T.C. MEVLANA KALKINMA AJANSI PROJE ADI TR52-11-TD01/86 - PDF
Download "T.C. MEVLANA KALKINMA AJANSI PROJE ADI TR52-11-TD01/86"
1 T.C. MEVLANA KALKINMA AJANSI PROJE ADI TR52-11-TD01/86 İLKÖĞRETIM VE LİSELERDE SINAV BAŞARISININ 2023 YILINA KADAR ARTIRILMASINA İLİŞKİN STRATEJİNİN GELİŞTİRİLMESİ TEKNİK DESTEK YARARLANICISI Güneysınır İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü YÜKLENİCİ Konya Teknokent Teknoloji Geliştirme Hizmetleri A.Ş. adına Hazırlayan Yrd. Doç. Dr. Muhittin Çalışkan Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi KONYA-2012 Bu rapor T. C. Mevlana Kalkınma Ajansının desteklediği İlköğretim ve Liselerde Sınav Başarısının 2023 Yılına Kadar Artırılmasına İlişkin Stratejinin Geliştirilmesi projesi kapsamında hazırlanmıştır. İçerik ile ilgili tek sorumluluk Destek yararlanıcısı Güneysınır İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü ne/ Yüklenici Konya Teknokent Teknoloji Geliştirme Hizmetleri A.Ş. ye aittir. ve T.C. Mevlana Kalkınma Ajansının görüşlerini yansıtmaz.
2 2 İÇİNDEKİLER Giriş / 1 Problem / 3 Projenin Programın (stratejik plan) Amacı / 7 Projenin Programın (stratejik plan) Hedefleri / 7 Kuramsal Açıklamalar / 8 Kurullar / 31 Çalışma Grubu / 32 Strateji Öğretim Çalışmaları / 33 Değerlendirme / 35 EK: Strateji Öğretim Planları / 37
3 1 1. Giriş Eğitim bilimleri alanında yapılan çalışmaların çoğu öğretme - öğrenme sürecinin etkili bir şekilde nasıl düzenlenebileceği ile ilgilidir. Çünkü bireylerin öğrenebilmeleri bu sürecin etkili bir şekilde düzenlenmesine bağlıdır. Ancak amaca ulaşmak için öğretme-öğrenme sürecinin etkili bir şekilde düzenlenmesi tek başına yeterli olmayabilir. Öğrenenle ilgili değişkenler önemli rol oynar. Bireyin öğrenme sürecinde ne düşündüğü öğrenenle ilgili önemli değişkenlerden biridir (Weinstein ve Mayer, 1986). Öğrenme sürecinde harekete geçirilen bilişsel süreçler öğrenmenin gerçekleşmesini sağlar. Bilişsel süreçler bilgiyi kodlama yollarıdır. Öğrencinin bilgiyi seçmesi, düzenlemesi ve bütünleştirmesi gibi öğrenme esnasındaki içsel bilişsel süreçleri kapsar. Bu süreçte öğrenenden seçici dikkatini konuya vermesi, bilgiyi düzenlemesi (iç bağlantılar oluşturması), bilgi ile diğer ilgili bilgileri bütünleştirmesi (dış bağlantıları oluşturması) beklenir (Görgen, 1997: 4). Buradan anlaşılabileceği gibi öğrenme öğretme sürecinde verimliliğin artması her şeyden önce bireyde öğrenmenin nasıl gerçekleştiğinin bilinmesine bağlıdır. Öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini açıklayan yaklaşımlardan biri bilgiyi işleme modelidir. Bu modele göre bireyler öğrenme sürecine aktif olarak katılırlar. Öğrenme, bireyin sahip olduğu bazı yapılar ve bu yapılarla ilgili süreçler sonucu meydana gelir ( Erden ve Akman, 1995: 144). Bilgiyi işleme modeli bilgi depolarını ve bilginin bir depodan diğerine aktarılmasını sağlayan bilişsel süreçleri açıklar. Modele göre, öğrenme aşağıda verilen süreçler sonunda gerçekleşir (Senemoğlu, 2007: ): 1. Çevredeki uyarıcıların alıcılar (duyu organları) yoluyla alınması 2. Duyusal kayıt yoluyla bilginin kaydedilmesi (duyusal kayıt) 3. Dikkat ve seçici algı süreçleri harekete geçirilerek, duyusal kayıta gelen bilginin seçilerek kısa süreli belleğe geçirilmesi 4. Bilginin bir müddet kısa süreli bellekte kalabilmesi için zihinsel tekrarın yapılması 5. Bilginin uzun süreli bellekte depolanabilmesi için işleyen bellekte kodlamanın yapılması 6. Kodlanan bilginin uzun süreli bellekte depolanması 7. Bilginin uzun süreli bellekten işleyen belleğe geri getirilmesi
4 2 8. Bilginin işleyen bellekten yani kısa süreli bellekten tepki üreticiye gönderilmesi 9. Tepki üreticinin bilgiyi vericilere (kaslara) göndermesi 10. Öğrenenin çevresinde performansını göstermesi 11. Yürütücü kontrol tarafından tüm bu süreçlerin kontrol edilmesi, düzenlenmesi. Yukarıdaki verilen süreçlerden de anlaşılacağı gibi bilgiyi işleme modeli öğrenme sürecine bireyin etkin katılımını gerektirir. Bireyin öğrenilecek bilgi birimine dikkatini vererek bilgiyi kısa süreli belleğine aktarması, bilgiyi kısa süreli bellekte bir süre tutabilmesi için birtakım işlemler yapması, bilginin uzun süreli bellekte depolanabilmesi için kodlama yapması gerekmektedir. Erden ve Akman (1995:144) bu modelin iki temel sayıtlısını şöyle açıklamaktadır: 1. Öğrenme sürecine öğrenci aktif olarak katılmak zorundadır. Birey dışarıdaki uyarıcıların duyu organlarına gelmesini beklemek yerine, arama eğilimindedir. Birey etkileşim kurduğu uyarıcılara kendisi anlam verir ve yorumlar. 2. Ön bilgiler ve bilişsel beceriler öğrenmeyi etkiler. Bireyin ön bilgileri ve bilişsel becerileri duyularına gelen uyarımları anlamasına ve yorumlamasına yardımcı olur. Bilgiyi işleme modelinin, bir diğer bileşeni, bilişbilgisidir. Bilişbilgisi, bilgiyi işleme modelinde önemli bir yere sahiptir. Bilgiyi işleme sürecinde bilişbilgisi, öteki bileşenler olan bilgi depoları ve bilişsel süreçlerin bir bütünlük içinde işlemesini sağlar. Bilişbilgisi, dikkat, algı, yineleme, kodlama ve geri getirme gibi bilişsel süreçleri denetler ve yönlendirir (Özer, 2001:172). Bilgiyi işleme modelinin eğitim alanına getirdiği en önemli katkılarda biri öğrenme stratejileridir. Bilgiyi işleme modeline göre birey, yeni bir bilgiyi kazanmak, yani uzun süreli belleğe kodlama yapabilmek için farklı yöntemler ya da stratejiler kullanır. Bilişbilgisi yeterince gelişmiş birey neyi, nasıl, hangi hızla öğrenebileceğini doğru olarak kestirebilir ve kendisi için en uygun öğrenme stratejisini işe koşabilir (Güven, 2004: 12). Bu durumda birey, bir öğrenme durumunda kendi bilişsel etkinliklerini düzenlediği sürece etkili öğrenmeyi gerçekleştirebilir (Flavell, 1979). Yani kendi öğrenmesini kendisi sağlayabilmelidir. Kendi öğrenmesini kendisi sağlayabilen ya da yönlendirebilen öğrencilere öz
5 3 öğretimli öğrenciler (self-instruction) denir. Öz öğretimli öğrenciler belirli bir öğrenme durumunu doğru olarak tanımlarlar, öğrenebilmek için gerekli en uygun öğrenme stratejisini seçerler, stratejinin ne derecede etkili olduğunu izlerler, öğrenmeyi gerçekleştirinceye kadar, güdülenmiş olarak yeterli çabayı gösterirler (Senemoğlu, 2007: ). Yukarıdaki açıklamalara göre, bir öğrenme durumunda, öz öğretimli bir öğrenci, yürütücü biliş yaşantıları sonucunda elde ettiği yürütücü biliş bilgisine dayanarak bir strateji seçer ve uygular. Öğrenme gerçekleşti ise yürütücü biliş bilgisi doğrulanır. Öğrenmesi gerçekleşmedi ise yeni bir stratejiyi işe koşar. Sonunda hangi durumda hangi stratejiyi kullanarak amaca ulaşacağına doğru olarak karar verme olasılığı artar (Senemoğlu, 2007: ). Öğrencilerin öz öğretimli öğrenciler olabilmesi için öğrenme stratejilerinin öğretilmesinin gerekmektedir. Öğrenme stratejilerini bilen ve uygulayan bir öğrenci bir öğrenme durumunda strateji seçip işe koşabilir, sonucu kontrol edip başka bir strateji seçebilir. Sonuç olarak öğrencilerin yürütücü biliş bilgisine sahip olmaları ve yürütücü biliş becerilerini kullanabilmeleri için onlara öğrenme stratejileri öğretilmelidir. 2. Problem Eğitimde tüm çabaların nihai amacı öğrenci başarısını artırmaktır. Bu nedenle tüm dikkatler öğretme öğrenme sürecinin verimliliğinin arttırılmasına odaklanmıştır. Bireylerde kalıcı, izli davranış değişikliklerinin oluşması, başka bir deyişle bireylerin öğrenmeleri, öğretme öğrenme sürecinin etkili bir biçimde düzenlenmesi ile olanaklıdır. Özellikle eğitim alanında görülen değişme ve yenilenme öğretme öğrenme sürecinde daha çok ön plana çıkmıştır (Güven, 2004 : 20). Öğretme öğrenme sürecinde verimliliğin arttırılması ise her şeyden önce bireyde öğrenmenin nasıl meydana geldiğinin anlaşılmasıyla mümkündür (Öztürk, 1995: 46). Öğrenmenin nasıl oluştuğu, bireyin bilgiyi nasıl aldığı, işlediği ve sakladığı üzerine odaklanan araştırmalar sonucunda öğrenme kuramları geliştirilmiştir. Bu kuramlardan biri de öğrenmeye zihinsel bir süreç olarak bakan Bilgiyi İşleme Kuramı dır. Bilgiyi işleme kuramı öğrenme sürecini uyarıcının alınması, anlamlandırılması, depolanması, kullanılmak için hatırlanılması ve davranışa dönüştürülmesi olarak açıklamaktadır. Bu kuram öğrenmenin oluşumu sırasında bireyin de öğrenme işine katılması ve belli bir çaba sarf etmesi gerektiğini savunmaktadır.
