BANKALARARASI TAKAS ODALARI İŞLEMLERİ İZAHNAMESİ
5.12.1997 TARİH VE 82 SAYILI BANKALARARASI TAKAS ODALARI MERKEZİ YÖNETİM KURULU KARARI İLE YÜRÜRLÜĞE KONULAN (17.4.1998 tarihinde yürürlüğe girmiştir) BANKALARARASI TAKAS ODALARI İZAHNAMESİ
Madde 1- Bu İzahnamenin amacı, hesaben tesviye edilmek üzere bankalararası takas odalarında bankalarca, muhatap bankalara fiziken ibraz edilen, elektronik ortamda işlem görmeyen ve elektronik ortamda işlem gören çekler ile bankalarca, muhatap bankalara fiziken ibraz edilmeyen çekler üzerinden yapılan işlemlerde yeknesaklığın sağlanmasına, bu işlemlerin sağlıklı bir biçimde yapılmasına ve sonuçlandırılmasına ilişkin müşterek esasları saptamaktır.
Madde 2- Bu İzahname, Bankalararası Takas Odaları Merkezi'nde yapılacak işlemler ile bankalararası takas odaları faaliyetlerine fiziken çek ibraz ederek ve fiziken çek ibraz etmeyerek katılan bankaların uyacakları esasları kapsar.
Madde 3- Bu İzahnamede geçen;
a) "Merkez Bankası": Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İdare Merkezi'ni,
b) "Merkez Bankası Temsilcisi": Takas odası işlemlerine nezaret eden Merkez Bankası yetkili personelini,
c) "Bankalar": Türkiye'de kurulan bankalar ile yabancı bankaların Türkiye'de açılan şubelerini,
d) "Banka Şubeleri": (c) fıkrasında belirtilen bankaların takas odaları faaliyetlerine katılan şubelerini,
e) "Takas Merkezi": Bankalararası Takas Odaları Merkezi'ni,
f) "Takas Odası": Takas işlemlerinin yürütüldüğü her bankalararası takas odasını,
g) "Ankara Takas Odası": Tüm bankalararası takas odalarına ait genel nihai takas sonuçlarının alınarak bankalar arasında hesaben tesviye edildiği Bankalararası Ankara Takas Odası'nı,
h) "Ankara Şubesi": Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Ankara Şubesi'ni,
ı) "Yönetim Kurulu": Bankalararası Takas Odaları Merkezi Yönetim Kurulu'nu,
i) "Yönetim Komitesi": Yönetim Kurulu'nca her takas odası için ayrı ayrı seçilen bankalararası takas odaları yönetim komitelerini,
j) "Yönetmelik": Bankalararası Takas Odaları Merkezi Yönetmeliği'ni,
k) "İzahname": Bankalararası Takas Odaları İşlemleri İzahnamesi'ni,
l) "Şehir İçi Çekler": Takas odasının bulunduğu yerden alan kodu çevirmeden telefon görüşmesi yapılarak provizyon alınabilen çekleri,
m) "Şehir Dışı Çekler": Takas odasının bulunduğu yerden alan kodu çevirerek (İstanbul ili hariç) telefon görüşmesi yapılmak suretiyle provizyon alınabilen çekleri,
n) "Elektronik Takas": Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında bankalarca hesaben tesviye edilmek üzere, muhatap bankalara fiziken ibraz edilen çekler ile fiziken ibraz edilmeyen çeklere ilişkin bilgilerinin, banka bilgisayarları ve merkezi bir bilgisayar aracılığı ile elektronik olarak birlikte işleme alındığı, Bankalararası Takas Odaları Merkezi Yönetim Kurulu tarafından uygulamaya konulan elektronik takas sistemini,
o) "İşletim Kılavuzları": Takas işlemlerinin elektronik ortamda yürütülmesini sağlayan kullanıcıların, bilgisayar ortamında uygulayacakları işlem adımlarını gösteren teknik açıklamaları içeren kitapçıkları,
Takas Merkezinde Tutulacak Defterler:
Madde 4- Takas Merkezince;
c) Diğer gerekli defterler
Yönetim Kurulu tutanak ve kararları, yazışma evrakının imzalı örnekleri ile gelen ve giden evraklar ayrı ayrı klasörlerde tarih ve sıra numarası ile saklanır.
Takas odalarınca Ankara Takas Odası'na günlük ve aylık olarak intikal ettirilen işlemlere ait bilgiler, burada her takas odası için ayrı ayrı klasörlerde tarih sırasıyla saklanır.
Takas Odalarında Tutulacak Belgeler:
Madde 5- Takas odalarınca;
b) Diğer gerekli defterler
Banka şubelerinin takas odasına temsilci olarak gönderecekleri kişilerin görev ve unvanlarını belirten resimli ve onaylı temsil yetkisi belgeleri, takas odalarınca tarih ve numara sırası ile ve her banka şubesi için ayrı bölümde olmak üzere bir klasörde, giden yazışma evrakının imzalı örnekleri ile gelen evraklar ayrı ayrı klasörlerde tarih ve numara sırası ile saklanır.
Takas işlemleri sonuç cetvelinin (Örnek 3 ve Örnek 13) bir nüshası ayrı bir klasörde tarih sırasına göre saklanır.
