’ler arasında diaspora kimliği olarak tanımlayabilecekleri birçok farklı yapı ayrımı ile ilgili yararlı bir tartışma sunmaktadır. 28. Colombia Üniversitesi’nden tarihçi Winston James, Mayıs 2001 yılında yapmış olduğu ‘Afrika Diasporası: Bir Sempozyum’ adlı konuşmasında diaspora yapısının gerçekten siyaset dünyasının dışında entelektüel bir uyum taşıyıp taşımadığı konusunu açıkça gündeme getirmiştir. 29. Bu bakış açısıyla, Colin Palmer tarafından gündeme getirilen bu konuyu Afrika diasporasını ve yararlı analizler yapabilmek için uygulaması zor teorileri kullanmamanın yararını göz önünde tutarak inceleyebiliriz 30. Tölölyan, Ermeni diasporası analizlerini ‘Küreselleşmeye teğet ve küreselleşmenin içinde’ olarak değerlendirerek uluslararası güçlerin önemine dikkat çekmektedir. 31. Ayrıca Darshan Singh’in Sikh etnik milliyet kimliğine katkıda bulunan faktörler analizine de bakınız. 32. Bu cümle, Earl Lewis’in ‘Çakışan diasporalar tarihi’ kuramından alınmıştır. 33. Afrika diasporası tarihi üzerine kendi çalışmalarım bu makalede yer almıştır. Bu özel çalışmayı, diaspora çalışmalarına engel teşkil etmemesi açısından özel bölge, konu ve kurallara indirgeyerek aktarmadım. Bunun yerine, bu konuda bilgimizi artıracak şekilde birbirinden faklı kuramlara yer vererek çok kapsamlı bir şekilde konuyu ele aldık. 34. Ancak şunun altını çizmekte fayda görüyorum ki bir diaspora bilimcisinin her şeyi bilmesine gerek yoktur(mümkün de değildir!), şu ana kadar toplulukların tecrübelerini ve diaspora olgusunun belli bir özelliğini aydınlatmak için çalıştık, bu alanda uzmanlaşmak için bir çok fırsat vardır. 35. Bu tam tersi şekilde de gelişebilir: diaspora toplulukları göç ettikleri ülke ile anavatanları arasındaki ilişkilerde bir aracı olabilirler. (Shain; Tölölyan, ‘Rethinking’ 26)
Çeviren: Gülgün Kozan ve Nihan Çevirgen (ORSAM Asistanları)