Su Yönetimi ve İSTKA Projesi
Tarif: Suyun kaynağından başlayarak arıtma, depo, terfi merkezi, isale hatları, şebeke hatları, şube yolu bağlantıları ve abone sayacından geçerek aboneye ulaşana kadarki tüm aşamaların takibi, planlaması optimum maliyetle aboneye ulaştırılmasını içermektedir.
Amaç: Bu çalışmanın amacı; su temin, iletim hatları ve dağıtım şebekelerindeki suyu kontrol etmek, yönetmek ve su kayıplarını azaltmaktır, yapacağımız İSTKA projesiyle su kaybı seviyelerinin takip edilebilir olarak tespit edilmesi ve nasıl değerlendirileceği, bu azaltma programının nasıl geliştirileceği ve uygulanacağı hakkında strateji geliştirmektir.
Bir bütün olarak Avrupa da ülkeler arasında büyük farklılıklar olmakla beraber çıkarılan suyun %53’ü sanayi, yüzde 25’i tarım yüzde 19’u hanelerde kullanılmaktadır.
Son yıllarda Avrupa genelinde artan su talebinin sürdürülebilir olmadığı gerçeği büyümektedir. Sorun anlaşıldıkça, bunun sonucu olarak, yeni kaynaklar ve aktarma programları geliştirmek vasıtasıyla geleneksel temini arttırma yaklaşımı, yerini suyun daha verimli kullanılması, kayıpların azaltılması, savruk kullanımın azaltılması, daha verimli cihazlar ve suyun geri dönüşümüne odaklanmaktadır. Bir çok durumda yeni su temini arttırmak yerine su kullanım verimini arttırmak daha ucuz olacaktır.
Ucuz ve bol kaynaklara sahip kamu kuruluşları çoğunlukla su kaybıyla ilgilenmek için para harcamakta isteksiz davranırlar. Bu kuruluşların çoğu “pasif kaçak kontrolü” olarak ifade edilen uygulamalar yapmaktadır. Bu genellikle görünür ve halk tarafından ihbar edilen sızıntıların tamir edilmesi, fakat görünmeyen ve ihbar edilmeyen sızıntıları tespit etme politikası bulunmadığı anlamına gelmektedir.
Gelir Getirmeyen Su:
Su kaybı veya gelir getirmeyen su sistemin tamamında veya bir kısmında sisteme giriş hacmiyle izinli tüketim arasındaki fark olarak hesaplanır. Su kaybı Fiziki ve Ticari kayıpları içerir.
· Fiziki kayıplar, servis bağlantısından ölçme noktasına kadar olan sızıntı, patlama ve basınç sistemindeki taşmalar gibi kayıplardır. Örnek olarak; borularda ihbar edilmiş veya edilmemiş ihbarlar, boru ve teçhizatta belirsiz kaçaklar, servis depolarında kaçak ve taşmalar gösterilebilir.
Bu kayıpları etkileyen faktörler; Sistem basıncı, Patlama sıklığı ve debileri, tespit ve tamir edilmeden önceki sızıntı süresi ve tespit edilemeyen küçük sızıntılardır. (belirsiz kayıplar)
· Ticari kayıplar, bütün sayaç hatası tipleri ve izinsiz tüketimi ( hırsızlık ve yasa dışı kullanım) gösterir.
Bu kayıplar; İdarenin müşteri sayacını değiştirme politikası ve izinsiz kullanımla ilgilenmek için kanunu yürürlüğe koyma politikasına bağlıdır.
Su yönetimiyle, işletmedeki mali verimin arttırılması ve sürdürülebilirliğin sağlanması hedeflenmektedir. pratikte karmaşık bir konu olup kayıpların kaynağı, göstergelerin seçimi, uygun hedef ve stratejilerin belirlenmesi gibi bir çok bileşeni vardır. Bunların yapılabilmesi için;
· Eğitilmiş Mühendis ve teknisyenlerle bir su kaybı azaltma stratejisi geliştirilmelidir.
Kayıp seviyesi idarenin şebeke yönetimini yansıtır, su kaybı nedenlerini anlamak için kaybolan su miktarının denetimi veya değerlendirilmesi, şebekenin fiziki özelliklerinin takdiri ve mevcut işletme pratiğinin denetlenmesi veya değerlendirilmesi yapılmalıdır.
