GÜNCEL AIHM KARARLARI
(i) AİHM, yetkililerin, cezai soruşturma kapsamında, iletişimin büyük bölümünü hedef gözetmeksizin izlemeleri konusunda, önceki içtihatlarına dayanarak, öncelikle, yasallık unsuruna ve hukuk devleti ilkesine uyumun gerekli olduğunu vurgulamış ve yetkililerin yetkilerini kötüye kullanmalarını önlemek için, şu altı – asgari – koşula uyulması gerektiğinin altını çizmiştir (kararın 307. paragrafı): 1- İletişimin izlenmesi kararının hangi suçlar için alınabileceğinin yasada gösterilmesi, 2- İletişimi izlenecek kişi gruplarının yasada tanımlanması, 3- İzlemenin süresinin yasada belirtilmesi, 4- Elde edilen iletişim verilerinin incelenmesi, kullanılması ve saklanması ile ilgili usullerin yasada düzenlenmesi, 5- Elde edilen iletişim verilerinin başkalarına iletilmesi ile ilgili ön tedbirlerin yasada belirtilmesi, 6- Bu verilerin hangi hallerde silineceğinin veya ortadan kaldırılacağının yasada gösterilmesi. AİHM, bireyin, haberleşme ve özel hayat hakkına yapılan bu ciddi müdahalenin - demokratik bir toplumda gerekli olup olmadığı noktasında ulusal güvenlik söz konusu ise - meşru bir amaca yönelik sayılabileceği ve devletin, ulusal güvenliği sağlama bağlamında başvuracağı araçların belirlenmesinde geniş bir takdir yetkisine sahip bulunduğu görüşündedir (kararın 308. ve 314. paragrafları). Ancak, AİHM, İngiliz yasalarının, iletişimi izlenecek kişinin, arama kriterinin (sözcük, kavram vb.), incelenecek materyelin (yazı, mesaj vb.) belirlenmesi ve bunları belirleyecek olan görevlilerin seçimi dahil, tüm belirleme sürecinin denetimini düzenlemediği ve iletişim verilerinin incelenmesine karşı gerçek bir güvence sağlamadığı için, m.8'in ihlal edildiğine karar vermiştir (kararın 387. paragrafı).
(ii) AİHM, yabancı devletlerden istihbarat amaçlı bilgi talep edilmesi durumunda, sorumluluğun istihbarat bilgisi toplayan devlette olduğunu; talep eden devlet (İngiltere) açısından ise sorumluluğun, yabancı istihbarat birimlerinin elde ettiği materyelin (yazı, mesaj vb.) alınması, saklanması ve incelenmesi bağlamındaki müdahaleyle sınırlı olduğunu belirtmiştir (kararın 421. paragrafı). AİHM, uluslararası terörle mücadelede istihbarat bilgilerinin akışının sağlanması gerektiğini vurgulayarak, istihbarat amaçlı bilgi talep eden İngiltere'nin yasalarında, sorumluluk konularının açık olarak düzenlendiği (kararın 430., 435. ve 439. paragrafları) ve İngiliz yasalarında yer alan güvencelerin, yetkilerin kötüye kullanılmasına karşı yeterli olduğu gerekçeleriyle, m.8'in ihlal edilmediği sonucuna varmıştır (kararın 446. ve 447. paragrafları).
(iii) AİHM, İngiliz iç hukukuna dahil olan AB mevzuatı ve AB Adalet Divanı'nın ilgili kararına göre, iletişim hizmeti sağlayıcılarının elindeki iletişim verilerine ancak, "ağır suçlar"la mücadele amacıyla ve yargı organının veya bağımsız bir idari birimin önceden incelemesine tabi olarak erişilebileceğini; İngiliz yasalarının ise, bu güvencelerden yoksun olduğunu belirleyerek, 8. m.'nin ihlaline karar vermiştir (kararın 467. ve 468. paragrafları).
AİHM, kamu yararı için çok öncelikli durumlar hariç, basın çalışanlarının iletişiminin ve haber kaynaklarının gizliliğini koruyacak güvencelerin bulunmamasını ve bu durumun, basın çalışanları üzerinde caydırıcı etki yaratacak olmasını, ifade özgürlüğünün ihlali olarak nitelendirmiştir (kararın 495. paragrafı). Ayrıca, iletişim hizmeti sağlayıcılarının elindeki, basın çalışanları ile ilgili iletişim verilerine "ağır suçlar" için izleme dahil, her durumda erişilebilmesine karşı güvence sağlanmamış olması da ifade özgürlüğünün ihlali olarak değerlendirilmiştir (kararın 499. paragrafı).
NOT: Bu başvuruya 14 ulusal ve uluslararası STK'nın katılımına izin verilmiştir.
