Mevlânâ Celâleddin Muhâmmed-i Rûmî’nin (Hz. Mevlâna) Hayat Hiyakesi..
Büyük fikir ve gönül mimarlarının hayat hikayesini anlatmak, kolayca üstesinden gelinebilecek bir iş değildir. Hz. Mevlânâ (kûddise sirrûhu) ise bu fikir ve gönül mimarları arasında seçkin bir yere sahip olduğundan bu iş daha da güçleşmektedir. Bu nedenle burada yazılacak olanlar onun hayat hikayesi olma vasfını hakkıyla taşıyamayacaktır.
Hz. Mevlânâ‘nın hayat hikayesine ilişkin gerçeklerin birtakım efsaneler hâlesiyle sarılı bulunması da kaçınılmazdır. Burada olabildiği kadarıyla efsanelerden arındırılmış bir hayat hikayesi sunmaya çalışacağız. Resmetmeye çalışacağımız dışyüzün, Mevlânâ’nın hayatının içyüzüyle tanışmada ve onun eserlerini anlamada kılavuzluk edeceğini umarız.
İslâm âleminin büyük âriflerinden olan Mevlânâ Celâleddin Muhammed Rûmî, 6 Rebiülevvel 604 (30 Eylül 1207) tarihinde Belh’te dünyaya gözlerini açar. Babası, Bahâ-i (Bahâeddin) Veled adıyla ünlenmiş olan Sultanu’l-Ulemâ Bahâeddin Muhammed, annesi ise Mümine Hâtun’dur. Mevlânâ’nın babası Bahâ-i Veled’in tam adı, Muhammed b. Hüseyin b. Ahmed Hatîbî’dir. Bahâ-i Veled, 6./12. yüzyılın nüfuz sahibi alim ve hatiplerden, aynı zamanda büyük sufilerdendir. Dışarıda bir vaiz kimliğiyle görünen ve halkı irşat için çabalayan Bahâ-i Veled’in ev hayatı tam bir sufi hayatıdır.
Bahâ-i Veled ve ailesi, Larende’de yedi yıl kadar kalır. Mevlânâ, Larende’de babasının rızası doğrultusunda, itibarlı bir kişi olan Semerkandlı Şerefeddin Lala’nın kızı Gevher Hatun ile evlenir. Mevlânâ, bu sırada on yedi ya da on sekiz yaşındadır. Bu evlilikten Sultan Veled ve Alâeddin adlı oğulları dünyaya gelir. Gevher Hatun’un vefatından sonra Konyalı İzzeddin Ali’nin dul kalmış kızı Kira Hatun’la evlenecek ve bu evlilikten de biri kız olmak üzere üç çocuk sahibi olacaktır.
Bahâ-i Veled Larende’de öğretim ve irşat faaliyetlerini sürdürürken ünü çevreye yayılmaya başlar ve böylelikle Anadolu Selçuklu sultanı Alâeddin Keykubâd, Bahâ-i Veled’i devlet merkezi ve başkenti olan Konya’ya davet eder. Bahâ-i Veled, bu davet üzerine Konya’ya gelerek Altunapa Medresesi’nde iki yıl müderrislik yaptıktan sonra 18 Rebiüiâhir 628 (23 Şubat 1231)’de vefat eder.
Babasını kaybettiğinde yirmi dört yaşında olan Mevlânâ, babasının vasiyeti ya da Bahâ-i Veled’in mürit ve dostlarının isteği üzerine babasının yerine geçerek vaaz, tedris ve fetva makamına geçer. Bu şekilde bir yıl geçtikten sonra babasının şakirt ve müridi Seyyid Burhâneddin Muhakkık-i Tirmizî Konya’ya gelir. Seyyid Burhaneddin, Belh’te Bahâ-i Veled’in vaaz ve ders meclislerine katılmış ve ona bağlanmış biri olup sûfi meşrep olmanın yanında çok kitap okuyan birikimli bir alimdir. Bahâ-i Veled Belh’ten ayrılırken Tirmizî’de münzevi bir hayat sürmekte olan Seyyid Burhâneddin, şeyhinin izini uzun süre arar, onun Anadolu’da olduğunu öğrenince de yola koyulur. Seyyid Burhaneddin’in vatanından ayrılıp Anadolu’ya yönelmesinde Moğol istilasının da etkili olduğu düşünülebilir. Konya’ya gelince şeyhinin vefat ettiğini öğrenen Seyyid Burhaneddin, Mevlânâ’nın eğitimiyle ilgilenmeye başlar. Böylelikle Hazreti Pir, onun yönlendirmesi sonucu din ve edebiyat ilimleri alanında kendini geliştirmek için Halep’e gitmek amacıyla Konya’dan ayrılır. Bu yolculukta Mevlânâ’ya Kayseri’ye kadar eşlik eden Burhaneddin Muhakkık, şehrin yöneticisi Sâhib-i İsfehânî’nin talebi üzerine Kayseri’de kalır.
