BIOLOJİ-BİLİM - HÜCRE
Canlılık olaylarının meydana geldiği en küçük birimdir.İlk defa şişe mantarından alınan kesitlerde görüldü.Cel=oda adı verildi.Mikroskobun gelişmesi ile hücre teorisi oluştu.
Hücre teorisi:Canlıların temel birimi hücredir.Hücreler bağımsızdır,ancak;(özelleşerek) birlikte iş görürler.
Canlılar, tek hücreliler ve çok hücreliler diye iki grupta incelenir.Tek hücreli canlılar,hayatlarının devamını kendi başlarına devam ettirirler.Hücrede canlılık olaylarının meydana geldiği yapılara organ el denir.
Hücrelerde iki grupta incelenir.
l.Prokaryot hücreler:Çekirdek yapıları olmayan hücrelerdir.Kalıtım materyalleri sitoplazmadadır. (Virüs),Bakteri,Riketsiya,Alg,Alyuvar.
2.Ökaryot hücreler:Hücre zarı,sitoplazma,hücre çekirdeğinden oluşan hücrelerdir.Çekirdeği(kalıtım materyali) olan hücreler. Bölünür.Hayatlarını devam ettirebilirler.Sitoplazmalarında organnelleri vardır.
Hücre üç kısımdan oluşur. 1.Hücre zarı 2.Sitoplazma 3.Çekirdek
HÜCRE ZARI:Her hücrede,sitoplazmayı çevreleyen zardır.Hücrenin çeşidi ve yapısına göre üzerinde yapılar bulunur.Bitki hücrelerinde, hücre zarı üzerinde hücre çeperi bulunur.Bazı hayvan hücrelerinde.glikojenden yapılı özel tabakalar bulunur.(bakterilerde kapsül).Bazı bitki hücrelerinde ise pelikula denilen örtü bulunur.
YAPISI:İki sıra birbirine ters dizili Fosfolipit moleküllerinin dizilmesi ile su geçirmeyen hücre zarını oluşturur.Fosfolipit molekülleri üzerinde veya gömülü glikoprotein ve glikolipit molekülleri rasgele (dağınık) bulunur.Bunlardan Glikoprotein hücrenin bulunduğu çevreyi tanıma ve iletişim kurma görevi yapar(hormonları.ilaçları tanır.) Bu moleküllerin miktarı azdır.(akıcı mozaik zar modeli)
Hücre zarı üzerinde açıklık veya por denilen geçitler bulunur.Madde giriş çıkışı bu porlardan olur.
Hücre zarı canlıdır.canlı olduğu için yarı geçirgendir.Seçici geçirgendir. Canlı olduğundan sağa sola hareket eder,Hücre zarına bazı yapılar katılır ve ayrılır.
Hücre zarı üzerindeki glikoprotein molekülleri reseptör( duyu almacı) görevi yapar. Hücrenin kendine özgü yapı kazanmasını sağlar.
Hücre zarı,mitokondri,kloroplast,golgi cismi,lizozom organnellerin ide çevreler
HÜCRE CEPERİ;Hücre zarı(plazma zarı) üzerinde bulunur.Selülozdan yapılı Çansızdır.Komşu hücrelere pektin maddesi ile bağlı.
Glikokaliks:Hayvan hücrelerinde glikoz,protein ve lipit moleküllerinden oluşur.Hücrenin bulunduğu ortama uyumunu sağlar(glikoprotein,glikolipit).
Hücre zarının Görevi:1.Sitoplazmayı çevreler.Dış ortamdan ayırır. Ve korur.
2.Hücreye madde giriş çıkışını düzenler.
3.Hücreye özgünlük kazandırır(reseptörleri ile)
Hücre zarının farklılaşması ile oluşan yapılar.
1.Mikrovillüsler:İnçe bağırsak iç yüzeyindeki hücrelerde 0luşan uzantılardır.Bu tüp şeklindeki uzantılar hücrenin yüzeyini artırır. emme yüzeyi artan hücrelerde emilim artar.
2.Oyuklar:Mikrovillüsler arasında hücre zarının hücre içine doğru girintili uzantılarıdır.Hücre zarı yüzeyini artırır.Hücreye sıvı girişini kolaylaştırır.Pinositoz,Fagositoz yapan hücrelerde ve Salgı yapan hücrelerde görülür.
3.Sil ve Kamcılar:Hücre zarının serbest(dış) yüzeyinin farklılaşması ile oluşur. Uzun olana kamcı, kısa olana ise sil denir.Suda yaşayan bir hücrelilerde,Sperm hücrelerinde ve Epitel hücrelerinde (soluk borusu içi).
Hücre zarının yan yüzeylerinin farklılaşması ile hücreler arası bağlantılar oluşur.Bu bağlantılar;
1.Sıkı bağlantılar:Hücreler arası hiç boşluk bulunmaz.Epitel,kas,sinir hücrelerinde görülür.
2.Ara bağlantı:Hücreler arasında haberleşmeyi sağlar. Çizgili kas hücreleri hariç bütün hücrelerde ileti,iyon,elektriksel ileti v.b. haberleşmeyi sağlar.Bu bağlantıların yanında sıkı bağlantılar bulunur.
3.Dezmozom:Disk şeklinde yapı iki hücre arasında bağlantı görevi yapar.Disklerden çıkan mikroflament şeklindeki uzantılar hücreleri birbirine bağlar.Mekanik destekte sağlar.
