İSTANBUL DA EDEBİYATÇILARIN MEKÂNLARI
Download "İSTANBUL DA EDEBİYATÇILARIN MEKÂNLARI"
1 İSTANBUL DA EDEBİYATÇILARIN MEKÂNLARI Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN ÖZET İstanbul, kültürel ve tarihi dokusuyla tarih boyunca edebiyatçılara esin kaynağı olmuş ve Türkiye de edebiyat dünyasının başkenti olma özelliğini her zaman korumuştur. Buna koşut olarak, İstanbul un bazı kahveleri, pastahaneleri ve meyhaneleri, Cumhuriyet döneminden itibaren, kimi zaman farklı kimi zaman benzer edebiyat anlayışına sahip edebiyatçıların uğrak yerleri olmuştur. Söz konusu mekânların önemi, bir tartışma platformu görevi üstlenerek edebiyatçıları kamusal yaşamda bir araya getirmeleri ve genç edebiyat heveslilerine, dönemin önemli edebiyatçılarıyla tanışma imkânı vermelerinden kaynaklanmaktadır. Bu makalede, söz konusu mekânların edebiyatçılar açısından yüklendikleri işlevler üzerinde durulacak, İstanbul un bu tarihi ve kültürel ortamları, dönemin edebiyatçılarının anılarından yola çıkılarak tanıtılacaktır. Anahtar Kelimeler: İstanbul, edebiyatçı bohemi, tarihî kahveler, pastaneler, meyhaneler. LITERATI S PLACES IN ISTANBUL ABSTRACT Istanbul, with its cultural and historical texture, has been the source of inspiration and has often kept its being the capital of the world of literature throughout history. Accordingly, some cafés, patisseries and pubs have been the haunts, meeting places of writers some of Yrd. Doç. Dr., Lefke Avrupa Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Yeni Türk Edebiyatı Ana Bilim Dalı,
2 İstanbul da Edebiyatçıların Mekânları 1093 who has different and some of who has similar literary understanding. These places have undertaken the mission of being a discussion platform so they gather the writers in the public sphere and they have given to the young ambitious writers the chance of meeting with the elder writers. In this essay, the functions of these places for literature and writers will be emphasized and these historical and cultural places of Istanbul will be presented in the light of the writers memories. Key Words: Istanbul, literate bohemia, historical cafés, patisseries, pubs. Giriş Ġstanbul da ilk kahvelerin görüldüğü 16. yüzyıldan itibaren bu mekânlardan bazıları genelde sanatçıların özelde edebiyatçıların toplanma yeri olmuģ ve bazıları da dönemin ünlü bir edebiyatçısının sık sık gidip geldiği mekânlar olarak ünlenmiģtir. Daha sonra Batılı tarzda cafélerin açılması ve meyhanalerin de çoğalmasıyla bu mekânlar, özellikle Cumhuriyet döneminde edebiyatçılar arasındaki iletiģimin ve etkileģimin güçlenmesinde büyük rol oynamıģlardır. Bu iletiģim ortamı, pek çok edebiyat dergisinin ilk tohumlarının, edebiyatçıların müdavimi oldukları kahve, pastane ve meyhanelerde atılmasına yol açar. Cumhuriyet in ilk yıllarından 1970 li yıllara kadar olan dönemde ne kadar hareketli ve renkli bir edebiyat ortamı olduğunu, o yılların dergilerine göz gezdirerek bile anlayabiliriz. Bu hareketliliğin sağlanmasında, dönemin edebiyatçılarıyla ünlü kahvelerinin, pastanelerinin ve meyhanelerinin payı tartıģılmaz. Usta bir edebiyatçının masasında bulunarak edebiyat söyleģilerine dâhil olmak, genç yazarların Ģevkle ürün vermelerinde, edebiyat yolculuklarını tartıģma ortamlarından uzak kalmadan sürdürmelerinde büyük rol oynamaktaydı kuģkusuz. Bu makalede, söz konusu mekânların edebiyatçılar açısından yüklendikleri iģlevler üç ana baģlık altında incelenecek, Ġstanbul un bu tarihi ve kültürel ortamları, dönemin edebiyatçılarının anılarından yola çıkılarak tanıtılacaktır. 1. Kahvelerde Yaşayan Edebiyat Osmanlı zamanında ilk kahve 1554 yılında Tahtakale de açılmıģtır (Desmet-Grégoire 1999, 17). Kahveler, o zamana kadar
