MTA Tabiat Tarihi Müzesi'nde Ay'dan gerçek ve somut bir parça olduğunu biliyor muydunuz?
Ay Taşı - MTA Tabiat Tarihi Müzesi
Ankara’daki MTA Tabiat Tarihi Müzesi’nde girer girmez karşınıza çıkan ilk sergi masalarından biridir “Ay Taşı”. Ufacık bir taş parçası, onu daha ayrıntılı görmek isteyenler için bir büyütecin altında sergilenmektedir.
İşte bu taş ve benzeri bir çok kaya parçaları Apollo yolculukları sırasında Ay’dan Dünya’ya getirildi. Bunların arasında en büyükçe olanlarından 14321 kodlu ve ‘Büyük Bertha’ isimli yaklaşık 9kg kütleli kaya parçası Apollo 14 astronotu Alan Shepard’ın onu almadan önce çektiği fotoğrafın ortasında görünüyor. Fotoğrafa bir bakın, çölde sıradan bir taş parçası gibi, değil mi?
Ama taşa bile farklı gözle bakmak ve hatta tekrar tekrar analiz etmek mümkün. Büyük Bertha’nın, diğer kısımlarına göre daha açık renkli bir bölgesi var. Bu kısmın içindeki zirkon (ZrSiO4) ve kuartz kristalleri incelenerek, kayanın Ay’da oluşması ihtimalinin, Dünya’da oluşup ona çarpan bir gök cismi ile Ay’a gitmiş olma ihtimaline göre çok daha düşük olduğu ortaya çıkarıldı.
Ay Taşı – MTA Tabiat Tarihi Müzesi
Böyle çözümlemeler bir çok bilim dalının yüzyıllardır topladığı veriler sayesinde mümkün oluyor. Makaleyi okuduğumuzda kristalleşme sıcaklığı ve basıncı, kristallerin içerisindeki uranyum ve toryumun belli izotoplarının hassas ölçülmüş miktarları, bu ölçümlerin yapılabilmesini mümkün kılan Raman spektroskopisi, ikincil iyon kütle spektroskopisi, elektron mikroskobu, uranyum-kurşun tarihlemesi, zirkon içinde titanyum termometrisi gibi teknikler ve cihazlar kullanıldığını görüyoruz. Bunların bazıları Apollo uçuşlarından çok sonra, son 20-25 yılda geliştirilmiş teknikler. O yüzden aynı taşa bilim gözüyle tekrar tekrar baktığınızda yeni yeni şeyler keşfedebiliyorsunuz.
Bu arada bu teknikler bize bir de yaş söylüyor: Görünüşe göre havasız, yaşamsız, çorak haliyle Ay çok iyi bir kolleksiyoncu. 4 milyar yıldan yaşlı bir kayayı Dünya’dan alıp korumuş. Evet Avustralya’da daha eski kristaller de keşfettik ama böylesi bir taş parçası örneği yoktu elimizde. Sağolsun Ay, Dünya’dan aldığı bir taşı çok uzun bir süre sonra bize geri vermiş oldu.
1. NASA Apollo 14 kayalarıyla ilgili katalogundan 14321 maddesi;
2. Terrestrial-like zircon in a clast from an Apollo 14 breccia, J.J. Bellucci et al.,
3. Boğaziçi Fizik Dörtlüsü, bağlantı üzerinden kaynak edinilmiştir.