Anasayfa » BİLİŞİM » Neden Algoritmalar Bilincin Yerini Alamaz?
SİNAN İPEK 5 Temmuz 2018 2,320 Görüntülenme
Bütün elektronik beyinlerin ve bu beyinleri çalıştıran algoritmaların sorunu hep aynı: döngüseller. Yani çalışabilmeleri için bir başlangıç noktasına geri dönmeleri gerekiyor. Bir algoritma başlangıç noktasına dönmeden önce sayılı işlem yaparak sonlu sayıda yolu tüketmek zorunda. Yani algoritmalar sonlu olmalı. Bunun istisnası, kendi kendini çağıran (rekürsif) algoritmalardır ki yapay zekâ dillerinin pek çoğu bu tür alt yordamlar kullanır. Kendi kendini çağıran yordamlar, yapay zekâ için gereken karmaşık alt yapıyı şaşırtıcı bir kolaylıkla sağlayabilmektedir. Ancak, şu ana değin gerçek anlamda bilinçli bir yapay zeka ortaya çıkarmayı da başarabilmiş değillerdir.
Algoritmalar, alt yordamlardan oluşur. Alt yordamlar, kendi başlarına bütünlüğü olan ve özel görevler icra eden kod parçalarıdır. Bir algoritma, başka bir algoritmayı çağırabilir. Ama iki algoritma aynı anda çalışamaz. Ancak, çalışıyormuş gibi görünebilir ki aslında bugün kullandığımız bütün uygulamalar bize bu izlenimi vermektedirler. Gerçekten ise sadece çok hızlı olarak işlem yaptıkları için, paralel çalışıyormuş izlenimi uyandırırlar. Ne demek istediğim açıklamak istiyorum. Diyelim ki yan yana duran iki sarkacı simüle eden bir uygulama çalıştırıyorsunuz. Her bir sarkaç diğerinden bağımsız ve eş zamanlı olarak çalışıyormuş gibi görünür. Gerçekte ise bilgisayar önce birini, sonra diğerini çizer ekrana. Bu işi çok hızlı yaptığı için de bizde aynı anda oluyormuş izlenimi uyandırırlar. Esasında bu el çabukluğundan başka bir şey değildir. Oysa doğa böyle çalışmaz. Doğa iki sarkacı birbirinden bağımsız olarak, aynı anda çalıştırabilir.
Evren böyle çalışmıyor demiştik. Evrende de alt yordamlar, yani yasalar var, ama bunlar birbirinden bağımsız olarak ve paralel çalışabiliyorlar. Üstelik bu durum kuantum düzeyinde daha da inanılmaz bir hal alıyor. Kuantum düzeyine dek inersek algoritmaların sadece bağımsız ve birbirlerine paralel çalışmakla kalmadığını, olasılık uzayında zamandan da bağımsız olduklarını görürüz. Bununla ne demek istiyoruz? Aslında gayet basit.
Bir kuantum algoritması (mesela bir foton ya da elektron) olasılık uzayında sadece bir tek yoldan gitmek zorunda değildir. Olası bütün yollardan gidebilir ki bu durum o algoritmayı kendinden ve daha doğrusu zaman ve mekândan bağımsız yapar. Özetle, kuantum algoritmaları şimdinin egemenliğine boyun eğmezler, aksine şimdiyi ve gerçekliği kendileri yaratırlar.
Basit bir örnek vermek istiyorum. Bir odadaki belirli bir noktadan belirli bir yöne doğru baktığımızı düşünelim. Ağ tabakamızda oluşan görüntü nasıl oluşuyor? Optik yasaları, değil mi? Elbette, ama bu yasalar nasıl çalışıyor? Örneğin, ışık nasıl davranıyor? Sıradan birisi bize ağ tabakamızda görüntünün kendiliğinden oluştuğunu söyleyecektir. Ama gerçekten de öyle mi?
Gereksiz polemiklere girmemek için bu argümanı kabul edelim. Diyelim ki, ağ tabakamızda görüntü gerçekten de kendiliğinden oluşsun. Ama bu görüntünün oluşmasında ışık ışınlarının ya da fotonların rol oynadığını biliyoruz. Şimdi, doğa yasalarının fotonları ya da ışık ışınlarını nasıl kontrol ettiğini görelim. Her şeyden önce bir ışık kaynağına ihtiyacımız vardır. Kaynak basitçe bize gereken fotonları sağlar. Kaynağın bunu nasıl yaptığını şimdilik bir kenara bırakalım, gerçekte bu iş olağanüstü karmaşık, ışık ve maddenin etkileşimi, enerji ve atomların yapısını içeren büyüleyici bir süreçtir.
Kaynaktan çıkan ışık ışınları her yöne dağılırlar. Onları küçük algoritmalar gibi düşünebiliriz. Tek bildikleri belli yasalara göre maddeyle etkileşime girmektir. Yani nasıl yansıyacaklarını, saydam ortamlarda nasıl ilerleyeceklerini, ortam değiştirirken ne yapacaklarını bilirler. Kısaca, yansıma ve kırılma kanunlarına uyarlar.
Aslında bu bile gerçeği tam olarak yansıtmaz, çünkü fotonlar çok basit varlıklardır. Örneğin, boşlukta doğrusal olarak hareket etmeleri gerektiğini bilmezler. Anlatması uzun sürecek olan bir takım kuantum elektrodinamik kanunların buyruğunda, bize aslında üst düzey bir bilgisayar diline benzeyen optik kanunlarına uyuyormuş gibi görünürler. (Burada kuantum kuramını alt düzey makine diline, optik, mekanik gibi klasik kuramları da üst düzey bilgisayar dillerine benzettiğim anlaşılmıştır sanırım.)
