(Bu sayfa en son 11 Ekim 2005 tarihinde güncellenmiştir.)
ZİLE'NİN TARİHÎ, MİMARÎ,
BİLİMSEL BULGULARI - 1
Zile hakkında münferiden ele alınmış özet konular yayınlanacaktır.
(Tercüme : M. Nejat AYDEMİR – TMO Gen. Müd./Ankara - 11.10.2005)
Bu bölüm public domain Catholic Encylopedia’dan (Katolik Ansiklopedisi) alınan bir metni içermektedir.
Zile, Küçük Asya'nın Piskoposluğu, Helenopontus’da Amasya’nın yardımcı piskoposluğu idi. Seylax üzerinde yerleşik olan şehir, putperestlik çağında, rahiplere aitti ve asalet olarak Pontus Prensesi'ne ve toprak sahiplerine (derebeyi anlamında olabilir - Çevirenin Notu) eşdeğerdi.
Şehrin orta kesiminde yer alan tepenin üzerinde Pers Kralları tarafından Anahita, Vohu-Mano ve Anadates tanrılarına atfen yapılmış çok meşhur bir tapınak bulunmaktaydı. Zela, Mithridates Eupator’un Lucullus’un yardımcısı (M.Ö. 67) Valerius Trianus karşısında ve aynı zamanda Sezar’ın, ünlü sözü “geldim, gördüm, yendim”i söyledikten sonra Pharnaces (M.Ö. 47) karşısında elde ettiği zafer ile meşhurdur.
Zile, başlangıçta sadece küçük bir köy iken, Pompeii tarafından ele geçirilmiş ve Kraliçe Pythadoris’e tahsis edilen bölgenin merkezi olmuştur. Nihayetinde, şehrin son kralı tarafından tüm Pontus Polemoniacus ile birlikte Nero’ya bırakılmış ve Türkler'in eline geçtiği 1397 yılına kadar Greco-Roman İmparatorluğu'nun bir parçası olarak kalmıştır.
St. Basil’in bir yazısına göre (72), dördüncü yüzyılda Arianlar tarafından burada bir konsey oluşturulmuştur. Le Quien, bir çok piskoposdan bahsetmektedir; Nice’de Heraclius (325), Chalcedon’da Atticus (451), Hyperechius (458), Georgius (692), Constantine (787) ve Paul (879). Miklosich ve Muller (I, 69) tarafından yazılan “Acta Patriarchatus”a göre, 1315 yılında Zile’de bir piskopos vardı. Bu kişi daha sonra Amasya Büyükşehir’e atandı ve en sonunda piskoposluk ortadan kalktı. Zile bir süre Zilch olarak tanındı ve Tokat Sancağı'nın bir kazasıydı.
H. CAHİT ÖZTELLİ
Samsun Lisesi Edebiyat Öğretmeni
(Vilâyet Matbaası - Samsun / 1944)
Bu eser arasız beş yıllık emeğin mahsulûdür. Saçlarımda ilk akları bu eseri bitirdiğim gecenin sabahında buldum. Bu kadar uğraşma ve didinmeden sonra yine bir şey yapabildim diyemem. Yalnız mümkün olanı yaptım. İki asrın, adı sanı belli olmayan şahsiyetlerini önceden, edinilmiş hiçbir bilgi yokken meydana çıkarmanın ne demek olduğunu bu işle en küçük ilgisi olanlar taktir ederler.
1938 senesinde Ankara Üniversitesi mezuniyet tezi olarak, hocam Pertev Naili BORATAV tarafından verilen - Zile'de Doğum ve Âdetleri - ni (Yakında basılacak olan bu eserin içinde en küçük teferruatına kadar doğum âdetleri incelenmiştir.) tetkik ederken tesadüf elime birkaç yazma mecmua geçirdi. Bunları tetkik ederken müracaat ettiğim kimselerden, daha evvel iki araştırıcının (Bunlardan birisi şimdi Tokat'da başmuallim Bay Necati, diğeri orta okul öğretmeni şair Haşim Nezihi'dir.) bu yolda çalıştıklarını ve kendilerinde mevcut yazmaları onlara verdiklerini öğrendim.
Bazı kimseler de İstiklâl Savaşı sırasında vukubulan yangında her şey gibi kitapların da yandığını anlattılar. Bir de H. 1272'de büyük bir yangında kasabanın yarısından fazlası yanmış idi. Ümidimi kestiğim bir sırada kütüphane memuru Bay Ârif'in teşvikleri ile işe koyuldum.
