Türkmen edebiıaty | Filosofiıa | Göwre göwnüñ guludyr
Главная » 2019 » Fewral » 11 » Göwre göwnüñ guludyr
Göwre göwnüñ guludyr
GÖWRE GÖWNÜŇ GULUDYR / edebi filosofik söhbet
(«Men»: – göwün hem göwre)
Tymsal juda gadymy döwürlerden bäri diňe bir edebiıatyň däl, ilkinji nobatda, filosofiıanyň bir žanry hökmünde ıaşap gelipdir. Hakykata akyl ıetiriji filosofyň elinde tymsal mähek daşyny ıada salıar. Ol seniň durmuş baradaky pikiriň misdigini ıa-da altyndygyny kesgitläp berıär. Adamzadyň ıüzlerçe, hatda müňlerçe nesilleriniň durmuş pelsepeleri tymsalda düıpsüz guıynyň jana hem teşnelige şypa suwy saklaışy ıaly, saklanyp galypdyr. Many – filosofiki hem emosional many tükeniksizligi babatda tymsal näçe çözleseňem kiçelmeıän, özenine ıetilmeıän ıumagy ıada salıar. Bu ıüpüniň ol ujuna ıetilmeıän, sökülip gutarylmaıan ıumakdyr.
Adamzadyň çylşyrymly ruhy dünıäsi beıniniň üstünde gurnalypdyr. Ol beıniniň hem bary-ıogy 4-6 göterimi işleıär diıip, alymlar aıdıarlar. Beıniniň içki hem daşky dünıäleri töwerekleıin şöhlelendirilişi ıaly, tymsal hem ählumumy many baglanyşyklaryň özboluşly ulgamy bolup durıar. Munda daşarky gatnaşyklaryň hiç wagt üıtgemeıän içki many sulbasy bar. Bu ıerde Eflatunyň ideıalar diıip at beren üıtgemez hakykatlary bar. Nesiller çalşyp, adamlar üıtgäp biler, döwür, jemgyıet, millet, din hem üıtgäp biler. Emma adyna adam dakylan hem ruh diılen çyragy bolan jandaryň ıoly gürrüňsiz şol mizemez paıhas ölçegleriniň üstünden barıar. Gülmegiň hem aglamagyň, gynanjyň hem begenjiň adamzada mahsus ählumumy sypatlardygy ıaly, tymsal hem ruhuň köptaraply žanrydyr. Şonuň üçinem estetiki ölçegleriň hem küısegleriň üıtgäp gidip oturandygyna garamazdan, tymsal paıhasyň – tapawudy ıok, rasional ıa irrasional pikirlenmäniň esasy gurallarynyň biri bolmagynda galıar.
Onuň baky juwanlygynyň syry, onuň ruhuň tellerine meňzeıän ideıalarynyň many duıgunlygyndamy ıa-da onuň ruhuň baldagyna meňzeıän özeniniň filosofiki dökmädeligindemi?! Megerem, şundadyr: tymsal – iki dünıäniň çatrygy. Munda içki hem daşky, maddy hem ruhy, obıektiw hem subıektiw dünıäleriň, wagt bilen giňişligiň, akyl bilen göwnüň arzyly utgaşygy tapyşıar. Tymsal hem akylymyzy doıurıar, hem göwnümizi awlaıar. Ylmyň dili bilen aıdylanda, ol hem intellektual, hem estetiki islegimizi kanagatlandyrıar.
Adamzadyň ruhy taıdan öňe gitmegi bilen erteki çagalyga öwrüldi, mifler düışe öwrüldi, aforizmler shema döndi, nesihatlardan sulba galdy, allegoriıa boş gabyk boldy. Emma tymsal galdy, tymsal filosofiki hem simwoliki pikirlenme bilen el ele berip, XX asyryň filosofiıasynda hem edebiıatynda gaıtadan döredi.
Tymsal göwrümsiz, ölçegsiz gap kimin biziň akyl hem duıgy tapyndylarymyzy öz içine sygdyryp gidip otyr. Munuň özi tymsalyň özboluşly many tebigatynyň barlygyndandyr. Tymsal sözden ybarat, tymsalyň süňňünde söz ıatıar. Söz bolsa täsin mana eıedir: ol hem maddy (ses), şol bir wagtda-da ruhy (many, duıgy) hadysadyr. Özem tebigaty kesgitlemekde ikinji tarap aıgytlaıjy tarapdyr. Sözde ruhy pursat esasydyr, maddylyk bolsa tas tötänlik, bary-ıogy gabyklyk derejesine ıetirilen ikinji ähmiıete eıedir. Söz adamzadyň dünıä bakan uzalan köprüsidir. Dünıä bilen aramyza söz düşüpdir. Beıik Sartr aıtmyşlaıyn, söz arkaly maddy barlyga (ıaıyň içinde hem-de goţadyrnagyň içinde aıdylanda, ıüz göterim barlyga) öwrülıän adam paıhasy sebäpli dünıäde adamzatdan öň bolmadyk «hiç zat» – boşluk döreıär. Adam söz arkaly özüni dünıäden saılaıar, söz arkaly zatlardan ıokary galıar. Dilden mahrum haıwanlar dünıäniň zyndanyndadyrlar, çünki olar paıhasdan mahrum.
Diımek, söz – paıhasyň sulbasy, paıhas bolsa – sözüň sulbasydyr. Sungat bilen filosofiıanyň tebigatynyň ıakynlygyna, baryp XVIII asyryň başynda nemes filosofy Artur Şopengauer ünsi çekipdir. Ol filosofiıanyň ylma garanda sungata has ıakyndygyny görkezıär. Filosofiıada-da edil sungatdaky ıaly, adamyň «meni» ıüze çykıar. Ylmyň ontologik barlygynda bolsa «mene» orun ıokdur. Şopengauer şeıle ıazypdyr: «Hemmeler üçin bir matematika, bir fizika bar, emma edil şonuň ıaly, hemmeler üçin bir filosofiıa bolup bilmez». Sungat eserine-de her kim öz «menine» görä, bir hili düşünıär. Emma adamyň «meni» göwreden hem göwünden ybarat bolıar. Sungatyň görnüşleriniň bu goşa barlyga gatnaşygy deň däldir. Aıdaly, tans ıa-da saz göwräniň, teniň barlygyna gönügendir. Şonuň üçin saz bizi dünıä bendiwan edıär. Sungatyň beıleki «has» ruhy görnüşleri bolsa edil filosofiıa ıaly, bizi dünıäden azat edıär. Çünki bular eııäm paıhasyň mülküne degişlidir, paıhasyň mülkünde bolsa söz hökümdarlyk hem hökmürowanlyk edıär.
