Bu broşür Hollanda İstanbul Başkonsolosluğu Matra Fonu desteğiyle basılmıştır. - PDF
2 Bu broşür Hollanda İstanbul Başkonsolosluğu Matra Fonu desteğiyle basılmıştır.
3 Mor Çatı, 15 Nisan Nisan 2014 tarihleri arasında, Hollanda İstanbul Başkonsolosluğu Matra Fonu nun finansal katkısıyla 6284 Sayılı Kanun Uygulamaları ve Yaygın Olumlu Örnekler (Law No Applications and Widespread Positive Practices) projesini yürüttü. Proje süresince 1377 kadın ve çocuk Mor Çatı dan destek aldı, 45 kadın ve çocuk sığınakta kaldı. Bu rapor 2012 de çıkarılan 6284 Sayılı Kanun un uygulamalarının izlenmesi için yapılan proje kapsamında hazırlandı. Kanun ile kadına yönelik şiddetle mücadelede değişen mekanizmalar ve uygulamalar Mor Çatı nın dayanışma merkezi ile iletişime geçmiş veya sığınağında kalmış olan kadınların deneyimlerinden yola çıkarak aktarıldı. Projede bilgi edinme kanunu kapsamında, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, İstanbul Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi, İstanbul Valiliği, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı na, 6284 Sayılı Kanun da yer alan sorumluluklarına ilişkin sorular soruldu. Raporda şiddetten uzaklaşmak için mücadele eden kadınların, 6284 Sayılı Kanun ile elde ettikleri haklarını kullanırken karşılaştıkları güçlüklerin ortaya çıkarılmasına çalışıldı. Bu sayede, uygulamadaki eksikliklerin ve kadınları güçsüzleştiren mekanizmaların daha görünür hale gelmesini, erkek şiddetine karşı etkili olacak ve kadınları güçlendirecek önlemler alınmasını bekliyoruz.
4 Giriş 8 Mart 2012 tarihinde kadına yönelik şiddeti önlemek amacı ile 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin İzlenmesine Dair Kanun kabul edildi sayılı kanundan önce yürürlükte olan 4320 Sayılı Ailenin Korunmasına İlişkin Kanun un etkili ancak yetersiz olduğu kadın örgütlerince dile getirilmekteydi. Türkiye nin Kadına Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadele ye İlişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesi ni (İstanbul Sözleşmesi) imzalamasıyla 4320 deki eksiklikler de göz önüne alınarak, bu kanun yerine, şiddet uygulayanı engelleyecek ve şiddete maruz kalanı koruyabilecek daha etkin bir kanun oluşturma gerekliliği ortaya çıktı Sayılı Kanun un hazırlanması sürecinde, Mor Çatı nın da içinde bulunduğu 241 kadın örgütü Şiddete Son Platformu adı altında bir araya geldi. Platform üyesi kadın örgütlerinden bir grup temsilci, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile kanun yapım sürecinde ortak bir çalışma yürüttü. Bu süreçte, Platform temsilcileri yeni çıkacak kanunun şiddete karşı mücadelede etkili olması için 4320 Sayılı Kanun uygulamalarında görülen aksaklık ve eksikliklere dayanarak, yeni kanunun nasıl olması gerektiğine ilişkin görüş ve önerilerini ilettiler. Platform un gerek yazılı gerek sözlü olarak sunduğu düzenleme ve değişiklik önerilerinin bir kısmı, Bakanlar Kurulu nda imza aşamasında değiştirilip kanun tasarısından çıkarıldı. Bunun üzerine Platform, bir basın toplantısı düzenleyerek kanun yapım sürecini aktarıp, 6284 Sayılı Kanun un mevcut haliyle çıkmasına ilişkin eleştirilerini paylaştı.  6284 Sayılı Kanun, esas itibariyle 4320 Sayılı Kanun da düzenlenmiş olan yaklaşmama, uzaklaştırma, iletişim araçları ile rahatsız etmeme gibi koruma tedbirlerini içermektedir. Ancak yeni kanun, gerek şiddet görenlerin kapsamı açısından, gerek şiddetin önlenmesine ilişkin alınan tedbirler, koruma kararı verilmesi ve kurumlar arası koordinasyon kurulması açılarından ve geçici maddi yardım desteği bakımından daha kapsamlı düzenlemeler içermektedir.  6284 Sayılı Kanun uygulamalarının izlenmesi için yapılan proje kapsamında hazırlanan bu raporda, 6284 Sayılı Kanun ile kadına yönelik şiddetle mücadelede değişen mekanizmaları ve uygulamaları Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı dayanışma merkezi ile iletişime geçmiş veya Mor Çatı sığınağında kalmış olan kadınların deneyimlerinden yola çıkarak aktarılacaktır. Proje kapsamında yasa uygulamalarına ilişkin bilgi edinme kanunu kapsamında ilgili Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, İstanbul Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi, İstanbul Valiliği, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı na, 6284 Sayılı Kanun da yer alan sorumluluklarına ilişkin sorular sorulmuştur. Bilgi edinme sorularından Sağlık Bakanlığı na iletilen soruya yanıt gelmemiştir. Milli Eğitim Bakanlığı na ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı na yapılan başvurulara, yapılan telefon görüşmeleri neticesinde, yaklaşık iki buçuk ay sonra yanıt gelmiştir. İstanbul Valiliği ne yapılan başvuruya hiçbir yanıt gelmemesi neticesinde yapılan telefon görüşmelerinden sonra, evrakın kayıp olduğu anlaşıldığından başvuru tekrarlanmıştır. Valilik yöneltilen soruları ŞÖNİM e ilettiğini belirtmiştir. ŞÖNİM e doğrudan yapılan ve Valilik tarafından iletilen başvuruların, soruların KSGM ye yöneltilmesi gerektiği yanıtıyla sonuçlanmıştır.  Raporda, proje süresi içerisinde Mor Çatı ya başvuran kadınlarla kurduğumuz dayanışma ilişkisinin kısa bir aktarımını yapacağız. Birinci bölümde, 6284 Sayılı Kanun ve uygulamasının, kadınların deneyimlerinin yanı sıra bilgi edinme kanunu kapsamında sorduğumuz sorulara ilgili kurumlardan gelen yanıtlar üzerinden de bir değerlendirme yapacağız. İkinci bölümde ise 6284 Sayılı Kanun kapsamında kurulan Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri nin (ŞÖNİM) pilot uygulamalarını yine kadınların deneyimleri üzerinden değerlendireceğiz. ŞÖNİM leri ele alırken, öncelikle kuruluş sürecine ilişkin bilgiler verilecek, ardından 6284 Sayılı Kanun ve yönetmeliği ile ŞÖNİM yönetmelik taslağından yola çıkarak kurumsal yapıyı ortaya koyacağız. Ardından kadınların ŞÖNİM lere başvurduklarında yaşadıkları deneyimleri paylaşarak kurumun şiddetle mücadelede üstlenmesi gereken rolü yerine getirip getirmediğini değerlendireceğiz. Değerlendirme yapılırken, 6284 Sayılı Kanun da verilmesi gereken bazı desteklerle ilgili daha fazla kadın deneyim paylaşımı yapmışken, yine kanun kapsamında sunulan bazı desteklere ilişkin de hiçbir deneyim paylaşımı olmadığı göz önünde tutulmuştur Buradan yola çıkarak kadınların şiddetten uzaklaşma sürecinde bazı hizmetlere ulaşma taleplerinin daha öncelikli olabildiği görülmüştür. Örneğin; bir an önce kaydını gizleyip yeni bir adrese taşınmayı önceleyen bir kadın, eğer ciddi bir yaralanma yaşamadıysa sağlığıyla ilgili sorunları erteleyebiliyor. Bu nedenle gizli kayıt talebi daha sık olurken, sağlık tedbiri daha az talep edilebiliyor. Bunun yanı sıra, acil talebi olan bir kadın, olabilecek en hızlı şekilde desteklerden yararlanması için yönlendiriliyor. Örneğin; aslında kaymakamlıktan da sığınak desteği alabilmesi gereken bir kadının bu 2
5 desteğe ulaşmasının en hızlı yolu karakola gitmek oluyor. Gerekli hizmeti vermeyen kurumlara yönlendirilen kadınlara ısrarcı olup taleplerini sürdürmeleri için destek verilse de, hâlihazırda zor bir süreçten geçtikleri için bürokratik süreçlerde direnmek kolay olmayabiliyor. Gittiği kurumda yetersiz bilgiye sahip personel tarafından yönlendirilmediği ve bu zorlukların ikincil travmalara yol açabildiği tecrübe edildiğinden, kadınları en hızlı erişebileceği kuruma yönlendirmek tercih ediliyor Sayılı Kanun a ilişkin uygulamalar izlenirken, Mor Çatı da kadınlarla bire bir yapılan görüşmeler sonucu ortaya çıkan deneyimler göz önüne alınmıştır. Yapılan görüşmelerde dile getirilen uygulama biçimlerinin yanı sıra, başvuran kadınlarla bire bir dayanışmayı sürdüren Mor Çatı gönüllüsü kadınların tanıklıklarına da yer verilmiştir. Neler Yaptık? Nisan 2013-Nisan 2014 tarihleri arasında Mor Çatı Dayanışma Merkezi ne, 0-75 yaş arasında 1377 kadın ve çocuk başvurdu. Başvuruların yarısından fazlası yaş aralığında, en az başvuru ise 65 yaşının üzerindeki kadınlar oldu. Şiddet nedeniyle başvuru yapan kadınlarla toplam 2739 görüşme yapıldı. Dayanışma Merkezi nde, en fazla telefon aracılığıyla daha sonra ise yüz yüze ve e-posta ile destek verildi. a) Kadınların yaşadıkları şiddet deneyimleri, kadından yana bir bakış açısıyla ve önyargısız dinlendi ve kadınlara bunun kendi suçları olmadığı, şiddetin haklı gerekçesinin olamayacağı yönünde geri bildirimde bulunuldu. Kadınların deneyimlerini dinlerken, şiddetin haklı bir gerekçesi olamayacağı göz önüne alındı. b) Kadınların şiddetten uzaklaşmak ve güçlenmek için ihtiyaç duydukları desteklere erişmelerinin önündeki engelleri kaldırmak için neler yapılabileceği birlikte tespit edildi. Sosyal hizmet alabilecekleri kurumların bilgisi paylaşıldı; bu kurumlardan destek almak isteyen kadınların karşılaştıkları güçlükleri aşabilmeleri için birlikte çözüm yolları oluşturuldu. c) Şiddetten uzaklaşmak için psikolojik güçlenmeye, şiddetin yarattığı olumsuzlukların üstesinden gelmek için desteğe ihtiyaç duyan kadınlar, Mor Çatı gönüllüsü psikologlardan destek aldılar. d) Hukuki danışmanlık desteğine ihtiyaç duyan kadınlar, Mor Çatı gönüllüsü avukatlar tarafından desteklendiler. Ücretsiz avukat desteği ihtiyacı için ise Baro ya yönlendirme yapıldı. e) Kadınların ihtiyaç duyduğu sağlık hizmetlerine erişmekte yaşadıkları zorlukların üstesinden gelmeleri için destekte bulunuldu. Yasal kürtaj hakkına erişmekte zorluk yaşayan kadınların bu haklarından faydalanması için doğru bilgilendirme yapıldı. f) Yasal süreçlerde ya da sosyal hizmetlere erişirken desteğe ihtiyaç duyan kadınlar için sosyal inceleme raporu hazırlandı. Mahkemelere verilmek üzere hazırlanan raporlarda, kadının şiddet yaşantısına ve mücadelesine ilişkin bilgiler sunuldu. Sosyal hizmet kurumlarına verilen raporlarda ise, kadınların ihtiyaç duydukları sosyal desteği almalarının şiddetten kurtulma süreçlerini ne denli kolaylaştıracağı aktarıldı. Mahkemelerde talep oluşması halinde, psikologlarca da raporlar hazırlandı. Kadınların maruz kaldığı şiddetin münferit olaylardan ibaret olmadığını da açığa çıkaran bu raporlar, kadınların güçlenme süreçlerinin bir parçası oldu. İhtiyaç halinde mahkemelerde kadınlar lehine tanıklık yapıldı. h) Şiddet uygulayan kişiden uzaklaşmak üzere yurtdışına giden ve Türkiye de risk altında bulunacağı için geri dönmemek için mücadele eden 3 kadına, yetkili birimlere sunulmak üzere, neden Türkiye ye gelmediklerine ilişkin bilgi vermek için sığınakların durumu hakkında rapor desteği verildi. i) Kadınlar, zaman zaman, diğer desteklerin yanı sıra, Mor Çatı dan ekonomik destek talebinde de bulundular. Bu tür destekleri veren kurumların bilgisi kendileriyle paylaşıldı. j) 445 kadın sığınak desteği alma talebiyle Mor Çatı yı aradı. Başvuran 21 kadın ve beraberindeki 24 çocuk Mor Çatı sığınağında kalarak destek aldılar. Diğer kadınlar ise, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve belediyelere bağlı sığınaklara yönlendirildi. 3