3 1094 Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN kıģla, pazar yerleri, evler ve cami gibi yerler dıģında toplumsallaģma imkânı bulamayan insanlar için yepyeni kamusal alanlardır. Çok farklı kesimlerden insanların bir araya gelmelerine olanak veren kahveler, Osmanlı Ġmparatorluğu nda yaģayan toplum katmanları için toplumsal ve siyasal baskıyı esnetmeye yönelik bir iģlev üstlenir (Öztürk 2005, 102). Öte yandan, tam da bu nedenle, toplanma yeri olan, fikir ve bilgi alıģveriģinin yoğun olarak gerçekleģtirildiği, söylenti mekanizmasının son hız çalıģtığı kahveler mevcut siyasi otoritelerce tehlike barındıran kurumlar olarak algılanmıģtır. Kahvenin siyasi otoritelerce hoģgörüyle karģılanmaya baģlanması, bu mekânların yaygınlaģmasını da beraberinde getirir. Kahveler, müdavimleri ve bulunduğu çevre bakımından önemli bir çeģitlilik gösterir. Ġsmail Ediz, Osmanlı dan Cumhuriyet in Ġlk Yıllarına Kahvehaneler ve Sosyal DeğiĢim baģlıklı yazısında Ģunları söyler: 19. yüzyılda Ġstanbul da oluģan fikirlerin, olgunlaģan görüģlerin etkisiyle birlikte bir kamuoyu oluģmaya baģlamıģ, camilerdeki Cuma namazları hutbelerinin yanında, fikirlerin topluma canlı olarak aktarılabildiği kahvehaneler ön plana çıkmaya baģlamıģtır. Kamuoyunun oluģmasıyla kahvehanelerdeki haber takibi yapma eylemi ve okuma eyleminin baģlaması bir paralellik arz etmektedir. Kahvehaneler artık gazeteleri bulunduruyor ve gelen müģteriler bu gazeteleri okuyarak efkâr-ı umumiyeyi takip edebiliyordu. [...] Örneğin Fevziye Kıraathanesi, Jön Türk rejimi tarafından ordudan atılan subaylar tarafından toplantı yeri olarak kullanılmıģ, burada Orta Asya daki Türkler hakkında bir konferans verilmiģ, 1911 yılında Türk milliyetçilik akımının öncülerinden Yusuf Akçura yine aynı kıraathanede Türklerin Medeniyete Yaptıkları Hizmetler üzerine bir konuģma yapmıģtır. Yine yüzyılın sonlarına doğru Ġstanbul daki ilk sinema da Fevziye Kıraathanesi nde açılmıģtır. (Ediz 2008, 184) Tanzimat tan sonraki en ünlü kahveler, ArĢak ve Cafe Flamme dır. Flamme, sadece müdavimleriyle değil, Abdülhak Hamit in ġinasi ile tanıģmak için üç gün beklemesiyle de meģhurdur. Abdülhak Hamit in bütün çabalarına rağmen ġinasi ortalıkta görünmeyince elinden bir Ģey gelmeyen Ģair, evinin yolunu tutacaktır.
4 İstanbul da Edebiyatçıların Mekânları 1095 Salâh Birsel in Kahveler Kitabı ndan öğrendiğimize göre, 1871 yılında yapılan bir sayımda sadece Beyoğlu nda 1259 kahve vardır. Ġstanbul un kahvesi en çok olan semti de burasıdır. Beyoğlu nu 1133 kahve ile Eminönü ilçesi izler. Fatih teki kahve sayısı ise 857 dir (Birsel 2002, 35). İstanbul gezilerini iki ciltlik Costantinopoli (1877) adlı eserinde anlatan Ġtalyan yazar Edmond de Amicis, 19. yüzyılın ikinci yarısında mezarlık içlerinde bile kahveler olduğunu Galata ve Beyazıt kulelerinde de kahve içildiğini yazar. 1 Yine Salâh Birsel in anlattığında göre, 19. yüzyılın baģlarında Ġstanbul un hemen her kıyısı baģtanbaģa kahvedir. Öte yandan Galata ve Tophane deki kahveler bazı yabancı yazarların ilgisini epey çeker. Fransız yazarlar Flaubert ve Théophile Gautier, kimilerinde gün boyu saz çalınan ya da köçek oynatılan Galata kahvelerine özellikle ilgi göstermiģlerdir (Birsel 2002, 53). KuĢkusuz oryantalist bir ilgidir bu. Üsküdar semtinde de 19. yüzyılın ilk yarısında pek çok kahve vardır. O zamanlar tulumbacı kahvesi iģleten Vasıf Hoca, Üsküdar ın edebiyatçı kahvelerinden Çiçekçi Kahvehânesini Ģu sözlerle anlatır: Bu kahvenin hemen bütün müģterileri, gediklileri edipler, zarifler, bilim ve sanat erbabı idi. Nice beyler, paģalar, olgundolgun kalem efendileri bu kahveye çıkarlardı. Ġçlerinde emekliler, gecelik entarileri üzerine ceket, sako, palto alıp gelirlerdi. Dedikodu yapılmaz, edipçe, rintçe ve bilgece sohbet edilir, sevgiyle vakit geçirilirdi (alıntılayan Birsel 2002, 60-61). Muallim Naci ve ġeyh Vasfî de bu kahveye sık sık uğrarlar. Vezneciler deki Darüttalim Kıraathanesi de aydın müģteri kitlesiyle dikkati çeken kahvelerden biridir. Müdavimleri arasında üniversite profesörleri, öğrenciler, aktörler, musıkiciler, gazeteciler, ressamlar vardır. Ġkinci Dünya SavaĢı yıllarından önce Ali Nihat Tarlan, Sadettin Nüzhet, Sabahattin Batur ve Ġbrahim Olgun burada sık sık görünürler. Salâh Birsel in belirttiğine göre Ahmet Hamdi Tanpınar ın da buraya özel bir tutkunluğu vardır. Hatta Tanpınar ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanının kiģilerini çoğunlukla bu kahveden çıkardığı söylenir. Tanpınar, bu kahvede konuģulanlar hakkında Ģunları söyler: Tarih, Bergson felsefesi, Aristo mantığı, Yunan Ģiiri, ruhçözüm, sıradan dedikodu, çıplak öykü, korkunç ya da meraklı serüven, günlük siyasal olay, birbiriyle sarmaģ dolaģ, biri öbürünü yarıda bırakarak, beraberinde her rasgeldiğini taģıyan bir 1 Amicis in bu kitabı Türkçeye Reşad Ekrem Koçu tarafından 1874'de İstanbul baģlığıyla kısaltılarak çevrilmiģ, tam metin ise Beynun AkyavaĢ tarafından tercüme edilerek İstanbul baģlığıyla Türk Tarih Kurumu Yayınları arasından çıkmıģtır.