İnsan hakları savunucusu Avukatın ev ve çalışma yerinin aranması – 5. madde çerçevesinde "makul şüphe" – AİHM'nin ihlal kararının icrası konusunda yol göstermesi - Aliyev / Azerbaycan (başvuru no.: 68762/14) (20.9.2018)
İnsan hakları savunucusu ve Avukat olan başvurucu, vergi kaçakçılığı, zimmetine para geçirme ve sahtekarlık suçlarıyla suçlanmış ve mahkum edilmiştir (mahkumiyeti ayrı bir başvurunun konusudur). Başvurucu, tutukluluk koşullarından (m.3); "makul şüphe" koşuluna uyulmaksızın özgürlüğünden yoksun bırakılmış olmaktan ( m.5/1 ve 5/3); bu yoksun bırakmanın yasallığının denetlenmediğinden (m.5/4); başvurucunun evinin ve başkanı olduğu derneğin bürosunun aranarak, dosyalarına el konmasından (m.8); AİHS'den doğan haklarının, AİHS'nin amaçları dışında kısıtlandığından (m.18) ve örgütlenme özgürlüğünün (m. 11) ihlal edildiğinden yakınmıştır.
(i) AİHM, başvurucunun tutukluluğu sırasında 3 gün çok dar bir alanda tutulmasını ve bu süre içinde aynı yatağı başkasıyla paylaşmak zorunda olmasını m. 3 ihlali olarak nitelendirmiştir. (ii) AİHM, m. 5 kapsamında "makul şüphe" koşulunun yerine gelmiş olması için, "mevcut olguların ve bilgilerin, ilgili kişinin suçu işlemiş olabileceği konusunda tarafsız [objektif] bir gözlemciyi tatmin edecek düzeyde olması gerektiği"nin altını çizmiş ve savcılığın ortaya koyduğu kanıtların hiçbirinin bu anlamda yeterli görülmediğini belirleyerek, başvurucunun "makul şüphe" koşulu yerine getirilmeksizin özgürlüğünden yoksun bırakıldığına karar vermiştir. (iii) İç hukuk yargı organlarının, savcılığın isteklerini gerçek ve bağımsız bir incelemeden geçirmeksizin benimsemelerini, özgürlükten yoksun bırakılmanın yasallığının denetlenmesi yükümlülüğüne aykırı bulmuştur. (iv) AİHM, taciz veya eziyet etmek amacıyla, Avukatların ev ve çalışma yerlerinin aranmasının AİHS düzeninin özüne aykırı olduğunu vurgulayarak, yetkililerin, başvurucunun ev ve çalışma yerinde arama yapmalarının "makul şüphe"ye dayanmadığı gerekçesiyle, meşru amaçtan yoksun bulunduğu sonucuna varmıştır. (v) AİHM, başvurucu dahil, insan hakları savunucularının yetkililer tarafından ağır eleştirilere maruz kalmalarından; başvurucunun ev ve çalışma yerinin keyfi olarak aranmasından ve el konulan belgeler arasında AİHM'ye çeşitli başvuru belgelerinin de bulunmasından; başvurucuya yönelik işlemlerin, başvurucunun insan hakları savunuculuğu yapabilme özgürlüğünü kısıtlamasından ve STK'lar üzerinde yıldırıcı etki yaratmasından hareketle, müdahalelerin AİHS çerçevesindeki meşru amaçlarla uyumlu olmadığını belirlemiştir. (vi) AİHM, belirtilen ihlallerin varlığını tespit ettikten sonra, örgütlenme özgürlüğünün ihlal edilip edilmediğinin ayrıca incelenmesine gerek görmemiştir.
Ukrayna Yargıçlar Yüksek Kurulu tarafından Kiev İdari Yargı İstinaf Mahkemesi Başkanlığı görevinden, iyi yöneticilik yapamadığı gerekçesiyle alınan ancak, aynı mahkemede yargıç olarak görevine devam eden başvurucu, Ukrayna Yargıçlar Yüksek Kurulu'nun ve başvuru mercii olan Yüksek İdare Mahkemesi'nin bağımsız ve tarafsız olmadığından yakınmıştır. AİHM Büyük Dairesi de, Ukrayna Yargıçlar Yüksek Kurulu'nda yer alan üyelerin çoğunun mesleki ilerleme ve ücret açılarından devlete bağımlı olduklarını; Yüksek İdare Mahkemesi'nin yeterli inceleme yapmadığını ve Ukrayna Yargıçlar Yüksek Kurulu'nun bağımsız olmadığı konusundaki iddiayı değerlendirmediğini; ayrıca, Yüksek İdare Mahkemesi'nin de disiplin bakımından Ukrayna Yargıçlar Yüksek Kurulu'na bağlı olduğunu dikkate alarak, başvurucunun adil yargılanma hakkının (m.6/1) ihlal edildiğine karar vermiştir.