6 k) Mor Çatı ya gelen eşya bağışları sığınaktan çıkıp yeni ev kuran kadınlara yönlendirildi. l) TC vatandaşı olmayan ve şiddete maruz kalan kadınlarla, Türkiye deki yasal hakları ile ilgili bilgi paylaşıldı ve sosyal hizmetlerden faydalanabilmeleri sağlandı. Yabancı uyruklu olduğu için sığınaklara alınmayan ve tercüman sağlanmadığı için tüm bu süreçlerde zorluk yaşayan kadınlara tercümanlık desteği sağlandı Sayılı Kanun Uygulamalarının İzlenmesi Kanunun amacı I. Bölüm Madde 1-1 de belirtildiği üzere şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların, aile bireylerinin ve tek taraflı ısrarlı takip mağduru olan kişilerin korunması ve bu kişilere yönelik şiddetin önlenmesi amacıyla alınacak tedbirlere ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Kanun kapsamı 4320 Sayılı Ailenin Korunmasına İlişkin Kanun un kapsamından farklı olarak evli olmayan kadınlara yönelik şiddetin önlenmesine ilişkin tedbirler de içermektedir. İzlemenin yapıldığı süre boyunca, medeni durum bilgisini paylaşan kadınların %67.54 ü resmi nikahlı, %4.93 ü ise dini nikahlı evli olduğunu belirtti. Kadınların %10 u hiç evlenmemiş, %15 i boşanmış olduklarını ifade ettiler. %1, 74 ünün ise eşi ölmüştü. Evli olan ya da olmayan kadınlar şiddete maruz kaldıktan sonra ya da şiddete maruz kalma riskinin olduğu durumlarda, çoğunlukla 6284 sayılı kanundan faydalanabildiler. Bununla beraber, kanundan yararlanamayan, yararlanması için delil istenen, koruma altına alınmak istediğini ve risk altında olduğunu söylediği halde gerekli desteğin alınması mümkün olmayan kadınlar da oldu. Özellikle yazılı başvuru yapılmayan kolluk ve mülki amir birimlerinde, talep ettikleri halde kanun kapsamında hakları olan desteklere erişemeyen kadınların olduğu görüldü. Bunun yanı sıra evli olmadığı, adres gösteremediği ya da delil sunmadığı gerekçesiyle talebinin geri çevrildiğini ve kanundan faydalanamadığını belirtenler de vardı. Şiddete maruz kalan kadınların şiddet tehdidi altındaki yakınları ve çocukları da zaman zaman bu kanundan faydalanarak koruma kararı alabildiler. Öte yandan buna ilişkin yapılan tüm başvuruların olumlu sonuçlanmadığı görüldü. Uzaklaştırma kararı talebinde bulunan bir kadın, savcının Bir tokat için uzaklaştırma mı verilir! diyerek kararı reddettiği belirtti. Bir başka kadın, talep ettiği koruma kararının, polisin komşulardan bilgi alarak şiddet olmadığına kanaat getirmesiyle reddedildiğini ifade etti. Şiddet uygulayan eşini evden uzaklaştırmak için savcılığa başvuran bir kadına Ben nerden bileyim şiddet gördüğünü belki de kocanı uzaklaştırıp sevgilini eve alacaksın. denildi ve talebi reddedildi. Kanun kapsamında tüm aile bireylerinin koruma kararından faydalanabilmesi, şiddet uygulayanların da delil, tanık, duruşma vs. olmadan karar çıkarmak için başvurabilmesinin de önünü açtı. Şiddete maruz kalan kadınlara karşı, şiddet uygulayana yaklaşmaması için karar çıkarıldı. Eşinden ve çocuklarından şiddet gören 65 yaşının üzerindeki bir kadın hakkında, çocuğu tarafından 6284 Sayılı Kanun kapsamında uzaklaştırma kararı çıkarıldı. Uzun süredir şiddetten uzaklaşmak için mücadele eden ve hukuk mekanizmalarını kullanan bir kadın hakkında, şiddet uyguladığı için hakkında açılmış çok sayıda ceza davası bulunan eski eşi tarafından uzaklaştırma kararı çıkarıldı. Madde 2 ile ise şiddetin tanımının bir önceki kanundan farklı olarak detaylıca yapıldığı görülmektedir. Kanunda ev içi şiddet, kadına yönelik şiddet, şiddet, şiddet mağduru ve şiddet uygulayan tanımlamaları şu şekilde yapılmıştır: Ev içi şiddet: Şiddet mağduru ve şiddet uygulayanla aynı haneyi paylaşmasa da aile veya hanede ya da aile mensubu sayılan diğer kişiler arasında meydana gelen her türlü fiziksel, cinsel, psikolojik ve ekonomik şiddeti, Kadına yönelik şiddet: Kadınlara, yalnızca kadın oldukları için uygulanan veya kadınları etkileyen cinsiyete dayalı bir ayrımcılık ile kadının insan hakları ihlaline yol açan ve bu Kanun da şiddet olarak tanımlanan her türlü tutum ve davranışı, Şiddet: Kişinin, fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar görmesiyle veya acı çekmesiyle sonuçlanan veya sonuçlanması muhtemel hareketleri, buna yönelik tehdit ve baskıyı ya da özgürlüğün keyfî engellenmesini de içeren, toplumsal, kamusal veya özel alanda meydana gelen fiziksel, cinsel, psikolojik, 4
7 sözlü veya ekonomik her türlü tutum ve davranışı, Şiddet mağduru: Bu Kanun da şiddet olarak tanımlanan tutum ve davranışlara doğrudan ya da dolaylı olarak maruz kalan veya kalma tehlikesi bulunan kişiyi ve şiddetten etkilenen veya etkilenme tehlikesi bulunan kişileri, Şiddet uygulayan: Bu Kanun da şiddet olarak tanımlanan tutum ve davranışları uygulayan veya uygulama tehlikesi bulunan kişileri kapsamaktadır. Bu tanımlamalar, hem şiddetin fiziksel şiddet ile sınırlı olmadığının kabul edilmesi hem de şiddetten etkilenme tehlikesinin de kanun kapsamında tedbir gerektiren bir durum olarak ortaya konması açısından önemlidir. İzlemenin yapıldığı süre boyunca, şiddet uygulayan hakkında bilgi veren kadınların %65 i evli olduğu kişinin, %3.71 i boşandığı kişinin, %4.48 i partnerinin, %6.66 sı babasının şiddetine maruz kaldığını belirtti. Mor Çatı ya başvuran kadınların 767 si fiziksel şiddete uğradığını ifade etmekle beraber birçok kadın psikolojik, cinsel ve ekonomik şiddet nedeniyle risk altında olduğunu belirtti kadın psikolojik, 312 kadın cinsel, 270 kadın ekonomik şiddete maruz kaldığını ifade etti. Ayrıca 31 kadın dijital şiddet yaşadığını belirtti. Şiddetin tanımı kanunda oldukça geniş kapsamlı yapılmış olmakla beraber kanun uygulayıcıları için hala fiziksel şiddet dışındaki şiddet biçimlerinin risk kapsamında görülmediğini gözlemlemek mümkün. Bu durumun karşılığı, kısa süreli olarak verilen ya da kanun maddelerinin tümünü kapsamayan kararlarda görülebiliyor. Benzer bir yaklaşım karakollarda da kendisini gösteriyor. Fiziksel şiddet bulgularının olmadığı durumlarda kadınlar, kolluk tarafından durumlarının yeterince ciddiye alınmadığını belirttiler. Koruyucu ve Önleyici Tedbirlere İlişkin Hükümler 6284 Sayılı Kanun, tedbir kararları bakımından ikili bir model öngörmüştür: Koruyucu tedbir, şiddete maruz kalan veya şiddet görme tehlikesi altında olan kişiler hakkında koruyucu tedbir kararları verilmesini; önleyici tedbir ise, şiddet uygulayan veya uygulama ihtimali olan kişilere karşı önleyici tedbir kararları verilmesini kapsamaktadır. Koruyucu tedbirler, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde mülki amir ve kolluk tarafından da verilebilen kararlarken, aile mahkemesinin hem koruyucu hem de önleyici tedbir kararlarını alma yetkisi vardır. Mülkî Amir Tarafından Verilecek Koruyucu Tedbir Kararları Kanun kapsamında korunan kişilerle ilgili olarak mülkî amir tarafından verilebilecek tedbir kararları Madde- 3 te belirtilmiştir. Buna göre mülki amir tarafından sağlanması gereken tedbirler şunlardır: a) Barınma: Kendisine ve gerekiyorsa beraberindeki çocuklara, bulunduğu yerde veya başka bir yerde uygun barınma yeri sağlanması, b) Geçici maddi yardım: Diğer kanunlar kapsamında yapılacak yardımlar saklı kalmak üzere, geçici maddi yardım yapılması, c) Danışmanlık desteği: Psikolojik, meslekî, hukukî ve sosyal bakımdan rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmesi, ç) Koruma: Hayatî tehlikesinin bulunması hâlinde, ilgilinin talebi üzerine veya resen geçici koruma altına alınması, d) Kreş: Gerekli olması hâlinde, korunan kişinin çocukları varsa çalışma yaşamına katılımını desteklemek üzere dört ay, kişinin çalışması hâlinde ise iki aylık süre ile sınırlı olmak kaydıyla, on altı yaşından büyükler için her yıl belirlenen aylık net asgari ücret tutarının yarısını geçmemek ve belgelendirilmek şartıyla Bakanlık bütçesinin ilgili tertibinden karşılanmak suretiyle kreş imkânının sağlanması. Mülki Amir Tarafından Verilecek Koruyucu Tedbirler hakkında, 6284 Sayılı Ailenin Korunması Ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanuna İlişkin Uygulama Yönetmeliği, Madde 6/1 de, şöyle denilmektedir: 5