Yani fotonlar, makine dili gibi çalışan basit kuantum yordamlarıdır. Bunların sonuçları da aslında birer özetten başka bir şey olmayan, üst düzey bir ara yüz gibidirler. (Ara yüz, bir bilgisayar yazılımın kullanıcı tarafından görünen bölümü. Ara yüz, kullanıcı ile yazılım arasında etkileşimi sağlar.)
Optik kanunlar esasında Windows işletim sistemi gibidirler. Kullanıcı, yani gözlemci olan bizler, sadece bu ara yüzle muhatap oluruz. Altta yatan makine dilinde yordamlardan haberimiz yoktur. Ama bunun önemi yok, biz şimdilik fotonları optik yasalarına boyun eğen küçük algoritma parçaları olarak düşünelim.
Fotonlar, birbirlerinden bağımsız olarak kaynaktan çıktıkları andan itibaren, kendi hesaplarını yaparlar ve başka bir program tarafından çağrılmalarına gerek yoktur. Trilyonlarcası aynı anda çalışır ve çok kısa bir süre içinde ağ tabakasındaki resmi oluştururlar ve bunu saniyede trilyonlarca kez yaparlar. (Kaynakta fotonların oluşumunu “çağrılma” olarak tanımlayabilirsiniz elbette, ama bu bizim anlatmaya çalıştığımız gerçeği değiştirmez. Çünkü fotonlar çağrılmalarına gerek kalmadan kendi kendilerine oluşabilmektedirler.)
1) Fotonu yarat.
2) Fotonun yolunu hesapla.
3) Sonucu ağ tabakasına kaydet. (Grafik belleğe kaydet.)
4) 1’e git.
4) Daha ilginç bir şey yap.
5) 1’e dön
1) İki sayı ve bir işaret girilinceye kadar klavyeyi oku.
2) İşaret ne?
3) Eğer işaret (+) ise TOPLA alt yordamına dallan.
4) Değilse ÇIKAR alt yordamına dallan.
5) Sonucu ekrana yaz.
6) 1’e git.
1) Klavyeden girilen sayıları topla.
2) Çağrıldığın noktaya geri dön ve sonucu oraya aktar.
1) Klavyeden girilen sayıları birbirinden çıkar.
1) İki sayının toplanması gerektiği zaman sıra beklemeden harekete geç, işlemi yap ve sonucu gereken yere ulaştır.
Şunu yeniden ve yeniden vurgulamalıyız ki, organik bir sinir ağı olan beynin çalışma prensibi, evrenin çalışma prensibine çok benzer. Her ikisi de aynı ilkeleri takip ederler. Elektronik bilgisayarlardan farkları budur. Elektronik bilgisayarlar, bu çok görevli paralel yapıyı, çok hızlı çalışarak taklit etmeye çalışsa da, temel yapıları esnek olmadığından ve sıralı çalışmak zorunda olduklarından, hiç bir zaman gerçek bir yapay zeka ortaya çıkaramazlar.
Oysa evren tam olarak bunu yapıyor. Yani bağımsız ve otonom yordamları (algoritma, yordam, kod, hepsi aynı anlama gelir) var. Her bir elektron, her bir atom, her bir foton böyle bağımsız alt yordamlardır.
Canlıların başarısı da evrenin bu yönünü çok iyi taklit edebilmesidir. Beyinler, daha doğrusu sinir sistemleri merkezi ve sıralı değildir. Beynin her bir ünitesi diğerinden bağımsız olarak çalışır, her bir ünite kendi zihni ve bilinci varmış gibi davranır. Hatta kimi organlarımızın kendi sinir sistemleri vardır. Örneğin sindirim sistemimizin kendi nöronları ve kendi karar mekanizmaları vardır.
Beyin, çok karmaşık bir alt yordamlar bütünüdür ve bu alt yordamlar da bağımsız ve paralel çalışırlar. İşte modern elektroniğin başaramadığı budur.
Önceki Matematik Dersi Neden Korku Yaratır ve Bu Korku Nasıl Giderilir?
Sonraki Zeka ve Karakterimiz ‘Kafatası’ Şeklimizde mi Gizli?
Yapay zekalı robotların insanlarla röportajlar yapıp belgesel-film çekmeleri ne kadar mümkün? Böyle bir şey yapabilirler mi? Çevirimizde bunun cevabını vermeye çalışıyoruz.
9 Temmuz 2018 at 12:01
Çok güzel bir yazı , oldukca zor bir alanda böylesine yalın , rahat okunan , nispeten genis bir kitle tarafindan anlaşılabilecek bir yazı hazırlamak kolay değil , tebrik ederim .
13 Temmuz 2018 at 10:50
Bu siteyi bugün keşfetmem ne kadar acı 🙂 Alt metni doyurucu,durumu tespit eden net bir yazı teşekkürler…Aslında şu arada machine learning moda ve bu yazı da anti tezi sanki yanılıyor muyum 🙂
Sıralı olarak çalışan ve otonom olmayan alt yordamlara dayalı hiç bir sistemin gerçek anlamda bir zeka oluşturamayacagi, bunun için evrenin çalışma prensiplerini izleyen paralel ve otonom mimarileri ihtiyaç olduğunu anlatmaya çalıştım. Dilerseniz “kralın yeni usu” adlı kitabı okuyabilirsiniz.
28 Temmuz 2018 at 10:39
Hocam çok teşekkür ederim, bilgilendirici bir yazıydı. Tam da ilgim olan konulara değiniyorsunuz, bir gün tanışıp muhabbet edebilmek isterdim. Kolay gelsin.
5 Şubat 2017 364,577