4.Plazma köprüleri:Bitki hücrelerinde sitoplazmalar arasında iyon ve molekül taşınmasını sağlar.Bu köprüler Endoplazmik retikulum lar tarafından oluşan köprülerle bağlanır.
Hücre taban yüzeylerinde farklılaşarak katlı tabakalar oluşturur.Kan damarı olmayan hücrelerde beslenme bu yapılarla sağlanır.
MADDE GEÇİŞİ(MADDE TAŞIMASI) Hücre zarı canlı olduğundan madde giriş çıkışı kontrollü olur.madde geçişi iki şekilde olur.
1.Pasif geçiş(pasif taşıma)
2.Aktif geçiş(aktif taşıma)
PASİF TAŞIMA;Enerji harcanmaz.Yoğunluk farkından dolayı zardan geçebilen maddelerin taşınmasıdır. İki şekilde olur. 1.Difüzyon=yayılma 2.Osmoz=suyun difüzyon
1.DİFÜZYON:Moleküllerin yoğun olduğu ortamdan az yoğun oldukları ortama geçmesidir.Enerji harcanmaz.Cansız hücreler dede olur
Difüzyonu etkileyen faktörler;
1.Molekül büyüklüğü.Su.oksijen.Karbondioksit,yağ asiti,amino asit,glikoz ve iyonlar, küçük moleküller kolay geçer.
2.Zardaki por(açıklık)sayısı.Madde giriş çıkışı bu açıklıklardan olur
3.Yoğunluk farkı.Yoğunluk farkı ne kadar fazla ise geçiş o kadar hızlı olur
4.Sıcaklık.Isı artışı moleküllerin hareketini artırır.Isı artıkça geçiş hızlanır.
5.Yağda çözünme.Yağda çözünen maddeler daha hızlı geçer.
6.Zardan geçebilen maddeler özel enzimlere (perme az) bağlanarak geçer.Bu olaya kolaylaştırılmış Difüzyonu denir.
2.OSMOZ:Hücre zarından suyun geçişidir.Su yoğun olduğu yerden az yoğun olduğu yere doğru geçer.Veya,zardan geçemeyen moleküllerin yoğunlukları suyun difüzyonu ile azaltılır.
Yoğunluk,birim hacimde çözücü madde içindeki çözünen madde miktarıdır.Ortamın yoğunluğu,çözücü ile ters orantılıdır.Çözünen madde ile doğru orantılıdır.
Yarı geçirgen zardan küçük moleküller,yağı çözen ve yağda çözünen moleküller,yüksüz atomlar, hayvan hücrelerinde – yüklü iyonlar kolay geçerken diğer moleküller geçemez.Osmoz ile su çok olduğu yerden az olduğu yere geçerek madde yoğunluğunu hücre zarının iki tarafında eşitlemeye çalışır.
PLAZMOLİZ:Hücre kendinden yoğun(Hipertonik) ortama konursa su kaybeder.Su kaybeden hüre büzülür.Bitki hücreleri yavaş,hayvan hücreleri hızlı su kaybeder.Bu olaya plazmoliz(büzülme) denir.Bu nedenle deniz suyu içen insanda su kaybı hızla artar.
OSMOTİK BASINC:Hücre içinde su emme gücü veya su ihtiyacı denebilir.Sitoplazmada sıvıların zara yaptığı basınç.Sitoplazmada,Organik asit,organik tuz,çeşitli şekerler artıkça osmotik basınç artar.Bitki lerin köklerindeki emici tüylerdeki osmotik basınç artıkça bitkinin topraktan su alması artar.Bu nedenle su emme gücü denilebilir.
DEPLAZMOLİZ:Hücre kendinden daha az yoğun(hipotonik) veya saf su içine konursa dışarıdan su alır, ve şişer.Bu olaya de plazmoliz denir.
TURGOR BASINÇ:Bitki hücrelerinde sitoplazma sıvısının(dışarıdan alınan suyun) hücre zarını dışarıya doğru itme gücüdür.Hayvan hücreleri bu basınca dayanmaz.Bitki hücreleri çeper taşıdıklarından dayanırlar.
Turgor basınç, bitkilerde, destekliği sağlar.Stomaların açılıp kapanmasını sağlar.Bazı bitkilerin hareketini(küstüm otu) sağlar.
Emme basıncı;Hücrede osmotik basıcı oluşturan çekici kuvvettir.
Diyaliz:Çözünmüş maddelerin zardan geçişidir.Bu geçiş Difüzyonla olur.Sünni böbrek(Diyaliz makinelerinde)diyaliz tüplerine verilen kan, Bu tüplerde içindeki maddeler uzaklaştırılır.(yoğunluk farkı nedeni ile) kan içinde kalması gereken maddeler,diyaliz tüpü ile aynı yoğunlukta olur.Örnek,içi glikoz ile dolu sıvı, saf su içine konursa,glikoz saf suya geçer(.Yoğunluk eşitlenene kadar).
HEMOLİZ:Hayvan hücreleri(özelikle alyuvarlar) saf su içine konursa su alıp şişer ve patlar buna hemoliz denir.
Pasif geçişte;Molekül büyüklüğü,molekülün elektrik yükü,yağı çözen ve yağda çözünen,zardaki por sayısı,sıcaklık,yoğunluk farkı etkilidir.
AKTİF GEÇİŞ(AKTİF TAŞIMA) Enerji harcanır.
Enerji harcanarak az yoğun ortamdan çok yoğun ortama madde alınmasıdır.Aynı zaman difüzyonun enerji harcanarak önlenmesidir.
Enerji iki olay için harcanır.
2.Az yoğun ortamdan çok yoğun ortama madde almak için.