8 Kanun kapsamında korunan kişilerle ilgili olarak aşağıdaki tedbirlerden birine, birkaçına veya uygun görülecek benzer tedbirlere delil veya belge aranmaksızın mülkî amir tarafından ilgilinin talebi, Bakanlık veya kolluk görevlilerinin başvurusu üzerine ya da resen karar verilebilir. Mor Çatı olarak, 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu uyarınca, kanunun yürürlüğe girdiği tarihten bu yana kanun uygulamalarını izleyebilmek için 2014 Şubat ayında İstanbul Valiliği ne aşağıdaki konularda bilgi talebinde bulunduk: 6 1. Sığınak talebi için başvuran ve sığınağa yerleştirilen kadın sayısı, 2. Geçici maddi yardım için başvuran ve geçici maddi yardım sağlanan kadın sayısı, 3. Yakın koruma için başvuran ve yakın koruma sağlanan kadın sayısı, 4. Kreş desteği için başvuran ve bu desteğin sağlandığı kadın ve çocuk sayısı, 5. Psikolojik rehberlik ve danışmanlık için başvuran ve bu desteğin sağlandığı kadın sayısı, 6. Mesleki rehberlik ve danışmanlık için başvuran ve bu desteğin sağlandığı kadın sayısı, 7. Hukuki rehberlik ve danışmanlık için başvuran ve bu desteğin sağlandığı kadın sayısı İstanbul Valiliği ne yaptığımız bilgi edinme başvurusu, İstanbul ŞÖNİM e yönlendirildi. ŞÖNİM den gelen ise, Yasa kapsamında tüm veri girişlerinin Bakanlığımız sistemince takip edilmesi nedeniyle söz konusu bilgilerin Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü nden talep edilmesi yanıtı gelmiştir. 2012/13 Sayılı Genelge de Kanun un Mülkî amir tarafından verilecek koruyucu tedbir kararları kenar başlıklı 3 üncü, Tedbir kararlarının bildirimi ve uygulanması kenar başlıklı 10 uncu, Geçici maddi yardım yapılması kenar başlıklı 17 nci ve Sağlık giderleri kenar başlıklı 19 uncu maddeleri ile hüküm altına alınan ödemelerin yapılacağı bütçe kalemleri hakkında Maliye Bakanlığı ndan tertip açılarak ödenek temin edilmesi konusunda talepte bulunulmuş olup bu iş ve işlemler gerçekleşinceye kadar; Valilikler tarafından Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları, İl Özel İdareleri ve her türlü mahalli imkânlar kullanılmak suretiyle, mağduriyete sebebiyet verilmeksizin, gerekli ödemelerin yapılması gerekliliği bildirilmiştir. Kanun da ve Genelge de konuya ilişkin olarak yapılan bu açıklamalara rağmen, kaymakamlıklardaki görevlilerin konuyla ilgili bilgilerinin olmadığı ve konuyla ilgili bir birimin kurulmadığı görüldü. Mülki amirliklerin 6284 kapsamında vermesi gereken geçici maddi yardım, mesleki danışmanlık, iş bulma desteği, geçici barınma yeri desteği, psikolojik destek, kreş desteği gibi desteklerin kanunun çıkmasından bu yana bir buçuk sene geçtiği halde hala verilmediği görülmektedir. Mor Çatı ya sığınak desteği için başvuran ve başka kurumlara yönlendirilen kadınların hemen hepsi karakola başvurarak bir sığınağa yerleştirildiler. Kaymakamlıklara sığınak desteği için başvuran kadınlar, bu destekle ilgili karakollara yönlendirildiler. Bazı kadınlar hiçbir yönlendirme yapılmaksızın geri çevrildi. Başvuran kadınlar arasında kaymakamlık tarafından barınma desteği sağlanan kadın olmadı. Geçici maddi yardım ile ilgili Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı na sorulan soruya gelen yanıta göre, kanunun yürürlüğe girdiği tarihten, dilekçenin yazıldığı 6 Mart 2014 e kadar geçen iki yıllık süreçte, 371 kadına geçici maddi yardım sağlanmıştır. Mor Çatı ya başvuran kadınlardan 8 i 6284 kapsamındaki haklarından faydalanmak için başvurdukları mülki amirlikten ihtiyaç duydukları geçici maddi yardım desteğini almak için yazılı başvuru yapmış, 7 si bu desteği alamamıştır. Kadınlar mülki amirliklere bu taleple ulaştıkları zaman böyle bir yardım olmadığı gerekçesiyle geri gönderilmiş ya da Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından sağlanan maddi yardımlara yönlendirilmişlerdir. İşlemleri Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından bire bir yürütülen bir kadın geçici maddi yardımı mülki amirlikten alabilmiştir. Yazılı başvuru yapan kadınlardan birinin talebine daha önce sosyal yardımlardan faydalandığını gösterir bir tablo ile yanıt verilmiştir. Sözlü başvuru yapan birçok kadın, başvurusunun işleme dahi alınmadığını belirtmiştir. Mülki amirliklerde konuyla ilgili birim, bilgi ve deneyim sahibi personel bulunmaması birçok
9 kadın için olumsuz sonuçlanan deneyimlerin yaşanmasına neden olmuştur. Konuyla ilgili başvurduklarında kötü davranıldığını, aşağılandığını belirtenler vardır. Mülki amirlikler tarafından verilmesi planlanan desteklerden biri de danışmanlık desteğidir. Yönetmelik Madde-9 da rehberlik ve danışmanlık hizmetleri için Korunan kişiye, kişinin psikolojik ve sosyo-ekonomik durumu değerlendirilerek, hakları, destek alabileceği kurumlar, meslek edindirme kurslarına katılmasına yönelik faaliyetlerde bulunmayı da kapsayacak şekilde iş bulma ve benzeri konularda gelişmesi ve uyum sağlaması, gerekli olan seçimleri, yorumları, planları yapması ve kararları vermesine yarayacak bilgi ve becerileri kazandırmak ve psikolojik destek sağlamak üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile işbirliği içerisinde gerekli hizmetler verilir. denilmektedir. Öte yandan hala mülki amirliklerde konuyla ilgili bir birim oluşturulmuş değil. Dolayısıyla danışmanlık hizmetini yürütecek ya da değerlendirme yapıp ilgili kurumlara yönlendirmeler yapacak uzmanlara ve hizmete erişmek mümkün olmamıştır. Kanun da yer alan desteklerde birisi de, şiddete maruz kalan kişiye yakın koruma tahsis edilmesidir. Koruma hizmeti talep eden birçok kadın bu hizmetten kısıtlı olarak faydalanabilmiştir ya da hiç faydalanamamıştır. Kanun da hiçbir masraf alınmayacağı, şiddete maruz kalan kişinin masraflardan muaf olduğu belirtiliyor (Madde 20). Bununla birlikte kadınlar koruma istediklerinde onun masraflarını da karşılamak zorunda oldukları belirtiliyor. Koruma edinmenin bunun dışında da zorlukları mevcuttur. Bir kadın, korumanın ikametin olduğu ilçe dışına çıkamayacağı söylendiği için zorluk yaşadığını belirtmiştir. Bir başka kadın, koruma polisinin tacizine maruz kalmıştır. Kreş imkânı sağlanması ile ilgili, yönetmeliğin 11. Maddesi nde Çocuk sahibi olan korunan kişinin çalışmaması halinde, çalışma yaşamına katılımını desteklemek üzere dört ay, çalışması hâlinde ise iki aylık süre ile sınırlı olmak, on altı yaşından büyükler için her yıl belirlenen aylık net asgari ücret tutarının yarısını geçmemek ve belgelendirilmek şartıyla Bakanlık bütçesinin ilgili tertibinden karşılanmak üzere kreş imkânı sağlanması tedbiri verilir. denilmiştir. Kanun dan faydalanan ve kreş desteğine ihtiyaç duyan kadınlar kaymakamlıklar vasıtasıyla bu desteği alamamıştır. Kreş desteği alan kadınlar Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ya da Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri ne başvuruda bulunmuştur. Bakanlık, kreş desteği için başvuran ve bu desteği alan kaç kadın olduğuna ilişkin, bilgi edinme kanunu kapsamında sorulan soruya, 124 şiddet mağduru kadına kreş yardımı yapılmıştır. yanıtını vermiştir. Kaç kadının kreş talebinde bulunduğuna ilişkin soruya ise herhangi bir yanıt verilmemiştir. Hâkim Tarafından Verilecek Koruyucu Ve Önleyici Tedbir Kararları Aile mahkemesi hakimi tarafından alınacak koruyucu tedbirler, 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun da Madde-4 te, 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanuna İlişkin Uygulama Yönetmeliği nde Madde-12 de belirtilmiştir. Buna göre hakim, kadının talebi, Bakanlık, kolluk görevlileri ya da savcının başvurusu üzerine veya resen bu kararı alabilir; karar alınırken şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aramayabilir. Bahsi geçen koruyucu önlemler şunlardır: a) İş yerinin değiştirilmesi. b) Kişinin evli olması hâlinde müşterek yerleşim yerinden ayrı yerleşim yeri belirlenmesi. c) 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu ndaki şartların varlığı hâlinde ve korunan kişinin talebi üzerine tapu kütüğüne aile konutu şerhi konulması. ç) Korunan kişi bakımından hayatî tehlikenin bulunması ve bu tehlikenin önlenmesi için diğer tedbirlerin yeterli olmayacağının anlaşılması hâlinde ve ilgilinin aydınlatılmış rızasına dayalı olarak 27/12/2007 tarihli ve 5726 sayılı Tanık Koruma Kanunu na göre kimlik ve ilgili diğer bilgi ve belgelerinin değiştirilmesi. Hâkim tarafından verilecek önleyici tedbir kararları ise kanunda Madde-5 te, yönetmelikte Madde-17 de açıklanmıştır. Buna göre verilebilecek önleyici tedbirler şunlardır: 7