Köylere seyahate çıktım. Her gittiğim yerde câmi, medrese, tekke, yatır gibi yerlerde saatlerce uğraşarak en küçük kâğıt parçalarına kadar inceledim. Hafızalarda hemen hiçbir şey bulamadım. Zile'nin içinde de aynı suretle yıllarca çalıştım. Muhtelif kimselere müracaat ederek bir çok mecmualar buldum. Yüzlerce yazma içinde işe yarayanları seçmek, bunları birer birer okumak, Zileli olanları olmayanlardan ayırmak, hayatları hakkında malûmat toplamak, neşriyatı takip ile karşılaştırmalar yapmak suretiyle nihayet ben de Zileli olduğuna kanâat gelenleri bir yere toplamak suretiyle şu esercik meydana çıktı.
Burada, konuştuğum yüzlerce eşhas arasında malûmatına en çok müracaat ettiğim Bay Ârif Kılıç'a teşekkürü bir borç bilirim. Zile'nin yegâne bilgini olan Bay Ârif esasen "Zile Tarihi"ni tetkik ile bir kitap hazırlamış iken bazı esbabtan dolayı elden çıkarmıştı. Şimdi yeniden bu pek mühim eseri elindeki vesikalara dayanarak tekrar yazmaktadır.
"Zileli Şairler"de bulunan manzumelerin - birkaçı müstesna - hepsi cönklerden, tek kâğıtlardan alınmıştır. Bu cönklerin sayısı 48'dir. Mühim bir kısmı halen bendedir.
Bu araştırmaların en mühim neticesi olarak Zile'de Etiler'den başlayarak Lidya, Frikya, Roma, Bizans, Selçuk, Osmanlı devirlerine ait tarihî yer ve vesikaların meydana çıkarılması olmuştur [Yakında bastıracağım raporda bu hususta mufassal malûmat vereceğim. Şimdilik bakınız : Ülkü, sayı 99 (Eski Ülkü), Tarih - Dil - Coğrafya Fakültesi Dergisi, sayı (5, 7)].
Zile'de çok eskiden beri bir an'ane halinde her yılın sonbaharında bir hafta süren bir panayır kurulur; uzak yakın birçok şehirlerden mal alıp satmaya gelenlerle dolup taşan kasaba âdeta bir bayram yaşardı. Akşam olunca dışardan gelenler hanlara, zengin "oda"larına misafir edilir; bu arada seyahate çıkan şairlerle yerli şairler arasında kahvelerde, konaklarda karşılaşmalar olur, herkes memnun dağılırdı.
Zileli âşıklardan - Ceyhunî, Fedayî - gibi bâzıları gelenlerle beraber seyahate çıkarlardı. Bu itibarla Zileli âşıkların da uzak şehirlerde bilhassa komşu vilâyetlerde bulunan mecmualarda birçok manzumelerine tesadüf edilir. Bu yüzden bazı araştırıcılar hemşehrilik gayretiyle kendi memleketlerine mal ederler.
Bunun en güzel örneğini Ceyhunî hakkında Çankırılı Talat Beğ yapmış ise de diğer bir eserinde hakikatı bulmuştur. Çünkü yakın zamanın şairidir. Daha uzaklarda ölmüş ve hayatları hakkında müsbet vesika bulunmayanlar için hemen, istediğimiz yerli diyebilir miyiz? Halk Edebiyatı ve folklor araştırmalarında ilim ahlâkını bir an terk etmemek gerektir. Yoksa kim evvel bulur, yaparsa onun dediği olur.
H. 1277'de Zile'de büyük bir yangın oldu. Kasabanın yarısından fazlası yandı. 1922'de tekrar şehrin yarısı yandı. Bu yangınlar yüzünden birçok tarihî vesikalar meyanında kitaplar da yandı. Bu yüzden araştırmalarda daima zorluk hissedilmektedir.
Neşrettiğim şair ve âşıklardan şimdiye kadar hayatı hakkında neşriyat yapılan yalnız Ceyhunî ve Arifî'dir. Onlar da mahdut bilgi vermişler, birkaç koşma neşretmişlerdir. Bundan başka hayatlarından veya nereli oldukları bildirilmeyen (Fedayî, Hulusî)nin birkaç koşması neşredilmiştir. Bunları yerlerinde işaret ettim.
