birleşmiş milletler deniz hukuku sözleşmesi ve deniz alanlarına
Doğal Kay. ve Eko. Bült. (2015) 20: 13-21
BİRLEŞMİŞ MİLLETLER DENİZ
HUKUKU SÖZLEŞMESİ VE
DENİZ ALANLARINA İLİŞKİN BAZI
Deniz hukuku, deniz alanlarının hukuki rejimini, çeşitli kullanımlarını ve denizdeki gemilerin seyrüseferini düzenleyen kuralların bütünü olarak tanımlanır (Kuran, 2007). Deniz hukuku kuralları 19 yy. ortalarına kadar yüzyıllar
boyu örf ve adet hukuku biçiminde gelişmiştir.
Ancak, endüstrileşme ile birlikte artan hammadde ihtiyacını karşılamak için ülkelerin kara
alanları dışında deniz alanlarında da yeni kaynak arama çaba ve girişimleri örf ve adet hukuku biçiminde gelişen deniz hukuku kurallarının
derlenip toparlanmasına yönelik girişimleri
başlatmıştır. Bu yöndeki çalışmaların ilk örnekleri, 1873 yılında kurulmuş olan, Uluslararası
Hukuk Derneği (International Law Associaton)
ve Uluslararası Hukuk Enstitüsü (Institut de
Droit International) tarafından gerçekleştirilmiştir. 20. yüzyılda deniz hukukunun gelişimi
bakımından 1930 tarihli La Haye Kodifikasyon
Konferansı’nın yanı sıra, Birleşmiş Milletler
Teşkilatı’nın şemsiyesi altında düzenlenen Deniz Hukuku Konferansları önem taşımaktadır.
Deniz Hukuku Konferanslarının birincisi 24 Şubat - 28 Nisan 1958 tarihleri arasında Cenevre’de toplanmıştır. Birinci Deniz Hukuku Konferansı sonunda deniz hukukunun temel konularına ilişkin olarak dört temel antlaşma (Kara
suları ve Bitişik Bölge Sözleşmesi, Kıta Sahanlığı Sözleşmesi, Açık Deniz Sözleşmesi, Balıkçılık ve Açık Denizlerin Canlı Kaynaklarının
Korunması Hakkında Sözleşme) ve de bir ek
protokol kabul edilmiştir (Güneş, 2007). 1958
tarihli Cenevre Deniz Hukuku Sözleşmeleri denizlerle ilgili hukuku uluslararası arenada ilk
defa yazılı olarak ortaya koyan metindir.
Ancak, global ölçekte yaşanan ekonomik
ve siyasi gelişmelerle birlikte açık deniz alanlarının altına isabet eden deniz yatağı ve toprak
altının hukuksal statüsüne yönelik yeni iddialar
ve 1960’ların ikinci yarısından itibaren, uluslararası deniz hukukunun çeşitli yönlerine ilişkin
ortaya çıkan belirsizlik, uyuşmazlıklar ve düzensizlik ortamı deniz hukukunun kodifikasyonuna yönelik girişimleri devam ettirmiştir.
1958 Cenevre Deniz Hukuku Sözleşmesi
sonrasında yeni bir deniz hukuku sözleşmesinin oluşturulması ihtiyacını ortaya çıkaran nedenler;
➣ Ülkelerin doğal kaynaklara olan ihtiyaçlarının artması,
➣ Karasal kaynakların yetersiz kalmaya
➣ Teknolojik gelişmelerin deniz dibi ve toprak altındaki kaynakların kullanılmasına
ve işletilmesine olanak sağlaması, bu
alanların bakır, manganez, kobalt ve nikel içeren maden yumruları ve hidrokarbürler bakımından çok zengin olduklarının ortaya çıkması,
➣ Denizde trafiğin ve balıkçılığın giderek
➣ Bağımsızlığına yeni kavuşmuş devletlerin eski kuralları tanımak istememeleri
ve ülkelerini denizler yönünde genişletmeyi arzu etmeleri,
➣ Deniz zenginliklerinin gelişmiş devletlerce yağmalanmasının önlenmesi ve canlı kaynakların tükenmesinin önüne geçilmesi isteği,
➣ Devletlerin denizler üzerinde giderek artan, gelişigüzel iddialarını kurallara bağlamak arzusu,
➣ Deniz kirlenmesinin önlenmesi veya
azaltılmasının sağlanmak istenmesi,
➣ Kıta sahanlığının dış sınırına ilişkin kriterlerin hızla gelişen teknoloji karşısında
*Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Deniz ve Çevre Araştırmaları Dairesi, Ankara.
anlamını yitirmesi ve bu kriterlerin değiştirilmesine yönelik itirazlar,
➣ Takımada devletlerine ait deniz alanlarının belirlenmesi,
➣ Zararsız geçişin tanımlanması ve karasularının genişliğinin belirlenmesi ihtiyacı,
➣ Bilimsel araştırma faaliyetlerinin tabi
olacağı hukuksal rejimin belirlenmesi isteği,
olarak belirtilmektedir (Ilgaz, 2009).