Tekir yaylasında 1999 yılında yapılan kadastro tespiti sonucunda, Mustafa Yeşil vd. açısından kazandırıcı zamanaşımı; Veli Dayanıklı açısından ise, satın alma nedenlerine dayanarak başvurucular adına tapuya tescil edilen taşınmazların tapuları, daha sonra Mera Kanunu çerçevesinde açılan tapu iptal davaları sonucunda iptal edilmiş ve söz konusu taşınmazlar, mera olarak, Hazine adına kaydedilmiştir. Başvurucular, Yargıtay'ın onama kararları üzerine karar düzeltme yoluna başvurmuşlar fakat, olumlu sonuç alamamışlardır. Yasal asgari parasal sınırın altında yapılan karar düzeltme talepleri, iç hukuk yollarının tüketilmesi koşuluna uygun olmadığından, AİHM'ye başvuru süresi olan 6 ay, Yargıtay'ın onama kararının iletildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Bu noktada, gerekli yasal asgari parasal sınırın altında karar düzeltme talebinde bulunanlar açısından, AİHM'ye başvuru süresi olan 6 ayın kaçırıldığı gerekçesiyle, başvuruları kabul edilemez bulunmuştur. Yakındıkları, Mera Kanununda değişiklik yapan 5685 sayılı yasa uyarınca, yetkililerin belirlediği tutarları ödeyerek, tapu kayıtları iptal edilen taşınmazlarını geri alan başvurucular açısından ise, yapılan işlemin iç hukukta bir uzlaşma niteliği taşıdığı ve sorunu çözdüğü gerekçesiyle, başvuruları kabul edilemez bulunmuştur. Ayrıca, taşınmazları geri almak için ödenen tutarlar fahiş görülmemiştir.
Tunus vatandaşı olan başvurucu, Tunus'ta çeşitli terör eylemlerine katılan ve Almanya'da terör eylemleri planlayan ve Alman ulusal güvenliği için tehlike oluşturan, 'Suriye İslam Devleti' adlı terör örgütüne bağlı bir teröristtir. Almanya'dan Tunus'a sınır dışı edilme kararını durdurmak için yaptığı ihtiyati tedbir talebi, AİHM tarafından 7.5.2018 tarihinde reddedilmiştir. AİHM'in üç yargıçlı Komitesi, Alman yetkililerinin, başvurucunun Tunus'ta işlediği terör suçları nedeniyle idam cezasına çarptırılsa bile bu cezanın ömür boyu hapis cezasına çevrileceğine ilişkin Tunus'lu yetkililerden aldığı diplomatik güvenceyi ve ömür boyu hapis cezasının 15 yıllık infazdan sonra tahliye olasılığını içerdiğinin, Alman yetkililer tarafından belirlenmiş olmasını dikkate alarak, başvurucunun Tunus'a sınır dışı edilmesiyle ilgili başvurusunu kabul edilemez bulmuştur. AİHM ayrıca, Tunus hukukunun, ömür boyu hapis cezasının infazının belirli aşamasında, objektif ve öngörülebilir kriterlere dayanarak tahliye olasılığı içermesinin, AİHS'nin işkence ve kötü muamele yasağıyla ilgili 3. maddesinin standartlarıyla uyumlu olduğunu da değerlendirmiştir.