■ Söz hem göwün
Dünıä meşhur nemes akyldary Gıote yslam edebiıatynda sözüň aıratyn ähmiıetiniň bardygyny, musulman şahyrlarynda sözüň kultunyň dörändigini baryp öz döwründe ıörite belläp geçipdir.
Sözüň kulty sözüň keramat derejesine ıetirilendigini aňladıar. Durmuşyň şeıle bir adaty hem ıönekeı kanunalaıyklygy bar: adamyň kimligi oňa gapdaldan seretseň, has aıan görünıär. Aňlamagyň, tanamagyň şu düzgünini halklar, milletler, siwilizasiıalar babatda hem ulanmak mümkin. Eger Gıotäniň gözüne şol kult täsin aıratynlyk bolup görnen bolsa, diımek, Gündogarda sözüň ähmiıeti we orny Günbatardakydan düıpli tapawutly bolmaly-da!
Dogrudanam, Gündogar şahyrlarynyň ählisiniň eserleri söz baradaky filosofiki oılanmalardan başlanıar. Olaryň islendiginiň – Nyzamynyň ıa Ferdöwsiniň, Sagdynyň ıa Hafyzyň, Nowaıynyň ıa Magtymgulynyň döredijiliginde sözüň aıratynlygyny görüp bolıar. Şeıle edebi aıratynlygyň aňyrsynda sözüň iň ıokary barlykdygy baradaky pelsepe ıatıar.
Sözüň beıle apalanmagy yslamyň Hudaıa gatnaşygyndan gelip çykıar. Hudaı baradaky düşünjeler we göz öňüne getirmeler bolsa islendik diniň esasyny düzüp, siwilizasiıanyň düıp manysy hem aıratynlyklary şol esasa görä bolıar. Milletleriň Hudaıa garaışy şol milletleriň taryhy ıaşaışynyň özboluşlylygyny kesgitleıär. Hudaı baradaky düţünjeler özbaţdak hem bitewi beden bolan siwilizasiıanyň gözbaşydyr.
«Dostuň kimdigini aıt, seniň kimdigiňi aıdaıyn» diıen pähim bar. Bu pähimi biraz üıtgedip: «Nämä ynanıandygyňy aıt, men seniň kimdigiňi aıdaıyn» diıip aıtmak mümkin. Hudaı taryhyň ıaşaışyny-da kesgitleıär. Ol diňe älemi hem adamzady ıaratmak bilen çäklenmedi, eısem taryhyň içki hereketlendiriji güıjüne-de öwrüldi.
Dürli halklar Hudaıy dürlüçe göz öňüne getiripdirler:
– butparazlar ony dürli butlar arkaly, birnäçe gadymy taıpalar ıer, suw, beıleki tebigy barlyklar görnüşinde göz öňüne getiripdirler.
– hristianlar Hudaıy Isa şekilinde tanaıarlar.
– yslam Hudaıyň şu dünıäde barlygynyň ıüze çykmasy diıip, Gurhany kerime düşünıär.
Gurhan – sözdür. Diımek, söz baky dünıäniň bir ıüze çykmasydyr. Söz – bakylykdyr, bakylyk – sözdedir. Özüniň tebigaty boıunça söz iň ruhy hadysadyr. Söz maddy barlyk bilen iň az barabarlaşıan, maddylyga iň az garaşly närsedir.
Ruh bilen söz tas manydaşdyr. Adamzadyň Hudaı baradaky garaıyşlarynyň ösüşini yzarlanyňda, Hudaıyň maddy dünıäden kem-kemden ruha öwrülip gidıändigini görıärsiň. Hudaı bilen birlikde adamzadyň özi-de kem-kemden maddylykdan daşlaşyp, ruhy barlyga öwrülip gidipdir.
Ilki jansyz zatlara we onuň böleklerine sežde edipdirler, soň ösümliklere, soňra haıwanlara, soňundan adam obrazyna, soň dürli ıarym maddy, ıarym ruhy hudaılara, iň soňunda atlaşan (substansional) baglylygy bolmadyk sap Ruha Hudaı diıip sežde edipdirler. Şol Ruh özüniň barlygyny bize Söz arkaly aıan edıär. Omar Haııam: «Dünıäde iň beıik zat Sözdür, eger şondan hem beıik bir zat bolanlygynda, onda Allatagala adamlar bilen arabaglanyşyk serişdesi hökmünde Sözi däl-de, şol zady saılap alardy» diıip aıdypdyr.
Gurhan sözüniň kur’a – «okamak» sözündendigini hemmämiz bilıäris. Sözi okap bolıar. Söz bilen baglanyşykly okamak düşünjesiniň häzirkisi bilen deňeşdirilende, türkmeniň öňki durmuşynda has düıpli ruhy düşünje bolandygyny görüp bolıar, dürli sferalara degişli ruhy hajatlarynyň amal edilmesi bolupdyr. Häzirki wagtda okamak – bary-ıogy kitapda harplar bilen ıazylan zady janlandyrmak, ıüze çykarmak bolup durıar. Diımek, bu ıerde okamak bary-ıogy sowatlylyga dahylly, öwredilen endige degişli dar, çäkli hadysadyr. Namaz okamak – Hudaıa gulluk etmegiň usuly, doga-töwir okamak – dürli ruhy manyly dessurlary berjaı etmek, mollanyň okamagy – dertden, syna ıa ruhy dertlerden açmagyň usuly, ters okamak, tepbediň okalmagy, ıasyn okamak – bularyň hersi otrisatel manyly ruhy amallary ıerine ıetirmegiň serişdeleri hem usullary bolup durıarlar. Şeılelikde, okamak diıilıän zat söz bilen baglanyşyklylykda durmuşy hem adamy kämilleşdirmegiň ıörelgeleriniň özboluşly ulgamy hökmünde göz öňüne gelıär. Okamagyň köptaraply ruhy amal derejesine ıetmegi sözüň aňladıan manysy bilen baglanyşykly. Söz ruhuň ähli ugurlaryny öz içine alıar, edil şonuň ıaly okamak hem ruhuň ähli ugurlaryny öz içine alıar.