10 a) Şiddet mağduruna yönelik olarak şiddet tehdidi, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmaması. b) Müşterek konuttan veya bulunduğu yerden derhâl uzaklaştırılması ve müşterek konutun korunan kişiye tahsis edilmesi. 8 c) Korunan kişilere, bu kişilerin bulundukları konuta, okula ve işyerine yaklaşmaması. ç) Çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa, kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde kurulması, kişisel ilişkinin sınırlanması ya da tümüyle kaldırılması. d) Gerekli görülmesi hâlinde korunan kişinin, şiddete uğramamış olsa bile yakınlarına, tanıklarına ve kişisel ilişki kurulmasına ilişkin hâller saklı kalmak üzere çocuklarına yaklaşmaması. e) Korunan kişinin şahsi eşyalarına ve ev eşyalarına zarar vermemesi. f) Korunan kişiyi iletişim araçlarıyla veya sair surette rahatsız etmemesi. g) Bulundurulması veya taşınmasına kanunen izin verilen silahları kolluğa teslim etmesi. ğ) Silah taşıması zorunlu olan bir kamu görevi ifa etse bile bu görevi nedeniyle zimmetinde bulunan silahı kurumuna teslim etmesi. h) Korunan kişilerin bulundukları yerlerde alkol ya da uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanmaması ya da bu maddelerin etkisinde iken korunan kişilere ve bunların bulundukları yerlere yaklaşmaması, bağımlılığının olması hâlinde, hastaneye yatmak dâhil, muayene ve tedavisinin sağlanması. ı) Bir sağlık kuruluşuna muayene veya tedavi için başvurması ve tedavisinin sağlanması. Aynı maddede hâkime, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu nda yer alan koruyucu ve destekleyici tedbirler ile Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre velayet, kayyım, nafaka ve kişisel ilişki kurulması hususlarında da karar verebilme yetkisi tanınmıştır. Ayrıca hâkim, şiddete maruz kalan kişinin yaşam düzeyini göz önünde bulundurarak talep edilmese dahi tedbir nafakasına hükmedebilir, denmiştir. Mor Çatı olarak, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı na, 6284 sayılı kanun kapsamında mülki amirlik ve mahkemelerce alınan tedbir kararlarına ilişkin olarak, bilgi edinme kanunu uyarınca sorduğumuz soruya Bakanlık tarafından verilen cevaba göre, Yasanın yürürlüğe girdiği tarihinden Şubat 2014 e kadar Türkiye genelinde koruyucu, önleyici tedbir kararı verilmiştir denilmiştir. Verilen koruyucu tedbir kararlarının ne kadarının aile mahkemesi ne kadarının mülki amir tarafından verildiğine ilişkin ise bir yanıt verilmemiştir. İzlemenin yapıldığı bir yıllık süre içerisinde, kadınlar 6284 sayılı kanundan faydalanmak üzere aile mahkemelerine başvurduklarında kararların çoğunlukla benzer tedbirleri içerdiği görüldü. En sık verilen tedbirler; şiddet tehdidi, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmama, uzaklaştırma, yaklaşmama ve iletişim araçlarıyla rahatsız etmeme olarak tespit edilmiştir. Bununla beraber, kadınların talepleri ve ihtiyaçları karar verilen tedbirlerden daha kapsamlı olabiliyor. Verilen kararların tüm ihtiyaçları kapsayacak biçimde verilmiyor olmasının etkenlerinden biri kadınların kanun hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşamamaları ve bu konuda bilgilendirilmemeleridir. Şiddet uygulayan veya uygulama ihtimali olanlar hakkında ifade veren ya da dilekçe yoluyla başvuruda bulunan kadınların anlattıkları üzerinden ayrıntılı kararlar nadiren veriliyor. Bir diğer etken ise, kadınlar talep etse dahi belli kararların mahkeme tarafından alınmıyor olmasıdır. Silahın müsaderesi, çocuklarla ilişkinin sınırlandırılması gibi tedbirleri talep eden kadınlardan taleplerinin reddedildiğini ifade edenler olduğu görülmüştür Sayılı Kanun da hâkim tarafından verilecek önleyici tedbir kararlarından biri de korunan kişi bakımından hayatî tehlikenin bulunması ve bu tehlikenin önlenmesi için diğer tedbirlerin yeterli olmayacağının anlaşılması hâlinde ve ilgilinin aydınlatılmış rızasına dayalı olarak 5726 Sayılı Tanık koruma kanunu uyarınca kimlik ve diğer bilgilerinin değiştirilmesidir (Madde-4/ç). Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ndan bilgi edinme
11 kanunu kapsamında aldığımız bilgiye göre, kanunun yürürlüğe girdiği 20 Mart 2012 tarihinden yanıtın geldiği 6 Mart 2013 tarihine kadar, 123 kadının kimlik bilgi ve belgeleri değişmiştir. Mor Çatı dan destek alan kadınlar arasında da kimlik bilgileri değişimi için başvuruda bulunanlar oldu. Kimlik değişimi için başvuran ve kanun çıktıktan kısa bir süre sonra başvuruda bulunarak bu hakkı elde eden bir kadın, başvurusunu yaptıktan 1 yılı aşkın süre sonra kimliğini değiştirebildi. Kimlik değişimi sonrası, güvenliği sağlanamayacağı gerekçesiyle çocuğunun okul kaydı özel bir okula alındı fakat okulun masrafları karşılanmadığı için ekonomik zorluk yaşadı. Kimlik değişimi sürecinde uzun bir süre çalışmasına izin verilmemesi ve verilen maddi yardımların ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde olmaması da zorlayıcı bir diğer unsur oldu. Kimliği değiştikten sonra İŞKUR a başvuruda bulunan kadın, geçmiş iş deneyimlerinin ve eğitim bilgilerinin silinmesi nedeniyle iş bulmakta zorluk yaşadı. Bir diğer kadın ise, ŞÖNİM üzerinden kimlik değiştirme başvurusunda bulundu ve iki çocuğu ile birlikte kimlik değişiminden yararlandı. Bu süreçte emniyet müdürlüğünden görevli bir polis memuru ile çalıştı. Kimlik değişimi sayesinde, normalde oldukça zor ulaşılabilen desteklerden faydalanabildi. Kurumlardan geçici maddi yardım, kira desteği, eşya desteği gibi desteklere, süreci bire bir takip eden polis memurunun yönlendirmeleri ile alabildi. Aynı kadın, evden ayrıldığı dönemde, koruma tedbiri ve tüm kayıtların gizliliği talebinde bulunmuştu ancak çocuklarının gizli okul kaydı tedbiri çıkmamıştı. Kimlik değişimi bütün bu sorunları da çözmüş oldu ve gizli kayıt ile ilgili ayrı bir başvuru yapmasına gerek kalmadı. Bununla beraber, kimlik bilgilerinin değişmesinin kadın ve çocuklar için psikolojik ve teknik birçok zorluğu beraberinde getirdiği görülmektedir. Kanun kapsamında hakim tarafından verilecek desteklerden biri, çocuklarla ilgili daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kurma kararı varsa, kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde kurulması, kişisel ilişkinin sınırlanması ya da tümüyle kaldırılması, kararıdır. Şiddet uygulayanın çocuklarla kişisel ilişkisine sınırlamalar getirilmesinde sıklıkla sıkıntılar yaşandığı görülmüştür. Bu durum, birçok kadının kanundan etkin bir biçimde yararlanmasının önünde engel teşkil ettiği görülmektedir. Şiddet uygulayan kişiler çoğu zaman çocuklara da doğrudan ya da dolaylı yoldan zarar vermektedir. Bunun yanı sıra kadını eve geri döndürmek ya da kişisel ilişkisini tekrar kurmak için çocukla ilişkisini kullanabilir. Bu ilişkinin hem çocuğa hem de kadına zarar vermesi durumunun göz önüne alınmaması ve çocukla babanın kişisel ilişkisine herhangi bir sınırlama getirilmemesi, kadınların güçlenmesinin önünde engel teşkil ediyor. Aile Mahkemesi tarafından verilecek tedbir kararlarından bir diğeri, şiddet uygulayanın, bulundurulması veya taşınmasına kanunen izin verilen silahları kolluğa teslim etmesi. Silah taşıması zorunlu olan bir kamu görevi ifa etse bile bu görevi nedeniyle zimmetinde bulunan silahı kurumuna teslim etmesi olarak belirtilmiştir (Madde 17/ğ). Silahın müsaderesi ile ilgili maddenin uygulanmadığı durumlar olduğu tespit edilmiştir. Bir kadın, yazılı talepte bulunduğu halde şiddet uygulayanın silahına el konulmadığını belirtti. Bir başka kadın ise, şiddet uygulayanın silahının ruhsatının bitimine az bir süre kaldığı için silahın müsadere edilmediğini ifade etti. Kanunun tedbir kararının verilmesiyle ilgili 8. Maddesi nde Koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için, şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz. denilmektedir. Ancak önleyici tedbir kararları hakkında kararın geciktirilmeksizin verileceği dışında bir ifade kullanılmaktadır. Buna ilişkin eleştiri kanunun hazırlık sürecinde önemli katkılarda bulunan, Mor Çatı nın da dâhil olduğu Şiddete Son Platformu tarafından yapılan basın açıklamasında dile getirilmiş, hâkimlerin dosya üzerinden ve şiddetin yazılı olarak belgelenmesini aramaksızın, dosyanın kaydedildiği gün tedbir kararı vereceği yönündeki düzenlemenin son anda taslaktan çıkarılması, bir önceki kanun olan 4320 Sayılı Kanun un kazanımlarının geri alınması olarak yorumlanmıştır.  Kanun daki bu geriye gidişin kararlara olumsuz yansıması deneyimlerde de görüldü. Şiddete maruz kaldığına dair delil sunamayan (örneğin; fiziksel şiddet yaşamayan ya da bunu delillendiremeyen) kadınların daha kısa süreli olarak kararlardan faydalandığını gözlemlendi. Kanun da şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kişilerin kanundan faydalanabileceği söyleniyor olmakla birlikte, risk altında bulunan ve bunu beyan eden kadınlar, kanundan faydalanmak için delil sunmak mecburiyetinde bırakılabiliyor Sayılı Kanun dan faydalanan ve kararın uzatılması için başvuruda bulunan kadınların başvurularının aile mahkemelerince reddedildiği görüldü. Daha önce şiddet uygulayan kişiyi 6284 Sayılı Kanun kapsamında 9
12 uzaklaştıran ve bu süre içinde şiddet uygulayanla hiçbir şekilde iletişim kurmayan kadınlar, tekrar koruma kararı talep ettiklerinde, şiddet sürmediği gerekçesiyle ret cevabı ile karşılaştılar. Daha önce eski eşi tarafından silahla yaralanan ve torba kanun ile cezaevinden çıkarak tehdit eden eski eşten gizlenebilmek için uzaklaştırma kararı olan bir kadın karar süresi dolduğu için tekrar başvuru yaptığında talebi reddedildi. Birçok şiddet uygulayan için uzaklaştırma kararı etkili oluyor ve şiddet uygulamak için kararın süresinin bitmesini bekleyebiliyorlar. Dayanışma içinde olduğumuz bir kadın, koruma kararı bittikten iki gün sonra, uzaklaştırılan eşi tarafından saldırıya uğradı. Kolluk kuvvetlerine koruyucu ve önleyici tedbirler kapsamında verilen yetki: Kolluğa verilen yetki, 6284 Sayılı Kanun da önemli hususlardan biri olarak değerlendirilebilir. Kanunla beraber kolluğa, bazı koruyucu ve önleyici tedbirleri, ilgili makamdan tedbir kararı olmasa bile, geçici olarak uygulama yetkisi verilmiştir Sayılı Ailenin Korunmasına ve Kadına Yönelik Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun uyarınca, şiddet uygulandığı anda polis, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde (acil durumlarda) mahkeme veya mülki amir kararı aramadan şiddete karşı tedbir almak durumundadır. Yönetmelikte kolluk yetkisine ilişkin Madde 29 da, mülkî amir tarafından alınabilecek barınma yeri sağlanmasına ve geçici koruma altına alınmasına ilişkin tedbirler, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ilgili kolluk amirince de alınabilir denilmektedir. Buna göre kolluk amiri, evrakı tedbirin alındığı tarihi takip eden ilk işgünü içinde mülkî amirin onayına sunar. Mülkî amir tarafından kırk sekiz saat içinde onaylanmayan tedbirler kendiliğinden kalkar. Ayrıca 18, 19, 20 ve 22 nci maddelerde belirtilen ve hâkim tarafından karar altına alınabilecek önleyici tedbirler, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ilgili kolluk amirince alınabilir. Kolluk amiri evrakı en geç tedbirin alındığı tarihi takip eden ilk işgünü içinde hâkimin onayına sunar. Hâkim tarafından yirmi dört saat içinde onaylanmayan tedbirler kendiliğinden kalkar. denilmektedir. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde kolluk yetkilileri, 6284 Sayılı Kanun da yer alan, uygun barınma yeri sağlanması, geçici fiziki koruma altına alınması, şiddet uygulayanın hakaret içeren söz ve davranışlarda bulunmaması, şiddet uygulayanın konuttan derhal uzaklaştırılması, şiddet uygulayanın şiddete maruz kalan kişiye, çocuklara ve yakınlarına yaklaşmaması kararlarını alabilir. Şiddete maruz kalan kadınlara uygun barınma yeri sağlanması konusundaki yönlendirmeler çoğunlukla kolluk tarafından yapılmaktadır. Kolluk görevlileri, sığınak talebinde bulunan kadınları Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı na bağlı ilk kabul birimlerine yönlendiriyorlar. Görüşme yapılan kadınlardan sığınak desteğine ihtiyaç duyanların çoğunun, kolluk tarafından uygun barınma yerine yerleştirildiği görüldü. Bununla beraber, sığınak talebini ilettiği halde herhangi bir sığınağa yerleştirilmeyen ve karakoldan geri gönderilen kadınlar da vardı. Ayrıca izleme yapılan süre boyunca İstanbul un farklı ilçelerindeki karakollardan, Mor Çatı nın dayanışma merkezini arayarak karakola gelen şiddete maruz kalan kadının sığınak talebini nasıl karşılayacaklarını soran kolluk görevlileri oldu. Koruma talep ettiği halde bu haktan yararlanamayan kadınlar oldu. Şiddet uygulayanı evden uzaklaştırmak isteyen kadınlar bunun uygulamaya geçmesi konusunda yaşadıkları sıkıntılara değindiler. Kolluğun tedbir kararlarını uygulama konusundaki yetkisini yerine getirmekte sıkıntılar yaşadığı görüldü. Polis merkezlerinde çoğunlukla konuya ilişkin bilgi sahibi kolluk yetkilileri olmakla beraber, karakollarda nasıl bir yönlendirme yapılacağı konusunda yeterli bilginin olmadığı görüldü. Tedbir Kararlarına Aykırılık Madde 13 te belirtilen tedbir kararlarına aykırılık durumlarında nasıl bir yol izlenebileceği hususunda, 3 günden 10 güne kadar zorlama hapsi cezası verileceği belirtilmiştir Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanun u kapsamında, tedbir karalarını ihlal eden kimseler hakkında zorlama hapsi talebi ile açılan dava sayısı ve dava sonuçları hakkında bilgi istendi. Verilen yanıtta kanunun yürürlüğe girdiği ten dilekçeye yanıt verilen e kadar, 2917 şiddet uygulayana önleyici tedbir kararını ihlal etmesi nedeniyle zorlama hapsi kararı verilmiştir, dendi. Açılan dava sayısına ilişkin 10
13 verilen bir yanıt olmamakla beraber, bu süre içinde verilen önleyici tedbir kararı sayısı olarak bildirildi. İstanbul Barosu Kadın Hakları Merkezi ne göre ise, son 10 ayda merkeze başvuran 2000 kadının %80 i korunamıyor. Aradaki ciddi fark, şiddet uygulayanların çoğunun kararı ihlal etmediğinin değil, birçok ihlalin cezalandırılmıyor olmasının sonucu olarak görülebilir. Mor Çatı ya başvuran kadınlar şiddet uygulayan tedbir kararını ihlal ettiği halde herhangi bir yaptırım uygulanmadığını ifade etti. Tedbir kararını ihlal eden erkekler, kadınların ihbarına karşın çoğu zaman ceza almadı. Birçok kadın bu durumun şiddet uygulayanı cesaretlendirdiğini ve kanunun caydırıcılığının önünde engel teşkil ettiğini belirtti Sayılı Kanun dan faydalanan bir kadın, şiddet uygulayanı defalarca karakola şikâyet ettiği halde, şiddet uygulayan hakkında herhangi bir yaptırımda bulunulmadığını, şikâyetlerinden birinde kolluk yetkilisi, şiddet uygulayanın yolunun üstünde yaşadıkları (aynı çevrede yaşadıkları) gerekçesiyle şikâyeti almak istemediğini de belirtti. Şiddet uygulayanın 6284 kararını ihlal etmesi nedeniyle şikâyette bulunan bir başka kadın, kolluk yetkilisi tarafından Aslında iyi bir adama benziyor, çocuğuyla da ilgili denildiğini ifade etti. Gizlilik 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun un 8. maddesinin 6. bendi aşağıdaki hükmü içerir; Gerekli bulunması hâlinde, tedbir kararı ile birlikte talep üzerine veya resen, korunan kişi ve diğer aile bireylerinin kimlik bilgileri veya kimliğini ortaya çıkarabilecek bilgileri ve adresleri ile korumanın etkinliği bakımından önem taşıyan diğer bilgileri, tüm resmi kayıtlarda gizli tutulur. Yapılacak tebligatlara ilişkin ayrı bir adres tespit edilir. Bu bilgileri hukuka aykırı olarak başkasına veren, ifşa eden veya açıklayan kişi hakkında 26/9/2004 tarihli ve 5237 Sayılı Türk Ceza Kanununun ilgili hükümleri uygulanır. Ayrıca sığınakların işletilmesi hakkındaki yönetmelikte de tüm kayıtların gizlenebilmesi için, sığınağa kabulü yapılan kadınlara ŞÖNİM tarafından kodlu kimlik kartı verileceği ve resmi kurumlarda işlemlerin bu yolla yürütüleceği belirtilmiştir. Anneleriyle beraber şiddetten uzaklaşıp sığınağa giden çocukların, şiddet uygulayan tarafından bulunma riski olmaksızın eğitimlerini sürdürebilmesi için, gizli kayıt uygulamasının olması gereken kurumlardan biri Milli Eğitim Bakanlığı dır. Çocukların eğitimini sürdürebilmesi için gerekli düzenleme, yönetmeliğin 22. Madde sinin 1. Bendi nde şöyle belirtilmiştir; Konukevi hizmetinden yararlanan çocuğun, konukevine en yakın okula, ŞÖNİM tarafından verilen kodlu kimlik kartına istinaden, gizlilik ilkesine bağlı kalınarak kesin kaydı yapılır. Çocuğun yerleşim yeri adresi olarak aksine bir hüküm bulunmaması halinde ŞÖNİM gösterilir. Şiddet uygulayan erkekler sistemin açıklarını kullanıp okullara ulaşabildiği görüldü. Çocuğun gittiği okulun ismi ve adresi gizli olsa bile, TC kimlik numarasıyla e-okul sistemine girip, öğretmen bilgilerinden hangi okulda eğitimini sürdürmekte olduğunu kolayca öğrenebilen babalar oldu. Milli Eğitim Bakanlığı yetkilileri ile telefon görüşmesi yaparak sorunu ilettiğimizde aldığımız yanıt ne yapalım babalar da bizi sıkıştırıyor oldu. Bir diğer sorun ise, babanın çocuk hakkında nakil alındığı okuldan bilgi istemesi oldu. Yeni ve adresi gizli tutulan okulun bilgilerine, çocuğun daha önce gittiği okulun idarecilerinden bilgi alarak ulaşabilen babaların, gizlenen adrese zorluk yaşamadan ulaştıkları tespit edildi. Milli Eğitim Bakanlığı nın gizli kayıtla ilgili olarak hazırladığı butonun işlevi, birçok okul yöneticisi tarafından bilinmediği görüldü. Milli Eğitim Bakanlığı na bilgi edinme kanunu kapsamında, eğitim ve öğretim kurumları nezdinde gizli kayıt yapılmasını sağlayacak sistemin oluşturup oluşturulmadığı, sistemin işleyişi ve kaydın gizlenmesi için gerekli belgelerin neler olduğu, bu sistemden yaralanmak üzere başvuran ve yararlanan kadın sayısı konusunda bilgi talep edildi. Bakanlığın verdiği yanıtta, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından talep edilmesi halinde kayıtların gizlendiği ve kişisel verilerin korunmasına yönelik gerekli tedbirlerin alındığı, gerekli altyapının bulunduğu belirtilmiştir. Başvuran ve yararlanan kadın sayısı sistemde tutulmadığından bu konuda bilgi verilemeyeceği vurgulanmıştır. Kendi güvenliğini sağlamak ve şiddetten uzak bir hayat kurabilmek için, 6284 Sayılı Kanun dan faydalanmak üzere mahkemeye yazılı olarak başvuruda bulunan kadınlar, dilekçede çocuklarının okul kayıtlarının, 11
14 kendi Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) kayıtlarının gizlenmesi için de tedbir talebinde bulundular. Mahkeme tarafından, çoğunlukla sadece koruma tedbir kararı verilirken, gizliliğe ilişkin taleplere olumlu yanıt verilmedi. Mor Çatı ya başvuran ve sığınakta çocuklarıyla kalan bir kadın, başvurusunda çocuklarının okul kayıtlarının gizlenmesi için talepte bulundu. Yetkili mahkeme bu talebi yerine getirmedi ve çocuğun tanıklığına başvurup ifadesini aldı. Tüm bu süreçte çocuklar gizli kayıt yapılamadığı için okula gidemedi. Gizli kayıt konusunda SGK kayıtlarının gizlenmesi talebinde de sorunlar yaşandığı görüldü. Kadınlar işe girdiğinde SGK kayıtları gizlenmediği için şiddet uygulayan tarafından çok çabuk bulunabildi. Mahkemeden gizlilik talep eden kadınların kararları ya reddedildi ya da kararın verilmesi oldukça uzun sürdü. Kararların çıkması sürecinde hayatlarına devam etmek için mücadele eden kadınlar, çoğunlukla sigortasız işlerde güvencesiz çalışmak zorunda kaldı. SGK kayıtlarının gizlenmesi tedbir olarak kabul edildiğinde de birçok sıkıntılar yaşandı. Kendi SGK kayıtları gizlense bile, çocuğun SGK gizli kaydı dâhil edilmiyor olduğu için birçok kadın şiddet uygulayan tarafından bulunma riski yaşadı. Yetkili mahkemeler çoğunlukla çocukların kayıtlarını gizlemek için karar vermiyor. Kadınlar çocuklarıyla birlikte yaşadıkları için, çocuğun sağlık hizmeti alması durumunda, şiddet uygulayan kolaylıkla annenin yerini de tespit edebiliyor. Evlilikleri kâğıt üzerinde devam ettiği sürece şiddet uygulayan erkekler çalışan kadınların sosyal güvencesinden yararlanmaktalar. Boşanma davalarının uzaması durumunda da fail uzun bir süre bu güvenceden faydalandırılıyor. Yıllarca kendisine ve çocuklarına şiddet uygulayan bir erkek, tedavisini kadının sağlık sigortasından faydalanarak ödetebildi. Bu durum psikolojik olarak kadının şiddet yaşantısından uzaklaşmasını zorlaştırıp, tekrar travma yaşamasına neden oldu. Gizli kayıt yapıldığı halde, hastane randevu sisteminden faydalandığı için şiddet uygulayan tarafından yaşadığı yer tespit edilen kadınlar oldu. Şiddet uygulayanın Sağlık Bakanlığı nın internetteki hastane randevu sisteminde kadının T.C. kimlik numarası ile profil oluşturup, kendi telefon numarası ile şifre alıp hastane bilgilerine kolaylıkla ulaşılabildiği, kadının kendi profilini geri alamadığı tespit edildi. Bir erkek, sığınakta kalan kadını bu bilgileri kullanarak bulabildi. ALO 182 Sağlık Bakanlığı hastane randevu sistemini arayan şiddet uygulayanların da kadınların ve çocukların aldıkları hastane randevularını öğrenebildikleri görüldü. Bu destek hattında çalışan çağrı merkezi görevlileriyle yapılan konuşmada, kendilerine bu konuda herhangi bir talimat verilmediği belirtildi. Ekonomik Desteklerle İlgili Şiddete maruz kalan kadınların desteklerle buluşmasının hızlı olması önemlidir. Birçok kadın, şiddet uygulayan adreslerini bildiği için iş yerinden ve yaşadığı evden uzaklaşmakta, yeni bir iş bulma ve ev kurma çabası içerisine girmektedir. Çok sayıda kadın kişisel eşyaları da dâhil hiçbir eşyası olmadan evden uzaklaşmak zorunda kaldığından, hızlıca ekonomik desteklere ulaşmak birçok kadın için hayati öneme sahiptir. Kadınlar ekonomik destek almak için başvurdukları kurumlarda pek çok sorun yaşadıklarını ifade ettiler. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından çocuklar için verilen ayni ve nakdi yardıma başvuran kadınlar, herhangi bir gelirleri varsa bu yardıma erişemeyeceklerinin sözlü olarak kendilerine ifade edildiğini belirttiler. Hiçbir geliri olmadığı halde başvurularına aylarca yanıt alamayan kadınlar oldu. Ayni ve nakdi yardıma başvuran iki kadın, evlerine gelen sosyal hizmet uzmanı tarafından çocuklarının ellerinden alınabileceğiyle tehdit edildiğini belirtti. İstanbul Büyükşehir Belediyesi nin Kadın Koordinasyon Merkezi, kadınların ayni ihtiyaçlarının yanı sıra kira yardımı, alışveriş kuponu gibi destekler verip şiddetten uzaklaşma mücadelesi veren kadınların ihtiyaç duyduğu ekonomik güçlenmeye katkıda bulunuyordu. İzlemenin yapıldığı süre boyunca, kuruma yönlendirilen kadınlar çok sayıda sorunla karşılaştıklarını belirttiler. Kira yardımının yapılmıyor olmasının yanı sıra, verilen ayni yardımların ihtiyaçları karşılamaktan uzak olması, alışveriş kuponlarının kısıtlı sayıda verilmesi (senede bir defa), çağrı merkezine ulaşmakta yaşanan zorluk, çalışanların zaman zaman azarlar tonda ve aşağılayıcı biçimde konuşuyor olması, yapılan başvurulara uzunca bir süre yanıt alınamıyor olması 12
15 ifade edilen diğer sorunlar oldu. Ekonomik desteklerden yararlanmak için başvuru yapan kadınların deneyimleri, farklı siyasi çevrelerde olmanın, belli bir dini gruba ait olmanın ya da olmamanın eşit olarak haklardan yararlanmanın önünde engel olduğunu gösterdi. Kadınlar belli gruplara dâhil olmaları halinde yardımlara daha kolay erişebileceklerinin belirtildiğini ifade ettiler. Sığınaklar Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı KSGM web sitesinden alınan bilgilere göre, 2014 Nisan itibariyle, Bakanlık a bağlı 90, belediyelere bağlı 32, STK lara bağlı 1 olmak üzere toplam 2190 kapasite ile toplam 123 kadın sığınağı bulunmaktadır.  5393 sayılı Belediyeler Kanunu nun 14. Maddesine göre büyükşehir belediyeleri ile nüfusu i geçen belediyelere kadın ve çocuklar için sığınak açma görevi verilmiş, fakat kanunun gerektirdiği düzeye bir türlü ulaşılamamıştır, kanun karşılığını bulamamıştır. Daha ötesi kadın sığınağı için bu kanunun gerekli gördüğü nüfus, yenilenen belediyeler kanununda e çıkarılarak ihtiyacı karşılayamayacak kadar yükseltilmiş durumda. Sığınak sayısı konusunda, bilgi edinme hakkı kanunu kapsamında, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı na, kanunun yürürlüğe girdiği tarihten bu yana kaç kadının sığınak talebinde bulunduğu ve kaç kadının bir sığınağa yerleştirildiği soruldu kadın ve beraberindeki çocuğun sığınak desteği aldığı belirtilmiş fakat ne kadar talep olduğuna ilişkin herhangi bir bilgi verilmemiştir. Sığınak sayısının yetersizliği nedeniyle, özellikle ilk adım merkezlerinde yoğunluk olduğu, bu yoğunluk nedeniyle yatak kapasitesinin yanı sıra diğer hizmetlerde de aksamalar olduğu görüldü. Sığınaklarda kalan fakat ihtiyaç duyduğu hukuksal ve sosyal desteği Mor Çatı nın dayanışma merkezinden alan kadınlar oldu. Mor Çatı sığınağı dışındaki sığınaklarda kalan kadınlar deneyim paylaşımında bulunurken, sığınaklarda temel ihtiyaçlarının karşılanmamasıyla nedeniyle sorunlar yaşandığını dile getirdiler. Sığınaklarda yeterli psiko-sosyal çalışmanın yetersiz olduğu, her kadın ve çocuk için ayrı bir sosyal çalışmanın yapılmadığı ve psikolojik desteğin terapi desteği olarak sunulmadığı görüldü. Sığınaklarla ilgili bir diğer geri bildirim, sığınaklarda kadınların özgürlüğünün kısıtlanması ile ilgiliydi. Güvenlik adı altında kadınların iletişim olanaklarının kısıtlandığı, sığınağa giriş-çıkış saatlerinin kısıtlı olması nedeniyle iş veya ev aramak gibi konularda zorluklar yaşandığı görüldü. Can güvenliği riski yaratacağı gerekçesiyle çalışmasına izin verilmediğini ifade eden 2 kadın, sığınaktan sonra bir hayat kurmak konusunda çıkışsız hissettiklerini belirtti. Sığınak çalışanlarının davranışları konusunda sıkıntı yaşadığını, çalışanların ihtiyaçlarını keyfi olarak karşılaması, hakarette bulunması gibi davranışlarıyla psikolojik şiddet yaşadığını belirten kadınlar oldu. 2 kadın kaldıkları sığınakta çalışanlara anne diye hitap edildiğini belirttiler. 2 kadın ise, sığınakta kaldıkları süre içerisinde, sığınak çalışanlarının evlenmelerine aracılık ettiğini ifade ettiler Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ulusal Eylem Planı nda Koruyucu Hizmet Sunumu ve Şiddet Mağdurlarının Güçlendirilmesi başlığı altında yer alan aktivitelerden olan iş desteğinin sağlanması hakkında, KSGM den İŞKUR ile işbirliği içerisinde garantili meslek edindirme kurslarından faydalanmasını sağladığı kadın sayısı ve bu kadınlardan sığınakta kalan kadın sayısının 4982 Sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu uyarınca bilgi talep edildi. Verilen yanıtta, 2013 yılında sığınakta kalan kadınlardan işe yerleşenlerin sayısının 113 olduğu belirtilmiştir. Değerlendirme: Nisan Nisan 2014 tarihleri arasında 6284 Sayılı Kanun un uygulanmasına ilişkin yapılan izlemede, yetkilendirilen kurumların tümünde şiddetten uzak yaşam kurmak üzere kanundan doğan haklarını kullanmak isteyen kadınların yaşadığı bazı sorunlar olduğu görüldü. Kadınların öncelikle kanun uygulayıcılarının ve sosyal hizmet personelinin tutumu ile ilgili sıkıntılar 13
16 yaşadıkları görüldü. Kurumlarda çalışan personelin 6284 Sayılı Kanun ve bu alandaki diğer hakların ve uygulamaların yanı sıra, kadına yönelik şiddet alanında çalışmanın gerektirdiği donanıma da sahip olmadığı hem başvuruda bulunan kadınların aktarımlarında hem de Mor Çatı çalışanlarının bu kişilerle kurdukları iletişimlerde görüldü. Kanun uygulayıcılarının kadınları suçlayıcı bir tavır içerine girmeleri ve erkek dayanışması sergilemeleri nedeniyle zorluk yaşadıklarını belirten kadınlar oldu. Şiddete maruz kaldığı için şikâyetçi olmak üzere karakola giden kadınların sıklıkla dile getirdiği ifade kendilerini suçlu gibi hissettikleri oldu. Kadınlar, karakolda ve savcılıkta şiddet uygulayandan yana olan bu tavırla karşılaştıklarını belirttiler. Şiddete maruz kalan kadınların tarif ettiği durumun aslında şiddet olmadığı ya da kadının şiddeti hak edecek şeyler yaptığı için şiddet gördüğü vurgusu yapılarak kadınların kendilerini suçlu hissetmelerine yol açan bir tutum sergilendiği görüldü. Kollukta şikâyette bulunan kadınlar tarafından, ifadelerinin tam alınmadığı ve şiddet uygulayanın lehine manipüle edildiği dile getirildi. İlk adım sığınağına yerleştirilen bir kadın, karakol tarafından sığınağın yeri şiddet uygulayana söylendiği için bulundu. Özellikle cinsel şiddet vakalarında kadınların alanda hizmet veren yetkililerin yargılayan tutumu ve kadınların beyanlarını dikkate almama gibi uygulamaları ile sıklıkla karşılaştığı görüldü. Cinsel şiddet yaşayan kadın ve çocukların kendilerinin delil toplaması gerektiği belirtildi. Bir kadın cinsel şiddete maruz kalan kızı için savcılığa şikâyette bulunduğunda, ifade sırasında bu zamana kadar aklın neredeydi diye kendisini azarlayan savcı tarafından delil bularak gelmesi söylenerek kovulduğunu ifade etti. Tecavüze uğrayan bir kadın kendisine, daha önce seks işçiliği yaptığı için tecavüzcülerinin serbest kaldığının belirtildiğini söyledi. Birçok kadın, gittikleri karakoldaki kolluk yetkililerinin kendilerine kötü davrandığını belirtti. Bununla beraber kadınlar, aşağılama, hakaret etme, küçük görme gibi davranışlarda bulunan kolluk yetkilileri hakkında şikâyette bulunmaktan çekindi. Sadece bir kadın, şiddete maruz kaldığında başvurduğu karakolda kendisine kötü davranan yetkililerden şikâyetçi oldu. Şiddete karşı mücadelede yetki verilen kurumlarda sıklıkla uygulanan yöntemlerden birinin bezdirme olduğu saptandı. Kadınların, gittikleri kurumlarda çalışanlar tarafından haklarını kullanmaktan vazgeçmeleri için eksik veya yanlış bilgilendirme ile ya da süreçte karşılaşacakları zorlukları atlatamayacakları gibi söylemlerle yönlendirilmeye çalışıldığı görüldü. Birçok kadın, şiddet uygulayanı şikâyet etmek için başvurdukları karakolda şikâyet etsen de bir şey çıkmaz, sonra daha kötü olur denilerek şikâyetçi olmaktan vazgeçmesinin teşvik edildiğini belirtti. Şiddet uygulayanın zaten ceza almayacağı ve şikâyetçi olduğu için daha fazla saldırganlaşabileceği, sığınakların çocuklarla kalmaya uygun yerler olmadığı ya da çocukla gidemeyeceği, buralarda kadınların kötü yola düşürüleceği imalarında bulunulduğu tespit edildi Sayılı Kanun un uygulanmasıyla ilgili de, kanunun zaten uygulanmasının mümkün olmadığı söylenerek güvensizlik yaratıldığı görüldü. Senin gibi bir sürü kadın var, hangi birine koruma verelim gibi ifadelerin de koruma talebinde bulunan