Takas Odalarında Kullanılan Cetveller:
Madde 6- A) Elektronik Ortamda Takas Yapılmayan Bankalararası Takas Odalarında Kullanılan Cetveller:
a) Çek Teslim Cetveli: (Örnek 1)
Takas odalarında işleme alınan ve muhatap bankalara fiziken ibraz edilen çeklerin kaydedildiği, üzerinde takas odasının adı, işlem tarihi, çekleri teslim eden banka şubesiyle teslim alan banka şubesinin isimleri, çeklerin sıra ve seri numarası, tutarı ile açıklama kısmı bulunan cetveldir.
Bu cetvel, banka şubelerince şehir içi ve şehir dışı çekler için ayrı ayrı olmak üzere iki nüsha düzenlenir.
b) Takas İşlemleri Cetveli: (Örnek 2)
Üzerinde her banka şubesi için alınan, verilen ve iade edilen, muhatap bankalara fiziken ibraz edilen çeklerin adet ve tutarları ile toplam alacak, borç tutarları ve bu cetveli düzenleyen banka şubesinin o günkü takas işlemi sonucunda alacaklı veya borçlu kaldığı tutarları gösteren cetveldir.
Banka şubelerince şehir içi çekler için (Örnek 2-A), şehir dışı çekler için (Örnek 2-B) 1'er nüsha düzenlenir.
Örnek 2-A ve 2-B No.lu cetveller aynı sayfanın ön ve arka yüzlerine bastırılabilir.
c) Takas İşlemleri Sonuç Cetveli: (Örnek 3)
Takas odalarına katılan banka şubelerinin; takas işlemleri cetvellerindeki (Örnek 2-A, 2-B) alınan verilen toplam çek adet ve tutarları ile borç veya alacak bakiyelerinin yer aldığı ve iki nüsha olarak düzenlenen cetveldir.
d) Banka Şubelerinin Borç/Alacak Durumunu Gösteren Cetvel: (Örnek 4)
Takas odalarında, takas işlemleri sonuç cetvelinden (Örnek 3) faydalanarak düzenlenen takas işlemleri sonucunda banka şubelerinin günlük borç ve alacak tutarlarını gösteren ve Ankara Takas Odası'na bilgisayar ortamında veya faksimile cihazı (ya da telefon) ile bildirilen cetveldir.
B) Elektronik Ortamda Takas Yapılan Bankalararası Takas Odalarında Kullanılan Cetveller ve Raporlar:
a) Kontrol Listesi: (Örnek 7)
Bilgisayar ortamına; manuel (elle) veya çek okutma cihazı ile çek bilgisi giren bankalar, bu bilgilerin doğruluğunu kontrol listesi ile sağlarlar. Kontrol listesinde; listenin alındığı tarih, hazırlayan bankanın adı, çeklerin seri numarası, çek hesabının bulunduğu banka ve şube kod numarası, hesap numarası, işlem kodu, çek tutarı, gün sayısı , her şube için toplam çek sayısı ve bu çeklerin toplam tutarı ile her banka için çek ve tutar toplamları ile liste sonunda genel çek adet ve tutar toplamları yer alır.
- Fiziken birbirlerine çek ibraz eden bankalarca takasa verilen diğer banka çekleri ile diğer banka çeklerinden alınan iadeler ve takastan alınan banka çekleri ile banka çeklerinden yapılan iadeler,
- Fiziken birbirlerine çek ibraz etmeyen bankalarca takasta işlem görmek üzere takas odasındaki merkezi bilgisayara bilgisi gönderilen diğer banka çekleri ile bilgisi gönderilen diğer banka çeklerinden alınan iadeler ve bilgisi alınan banka çekleri ile alınan çek bilgilerinden yapılan iadeler,
için bankanın kendi bilgisayar ortamlarında hazırlanır.
Bu cetvelde yer alan işlem kodu hanesinde, iade yapılırken işlem türüne göre kılavuz kitapçıklarında tanımlanan iade kodları kullanılır. Bu cetvel, banka şubelerince şehir içi ve şehir dışı çekler için birer nüsha düzenlenir.
b) Teyit Raporu: (Örnek 8)
Teyit raporu; bankalar tarafından takas odasındaki merkezi bilgisayara gönderilen her çek bilgisi paketi için merkezi bilgisayar tarafından elektronik olarak bankalara yollanan, işlemin başarılı bir şekilde ya da hatalı bir şekilde bittiğine ilişkin mesaj ile takas tarihini, takasta işlem gören muhatap bankalara fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çeklere ilişkin banka bazında, banka kodu, çek adet ve tutar toplamlarını içerir.
c) Çek Teslim ve Bildirim Cetveli: (Örnek 9)
Bu cetvel, bankalararası takas odasına gönderimi yapılan çek bilgilerini içerir ve bankaların kendi bilgisayar ortamlarında ikişer nüsha düzenlenir.
Bu cetvel, banka şubelerince şehir içi ve şehir dışı çekler için ayrı ayrı düzenlenir.
Çek teslim ve bildirim cetvelinde; takas odasının adı, liste tarihi, çeki gönderen bankanın adı, alan bankanın adı, çek seri no, banka ve şube kodu, hesap numarası, işlem kodu, gün sayısı, çek adet ve tutarları ve toplamları yer alır.
