Genişletilmiş Evrimsel Sentez'e Adım Adım... Massimo Pigliucci ile Bir Röportaj... - Evrim Ağacı
Okunma Süresi 14 dakika 15 saniye
Şimdi, hazır Kevin Laland liderliğinde bir grup bilimadamı EES’i araştırmaları için John Templeton Derneği'nden hatırı sayılır bir burs almışken, bu terimin mucidiyle yeniden iletişime geçmenin tam zamanıdır.
David Sloan Wilson (DSW): Merhaba Massimo, This View of Life ‘a hoşgeldiniz.
DSW: Söze bu terimi buluşunuz, makalesini yazışınız ve konferansın düzenlemesine yardım edişinizle başlayalım.
MP: Bu hikaye oldukça eskiye, Carl Schlichting ile Connecticut Üniversitesi’nde doktora eğitimi aldığım günlere dayanıyor. Tezimin ana konusunun Arabidopsis Thaliana bitkisinde fenotipik değişebilirlik/dönüşebilirlik ve gen/çevre etkileşimlerinin bazı yönleri olmasına rağmen, Carl ile evrim teorisinin evrimleşmesi konusuna, özellikle 1930 ve 1940'larda Modern Sentez’in bir araya getirilmesi üurecine ve sonrasına derin bir ilgi besliyorduk.
Bu ilgi bize “Fenotipik Evrim: Bir Tepki Normu Perspektifi (Sinauer 1998) adlı kitabı yazdırdı. Kitabımızda ilk olarak, sonunda Geniş Sentez’e dönüşen hammaddeye yakın bir şeyler üretmeye çalıştık.. Unutmayın ki bizden önce, ve aynı zamanlarda yayınlanan bir çok kitap benzer paralellerde yol almaktaydılar. Örneğin; C. David Rollo’nun “Fenotipler: Epigenetik, Ekoloji ve Evrimleri” eseri. Yani tabiri caizse ortalıkta böyle şeyler dolanmaktaydı.
Connecticut Üniversitesi'nden mezun olup, Brown Üniversitesi’nde doktora sonrası eğitimimi tamamladıktan sonra, Tennessee Üniversitesi’nde çalışmaya başladım. “Evrim” makalesine, ve o zamanlar Altenberg-Avusturya’da bulunan Konrad Lorenz Enstitüsü’nde gerçekleşen, ve Gerd’in yardımcı editörlüğünü yaptığı MIT kitabını çıkartan o çalıştaya yönelik yaklaşımlarımı burada inşa etmeye başladım. ( Hatirlarsin, sen de misafir konuşmacılardan biriydin)
Evolution makalesi, ilerki çabalara referans noktası olsun diye,bilerek görüş bildirisi şeklinde yazılmış bir makaleydi ancak çalıştay tamamen farklı insanların fikirlerini keşfetmeye yönlendirilmişti, hatta Sergey Gavrilets ve Greg Wray gibi, Evrim Sentezi konusuna çekimser bakan kişilerin bile. Gerçekten de, Gerd ve ben katılımcı listesini hazırlarken, mantıklı cekimserler ( Evrim Sentezini duyunca irkilenler gibi değil), ılımlı destekçiler (bizim de gördüğümüz gibi) ve radikal destekçiler (Eva Jablonka ve Stuart Newman’I bu gruba dahil edebiliriz) gibi bir çeşitleme elde etmeyi amaçlıyorduk. Maalesef daha fazla bayan katılımcı elde edemedik, çünkü davetlilerin bazıları o yaz müsait değildi.
Dışarıdan kimse davet edilmediği için kendisini, evrim sektöründe bir komplo döndüğüne inandırmış, kendine özgü stiliyle bağımsız çalışan bir gazetecenin enteresan haberi dışında çalıştay başarılıydı. (Lorenz Enstitüsünde gercekleşen, böylesine küçük bir konferansın halka açık olmaması normaldi, çünkü katılımcıların özgürce konuşabilmesi ve yapıcı eleştirilerde bulunabilmesi için bu gerekliydi.
MP: Gerçekten öyle, ve evet, burada filozoflardan yardım alabiliriz. Bu terimlere, ki sizin de söylediğiniz gibi, kişinin anlatımını berraklaştırmak yerine gelişigüzel kullanılıyor, kısaca şöyle değinelim. “Paradigma”, 1960’larda Thomas Kuhn tarafından türetilen, bilim tarihi ve felsefesi ile ilgili teknik bir terimdir. Paradigmanın ne anlama geldiğini en iyi şöyle açıklayabiliriz: Paradigma, herhangi bir alanda sadece egemen teori ve teorileri temsil etmez, örneğin evrimsel biyoloji alanında Modern Sentez’in standart söylemi gibi, ama bu teorilere ek olarak araştırmada kullanılan ana metodları, konuya ilişkin önemli soruları ve hatta yeni nesil biliminsanlarını yetiştirmede kullanılan kitapları da içerir. Yani paradigma bir teoriden daha fazlasıdır, temelde, bir nesil bilim insanını karakterize eden şeylere bakış açısıdır.
