HASANPAŞA GAZHANESİ: YЬZYILLIK BİR HİKВYEYE SAHİP ЗIKMA ЦYKЬSЬ	sign now
HASANPAŞA GAZHANESİ: YЬZYILLIK BİR HİKВYEYE SAHİP ЗIKMA ЦYKЬSЬ
Walter Benjamin bugьn iзinde bulunduğumuz olağanьstь tehlike hali istisnai bir durum değil, kuraldır. Bu kavrayışa uygun bir tarih mefhumu geliştirmeliyiz. der.
Bugьn bцylesi bir tarih mefhumunu farklı bir alanda sьrekli canlı tutmaya зalışanlar var. Bu tarih mefhumu iзinde kamusallığı, yeni bir kamusal alan ve mekвn цrgьtlemeyi, kentsel kamusal bir kьltьr alanı yaratmayı ve bir sanayi sitine bu meseleler ьzerinden sahip зıkmayı iзinde barındırıyor.
Hasanpaşa Gazhanesi etrafında şekillenen mьcadele ortak bir bellekle kurulabilecek bir kьltьr alanının yaratılması, zamanın ancak kendisi ьzerinden izlenebildiği bir dьnyanın unutulmaması, yitirilmemesi iзin yaklaşık 15 yıldır her tьrlь зabayı gцsteriyor. Mekвna, zamana, dile, geleneğe kaydolmuş bir maddi gerзekliği, bir sanayi yapısını bugьne taşıyor. Bunu yaparken bu sanayi sitini klasik korumacılığın sabitleyici, dцnьştьrme gьcьnden yoksun şekliyle değil iзinde yьkseldiği kentsel kamusal mekвnın ortak ve sьrekli biriken belleği ьzerinden ve kьltьrel bir kamusal alan ьretme зabasından hareketle şekillendiriyor.
19. Yьzyılın en цnemli dьşьnьrlerinden biri, mьlk sahibi sınıf iзin beş para цdemeden kamusal alanı зalmışlardır der. Зalınan aynı zamanda mekвnını kaybetmiş kamusallıktır. Kamusal mekвnlar kolektif bir tecrьbenin ьretildiği alanlar olmaktan зıkmış ve pasif deneyim alanlarına dцnьşmьştьr.
Oysa mekвnını yitiren kamusal alan; toplumsal yaşantımız iзinde fikirlerin, ifadelerin ve tecrьbelerin ьretildiği, aзığa зıktığı ve paylaşıldığı, dolanıp yayıldığı ve mьzakere edildiği toplumsal alanları (kamusal mekвn); bu sьreзte ortaya зıkan anlam iзeriğini (kamuoyu, kьltьr, tecrьbe) ve bu anlam sьrecini oluşturan ya da bu sьreз iзinde oluşan kolektif gцvdeleri tanımlamaktadır.
Bugьn Gazhane Gцnьllьlerinin Hasanpaşa Gazhanesi iзin verdikleri mьcadele, buraya dair geliştirdikleri kьltьr alanı yaklaşımı ve bu alanın yцnetim modeline ilişkin yьrьttьkleri зaba modern mimari цrneği olan bir sanayi sitini bir kamusal mekвna dцnьştьrme hikвyesidir. Ve kentsel dцnьşьmde, hem bir kamusal alan yaratma цnerisi getirdiği iзin ve aynı zamanda modern endьstri mirasına kolektif bir tecrьbe ile sahip зıktığı iзin kent ьzerinde yaşayan herkesin sahip зıkması gereken bir deneyim ve proje цrneğidir.
Bu deneyim ve projenin hikвyesi ise ancak geзmişten geleceğe bakarak okunabilir.
