Uluslararası Sistem Ve İç Dönüşüm Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Kalkınma
Uploaded by User3749
A k a d e m i k A r a ş t ı r m a l a r D e r g i s i 2010,
S a y ı 45,
S a y f a l a r 109-131
ULUSLARARASI SİSTEM VE
İÇ DÖNÜŞÜM: OSMANLIDAN
CUMHURİYETE TÜRKİYE’NİN KALKINMA
Tarihi birikim, sosyal ve ekonomik yapılardaki dönüşüm süreçlerinin ana
malzemesi olan toplumsal dokunun oluşum ve kökleşme dinamiklerini beslediği
için analitik çalışmalarda gözardı edilmesi ya da yüzeysel biçimlerde ele alınması mümkün olan bir olgu değildir. Ancak aynı tarihsel birikimin farklı sosyoekonomik dönüşüm vizyonu ve küresel düzen perspektifine sahip iradeler tarafından farklı biçimlerde yorumlanıp uzun soluklu stratejik planlama girişimleri
bağlamında motive edici ve çerçeve belirleyici bir unsur olarak devreye sokulması pekâlâ mümkündür. Bu bağlamda Osmanlı Devleti’nin “klasik çağ”ından
Türkiye Cumhuriyeti’nin bir modern ulus devlet olarak uluslararası siyaset sahnesine çıkmasına kadar geçen uzun dönemin derinlemesine bir makro-tarih ve
uluslararası ekonomi politik perspektifiyle değerlendirilmesi, ulusal plandaki iç
transformasyon dinamikleri ile bölgesel ve küresel faktörler arasındaki etkileşimlerin doğru anlamlandırılabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Cumhuriyet Türkiye’sini meşgul eden temel sosyoekonomik kalkınma meselelerine
yönelik temel siyasa ve stratejilerin belirlenmesi ve küresel sistem içerisindeki
potansiyel sıçrama imkânlarının değerlendirilmesi de ancak teorik ve tarihsel
derinliğe sahip çalışmalar temelinde bir analitik çerçeveye yerleştirilebildiği ölçüde başarılı olma şansına sahip olabilecektir. Aynı şekilde, cumhuriyet dönemi
kalkınma düşüncesi ve pratiğinin bütüncül bir şekilde anlaşılıp yorumlanabilmesi için düşünsel eğilimler ile toplumsal ilişki ve yapıların Osmanlı Devleti’nin klasik çağından itibaren geçirdikleri derin değişim ve dönüşüm unsurlarının tespit edilmesi elzemdir. Dünya tarihinde sıradan bir ulus devletin çok ötesinde etkiler icra eden Osmanlı ve Cumhuriyet Türkiye’sine ait toplumsal ilişki
ve yapıların tarihsel tecrübenin özgünlüğünü aşan bir çerçeveden küresel parametreler bağlamında ele alınması ve kapitalist sistemle olan etkileşimlerin ulusal dönüşümleri tetikleme biçimlerinin analiz edilmesi bu çalışmanın nirengi
Uluslararası Sistem Ve İç Dönüşüm: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de Kalkınma Sorunsalı
Sanayileşmiş dünyadaki “geç kalkınma” tecrübeleri ile üçüncü dünyadaki “yetişme” (catch-up) deneyimlerinin farklı bağlamlarda ortaya koydukları
üzere, birbirlerine paralel yürütülen sanayileşme, yapısal dönüşüm ve sosyoekonomik kalkınma süreçleri 19. ve 20. yüzyıllar boyunca ulusal rekabet stratejilerinin ana eksenini oluşturmuşlardır. Dönemsel biçimde gerek bölgesel gerekse
küresel güç yapıları ile konjönktürel güç kaymalarının spesifik dönüşüm projeleri üzerinde oynadıkları etkiler önemli olmakla birlikte, farklı bağlamlardaki
kalkınma projelerine başlangıç koşulları ile siyasi, legal/kurumsal ve ekonomik
faktörler tarafından uygulanan etkiler oldukça farklı kümülatif kalkınma performanslarının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kuramsal ve tarihsel derinliği
olan bir perspektiften bakıldığında, Osmanlı Devleti’nin başat bir aktör olarak
küresel siyaset arenasına çıkışından yarı-çevresel bir konumda küresel kapitalizme eklemlenmesine ve Cumhuriyet döneminin uluslararası ekonomi politiğine uzanan çizgide temel siyasi, ekonomik ve sosyokültürel aktörler arasındaki
dengeler ile kurumsal dönüşüm dinamiklerinin küresel entegrasyon bağlamında
incelenmesi yönünde analitik bir ihtiyacın varlığı çok açıktır.
Siyasi ve sosyal değişim dinamiklerine vakıf bir analitik çerçevenin kurulabilmesi de herşeyden önce çıkar temelli koalisyonların farklı politika rejimleri altında sürekli biçimde kurulup dağılmasına yol açan grup-içi dinamiklerin
ve sosyal grupların siyasal otoriteler ile kurdukları ilişkilerde sahip oldukları
görece etki kapasitelerinin derinlemesine anlamlandırılmasını gerekli kılmaktadır. Bu yüzden, ulusal düzlemdeki önemli aktörler, kurumlar ve politika üretim
ağlarının bölgesel ve küresel güç merkezlerinden kaynaklanan etki ve baskıları
uluslararası ekonomi politik ve jeostrateji süzgecinden nasıl algılayıp değerlendirdiklerini ve uygulama alanında dikkate aldıklarını sistematik ve kapsamlı bir
bakışla incelemek gereklidir. Öte yandan, Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’e
kritik kırılmalar eşliğinde ilerleyen Türkiye’nin sosyoekonomik kalkınma tecrübesi de, küresel sistemin “merkez-dışı” alanlarındaki “geç kalkınma” örneklerinin geleneksel özellikleri ile arasındaki yakın paralellikler açısından gelişmekte
olan dünyadaki yapısal dönüşüm deneyimlerini mukayeseli ve tarihsel derinlikli
bir bakışla ele almayı amaçlayan makro çalışmalar açısından verimli bir alandır.
Bu çalışmada Osmanlı Devleti’nin klasik döneminden Cumhuriyet’in ilk
dönemine uzanan süreçte sosyoekonomik yapıda ve kalkınma düşüncesi ile siyaseti bağlamında ortaya çıkan dönüşüm ve devamlılık unsurları ele alınacaktır.
Bu bağlamda klasik dönem ekonomi politiğinin temel istikrar unsurları, bu unsurların Avrupalı güçlerle asimetrik entegrasyon ve iç dönüşüm süreçlerinde uğradığı tahribat ve modernleşme sıkıntıları değerlendirilecektir. Sosyopolitik ve
ekonomik alanlardaki yapısal değişimlerin iç ve dış faktörler eliyle uğradıkları
etkilere dikkat çekilerek özellikle 19.yüzyılda Tanzimat dönemi ile başlayıp
Meşrutiyet ve İttihat ve Terakki dönemleriyle devam eden süreç bir uluslararası
ekonomi politik perspektifiyle analiz edilerek Cumhuriyet dönemindeki devamlılık-farklılaşma dinamikleri üzerinde değerlendirmeler yapılacaktır.
Yıl: 12, Sayı: 45
Mayıs 2010 – Temmuz 2010
OSMANLI’DAN CUMHURİYET’E SİSTEMİK DÖNÜŞÜMÜN
Klasik Çağ’daki Temel Sosyoekonomik ve Siyasi Parametreler
Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’e uzanan çizgide yüzyıllara yayılan
kritik ekonomi politik değişim ve dönüşümlerin serencamını sistemik bir uluslararası ekonomi politik perspektifinden değerlendirebilmesi amacıyla kabaca
Immanuel Wallerstein’ın dünya ekonomisi yaklaşımından esinlenen bir analitik
çerçevenin benimsenmesi bu tür makro çalışma için uygun görülmüştür.2 Osmanlı-Türk tarihî birikimi bu açıdan değerlendirildiğinde herhalde ilk etapta dile getirilmesi gereken en önemli husus, modern Türkiye ekonomi politiğinin gerek bulunduğu bölgedeki gerekse bölge dışındaki ülkelerle kıyaslandığında oldukça farklı ve kendine has karakteristikleri olan çok boyutlu ve zengin bir tarihî miras üzerinde yükseldiği gerçeğidir. Bu özellik de hiç şüphesiz Bizans ve
Türk-Selçuklu birikimleri üzerinde özgün ve sofistike bir siyasi, ekonomik ve
sosyokültürel sistem inşâ eden Osmanlılar’ın klasik dönemlerinden başlayarak
baskın uluslararası yapılar ve küresel ekonomi politik sistemin kapitalist yayılmacılıkla birlikte ortaya çıkan hâkim unsurları ile girdikleri karmaşık ve çoğu
zaman çatışmalı ilişki biçimlerinin bir sonucudur.
