Eklere geçmeden önce kök nedir, ek nedir, gövde nedir? Onları bir anlayalım.
Kök: Bir sözcüğün parçalanmayan anlamlı en küçük parçasıdır. Anlamlı en küçük parça dediğimizde burada kök ile ek arasında da bir bağlantı olması gerektiği unutulmamalıdır.
Kal anlamlı en küçük birim ama kelimenin kökü değildir çünkü kal ile kalem arasında bir bağlantı yoktur bu yüzden ek ve köke ayırma şu şekilde olacaktır.
Kalem-lik- ler-i- miz
Kök ek ek ek
Bir başka örnek verecek olursak
Gözlem göz- le- m
Kök ek ek
Not: Türkçede kök ses değişikliğine uğramaz gelen ek ses değişikliğine uğrar yani köke göre gelir ama istisnai olan iki kelime var bunlara ek geldiğinde kökte değişme olabilir. Bu iki kelime şunlardır.
Yönelme eki alan 1. ve 2. tekil kişi zamirleri ses değişimine uğrar
Ben bunlara yönelme eki geldiğinde ben-a bana olur.
Sen sen-a sana
Üniversite sınavında çıkmış olan bir sorudur. Bu iki kelime aklımızda kalsın .
Kökler üçe ayrılır
A-İsim Kök: Varlıkların, kavramların, duyguların ismi olan köklere isim kökü denir. Yani hareket, eylem belirtmeyen söylendiğinde bir varlığı karşılayan kelimelerdir.
Örnek: Göz , Taş, Diş, El vs.
B-Fiil Kök: Fiiller varlıkların yaptıkları veya etkilendikleri işleri, hareketleri, oluşları, kılışları, durumları zamana ve kişiye bağlı olarak anlatmada kullanılan kelimelere fiil denir.
Örnek: Tat, Gel,Koş vs.
Not: Bir kelimenin fiil olup olmadığını şu yollardan biri ile buluruz.
Uyarı: Bazı kelimeler çift köktür yani hem sizim hem fiil kök olabilir peki bunları nasıl ayırt edeceğiz.Burada sadece kelimeye bakarsak yanlış yaparız cümleye bakmamız gerekecek.yani cümleye baktığımızda eylem anlamı varsa fiil yoksa isim köktür.
Bugün İstanbul' vardı.
"güzel" olumsuz yapılırken "güzelme" denmez "güzel değil" denir bu yüzden isimdir.
3-Fiil olan kelime hareket bildirir.Zihnimizde düşündüğümüzde hareket anlamını görürüz.
C-Ortak Kök: Hem isim hem de fiil kök olabilen kelimelerdir. Peki bu kelimenin isim mi fiil mi olduğunu nasıl ayırt edeceğiz?
Cümleye bakarak onun eylem anlamı mı yoksa bir varlığı karşılayan isim mi olduğuna bakacağız.
Otobüs bugün Ankara’ya vardı.
Var kelimesini alalım iki anlama gelir
1- Bulunmak anlamına gelir (isim olur)
2- Bir yerden başka bir yere ulaşmak anlamında (Fiil olur)
Burada yapmamız gereken cümleye bakmak şimdi cümleye bakalım otobüs bir yerden başka bir yere gitmesi anlamında kullanılmış yani bir eylem var o zaman buradaki var kelimesi Fiil kök olur.
Boya kelimesine bakalım
İki kutu boya al. Burada sim kök
Duvarı bugün boyadım. Burada ise Fiil kök
Gövde: Bir kelimenin yapım eki almış halidir. Yani bir kök yapım eki almışsa buna gövde denir.
Göz-lük bu kelimeye bakarsak göz kök ,lük ise yapım eki o zaman gözlük kelimesi gövde olur.
Ek: Sözcük kök ve gövdelerine gelerek onların anlamlarını değiştiren ya da yeni kelimeler türeten, bazen de anlamlarıyla birlikte türlerini de değiştiren ya da sözcüklerin cümle içinde görev almalarını sağlayan hece ve seslere ek denir.