İstanbul un sahip olduğu kьltьrel miras bir yandan Bizans ve Osmanlının başkenti olmaktan kaynaklı tarihsel yapıları ve anıtsal binaları kapsarken, diğer yandan da Tьrkiyenin modernleşme tarihini mekвn ьzerinden analiz etmeye olanak veren modern yapıları barındırmaktadır. 19. Yьzyılın ikinci yarısından itibaren İstanbul, bir yandan uluslararası ticarette etkinleşen ara kent konumundan dolayı gereksinim duyduğu modern bir iş merkezinin (Galata-Pera), diğer yandan, Avrupa yakasında Taksim Şişli, Anadolu yakasında ise Kadıkцy Bostancı akslarında modern konut alanlarının inşasına tanık olmaktadır. Aynı dцnemde İstanbulun geзirdiği idari-yцnetsel modernleşme ile bağlantılı olarak kentin modern alt yapısının inşa sьreci de başlamaktadır. Bu inşa sьreci ile birlikte kenti besleyen ulaşım ağları da hızla gelişmiştir. Hammadde veya bitmiş ьrьnьn taşınması iзin yeterli ulaşım ağının varlığı nedeniyle kent, цzellikle 1850den sonra Osmanlı İmparatorluğu endьstrisinin merkezi haline gelmiştir. Bu tarihten itibaren yabancı sermaye, işgьcь ve teknolojisi ile kurulan fabrikaların sayısı ve tьrь fark edilir bir biзimde artmıştır. 20. yьzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğunun topraklarında bulunan endьstri işletmelerinin \% 55inin İstanbulda yer aldığı bilinmektedir. Kente elektrik ve havagazı sağlayacak modern elektrik santralleri ile gazhanelerin yapımına da bu dцnemde başlanmıştır.
1950li yıllara kadar kentin elektrik ve havagazı ihtiyacını belli цlзьde sağlayan bu santral ve gazhaneler, kentin hızlı bьyьme sьrecinde yetersiz kalarak işlevlerini yitirmişlerdir. Bu alanlar işlevlerini yitirdikten sonra uzun sьre buralara mьdahale edilmemiş ve bir anlamda зцkmeye terk edilmişlerdir. İşte tam da bu yьzden 19. yьzyılda sayıları 256yı bulan endьstri yapılarından bugьne sadece 43ь kalabilmiştir. Gьnьmьze kadar ulaşan gazhane ve elektrik santrali sayısı ise sadece 6dır. 1950lerden 1970lerin sonlarına kadar, masif kırsal gцзler alarak bьyьyen kentin arazi ihtiyacının hazineye devrolmuş geniş arazi stoku ve dьşьk yoğunluklu eski konut alanlarının yapsatзılık yoluyla dцnьşьmь yoluyla karşılanmış ve bцylelikle зoğu зцkьntь alanı halindeki bu eski santral ve gazhaneler o dцnemde kentsel arazi olarak dikkati зekmemiştir. Bu sayede bu alanların bir kısmı gьnьmьze kadar kalabilmiştir.
1980lerden itibaren değişen ekonomi politikalarıyla birlikte başlayan kentsel dцnьşьm sьrecinde, kentin merkezi alanlarındaki araziler hızla değer kazanmaya başlamıştır. Bu bцlgelerde yer alan ve hemen hepsinin iзlerindeki yapı stoku yağmalanmış, harap edilmiş olan İstanbulun ilk modern endьstri yapılarından olan santral ve gazhaneler, kentsel arazi ьretiminin yeni hedefleri haline gelmiştir. Bu hedefler doğrultusunda yeniden işlevlendirilen bu endьstri yapıları iзin en bьyьk riskin, hızla yapılan işlevlendirme uygulamaları olduğu aşikвrdır. Zira bu uygulamalarda rant kaygısı цn plana зıkmaktadır.
İstanbulun modernleşme tarihinin en цnemli simgelerinden olan bu alanların sanayi siti olarak korunması ve bu koruma kararına uygun yeni işlevlerle canlandırılmasını savunan meslek kuruluşları ve yerel insiyatiflerin mьdahalesi / mьcadelesi ile bu alanların kentsel arazi olarak değerlendirilmesine karşı bir direnз oluşturulmuştur. Bu girişimler sayesinde bu alanlar sanayi siti olarak koruma kapsamına alınmıştır. Bцylelikle bu alanlardan bir kısmı mьzeye dцnьşmьş, bir kısmı ьniversitelerin kullanımına aзılmış ve bir kısmı da farklı işlevler alarak ayakta durabilmiştir.
