1915 Diyarbakır; Kürtler Sözlü Tarih Projesi Paneli
Vakfımız bünyesinde yürütülen “1915 Diyarbakır: Kürtler” Sözlü tarih projesi kapsamında, dün Beyoğlu’ndaki vakıf binamızda ‘1915 Diyarbakır: Kürtler Sözlü Tarih Projesi Saha Deneyimi’ panelini gerçekleştirdik. Avukat Erdal Doğan’ın ‘Hukuk ve Ermeni Soykırımı’, Osman Kavala’nın ise ‘Sivil Toplum ve Ermeni Soykırımı’ konusunda konuştuğu panelin son oturumu ise Diyarbakır’da gerçekleştirilen sözlü tarih çalışmasının proje koordinatörü Namık Kemal Dinç söz aldı. Panele siyasetçiler, gazeteciler, sivil toplumcular ve çok sayıda kişi katılım gösterdi. Katılımın yoğun olduğu panel, yaklaşık üç saat sürdü.
Kavala, bu durumda sivil toplum kuruluşlarının ne yapması gerektiği üzerine düşündüğünde vardığı sonuçlardan bahsederken İsmail Beşikçi Vakfı’nda gerçekleştirilen panelin önemine de değindi: “Bizim yapmaya çalıştığımız şey, bunun esas olarak bir iç meselemiz olduğunu anlatıyoruz. Türkiye toplumunun daha adil bir toplum olması için ve eşit vatandaşlık kavramını geliştirmek için, bunun gerekli olduğunu anlatmaya çalışıyoruz. Dolayısıyla, bunun 1915’te Ermenilere yapılan bir haksızlık ve onların adalet taleplerini yerine getirmek olarak değil; kendi kendimize, bu ülkede yaşayan insanların daha medeni bir toplumda yaşaması açısından anlatmaya çalışıyoruz. Her ne kadar bunun adı uluslararası kavramlar açısından ‘soykırım’sa da, yurtdışından gelen soykırımı kabul ettirme faaliyetlerin dışında da faaliyetler yapmaya bizi inandırıyor. Örneğin, İsmail Beşikçi Vakfı’nın bugün burada panelini de gördüğümüz sözlü tarih çalışmaları olsun, şahsi hikayeler olsun... İşte bunlar, Türkiye’deki insanların tarihi anlaması açısından son derece önemli, etkileyeceği öğeler. Çünkü Türkiye’de bir unutturma kampanyası var. İşte buna karşı, yerel olarak yapılan çalışmalar, sözlü tarih çalışmaları, hatıratlar son derece önemli olabiliyor insanların düşüncelerini değiştirmeleri açısından. “
Diaspora Ermenileri ile Türkiye toplumu arasında başlayacak bir diyalogun 1915’i anlama açısından çok faydalığı olacağının altını çizen Kavala, Türkiye toplumunda Hrant Dink’in katledilmesinin ardından artmaya başlayan duyarlılığın diaspora Ermenileriyle ilişkiler açısından oldukça faydalığı olduğunu kaydetti: “Bizim açısından, Türkiye’nin daha demokratik bir toplum olması, özgürlüklerinin artması ön planda iken, diaspora açısından da öncelik, bir tarihi haksızlığın bir an önce giderilmesi. Şimdi bu iki önceliği bağdaştırmak mümkün olabilir mi? Ben olabileceğini düşünüyorum. Diasporanın bugün Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı tarihi Ermenistan’la ilişkisi bu bağlamda çok önemli. Yakın zamanda birkaç toplantıya katıldığımız diasporadan arkadaşlar, soykırımının tanınmasından daha öncelikli olanın kendilerinin anavatanlarıyla daha normal, daha sıkı bir ilişki içinde olduğunu