Tüm bu gelişmeler etkisinde Deniz Hukuku
Konferanslarının ikincisi 1960 yılında, Cenevre’de toplanmış ancak toplanma nedenlerine
(kara sularının genişliği konusunun karara
bağlanması gibi) cevap oluşturacak herhangi
bir sonuç elde edilemeden başarısızlıkla sonuçlanmıştır. 1973-1982 yılları arasında gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler Üçüncü Deniz
Hukuku Konferansı ise, deniz hukuku gelişiminde önemli bir dönüm noktası olarak kabul
edilen Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (BMDHS) kabulü ile sonuçlanmıştır. Üçüncü Deniz Hukuku Konferansı, deniz
hukukuna ilişkin yüzü aşkın konunun, önceden
hazırlanmış bir sözleşme metni olmaksızın
müzakere edildiği, geniş kapsamlı ve bir hayli
uzun bir süreç olmuştur. Bu süreçte hem deniz
hukukunun mevcut kurumları yeniden gözden
geçirilmiş hem de daha önce hukuksal bir düzenlemenin konusu olmayan yeni kavram ve ilkeler müzakereye açılarak, deniz hukukunda
kapsamlı bir reform anlamına gelecek bir çalışma gerçekleştirilmiştir. 157 devletten 3000’e
yakın delege katılımı ile üç ayrı komite şeklinde yürütülen çalışmalar 9 yıl sürmüş ve bu süre zarfında değişik merkezlerde yapılan 11 ayrı dönem toplantısında gerçekleştirilen müzakereler sonucunda, 320 madde ve 9 ekten oluşan nihai Sözleşme metni 10 Aralık 1982 yılında Montego Bay’de (Jamaika) kabul edilmiştir
(Güneş, 2007). Deniz hukukunu düzenleyen
en kapsamlı metin olan bu Sözleşmeye “Denizler Anayasası” da denilmektedir. Ancak,
Amerika Birleşik Devletlerinin (ABD) de yer
aldığı birçok sanayileşmiş ülke Sözleşmenin
derin deniz madenciliğin pratikte gelişimine engel olduğunu düşünerek 1982 yılında imzalanan bu Sözleşmeye taraf olmamıştır. Uzun süren müzakereler sonrasında Sözleşmenin XI.
Bölümü (derin deniz alanlarında madencilik
prospeksiyon, arama ve işletme faaliyetlerini
düzenleyen bölüm) 28 Temmuz 1994 tarihinde
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda kabul edilen kısaca Uygulama Antlaşması olarak anılan
“BMDHS’nin XI. Bölümünün Uygulanmasına
İlişkin Antlaşma” sonrasında Sözleşme 16 Kasım 1994 yılında yürürlüğe girebilmiştir. Günümüzde Sözleşmeye taraf olan ülke sayısı 166,
antlaşmaya taraf olan ülke sayısı ise 146’dır.
Ancak, aralarında ABD, Kolombiya, İsrail, Peru, Venezüella ve Türkiye gibi ülkelerin yer aldığı yaklaşık 30 ülke henüz Sözleşmeye taraf
16 Kasım 1994 tarihinde yürürlüğe giren
BMDHS, uluslararası hukukun deniz hukuku
alanındaki düzenlemelerini tek bir metin altında birleştirmesinin yanı sıra pek çok yenilikler
getirmesi ile dikkat çekmektedir.
BMDHS‘in amacı denizlerde ve okyanuslardaki bilimsel, ticari ve ekonomik faaliyetleri
kontrol etmek ve gerekli sınırlandırmaları düzenlemek ve aynı zamanda deniz ve deniz
çevresi ile ilgili izlemeleri yaparak bu alanların
korunmasını sağlamaktır. Günümüzde, okyanuslar ve deniz hukuku ile ilgili tüm faaliyetlerin
BMDHS kurallarına uygun olması gerektiği
dünya çapında kabul görmüştür.
Coğrafi ve fiziki bakımdan bir bütünlük arz
eden denizler, hukuki bakımdan deniz tabanları, nitelikleri ve tâbi oldukları rejimler itibariyle
çeşitli alanlara bölünmüştür. Deniz alanları temelde iki ana gruba ayrılmaktadır: ulusal yetkiye tâbi deniz kesimi ve ulusal yetki alanlarının
ötesindeki deniz kesimi.
