YayınlayanIlteris Kimyacioglu Değiştirilmiş 3 yıl önce
R. Hakan ÖZYILDIZ Nisan 2012
Asya'da maymun yakalamak için kullanılan bir çeşit tuzak vardır: Bir Hindistan cevizi oyulur ve iple bir ağaca veya yerdeki bir kazığa bağlanır. Hindistan cevizinin altına ince bir yarık açılır ve oradan içine tatlı bir yiyecek konur. Bu yarık sadece maymunun elini açıkken sokacağı büyüklüktedir. Yumruk yaptığında elini dışarı çıkaramaz. Maymun tatlının kokusunu alır, yiyeceği yakalamak için elini içeri sokar, ama yiyecek elindeyken elini dışarı çıkarması olanaksızdır. Sıkıca yumruk yapılmış el, bu yarıktan dışarı çıkmaz. Avcılar geldiğinde maymun çılgına döner, ama kaçamaz. Aslında bu maymunu tutsak eden hiçbir şey yoktur. Onu sadece, kendi bağımlılığının gücü tutsak etmiştir. Yapması gereken tek şey, elini açıp yiyeceği bırakmaktır. Ama zihninde açgözlülüğü o kadar güçlüdür ki bu tuzaktan kurtulan maymun çok nadir görülür. “AÇ DOYAR, AÇ GÖZLÜ DOYMAZ” R. Hakan ÖZYILDIZ
3 Büyüme dışarıdan gelecek paraya bağlı
4 Parite nedir? Olay, henüz döviz kurlarının uygulanmadığı yıllarda ABD-Kanada sınırındaki bir şehirde geçmektedir: ABD ve Kanada malum ki para birimi olarak 'dolar' kullanmaktadırlar. Yalnız her iki ülke de kendi paralarının daha değerli olduğunu iddia etmektedirler. Şöyle ki Kanadalılara göre: 1 ABD Doları= 90 Kanada Centi, Amerikalılara göre ise : 1 Kanada Doları= 90 ABD Centi. Bir amerikalı, cebindeki 1 dolarla dolaşmaya çıkar. Bir ara karnı acıkır ve simit alır (amerikan simiti!). Simitin fiyatı 10 centtir. Cebindeki 1 doları verir. Simitçi bozuk para ararken cebinin bir köşesinde 1 Kanada doları bulur, onu verir (90 cente eşit ya!). Derken sınırı yürüyerek geçer ve Kanada da dolaşmaya başlar. Kaleme ihtiyacı olduğunu hatırlar. Girer bir kırtasiyeciye. Kalemin fiyatı da 10 Kanada centidir. Cebindeki 1 Kanada dolarını verir. Kırtasiyeci de para üstü olarak 1 ABD doları verir. Oradan da ayrılıp evine döner. Sonra düşünmeye başlar: - Yahu sabah evden çıkarken cebimde 1 ABD dolarım vardı, şimdi de 1 ABD dolarım var. Pekiyi simitle kalemin parasını kim verdi?
5 Sermaye Hareketlerinin Serbestlik Derecesi ve Kur Rejimi
6 Kur Rejimleri Para Kurulu Tam Sabit Kur Ortak Kur 1 Sabit Kur Sabit Sabitleme 2 Sür. Çapa 3 Yarı Sabit Kur Esnek Sabitleme Kur Rejimi Paralel Bant Genişleyen 5 4 Müdahaleli Esneklik Esnek Kur 6 Müdahalesiz Esneklik Not: Siyah punto katılığı; altı çizili siyah punto, daha fazla katılığı; italik dizgi, içinde bulunduğu gruba göre esnekliği; altı çizili italik dizgi, esnek fakat içinde bulunduğu gruba göre daha katı bir konumu ifade ediyor. Euro gibi. Türkiye’nin 1980 öncesinde TPKK mevzuatı desteğinde uyguladığı kur rejimi. 2000 yılı başından Şubat 2001’e kadar Türkiye’nin uyguladığı kur rejimi. Türkiye’nin 1980 sonrasından 2000 başına kadar uyguladığı kur rejimi. Şubat krizi yaşanmasaydı Türkiye’nin Temmuz 2001’de geçeceği kur rejimi. Şubat 2001’den sonra Türkiye’nin uyguladığı dalgalı kur rejimi.