Sözüň aıratyn ruhy manysy we ähmiıetliligi taryhyň janly prosesinde türkmen ruhunyň milli aıratynlyklaryny kesgitläpdir. Şu ıerden türkmen milli ruhunyň «meniniň» özboluşlylyklary gelip çykıar. Milletiň «meni» bolsa şahsyıetiň «meni» bilen juda meňzeşdir. Adam göwresi daşky dünıä bilen alty sany esasy ugur arkaly gatnaşyk edıär. Bulara ten duıgulary diıilıär:
– birinji duıgy – göz;
– ikinji duıgy – ys alyţ;
– üçünji duıgy – tagam biliţ;
– dördünji duıgy – eţidiţ;
– bäşinji duıgy – aňlaıyş;
– altynjy duıgy – syzyţ.
Dürli sebäplere görä, şu ugurlaryň biri ıapylsa, onuň işini özgerdilen görnüşde beıleki biri öz üstüne alıar. Aıdaly, adam görejinden mahrum bolsa, onuň syzgyrlyk ukyby has artıar. Edil şonuň ıaly, taryhy prosesde adamzat ıa onuň bir bölegi bolan millet hem daşky dünıä bilen aragatnaşygyň birnäçe ugurlaryny edinipdir. Bulara jemgyıetçilik aňynyň görnüşleri diıilıär.
Sungat, din, filosofiıa, ylym, mifologiıa, yslam tarapyndan dürli şekillendiriş sungatlarynyň gadagan edilmegi olaryňam funksiıasynyň söze geçmegine getiripdir. Heıkeltaraşlygyň, nakgaşlygyň daşky dünıäni aňladyş ukyplylygy biziň söz sungatymyzda ıaşapdyr. Söz dünıäniň dürli giňişligini, onuň güıjüni, bir söz bilen aıdylanda, wagty hem giňişligi edil şekillendiriş sungatynyň derejelerinde suratlandyryp bilıär. Çünki ruh esasydyr, düıp manydyr, jemgyıetçilik aňynyň görnüşleri bolsa diňe şonuň dürli jähetlerde ıüze çykmasydyr. Onsoň biziň milli «menimiziň» düıp manysynyň sözde ıüze çykıandygyny görüp bolıar. Söz, ilkinji nobatda, bitewülik hem çäksizlik manysyndaky Hudaıyň şahsyıetinden gaıdıar. Sözüň çeşmesi şol ıerdedir. Ol çeşme taryhy-jemgyıetçilik prosesde ikinji bir şahsy – milletiň «menini» kemala getirıär. Ömür aıtymynda – sferasynda bolsa ol söz üçünji şahsy – adamyň «menini» amal edıär.
Özüniň iň ilkinji şahsyıete we hakykata gatnaşygy babatda milletiň «meni» hemişe esasy hem kesgitleıji subıekt bolupdyr. Indiwidual «men» şol millete barabarlygyna, laıyklygyna, oňa hyzmat edip bilşine baglylykda, ruhy gymmatlyga eıe bolup bilıär. Şahsyıet milletinden daşlaşyp bilşine däl-de, laıyklygyna, ondan tapawutlylygyna däl-de, ony göterip bilşine görä özboluşlylyga eıe bolupdyr. Bu aıratynlyk nezireçilik diıilıän edebi däpde oňat ıüze çykypdyr.
Nezireçilik – öňki şahyrlara öıkünilip ıazylan eserleri öz içine alıan edebi däp. Şahyryň eseriniň, döredijiliginiň gymmaty täze sıužete, konflikti tapıanlygynda däl-de, öňki sıužeti täzeçe işläp bilıänligi bilen ölçelıär.
Şahsyıetiň gymmaty öz «menini» aırybaşgalaşdyrıandygynda däl-de, milletiň «menine» goşant bolup bilıänligindedir. Gep ruhuň diňe täze ülňülerini tapmakda däl, öňki ülňüleri kämilleşdirmekde. Şeıle ıörelge, ösüşiň şeıle ugry milletiň hökmürowanlygyna, şahsyıetleriň hasabyna baılaşmagyna getirıär. Şu tarapdan alanyňda, Gündogaryň ruhuny ösüş, baılaşyş, öndüriş tärleri boıunça, erkekpisint bir närsä meňzetmek mümkin. Erkekpisint närse mukdar taıdan çalt hem intensiw öz-özünden köpelmeıär. Emma Günbataryň görnüş hem ülňi öndürijilikligi onuň ruhuny aıalpisint närsä meňzetmäge mejbur edıär. Diňe aıal ikä bölünıär, soňky birlik ıene ikä bölünıär, şeıdip bu bölünişik soňsuz bölünişige öwrülıär.
Men Gündogaryň, şol sanda türkmeniň hem-de Günbataryň ruhunyň ıaşaıyş kadalarynyň birini oňat, beılekisini ıaramaz diıip kesgitlemek meılinden daşda. Olaryň hersiniň öz artykmaçlyklary bar. Aslynda, gürrüň obıektiw hadysalar barada gidıär, olar bolsa, «oňat, erbet» diıen bahalandyrmalara asla laıyk gelmeıär.