Denizlerin hukuki rejiminin gösterdiği farklılıklara göre, denizlerdeki muhtelif alanlar aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir (Sur, 2006):
1- Ulusal sınırlar içinde kalanlar (iç sular,
kara suları, takımada suları ve belli ölçülerde uluslararası boğazlar),
2- Ulusal sınırlar dışında, kıyı devletinin
ilanı ile belirli işlevsel münhasır yetkileri
olan yerler (bitişik bölge, münhasır ekonomik bölge, münhasır balıkçılık alanları). Kıta sahanlığı ise ilana bağlı olarak
oluşmayıp, ulusal sınırların dışına da
uzanan geniş bir bölümü içerir.
3- Hiçbir devletin yetkisinde bulunmayıp
herkesin serbestçe girip yararlanabileceği açık deniz ise ayrı bir alandır.
1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi deniz bölgelerinin oluşturulmasını ve sınırlarının çizilmesini belirleyen genel
çerçeveyi oluşturarak, deniz alanlarını ve onların hukuki rejimlerini de tanımlar.
Esas Hat (Esas çizgi)
Uluslararası deniz hukuku devletin deniz
ülkesi için ayrı hukuki rejimlere tabi tuttuğu deniz alanlarının sınırlarının ve genişliğinin belirlenmesini gerektirir. Bu bağlamda, devletin deniz ülkesinin tanımlanması ve belirlenmesinde
en önemli ölçüt, esas hat olarak adlandırılan
kıyı çizgisidir. Deniz hukukunda esas hat (base line) devletin yetkisine tabi olan deniz alanlarının ölçülmeye başlandığı hattır (Kuran,
2006). İç sular rejiminin geçerli olduğu deniz
kesimi ile kara suları rejimini ve diğer deniz
alanlarını ayıran sınır kara alanlarının iç sınırı
olan esas hat (kıyı çizgisi) tır. Farklı hukuki rejimlerin geçerli olacağı deniz alanlarının ve sınırlarının tespiti için esas hattın belirlenmesinde 2 yöntem kullanılır (Günsel, 2012).
1. Normal esas; suların en alçak olduğu
zamanda ki coğrafi kıyı çizgisine eşittir.
2. Düz esas; kıyı fazla girintili ve parçalanmış ise veya kıyının hemen yakınında
1 nm = 1,852 metre
Şekil-1 1982 BMDHS’ne göre Deniz Alanları (ECORYS 2014).
adalar, sağlıklar veya kayalıklar bulunuyor ise, bu tür kıyılarda iç sınır kıyının
uygun uç noktalarını birleştiren düz hatlar esas alınarak belirlenmektedir.
1958 Cenevre Kara suları ve Bitişik Bölge
Sözleşmesinin 3. ve 4. ve 1982 BMDHS’nin 57. Maddelerinde kara sularının genişliğini ölçmeye yarayan hattın sahil boyunca uzayan en
düşük cezir hattı olduğu, girintili çıkıntılı sahillerde veya kıyının yakınında adalar, sığlıklar,
kayalar mevcut ise düz esas hat yöntemi uygulanacağı belirtilmektedir.
Devletlerin egemen haklara sahip olduğu
deniz ülkesi, esas hatla kara ülkesi arasında
kalan iç sular ve bu hattın ötesine uzanan kara sularından oluşur.
İç suları tanım olarak; kara sularının ölçülmeye başlandığı esas hattın kara tarafında kalan deniz alanlarıdır (Kuran, 2007). İç sular, kara sularının iç sınırı ile kara ülkesi arasında kalan deniz kesimidir (Toluner, 1996).
İç sular, kıyı devletinin kara ülkesine en yakın sularını teşkil eder ve kıyı devletinin bir parçası olarak kabul edilir. İç suların dış sınırı, kara sularının genişliğinin ölçüldüğü esas hatlardır (Sur, 2006). Koylar, körfezler, limanlar, kapalı denizler ve iç denizler ile düz esas hatların
gerisinde kalan sular iç suları teşkil eder (Baykal, 1998).
Kıyı devletinin bir parçası olarak kabul edilen iç sular, uluslararası hukukun getirdiği birtakım sınırlamalara tabi olmaksızın, kıyı devletinin yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kullanabileceği mutlak egemenlik sahası anlamına
gelmektedir (Seymen, 2010; Sur, 2006). Bu
nedenle Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nde, iç suların hukuki rejimiyle ilgili ayrıntılı düzenlemelere yer verilmemiştir (Yang,
İç sular devletin mutlak egemenliğine tabi
olmakla birlikte, deniz alanlarının ve özellikle
bunlar üzerinde gerçekleştirilen deniz taşımacılığı gibi bazı faaliyetlerin özelliği gereği yabancı bayraklı gemilerin giriş ve çıkış yapmak
zorunda oldukları alanlardır (Özman, 2006).
