Dünya tarihi /MÖ 700–601/ Çin'de güç savaşı, Asur çöküyor, Yunanlarda tiranlık, Roma genişliyor - 2ladd
Burcu Kara 16 Kasım 2019, 12:02
I. Asur ayaklanmaları, Mısır'ın bağımsızlığı, Yunanistan tiranlıkları, Roma'nın genişlemesi
II. Babil'in fethi, Asur'un çöküşü, Akdeniz kolonileri, Drakon kanunları
7 bölümlük İlk uygarlıkların tarihi yazı dizisinin ardından Klasik Çağ'a geçiş yapıyoruz. Çin'de Luoyang şehri MÖ 771'de Shenler tarafından alındı ve Batı Zhou başkenti doğuya, Chengzhou'ya nakledildi. Doğu Zhou hanedanı bu şehirden 148 parçaya ayrılmış Çin üzerinde hükümranlığını sürdürdü. MÖ 700'den itibaren Zhou kukla imparatorlar tarafından yönetilirken, gerçek güç komşu devletler arasında ba'yı ["kıdemli olan"] elinde bulunduran hükümdar tarafından icra edildi.
Qi Huan Gong (MÖ 685-653) yönetimi altında Qi devleti bu devletler arasında üstünlüğe sahipti. Huan Gong'ın ölümünden sonra beş oğlu arasındaki güç rekabeti Qi'yi zayıflattı ve Jin hükümdarı Jin Wen Gong (MÖ 685-643) ba'lığa yükseldi. Yüzyılın sonunda Çin'de güç Qi, Jin, Qin ve Chu devletler arasında el değiştirdi.
İtalya'da Roma şehir devleti yerleşik bir merkez edinmeye başlıyordu. İlk forum bu dönemde inşa edildi. Roma'nın ikinci kralı Numa Pompilius'un (MÖ 716-674) başlıca Roma rahipliklerini ve bir takvimi tesis ettiğine inanılır.
Yakındoğu'da Asurlular Suriye'de Asur hükümranlığına karşı ayaklanmalara aralıklarla destek vererek gerilimlere yol açan Mısır'la çatışarak genişlemesini sürdürdü. MÖ 671'de Asur hükümdarı Esarhaddon Mısır kraliyet başkenti Memfis'e girerek Mısır'ı işgal etti. Ancak Mısır üzerindeki Asur kontrolü zayıftı ve Nubya firavunu Taharka işgalcileri ülkeden çıkarmayı başardı.
Etrüskler MÖ 700 civarında günümüzdeki Toskana ve Umbria'dan güneye doğru genişledi. Etrüsk dili bugün de çözülememiştir. Ancak büyük masrafla yapılmış mezarları zengin bir maddi kültüre işaret etmektedir. Etrüskler genişlemeleri sırasında Capua gibi şehirler kurdular, ancak Yunan kolonileriyle ve Roma'yla çatışmaya girdiler. Başlangıçta daha güçlü olmalarına rağmen Etrüskler siyasi olarak birlik halinde değildi ve Romalılarla girdikleri uzun savaşlar aleyhlerine işledi.
Asur ayaklanmaları, Mısır'ın bağımsızlığı, Yunanistan tiranlıkları, Roma'nın genişlemesi
Asurbanipal (MÖ 668 – 627) Asur hükümdarlığına karşı isyan eden Mısırlılara boyun eğdirmek Asur hükümranlığını güneydeki Teb'e (modern Luksor) kadar genişletmek için MÖ 664 – 663 yıllarında birçok sefer düzenlemek zorunda kaldı. Asurlulara karşı düzenlenen son isyan bu değildi. Mısır'a bağlı Sais kralı I. Psammetichus (MÖ 664 – 610) on yıl kadar sonra efendilerine karşı ayaklanarak Asurluları ülkesinden çıkarttı ve Mısır'ın bağımsızlığını tekrar elde edeceği 26. Hanedanı kurdu.
İLGİLİ: Dünyadaki en büyük piramitler hakkında bilgiler
Asur gücünün MÖ 609'da nihai olarak çökmesinden sonra Mısır Filisten'de Firavun II. Necho (MÖ 610 – 595) döneminde bir nirengi noktası kurabildi.
Yunanistan'da en önemlileri Atina, Sparta ve Korinthos olan bir dizi şehrin üstünlük kurması başladı. Korinthos'ta "tiran" adı verilen yeni bir tip hükümdar Bacchiadae krallarının MÖ 658'de devrilmesiyle ortaya çıktı. Yeni hükümdar Cypselus (MÖ y. 657 – 627) ilahi tasdik yerine şahsiyetinin gücüne dayandı ve Korinthos'un yönetimi altında 70 yıl boyunca tüm Batı Akdeniz'de koloniler kurarak hakimiyet sağlayan bir hanedan kurdu.
