1/ ÖLÇEKLİ TÜRKİYE JEOLOJİK HARİTASI
Download "1/500.000 ÖLÇEKLİ TÜRKİYE JEOLOJİK HARİTASI"
1 723 1/ ÖLÇEKLİ TÜRKİYE JEOLOJİK HARİTASI Dr. E. İLHAN Ömer H. BARUTOĞLU Tchilıatchaff tarafından 100 yıl kadar önce yayınlanmış ve ondan sonra Milletlerarası Avrupa Jeolojik haritasının Türkiye bölümü için de kullanılmış olan Jeolojik Haritadan sonra $ yıllan arasında 1:800JOOO ölçekli 8 paftalik Türkiye Jeolojik haritası M. T. A- Enstitüsünce çıkarılmıştı. M. T. A. bugün bu haritanın üzerine 21 pafta hk 1: ölçekli Türkiye Jeolojik haritasını hazırlamış ve ilk dokuz paftasını sa lışa çıkarmıştır. Bu paftalar Doğu Anadoluyu (Cizre, Diyarbakır, Van, Erzurum, Kars, Trabzon paftalarını) tamamen ve Orta Anadolunun (Sinop, Kayseri ve Sivas) bölümlerini içine almaktadır. Her paftanın değeri (açıklama notlu ile) 20 T. L. dır. Haritanın baskısı: 1: lik harita, "savaşın doğurduğu teknik sıkıntılar içinde, baskı sırasında boyutları değişik kâğıt, makinenin madeni bölümlerinde oksidasyon yaratan mürekkep ve bu işe kadar ancak afişlerle Üsküdar Tramvay Şirketinin biletlerinin basılmasındaki makinalar kullanılarak zorlukla yapılmıştır. Bu şartlar altında eşlerine kıyasen kötü dedenilmiyecek bir haritanın meydana gelmesi ancak matbaa sahipleriyle ustalarının ve gravörlerinin uğraşması sayesinde mümkün olmuş. (Kâğıt ve Basın işleri A. O. eski adı Kâğıtçılık ve Matbaacılık A. Ş.) 1: lik harita ise, çalışmalarında ulaştığı düzey bakımından yabancı teknik çevrelerinin de takdirlerini kazanan Harita Genel Müdürlüğünce bastırılmış olan paftalar ileri memlektierin Jeolojik haritalarının ayarında ve birçok komşu milletlerin benzeri harita çalışmalarının üstünde kusursuz bir eserdir. Topoğrafik durum 250 m. de bir çizilen (yüksek bölgelerde 500 m.) eğrileri, de.re, önemli karayolları, il, ilçe, bucak merkezleri, bazı önemli köylerle belirtilmiş ve geliştirilmiştir. Bu topoğrafik röper arazi çalışmalarını kolaylaştırmaya, yetecek de-, ğerdedir. Haritalar, ölçeği gözönünde bulundurularak, -incelendikte Enstitü elemanlarının tertiplemede emeklerini esirgemedikleri, gereken titizliği fazlâsiyle gösterdikleri anlaşılmaktadır. Harita Genel Müdürlüğü de haritalarda renk birliğini sağlamak, değişik renk bölümlerinin birleşme sınırlarındaki karışıklıkları önlemek baskıda birinci sınıf sonuca ulaşabilmek için elinden gelen çabayı harcamış ve başarıya ulaşmıştır. Bize kalırsa ortaya çıkarılan eser tertip - baskı yönünden, yurt dışı ölçüsünde dahi kusursuz ve yüz ağartıcıdır. tki ayrı Bakanlığın kendi yönünde çalışan bu iki müessesesi arasında kurulan bu güzel işbirliğinin devamını gönülden dileriz. Haritanın biasıhş amacı ve düzenlemesi: M. T. A. Enstitüsünde ilk Türkiye Jeolojik haritasının hazırlanışından beri yalnız baskı şartlan değil, aynı zamanda yerel çalışma şartları ila "baştan sona değiştirilmiştir, 25 yıl önce, bu. derginin yazı kurulunun iki üyesinin- de katıidıklan, Doğuda yapılmış olan üç aylık bir jeoloji ve maden araştırması hemen hemen