Biziň milli ruhumyzyň şu ıerde aňlatmak islän aıratynlyklarymyzyň hemmesi şol Sözüň many tebigatyndan gelip çykıar. Söz bolsa bitewülikdir. Bizi ıokary göterjegem, bizi egbarlan çagymyz halas etjegem bitewülikdir. Men bu ıerde «bitewüligi» ruhumyzyň ıaşaışynyň iň esasy ugry, kadasy manysynda ulanıaryn. Ol kada ontologik barlykdan aşak düşüp, durmuşyň ähli ugurlarynda öz amalyny tapıar.
Beıik Galkynyşlar zamanasynyň milli jebislik, syıasy-döwlet bitewüligi syıasaty şol ählumumy düşünjäniň anyk bir aıtymynda amal bolmasydyr. Günbatar öz dinamizmi, hereketjeňligi bilen ıokary galdy, hökmürowan boldy. Emma ahyrsoňunda beıle dinamizm öz netijesi – böleklige getirıänligi bilen howpludyr. Bitewülik ţahsyıete getirıär, «meni» döredıär, böleklik bolsa indiwidualizme, ıagny «men-menlige» getirıär.
Men Hudaıyň birinji şahsyıetdigini nygtamak isleıärin. Elbetde, men sözümiň kese çekilerini däl-de, onuň manysyna dogry düşünilerini isleıärin. Şahsyıet kategoriıasy sözüň düıp manysynda mahluklara degişlidir. Alla bolsa halk däl-de, Hakdyr. Bu hakda Gurhany kerimiň 112-nji «Yhlas» süresinde aıan edilıär. Allatagala zadynda we sypatynda täkdir, hiç zada mätäç däldir, mahluklar oňa mätäçdir, ol hiç bir zatdan dogan däldir, ondan hiç bir zat doglan däldir, oňa hiç bir barabar zat, taı zat ıokdur. Şeıle ontologik hakykat ikileıin kategoriıalardan ıokarda durıar. Diımek, şahsyıet – jemgyıet kategoriıasynyň jübütligi, ıa bolmasa, bir tarapy oňa mahsus bolup bilmez. Onda näme üçin köne sopular, weliler oňa şahs hökmünde ıüzlenipdirler?! Çünki şu wagtyň hem giňişligiň çägindäki dünıäde, şol dünıä laıyk beınilerimiz, gözlerimiz bilen göz öňüne getirmek islesek, biz şahs prinsipini hem kategoriıasyny ulanmaly bolıarys.
Şahs – dünıäde bir zadyň, ähli zadyň, islendik zadyň ıüze çykmak, göz öňüne gelmek kanunydyr. Şahsyıet – forma. Belli bir forma görmese, hiç bir potensiıa barlyga – aňdaky ıa durmuşdaky barlyga öwrülip bilmeıär. Zerur halatynda, hatda adam aňy potensiıalary göçme manylylyk arkaly barlyga öwürıär.
Adam – simwoliki jandyr. Biziň Hudaıyň şahsyıeti diııänimiz hem simwoliki, göçme manylylykdyr.
Şeılelikde, söz – simwoldyr, ıagny tymsaldyr. Tymsal aň giňişliginde özgeriş geçirmek – manylaryň ornuny çalyşmak, manylary göçürmek, ıagny göçme manylylyk arkaly ideıalara, potensiıalara jan berıär, ıagny görnüş berıär, olary şahsyıete öwürıär. Dänäniň bugdaıa öwrülmegi üçin, onuň görnüşe girmegi, tohumyň daragta öwrülmegi üçin onuň degişli görnüşe girmegi gerek. Dürli gurluţyk materiallary entek jaı däl, jaı görnüşdir, şol görnüşe girensoň ol materiallar jaı bolıar, dünıäde bir şahsa öwrülıär. Edil şonuň ıaly, tymsalda adamyň ruhy, durmuşa potensial gatnaşygy görnüşe, şahsa öwrülıär. Munuň üçin bolsa many göçüşligi zerur. Şeıdip, ruhy gymmatlyklar döreıär, olar edil daragt, bugdaı, jaı ıaly anyklyga öwrülıärler.
Ömrüň gymmaty – onuň bimany, boş hem reňksiz uzynlygynda däl-de, ruhy gymmatlyklary amal etmek mümkinçiligindedir. Pespällik, kanagatlylyk, manylylyk arkaly, başga-da köp ruhy gymmatlyklar arkaly adam ömri mana gelıär. Adam öz öňünde haısydyr bir maksatlary goııan we dünıäniň maksadalaıyk ıaradylandygyny ykrar edıän ıeke-täk jandardyr. Adam – maksatly jandardyr. Şu hili maksatlylyk dünıäniň – tötänligiň hem bimatlaplygyň deňzinde gark bolup barıan adama öz saçyndan özi tutup, edil Mıunhauzen ıaly özüni suwdan çykarmaga mümkinçilik berıär. Bu adamyň paradoksydyr. Bir adam özüni halas edip bilıär. Galan jandarlaryň gark ıa halas bolmagy öz ellerinde däldir.
Emma bu paradoks adama aňsat, arzan düşenok. Öz-özüni halas ediş gaty janagyryly hem wawwaly bolup geçıär.
Adam göwreden hem göwünden ybaratdyr. Adamyň öz-özüni çekip çykarmagyna, tebigatyň kanunynyň tersine, ony halas etmäge tebigatdan has güıçli kanunlar boıunça ıaşaıan ruh mümkinçilik berıär. Ol ruh – göwündir. Beıleki jandarlardan tapawutlylykda adamda, adam pahyrda göwün bar. Göwre, ten adamy aşak çekıär, göwün ony ıokaryk galdyrmaga dyrjaşıar.
Göwräniň keşbi – nebisdir.
Ruhuň keşbi – göwündir.
Adamyň ıoly – tebigatdan ruha, dünıäden ahyrete (men ahyret sözüni dini däl-de, filosofiki adalga hökmünde ulanıaryn) tarap ıoldur. Nebis adamy dünıäniň, tenleriň derejesinde saklajak bolup jan edıär.
