Böbrek taşları en sık görülen ve ağrıya neden olan böbrek rahatsızlıklarından biridir. Erkeklerin 10%’unda ve bayanların 3%’ünde hayatlarının bir döneminde böbrek taşı oluşur ve bunların çoğunda, başka taş gelişimi ihtimali yüksek olduğu için, hastalık kronik bir hal alır.
Taşlar genellikle ağrı ve idrarda kanama yaptıklarında fark edilirler. Taş tanısı konduğunda taşın yeri, büyüklüğü ve yapısı ortaya konmaya çalışılır. Bu bilgi uygun tedavi seçimi için gereklidir.
Size ailede taş olup olmadığı, daha önce taş düşürüp düşürmediğiniz sorulur. Geçmişte taş düşürmüş olmanız mevcut belirtilerin taşa bağlı gelişmiş olması ihtimalini artırır. Muayeneniz yapıldıktan sonra idrar ve kan testleri istenir. Bu testler böbreğinizin normal çalışıp çalışmadığı ve sizin yeterince su içip içmediğiniz konusunda bilgi verir.
Taş idrar yollarının herhangi bir bölümüne oturmuş olabileceğinden bazı özel testler tanı için gereklidir. Bu amaçla ilaçlı böbrek filmi (IVP), ultrasonografi veya bilgisayarlı tomografi kullanılabilir.
Ultrasonografi idrar yolları ve böbreği değerlendirmenin hızlı ve ağrısız bir yoludur. Ultrasonografi denizaltı tarayıcı sonarları ile aynı fizik prensiplere uyarak geliştirilmiştir. Taşa ve değişik dokulara çarparak yansıyan dalgaların farklı özellikte olması bunların ayrı ayrı görüntülenebilmesi olanağını sağlar. Genişlemiş olan böbrekteki ve idrar yolundaki taşın görüntülenmesi mümkün olur.
Böbrek fonksiyonu ve ayrıntılı anatomik yapısı belirlenmek isteniyorsa ilaçlı böbrek filmi çekilmesi tercih edilebilir. Film çekilmeden önce damar yolundan özel bir ilaç verilir. Bu ilaç dolaşımdan böbreklere gelir ve buradan da idrar yollarına süzülür. Böbrek iç boşlukları, iç idrar yolları ve idrar kesesine dolan ilaç filmlerde bu yapıları beyaza boyar ve anatominin belirlenmesini sağlar. İlaç bazı kişilerde alerjik reaksiyona yol açabildiğinden doktor başka testleri tercih edebilir.
Günümüzde en sık kullanılan tekniklerden bir diğeri de spiral bilgisayarlı tomografidir (BT). Bu teknikte istenen vücut bölgesinin radyolojik incelemesi ile elde edilen veriler, bilgisayar yardımıyla dikey veya yatay kesit anatomisi olarak görüntüye dönüştürülür. Görüntü kalitesi daha yüksek olduğundan diğer incelemelerde yakalanamayan küçük taşlar tespit edilebilir.
Tedavi ve korunma taşa ile ilgili veriler belirleyici olduğundan size yapılan tüm testleri iyi muhafaza etmeniz gerekir. Taşları % 70-80'i 2 gün içinde kendiliğinden düşer. Bazılarının düşmesi 1-1,5 ayı bulabilir. Taşın analizi önemli olduğundan bir kaba idrar yapmanız ve taşı yakalayarak doktora getirmeniz önerilir. Bu amaçla ufak bir kırıntı dahi yeterli olabilir.
Taşların % 70-80'i kendiliğinden düşer; ancak bunun için günde en az 3-4 litre su içmek gerekir. Size ağrılarınız için ilaç verilir. Bunlar alındıktan sonra 30 dk. içinde ağrıyı geçirirler.
Taş kendiliğinden düşemeyecek kadar büyükse, idrar yolunu tam tıkıyor ve enfeksiyona yol açıyorsa doktorunuz bazı tedavi yollarına başvurur. Bu gurup hastalar tüm taş hastalarının % 20-30'unu oluşturur.
Eskiden tek tedavi, ağrılı ve nekahat süresi uzun bir işlem olan ameliyattı. Günümüzde düşürülemeyen taşların büyük çoğunluğu alternatif kapalı ameliyat teknikleri veya vücut dışı şok dalgası kullanılarak tedavi edilebilmektedir.
Şok dalgaları; su ve yumuşak doku içinden minimal enerji kaybıyla ve çok az hasar yaparak geçerler, hedeflenen materyal üstünde mekanik etki yaparlar. Taşın önce genleşip sonra küçük parçalara ayrılmasına yol açar. ESWL pek çok hasta tarafından iyi tolere edilmesine karşın bazı yan etkilere yol açabilir. Bunlar arasında böbrekte kanama ve pıhtı oluşumu, pankreas enfeksiyonu, hipertansiyonun şiddetlenmesi, kalpte ritm bozuklukları, bilirübinde artma vs. görülebilir. Özellikle çocuklarda akciğer kanamalarına yol açabilir, mide ve duodenum ve kolon yaralanmasına neden olabilir.