Aktif taşıma sinir hücrelerinde uyarı iletimini sağlar(Na-K pompası ile).
ENDOSİTOZ:Katı ve sıvı maddelerin hücre zarı ile yutularak içeri alınmasıdır. İli şekilde olur.
1.Pinositoz:Suda yaşayan canlılarda görülür.Sıvı maddelerin zarın içeri doğru oluşturduğu çep ile içeri alınmasıdır.
2.Fagositoz:Hücre zarının içe doğru oluşturduğu çep ile katı maddelerin içeri alınmasıdır.Akyuvarlar mikropları fagositoz eder(yutar)İçeri alınan maddeler besin kofulun uda oluşturabilir.
Fagositoz ve pinositoz la alınan besinler besin kofulu oluşturur ise lizozom enzimleri bu besinleri sindirir.
EKZOSİTOZ:Hücre içindeki maddelerin hücre zarının dışa doğru oluşturduğu çep ile dışarı atılmasıdır.Bir hücreliler boşaltımlarını genelde ekzositozla yapar.
Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında ki canlı sıvıdır.Sitoplazmada canlılık olaylarının meydana geldiği yapılara organ el denir.Buna canlı kısımda denir.Sitoplazmanın sıvı kısmını ise organik ve inorganik bileşikler oluşturur.Organ eller çekirdeğe yakın bölgede(Endoplazma) bulunur.
Sitoplazma mikrotübül ve mikroflament (aktin
miyozin proteinleri) oluşan ağsı yapıdadır.Bu yapıya hücre iskeleti denir.Mikroflamentler kasılıp gevşeyerek hücrenin hareketin ide sağlar.(kan hücrelerinde).
Hücre iskeleti arası glikozit enzimleri taşıyan sıvı ile doludur.Protein sentezinin olduğu yerdir.
Sitoplazma iki türlü hareket eder.
Rotasyon hareketi.Sitoplazma hücre zarına paralel hareket eder.Çekirdek ve organ ellerde aynı yönde hareket eder.Su bitkilerinde görülür.
Sirkülasyon hareketi.Sitoplazma farklı yönlerde hareket eder.Zara paralel veya zıt yönde.Kara bitkilerinde ve tüy hücrelerinde görülür
.Bu iki hareket,sitoplazma yoğunluğuna,zardaki mikrovillüs ve mikrotübülüsler etkilidir.Ayrıca dış ortamın sıcaklığı ışık ve kimyasal maddeler etkili olur.
Sitoplazma sıvısının %90 sudur. Spor ve tohumda% 15 su.%10 ise organik ve inorganik maddelerdir.Glikoz.RNA,vitamin,hormon,amino asit,yağ asiti ,Na,Ca,Mg,Mn,S,P,Fe,Cu,Cl,K gibi bileşikler bulunur.
Sitoplazmada bulunan organ eller şunlardır.
Oksijenli solunum yapan bütün hücrelerde bulunur.Hücrede enerji üretimi yapılan organelldir.Enerji ihtiyacı fazla olan ,kas,karaciğer,sinir hücrelerinde fazla bulunur.Prokaryot hücrelerde yok.Bakteri ve Alg’ erde, mitokondriye benzer zarsı yapılar(mesazom) bulunur.
Mitokondri çift katlı zarla çevrili.Dış zar düz, iç zar yüzeyi artırmak için tüp şeklinde girintili çıkıntılıdır.Buna krista denir.Solunum ETS enzimleri taşıdığından ETS reaksiyonları iç zar üzerinde olur.
İçzarın içi matriks denen sıvı ile doludur.Bu sıvı içinde ribozomlar ve DNA,protein,RNA,mineral ve su gibi bileşikler var.DNA çekirdek kontrolünde çoğalır.Ribozomlar da çekirdek kontrolünde protein sentezi yapılır.
Mitokondriler bağımsız çoğalırlar.Solunum reaksiyonları burada olur.ATP (enerji) üretilir.Canlılık olaylarında bu enerji kullanılır.
Bitkilerde renk maddeleridir.Görevlerine göre üç çeşittir.Kloroplast,Kromoplast,Lökoplast.
Yeşil renkli plastitlerdir.Yeşil renkli bitkilerde bulunur.İçinde taşıdığı klorofil molekülü güneş ışığını kullanarak ATP sentezler.Sentezlenen ATP kullanılarak Glikoz ve oksijen üretilir.Kısaca Fotosentez bu organ ellerde olur.Enerji dönüşümü olduğundan yapısı mitokondriye benzer.
Kloroplast çift zarla çevrili.Dış zar düz iç zar disk şeklinde üst üste gelerek araları açık, bu açıklıkta klorofil molekülleri var.Işığın ekonomik soğurulmasını sağlar
.Fotosentezin devirli ve devirsiz ışık reaksiyonları bu zarlar üzerinde olur.ATP ve Hidrojen taşıyan NADPH üretilir
.İç zarın içini stroma denen sıvı doldurur.ATP karbondioksiti aktif hale getirir.hidrojenlerin katılımı ile glikoz üretilir.
Mitokondriler gibi özel DNA ları ve ribozomlar vardır..Bağımsız çoğalırlar.
a.Ksntofil=sarı,b.Karo ten=turuncu,c.Likopen=Kırmızı üç farklı pigmentler içeren plastitlerdir.Bunlar meyve ve çiçeklere renk verirler.Kloroplastlarda kromoplastlara dönüşebilir.Alg’ erde, fikoeritrin ve fikosiyanin pigmentleri bulunur.