Eş zamanlı olarak siyasi, sosyokültürel, ekonomik ve askerî alanlarda cereyan eden bu ilişki biçimleri, Osmanlı Devleti’nin klasik devrinden itibaren feodalite dönemi ve sonrasında Batı Avrupa güçleri ile cepheden bir hâkimiyet
yarışını ve yüzyıllara uzanan yoğun bir hesaplaşma sürecini de beraberinde getirmiştir. Osmanlı Devleti’nin Avrupa’nın merkezî güçleri karşısında doğrudan
hâkimiyet kurup feodaliteden Westfalya ulus devlet sistemine geçiş ve yeni ticaret yollarının keşfi gibi sistemik önemdeki gelişmeleri tetikleyebilecek güçte bir
rakip yapılanma olması rönesans, reform, aydınlanma, sanayi devrimi ve sömürgeci yayılmacılık gibi süreçler sonucunda ortaya çıkan Batı merkezli küresel
sistemin başat aktörleri nezdinde Osmanlı Devleti ve onun tarihsel mirasçısı
olan Türkiye Cumhuriyeti’nin hiçbir zaman sıradan bir “imparatorluk”, “ulus
devlet”, ya da “gelişmekte olan ülke” olarak görülmemesi sonucunu doğurmuştur.3
Günümüzdeki uluslararası siyasî sistemin temelini oluşturan prensipte
eşit ve egemen legal aktörler olarak ulus devletlere dayalı yapılanma sürecinin
başlangıcı sayılan 1648 Westfalya anlaşmasının sınırlarını çizdiği Avrupa-içi
düzen anlayışı, Avrupa’nın doğusunu kontrolü altında tutan çok-uluslu, çokkültürlü Osmanlı düzeni ile kıyaslandığında çok farklı yapısal temellere dayanmaktaydı. Osmanlı Devleti bir anlamda Avrupa’nın ortasında buluşan Doğu ve
Batı eksenli iki farklı siyasî modelin, ekonomi politik alanın ve daha geniş bir
tanımla “medeniyet havzası”nın arasında cephe konumunda bulunuyordu. Derinlemesine bir analizle farklı bir medeniyet havzasına cephe olma konumunun
Osmanlı-Türk siyasi geleneğinin ve karar verici elitlerin Avrupa sistemi ile iliş-
kilerini psikososyal açıdan doğrudan etkileyen ve hâkim stratejik zihniyet yapısını belirleyen önemli etkilerde bulunduğu açıktır.4
Osmanlı Devleti’nin klasik dönem ekonomi politiğine dair sunulacak değerlendirmeye Osmanlı tecrübesini inceleyen tarihsel derinlikli ve mukayeseli
bir bakışın dönemsel olarak Batı Avrupa ekonomi politiği ile karşılaştırmalar
yapılmaksızın yürütülmesinin imkânsızlığını belirterek başlamak gerekir. Çok
net olarak ortaya konulması elzem olan bir nokta, klasik dönem Osmanlı ekonomi politiğinin hiçbir zaman genel tanımıyla feodal olmadığı gerçeğine dairdir.5 Klasik Osmanlı düzeninde feodal bir yapıyı çağrıştıran özerk aristokrasi,
bağımsız dini hiyerarşiler, özerk kentler ya da güçlü burjuva odaklarına rastlamak mümkün değildir.6 Bu yüzden başta Halil İnalcık’ın çalışmaları olmak üzere ana akım tarihsel kaynakların çoğunda Osmanlı Devleti’nin Avrupa tipi feodal bir siyasi oluşumdan ziyade “bürokratik imparatorluk” modeline yakın
patrimonyal bir hanedan devleti olarak tanımlandığı göz önünde bulundurulmalıdır.7
Osmanlı Devleti’nin siyasi yapısının ve onu saran sosyoekonomik ağların şekillenme biçimleri ve işleyiş mantıkları Avrupa feodalizminin yaslandığı
temel prensipler ve organizasyonal mimariden tamamen farklı bir nitelik arz
eder. Kuramsal olarak bütün arazilerin devlete ait (mirî) olduğu bir ortamda
Osmanlılar, Bizans İmparatorluğu’ndaki pronoia ve Selçuklular’daki ikta kurumlarını kendi bünyelerine adapte ederek tarım arazilerinin askeri ya da sosyal
hizmetler karşılığında dağıtılmasına dayalı tımar sistemini kurmuşlardır.8 Böylece hem tarımsal üretimi ve yerel vergi toplama kanallarını sistematik olarak
organize etmişler, hem ekonomik alan üzerinde mutlak bir devlet denetimi sağlamışlar, hem de fetihlere dayanan askeri stratejinin asker besleme ve savaşlara
katılım yoluyla yerel unsurlarla bağlantı uçlarını oluşturmuşlardır.9 Bu arada,
müthiş bir incelikle uygulanan devşirme sistemi merkezi otoriteyi sürekli güçlendirerek sistemin insan gücü açısından devamlılığını teminat altına almış, tımar sisteminde tahsis edilen arazi kullanım haklarının tevarüs yoluyla nesilden
nesile geçmesinin engellenmesi de merkezi otoriteye rakip olabilecek yerel güç
odaklarının oluşumuna büyük ölçüde set çekmiştir.10
Genel ekonomi politik yaklaşım açısından ise Osmanlı Devleti’nin bazı
uzmanlara göre “kapitalizm-öncesi”, ama daha doğru bir ifadeyle “kapitalizmdışı” özelliklerinin Bizans mirasının önemli unsurlarını devam ettirdiği, hatta
Braudel’in ifadesiyle “Osmanlı’nın Bizans döneminde kaybedilmiş bir ekonomik savaşın nöbetini devraldığı” argümanı literatürde sıkça ortaya atılmıştır.
Örneğin, siyasi güç yapılarının feodalitenin aksine merkeziyetçi ve parçalanmamış niteliği, aileler arasında sermaye birikimine dayalı aristokrasi benzeri
yapıların ortaya çıkamaması, ticarî ilişkilerin ve bireysel zenginliğin sıkı bir siyasî kontrole tâbi olması ve süreç içinde belli prensipleri değişmekle birlikte
ciddi anlamda “yönetilen” bir ekonomik alanın ortaya çıkması Bizans ve Osmanlı ekonomi politikleri arasındaki en temel devamlılık unsurları arasında sayılabilir.11
Osmanlı Devleti ne Batı Avrupa tarzı bir merkantilist dönemi, ne de
kameralizm benzeri bir sosyoekonomik mühendislik deneyimini yaşamamış olduğu için Avrupa ve Osmanlı sistemleri arasında devletin ekonomik ve toplumsal hayata karşı konumu ve yaklaşımı bağlamında çok ciddî farkların ortaya çıktığı görülmüştür. Legal ve kültürel olarak “millet sistemi”, ekonomik olarak ise
tarım eksenli “tımar sistemi”ne dayanan12 geleneksel Osmanlı siyasi yapısının,
Westfalya sonrası topluma nüfüz edici, sıkı bir vatandaşlık örgütlemesiyle hızlı
ve kapsamlı yapısal dönüşümü hedefleyen; ulusal bir birlik ideolojisine dayanan; piyasa mekanizmaları ile eğitim, sağlık gibi sosyal hizmetlerin organizasyonundan meşruiyet devşiren Avrupa ulus devletlerinden radikal biçimde farklılaştığı görülür.13 Her şeyden önce Avrupa ulus devletlerinin siyasi örgütleriyle
karşılaştırıldığında çok geniş bir coğrafyaya hükmeden Osmanlı Devleti’nin
merkezî yönetim yapısı ve kadrolarının hacim olarak çok daha sınırlı olduğu ve
eyalet yönetimlerine önemli ölçüde özerklik tanıyan adem-i merkeziyetçi yönetim anlayışı sebebiyle de malî olarak görece sınırlı bir merkezî hazineyi kontrol
etme imkânına sahip olduğu belirtilmelidir. Modern dönemde ulus devlet yönetimlerinin üstlendikleri ve millî bir ideoloji ile vatandaşlık temelinde hızlı sosyal ve ekonomik dönüşümü hedefleyen politikaların aksine, Osmanlı Devleti
kadim imparatorluk geleneklerinden süzülüp gelen “adalet” ve “istikrar” prensipleri ekseninde oluşmuş farklı bir yönetim tarzının dünyadaki en kristalize örneklerinden birini temsil etmekteydi.
Klasik Çağ’ın zirvesini oluşturan 15. ve 16.yüzyıllarda Osmanlı ekonomi
politiğinde kapitalist piyasa oluşumunu tetikleyecek yaygın bir sermaye birikiminin oluştuğunu belirtmek kolay değilse de, bu Osmanlı sosyal ve ekonomik
yapılarının durağan oldukları anlamına da gelmez. Kapsayıcı bir mantık içinde
örülen bir siyasî ve sosyoekonomik düzen (devlet-i ebed müddet) algısı Osmanlı
kurumsal mimarisinin ve sosyal geleneklerinin tümüne nüfuz etmiştir. Ayrıca
feodal Avrupa’da özel sermaye sahiplerinin aralarında organize olarak önce
ekonomik sonra da siyasi haklar elde etmek için kullandıkları ve zamanla “sivil
toplum” olarak adlandırılan sosyal odaklaşmalara temel olan lonca örgütlenmelerine ya da yönetim bağımsızlığı olan şehir devletlere Osmanlı düzeni içerisinde rastlamak mümkün değildir.14 Bu da genelde piyasa aktörlerinin siyasî otoriteye karşı görece özerklik kazanarak siyasi süreçleri ve kurumları belirleme
hakkı talep ettikleri kapitalist Avrupa tecrübesi ile sosyopolitik öncelikler temelinde “yönetilen ekonomi” anlayışını uzun süre devam ettiren klasik Osmanlı
ekonomi politik düzeni arasındaki en önemli farklardan biri olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, gerek parasal ilişkiler gerekse ülke-içi ve denizaşırı ticaretin
yaygınlığına rağmen, Osmanlı kurumlarının hem merkezî hem de yerel uzantılarıyla uyguladıkları yoğun denetimler nedeniyle (kapitalist piyasa biçimlerine
yaklaşan) fiyat oluşturucu piyasa mekanizmalarının yeterince gelişememiş olmaları da dikkate alınması gereken önemli bir olgudur.
16.yüzyıldan itibaren Venedik ve Cenova gibi İtalyan tüccar/denizci şehir devletleri ile yoğunlaşan ticarî ilişkiler çerçevesinde çok sayıda tezgâh ve işçi kullanımına dayalı “manufactory” tarzı küçük sanayî tesislerinin ve ticaret
sermayedarlarınca üretim sürecinin farklı aşamalarının organize edildiği
“putting out” sistemlerinin filizlenmesinin klasik sosyoekonomik yapının odağındaki lonca sistemi üzerinde ciddî baskılar oluşturmaya başladıkları görülmektedir.15 Buna ek olarak, içlerinde çok sayıda Ermenî ve Rum tüccarın da bulunduğu yerli ticaret sermayesi açısından da hem yerel hem de dış ticaret aktivitelerinden doğan önemli sermaye birikim imkânlarının ortaya çıkmakta olduğu
da bir gerçektir. Ancak, genelde Levanten gruplardan oluşan tüccarfinansörlerin Osmanlı Devleti’nin yaşamaya başladığı maddî sıkıntılara koşut
olarak artan siyasi ve ekonomik etkinlikleri Avrupa’dakine benzer bir otonom
kapitalist gelişme sürecinin kapılarını açmamış, aksine ülkede varolan “etnik işbölümü”nü iyice derinleştirerek sonraki dönemlerde dağılma sürecini başlatan
etkenlerden biri olmuştur.16
Güç dengelerindeki kaymalara paralel olarak yeniden tanımlanan askerîsiyasî koşulların yanında ekonomik koşulların da Avrupa’daki enflasyona paralel biçimde kötüleşmesi, Osmanlı yönetimi için kronik bir problem haline gelecek olan bütçe açıklarını ortaya çıkarmış ve yüzyılın sonlarında başlayan bu
açıklar da 17.yüzyıl boyunca artarak devam etmişlerdir. Buna ek olarak yüksek
enflasyon ve sürekli malî krizi göğüsleyebilmek adına yapılan seri devalüasyonlarla Osmanlılar’ın hem cari para birimi hem de muhasebe unsuru olan akçe’nin
gümüş değeri önemli oranda düşürülürken hem geleneksel sosyoekonomik yapı
üzerinde önemli bir tahribat oluşmuş, hem de istenilen kaynaklar üretilemediği
gibi Osmanlı para sistemi 19.yüzyıla kadar yabancı ve sahte paralar ile spekülatör bankerlerin elinde dağınık bir halde varolmuştur.17 Sonuçta, kontrol edilemeyen fiyat artışları, malî krizler ve bunların doğurduğu olağanüstü vergilerin
etkileriyle para sistemindeki hızlı çöküş ve karmaşanın hızlı nüfus artışı gibi
sosyal etkenlerle birleşmesinin Osmanlı Devleti’nin klasik dönemine damgasını
vuran sosyal yapıları derinden sarsan ciddi çalkantılar doğurdukları belirtilebilir.
Klasik Osmanlı sisteminin ekonomi politik dönüşümünü anlamak açısından kritik bir dönem olan 18. yüzyılda imalat sanayisinin yapılanmasını inceleyen Mehmet Genç, klasik dönem Osmanlı ekonomi politiğinin dayandığı üç temel prensibi özlü şekilde ortaya koymuştur.18 Bu prensiplerden ilki, sosyoekonomik alandaki birincil önceliği saray, ordu ve üst düzey devlet erkânı ile İstanbul halkının temel ihtiyaçlarının karşılanmasına veren “ikmal ve iaşe”
(provisionism) ilkesidir, ki bu ilke sözü geçen ihtiyaçların istikrarlı ve kaliteli
biçimde karşılanmasını stratejik bir hedef olarak ön plana çıkarmaktaydı. Yeterli ikmal ve iaşenin kesintisiz olarak yapılması devletin meşruiyeti, prestiji ve
devamı açısından hayatî bir önemde görüldüğünden acil ihtiyaçların giderilmesinde yerli üreticileri desteklemek ya da ithalatı azaltmak için korumacı politikalarla ithal ikamesi yapmak gibi konular yönetici kadroların gündeminde değildi.