7 Tanım Makro ekonomik hesaplar; Milli gelir, Ödemeler Dengesi, Para, Kamu Maliyesi ve Fon Akımları Hesaplarından oluşur Ödemler dengesi, geniş anlamıyla bir ekonomide yerleşik kişilerin (Merkezi Hükümet, parasal otorite, bankalar, gerçek ve tüzel kişiler), diğer ekonomilerde yerleşik kişiler (yurtdışında yerleşikler) ile belli bir dönem içinde yapmış oldukları ekonomik işlemlerin sistematik kayıtlarını elde etmek üzere hazırlanan istatistiki bir rapordur. Ekonomik işlemler; Mal, hizmet ve gelirle ilgili işlemleri, Finansal varlık ve yükümlülüklerle ilgili işlemleri, Bir ekonomide yerleşik kişilerden diğer ekonomide yerleşik kişilere karşılıksız olarak reel ya da finansal kaynakların sağlandığı transferleri kapsar. Tanımda iki temel kavram bulunmaktadır: Ekonomi = bir hükümet tarafından idare edilen coğrafi bölge, Yerleşikler = bir ekonomide bir yıldan fazla süre ile devamlı ve düzenli olarak ikamet eden, o ekonomi içerisinde faaliyette olan kurum ve kişiler
8 İlkeler Ana ilke, her bir işlemin eşit değerlerde iki ayrı kaleme kayıt ile çift kayıt muhasebe sistemine uygun olarak kaydedilmesi. (+) işaretler alacak kaydı iken (-) işaretler borç kaydıdır. Her işlem bir “alacak” bir de “borç” olmak üzere iki kaydı gerektirmektedir. Ödemler dengesi istatistiklerinde; Alacak (+) kayıtlar; Cari işlemlerde, reel kaynak (mal ve hizmet) ihracını Sermaye işlemlerinde, yükümlülük artışını veya varlık azalışını Borç (-) kayıtlar; Cari işlemlerde, reel kaynak (mal ve hizmet) ithalini Sermaye işlemlerinde, yükümlülük azalışını veya varlık artışını gösterir. Örnek: 100 birimlik ihracat işlemi Alacak Borç Cari işlemler Hesabı: İhracat Sermaye ve Finans Hesapları: Diğer yatırımlar/Varlıklar/Bankaların Döviz Varlk
9 Standart sınıflandırma - 1
I – Cari işlemler II – Sermaye Hareketleri III – Rezerv [(-) artışı gösterir] IV – Net hata ve noksan (dengeleme kalemidir. Herhangi bir yere kaydı yapılamayan işlemler burada gösterilir)
10 Standart sınıflama -2 I – CARİ İŞLEMLER HESABI Önemli kalemler:
Mal ve hizmetler Gelirler Cari transferler (karşılıksız transferler) Mallar Hizmetler Çalışanların ücretleri, doğrudan yatırım, portföy yatırımları ve diğer yatırımlardan elde edilen gelir ve ödenen tutarlar. (Kar transferleri, alınan ve ödenen faizler vs) Cari transferler Ekonomiye mal, hizmet ya da para girişi gerçekleştiği halde, bu girişler karşılığında kaynak transferi yapılmayan transferleri içermektedir. Genel Hükümet ( hibe, vb) Diğer sektörler (işçi havaleleri ve diğer transferler)
11 Standart sınıflama -3 II – SERMAYE VE FİNANS HESAPLARI
A – Sermaye hesabı a-Sermaye transferleri (borcun bağışlanması, göçmen transferleri gibi) b-Üretilmeyen, finansal olmayan varlıklar (kara parçası gibi üretilmeyen varlıların alım/satımı ile patent yayımlama hakkı gibi maddi olmayan varlıklar) B-Finans Hesapları 1- Doğrudan yatırımlar, 2- Portföy yatırımları, 3- Finansal türevler, 4- Diğer yatırımlar, 5- Rezerv varlıklar Bunlardan “Rezerv Varlıklar” hariç diğer kalemler, varlık ve yükümlülük ayrımında, “Doğrudan