Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî - Şamil Yayın Evi
Hazret-i Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî مولانا جلال الدين رومي
Hazret-i Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî (k.s.), hicri takvimin 604 Rebiülevvel’inde, Horasan’ın Belh şehrinde doğmuş, 68 yaşında ve 672 Cemâziyelahir’inde Konya’da irtihal eylemiştir. Kendisine Rumî denilmesi, o vakit Diyâr-ı Rum tabir edilen, Anadolu’da yerleşmiş olmasındandır.
Babası Sultânü’l-ulemâ Muhammed Bahaeddin Veled, onun babası Hüseyn-i Hatîbî, onun babası Ahmedü’l-Hatîbî, onun babası Mahmud, onun babası Mevlûd, onun babası Sabit, onun babası Museyyeb, onun babası Mutahhar, onun babası Abdurrahman, onun babası da Hazret-i Ebubekir (r.a.)’dir. Şu hesapça Hazret-i Mevlâna, Hazret-i Ebubekr’in onbirinci torunudur.
Sıddîk-ı Ekber neslinden gelen Mevlâna’nın, anne cihetinden de seyyitliği vardır. Çünkü ecdadından Ahmedü’l-Hatîbî; Şemsü’l-eimme Abdullah-i Serahsî’nin kerimesi Firdevs Hatun’u almış; cedd-i Mevlâna Hüseynü’l-Hatîbî, ondan doğmuştur. Şemsü’l-eimme ise sülâle-i Nebeviyye’den idi. Keza ecdadından Mutahhar, meşhur İbrahim Edhem’in; cedd-i Mevlâna Hüseyn-i Hatîbî de Harzem şahı Alâeddin’in kızını almış oldukları için, o neseb-i kerîme surî bir asalet de karışmıştır.
Hazret-i Mevlâna beş yaşında iken, babasıyla birlikte Belh’ten çıkmış, hacca gittikten ve biraz seyahat ettikten sonra, bir müddet Erzincan’da oturmuş, daha sonra Lârende’ye yani bugün Karaman denilen şehre gelmiş, nihayet Konya hükümdarı Alâeddin-i Selçukî’nin Sultânü’l-ulemâ’yı daveti üzerine Konya’da yerleşmişti. Konya, Halep ve Şam’da Şeyhü’l-ekber Muhyiddîn-i Arabî hazretleriyle görüştü. Pederinden sonra, pederinin halifesi Seyyid Burhaneddin-i Muhakkık-ı Tirmizî’den sülûk gördü ve Hazret-i Seyyid’den hilâfet aldı. Konya’da ders okutur, halka-i tedrisinde yüzlerce talebe bulunur, asrındaki âlimlerin en üstünü tanınır ve Mevlâna-yı Rûmî diye anılırdı.
Daha sonra Şems-i Tebrizî hazretleri ile görüştü. Şems namına birçok gazeller ve manzumeler söyleyerek o ümmî ârifin namını ebedileştirdi.
Öyle rahşende ki ol şem’a-i nûr
Şems-i Tebrîz ona pervâne olur
Çeşitli eserlerinin en meşhuru Kitâb-ı Mesnevî’dir. Yirmibeş binden fazla beyti ihtiva eden bu eser-i celîl, Hüsameddin Çelebi’nin talebiyle meydana geldiği için, bir ismi de Hüsâmînâme’dir. Nitekim altıncı cildin başında şöyle buyurmuştur:
گشته از جذب چو تو علامه ای در جهان گردان حسامی نامه ای
Geşte ez cezb-i çu tu allâmeî Der cihan gerdan husâmî-nâmeî
Yani “Senin gibi bir allamenin cazibesiyle dünyada bir Hüsâmînâme dolaşmaya başladı.”
Hüsameddin Çelebi, Hazret-i Pîr’in halifesidir. Mevlâna’nın irtihalinden sonra, onun makâm-ı irşâdına oturmuştur. Mesnevî’nin tanziminden evvel, Mevlevî müntesipleri Şeyh Attâr’ın Mantıku’t-tayr’ı ile Hakîm Senâî’nin Hadîka’sını okurlardı. Çünkü Hazret-i Mevlâna bu iki eseri takdir eder, Hadîka ile sâhib-i ârifini Mantıku’t-tayr ile nâzım-ı kâmiline tercih eylerdi.
Hüsameddin Çelebi, o iki kitap tarzında bir eser tertibini Hazret-i Mevlâna’ya rica etti. O da “Bana da öyle bir fikir ilham olmuştu” diyerek, sarığının arasından çıkardığı bir kâğıdı Çelebi’ye uzattı. Bu kâğıtta, Mesnevî’nin baş tarafındaki on sekiz beyit yazılı idi. Sonra Mevlâna tarafından söylenmek ve Çelebi tarafından yazılmak üzere tanzim ve tahrire devam edildi. Birinci cilt 660 tarihinde hitam buldu. O sırada Hüsameddin Çelebi cezbe hâlinde bulunduğu için yazmaya devam edemedi. İki sene sonra, yani 662 senesinde ikinci cilde başlandı. Altıncı cildin sonralarına kadar söylenip yazıldı. Fakat o ciltteki “Şehzâdegân” hikâyesi tamam olmadan, Hazret-i Mevlâna sustu. Çünkü ömrünün sona erdiği kendisine malum olmuştu. Büyük oğlu Sultan Veled, Mesnevî’ye bir hatime yazdı ve hadiseyi anlattı. Altıncı cildin başındaki
پيشکش می آرمت ای معنوی قسم سادس در تمام مثنوی
Pîş-keş mî-âremet ey ma’nevî Kısm-i sâdis der temâm-i Mesnevî
beytinden de anlaşılacağı üzere Mesnevî kitabı, altı cilt yahut altı defterden ibarettir. Sonra yedinci cilt diye bir kitap meydana çıkmış, Şârih-i Mesnevî Şeyh İsmail Ankaravî tarafından da şerh edilmiştir.
Ankaravî merhum ya mecburen yahut hüsn-i te’vîl gayretiyle şerh ettiği bu uydurma Mesnevî’yi, 1035 tarihinde sahaflardan aldığını ve 814 tarihinde istinsah edildiğini söyler. Fakat eserin nâzımı malum değildir. İfadesine nazaran, tasavvuf düşmanı bir mutaassıp olduğu anlaşılır. O kadar ki Muhyiddîn-i Arabî gibi ekâbir-i ümmetin en büyüklerinden olan bir zat için,
شيخ اکبر نيست شيخ اکفر است
Şeyh-i ekber nîst şeyh-i ekfer est
Yani “Büyük şeyh değil, en büyük kâfirdir.” demek küstahlığında bulunmuş; zavallı, ne maksatla yazmışsa, eseriyle namını ibka edememiştir. Târik-i dünyâ papazlar hakkında nazil olan
هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالاَخْسَرِينَ أَعْمَالاً . الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا
“Kendileri muhakkak iyi yapıyorlar sanarak, dünya hayatında sa’yleri boşa gitmiş olanları size haber vereyim mi?” ayeti, o nazım hakkında da okunabilir.