söylüyorlar. Çünkü kimliklerini devam ettirmeleri açısından anavatanlarıyla ilişkileri gerekli bir unsur. Diasporadan bazı arkadaşlar, bugüne kadar Türkiye’ye gelmemişler. Çünkü, geçmişte Türkiye’yi ‘fail ülke’ olarak, toplumu da ‘fail toplum’ olarak görmüşler. Yani biz nasıl ‘diaspora’yı ‘kötü Ermeniler’ olarak görüyorsak, onlardan da bazıları geçmişte bizi böyle gördü. Sanırım Hrant Dink cinayetiyle ve sivil toplumun duyarlılığını göstermesi sonrası, diasporadaki bazı bahsettiğim türde önyargılar değişmeye başladı. Dünyanın farklı yerlerinde yaşayan Ermeniler daha çok Türkiye’ye gelmeye başladı ve yalnızca kendi memleketlerini ‘turist’ olarak ziyaret etmiyorlar, orada insanlarla da konuşuyorlar. Böylelikle bir değişim başlıyor. Bu durum, hem konuşan diasporadan insanın hem de konuşulan Türkiye toplumundan insanın tavırlarını da değiştiriyor. Bugüne kadar ‘diaspora’ diye kafasında şekil muhafaza edenler, karşılarında kendilerine benzeyen, ortak kültürel değerleri olan insanlar görünce, bir değişim yaşanıyor tabii.”
Dinç, Diyarbakır’da özellikle yaşlılarla konuşulduğunda, bugün 1915’ta yaşananlar için kullanılan ‘soykırım’, ‘1915 katliamı’ kavramların kullanmadığını fark ettiklerini de şöyle anlattı: “Onlar özellikle Kürtçe olarak farklı kavramlar kullanıyorlar. Bence bizim yaptığımız çalışmanın en kıymetli yanlarından biri de bunu göstermiş olması. Soykırım-1915 katliamı demiyorlardı, örneğin ‘Qirkirina Ermenîyan’, ‘Fermana fillan’, ‘Ferman’, ‘Dema Birinî’, ‘Terqa fillan’ gibi kavramları kullanıyorlardı… Kökeni üzerine tartışmalar olsa da‘Fılle’, Kürtlerin Ermeniler için kullandığı bir kelime. ‘Ferman’ ise Osmanlı İmparatorluğu’nda ‘Padişahin emri’ anlamına gelir. Bence ‘Ferman’ kelimesi olayın faillerine dair de bir şey söyleyen bir kavram. ‘Kırkırın’ ise yine ‘kökünden yok etme’ anlamına geliyor.” Yaptıkları araştırmalar sonucunda ortaya çıkan en önemli sonuçlardan birinin de Kürtlerin hiçbirinin Ermenilerin yaşadıklarına dair en ufak bir ‘Oh olmuş’, ‘İyi ki Ermeniler gitmiş, burası bize kaldı, Kürdistan oldu’ tavrında olmadığını görmeleri olduğunu anlatan Dinç, “Herkes ‘Bu çok büyük bir zulümdü, bunun altında da Kürtler kaldı, Kürtlerin aklı başına geldi’ demekteydi. Ermeniler katledilirken Kürtlere ‘Biz akşam yemeğiyiz, siz de bizden sonraki öğünsünüz’ demişler, Kürtler bunun farkında” dedi.
Kürtler açısından Ermeni Soykırımı konusunda ‘Sembolik yüzleşme’ kavramından da bahseden Dinç, “Hukuken yüzleşme Türkler açısından mümkün olmadığı gibi, Kürtler açısından mümkün olmadı tabii. Ama ‘Sembolik yüzleşme’ dediğimiz bir şey var. Yani görüştüğümüz insanlar, bu katliama eşlik etmiş insanların, Ermenilerin mallarına mülklerine el koymuş insanların torunlarının hiçbir zaman iflah olmadığını, her zaman başlarına bir kötülük geldiğini, lanetlendiklerini söylediler” şeklinde sözlerini bitirdi. (Özgün Çağlar/Agos)