Yunan dünyasının çevresinde, Küçük Asya'da Lidya Krallığı ilk büyük hükümdarı olan Gyges'in (MÖ 685 – 647) yönetimi altında güç kazanıyordu. Gyges Asurlu Asurbanipal'le ülkelerine Kimmerli akıncıların MÖ 668 – 665 yıllarında yönelttiği ortak bir tehdidi savuşturmak için işbirliği yaptı. Ancak daha sonra Mısırlı I. Psammetichus'a Asurlulara karşı isyanda yardım etti. Ayrıca komşuları Miletos ve İzmir şehirlerindeki İyonyalı Yunanlara karşı düşman bir tutum benimsedi.
Japon geleneğine göre, güneş tanrıçası Amaterasu'nun torunu olan ilk imparator Jimmu Tenno MÖ 660'ta tahta çıktı. Güneydeki Honshu'dan Nara yakınlarındaki krallığını kurmak için doğuya göçüne ilişkin hikayeler efsane niteliğindedir. MÖ 100'den sonra kabile şeflerinin bölgelerinde güçlerini pekiştirmeye başladığı Japon Yayoi döneminin gerçek olaylarını yansıtıyor olması da mümkündür.
Roma'nın üçüncü kralı Tullus Hostilius (MÖ 673 – 642) selefi Numa Pompilius'a göre askeri konulara daha yatkındı ve komşu Alba Longa'ya karşı bu şehrin nihai olarak yıkılmasına ve nüfusunun Roma'ya göç ettirilerek ilk büyük Roma genişlemesine yol açan savaşı başlattı. Dördüncü kral Ancus Marcius (MÖ 641 – 617), Roma topraklarını deniz kıyısına doğru genişletti ve Tiber Nehrinin ağzında Roma'nın büyük limanı Ostia'yı kurdu. Yerine geçen Tarquinius Priscus (MÖ 616 – 578) Roma'nın beşinci kralı ve şehrin en büyük hükümdarlarından biriydi.
Etrüsk kökenli olması erken Roma döneminde yüksek Etrüsk etkisinin bir işaretidir. Tarquinius Priscus merkezi İtalya'da hakimiyet kurmak için Roma'yla mücadele eden Sabinler, Latinler ve Etrüskler karşısında bir dizi zafer kazandı. Roma'da halk oyunlarını başlattığı da söylenir.
Babil'in fethi, Asur'un çöküşü, Akdeniz kolonileri, Drakon kanunları
Asurlular Babil'i MÖ 691'de nihayet fethetti ve şehri yıktı. Yeniden yapım çalışmaları Esarhaddon'un hükümdarlığı sırasında (MÖ 680 – 669) başladı. MÖ 652'de Babil önemini tekrar kazanmış ve Asurbanipal kardeşi Shamash-shuma-ukin tarafından başlatılan büyük bir isyanın merkezi olmuştu. Babillileri ve müttefikleri Elamitleri bastırmak dört yıl aldı ve Asurluların imparatorluklarını muhafaza etme gücünü tüketti. MÖ 630'da Asur Mısır'ı ve Filistin'i kaybetti ve MÖ 626'da Babilliler bağımsızlığını tekrar kazandı.
İLGİLİ: 'Orman şehirler' Çin'i yemyeşil bir ülke haline getirecek
MÖ 616'da Babil Medlerin (merkezi Kuzey İran'daydı) yardımıyla Asur'u işgal edecek kadar güçlenmişti. MÖ 612'de Babil, Medler ve İskitler Asur başkenti Ninova'yı yağmaladı. Asur İmparatorluğu çöktü. Asur ordusundan geri kalanlar bir araya geldi ve Harran civarında küçük bir krallık kurdu. Fakat bu krallık da MÖ 609'da ortadan kalktı.
İskitler MÖ 800 civarından itibaren Kafkasların kuzey steplerinde geniş bir toprağı ellerinde tutan göçebe atlı kültürünün bir parçasını oluşturdu. MÖ 652'de Medleri boyun eğmek zorunda bıraktılar ve İskit kralı Bartatua eş olarak bir Asur prensesi verilecek ölçüye etkiliydi. Asurla ittifat oğlu Madyes'in hükümdarlığına kadar sürdü. Ancak MÖ 615 civarında İstikler taraf değiştirdi ve Asur'un yıkılmasında anahtar rol oynadı. Midiyalı uyrukları da bir süre sonra onlara karşı döndü ve MÖ 50 civarında İskitler kuzeye çekildi.
Yunan dünyasında Akdeniz'de koloniler kurmak için büyüyen bir hareketlilik vardı. İlk kurulan koloniler, Siraküza dahil İtalya'daydı. Yunan yerleşimciler Kuzey Afrika'da Cyrene'yi (Libya'da) MÖ 630 civarında ve Massilia'yı (Marsilya) MÖ 600 civarında kurdu. Yeni şehirler İspanya ve Karadeniz kıyılarına kadar uzak bölgelerde tesis edildi. Yunanistan'da ise şehir devleti Sparta Peloponnes'e (Mora) hakimiyeti kuruyordu. Şehir devleti Argos'un MÖ 669'daki mağlubiyetini askeri reformlar ve Messenialılara (MÖ 660 – 650) karşı zafer izledi. MÖ 600 itibariyle Sparta tüm Güney Mora'yı fethetmiş ve tabakalı bir toplumsal düzen kurmuştu.
