M.Ö. 3000-2000 yıllarını kapsayan Eski Tunç döneminden başlayarak günümüze kadar hüküm süren uygarlıklar içerisinde Frigler, ayrı ve özgün bir yere sahiptir. Hititlerin M.Ö. 1700’den başlayarak 500 yıl süren egemenliklerinin ardından M.Ö. 1200 yıllarında parçalandıkları sırada, Anadolu’ya batıdan gelen ve sonradan adlarına Frig denilen bir kavim göçü başlamıştır. Bu göçler sırasında Anadolu, 400 yıl süren karanlık bir dönemin ardından M.Ö. 8. yüzyılın II. yarısında (M.Ö. 750) Friglerin siyasi üstünlük elde etmeleri ile aydınlanmış ve Frigler efsanevi kralları Midas döneminde güçlü bir devlet konumuna gelmişlerdir. Hititler gibi Anadolulaşan ve Afyonkarahisar-Eskişehir-Kütahya illerinin birleştiği bölgede özgün bir kültür oluşturan Frigler bu bölgede kült mezar ve mezar anıtları biçiminde, büyük boy kaya blokları üzerine işlenmiş Ana Tanrıça Kübele kültüne ait tapınak cepheleri ile yine Ana Tanrıça Kübele kültüne ait aslan kabartmalarıyla dünyanın en ilginç ve en değerli eserlerinin yaratılmasını sağlamışlardır. Özellikle Afyonkarahisar’ın kuzeyinde bulunan Göynüş Vadisi ve Döğer Bölgesi’nde bulunan Aslantaş, Yılantaş, Maltaş, Kapıkaya I ve Kapıkaya II gibi dünyada eşi bulunmayan Frig Kaya Anıtları bunların başlıcalarıdır. Frigler M.Ö. 6. yüzyıl sonlarından itibaren siyasi üstünlüğü yitirmiş olmalarına rağmen Afyonkarahisar ve çevresinde Frig kültürü, dini ve mitolojisi yüzlerce yıl daha devam etmiş, bölgede bin yıl Frig dili konuşulmuştur.
AÇIK HAVA TAPINAKLARI
Aslankaya: İhsaniye İlçesi, Döğer Kasabası, Emre Gölü yakınında bulunan Aslankaya, yüksek bir kaya kütlesinin güney yüzü dikey düzeltilerek oluşturulmuş, üçgen çatılı bir tapınak cephesidir. Üçgen çatının kiriş boşluklarında karşılıklı iki sfenks (insan başlı kanatlı aslan), ana cephede niş içinde ayakta duran iki aslan arasında Kübele bulunmaktadır. Ana cephe geometrik desenli kabartmalarla süslüdür. Anıt’ın iki yan yüzü de düzeltilerek, kuzey yanına kükremiş ve ayakta duran, başı yıpranmış bir aslan kabartması yapılmıştır. M.Ö. VII.yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır.
Kapıkaya I : İhsaniye ilçesi, Döğer Kasabası ile Üçlerkayası Köyü arasında bulunan Tapınağın M.Ö.VII. yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır. Tek parça bir kayanın doğu yüzü ve yanları dikey düzeltilerek üçgen çatılı bir tapınak cephesi yapılmıştır. Cephe ortasındaki niş içinde, ayakta Tanrıça Kübele, kabartması mevcuttur. Kabartmanın altına kayadan oyma, dört basamak merdiven bulunmaktadır.
Kapıkaya II: İkinci Kapıkaya Tapınağı aynı bölgede Üçlerkayası Köyü ve Bayramaliler Köyüne doğru uzanan kayaların ve çam ormanlarının arasındadır. Bir kaya parçasının batı yüzü dikey düzeltilerek tapınağa dönüştürülmüştür. Kayanın yapısı gevşek olduğu için üstteki üçgen çatı bölümü erimiştir. Ön yüzde Tanrıça Kübele’nin ayakta duran kabartmasının bulunduğu bir niş vardır. Anıt’ın önünde dini törenler için bir bölüm bulunmaktadır. M.Ö.Vll.yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır.
Maltaş: İhsaniye İlçesi, Kayıhan Kasabası, Göynüş Vadisinde bulunmaktadır. Aslantaş ve Yılantaş anıtlarından yaklaşık 500 m uzaklıktadır. Günümüzde açık hava tapınağının büyük bir bölümü toprağa gömülü durumdadır. Ön cephesi üçgen çatı, toprak altında kalan bölümünde mihrabı bulunmaktadır. Dikey yazıt ise sol üst kenarındadır. Tapınağın arka bölümünde ise, kuyu biçiminde kayaya oyulmuş çukurluk vardır. M.Ö.Vll. yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır.