Çekim Ekleri Yapım Ekleri
İsim Çekim Ekleri İsimden İsim Yapım Ekleri
Fiil Çekim Ekleri İsimden Fiil Yapım Ekleri
1-Çekim Ekleri: Eklendiği kelimenin yapısını ve anlamını değiştirmeyen, onların cümle içinde diğer kelimelerle bağ kurmasını sağlayan eklerdir.
Örnek: Kalemim” kalem” kök “m” ise çekim ekidir. Kalem kelimesinin anlamını yapısını değiştirmemiş sadece kalemin kime ait olduğunu belirtmiştir. Bu yüzdem m burada çekim eki görevini görmüştür.
İSMİN HALLERİ(ADIN DURUMLARI)
İsmin halleri beşe ayrılır.
Belirtme Hali (-i hali)
Yönelme Hali (-e hali)
Bulunma Hali (-de hali)
Çıkma Hali (-den hali)
İsmin durum eklerinden diğerlerini almamış haline denir.Yani bu ekler dışında çekim ekleri yapım ekleri alsalar da yalın halde sayılırlar.Önemli olan diğer durum eklerini almamış olmasıdır.
Kardeşim masa taşıdı.
Kalemler odamda kaldı.
Hancı bana bir bardak su getir.
Yatak çok sert geldi bana.
Koyu yazılan kelimeler yalın haldedir.
2- Belirtme Hali (-i hali)
İsmin “ -ı,-i,-u,-ü” eki almış halidir.Cümlede nesne görevini üstlenir.Fiilin neyi etkilediğini gösterirler.Kimi,Neyi sorularına cevap verirler.
Kutup bölgesindeki canlılar güneşi bekliyor.
Neyi bekliyorlar dediğimizde güneşi cevabını alıyoruz. Fiilden etkilenen güneş oluyor.
Evdeki kitapları getirdim.
Bugün yolda kardeşimi gördüm.
Odunları bir türlü kıramadı.
Evde Ebru’yu gördüm.
Not: 3.tekil iyilik kişi eki ile ismin belirtme hali karıştırılmamalıdır. Belirtme durumu eki alan sözcük cümlede nesne görevinde olur ve kimi ,neyi sorusuna cevap verir. İyelik eki alan sözcük ise kimin sorusu sorulduğunda onun kelimesi cevabımı verir .Belirtme durumu eki alan kelime bu soruya cevap vermez.
Kitabı tekrar basılacak.
İyelik eki (kimin kitabı dediğimizde onun kitabı cevabını alırız.)
Mehmet kitabı bize getirdi.
Belirtme ekidir(neyi getirecek dediğimizde kitabı cevabını alırız.)
3-Yönelme Hali (-e hali)
İsimin “-a,-e” eki almış halidir.
Herkes eve gidiyor.
Yaza tekrar görüşürüz.
Dişe diş dövüştüler.
Not1: Yönelme hali eki “ben ve sen” şahıs zamirlerine geldiğinde şahıs zamirlerinin yapısında değişiklik yapar.”Bana ve Sana olur.”Böylece kökü değiştirmiş olur.
Bana üç kilo elma ver.
Sana kaç defa söyledim bu olayı.
Not2: Yönelme hali fiillerin kök ve gövdelerine gelmez.
Bu olayı duyunca sana koşa koşa geldim.
Saat dördü üç geçe size geldim.
4-Bulunma Hali (-de hali)
İsimlerin “-da,-de,-ta,-te” eki almış halidir.Cümleye bulunma anlamı katar.
Sokakta çok insan var.
Bu kelime sözlükte yok.
Evde oturan annesiydi.
Ağacın dalında bir kuş vardı.
Not: Eğer “-da,-de” eki kelimenin anlamını değiştirmişse bu hal eki değil yapım ekidir.
O öğrenci en gözde oyuncumuzdur.
Burada bulunma anlamında değildir kelimenin anlamını değiştirmiş dolayısıyla yapım eki görevindedir.
5-Çıkma Hali (-den hali)
İsmin “-den,-dan,-ten,-tan” eki almış halidir.
O İstanbul’dan ayrılalı çok oldu.
Evden gelirken yemekleri getirmeyi unutma.
Sıradan çıkarken dikkat et.