3.LÖKOPLASTLAR:Bitkinin ışı görmeyen kısımlarında yağ,protein,nişasta depolayan pigmentlerdir.Işık varlığında kloroplasta dönüşür.Patateste nişasta, Ayçiçeğinde yağ mercimekte protein depolanır.
Virüsler hariç, bütün hücrelerde bulunur.Protein sentezi burada yapılır.Hücre dışında, uygun ortam dada amino asitlerden protein sentezi yaparlar.(m.RNA+t.RNA+enzim bulunmalı).Zar yapısı yoktur.ribozom al.RNA ve proteinlerden yapılı.Protein kısmı sitoplazmada RNA kısmı çekirdekçikte yapılır.Protein ve r.RNA çekirdekte birleşerek ribozomların alt birimlerini oluşturur.Bu alt birimler sitoplazmaya geçenek birleşip ribozomları oluşturur.Ribozomlar sitoplazmada serbest bulunduğu gibi Endoplazmik retikulum zarı üzerinde veya çekirdek zarı üzerinde bulunur.
Hücre zarı yapısında olup,çekirdek ile hücre zarı arasında bağlantıyı sağlayan kanalcıklar sistemidir.(yumurta,embriyonik hücreler,eritrositlerde yok)E:R. Bütün hücrelerde bulunur.Her hücrenin kendine özgü E.R. si vardır.Sabit yapı olmayıp görev ve işleve göre değişir.Hücre bölünmesinde kaybolur.
Üzerinde ribozom bulunursa granüller E.R denir.Bunlar protein ve enzim sentezinin yapıldığı yerdir.(granüllü.E.R) Üzerinde ribozom taşımayanlar yağ sentezinin ve steroit hormonlarının sentezlendiği yerdir.(agranüllü.E.R)
Hücreye desteklik sağlar
Hücre içinde madde taşınmasını sağlar.
Hücre içinde farklı ortamlar8asidik,bazik) ortamlar oluşturur.
Çizgili kaslarda kasılıp gevşemede etkili
Protein ve enzim sentezi yapılır
Yağ,hormon, sentezler ve salgılar(karaciğer.testis,salgı bezleri).
Lizozom enzimlerini sentezler.
Olgunlaşmış kan hücreleri hariç,olgunlaşmış sperm hücreleri hariç,bütün Ökaryot hücrelerde bulunur.Genelde sentrozoma yakın veya hücre tabanında bulunur.
Golgi çisimi(aygıtı) üst üste yığışmış yassı keselerden meydana gelmiştir.kese içinde ve çevresinde tomurcuklanmış irili ufaklı kesecikler(vesiküller ) ve kofullar vardır.E.R de sentezlenen enzimler.proteinler,glikolipit,glikoproteinler golgi aygıtına taşınır.Burada şeker,Fosfat, sülfat grupları eklenerek keseciklerde toplanır.Kesecikler zarla cevriler ek lizozomlar oluşur.
Lizozom enzimlerini paketler.
Salgı maddeleri üretir ve salgılar.
Hücre zarını onarır.
Bitkilerde bazen kofulları oluşturur.
Bitkilerde hücre çeperi yapımına katılır.Bölünmede hücre plağının oluşumuna katılır.
Yağ sentezler ve salgılar.
Sitoplazmada sindirim(hidroliz) enzimlerini taşır.Tek katlı zarla çevrili kese şeklinde yapılardır.Lizozom enzimleri ribozomlar da sentezlenir,E.R ile golgi aygıtına taşınır.Burada zarla çevrilir ve paketlenir.Alyuvarlar hariç bütün hayvan hücrelerinde vardır.Fagositoz ve pinositoz yapan hücrelerde fazla bulunur.Bitki hücrelerinde bulunmaz.(benzer yapılar var)
Görevi:Fagositoz ve pinositozla alınan besinler,besin kofulunu oluşturur.
Lizozomlar,besin kofullarına bağlanarak besinleri sindirir.Kısaca hücre iç sindirimi yaparlar.
Hücre içinde fonksiyonu bitmiş,yaşlanmış organnelleri sindirirler.
Hücreye giren virüs toksin gibi maddeleri sindirirler.Akyuvarlarda vücut savunmasında görev alırlar.
Spermin baş (akrozom) kısmında bulunur.Spermin yumurta hücre zarını delerek içeri girmesini sağlar.Yumurta çekirdeğini dölleyerek zigot oluşur.
Lizozom, bozulduğu zaman , hücrede mutasyon olur.DNA bozulur.Kanser olur.Lizozom enzimleri eksik olur veya bozuk olursa hastalık olur.Dışarıdan enzimler verilerek hastalık tedavi edilir.
Lizozom enzimleri lizozom içinde etkisizdir.
Hücre içinde lizozom enzimleri protein,polisakkarit,Nükleik asit,lipitleri sindirirler.
Lizozom enzimleri hücre içinde serbest kalırsa hücreyi sindirirler.Bu olaya otoliz denir.Öldükten sonra kokuşmanın sebebi lizozomlar serbest kalıp hücreyi sindirmesidir.
H2 O2 ‘di su ve O2’ e dönüştürür.Bu taşıdığı katalaz enzimi tarafından yapılır.Mantarlarda, yüksek yapılı bitki hücrelerinde,Karaciğer,kalp,kas,Böbrek hücrelerinde bulunur.
Tek katlı zarla çevrili küre şeklinde 4 çeşit enzim taşırlar. 3 tanesi hidrojen peroksidi oluştururken bir tanesi hidrojen peroksidi su ve oksijene parçalar.