Dolayısıyla iç sularda geçerli olan mutlak devlet egemenliğinin uluslararası örf ve adet hukuku ya da uluslararası antlaşmalar yoluyla sınırlandırılması mümkündür (Yang, 2006).
Kara suları, devletin kara ülkesi veya iç sularının dış sınırından itibaren açık denize doğru, devletin kendi milli mevzuatına dayanarak
milletlerarası hukukun kabul ettiği belirli bir genişlikteki deniz alanıdır (Pazarcı, 2005; Bozkurt vd., 2004). Bir başka deyişle kara suları,
devletin sahilleri veya iç sularının dış sınırı
(normal esas çizgi veya düz esas çizgi) ile açık
deniz arasında belirli genişlikteki bir deniz alanını ifade eder. Dolayısıyla kara suları kavramı coğrafi bir kavram olmaktan çok hukuki bir
kavramdır (Özman, 2006). Kara suları iç sularla birlikte devletin deniz ülkesini oluşturur.
Kara sularının genişliği meselesi, milletlerarası hukukun en çok uğraştığı konulardan birisidir. Kara sularının genişliği meselesi ile ilgili geniş çaplı bir konvansiyonda ilk düzenleme
III. Deniz Hukuku Konferansı sonucunda 1982
yılında imzalanan Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nde yapılmıştır (Bozkurt,
Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin 2. Maddesine göre “kara suları”; kara
ülkesinin ve iç sularının ve bir takımada devleti olması halinde takımada sularının ötesinde
kıyısına bitişik ve kara suları olarak tarif edilen
bir deniz kuşağını kapsar. Sözleşmenin 3.
Maddesinde her devletin kara sularının genişliğini tespit etme hakkına sahip olduğu belirtilirken, bu alanın tespit edilen esas hatlardan itibaren 12 deniz milini aşmayan genişlikte olması gerektiği öngörülmüştür.
1982 BMDHS’ne göre kara sularının hukuki statüsü gereğince kıyı devleti, bu sularda ve
üzerindeki hava sahasında geniş yetkilerle donatılmıştır. Kıyı devletinin kara sularında egemenliği kara suların deniz yatağını ve toprak
altını ve aynı zamanda üzerindeki hava sahasını da kapsar. Kıyı devleti kara sularına sahip
olmakla bu yetkisini ilana tabi olmaksızın kullanabildiği belirtilmektedir.
Kara suları devletin egemenliğine tabi deniz alanları içerisinde yer almakla birlikte, açık
denizlerin serbestliği ilkesi çerçevesinde deniz
seyrüseferlerinin kesintisiz gerçekleştirilebilmesi için kıyı devletinin bu alanlardaki yetkilerine birtakım sınırlar getirilmiştir. Bu sınırlamalardan en önemlisi “zararsız geçiş” hakkıdır.
BMDHS’nin 17. Maddesine göre sahili bulunsun veya bulunmasın, bütün devletlerin gemileri, sahildar devletin barışına, düzenine veya
güvenliğine zarar vermeden kara sularından
zararsız geçiş hakkından yararlanırlar. Ayrıca,
sahildar devletin gemiler üzerindeki yargılama
hakkında da bazı kısıtlamalar yapılmıştır. Milletlerarası hukukun getirdiği bu kısıtlamalar dışında sahildar devletin egemenliği tamdır
Bitişik bölge tanım olarak, kara sularına bitişik olan ve kıyı devletinin belirli bir genişliğe
kadar bazı konularda yetkilerini kullandığı açık
deniz alanını ifade eder (Kuran, 2006).
1958 Cenevre Konferansı’nda, Kara suları
ve Bitişik Bölge Sözleşmesi’nin 24. maddesinde bitişik bölgeye dair bir sınır da getirilmek suretiyle düzenleme yapılmıştır. 1982 BMDHS ile
(33. Madde), 1958 Sözleşmesi’nden farklı olarak yine kara sularının iç sınırından başlayarak
genişliği 24 mile çıkarılmıştır. Belirli bir bitişik
bölgenin gerçek genişliği bitişik bölge genişliğinden kara suları genişliği çıktıktan sonra kalan alanı temsil etmektedir.