Tam tersine, iç piyasaya yeterli mal arzı yapılamayacağı ve bunun sonucunda Osmanlı topraklarında belli ürünler için kıtlık ihtimalinin belirebileceği
durumlarda ihracat vergileri ve yasakları yoluyla yerli üretimi iç pazarda tutma
eğilimi yaygındı. Ancak savaş hallerinde ya da yabancı bir ülkenin siyasî sebeplerle ihracat engelleri çıkarması durumlarında özellikle iç piyasadan devlet
alımlarına yönelinmesi söz konusu olmaktaydı. Neticede, Avrupa’da milliyetçilik ve merkantilizmin gelişmesine benzer şekilde farklı etno-kültürel unsurlardan oluşan Osmanlı uyruklarını zenginleştirmek ya da yerli sanayii girişimlerini
destekleyerek ülke içinde ilave katma değer üretmek gibi modern anlamda “kalkınmacı” hedeflerin tamamen farklı bir rasyonalite etrafında işleyen klasik Osmanlı ekonomi politiği içerisinde yeri bulunduğu söylemek mümkün görünmemektedir.
Ayrıca, “malî devlet” (fiscal state) yaklaşımı içinde devletin vergi gelirlerinin maksimize edilmesi ve kamunun malî çıkarlarının her türlü özel ekonomik çıkarın üzerinde tutulması gerektiğini bildiren malîyecilik (fiscalism) prensibi, özellikle devlet alımlarında özel girişimcilere piyasanın altında düşük fiyatlar ödenmesi, buna mukabil başta tarım olmak üzere ekonomik faaliyet alanlarından olabildiğince yüksek vergiler toplanması mantığı üzerine oturmaktaydı.
Avrupa’da aynı dönemde iktisadî bir gelir kaynağı haline gelen savaşlar üzerinden devlet destekleriyle gittikçe büyüyen bir “askerî-sınai kompleks” oluşurken,
Osmanlı Devleti’nin 17.yüzyıldan itibaren yaptığı uzun, çetin ve savunmaya dayalı savaşlar devlet alımları ile yerel girişimcileri desteklemek bir yana, hem
loncalar hem de klasik sosyoekonomik yapının oturmuş dengeleri açısından
ciddî bir yük oluşturmuşlardır.
Son olarak, devletin bekasını sağlamak adına klasik Osmanlı kurum ve
değerlerinin her türlü zorluk altında korunmasına dayalı “gelenekçilik”
(traditionalism) prensibi de klasik dönem ekonomi politiğinin yaslandığı güç
dengelerinin ve Osmanlı sosyoekonomik yapısının sanayi devrimi, coğrafî keşifler ve Avrupa’daki yeni siyasî oluşumlar tarafından radikal biçimde zorlandığı
bir dönemde tedricen geçerliliğini yitirmeğe başlamıştır. Değişen dünya şartlarında misyonlarını yerine getirmekte zorlanan kurum ve yapıların reforme edilmeleri gerektiğini, hatta bu da sonuç vermezse tamamen ortadan kaldırılarak
yerlerine modern alternatiflerin getirilmesini savunan yaklaşımlar 18.yüzyıldan
itibaren giderek güç kazanmışlardır.
MERKANTİLİZM VE SANAYİ KAPİTALİZMİNİN OSMANLI
Osmanlı sosyal yapıları ile İngiltere, Hollanda ve Fransa gibi dönemin
hızla gelişen sömürgeci ve kapitalist güçleri arasında 17. ve 18.yüzyıllardan
başlayarak yeni ve yoğunluklu ticari ilişkilerin kurulmasının klasik Osmanlı
sosyopolitik yapıları ve ekonomik düzenindeki çözülmeyi hızlandırıcı bir etki
yaptığı çok açıktır.19 Avrupa’da yayılmacı bir eğilim gösteren sanayi kapitalizmi
ve ekonomik güçle siyasi gücü eşitleyen merkantilist yaklaşımın Anadolu ve
Balkanlar’daki sosyoekonomik yapıları küresel güç ve sermaye ağlarına eklemleme açısından daha önceki dış ticaret ilişkilerine nazaran çok daha derin ve kalıcı yansımalar ortaya çıkardıkları görülmüştür. Avrupa-Osmanlı ticaretinin ge115
nişlemesine paralel biçimde ticari ilişkilerin kompozisyon olarak sergiledikleri
ülke bileşimi ve ait oldukları yönetim rejimi de ciddi anlamda değişikliklere uğramıştır. 16.yüzyılın ortalarında başlayan kapitülasyonlar (imtiyazat) pratiği
yaklaşık iki yüzyıllık bir süreç içerisinde giderek genişlemiş ve hemen hemen
tüm önemli Avrupalı güçlere yaygınlaştırılarak kalıcı hale getirilmiştir.20 Kapitülasyonlar rejiminin Osmanlı ve Akdeniz güçleri arasında işleyen ve denk güçler arasındaki bir ticaret ilişkisinden hızla sanayileşen Avrupa ile askerî alandaki problemlerine paralel olarak ekonomik sıkıntılar çekmeğe başlayan Osmanlı
Devleti arasında eşitliksiz bir ilişki biçimine evrilmesi sürecinde “en çok yararlandırılan millet” statüsünün aşırı liberal bir yaklaşımla tüm Avrupalı güçlere
yaygınlaştırılması, Osmanlı idaresinin ekonomik egemenliğini koruyabilme kabiliyetine ciddi sınırlamalar getirmiştir.
Bu arada, Osmanlı sınırlarında yaşayan gayrimüslim ticarî ve finansör
çevrelerinin hem ekonomik hem de siyasî güçlerinin Avrupa ile artan entegrasyon çerçevesinde gerçekleştirdikleri aracılık faaliyetleri yoluyla giderek artma
eğilimi gösterdiği de görülmüştür. İltizam sisteminin yaygınlaşması sebebiyle
hazineye büyük ölçekli peşin ödemeler yapma ihtiyacının belirmesi, finansal
sermayenin Osmanlı sosyoekonomik sistemi içerisindeki toplumsal güç dengelerinde edindiği görece pozisyonu güçlendirici bir etki yapmıştır.21 Çoğunluğu
Ermenî, Rum ve Musevî kökenli olan tüccar-finansörler, eyaletlerin bütün olarak iltizama verildiği bir ortamda kontrol ettikleri devasa fonlar aracılığıyla
âyanlar ve derebeyleri üzerinde ekonomik ve siyasî kontrol mekanizmaları kurmuşlardır. Sonuçta 18.yüzyıldan itibaren çeşitli Avrupa devletlerinin resmî himayesine giren gayrimüslim tacirler, aynen Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren Avrupalı meslekdaşları gibi ayrıcalıklı ticaret yapan “beratlı tüccarlar”
haline gelmişlerdir.22 Yerli servet sahiplerinin elde ettikleri yasal kolaylıklar ve
yeni uluslararası bağlantı imkânlarının da etkisiyle hızlı bir şekilde dış ticarete
yönelmeleri, kapsamlı bir dönüşüm sürecinden geçen Osmanlı ekonomi politiği
içinde sanayi altyapısının durağan bir biçimde zanaatkârlar ve küçük işletmelerden oluşan yapısı sürerken gerek ticarî ilişkilerin gerekse tarımsal üretimin uluslararası bir boyut kazanmasını sağlamıştır.
İngiliz ve Fransız yayılmacı merkantilizmlerinin yayılımları sırasında
“arzı kıt, talebi bol” bir ekonomik alan olarak görülerek üzerinde muazzam kâr
birikim mekanizmaları oluşturulan Osmanlı Devleti’nin askerî ve idarî zorluklarına paralel olarak gittikçe “çevresel” bir görüntü vermeğe başlayan sosyoekonomik yapılarını dış baskı ve müdahalelerden etkin biçimde koruyamamış olmasının pekçok sebebi vardır. Ancak bunlar içinde herhalde en önemlilerinden
birisi Türk-İslam-İran-Mezopotamya kültürel birikimleri ile Selçuklu-BizansAnadolu tarihsel birikimlerinin özgün bir sentezi üzerinde oturan klasik Osmanlı düzeninin feodal, kameralist, fizyokratik ve merkantilist tecrübelerden süzülüp gelen Avrupa kapitalizminin aksine sürekli bir sermaye birikimi ve uyruklarının bireysel olarak zenginleşmeleri esasına dayalı bir sosyoekonomik kalkınma sorunsalını temel yönetim önceliği olarak kabul etmemiş olmasıdır. Klasik
Osmanlı düzeninin siyasî/sosyal içeriği ve yansıttığı kozmolojik tasarım, daha
çok “adalet” ve “devletin bekası” prensipleri etrafında şekillenen bir yönetim
tarzı ortaya çıkarmış; ulus devletlerin ve milliyetçi akımların yükselişine paralel
olarak geçerlilik kazanan ekonomik korumacılık ve kalkınmacılık gibi yeni yaklaşımların Osmanlı’ya gelişi oldukça geç bir dönemde gerçekleşmiştir. Ancak
sanayi devrimi ve sömürgecilik hareketleri ile birlikte uluslararası siyasi ilişkilerin en önemli unsurlarından biri haline gelen uluslararası ekonomi politikteki
rekabet, modern döneme geçiş süreci içerisinde sistemli ve yerel bir sosyoekonomik kalkınma zihniyeti ve stratejisi geliştirmekte geciken Osmanlı Devleti’nin varlık ve hareket alanını (Lebensraum) ciddi anlamda sınırlandıran bir etken haline dönüşmüştür. Sonuçta, Osmanlı Devleti’nin hızla genişlemekte olan
kapitalist dünya ekonomisi içindeki carî işbölümüne merkez ülkelerinden sanayi
ürünleri satın alıp onlara hammadde ve tarım ürünleri satan “yarı-çevresel” bir
alan olarak dezavantajlı bir biçimde eklemlenmesi 18.yüzyılın sonlarına doğru
Ancak Osmanlı Devleti’nin küresel ekonomi politik içindeki konumunda gerçekleşen ciddî değişimlerin eşanlı olarak dünya ekonomisi ve küresel
ekonomi politikteki temel dönüşümleri bütüncül bir yaklaşımla değerlendiren
kapsayıcı bir perspektifle ele alınmasında yarar vardır. Şöyle ki, sanayi devriminin lokomotif ülkesi olan İngiltere’nin dış ticareti sınaî üretim kapasitesindeki
hızlı artışa paralel olarak 18.yüzyılın ortalarından itibaren süratli bir artış eğilimine girmiş ve yeni ihracat pazarları bulma arayışı Osmanlı Devleti dahil
pekçok ülke ile İngiltere arasındaki ekonomi politik ilişkilerin yoğunlaşıp derinleşmesi sonucunu doğurmuştur. Örneklemek gerekirse, sadece 19.yüzyılın ilk
yarısında Osmanlı Devleti’ne İngiltere tarafından yapılan ihracatın toplam değerinin 12 kattan fazla artış göstermiş olması ve buna karşı Osmanlı topraklarından yapılan hammade ve tarım ürünleri ihracatında ciddî artışlar gerçekleşmesi,
Osmanlı Devleti’nin Avrupa ve küresel ekonomi politik ağlarına ne derece hızlı
bir şekilde entegre olduğunu kanıtlayan önemli gelişmelerdir.23 İşte karşılıklı
bağımlılık ilişkilerinde gözlemlenen bu asimetrik yoğunlaşmanın 1838
Baltalimanı Ticaret Sözleşmesi ile klasik Osmanlı kurum ve düzenlemelerinin
piyasa ilişkilerinin geliştirilmesinin önünde duran engeller olarak algılanmasına
ve radikal bir yeniden yapılanma hareketinin başlatılmasına zemin hazırlamış
olması, uluslararası gelişmeler ile iç siyaset ve reform hareketleri arasındaki kritik bağlantıları anlamamızı kolaylaştıracak unsurlardandır. Şartları oldukça ağır
bir serbest ticaret anlaşması (STA) olan 1838 Sözleşmesi ile Osmanlı topraklarından yapılan ihracattan alınan vergiler ithalat vergilerine nazaran önemli ölçüde arttırılmakta; yabancı tüccarlar Osmanlı yönetim bölgeleri arasındaki ticaretten alınan vergilerden muaf tutulmakta ve Osmanlı yönetimi gümrük ve dış ticaret politikasını İngiltere (ve diğer anlaşmalı devletlerin) onayı dışında tek taraflı
olarak değiştirme yetkisini pratik olarak kaybetmekteydi.24
1838’deki bu kritik kırılmayı uluslararası ekonomi politik konjönktürü
içinde anlamlandırabilmek açısından dönemin hassas dengelerini gözönünde
bulundurmakta fayda görüyoruz. Napolyon Savaşları’ndan galip ve Avrupa’nın
hem askerî hem de ekonomik bakımdan en güçlü devleti olarak çıkan İngiltere
1820’lerde sanayi devrimini büyük ölçüde tamamlamış durumdaydı. Ayrıca,
hızlı sanayileşme sonucunda oluşan imalat malları üretim fazlasına yeni pazarlar
bulabilmek ve gelişen sanayii besleyecek yeni hammadde kaynakları keşfetmek
amacıyla da oldukça agresif ve yayılmacı bir dış politika çizgisi izlemekteydi. O
dönemde henüz kendi sanayi devrimlerinin erken aşamalarında bulunan diğer
Avrupalı güçler gelişme süreçleri devam eden “bebe sanayileri”ni koruyabilmek
amacıyla İngiliz sermayesine karşı merkantilist gümrük ve dış ticaret politikaları
uygulamaya devam etmekteydiler. Bu yüzden Latin Amerika’dan Çin’e uzanan
geniş bir eksende küresel sistemin çevresel ya da yarı-çevresel aktörlerine siyasî
baskılar yoluyla STA’lar kabul ettirmek zorlayıcı diplomasisi (gunboat
diplomacy) ustası İngiltere’nin en önemli stratejik araçlarından biri haline gelmişti.