tamamen at, katır ya da eşek sırtında geçmiştir. Ara sıra kağnı ile yola çıkmamızı dinlenme sayıyorduk. Hele iki gün (yaysız) bir köy arabası ile gezmemiz bize büyük bir lüks gibi geliyordu. Elimizde belge olarak birkaç ilkef rapordan başka bilgi yoktu. Halbuki bugün jeep ile dağ tepelerinin yakın'yerlerine kadar çıkılıyor. Herkesin elinde, yerine göre 1/25000 lik harita rapor ve yayınlardan ibaret olan zengin bir dokümantasyon bulunuyor. Böylece, 25 yıl önce sabah saat 5 te çıkıp gece karanlığında dönmek şartiyle yapılmış olan bir iş, bugün saat 9 da kamptan aynhp, saat 15 ile 16 arasında dönülerek yapılabilmektedir. O zamanlar cumartesi, pazar tatili imkânsızken bugün haft& sonunda istirahat bir hak telâkki edilmektedir. ı 1: ölçekli jeolojik haritanın amacı, Türkiye jeolojisinin bir çeşit demirbaşı-
2 724 t>r. E. ÎLHAN ÖMER H. BARUTOĞLU nın yapılması idi; var olan bilgiler topluca bir yerde gösterilmişti. Alanların ancak yandan az bir bölümünün jeolojik inceleme olarak hazırlanmış detay haritaları vardı, geri kalanları madencilik raporlarından ve eski yayınlardan alınmış, esaslı bir koordinasyonun ve kontrolün yapılması imkânı elde edilememişti. Yeni 1: lik jeolojik harita, 1: ölçekli jeolojik paftalara dayanılarak yapılmıştır. Bu paftaların sistemli bir şekilde hazırlanmasına 1945 yılında başlanmıştı. Aynca hazırlanan her 1: lik paftaya giren l:100ı.000 lik paftalar, Prof. E. Altınlı, Prof. F. Baykal, Profj I. Ketin, Dr. N. Tolun gibi değerli elemanlar tarafından arazide kontrol ve koordine edilmiştir (Van, Erzurum,Cizre paftaları: E Altınlı; Sivas paftası: F. Baykal; Kars paftası: C. Erentöz; Trabzon paftası: W. Gattinger; Sinop ve Kayseri paftaları; î. Ketin; Diyarbakır paftası: N. To,lun.) Haritanın tümünü tertipleyenler, C. Erentöz ve I. Ketindir. Yeni haritanın dayanağı 1: ilk jeolojik etüdlerin çoğunluğu, Türk jeologlannca yapılmıştır. Satışa çıkarılmış olan yeni 1: lik paftaların karşılığı eski 1: paftaların orijinal etüdleri 12 Türk ve 22 yabancı eleman tarafından yapılmışken, 9 yeni pafta için kullanılmış olan.yerel etüdlerini yapanların 29 Türk ve 22 yabancı jeologu oluşu M. T. A. için ayrı bir öğünme teşkil eder. (Paftalar üzerinde işaret edilen isimlere göre.) Yeni harita, Türkiye'nin yerüstü jeolojisi hakkında bugüne dek edinilmiş olan bilgileri derli toplu göstermektedir. Değişik tortul formasyonların ve mağmatik kütlelerin Türkiye'deki yayılışı ve gelişmesi, önemli kayaç dizilerinin zamana göre dağılışı; tektonik yapının ana hatları vs. gibi harita, bu ölçekte olan bir eserden beklenebilen tüm malûmatı içinde bulundurmaktadır. Memleketin yerüstü jeolojik yapısı hakkında bilgi arayan jeolog maden keşiflerini hazırlayan ya da Bayındırlık işlerinin ana çizgilerini çizmek isteyen bir mühendis; gerek masa başındaki çalışmaları, gerekse yerel etüdleri için gerekli temel bilgileri bu haritada kolayca bulabilecektir. Yayınlanmış olan paftalar, bilimsel Haritanın belirttiği önemli bilimsel gerçekler: bakımdan önemli olan bazı konuları da aydınlatmaktadır. Örneğin ;birçok yabancı yayınlarda, Anadolu Alp Orojenez alanın, devamında bulunan Avrupa Alp orojenez alanından tamamen ayrı olduğu sağlık verilmektedir. Bu yayınlara göre, örneğin Anadolu'da Kretase'den eski olan Mezozoik tortulları çok azdır. Yani jeosenklinal denizi Anadolu'ya ancak Kretase'de girmiştir. Anadolu kıvrımlarında önemli (şariyajlar) yatay hareketler yoktur. Orojenik hareketler çok zayıftır ve Anadolu orojen bölümü için "psödo-orojen" (yan - jeosenklinal)) gibi terimler kullanılır. Krom yataklanmızı taşıyan yeşil kayaç kütleleri Paleozik'e atfedilir. Halbuki bazı Türk jeologlan, yerel incelemelere dayanılarak yapılan araştırmalarda Anadolu orojen bölümünün, Avrupadaki orojen bölümünden stratigrafik ve tektonik gelişme bakımından farklı olmadığını isbatlamaya çalışmışlardır. Yeni haritalar, bu fikirleri pekiştirmektedir. Güney Anadolu kıvnmlannda, doğuda Irak smınndan batıda Fırat vadisine dek uzanan, en az 40 Km. uzun olan bir şaryaj (Map) yönü vardır. Sason bölgesinde bu şaryajın derinliği en az 25 Km. dir. Kuzey Anadolu kıvnmlannda, Oltu bölgesinde de komplike bir şariyaj yapısı gösterilir., Kretase'den eski olan Mezozoik tortullan yaygındır. Şiddetli orojenik hareketlere maruz kalmış olan alanlar için karakteristik olan yeşil kayaçlar (serpantinler), Anadoki kıvrımlarında geniş alanlan kaplamaktadır. Bu kayaçlar "Mezozoik" belki çoğunlukla "Kretase" bazan "Paleosen" olarak adlandırılmıştır. Ke za, yeni haritalar tipik bir orojen ve jeosenklinal alanın manzarasını gösterir. Düşünce ve Dilekler: Türkiye gibi geniş ve jeolojik bakımdan oldukça kanşık alanlan kaplayan bir haritanın en küçük detaylanna dek eksiksiz ya da kusursuz olması beklenemiyeceği gibi bu mümkün de değildir. Haritalarda şüpheli gibi görünen bazı noktalar belki açıklama notlanyla aydınlatılacaktır. (Şimdiye dek ancak Diyarbakır ve Trabzon paftalannın açıklama notlan yayınlanmıştır.) Bundan ötürü, yersiz, zamansız ve yıkıcı ya da kuru bir kritik yapmak için değil, büyük emeklerle hazırlanan bu haritaların ileride daha da iyileşmesini arzuladığımız için bazı düşüncelerimizi işaret etmeği uygun bulduk. Eosen denizinin iç Anadolu'dan çekilmesini takip eden tipik bir regresyon fasiye-
3 1/ ÖLÇEKLİ TÜRKİYE JEOLOJİK HARİTASI 725 si olarak gelişmiş olan ve her yerde aym yaşta olmayan lagüner-jipsli-tuzlu tortular çoğunlukla "Oligosen-Miosen jipsli fasiyes" bazı yerlerde ise "Alt Miosen" (Aşkale çevresi), Neojen (Tercan - Vartik), "Eosen flişi" (Koçhisar) ya da "Neojen, jipsli fasiyes" olarak ayrı ayrı renkler ile gösterilmiştir. Şöyle ki, ortaklaşa karakterine ve ortak gelişmesine göre bu dizinin ortak bir noktalama ya da başkaca ortak bir sembol ile işaretlenmesi iyi olurdu. Malatya ile Türkiye - îran ve trak sımr bölgesi arasında çok yaygın olan bir kütle "Üst Kretase, kısmen ofiyolit ve Paleosen ile beraber" olarak gösterilmiştir. Bu kütle 1: lik haritanın "Hakkari