Bu cetvelde yer alan bilgilerin doğruluğu, elektronik olarak gönderilen bilgilerin karşılığında takas odasındaki merkezi bilgisayardan gelen rapordaki bilgilerle teyid edilir.
Bu cetvelde yer alan işlem kodu hanesinde, iade yapılırken işlem türüne göre işletim kılavuzu kitapçıklarında tanımlanan iade kodları kullanılır.
Bu cetvelin altı, teslim eden ve teslim alan banka şubesi temsilcilerince ad ve soyadları yazılarak imzalanır.
d) Özet Liste: (Örnek 10)
Özet liste; takas odasındaki merkezi bilgisayarda üretilen ve her bankanın diğer bankalara verdiği ve aldığı fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çeklerin adet ve tutarları ile toplamlarını takas günü itibariyle gösterir listedir.
Bu liste şehir içi ve şehir dışı takas işlemleri için ayrı ayrı düzenlenir.
e) Detay Liste: (Örnek 11)
Detay liste; bir bankanın diğer bir bankaya takas tarihinde işlem gören fiziken ibraz ettiği ve fiziken ibraz etmediği çekler üzerinde kodlu tüm bilgileri şube sırası ile ve genel toplam alarak gösterir. Bu liste, özet liste (Örnek 10) ile çek teslim ve bildirim cetveli (Örnek 9) arasında mutabakatsızlık tesbit edilmesi durumunda, takas odasındaki merkezi bilgisayar aracılığıyla düzenlenir.
f) Takas İşlemleri Cetveli: (Örnek 12)
Takas işlemleri cetveli; her banka için takasta işlem gören, fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çeklerin adet ve tutarları ile toplam alacak, borç tutarlarını ve bu bankanın o günkü takas işlemi sonucunda alacaklı ve borçlu kaldığı tutarları gösterir.
Bu cetvel, şehir içi ve şehir dışı çekler için ayrı ayrı düzenlenir.
Bu cetvelin altı Merkez Bankası temsilcisince imzalanır.
g) Takas İşlemleri Sonuç Cetveli: (Örnek 13)
Takas işlemleri sonuç cetvelinde; takas odasına katılan bankaların, işlem gününde, takas işlemleri cetvellerindeki muhatap bankalara fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen alınan - verilen toplam çek adet ve tutarları ile borç veya alacak bakiyeleri yer alır.
h) Bankaların Borç Alacak Durumunu Gösteren Rapor: (Örnek 14)
Takas odalarında, takas işlemleri sonuç cetvelinden (Örnek 13) faydalanılarak düzenlenen, bankaların günlük borç ve alacak tutarlarını gösteren ve Ankara Takas Odası'na bilgisayar ortamında veya faksimile cihazı ile bildirilen cetveldir.
C) Diğer Cetveller:
a) Takas İşlemleri Genel Sonuç Cetveli: (Örnek 5)
Ankara Takas Odası'nca Örnek 4 ve Örnek 14 No.lu cetveller dikkate alınarak düzenlenen, Bankaların Takas Odaları Merkezi'nde günlük takas işlemlerinden doğan genel nihai takas sonucunu, banka şubelerine ait borç ve alacak tutarları itibariyle gösteren cetveldir.
b) Aylık Takas İşlemleri Cetveli: (Örnek 6)
Bankaların takas odasına bir ay içinde işlem gören fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen şehir içi ve şehir dışı çeklere ilişkin olarak ayrı ayrı düzenlenen, toplam çek adedi ile borç ve alacak durumunu gösteren cetveldir.
Bu cetveller takas odalarınca üç nüsha düzenlenerek bir nüshası takas odasında muhafaza edilir, bir nüshası ait olduğu ayı izleyen 15 gün içinde Merkez Bankası Bankacılık Genel Müdürlüğü Bankacılık Uygulamaları Müdürlüğü'ne, bir nüshası da Ankara Takas Odasına intikal ettirilir.
Örnek cetvellere bankaların isimleri aynı sıraya göre yazılır.
Çeklerle İlgili Olarak Yapılacak İşlemler:
Madde 7- İlgili banka şubeleri tarafından takas odasında muhatap bankalara fiziken ibraz edilerek ve fiziken ibraz edilmeden işlem görecek çeklerin ön yüzüne, çekler işlem görmeden önce "TAKAS" kelimesi ile banka şubelerinin ismini taşıyan bir damga basılır ve işlem gününe ait tarih atılır.
Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında 3167 sayılı Kanun'a ilişkin 2 No.lu Tebliğe göre bastırılmış ve meblağ kodlaması yaptırılmış fiziken bankalara ibraz edilen çekler ile fiziken ibraz edilmeyen çekler işlem görür.
Çek okutma cihazında elektronik olarak çek bilgilerinin okutulması mümkün olmayan (alonjlu, yıpranmış, fiziki parça kaybına uğramış, katlanmış, hatalı veya standart dışı kodlanmış, kodlama alanı üzerine kaşe basılmış veya imza atılmış) çekler, özel zarfların veya kodlama alanına yapıştırılan özel bantların 3167 sayılı Kanun'a ilişkin 2 No.lu Tebliğ ile belirlenen çek kodlama standartlarına uygun şekilde kodlanması suretiyle işlem görür.