6 4 Yapılan bir öğretimin etkililiği öğrenenin önceki bilgilerine ve aktif bilişsel süreçlerine bağlıdır (Weinstein ve Mayer, 1986 : 315). Öğrenmenin oluşumu sırasında sürece katılabilen, çaba sarf eden bir birey aşağıdaki türden soruları cevaplayabilir (Senemoğlu, 2007: 336): 1. Bu konuyu öğrenmedeki amacım nedir? Nasıl bir ürüne ulaşmam beklenmektedir? 2. Bu konu hakkında ne biliyorum? (kendi öğrenme düzeyini test etme) 3. Bu konuyu öğrenmek için ne kadar zamana ihtiyaç duyarım? 4. Bu konuyu en etkili bir şekilde öğrenmek için nasıl bir plan yapmalıyım; nasıl bir yol izlemeliyim. 5. Plandaki aksaklıkları gidermek için yeniden nasıl gözden geçirip düzeltmeliyim? 6. Hata yaptığım takdirde hatamı nasıl bulmalıyım? 7. Bu işlemler sonunda elde edeceğim ürün beklentime uygun mu? Uygun değilse planlamamı nasıl değiştirmeliyim? Bu soruları cevaplayabilen öğrenciler yürütücü biliş bilgisine sahip ve yürütücü biliş becerilerini kullanabilen öğrencilerdir. Yürütücü biliş, bireyin kendi bilişsel yapısı ve öğrenme özelliklerinin farkında olmasıdır. Yürütücü biliş becerileri ise, bireyin geçirdiği yürütücü biliş yaşantıları sonunda, hangi öğrenme durumunda hangi stratejiyi kullanacağına karar vermesi, stratejiyi kullanması, öğrenmeyi izlemesi, öğrenme gerçekleşmedi ise stratejiyi değiştirmesi ve yeni bir strateji denemesi süreçlerini kapsar (Senemoğlu, 2007 : ). Yürütücü biliş becerileri öğrenmeyi kolaylaştırır. Bu nedenle, öğretmenler öğretimi öğrencilerin bu becerileri geliştirip kullanabilecekleri şekilde düzenlemelidirler. Ancak öğrencilerin hangi öğrenme durumunda hangi stratejiyi kullanabileceklerine karar verebilmeleri için öğrenme stratejilerini bilmeleri gerekir. Yani yürütücü biliş becerilerinin kullanılabilmesi için öğrenme stratejilerinin öğretimi gereklidir. Çünkü öğrenme stratejilerinin öğretiminde amaç, öğrencilerin kendi öğrenmelerini kontrol etmelerini ve bilişsel süreçleri doğrultusunda duruma uygun öğrenme stratejilerini seçip kullanmalarını sağlamaktır (Chamot,1999). Bu durumu şekil 1 deki gibi ifade edebiliriz. Şekil 1 e göre, öncelikle öğrencilere öğrenme stratejileri öğretilmelidir. Öğretim sonunda süreçte öğrenci yürütücü biliş yaşantısı geçirecektir. Yani hangi durumda hangi öğrenme stratejisinin öğrenmesinde etkili olduğu konusunda bilgi sahibi olacaktır. Böyle bir birey yani öğrenme stratejilerini bilen ve uygulayan bir öğrenci, bir öğrenme birimiyle karşılaştığında, amaca ulaşmak için geçirmiş olduğu yürütücü biliş yaşantılarına dayanarak sahip olduğu yürütücü biliş bilgisi doğrultusunda bir strateji seçip uygulayacaktır. Bu
7 5 uygulama sonunda amaca ulaştı ise yürütücü biliş bilgisi doğrulanacaktır. Amaca ulaşamadı ise havuzdan yeni bir strateji seçip işe koşacaktır. İkinci uygulama sonunda da amaca ulaşamadı ise yeni bir strateji daha seçebilir. Bu seçimden sonra da ya yürütücü biliş bilgisi doğrulanacak ya da süreç devam edecektir. Sonuçta öğrenci ne kadar çok yaşantı geçirirse yürütücü biliş bilgisi de o kadar artacaktır (Flavell, 1979; Senemoğlu,2007). Bu açıklamalardan anlaşılacağı gibi öğrenme sürecinde yürütücü biliş bilgisine sahip ve bu bilgiye dayanarak yürütücü biliş becerilerini kullanabilen öğrenciler etkili öğrenmeyi gerçekleştirebilirler ve dolaysıyla başarılı olurlar. Ancak bu sürecin temel şartı öğrencilere öğrenme stratejilerini öğretmektir. Öğrenme stratejileri, öğrenenlerin öğrenme sırasında sahip oldukları ve kodlama sürecini etkileyen davranışları ve düşünceleridir ( Weinstein ve Mayer, 1986). En yalın tanımla öğrenme stratejisi, bireyin kendi kendine öğrenmesini kolaylaştıran tekniklerden her biridir (Özer, 2002). Öğrenciler, derslerde ders konularının yanı sıra nasıl öğreneceklerini de öğrenme gereksinimi içindedirler. Üstelik öğrencilerin nasıl öğreneceklerini bilmeleri ders konularını öğrenmelerini de etki etmektedir. Nasıl öğreneceklerini bilmeden öğrenme çabası içinde olan öğrenciler ders konularını öğrenmede güçlüklerle karşılaşmaktadırlar. Bu nedenle, etkili bir öğrenme ve öğretme için ilköğretimden yükseköğretime kadar ders konularının yanı sıra öğrenme stratejilerinin öğretimine yer verilmesi gereği vardır (Dikbaş ve Hasırcı, 2007). Son on yıl boyunca, öğrenme stratejilerinin öğretimi yaklaşımına, akademik başarısızlığı olan öğrencilerin yanı sıra başarılı olan öğrencilerin performansını da artırdığı için daha da bir önem verilmiştir ( Bayındır, 2006). Ancak ülkemizde yapılan çalışmalarda okullarda öğrenme stratejilerinin öğretiminin göz ardı edildiğine vurgu yapılmaktadır (Öztürk, 1995; Gümüş, 1997; Sünbül, 1998; Yangın & Yıldızlar, 1999; Yorulmaz, 2001; Tay, 2002; Özer, 2002).
8 6 Şekil-1: Öğrenme Sürecinde Öğrenme Stratejileri- Yürütücü Biliş Bilgisi ve Yürütücü Biliş Becerileri İlişkisi Öğrenme Stratejilerinin Öğretimi YB yaşantısı YB bilgisi Süreç Öğrenme birimi (amaçlar) Yürütücü biliş yaşantıları Yürütücü biliş bilgisi Strateji seçimi Uygulama Amaca ulaşılamadı Amaca ulaşıldı Yeni strateji seçme Yürütücü biliş yaşantısı doğrulandı Uygulama Yeni yaşantı (Flavell, 1979 ve Senemoğlu, 2007 den faydalanarak oluşturulmuştur.)