5 1096 Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN bahar seli gibi kabararak bu konuģmalarda beyhude ve ĢaĢırtıcı bir biçimde akar giderdi (alıntılayan Birsel 2002, 141). Salâh Birsel in belirttiğine göre kahvesinde gazete ve dergi bulundurarak müģterilerine sunan ilk kahveci OkçularbaĢı nda 1857 yılında açılan Uzunkahve nin sahibi Sarafim Efendi dir. Bu kahve ramazan geceleri bir Ģiir ve edebiyat yuvası halini alır. Namık Kemal, Süleyman PaĢa, Hasan Suphi gibi isimler ve diğer pek çok edebiyatçı ve gazeteci çoğunlukla burada toplanır ve matematikten edebiyata, siyasetten toplumbilime kadar her konuyu masaya yatırırlar. Uzunkahve daha sonraları OkçularbaĢı Kahvesi diye de anılmaya baģlar. En sonunda Sarafim Efendi Kıraathanesi adını alır. Burada artık kitap satıģı da yapılmakta ve kahveye gelen müģteriler masaların üstünde son çıkan kitapları bulabilmektedirler. Bu kahvenin ilginç yanı, yalnızca Ġstanbul sınırları içindeki okuryazarlarla değil taģrayla da iliģki kurmuģ olmasıdır. Herhangi bir konuda bilgi isteyen kiģilerin mektupları karģılıksız bırakılmaz. Denebilir ki Sarafim Efendi nin Kıraathanesi, yüklendiği iģlevle kıraathane nitelemesini tam anlamıyla hak eden kahvelerden biri olmuģtur. Öte yandan, Birsel in belirttiğine göre kahveye sarhoģ gelmek, yüksek sesle konuģmak, masaya çat çat vurarak bana bir kahve diye bağırmak, yan oturmak kesinlikle görülmeyen hareketlerdir (Birsel 2002, 207). Sarafim Efendi ye daha sonraları kimi hececi Ģairler de gidip gelmeye baģlar. Özelikle Yusuf Ziya Ortaç lise yıllarından itibaren kahvenin gediklisi haline gelir. Cumhuriyet in ilanından sonra, modernliğin, BatılılaĢmanın getirdiği, gündelik yaģamda birtakım düzenlemeler yapılması fikri çok tartıģılan konulardan biri haline gelir. Levent Cantek in Gündelik YaĢam ve Basın baģlıklı doktora tezinin Zararlı Mekânlar ve Ġstenmeyen Manzaralar baģlıklı alt bölümünde belirttiğine göre, görüntü temizliği ile ilgili neredeyse takıntı sayılabilecek ısrarlı bir düzenleme arzusu geçmiģte en çok kahveleri etkilemiģ, özellikle Oryantalist anlamda Batılıların ilgisini çeken kahve görüntüleri rahatsızlık yaratmıģtır. 40 lı yıllarda bir önceki yıllara kıyasla kahveler çoğalmıģtır ama eleģtiriler sürmektedir. Bu mekânlar tembelliğin ve ġarka özgü iliģki biçimlerinin kaynağı sayılmıģtır (Cantek 2005, 255). Harf devriminden sonra kahveler yeni harflerin öğretilmesine yönelik faaliyetlerin içinde yer alır. Bazı kahvelerin müdavimleri burada açılan okuma yazma kurslarına katılmıģlardır. Ama ilerleyen yıllarda kahvelere yönelik eleģtiriler artarak sürmüģtür. Öte yandan ne kadar Ģikâyet edilirse edilsin kimi kahveler okur-yazarların uğrak yerleridir. Sait Faik in kıraathaneye gitmemiģ bir üniversitelinin tahsilini yarım sayarım demesi bunun bir göstergesidir (Cantek 2005,
6 İstanbul da Edebiyatçıların Mekânları ). Özellikle Ankara, Elit, Baylan gibi kahveler, yazarların uğrak yerleri olmalarıyla, diğerlerinden ayrılır ve edebiyatın kamusal yaģamında önemli bir yer edinirler. Osmanlı nın son yıllarından Cumhuriyet yıllarına kadar uzanan dönemde, Ġstanbul da edebiyatçıların mekân tuttuğu kahvelerden biri Ġkbal kahvesidir. Bu kahve, Nuruosmaniye caddesinin sonunda, sol köģede yer alır. Babıâli ye, Cağaloğlu na yakın olduğu için edebiyatçılar kadar gazetecilerin de uğrak yeridir. Birinci Dünya SavaĢı nın ilk yıllarında kahveye uğrayan edebiyatçılar arasında Fuat Köprülü, Yusuf Ziya Ortaç, Enis Behiç, Agâh Sırrı, Falih Rıfkı sayılabilir. Sürekli edebiyatın, Ģiirin tartıģıldığı mekâna savaģın sonlarına doğru Nazım Hikmet de uğramaya baģlar. O yılların önemli edebiyat dergilerinden olan Dergâh ın basım yeri kahveye çok yakın olduğu için Ġkbal kahvesi kısa zamanda Dergâhçıların