kadınların sıklıkla karşılaştığı ifadelerden biri olduğu anlaşıldı. Bir karakolda, koruma talebinde bulunan kadına, korumanın masraflarının kendisinin ödemesi gerektiği söylenerek bu talepten vazgeçirildi. Yukarıdakine benzer durumların yargı makamlarıyla da yaşandığı tespit edildi. Şiddet uygulayanla ayrı evlerde yaşayan bir kadın, savcı tarafından aynı evde yaşamadıkları için 6284 kararı almasının zor olduğunun söylediğini anlattı. Eski partneri tarafından tehdit edilen bir başka kadın bunda yapacak bir şey yok ki denilerek savcı tarafından geri çevrildiğini belirtti. Bunların yanı sıra, kadınların çoğunun, defalarca fiziksel şiddete uğrayıp bunun için şikâyette bulundukları halde şiddet uygulayan hakkında takipsizlik kararı veya sadece para cezası verilmesi nedeniyle bezdiği ve birçok olayda şikâyetçi olmamayı tercih ettiği görüldüğü. Bunun bir başka sonucu da kadınların adli mercilere güvenlerinin azalması olarak tezahür etti. Kanun kapsamında verilmesi beklenen ve kadınların hayatını sürdürmesi için öncelikli ihtiyaçlardan biri olan geçici maddi yardımla ilgili aldıkları bilgilerin de haklarından yararlanmaktan vazgeçmelerine neden olduğu görüldü. Geçici maddi yardımın ödenmesine ilişkin Kanun un 17. Maddesi 2. Bendi nde Bu ödemeler, Bakanlık bütçesine, geçici maddi yardımlar için konulan ödenekten karşılanır. Yapılan ödemeler, şiddet uygulayandan tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde tahsil edilir. Bu şekilde tahsil edilemeyenler 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre ilgili vergi dairesi tarafından takip ve tahsil edilir. denilmektedir. ŞÖNİM tarafından bu bilginin kadınlara bildirilme biçiminin kadınların bu haktan yararlanmaktan vazgeçmesine neden olduğu gözlemlendi Sayılı Kanun ile ilgili tespit edilen bir diğer sorun, personel yeterli donanıma sahip olsa dahi, gerekli 14
17 altyapı oluşmadığı için kanunun tüm maddelerinin uygulanmasının mümkün olmaması. Örneğin; gizli kayıt ile ilgili destek veren okul müdürü, kaydı gizli bir şekilde yapsa dahi, çocuğun nakil yaptırdığı okulun bu bilgiye erişebildiğini ve şiddet uygulayan kişinin bu yolla çocuğun yerini tespit ettiğini, kaydın görünmez olmasını sağlayacak bir sistem bulunmadığını belirtmiştir. Şiddet uygulayanın ulaşmaması için SGK kaydını gizleyen bir kadın ise, gizli kayda rağmen hastane randevu sistemini kullandığında yeri açığa çıkacağı için özel hastanelerden sağlık hizmeti almak zorunda kaldığını belirtti. Gizli kayıt ile ilgili mahkemeden karar çıksa dahi farklı kurumlarda sorunlar yaşandığı tespit edildi. Kurumlar arası koordinasyon eksikliğinin, gizli kayıt kararı alınıp kaydın gerçekleşmesine rağmen, çocukların ya da kadınların bulundukları yer bilgisinin şiddet uygulayanlar tarafından tespit edilebilmesine yol açtığı görüldü. Kanundaki gizlilikle ilgili diğer maddelerin uygulanmaması nedeniyle kimlik değişimine başvurmak durumunda kalındığı görüldü. Kimlik değişimi, gizli kayıtla ilgili sorunları ortadan kaldırmakla beraber, kimliği değişen kadın ve çocuklar, tüm geçmişlerinin silinmesi hissiyatı yaşıyorlar. Kimlik değişimine ihtiyaç duyulmadan kadın ve çocukların korunabileceği mekanizmaların bir an önce devreye girmesi, kanunun kadınları güçlendirmesi için oldukça önemli. Erkekler hayatlarına devam ederken, şiddetten uzaklaşan kadınlar kendilerini gizlemek ve hayatta kalmak için mücadele etmeye devam ediyor. Uygulanması gereken bir diğer uygulama olan, ev tahsisi konusunda da herhangi bir gelişme olmadığı görüldü. Sığınakların işleyişine dair hazırlanan yönetmelikte, Madde 13/c de on iki yaşından büyük ya da engelli çocuğu olan kadınlara ev tahsis edileceğini ifade ediliyor. Ancak hala bu maddenin uygulanmadığını görüyoruz. Bu konuda, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı na bilgi edinme hakkı kapsamında aşağıdaki soruları soruldu: 1. On iki yaşından büyük erkek çocuğu veyahut engelli çocuğu bulunması nedeni ile sığınağa kabulü yapılmayan kadın ve çocuk sayısı, 2. On iki yaşından büyük erkek çocukları ve engelli çocukları ile birlikte kalmak üzere mesken talep eden kadın sayısı ile talepleri gereğince mesken tahsis edilen kadın sayısı, 3. Bu tahsisin ne kadar süre ile devam ettiğine ilişkin, bilgi talebinde bulunuldu. Verilen yanıtta yukarıdaki soruların hiçbiri yanıtlanmamıştır. On iki yaşından büyük erkek çocuğu veya engelli çocuğu olan şiddet mağduru kadınlardan, durumu uygun olanlara ev kiralama suretiyle bağımsız yaşama geçebilmeleri için Bakanlığımızca gerekli çalışmalar yürütülmekte olup söz konusu hizmete ihtiyaç duyan illere gerekli ödenekler gönderilmektedir. denmiştir. Ayrıca, söz konusu kadınlara kamu kurum ve kuruluşlarına ait sosyal tesis, yurt gibi yerlerde giderleri bakanlık bütçesinden karşılanmak üzere barınma sağlandığı bilgisi de verilmiştir. Mor Çatı ya başvuran kadınların deneyimleri, Bakanlığın genel ifadelerle verdiği yanıttaki uygulamaların gerçekleşmediğini gösterir niteliktedir. On iki yaşından büyük erkek çocuğu olan kadınların çocuklarıyla beraber sığınağa kabul edilmedikleri için sığınağa gitmekten vazgeçmek ve çoğu zaman da şiddet ortamına geri dönmek zorunda kaldıkları görüldü. Sığınak kabullerinde yabancı uyruklu kadınların da zorluk yaşadığı görüldü. Bir kadın, aile içi şiddete maruz kaldığı ve öldürülmekle tehdit edildiği halde, Suriyeli olduğu için sığınak desteğinden faydalanamayacağı ifade edildi. İzlemenin yapıldığı süreçte Mor Çatı sığınağında kalan 5 kadın ve 2 çocuk ise TC vatandaşı olmadığı için Mor Çatı sığınağı dışında sığınaklarda kalamadı Sayılı Kanun un 8. Madde sinde Tedbir kararları en çabuk ve en kolay ulaşılabilecek yer hâkiminden, mülkî amirden ya da kolluk biriminden talep edilebilir. denmiştir. Buna rağmen, tedbir kararı almak isteyen kadınlara ikametlerinin bulunduğu yere başvurmaları söylendiği görüldü. Bu durum hem mahkemelerde, hem kollukta hem de mülki amirliklerde yaşanıyor olduğu görüldü. Dayanışma içinde olduğumuz birçok kadın, karakolda arabuluculuk yapılıp şiddet uygulayanla tekrar bir araya getirilmelerine çalışıldığını belirttiler. Şikâyeti hiç alınmayan kadınların yanı sıra, kendilerine barıştığına dair kâğıt imzalatıldığını ifade eden kadınlar da oldu. İzlemenin yapıldığı süre boyunca, kanunun uygulanmasında önemli bir işlevi olması beklenen ŞÖNİM lerin 15
18 sayısının yetersiz olması ve raporun ikinci bölümünde ŞÖNİM lerin yapısına ilişkin değindiğimiz sıkıntılar nedeniyle, şiddete maruz kalan kadınların ilk adımda başvurduğu kurumlar çoğunlukla karakollar oldu. Mor Çatı yı arayan ve sığınak konusunda yönlendirme talep eden kadınlar da, bu desteğe en hızlı şekilde ulaşmasının yolunun kolluğa başvurmak olması nedeniyle, karakola yönlendirildi. Her ne kadar geçmiş yıllara göre kolluğun kadına yönelik şiddete karşı duyarlılığı ve konu hakkında bilgisi artsa da hala sıklıkla kolluktaki kötü uygulamalarla karşılaşmak mümkün. Şiddetten kurtulmak için mücadele eden kadınlar, 6284 ün uygulanmasında en çok kollukla ilgili yaşadıkları sorunları dile getirdiler. Kolluk uygulamalarında en sık rastlanan ihlallerin başında, kadınların şikâyetinin kayda alınmaması geliyor. Kadınlar karakola gidip yaşadıkları şiddete ilişkin bilgi almak istediklerinde şikâyetlerinin alınmadığını, ifade tutanağının tutulmadığını belirttiler. Şikâyetin kayda geçmemesi ya da kadınların ifade ettiğinden farklı bir şekilde kayda geçirilmesi gibi uygulamaların hala geçerliliğini koruduğu görüldü. Bu durum hem kayda geçmeyen şikâyetlerin kadınların ileride delil sunmasını engellemesine hem de çok sayıda ev içi şiddet vakasının istatistiklerde yer almaması gibi çok sayıda soruna yol açabilmektedir. Birçok kadın kendisine şiddet uygulayan erkek için kovuşturmaya yer olmadığı kararı alındığını belirtti. Karşılaşılan bu olumsuz uygulamaların haklara erişmenin önünde bir engel olmasının yanı sıra, kadınları güçsüzleştiren ve çaresiz hissettirerek şiddetten uzaklaşmalarının önünde engel oluşturan uygulamalar olduğunu gördük. Koza-Şiddet Önleme ve İzleme Merkezi (ŞÖNİM) Uygulamaları 8 Mart 2012 de kabul edilen ve 20 Mart 2012 de yürürlüğe giren 6284 Sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Yönelik Şiddetin İzlenmesine Dair Kanun un kabulünden bu yana iki sene geçti. 18 Ocak 2013 te uygulama yönetmeliği yürürlüğe giren kanunla beraber, kadına yönelik şiddetle mücadelede yeni bir sosyal hizmet kurumunun varlığı gündeme geldi: Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri. Kadına karşı şiddetle mücadelede temel insan haklarına saygı, özel hayatın gizliliği, sosyal devlet ilkeleri ve toplumsal cinsiyet eşitliği anlayışıyla çalışmalarını sürdürecek olan, verilecek destek hizmetlerinin sunumunda ve koordinasyonunda tek adım anlayışını esas alan bir hizmet vereceği belirtilen  ŞÖNİM, 2012 yılının Kasım ayından itibaren pilot illerde hizmet vermeye başladı yılına kadar Türkiye de sosyal hizmetler Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) altında sunulmaktaydı. Kamu tüzel kişiliği olan SHÇEK ler 633 sayılı tarihli kanun hükmünde kararname  ile kapatılıp, yerine Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı na bağlı belli hizmet birimleri kuruldu. Bu kararname ile SHÇEK in merkez teşkilatı tasfiye edildi ve taşra teşkilatı İl Özel İdarelerine bağlandı. SHÇEK ler kendi kamu tüzel kişiliğini haiz, devletin hiyerarşisinden uzak, kendi özerklikleri dâhilinde karar alabilme yetkisi olan kurumlarken, ŞÖNİM ler doğrudan bakanlığın hiyerarşisine tâbi yapılar olarak hayata geçmiştir.  ŞÖNİM lerin işleyişine ilişkin yönetmelik hali hazırda yürürlüğe girmiş değildir. Ancak 6284 Sayılı Kanun ve sığınakların işleyişine ilişkin yönetmeliğin yanı sıra, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından değerlendirilmesi için Mor Çatı ya gönderilen Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri Hakkında Yönetmelik Taslağı, Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü (KSGM) web sitesinde  ve ŞÖNİM lere ilişkin web sitesinde  kuruma ilişkin yer alan bilgiler, genel bir çerçeve sunmaktadır. Bu merkezlere ilişkin, 6284 Sayılı Kanun da Şiddet önleme ve izleme merkezlerinin kurulması başlıklı Madde 14 te şöyle denmekte: Bakanlık, şiddetin önlenmesi ile şiddet mağduru hakkında verilecek koruyucu tedbirler ile şiddet uygulayan hakkında verilecek önleyici tedbirlerin etkin bir biçimde uygulanmasına yönelik güçlendirici ve destekleyici danışmanlık, rehberlik, yönlendirme ve izleme hizmetlerinin verildiği, yeterli ve gerekli uzman personelin görev yaptığı ve tercihen kadın personelin istihdam edildiği, çalışmaların yedi gün yirmi dört saat esasına göre yürütüldüğü ŞÖNİM i kurar. KSGM web sitesinde ise, merkezlerde sunulan hizmetlerin 3 adımda uygulanacağı belirtilmiştir: 16
