Türkmen klassyky edebiıatynyň görnükli wekilleriniň birti-de Nurmuhammet Andalypdyr.
Andalyp häzirki İylanly raıonynyň Garamazy diıen ıerinde eneden bolıar. Şahyr İylanly, Ürgenç, Hywa töwereginde ıaşap geçipdir. Ol bu barada "İusup-Züleıha" dessanynda gysgajyk maglumat berıär.
Andalybyň biografiıasyna degişli başga hiç hili maglumat ıok. Andalyp "Leıli-Mejnun", "İusup-Zülsıha", "Baba Röwşen","Zeınel arap", "Meliks-Mährinigär" dessanlaryny ıazıar. "Oguznama", "Nesimi", "Sagdy-Wakgas" poemalaryny döredıer. Andalyp terjimeçi hökmünde hem tanalypdyr.
Şahyr dürli temada ıazan liriki essrleriň hem awtorydyr. Temasy, esasan, söıgä bagyşlanyp ıazylypdyr.
ANDALYBYŇ"JYKYR" GOŞGUSYNYŇ MAZMUNY
Şahyryň "Jykyr" atly goşgusy öz döwrüniň aktul meselesini gozgaıar. Jykyr XVIII asyr türkmen durmuşynda ekerançylyk meıdanlaryny suwarmak üçin peıdalanylan gural bolupdyr. Andalyp bu goşgusynda öz dürdeşlerine jykyr edinmeklerini, ak-gök ekinleri ıetişdirmeklerini nesihat berıär. "Jykyr" essri 18 asyrdaky önümçilik gurallaryny öwrenmek üçin gollanma bolup durıar.
Nurmuhammst Andalybyň halk arasynda meşhur eserleriniň biri-de "Leıli-Mejnun" dessanydyr.
Dessanyň temasy, ideıasy.
Dessanyň položitel we otritsatel gahrmmanlarynyň obrazy.
Dessanda položitel ws otritsatel gahrymanlar hereket edıärler. Položitel gahrymanlara Leıli, Mejnun, Zeıt halypa, atritsatelь obrazlara Nowfyl, Ibni-Salam degişlidir.
Leıliniň obrazy sada türkmen gyzynyň obrazy. Ol dessanyň başyndan tä aıagyna çenli öz söıgülisine wepaly, adalatsyzlyklary gerdeninde çeken gyzlaryň tipinds hereket edıär.
1.Şasensm öz ıaşan dowrüne oňat düşünıär.
3.Şasenem maksadyna ıetmsk üçin hereket edıär.
DESSANDAKY OTRITSATEL TIPLER
Nowfylyň obrazy öz gününiň hoş geçenlini bilıän wyždansyz hanlaryň tipidir. Ol batyrlygy-da, rehimliligi-de diňe özüniň bähbitlerine hyzmat etmegi üçin peıdalanıar. Mejnuna Leılini alyp bermegi wada berip, Leılini göreninden soň öz pikirinden dänıär. Netijede, at öz bozuk pälinden tapıar. Awtor bu ıerde adalatly netije çykarıar. Mejnun üçin niıetlenen awyly şeraby özüne içirıär.
Netijeds, diňe baılygy bilen iş görüp bilıän, binamys, gorkak adamyň obrazy göz öňünde jemlenıär.
"LEİLI-MEJNUN" DESSANYNYŇ KOMPOZITSIİASY
Dessanyň dili ws çeperçiligi
Andalyp "Leıli-Msjnun" dessanyny ıazmakda halk dilini esas edinipdir. Şonuň üçin hem bu dessan halk içinde uly şöhrata eıe bolupdyr.
Dessanyň dili, onda awtoryň ulanan çeperçilik serişdeleri örän baı. Dessanda ulanylıan sözlsriň hemmesi diıen ıaly häzirki zaman türkmen dilinde-de hiç hili üıtgeşiksiz ulanylıar. Dessanda arap-pars sözleri hem ulanylypdyr. Olar, esasan, poeziıasynda ulanylypdyr, käbir goşulmalarda hem üıtgeşiklik bar. Mysal üçin, Leıli-Leılige, ıanyna-ıanyga, barardy-barar erdi ws ş.m.
Andalyp bu dessanynda gazal, ikileme, dörtleme we bäşleme ıaly goşgy formalaryny ulanypdyr. Meňzetme, deňeşdirme, giperbola ıaly çeperçilik serişdeleri bolsa dessanyň bszegi bolup durıarlar.
Dessan bagşy-sazandalaryň repertuarynda
Andalybyň "Leıli-Mejnun" dessany halkyň arasynda berk ornaşan eserdir. Saz düzmägs ukyply adamlar dessanyň ençeme şygryny heňe-saza salypdyrlar. Dessanyň "Zerara döndi", "Syrdaş bolaly", "Habarlaşalyň", "Görmesem bikarar oldum", "Peımanyň", "Kim biler", "Geçdi neıleıin" ıaly ençeme şygyrlary halk aıdymyna öwrülipdir.
Leıli-Mejnun" dessany toı-meılisiň, oturylyşyklaryň hem bezsgi. Aıdym-sazly aıdylıan bu dessan diňlsıjileriň edebi isleglerini hem kanagatlandyrıar.
"Leıli-Mejnun" dessany häzirki döwürde.
Andalybyň "Leıli-Mejnun" dessanyny halk uly söıgi bilen dilden-dile geçirip, biziň döwrümize ıetiripdir. Türkmenistan Ylymlar akademiıasynyň Magtymguly adyndaky Edebiıat isntituty Andalybyň döredijiligi we onuň dessanlary barada ylmy iş alyp barıar. "Leıli-Mejnun" dessany hem birnäçe gezek müňlerçe tiraž bilen neşir edilip, köpçülige hödürlendi. Bu dessan esasynda türkmen ıazyjysy "Leıli-Mejnun" librsttosyny ıazdy. "Leıli-Mejnun" operasy (sazy İu.Meıtus we Daňatar Öwezowyňky) bolsa ençeme ıyl bäri tomaşaçylaryň höwes bilen göwnünden turıar.
Andalybyň edebiıat meıdanynda tutıan orny