Diğer şairleri ilk defa ben bulmuş ve ilk neşrini yapmakla kıvanç duymaktayım. Yalnız eserimin eksiksiz olduğunu iddia edemem. Görmeği istediğim ve yerlerini öğrendiğim birçok mecmuaları zamanımın müsait olmayışından - askerlik ve memuriyete tâyin işleri - dolayısiyle göremedim.
Şu eserimle Edebiyat Tarihi'mize küçük bir hizmette bulundu isem ne mutlu.
H. Cahit ÖZTELLİ
TOKAT'TA OSMANLI ESERLERİ
H. Mehmet AYKUN - Müze Araştırmacısı
(Tokat Kültür Araştırma Dergisi - Yıl : 7, Sayı : 14, Kasım 1999, sh. 10 - 17)
İlbaşoğlu Câmîi : Zile, merkez Turhal yolu üzerindedir. Zile eşrafından İlbaşoğlu Seyyid Ahmet Ağa tarafından yaptırılmıştır.
İlbaşoğlu Câmîi'nden Bir Detay
İlbaşoğlu Câmîi Kitabesi
Küşâd oldukça her rûz bâb-ı âlâsı di Bismillah
Binâ-yı Câmi' Gülşen - ârâyı mübarek eylesün Allah
Ağa-yı 'izz-i âsaf İlbaşı - zâde Ahmed - râ
İtdi inşâsına himmet tamam oldu bi - avnillah
Bu kez pâkize cami'in didi târîhini Es'ad
Cema'atle namaz kılar didi bunda ibâdullah 1215 [1800/1801]
Hacı İshak Câmîi : Zile ilçe merkezindedir. 1475 yılında Hacı İsmailoğlu Hacı Ali tarafından yaptırılmıştır.
Hacı İshak Câmîi Kitabesi
İlbaşoğlu Câmîi Minare Kapısı Kitabesi
Hacı İshak Câmîi'nden Bir Görünüş
Boyacı Hasan Ağa Câmîi :Zile ilçe merkezindedir. 1497 yılında Sultan Hoca tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır.
Boyacı Hasan Ağa Câmîi
Boyacı Hasan Ağa Câmîi Kubbesi Tezyinatı
Üçköy Câmîi :Zile Üçköy Köyü'nün 500 m Kuzeydoğu'sunda tarlaların içerisindedir. Tek kubbeli yapı oldukça harap durumdadır. 16 - 17. yy.'da yapılmış olmalıdır.
Şeyh Nusrettin Türbesi : Zile, Şeyh Nusret Köyü'ndedir. Kubbe ile örtülü türbenin duvarları, Zileli ünlü Nakkaş Emin tarafından yapılmıştır. Evliya Çelebi'ye göre Şeyh Nusrettin Horasan'dan gelmiş ve Ahmet Yesevî'nin halifelerindendir.
Yeşilce Köyü Şeyh Eyük Türbesi
Şeyh Nusrettin Tekkesi'nin İç Mekânı
Şeyhnusrettin (Tekke) Köyü
Şeyh Eyük Türbesi : Zile, Yeşilce Köyü'ndedir. Küçük ölçekli, ağaçların üst üste bindirilmesiyle oluşturulmuş kubbeye sahiptir.
Zile hızla sanayileşiyor
Tokat il, ilçe ve beldeleriyle kalktığı sanayi atağında hızla ilerlerken, Zile'de yapılan Zile Tekstil A.Ş.'nin temel atma töreniyle, ilin tekstil fabrikalarına bir yenisi daha eklendi. Zile'de 8 müteşebbisin bir araya gelerek kurduğu Zile Tekstil A.Ş.'nin temel atma törenine yöneticiler ve kalabalık halk topluluğu katıldı.
Fİ&FA TEX - Tekstil Sanayii
Zile Belediyesi 2005 Masa Takviminden
Törende konuşma yapan Zile Tekstil A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı İsmail Sargın kurulan şirket hakkında verdiği bilgide 44 bin m2 olan arsanın üzerine 2 bin 400 m2 yapılacak olan kapalı alan çalışmalarının başladığını kaydederek, hedefin entegre bir tesis olduğuna dikkat çekti.
Sesveren Ltd. Şti. Çuval Kesme Mak.