19 1- Şiddetin önlenmesi ve tedbir kararlarının izlenmesine yönelik hizmetler; 2- Şiddet mağduru kişilere yönelik hizmetler, 3- Şiddet uygulayan/uygulama ihtimali bulunan kişilere yönelik hizmetler. Şiddetin önlenmesi ve tedbir kararlarının izlenmesine yönelik hizmetler; koruyucu ve önleyici tedbir kararları ile zorlama hapsinin verilmesine ve uygulanmasına ilişkin veri toplayarak bilgi bankası oluşturmak, tedbir kararlarının sicilini tutmak, korunan kişiye verilen barınma, geçici maddi yardım, sağlık, adli yardım hizmetleri ve diğer hizmetleri koordine etmek, gerekli hallerde tedbir kararlarının alınmasına ve uygulanmasına yönelik başvurularda bulunmak, kanun kapsamındaki şiddetin sonlandırılmasına yönelik programlar hazırlamak ve uygulamak, Bakanlık bünyesinde kurulan çağrı merkezinin bu kanunun amacına uygun olarak yaygınlaştırılması ve yapılan müracaatların izlenmesini sağlamak ve şiddetin sonlandırılması için çalışan ilgili sivil toplum kuruluşlarıyla işbirliği yapmak olarak belirtilmiştir. Şiddet mağduru kişilere yönelik hizmetler; maddi yardım, hukuki destek, tıbbi destek, psiko-sosyal destek, istihdama yönelik destek, barınma hizmeti, kreş yardımı, çocuklar için burs, yönlendirme ve rehberlik, eğitim-öğretim konusunda destek sağlamak olarak sıralanmıştır. Mor Çatı ya Nisan 2013-Nisan 2014 tarihleri arasında başvuran kadınların, yukarıda genel çerçevesini sunulan ŞÖNİM lere ilişkin deneyimleri dinlendi. Bunun yanı sıra, bu süre içinde deneyimi olan kadınlardan 36 sına bu kurum tarafından verilmesi gereken hizmetler temelinde sorular sorularak, deneyimlerine ilişkin ayrıntılı görüşmeler gerçekleştirildi. Kadınlarla yapılan görüşmelerde, ŞÖNİM lerin bilinirliği, ulaşımının yanı sıra burada verilen hizmetin niteliğine ilişkin bilgi edinme fırsatı bulundu. ŞÖNİM deneyimini paylaşan kadınlar, ilk iletişimin nasıl gerçekleştiği, yapılan görüşmelerde çalışanların tutumu ve kadına yönelik şiddet alanında çalışmak için yeterliliği, kurumun şiddete maruz kalan kadınların ihtiyaçlarıyla buluşmasında ne kadar etkili olduğu 7/24 hizmetin işleyişi konularında neler yaşadıklarını aktardılar. Kadına yönelik şiddetle ilgili sosyal hizmetler için çalışması planlanan ŞÖNİM lerin, tüm Türkiye de toplam sayısı on dörttür. Mor Çatı ya başvuran kadınların birçoğunun yaşadığı il olan İstanbul da da bir tane ŞÖNİM hizmet vermektedir. Bu sayı İstanbul nüfusu göz önüne alındığında ihtiyacın çok altındadır. Bununla beraber, Mor Çatı nın dayanışma merkezine bir yıl boyunca başvuran kadınların çok azı ŞÖNİM in varlığından haberdardı. Pilot illerde hizmet veren ŞÖNİM lerin açılmasından bu yana bir buçuk sene kadar bir zaman geçmiş olmakla beraber kurumun bilinirliği konusunda çok fazla aşama kaydedilmemiş olduğu gözlemlendi. Deneyimlerini dinlediğimiz kadınların çoğu, daha önce hiç ŞÖNİM e başvuru yapmamıştı. Ayrıntılı görüşme yapılan kadınların ise yarısı, ŞÖNİM in varlığını ilk defa Mor Çatı dan duyduklarını ifade ettiler. Geri kalanların çoğunun internetten, tanıdıklarından veya bir başka kadın örgütü ya da STK dan duydukları, az sayıda kadının bir devlet kurumu tarafından yönlendirildiği görüldü. ŞÖNİM e Erişim: İstanbul ŞÖNİM in merkezi bir yerde olmamasının yanı sıra ulaşım imkânlarının kısıtlı olmasının kadınlar için sıkıntı yaratabildiği görüldü. ŞÖNİM e nasıl ulaştıklarına ilişkin soruya; doğrudan bir kurum tarafından ulaşımı sağlanmayan kadınlar, zorlukla ulaştıkları yanıtını verdi. ŞÖNİM deneyimine ilişkin konuştuğumuz kadınların çoğu görüşmelerini sadece telefonla gerçekleştirdiklerini belirtti. Görüşmelerin sadece telefonla gerçekleşmesinde kurumun ulaşımının güç olmasının yanı sıra zaman zaman yüz yüze görüşme için randevu verilmemesinin ve başvuruların karakola yönlendirilmesinin de etkisi olduğu görüldü. Bunun yanı sıra, gizli kayıt konusunda destek almak için ŞÖNİM i arayan ve bu desteğe acilen erişmesi gereken bir kadın, ilgili uzman alanda olduğu için bilgi verilemediği yanıtıyla karşılaştığını belirtti. ŞÖNİM e telefon yoluyla ulaşmakta zorluk yaşadıklarını, geri dönüş yapılacağı söylendiği halde yapılmadığını belirten kadınlar oldu. 17
20 Çalışanların tutumu: Görüşme yapılan kadınlar, ŞÖNİM e gittiklerinde veya iletişim kurduklarında nasıl hissettiklerini ve ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmadığı sorusuna genel olarak olumsuz yanıt verdiler. Bu konuda tanıklıklarına başvurulan kadınların çoğu iyi hissetmemelerinin nedeninin yeterli ilgi olmaması ve baştan savıldıklarını düşünmeleri olduğunu belirttiler. Kadınların sıklıkla kullandığı ifadelerden biri, ŞÖNİM den aradığımı bulamadım oldu. Mor Çatı dan bilgi aldıktan sonra ve belli bir talep ile ŞÖNİM i arayan kadınlar, ihtiyaçlarıyla ilgili ayrıntılı bilgi verilmesi ya da ihtiyaçlarının karşılanması konusunda yaşadıkları sıkıntıyı ifade ettiler. Bir kadın durumunu bana bir evrak gibi davrandılar sözleriyle ifade etti. Bir kadın, ŞÖNİM de dinlendiğini fakat ihtiyaçlarının karşılanmadığını belirtti. İki kadın yaptıkları görüşmede kendileriyle sert ve azarlar bir tonda konuşulduğunu belirtti. Bir başka kadın, ŞÖNİM de kendisine ve verdiği mücadeleye üstten bakıldığını ve desteklerin de bu bakış açısıyla planlandığını düşündüğünü belirtti. Kendisini iyi hissetmediğini belirten bir başka kadın, ŞÖNİM de yüz yüze görüşme yaptığı sosyal hizmet uzmanının, sürekli kendisini örnek göstererek kıyas yapmasından rahatsız olduğunu, görüşme sonunda tansiyonu düştüğü için fiziksel olarak da rahatsızlandığını söyledi. Bu deneyimi yaşayan kadın, sosyal hizmet uzmanının, şiddete uğrama ihtimalinin herkes için geçerli olduğunu fakat bunu önlemenin yolları olduğunu belirtip, kendisinin de tacize uğrama riski olduğunu ama yüzük takarak tacizi önlediğini, şiddet yaşama riski olan herkes için tedbir alınamayacağını söylediğini ifade etti. Görüşmede Sizden kötü durumda olanlar var, sizin sığınağa ihtiyacınız yok. denilerek sığınak ihtiyacının reddedildiğini de iletti. ŞÖNİM deneyimlerini paylaşan kadınlara, herhangi bir işlem yapmaya zorlanıp zorlanmadıkları ve kendilerini baskı altında hissedip hissetmedikleri soruldu. Üç kadın istemedikleri halde psikiyatriste yönlendirildiklerini belirtti. Görüşme sonrası sağlık sorunu yaşayan bir kadın, bu sırada kendi rızasıyla sığınağa gitmekten vazgeçtiğine ilişkin bir kâğıt imzalatıldığını paylaştı. Bir kadın ŞÖNİM le görüşmesi sonrasında, belli destekler aldığına ilişkin bir form imzalatıldığını, bir başka kadın, sığınakta yer olmadığı gerekçesiyle kendisine yer bulunamaması halinde başka bir şehre yollanmakla tehdit edildiğini ifade etti. Destekler: Ayrıntılı ihtiyaç analizi ŞÖNİM in vermesi gereken desteklerin başında, ayrıntılı ihtiyaç analizi yer almaktadır. ŞÖNİM Yönetmelik Taslağı nda Madde 17 de verilmesi gereken desteklerle ilgili Şiddet mağduru ve beraberindeki çocuklar veya şiddet uygulayan ile sosyal çalışmacı ya da psikolog ve gerektiğinde çocuk gelişimcisi ile mesleki görüşme gerçekleştirilerek; sorunların tespit edildiği ve uygulanacak sosyal hizmet modelinin belirlendiği bir ön görüşme raporu hazırlanır. Gerekli görülen hallerde sosyal inceleme raporu hazırlanır, bu raporlar ilgilinin dosyasına eklenir. denilmektedir. ŞÖNİM deneyimini dinlediğimiz kadınların hiçbiri için ayrıntılı ihtiyaç analizinin yapılmadığı anlaşıldı. Şiddetten uzaklaşma süreci her kadın için farklı işleyen ve farklı ihtiyaçları ortaya çıkaran bir süreçtir. Kadınların daha önce şiddetten uzaklaşmak için aldığı kişisel ya da yasal önlemler, ihtiyaçlarının karşılanması için hangi haklardan faydalanabileceklerinin tespiti gereklidir. Ayrıntılı ihtiyaç analizinin yapılması, acil müdahale gerektiren durumda kanunların devreye girmesini ve şiddetten kurtulmak için yapılan planın etkili olabilmesini sağlar. Görüşme yapılan kadınların hiçbiri çocuklarıyla ilgili aldıkları herhangi bir destekten bahsetmemiştir. Maddi ve ayni destekler Kadınların şiddetten uzaklaşma sürecinde, çoğunlukla ekonomik koşullar belirleyici oluyor. Hızlı olarak ve yeterli miktarda ekonomik desteğin sağlanması, kadınların şiddetten kurtulmak için belirlediği koşulları oluşturabilmesi ve devamını sağlayabilmesi için gereklidir. ŞÖNİM le ilgili deneyimlerini paylaşan kadınların büyük çoğunluğu, bu konuda yeterli desteği alamadıklarını belirtti. Bir kadın, çocuğu için gereken oyun evi desteğini, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı ndan (SYDV) 18