Elektronik ortamda işlem yapılan takas odalarının faaliyetlerine katılan bankaların takas işlemlerini yürüten bilgisayar kullanıcıları, uygulayacakları işlem adımlarını, bu husustaki teknik açıklamaları içeren işletim kılavuzlarında belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde gerçekleştirmek zorundadırlar.
Elektronik Ortamda Takas Yapılmayan Bankalararası Takas Odalarında Çeklerin Çek Teslim Cetveline ve Takas İşlemleri Cetveline Kaydedilmesi:
Madde 8- Banka şubeleri temsilcilerince muhatap banka şubelerine teslim edilecek çekler şehir içi ve şehir dışı olarak ayrılır. Tutarları şeritli makinadan geçirilerek toplamları alınır. Toplamları gösteren şeritler şehir içi ve şehir dışı olarak ayrı ayrı düzenlenen çek teslim cetvellerine (Örnek 1) iliştirilir. Çek adedi (sıra no sütununa) ve toplam tutarları da anılan cetvellere işlenir. Bu cetvellerdeki adet ve tutarlar ayrıca, takas işlemleri cetvellerinin (Örnek 2-A, 2-B) alacak bölümüne ve ilgili banka şubesinin isminin karşısına kaydedilir.
Banka Şubeleri Temsilcilerinin İlk Toplantıda Hazır Bulunma Zorunluluğu:
Madde 9- Banka şubelerinin temsilcileri, belirlenen saatte takas odalarında kendilerine ayrılan yerlerde hazır bulunmak zorundadırlar. Bu toplantıda banka temsilcileri, her banka için ayrı ayrı düzenledikleri çek teslim cetvellerini (Örnek 1) ve birbirlerine fiziken ibraz edecekleri çekler ile takas işlemleri cetvellerini (Örnek 2-A, 2-B) yanlarına alırlar.
Madde 10- İlk toplantının Merkez Bankası temsilcisi tarafından başlatılması ile banka şubeleri temsilcilerince çek teslim cetvelleri (Örnek 1) ve ekindeki çekler birbirlerine teslim edilir. Banka şubesi temsilcisince teslim alınan çeklerin, çek teslim cetvellerinde (Örnek 1) belirtilen adet ve toplam tutarları kontrol edilerek uygunluğu sağlandıktan sonra, çek teslim cetvellerinin (Örnek 1) 2 nüshası, alan ve veren temsilcilerce imzalanarak, biri teslim eden, diğeri teslim alan banka şubesi temsilcisinde kalır.
Çekleri teslim alan banka şubeleri temsilcilerince, çek teslim cetvellerindeki (Örnek 1) çek adet ve tutarları o banka şubesine ait takas işlemleri cetvellerinin (Örnek 2-A, 2-B) borç bölümüne ve teslim eden banka şubelerinin isimleri karşısına kaydedilir.
Banka şubeleri temsilcileri tarafından yukarıda açıklanan şekilde işlemler karşılıklı olarak yapıldıktan sonra takas odasının o günkü ilk toplantısı sona erer.
Elektronik Ortamda İşlem Yapılmayan Bankalararası Takas Odalarında Çeklerin Tesviye Toplantısına Kadar İncelenmesi:
Madde 11- Banka şubeleri takas odasında ilk toplantı sonunda fiziken teslim aldıkları şehir içi çeklerini aynı gün, şehir dışı çeklerini ise en geç ertesi işgünü tesviye toplantısı saatine kadar incelemek ve provizyon işlemlerini sonuçlandırmak zorundadırlar. Bu konuda ilgili banka şubelerince her türlü tedbir alınır.
Şehir dışı çeklerin tesviyesi en geç ertesi işgünü yapılabildiğinden, takas odasına ibraz edildiği gün provizyonu alınamayan şehir dışı çekler o gün için hesaplara intikal ettirilmez. Bu çekler ibraz eden bankaların çek teslim cetveline (Örnek 1) çek adet ve tutarı yazılarak banka temsilcilerince imzalanmak suretiyle ertesi işgünü sonuna kadar işlemleri sonuçlandırılmak kaydıyla muhatap banka şubelerinde kalır. Tutarları takas işlemleri cetvelinden (Örnek 2-B) düşülür. Ertesi işgünü provizyon alınamaması nedeniyle takastan iade sözkonusu olamayacağından, bahsekonu çekler provizyon alınamaması halinde, karşılığı olan çekler gibi işlem görür ve bir sonraki güne ait takas işlemleri cetveline (Örnek 2-B) dahil edilerek tutarları ilgili banka şubelerinin karşılarına borç veya alacak olarak kaydedilir.
Süresi içinde provizyon alınamaması nedeniyle ilgili bankaların hesaplarına kaydedilen şehir dışı çeklerin daha sonra karşılıksız olduğu veya herhangi bir nedenle ödenmeyeceğinin tespit edilmesi halinde, takas vasıtası ile veya takas dışı, ilgili banka şubelerine ibraz edilerek iadesi yapılabileceğinden, muhatap banka şubelerince provizyon alınamayan şehir dışı çekler hakkında en geç işlem günü mesai saatleri içinde (saat 17.30'a kadar) lehdar banka şubelerine yazılı olarak (banka kodu, şube kodu, hesap no, çek no, çek tutarı ve çeki tahsile veren şube adı belirtilerek) bilgi verilir.