Uluslararası siyasî gelişmeler açısından bakıldığında ise Baltalimanı
Sözleşmesi’ne uzanan gelişmeleri hızlandıran en önemli faktör, Osmanlı Merkezî yönetimine karşı ayaklanan Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın bu
girişimine karşı öncelikle Rusya’dan yardım isteyen Osmanlı yönetimine cevaben İngiltere’nin “Doğu Sorunu”nu gündemine alması ile ilgilidir. Serbest ticaret söylemi etrafında küresel ekonomik ağlarını genişletmeyi hedefleyen İngilizler, Mehmet Ali Paşa’nın Avrupa dışındaki ilk “devletçilik” uygulaması ile Mısır’da hızlı ve korumacı bir sanayileşme hamlesi başlatmasından büyük rahatsızlık duymuşlardı.25 Mehmet Ali Paşa, özellikle “Yed-i Vahid” (ticaret tekeli) sistemini kullanarak malî imkânlarını güçlendirmiş, sistemli bir sanayileşme altyapısı oluşturma yönünde önemli adımlar atmış ve bu temel üzerinde güçlü bir ordu kurmuştu. Napolyon’un başarısız Mısır seferinden sonra bu coğrafyaya karşı
askerî-siyasî iştahları artan İngilizler için gerek Mısır’da gerekse tüm Osmanlı
coğrafyasında ticaret tekellerinin ve korumacılığın kaldırılması, sömürgeci ve
kapitalist yayılım stratejisinin sürdürülebilirliği açısından hayatî önem taşımaktaydı. Bu anlamda Mısır’da yerli ve etkin bir sanayi altyapısı üzerinde güçlü bir
siyasî ve sosyoekonomik düzen kurma ideali sayesinde sonraki dönem OsmanlıTürk siyasî elitlerine güzel bir örnek olan Mehmet Ali Paşa’nın İngiltere tarafından doğrudan hedef olarak seçilmesi, 19.yüzyılda “serbest ticaret” prensibi
kamuflajında devam eden sömürgeci-kapitalist yayılmacılığın özerk kalkınma
projelerine karşı tahammülsüzlüğünü sergilemesi bakımından ilgi çekici bir örnek oluşturmaktadır.26
Bu arada, Baltalimanı Sözleşmesi’ni takip eden dönemde Osmanlı piyasalarının bir tür “açık kapı” yaklaşımı sergileyen ultra-liberal bir yaklaşımla
uluslararası ticarete, dolayısıyla da küresel kapitalizmin etkilerine açılması, dış
politika ve askerî alanda yaşanan zorunluluklar kadar yerel sosyoekonomik aktörlerin de proaktif katılımları sayesinde oldukça ciddî etkiler meydana getirmiştir. Avrupalı ekonomik çıkarlar ile kökleri on yıllara dayanan ticarî uyum ve
birlikte çalışma tecrübesine sahip olan kıyı bölgelerdeki büyük toprak sahipleri
ve çoğu gayrimüslim azınlıklardan oluşan ticarî-finansal aracılar ile ulaştırma
aktörleri dış ticaret hacminin gelişmesinden önemli çıkarlar elde ettikleri için bu
yönde ciddî baskı grupları oluşturdular. 1838 sonrası süreç, Osmanlı Devle-
ti’nin ve piyasalarının küresel kapitalist ağlarla entegrasyonu noktasında yeni ve
sosyopolitik sonuçları açısından çok daha tehlikeli bir dönemin başlamasına
SİYASÎ YENİDEN YAPILANMA VE ASİMETRİK EKONOMİK
Bilindiği gibi, klasik dönem ile güçlü devamlılık bağlarına rağmen, 19.
yüzyıl Osmanlı siyasî, sosyal ve ekonomik hayatı ile kurumsal yapılarında kapsamlı değişikliklerin yaşandığı “en uzun yüzyıl” olarak kaydedilmiştir. Bir taraftan Osmanlı Devleti’nin sahip olduğu coğrafî sınırlar ve uluslararası sistemdeki
ağırlığı tedricen azalmaya yüz tutarken diğer taraftan Avrupalı siyasî-ekonomik
çıkarlar ile reformcu Osmanlı bürokrasisinin taleplerinin kesişim noktalarında
gerçekleştirilen idarî ve askerî reform girişimleri sonucunda Osmanlı devlet yapısı sadece ayakta kalmamış, aynı zamanda genişleme eğilimine girmiştir. Avrupa ulus-devletlerinin tecrübelerine benzer şekilde devlet mekanizmasının
hacmi, ilgi ve sorumluluk alanları ile personel yapısında olağanüstü bir genişleme yaşanırken yine Avrupa örneklerine paralel biçimde güç temerküzünün
kaydığı “Bâb-ı Âlî” bürokrasisi gittikçe daha çok özerkleşen, rasyonel ve toplumsal yapılar üzerinde merkeziyetçi dönüşüm projelerini hayata geçirebilme
iradesi gösteren bir nitelik kazanmıştır.
İç ekonomi politik dengeler açısından bakıldığında ise kapitülasyonlar
rejiminin 1839 Tanzimat Fermanı’nın desteklediği siyasî atmosfer içinde genişletilerek tüm Avrupalı güçleri kapsayan bir nitelik kazanması Osmanlı piyasalarını ucuz Avrupa ithal mallarının hücumuna uğratarak yerli küçük sanayiciler ve
iç piyasaya hitap eden girişimciler arasında yaygın iflasların görülmesini tetiklemiştir.27 Diğer taraftan kapsamı kontrolsüz biçimde genişleyen kapitülasyonlar rejimi ciddî ölçekte bir siyasî problemi de gündeme getirerek yabancı konsolos ve diplomatik aktörlerin (gayrimüslim azınlıkların da katılımıyla) sayısı giderek artan pasaport sahiplerinin yasal haklarını korumak üzere sıkça devreye
girdikleri ikici (düalist) bir legal yapının ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Ortaya çıkan bu de facto durum ise potansiyel olarak siyasî otoritenin kontrolü dışında büyük hacimli sosyal gruplar oluşturarak reel bir siyasî meşruiyet krizinin
doğuşuna zemin hazırlamıştır. Osmanlı Devleti’nin millet sistemi çerçevesinde
organize edilmiş olan çok etnikli, çok kültürlü yapısı Avrupa kapitalizmi ile
asimetrik entegrasyon sürecinde artarak keskinleşen “etnokültürel işbölümü” ve
“etnokültürel meslekî ayrışma” eğilimlerine ile yüzleşmiştir.28 Farklı etnik ve
kültürel gruplar arasında barışçıl ve uyumlu ilişkilerin sürdürülmesine dayalı
hassas bir denge üzerine oturan Osmanlı sosyal yapısında Avrupa sermayesi ile
entegrasyon bağlamında Ermeni ve Rum azınlıkların başını çektiği Levanten
nüfus tarafından elde edilen siyasî ve sosyoekonomik ayrıcalıklar Osmanlı toplumunun ana gövdesini oluşturan Müslüman-Türk nüfus nezdinde etnokültürel
formlarla ifade edilen yaygın bir rahatsızlığın doğmasına yol açmıştır.29 Bundan
daha da önemlisi, reformcu bürokratik sınıfların zamanla takındıkları elitist ve
pozitivist tutumlar, sonraki dönemlerde oluşacak siyasal düşünce formlarını ve
devlet-toplum ilişkilerini “rijit bir devlet-toplum karşıtlığı” üzerinden yapılandıracak kurgusal bozukluklara yol açmışlardır.30
Avrupalı güçler ile yapılan ticaret hacmi hatırı sayılır bir düzeyde artış
eğilimi gösterdikten sonra tahmin edilebileceği gibi Batılı siyasî aktörlerin iş
sözleşmelerinin korunması ve iş ilişkilerinin takibinin kolaylaştırılması gibi gerekçelerle Osmanlı yönetimi nezdindeki idarî/legal reform baskıları yoğunluk
kazanmıştır. Bu bağlamda Osmanlı elitinin tasarladığı reform projelerinde genellikle iki alternatif araştırılmaktadır: Gündeme getirilen taleplerin karşılanabilmesi için Avrupa ülkelerinin vatandaşlık ve yasal koruma haklarından faydalanan gayrimüslim azınlıklar ile Osmanlı toplumunun ana gövdesinin iki ayrı
yapı halinde yönetilmesi; ya da Osmanlı kurumsal-legal mimarisi mevcut Avrupa örnekleri ışığında bütünüyle yeniden yapılandırılması. Tarihsel olarak bakıldığında Osmanlı Devleti’nin yıkılmasına kadar geçen süreçte her iki alternatifin
de aktif olarak denendiği, Cumhuriyet’e yakın dönemde ikinci alternatifin öne
çıktığı görülmektedir. Bu bağlamda, Tanzimat ve Islahat Fermanları ile Meşrutiyet hareketi Osmanlı yönetiminin merkezîleşme/rasyonelleşme, özel mülkiyetin korunması, hukuk devleti ve kanun önünde eşitlik gibi prensipleri aşamalar
halinde yönetim tarzına eklemlediği önemli dönüm noktaları olmuştur.31
Osmanlı ekonomi politiğini özellikle 19.yüzyılın ikinci yarısından itibaren derinden sarsan en önemli mesele hiç kuşkusuz “dış borçlar” sorunudur.
Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı’na İngiltere ve Fransa’nın müttefiki olarak katılmasının da etkisiyle 1854 yılında Londra ve Paris borsalarında devlet tahvili
satışı yoluyla ilk borçlanmasını yapmıştır. Bu tarihten sonra düzenli olarak yapılan ve genelde carî harcamalar ile eski borç servisinde kullanılan borçlar ve
bunların faizlerinde hızlı büyüme bir süre sonra Osmanlı yönetimini düzenli
bütçe gelirlerinden mahrum bırakan bir düzeye erişecektir. Avrupa piyasalarındaki her yeni borçlanma daha kötü şartlarda yapılır ve Bâb-ı Âlî’nin mali kredibilitesi gittikçe azalırken, 1875 yılında dış borçların çevrilemeyecek duruma
gelmesi ve bunun sonucunda ilan edilen moratoryum Osmanlı ekonomi politiğinde bariz bağımlılık ilişkilerini tetikleyecek yeni bir dönemin başlamasına sebep olmuştur.32
1870’lerin başlarından itibaren yirmi yıl kadar bir süre ile uluslararası
menkul kıymetler borsalarında yaşanan çöküntünün Osmanlı Devleti gibi geri
ödeme kapasitesi düşük borçlulara verilen kredilerin yeniden yapılandırılmasını
imkânsız hale getirmesi sonucu çıkarılan “Muharrem Kararnamesi” ile, daha
önce Mısır ve Tunus’ta olduğu gibi, Osmanlı borç tahvillerinin Avrupalı sahiplerinden oluşan Duyun-u Umumiye İdaresi’nin (DUİ) merkezî vergi toplama
görevini üstlenmesi kabul edilmiştir. 1881 yılından itibaren kendi kadroları ile
doğrudan vergi toplama hakkına sahip olan bu kurumun Osmanlı maliyesine paralel olarak gittikçe artan boyutlarda faaliyet göstermesi Osmanlı Devleti’nin
ekonomik alandaki egemenlik haklarını ve siyasi meşruiyetini derinden sarsan
bir etkide bulunacaktır.33 DUİ yönetim kurulu üyelerinin Avrupa hükümetleri
tarafından onaylanmış kamu görevlileri ya da diplomatlar olmaları, görünürde
Osmanlı tahvillerinin Avrupalı sahiplerini temsil eden bu kurumun Avrupalı siyasî güçlerin Osmanlı Devleti’nin içişlerine ekonomik ve politik biçimlerde
müdahale etmek için kullandıkları en önemli kurumsal araç haline getirmiştir.
Buna ek olarak DUİ yönetim kurulunda görev yapan üyelerin çoğunun aynı zamanda Osmanlı sınırları içinde yatırımları bulunan yabancı şirketlerin yönetim
kurullarında üye olmaları, DUİ’nin girift bir ilişkiler ağı çerçevesinde Avrupalı
siyasî/ekonomik çıkarların uzantısı ve baskı aracı olarak kazandığı karakteri daha da pekiştirmiştir.34
Burada belirtilmesi gereken önemli bir nokta da, süreç içerisinde gerek
hacmi gerekse operasyonlarının kapsamı açısından giderek genişleyerek Osmanlı Maliye Nezareti’ne rakip olacak büyüklükte kaynakları kontrol eden
DUİ’nin bu niteliğinin Tanzimat sonrası dönemde filizlenen yeni Osmanlı bürokrasisinin ideolojik gelişimi açısından öngörülemeyen ancak hayati sonuçlar
doğurmasıdır. DUİ’nin organizasyonel mimarisi ve politika müdahalelerinin
kapsamındaki genişleme, bir taraftan Osmanlı Devleti’nin Avrupa ekonomi politiğine edilgen ve çevresel bir unsur olarak eklemlenmesinin, diğer taraftan da
saray ve Bâb-ı Âlî’nin geleneksel prestij ve siyasi meşruiyetindeki aşınmanın en
temel göstergesi olarak algılanmıştır. Bu arada Batı tarzı yeni eğitim kurumlarında yetişen reformcu kadroların kendi imtiyazlı konumlarını korumakla birlikte Osmanlı yönetim yapısını yukarıdan müdahaleler ile değiştirme iradelerinin
DUİ’nin sıkı muhasebe metotları ve acımasız ekonomik rasyonalitesi ile çatışması, Avrupa ile eşitliksiz ilişkilere karşı duyulan yaygın sosyal tepkinin özünde
“Batılı” ve “Batıcı” yöntemlere yakınlık hisseden reformist bürokrasiye de yansımasına yol açmıştır. Hatta Avrupalı sermaye odakları ve siyasî çevrelerin DUİ
özelinde ortaya koydukları kolonyal çizgiye yakın derecede aşağılayıcı tavırlarının daha sonraki dönemlerde “milli iktisat” ve “devletçilik” gibi ekonomik
milliyetçilik altyapısı bulunan yaklaşımların güçlenmesi için gerekli psikososyal ve ekonomi politik temelleri oluşturmuş oldukları söylenebilir.35
Dış borçlar ve DUİ konularına paralel olarak bankacılık faaliyetlerinin
Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde ekonomik egemenlik alanını sınırlayan
özelliklerine değinmek de gereklidir. 19.yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa
finans çevreleri Osmanlı yönetiminden alınan imtiyazlar çerçevesinde yeni bankalar kurana değin, Osmanlı topraklarındaki bankacılık faaliyetlerinin neredeyse
tamamı “Galata Bankerleri” olarak bilinen Ermeni, Rum ve Musevî finansörler
tarafından yürütülmekteydi. Osmanlı Sarayı ile Avrupa banka ve borsa çevreleri
arasında aracılık yapan bu bankerlerin etkileri kimi büyük Avrupa bankalarının
doğrudan şubeler açmaları ve Osmanlı Bankası’nın İngiliz-Fransız ortaklığıyla
kurulması sonrasında görece azalma eğilimine girdi. Osmanlı yönetiminden para basımı dahil çok önemli imtiyazlar elde eden Osmanlı Bankası, DUİ ve Fransız tütün rejisi (tekeli) ile birlikte sömürgeci Avrupa sermayesinin Osmanlı topraklarındaki en bariz sembollerinden biri olarak algılanmaya başlandı. Osmanlı
ekonomi politiğine yerel aracılar yoluyla ya da doğrudan yansıyan Avrupa sermayesinin etkisi büyük ölçüde uluslararası ticaret kanallarından gerçekleşirken
bankacılık kesimindeki girişimler bu ticarî ilişkilerin malî kanallarını oluştur121
makta, liman kentleri ve ana demiryolu akslarında yapılan ulaştırma yatırımları
da Avrupa sermaye merkezleri ile entegrasyonun fizikî altyapısını sağlamaktaydı.
Yukarıda özetlenen gelişmelerin Osmanlı sosyal yapısındaki yansımaları
gözönüne alınacak olunursa, klasik dönemden 18.yüzyıla kadar etnokültürel
çizgileri kabaca takip eden bir işbölümünden bahsetmek mümkün idiyse de,
millet sistemini oluşturan farklı gruplar arasında ciddî bir gelir düzeyi farklılaşmasının oluşmamış olduğu görülmektedir. Gelir düzeyleri ve sosyal statüleri
açısından etnokültürel gruplar arasındaki asıl ayrışma, askerî ya da sivil mülkî
idareye yakınlık derecesine göre belirlenmekteydi. Ancak 19.yüzyılın başlarından itibaren Avrupa ile asimetrik ekonomik entegrasyona paralel olarak Müslüman ve gayrimüslim nüfus arasında hem gelir düzeyi ve yaşam standartları
hem de sosyal bütünlük açısından zamanla büyüyen çatlaklar oluşmaya başladı.
Bu arada artan ekonomik güçleri sayesinde Osmanlı topraklarında yaşayan gayrimüslim nüfusu gözetme (ve onlar arasında yayılan milliyetçi duyguları kamçılama) imkânlarına kavuşan Avrupalı devletler ve sermaye odakları için gerek dil
ve kültür yakınlıkları gerekse ticarî bağlantıları sebebiyle ideal “aracı aktörler”
olan Ermenî, Rum ve Musevî girişimciler de derinleşen entegrasyon dinamiklerine paralel biçimde büyüyen ekonomik kaynakları kontrol etmekte, ve bu kaynakların önemli bir kısmını doğrudan Avrupa metropollerine transfer etmekteydiler.
Kendilerini gerek legal statüleri ve yaşam tarzları, gerekse maddî çıkarları açısından Osmanlı sosyal yapısından daha ziyade Avrupalı halklara yakın
hissetmeye başlayan bu gruplara karşı hem reformist Bâb-ı Âlî bürokrasisi, hem
de Müslüman-Türk halk kitleleri nezdinde uyanan yaygın tepkiler ve olumsuz
izlenimler sonraki dönemlerde ortaya çıkacak fikrî/ideolojik akımları, siyasî gelişmeleri ve kalkınma stratejilerini derinden etkilemiştir. Geleneksel olarak tarımsal faaliyetler, askerlik ve küçük zanaatler ile uğraşan Müslüman-Türk nüfus
arasında Levantenlerin artan refah ve imtiyazlarına karşı duyulan tepki, kendilerini “Osmanlı Devleti’nin gerçek sahipleri” olarak algılayan bu nüfusun özellikle Ermeni ve Rumlara karşı artan oranda bir fonksiyonel farklılaşma ve ve “etnik rekabet” psikolojisine sürüklenmesinde etkili olmuştur.36 Osmanlı entelektüelleri arasında Avrupa ve Japonya’daki kalkınma örneklerini çağrıştıran biçimde serbest ticaret ve ekonomik liberalizm yaklaşımlarına karşı ekonomik
milliyetçilik ve ulusal ekonomik kalkınma ilkelerini savunan ilk hareketlerin ortaya çıkmasında da bu sosyal psikolojinin ciddî rol oynadığı yadsınamaz.
JÖNTÜRKLER, ULUSAL EKONOMİK KALKINMA VE SİYASÎ
Osmanlı Devleti’nin gerek uluslararası sistemdeki siyasî konumu, gerek
küresel ekonomi politik ağlarla entegrasyonu, gerekse iç sosyopolitik ve sosyokültürel dengeleri açısından derin dönüşümler ve kırılmalar yaşadığı “en uzun
yüzyıl” olan 19.yüzyıl, Osmanlı entelektüelleri ve yeni nesil sivil-askerî bürok122
ratik çevrelerinin farklı düşünsel akımlar ve yaklaşımlar temelinde Osmanlı
Devleti ve topraklarını birarada tutma hedefine yönelik yeni tasarımlara ve reform girişimlerine yöneldikleri kritik bir zaman dilimi olmuştur. Dönemin en
önemli düşünce akımları arasında Osmanlıcılık, tarihsel olarak en erken ortaya
çıkan yaklaşımdır. Bu yaklaşım, Fransız devrimi sonrasında yayılan milliyetçilik dalgasının çok kültürlü, çok etnikli Osmanlı sosyal yapısını parçalamasını
önlemek için eşit vatandaşlık temelinde yeni bir sosyopolitik organizasyon yapısı ve 19.yüzyıl Avrupa devletler sistemi ile uyumlu bir dış politika yaklaşımı geliştirilmesi hedefine yoğunlaşmıştır. Bunun yanında, İngiltere ve Fransa’nın öncülüğünde yükselen ikinci dalga sömürgeciliğin Osmanlı toprakları içindeki ve
dışındaki etkilerini dizginleyebilmek adına kimlik ve aidiyet unsurlarına dayalı
bir siyasi meşruiyet canlanmasını hedef alan ve bu amaçla Avrupa-içi rekabet
unsurlarını etkin biçimde kullanmayı planlayan İslamcılık özellikle Sultan
II.Abdülhamid döneminde devletin resmi yaklaşımı haline gelmiştir. Tanzimat
dönemi ile çıkışa geçen ve aydınlanma felsefesine dayalı pozitivist siyasi idealler ile sosyoekonomik organizasyon biçimlerinin radikal bir zihniyet dönüşümü
halinde gerçekleştirilmesini savunan Batıcılık ve Osmanlı Devleti’nin (Araplar
ve Arnavutlar gibi) müslüman unsurlarının kopmasına tepki olarak geride kalan
Türk nüfusun milliyetçi bir platformda kenetlenmesini savunan Türkçülük bu
siyasî/ideolojik akımlar içerisinde son dönem Osmanlı aydınlarını ve Cumhuriyet dönemini en ciddi biçimde etkileyen yaklaşımlar olmuşlardır.