Bitki hücrelerinde peroksizonlar,fotorespirasyonda görev alır.Kloroplastlardan gelen glikolik asit perosizonlardaki enzimlerle parçalanır.
Bitkilerde bulunur.Hayvan hücrelerinde azdır.Olanlarda küçük.Bitkilerde ise büyüktür.sayıları çoktur.
Hücrede artık madde,mineral,besin ve bazı pigmentlerin depolandığı, tek katlı zarla çevrili, torba şeklinde yapılardır.
Koful, golgi aygıtı veya E.R. tarafından oluşturulur.
İçerisinde tuzlar,alkolikler,karbonhidratlar,organik asitler ve koful özsuyu taşır.
Koful içeriği belli yoğunluk oluşturarak osmoz olayında etkili olabilir.
Hücrelerde,besin,boşaltım, depo görevi olan 3 farklı koful vardır.
a.besin kofulu:Bir hücreli canlılarda,akyuvar hücrelerinde bulunur.Büyük moleküllü besinler, hücre zarının farklılaşmasıyla hücre içerisine alınır.(fagositoz veya pinositoz) Besin kofulları oluşur.Lizozom enzimleri besin kofullarına bağlanarak hücre içinde besinleri sindirir.Sindirilen besinler kofuldan sitoplazmaya geçer.Kofulda kalan atıklar ekzositozla dışarı atılır.
b.Boşaltım kofulu=kontraktil koful).Tatlı suda yaşayan bir hücrelilerde görülür.Yıldız şeklindedir.Hücre içindeki fazla suyu dışarı atar.Su difüzyonun aksi yönde boşaltılır.
c.Depo kofulu:Koful zarına tonoplast denir.Metabolizma sonu oluşan zehirli maddeler,,atıklar tuzlarla birleşir.Kristal halde depo edilir.(bitki yapraklarında)
Bazı bitkilerde,antasiyonin denen renk maddesi vardır.Bu renk pigmentleri, çiçeklerde, yapraklarda,meyvelerde renkleri oluşturur.Koful sıvısı, asit ise kırmızı. Koful sıvısı baz ise mavi.Koful sıvısı nötr ise mor renk alır.
Bitki hücreleri yaşlandıkça koful büyür.Bazı bitkilerde kofullar yenilenebilir.
Hayvan hücrelerinde bulunur.Bir birine dik iki sentriolden oluşur.Her sentriol mikroflamentlerden meydana gelir(aktin miyozin proteinleri)
Hücre bölünmesinde kromozomların tutunduğu iğ ipliklerini yaparlar.
Hücre bölünmesinin profaz safhasında kendini eşler.Zıt kutulara çekilerek aralarında iğ iplikleri oluşur.Kromozomlar bu iplikler tutunur.Bitki hücrelerinde sitoplazma iğ ipliklerini oluşturur.
Bir hücrelilerde ve sperm hücrelerinde sil ve kamcıları Sentrozom oluşturur.
Hücre çeperi yok Hücre çeperi var
Sentrozom var Sentrozom yok
Kloroplast yok Kloroplast var
Koful küçük ve az Koful çok genç hücrede küçük yaşlı hücrede büyüktür.
Fagositoz,pinositoz yapar. Fagositoz pinositoz yapamaz.
Kamcı,sil var Kamcı ve sil yok.
Hücrenin yönetim ve kalıtım merkezidir.Hücre metabolizmasını yönetir.Çekirdeği çıkarılan hücre yaşamaz.Çekirdek büyüklüğü ile sitoplazma miktarı(hacmi) arasında doğru oran tı vardır.Hayatsal faaliyetleri hızlı hücrelerin çekirdekleri büyüktür.(genç bitki hücrelerinde)Her hücrede bir çekirdek var.Karaciğer, ve çizgili kas hücrelerinde birden fazla.Paremeciumda iki tanedir.Çekirdeği olmayan hücrelere prokaryot hücre denir.Bu hücrelerde çekirdek bölgesi veya alanına benzer yapıla olabilir.
Görevi:Metabolik=hayatsal olayları yönetir.
Kalıtsal olayları dölden döle aktarır(devamlılığı sağlar)
Çekirdek dört kısımda incelenir.1.çekirdek zarı. 2.çekirdek sıvısı. 3.kromozomlar.4.çekirdekçik
ÇEKİRDEK ZARI: Çekirdeği sitoplazmadan ayırır.E.R. ile bağlantılıdır.Hücre zarı yapısındadır.Üzerinde ribozom bulunmaz.Halka şeklinde por=geçitler var.Çekirdek sıvısı ile sitoplazma arasında madde geçişi porlardan olur.m.RNA larda, buradan sitoplazmaya geçer.
ÇEKİRDEK SIVISI(Karyolenma):yarı akışkan,yoğunluğu sitoplazmadan fazla.%39 protein,%10 DNA,%1 RNA% 50 su ve minerallerdir.(bu oran değişebilir).
ÇEKİRDEKÇİK(nukleolus):Ribozom ve protein sentezinde aktif görev alır.DNA,RNA ve bazik proteinlerden oluşur.RNA lar burada sentezlenir.Proteinlerle birleşerek ribozomun alt birimlerini oluşturur.Sitoplazmaya geçen ait birimler birleşir.aktif Ribozomlar oluşur.Protein sentezi olmayan hücrelerde bulunmaz.protein sentezi fazla olan hücrelerde birden fazla ve büyüktür.Sperm,kas,blastomer hücrelerde yoktur. Yumurta ve sinir hücrelerinde fazla ve büyüktür.