Bir çok sistemde en fazla kayıp fiziki kayıptır ve bu toplam kaybın %75-80 ‘nini oluşturur kalan %20-25 ise ticari kayıpları gösterir. Bir çok durumda, ticari kayıplara esas olarak müşteri sayaçlarının eksik ölçüm yapması neden olmaktadır ve çalınma suretiyle kaybolan su miktarı genellikle sisteme verilen su miktarının %1’inden azdır.
Tabloda 2010 yılında şehre verilen suda %10 tasarruf yapıldığında elde edilecek gelir görülmektedir bu rakam 2010 yılında Abn.İşl. Avr. 1 Böl. Dai Bşk’lığı yüklenici firmalara ödenen 50,68 milyon TL ile Abn.İşl. Avr. 2 Böl. Dai Bşk’lığı yüklenici firmalara ödenen 65,65 milyon TL nin toplamı olan 116,33 Milyon TL’ye denk gelmektedir.
Su Yönetim Stratejisinin Geliştirilmesi ve İSTKA Projesi:
Su Yönetimi ve su kaybı en önemli yanı hedeftir, dolayısıyla stratejimiz :
- Kayıpları kabul edilebilir veya ekonomik seviyeye düşürmek ve performansı geliştirmek
- Stratejiyi korumak ve kazanılan iyileştirmeleri, sürdürmek üzere geliştirmektir
Strateji tasarımı için yapılması gereken çalışmalar:
- Su temin ve dağıtım sisteminin anlaşılması, analiz edilmesi
- Su kaybı seviyelerinin tespiti; Scada verileri ve abone bilgilerinden gelen verilerin değerlendirilmesi ve besleme bölgelerinin izole edilmesi
- Kısa ve uzun vadede hedefler belirlenmesi,
- Su yönetimi ve kayıplar ile ilgili Abone İşleri Daire Başkanlıkları, Plan ve Proje Daire Başkanlığı, Su isale ve Dağıtım Daire Başkanlığı ve Bilgi İşlem Daire Başkanlıklarının ortak çalışmasıyla uygun planlama ve tasarımın yapılması
- Uygulama; Su kayıplarının istenen seviyelere düşürmesi ve sistemin tam kontrolü amacıyla etüt ve pilot çalışmaların yapılması ve raporlanması
- Yapılan iyileştirmeler sürdürülebilir olmalı, stratejiyi yılda bir gözden geçirilmeli.
Bir performans göstergesinin amacı iki yönlüdür, zaman içinde kayıp ve kaçak performansındaki değişmeleri ölçmeye ve idare içi kıyaslamaları yapmaya, ve hedef koymada rehberlik yapmaya yardımcı olur.
Ülkemizdeki Kayıp Kaçak Oranları:
Ankara %50-58 İzmir %44
Antalya %52 Adana %60
Gaziantep %42 Konya %50
Kayseri %50 Bursa %43
Kocaeli %58 Diyarbakır %60
Denizli %57 Mersin %60-65 Dünyada Kayıp Kaçak Oranları:
ABD nin Boston şehrinde % 33
İngiltere ülke genelinde % 24
Hindistan’da ülke genelinde % 51
Tayland’ın başkenti Bankok’ta % 49
Almanya’nın Münih kentinde % 12
Kaynak: TÜSİAD Türkiye de su yönetimi, Eylül 2008
Yapılan araştırmalar sızıntıların %65-90’nın bina bağlantılarından kaynaklandığını tespit etmişlerdir.
Dağıtım sisteminin basınç kontrolü iyi kaçak yönetiminin temelidir;
- Kaçak debisi kabaca sistem basıncıyla orantılıdır, yani sistem basıncını yarıya düşürmek kaçağı yarıya düşürecektir.
- Patlama sıklığı sistem basıncının yaklaşık küpü kadar değişir, yani sistem basıncını iki katına çıkarmak tipik olarak patlama oranını sekiz kat yapar
- Belirsiz kayıplar - tespit edilemeyecek kadar küçük kırıklar ? sadece sistem basıncını düşürerek azaltılabilir
- Basınçta sık ve ani değişiklikler sistemdeki patlama sayılarını arttırır.
Aktif kaçak kontrolünde en iyi metot izole ölçüm bölgeleri (DMA) oluşturarak kaçak izleme tekniğidir. Bu konuda dünyada başarılı su idareleri, bu metodu kullanmaktadır.
Su kaybı azaltma stratejisi geliştirirken dikkate alınması gereken mali faktörler:
- Tasarruf maliyeti, suyun kendi değerini yani kaçağın ekonomik seviyesini aşmamalıdır
- Basınç yönetimi programları düşük maliyetlidir ve yıllar değil aylarla ölçülen kısa geri ödeme dönemine sahiptir. Ülkemizde bu konuda çalışan su idareleri genellikle bu metodu kullanmaktadır.