Avrupa ekonomi politiği ile devam eden asimetrik entegrasyon süreci
boyunca 19.yüzyıl bürokratik reformizmi ile yoğrulan Osmanlı entelektüelleri
ve yönetici eliti nezdinde en çok rağbet gören çözümler askerî/idarî mekanizmaların modernize edilmesi ve Batılı cumhuriyetçilik akımının önerdiği siyasi
formlar yoluyla Sultan’ın mutlak otoritesinin bir şekilde kısıtlanmasına dayanmaktaydı.37 Osmanlı Devleti’nin başlıca askerî, idarî, dış politik ve sosyoekonomik sorunlarının çözümü noktasında meşrutiyet ve daha ileri aşamada cumhuriyet iddiası taşıyan siyasi formların kabul edilmesinin pekçok köklü problemi bir anda ve temelli çözecek bir reçete ya da “panacea” oluşturacağına dair
yaygın bir kanaat oluşmuştu. 1908 sonrası döneme damgasını vuran İttihat ve
Terakki Cemiyeti’ni (İTC) oluşturan Jöntürkler de Avrupa kamuoyuna kendilerini Sultan’ın despotik rejimine karşı başlatılan özgürlük ve modernleşme mücadelesinin bayraktarları olarak tanıtarak yaygın sempati toplamayı amaçlamışlar ve bunda da büyük ölçüde başarılı olmuşlardır.38
Osmanlıcılık, Batıcılık, İslamcılık ve Türkçülük üzerinden yürütülen dönemin başlıca fikrî/ideolojik tartışmalarında öne çıkan temel yaklaşımlara oldukça pragmatik bir bakış sergileyen Jöntürkler hareketinin düşünsel altyapısı
doktriner olmaktan ziyade tarihsel olayların etkisiyle eklektik bir biçimde şekillenmiştir. Bu bağlamda Jöntürk düşüncesini ve politika uygulamalarını şekillendiren iki ana unsurdan bahsetmek mümkündür: a) Fransız pozitivistleri ile uzun
süreli irtibatlar sonucu kazanılan ve “sosyal mühendislik” projeleri yoluyla radikal yapısal dönüşüm yaklaşımlarına uygun zemin hazırlayan aydınlanmacı/modernleştirici Jakoben bir yönetim anlayışı; b) Ekonomik milliyetçilik te123
melinde Müslüman-Türk unsurların devlet marifetiyle zenginleştirilmesi hedefine yönelen bir “ulusal ekonomik kalkınma” ve merkantilizm yaklaşımı.39
19.yüzyılın son çeyreğinde siyasi birliklerini kazanan İtalya ve Almanya
tarafından hayata geçirilen ulusal ekonomik kalkınma ve hızlı sanayileşme stratejileri dünyadaki pekçok siyasi elit gibi Jöntürkler tarafından da dikkatle izlenmekteydi. Ünlü iktisatçı Fridrich List tarafından formüle edilen Alman kalkınma doktrini, yerel girişimcilerin küresel rekabet şartlarına gerektiği gibi hazırlanabilmeleri amacıyla uzun soluklu bir stratejik program çerçevesinde desteklenmelerini önermekte ve yerli “bebe sanayileri” desteklemenin milli devletin aslî görevlerinden biri olduğunu vurgulamaktaydı. Aynı şekilde İtalya’da yerel girişimciler ve piyasa aktörlerinin çabalarının kamu tarafından desteklenmesi
yoluyla hızlı bir yapısal ve sınaî dönüşümün sağlanması, millî yenilenme programı “Risorgimento”nun en önemli unsurlarından birisini oluşturmuştu. Ancak
Avrupa örneklerinden farklılaşan önemli bir faktör olarak Jöntürkler kendi sınıfsal çıkarlarını korunaklı yerel piyasa şartları ve ulusalcı bir siyasi ortamda
savunan bir sosyoekonomik çıkar/baskı grubu olmaktan ziyade, devlet mekanizmasının bizzat kendisini ele geçirmeye çalışan dar bir siyasi/bürokratik kadroyu temsil etmekteydiler.40
Buna ek olarak, Avrupa’daki benzer hareketler ile karşılaştırıldığında
Jöntürkler’in çok daha önemli bir eksiklikleri daha vardı ki, bu da korumacı bir
rejim altında “ulusal ekonomik kalkınma” söylemini sahiplenecek ve siyasi kadrolar ile işbirliği içinde yapısal dönüşüm projesine liderlik edecek bir yerel ya
da “millî” girişimci sınıfının Osmanlı sosyal yapısı içinde bulunmuyor olmasıydı. Gerek sınaî gerekse finansal faaliyetlerin çoğunu kontrolleri altında tutan
gayrimüslim azınlıkların Osmanlı sosyoekonomik yapısına giderek yabancılaşmaları, yerel aktörlerin desteğine dayanacak geniş çaplı bir kalkınma hareketinin ancak Müslüman-Türk girişimcilerin omuzlarında yükselebileceği düşüncesini kaçınılmaz olarak güçlendirmekteydi. Bu yüzden Jöntürkler hareketinin en
fazla önem verdiği konuların başında, takip eden Cumhuriyet yönetiminin de
yoğunlaşacağı, Müslüman-Türk unsurlara dayanan güçlü ve yerel bir sanayicigirişimci sınıfının devletin aktif liderliği ve koruyuculuğu altında oluşturulması
meselesi yer alacaktı. İTC’nin önde gelen ideologları ekonomik liberalizmi Batılı sömürgeci güçlerin çıkarlarını “serbest ticaret” kamuflajı altında gözeten bir
bağımlılık yaklaşımı olarak tanımlarken, ülkenin ihtiyacı olan sanayileşme hamlesinin devlet öncülüğünde ve derinlikli bir “ulusal ekonomik bilinç” çerçevesinde yapılması gerektiğini ısrarla savundular.41
Söylem düzeyindeki bu radikalliğe rağmen, iktidarının ilk döneminde liberal dış politikalar uygulayıp yabancı yatırımları teşvik ederek Avrupalı güçler
nezdinde prestij ve ekonomik destek sağlamayı uman Jöntürkler’in uğradıkları
derin hayal kırıklığı, siyasî kontrolü tam olarak ele aldıkları 1913 yılından sonra
kalkınma sorunsalına yaklaşımlarının ekonomik milliyetçilik ve Alman sanayileşme politikalarını örnek alan müdahaleci bir “millî iktisat” yaklaşımına kaymasına sebep olmuştur.42 Teorik olarak belli bir olgunluğa ulaşan bu yaklaşımın
uygulama planına etkin bir biçimde geçirilebilmesi için gerekli fırsat penceresi
de Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle büyük güçlerin müdahalelerinden geçici olarak sıyrılan İTC’nin sosyoekonomik alanda köklü bir “Türkleştirme” hareketine girişmesi ile açılacaktır. Yunan iridentizmi ile Balkanlar’daki
nüfus ve Ermeniler arasında gittikçe güçlenen ayrılıkçı hareketler, MüslümanTürk çoğunluğun kimlik-aidiyet bilincini milliyetçi bir platformda canlandırmak
isteyen Jöntürkler için sosyopolitik ve ekonomik alanların doğrudan siyasi/idari
kontrol altında yeniden yapılandırılması önceliğine aciliyet kazandıran önemli
diğer bir etken olmuştur.