Nebsiň filosofiki düşünje hökmünde örän düıpli manysy bar. Meniňçe, edil «ahyret» ıaly, nebis adalgasyny-da häzirki zamanyň filosofiki kategoriıalarynyň hataryna goşmaly.
Nebis – adamyň ten barlygynyň jemlenmesinden, aňly subıekte öwrülmesinden ıüze çykıan şahs. Nebis häzire çenli diňe dini-ahlak manyly düşünje hökmünde görüldi, emma ol aslynda filosofik, ylmy we hatda ideologik kategoriıadyr.
Men özüniň manysy we ahyrky logiki netijeleri boıunça adam – bary-ıogy gepleıän, pikirlenıän tendir, adam tenden başga hiç zat däldir, ruh bolsa ikinji derejeli, tötänleıin alnan netije, soňsuz bir zatdyr diııän ähli filosofik taglymatlary hem ideologik doktrinalary nebsiň ıüze çykmasy we nebsiň serişdesi hasap edıärin. Bilmedim weli, materialistik taglymatlaryň köpüsi şu hasaba girıär. Tebigat bilimleriniň netijelerine esaslanmak ruhuň meselelerinde geň galdyryjy şowakörlüge getirıär. Olar ruhy materiıanyň önümi hasap edıärler.
Bar, haısydyr bir manyda şeıle diıeli. Emma ruh materiıanyň çäklerindäki hadysa däl ahyryn, ol başga bir barlyk.
Elbetde, göwün göwräniň üstünde gurnalan, hatda ondan-da beter, göwräniň göwünsiz ıaşap bilmezligi-de mümkin. Emma bu göwnüň aıratyn bir zatdygyny we teniň pes zat däldigini görkezmeıär.
Göwün ıer eıesini ıerden çykaran mellekçidir. Şonuň üçinem göwre göwne göriplik edıär, onuň özünden ontologik artykmaçlygyny ykrar edesi gelenok. Hem-de onuň garşysyna öz «menini» – nebsi goııar. Nebis bolsa akyly kömege çagyrıar.
Akylyň entek öz-özlüginde haısydyr bir gymmaty ıokdur. Gep akylyň kime – nebsemi ıa-da göwne gulluk edıänligindedir. Akyl nebsiň gullukçysy bolanda materialistik ylymlar hem taglymatlar döreıär. Materializm teniň gözüdir, nebsiň akylydyr, şonuň üçinem onuň ıigrenıän zady göçme manylyk hem simwoldyr. Ol diňe birtaraply hakykaty ykrar edıär.
«Göz bilen görüp, el bilen tutup bolıan zat hakykatdyr» – ine, materializm ylmynyň düıp manysy!
Göz, el, gulak, burun, dil – bularyň bary göwre ahyryn. Diımek, beıle ylym özüniň ähli akyly bilen göwrä hyzmat edıär. Näme üçin materialistleriň dünıäsi şeıle garyp? Sebäbi dünıäde tenden başga zat ıokdur diıen nokada geleniňden soň, başga nirä gitjek? Hatda janly göwräniň içine – molekulalaryna, öıjüklerine, neıronlara aralaşmagam, ahyrky netijede ıene ıolsuzlyga getirıär. Aslynda soňky asyrda biologiıanyň şeıle ösüşiniň özi geçen asyrlaryň idealizminiň gözleıji gujuryndan galan mirasdyr. Onsoň bu ahyrky netijede ıene idealistik ylmyň we filosofiki prinsipleriň ykrar edilmegine getirıär. Tebigat bilimleriniň güıçli ösmegi iň soňunda materializmiň ölmegine, filosofiıa hökmünde ölmegine getirıär. Çünki tenler dünıäsinde hemme zat açyldy, hemme zat düşnükli, bu ıerde pelsepe otarara zat ıok, pelsepe diňe düşnüksizligiň, syrlylygyň hem göwün pelesaňynyň bar ıerinde döreıär. Onsoň filosofiıa sungatyň tarapyna geçıär.
Elbetde, meniň bu üzlem-saplam pikirlerimi XX asyryň ahyrynda adamzat durmuynda bolup geçıän käbir özgerişlere türkmen garaışy diımek mümkin. XX asyryň ahyrynda adam «menindäki» hem adam paıhasyndaky goşalaıynlygy ıeňip geçmek zerurlygy döreıär. İogsa adam bir duran ıerinde durıar. Bir duran ıerinde durmak bolsa, ıöne durmak däl-de, yza gaıtmakdyr.
Fransuz filosofy B.Paskalyň baryp XVII asyrda aıdan şu pikiri XX asyryň ahyrynda juda derwaıys ıaňlanıar: «Adama onuň beıikligini görkezmezden, sen haıwan bile deň diımek howpludyr, şol bir wagtda onuň pesligini görkezmezden sen beıik diımek hem howpludyr». Göwün bile göwräniň birlige öwrülmeginiň mütdeti geldi. Türkmen dilinde bu iki filosofiki düşünjäniň bir kökden gaıdıan sözler bilen aňladylıandygynyň özi bir döwrebap pelsepedir.
Göwräni äsgermezlik etmeli däl, ţol bir wagtda göwni-de uly tutmaly däl. Biziň döwrümiz üçin laıyk pelsepe bu ikisiniň gapma-garşylyklaıyn däl-de, barlyşyklaıyn utgaşygyny tapmakdan ybaratdyr. Elbetde, öz döwründe olaryň gapma-garşylygy adam şahsyıetiniň ösmegi üçin köp itergi beripdi. Orta asyrlary ıada salyp göreliň. Eısem Nesiminiň, İunus Emräniň, Rumynyň, Magtymgulynyň teni, göwräni inkär etmekleri adam ıaşaışy üçin çuňňur hem täsin ruhy ıörelgeleri bermedimi näme?! Eısem, olaryň ruhuň ileriligi baradaky taglymatlary ıöne bir ruhuň miwesiz maşkymy näme?! İok, olar adamyň beıgelmegine, göterilmegine sebäp boldular. Ruhy gymmatlyklaryň maddy gymmatlyklaryň diline geçirip bomaıan, olara barabarlaşdyryp bolmaıan öz-özlügindäki ähmiıeti bar. Olaryň ölçelıän öz mizan terezisi bar. Utilitarizm iň ıigrenji zatdyr. Muny idealizm aıdıar.