Yönetim ve kalıtım görevi yapan yapılardır.(moleküllerdir.) Bu görevi DNA molekülü yapar.
DNA üzerinde bir protein(karakterden)sentezinden sorumlu kısım gen adını alır.
Genleri oluşturan nükleotid zincirinde üç nükleotid bir amino asiti temsil eder.Gen anlamlı kodon zinciridir.
DNA nın en küçük birimi nükleotid dir.4 farklı nükleotidin dizilimi ile oluşur. (A;G;S;T nükleotidleri)
DNA proteinlerle birleşerek kromatin ipliklerini oluşturur.Kromatin iplikleri, hücre bölünmesinde, kısalıp kalınlaşarak ,kromozomları oluşturur. Kromozom kollarına kromatid denir.Bunlar sentromerle birbirine bağlanır.Sentromeri olmayan kromozomlar bölünemezler.Kromozomun belli bölgelerinde lokus denen yerlerde gen denen yapılar bulunur.Kromozomlarda stalit denen(uydu) yapı var.Çekirdekçiğin şeklinde görev alır.Her canlıda belli sayıda kromozom bulunur.Bu kromozomların, biri anadan biri babadan gelir.
Şekil ve yapıları aynı olup biri anadan biri babadan gelen kromozom çiftine homolog kromozom denir.
Bir kromozom iki kromatin ipliğinden oluşur.Her kromatin ipliği DNA ve proteinlerden oluşur.Hücre bölünmeye başlarken kromatinler kendini eşler.İki katına çıkar.(kardeş kromozomlar oluşur).Kısalıp kalınlaşarak kromozomlar oluşur.Kromozomun kromatin iplikleri kendini eşleyerek kardeş kramatitleri oluşturur.
Hücrede metabolik faaliyetler kromatin halde bölünme ise kromozom halde iken olur.
Vücut hücrelerinde kromozomlar çift halde bulunur. Bu kromozomların biri anadan biri babadan gelen homolog kromozomlardır.Bir çift kromozom taşıyan hücrelere diploit hücre denir.Eşey hücreleri mayoz bölünme ile tek kromozom taşıyan hücreler oluşur bunlara haploit(manoploit) hücre denir.
Diploit hücre çift kromozom taşır.2n.Vücut hücreleri.Buradaki kromozomlara otozom kromozomlar denir.Karaciğer.kas,deri hücreleri
Haploit hücreler tek kromozom taşır.n ile gösterilir.eşey hücrelerinde görülür.eşey kromozomları denir.veya gonozomlar denir sperm ve yumurta hücresi.
Örnek:İnsanda 46 kromozom var.44 tanesi otozom(vücut kromozomu)2 tanesi eşey kromozomudur.
Farelerde 40,solucanlarda4,kelebekte 135 kromozom var.Bunların son bir çifti eşey kromozomudur.
Kromozomların sayıları türden türe farklıdır.Şekil ve büyüklükleride farklılık gösterir.
S.1.Üç farklı ortama konan üç farlı hücrelerin son durumu aşağıdaki gibidir.Hücrelerin içine konulduğu Çözeltilerin yoğunluğu azdan çoğa doğru sıralama nasıl olur?.
I %50 şekerli sudaki hücre
II Hücre ile bulunduğu ortam yoğunluğu aynı
III.%80 lik tuzlu sudaki hücre
S.2.Hücrenin şeklinin oluşmasında hangisi etgili değildir.
c.Hücre zarının yapısı
d.Hücrelerin birbirini etkilemesi.
e.Hücrenin kalıtsal yapısı.
S.3.Hücre zarı ile hücre çeperinin ortak özelliği hangisidir.
a.Yapılarında proteinlerin bulunması.
c.Selülozdan yapılmış olmaları.
e.Bileşimlerinde yağların bulunması.
S.4.Diyaliz makineleri(yapay böbrek) ile kan arasında madde yoğunluğu dikkate alındığında nasıl bir ilişki var ki kanın süzülmesini sağlar.
a.Bütün maddelerin yoğunluğu iki ortamda eşittir.
b.Madde yoğunluğu kanda yüksektir.
c.Madde yoğunluğu makinede daha yüksektir.
d.Süzülen maddelerin yoğunluğu kanda daha yüksektir.
e.Maddelerin süzülmesinde enerji harcanır.
S.5.Hücre içine Na ve K iyonları verildiğinde aşağıdaki olaylar oluyor.Buna göre hangi sonuç çıkarılır.
Hücre içi ATP---ADP ATP----ADP
_________________________________ Hücre zarı
Hücre dışı: NaY—Na KX—K (X ve Y taşıyıcı protein)
a.Aktif taşımada enerji kullanılır.
b.Aktif taşımada taşıyıcı proteinler rol alır.
c.Hücreye dışarıdan Na sızabilir.
d.Hücreden dışarıya K sızabilir.
e.Aktif taşıma canlının hücre zarında olabilir.
S.6.Hangisi aktif taşıma ile pasif taşımanın ortak özelliğidir.
b.Canlı hücre zarında meydana gelir.
c.Madde geçişi yoğunluk farkından dolayı olur.
d.Madde geçişi hücrenin ihtiyacına göre olur.
e.Sıcaklık değişimi madde geçişini engellemez.
S.7.Dört farklı hücrede organelerin bulunması + ile bulunmaması – ile gösterildi.