Elektronik Ortamda İşlem Yapılan Bankalararası Takas Odalarında İşlem Görecek Çek Bilgilerine İlişkin İşlemler:
Madde 12- Bankalarca muhatap bankalara fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çeklere ilişkin bilgileri, manuel olarak (elle), çek makinasında veya bankaların merkezi bilgisayarında şehir içi ve şehir dışı ayırımına göre hazırlanarak kontrol listeleri (Örnek 7) düzenlenir ve bilgilerin doğruluğu teyit edildikten sonra elektronik ortamda takas odasındaki merkezi bilgisayara belirlenen süre içinde gönderilir.
Herhangi bir olağandışı nedenle banka bilgisayarlarından takas odasındaki merkezi bilgisayara elektronik ortamda bilgi gönderemeyen bankalar, merkezi bilgisayara gönderilmeye hazır hale getirilmiş çek bilgilerini, bankalarındaki bilgisayar ortamında hazırlanmış disketle, belirlenen süre içinde (Bu süre, gönderilen çek bilgileri için çeklerin fiziki takasının yapıldığı, iade çek bilgileri için gün sonu işlemlerinin başladığı saati aşamaz) ve önceden takas odasındaki Merkez Bankası temsilcisine bilgi verilmesi ve bu şekilde durumun bankalara duyurulması koşuluyla, takas odasındaki merkezi bilgisayar ortamına aktarabilirler ve o gün merkezi bilgisayar aracılığıyla bankalarına gönderilecek çeklere ilişkin bilgileri de yine disketle takas odasındaki merkezi bilgisayar aracılığıyla alabilirler.
Bankalar tarafından takas odasındaki merkezi bilgisayara gönderilen her bilgi için merkezi bilgisayardan bankalara gönderilen teyit raporundaki (Örnek 8) işlemin başarılı şekilde tamamlandığına ilişkin mesaj alındıktan sonra, çek teslim ve bildirim cetveli (Örnek 9) banka bilgisayarlarında hazırlanır.
İşlemin hatalı sonuçlandığına ilişkin teyit raporu (Örnek 8) alındığında, hatalı bilgiler, raporda yer alan hata mesajları doğrultusunda gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra takas odasındaki merkezi bilgisayara, elektronik ortamda bilgi gönderme için belirlenen süre içinde yeniden gönderilir.
Teyit raporu (Örnek 8) ile çek teslim ve bildirim cetveli (Örnek 9) sonuç mutabakatları sağlanır. Banka temsilcilerince muhatap bankalara fiziken ibraz edilecek çekler, çek teslim ve bildirim cetveli (Örnek 9) ilişiğinde, belirlenen süre içinde takas odasına getirilir.
Banka temsilcileri, takas odasında, merkezi bilgisayarda üretilen ve takasta işlem gören, muhatap bankalara fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çeklerin adet ve tutarları ile toplamlarını gösteren özet liste (Örnek 10) ile bankalarına ait çek teslim ve bildirim cetvelinin (Örnek 9) mutabakatını sağlarlar.
Banka temsilcilerince, kendi bankalarının herhangi bir bankaya verdiği takas konusu çekler ile çek teslim ve bildirim cetveli (Örnek 9) arasında mutabakatsızlık tespit edilmesi halinde, takas odasındaki merkezi bilgisayardan detay liste (Örnek 11) alınarak kontrol yapılır. Bu kontrol sırasında üzerinde mutabakatsızlık tespit edilen takas konusu çekler fiziki olarak çek bilgileri ise elektronik ortamda ilgili bankalara iade edilir.
Fiziken birbirlerine çek ibraz eden Bankalarca, muhatap bankalara fiziken ibraz edilmeyen ancak takas odasındaki merkezi bilgisayara elektronik olarak bilgisi gönderilen çekler ile fiziken ibraz edilmek üzere getirilen ancak merkezi bilgisayara elektronik olarak bilgisi gönderilmeyen takas konusu çekler o günkü takas işlemlerine dahil edilmeyerek ilgili bankalara iade edilir.
Fiziken çek ibraz eden bankalarca fiziken ibraz edilmeyen takas konusu çek tutarları, elektronik çek bilgilerinin yer aldığı çek teslim ve bildirim cetvelinden (Örnek 9) düşülerek, çek adedi ve çek tutarına ilişkin son durum tespit edilir ve çek teslim cetvelinin altı yapılan bu düzeltmeyi teyiden gerekli açıklama konularak banka temsilcilerince imzalanır.
Elektronik Ortamda Bilgisi Gönderilen Muhatap Bankalara İbraz Edilen ve Edilmeyen Çeklerin İncelenmesi:
Madde 13- Bankalar elektronik ortamda aldıkları şehir içi ve şehir dışı fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çek bilgilerini, ilgili takas gününde belirlenen saate kadar incelemek ve provizyon işlemini sonuçlandırmak zorundadırlar. Bu konuda bankalarca, ilgili birimlerinde her türlü tedbir alınır. Gerekli tedbirlerin alınmamasından doğacak tüm sorumluluk ilgili bankaya aittir.
Provizyon alınamaması nedeniyle takastan iade sözkonusu olmayacağından, çekler, provizyon alınamaması halinde, karşılığı olan çekler gibi işlem görür ve ilgili güne ait takas işlemleri cetveline takas odasındaki merkezi bilgisayar tarafından otomatik olarak dahil edilerek tutarları ilgili bankaların karşılarına borç veya alacak kaydedilir.