XX – XXI asyrlaryň beıik akyldary Saparmyrat Türkmenbaşy: «Adamyň esasy maksady diňe bir garnyny doıurmak däldir. Onuň arassa aňy bolmaly. Giň gözıetimi bolmaly, belent ruhy bolmaly, ıaşaışa höwesi bolmaly. Biz şony gazanmaly» diııär. Türkmenbaşynyň adamyň esasy maksady diııäni, elbetde, göwündir.
Göwün – poeziıa.
Göwre – proza.
Emma şu pikirlenmeden göwün – hakykat, göwre – ıalan diıen netije gelip çykmaıar. Gadymy hem orta asyrlar filosofiıasynda göwnüň, ruhuň beıikliginiň teni, göwräni äsgermezligiň, inkär etmegiň, basalamagyň üstünde gurulmagynyň dini-filosofiki sebäbi bar. Gurhany kerimde Adam atanyň ıaradylyşy baradaky rowaıaty ıatlap göreliň.
Adamyň teni toprakdan alnypdyr, onuň ruhy bolsa Allanyň amanadydyr. Onsoň, ţeıle netije gelip çykıar: ten – pany, jan – baky. Şonuň üçin dini rowaıatlara gönümel manyda düşünilıän döwürlerde ten iň bir ıigrenji zat hökmünde görlüpdir. Emma orta asyrlardan daşlaşdygymyzça, rowaıatlaryň simwoliki hakykaty barha aňymyza ornaşıar. Biz indi rowaıata geçmiş däl-de, geljek manysynda düşünıäris. Onsoň, öňki ylmy-dünıägaraıyş ölçeglerimiz indi ahlak-filosofiki ölçeglere öwrülip barıar. Biziň aňymyza indi göwre bilen göwün bitewülik, biri çagşasa, beılekisi-de ıykylıar diıen pelsepe ıakymly görünıär. XX asyryň ylmy bir zady – indiwidual ruhy bakylygy, ölmez-ıitmezligi gazanmak isleseň, ten bakylygyny gazanmalydygyny gözümize dikdi. Emma bu entek-entekler mümkin däl ahyryn.
Adam «meniniň» – göwre bilen göwnüň asyl gelip çykyşy hem-de kemala gelşi meselesinde esasy ugur taryhylyk ugry bolmalymyka diııärin. Allatagalanyň adamyň göwresini toprakdan ıasandygy ylmy manyda-da, filosofiki manyda-da hakykatdyr. İer ıüzünde ıaşaıan ähli janly-jandarlar toprakdan hem-de dürli gaıry maddalaryň toprak bile utgaşygyndan ıaradylypdyrlar. Allatagala adamy ıaratmak üçin topraga perişdäni iberende, «Karz alıaryn, soňra gaıdyp bererin» diıenmiş. Toprakdan önen zat topraga-da gaıdyp barıar. Şu ıerde «adam» sözüniň asyl gelip çykyş manysyna ünsüňizi çekmek isleıärin. «Adam» sözüni gadymy semitleriň dilinden alyp gaıdıarlar. Şol dilde «adam» – goňur-gyzyl topragy aňladypdyr. Biziň «gyzyl ıüzli ıigit» diımegimiziň hem şunuň bilen baglanyşykly bolmagy mümkin.
Eger hristian yslam halklarynda «adam» sözi ulanylan bolsa, gadymy rimlilerde «gumanos» sözi adamy aňladypdyr. Alymlaryň munuň «humus» sözündendigini görkezıärler. Hum-us – «gum» diımekdir. Diımek, bu asyl hem adamyň gelip çykyşyny gum, toprak bilen baglanyşdyrıar. Türkmen dilinde soňky döwürde az ulanylıan «kişi» sözi, «kes» sözi, megerem, adamyň akyl-paıhaslylygyny nygtaıandyr. Çünki «kişi, kes» sözleri bilen baglanyşykly «kim» sorag çalyşmasy diňe adam – pikirlenip bilıän şahs barada ulanylıar. Gadymy ıunanlylaryň adamy aňladıan sözüniň asyl manysy-da «pikirlenip bilıän, paıhasly» diımekden ybarat eken. Gadymy otparazlaryň «gaıomord sözi hem adam diımegi aňladypdyr.
Adamyň göwresi-de, göwni-de şu dünıäde – wagt bile giňişligiň çäklerinde kemala gelıär. Enäniň göwresinde çaga galan gününden ol enäniň gany bilen gelıän iımitler arkaly iımitlenıär, dogulandan soň – enäniň iımiti bilen iımitlenıär, soňra hut şu dünıä degişli nygmatlar bilen naharlanıar, şeıdibem, göwre kemala gelıär.
Diımek, göwre şu dünıäniň perzendidir. Şonuň üçinem adam ıogalandan soň jesede öwrülen göwre ıene materiıa, dünıä gaıdyp barıar.
Edil şonuň ıaly, adamyň göwni-de jemgyıetde, adamlaryň arasynda kemala gelıär. «Göwün göwnüň aınasy» diıip, türkmen gaty dogry aıdıar. Adamyň aňy, düşünjesi, ıigrenji hem söıgüsi hut töweregindäki gatnaşyklarda kemala gelıär. Göwün – döwrüň ruhunyň hem ruhy ölçegleriniň adam edim-gylymlaryna, ruhy dünıäsine geçmegidir. Adam – adamara gatnaşyklaryň önümi.
Şeıle bir hyıaly tejribäni göz öňüne getireliň: «Adamy çagalygyndan, entek dil bitmänkä, adam-gara ıok ıere eltip goıalyň. Ol hiç kimi görenok, hiç kim bilen gatnaşyga girenok. Oňa görünmän diňe iımeli-içmeli zadyny eltip berıärler. Şeıle jandarda göwün döräp bilermi?