da uğrak yeri olur. Dergâh dergisinin çıkarılmasına da bu kahvede karar verilmiģtir (Birsel 2002, 260). SavaĢ yıllarında Hasan Âli Yücel ile kimi felsefeci arkadaģları Ġkbal e yeni bir canlılık kazandırırlar. Hasan Âli oraya Ahmet Hamdi Tanpınar ı, dolayısıyla Yahya Kemal i de çeker. Kahveler aynı zamanda ünlü edebiyatçıların tanıģmalarını sağlayan yerler de olmuģtur. Örneğin Tanpınar, Ahmet HaĢim ile tanıģmasını Ģöyle anlatır: Ahmed HâĢim i Dergâh ın çıkacağı günlerde tanımıģtım. O zamanlar biz Dergâhçılar Ġkbal Kıraathanesinde toplanırdık. Yahya Kemal de hemen her zaman buraya gelirdi. Ben tâ ilk okumalar çağından beri hayranı olduğum Ahmed HâĢim ile tanıģmağı çok istiyordum. Fakat sıkılgan tabiatlı olmam bir türlü onu bizzat gidip görmeme mâni oluyordu. [...] Onun için iģi tesadüfe bırakmıģtım. Nihayet bir gün arkadaģlardan biri HâĢim in öğle yemeğinden sonra Ġkbal e geleceğini haber verdi. Ben gittiğim zaman onu her vakitki köģemizde, önünde bir nargile, kaģlarını kaldıra kaldıra konuģur buldum. (1999, 289) 1950 li yıllarda Ġkbal kahvesi Orhan Kemal ve arkadaģlarının mekânı haline gelir. Orhan Kemal in hemen hemen bütün günü orada geçer. KıĢları sabah dokuz sularında damlarsa, yazları altıda, pek pek yedide oradadır. Kahve kuģu adına da en çok hak kazanan odur (Birsel 2002, 264). Salâh Birsel e göre Ġkbal e gelip giden çoğu edebiyatçı buraya Orhan Kemal için gelirler. Bu
7 1098 Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN isimler arasında Muzaffer Buyrukçu, YaĢar Kemal, Ece Ayhan, Oktay Akbal, Konur Ertop, Behçet Necatigil, Ümit YaĢar sayılabilir lı yılların ortalarında Ġkbal Kıraathanesi kapanır ve 1966 yılında yerine bir halı mağazası açılır lu yıllarda edebiyatçı mekânlarından biri haline gelen ve adına Ģiirler yazılıp dergi basılan Küllük kahvesi ise kuģkusuz Beyazıt ın en önemli kahvesi olmuģtur. Beyazıt Camii nin KapalıçarĢı ya bakan tarafında yer alan bu mekâna en çok rağbet edenler Ģairler, romancılar, gazeteciler ve hikâyecilerdir. Tarık Buğra bir yazısında kahveyi Ģu sözlerle anlatır: Bu bir kahvedir; Beyazıd da meydanın sağ tarafında, içerlek bir Ģey. Oraya Küllük derler. Küllük ün geniģ bir bahçesi, bahçesinde de yaģlı ıhlamur ağaçları, dalyan boylu akasya ve kestane ağaçları vardır (alıntılayan ĠĢli 2006, 78). Necip Fazıl Kısakürek ise bir yazısında Küllük kahvesini eleģtirel bir tavırla betimler: Beyazıd Camii ne bitiģik ağaçlıklı kahve. Arkasını verdiği camiinin vakarlı duvarı ve yüzünü verdiği lokantanın döner kebabı arasında, züppe tabiriyle janr sahibi bir yer. Her cinsten, sınıftan, mezhepten, zevkten, kılıktan, edadan bir mahģer Arada bir musalla taģına varabilmek için bu kalabalıktan yol rica eder cenazeler. Ġslâm cenazesi geçerken Frenk muaģeret kitaplarındaki bir kaide titizliğile ayağa kalkan zarif adamlar kütlesi. (alıntılayan ĠĢli 2006, 79) 1940 kuģağı olarak kabul edilen bütün edebiyatçılar bu mekânın müdavimleridir. Emin Nedret ĠĢli nin belirttiği gibi 1940 kuģağı edebiyatçılarının yazılarında Küllük ten izler ve etkiler görmek mümkündür. UnutulmuĢ bir Ģair olan Sıtkı Akozan Küllüknâme isimli uzun bir Ģiir yazmıģ ve bu Ģiiri küçük bir kitap olarak yayımlamıģtır. ġiirin beyitlerinden biri Ģöyledir: Sanmayın âvâre bülbüller gibi güllükteyiz / Biz yanık bir kor gibi sabah akģam Küllükteyiz. Küllüknâme kitabının kapağında ise Ģu beyit yer alır: Bir demet güldür takılmıģ göğsüne Ġstanbul'un / Ey sabâ sen de konakla bir gün uğrarsa yolun (ĠĢli 2006,80). Küllük te dönemin hemen hemen her yazarı ve Ģairi boy göstermiģtir. Asaf Halet Çelebi, Yahya Kemal, Faruk Nafiz, Ahmet Hamdi Tanpınar, Mustafa ġekip Tunç, Hilmi Ziya Ülken, ġükufe Nihal, Abdülbaki Gölpınarlı gibi pek önemli isim Küllük ün daimi ziyaretçilerindendir.