Sparta'nın gelecekteki rakibi Atina Attika etrafındaki bölgeyi MÖ 8. yüzyılda giderek kendi yönetimi altında bir araya getirdi. Her yıl seçilen "archon" soydan geçen hükümdarın yerini aldı.
Cylon'un MÖ 632'deki tahrip edici halk ayaklanmasından sonra Atinalılar MÖ 621'de Drako tarafından yazılan ilk kanunnamelerini aldı. Drakon Kanunları daha sonra öngördüğü cezalarını sertliğiyle tanındı.
Mısır'ın güneyinde Napata devleti Pianky'nın yönetimi altında (MÖ 751 – 716) Mısır'ı fethederek ve Taharka'nın (MÖ 690 – 664) ölümünden sonra kontrolünü sürdürerek birinci sınır bir güç haline getirdi.
MÖ y. 700 / Göçebe İskitler batı steplerinde sürekli yerleşimler kurmaya başlar
MÖ y. 700 / Etrüsk dilinde ilk yazılar
MÖ 700 / Asurlu Şennaşerib Kudüs'ü kuşatır ancak daha sonra bir isyanı bastırmak için Asur'a döner
MÖ y. 700 / Yunanistan'da Arkaik Dönem başlar
MÖ 700 / Adena kültürü Ohio Vadisinde başlar
MÖ 689 / Asur kralı Şennaşerib tarafından ortadan kaldırılır
MÖ 689 / Nubya kralı Taharka Mısır Firavunu olur, 25. Hanedanı kurar
MÖ 681 / Asur kralı Şennaşerib öldürülür ve Esarhaddon hükümdar olur
MÖ 674 / Tulius Hostilius Roma'nın üçüncü kralı olur
MÖ 671 / Asur kralı Esarhaddon Mısır başkenti Memfis'i ele geçirir
MÖ 670 / Giges Lidya tahtına geçer
MÖ y. 670 / Mısır'da demir işlemeciliği
MÖ 669 / Firavun Taharka Memfis'i tekrar işgal eder
MÖ 668 / Asurbanipal Taharka'yı Memfis'ten çıkarıp Memfis yönetimini tekrar kurar
MÖ 663 / Asurlular Msır'da Teb'i yağmalar; imparatorlukları en geniş sınırlarına ulaşır
MÖ 663 / Mısır 26. hanedan yönetimi altında Asurlulardan bağımsızlığını kazanır
MÖ y. 660 / Japonya'nın ilk imparatoru Jimu doğar
MÖ y. 660 / Yunan şehir devletleri arasında ilk kayıtlı deniz savaşı
MÖ 652 / Lidya başkenti Sardis Kimmerler tarafından yağmalanır
MÖ 652 / Babil isyanı Asur yönetimini tehdit eder, ancak bastırılır (MÖ 649'da sona erer)
MÖ y. 650 / Birçok Yunan devletinde "Tiranlar" dönemi başlar
MÖ y. 650 / Demir teknolojisi Zhou Çin'ine erişir
MÖ 650 / Lidya'da ilk sikkeler basılır
MÖ 650 / Meroe kurulur (günümüzde Sudan)
MÖ 648 / Babil Asurbanipal'e teslim olur
MÖ 647 / Asurbanipal Susa'yı yağmalar
MÖ 631 / Asurbanipal ölür
MÖ 630 / Sparta Messenialılara karşı savaş başlatır
MÖ y. 630 / Yunan kolonisi Cyrene kurulur (günümüzde Libya)
MÖ 626 / Nabopolassar Babil hükümdarı olur
MÖ 625 / Periander Korinthos'ta tiran olarak iktidara gelir
MÖ 621 / İlk Atina kanunnamesi, Drakon Kanunları
MÖ 620 / Yunan kolonisi Tartessun'un İspanya'da kurulması
MÖ 616 / Bir Etrüsk olan Tarquin Roma kralı olur
MÖ 615 / Yükselen güç Medler'in İskitleri yenmesi
MÖ 612 / Asur imparatorluğu Medler ve Babillilerin saldırıları karşısında çöker
MÖ 609 / Yerleşik Asur şehri Harran Babilliler tarafından ele geçirilir ve Asur devleti Medler yok olur
MÖ 608 / Mısır kralı II. Necho Yuda'yı istila eder
MÖ 605 / II. Nebukadnezar Babil tahtına geçer
MÖ 604 / Taoizmin kurucusu Lao Tzu'nun doğduğuna inanıldığı tarih
Dünya tarihi /276–319/ Çin'de özel ordular, Roma'da Tetrarşi dönemi, Milano Fermanı
Dünya tarihi /901–950/ Macarların istilaları, İzlanda'da ilk meclis, Kore'nin birleşmesi