Taşkentli Ceditçi Şair Abdullah Avlânî ve Anadolu
TAŞKENTLİ CEDİTÇİ ŞAİR ABDULLAH AVLÂNÎ VE ANADOLU
Taşkentli Ceditçi şair Abdullah Avlânî 1878’de Taşkent’te bir zanaatkâr ailesinde doğmuştur. İlk eğitimini Okçu mahallesinde bulunan eski mektepte almıştır. 1890 “Abdülmelikbay” medresesinde okumuştur. Çocukluk yıllarında babasının ölümü üzerine eğitiminin yanında ağır işlerde çalışmak zorunda kalmıştır. Nevâî, Fuzûlî, Sâdî ve Hâfız’ın gazellerini okumuş ve âdeta büyülenmiştir. Dolayısıyla 15 yaşından itibaren şiir yazmaya başlar.
Abdullah Avlânî, İsmail Gaspıralı ve Mahmudhoca Behbûdî gibi büyük Ceditçi aydınları yakından tanımış ve Türk-İslam dünyasının geleceği ve birliği için gayret etmiştir. Avlânî Türkistan’da yeni usûlde eğitimi veren Cedit mektepleri açmış, gazeteler çıkarmış ve tiyatroyu Türkistanlılara tanıtmaya öncülük etmiştir. O, bu yolla Türkistan Türklüğünü gözünü açmaya, aydınlatmaya ve birlik oluşturmaya çalışmıştır. Çünkü ona göre tam bağımsızlık, ancak ilim ve birlik ile olacaktır.
Abdullah Avlânî 1913 yılında Türkistan’da ilk defa “Turan” adlı tiyatro topluluğunu Taşkent’te kurmuştur. Behbûdî’nin meşhur “Pederküş” dramı başta olmak üzere kendi ve dönemin diğer Ceditçileri tarafından yazılmış piyesleri sahneye koyarak Türkistan toplumundaki kötü âdet, alışkanlık ve toplumsal olayları eleştirmek suretiyle halkı aydınlatmaya, kötü ve zararlı alışkanlıklardan uzak tutmaya çalışmıştır.
Avlânî’nin, şiirlerinin temaları hemen hemen vatan, millet, ilim, mektep, toplumsal aksaklıklar, sosyal sıkıntılar gibi sosyal muhtevaya sahiptir. Ayrıca birkaç şiirinde Çar II. Nikola ve döneminden de bahsedilmiştir. 1917 yılından sonra yani Bolşevik İhtilâli’nden sonra ise Bolşevik dönemini yansıtan şiirler de kaleme almıştır. Ancak bu şiirlerin sayıları çok azdır. Avlânî şiirlerini Hicrân mahlasıyla yazmıştır. Onun 1917 ihtilâline kadar yazdığı şiirleri Arap alfabesiyle taş basma usulünde yayımlanmıştır
Abdullah Avlânî, sadece Türkistan Türklerini konu edinmemiştir şiirlerine. O, aynı zamanda Türk-İslam âleminin çektiği sıkıntıları da terennüm etmiştir şiirlerinde. Ancak biz, onun “Kars Felâketzedelerinin Hâli” adlı şiirinden özellikle bahsetmek istiyoruz. Bu şiir, 1914 yılında Kars ve Ardahan’da meydana gelen yıkıcı depremden zarar gören Anadolu Türklüğüne atfen yazılmıştır. Bu şiirde Kars ve Ardahan’da meydana gelen depremden zarar görenlerin hâli Avlânî tarafından büyük bir üzüntüyle tasvir edilmektedir. O, deprem âfetinden feci bir şekilde zarar gören Anadolu Müslüman Türklerinin hâline bir Müslümanın, Kur’ân ehlinin ve onlar gibi eziyet çekenlerin gözyaşı dökmeden duramayacağını söyler. Kars ve Ardahan’ın viran olduğunu, çocuklarının ağladığını ve baykuşların oralara yuvalandığını dile getirerek Anadolu Türklüğüne “geçmiş olsun” dileğinde bulunmakta ve İslam âlemini Anadolu’da yaşayan “İman Ehli”ne yardım etmeye çağırmaktadır. Bu şiir, Avlânî’nin duyarlı ve vefalı birisi olduğuna ve bunun yanı sıra Türklük bilincinin yüksekliğine işaret etmektedir.