2 cm. çap büyüklüğüne kadar olan taşlar ESWL ile tedavi edilir. ESWL ile taş kırma uygulaması ortalama 25-30 dakika sürüp genellikle 1000-3000 şok uygulanır. Taş büyüdükçe tatbik edilen şok dalgası sayısı da artar. Taş boyutu arttıkça ESWL nin başarısı düşer. Taşlar tam kırılamaz veya taş caddesi denilen ( kırılan parçalar üst üste dizilirler) tıkanmaya yol açan bir durum görülür.
Başlıca cerrahi metodları;
• Pyelolitotomi (böbrek taşlarının pelvis renalisten alınması),
• Nefrolitotomi (böbrek taşlarının böbrek parankimi açılarak çıkartılması),
• Üreterolitotomi (üreterden taş alınması),
• Sistolitotomi (mesaneden taş çıkartılması)
• Perkütan nefrolitotomi ( böğür bölgesinden yaklaşık 1 cm lik bir kesi ile girilen bir alet ile böbrek taşı çıkarılır)
• Üreterorenoskopik litotripsi ( idrar yolundan sokulan endoskopik cihaz ile taş kırılır veya basket ile alınır)
• Laparoskopik taş cerrahisi
Böbrek havuzcuğunda bulunan taşların çıkarılması için yapılan en klasik ameliyat şeklidir. Taşın bulunduğu taraf üste gelecek şekilde hasta yan yatırılarak ameliyata başlanır. Böğür bölgesine yaklaşık 7-8 cm. kesi yapılır (Bu kesi hastanın taşına, böbreğine ve vücut yapısına göre bazen daha büyük yapılabilir) Cilt, ciltaltı dokular, kas ve zar tabakaları kesilerek böbrek havuzuna ulaşılır ve havuz açılarak taş çıkarılır. Böbrek havuzundaki açıklık dikilir. Bir dren konulur ve kesilen kas ve zar tabakaları ile cilt dikilerek ameliyat sonlanır. Hasta birkaç gün içinde taburcu edilir.
Başarı oranı çok yüksek bir ameliyattır. Günümüzde ESWL tedavileri ile kapalı ameliyatlar nedeniyle yapılma oranları giderek azalmaktadır.
Böbrek kaliks yapısı içinde bulunan taşların çıkarılması için yapılan ameliyat şeklidir. Pyelolitomiden farkı böbreğin havuz kısmı değil, parankim denilen etli kısmı kesilerek taş çıkarılır. Çünkü taş havuzda değil böbreğin içindedir. Taşın bulunduğu taraf üste gelecek şekilde hasta yan yatırılarak ameliyata başlanır. Böğür bölgesine yaklaşık 7-8 cm.lik bir kesi yapılır (Bu kesi hastanın taşına, böbreğine ve vücut yapısına göre bazen daha büyük yapılabilir) Cilt, ciltaltı dokular, kas ve zar tabakaları kesilerek böbreğe ulaşılır ve böbrekte taşın bulunduğu kaliks açılarak taş çıkarılır. Böbrek parankimindeki açıklık dikilir. Bir dren konulur ve kesilen kas ve zar tabakaları ile cilt dikilerek ameliyat sonlanır. Hasta birkaç gün içinde taburcu edilir. Başarı oranı çok yüksek bir ameliyattır. Pyeloplasti ameliyatları gibi ESWL tedavileri ile kapalı ameliyatlar nedeniyle yapılma oranları giderek azalmaktadır.
Böbrek kanalında (üreter) bulunan taşların çıkarılması için yapılan ameliyat şeklidir. Açık veya kapalı olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Açık ameliyatta taşın bulunduğu taraf üste gelecek şekilde hasta tam yan veya hafif yan yatırılarak ameliyata başlanır. Taş seviyesinde yaklaşık 6-7 cm.lik bir kesi yapılır (Bu kesi hastanın taşına, seviyesine ve vücut yapısına göre bazen daha büyük yapılabilir) Cilt, ciltaltı dokular, kas ve zar tabakaları kesilerek böbrek kanalına (üreter) ulaşılır ve kanal açılarak taş çıkarılır. Böbrek kanalındaki açıklık dikilir. Bir dren konulur ve kesilen kas ve zar tabakaları ile cilt dikilerek ameliyat sonlanır. Hasta birkaç gün içinde taburcu edilir.
Cihaz idrar kanalından mesaneye, oradan da işlemin uygulanacağı üretere sokulur. Monitörden gözlem altına üreter gözlenir. İçinden kateter veya taş kırıcı prob geçirilerek işlem yapılır.
Pnomotik taş kırıcı hava yardımı ile taşları yüksek başarı oranları ile kırmaktadır. Kırılan parçalar taş toplama pensleri ile çekilerek çıkarılır.Gerek basket kateter kullanılarak taş dışarı alınmakta, gerekse pnomotik kırıcı ile taşlar kırılmaktadır.
Kapalı üreter taşı ameliyatında hasta jinekolojik pozisyonda yatırılır ve idrar kanalından sokulan ince bir optik cihazla mesaneye oradan da taşın bulunduğu üretere girilir. Taş görülür ve kırılır. Parçalanan taşlar dışarı alınır.
