Ses telleri ve ses tellerinin yapısı, ses nasıl çıkar, Larengektomi ameliyatı nedir?
Soru: Neden erkek çocukların sesleri ergenlik çağında birden değişikliğe uğrar?
Erkek çocuklarda ergenlik döneminde ortaya çıkan ani ses kalınlaşması, gırtlakta yer alan büyümeye ilişkin değişikliğin bir parçasıdır. Ergenlikte salgılanan erkeklik hormonlarının gırtlakta, dolayısıyla ses tellerinde başlattığı değişiklik sonucu (gırtlak büyürken ses telleri gevşer) ses de farklı bir nitelik kazanır.
Sesin tonunun ise bir ölçüde kalıtımla ilgili olduğu sanılmaktadır.
Soru: Larengektomi ameliyatı olmam gerekiyormuş. Bu konuda beni aydınlatabilir misiniz; ameliyattan sonra konuşabilecek miyim?
Larengektomi ameliyatı, gırtlağın ses telleriyle birlikte çıkarılmasıdır ve genellikle kanser nedeniyle uygulanır. Boynun ortasında, soluk borusunda yuvarlak bir delik açılarak hastanın soluk alması sağlanır (bu işlem ‘trakeostomi’ olarak bilinir), gırtlak ve kanserli doku çıkarılır.
Ne yazık ki, gırtlakla birlikte ses telleri de çıkarıldığından, ameliyattan sonra doğal biçimde ses çıkarmak olanaksızdır. Ancak bunun için çeşitli yöntemler vardır. Sözgelimi yemek borusu yoluyla konuşma öğrenilebilir. Bunun için sistemli bir biçimde hava yutulur ve bunun çıkarılmasıyla ses oluşturulur.
Öte yandan çıkarılmış olan adem elmasının bulunduğu yere, yapay ses telleri de yerleştirilebilir. Hasta hava çıkarıp, sesleri ‘biçimlendirerek, yapay yolla gırtlakta titreştirdiği seslerle iletişim sağlayabilir. Bu durumda ses metalik ve monoton bir nitelik kazanır, ama istenenin söylenmesini sağlar.
Son zamanlarda yapay maddeler kullanarak yapılan ses telleri, dolayısıyla da yapa gırtlak aktarımı üzerinde de çalışmalar yapılmaktadır.
Ses tellerinin yapısı ve konumu
Gırtlakta yer alan ses telleri, tıpkı nefesli sazlar gibi işlev görürler. Müzisyen nefesli saza üflediğinde, aletin içindeki ince plastik ya da tahta titreşerek temel bir ses oluşturur. Oluşturulan bu sese, aletteki boru ya da deliklerle çeşitli nitelikler kazandırılır, insanda da sesin çıkarılması, gırtlaktaki ses tellerinin titreşmesiyle gerçekleşir ve ses burun, boğaz ve ağızla biçim ve ton kazanır
Ses telleri gırtlakta yer alır. Açık olduklarında dudağa benzeyen, havanın geçişi sırasında ise kapanıp bant biçimini alan, iki doku parçasından oluşurlar. Bir uçlarıyla “aritenoit ’ adı verilen, bir çift hareketli kıkırdağa, öteki uçları ile ademelması adlı doku çıkıntısının bir parçası olan,tiroit kıkırdağına tutunmuşlardır.
Sesler nasıl oluşturulur
Ses telleri, konuşma sırasında aralarındaki boşluk daraldığında ve akciğerlerden hava çıkarken titreşirler. Sesin şiddeti, gırtlaktan geçirilen havanın geşiş gücüne bağlıdır. Sesin perdesi ise ses tellerinin boyu ile gerginliğine bağlı olarak değişir. Sesin tınısı ve bazı başka nitelikleri boğaz, ağız ve burnun biçimi ile boyutunca belirlenir. Erkeklerin gırtlakları daha geniş, ses telleri daha uzun olduğu için, sesleri kadmlarınkinden farklı, yani daha kalındır.
Ses Tellerindeki Bozukluklar
Ses tellerine ilişkin bozuklukların en sık görüleni ses tellerindeki iltihaplanmadır ve ses kısılması biçiminde belirti verir. Bu durum “larenjit” diye bilinir ve sözgelimi bir maçta çok bağırmaktan ya da nezle gibi virüs enfeksiyonundan kaynaklanabilir.
Larenjit, ses tellerindeki selim tümörlerden de kaynaklanabilir. Sözgelimi polip ya da “şarkıcı nodülü” diye ad¬landırılan şişlikler, bu türden selim tümörlerdir.