yatırımlar” yatırımın türüne göre, “Portföy yatırımları” sektör ve enstrümanlara göre, “Finansal türevler” sektörlere göre, “Diğer yatırımlar” enstrüman, sektör ve vadeye göre, alt gruplara ayrılırlar. Sektörler: Parasal otorite ( Merkez Bankası, TCMB) Merkezi hükümet ( Kamu kesimi- Hükümet, Mahalli İdare vs) Bankalar (Kamu ve özel bankalar, katılım bankaları ) Diğer sektörler (Kamu ve özel kuruluşlar) Vadeler: -Kısa vade= vadesi 1 yıla kadar olanlar -Uzun vade= vadesi 1 yıldan uzun olanlar
12 Ödemeler dengesinin makro ekonomik hesaplar açısından etkileri -1
Gelir açısından etkileri. Y = Yd + NFI Y = GSMH YD = GSYİH NFI = Net dış alem faktör geliri Net Dış Alem Faktör Geliri 1. İşçi gelirleri ( + ) 2. Faiz gelirleri ( + ) 3. Girişimci hizmet gelirleri ( + ) 4. Faiz Ödemleri ( - ) 5. Kar transferleri ( - ) Yni= Y – d Ysdi = Yni + NKCT Yni = Milli gelir d = Amortismanlar Ysdi = Harcanabilir milli gelir NKCT = Net Karşılıksız Cari Transfer Gelirleri (= Yurt dışından elde edilen karşılıksız cari transferler – Yurt dışına transfer edilen karşılıksız cari transferler)
13 Ödemeler dengesinin makro ekonomik hesaplar açısından etkileri -2
2. Harcamalar açısından etkileri: Kapalı ekonomide GSMH = GSYİH, yani elde edilen gelir tüketim ve yatırım harcamalarında kullanılmaktadır. Y = Yd = Cp + Cg + Ip + Ig Y = GSMH Yd = GSYİH Açık ekonomide GSYİH ile GSMH arasında net dış alem faktör gelirleri kadar fark oluşmakta: Yd + NFI = Y = Cp + Cg + Ip + Ig + X – M + NFI X = Mal ve Hizmet ihracatı M = Mal ve Hizmet ithalatı NFI = Net dış alem faktör gelirleri Mal ve hizmet ihracatı, yabancıların yurtiçi üretimden aldıkları bölüm için yaptıkları harcamayı gösterdiğinden, tüketim ve yatırım harcamalarına ilave olarak özdeşlikte pozitif kalem olarak yer almaktadır. Mal ve hizmet ithalatı ise kısmen ara malı olarak yurtiçinde üretilen mal ve hizmetlerin değeri içinde yer almakta, kısmen de nihai mal olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle, çift saymayı önlemek için özdeşlikte negatif kalem olarak yer almaktadır.
14 Ödemeler dengesinin makro ekonomik hesaplar açısından etkileri - 3
3. Yatırım- tasarruf dengesi açısından etkileri: Bir ekonomide, gelirin tüketilmeyen bölümü tasarruf edilmekte ve yatırımların finansmanında kullanılmaktadır. Kapalı ekonomide; Sd=Sp+Sg=Ip+Ig Sd=Toplam yurtiçi tasarruflar Sp=Özel tasarruflar Sg=Kamu tasarrufları Açık ekonomide, cari işlemler dengesinin açık veya fazla vermesine bağlı olarak yatırımlar yurtiçi tasarrufların üzerinde veya altında olabilmektedir. S=Sd+Sf=Sp+Sg+Sf=Ip+Ig S= Toplam tasarruflar Sf= Dış tasarruflar (Dış kaynak) Cari işlemler dengesi, karşılıksız sermaye transferlerinin olmaması durumunda dış tasarruflara eşittir. CAB=X-M+NFI+NKCT=Sf CAB=Cari işlemler dengesi NKCT=Net Karşılıksız Cari Transferler NKT=Net Karşılıksız Transferler Cari işlemler dengesinin açık vermesi durumunda ekonomi gelirlerinden fazla harcama yapabilme olanağına kavuşmaktadır. Bu açık yurt dışından sermaye girişi veya uluslar arası rezervlerin azalışıyla finanse edilmektedir.