Sistolitotomi ve Endoskopik Sistolitotomi
Mesanede bulunan taşların çıkarılması için yapılan ameliyat şeklidir. Açık veya kapalı olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Açık ameliyatta hasta sırtüstü yatırılarak ameliyata başlanır. Kasık bölgesine yaklaşık 7-8 cm.lik bir kesi yapılır (Bu kesi hastanın taşına, böbreğine ve vucut yapısına göre bazen daha büyük yapılabilir). Cilt, ciltaltı dokular, kas ve zar tabakaları kesilerek mesaneye ulaşılır ve mesane açılarak taş çıkarılır. Mesanedeki açıklık dikilir. Bir dren konulur ve kesilen kas ve zar tabakaları ile cilt dikilerek ameliyat sonlanır. Hasta birkaç gün içinde taburcu edilir. Başarı oranı çok yüksek bir ameliyattır.
Kapalı mesane taşı ameliyatında hasta jinekolojik pozisyonda yatırılır ve idrar kanalından sokulan ince bir optik cihazla mesaneye girilir. Taş görülür ve kırılır. Parçalanan taşlar dışarı alınır.
Açık ameliyattan tek farkı büyük bir kesi ile değil 1,5 cm.lik bir kesi ile bir optik cihazın böbreğe sokulması ile taş ameliyatının yapılmasıdır. Perkütan Nefrolitortipside taşın büyüklüğüne göre değişmekle birlikte başarı oranı da %75’ler civarındadır.
Son yıllarda üroloji pratiğine laparoskopik ameliyatlar girmiş ve giderek daha sık yapılmaktadır. Günümüzde birçok ürolojik ameliyat laparoskopik yöntemle yapılabilmektedir. Laparoskopik taş cerrahisinde taşın yapısı, büyüklüğü ve yeri önemlidir. Uygun vakalarda birkaç küçük kesi ile laparoskopik aletler içeri sokulmakta ve taş bulunduğu yerden alınabilmektedir.
BÖBREK TAŞINDAN KORUNMAK MÜMKÜN MÜ?
Evet mümkün. Riskleri azaltmanın birkaç yolu var. İlk taş düşürmeden sonra çoğunlukla en az bir nüks görüldüğünden korunma önem taşımaktadır.
Kazanmanız gereken en önemli alışkanlık çok su içmektir. Bu çok idrar çıkarmayı sağlar ve idrardaki minerallerin kristalleşerek çökmesini önler. Aynı zamanda idrar yolu enfeksiyonundan korur.
Günde en az 10-12 su bardağı dolusu su içmek ve bunu gün içine eşit olarak dağıtmak gerekir. Örneğin uyanık kaldığınız sürece saat başı bir bardak su içmek idealdir. Sıvı, meyve suyu olarak alınabilirse de, alınan miktarın en az yarısını sade su oluşturmalıdır. Çay, kahve, kola bir-iki fincandan fazla içilmemelidir. Sıcak havalarda terleme durumuna göre, alınması önerilen sıvı miktarına ilave yapılmalıdır.
Yeterli sıvı alıp almadığınızın en önemli işareti idrar rengidir. Koyu renkli kokulu idrar çıkarıyorsanız az sıvı alıyorsunuz demektir. İdrar rengi su rengine yakın hafif sarı ve az kokulu olmalıdır.
Korunmada düşürdüğünüz taşın cinsi önem taşıdığından 24 saatlik idrar toplanması ve analiz edilmesi istenebilir.
TAŞ OLUŞUMUNU ENGELLEYEN İLAÇLAR VAR MIDIR?
Evet, bazı hastalarda faydalı sonuç veren ilaçlar mevcuttur. Bazı idrar söktürürcü ilaçlar (tiyazidler) idrarda kalsiyum itrahını azaltarak taş oluşumunu engellerler.
Diğer bazı ilaçlar idrarın asit derecesine etki yapar. Potasyum sitrat idrarda kalsiyum ve ürik asidin taş oluşturmasını engeller. İdrardan ürik asit itrahını azaltan allopürinol de taş riskine karşı kullanılan ilaçlardandır.
Sistin taşları için penisilamin ve tiopronin denen ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar hem sistit taşlarını engeller hem de oluşmuş taşları çözebilir.
Hiperparatiroidizm sözkonusu ise paratiroidlerin cerrahi eksplorasyonu gibi nedene yönelik tedavi uygulanabilir.
Kalsiyum taşlarının medikal tedavisinde; düşük kalsiyum, düşük oksalat içeren diyet, bol sıvı alınması yanında tiazid grubu diüretikler önerilir.
İdrarda sitrat eksikliği sözkonusu ise sitrat oral yolla yerine konulabilir.
Doktorunuz durumunuza göre değişik ilaçlar verebilir. Hangi ilacı kullanırsanız kullanın bol su içmeniz gerekir.
Böbrek taşı ağrılı olmakla birlikte korunması ve tedavisi mümkün olan bir hastalıktır. Şikâyetleriniz ihmal etmeyip zamanında doktorunuza başvurmanız yeterlidir.