Şualar, On Beşinci Şuâ, 793 | Sorularla Risale
Arş-ı Âzam : Cenab-ı Hakkın büyüklük ve yüceliğinin ve herşeyi kuşatan sınırsız egemenliğinin tecelli ettiği yer
burhan : mantıkî delil
cemâl-i sermedî : sürekli ve daimi güzellik
dekaik-ı ilmiye : ilmin incelikleri
dergâh-ı ulûhiyet : Allah’ın yüce katı
Hakîm-i Zülcelâl : sonsuz haşmet ve yücelik sahibi olan ve herşeyi hikmetle yapan Allah
hüzüngâh : hüzün yeri
ihtivâ : içine alma
ilm-i muhît : herşeyi ihata edici, kuşatıcı ilim
kelime-i tayyibe : güzel ve hoş söz
kudsî : her türlü kusur ve noksandan uzak, yüce, mukaddes
kuvve-i müfekkire : düşünme duygusu, gücü
Mâbûd-u Zülcelâl : sonsuz haşmet ve heybet sahibi ve herşeyin Kendisine ibadet ettiği Allah
saltanat-ı ulûhiyet : hiçbir ortak kabul etmeyen Allah’ın saltanatı, sınırsız egemenliği
virâne : harap, harabe yapı
Evet, bu kâinat, nihayetsiz bir hüsün ve cemâl-i sermedînin âyinesi ve cilveleri; ve kâinattaki bütün cemâl ve kemâl ve güzellikler, o sermedî hüsünden gelir ve ona intisapla güzelleşir, kıymeti yükselir. Yoksa, karmakarışık bir virâne, bir hüzüngâh olur. Ve o intisap ise, saltanat-ı ulûhiyetin dellâlları ve ilâncıları olan ins ve melek ve ruhânîlerin mârifet ve tasdikleriyle anlaşılır. Hattâ o dellâlların güzel ve tatlı hamdlerini ve senalarını ve Mâbuduna medihlerini ve onların kelimelerini her tarafa neşir ve Arş-ı Âzamın cânibine sevk etmek için, hava unsurunun zerreleri emirber neferler, küçücük diller ve kulaklar gibi o güzel kelimeleri dergâh-ı ulûhiyete takdim etmek için o pek harika vaziyet-i acîbe havaya verildiğine kuvvetli bir ihtimal var diye kalbime geldi.
İşte ins ve melek, nasıl ki imanları ve ubudiyetleriyle Mâbud-u Zülcelâli bildiriyorlar; öyle de, o Hakîm-i Zülcelâl dahi o ilâncılara verdiği çok câmi’ istidatlarla, pek harika cihazlarla ve dekaik-ı ilmiyeleriyle, herbirisini bütün kâinatla alâkadar bir küçük kâinat hükmüne getirmekle kendini pek parlak bir tarzda bildiriyor. Meselâ, insanın küçücük kafasında ceviz kadar bir yerde kuvve-i hafıza, kuvve-i hayaliye, kuvve-i müfekkire gibi müteaddit, acip makineleri yaratmak ve kuvve-i hafızayı bir büyük kütüphane hükmüne getirmekle ilm-i ezelînin cilvesiyle güneş gibi kendini gösteriyor. HAŞİYE
Şimdi, sabıkan zikredilen ve ilm-i muhîtin küllî hüccetlerine işaret eden ve bir geniş hüccet olarak hadsiz burhanları ihtiva eden ve on beş delil ile ilm-i muhîti gösteren Arabî parçanın gayet kısa bir meâline ve bir nevi tercümesine işaret ederiz.
HAŞİYE : Pek şiddetli hastalığım müsaade etmiyor; Hüsrev’in tercüme vazifesine yalnız bir me’haz ve yardımdır.