MODANLI FEQÎ HASEN EFENDİ'NİN ANISINA - Orhan Zuexpayıc
by Unknown on 19:29 in Tarih
(KÜRDLERİN 1925 YILINDA ATANAN İLK VALİSİ)
"Şevek tarî ya hebû ya tune bû nîv;
Û pişt re bersîva celadên xwe dide, dibêje
Hîn hiln ne hilahatibû hîv."
(Ya görünürdeydi ya da saklıydı ay
Ovalar uykuda dağlar ağlardı
Sonrasında cellatlarına cevabını verir ve söyler
Daha gorünürde değildi ay)
* 1925 Haziran ayının 28'i, İstiklal mahkemesinin cellatları tarihi Hasan Paşa konağında tutuklu bulunan Şeyh Said Efendi ve 47 arkadaşının kararını vermişti. Bir pazar günü Diyarbekir/Dağ-kapı'da, kırdki "Ber Kue" meydanında hummalı bir çalışmayla cellatlar darağaçlarını kurmuş, şehadet şerbetini içecek olan misafirlerini bekliyordu.
* Diyarbekir'in mülki amiri ve subayları, o zaman şehirin işbirlikçi beyleri, paşazade aileleri başta olmak üzere, ihanet çetelerine talimat vermiş, halk akın akın meydanda toplanıyordu. Meydanda toplananlar slogan atmak, alkış tutmak için getirilmişti ve meydan yalakalık yapan bu zavallı insanlar hınca hınc dolmuştu.
* İsmet Paşa, İttihat ve Terraki'nin devamı kemalist, turancı ve alperenci fikirlerle kürtleri idam etmeye çalışıyordu.
* Kendi aralarında ayrılıyormuş gibi görünen çeşitli ırkçı-şoven ve kafatasçı anlayışlar kürdün idamı, inkarı söz konusu olduğunda hemen birleşebiliyor, coğrafyamızda hala kin kusmaya devam ediyorlar.
* Şeyh Said ve direnişçileri Diyarbekir surlarından içeri şehire girememişlerdi. Sur içinde harekete destek veren bir avuç aydın Dr. Fuad Berxo, Bave Tujo gibi aydınlar da yakalanmış, bilahare idam edilmişti.
* Kısaca o günkü diyarbekirli bir iki aydını çıkarırsak, yerlilerin çoğu, ekabirleri, cellatlarla ortak hareket ediyordu. Halk kesiminden bir kısım kürtler ise aksine bu düşkünlüğü kabullenemiyor, feryat figan ediyordu.
* Herşey, Dr. Fuad Berxo'nun idam edilmeden evvel sırtını surlara verip yönünü Kurdistan dağlarına çevirerek okuduğu şiirdeki o tarihi sözlerde saklıydı:
"Deşt di xew da çiya digrî, ne hilate hîv" (Ovalar uykuda dağlar ağlardı)
* Kısaca ova köylerinin çoğu tıpkı surların içindeki işbirlikçiler gibi uykudaydı.
* Ama, Kurdistan'ın Lice, Hani, Piran, Çolig, Dareyeni, Pasur, Gumgum, Solaxon, Zıktê, Ginc, Guevdere, Palu, Qarebegon, Kaniya Reş, Agnit, Xınıs, Maden, Xuleman, Haftasal coğrafyası ovaları ve dağlarıyla adeta kan ağlıyordu.
* Şeyh Said Efendi ve arkadaşları Dağ kapıda idam gömlekleri giydirilmiş olarak meydanda zabitler arasında görünmeye başladılar.
* O gün kürd direnişçilerinin yiğitlik ve imtihan günüydü.
* Halkın feryat ve figanları surlarda yankılanıyordu.
* Surların dili olsaydı da yaşananları anlatsaydı.
* Şeyh Said ve 47 arkadaşı cezaevi olarak kullanılan Hasan Paşa Xanı'ndan çıkarılarak meydana getiriliyorlardı.
* Feqi Hasen Efendi, meydana gelişinde hareketin ideologu, aydın kişiliği ve cesaretiyle, o heybetli duruşu, vakarı ve mütevazi kişiliğiyle en öndeydi. Adeta ölüme meydan okuyordu.
* Acımasız, katı yürekli, zulmü seven, merhametsiz ama korkak yürekli cellatlar darağaçlarının yanıbaşında misafirlerini sinsice süzüyorlardi.
* İdam seansları başlamaya az bir zaman kalmıştı, idam sehpasına gidecek ilk kişinin kim olacağını herkes merakla bekliyordu.
* O esnada elleri kelepçeli Feqi Hesen öne çıktı, yanıbaşında duran türk subayına alaycı bir tebessümle "ben hazırım" dedi. Feqi Hasen Efendi'nin bu metaneti meydandaki insanlar başta olmak üzere subay ve cellatları şaşkına çevirmişti.