Aslantaş: İhsaniye İlçesi, Kayıhan Beldesi, Göynüş Vadisinde bulunmaktadır. Afyonkarahisar-Eskişehir karayolunun 36. km’sinde, sola sapılarak Aslantaş’a ulaşılır. Frig döneminde yapılmış olan Aslantaş kaya mezar odasının ön kısmındaki kapı boşluğunun her iki yanında ayağa kalkmış, iki büyük aslan ve ayakları altında birer yavru aslan bulunmaktadır. Kapının üzeri de hayat ağacını andıran kütle ve bunun üzerinde de her iki yana uzanmış kanatlı güneş kursu kabartması vardır. Mezar odası, hafif tonoz tavanlıdır; sol yanında ölüyü yatırmak için kline (sedir) bulunmaktadır. Aslantaş’ın M.Ö.VII. yüzyılda yapılmış önemli bir Frig kralının mezarı olduğu sanılmaktadır.
Yılantaş: Aslantaş’ın batısında aynı kayalıkların devamında yer almaktadır. Üçgen tavan kirişleri anıt parçalandığı için açıkça görülmektedir. Anıt’ın dış kısmında bulunan bir aslan kabartması ile bir ayak kabartması günümüze kadar ulaşmıştır. Kapıda, Medusa başlı yılan kabartması ve iki yanında mızraklarıyla yılana saldıran iki savaşçı figürü, kaya ters döndüğü için altta kalmıştır. Yılantaş’ın M.Ö.Vll. yüzyılda yapıldığı sanılmaktadır.
Bayramaliler Kalesi : İhsaniye ilçesine bağlı Bayramaliler Köyü’nün kuzey doğusunda yer almaktadır. Sarıcaova Köyü’ne giden yolun sağındadır. Bizans döneminde Leonto Kefal ismiyle anılmış bir yerleşim yeridir. Doğal bir tepenin düzlüğüne konuşlanmış, etrafı surlarla çevrili önemli bir askeri kaledir. Kale’nin içinde çok sayıda yapıya ait temel kalıntıları, tepenin eteklerinde ise kaleyle bağlantıları olan kaya yerleşimleri mevcuttur.
Avdalaz Kalesi : İhsaniye ilçesi, Ayazini kasabası ile Yeşilyayla Mahallesi arasında bulunmaktadır. Tüf kayaya oyulmuş çok katlı ve odalı bir yapıdır. Üst girişinde büyük bir sarnıç alt kısmında ise mezar odaları bulunan bu kaya kütlesinin savunma amaçlı bir kale olarak kullanıldığı bilinmektedir.
Asar Kale : Bayat ilçesinin 4 km kadar batısında, Köroğlu dağı eteklerinde doğal yükseltili bir kaya kütlesi olup, üzeri surla çevrelenmiştir. Sur içinde tonozlu sarnıç, dinsel ve idari yapılara ait temeller bulunmaktadır. Bizans döneminde Kedrea adlı önemli bir yerleşim yeri olmuştur. Bugünkü Ankara- Afyonkarahisar yolu olarak da kullanılan doğu-batı yolunu Bizans döneminde koruyan ve savunan bir güvenlik kentidir.
Kaya yerleşimleri, kaya kütlelerinin doğal etkenler veya insanlar tarafından oyularak yerleşim yeri olarak kullanılması sonucu oluşmuştur. Frig Vadisi sınırları içerisinde Ayazini Siti, Kuzin Kaya Yerleşimi, İnpazarcık Arkeolojik Sit Alanı, Sulu İn Kayalığı, Ornaş Kayalıkları, Selimiye Kayalıkları, Tomsu Kaya Yerleşimi ve Seydilerde bulunan kayalar yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Genellikle odalar arasında dar ve alçak geçitler bulunmaktadır.
Frigya Vadisi’nin Seydiler, Karakaya, Döğer, Çatağıl ve Sarıcaova yerleşim yerleri yakınlarında, Kapadokya bölgesindeki gibi peri bacaları ve benzer doğal oluşumlar bulunmaktadır. Bu oluşumlar, tüflü toprak dokusunun rüzgar, yağmur gibi doğal etkenlerle aşınması veya oyulması ile oluşmuştur. Peri bacalarının yanında, vadide yer alan göller, yaylalar ve ormanlar da peri bacaları ile bütünleşerek doğa harikaları oluşturmaktadır.