Download "PİZA JEOTERMİK ENERJİ SİMPOZYUMU NETİCELERİ VE KIZILDERE SAHASININ DEĞERLENDİRİLMESİ"
1 PİZA JEOTERMİK ENERJİ SİMPOZYUMU NETİCELERİ VE KIZILDERE SAHASININ DEĞERLENDİRİLMESİ Sırrı KAVLAKOĞLU Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara Birleşmiş Milletler, Piza'da (İtalya) «Jeotermal Kaynakların Geliştirilmesi ve Faydalanma» konusunda 22 eylül - l ekim 1970 tarihleri arasında bir simpozyum düzenlemiştir. Bu simpozyumda 150 ye yakın tebliğ verilmiştir. Bunlar daha ziyade Yeni Zelanda, Japonya, İtalya, Amerika ve Rusya'ya aittir. Bu tebliğler muhtelif raportörler tarafından tetkik edilmiş, müşterek olan görüşler tespit edilerek üzerlerinde tartışmaya sunulmuştur. J. McNitt «The Geologie Environment of Geothermal Fields as a Guide to Exploration» adlı raporunda aşağıdaki görüşleri tespit etmiştir: 1. Jeoşimik ve termodinamik kriterlere nazaran, jeolojinin daha önemli olduğu nazarı itibara alındığı takdirde, jeotermal sahalar için teklif edilmiş olan sınıflandırmalarda ne gibi değişiklikler ve ilâveler yapılabilir? 2. Jeotermal sahaların meydana gelmesinde mümkün mekanizma ne olacaktır? Simpozyumda, jeotermal sahaların jeolojik yönden sınıflandırılması üç bölümde mütalaa edilmiştir: I. Kuaterner volkanizmaya bağlanmış sahalar; II. Senozoik tektonizma ile asosiye sahalar; III. Platform Bölgeleri ve Sahil Bölgeleri. Kızıldere ve Larderello havzaları Senozoik tektonizma ile asosiye sahalar olarak mütalaa edilmişlerdir. Bilindiği gibi, Larderello kuru buhar sahasıdır. Kızıldere'nin jeolojik olarak Larderello ile aynı sınıfta mütalaa edilmesi, bu sahanın kuru buhar imkânları yönünden de ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Jeolojik yönden, yukarıda sıralanan bölgelerde, ısının herhangi bir sahada mevziî olarak toplanması ve konsantre olmasını izah edecek bir mekanizmanın münakaşası yapıldığında, daha ziyade aşağıdaki şekle uygun olanı üzerinde durulmuştur (Şek. 1). Burada genel olarak satıhtan derinlere doğru inen meteorik su, magmatik intruzyon bölgesi civarında ısınıyor ve jet sistemine uygun olarak yukarıya bir sütun halinde çıkıyor. Bu, sadece şematik olarak gösterilebilmiştir ve meteorik suyun sıcak kaynağa kadar nasıl indiğinin izahı verilmemiştir. Jeoşimik etütler ve çalışmalar sonucu simpozyuma sunulmuş olan tebliğlerden D. E. White'ınkinde aşağıdaki görüşler tespit edilmiştir:
2 JEOTERMİK ENERJİ SİMPOZYUMU NETİCELERİ Jeotermal sahalar, kuru buhar ve sıcak su sahaları olarak iki esas sınıfta toplanır. 2. Cl, SiO,, Na, K, Ca, B ve CO 2 sıcak su sistemini değerlendiren kullanışlı unsurlar olarak teklif edilmişlerdir. 3. SiO 2 varlığı ve Na/K oranı birçok sıcak su sisteminde, rezervuar sıcaklığını veren değerlerdir. 4. B, NH 4, CO 2 ve Hg kapsamları kuru buhar sistemlerinin ortak vasfı olması bakımından önemlidir. Simpozyumda jeoşimik olarak, jeotermal sahaların kuru buhar (buhar esas) ve sıcak su (su esas) sahaları olmak üzere iki esas sınıfa ayrılabileceği kabul edilmiştir. Genellikle sıcak su sahaları, kuru buhar sahalarına nazaran daha yaygındır. Sıcak su sahalarında, rezervuarın minimum sıcaklığının tayini için SiO 2 ve Na/K terkipleri önemli olmaktadır. Tablo l in tetkikinden bunu görmek mümkündür. Ayrıca Na/K oranına ve SiO 2 kapsamına göre, aşağıdaki grafiklerin çok kullanışlı oldukları saptanmış ve bunların üzerinde önemle durulmuştur (Şek. 2 ve Şek. 3). Sıcak su sistemlerinin, kuru buhar sistemlerine nazaran fazla olmaları görüşüne katılmıyoruz. Bugün mevcut sıcak su sistemlerinin bazılarından kuru buhar temin etmek mümkündür. Kanaatimize göre, Kızıldere bunlardan biridir. Meselâ,
