“Altyn asyr” Türkmen köli we onuň ähmiıeti
Asyryň iň iri gidrotehniki desgasyna öwrülen “Altyn Asyr” Türkmen kölüniň gurluşygyna 2000-nji ıylyň 20-nji sentıabrynda başlandy. Bu ägirt uly möçberli täsin gidrotehniki desganyň gurulmagynyň esasy maksady, ıurdumyzyň suwarymly ekerançylyk ıerlerinden çykarylıan ummasyz möçberdäki zeı şor suwlaryň döredıän ıaramaz ıagdaılarynyň öňüni almak üçin olary Türkmenistanyň welaıatlarynyň çäklerinden bir ıere – döwletimiziň demirgazyk-günbatarynda ıerleşıän tebigy Garaşor çöketligine ıörite ıygnamakdan we sowmakdan, olary gaıtadan ulanmagyň ıollaryny we usullaryny işläp düzmekden ybaratdyr. Türkmen köli topragyň şorlaşmagy, suw baılyklarynyň hapalanmagy, ıerasty suwlaryň derejesiniň ıokary galmagy we suwarymly ıerleriň hem-de çöl örileriniň suwa basdyrylmagy bilen baglanyşykly wajyp ekologiki meseleleriň çözgüdini tapmakda möhüm ähmiıete eıe bolar.
Bu kölüň gurluşygy diňe zeıakaba-zeıkeş suwlaryny akdyrmaga niıetlenip, ol hiç bir ıagdaıda Amyderıadan hem-de beıleki suwaryş çeşmelerinden suw almaga niıetlenip gurulıan desga däldir.
“Altyn asyr” Türkmen köli Aziıa yklymynda iň uly çöl hasaplanıan Garagumda dörän täsin bir gudratdyr. Onuň möhüm aıratynlyklaryna göz ıetirmäge aşakdaky käbir maglumatlar hem aıdyň şaıatlyk edıärler: Garaşor tebigy çöketliginde “Altyn asyr” Türkmen kölüniň uzynlygy 103 kilometre, ini 18,6 kilometre, çuňlugy, ortaça 70 metre, göwrümi 132 kub kilometre ıa-da 132 milliard kubometre, umumy tutıan meıdany bolsa 1915,8 kwadrat kilometre barabar hasaplanıar.
Garaşor tebigy çöketligine zeı şor suwlary iki sany baş akaba arkaly geçirilıär. Olaryň biri Baş şor suw akabasy, beılekisi bolsa Daşoguz suw akabasydyr. Baş şor suw akabasynyň uzynlygy 720 kilometre, Daşoguz akabasynyň uzynlygy bolsa 386 kilometre barabar. Welaıatlaryň çäklerindäki şor suw akabalarynyň umumy uzynlygy 2659 kilometre barabar hasaplanıar.
“Altyn asyr” Türkmen kölüniň iňňän wajyp tebigaty goraşıyş, ıurtda we sebitde ekologiıa ıagdaıynyň sagdynlaşmagyna oňaıly hyzmat etjek täsin desgadyr. “Altyn Asyr” Türkmen kölüniň döredilmeginiň diňe bir türkmenistanlylar üçin däl, Merkezi Aziıa sebitinde ekologik durnuklylygy üpjün etmek, ıerleriň şorlaşmagynyň öňüni almak, öri meıdanlaryň hasyllygyny gowulandyrmak, bu kölde hemişelik mesgen tutunjak we düşläp geçjek dürli görnüşli millionlarça guşlaryň çöl gözelligine etjek täsiri, ekologiıa jahankeşdelik ıaly täze ugruň milli ykdysadyıete goşulmagy, şor suwlary ylmy esasda gaıtadan işlemek ıaly möhüm meseleleriň çözgüdine öwrüljekdigi ikuçsyzdyr.
“Altyn asyr” Türkmen kölüniň ıurdumyzyň ykdysady kuwwatyny artdyr-makdaky, oba hojalygynyň ekerançylyk we maldarçylyk pudaklaryny ösdürmekdäki, azyk önümleriniň öndürilişini çürt-kesik artdyrmakdaky we döwletimiziň azyk howpsuzlygyny durnukly üpjün etmekdäki, halkymyzyň durmuş hal-ıagdaıyny gowulandyrmakdaky, täze iş ıerleriniň müňlerçesini döretmekdäki ähmiıetini aıratyn nygtamak gerek. “Altyn asyr” Türkmen kölüniň kenar ıakalarynda ıakyn geljekde täze şäherçeler, etraplar, obalar dörär. Täze mekanyň bagtyıar eıeleri boljak raıatlarymyz bu toprakda jenneti miweleri ösdürip ıetişdirerler. Şor suwlary süıji suwa öwürjek täze desgalaryň giden bir ulgamy peıda bolar.
İakyn geljekde kölüň golaıynda täze oba gurlar. Oba 68,8 gektar meıdany eıelär. Obanyň gurluşygy iki tapgyrda alnyp barlyp, onuň birinji tapgyrynda 104 maşgala niıetlenen kottež jaılary, 320 orunlyk mekdep, 160 orunlyk çagalar bagy, saglyk öıi, söwda merkezi, hyzmatlar öıi we seıilgäh bina ediler. Ikinji tapgyrynda 108 maşgala niıetlenen ıaşaıyş jaılary gurlar. Täze oba 160 kilometr uzynlykda elektrik geçirijisi, 125 kilometrlik gaz geçirijisi gurlar. Täze obada tele-radio we beıleki aragatnaşyk ulgamlary üçin döwrebap enjamlar oturdylar.
Şeılelikde, Garagumyň jümmüşinde, öňki tozap ıatan meıdanda türkmen halkynyň gudraty bilen täze bir oazis dörär.