9 7 Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılabileceği gibi, okul ve sınav başarısının artırılmasında öğrenme stratejilerinin öğretimi önemlidir. Yapılacak bir strateji öğretiminin öğrencilerin okul ve sınav başarılarını artıracağı düşünülmektedir. 3. Projenin Programın (stratejik plan) Amacı Bu projenin amacı, Güneysınır ilçesinde ilköğretim ve liselerde sınav başarısının artırılmasına yönelik bir stratejik plan hazırlamaktır. Bu amaçla bir stratejik plan hazırlanmıştır. Stratejik planı Öğrenme Stratejilerinin Öğretimi Eğitim Programı oluşturmaktadır. Öğrenme Stratejilerinin Öğretimi Eğitim Programı ile öğrencilere öğrenme stratejilerinin neler olduğunun, ne işe yaradığının ve bu stratejileri ders çalışırken nasıl kullanabileceklerinin öğretimi amaçlanmaktadır. Öğrenciler aldıkları bu strateji eğitiminden sonra öğrenme stratejilerini kullanabileceklerdir. Çalışma becerilerini kazanmış olmalarının onların okul ve ders başarısını artıracağı düşünülmektedir. 4. Projenin- Programın (stratejik plan) Hedefleri Öğretmenlere yönelik hedefler: 1. Bilgiyi işleme kuramına göre öğrenmenin nasıl gerçekleştiği konusunda bilgilendirmek 2. Öğrenme stratejilerinin bilgiyi işleme kuramının en önemli sonuçlarından biri olduğunun farkına varmalarını sağlamak 3. Bilgiyi işleme kuramı ile öğrenme stratejileri arasında ilişki kurmalarını sağlamak 4. Niçin öğrenme stratejilerini öğretmek zorunda olduğumuzun farkına vardırmak 5. Öğrenme stratejilerinin neler olduğu konusunda bilgilendirmek 6. Öğrenme stratejilerinin öğretiminin nasıl yapılacağı konusunda bilgi ve beceri kazandırmak Proje (program) kapsamında öğrencilere kazandırılması planlanan bilgi ve beceriler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
10 8 Tablo: Öğrenme Stratejileri Öğretimi Sonunda Öğrencilerin Kazanması Beklenen Bilgi ve Beceriler Öğrenme Stratejileri ve Özellikleri - Hangi öğrenme stratejileri vardır? -Bunların benzerlik ve farklılıkları nelerdir? Öğrenme Stratejilerinin Kullanım Biçimleri Öğrenme Stratejilerinin Kullanım Yerleri 5. Kuramsal Açıklamalar - Öğrenme stratejilerinin her biri nasıl kullanılır ya da uygulanır? -Stratejilerden en üst düzeyde yararlanmak için, uygulama sırasında neler göz önünde bulundurulmalıdır? -Her bir öğrenme stratejisi ne tür bilgilerin öğrenilmesinde daha etkilidir? -Hangi öğrenme stratejisinden hangi amaçla yararlanmak daha uygun olur? Öğrenme İnsanoğlu, çevresine başarılı olarak uyum sağladığı sürece yaşamını sürdürebilir (Senemoğlu, 2007: 86). Ancak insanoğlunun doğuştan getirdiği içgüdüsel davranışlar yok denecek kadar azdır ve bu davranışlar çevreye uyum sağlamada yetersizdir. Bu nedenle, insanlar hayatları boyunca birtakım bilgileri öğrenmek mecburiyetinde kalmaktadırlar (Selçuk, 2007: 125). Bu nedenle öğrenme bir bakıma uyum sürecidir. İnsanlar yaşamları boyunca çevre ile etkileşimleri sonucu bilgi, beceri, tutum ve değer kazanırlar. Öğrenmenin temelini bu yaşantılar oluşturur. Bundan dolayı öğrenme, kişilerde oluşan nispeten kalıcı değişmeler olarak tanımlanabilir (Özden, 2003: 21). Davranıştaki değişmenin nasıl oluştuğu her zaman merak konusu olmuş ve araştırılmıştır. Bu araştırmalar öğrenme kuramlarını oluşturmuştur. Öğrenmenin hangi koşullar altında oluşacağını ya da oluşmayacağını öğrenme kuramları betimlemekte ve açıklamaktadır (Senemoğlu, 2007: 93). Bu kuramlar davranışçı ve bilişsel kuramlar olmak üzere iki ana grupta toplanabilir (Güven, 2004: 2; Selçuk, 2007: 125; Senemoğlu, 2007: 93).
11 9 Davranışçı kuramcılar öğrenmenin uyarıcı ile tepki arasında bir bağ kurularak gerçekleştiğini kabul ederler. Önemli olan gözlenebilen davranışlardır, uyaranla tepki arasında zihinde olup bitenler gözlenemediği için davranışçılar bunlarla ilgilenmez (Özden, 2003: 21; Selçuk, 2007: 127; Senemoğlu, 2007: 93). Davranışçı yaklaşımda, davranışın sonuçları önemlidir. Bu nedenle pekiştirilen davranışlar devam eder, pekiştirilmeyen davranışlar terk edilir (Hartley, 1998: 17). İnsan davranışlarının yalnızca uyarıcı tepki bağı çerçevesinde açıklanamayacağını ileri süren bilişsel yaklaşıma göre, birey edilgin bir uyaran alıcısı değildir. İnsan zihni çevreden gelen uyarıcıları etkin bir biçimde işler ve onları yeni biçimlere dönüştürür. Bilişsel yaklaşımın amacı zihinsel süreçlerin nasıl örgütlendiğini ve çalıştığını açıklamaktır (Selçuk, 2007: 126). Bu iki temel yaklaşımın ilkeleri aşağıdaki gibidir (Hartley, 1998; Özden, 2003): Tablo: Davranışçı ve Bilişsel Yaklaşımların Temel İlkeleri Davranışçı Yaklaşım Bilişsel Yaklaşım Yaparak öğrenme esastır. Öğreneni harekete geçiren en önemli öğe pekiştirmedir. Öğrenilenlerin kalıcılığının sağlanmasında tekrar önemlidir. Öğrenmede güdülenmenin önemli bir yeri vardır. Amaçların açıkça belirlenmesi öğrenmeye yardım eder. Önceki bilgiler önemlidir. Öğretim iyi organize edilmeli ve iyi yapılandırılmalıdır. Öğrenme bir anlam yükleme çabasıdır. Öğrenme uygulama şansı tanımalıdır. Öğrenme karşılıklı etkileşim ile gerçekleşir. İki yaklaşım arasındaki temel farklardan bir diğeri öğrenmenin nasıl tanımlandığı ile ilgilidir. Davranışçılar öğrenmeyi davranış değişmesi olarak tanımlarken, bilişsel kuramcılar öğrenmeyi bireyin içsel kapasitesindeki değişme olarak görür. İçsel kapasitedeki değişmeler davranışlarda değişmelere yol açmaktadır (Selçuk, 2007: 127). Klasik koşullanma, bitişiklik kuramları, bağ kuramı, edimsel koşullanma, sistematik davranış kuramı davranışçı öğrenme kuramlarıdır. Gestalt kuram ve bilgiyi işleme kuramı bilişsel öğrenme kuramları arasında yer alır. Öğrenme kuramlarından her biri farklı bir öğrenme türünü en iyi açıkladığından, hiçbir öğrenme kuramı bütün öğrenme türlerini ve öğrenmeye ilişkin tüm sorunları
12 10 açıklamaya ve çözmeye yeterli değildir (Senemoğlu, 2007: 94). Bilgiyi işleme kuramı bilişsel yaklaşımda öğrenmeyi açıklayan en önemli kuramlardan biridir. Bilgiyi İşleme Kuramı İnsanın nasıl öğrendiği ve öğrenmeyi etkili kılma çabalarının neler olması gerektiği üzerindeki çalışmalar uzun bir geçmişe sahiptir. Bu konuda çeşitli teori ve modeller geliştirilmiş ve belirli dönemlerde bu modellerden bazıları oldukça büyük taraftar kitlesi bulmuş ve savunulmuştur. Günümüzde kendisinden önceki modellerin eksikliklerini tamamlayarak öğrenmeyi en kapsamlı ve bilimsel olarak açıklayan öğrenme yaklaşımı bilgiyi işleme modeli dir (Öztürk, 1995: 20). Bilgiyi işleme kuramı temel olarak şu dört soruyu cevaplamaya çalışmaktadır (Senemoğlu, 2007: 266) : 1- Yeni bilgi dışardan nasıl alınmaktadır? 2- Alınan yeni bilgi nasıl işlenmektedir? 3- Bilgi uzun süreli olarak nasıl depolanmaktadır? 4- Depolanan bilgi nasıl geriye getirilip hatırlanmaktadır? Bilgiyi işleme modeli bilgi depoları, bilişsel süreçler ve bilişbilgisi olmak üzere üç temel öğeden meydana gelmektedir (Selçuk, 2007: 184). Bilgi depoları; duyusal kayıt, kısa süreli bellek ve uzun süreli bellek olarak adlandırılan üç bellekten oluşur. Modelin ikinci bileşeni olan bilişsel süreçler, bilgilerin bir bellekten ötekine aktarılmasını sağlayan içsel zihinsel etkinlikleri içermektedir. Bilgi işleme kuramının üçüncü bileşeni bilişbilgisi (yürütücü kontrol) ise, bilişsel süreçlerle ilgili olan bilgileri ve bunların denetimini içerir (Özer, 2001: 161). Bilgiyi işleme modelinin temel öğeleri ve öğrenmenin oluşumu süreci aşağıdaki şekilde gösterimiştir.