Bitişik bölge tanımının geçmişi incelendiğinde; tanımın ortaya çıkışının kara sularının
dar olduğu döneme uzandığı görülür. Böyle bir
bölgenin ihdas edilme ihtiyacı, kara sularının 3
mil olarak uygulandığı dönemlerde devletlerin
bazı çıkarlarını yeterince koruyamadığı gerçeğine dayandırılmaktadır (Toluner, 1996). Yani,
bitişik bölgenin doğması, sahildar devletlerin
menfaatlerini onların milli hukukları ve düzenlemelerine karşı azami şekilde koruma ve açık
denizlerin serbestiyetinin devamını sağlama
ihtiyaçlarından kaynaklanmıştır (Bozkurt,
Coğrafi anlamda kıta sahanlığı, kıyı devletinin kara ülkesinin denizin altında süren doğal
uzantısı olarak tanımlanır. Diğer bir deyişle,
komşu karanın deniz altında uzanışı gibi görünen, karaların kenarında, kıyıdan açığa doğru
eğimin belli şekilde arttığı yere kadar uzanan,
az eğimli sığ denizlere sahip saha coğrafi anlamda kıta sahanlığı alanıdır (Pazarcı, 1984).
Kara ülkesi ile okyanus arasında yukarıdan
aşağıya doğru jeolojik anlamda kıta sahanlığı,
kıta yamacı ve kıta yüksekliği unsurları yer almaktadır (Pazarcı, 1990).
Hukuki anlamda kıta sahanlığı ise, kıyı
devletinin, kara sularının ötesinde fakat kıyıya
bitişik sualtı alanlarının deniz yatağı ve toprak
altındaki cansız kaynaklarını araştırma ve işletme konusunda münhasır egemen haklara
sahip olduğu bir deniz alanı olarak tanımlanmaktadır (Kuran, 2006). Hukuki kavram olarak, kara sularının ötesinde başlayıp belirli bir
uzaklık ve derinliğe kadar giden deniz tabanı
ve toprak altını belirtmektedir (Sur, 2006). Coğrafi anlamda kıta sahanlığı, hukuki anlamdaki
kıta sahanlığının sadece bir bölümünü oluşturmaktadır. Hukuki açıdan bu kavram; coğrafi
anlamdaki kıta sahanlığını, kıta yamacını ve
kıta yükseliminin tümünü içermektedir (Pazarcı, 2007). Bu nedenle coğrafi açıdan kıta sahanlığı, hukuki anlamda kıta sahanlığı ile karıştırılmamalıdır.
Kıta sahanlığı bölgesi genel olarak, doğal
kaynakların aranması ve işletilmesi konusunda
kıyı devletinin sınırlı egemenliğine tabi, güvenlik, ulaşım ve canlı kaynaklardan yararlanma
açısından üzerindeki su kütlesi açık deniz statüsüne sahip, kıtaların kıyı çizgisi ile deniz dibine inen doğal uzantısı olarak ifade edilmektedir (Özkan, 2015 ).
Kıta sahanlığı 1945 yılında ABD Başkanı
Truman’ın yayınladığı bir bildiri ve onu takiben
imzalanan uluslararası sözleşmeler ile hukuki
kimlik kazanmış, uygulanan uluslararası hukuk
kuralları ve bu konuda ortaya çıkan uyuşmazlıklara ilişkin uluslararası yargı kararları ile şekillenmiştir. Kıta sahanlığı kavramının uluslararası hukuk içine girmesi ile denizlere kıyısı
bulunan bütün devletler sadece ülkelerini genişletmekle kalmıyor, o denizlerde bulunan bütün kaynakları kendileriyle sınırlandırmış bulunuyorlardı (Taşdemir, 2002).
ile kıta sahanlığının dış sınırının saptanmasında “200 metre derinlik” ölçütünün yanında, büyük tartışmalara neden olan “işletilebilme” ölçütünü de (doğal kaynakların işletilmesi olanağının bulunduğu derinlik ölçütü) getirmiştir (Burada önemli olan, kıyı devletinin işletebilme
olanağının olması değil, anılan bölgenin işletilebilme olanağının bulunmasıdır). Bu durum
karşısında, hukuki bakımdan kıta sahanlığı
kavramının coğrafi anlamda kıta sahanlığı kavramını aştığı kabul edilir (Pazarcı, 1984).
Kıta sahanlığı kavramı 1982 BMDHS ile
yeniden düzenlenmiştir. 1958 Cenevre Kıta
Sahanlığı Sözleşmesi’nde olduğu gibi kıta sahanlığının coğrafi ve jeolojik anlamından ayrılan bir tanıma sahip olmuştur. Hukuki bir kavram olarak kıta sahanlığı, BMDHS’nin 76.
“Bir kıyı Devletinin Kıta Sahanlığı, kara ülkesinin doğal uzantısı boyunca Kara sularının
ötesinde kıta kenarının dış sınırına kadar uzanan veya kıta kenarının dış sınırının (200 mile
kadar uzanmadığı) yerlerde, Kara sularının ölçülmeye başlandığı esas hatlardan itibaren
200 mile kadar uzanan su altı alanlarının deniz
yatağı ve toprak altını kapsar. Kıta kenarı, kıyı
Devletinin kara kütlesinin su altında kalan
uzantısını kapsar ve kıta sahanlığının, kıta yamacının ve kıta yükseliminin deniz yatağı ve
toprak altından ibarettir. Kıta kenarı, okyanus
sırtına sahip olan okyanus tabanı ile toprak altını kapsamaz.” şeklinde tanımlanmıştır.
