Çevre sorunlari; hava, su, toprak ve gürültü kirliligi olarak karsimiza çikmaktadir. Yer yüzündeki bütün canlilar hava, su ve topragi kullanarak hayatlarini sürdürürler. Bu ortami kirleten en büyük neden ise, insan faaliyetleridir.
Nüfusun az oldugu dönemlerde, çevre sorunu diye bir sey söz konusu olmamis, insanlar tarafindan kirletilen çevre, doga tarafindan zararsiz hale getirilmistir. Bugün de ayni özellikte olan doga, asiri kirlenme karsisinda çaresiz kalmistir.
Dogadaki bu asiri kirlenmeyle birlikte, çevre bilimci ve ekolojik denge kavrami da ön plana çikmistir. Latince kökenli olan “Ekoloji” sözcügü ilk kez alman Ernest HAECKEI tarafindan kullanilmis, canlilarla çevre arasindaki iliskiler anlamindadir.
Teknik alanda hizli degisme ve gelisme anlamina gelen “Sanayi Devrimi” nüfusun artmasina neden olmus, artan nüfusun kentlerde toplanmasi ise problemlerin çözümünü zorlastirmistir. Sanayi devriminin doga üzerindeki baskisi, dogayi yikici yaralayici olmustur. Bu dönemde hiçbir engel tanimadan, gelecekteki zararli sonuçlarin düsünülmeden dogadan n koparila bilirse her sey almak, tüketmek felsefesi ülkelere hakim olmus, su, toprak ve hava kirlenmesi, basta petrol olmak üzere enerji kaynaklarinin tüketilmesiyle ortaya çikmistir.
Çevre sorunlari ve çözümleri, ilk kez sanayi ve teknoloji alaninda ileri gitmis ülkeler ele alinmistir. A.B.D. de çevre ile ilgili kurulus sayisi 1973 yilinda 5.000 den fazla oldugu görülmüstür.
Genel olarak, çevre kirliligi dört madde etrafinda toplanmistir.Bunlar;
1972 yili haziran ayinda “Stockholm” da “Dünya çevre sorunlari konferansi” düzenlenerek ilk kez uluslar arasi çözüm yollari arastirilmistir. Birlesmis Milletler in düzelmis oldugu bu konferansa 100 den fazla ülke katilmistir. Bir çok tavsiye ve önlemler alinmasi kabul edilerek ülkelerin bu dogrultuda hareket etmeleri istemistir.
Çevre kirliliginin bir parçasi olan hava kirliligi, atmosfere karisan küçük kati parçaciklar ile sivi gaz kirleticilerin insan ve diger canlilara zarar vere bilecek boyutlara ulasmasidir.
Insan faaliyetleri sonucu olusan sanayilesme, kentlesme ile hava kirliligi artmis, sehirlerin problemleri haline gelmistir.
Hava kirliligi havanin bilesenlerindeki degisme ile baslar. Bu kirleticiler, kükürtdioksit, karbon monoksit, amonyak, fibrokarbonlar ile aldehitler gibi maddelerdir. Bir kismi fotokimyasal reaksiyona girerek zararli bilesikleri olustururlar.
Hava kirliligi isinma, saniyelesme, ulasim gibi insan faaliyetleri sonucu meydana geldigi gibi dogal olaylar sonucu volkanik gazlar, çiçek tozlari gibi nedenlerle de olusa bilmektedir. Doganin kirlenmesi, ulasal sinirlarda bitmemekte diger ülkeleri de etkiliye bilmektedir. Örnegin, S.S.C.B. de uzun zaman önce meydana gelmis olan “Çernobil Nükleer Kazasi” sonucu olusan kirli hava, Dogu Avrupa ülkelerinde ve ülkemizde oldukça sorun olmustur. Bir ülkenin sinirlari disinda meydana gelen kirli hava baska bir ülkenin suyunu, topragini, havasini ve bitkilerini kirlete bilmekte, ekonomisini boza bilmekte boza bilmekte ve insanlarini korku içinde yasata bilmektedir. Dolayisiyla hava kirliligi, hem ulusal hem de uluslar arasi boyutta bütün dünyayi ilgilendiren bir olaydir.