Ol adam bolarmy?
Bu sowallara belli amerikan filosofy K.Lomont «İok!» diıip jogap berıär. Ol özüniň «Bakylyk salgymy» diıen kitabynda Hindistanda bolan bir täsin wakany ıatlap geçipdir. Geçen asyryň 20-nji ıyllarynda Hindistanyň bir obasynda adamlar ene möjek tarapyndan ogurlanyp, soňam tokaıda saklanyp, şol ıerde ösüp ıetişen iki sany gyzjagazy tutupdyrlar. Bularyň biri sekiz ıaş, beılekisi ıaş ıarym eken. Olaryň taryhy adamyň bu dünıä asla-da taııar halda gelmeıändigini, diňe şu dünıäde kemala gelıändigini görkezıär.
Adam dünıä inensoň, daşky gatnaşyklar esasynda adam bolıar. Çaga edilıän gatnaşyklar onuň şahsyıetiniň kämilleşmeginde ägirt uly ornunyň bardygyny men şu ıerde aıratyn nygtamak isleıärin.
Şahsyıet – goıalyp, gatylyga öwrülen, kristallaşan gatnaşyklar hem arabaglanyşyklardyr. Şahsyıet – şol gatnaşyklaryň gaıtalanmaz suratda utgaşygydyr. Bu adamyň göwresi babatda-da, göwni babatda-da hakykatdyr. Hatda jansyz jisimler hem, janly-jandarlar hem bary-ıogy sanlyja himiki elementleriň birhili utgaşygydyr. Emma şol utgaşyk kim ıa-da näme tarapyndan kesgitlenıär – ine, mesele.
Dini filosofiıa şol utgaşdyryţa «Hudaı» diıip at berıär. Eflatun oňa «ideıalar» diıse, Şopengauer «erk» diıip atlandyrıar.
Türkmenler adam dünıä inenden soň, oňa at goııarlar. Şu meselede gadymy ata-babalarymyz bolan oguzlar bizden düıpli tapawutlanypdyrlar. Olar çaga kämilleşip, diňe ıigit çykandan soň, oňa at goıupdyrlar. Täsin zat. Diımek adam «meni» doly kemala gelenden soň, düıp many doly suratda hadysa öwrülenden soň onuň barlygy, onuň gymmaty jemgyıet tarapyndan ykrar edilıär. Muňa özboluşly etiki hem filosofiki realizm diıip at bermek mümkin.
Göwre bilen göwnüň bitewüligini hem bu ikisiniň dialektiki arabaglanyşygyny «meniň» tebigatyny kesgitleıän esasy pursat hökmünde görmelidiris. Orta asyr dünıägaraışy ruhy barlygyň ileriligine, esasylygyna daıanıardy. Ruha gatnaşygyň, ahlaky ölçeglere gatnaşygyň seniň teniňden başlap durmuşy ykbalyňy, ömrüň şowlulygyny, bagtyňy-betbagtlygyňy kesgitleıärdi. Meseläni adam «meniniň» aıtymyna getirip aıdanyňda, ruhuň bir subıektiw ıüze çykmasy bolan göwnüňe hatda seniň fiziki barlygyň hem baglydy. Şeıle hakykat Süleıman pygamber baradaky bir tymsalda juda anyk beıanyny tapypdyr.
Süleımanyň aıaly göwreli eken. Wagty dolup, ondan bir çaga bolıar. Emma dogan zat doly manyda çaga hem däl eken. Kellesi, iki eli, iki aıagy ıok bir tokga etmişin. Pygamber bu wakada bir gudratyň, Hudaı tarapyn edilıän bir yşaratyň bardygyna düşünip, Hudaıa ıüzlenıär. Alladan: «Pygamberiň, onuň weziriniň hem aıalynyň arasynda gizlenıän bir syr bar, şol syr açylsa, çaganyň göwresi doly biter» diıen habar gelıär. Süleıman şondan soň Asyf wezirini, aıalyny ıanyna çagyryp, olardan degişli syryň açylmagyny talap edıär, özi hem öz syryny ilki bolup açıar. Syr – öz hereketleriň ahlak ıörelgelere laıyk gelmeıänligini aňlamak, şonda-da nebsiňe diıeniňi etdirip bilmän, ahlagyň tersine iş görmekligi aňladıar. Nebis bolsa, öň aıdyşymyz ıaly, göwräniň keşbi. Öz göwräň guly bolmak seniň ıaňy dogan çagaň göwresiniň ıarty dogulmagyna getirıär. Ine, ahlagyň kanunynyň düıp durmuşy – filosofiki manysy. Nebis adamyň ahlaky azatlygyny, buısanjyny, erkini elinden alıar. Deregine müınlülik, ynamsyzlyk, ruhy güzaplary berıär.
Ruhy gymmatlyklaryň düıp ähmiıeti olaryň adamy nebis bendiliginden azat edıänligindedir. Meniň idealizm hem orta asyr şahyrlarynyň Hudaıyň yşgyna düşüp, ruhy güzaplary çekmesi ıöne bir akylyň miwesiz maşky däldir diııänimiň sebäbi-de şol azatlykdadyr. Adamzat jemgyıeti her hili durmuş şowsuzlyklaryna duçar bolanda, onda tebigy suratda ruhy durgunlyk başlanıar. Jemgyıetiň arassa bolmagy üçin adamyň arassa bolmalydygyny, jemgyıetiň kämillige ıetmegi üçin adam «meniniň» kämilleşmelidigini wagyz edıän, daşky däl, içki azatlygy ileri tutıan akyldarlar döräp başlaıar. Ähli üns şahsyıete gönügıär. Onsoň jemgyıetçilik krizislerini ıeňip geçmegiň usuly şahsyıeti ahlak-ruhy taıdan kämilleşdirmek diılip ykrar edilıär. Jemgyıet şahsyıetiň üsti bilen halas bolıar. Dogrudanam, adamyň içki azatlygyny gazanmazdan, hiç bir jemgyıetçilik idealyna ıetmek mümkin däl. Adam – bikemal. Adam psihologiıasy şeıle: ol ähli erbetlikleriň ıa bikemallyklaryň, adalatsyzlygyň sebäbini öz içinden däl, daşdan gözleıär. Adam tebigaty boıunça egoist jandar. Her zat etjek weli, özünden görjek däl. Ol öz bikemallygyna jemgyıet sebäpkär hasaplamaga meıillidir, emma jemgyıetiň kämilliginiň hem özüne baglydygy hakynda weli oılanmaıar. Nesimi, İunus Emre, Magtymguly ıaly şahyrlar bize ahlak hem ruhy ideallary (nusgalary) berdiler. Göwün bile göwräniň, ten bile ruhuň gapma-garşylygy arkaly olar şahsyıet bilen jemgyıetiň sazlaşygyny, adam bilen dünıäniň filosofiki esaslandyrylan sazlaţygyny berdiler.