3 110 Sırrı KAVLAKOĞLU jeoşimik olarak kuru buhar sistemlerinde B, NH 4, CO 8 ve Hg elementleri karakteristiktir. Bunlar Kızıldere jeotermal sahasında mevcutturlar ve miktar olarak fazla bulunmaktadırlar. (Maalesef Kızıldere Hg tayini yapılmamıştır.) Buna rağmen, Kızıldere sıcak su sistemleri içinde mütalaa edilmiştir. Kanaatimizce bu yanlıştır. Zira, sahanın bizzat jeoşimik karakteri ve jeolojik yönden Larderello sahası ile aynı sınıfta mütalaa edildiğine burada işaret etmek isterim. İlerideki paragraflarda bu konu daha detaylı olarak görüşülecektir. Jeofizik dalında tebliğ veren C.J. Banwell, raporunda aşağıdaki görüşleri tespit etmiş ve münakaşaya sunmuştur: 1. Jeofizik etütlerin planlanmasında rezervuarın ve jeotermal sahaların fizik modelleri; 2. Jeofizik metotlar: a. Isı akısı etütleri, b metrelik kuyularda gradiyent ölçüleri, c. Sığ rezistivite etütleri, d. Orta derinlikte rezistivite etütleri ( m), e. Derin rezistivite etütleri (1-3 km), f. Sismik etütler, g. Gürültü etütleri, h. Gravite etütleri. 3. İstikşaf sondajlarının lokasyonu için kriter; 4. Permeabl zonların lokasyonu.
6 JEOTERMİK ENERJİ SİMPOZYUMU NETİCELERİ 111 Jeofizik etütlerin planlanmasında rezervuarın ve jeotermal sahaların fizik modellerinin bilinmesi çok önemlidir. Bunun üzerine birçok görüş ortaya konmuştur. Burada G. V. Keller'e ait hipotetik görüşten bahsetmek istiyorum. Keller'e göre, sıcaklık kaynağı olarak arz kabuğu içine girmiş, seri halinde satha çıkmamış dayklar bahis konusudur (Şek. 4). Bu hipotetik görüşünü tespit etmek için, audio-frequency magneto-telluric rezistivite etütleri sonucu, Yeni Zelanda'nın kuzeyindeki merkezî volkanik kısmı için (Şek. 5) aşağıdaki rezistivite kesitini elde etmiştir (Şek. 6). Bu kesit hipotetik modeli bir miktar yansıtmaktadır. Ancak tasavvurun sadece Yeni Zelanda jeotermal sahasını izah ettiği unutulmamalıdır. Ayrıca sıcak suyun oluşumu ve rezervuara yerleşmesi ele alınmamıştır. Biliyoruz ki, yeraltı sıcak su veya sıcak su buharının esas kaynağı meteorik sudur. Hidrotermal sahalar, volkanik göller, büyük nehirler, göller, denizler ve kar bölgeleri civarına rastlamaktadır. El Tatio sahasındaki mevcut volkan bacaları sık sık karla dolmaktadır. Volkanik göllerden, sürekli çatlaklardan, gömülü eski meteorik haznelerden veya denizlerden sıcak kaynağa herhangi bir permeabiliteyle sızan sular sıcak kaynak bölgesine girer girmez ısınacak ve o civardaki müsait geçirgen zonlardan ısıtılmış su veya su buharı halinde, daha ziyade düşey geçirgenlikleri seçerek yüksele-
7 112 Sırrı KAVLAKOĞLU