Süresi içinde provizyon alınamaması nedeniyle ilgili bankaların hesaplarına kaydedilen şehir dışı çeklerin daha sonra karşılıksız olduğu veya herhangi bir nedenle ödenmeyeceğinin tespit edilmesi halinde, fiziken ibraz edilen çeklerin takas dışında ilgili banka şubelerine ibraz edilerek iadesi yapılabileceğinden, muhatap banka şubelerince ilgili takas gününde mesai saatleri içinde (saat 17.30'a kadar) provizyon alınamayan çekler hakkında lehdar banka şubelerine yazılı olarak (banka kodu, şube kodu, hesap no, çek no, çek tutarı ve çeki tahsile veren şube adı belirtilerek) bilgi verilir.
Kısmen veya Tamamen Karşılıksız Kalan Fiziken İbraz Edilen Çekler ile Fiziken İbraz Edilmeyen Çeklere İlişkin İşlemler:
Madde 14- Takas odalarında işlem gören ve fiziken ibrazında karşılıksız çıkan çeklerin arka yüzüne muhatap banka şubelerince ibraz tarihi ile, kısmen karşılıksız çeklerde "işbu çekin kısmen ............... TL. karşılığı bulunmaktadır", tamamen karşılıksız çeklerde ise "işbu çekin tamamen karşılığı bulunmamaktadır" ibaresi yazılarak altı ilgili banka şubesi yetkililerince imzalanır. Sözkonusu çekler elektronik ortamda işlem yapılmayan takas odalarında tesviye toplantısında; elektronik ortamda işlem yapılan takas odalarında ise provizyon alma işlemi süresi içinde iade kodu verilmek suretiyle, çek bilgisi yollanırken yapılan tüm işlem aşamaları gerçekleştirilerek, gerekli listeler alınıp mutabakatlar yapılarak, belirlenen saate kadar çek bilgisi elektronik olarak, çek ise ertesi gün takas seansı sırasında lehdar banka şubelerine fiziken iade edilir.
Fiziken ibraz edilmeden elektronik ortamda takas odalarında işlem gören ve karşılıksız çıkan çeklerin arka yüzüne ibraz tarihi ile kısmen karşılıksız çeklerde "işbu çekin kısmen ...........TL. karşılığı bulunmaktadır", tamamen karşılıksız çeklerde ise "işbu çekin tamamen karşılığı bulunmamaktadır" kaydı ile keşidecinin ödeme yasağı koyması, hesap üzerine haciz, rehin, tedbir konulması veya mahkemece ödeme yasağı konulması v.b. nedenlerle iade edilecek çeklerin de arkasına "............ Bankası .............. Şubesine (muhatap bankanın çek hesabı bulunduğu şubesinin adı belirtilecektir.) vekaleten" ibaresi, çekin ibraz edildiği bankaca yazılıp yetkililerce imzalandıktan sonra çek hamiline iade edilir.
Kısmen veya tamamen karşılıksız kalan, fiziken ibraz edilmeyen çekler de iade kodu verilmek suretiyle çek bilgisi yollanırken yapılan tüm işlem aşamaları gerçekleştirilerek belirlenen saate kadar elektronik olarak ilgili bankalara iade edilir.
Fiziken ibraz edilmeden elektronik ortamda işlem gören ve karşılıksız olduğu gerekçesiyle iade edilen çeklerle ilgili olarak çeki tahsile veren banka kodu, şube kodu, keşide tarihi, keşide yeri ile çek üzerindeki kodlu bilgileri ayrıca takas odaları aracılığıyla muhatap bankalara bildirilir.
Takas odalarında kısmen veya tamamen karşılıksız kalmaları nedeniyle iade edilen çeklerle ilgili olarak, muhatap bankaca lehdar bankaya herhangi bir ödeme yapılmaz.
Fiziken İbraz Edilen ve Kısmen veya Tamamen Karşılıksız Kalan Çekler Dışında İade Edilmesi Gereken Çekler İçin Yapılacak İşlemler:
Madde 15- Muhatap banka şubelerine fiziken ibraz edilen ve kısmen veya tamamen karşılıksız kalan çekler dışında iade edilmesi gereken (keşidecinin ödeme yasağı koyması, çekin Türk Ticaret Kanunu'nda öngörülen asli unsurlarının bulunmaması, hesap üzerinde haciz, rehin, tedbir konulması v.s. gibi) takas konusu çeklerin arka yüzüne ödenmeme sebepleri yazılır. Bu çekler banka şubesi yetkilileri tarafından imzalanarak iade edilir.
Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında iade edilecek fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çekler için iade kodu verilmek suretiyle, takasa çek bilgisi yollanırken yapılan tüm işlem aşamaları gerçekleştirilerek, gerekli mutabakatlar yapılarak, belirlenen saate kadar çek bilgisi elektronik olarak iade edilir. Fiziken ibraz edilen çek ise ertesi iş günü takas odasında lehdar banka şubelerine fiziken iade edilir. Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında işlem gören çek üzerindeki bilgiler ile elektronik olarak alınan bilgiler arasında farklılıklar olması halinde; bu tür çek bilgileri elektronik olarak, çek ise arka yüzüne iade sebebi yazılmaksızın fiziken ilgili bankaya iade edilir. Ancak muhatap bankaca bu tür çeklerin karşılığı bloke edilir ve ertesi iş günü çek bilgileri doğru bir şekilde yeniden bilgisayar ortamında takas odasındaki merkezi bilgisayara gönderilmek suretiyle işlem görür.