Göwre – dünıäniň bir bölegi, göwün bolsa dünıäniň gözgüsidir. Göwün – bitewülikdir, bölek däldir. Şahsyıet bitewüligini gazanmak üçin «men» özüniň «men-men» hem gedem isleglerinden, jemgyıet ıaşaışynyň sazlaşygyny bozıan instinktlerinden halas bolmany, öz-özüni çäklendirmäni başarmaly. Öz-özüni çäklendirmek asla-da şahsyıeti gysmak däl. Tersine, ol şahsyıeti azat etmekdir. Hudaıa gul bolmak meselesine taryhylyk nukdaınazaryndan, jemgyıetiň ıaşaışynyň janly prosesinde seretmek gerek. Ţonda Hudaıa gul bolmak şahsy azatlygyň saklamak, instinktleriň hem howaıy-höwesleriň gulçulygyndan azat bolmak manysynda düşüniler. Allaha söıgi adam şahsyıetini beıgeldıär, onuň içki ruhy hem ahlak gujurlylygyny ıüze çykarıar, onuň «menini» amal edıär, onuň «menini» ıokary göterıär. Şu jähetden «Gorkut atadaky» Däli Domruly ıatlamak ıerlikli bolardy.
Domrulyň adam geçmeıän gury çaıda köpri ıasap, ondan geçenlerden hem geçmediklerden pul alşy adam gedemliginiň hem «men-menliginiň» tebigatyny oňat açyp görkezıär. Bu ıerde Allany tanamak, ilkinji nobatda, öz-özüňi tanamak manysynda gelıär. Adam durmuşda, dünıäde, älemde özüniň ornuna dogry göz ıetirıär. Onuň ıüreginde pakyrlyk, garyplyk ıaly duıgular döreıär. Pakyrlygyň düıpli ruhy manysy bar. Garyplyk sosial mesele däl, dünıäni duıuşyň, dünıä ahlaky gatnaşygyň meselesi. Garyplyk baılygyň däl, gedemligiň antonimi. Gaty baı adamlar özüni garyp hökmünde duıupdyrlar. Beıle duıgy adamda ruhy dokmädeligi hem öz-özüňden kanagatlylygy döredıär.
Hudaıdan sorapdyrlar: «Sen näme bilen meşgullanıarsyň?»
Ol jogap beripdir: «Ululary kiçeldıärin, kiçileri bolsa ulaldıaryn».
Gündogar halklarynda, şol sanda türkmenlerde-de adam häsiıetiniň, erkiniň däp-dessura düıpli baglydygy bellidir. Munuň şu jemgyıetde, onuň ruhy esaslarynda Hudaı ideıasynyň tutıan orny bilen berk baglanyşygy bar.
Däp-dessurlar, belli bir manyda, Hudaıyň erkiniň, buırugynyň adamzat jemgyıetinde amal edilmesidir. Olar Hudaıa uıup ıaşamagyň prinsipleridir we olaryň sosial ıerine ıetirilmesidir. Şol sebäpden Hudaıyň bakylygy ıaly, şol däp-dessurlar hem üıtgewsizdir, ıoıulmaly däldir diılip düşünilipdir. Emma döwletiň kemala gelmegi bilen bu ıerde käbir zatlar üıtgeıär. Erkli hem özdiıenli şahsyıetler öňe çykıar we öz erkini döwlet görnüşinde aňladıarlar.
Döwlet – ruhy bitewüligiň real-syıasy jähetde amala aşyrylmagydyr. Döwlet arkaly adamlar jemgyıetçilik hajatlaryny amala aşyrıarlar. Men şu ıerde bir deňeşdirme getirmekçi bolıaryn: adamlar tebigy amatsyzlyklardan goranmak üçin egin-eşik, jaı we ş.m.-leri edinıärler. Edil şonuň ıaly, olar taryhy amatsyzlyklardan goranmak üçin döwlet döredıärler. Çünki taryhyň ıowuzlygy tebigatyň ıowuzlygyndan asla-da pes däldir.
Şeılelikde, adamyň «meni» örän köp beıleki pursatlar bilen içgin baglanyşyklydyr. «Mene» diňe durmuşyň okgunlylygynyň jähetinde seretmek gerek. Adam «meniniň» kemala gelşinde iki tapgyry bellemek mümkin:
1. Adam özüniň özgelerden tapawudyna göz ıetirıär.
2. Adam özüniň dünıäniň bir bölegidigine akyl ıetirıär.
Türkmenlerde şahsyıet hemişe milletiň bir indiwidual gözgüsi bolupdyr.
Soňky üç asyr geçenden soň biz ıene ruhy gymmatlyklaryň ileri tutulıan zamanyna gaıdyp gelıäris. Biz ıene ruhuň ähli zadyň esasynda ıatıandygyny ykrar etmäge dolanıarys. Türkmeniň ruhy bitewüligi adam «meniniň» täzeçe açylmagyna, onda ruhanalygyň esasy sypat bolmagyna getirer.
Категория: Filosofiıa | Просмотров: 15 | Добавил: Has | Теги: Osman ÖDE | Рейтинг: 0.0/0