8 İstanbul da Edebiyatçıların Mekânları 1099 Salâh Birsel in belirttiğine göre 1940 yılından sonra kahvenin havası epey değiģir. Burayı artık genç kuģak adıyla anılan irili ufaklı yazarlar doldurmaya baģlar. Abidin Dino, Fikret Adil, Rıfat Ilgaz, Hüsamettin Bozok, Sabahattin Kudret, Suat DerviĢ gibi isimler Küllük te az ya da çok görünürler. Küllük teki yeni eğilimin baģını çeken isim Abidin Dino dur. Dino aynı zamanda 1940 yılında Küllük adında bir dergi de çıkarmıģtır. ĠĢli nin belirttiğine göre Küllük kahvesi etrafında toplanan edebiyatçılara olumsuz tavır takınan yazarlar da vardır. ĠĢli ye göre bu durumu eski-yeni çatıģması olarak görebileceğimiz gibi ilerici-tutucu karģıtlığı olarak da değerlendirebiliriz. Örneğin Refik Halid Karay Üç Nesil Üç Hayat isimli kitabındaki ġiirler ve ġairler baģlıklı bölümde, Küllük müdavimlerinden baģta Asaf Halet Çelebi olmak üzere yeni Ģairlere iliģkin görüģlerini mizahi ve alaycı bir üslupla dile getirmiģtir. ġöyle der Karay: ġimdiki durum. Küllük kahvesinde iskemlelere ters oturmuģ, traģları uzun, saçları yağlı ve kepekli, ceketleri gayet uzun ve bol, pantolonları çekik, çorapları düģük, sırtları kabarmıģ, omuzları kalkık, kırkına yaklaģmıģ gençler... Bir müddet aralarında Eskileri yerlerinden atmalı! Gazetelerin baģ köģeleri bizim hakkımızdır! Bunaklar ve cahiller defolsun diye haykırıģtıktan sonra birbirlerine Ģiirler okumaya baģlarlar. Karay ın alaycılığından Garipçiler de nasibini alır. Yazar, Küllük te oturanlardan birinin Ģu dizeleri okuduğunu söyler: Ağaca bir taģ attım /TaĢımı ağaç yedi /Gözlerim, /Gözlerim nerede? /ġeytan aldı götürdü /Satamadan getirdi. Sırada Asaf Halet vardır: Yeni Ģairler ayağa kalkarlar, birbirlerinin elinden tutarak goygoycular gibi sıraya dizilirler ve okurlar: Sidharta buddha! /Myagrodhâ! / Om mani padme hum! / Om mani padme hum!! /Om mani padme hum!!! (alıntılayan ĠĢli 2006, 82-83). Küllük ü mekân edinmiģ edebiyatçılara yönelik bu alaycı ve eleģtirel bakıģ, aslında edebi anlamda muhafazakâr kesimin dönemin edebiyatındaki yenileģme hareketlerine yöneliktir. Garipçilerin sıkça gidip geldiği, onların Ģiir anlayıģına çok uygun, sade ve iddiasız bir isme sahip bir kahve olduğundan, bu Ģairlere yönelik her türlü eleģtiri ve alaydan Küllük de nasibini alacaktır. Beyazıt Camii nin bitiģiğinde yer alan Küllük kahvesi, 1950 li yıllarda çevre düzenleme çalıģmaları sırasında yıkılınca Küllük e gelip giden bazı yazarlar tramvay yolunun öte yakasındaki Marmara kahvesine uğramaya baģlarlar. Marmara kahvesi en yoğun günlerini yılları arasında yaģar. Türkiye nin toplumsal değiģimler yaģadığı ve siyasi çalkantılara sahne olduğu yıllarda yalnızca güncel siyasi tartıģmalara değil, kültürel ve edebi sohbetlere de ev sahipliği yapar. Beyazıt ta Bir Akademi: Marmara Kıraathanesi baģlıklı yazısında Ahmet Güner Elgin kahvenin
9 1100 Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN müģterilerini Ģu sözlerle anlatır: Kıraathanenin Beyazıt Meydanı na bakan penceresi önündeki büyük masanın çevresinde toplananlar üniversite profesörü ve bir esnaf, bir dolmuģ Ģoförü veya bir avukat olsun, ülkenin günlük meseleleri dıģında edebiyat ve bilim adamlarının yönlendirdiği sohbetleri çok ciddi bir ilgi içinde dinler, gerektiğinde de rahatça görüģlerini belirtirlerdi (2006, 93). Elgin in belirttiğine göre Marmara Kıraathanesinin müdavimleri arasında Erol Güngör, Mehmet ÇavuĢoğlu, Durali Yılmaz, Uğur Kökden, Necip Fazıl Kısakürek, Sezai Karakoç, Ġsmet Zeki Eyüboğlu, Yahya Kemal in kardeģi ReĢat Beyatlı, Ali Ġhsan Yurt gibi önemli isimler vardır. Burada edebi sohbetler genellikle Divan edebiyatı üzerine yoğunlaģır. Günün Ģiir akımları ve yeni yayımlanan kitaplar da tartıģılan konular arasındadır. Marmara Kıraathanesinin sağ-sol kavgalarının hâkim olduğu dönemde sağın tekeline girdiğini belirten Muhsin Öztürk de o dönemde sağ camianın neleri tartıģtığını