* Diğer yanda cellatlar, türk subayları, Diyarbekir'in ikbal peşinde koşan işbirlikçi bazı yerli aileleri ve onların getirdiği kalabalığı arkasına almış şarlatanlar duruyordu.
* Feqi Hasen Efendi, başı dik elleri kelepçeli sehpaya doğru şehadet şerbetini içmeye doğru onurlu bir o kadar da gururla yönelirken, arkadaşları'nın içinde bir ses yükselir.
* Henili Salih Beg'in kırdki:
- "Embazenê xo şîret kerdo, ke camêrd bîn, mêtersin." (Tüm arkadaşlarını tembihlemiş, yiğit olun, korkmayın, ölüme nasıl gittiğinizi dost ve düşman bilsin)
* Bizler de bugün bu mesajlardan feyiz alıyoruz, Allah'a şükürler olsun, gururla ve övünerek bunları yazıyoruz.
- İşte bu okuduklarımın, duyduklarımın bir hikayesi vardır. Bizim hikayelerimiz, bizim deyirlerimiz yalan söylemez.
* Feqi Hasen Efendi'nin yaşamını eğer bugün anlatıp, yaşanan o duyguları sizinle paylaşıyorsam, bunu yıllar önce yaşadığım aşağıdaki anılarıma borçluyum. Hafızamda kaldığı kadarıyla bu anıları sizinle paylaşmak istiyorum.
* Kürd gazetelerinin bayilere getirilmesi yasaklanmıştı, ulaşım firmaları da getirmiyorlardı.
* O yüzden Diyarbekir'den bir basın emekçisi olan Mehmet ŞENOL Çolig'de cadde ve kahveleri arşınlayarak hergün hem haber yapıp hem de gazete satmaya çalşıyordu. Mehmet, yaşadığı zorluklardan, polisten gördüğü baskı ve tehdit sarmalından bir türlü kurtulamıyordu. Sonunda karar verip gerilla saflarına katıldı.
* Mehmet Şenol o dönemde belediyemize 20 civarında gazete bırakıyor, duyarlı arkadaşlar da sağolsunlar yardım edip gazeteleri satıyorlardı.
* Günlerden bir gün işyerinde Mehmet Şenol'un getirdiği ÖZGÜR GÜNDEM gazetesini okumaya dalmıştım, gazetenin arka sayfasında genellikle tarihi şahsiyetlerin hayat hikayelerine yer verilirdi.
* FEQÎ HASEN EFENDİ'yi okurken fotoğraftaki fiziği, duruşunu tasavvur ederken hafızamda FEQÎ TÊYRAN, EHMEDÊ XANÎ, SEYDAYÊ CİZÎRÎ gibi kürd ru spileri ve filozofları hayalimden bir film şeridi gibi gelip geçiyordu.
* Derler ya hayat bazen tesaddüflerle doludur, tesadüfler bazen anı yakalama mı, anlık empatimi? kalp kalpe karşı gibi düşünceler gibi, kısaca herşeyi kafamdan geçiriyordum.
* Dalgınlığımı fark eden ve başımda dikilen bir daire arkadaşım olan Agit birden;
- Orhan, Orhan ne oluyor sana, ne okuyorsun o kadar derinlere dalmışsın, dedi !
Agit'e, sanki uykudan yeni uyanmış sersem misali;
- Şeyh Said hareketi'nin Dareheni valisi Kürd şehidi ve ru spisi Modanlı Feqî Hasen'i okuyorum, dedim.
* Agit arkadaş, bu sözüm üzerine oldukça hüzünlendi adeta bir şok geçirdi, sustu ve bana baktı, ben ona baktım ve usulce bana dönerek biraz da duraksayarak of çekti.
- Orhan arkadaşım, o benim dedem, dedem.... diye üç defa tekrar ederek duygularını haykırırcasına ifade etti.
* Benimkisi de öyle oldu. Dalgınlık ve sersemliği üzerimden atmıştım.
* O ana kadar Agit'in Modanlı ve Feqi Hüseyin'in torunu olduğunu bilmiyordum.
* Bu sözleri, o anlık ruh hali hafızamda hala ilk günkü tazeliğini koruyor.
* Ama Agit bu sözü söyleyince o günden itibaren Agit'i hem dost hemde kalben daha çok sevmeye başladım.
* Yıllar önceydi, Avrupa'da sürgün yaşamaya mecbur kalmıştım. Agit'le yollarımız yine Almanya'da kesişti. Buluşmamız yine dostça ve samimi bir karekter taşıyordu.