Hz. Mevlânâ, Halep’te bir süre kalarak çeşitli medreselerde öğrenim gördükten sonra Şam’a gider ve burada dört yıl ya da daha fazla kalıp öğrenimini tamamlar. Hz. Mevlânâ’nın Halep ve Şam’da yaklaşık yedi yıl kaldığı tahmin edilmektedir. Muyiddin İbnu’l-Arabî, Sa’deddin-i Hamevî, Evhadeddin-i Kirmânî ve Sadreddin-i Konevî ile de zaman zaman bir araya gelen Mevlânâ, Arap dili ve edebiyatı, fıkıh, tefsir, hadis ve başka ilimler üzerine tahsilini tamamlayıp Şam’dan Kayseri’ye, şeyhi Seyyid Burhaneddin’in yanına gelir. Seyyid Burhaneddin’in gözetimi altında manevi eğitimini sürdüren Hz. Pir, Kayseri’de bir hücreye kapanarak üç çile çıkardıktan şeyhiyle birlikte Konya’ya döner. Seyyid Burhaneddin, Mevlânâ’ya icazet verdikten sonra tekrar Kayseri’ye döner ve hicri 638 (miladi 1240-41) yılında burada vefat eder. Mevlânâ, Sâhib-i İsfehânî tarafından kendisine Seyyid Burhaneddin’in vefat ettiği haberi ulaştırılınca Kayseri’ye gelerek üstadının kitaplarını ve kimi eşyasını alarak Konya’ya döner.
Hz. Mevlânâ şeyhinin ölümünden sonra beş yıl boyunca Konya’da öğretim, irşad ve vaaz çalışmalarını sürdürür. Mevlânâ’nın ders ve vaaz meclisleri o denli etkilidir ki öğrenci ve muritlerinin sayısı yüzlerle ifade edilir.
Bu beş yılın ardından Hz. Mevlânâ, Şems-i Tebrîzî adıyla bilinen ve Şems-i Perrân (Uçan Şems) diye anılan Şemseddin Muhammed Ali b. Melikdâd-ı Tebrîzî ile tanışıp dost olur. Farklı bir sûfi olan ve karşılaştığı büyük sûfileri tuhaf soru ve tekliflerle sınayan Şems-i Tebrîzî’nin Şeyh Rükneddin-i Sücâsî, Baba Kemal-i Cendî ve ebu Bekr-i Sellebaf gibi mutasavvıflardan feyiz aldığı rivayet edilir. Hayatının ayrıntılarına ilişkin pek fazla bilgi bulunmayan Şems, Rükneddin-i Sücâsî’nin halifelerindendir. Döneminin bir çok şeyhiyle görüşen Şems, Mevlânâ ile karşılaşıncaya kadar, aradığını hiçbir sûfide tam olarak bulamaz.