- İşletme gelişmeleri veya sistemin bölge oluşturarak veya bölgesel ölçüm yapılarak suyun yönetimi ve ıslahı iki ila beş yıl arasında geri ödeme dönemine sahiptir.
- Dağıtım ana hatlarının rehabilitasyonu veya değiştirilmesi için uygulanan sermaye yatırımı programları, on ila onbeş yıl geri ödeme dönemine sahiptir.
Su kaybı yönetiminde ilk olarak basınç yönetimine yatırım yapmak iyi bir uygulamadır, çünkü geri ödeme kısadır, su anında tasarruf edilir ve patlama sıklıkları düşer.
Su yönetimi stratejisi aşamalı olarak yürütülmelidir böylelikle strateji de sorun çıkıp çıkmayacağı belirlemede ve metodolojinin güven oluşturmasına fırsat sağlar. İlgili aşamalar:
- Su dengesinin hesaplanması
- Su kaybı bileşenlerinin anlaşılması
- Mevcut işletme ve su kontrol prosedürlerinin gözden geçirilmesi
- Pilot bölge çalışmasının yapılması
- Stratejinin mükemmelleştirilmesi
- Mükemmelleştirilen stratejinin bütün şirkete uygulanması
- Elde edilen iyileştirmelerin korunması için sürdürülebilirlik politikasının geliştirilmesi
Su yönetiminin ana hedefi, bütün şebekede su kaybının belirli bir zaman ölçeği için konulan uygun hedeflere düşürmektir. Hedef seviye, pilot bölge veya bölgelerde elde edilecek başarı seviyelerine göre daha gerçekçi olarak elde edilecektir.
Gelir Getirmeyen Suyun Azaltmanın Faydaları:
Bir gelir getirmeyen su azaltma programında hemen sağlanabilecek faydalar:
- Kayıp kaçak su miktarı kabul edilebilir bir seviyeye düşürülür
- Geliştirilmiş bir basınç yönetimi sağlanır.
- Patlama sıklığında azalma ve dolayısıyla kazı ve asfalt çalışmalarında azalma
- Kullanılan bina bağlantısı malzemelerinde tasarruf
- Azalan işletme maliyetleri ve artan gelirler
- Dağıtım sistemi bilgilerinin geliştirilmesi ve daha verimli işletme
- İzinsiz su kullanımı daha iyi anlama
- Eğitim ve teknoloji transferleri
Su yönetimi için uygun kaynaklara sahip ve yetkin şekilde eğitilmiş iş gücü başarı için esastır. Eğitim; personelin motivasyonu, su yönetimi teknikleri ve teknolojisine ait becerilerin aktarılmasını ve şebekenin işletilmesi ve bakımını kapsamalıdır.
Yapılacak eğitimler en üstten başlamalı ilk olarak üst yönetime dönük bilinç seminerleri verilmeli içerik olarak su kaybı azaltma politikası ve programının amaçları ve maliyet yararları hakkında aydınlatılmaları sağlanmalıdır. Ayrıca teknik sorunların genel açıklaması yapılmalı ve arttırılmış teknik verimin idare ve abonelere getireceği yararlar belirtilmelidir.
Mühendis ve teknisyenlere verilecek eğitimler su kaybı ve kontrolünün bütün yönleri hakkında en iyi uluslar arası pratiklerin uygulanması için gerekli becerileri sağlayacak nitelikte olup, aynı zamanda su sektöründeki diğer çalışanlarla sürekli müzakereler yoluyla profesyonel gelişim için öğrenme fırsatları sağlamalıdır.
Strateji başarıyla uygulandıktan ve kayıp seviyesi hedefi elde ettikten sonra, su kayıp ve kaçakları azaltma programı sırasında yapılan iyileştirmeleri korumak ve sürdürmek zorunludur. İdare devam eden faaliyet ve bakım için yeterli fonun ayrılmasını sağlamalıdır. Bu fonun ayrılması, başarılı yönetim ve sürdürülebilirlik için hayati önemlidir ve temin ve dağıtım sisteminin tümünde uygulanmalıdır.
Bir su yönetimi programının başarısının devam etmesini sağlamak için, özellikle strateji planlama aşamasında elde edilen kayıp ve kaçak oranını izlemek ve korumak üzere prosedürler geliştirilmelidir. Kaçağın düşürülen seviyede korunması “hiç bitmeyen bir savaşta dövüşmek” olarak düşünülmelidir.