Gьnьmьze ulaşan endьstri mirası yapılarından biri olan Hasanpaşa Gazhanesi 1892 yılında İstanbulun Anadolu yakasının gaz ihtiyacını karşılamak ve sokaklarını aydınlatmak ьzere kurulmuştur. O yıllarda, Anadolu yakasının en bьyьk gaz ьretim merkezi konumundadır. İstanbulda doğalgaz ile ısınma sistemine geзilmesiyle birlikte havagazı ьretimi durdurulmuş ve o gьnden sonra, Hasanpaşa Gazhanesi, farklı dцnemlerde kцmьr deposu, otobьs garajı, İETT deposu olarak kullanılmıştır. O dцnemdeki hвkim anlayış, Gazhane alanındaki binaların yıkılarak yerine modern yapıların, katlı otoparkların yapılmasını цngцrmektedir.
Bu hвkim anlayışın karşısında, 1994 yılında цnemli bir gelişme yaşanır. Hasanpaşa Gazhanesi Kadikцy Belediyesi ve duyarlı kent sakinleri sayesinde sit alanı ilan edilir. 1996 yılında ilk kez bir araya gelerek Gazhane iзin fikir oluşturmaya başlayan mahalle sakinleri, konuya duyarlı tarafların, meslek odalarının, mimarların gцrьşlerini alma ve mahallede bir anket зalışası yapma yoluna giderler. Buradan зıkan sonuзlar Gazhane Bцlgesinin bir kьltьr merkezi ve yeşil alan olarak değerlendirilmesi yцnьndedir. Tьm bunların sonunda bir imza kampanyası başlatılır ve toplanan 8000 imzayla İstanbul Bьyьkşehir Belediyesi ile gцrьşьlьr. Dьşьnьlen kьltьr merkezi iзin mimari projenin İTЬ Mimarlık Fakьltesi tarafından hazırlanması teklifi Bьyьkşehir Belediyesine sunulur. Tarafların gцrьşlerine sessiz kalmayan belediye İTЬ Mimarlık Fakьltesine mimari bir proje hazırlatır. İBB, Koruma Kurulu tarafından da onay almış Gazhaneye ait binaların sosyo-kьltьrel tesis olarak yeniden işlevlendirilmesine yцnelik İTЬye hazırlatılan projeye 22 Haziran 2001 tarihinde onaylar.
Sьrecin buraya doğru evrilmesinin başlıca aktцrь ise Gazhane Gцnьllьleridir. Mahallede yaşayanlar yıllarca Gazhanenin sıkıntısını зekmişlerdir. Şimdi ise Gazhanenin kamu yararı dışında başka amaзlarla kullanılma olasılığı burada yaşayanları harekete geзirmiştir. Bir aзık alan olarak tьm risklerine rağmen Gazhane ile зevre halkının yıllara dayanan bir birlikte yaşama alışkanlığı vardır. Gцnьllьlerin mekвna ve buraya ilişkin kamusal duyarlılık yaratmaya dair hassasiyetleri, modern endьstri mirasının en цzgьn цrneklerinden olan bu aзık alana ilişkin hayaller ve dьşьnceler ьretmelerini beraberinde getirir. Mahallelinin kendi kendine цrgьtlenmesi ile başlayan Gazhane Зevre Gцnьllьleri hayallerinin, dьşьndьklerinin izini daha rahat sьrebilmek iзin 1998de Gazhane Зevre Kьltьr ve işletme Kooperatifini kurarak kurumsal bir kimliğin de taşıyıcısı haline gelir. Bir anlamda halkın цz-цrgьtlьlьğь kurumsal bir mьcadele mevzii elde etmiş olur. Bu цz-цrgьtlenme deneyimi endьstriyel mirasa sahip зıkmanın en цzgьn цrneklerinden biri haline gelir. Gazhane Gцnьllьleri bu alanı bir yandan mahallelinin nefes alabileceği bir yeşil alan, aynı zamanda da kьltьr-sanat ve spor/oyun alanı olarak yeniden işlevlendirecek projeler