bu kahvede görebileceğimizi söyler ve en uç fikirlerin at koģturduğu kahve nin ispiyonculardan ve hafiyelerden azade olmadığını belirtir. Örneğin Necip Fazıl adım adım izlenmekte ve her yaptığı rapor edilmektedir (Öztürk 2002). Küllük kahvesinin yerini alan mekânlardan biri de Çınaraltı kahvesi olmuģtur. Sennur Sezer in belirttiğine göre buraya uğrayan yazarlar arasında Onat Kutlar, Adnan Özyalçıner, AfĢar Timuçin, Ece Ayhan, Önay Sözer, Ülkü Tamer gibi birçoğu 1950 kuģağı yazarı olan isimler vardır. Sennur Sezer, Kıraathaneden Cafeye mi Kitaplı Kahveye mi baģlıklı yazısında Yenikapı da bulunan Kemal Bey in Kahvesi nden söz eder. Tavla oynanması yasak olan bu kahvede kitap okuma odası bulunur; ders çalıģan ya da kitaplarını okuyan gençler daha sonra bahçeye çıkıp çay-gazoz içerler. Sezer in belirttiğine göre o dönemde kahveye, yıldızı parlamaya aday YeĢilçam oyuncuları ve tiyatrocular da uğrar. Örneğin Ali Poyrazoğlu kıģları kahvede tek kiģilik oyunlar oynamıģ, oyuncu SavaĢ Dinçel karikatür sergisi açmıģtır. Sezer, kahveye uğrayan Behçet Necatigil in ve Asım Bezirci nin masasına çağrılmanın genç edebiyatçılar için çok önemli olduğunu da yazar. 2 Bazı edebiyatçıların anılarında sık sık adı geçen Meserret Kahvesi de eski ve köklü bir kahvedir, Ankara Caddesi ile Ebussuut 2 Bu konuda daha geniģ bilgi için, Sennur Sezer in 13 Ocak 2008 de Evrensel Gazetesi nde yayımlanmıģ olan Kıraathaneden Cafeye mi Kitaplı Kahveye mi? baģlıklı yazısına bakılabilir.
10 İstanbul da Edebiyatçıların Mekânları 1101 Caddesi nin kesiģtiği köģededir. Halit Ziya, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit gibi Servet-i Fünun yazarlarının sıkça uğradığı kahvenin o zamanki adı Yıldız Kahvesi dir. Salâh Birsel in anlattığına göre Meserret Kahvesi tüm Ġstanbul un kahvesidir. Orada hiç değilse bir kez oturmamıģ bir edebiyatçı bulmak zordur. Ayrıca kahve bazı dergilerin yönetim yeri olmuģtur. Örneğin, Rıfat Ilgaz, Hüsamettin Bozok, Ömer Faruk Toprak Yürüyüş dergisini burada çıkarmıģlardır (Birsel 2002, 274). Yayın hayatına geçmemiģ pek çok gazete ve dergi tasarılarına da sahne olan kahveye Peyami Safa, Fikret Adil, ReĢat Nuri, Ahmet Kutsi gibi edebiyatçılar özellikle gençlik yıllarında sık sık uğrar, gazete ve dergi tasarıları üzerinde tartıģırlar. Meserret Kahvesi, Ada dan gelen Sait Faik in de vazgeçilmez mekânlarından olmuģtur. Orhan Kemal in de Ġkbal Kahvesi ni mekân tutmazdan önce hemen hemen her gün Meserret e geldiği söylenir. Salâh Birsel, Orhan Kemal için sabahın çok erken saatinde kapağı buraya atar, pencere önünde yanlar, Haliç Feneri ndeki iki odanın yıllık kirası kırk lirayı nereden, nasıl bulacağını düģünür de düģünür der (2002, 277) lerin sonlarına doğru Muzaffer Buyrukçu ve Edip Cansever de arada tavla oynamaya gelir Meserret e. Beyoğlu nun kahvelerinden, Asmalımesçit teki Elit Kahvesi de 1940 lı yılların sonuna kadar popüler edebiyatçı kahvelerinden biri olmayı sürdürmüģtür. Bir Alman ın iģlettiği Elit Kahvesi ne Sait Faik, Sabahattin Kudret, Samim Kocagöz, Necati Cumalı, ünlü Seçilmiş Hikâyeler dergisinin sahibi Salim ġengil, Özdemir Asaf gibi isimler gelip gider. Birsel in belirttiğine göre Elit e gelenlerin en kültürlüsü, en bilgilisi Cemil Meriç tir. Bu nedenle soruların muhatabı genellikle Meriç olur (Birsel 1983, 258). 2. Paris Özlemi ya da Beyoğlu Pastaneleri Ġstanbul da, Osmanlı nın Avrupa kültürüne yakınlaģtığı Tanzimat döneminden itibaren, Batılı tarzda bazı pastaneler ve kahveler açılmaya baģlar. Mithat Cemal Kuntay ın Üç İstanbul yapıtında karakterine söylettiği gibi Beyoğlu fethedilmeyen Ġstanbul dur (Özpalabıyıklar 2000, 66). Tanpınar ise, her zamanki Batı merkezli bakıģıyla Ģunları söyler Beyoğlu için: Ġstanbul semtlerinde karģımıza çıkan her Ģey, daha iyisi baģka yerde olmayan Ģeylerdir. Hâlbuki Beyoğlu nda bulunan her Ģeyin daha yenisi, daha iyisi, güzeli ve hakikîsi dıģarıdadır. Beyoğlu küçük ve orjinalite damgası çoktan kaybolmuģ, hatta bu damgayı üstünde bir defa duymamıģ en ucuz cinsinden bir XIX. asır Avrupa sıdır (Özpalabıyıklar 2000, 100). Dönemin, Avrupa da bulunmuģ ve Batı yaģayıģını yakından gözleme imkânı bulmuģ bazı edebiyatçılarının
11 1102 Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN sıkça uğradığı mekânlar arasında, Beyoğlu nun tarihi pastaneleri Lebon, Markiz, Baylan ve Nisuaz sayılabilir. 19. yüzyılın ortalarında Fransız Eduard Lebon tarafından açılan ve Fransız café geleneğinin ilk örneği olan Lebon Pastanesi, Namık Kemal ve Ziya PaĢa dan baģlayarak Servet-i Fünuncuları, Fecr-i Aticileri ve daha sonra çağdaģ edebiyatçıları ağırlayan baģlıca yerlerden biri olmuģtur. Salâh Birsel in belirttiğine göre Ziya PaĢa kimi zaman konuģma sırasında sonradan Zafernâme de yer alacak Ģiirler de yazar. Zaten o Zafernâme yi çoğu zaman kahvelerde bilardo oynarken söylemiģ ve yazdırmıģtır (1983, 43). Yahya Kemal ve Abdülhak Hâmit de yıllarında sık sık gelirler Lebon a. Lebon un pastaları o kadar meģhurdur ki, Orient Express treni ile Ġstanbul'a gelen misafirler öncelikle Lebon'a uğrayıp pasta yerler. Seçkinler merkezi olarak bilinen ve chez Lebon, tout est bon (Lebon da her Ģey güzeldir) deyiģiyle belleklerde yer edinen Lebon'a zamanında Ģapkasız beyefendi ve hanımefendilerin giremediği söylenir. Lebon Pastanesi nin 1940 yılında yolun karģısına geçmesiyle, onun yerine açılan Markiz Pastanesi de yeni edebiyatçı müdavimler edinerek ününü günümüze kadar taģımıģtır. Yahya Kemal, Ahmet HaĢim, Faruk Nafiz, Yakup Kadri gibi pek çok ünlü yazar ve sanatçıyı ağırlayan Markiz Pastanesi, Avrupalı dekorasyonu, ünlü ilkbahar ve sonbahar tabloları, süsleme ve vitrayları ile 1970`li yıllara kadar Beyoğlu tarihine tanıklık eder. 70`li yıllarda önce içinde bulunduğu Aynalı Pasajı, ardında da 1980 de Markiz Pastanesi kapatılır. Haldun Taner in Markiz in kapatılmaması için verdiği mücadele, sevenleri için unutulmayacak kadar değerlidir. Pastane, bazı Ģairlerin Ģiirlerinde de geçer. Örneğin Ümit YaĢar Oğuzcan ın Ayten in Sonu Ģiirine mekân olmuģtur: Ayten i Markiz pastanesinde vurdular Onu ben vurdum Ayten kanlar içinde düģtü yere Bense ağlıyordum Aldılar götürdüler beni Bu cinayetin hesabını sordular Dedim Ayten i ben vurmadım Onu Markiz pastanesinde vurdular. (Oğuzcan 2007, 365) Ġkinci yeni Ģairi Edip Cansever ise Ben Ruhi Bey Nasılım Ģiirinde uğramıģtır Markiz e: Markiz'e uğradım, dört mevsimden süzülmüģ bir konyak içtim Düzeltip arada bir bıyıklarımı
12 İstanbul da Edebiyatçıların Mekânları 1103 Uçları hafifçe ıslak Bir ara pencere camında kendime baktım Baktım ki, ben Ruhi Bey Nasıl olan Ruhi Bey Daha nasılım. (Cansever 1992, 21) 1923 yılında açılan, bu nedenle de Cumhuriyetle yaģıt olan Baylan Pastanesi ise Beyoğlu Ġstiklal Caddesi'nde Luvr Apartmanı nın zemin katındadır. Kurulduğu yıllarda Fransızca I'Orient (ġark) sözcüğünün okunuģu olan Loryan adını taģımaktadır. Yabancı adların TürkçeleĢtirilmesini öngören yasa uyarınca 1934 yılında pastane, kusursuzluk, mükemmellik" anlamına gelen Baylan adını alır. Bugün çoğu hayatta olmayan birçok edebiyatçı, Ģair, ressam, karikatürist ve tiyatrocunun buluģma yeri olan Ġstiklal Caddesi ndeki Baylan ın müdavimleri arasında Attilâ Ġlhan, Oktay Akbal, Behçet Necatigil, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Haldun Taner, Salah Birsel, Peyami Safa, Orhan Kemal, Orhan Duru, Ahmet Oktay gibi yazarlar vardır. Leyla Erbil, Tomris Uyar, Sevim Burak gibi kadın yazarlar da pastanenin müdavimlerindendir. Salâh Birsel in belirttiğine göre, 1948 yılında bir akģamüstü Baylan a girecek olursanız orada Oktay Akbal ı, Behçet Necatigil i, Salâh Birsel i görebilirsiniz; ancak burası asıl Ģenliğini 1952 yılında Attilâ Ġlhan buraya gelip de otağ kurduktan sonra kazanacaktır (1983, 312). Nitekim Attilâ Ġlhan, etkileyici üslûbu ve genç