Ribozom + + + +
Sentrozom + - - -
Kloroplast - + - -
Mitokondri + + - -
Golgi cismi + + - -
Klorofil - + + -
RNA + + + +
Hücrelerde bulunan hücrelere göre hangisi doğru değildir.
a.X hayvan hücresidir.
b.Y bitki hücresidir.
c.Z ökaryot hücresidir.
d.K alyuvar hücresidir.
e.Z Prokaryot hücresidir.
S.8.Paremecium fagositozla aldığı besini hangi organeli ile sindirerek kullanır.
S.9.Bitkilerde hücreler arası iletişim kanalı hangisidir.
S.10.İnsandaki organlarla hücredeki organeller arasındaki benzer ilişki hangisinde doğru verilmiştir.
Mide Damar Beyin Akciğer
a.E.R Çekirdek Mitokondri Lizozom
b.Lizozom E.R Çekirdek Mitokondri
c.Lizozom E.R Çekirdek Ribozom
d.çekirdek Mitokondri Lizozom E.R
e.E.R Mitokondri Lizozom Ribozom
S.11.Aşağıdakilerden hangisi bitki hücrelerinde fazla bulunur.
I.Besin kofulu II.Kontraktil koful c.Depo Kofulu
a.I b.II c III d.I.II e. I. III
S.12.Granüllü E.R taşıyan bir hücrede hangi olay fazlaca gerçekleşir.
S.13. I.Mikrovillüs II.Sil III.Kamcı IV.Oyuklar
Bu yapılardan hangileri yapı ve görev bakımından ortak özelliğe sahiptir.
a.I.II b..II.III c.II.IV d.I.III e.III.IV
S.16.Ribozomlarda hangisi olur.
S.17.Kloroplastlarda hangisi olur.
c.Çift zarla çevrili olması
d.Nişasta molekülü depolanması
e.ETS elamanlarına sahip olması
S.18.Bitki hücresinde hangi durumda mitokondri sayısının fazla olması gerekmez.
a.Yaralanmış dokuların onarımı
c.Kökün uzaması sırasında.
d.Çiçek açması durumunda
S.20.Tükrük,balözü,enzim salgılayan hücrede hangi organellerin fazla olması gerekir.
Cevap.1.a 2.d 3.b 4. d 5. 6.a 7.d 8.d 9.c 10.b 11.d 12.c 13.b 14.a 15.e 16.b 17.a 18.e 19.d
DEĞERLENDİRME SORULARI. II
S.1.Bir bitki hücresi kendisinden daha yoğun bir ortama konursa aşağıdaki olaylardan hangisi olmaz.
a.Sitoplazmanın hücrenin merkezinde toplanması.
b.Hücre zarının hücre çeperinden ayrılmaya başlaması.
c.Hücre özsuyunun yoğunluğunun artması.
d.hücre hacminin azalması.
S.2. I.Gözenek hücrelerinin turgor durumda olması.
II. Gözenek hücrelerinin glikoz sentezlemesi.
III. Kurak bir ortamda bulunması.
IV. Karanlık bir ortamda bulunması.
Bir bitki hücresinde hangi durumda gözenek acık durumda olur.
a.I.III b.I.II c.II.III d.II.IV e.III.IV
S.3.Aşağıdakilerden hangisi cekirdeğingörevi değil.
a.DNA ve RNA sentezler
b.Pr5otein sentezi,ni yönetir.
c.Kalıtımı nesillere aktarır.
d.Hücre bölünmesini yönetir.
S.4.Aşağıdaki olaylardan hangisi aktif taşımaya örnek verilebilir.
I.Oksijen gazının mitokondriye girmesi.
II. Alyuvarların bakterileri yutması
III. Glikozun difüzyonla hücre içine girmesi.
IV. Alyuvarların saf su içine konulduğunda şişerek patlaması.
V.Büyük moleküllü sıvı maddenin hücre içine alınması.
S.5.Aşağıdaki olaylardan hangisi ribozomlarda olur.
d.Amino asit sentezi
S.6.Aşağıdaki olaylardan hangisi mitokondrilerde olur.
S.7.Kloroplastlarda hangi olay olur.
c.Çift zarla çevrili olması.
e.ETS elamanlarına sahip olması.
S.8.Tükrük, balözü, enzim salgılayan hücrede hangi organelin fazla olması beklenir.
S.9.Bitki hücresinde hangi olay esnasında mitokondri sayısının fazla olması gerekmez.
a.Çiçek açması durumunda.
b.Fotosentez yapması durumunda.
c.Kökün uzaması durumunda.
d.Tohumun çimlenmesi durumunda.
e.Yaralanan dokunun onarılması durumunda.
S.10.Bir hücrede zaman içinde glikoz miktarı gittikçe azalıyorsa hangi yorum yapılamaz.
a.Koful öz suyu azalıyor.
b.Turgor basıncı artar.
c.Glikoz nişastaya dönüşüyor.
d.Hücre dışarıdan su alır.
e.Hücrede dehidrasyon reaksiyonları gerçekleşiyor.
S.11.Hangi hücre Mayoz bölünme ile olur.
S.12.Kurban kesiminde hayvan derileri tuzlanır. Tuzlanan derilerin üzerinde su damlacıkları toplanır. Çünkü?
a.Tuz deri hücrelerini parçalar.
b.Tuz atmosferdeki suyu emer.
c.Yoğunluk farkından hücreler su kaybeder.
d.Hücrelerde enzimlerle tuz parçalanır.
e.Tuz aktif taşımaya neden olur.