Úarä Feláket-Zedeleriniñ Óáli
Ardahan Úars başıga kildi belÀ-yı nÀ-gehÀn
Úıçúırub yaşu úarı peryÀd urub dir el-amÀn
Kimsesiz úalmış yetìmler yıàlab ister aş u nÀn
Úaysı bir vicdÀn úılur tÀúat bu óÀle bir zamÀn
Boldı hep vìrÀne Úarã u Ardahan
ÒÀne-vìrÀn beççe giryÀn saldı bayúuş ÀşiyÀn
Neçe mÀder cÀnıdın şìrìn balasından cüdÀ
Oàlı ayrıldı atadan úız anasından cüdÀ
Úız òÀtÿnlar neçesi ‘iffet óayÀsından cüdÀ
Aç yalanàaç barçası õevú safÀsından cüdÀ
Yetmedi ôÀlim felek peçÀreler imdÀdına
Raóm şefúat úılmadı ins u melek feryÀdına
Çoú MüsülmÀnlar fedÀ boldı ecel sayyÀdına
Bizge vÀcibdür kömek úılmak bular evlÀdına
Neçe kün evvel àanì bir ‘Àile boldı sefìl
MÀl-ı dünyÀ mülk eşyÀ barçası úaldı sebìl
Farça nÀn isteb igür boynın bu kün òÀr u õelìl
Vaút-ı imdÀd ey vaùan ehli viriñ bolmañ baòìl
Ey mürüvvet ehli imdÀd u ‘inÀyet vaútidür
Áh nÀn dib cÀn atanlarge himmet vaútidür
Kimsesiz úız u cüvÀnlerge mürüvvet vaútidür
Tiz yitiñ feryÀdına iñ ãoñ øarÿret vaútidür
Boldı heb vìrÀne Úarã u Ardahan
Bu yazıúlar óÀline úaysı MüsülmÀn aàlamaz
Bu fecÀyi‘ ãaóneni körgande kim? úan aàlamaz
Bu muãìbet dÀàıda úay? ehl-i Úur’Àn aàlamaz
Şunça ìmÀn ehli úurbÀn úaysı? HicrÀn aàlamaz
ÒÀne-vìrÀn beççe giryÀn saldı bayúuş ÀşiyÀn
Kars Felâketzedelerinin Hâli
Ardahan ve Kars başına ansızın geldi bela
Bağrışıp genç ve yaşlı feryat edip der aman
Kimsesiz kalmış yetimler ağlayarak ister aş ve ekmek
Hangi vicdan sahibi takat eder bu hâle bir an?
Hep viran oldu Kars ve Ardahan
Hâne viran, ağlayan çocuk, in yaptı baykuş
Nice anneler canından tatlı çocuğundan cüda
Oğul ayrıldı babadan, kız annesinden cüda
Nice kız ve kadınlar iffet hayâsından cüda
Hepsi aç, çıplak, zevk ve rahatından cüda
Yetişmedi zalim felek biçareler imdadına
Merhamet etmedi insan ve melek feryadına
Çok Müslümanlar fedâ oldu ecel avcısına
Bize vâciptir yardım etmek bunların evlâdına
Kaç gün evvel zengin bir aile sefil oldu
Mal, dünya, mülk, eşya hepsi hayrat oldu
Bir parça ekmek isteyerek eğer boynunu bugün hor ve hakir
İmdât vaktidir ey vatan ehli verin olmayın cimri
Ey mürüvvet ehli imdat ve ihsan vaktidir
Âh ekmek diye can atanlara iyilik vaktidir
Kimsesiz kız ve delikanlılara mürüvvet vaktidir
Çabuk yetişin feryâdına en son zaruret vaktidir
Bu yazıklar hâline hangi Müslüman ağlamaz?