Kıta sahanlığı dış sınırını belirleyen kıta
dış eşiği kara sularının ölçülmeye başlandığı
esas hatlardan itibaren 200 deniz milinin ötesine uzanması durumunda 76. Maddenin 4. ve
6. Paragraflarında belirtilen esaslar ile sınırlandırılmıştır.
Görüldüğü üzere 76. Madde, mevcut kıta
sahanlığı tarifini değiştirmiş, ayrıca kıta sahanlığının bir devlet ülkesinin “doğal uzantısı” olduğunu belirterek, ilke olarak kıta kenarının uç
noktasına kadar devam edeceğini kabul etmiştir. Bu durumda, hukuki kıta sahanlığı kavramı
coğrafi anlamdaki kıta sahanlığı (kıta şelfi) ile
kıta yamacı ve kıta yamacı eteğinin tümünü
içeren bir kavram haline gelmiştir. Yine Sözleşme’nin bu maddesine göre, kıta uzantısının
200 milden dar olduğu kıyılarda, kara sularının
ölçülmeye başlandığı esas hatlardan itibaren
200 mil genişlikteki deniz alanlarının deniz yatağı ve toprak altı da kıta sahanlığıdır. Bu, hukuki anlamda kıta sahanlığı kavramının, kıta
kenarının yeterli genişlikte olmadığı durumlarda, okyanus tabanının bir bölümünü de içerebileceğini göstermektedir. Böylece, kıta sahanlığı üzerinde hak tesis etmeyi doğal uzantı
esasına dayandıran ilke değişikliğe uğramıştır
Coğrafi kıta sahanlığı ortalama 130 metre
derinliğe inmektedir. Ancak 600 m derinliğe kadar inen yerler de vardır. Genişliği ortalama 7
km olup, Sibirya’nın kuzeyinde olduğu gibi 700
km ye kadar çıkabilmektedir (Taşdemir, 2002).
Münhasır Ekonomik Bölge kavramı 1960
Konferansı’ndan sonra gelişmiş ve 1982
BMDHS‘nde yazılı ve pozitif düzenlemeye kavuşmasından önce örf ve adet kuralı olarak uygulanmıştır. 1982 BMDHS’nde münhasır ekonomik bölge (MEB), kıyı devletine kara sularının ölçülmeye başlandığı hattan itibaren 200
mil genişlikteki deniz alanında kalan su tabakası ile deniz yatağı ve onun toprak altında
münhasır ekonomik haklar ve yetkiler tanıyan
deniz alanı olarak tanımlanır. MEB özel hukuki
rejime tabidir; kıyı devletinin hak ve yetkileri ile
diğer devletlerin hakları ve serbestlikleri
BMDHS’nin ilgili maddeleriyle düzenlenmiştir.
MEB, BMDHS’nin 55’ten 60’a kadar olan maddelerinde açıklanmıştır.
Söz konusu bölgede gerek deniz yatağı altında, gerekse içerisinde su yüzeyi toprak altı
ve üstü canlı ve cansız doğal kaynakların araştırılması, muhafazası, işletilmesi, korunması
ve idaresine ilişkin kıyı devletine önemli ekonomik haklar ve yetkiler veren bir kavramdır (Kuran, 2009). Bu alan kıyı devletinin mutlak egemenliği altında bir alan olmayıp, kıyı devletine
sadece doğal kaynaklar üzerinde münhasır
yetkiler tanıyan bir deniz alanıdır. Bu hukuksal
statü diğer devletlerin bu alanı diğer konularda
serbestçe kullanmaya devam edebilecekleri
anlamına gelir. Diğer bir ifade ile doğal kaynaklar dışında münhasır ekonomik bölge, açık
denizlerin sağladığı neredeyse bütün hakları
diğer devletlere sağlamaktadır.
Öyle ki, BMDHS’nin “Münhasır Ekonomik
Bölgede Diğer Devletlerin Hakları ve Yükümlülükleri” başlıklı 58. Maddesine göre diğer devletler, bu alandaki deniz ulaşımına, bu alan
üzerindeki hava ulaşımına, telekomünikasyon
kabloları veya enerji nakil boruları döşemeye,
bilimsel araştırmalar yapmaya ve devletler hukuku açısından kabul edilen diğer faaliyetlere
ilişkin hakları kullanmaya devam edebilirler.