13 11 Kay nak: Senemoğlu, 2007: 267. Şekle göre; çevredeki uyarıcılar duyu organları yolu ile alınır ve duyusal kayıt yoluyla bilgi kaydedilir. Dikkat ve seçici algı süreçleri harekete geçirilerek, duyusal kayıta gelen bilgi seçilerek kısa süreli belleğe geçirilir. Bilginin bir müddet kısa süreli bellekte kalabilmesi için zihinsel tekrar yapılır. Bilginin uzun süreli bellekte depolanabilmesi için kısa süreli bellekte anlamlı kodlama yapılır. Kodlanan bilgi uzun sürekli bellekte depolanır. Depolanan bilgi uzun süreli bellekten kısa süreli belleğe geri getirilir ve tepki üreticiye gönderilir. Öğrenen çevresinde performansını gösterir ve tüm bu süreçler yürütücü kontrol (bilişbilgisi) tarafından kontrol edilir (Senemoğlu, 2007: ). Bilgi depolarından biri olan duyusal kayıt, çok kısa bir süre için uyaranların tam bir kopyasını tutar ( Selçuk, 2007: 184). Bazı yazarlara göre, bilginin kalış süresi yarım saniyeden daha azdır. Bazı yazarlar ise bilginin, duyusal kayıtta bir ile dört saniye arasında kaldığını düşünmektedirler. Bilginin duyusal kayıtta kalış süresi çok sınırlı olmakla birlikte, duyusal kayıtın kapasitesi sınırsızdır ve her duyu için ayrı bir deposu olduğu düşünülmektedir. Duyusal kayıta gelen sınırsız uyarıcıdan sadece dikkat edilen sınırlı sayıdaki bilgi kısa süreli belleğe aktarılabilir (Senemoğlu, 2007: ). Uyarıcıların hangilerinin kısa süreli belleğe aktarılacağı konusunda dikkat önemli bir fonksiyonu yerine getirir (Dembo, 1988: 324; Aktaran: Öztürk, 1995: 22). Dikkat edilmeyen uyarıcılar ise kısa süreli belleğe aktarılmadan kaybolur.
14 12 Bir diğer bilgi deposu olan kısa süreli belleğin, birbirleriyle ilişkili iki temel fonksiyonu vardır. Birinci işlevi, sınırlı miktardaki bilgiyi sınırlı bir zaman süresi içinde geçici olarak depolamasıdır. Bu işlevinden dolayı kısa süreli bellek adını almaktadır. Kısa süreli belleğin ikinci önemli işlevi ise, zihinsel işlemleri yapmaktır. Bu nedenle kısa süreli bellek işleyen bellek olarak da adlandırılmaktadır. Kısa süreli belleğin iki tür sınırlılığı vardır. Birincisi kapasite azlığıdır. Yetişkinin kısa süreli belleği beş ile dokuz birim arasında değişebilen bilgi miktarının depolayabilmektedir. Kısa süreli belleğin bir diğer sınırlılığı da bilginin burada kalış süresinin çok kısa olmasıdır. Yetişkinde bu süre 20 saniye civarındadır. Bir yetişkinde kısa süreli bellek beş ile dokuz birimlik bilgiyi, zihinsel tekrar yapılmadıkça ancak en fazla 20 saniye depolayabilmektedir. Birinci sınırlılık olan kapasite azlığını artırmak için bilginin gruplanması yoluyla birimin kapsamı genişletilip, birim sayısı azaltılarak en düşük düzeye indirilebilir ( Senemoğlu, 2007: ). Süre sınırlılığını gidermek için ise yineleme yapılması gerekmektedir (Özer, 2001: 164). Gagne ve Glaser (1987) kısa süreli belleğin öğrenme sürecindeki işlevlerini şöyle sıralamaktadırlar ( Erden ve Akman, 1998: 149). 1. Duyusal kayda gelen yeni bilgi ile uzun süreli bellekte depolu bulunan eski bilgileri karşılaştırma ve eşleştirme. 2. Uzun süreli bellekteki örgütlenmiş bilgilerle, yeni gelen bilgileri bütünleştirme. 3. Yeni gelen bilgilerin tekrar yoluyla kısa süreli bellekte kalmasını sağlama. 4. Uzun süreli bellekteki bilgileri etkin hale getirerek örgütleme ve davranış haline dönüştürme. Sonuç olarak, işleyen belleğe gelen bilgi, ya zihinsel yineleme yoluyla bir süre hatırda tutularak davranış olarak ortaya çıkar, ya yirmi saniye içinde tamamen unutulur, ya da zihinsel yineleme ve kodlama yapılarak uzun süreli belleğe gönderilir (Güven, 2004: 9). Uzun süreli bellek, yeni gelen bilgilerin eskilerle örgütlenerek saklandığı daimi depodur ve kapasitesi sınırsız olarak kabul edilir (Selçuk, 2007: 195). Uzun süreli belleğin anlamsal bellek, anısal bellek ve işlemsel bellek olmak üzere üç temel bölümden ya da üç ayrı bellekten oluştuğu söylenebilir. Anlamsal bellekte genel
15 13 bilgiler, dil bilgisi, kavramlar, olgular, kurallar ve genellemeler gibi okulda öğrenilenler tutulur. Anlamsal bellekte bilgiler önerme, imgeler ve şema biçiminde saklanır (Özer, 2001: 164). Anısal bellek, kişisel yaşantılarımızın depolandığı bölmedir. Anısal bellekteki bilgi, ne zaman oluştuğu, nerede meydana geldiğine göre organize edilmiş imajlar halinde depolanır. İşlemsel bellek ise, herhangi bir şeyin nasıl yapılacağı ile ilgili bilgilerin, işlemlerin depolandığı bellektir (Senemoğlu, 2007: ). Bilgiyi işleme modelinin ikinci temel öğesi bilişsel süreçlerdir. Bilişsel süreçler, bilginin duyusal bellek, işleyen bellek ve uzun süreli bellek arasında aktarılmasını sağlayan zihinsel etkinliklerdir. Bunlar dikkat, algı, yineleme, kodlama ve geri getirme olarak sıralanabilir (Özer, 2001: 166). Bilginin duyusal kayıttan kısa süreli belleğe geçişinde dikkat ve algı, kısa süreli bellekte depolamada yineleme, uzun süreli belleğe transfer etmede kodlama, uzun süreli bellekten çağırmada geri getirme süreçleri işe koşulur. Dikkat, bireyin çevreden gelen uyarıcılara bilinçli olarak yoğunlaşması sürecidir (Özer, 2001:166). Çevremizde çok uyarıcı olmasına ve hatta duyusal kayıtın kapasitesinin bunların tümünü alabilecek büyüklükte olmasına rağmen sadece dikkat ettiğimiz, bizim için önemli olan bilgiyi öğreniriz. Duyusal kayıtta bilgiyi işleme dikkat ile başlar (Senemoğlu, 2007: 287). Duyusal kayıta gelen çok sayıda uyarıcı arasından ancak dikkat edilenler işlemeye alınabilir. Duyusal kayıta gelen belli uyarıcılara dikkat ettiğimizde algılama süreci başlar. Algılama, duyusal bilginin anlamlandırılması, yorumlanması sürecidir. Kısa süreli belleğe giren bilgi, duyusal kayda gelen çevresel uyarıcılardan, öğrenenin sadece algılayabildiği bilgilerdir. Bu nedenle algılama öğrenmede özel bir öneme sahiptir (Senemoğlu, 2007: ). Hangi uyaranların öğrenen tarafından seçileceğini algılanan uyaranla ilgili etkenler ve algılayan bireyle ilgili etkenler belirler. Algılanan uyaranla ilgili etkenler; uyarıcının değişkenliği, tekrarlanması, büyüklüğü, şiddeti, parlaklığı ve zıtlığı gibi özellikleridir. Algılayan bireyle ilgili etkenler ise; öğrenenin beklentileri, ilgileri ve inançlarıdır (Selçuk, 2007: ). Yineleme, kısa süreli belleğe gelen ham bilginin, daha uzun süre bu bellekte kalmasını sağlamak amacıyla yapılan etkinliktir. Bilginin depolanması için, bilginin kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe aktarılması gereklidir. Bu amaçla, bilginin