8 JEOTERMİK ENERJi SİMPOZYUMU NETİCELERİ 113 çektir. Rezervuara ulaşınca Darcy Kanununa uygun olarak rezervuara yerleşecek ve ısıtılmış su halinde olacaktır. Bu, bazı hallerde erüptif kitlenin kristalizasyonu sırasında ayrılan jüvenil suyu ve bazı sıcak gazları da ihtiva edebilir. Bu sıcak çözelti müsait geçirgen zonlardan yükselirken, geçtiği zonlardan sıcaklığına uygun olarak erittiği mineralleri de ihtiva edecektir. Sıcak çözelti yükselirken, mevcut geçirgenlikleri genişletecek ve geçtiği zonların civarını ısıtacaktır. Bu çözeltinin yoğunluğu genellikle üst seviyedeki meteorik su akiferindeki sudan daha büyük olabilecektir. Piza'daki simpozyumda yayınlanan «Origin of the Geothermal Waters or Natural Steam» adlı tebliğimde, sıcak suyun oluşumu ve rezervuara yerleşmesi teorik olarak etüt edilmiştir. 1 Buna göre, derinlerdeki sıcak kaynağa herhangi bir geçirgenlikle bağlı olan satıh ve yeraltı suları sıcak bölgede ısınmakta ve daha çok düşey geçirgenlikleri seçerek örtü kayacın altında bulunan geçirgen ve gözenekli ortama yerleşmektedir. Genellikle bu gözenekli ve geçirgen ortamlar başlangıçta meteorik su ile doludur. Belli bir basınç altında buraya kadar ulaşan sıcak çözelti, rezervuarın içindeki soğuk suyun bir kısmının yerine yerleşmektedir. Sonra küçük genlikli konveksiyon akımları sonucu tabanı geniş olan sıcak çözelti sütunu zamanla genişlemektedir. Model bu şekilde olduğuna göre, tatbik edilecek jeofizik metotlarla ilgili olarak aşağıdaki değişiklikleri yapmak mümkündür : 1. Jeotermal sahanın tespiti ile ilgili jeofizik etütler; 2. Sahaya ait satha çıkmamış sıcak magmatik kitleyle ilgili jeofizik etütler; 3. Fay ve çatlak sistemlerinin tespiti ile ilgili jeofizik etütler; 4. Gözenekli ve geçirgen ortamların tespiti ile ilgili jeofizik etütler; 5. Sıcak çözelti sütununun tespiti ile ilgili jeofizik metotlar; 6. Kuru buhar kısımlarının tespiti ile ilgili jeofizik metotlar. 1 Tebliğin Türkçesi eylül 1970 tarih, 5 sayılı Madencilik dergisinde yayınlanmıştır.
9 114 Sırrı KAVLAKOĞLU Bunlar infrared, gravite, manyetik, rezistivite, indüklenmiş polarizasyon, sismik ve termal gradiyent metotlarıdır. İnfrared, jeotermal bölgelerin tespitinde kullanılan yeni bir metottur. Uçaktan yapılması dolayısıyle çabuk ve ucuz olan genel bir etüttür. Gravite etütleriyle bölgenin genel tektoniğini ortaya koymak, gömülü masifi yansıtan gravite anomalileri elde etmek mümkündür. Ayrıca büyük atımlı derin faylara ait indisler yakalamak kolay olabilmektedir. Manyetik etütlerle gömülü süseptibl masifleri ve satıhta süseptibl volkanik kayaçların yayılımını tespit etmek mümkün olacağı gibi, gravite etütlerinin interpretasyonunda da yardımı olabilir. Rezistivite en önemli metotlardan biridir. Bununla sıcak çözelti sütununun tespiti mümkündür. Ayrıca rezistivite ile rezistif olan ve olmayan ortamları belirtmek, örtü kayaç ve rezervuar ile bazı faylar hakkında bilgi toplamak mümkün olacaktır. Rezistivite metotlarıyle, jeotermal sahanın fizik modeliyle ilgili olarak rezistivite dağılımlarını tespit etmek imkânı vardır. Gerek rezervuarda, gerekse geçirgen zonlarda sıcak çözelti bölgelerindeki mümkün elektroşimik olaylar sebebiyle I.P. metodunu uygulamak mümkündür. Sismik refleksiyon ve refraksiyon metotlarının