kompleksi" nin yerini almıştır. Halbuki bu kütle üst Kretase yanında daha eski tortulların ve yeşil kayaçlar ile birlikte granit gibi plutonitlerin de bulunduğu, keza bu kütlede tektonik bir karışımın olduğu eski raporlardan anlaşılmıştır. Bu kütlenin bazı bölümleri oldukça dinamometamorfiktir ve Alp'lerdeki "Grisonit" Naplarının metamorfizmasını andırır. Örneğin Başkale ile Hakkâri arasında bu kütlede bulunan flîş Türkiyede çok nadir olan arduaz haline gelmiştir.' Yani, bu kütlenin normal tortulu serilerden farklı olduğu işaret edilmeliydi. Bu kütlenin batı devamında Hazar Gölü ile Çelikhan arasında bir "Palezeoik metamorfik" 1 kütlesi gösterilmiştir. Halbuki, litolojik bakımdan "Üst Kretase v>- ş. " den pek farklı olmayan bu kütlenin batı ucunda, Çelikhan'ın tam batı sında, Permokarbonifer kalkeri altına dalan şistlerde bol Nummulit'lejr vardır. (Eosen ya da paleosen. Bu göre bu metamorfik seri her halde tamamen ya da hiç olmazsa kısmen Pâleozoik'teh gençtir. Trabzon paftasında, kısmen de Kars paftasında volkanik ve plütonik kayaçlann bir yaş ayırımı yapılmıştır. Özellikle bilhassa madencilik! bakımından cfc önelmui olan Kaçkar Dağları granit ve dioritlerinin Tersiyer olduklarının belirtilmiş bulunması ilginçtir. Ancak, Oltu bölgesinde Kretase üzerinde büyük tektonik "klippe" olarak gösterilen yeşil kayaçlann yarısının Mezozoik, yarısının da Paleozoik olarak sınıflandırılması dikkati çekmektedir. Maalesef, öteki paftalarda böyle bir sınıflandırma yapılmamıştır. Halbuki bu sadece bir bilimsel sorun değildir, örneğin Van Gölünün kuzey kıyısında haritada tortullar yanında görülen volkanik kayaçlann tortullardan daha eski ya da daha genç olmasına yani tortullann volkanik olaylara maruz kalıp kalmamış bulunmasına göre, Miosen tortullarının tuz, linyit ve petrol taşınma yönünden önemi değişebilir. Sözü geçen bölgede denizel Miosen'den eski tatlı su Neojeni ile yaşıt ye daha genç olan volkanik seriler vardır. Divrikteki siyenitlerin ya da Baskil ile Malatya arasında görülen, çevresindeki yeşil kayaçlardan daha az ezilmiş granitlerin ya da son zamanlarda yaşı hakkında bazı tartışmalar çıkmış olan Kırşehir granit ve diyoritlerinin yaş bakımından smıflandınlması ilginç olurdu. Jeolojik harita ve maden yatakları İşaretleri: Enstitü jeolojik haritalarla ilgili bir de aydınlatıcı not - bilgi yayınlamıştır. Diyarbakır Trabzon paftalarına ait olanları elimize geçti. Bu not da jeolojik yönden yeter bilgiden başka aym ölçekte birer "Oro-hidrografik" ve "tektonik" harita da bulunmaktadır. Gönül isterdi ki bu not içinde her pafta için irili ufaklı madien yataklanmızm dağılışını belirten ayn bir harita daha bulunsun. Bu husus sağlanamazsa hiç değilse jeolojik paftalara İktisadî Devlet Teşekküllerince işletilmekte olanlan geçirilirken özel teşebbüsçe kurulu düzen işletilenlerle bu çeşit işletilmeğe elverişli olanlannm tümü geçirilmiş olsun. Maden yataklanmıza ait ayrı baskı güvenle/büyük çapta yatınm yapmağa elverişli maden yataklarımıza