Not: Eğer “-dan,-den” eki kelimenin anlamını değiştirmişse bu hal eki değil yapım ekidir.
Sıradan bir olay için beni neden arıyorsunuz?
Burada çıkma anlamında değildir kelimenin anlamını değiştirmiş dolayısıyla yapım eki görevindedir.
Tamlayan “-ın,-in,-un,-ün,-nın,-nin,-nun,-nün” eki alarak kelime aralarında bağ kuran eklerdir. “Ev kedi “ iki isim bir araya geldi tabi bunlar şimdi pek alakalı görünmüyor ev ve kedi kelimesine uygun eki getirelim şimdi “ Evin kedisi ” görüldüğü gibi aralarında bir ilişki kuruldu ve ev kelimesi tamlayan eki kedi kelimesi de tamlaman eki aldı böylece aralarında bir bağ kurmuş olduk.
Okula gele adam kapının kolunu söktü sınıfın içinde bulunan öğrencilere öğretmenimize söylememizi istedi.
Masanın örtüsü, kalemin ucu, ayakkabının rengi,
Kumandanın tuşu, gözünün rengi vs.
Çokluk Eki:” Lar- Ler” ekidir. Eklendiği kelimeye birden fazla anlamı katar.
İyelik Eki: Buna aitlik eki de denir eklendiği kelimeye kime ait olduğu anlamı verir. “-m,-n,-i,-miz,-niz,-leri”
Defterim defterin kime ait olduğunu belirtmiş.
Eşitlik Eki: İsimlere gelerek onlara çeşitli anlamlar katarlar.”-ca,-ce,-ça,-çe” ekleridir.
Çocukça, yaşça, güzelce vs.
Fiil Çekim Ekleri: Fiillere gelen çekim ekleridir.
Fiilin bildirdiği işi yapan kişiye Fiilde kişi denir.Fiilde kişi çekimlenmiş fiilerde en sonda bulunur.
Örnek: Koş - acak - sın
fiil kip eki kişi eki
Örnekte de görüldüğü gibi en sondaki ek kişi ekidir.Kişi ekleri kip ekinden sonra gelir.
Türkçe de Kişi ekleri şunlardır
3.Tekil --- ---- ---- -sin
Eklendiği kelimenin anlamını ve yapısını değiştiren eklerdir.
Göz: kök tür görme organı
Gözlük: “lük” burada göze takılan araç anlamı katmış cümleye bu yüzden Y.Ekidir.
Gözlükçü: “çü “burada işi yapan, satan anlamı katmış Y.Ekidir.
Gözlükçülük: İkinci” lük “ eki meslek anlamı yapmış Y.Ekidir.
Yapım ekleri dört tanedir fakat bunları ekleri çok olduğu için bu eklerin tamamını ezberlemek yerine şu şekilde bulmaya çalışacağız.
Gözlük kelimesini alalım
İlk yapmamız gereken kelimenin kökünü bulmak bu kelimenin kökü “göz” isim mi fiil mi olduğuna bakalım yukarıda bir kelimenin fiil olup olmadığını nasıl bulmamız gerektiğini söylemiştir. Kelimeye
Mastar eki getirelim göz-mek olmadı ya da olumsuz yapalım göz-me yine olmadı değil getirirsek göz değil uydu görüldüğü gibi kelime isim kök
Şimdi gelen ek isimden diye başlayacak ve aynı yöntemi gelen eke de uygulayacağız
Gözlük –mek gözlük-me yine uymadı o zaman gelen ekte isim yani lük bu durumda isimden isim oldu kelimenin anlamını değiştirdiği için isimden isim yapım eki oldu.
Kelimenin kökü Baş İsim mi fiil mi bakalım baş-mak olmadı isim kök gelen eke bakalım başla- mak uydu la o zaman fiil yapım eki gelen ek te isimden fiil yapım eki oldu.
dur-mak fiil kök durak-mak olmadı gelen ek isim eki o zaman ek fiilden isim yapım eki oldu.
Yak-mak fiil kök yaktır-mak fiil yapım eki gelen ek fiilden fiil yapım eki oldu.