1952-1954 yillari arasinda Londra da meydana gelen hava kirliligi ve sis, insanlarda solunum zorluguna yol açmis,yine binlerce kisinin hastanelere kosmalarini neden olmus, 5-6 günde 4.000 kisinin ölümüyle sonuçlanmistir. Benzeri olaylar Belçika ve A.B.D. delilerin Pensilvanya bölgesinde de yasanmistir.
Hava Kirliligine Yol Açan Dogal Faktörler
Bir yerlesim merkezinin kurulusu yerinin topografik birtakim özellikleri, oradaki hava kirliliginin derecesini, kalis süresini etkilemektedir.
Relief, hava kirliligini dogurucu bir faktör olmayip, onun derecesini ve ortamin kirli kalma süresini etkilemektedir.
Olumsuz relief sartlari yaninda, olumlu özelliklere sahip olan yerlesim merkezleri üzerindeki kirli hava, çogu zaman hafif de olsa bir rüzgar vasitasiyla kolayca dagilabilmektedir.
1-b-Basinç sartlari ve rüzgar
Yüksek basinç sartlarinin oldugu bir alada hava, devamli çökme egilimi gösterir. Bu nedenle kirli hava, yükselme ve dagilma sansi bulunmaz.
Alçak basinç (Siklon)’larda ise, hava hareketi yükselici özellik gösterir. Türbülans ve konvektif harekete sahiptir. Kirli havayi Atmosferin üst katlarina tasiyarak, yükseklerdeki rüzgarlarla dagilmasina neden olur.
Rüzgarin varligi , kirli havanin tasinmasi ve bir yerlere sürüklenmesi demektir. Rüzgarin sakin veya hafif olmasi ise, kirli havanin oldugu yerde kalmasi demektir. Bu nedenle, rüzgara kapali alanlar, kirliligin en yogun oldugu alanlar olarak karsimiza çikarlar.
Havadaki nemin kirlilik açisindan olumlu ve olumsuz yanlari vardir. Atmosferin alt katlarinda su buharlarinin daha fazla olmasi, yere yakin günes enerjisinin tutulmasina ve dolayisiyla daha fazla isinmaya neden olmaktadir. Havadaki kükürt dioksit konsantrasyonunun yogun oldugu zaman içerisinde eger, nisbi nem de çok yüksek ise, havadaki su buhari ile kükürt dioksit reaksiyona girerek sülfürik asit olusur. Sülfürik asidin, insan sagligina olan zarari ise bilinen bir gerçektir.
3-b-Sicaklik ve Inversion
Atmosferin normal seyri olarak, dikey yönde yerden yukariya dogru gidildikçe sicaklik sürekli olarak azalmaktadir. Bazi zamanlarda bunun aksine durum görülebilir. Iste bu gibi durumlarda sicaklik bir yerde artip tekrar azalma gösteriyorsa bu olaya “Sicaklik Terselmesi” (Inversion) denilmektedir.
Hava kirliligi yönünden en tehlikeli olani, sicaklik terselmesinin oldugu günlerdir. Insanlar ve diger canlilar, bu kararli durumun bozulmasina kadar çökmüs olan kirli havaya mahkûm olurlar.
Atmosferin normal seyri olan yükseklikle sicakligin azalmasi olayina “Lapse-rate” denir. Kuvvetli adyebatik lapse-rate olayinda havada dikine olarak kuvvetli hareketler vardir. Bu kuvvetli kovektif hareket sayesinde havadaki kirleticiler de dagilma sansi bulur ki, temiz hava için en uygun ortam da bu gibi olaylarin oldugu zamana rastlamaktadir.
Bazi durumlarda yükseldikçe sicaklikta herhangi bir degisme görülmez, iste bu tür tabakalara “Izotermal Tabaka” denir.