yerli - yabancı özel teşebbüsün dikkatini çekme bakımından çok yararlı olacağına inanıyoruz. M. T. A. nın jeoloji şubesinin Devlet jeoloji servisi görevini yaptığını, bu kurulun düzenlediği 1: lik jeolojik hartadan, ana amacı dışında, madenciliğin yüzde yüz yararlanabileceği bir hizmet beklenemiyeceğini idrak ediyor- ve yapılanı takdir ediyoruz. Bununla beraber maden yataklan için ayn baskı yapılana dek bu paftalara geçirilen maden yataklan için düşündüklerimizi, emek verenleri uyarmak amacı ile, kısaca şuraya aktarmayı uygun bulduk. Trabzon paftasında maden yataklan "cevherler-cevher olmayanlar" diye ayrılmış ve kaya tuzu yataklan cevher olmayanlar arasına katılmış. Gerek Fransız gerekse Alman literatüründe kaya tuzu "cevher" arasında ele alınır. Haritalarda tuz için (Na) işareti kullanılmış ve bu işaret kaya tuzu yatağı
4 726 Br. E. İLHAN ÖMER H.BARUTOĞLU «:! ile eski deyimle "memleha" göl tuzu için değiştirilmiştir; Bu iki çeşidin ayırd edilmesi uygun olurdu. Her çeşit mineral kendi formülü ile gösterilmişken "Gybse" diyagonal çizgili bir kare ile işaretlenmiştir. Haritalarda cevher yataklarının formülle belirtilecek yere dünyaca kabul edilmiş işaretlerle gösterilmesinin, çok daha isabetli olacağını sanıyoruz. Trabzon paftasında Artvin - Çoruh'un Borçka ilçesi Maradit - Tütüncüler köyü ile Pazar ilçesi, Erzicanın Çayırlı ilçesi Karakulak bucağı Otlukbeli manganez yatakları gibi özel teşebbüsçe işletilen önemli madenlerimiz haritaya geçirilmemiş, Harşit Çayımn Kürtün ilçesi bölümündeki granitlerinde molibden, Sivas paftasında; Gürlevik dağ güney eteğinde Büyük köyde krom, Artıkova'ya bağlı Salur köy krom ve Kayseri paftasında Kızıldağ Nurmana krom yatakları ile Develinin Süleymanfakılı Çinko yatakları da belirtilmemiştir. Erzurum paftasınla Karahan, Tortum -Yukansivri gibi ufak linyit yatakları işaretlendiği halde Aşkale - Kükürtlü ile (bu paftanın doğusundaki Kars paftasında' Kuzey doğu Anadolunun bilinen en önemli linyit teşekkülü olan Balkaya gi-. bi büyük yataklar unutulmuştur. Linyitler, bütün dünyada terk edilmiş mâdenlerin belirtilmesinde kullanılan, ters çift > ' çekiçle gösterilmiştir. (Sapında bir çizgi bulunan, başı yukarıda tek çekiçle işaretlenebilirdi.) Bu arada Sinop paftasında Yeni Çeltek, gibi işletilen büyük yataklarımız da unutulmuştur. Gelecekteki etüdler için bazı dilekler: Yukarıda açıklandığı gibi, 1: ölçekli Türkiye Jeolojik Haritası pek iyi bir eserdir. Gerek bu harita için yerel çalışması, gerekse haritayı derlemiş ve düzenlemiş olan mesjekdaşlanmra ve Harita Genel Müdürlüğünü bir kez daha candan tebrik etmeyi vicdanî borç biliyoruz. Fakat Türkiyenin gittikçe gelişen her türlü mühendislik işleri, için bu ölçekte bir jeolojik harita bir ilk. kademe olabilir.ondan sonraki kademe. leri teşkil eden işler şimdiden planlanmalıdır. Bizce bu çalışmalar sırasında iki yön takip edilmelidir. Detay işleri ve bölgesel (rejiyonel) etüdler. Detay işi olarak 1: ölçekli jeolojik haritalar azar