Kıyı devleti münhasır ekonomik bölgede
ekonomik nitelikli haklar dışında üç ana
konuda idari ve yargı yetkisine sahiptir. Bu konular; her türlü tesis, araç yapay adaların bu
alana yerleştirilmesi ve kullanılması deniz bilimsel araştırmaları ve deniz çevresinin korunması ve düzenlenmesidir (Kuran, 2009).
MEB kavramının ortaya çıkışı uluslararası
deniz hukuku bakımından çok önemli bir gelişme olarak görülmektedir. Çünkü, Devletlerin
büyük oranda artan egemenlik iddialarını bir
ölçüde durdurabilecek aynı zamanda da denizcilik açısından gelişmiş ve gelişmemiş devletler arasında bir denge kurulmasını sağlayacak
bir araç olduğu belirtilmektedir. MEB kavramının ortaya çıkışında Latin Amerika Devletleri’nin iddiaları ve uygulamaları etkili olmuştur
Münhasır Ekonomik Bölge kavramı daha
çok ekonomik ve hukuksal bir anlama sahiptir.
Kıta sahanlığı kavramı ile karşılaştırıldığında
MEB kavramının daha geniş bir uygulama alanı vardır. Bu nedenle ülkeler genelde kıta sahanlığı yerine MEB kavramının üzerine yoğunlaşmaktadır.
Kıyı devletinin münhasır ekonomik bölge
üzerinde uluslararası deniz hukukunun tanıdığı yetkilere sahip olabilmesi için kıyıların ötesinde münhasır ekonomik bölge ilan etmesi
Kıta sahanlığı ile belirlenen ekonomik çıkarların ülkeler için yeterli gelmemesi 1982 tarihli Sözleşmede Münhasır ekonomik bölge tanımını ortaya çıkarmıştır. Münhasır ekonomik
bölge ve kıta sahanlığı arasındaki farklar incelendiğinde;
1. Kıta sahanlığı doğal oluşumdur, münhasır ekonomik bölge ise sunidir.
2. Kıta sahanlığı istisnalar halinde 350 mile kadar çıkabilmektedir. Münhasır ekonomik bölge ise mutlak olarak 200 mildir.
3. Münhasır ekonomik bölge kıta sahanlığından farklı olarak su kütlesindeki kaynaklara da sahip olma hakkını içerir
4. Münhasır ekonomik bölge de balıkçılık,
bilimsel araştırma yapma ve suni ada
yetkisi kıyı devletine aittir.
1958 Cenevre ve 1982 BM Deniz Hukuku
Sözleşmelerine göre Açık Deniz, hiçbir devletin ülkesine, egemenliğine ait olmayan iç sular,
kara suları, takımada devletlerinin takımada
suları ve münhasır ekonomik bölge dışında kalan uluslararası deniz alanını kapsamaktadır
(Pazarcı, 2008; Kuran, 2009). BMDHS’nin 87.
Maddesine göre, açık denizler, sahili bulunsun
veya bulunmasın tüm devletlerin yararlanmasına açık bir alan olup burada açık denizlerin
serbestliği ilkesi geçerlidir. Açık denizler serbestisi bu sözleşmenin ve uluslararası hukukun diğer kuralları tarafından konulmuş olan
şartlara göre kullanılır.
Deniz yatağı rejiminin ayrıca düzenlenmesi nedeniyle acık denizden yalnızca su alanının anlaşılması gerekmektedir (Pazarcı,
2008). Bu serbesti hem kıyısı olan, hem de kıyısı olmayan devletler için diğerleri yanında
aşağıdakileri kapsar (Günsel, 2012).
✓ seyrüsefer serbestisi,
✓ uçma serbestisi,
✓ kısım VI’ya (kıta sahanlığı) tabi olmak
üzere sualtı kablo ve boru hattı döşeme
üzere suni adalar ve uluslar arası hukukun izin verdiği diğer tesisleri inşa etme
✓ bölüm 2’de (açık denizin canlı kaynaklarının muhafazası ve idamesi) belirtilmiş
olan şartlara tabi olmak üzere balıkçılık
✓ kısım VI (kıta sahanlığı) ve XIII’e (deniz
bilimsel araştırması) tabi olmak üzere
bilimsel araştırma serbestisidir.
Baykal, F.H. 1988. Deniz Hukuku Çalışmaları, Alfa/
Aktüel Kitabevleri, İstanbul.
Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Enformasyon Merkezi UNIC-Ankara, 1982. bkz. http://did.cevreorman.gov.tr/
did/Files/UNCLOS.pdf, erişim: 28 Mart 2011.
Bozkurt E., 2006. Uluslararası Hukuk Bakımından Münhasır Ekonomik Bölge Kavramının Ortaya Çıkışı, Uluslararası Hukuk ve Politika Cilt
2, No: 5 ss.50-74.
Bozkurt, E., Kütükçü M.A., Poyraz Y. 2004. Devletler Hukuku, 4 Baskı, Ankara.