Zile Belediye Başkanı Murat Tezcan Zile'nin sanayi ilçesi olmasında atılan bu temelin ilk adım olduğunu önemle vurguladı. Temel atma töreninde, "İnanıyorum ki gelecekte benzeri fabrikalar çoğalacak ve Zile'de pek çok sanayi kuruluşu ortaya çıkacaktır" diyen Milletvekili Metin Gürdere "Beni en çok mutlu eden 8 kişinin bir araya gelmesi; kimse tek başına sanayi kuruluşu kuramaz, önemli olan bir araya gelmektir." şeklinde konuştu.
Vâli Ayhan Çevik kendisine düşen en büyük görevin Tokat'taki sanayileştirmeyi hızlandırmak olduğuna işaret ederek bu manâda yapılan çalışmaların sonucunun Tokat ve ilçelerinde Organize Sanayi'nin kurulmasının olduğunu kaydetti. Şu anda Tokat'ın Türkiye genelinde dokuma sanayiinde 7. sıraya geldiğini söyleyen Çevik, "Anadolu kaplanlarının artık kendi memleketlerine yatırım yapmaları beni mutlu etti. Zile Tekstil'i kuran ortakları tebrik ediyorum" dedi.
¥ TOKAT Gazetesi, Sayı: 243
(Zaman Gazetesi - 19.10.1997 Pazar Yârenliği Köşesi'nde Yayımlandı.)
Günümüzde yetmiş yaşın üstünü yaşayan o eski vurdumduymaz aydınların özlem yanışlarında hatırlayıp hatırlattıkları eski kaz ciğerli, havyarlı, istakozlu şölen sofralarının yağmalandığı yıllarda, günlerden bir gün, ben bir tarlada, Temmuz güneşinin altında pancar otu ayıklayan bir kadına rastlamıştım.
Tütün Eken Köylü Ailesi
Şeker pancarı tarlası alabildiğine büyüktü ve kadıncağız alabildiğine zayıftı... Tek başınaydı ve o tarlayı o tek başınalığı ile otlardan arındıracaktı. O kadını tanıyordum. Aslında varlıklı bir aileden idi. Kocası ikinci bir kadın ile yaşıyor. Bunu bezdirmek için hor görüyordu; belki de kadının kadınlık onurunu yok sayarak bir tür öç alma çabasındaydı.. bilemiyorum, bildiğim, kadının ezik ve çaresiz bir hayata çocukları yüzünden katlanmasıydı, tarlada işçi yerine çalışmak da dâhil!
Ufacık azık çıkınından bir domates çıktı, küçük boy bir salatalık; yanında kuruca bir dürümlük yufka katlanmıştı, incecikten! Hepsini bana verdi, hepsini! Aldım. Düşünmeden yedim, suyunu düşünmeden içtim.. tıpkı, anlattığım aydınların yiyişi gibi yedim içtim; ona bir parçacık olsun bırakmadım, bir yudumcuk olsun.. bırakmadım!
Fotoğraf : M. Adnan ŞAHİN Arşivi - Murat ORUÇ
Benim yediklerim, içtiklerim kadıncağızın varı yoğuydu, her şeyiydi. Yediklerimi o yiyecek, suyu o içecekti; yitik gücünü şuncacığına artırabilecekti. Ben yedim içtim, o aç susuz kaldı!
Bu yazıyı bir bilmece niyetine okuyun; bilmeceyi çözmek için beni aydınlarımızın yerine koyun, kadıncağızı yurt veya millet sayabilirsiniz... Ben o kadıncağızın ekmeğini, suyunu nasıl tükettim, onu aç susuz bıraktı isem, aydınlarımız da öyle yaptılar. Fakat ben yaptığımdan utandım hep; aklıma geldikçe utancımdan hâlâ terlemekteyim, hâlâ yreğime yumruk gibi oturmuş bir sızının yükünü taşıyorum. Ya aydınlarımız?
Aydınlarımız ne âlemde acaba? Ve ne yapıyor.. hâlâ ne yapıyor? Üç gün sonrasının ne getireceğini, ne götüreceğini göremeyenlere aydın denilseydi, Türkiye'de gecelerin çoktan sonu gelir, ışıl ışıl aydınlıklar rûhumuzu ferahlatırdı; ne yazık ki gündüzlerimizi bile karartmanın didişmesindeler...