Şems-i Tebrîzî, 645 yılının Muharrem ayında (miladi, 1247) Konya’ya döner. Şems’in gelişini kutlamak için semâ meclisleri düzenlenir, ziyafetler verilir. Bu dönemde Şems, Mevlânâ’nın evlatlığı Kimya Hatun ile evlenir. Kısa süren bu huzur ve beraberlik ortamı, çok geçmeden yerini huzursuzluklara ve Şems’e karşı cephe almalara bırakır. Bu huzursuzlukta Şems’in Mevlânâ ile herkesi görüştürmemesi de etkili olmuştur. Bu kez Mevlânâ’nın ikinci oğlu Alâeddin de Şems karşıtları arasına geçer. Halk ve müritler arasında dedikodular çoğalır. Sultan Veledi eserinde bu olumsuz gelişmeler dolayısıyla bir gün Şems’in, kendisine insanların kendisini Mevlânâ’dan ayırmak istediklerinden bahisle, “Bu kez öyle kaybolacağım ki bir daha kimse izimi bulamayacak” dediğini kaydeder. Eflâkî’ye göreyse Şeems’e suikast düzenlenir ve Şems bir bıçak darbesiyle yaralanır. Şems’in yaralandığı sırada attığı naradan dolayı kendilerinden geçen yedi kişilik suikastçı grup kendine geldiğinde birkaç damla kandan başka birşey göremez. Bu bilgi menkıbevi bir bilgi olarak değerlendirilebilir. Şems’in bu suikastta hayatını kaybedip kaybetmediği belirsiz konulardandır. Çünkü Şems‘in ortadan kayboluşunun ardından Mevlânâ, onun öldürüldüğüne dair şayialara inanmayarak uzun süre onu arar ve onu bulmak için biğrkaç kez Şam’a gitmiştir.
Şems sonrası dönemde Hz. Mevlânâ, oğlu Sultan Veled’den Selâhaddin-i Zerkûb’a tabi olmalarını isteyerek kendisinin şeyhlik makamında bulunmak düşüncesi taşımadığını söyler.
Bu arada Hz. Mevlânâ, oğlu Sultan Veled’e Selâhaddin-i Zerkub’un kızı Fatıma Hatun’u nikahlayarak dostluğu akrabalık bağıyla pekiştirir. Hz. Mevlânâ’nın Selâhaddin’e sevgi ve bağlılığı o derecedir ki “Divan-ı Kebir” de Şems-i Tebrizi’den sonra en çok onun adı geçer. Selâhaddin, sakin, imanlı ve ibadetlerinde samimi bir kişidir. Şems’ten sonra Mevlânâ’nın içinde kopan fırtınaların dinmesine ve kalbinin yangından kurtulup huzur iklimine ermesinde Selâhaddin’in payı büyüktür.
On yıl süren bu dostluk ve yakınlığın ardından Hz. Mevlana’nın halifesi Selâhaddin-i Zerkûb, uzun süren bir hastalığın ardından vefat eder. Bundan sonra Hz. Mevlana kendine genç bir dost bulmuştur. Bu dost, Mesnevî’nin kaleme alınmasında çok büyük pay sahibi olan Hüsâmeddin Çelebi’dir. Asıl adı Hasan olan Hüsâmeddin Çelebi’nin ailesi Urumiye’den Konya’ya göç etmiştir. Konya’da 622 (miladi 1225) yılında doğan Hüsâmeddin Çelebî atalarının ahilik teşkilatına mensubiyetlerinden dolayı İbn Ahi Türk (Ahi Türk Oğlu) adıyla da anılır.
Hz. Mevlana, Hüsâmeddin Çelebi’yi Selâhaddin’den sonra kandi halifesi olarak tanıtır. Hüsâmeddin Çelebi’nin halifelik dönemi Mevlânâ ve çevresi için huzurlu bir dönemdir. Hz. Mevlânâ ile Hüsâmeddin Çelebi’nin birlikteliği on beş yıl sürer.
Hz. Mevlana’nın vefatından sonra oğlu Sultan Veled, babasının öğretileri doğrultusunda Mevlevilik tarikatını kurmuş, kısa zamanda geniş bir coğrafi alana yayılan Mevlevilik başta Türkiye olmak üzere Balkanlar, Suriye, İran, Afganistan, Pakistan ve Hindistan gibi ülkelerde taraftar bulmuş ve bugüne dek varlığını sürdürmüştür.
Mevlana Celaleddin-i Rumi (1207 – 1273)
mevlana kimdir mevlananın hayatı
Copyright © 2017. Resimli Mevlana Sözleri.
İçerik Sağlayıcı: Hazreti Mevlâna & Sözleri | Teknik Destek: Bayrak's Blog.