16 14 uzun süreli bellekte kalma süresini uzatmakta yararlanılan koruyucu yineleme ve ya genişletici yineleme işlemleri kullanılabilir. Bilginin birkaç kez yinelenmesi hatırlanmasını kolaylaştırmaktadır (Güven, 2004: 10). Kodlama kısa süreli bellekteki bilginin uzun süreli bellekte depolanabilmesi için yapılan işlemdir. Bunun için yeni gelen bilginin uzun süreli bellekteki mevcut bilgilerle ilişkilendirilmesi gerekir (Özer, 2001: 169; Senemoğlu, 2007: ). Geri getirme, bilginin uzun süreli bellekten bulunarak açığa çıkarılması sürecidir. Bilginin uzun süreli belleğe yerleştirilmesi için yapılan kodlama ile bilgiyi uzun süreli bellekten geri getirme arasında sıkı bir ilişki vardır. Bilgi etkili bir şekilde kodlanmadığı takdirde kolayca geri getirilemez. Geri getirmenin temel ilkesi etkili kodlamadır (Senemoğlu, 2007: ). Bilgiyi işleme modelinin üçüncü temel öğesi olan bilişbilgisi, bilginin dışardan alınıp davranış olarak gösterilinceye kadar geçen tüm bilişsel süreçleri denetler ve yönlendirir (Özer, 2001:172; Senemoğlu, 2007: 335). Yürütücü kontrol süreci (bilişbilgisi) hem bilişsel becerileri hem de güdüsel süreçleri kontrol eder. Öğrenenin hedefe ulaşmasında izlediği yolu organize etmesini yani bilişsel süreçleri ve öğrenenin hedefe yoğunlaşmasını yani güdüsel süreçleri kontrol eder ve düzenler (McKeachie, 2002; Aktaran: Bayındır, 2006: 185). Bellek sisteminde yönetici kontrol süreçleri bilişsel stratejiler in kullanımını yönetme yoluyla bu fonksiyonu yerine getirirler (Öztürk, 1995: 27). Kontrol süreci olarak bilişsel stratejiler öğrenme sürecinin herhangi bir bölümünü veya bütününü etkiler. Öğrencilerin, bilişsel stratejileri kazandıkları zaman onları öğrenme sürecinde etkili olarak kullanacağı söylenebilir. Bu stratejiler, uzun süreli bellekteki yetenekler olarak kazanıldığı ve hatırlandığı ölçüde öğrencinin bilişsel performansına önemli katkı sağlayabilir (Gagne ve Glaser, 1987: 66; Aktaran: Öztürk, 1995: 27). Bilgi işleme kuramı, öğrenmenin açıklanması açısından çok önemli bir kuramdır. Bilgi işleme kuramının eğitim alanına getirdiği en önemli katkılardan biri öğrenme stratejileridir. Bilgi işleme kuramına göre birey, yeni bir bilgiyi kazanmak, yani uzun süreli belleğe kodlama yapabilmek için farklı yöntemler ya da stratejiler kullanır. Bilişbilgisi yeterince gelişmiş birey neyi, nasıl, hangi hızla öğrenebileceğini doğru olarak kestirebilir ve kendisi için en uygun öğrenme stratejilerini seçip işe
17 15 koşabilir (Güven, 2004: 12). Yani yürütücü kontrol sisteminin (bilişbilgisi) etkili olarak işe koşulabilmesi için öğrenme stratejilerinin öğretilmesi gerekmektedir. Öğrenme Stratejileri Bilişsel öğrenme kuramları, öğrenen kişinin, öğrenme sorumluluğunu yüklenmesi ve öğrenmeye etkin olarak katılması gereği üzerinde durmaktadır. Bu nedenle bu alandaki çalışmalar, son yıllarda öğrenme stratejileri üzerinde yoğunlaşmıştır (Sübaşı, 2000). Bilişsel psikolojinin bir ürünü olan strateji kavramı genel olarak bir kişinin bir göreve yaklaşımını, akademik ya da sosyal bir problemi bağımsız olarak nasıl çözdüğünü tanımlamak için kullanılır (Lenz, 1992). Öğrenme stratejileri ise alanyazında çoğunlukla bilişsel stratejiler olarak adlandırılmaktadır. Öğrenme stratejilerinin önemine ve yararlılığına ilişkin bir görüş birliği olmakla birlikte, belirgin bir tanımlama ve sınıflama için aynı şeyi söylemek oldukça güçtür. Bu nedenle öğrenme stratejileri ile ilgili birçok tanım bulunmaktadır (Güven, 2004: 45). Öğrenme stratejileri bireyin öğrenirken kullandığı ve onun kodlama sürecini etkileyen davranış ve düşüncelerdir (Weinstein, 1986; Aktaran: Sünbül, 1998: 18). Deshler ve Lenz (1989) ise, öğrenme stratejilerini bir görevle ilgili performansını sergilemede ve değerlendirmede öğreniciye yol gösteren bilişsel ve davranışsal öğeler olarak tanımlamaktadırlar (Lenz, 1992). Bu tanımlardan öğrenme stratejilerinin öğrenenin öğrenirken ne düşünmesi ve ne yapması gerektiğini ortaya koyan teknikler olduğu görülmektedir. Herhangi bir öğrenme stratejisinin öğrenenin motivasyonunu ve duyuşsal durumunu etkileyebileceğini, önceki bilgileri ile yeni bilgiyi bütünleştirmesine ve örgütlemesine yardım edebileceğini belirten Weinstein ve Mayer e (1986) göre öğrenme stratejileri, öğrencilerin öğrenme anında gösterdikleri bilgiyi edinme, belleğe depolama ve gerektiğinde ona yeniden ulaşma süreçlerini etkilemesi beklenen davranış ya da düşüncelerdir. Örneğin öğrenen bir öğrenme durumunda kaygılarından kurtulmak için kendisiyle olumlu konuşmalar yapabilir, zihinsel imgeler oluşturabilir, okuduğu bir metni özetleyebilir ya da not alabilir. Tüm bu etkinlikler öğrenme stratejilerine örnektir. Tanımların ortak özelliği ise hepsinin temelinde bilgiyi işleme modelindeki süreçlerin işleyişi olduğu görülmektedir (Tay, 2002: 15). Böyle düşünüldüğünde
18 16 öğrenme stratejilerini, bireyin bilgiyi; duyusal kayıttan kısa süreli belleğe aktarmasını, kısa süreli belleğe gelen bilgiyi etkili olarak işlemesini, kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe transferini, uzun süreli bellekten geri getirilmesini kolaylaştıran yollardır. Bilişsel psikologlar stratejileri bilişsel stratejiler ve yürütücü biliş stratejileri olmak üzere ikiye ayırırlar. Bilişsel stratejiler bilginin işlenmesi ile ilgilidir. Yürütücü biliş stratejileri ise bilişsel stratejilerin seçilmesi, kullanılması ve izlenmesi ile ilgilidir (Lenz, 1992). Öğrenme Stratejilerinin Sınıflandırılması Öğrenme stratejileri ile ilgili olarak çok çeşitli sınıflamalar yapılmıştır. Bu sınıflamaların hepsinin bilgiyi işleme modeline göre yapılmasına rağmen öğrenme stratejilerinin sınıflandırılmasında bir görüş birliği olduğunu söylemek oldukça güçtür. Burada öncelikle ulaşılabilen çeşitli sınıflamalara daha sonra yaygın olarak kullanılan Weinstein ve Mayer in (1986) sınıflamasına yer verilecektir. Marton ve diğ. (1970) yaptıkları bir çalışmada öğrencilere yazılı metinlere nasıl çalıştıklarına ilişkin sorular sormuşlarıdır. Öğrencilerden alınan cevaplar sonunda yüzeysel çalışma ve derinlemesine çalışma olmak üzere iki yol ortaya çıkmıştır. Bir metni derinlemesine çalışan öğrencilerin metindeki içeriğin temel ilkelerini yakalamaya ve her bölümün ana fikrini bulmaya uğraştıkları, yüzeysel çalışanların ise metnin baştan sona kadar tümünü okudukları ve mümkün olduğu kadar tüm metni hatırlamaya çalıştıkları belirtilmiştir. Bu çalışmayı temel alan Hartley (1998) öğrenme stratejilerini yüzeysel öğrenme stratejileri ve derinlemesine öğrenme stratejileri şeklinde sınıflandırmıştır. O Malley ve diğ. (1985) öğrenme stratejilerini; bilişötesi stratejiler, bilişsel stratejiler ve sosyal duyuşsal stratejiler olmak üzere üç ana grupta toplamışlardır. Her bir grubu kendi içinde kategorilere ayırmışlardır. Bunlar; - Biliş ötesi stratejiler: ön örgütleyiciler, doğrudan dikkat, seçici dikkat, kendini yönlendirme, ön hazırlık, kendini izleme, kendini değerlendirme. - Bilişsel stratejiler: tekrar, gruplandırma, not alma, çıkarımda bulunma, tekrar birleştirme, imgeleme, sunma, yapısallaştırma, anlamlandırma, transfer etme, sonuç çıkarma.
19 17 - Sosyo-duyuşsal stratejiler: işbirliği yapma, açığa çıkarmak için sorular sorma. Bu sınıflamaya göre, bilişsel stratejiler doğrudan öğrencinin öğrenmesiyle ilgilidir. Bilişötesi stratejiler ise bilginin alınmasından, uzun süreli belleğe depolanması ve gerektiğinde geri getirilmesi ve performans olarak sergilenmesine kadar tüm süreçleri kontrol eder ve düzenler. Bilişötesi stratejilerin kullanılması bilişsel stratejilerin kullanımıyla gerçekleşir. Levin (1986) ise öğrenme stratejileri ile ilgili olarak üçlü bir sınıflama yapmıştır. Bunlar anlama, hatırlama ve uygulama stratejileridir. Levin e (1986) göre, bilişsel stratejiler öğrencinin neyi öğrenmesi ve nasıl öğrenmesi gerektiğini, bilişbilgisi ise ne zaman ve neden öğrenmesi gerektiğini kapsar. Bilişbilgisi bilişsel stratejilerin seçimi ve seçilen stratejilerin etkililiğinin kontrol edilmesi ile ilgilidir. Pressley ve Harris (1990), öğrenme stratejilerini altı grupta incelemişlerdir. Bu sınıflamanın diğerlerinden farkı oldukça özel davranışları içermesidir. İlkokul düzeyindeki öğrenciler için oluşturulan sınıflama şu şekildedir: 1. Özetleme 2. İmgeleme 3. Hikaye çözümlemesi 4. Önceki bilgileri harekete geçirme 5. Soru oluşturma 6. Soru cevap Oxford (1990), doğrudan ve dolaylı öğrenme stratejileri olmak üzere öğrenme stratejilerini iki geniş kategoride sınıflamıştır. Seksen öğrenme stratejisini içeren bu taksonomide doğrudan ve dolaylı öğrenme stratejileri kendi içerisinde alt kategorilere ayrılmıştır ve her bir özel strateji kendi içersinde birtakım zihinsel işlevleri yerine getirir. Doğrudan öğrenme stratejileri doğrudan öğrenmeyle ilişkilidir ve üç gruba ayrılır. Bunlar bellek, biliş ve telafi stratejileridir. Oxford a (1990) göre, doğrudan öğrenme stratejileri öğrenciler tarafından en çok kullanılan stratejilerdir. Dolaylı öğrenme stratejileri ise doğrudan öğrenmeyle ilişkili değildir, öğrencinin hedeflerine ulaşmasında ve öğrenme durumunu düzenlemesinde ona yardımcı olur. Dolaylı öğrenme stratejileri de üç kategoriye ayrılmıştır. Bunlar bilişötesi stratejiler, duyuşsal stratejiler ve sosyal stratejilerdir (Aktaran: Sünbül, 1998: 25-27).
20 18 Warr ve Downing (2000) çalışmalarında, Watt ve Allan ın öğrenme stratejileri ile ilgili yaptıkları sınıflamayı almışlardır. Watt ve Allan öğrenme stratejilerini üç grupta toplamışlardır. Bu stratejiler şöyle açıklanabilir; (Güven, 2004: 52) Bilişsel öğrenme stratejileri: Yineleme, örgütleme ve anlamlandırma Davranışsal öğrenme stratejileri: Kişiler arası yardım anlayışı, yazılı materyallerden yararlanma ve uygulama yapma Öz düzenleyici öğrenme stratejileri: Duygusal denetim, güdüsel ve anlamanın izlenmesi Senemoğlu (2007: 560) öğrenme stratejilerini, bilgiyi işlem kuramında açıklanan bilişsel ve yürütücü biliş süreçlerine göre ele alıp incelemiştir. Bu stratejiler dikkat stratejileri, kısa süreli bellekte depolamayı artıran stratejiler, anlamlandırmayı (kodlama) artıran stratejiler, geri getirmeyi (hatırlamayı) artıran stratjiler ve yürütücü biliş (izleme) stratejileridir. Öztürk (1995) yapılan sınıflamaların her birinde ihmal edilen belirli noktalar olduğunu, bilişsel sistemdeki bilgi akışı dikkate alınarak eklektik bir yaklaşımla bu eksiklikleri tamamlayacak şekilde bir öğrenme stratejileri modelinin şu şekilde oluşturulabileceğini belirtmiştir: Dikkat stratejisi Tekrar stratejisi Anlamlandırma stratejisi Zihne yerleştirme stratejisi Hatırlama stratejisi Bilişi yönetme stratejisi Duyuşsal strateji Günümüzde yaygın olarak kullanılan, ayrıntılı ve birçok araştırmaya temel oluşturan sınıflama Weinstein ve Mayer (1986) tarafından yapılmıştır (Öztürk, 1995; Görgen, 1997; Çiftçi, 1998; Sünbül, 1998; Özer, 2002; Yıldız, 2003; Güven, 2004; Belet, 2005; Güven, 2008). Weinstein ve Mayer (1986) stratejileri temel ve karmaşık olmak üzere iki grupta ele almışlar ve her bir öğrenme stratejisi grubunu örnek öğrenme durumları ile tanımlamışlardır. Bu sınıflama şu şekildedir: Temel yineleme stratejileri
21 19 Karmaşık yineleme stratejileri Temel anlamlandırma stratejileri Karmaşık anlamlandırma stratejileri Temel örgütleme stratejileri Karmaşık örgütleme stratejileri Anlamayı izleme stratejileri Duyuşsal stratejiler Bu sınıflama kimi araştırmacılar tarafından temel ve karmaşık stratejiler birleştirilerek ele alınmıştır (Demirel, 1993; Özer, 1998; Güven, 2004; Güven, 2008). Temel ve karmaşık stratejiler birleştirildiğinde öğrenme stratejilerinin beş grup altında toplandığı kabul edilebilir (Özer, 2002: 20; Güven, 2008). Buna göre, öğrenme stratejileri şu adlarla sınıflandırılmıştır: Yineleme stratejileri Anlamlandırma stratejileri Örgütleme stratejileri Anlamayı izleme stratejileri Duyuşsal stratejiler Bu programda yukarıda verilen sınıflamada yer alan ilk üç strateji grubu temele alınmıştır. Bunun nedeni çalışmada anlamayı izleme ve duyuşsal stratejilerin öğretiminin yapılmamasıdır. Erden ve Akman (1998: 155) öğrenme stratejilerinin tekrar, anlamlandırma ve örgütleme stratejileri olmak üzere üçlü sınıflandırılabileceğini belirtmektedirler. Öğrenme stratejileri ile ilgili yapılan bazı çalışmalarda bu üç öğeli sınıflamanın temele alındığı görülmektedir (Sünbül, 1998; Yıldız, 2003; Bozkurt, 2007). Bu nedenle burada sadece yineleme, anlamlandırma, örgütleme stratejileri hakkında bilgi verilecektir. Bu ana grup içerisinde yer alan stratejilerden sadece öğretimi yapılanlar ele alınacaktır. Yineleme Stratejileri Yineleme stratejileri bilginin kısa süreli bellekte tutulma süresini artırır ve uzun süre hatırlanmasını sağlar (Harris, 1991; Öztürk, 1995: 33; Erden ve Akman, 1998: 162; Özer, 2002). Sesli okuma, aynen yineleme, liste ezberleme, aynen yazma, altını çizme yineleme stratejileridir (Weinstein ve Mayer, 1986: ; Sünbül, 1998:
22 20 29; Özer, 2002: 20). Yineleme stratejileri genellikle temel öğrenmeler için kullanılır. Örneğin İngilizce sözcüklerin söylenişlerini ya da yazılışlarını, Avrupa ülkelerinin başkentlerinin adlarını, bir şiiri öğrenmek isteyen bir öğrenci yineleme stratejilerini kullanır (Özer, 1998: 154). Weinstein ve Mayer (1986) temel ve karmaşık olmak üzere iki tür yinelemeden bahsetmişlerdir. Temel yinelemede basitçe yineleme söz konusudur. Yani metin ya da öğrenme materyali olduğu gibi yinelenir. Karmaşık yinelemede birey belirli ölçüde kendisi de anlamlar katar. Temel yineleme stratejilerinin yanında daha karmaşık materyalleri hatırlamak için karmaşık yineleme yapılması zorunludur. Karmaşık yinelemenin seçme ve edinme olmak üzere iki önemli işlevi vardır (Weinstein ve Mayer, 1986: 318). Seçme özelliği ile öğrenciler öğrenme gerecindeki önemli öğeleri dikkat ederek seçebilirler. Edinme özelliği ile de, öğrenciler yeterince yineleme yaparak o öğeleri ezberleyebilirler, kazanabilirler. Ancak, bu tür öğrenmelerde yeni bilgilerle önceden öğrenilmişler arasında ilişki kurma söz konusu olmadığından, bu stratejilerle kalıcı öğrenmeler sağlamak güçtür. Yineleme stratejileri, en çok, öğrenilecek gerecin daha ileriki çalışmalar için kısa süreli belleğe geçmesini sağlar (Özer, 1998: 155). Araştırma sonuçlarına göre, 6-7 yaşındaki çocuklar yineleme stratejileri kendilerine öğretildiğinde bu stratejileri kullanabilirler. Ancak altıncı sınıftan küçük çocuklar yineleme stratejisini kullanırken örneğin altını çizmede metnin önemli yerlerini bulmada güçlük yaşamaktadırlar yaşındaki çocuklar bu stratejileri bağımsız olarak kullanabilirler (Weinstein ve Mayer, 1986: ). Bu programda yineleme stratejileri kapsamında altını çizme, metin kenarına not alma ve zihinsel tekrar stratejilerinin öğretimi yapılmıştır. Anahtar sözcüklerin ya da temel fikirlerin altını çizme öğrencinin dikkatini öğrenilecek bilgi üstünde yoğunlaştırma yollarından biridir. Altını çizme, öğrencinin metindeki anahtar sözcükler ve önemli bilgi üstünde dikkatini yoğunlaştırarak metni daha hızlı ve etkili olarak tekrar edebilmesini ve kendisinde varolan bilgi ile yeni bilgi arasında ilişki kurmasını sağlar. Altını çizme stratejisinin etkili olarak kullanılabilmesi için, önemli bilginin önemsiz bilgiden ayırt edilmesi gereklidir (Senemoğlu, 2007: 560). Öğrenciler altını çizme stratejisi uygularken üç farklı işlemi
23 21 yerine getirirler: 1. Metindeki cümlelerden önemli olanlara karar verme, 2. Önemli öğeler üzerinde odaklanma, 3. Önemli öğeyi öğrenme (Öztürk, 1995: 33). Yinelemeyi sağlayan bir diğer strateji de metin kenarına not almadır. Metin kenarına alınan notlar ya da konulan işaretler öğrencinin dikkatini belirli noktalara yoğunlaştırmasını, önemli bilgi üstünde odaklaşmasını ve daha hızlı biçimde tekrar etmesini sağlar. Metnin kenarına yazılan açıklama ve işaretler, öğrenci için bir bakıma ikinci okumada paragrafla ilgili bir organize edici bilgi niteliği de taşır. Yuvarlak içine alınan bilinmeyen sözcükler, önemli fikri belirtmek üzere satırın yanına konan yıldızlar, anlaşılmayan ya da tutarlı olmayan cümlenin ya da paragrafın yanına konan soru işaretleri, paragrafın yanına soru olarak sorulabileceğini belirtmek üzere konan işaretler, paragrafı özetleyen cümleyi gösteren işaretler, benzerlik ve farklılıkları gösteren notlar metin kenarına alınan notlara örnektir (Senemoğlu, 2007: 561). Bu programda, yineleme stratejileri kapsamında, öğretimi yapılan bir diğer strateji de zihinsel tekrar stratejileridir. Zihinsel tekrar stratejileri, bilgiyi sesli ya da sessiz olarak aynen tekrar etme stratejileridir. Ders işlenirken öğretmenin önemli dediği bilginin hemen zihinde tekrar edilmesi, metnin olduğu gibi birkaç kez okunması, okunan bir metinde önemli görülen cümlelerin hemen tekrar edilmesi, okurken önemli isimlerin, tarihlerin, yerlerin üst üste birkaç kez tekrar edilmesi, yeni bir kelime öğrenilirken kelime ve anlamının tekrar edilmesi, okuduktan sonra metnin anlatılması zihinsel tekrar stratejilerine örnek verilebilir. Anlamlandırma Stratejileri Bu stratejinin temelinde öğrencinin karşılaştığı bilgiyi aynen alması ya da zihnine yerleştirmesinin ötesinde belleğinde var olan önceden öğrenmiş olduğu bilgilerle bütünleştirerek anlamlar katması ve bu şekilde zihnine yerleştirmesi durumu vardır (Sünbül, 1998: 31). Yeni bilgi uzun süreli bellekte yer alan önceki bilgilerle ilişkilendirilerek anlamlandırılır (Weinstein ve Mayer, 1986: 318). Anlamlandırma stratejisinin etkili olarak kullanılabilmesi ön bilgilerin harekete geçirilmesine bağlıdır. Bu nedenle yeni bir konu öğretilirken konu ile ilgili ön bilgilerin harekete geçirilmesi öğrencilerin anlamlandırma stratejilerini kullanabilmeleri açısından önemlidir.
24 22 Simpson vd. (1994) anlamlandırma stratejisiyle ilgili yazmış oldukları bir makalede, bu stratejinin taktikleri ve öğrenme etkinlikleri olarak; metne çalışırken zihinsel imgelerden yararlanma, yeni bilgi ve uyarıcıları daha önceden öğrenilmiş olanlarla ilişkilendirme ve yorumlama, metni ve öğrenme görevini kendi cümleleriyle özetleme ve materyal üzerinde yorumlayarak not alma gibi özellikler sayılmıştır (Sünbül, 1998: 31). Öztürk (1995: 36) ise, imge oluşturma, öğrenilen konunun ana fikrini ortaya koyma, özet çıkarma, metni yorumlayarak kendi cümleleriyle not alma, sorular oluşturma ve mevcut sorulara cevap verme, mevcut bilgiyi harekete geçirme, geri getirmeyi kolaylaştıracak hatırlatıcılar kullanmayı anlamlandırma stratejisinin kapsadığı başlıca taktikler olduğunu belirtmiştir. Burada görüldüğü gibi bir strateji grubunun içinde yer alan taktikler konusunda yazarlar arasında çok küçük farklılıklara rastlanmaktadır. Zihinsel imge oluşturma, özetleme ve kendi cümleleriyle not alma birçok çalışmada (Weinstein ve Mayer, 1986; Öztürk, 1995: 36; Özer, 1998: ) anlamlandırma stratejileri kapsamında ele alınmıştır. Weinstein ve Mayer (1986: 318) anlamlandırma stratejilerini de temel ve karmaşık olmak üzere iki grupta ele almışlardır. Zihinsel imgeler oluşturma ve cümlede kullanma temel anlamlandırma stratejisine örnek olarak verilebilir. Bir metni anlamını bozmadan kendi kelimeleriyle anlatma, özetleme, benzetimler yapma, metin hakkında sorular oluşturma ve bu soruları cevaplama, kendinden bir şeyler katarak not alma karmaşık anlamlandırma stratejilerine örnektir. Bu programda anlamlandırma stratejileri kapsamında gruplama, not alma ve özetleme stratejilerinin öğretimi yapılmıştır. Gruplama kısa süreli belleğin, alabileceği bilgi miktarının sınırlılığını en aza indirmek için kullanılan stratejidir. Hayvanların bir listesini öğrenmek durumunda olan bir öğrenci, hayvanları kategorilere ayırarak bilgiyi organize edip öğrenebilir. Hayvanların listesini memeliler, kuşlar, sürüngenler, böcekler olarak ayırarak öğrenebilir (Senemoğlu, 2007: 563). Gruplama stratejisine örnek olarak, metinde geçen bilgileri ortak özelliklerine göre sınıflama, olayları oluş sırasını dikkate alarak gruplama, bir dizi kelimenin öğrenilmesi gerektiğinde aynı harfle başlayan kelimeleri gruplama, sıralı bilginin baş harflerinden cümleler oluşturma, öğrenilmesi gereken sıralı bilginin ilk harflerinden anlamlı ve anlamsız sözcükler oluşturma, önemli bilginin ilk harflerinden kısaltmalar oluşturma taktikleri verilebilir.