* Sohbetlerimizin ana teması Şeyh Said hareketi, kürd sorunu ve dedesi Feqi Hasen'den oluşuyordu
* Agit'le her karşılaşmamızda; Acaba bu tarihi şahsiyetleri, başta da Feqî Hasen Efendi gibi değerli insanları yazmak bana kısmet olurmu, diye hep söyler, dururdum.
* Agit arkadaş; Niye olmasın, ben inanıyorumki sen yazarsın, diyordu. Söylediklerim hep gerçekleşti. İçimde ukde olan bu tarihi sorumluluğu yerine getirdiğim için müsterihim.
* Yado'nun oğlu rahmetli Filit Amca vardı. Beraber aynı kurumda çalışıyorduk. Çok temiz, saf ve kendi halinde bir insandı. Daireye her uğradığinda beni ziyaret etmeden gitmezdi. Ben de onu oturtmadan, ağırlamadan bırakmazdım.
* Filit Amca, benim hem fikrimi hem de zikrimi çok iyi biliyordu, kendisini niçin sevdiğimi de çok iyi biliyordu.
* O yüzden ben inanıyorum ki evlatlarıyla o dönemde zıt fikirler taşımamıza rağmen içinden gelen duyguları anlayabiliyordum, bana bakışlarından ve mimiklerinden evladı gibi sevdiğini hissediyor, empatisini kurabiliyordum.
* Çoligle ilgili benim sürekli bir tesbitim vardır, biliyormusunuz nedir?
Baba ve dedeleri Kürdistan direnişlerinde şehid olan bazı ailelerin mirasına sahip çıkmayan yani reddi-mirasta bulunan çocuklarının iki dünyası vardır. Buna, bir gerçek dünyaları, bir de yalancı/sahte dünyaları vardır desek yerindedir.
* İronik anlatımla ifade edecek olursak, bu durumda olanların bir resmi görüşü/görünüşü vardır, diğeri de zıddı olan gerçek görüşleri ve görünüşleridir.
* Resmi görüşleri yada görünüşleri onların sahte görüşleridir. İş, mevki, iktidar hırsına ilaveten baba ve dedelerinin yaşadıklarını çocukları yaşamasın diye, kendi kimliklerine yabancılaşarak büründükleri görünüş ve görüştür.
* Tabiiki dede ve babalarının davasına sahip çıkmayanlara, özellikle reddedenlere bu tür menfi müeyyideler uygulanmaz
* Bu pragmatik yaklaşımlar ahlaki değildir.
* Biçar tenkil hareketiyle Zıktê coğrafyasında taşın üzerinde taş bırakılmadı. Seyfan, Sayer, Valêr, Gîrnos mıntıkalarında yapılan toplu katliamlar başta başta olmak üzere yine bu bölgenin yakınında, GUEW'de yapılan toplu katliam hala belleklerden silinmemiştir.
* Zıkte coğrafyasından Valêrli Sadık Bey, Cansorlu Abdullah Hacı, Modanlı Feqî Hasen, Vazenanlı Emer Ağa (OM HAYD), Gîrnoslu Selim Ağa (halk arasında HACI KOLOS AĞA), yine Zıktê kökenli olan YADO PAŞA deyip geçmeyin. Bu efsanelerin hepsinin hayat hikayelerini yazdım.
* Zıktê bölgesi dini tedrisatın da alabildiğince yaygın olduğu, din adamları ve ulemaların çıktığı kadim bir coğrafyadır.
- 1914'te Bidlis ayaklanmasının lideri olan Molla Selim Dımilî aslen Zıkte'nin ŞÎN köyündendir. Büyük bir ulema olup, Bidlis Hizan'daki Kamuran İnan'nın dedelerinin medresesinde müderristi. O da kürdlük davasında onurlu duruşu ve cesur çıkışlarıyla şehadete gitti.
- Molla Feyzullah Haciyanî de aslen Zıkte'nin Gîrnos köyündendir (Gîrnos, Hacı Kolos'un köyüdür). Seyda Feyzullah, Osmanlı döneminin büyük bir alimi, uleması olup, fetvalarıyla ünlenmiş dönemin meşhur din adamıdır. Şeyh Hasan Palevî, aynı zamanda Şeyh Said'in amcası ve müderrisi olup icazetini Haciyan'lı Seyda Feyzullah Efendi'den almıştır.
- Molla Abdurrahim Asutay başta olmak üzere daha onlarca din adamı Zıktê'den çıkmıştır. Bu saydıklarım bölgede din konularında birer otoriteydiler.
Feqi Hasen işte böyle bir coğrafyadan, böyle bir gelenekten gelmiştir,
Çemê Murad'ın, Çotela Dağı'nın ve hemen karşısındaki Çılkanî ovasının dili olsaydı da Feqi Hasen'i anlatsaydı,
Ruhun şad olsun Ape Feqî Hasen,