ьretmeye başlarlar. Hasanpaşa Gazhanesinin зok amaзlı bir kьltьr merkezi olacak biзimde dцnьşmesine yцnelik İTЬ tarafından hazırlanan avan proje de bu зalışmalarının bir sonucudur. Ama sonuзta, son derece incelikli bir şekilde hazırlanan, avan proje bir fiziksel mekвn dьzenleme зalışmasıdır. İşte tam da bu nedenle Gazhane Gцnьllьleri bu mekвnın yцnetimine dair alternatif, demokratik bir model ortaya koyarlar. Zira salt fiziksel dьzenlemeleri iзeren bir yenileme projesinin yerelin ihtiyaзlarına, beklentilerine cevap veremeyeceği aşikвrdır. Ortaya konan bu yцnetim modeli; iktisadi ve toplumsal devamlılığı olan, yaşamdan bağlarını kopartmadan, semtin, mahallenin цzelliklerini de dikkate alan, kьltьrьn ve toplumsal yaşamın sadece tьketilmediği, ilgili tьm unsurların ьretim sьreзlerine katıldığı, iktidar alanlarının yaratılmadığı ama kaosa da yol aзmayacak, toplumsal ve kьltьrel yabancılaşmayı en aza indirgeyecek, unuttuğumuz değerleri yeniden anımsayacağımız farklı, alternatif bir kamusallığın taşıyıcısı olmaya adaydır.
Ve işte şimdi bu uzun hikвyenin yaşamda karşılığını bulabilmesi iзin daha fazla katılıma, emeğe, ilgiye ve bilgiye ihtiyaз var. Bu hikвyenin bir kıymeti var. İstanbul iзin... Hepimiz iзin...
kuşların yazdığı harfler sabahın bir ucundan цtekine
zamanın bir adım цnьnde
hem saзılmış bozkıra, hem yan yana
kilin kьзьk, artakalmış kulpu, neredeyse hayaleti bir tepsinin
bize doğru aзtıkları patikaların ve onlara aзılmalarımızın
зimenin adaletinin, ki sarayları зцkertir ama arayış tьrkьlerini saklar
dalgalara isim koyan teknenin, hayatın kasesinin, gьnlerle dolup
sevdiği şeye dцnьşmek iзin batan
ağacın oldum olası tohum diye bildiği şeye dцnьşen belleğin
kapının ardındaki doğrulara uzanan зocuğun
dьnya meclisinde coşkulu hayvanların
yeniden birlikte başlama цzleminin
(19 Mayıs 2005)
Please consider making a small donation today. This will allow us to keep HASANPAŞA GAZHANESİ: YЬZYILLIK BİR HİKВYEYE SAHİP ЗIKMA ЦYKЬSЬ alive and available to a wide audience.
25 November 2015250. Haluk
21 November 2015249. Semih Barrera
01 October 2015248. F Gamzetapolatk
16 September 2015247. Alper A
12 September 2015246. Zinnure Harris
28 July 2015245. Erhan D
28 July 2015244. Selen Collins
12 July 2015243. Volkan Goodwin
16 April 2015242. Asl S
07 March 2015241. Aonur Y
23 February 2015240. Meral
13 February 2015239. Yasemin A
01 February 2015238. Gl B
17 January 2015237. Derya O
21 November 2014236. Pnar Gzelyrek
19 October 2014235. Ar
26 September 2014234. Bedia G
18 August 2014233. Gl K
kamunun sesini duyurmasэ adэna bu зok цzel giriюimi ve yэllara dayanan зaba ve birlikteliрi destekliyorum.
13 August 2014232. Sderya E
19 July 2014231. Emsa
17 July 2014230. Aziz
06 July 2014229. L
30 May 2014228. Kamuran H
31 March 2014227. Metin K
Tarihsel eserler yaюamalэ, yaюatэlmalэ!
18 February 2014226. Bengisu E
08 February 2014225. Brahim B
18 January 2014224. Irfan K