Elektronik çek bilgi işlem merkezlerinde takas dışında işlem gören çek üzerindeki bilgiler ile elektronik olarak alınan bilgiler arasında farklılıklar olması halinde; bu tür çeklere ilişkin sorunlar ilgili bankalar arasında takas dışında çözümlenir.
İade Edilecek Fiziken İbraz Edilen ve Fiziken İbraz Edilmeyen Çeklerle İlgili Olarak Yapılacak İşlemler:
Madde 16- Elektronik ortamda işlem yapılmayan bankalararası takas odalarında, muhatap banka şubelerince fiziken teslim alınan çeklerin incelenmesinden sonra iade edilmesi gerekli görülen çeklerin herbiri, iade nedeni açıklama kısmına yazılmak suretiyle yeniden çek teslim cetveli (Örnek 1) düzenlenir. Bu cetvellerin çek adedi ile tutar toplamları da takas işlemleri cetvelinin borç kısmının (Örnek 2-A, 2-B) iade edilen çekler bölümünde ait olduğu banka şubelerinin isimleri karşılarına kaydedilir.
Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında iade edilecek fiziken ibraz edilecek ve ibraz edilmeyecek çekler için ayrıca çek teslim ve bildirim cetveli (Örnek 9) düzenlenir ve bu cetvelde yer alan bilgilerin takas işlemleri cetvelinde (Örnek 12) yer alan iade edilen çek bilgileri ile teyidi yapılır. Elektronik olarak iade bilgisi takas odasındaki merkezi bilgisayara gönderilen fiziken ibraz edilen çekler ertesi iş günü takas seansında fiziken iade edilir.
Madde 17- Elektronik ortamda işlem yapılmayan bankalararası takas odalarında ilk toplantıya katılan banka şubeleri temsilcileri tesviye toplantısına da katılmak zorundadırlar.
Banka şubelerince ilk toplantıda fiziken teslim alınan çekler konusunda gerekli işlemler yapıldıktan sonra temsilciler, iade edilmesi gerekli görülen çekler ile bunlara ilişkin çek teslim cetvelleri (Örnek 1) ve son duruma göre işlenmiş takas işlemleri cetvelleriyle (Örnek 2-A, 2-B) birlikte tesviye toplantısına katılırlar.
Banka şubeleri temsilcilerince tesviye toplantısında ancak iade edilmesi gereken çekler birbirlerine teslim edilir.
Muhatap banka şubesinden fiziken iade edilen çekleri teslim alan banka şubesi temsilcisince bu çeklere ilişkin çek teslim cetvelinin (Örnek 1) adet ve tutar toplamları takas işlemleri cetvelinin (Örnek 2-A, 2-B) alacak kısmının iade edilen bölümüne ilgili banka şubelerinin karşılarına kaydedilir. Bunu takiben bu cetvelin borç veya alacak bakiyeleri bulunur.
Kesinleşen takas işlemleri cetveli (Örnek 2-A, 2-B) ait olduğu banka şubesi temsilcisince o günkü takas işlemleri sonuç cetveline (Örnek 3) intikal ettirilmek üzere Merkez Bankası temsilcisine verilir.
Madde 18- Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında herhangi bir nedenle (ana bilgisayarda ve sistem donanımlarında meydana gelen, takas işlemlerinin elektronik olarak gerçekleşmesini engelleyecek durumlar), bankalar arasında elektronik ortamda takasın yapılamayacağının Merkez Bankası temsilcisince tespit edilmesi halinde, durum derhal bankalara telefonla bildirilir. Bu durumda, iş bu İzahnamede yer alan elektronik ortamda yapılmayan takas işlemleri prosedürü çerçevesinde günlük takas işlemleri yürütülür.
Merkez Bankası Temsilcisince Yapılacak İşlemler:
Madde 19- Merkez Bankası temsilcisince, elektronik ortamda işlem yapılmayan bankalararası takas odalarında; takas işlemleri cetvelinin (Örnek 2-A, 2-B) borç toplamları, takas işlemleri sonuç cetvelinin (Örnek 3) borç sütununa ve alacak toplamları da alacak sütununa, ilgili banka şubelerinin isimleri karşısına yazılarak borç ve alacak sütunları arasındaki fark olan borç veya alacak kalanları tespit edilir. Sözkonusu borç ve alacak kalanlarına ilişkin toplam tutarların birbirine eşit olması gerekir. Kayıtların tamamlanmasından sonra her banka temsilcisine sözkonusu Örnek 3 No.lu cetvel imzalattırılır. Ayrıca anılan cetvelin (Örnek 3) ilgili yeri imza edilir. Takas işlemleri cetvelleri de (Örnek 2-A, 2-B) imzalanarak ilgili banka temsilcilerine iade edilir.
Takas işlemleri cetvellerinin (Örnek 2-A, 2-B) borç sütunları her bankanın borcunu, alacak sütunları alacağını gösterir.
Elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında merkezi bilgisayarda üretilen; takas işlemleri cetveli (Örnek 12), takas işlemleri sonuç cetveli (Örnek 13), ilgili bankalara teslim edilir.