Araçların yoldan savrularak kanala yuvarlanmalarını önlemek için konulan bariyerin hasarlı olması nedeniyle, sürücünün kontrolünü kaybettiği aracın kanala yuvarlanması ve ölüm ve yaralanma meydana gelmesi – iç hukukta Karayolları Genel Müdürlüğüne karşı açılan tazminat davasında mahkemenin, sadece sürücü hatasına odaklanması ve yetkililerin, gerekli önlemi alıp almadıklarını araştırmaması - yaşam hakkı ihlali ve 10,000 Avro manevi tazminat; 2,000 Avro yargılama gideri – Fatih Çakır ve Merve Nisa Çakır / Türkiye (başvuru no. 54558/11) (5.6.2018)
Mahkumların, cezalarının ağırlığı ve ceza süreleri dikkate alınmaksızın oy kullanmalarının engellenmesi seçme ve seçilme hakkının ihlalidir; ihlal kararı yeterli manevi tatmin sağlar; yargılama gideri istenmemiştir – Ramishvili / Gürcistan (başvuru no. 48099/08) (31..5.2018)
Güvenlik güçleri tarafından öldürülen 24 ve 15 yaşlarındaki çocuklarının cesetlerinin, başvurucular hazır olmadan ve dini tören yapılmadan, başvurucuların istediği ve alternatif olarak sundukları yerlerden başka bir yere defnedilmeleri – başvurucuların, defin sırasında hazır bulunmalarının sağlanmaması – bu uygulamanın, kamu güvenliğinin sürdürülmesi ve kamu düzeninin bozulmasının önlenmesi amaçlarıyla orantılı olmadığı – yetkililerin takdir yetkilerini aştıkları - AİHS'nin, özel hayat ve aile hayatı ile ilgili 8. Maddesinin ihlali; her başvurucuya 10,000 Avro manevi tazminat ve 3,000 Avro yargılama gideri - Gülbahar Özer ve Yusuf Özer / Türkiye (başvuru no. 64406/09) (29.5.2018)
Sağlık çalışanlarının, devletle toplu sözleşmede uzlaşamamaları nedeniyle greve gitmeleri üzerine, yasama organının, grevi yasaklayan ve belirli bir tarihe kadar uzlaşma sağlanmazsa, Yüksek Mahkemenin belirleyeceği hakemler tarafından zorunlu uzlaştırma yapılmasını öngören bir yasa çıkarması – toplu sözleşmede uzlaşma sağlanması için bütün yolların tükenmiş olması, sağlık hizmeti noktasında kamu güvenliğinin tehlikeye düşmesi, grevin hemen sonlandırılmamış ve iki önemli sendikal hakkın (1- çalışanların isteklerinin işverene iletilip, ikna edilmeye çalışılması; 2- toplu pazarlık yapılması) kullanılabilmiş olması - Yüksek Mahkemenin bu koşulları ve AİHM içtihatlarını gözeterek taraflar arasında denge kurmaya çalışması – Bu durumda, yasama organının çıkardığı yasanın, "demokratik toplum açısından gerekli olma" ölçütüne aykırı olmadığı ve Yüksek Mahkemenin takdir yetkisini aşmadığı – başvuru kabul edilemez bulunmuştur - Association of Academics / İzlanda (başvuru no. 2451/16) (15.5.2018)
Cezai yaptırım, ceza yargılamasında suçun işlendiğine ilişkin kişisel cezai sorumluluğun belirlenmesinden sonra uygulanabilir. Aksi durum, AİHS m. 7'ye aykırıdır. Bu nedenle, ceza yargılamasına dahil edilmeyen başvurucu şirketlerin temsilcilerinin veya ortaklarının yasa dışı yapılaşma suçu kapsamında cezai bakımdan sorumlu tutulmalarından dolayı, söz konusu şirketlerin mülkiyetindeki arazi ve yapılara feri ceza olarak, el konması (müsadere edilmesi) AİHS m.7'nin ihlalidir – Zamanaşımı nedeniyle devam edilmeyen yargılamada suçun unsurlarının belirlenmiş olması, AİHS m. 7 kapsamında 'öz olarak' mahkumiyet sayılabilir. Mahkumiyetin varlığının kabul edilmesi durumunda ise, feri ceza olarak, mülkiyete el konulmasında (müsadere edilmesinde) aykırılık yoktur – Ancak, suç, deliller toplanmadan ve mahkemenin esas hakkında sonuca varmasını sağlayacak duruşma yapılmadan belirlenemeyeceğinden, temyiz organı tarafından, kişinin suçlu olduğunun belirtilmesi, AİHS m.6/2'deki suçsuzluk karinesine aykırıdır – Mülkiyet hakkına müdahale, ancak, silahların eşitliği ilkesinin gözetildiği çekişmeli yargı sürecinin gerçekleşmesi durumunda meşru sayılabilir. Bu süreçte, mülkiyet hakkına müdahalede güdülen meşru amaç, bu müdahaleden olumsuz etkilenenlerin hakları ile karşılaştırarak değerlendirilmelidir. Bunlar eksikse, müdahale orantısız olur ve Ek 1 no.lu Protokolün 1. m.de güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlaline yol açar. G.I.E.M. S.R.L. and others / İtalya [Büyük Daire] (başvuru no. 1828/06, 34163/07 ve 19029/11) (28.6.2018)
Adil Yargılanma Çalışma Grubu
İfade Özgürlüğü Çalışma Grubu
Cezaevi İzleme ve Araştırma Komisyonu
Mülkiyet Hakları Çalışma Grubu
Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Çalışma Grubu
Özgürlük ve Hukuk Güvenliği Çalışma Grubu
Güncel AIHM Kararları
© 2017 Türkiye Barolar Birliği Çocuk Hakları Merkezi | insanhaklari.barobirlik.org.tr | Tasarım : TBB Bilgi İşlem