15 HARCANABİLİR GELİR 1
16 HARCANABİLİR GELİR 2
17 TCMB – DPT nin farklı yaklaşımı
TCMB nin yayımladığı ödemeler dengesindeki cari işlemler açığı ile DPT’nin “Ekonominin Genel Dengesi” verilerindeki dış kaynak rakamından farklıdır. Fark net karşılıksız transfer gelirlerinden kaynaklanmaktadır. Y=Cp+Cg+Ip+Ig+X-M-NFI Y-X+M-NFI=Cp+Cg+Ip+Ig Özdeşlikteki (-X+M+NFI) dış kaynak miktarını göstermektedir. TCMB Ödemeler dengesindeki cari işlemler dengesi ise (-X+M-NFI-NKTG) ya eşittir.
18 Denge!? R. Hakan ÖZYILDIZ
19 Kamu borçlanma gereği azalsa da devam ediyor
20 Tasarruf < Yatırım ise Cari Açık?
21 Tasarruf – Yatırım açığı büyüyor
22 İçeride tasarruf olmayınca...
23 Çin cari fazla veriyor. Amerikan Hazinesinin en iyi müşterilerinden birisi
24 Kimler tasarruf edebilir?
Ekonomide faktör gelirleri. Kar gelirleri – SERMAYE - Özel sektör (Bankalar, şirketler) Faiz geliri elde edenler (Kişiler ve şirketler) Maaş ve ücret geliri olanlar - EMEK Rant geliri elde edenler ( Toprak, gayrimenkul) Bu tasarrufların ne kadarı yurt içinde tutuluyor? R. Hakan ÖZYILDIZ
25 Gelir olsa, birikim de olur...
26 Genç nüfus tasarrufun önündeki engellerden birisi
27 Şirketler de tasarruf sorunu yaşıyor
28 Reel sektör yurtdışından kendi parasını mı borçlanıyor?
29 Biriktiremeyen ülkede borçluluk artıyor
30 Kamu mali disiplini sağlanınca hanehalkı ve reel sektör borcunu büyütüyor
31 Ülkede borçluluk reel anlamda da azalmıyor
32 Az tasarruf eden dışarıya muhtaç oluyor
33 Resim ortada R. Hakan ÖZYILDIZ
34 Yüksek getiri parayı çekiyor
35 Ödemeler Dengesi Analitik Sunumu
36 Özel sektör borçlanması ile Net Hata & Noksan arasında ilginç biri ilişki var. Bunun nedeni tasarruf edebilenlerin ( kar+rant+faiz+servet geliri olanların) paralarının büyük bölüümünü yurt dışında tutmaları. Son Krizden sonra şartlar değişti. Devletler paraların peşine düşmeye başladı.
37 EM’lere gelen fonlarda 2009 yılında, dünyada yaşanan krizden etkilendi.
38 Açık, sıcak parayla finanse ediliyor
39 Altını yastık altında tutalım. Büyürken borçlanalım da... Sonrası?
40 Uluslararası yatırım pozisyonu
41 Döviz akımları Stok değerler
43 Sektörel dağılım
44 Yatırım dağılımı
45 Doğrudan yatırım tanımı
47 Kimlerin yut dışında döviz varlığı var?
48 Döviz borçları kime ait?
49 Net döviz pozisyonunda hızlı bir değişim var: urtiçinde doğrudan yatırımlar hesaplanırken İMKB’deki veriler esas alınıyor. Değişimin ananedeni bu.