S.13.Mitokondrilerde kendilerine ait DNA, RNA ve ribozomlarının bulunması;
II. Kendini eşleyebilme.
III. Glikozu Prüvik aside parçalama
Fonksiyonlarından hangilerini gerçekleştirir.
a.I b.II c.III d.I-II e.I-II-III
S.14.Aşağıdakilerden hangisi hücrenin şeklinin oluşmasında etkilidir.
II. Hücrenin görevi.
III. Hücre zarının yapısı.
IV. Hücrelerin birbirine etkisi.
a.I b.II c.I-II d.I-II-III e.I-II-III-IV
S.15.Yandaki grafikte bir hücrenin yoğunluğu bilinmeyen ortamda zaman içinde su değişimi verilmiştir. Ortamın osmotik basıncı ile ve turgor basıncı ile ilgili ne söylenebilir.
Hücredeki su miktarı
Ortamın özelliği Osmotik Basınc Turgor Basınç
a. Hipertonik Artar Artar
b. İzotonik Artar Artar
c. Hipertonik Azalır Artar
d. Hipertonik Azalır Azalır
e.Hipotonik Artar Azalır
S.16.Canlıdan alınan bir dokuyu canlı kalması için hangi ortamda saklamalıyız.
b.Protein içeren su
c.Glikojen içeren su
d.İzotonik tuz çözeltisi
Cevap.1.e 2.b 3.e 4.e 5.b 6.b 7.a 8.c 9.b 10.a 11.d 12.c 13.d 14.d.15.e16.d
B. Golgi aygıtı-Kompleks molekülleri parçalama
C. Kloroplast-Glikoz sentezi
D. Mitokondri-ATP sentezi
E. Hücre zarı-Osmoz
E. Kontraktil koful
A. Hücre çeperi
D. Büyük koful
E. Hücre zarı
D. Golgi aygıtı
A. Pinositoz cebi
E. Selüloz çeper
A. DNA, RNA ve proteinden yapılmıştır.
B. Prokaryot hücrelerde sitoplazmaya dağılmış haldedir.
C. Vücut hücrelerinde 2n sayıda bulunur.
D. Ökaryot hücrelerde çekirdek bölgesinde bulunur
E. Aynı türün bireylerinin hücrelerinde sayıları farklıdır
E. Soğan zarı
A. Kendini eşleyebilir, bölünüp çoğalabilir
B. Kendine ait DNA, RNA ve ribozomları vardır
C. Sayısı ve büyüklüğü hücrelere göre değişir
D. Ökaryot hücrelerde bulunmaz
E. Enerji tüketen hücrelerde sayıları fazladır
A. Protein sentezi dururdu
B. Fermantasyon yapılamazdı
C. Vitaminler hücre zarından geçemezdi
D. Madde depolama azalırdı
E. Plazmoliz gerçekleşmezdi
A. Ribozom-RNA, protein
B. Mitokondri-DNA, RNA, ribozom
C. Çekirdekçik-RNA, protein
D. Kromozom-DNA, RNA, protein
E. Koful-DNA, lizozom, protein
A. Hücre zarı-difüzyon-madde geçişi
B. Çekirdek-DNA eşlenmesi-kalıtım
C. Mitokondri-solunum-ATP sentezi
D. Ribozom-nükleotit sentezi-amino asit taşıma
E. Kloroplast-fotosentez-glikoz sentezi
A. Her hücre bölünmesinden sonra üretilir
B. Mitoz boyunca kendi kendini eşleme özelliğine sahiptir
C. Ribonükleoprotein tarafından çevrilmiştir
D. Fonksiyonu RNA ve bazı proteinleri sentezlemektir
E. Mitozda erir, görülmez olur
A. Selüloz çeperin varlığıyla
B. Renk verici plastidlerin bulunmasıyla
C. Küçük kofulların varlığıyla
D. Köşeli bir hücre şekline sahip olmasıyla
E. Hücrelerinde nişasta bulunmasıyla
B. Serbest ribozomlar
D. Granülsüz endoplazmik retikulum
E. Granüllü endoplazmik retikulum
Cevap.1.e 2.b 3.c 4.d 5.c 6.e 7.d 8.b 9.a 10.e 11.e 12.d 13.a 14.e 15.d 16.b 17.e 18.c 19.d 20.e
DEĞERLENDİRME SORULARI. IV.KLASİK SORULAR
S.1.Hücre teorisini yazın?
S.2.Hücre zarının önemli iki özelliğini yazın?
S.3.Hücrede protein sentezi hangi organel de yapılır?
S.4.Hücrede ışık enerjisi ATP ye hangi organel de dönüştürülür?
S.5.Sindirim enzimlerini taşıyan organel hangisidir?
S.9.Aktif taşımada enerji hangi olaylar için kullanılır?
S.10.Turgor basıncı bitkilere ne kazandırır?
S.11.Hücre Çekirdeğinin görevini yazın?
S.12.Endoplazmik Retikulumun görevlerinden üç tanesini yazın?
S.13.Hücre zarının görevlerini yazın?
S.14.Bitki hücrelerinde bulunup hayvan hücrelerinde bulunmayan organelleri yazın?
S.15.Hayvan hücrelerinde olup Bitki hücrelerinde bulunmayan organelleri yazın?
S.16.Suyun hücre zarından geçemeyen maddelerin yoğunluğunu azaltmak için geçişine ne denir?
S.17.Protein sentezi yoğun olan hücrelerde hangi organellerin sayısı ve büyüklüğü fazla olur?
S.18.Canlılık olayları için kullanılan enerji hücrede hangi organelde üretilir?
S.20.Sitoplâzma kaç kısımda incelenir? İsimlerini yazın.