Kritik 1914 yılında İTC hükümeti tarafından alınan dış borç ödemelerinin durdurulması, DUİ işlemlerinin tek taraflı olarak askıya alınması, Avrupalı
güçlere tanınan kapitülasyonların kaldırılması ve Teşvik-i Sanayi Kanunu’nun
ilanı gibi kararlar aracılığıyla yeni ekonomi politik yaklaşım hayata geçirilmiştir. Bu kararlar ile aynı anda yerli ve güçlü bir girişimci sınıfın oluşturulması;
Ermeni ve Rum aracılarla birlikte Osmanlı ticarî ve finansal sistemlerini baskı
altına alan İngiliz ve Fransız çıkarlarına darbe vurulması; Müslüman-Türk sosyal kesimler ve girişimcileri arasında tazelenmiş bir sembolik millî ekonomik
egemenlik algısı üretilmesi gibi pek çok farklı amacın gerçekleştirilmesi hedeflenmekteydi.43 Tarihsel sürece bakıldığında bu önlemlerin bir taraftan uluslararası sermaye ve yabancı ekonomik aktörleri yekpare Osmanlı legal kontrolü altına getirip malî sistemin bütünlüğünü sağlarken, diğer taraftan oldukça korumacı sanayileşme ve ticaret politikaları için gereken zemini hazırlamış oldukları
Savaş sırasında, özellikle Çanakkale Zaferi’nin millî onuru taçlandıran
etkisi de devreye sokularak, millî iktisat uygulamalarına hız verilmiştir. Savaş
ortamının doğurduğu olağanüstü piyasa şartları, sosyal gruplar arasında aktif
devlet müdahaleciliğiyle sermaye birikimi ve aktarımı yapılabilmesine uygun
bir ekonomi politik ortam sunmaktaydı. Bu ortamda İTC’nin yerel siyasi organizasyon ağları, erken Cumhuriyet dönemindeki uygulamaları çağrıştır biçimde,
Müslüman-Türk nüfus içindeki tüccar, esnaf, hatta bürokratlardan yerli bir sanayici-girişimci zümresi oluşturabilmek amacıyla yoğun biçimde devreye sokulmuştur. Bu bağlamda, daha önce kaldırılan loncaların yerine İTC‘nin lokal
örgütlenmesine paralel biçimde kurulan esnaf birlikleri ve “millî ticaret şirketleri” aracılığıyla küçük ve orta boy işletmelerin büyük çaplı sanayi ve ticaret şirketlerine dönüştürülmesine çalışılmış ve siyasi elitle ülkü birliği yapabilecek
yerli bir girişimciler grubunun oluşturulabilmesi için yoğunlaştırılmış bir “siyasî
kapitalizm” projesi uygulamaya konulmuştur.44 Osmanlı-Türk kalkınma tecrübesinin serencamı ve sosyoekonomik hayattaki aktörlerin kültürel ve etnik
kompozisyonu açısından Jöntürkler’in 1908-1918 yılları arasında izledikleri
ekonomik alanı “Türkleştirme” politikasına dair bir değerlendirmeye göre bu
dönemde özel şirketlerde bulunan Türk sermayesinin oranı on kattan fazla artarak %3’ten %38 düzeyine çıkmıştır.45
Gerek savaş sırasında gerekse sonrasındaki nüfus mübadelesi ile Rum ve
Ermeni nüfusun büyük çoğunluğunun Türkiye topraklarını terk etmesi ile birlikte düşünüldüğünde Jöntürkler döneminde formüle edilen etnokültürel olarak
homojen ve yerli bir girişimci sınıfı eliyle ulusal kalkınma idealini gerçekleştirme tercihinin Cumhuriyet dönemi ekonomi politiği üzerinde derin etkiler bırakan stratejik bir tercih olduğu açıktır. Savaş döneminin olağanüstü şartlarında
hızla zenginleşen ve “1916 zenginleri” olarak adlandırılan Müslüman-Türk burjuvazisinin yeni fertleri Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet rejiminin kuruluş aşamasında yeni yönetimin en önemli sosyal ve ekonomik destek tabanını oluşturmuşlardır. Buna karşın ekonomik alanda yüzyıllara dayalı bilgi, birikim, ticari
bağlantılar ve insan sermayesine sahip azınlıkların Anadolu’dan çıkışı geride
doldurulması hayli zaman alacak ciddi bir ekonomik birikim, yatırım ve girişimcilik boşluğu bırakmıştır. Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasından Cumhuriyet’in kuruluşuna uzanan on yıllık süreçte Osmanlı girişimci sınıfının ana çekirdeğini oluşturan gayrimüslim azınlıkların yeni devletin sınırlarını büyük ölçüde terk ettikleri ve bunun da yeni filizlenmekte olan Türk burjuvazisi için Şerif Mardin’in deyimiyle bir “fırsat alanı” (opportunity space) oluşturduğu görülmektedir. Savaş şartları altında yaşanan nüfus değişimleri ile ilgili pek çok
tartışmalı unsur bulunmakla birlikte, bazı tahminlere göre Türkiye Cumhuriyeti
sınırları içinde yaşayan Rumların sayısı bu dönemde 1.8 milyondan 400 bine,
Ermenilerin toplam nüfusu ise 1.2 milyondan 100 bine inmiştir.46 Ülkeyi
terkeden azınlıklara ait tarım arazileri ve sınaî-ticarî işletmeler ile yabancı şirketler tarafından işletilen ticaret ve hizmet tekellerinin aralarında Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet rejiminin önde gelen liderlerinin de bulunduğu yeni Müslüman-Türk burjuvazisine verilmesi, İstanbul ve Anadolu sermayesi ile Cumhuriyetçi elit arasında oluşan ve bu ekonomik fırsat alanı çevresinde devlet destekli sermaye birikim süreçlerinin geliştirilmesine dayanan yakın ittifak ilişkilerini
SONUÇ: ULUSLARARASI SİSTEM
KALKINMA ODAKLI OKUYABİLMEK
Bu çalışmada Osmanlı Devleti’nin klasik döneminden tarih sahnesindeki
yerini genç Türkiye Cumhuriyeti’ne bırakmasına kadar geçen yaklaşık dört yüz
yıllık uzun süreçte iç ve dış ekonomi politik dinamiklerinin oluşturduğu değişim
dalgaları değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, Osmanlı Devleti’nin Avrupa’nın ortasında buluşan Doğu ve Batı eksenli iki farklı siyasî modelin, ekonomi politik
alanın ve daha geniş bir tanımla “medeniyet havzası”nın arasındaki cephe konumuna dikkat çekilmiştir. Bu konumun Osmanlı-Türk siyasi geleneğinin Avrupa sistemi ile ilişkilerini psikolojik ve sosyal açılardan etkileyerek hâkim stratejik zihniyetin yapısını ana hatlarıyla belirlediği vurgulanmıştır. Klasik dönem
Osmanlı ekonomi politiğinin hiçbir zaman genel tanımıyla feodal olmadığı; Batı
Avrupa tarzı bir merkantilist dönemi ya da kameralizm gibi bir sosyoekonomik
mühendislik deneyimini yaşamadığı; ve bu yüzden de Avrupa ve Osmanlı/Türk
sistemleri arasında devletin ekonomik ve toplumsal kesimlere karşı konumu ve
yaklaşım tarzı bağlamında ciddî yapısal farklılıkların ortaya çıktığı dile getirilmiştir.
Aynı doğrultuda, Avrupa’da milliyetçiliğin ve merkantilizmin gelişmesine koşut olarak farklı etno-kültürel unsurlardan oluşan Osmanlı sisteminde nüfusu oluşturan unsurları zenginleştirmek ya da yerli girişimcileri destekleyerek
ülke içinde katma değer üretmek gibi klasik “kalkınmacı” hedeflerin oldukça
geç dönemlerde ortaya çıktıkları belirtilmiştir. Türk-İslam-İran-Mezopotamya
kültürel birikimleri ile Selçuklu-Bizans-Anadolu tarihsel birikimlerinin özgün
bir sentezi üzerinde oturan klasik Osmanlı düzeninin feodal, kameralist,
fizyokratik ve merkantilist tecrübelerden süzülüp gelen Avrupa kapitalizminin
aksine, sürekli bir sermaye birikimi ve bireysel zenginleşmeye dayalı bir kalkınma sorunsalını temel yönetim önceliği olarak kabul etmediğine dikkat çekilmiştir.
Takip eden bölümlerde küresel güç dengelerindeki kaymalara paralel
olarak ortaya çıkan ve kontrol edilemeyen fiyat artışları, malî krizler ve bunların
doğurduğu olağanüstü vergiler, para sistemindeki çöküş ve hızlı nüfus artışı gibi
etkenlerin Osmanlı Devleti’nin klasik dönem ekonomi politiğini derinden sarsan
ciddi çalkantılar doğurdukları belirtilmiştir. Özellikle 19.yüzyılın Tanzimat sonrası döneminde idari/bürokratik reformlar ve kapitülasyonlar sisteminin serbest
ticaret anlaşmalarına dönüşmesiyle başlayan ve dış borçlardaki artışla desteklenen uluslararası sisteme asimetrik entegrasyon sürecinin İttihat ve Terakki Cemiyeti döneminde “ulusal ekonomik kalkınmacılık” söyleminin benimsenmesinde oynadığı role de dikkat çekilmiştir. Levanten nüfusun Osmanlı ekonomi
politiğindeki iç transformasyona paralel olarak Avrupalı çıkarlara yakınlaşmasının doğurduğu fonksiyonel farklılaşma ve “etnik rekabet” dinamiklerine dikkat çekilmiş ve Osmanlı entelektüelleri arasında Avrupa ve Japonya’daki kalkınma örneklerini çağrıştıran ekonomik milliyetçilik ve ulusal ekonomik kalkınma ilkelerini savunan hareketlere sempati duyulmasını sağlayan sosyal psikoloji aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Bu çalışmada makro bir bakışla ortaya konan uzun soluklu iç ve dış dönüşüm dinamiklerinin Cumhuriyet dönemi ekonomi politiğinin evrimi üzerinde
icra ettiği etkiler başlı başına ayrı bir çalışma konusudur. Ancak şu kadarı söylenebilir ki, Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı’nın itici gücünü oluşturan askeri-bürokratik kökenli lider kadrolar, Osmanlı Devleti’nin bir taraftan kendi iç
yönetim mekanizmalarını reforme etmeye çalışırken diğer taraftan küresel ekonomi politik ağlarına eşitliksiz biçimde eklemlendiği bir dönemde fikrî/entelektüel yetişme süreçlerini tamamlamışlardır. Yine bu kadrolar aydınlanma felsefesinin pozitivizm, rasyonalizm ve ilerlemecilik gibi prensipleri ile
Fransız Devrimi’nin oluşturduğu eşitlik, özgürlük ve milliyetçilik ortamında kabaca kapitalist bir sosyoekonomik kalkınma modeli tanışarak toplumsal hayata
atılmışlardır. Ayrıca zihinlerinde kurguladıkları küresel realitelere uygun bir
yeniden yapılanma modeli de doğal olarak Batı dünyasında o dönemin baskın
ontolojik, epistemolojik ve ideolojik önkabulleri ile paralellik arzetmektedir. 48
Ancak “modern ulus devlet ve serbest piyasa ekonomisi” formulüyle özetlenebilecek baskın model için yaygın bir sosyopolitik meşruiyet temeli sağlanmasının
gerekliliği ve uluslararası konjönktürde ortaya çıkan radikal kırılmalar Cumhu127
riyet tarihi boyunca sosyal ve ekonomik alanların yapılandırılmasında yoğun
sistemik adaptasyon ve reform girişimlerinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.
Herşeye rağmen, Türkiye’de piyasa ilişkilerinin günümüze kadar taşınan kimi
özellikleri ile birlikte oluşmalarında, girişimcilik kültürünün çeşitli evrelerden
geçerek olgunlaşmasında, sosyoekonomik kalkınma söyleminin toplumsallaşıp
siyasi partiler ve sivil toplum örgütleri marifetiyle hayata geçirilmesinde Osmanlı döneminden süzülüp gelen güçlü kurumsal miras, devlet geleneği ve toplumsal hafızanın ciddi etkilerini yadsımak mümkün değildir.
Yrd. Doç.Dr., Balıkesir Üniversitesi, İİBF, Uluslararası İlişkiler Bölümü, Bandırma,
Türkiye’deki toplumsal ilişki ve yapıların kapitalist dünya sisteminin belirleyici dinamikleri ile etkileşim zamanının başlangıcını kesin bir netlikle ifade edebilmek kolay
görünmemektedir. Bazı araştırmacılar bu süreci Avrupa’da sanayi devrimine geçiş dönemiyle, yani on sekizinci yüzyılın sonlarına doğru, başlatırken diğer bazı araştırmacılar
ise Osmanlı Devleti’ndeki klasik sosyoekonomik ortamın değişme dinamiklerinin
onaltıncı yüzyıldan itibaren Avrupa’daki gelişmelerden büyük ölçüde etkilenmeye başladıklarını belirtmektedirler. Sağlıklı bir tarihsel analiz yaparak devamlılık/değişim dinamiklerini tam anlamıyla yakalayabilmek için on altıncı yüzyıl öncesi gelişmelerin de
değerlendirilmesi elzem görünmektedir.
“Dünya ekonomisi” teriminin bu çalışmadaki kullanımı, mukayeseli tarih ve makrososyoloji incelemeleri bağlamında nüanslı bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Şöyle ki, kendi
içsel tutarlılıkları ve işleyiş mantıkları bulunan “Hint”, “Akdeniz”, “Çin”, ya da “Osmanlı” ekonomi politik ve sosyokültürel bölgelerinin özellikle küresel kapitalist ekonomik sistemin oluşmasından önce otonom ancak birbirleriyle önemli oranda etkileşen birer “dünya ekonomisi” olarak kavramsallaştırılmaları daha doğru bir tercih olarak görünmektedir. Özgün siyaset ve kültür alanlarını yansıtan bu alt bölgelerdeki değişim ve
dönüşüm dinamiklerinin birbirlerini önemli oranda belirledikleri ve günümüzde “küresel
ekonomi” olarak adlandırılan yapının kapitalizm öncesi dönemde bu alt bölgelerin toplamından oluştuğunu kabul etmek tutarlı bir yaklaşım olacaktır. Bu konudaki kuramsal
tartışmalara dair ufuk açıcı bir katkı için bk. Immanuel Wallerstein, The Modern World
System, New York 1974.
Osmanlı İmparatorluğu’nun özellikle Batılı çevrelerde alternatif bir küresel düzenin
temsilcisi olarak görüldüğüne dair yaygın algıyı farklı yönlerden işleyen makaleler için
bk. Halil İnalcık ve Donald Quataert (der.) An Economic and Social History of the
Ottoman Empire, 1300-1914, Cambridge University Press 1994.