“Araştırma programı”, bilim felsefesinde yer alan bir başka teknik terimdir ve Karl Popper’in parlak öğrencilerinden Imre Lakatos tarafından kullanıma sunulmuştur. Lakatos, Popper’in kuralcı bilim felsefesi ile Kuhn’un daha tarifli-tarihsel yöntemini bağdaştırmaya çalışıyordu. O’na göre biliminsanları “çekirdek” ve “koruyucu kemer” den oluşan teorileri (yine Modern Sentez’i hatırlayalım) uygulamaya koyarak çalışırlar. Çekirdek kısmı teorinin olmazsa olmaz parçalarını içerir, çünkü bu parçaların yokluğunda teori tümden reddedilme olasılığıyla karşı karşıya kalır. Koruyucu kemer kısmı ise çekirdeğe etki etmeksizin değiştirilebilen, hatta tümden çıkartılabilen eklenti parçalardan oluşur. Örneğin Modern Sentez konusunu ele alırsak, kademeli evrim, sıçramalı evrime kıyasla, çekirdeğin parçasıdır, ancak allopatrik türleşmenin sempatrik türleşmeye kıyasla egemenliği koruyucu kemere dahildir. Böylece eğer evrimin gerçekten sıçramalı olduğu kanıtlanırsa, modern sentez için zor günler başlıyor demektir, fakat veriler sempatrik türleşmenin allopatrik türleşmeden daha yaygın gerçekleştiğini gösterirse, "öyle olsun" deyip geçebiliriz.
Genisletilmis Sentez’in çoğu destekçisi de bu terimi benzer biçimde kullanır: tanık olduğumuz, Kuhn’un paradigma kayması ya da Lakatos’un araştırma programının başka bir araştırma programıyla değiştirilmesi değil. Bununla beraber, Modern Sentez'in mimarlarının bilmediği, ya da çok beğenmediği, fenotipik değişebilirlik, epigenetik kalıtım, evrimleşebilirlik gibi keşif ve konuların açıkça ve bir bütün halinde Modern Sentez yapısına dahil edilmesine ihtiyaç duyuyoruz.
MP: Bu ilginç bir yaklaşım, ve sanırım biraz gerçeklik payı da var. Fakat başka faktörlerin yanısıra, karakter çatışması da bir rol oynuyor. Bazen unuttuğumuz bir şey var, bilim insanlığın bir ürünüdür, ve bu yüzden, en azından kısa vadede, toplumsal dinamiklerden ve iktidar kavgalarından etkilenir. Modern Sentez’in olgunlaştığı dönemin baskın karakterlerinden biri Ernst Mayr’di. Mayr, allopatrik çeşitleme gibi, önemli gördüğü konuları sadakatle savundu, ve G.G. Simpson’in braditelik (yavaş) ve takitelik (hızlı) evrim ayrımı gibi, kendi evrim görüşüne uymayanları aynı kararlılıkla safdışı bırakırdı. Gelişimsel biyologların evrime ilgi duymadıkları gerekçesiyle, meşhur gelişimsel biyolojiyi Sentez’den çıkartma kararını haklı kılan da Mayr’di. İşin aslı, birçok gelişimsel biyolog evrime ilgi duyuyordu, fakat daha çok, türleşme ve fosil kayıtlarındaki geçişmeleri açıklamak üzere “Umutlu Yaratıklar” fikrini ortaya atan ünlü genetikçi Richard Goldschmidt’in çizgisine yakın düşünceleri izlemekteydiler. Umutlu Yaratıklar fikri, Mayr’in kademelilik görüşüne ters düşüyordu, ve o Goldschmidt’in o zamanki parlak ününe rağmen hasır altı edildi. Bugün umutlu yaratıklar görüşünün gerçekten hedefi şaşırmış olduğunu düşünüyoruz, fakat, evrim ile gelişimsel biyoloji arasındaki bu verimli ilişkiyi (bugünlerde “evodevo” adı ile de geçen) anlama konusunda Goldschmidt’in Mayr’den daha ileri görüşlü olduğunu da biliyoruz.
DSW: Allopatrik türleşme konusunda Mayr’in, diğerlerinin grup seçimi konusundaki dogmatizmine karşı çalışan dogmatik duruşunu hatırlıyorum. Bundan sözetmişken, anladığım kadarıyla, grup seçimi uyuşmazlığı Modern Sentez’in bir parçası değildi ve daha sonra çıktı. Wright, Fisher ve Haldane’in her biri, grup seçimi konusunda Darwin’in sözlü anlattıklarını izleyen basit modeller üretti, ve grup seçiminin anlamlılığı hakkında kendilerine has görüşleri vardi, fakat dikkatlerinin çoğunu başka alanlara yoğunlaştırmışlardı, Darwinizm ile Mendelizm’in bağdaştırılması gibi. Wright’in Değişken Denge Teorisi genellikle kompleks genetik temellere dayanan bireysel özelliklerin evrimiyle ilgiliydi, sosyal özelliklerin evrimiyle değil. Mayr, Huxley ve Dobzhansky’nin bu konuda söyleyecek fazla şeyi yoktu. V.C. Wynne-Edwards’s 1962 tarihli “Sosyal Davranışa Bağlı Hayvan Dağılımı” ve G.C. Williams’in 1966’da cikan “Adaptasyon ve Doğal Seçilim” eserlerinden sonra grup seçilimini ilgilendiren konular daha fazla ilgi uyandırmaya başladı. Yani geriye dönüp baktığımızda, bilimin büyük çelişkileri, birbirine sandığımız kadar yakın olmayabilir. Siz de böyle mi düşünüyorsunuz?