edebiyatçıları çevresine toplayabilme yeteneğiyle 1950 kuģağı yazarlarını, en azından bir dönem, etkisi altına alan önemli bir isimdir. Bu etkiyi Birsel, çarpıcı bir anekdotla anlatır: Attilâ Ġlhan 1956 yılının baģlarında Mavi dergisinde sosyal realizm (toplumcu gerçekçilik) üzerine birtakım yazılar yazmaya baģlar. Baylan daki edebiyatçıları Ġlhan ın çevresine toplayan da baģlangıçta bu yazılar olmuģtur. Ġlhan ın romanı Zenciler Birbirine Benzemez 1957 yılında yayımlanmadan önce Baylancılar bu romanı bizzat yazarının ağzından dinlerler. Ġlhan çevresindekilere bir önceki romanı Sokaktaki Adam ı okuyup okumadıklarını sorduğunda aldığı yanıt çarpıcıdır: Okumak ne demek? Ezberledik abi (1983, 319). Bu kayıtsız Ģartsız denebilecek bağlılığa karģılık, Ġlhan ın epeyce yürekli çıkıģları (örneğin bir konuģmasının sonunda iyice coģmuģ ve Biz sosyalistiz arkadaģlar! diye bağırmıģtır), çevresindeki genç edebiyatçıların da sivil polis takibine alınmalarına neden olmuģtur. Birsel in belirttiğine göre, Baylan daki masaların yarısını edebiyatçılar doldurmuģsa, bir bölümünü de sivil polisler iģgal etmektedir (1983, 320). Ahmet Oktay, Baylan ı Ģu sözlerle anlatır: Baylan, Ġstiklâl Caddesi nde, Atlas Sineması nın tam karģısında bir pastaneydi. Yüksek tavanlı, aydınlık, temiz. Burasını yazarların, Ģairlerin karargâhı yapan Attilâ Ġlhan dı.
13 1104 Jale ÖZATA DİRLİKYAPAN [.] Baylancı lar diye anıldık uzun süre: Ferit Edgü, Demir Özlü, Fikret Hakan, DemirtaĢ Ceyhun, Orhan Çubukçu, Orhan Duru, Asaf Çiğiltepe, Yılmaz Gruda (2004, 79). Türk edebiyat tarihi açısından Baylan Pastanesinin önemi tartıģılmaz. Pek çok önemli edebiyatçının bir araya geldiği, yeni yazdıkları Ģiir, öykü ya da makaleleri birbirlerine ilk kez okuduğu bir mekândır Baylan. Pek çok edebiyat meselesini tartıģarak bu tartıģmalardan edindikleri izlenimlerle yazılar yayımlayan Baylancılar, özellikle arasında edebiyat dünyasında yaģanan hareket ve bereketin baģ aktörleri olmuģlar ve Mavi hareketinin öncülüğünü yapmıģlardır. Baylan Pastanesi de hiç Ģüphesiz bu tartıģmaların yaģandığı ve ev sahipliği yaptığı genç edebiyatçıların katılımıyla Mavi dergisinin neredeyse bir akım kimliği kazanmasına yol açan renkli bir sahnedir. Fikret Hakan, edebiyatçı adıyla Bumin Gaffar ise Baylan hakkında Ģunları söyler: Ömer Faruk Toprak tan tut da Atilla Ġlhan a varıncaya kadar Baylancıydık. Bizler çömezlerdik. Erdal Öz, ben, Hilmi Yavuz. Ankara dan geldikçe Bekir Çiftçi, Güner Sümer, bizlere katılırlardı. Ahmet Oktay vardı. Baylan aslında genç edebiyatçıların bir yuvası halindeydi. Bir tür sanat evi gibiydi. Güzel bir okul oldu bizler için orası arası çok etkiliydi Baylan. Aklınıza gelen bütün edebiyatçılar uğrardı. Çok güzel bir mozaiktik orda. (Hakan 2005) Beyoğlu nun diğer önemli edebiyatçı pastanesi, Nisuaz Pastanesi dir. Ayhan IĢık Sokağı ile Ġstiklal Caddesi nin köģesinde, Ģimdiki Garanti Bankası nın yerinde bulunan pastanenin sahibi Niko Kiriçis ve tüm çalıģanları Rum dur. Pastane, özellikle Cumartesi günleri pek çok edebiyatçıyı ağırlar. Salâh Birsel Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu kitabında Nisuaz için Ģunları söyler: Cumartesileri Nisuaz'ın arka dilimi tam bir edebiyat fakültesine dönüģür. O gün oraya edebiyatçılardan baģka profesörler de dolar. Bunların tümü de kahve kurtaran aslanlardır. Yirmi yıllarını Nisuaz ı kurtarmaya vermiģlerdir. Onlar burada ta 1930 lardan beri toplanırlar (1983, 109). Ardından Birsel Cumartesi toplantılarına gelenleri Ģöyle sıralar: ĠĢte en önde Sabri Esat SiyavuĢgil. Onun arkasında her konuda yazan Hilmi Ziya Ülken. Onun arkasında Nisuaz Edebiyat Fakültesi Dekanı Mustafa ġekip Tunç. Onun arkasında yere basmadan yürüyen Vehbi Eralp. Onun arkasında Kırtipil adıyla ün salmıģ Ahmet Hamdi Tanpınar (1983, 109) yılları arasında Nisuaz a uğramamıģ bir edebiyatçı yok gibidir: Sait Faik, Celâl Sılay, Arif Dino, Sabahattin