50 Döviz Pozisyon Açığı Nedir, Neden Önemlidir? 1
51 Döviz Pozisyon Açığı Nedir, Neden Önemlidir? 2
52 Bilanço krizlerinin anatomisi
53 Ekonomide sektörlere göre döviz varlık – yükümlülük farkı (milyon $)
54 Sıcak para nedir? “Arbitraj arayan sermaye hareketleri” ne sıcak para diyebiliriz. (Korkut Boratav, Yeni Dünya Düzeni Nereye? İmge Kitapevi) Hisse senetlerine yapılan yatırımlar, Kısa vadeli borç senetlerine (Hazinenin veya özel sektörün bonolarına) yapılan yatırımlar, Bankalara ve diğer özel sektör şirketlerine açılan (ancak ticari kredileri içermeyen) kısa vadeli krediler, Banka mevduatlarındaki değişimler, Banka dışı diğer varlıklardaki değişimler Sıcak para olarak tanımlanabilir. R. Hakan ÖZYILDIZ
55 Sıcak paranın yakıcı etkisi!
56 Ekonominin yüzde 25 kadarı sıcak para!
57 Yüksek getiri parayı çekiyor
58 Herşeyin bir bedeli var.
59 29 Mart 2012 tarihli gazeteler:
Bu ne mantıktır? İçeride milyarlarca dolarlık tasarruf olduğu biliniyor. Önlem alınmıyor. Dışarıya milyarlarca dolar faiz ödeniyor. 29 Mart 2012 tarihli gazeteler: Haberde geçen yıl liranın dolar karşısında yaklaşık yüzde 20 gerilediğine, altına olan talebin ise yüzde 99 arttığına dikkat çekildi. Haberde, "Türkiye'de yastık altındaki altın miktarını hesaplamak çok zor. İstanbul Altın Rafinerisi'ne göre sistem dışında kalan altının tutarı 270 milyar doları buluyor" ifadelerine yer verildi. Gümrük ve Ticaret Bakanı Hayati Yazıcı, altınların yüzde 10'unun bile piyasaya çıkması durumunda 28 milyar dolarlık kaynak sağlayacağını belirtmişti. R. Hakan ÖZYILDIZ
60 Yakın dönemde dünya ekonomisi!?
61 Çözüm var mı? Önce niyet, Sonra mücadele.
Kayıtdışılıkla mücadele, Sermaye hareketlerinin aşırı serbestliğinin gözden geçirilmesi. Bunları yapamazsak dışarıya bağımlı yaşamak durumunda kalırız. Son söz: Atatürk’ün “Tam bağımsızlık” hedefini unutmayalım. R. Hakan ÖZYILDIZ
62 Politika uygulayıcılarının önünde gidilecek iki ana yol var
63 Sermaye hareketleri denetlenmeli(mi?)
Denetlenirse: Büyüme + Cari açık + Sermaye girişleri Buradaki büyüme ivmesi iç dinamiklere, tasarrufların artmasına ve yatırımlara dönüşüme bağlı. Gelişme yolundaki ekonomilerde tasarruf eğilimi sınırlı olduğu için tartışma, büyümenin yeteri kadar hızlı olamayacağı konusunda. Faiz ve kur hedeflemesi çok kolay olmasa da beraber uygulanabilir. TCMB’nin büyük uluslararası döviz rezervi biriktirmesine gerek olmaz Denetlenmezse: Sermeye girişleri + Büyüme + Cari açık Büyüme dışarıdan ithal edilen kaynaklara bağlı. Sıcak para olursa, faiz ve kur (yüksek faiz, düşük kur) politikası tartışmalarına yol açıyor. Sıcak ülkeye gelirken iyi, borçlanma ile tüketim ve refah artmış gibi görülüyor. Ancak, borçlar geri ödenmeye başlayınca… PTT soymalar vs.. Ortaya çıkabiliyor. TCMB rezerv biriktirmek zorundadır. Rezerv biriktirmek maliyeti yüksek, pahalı bir iştir. Rezerv birikimi için merkez bankaları ya borçlanacak ve faiz ödeyecek, Ya da piyasadan döviz satın alacak, TL ödeyecek, sonra da piyasaya çıkan fazla parayı geri çekmek için faiz ödemek zorunda kalabilecek. R. Hakan ÖZYILDIZ