kullanılmasıyle derin reflektörlerin tespiti, fay sisteminin ortaya konması mümkündür. Ayrıca sıcak su ve buhar rezervuarlarında sismik dalga enerjisinin atenüasyonunun çok çabuk olduğu, Piza'da yapılan simpozyumda ileri sürülmüştür. Bunun da uygulanması düşünülebilir. Nihayet m derinliğindeki kuyularda termal gradiyent ölçülerinin belirli yerlerde alınmasının faydaları olabilir. R. James «Reservoir Physics and Production Management» adlı raporunda aşağıdaki görüşleri münakaşaya sunmuştur: 1. Buhar-su karışımı sahalar hangi halde kuru buhara dönüşebilir; bu takdirde sahanın gücü ve hayatı artacak mıdır? 2. Derin sondaj (2 km veya daha çok) jeotermal sahaların değerlendirilmesi yönünden elverişli midir? 3. Çok geniş çapta olan ve akmaya terk edilen sıcak suyun yere yeniden enjekte edilmesi. Burada daha ziyade kuru buhar imkânları üzerinde durmak istiyorum. Jeotermal sahaların kuru buhar sahası, sıcak su - buhar sahası ve sıcak su sahası şeklinde sınıflandırılmasının doğru olmayacağı kanaatindeyim. Sadece belli bir derinlikte, belli bir basınçta ve belli bir sıcaklıkta kuru buhar, sıcak su - buhar veya sıcak su vardır. Basınç ve sıcaklık dağılımına göre bunlar birinden diğerine dönüşebilir. Önemli olan rezervuarlarda kuru buhara dönüşme imkânını sağlayabilecek basınç ve sıcaklık dağılımının mevcut olabilmesidir (Şek. 7). Meselâ, Kızıldere'de halen sıcak su - buhar karışımı halinde olan suyun, kuru buhara dönüşmesinin mümkün olabileceği basınç ve sıcaklık dağılımı bölgeleri mevcuttur. K. Tezcan'ın bu konuda yapmış olduğu araştırmayı ele alalım. Aşağıdaki kesitte basınç ve sıcaklık dağılımları nazarı itibara alınarak, buhar fazında ve su fazında olması icap eden bölgeler belirtilmiştir (Şek. 8). Ancak KD-XII noktasında yapılan sondaj kuyusu sonunda ne sıcak su ne de kuru buhar kesilmemiştir.
11 116 Sırrı KAVLAKOĞLU Burada devamlı su kaçağı olmuş ve neticede kuyu kuru olarak terk edilmiştir. Yalnız bu kuyuda yapılan termal gradiyent ölçüleri sonucu sıcaklık gradiyenti 4.3 C/10 m bulunmuştur (Şek. 9). Bu noktada satıhtan m derinlikte sıcaklık 150 C olarak ölçülmüştür. Eğer burada bu derecede sıcak su olsaydı, kaynama noktası derinlik eğrisine göre buhar fazında olacaktı. Geçirgenliği olan bu rezervuar bölgesinin susuz oluşu bir prob-
VE ELEKTRİK SONDAJLAR SONUCU, REZERVUAR SICAKLIĞININ TAYİNİ HAKKINDA YENİ BİR METOD
JEOTERMAL SAHALARIM DEĞERLENDİRİLMESİNDE, REZİSTİVİTE ETÜDLERtNİN ÖNEMİ VE ELEKTRİK SONDAJLAR SONUCU, REZERVUAR SICAKLIĞININ TAYİNİ HAKKINDA YENİ BİR METOD Sırrı KAVLAKOĞLU (x) özet : Bilindiği gibi, Jeotermal
Yeraltı Sıcak Suyunun Veya Sıcak Su Buharının Oluşumu
Yeraltı Sıcak Suyunun Veya Sıcak Su Buharının Oluşumu Dr. Sim KAVLAKOĞLU (*) ÖZET: Yeraltı sıcak suyu veya sıcak eu buharı oluşumu için, genellikle, bir meteorik sa reseervuarnun, bir ısı kaynağının ve
Dr. Sırrı KAVLAKOĞLU. Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü, Ankara
YERALTI ENERJİ KAYNAKLARIMÏZIN TESPİTİNDE JEOFİZİK ÇALIŞMALARIMIZ VE RU ÇAIJŞMAJLARIMIZIN MEMLEKET KALKINMASINDA DAHA ETKİLİ VE VERİMLİ HALE GETİRİLMESİ* Dr. Sırrı KAVLAKOĞLU Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü,