Kadın sorunu üzerine konferanslardan.../1: Günümüzün burjuva toplumunda genel boyutlarıyla kadın sorunu >
< Kadın sorunu üzerine konferanslardan.../3: Kadın sorunu ve toplumsal kurumlaşmalar
Kadın sorunu üzerine konferanslardan.../2
Tarihten günümüze kadın ezilmişliği ve kapitalizm
Kadın cinsinin büyük
İnsanlık tarihinin belli bir döneminde cins ayrımcılığına ve ayrıcalığına dayalı ilişkilerin olmadığı daha 19. yüzyılın ikinci yarısında bilimsel olarak kanıtlanmış durumdaydı. Bütün tarihsel ve antropolojik veriler bu çerçevede kadın sorununun tarihselliğine tanıklık etmekte, bunun tarihin belli bir evresinde ve belirli koşullara bağlı olarak ortaya çıkan bir sorun olduğunu göstermektedir. Gerici ideolojiye ve dinsel safsataya karşı bilim bu konuda tümüyle devrimci teoriden yanadır, her bakımdan onu doğrulamaktadır. Sosyalizmin bilimsel teorisi tarihsel ve toplumsal veriler üzerinde yükseldiğine göre bu şaşırtıcı da değildir.
Tarih içinde bin yılların ataerkil toplumunu ondan çok daha uzun bir tarihi süreci kaplamış anaerkil toplum önceliyordu. Bu toplumda kadının belirgin bir üstünlüğü vardı, fakat bu öteki cins üzerinde tahakküm kurmaya dayalı ve onu ezmeye yönelik bir üstünlük değildi. O günün toplumsal ilişkileri içinde kadının tuttuğu yere bağlı olarak oluşan doğal bir toplumsal durumdu bu. Burada kadının cins ayrıcalıklarına bağlı olarak erkeğin ezilmesi ve sömürülmesi değil, fakat o günün toplumuna egemen anaerkil ilişkilere doğal bir bağımlılığı sözkonusudur.
Köleci sınıf toplumunu önceleyen tanrıça kültürü, tümüyle kadının toplumda etkin, egemen ve saygın olduğu bir tarihsel dönemin göstergesidir. İnsanlık tarihininin düşünsel-kültürel boyutunda tanrılardan önce tanrıçalar var ve tanrıların bunların yerini alması zamanla oluyor. Ve bu, mitolojinin açıkça tanıklık ettiği gibi, barışçı biçimde olmak bir yana ancak büyük mücadeleler sayesinde ve bu mücadelelere sahne olan zorlu bir tarihi geçiş döneminin sonrasında gerçekleşiyor.
Konumuz kadın sorunu olduğu için, bu toplumsal değişimi daha çok kadın-erkek ilişkilerinin evrimi üzerinden ele alıyoruz. Yeri geldikçe vurgulandığı gibi gerçekte burada daha genel planda bir toplumsa evrim var ve kadın-erkek ilişkilerindeki tarihsel değişim de bunun bir parçası olarak gerçekleşiyor. Çözülen daha genel planda ilkel komünal toplumdur, sınıfların, sömürünün, özel mülkiyetin ve devletin olmadığı toplumsal düzendir. Doğmakta olan özel mülkiyet, sömürü, sınıflar, sınıfsal sömürü ve baskı ilişkileri, bunların zora dayalı güvencesi olarak devlet, özetle tüm sonuçlarıyla sınıflı toplumdur.
Kapitalizm kendinden önceki sınıflı toplumdan devraldığı herşeyi kendine uydurur, her alanda kendi burjuva biçimini yaratır. Nasıl sömürü ilişkilerinin feodal biçimi yerine kapitalist biçimini geçirdiyse, kadın üzerindeki cinsel baskı ve sömürü alanında da benzer bir şey oldu. Burjuva toplumu feodal toplumdan kadının bin yılların ürünü ezilmişliği ile birlikte bunu bir ideoloji, bir kültür, bir gelenek haline getiren, yani her yolla olumlayan ve meşrulaştıran herşeyi devraldı, bütün bunları özüne dokunmadı, yalnızca onlara kendi burjuva doğasına ve kapitalist sömürü ilişkilerinin yeni ihtiyaçlarına uygun düşen bir biçim verdi. Özetle burjuva toplumu kadın sorununun özüne dokunmadı, onu kendi egemenlik ve sömürü ilişkilerinin yeni koşullarına uyarlamakla yetindi.
Kapitalist toplumda üretici güçlerin gelişmesiyle birlikte nesnel koşulların kadının kurtuluşu için kendiliğinden olgunlaşması ile resmi burjuva toplumunun kadın sorunu karşısındaki tutumu tümüyle farklı iki şeydir, bunları biribirinden özenle ayırmak durumudayız. İlki kadının özgürleşmesinin nesnel zeminini olgunlaştırırken, ikincisi kadının cinsel ezilmişliğini kendi yeni sömürü koşullarına uyarlamaya ve ondan en iyi biçimde yararlanmaya bakar. Modern sanayi tarihsel olarak emekçiyi de belli sınırlar içinde özgürleştirdi. Onu dünün toprağa bağımlı kölesi olmaktan çıkardı, kapalı feodal ekonominin bönleştirici ortamından kurtardı, büyük sanayinin ve genel toplumsal-kültürel ilişkilerin içine çekti. Bu elbette emekçinin konumu ve kurtuluş koşulları bakımından büyük bir tarihsel ilerlemenin bir ifadesiydi. Fakat öte yandan bu aynı süreç, işçileşen emekçinin kapitalist sömürü ve köleliğin girdabı içine girmesi, dünün toprak köleliği ilişkilerinin yerini modern burjuva toplumunun ücretli kölelik ilişkilerinin alması demekti.
Modern sanayinin gelişmesinin kadının toplumsal konumu üzerindeki etkisi de benzer biçimde oldu. Kapitalist gelişmenin ve sömürünün zorunlu ihtiyaçları kadını geniş ölçekli üretim sürecinin içine çekti. Olabildiği kadarıyla bu kadının kapalı ev yaşamının o kısır ve bunaltıcı ortamından çıkması, toplumsal ilişkiler genel alanına girmesi demekti. Geniş ölçekli üretim sürecine bir yanından katılan kadın böylece toplum yaşamının öteki alanlarına da bir ölçüde olsun açılabilme olanağı buldu. Bir ölçüde diyorum, zira erkek işçiden farklı olarak ev yaşamının ve çocuk bakımının tüm tüketici yükü kadının üstünde kalmaya, dolayısıyla onun toplumsal-kültürel yaşam katılmasını büyük ölçüde sınırlamaya devam etti. Kapitalizmi ve kapitalistleri kadının özgürleşmesi değil, fakat yalnızca geniş ölçekli kapitalist üretimin ve sömürünün ihtiyaçları ilgilendiriyordu. Kapitalist gelişmenin kadının toplumsal konumuna etkisi ele alınırken bunu önemle gözönünde bulundurmak gerekir.
Yine de kadını geniş ölçekli üretimin içine çeken iktisadi gelişme önemli bir tarihi ilerlemenin ifadesiydi. Bu süreç kadını sosyal ilişkiler alanına çekmekle kalmadı, emekçi ve ezilen cins olarak sosyal uyanışını da hızlandırdı. Sosyal mücadeleleri katılmasını, bu mücadeleler içinde saygınlık ve özgüven kazanmasını, kendine bu yolla da bir nebze olsun özgürleşme alanı yaratmasını kolaylaştırdı. Ama önemle yinelemek gerekir, bu modern sanayinin gelişmesinin kendiliğinden yarattığı bir sonuç oldu. Modern sanayinin kendiliğinden önünü açtığı bu süreçlere burjuvazi doğrudan bir katkıda bulunmak bir yana, tam tersine, binbir karşı müdahale ve engellemede bulundu. 8 Mart’ın kadın emekçilerin sosyal mücadeleleri ile özdeşleşmesi, kuşkusuz kadın emekçinin mücadele kapasitesini, sınıfsal ve cinsel özgürlük arayışını ortaya koymaktadır. Fakat bu aynı olgu tersinden de burjuvazinin bu arayışa karşı gösterdiği muazzam gerici sınıfsal direnişe tanıklık etmektedir. 8 Mart’ın ortaya çıkmasını simgeleyen tarihsel olaylarda bile bizzat burjuvazinin bu gerici karşı direnişi vardır.
Kadının bugünün toplumunda sahip olduğu tüm kazanımların burjuvaziye rağmen ve dahası onun sınıf düzenine karşı mücadele içinde kazanıldığını ne denli vurgulasak azdır. Bunların bir kısmı kalıcı kazanımlara dönüştü, zaman içinde ve hiç değilse gelişmiş toplumlarda birer kültürel norm haline geldi. Örneğin kimse artık bu saaten sonra kadınları kaba bir biçimde eve kapatamaz. Ama kapitalizm bunu başka mekanizmalarla, daha dolaylı ve ince mekanizmalarla sonuçta bir biçimde yine de yapıyor. Örneğin toplu işten çıkarmaların öncelikli hedefi haline gelen kadına eve, mutfağa ve çocuk odasına dönmekten başka yapacak ne bırakıyor kapitalizm. Burada suçlu olan bizzat toplumsal sistemin kendisi. Bu suç öyle kendiliğinden bir sonuçtan ibaret de değil, tersine, daha önce de söylendiği gibi, bunalım dönemlerinde burjuva propagandası bunu yer yer arsızca savunur da, kadının yuvasına, mutfağına ve çocuğunun yanına dönmesi gerektiğini söyler. Kadın işten çıkartılıp sokağa atılır, eve gönderilir. Sonra da örneğin, işsiz olduğuna göre çocuğunu niye yuvaya veriyorsun, otur bari çocuğuna bak, devleti buna ilişkin gereksiz harcama yükünden kurtar denilir. Almanya gibi bir ülkede bile artık eşlerden biri çalışmıyorsa çocukları ya yuvaya almıyorlar ya da yalnızca yarım gün lütfen alıyorlar.
Kadın mücadelesinin onurunu
uluslararası işçi sınıfı hareketi taşıyor
Kadınların eşitlik ve özgürlük mücadelelerinin onurunu tarihsel olarak devrimci işçi hareketi taşıyor. Burjuvazinin en radikal devrimi olan ve eski toplumu sert bir saldırı hedefi haline getiren Fransız Devriminin bile bu konuda bir şey yapamadığını, onun ilan ettiği insan haklarının gerçekte erkek hakları olduğunu, öyle kaldığını daha önce vurgulamıştım. Tıpkı tüm öteki burjuva demokratik hak ve özgürlüklerin mücadeleyle kazanılması gibi, kadının bugün toplum içerisinde sahip olduğu hak ve özgürlüklerin de zorlu sınıf mücadeleleriyle elde edildiğini bir an bile unutamayız. Bu mücadelenin bütün bir onurunun uluslararası işçi sınıfı hareketine ait olduğunu biliyoruz. 8 Mart üzerinden bu çok dolaysız bir ilişki olarak bizim karşımızda duruyor. Ama burjuva toplumu burjuva toplumu olarak ayakta kaldığı sürece, bu hakların gerileyebildiğini, gaspedilebildiğini ya da iktisadi bir içeriğe kavuşamadığı ölçüde dayanaksız kaldığını da biliyoruz. Biçimsel eşitlik yetmiyor. Ama kapitalizmde haklar her zaman çok büyük ölçüde biçimsel haklardır. Özgürlükler her zaman çok büyük ölçüde biçimsel özgürlüklerdir. Bu aynen kadın özgürlükleri için de geçerli. Kadının özgürleştirilmesi sorunu bizi bu noktada bir kez daha mevcut sınıf ilişkilerinin köklü bir dönüşüme uğratılması sorununa, yani devrim sorununa götürüyor. Ama, sorunu devrim sorunu olarak koyduğumuz her durumda bunun kapsamlı bir reform boyutu olduğu da zaten diyalektik düşüncenin mantığı gereğidir. Her devrim mücadelesi beraberinde reformlar biçiminde kazanımlar yaratır. Zaten kadın hakları ve özgürlüğü alanında elde ettiğimiz bütün kazanımlar da, kadının tam eşitliği ve özgürlüğü uğruna kurulu düzene karşı verilmiş mücadelelerin yan