Bu belalar sahnesini gördüğünde kim kan ağlamaz?
Bu musibet yarasında hangi Kur’ân ehli ağlamaz?
Bunca iman ehli kurban, hangi hicrân ağlamaz?
Hâne viran, ağlayan çocuk, in yaptı baykuş.
Bu şiirin dil özelliklerine bakıldığında Avlânî’nin Türk halkları tarafından anlaşılır ortak bir dil kullandığı ortaya çıkmaktadır. Yani o, şiirlerini İstanbul Türkçesi ile Özbek Türkçesini sentezleyerek, başka bir ifadeyle kaynaştırarak yazmıştır. Bu husus, o dönemde bütün Ceditçi aydınların ortak vazife ve ülkülerinden biri olmuştur.
Hülasa yerine, Türkistan Türklüğü Anadolu Türklüğüyle birlikte kederlenmiş ve yine birlikte sevinmiştir. Her iki bölgenin Türklerinin kaderi aynı olmuştur âdeta. Bunu da eserler yazarak dile getirmeye çalışmışlardır. Çolpan, Tevellâ, Mağcan Cumabay ve diğer Türkistanlı şairler gibi Abdullah Avlânî de Türk-İslam dünyasının bir ferdi ve evladı olarak kalemi ve fikirleriyle hizmet eden bir Türk oğludur.
 M. Cumabayev, Balalar Edebiyatı, Okıtuvçı Neşriyatı, Taşkent, 1994, s. 64.
 Türkistanlı Ceditçiler Türk Dünyasını birleştirmek ve İslam ülkeleriyle sıkı ilişkiler kurmaya çalışmışlardır. Bu konuda bkz: Edward Allworth, Uzbek Literary Politics, Mouton & Co, London, The Hague, Paris. 1964, s, 45.
 Bkz: Elmurod Kholmatov, Türkistanlı Ceditçi Abdullah Avlânî-Hayatı ve Şiirleri, doktora tezi, Ankara, 2013, s. 5.
 B. Sarımsakov, T. Hâlilov, B Kurbanbayev, Özbek Edebiyatı Derslik-Mecmua, Okıtuvçı Neşriyatı, Taşkent, 1993, s. 101. Bkz: Begali Kâsımov, İstiklâl Kahramanları, Abdullah Avlânî, 1. cilt, Taşkent, 1998, s. 16.
 G. K. Kerimov, Özbek Edebiyatı Tarihi, Okıtuvçı Neşriyatı, Taşkent, 1987, s. 299.
 Abdullah Avlânî, EdebiyÀt Millì Şi‘rlerden 4. cüz, Litografya G. H. Arifdjanova, Taşkent, 1915, s. 34-35.
-Abdullah Avlânî, EdebiyÀt Millì Şi‘rlerden 4. cüz, Litografya G. H. Arifdjanova, Taşkent, 1915.
-M. Cumabayev, Balalar Edebiyatı, “Okıtuvçı” Neşriyatı, Taşkent, 1994.
-Elmurod Kholmatov, “Türkistanlı Ceditçi Abdullah Avlânî-Hayatı ve Şiirleri”, doktora tezi, Ankara, 2013.
-G. K. Kerimov, Özbek Edebiyatı Tarihi, “Okıtuvçı” Neşriyatı, Taşkent, 1987.
-Ferit, Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara,
Aydın Kitabevi Yayınları, 2008.
-B. Sarımsakov, T. Hâlilov, B Kurbanbayev, Özbek Edebiyatı Derslik-Mecmua, “Okıtuvçı”
-Neşriyatı, Taşkent, 1993, s. 101. Bkz: Begali Kâsımov, İstiklâl Kahramanları, Abdullah Avlânî,
1. cilt, Taşkent, 1998, s. 16.
-Edward Allworth, Uzbek Literary Politics. Mouton & Co, London, The Hague, Paris. 1964.