MP: Evet, ve bu yüzden bilim insanları kendi alanlarının sadece felsefesine değil, aynı zamanda tarihine de dikkat etmeliler. Çoğu bilim insanı, asistanlarını “bugüncü” bir anlayışla yetiştiriyor, yani geçmiste olanlara sadece izole ve çarpık bir açıdan değil, aynı zamanda bugünün değer ve anlayışından bakıyor
Bu yanlış bir tutum, çünkü entellektüel açıdan dürüst ve isabetli olmamasının yani sıra, bilimsel çelişkilerin doğa ve kaynağını karartıp, ayrı tutulması gereken konuları da bir araya getirmektedir.
Bununla beraber, grup seçilimi, bir sekilde Geniş Sentez’e dahil edilmek zorunda. Bunun nedeni, Geniş Sentez, Modern Sentez’e bir tepki olarak doğmamıştır, aksine, Modern Sentez’in, 1950’lerden bu yana evrim biyolojisi alanında gerçekleşen deneysel ve düşünsel gelişmeleri de içerecek şekilde yeniden sentezlenmiş halidir.. Bu yüzden grup seçilimi, ya da daha isabetli tabiriyle çok aşamalı seçilim teorisinin burada yeri vardır.
DSW: Bununla ilişkili bir dalda, sentez bir açıdan, gelecekte bir şeylerin oluşmasını sağlamaktır, sadece geçmişi yorumlamanın bir yolu değil. Evrim biyolojisinin tarihi, eğer Modern Sentez hiç duyurulmamış veya adlandırılmamış olsa, daha farklı olur muydu? Aynı soruyu “yeni sentez” olarak adlandırılan (örneğin Sosyobioloji) veya “Neo” ve “Post” gibi ön ekler alan (ornegin Neoklasik Ekonomi, Postmodernizm) herhangi bir konu için de sorabiliriz. Bu terimlerle ilgili ne tür çalışmalar yürütülüyor? Bunların gerçek bir görevi var mı, yoksa sadece kendini yüceltmeye mi yarıyor?
DSW: Sizinle konuşmak istediğim son bir konu var. Bana göre Geniş Evrim Sentezi’nin büyük bir kısmı evrim teorisinin, insana yakın bütün türleri kapsamak üzere genişletilmesidir. Bu bölüm Laland’in JTF bağışında farkedilir biçimde eksik. Yanlış anlamayın, Kevin, bağışla ilişkili bir çok çalışma arkadaşı, ve JTF, insan ile ilgili hiçbir konuyu araştırmakta çekingen değil. Ancak Geniş Evrim Sentezi’nin insan-insan olmayan hatları arasında bu kadar kolay bölünebilir olması bana her iki durumda da farklı olayların döndüğünü söylüyor. Öyleyse iki ayrı Geniş Evrim Sentezi ayırdetmek sizce anlamlı mı?
Diğer tarafta ise, ben senin yaptığın gibi evrensel Darwinizm’in kültürel evrime de uygulanması, ya da Lee Smolin’in yaptığı gibi evrensel çeşitlilik’e uygulanması konusunda biraz çekimserim. Yani orada bakmaya değer birşey olabilir ama insanlar dünya üzerinde miktar bakımından herşeyden öyle farklı ki, bilimin hala açıklayabilmesi gereken, nitelik bakımından değişik davranışlar ve olaylar sergiliyorlar. Sağlam bir kültürel evrim teorisine ihtiyacımız var, ama henüz böyle bir teorimiz yok, ve biyoloji, Darwinizm’i direk olarak kültür, sosyal ilişkiler, etik ve bunun gibi konulara uygulamaya çalışan eylemlere kuşkuyla bakıyorum. Bence bunlar en iyi ihtimalle büyük resmin bir parçası olarak kalacaklar, ve ne kadar büyük bir parça olabilecekleri de o kadar açık değil.
MP: Unutmayın ki ben bilimadamı şapkamı taktığımda, aynı zamanda bir çocuğum da. Galiba bu beni oldukça garip, kendisiyle ensest bir durumda bırakıyor. Acaba bunun için bir teori geliştirebilir miyiz?
Çeviren: Ömer Altundağ (Evrim Ağacı)