ürünleri olarak ortaya çıkmıştır. Bizim programamızın her zaman kuşkusuz devrim istemlerine sıkı sıkıya bağlı olarak ele alınan bir reform istemleri boyutu da vardır. Partimizin programında kadın sorununun devrimci çözümü ile bugünkü koşullar altında kadın-erkek eşitliği için verilecek mücadele arasında bir bağ kurulur. Devrim bölümünde bu sorunun temelli olarak nasıl çözüleceği anlatılır. Önden teorik bölümde, sorunun kaynağı ve köklü çözümü tanımlanır; kapitalizmin bu sorunun kaynağı olduğu ve toplumsal devrimin bu sorunu çözeceği saptanır. Türkiye Devrimi bölümünde sorunun devrimci iktidar koşullarında nasıl bir perspektifle ele alınacağı ve çözümü götüreleceği ortaya konulur. Sonra da, “Acil demokratik ve sosyal istemler” bölümünde “Her alanda kadın-erkek eşitliği!”talebi ve şiarı formüle edilir. Bu görünürde kısacık bir formüldür ama gerçekte bir reformlar programıdır. Biz kadının eşitliği ve özgürlüğü için bu toplumsal düzen altında elde edilebilecek tüm hak ve özgürlükler için de bugünden mücadele ederiz, zaten kadın da bugünden bir takım hak ve özgürlüklere iyi-kötü sahipse, politik yaşamda belli bir yer edinebilmişse, bu zaten tam da bu mücadeleler sayesinde olmuştur. Bu mücadeleyi sürdürmeye devam edeceğiz. Bu mücadeleyi sürdüreceğiz ama sistemin kendi temellerini ortadan kaldıramadığımız sürece kapıdan kovduğmuzun bacadan gerisin geri gireceğini, bu sorunun döne döne yaşayacağını, her defasında yeni görünümler altında yeniden gündeme geleceğini de unutmayacağız. İşte 1970’ler Türkiye’sindeki kadın ile 2000’li yıllardaki kadını karşılaştırdığımız zaman gerilemenin ne kadar kaba bir biçimde ortaya çıktığını görebiliyoruz. Bugünün Türkiye’sinde kadın çarşafa sokulmaya çalışılıyor. Kadına ilişkin dinsel önyargılar o dini ideolojinin gücü ölçüsünde yeniden güç kazanıyor. Ama öte yandan medeni hukukta bir takım düzenlemeler de yapılıyor, kadınların mirastan eşit biçimde yararlandırılmasından tutunuz da aile mülkiyetinin kadın ile erkek arasında ortak olmasına kadar... Ama kapitalizm hilelere dayanan bir sistemdir. Kapitalizmin yasaları emekçiler ve ezilenler için çoğu durumda kağıt üzerinde boş laf olarak kalır. Bu ezilen cins olarak kadınlar için de aynen geçerlidir. Erkek egemen toplum yasalarla konulmuş bu türden gerçek ya da aldatıcı engelleri bir biçimde aşıp boşa çıkarır. Kadınlar gene mağdur kalıyorlar ya da bir parça bu işten yararlananlar oluyorsa, bunlar yine burjuvazinin kendi kadınları oluyor. Kaldı ki burjuvazinin kadınları için bu sorunlar, sosyal eşitsizlik, mülkiyet, zenginlik vb.’den gelen sorunlar zaten yok. Burjuvazi genellikle kendi sınıfının kadınları ile evlendiği için, bir evlilik bozulduğunda kadın fazlaca mağdur olmuyor. Burada da kadın cinsi olarak belli bir aşağılanmayı yaşıyor kuşkusuz, fakat ekonomik yönden mağdur olmuyor. Cinsel incinme ya da aşağılanmayı ise kendi sınıf anlayışı çerçevesined pek de sorun etmiyor. Emekçi kadın ise cinsel ezilmişliği her alanda ve her yönüyle yaşıyor. Ve burjuva toplumunun aldatıcı ve ikiyüzlü yasalarının bu konuda ona pek de bir yararı olmuyor.