Elektronik ortamda işlem yapılmayan bankalararası takas odalarında tesviye toplantısı sonucunda, ilgili banka şubelerinin şehir içi ve şehir dışı takas işlemlerine ilişkin olarak hazırlanan banka şubelerinin borç/alacak durumunu gösterir cetvel (Örnek 4), elektronik ortamda işlem yapılan bankalararası takas odalarında ise bankaların borç/alacak durumunu gösteren rapor (Örnek 14) bilgisayar ortamında veya faksimile cihazı ile (gerektiğinde daha sonra teyit edilmek koşulu ile telefonla) Ankara Takas Odası'na iletilir.
Ankara Takas Odası'nca Yapılacak İşlemler:
Madde 20- Ankara Takas Odası'nca, diğer takas odaları tarafından kendisine intikal ettirilen banka şubelerinin borç/alacak durumunu gösteren cetvellerin (Örnek 4 ve Örnek 14) sonuçları birleşik hale getirilerek, o günkü işlemlerin genel sonuç cetveli (Örnek 5) düzenlenir. Ayrıca bankaların borçlu veya alacaklı kaldıkları tutarları gösteren sözkonusu cetvel (Örnek 5) Ankara Takas Odası'nca üye bankaların ilgili şubelerine verilir. Bu cetvele göre oluşan bankalara ait genel borç ve alacak kalanları en geç ertesi işgünü saat 12.00'ye kadar bankaların Ankara Şubesi nezdindeki hesaplarından tesviye edilir.
Ankara Takas Odası'nda nihai tesviye işlemi sonuçlanıncaya kadar lehdar banka şubeleri tarafından muhatap banka şubelerine verilen çekler bu banka şubelerinin mülkiyetine dahil olmayıp nezdlerinde emanet olarak bulunur.
Ankara Takas Odası'nda gerçekleştirilen, bütün takas odalarında işlem gören fiziken ibraz edilen ve fiziken ibraz edilmeyen çeklere ilişkin nihai sonuçlar kesin olup, bankaların, yürürlükteki mevzuat gereğince bankacılık işlemleri yapma yetkilerinin kaldırılması, diğer bir bankaya devirlerinin yapılması veya birleştirilmesi, tasfiye olunması ya da 17 nci madde uyarınca çeklerinin takastan çıkartılması halleri dışında hiç bir şekilde bozulmaz.
Bankaların Ankara Şubesi Nezdinde Karşılık Bulundurma Zorunluluğu:
Madde 21- Bankalar, Ankara Şubesi nezdindeki hesaplarında günlük takas açıklarını karşılamaya yetecek miktarda karşılık bulundurmak ve bu açıklarını kapatmak için her türlü tedbiri almak zorundadırlar. Günlük takas açıklarını karşılamaya yeterli miktarda karşılık bulunmaması halinde, Merkez Bankası temsilcisince, ilgili bankanın Merkez Bankasının diğer şubeleri nezdindeki mevcut hesaplarındaki imkanlarının Ankara Şubesindeki hesabına intikali suretiyle günlük takas açıklarının kapatılması sağlanır.
Ankara Takas Odasına üye banka şubelerinin temsilcileri genel nihai işlemlerinin hesaben tesfiye edilerek sonuçlandırılması bakımından kendi genel müdürlükleri (yabancı bankaların merkez şube müdürlükleri) ile Ankara Şubesi arasındaki koordinasyonu sağlar. Diğer takas odalarına üye olup Ankara Takas Odasına katılmayan bankaların genel müdürlükleri (yabancı bankaların merkez şube müdürlükleri) ile koordinasyonu Ankara Takas Odası Yönetim Komitesi Başkanı temin eder.
Takas İşlemlerinin Yapılmayacağı Günler:
Madde 22- Takas işlemleri, tatil günleri ile yarım gün çalışılan iş günlerinde ve olağanüstü (savaş, yangın, sel baskını, deprem, yaygın hastalık ve diğer zorlayıcı sebeplerin) hallerin meydana geldiği günlerde yapılmaz.
Madde 23- Bu İzahnamenin uygulanmasında ortaya çıkacak tereddütler, Yönetim Kurulu'nca giderilir.
Madde 24- Bu İzahname 17.4.1998 tarihinde yürürlüğe girer.
Çek Teslim Cetveli (Örnek 1)
Şehir İçi Takas İşlemleri Cetveli (Örnek 2-A)
Şehir Dışı Takas İşlemleri Cetveli (Örnek 2-B)
Takas İşlemleri Sonuç Cetveli (Örnek 3)
Banka Şubelerinin Borç/Alacak Durumunu Gösteren Cetvel (Örnek 4)
Takas İşlemleri Genel Sonuç Cetveli (Örnek 5)
Aylık Takas İşlemleri Cetveli (Örnek 6)
Kontrol Listesi (Örnek 7)
Teyit Raporu (Örnek 8)
Çek Teslim ve Bildirim Raporu (Örnek 9)
Özet Liste (Örnek 10)
Detay Liste (Örnek 11)
Takas İşlemleri Cetveli (Örnek 12)
Takas İşlemleri Sonuç Cetveli (Örnek 13)
Bankaların Borç/Alacak Durumunu Gösteren Rapor (Örnek 14)