25 23 Not alma, okunulan bir metinde hedeflerle bağlantılı olarak önemli fikirlerin başka bir kâğıt üzerine kaydedilmesidir (Öztürk, 1995: 38). Not alma, öğrenciyi birçok açıdan öğrenme süreci içinde tutan ve akademik başarısını etkileyen yorucu ve dikkat gerektiren bir süreçtir (Carter ve diğ., 2002: 206; Aktaran: Belet, 2005: 31). Öğrencinin not alma stratejisini kullanması, hem dikkatini önemli bilgi üzerine yoğunlaştırmasını, hem de eski ve yeni bilgiler arasında ilişki kurmasını ve bilgiyi kendisi için en anlamlı olacak biçimde yeniden örgütlemesini gerektirmekte ve sağlamaktadır. Sonuç olarak not alma, hem dikkat, hem eklemleme, hem de örgütleme stratejisi olarak kullanılabilmektedir (Senemoğlu, 2007: 565). Farklı şekillerde not alma stratejisi uygulanabilir. Öğrenci, öğretmenin söylediği ya da kitapta yazılı olan önemli fikirleri tanıyıp kendine özgü ifade edebilir, tablo çizip içine önemli bilgiyi not edebilir ya da konunun ana hatlarını çıkarıp içine bilgiyi yerleştirebilir. Öğrencilerin okuduklarını anlamalarına yardım eden önemli bir strateji de özetlemedir (Brown vd., 1983: 968). Özetleme, öğrencinin, bilgiyi anlamlandırmasına ve uzun süreli belleğe anlamlı olarak yerleştirmesine yardım etmektedir. Çünkü özetleme öğrenciyi; anlamak için okumaya, önemli fikirleri ayırt etmeye, bilgiyi kendi sözcükleri ile ifade etmeye yönlendirmektedir ( Senemoğlu, 2007: 567). Örgütleme Stratejileri Örgütleme stratejileri, öğrenilecek bilgilerin yeniden düzenlenip yapılandırılarak öğrenilmesini sağlayan stratejilerdir. Anlamlandırma stratejilerinde olduğu gibi bu stratejilerle öğrenmede de bilgileri anlamlandırmaya önem verilir. Bu nedenle, örgütleme stratejileri anlamlandırma stratejileri ile birlikte kullanılır (Özer, 1998: 157). Örgütleme stratejileri karmaşık bilgilerin yeniden düzenlenmesini, metindeki bilgilerin ortak özelliklerine göre gruplanmasını, kelimelerin anlam bütünlüğü içinde sıralanmasını içerir (Weinstein ve Mayer, 1986: 317). Çizelge, tablo ve matrisler kullanma, hiyerarşik yapılar oluşturma, konunun ana hatlarını oluşturma, grafik ve modeller örgütleme yollarıdır (Senemoğlu, 2007: ). Özer e (1998: 157) göre, temel öğrenmelerde yaygın olarak kullanılan örgütleme stratejisi kümelendirmedir. Kümelendirme, öğrenilmesi ya da hatırlanması
26 24 amaçlanan bilgi birimlerinin ortak özellikleri göz önünde bulundurularak gruplara ayrılmasıdır. Bu strateji, özellikle liste öğrenmeleri için etkilidir. Karmaşık öğrenmelerde kullanılan başlıca örgütleme stratejileri ise ana çizgileri çıkarma, bilgi şeması oluşturma ve çizelgeleştirmedir. Bu stratejilerin etkili bir şekilde kullanılabilmesi için öğrencinin önce elindeki materyali çok iyi bir şekilde gözden geçirmesi, yapısını kavraması ve daha sonra da kendi öğrenme stratejisini işe koşarak anlamlı düzenleme ve kümeleri oluşturması gerekir. Bu yönüyle bu strateji çoğu zaman tekrar ve gözden geçirme aktivitelerinin başlangıçta çok iyi yapılmasını gerektirir (Sünbül, 1998: 35). Sherrie ve Simpson a (1991) göre en fazla kullanılan örgütleme stratejilerinden biri kavram haritalarıdır (Sünbül, 1998: 33). Bu çalışmada örgütleme stratejileri kapsamında kavram haritalarının öğretimi yapılmıştır. Kavram haritaları bir öğrenme stratejisi olarak ilk kez Novak tarafından 1980 lerde geliştirilmiştir. Kavram haritaları Ausubel in öğrenme kuramından doğmuştur. Ausubel e göre öğrenmeyi etkileyen en önemli etken öğrenen kişinin ne bildiğidir. Ona göre anlamlı öğrenme; bireyler, bilinçli ve açık bir biçimde yeni bilgiyi daha önceden edindiği ilgili kavramlarla açık ve bilinçli biçimde ilişkilendirdiğinde gerçekleşir (Leung, 2002; Aktaran: Belet, 2005: 38). Kavram haritası, kavramlar, alt kavramlar ve kavramlar arası ilişkileri düzenleyen ve sunan bir araçtır (Novak ve Canas, 2007: 29). Farklı disiplinlerde kavram haritalarının etkili biçimde kullanılabileceği araştırma sonuçlarıyla desteklenmiştir (Acat, 2003: 172). Araştırma bulgularına göre kavram haritaları, kavramsal bilginin değerlendirilmesinde, öğrencinin problem çözme becerisini geliştirmede, kendi kendine öğrenmede, eksik kavramsallaştırmaların belirlenmesinde etkilidir (McAleese, 1999: ). Novak ve Gowin (1984) bilgileri organize hale getirmede, kavramlarla ilgili yanlış anlamaları gidermede kavram haritalarının kullanılabileceğini belirtmektedirler. Ayrıca Acat a (2003) göre kavram haritaları okuduğunu anlama ve yazma becerilerinin geliştirilmesinde etkili olabilir. Bilgiyi İşleme Kuramı ve Öğrenme Stratejileri Davranışçı yaklaşımdan son derece farklı bir bakış açısına sahip olan bilişsel yaklaşım, öğrenme sırasında bilginin nasıl alındığı, bellekte nasıl işlendiği ve
Dil Öğrenme Stratejileri
Dil Öğrenme Stratejileri Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Serçe 2. Baskı Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Serçe DİL ÖĞRENME STRATEJİLERİ ISBN 978-605-318-255-9 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2015, Pegem
Kavram Haritası Yöntemi
Kavram Haritası Yöntemi Kavram Nedir? "Kavram dünyadaki nesnelerin, biçimlerin, olgu, durum ve devinimlerin dildeki anlatım buluşu ve dünyadaki nesnelerin ortak niteliklerine dayanan, dile özgü bir genelleme,
1 T.C. ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ EĞİTİM PROGRAMLARI VE ÖĞRETİM ANA BİLİM DALI EPÖ-YL-2008-0007 SINIF ÖĞRETMENİ ADAYLARININ ÖĞRENME VE DERS ÇALIŞMA STRATEJİLERİ İLE BAŞARILARI
PROF. DR. OSMAN GÜNDÜZ İLE YRD. DOÇ. DR. TACETTİN ŞİMŞEK İN UYGULAMALI KONUŞMA EĞİTİMİ EL KİTABI ADLI ESERİ ÜZERİNE
PROF. DR. OSMAN GÜNDÜZ İLE YRD. DOÇ. DR. TACETTİN ŞİMŞEK İN UYGULAMALI KONUŞMA EĞİTİMİ EL KİTABI ADLI ESERİ ÜZERİNE İzzet ŞEREF GÜNDÜZ, O. ve ŞİMŞEK, T. (2014). Uygulamalı Konuşma Eğitimi El Kitabı. Ankara:
13. HAFTA PFS109 EĞİTİMDE PROGRAM GELİŞTİRME. Yrd.Doç. Dr. Yusuf ESER. yeser@karabuk.edu.tr KBUZEM. Karabük Üniversitesi
13. HAFTA PFS109 Yrd.Doç. Dr. Yusuf ESER yeser@karabuk.edu.tr Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi 2 PROGRAM DEĞERLENDİRME Değerlendirme nedir? Değerlendirme sürecinde gerekli
ADAPAZARI ÖZEL ENKA OKULLARI. PROJE ÇALIŞMASI Dereceli Puanlama Anahtarı
ADAPAZARI ÖZEL ENKA OKULLARI PROJE ÇALIŞMASI Dereceli Puanlama Anahtarı Değerli Öğretmen, Aşağıda öğrencilerimizin proje başarısını belirlemek için kullanılacak dereceli puanlama anahtarı (DPA) verilmiştir.