Doğru, S. 2003. Uluslararası Hukukta Kıta Sahanlığı ve Ege Denizi Kıta Sahanlığı Uyuşmazlığı,
Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
ECORYS 2014. Study to investigate the state of
knowledge of deep-sea mining. Final Report,
commissioned by the European CommissionDG Maritime Affairs and Fisheries, Rotterdam,
Brussels, 192 p.
Güneş, Ş.A. 2007. Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku
sözleşmesi ve deniz çevresinin korunması,
AÜHFD, C.56, sayı 02, 1-37.
Günsel, İ.S. 2012. Doğu Akdeniz uluslararası sularının hukuki durumu ve kıyı devletlerinin doktrin
ve politikaları. Doktora tezi.
Ilgaz, H. 2009. Denizde Bilimsel Araştırmaların
Uluslararası Hukukta Düzenlenmesi İhtiyacının
Ortaya Çıkışı, Journal Of Naval Science and
Engineering, Vol. 5 , No.1, p. 39-48.
Kuran, S. 2006. Uluslararası Deniz Hukuku, Arıkan
Yayınevi, İstanbul .
Kuran, S. 2007. Uluslararası Deniz Hukuku, 2. Baskı.
Kuran, S. 2009. Uluslararası deniz hukuku, 3. Baskı. İstanbul.
Özkan, A. 2015. Kıta sahanlığının sınırlandırılmasında uluslararası uygulamalar: sözleşmeler, içtihat ve doktrin. Int. J. Social Science. No:3, p.
Özman, A. 2006. Deniz Hukuku I, Turhan Kitabevi,
Pazarcı, H. 1984. “Kıta Sahanlığı Kavramı ve Ege
Denizi Kıta Sahanlığı Sorunu”, Prof. Aziz Köklü’nün Anısına Armağan, Ankara: A.Ü. SBF Yayınları.
Pazarcı, H. 1990. Uluslararası Hukuk Dersleri, II. Kitap, 2. Baskı, Ankara.
Pazarcı, H. 2005. Uluslararası Hukuk Dersleri, II.
Kitap, 8. Baskı, (Ankara).
Pazarcı, H. 2007. Uluslararası Hukuk Dersleri, 2. Kitap, Gözden Geçirilmiş 8. Baskı, Ankara: Turhan Kitabevi.
Pazarcı, H. 2008. .Uluslararası Hukuk, Ankara, Ankara:Turhan Kitap Evi, 2008.
Taşdemir, F. 2002. “Türk-Yunan Kıta Sahanlığı
Uyuşmazlığı”, Prof. Dr. Ömer Teoman’a 55. Yaş
Günü Armağanı, 2. Cilt, İstanbul: Beta.
Toluner, S. 1996. Milletlerarası Hukuk Dersleri, 5.
Baskı, Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. İstanbul.
Seymen, C. 2010. 1982 Birleşmiş Milletler Deniz
Hukuku Sözleşmesine Göre Deniz Alanlarının
Sınıflandırılması: Açık Deniz Rejimi, Karadeniz
Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Sur, M. 2006. Uluslar Arası Hukukun Esasları, 2.
Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, s.293.
Yang, H. 2006. Jurisdiction of the coastal state over
foreign Merchant ships in international waters
and the teritorial sea., Berlin.
www.un.org/Depts/los. (son erişim Mart 2015).
Uluslararası İlişkiler Kavramları - Uluslararası İlişkiler Öğrenci Dergisi
Milletlerarası Hukuk İÖ Final Sınavı Cevap Anahtarı (31.05.2016) I
ULUSLARARASI KAMU HUKUKU 2016 BAHAR VİZE NOT: Kitaptan
Cumhu riyet Halk Partisi Grupu adına ben konuşaca ğ
AFR*KA - BİLGESAM
2 - Elif bir yalnız ağaç
YER`İN TARİHİNDE KARA KÖPRÜLERİ ve ANADOLU`NUN EVRİMİ
BİRLEŞMİŞ MİLLETLER DENİZ HUKUKU
1 Jeopolitik, Savunma ve Güvenlik Perspektifinde Türk Deniz Gücü
Türkiye`nin Doğu Akdeniz`den Dışlanması Çabaları Buraya kadar
Turhanmakale1 - EMU I-REP
deniz koruma poster.indd
kıta sahanlığının sınırlandırılmasında uluslararası uygulamalar
b 2014-2015 eğitim öğretim yılı fatih sultan mehmet
ege denizi temelinde türk-yunan ilişkileri
Giriş Jeolojik anlamda kıta sahanlığı kıyı devletinin, kara ülkesinin
2 Cards • oauth2_google_dcb459a4-1469-4d06-b5f9-5130af344e6b