azar yayınlanmalıdır./ Aşağı yukarı (420 pafta), için hayli uzun olacağım bildiğimiz bu iş 1: lik haritanın hazırlanması sırasında elde edilen bilgilerden ve yapılan tecrübelerden yararlanılacağı tabiidir. Böyle bir harita, hem madencilik konularını hem de her türlü Bayındırlık ve Tarım işleri için (heyelana maruz kalmayacak bir yol güzegâhımn tesbit edilmesinden toprak haritalarının düzenlenmesine dek) gereklidir. Bölgesel etüdler: Avrupada jeolojik çalışmaların 120i-15O yıllık bir tarihçesi varken, Türkiyede sistemli jeolojik çalışmalar ancak Cumhuriyetin bilimsel kurullarının çalışmaları ile başlamış ve Türk elemanlarının yetişip tecrübe sahibi olması ile gelişebilmiştir. Bundan ötürü, geçmiş zamanlara ait jeolojik çalışmalar daha çok "iki buutlu" olup jeolojik haritaların yapılmasından sonra olaraktır. Fakat şimdi, hazırlanmış haritalardan ve edinilmiş olan bilgilerden yararlanarak, bazı problemler bölgesel ya da Türkiye çapında ele alınmalıdır. Örneğin tektonik ünitelerin sınırları, tekonik hareketlerin zamana göre gelişmesi, şiddeti önemi, tektonik olayların sebebleri, yeşil kayaçlarm (serpantinlerin) yaşı ve litolojisi, çeşitli Neojen formasyonlarının yaş bakımından sınıflandırılması ve gelişmesi, kristalin kütlelerin yaşı. ve meta morfizma olaylarının sebebleri, plütonik kütlerin yayılma şekli ve sebebleri, bu kütler ile volkanik olaylar arasındaki münasebetler. Bu problemlerin çözülmesi yalnız jeolojik bakımdan değil, madencilik bakımından da önemlidir. Şidiye dek daha çok bilinen madenlerle mostralardan hareket edilerek etüdler yapılmış iken bundan sonra yukarıda anlatılan problemlerin aydınlanmasından ya rarlanılarak mostra )ve belirtileri olmayan alanlarda madenleri sistemli bir şekilde aramak imkânı yaratılmış olacaktır. Bugün Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü arşivinde çeşitli cevher yataklar* ile ilgili, yanılmıyorsak, 320Q i aşkın rapor»ulun-
5 1/ ÖLÇEKLİ TÜRKİYE JEOLOJİK HARİTASI 727 maktadır. Günümüzün ön plânda (linyit, Demir, Krom, Manganez, Kurşun, Çinko ve benzerleri gibi) önemli cevherler sırasiyle ele alınarak sözü geçen raporlardaki bilgiler arıklanıp özetlenmeli, topluca haritalarına geçirilmeli, bu arada derlenecek bilgilerden yararlanılarak her çeşit cevher için ayrı bir kitap yayınlanmalıdır. Kuruluşundan beri Yurdumuz jeolojik çalışmaları ile maden ve petrol aramalarında önderlik eden Enstitünün yöneticileriyle elemanlarım 1: lik jeolojik harita yayınlarında ulaştıkları basandan ötürü candan kutlar zamanı gelince yukarıda topluca belittiğimiz madencilik hakkındaki dileklerimize de yer verilmesini, çabalarını o yöne yönelterek Yurdumuz madenciliğinin gelişmesindeki görevlerin daha geniş çapta yapılmasını dileriz.
ATATURK UNIVERSITESI TURK HALK T AKıLARI BÖLÜMÜ
OJ-TUı:.AŞININ püny, QUGÜNÜ, YARıNı VE ATATURK UNIVERSITESI TURK HALK T AKıLARI BÖLÜMÜ Öğrt.GÖr.Tahsin PARLAK* Geleneksel Türk El Sanatları içerisinde yeterince ele alınmamış konulardan birisi de Geleneksel