Ahmet Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye’nin Uluslarası Konumu, İstanbul
2001, s. 66.
Osmanlı ekonomi politiğinin ve özellikle de tarımsal yönetim biçiminin “Asyatik” ya
da “feodal” olarak tanımlanmasına dair iktisat tarihi literatüründe rastlanabilecek pekçok
tartışma bulunmakla birlikte konunun uzmanları arasındaki genel kanı klasik dönemdeki
Osmanlı toprak düzeninin kendinden önceki ve dönemsel paralelliği bulunan pekçok diğer örneğin enteresan bir sentezi ile ortaya çıkmış kendine özgü, ya da “nev’i şahsına
münhasır”, bir düzen olduğu yönündedir. Bu yüzden feodaliteye özgü siyasal yapılan128
maları ve mülkiyet ilişkilerini hesaba katmadan sadece tarımsal üretimin bir bölümünün
kapitalist fiyat belirleme mekanizmaları dışında toplanması pratiğine dayanarak Osmanlı’daki tımar sahiplerinin “feodal” bir grup olarak nitelenmesi oldukça zorlama bir yorum olarak görülmelidir. Bu yaklaşımı taşıyan bir çalışma için bk. Yahya S. Tezel,
Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi, İstanbul 2000, s. 37.
Ergun Özbudun, “Development of Democratic Government in Turkey: Crisis,
Interruptions and Reequiliarations”, Perspective on Democracy in Turkey (der. Ergun
Özbudun vd. ), Ankara 1998.
Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300-1600, Londra 1975;
Halil İnalcık - Donald Quataert (der.) An Economic and Social History of the Ottoman
Empire, 1300-1914, Cambridge 1994.
Doğan Avcıoğlu, Türkiye’nin Düzeni: Dün-Bugün-Yarın, Ankara 1968, s. 9-25.
Taner Timur, Osmanlı Toplumsal Düzeni, Ankara 1994, s. 225.
Kemal Karpat, “Kimlik Sorununun Türkiye’de Tarihi, Sosyal ve İdeolojik Gelişimi”, Türk Aydını ve Kimlik Sorunu (der. Sabahaddin Şen), İstanbul 1995, s. 28.
Karl Polanyi, “The Economy as Instituted Process”, Trade and Market in the Early
Empires: Economies in History and Theory (Der. Karl Polanyi vd.), Londra 1957.
Tımar sistemi ile ilgili farklı yaklaşımlara örnek olarak bk. Sencer Divitçioğlu, Asya
Üretim Tarzı ve Osmanlı Toplumu, İstanbul 2003; ayz., Kök Türkler, İstanbul 2000;
ayz., Geçivermiş Gelecek, İstanbul 1991; Nicoara Beldiceanu, XIV. Yüzyıldan XVI. Yüzyıla Osmanlı Devleti’nde Tımar, Teori 1985; Mehmet Ali Kılıçbay, Feodalite ve Klasik
Dönem Osmanlı Üretim Tarzı, Gazi Üniversitesi 1982.
Şerif Mardin, “Türk Siyasasını Açıklayabilecek Bir Anahtar: Merkez-Çevre İlişkileri”, Türk Siyasal Hayatının Gelişimi (Der. Ali Yaşar Sarıbay - Ersin Kalaycıoğlu), İstanbul 1986, s. 115.
Osmanlı loncaları hakkında detaylı bilgi içeren değerli çalışmalara örnek olarak bk.
Halil İnalcık, “Capital Accumulation in the Ottoman Empire”, The Journal of Economic
History, c. 29, n. 1, 1969; Niyazi Berkes, Türkiye İktisat Tarihi, c.1, İstanbul 1969.
Murat Çizakça, “A Short History of the Bursa Silk Industry, (1500-1900)”, JESHO,
c. 23, n. 1, 1980, s. 116.
Fernand Braudel, The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of
Phillip II, c. 2, Londra 1973.
Cemal Kafadar, The Boundaries of Ottoman Economic Imagination at the End of
the 16th Century (doktora tezi, 1986), Montreal McGill Üniversitesi Tarih Bölümü, s.
Mehmet Genç, “Ottoman Industry in the Eighteenth Century: General Framework,
Characteristics and Main Trends”, Manufacturing in the Ottoman Empire and Turkey
(1500-1950) (Der. Donald Quataert), New York 1994, s. 59-86.
Taner Timur, Osmanlı Çalışmaları: İlkel Feodalizmden Yarı Sömürge Ekonomisine,
Halil İnalcık, “İmtiyazat, the Ottoman Empire”, El, c. 3.
Mehmet Genç, “Osmanlı Maliyesinde Malikane Sistemi”, Türkiye İktisat Tarihi
Semineri (Der. Osman Okyar), Ankara 1975, s. 233.
Ali İhsan Bağış, Osmanlı Ticaretinde Gayrimüslimler (1750-1839), Ankara 1983, s.
Frank Edgar Bailey, British Diplomacy and the Turkish Reform Movement, New
York 1970, s. 78.
Şevket Pamuk, Osmanlı Ekonomisi ve Dünya Kapitalizmi, 1820-1913, Ankara
1984, s. 18.
Eric Hobsbawm, The Age of Revolution, 1789-1848, New York 1962, s. 216.
Donald Quataert, “The Age of Reforms, 1812-1914”, An Economic and Social
History of the Ottoman Empire (Der. Sureiya Faroqhi vd.), c. 2, Cambridge 1994, s. 91.
Şevket Pamuk, The Ottoman Empire and the World Economy 1820-1913: Trade,
Capital and Production, Cambridge 1988.
Alphons Sussnitzki, “Zur Gliederung Wirtschaftlicher Arbeit nach Nationalitaten in
der Turkei”, 1917, s. 15, atıf Şerif Mardin, “Turkey: The Transformation of an
Economic Code” içinde, The Political Economy of Income Distribution in Turkey ((der.
Ergun Özbudun - Ahmet Ulusan), New York 1980.
Nasim Soussa, The Capitulatory Regime of Turkey, Baltimore 1933.
Devlet-toplum karşıtlığının tarihsel evrimine dair analizler için bk. Ali Yaşar
Sarıbay, Siyaset, Demokrasi ve Kimlik, Bursa 1998; Ümit Kurt, “Türkiye’de Devlet ve
Toplum İlişkisine Tarihsel ve Analitik Bir Bakış: Gerilim’in Dönüşebilme Kapasitesi”,
Civilacademy, Kış 2007, ss. 1-13.
Carter V. Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, Princeton 1980.
Duyun-u Umumiye öncesi ve sonrasında Osmanlı maliyesi ve ekonomik kurumları
hakkında detaylı bilgi içeren makaleler için bk. Şevket Pamuk, Osmanlı Ekonomisi ve
Kurumları, İstanbul 2007.
Gülten Kazgan, Ekonomide Dışa Açık Büyüme, İstanbul 1985, s. 85-106.
Donald Blaisdell, European Financial Control in the Ottoman Empire, New York
Çağlar Keyder, “The Political Economy of Turkish Democracy”, Turkey in
Transition: New Perspectives, (der. Irwin Schick ve Ahmet Tonak), Oxford 1987, s. 40.
Şerif Mardin, “Turkey: The Transformation of an Economic Code”, The Political
Economy of Income Distribution in Turkey (Der. Özbudun -Ulusan), New York 1980, s.
Şerif Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study in the
Modernization of Turkish Political Ideas, Princeton 1962.
Çağlar Keyder, “The Political Economy of Turkish Democracy”, s. 58.
Şerif Mardin, Jön Türklerin Siyasi Fikirleri, 1895-1908, Ankara 1964.
Jöntürkler ve Cumhuriyet dönemlerinde “milli iktisat” yaklaşımı etrafında bir ulusal
burjuvazi oluşturma girişimlerinin değişen küresel ekonomik şartlarda doğurdukları sonuçlara dair makaleler için bk. Şevket Pamuk, Osmanlı’dan Cumhuriyete Küreselleşme,
İktisat Politikaları ve Büyüme, İstanbul 2008.
Zafer Toprak, Milli İktisat-Milli Burjuvazi, İstanbul 1995, s. 145-54.
Milliyetçi ekonomi politikalarını ve devlet eliyle yerli bir sanayici-girişimci sınıfın
ortaya çıkarılması projesinin İTC çevrelerinde yaygın destek bulmasında özellikle İstanbul’da yaşayan Alman asıllı bir Musevî olan “Parvus” takma adlı Alexander Helphand
tarafından Türk Yurdu degisinde kaleme alınan makalelerin etkili olduğu bilinmektedir.
Bk. Eric Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İstanbul 2000, s. 182.
Ahmet Emin Yalman, Turkey in the World War, Yale 1930.
Feroz Ahmad, “Vanguard of a Nascent Bourgeoisie: The Social and Economic
Policy of the Young Turks, 1908-1918”, Social and Economic History of Turkey (Der.
Osman Okyar - Halil İnalcık), Ankara 1980, s. 59.
Hikmet Kıvılcımlı, Türkiye'de Kapitalizmin Gelişimi, İstanbul 1965.
Çağlar Keyder, The Definition of a Peripheral Economy: Turkey, 1923-29,
Cambridge 1981, s. 31; Donald Quataert, “An Inquiry Concerning the
Commercialization of Agriculture in Ottoman Turkey, 1800-1914”, State, Society and
Economy in the Nineteenth Century Iran and the Ottoman Empire, Babolsar 1978, s. 3.
Korkut Boratav, Türkiye İktisat Tarihi, 1908-1985, İstanbul 1988, s. 29.
Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet elitlerinin beslendikleri epistemolojik kaynaklar,
temel sosyoekonomik meselelere yaklaşımları ve küresel düzen algıları arasındaki güçlü
devamlılık dinamiklerini vurgulayan Eric Jan Zürcher gibi bazı önemli tarihçiler, Cumhuriyetin kuruluşunu Osmanlı-Türk dönüşüm çizgisinde keskin bir kırılma noktası olarak görmeyip Jöntürkler döneminin çok partili demokrasiye geçişin tamamlandığı 1950
seçimlerine kadar devam ettiğini dile getirmişlerdir. Bk. Eric Jan Zürcher, Modernleşen
Türkiye’nin Tarihi, İstanbul 2000.
International System And Domestic Transformation:
Turkey’s Development Dilemma
From The Ottomans To The Republic
This study is predicated on an analysis of the long historical period which
starts from the “Classical Age” of the Ottoman State in the 15th and 16th
centuries to reach the 19th century when asymmetric integration with European
powers was completed and the 20th century that witnessed the foundation of the
Turkish Republic from a macro international political economy perspective.
The transformation experienced by the classical Ottoman political economy
under domestic and international pressures, political/bureaucratic
reorganization after the Tanzimat period and the effects of asymmetric
integration with European capitalism on the emergence of the rhetoric of
“national economic development” under the Young Turks are evaluated through
an analytic approach. The historical roots underpinning the theoretical and
practical evolution of the problematique of development in Turkey in the
Ottoman-Republican axis are highlighted to attract attention to dynamics of
Keywords: Ottoman State, international political economy, national
developmentalism, asymmetric integration.
T.B.M.M. B : 31 19.12.1997 O : 2 Sayın Bakan, 14 dakika süre
21\ 12 . 1984 0 : 1
T.B.M.M. B : 91 . • 14 . 4 . 1993 O : 1 Böyle bir haksızlığa meydan
ALTINCI KISIM Siyasî Partilerin Kapanması Kapanma Karan