2006-10-28 00:10:00 EDEBİ SANATLAR
Sözü etkili hale getirmek için değişik anlam çağrışımları ya da ses benzerlikleri kullanılır. Şair ne kadar ince bir anlam, ne kadar hoş bir ses bulursa, şiiri o denli güçlü olur. İşte şiirde, az da olsa düzyazıda, bu tür söz hünerleri edebi sanatları oluşturur.Şimdi bu sanatların önemlilerini görelim.
zeytin: Kendisine Benzetilengöz: Benzeyen
Benzetme unsurlarından sadece kendisine benzetilenle yapılır.Bedr’in arslanları ancak, bu kadar şanlı ididizesindeki “arslan” sözcüğünün askerleri ifade ettiği bellidir. Eğer biz benzetmenin bütün unsurlarını söylersek, yani “arslanlar” yerine “arslan gibi güçlü askerler” dersek ilk örnekte gösterdiğimiz gibi “arslanlar” sözünün kendisine benzetilen olduğunu görebiliriz.
Benzetme unsurlarından benzeyen ve benzetme yönüyle yapılır.Mezarda ölü gibi yalnız kaldım odamdaYanan alnım duvarda, sönen gözlerim camda
ateş: Kendisine Benzetilengibi: Benzetme Edatıyanan: benzetme Yönüalnım: benzeyen
Görüldüğü gibi şiirde kendisine benzetilen ve benzetme edatı yoktur.Sadece benzeyen ve benzetme yönü vardır. Öyleyse sanat, kapalı istiaredir.
3. Temsili İstiareKendisine benzetilen ve benzetme yönüyle yapılan benzetmelerdir. Bunlarda benzeyenin anlatılmak istenen birçok özelliği kendisine benzetilenin özelliği olarak sıralanır.
Hani bir gün seninle Topkapı’danGeliyorduk yol üstü bir meydanBir çınar gördük enli, boylu, vakurBir çınar hiç eğilmemiş mağrurKoca bir gövde belki altı asırBelki ondan da fazla, dalgın, ağırKaygısız bir ömür sürüp gelmişÖyle serpilmiş, öyle yükselmiş.......Yukarıdaki dizelerde Osmanlı, bir çınara benzetilmiş ancak Osmanlı hiç söylenmemiş, çınarın özellikleriyle hissettirilmiştir.
Bir sözü, benzetme amacı gütmeden, başka bir söz yerine kullanma sanatıdır. Genellikle bütünün, bir parçası söylenerek tümü çağrıştırılır. Örneğin;“Bu söze bütün sınıf güldü.” cümlesinde “sınıf” sözü “sınıftaki öğrenciler” anlamındadır. Benzetme amacı yok, çağrıştırma var.Kan tükürsün adını candan anan dudaklarSana benim gözümle bakan gözler kör olsundizelerinde “dudak” ve “göz” sözcükleri aslında kişiyi ifade eder.
İnsan dışındaki varlıklara insana özgü, insanın yapabileceği davranışları yaptırma sanatıdır.Akisler silinir bir bir denizdenGece eşya uyur ve ruh uyanırdizelerinde insana ait olan “uyumak”, “uyanmak” eylemlerini “gece” yapmıştır.Ay, suda bestelerken en güzel şarkısınıKüreklerim de suya en derin şiiri yazdıdizelerinde de “ay” ve “kürekler” teşhis edilmiştir.
İnsan dışındaki varlıkları konuşturma sanatıdır.Sabahleyin kozasından bakan gelinciklerSorar bu dünyaya:- Ne istersin?Kanatlanıp uçalım mı?Çiçek olup açalım mı?Bu şiirde gelincik konuşturulduğu için intak yapılmıştır.İntak sanatının olduğu her yerde teşhis doğal olarak vardır.
Bir sözün gerçek anlamını söyleyip mecaz anlamını çağrıştırma sanatıdır. Bu sanatta sözün gerçek anlamı da söylenmiş olabilir. Ancak asıl kastedilen, geçerli olan mecaz anlamdır.Bulmadım dünyada gönüle mekanNerde bir gül bitse etrafı dikendizelerinde son dizede kinaye yapılmıştır. Çünkü; gerçekten gülün olduğu yerde, mutlaka dikenler de vardır. Ancak burada asıl söylenmek istenen “nerde iyilik olsa çevresinde mutlaka kötülük de olur” anlamıdır. Yani dizede söylenen gerçek anlamın ardında bir mecaz anlam vardır. Buna kinaye denir.
Anlamca birbirlerine karşıt olan durumların fikirlerin bir arada kullanılması sanatıdır.Seni her zaman düşündümBiliyorum güzelsinAma ne tanıdımNe gördümBu şiirde hem “biliyorum” denmesi, hem de “ne tanıdım ne gördüm” denmesi tezat oluşturmuştur.
Söz arasında bir olayı, bir atasözünü, bir fıkrayı hatırlatma sanatıdır. Hatırlatılmak istenen şey hakkında ipucu olabilecek bazı özellikler verilir.Şeb-i yeldada uzar fecre kadar kıssa-i aşkTa ki Mecnun bitirir nutkunu Leyla söylerBu dizelerde geçen “Leyla” ve “Mecnun” sözleri aynı adlı hikayeyi çağrıştırıyor. Dolayısıyla telmih yapılmıştır.
Bir olgunun gerçek nedeni bilindiği halde onu başka bir nedenden oluyormuş gibi gösterme sanatıdır. Sanatçı gerçek sebebi inkar ederek yerine heyecanına uygun bir neden gösterir.Ateşten kızaran bir gül arar daGezer bağdan bağa çoban çeşmesidizelerine baktığımızda şair, çoban çeşmesi adını verdiği derenin akışının nedenini “ateşten kızaran bir gülü aramak” olarak söylemiştir. Oysa derenin akmasıyla gül araması arasında gerçekte bir ilgi yoktur. Bu nedeni şair kendisi kurmuştur.
Bilinen bir şeyi, bir anlam inceliği oluşturmak için bilmiyor görünme sanatıdır.Şakaklarıma kar mı yağdı ne varBenim mi Allah’ım bir çizgili yüzdizelerini incelediğimizde, şairin, şakaklarındaki beyazlıkların, saçları olduğunu bildiği halde bilmezden geldiğini görüyoruz. İkinci dizede de kendi yüzünü tanıdığı halde “benim mi” diye sormuş ve bilmezden gelmiş.Bunu hüsn-i tâlille karıştırmayalım. Hüsn-i tâlilde şair bilmezden gelmez, kesinlikle başka bir nedene bağlar. Örneğin yukarıdaki dizeyi “Şakaklarıma kar yağdığı için saçlarım beyaz” şeklinde söyleseydik, gerçek dışı bir nedene bağladığımızdan hüsn-i tâlil yapmış olacaktık.
Gönlümde ateştin gözümde yaştınNe diye tutuştun ne diye taştın
Şiirde yazılışları aynı, anlamları farklı sözlerin bir arada kullanılmasıyla oluşan sanattır. Cinaslı kafiyede bunu görmüştük.Söylerken o sözleri kızardıHem hazzeder ah hem kızardıdizelerindeki altı çizili sözcüklere baktığımızda birinci dizedeki “kızardı” sözünün rengin kızarması, ikinci dizedekinin ise sinirlenmek anlamında olduğunu görüyoruz. Yazılışları aynı anlamları farklı bu sözler cinas oluşturmuştur.
Birkaç anlamı olan bir kelimenin, iki ya da daha fazla anlama gelecek şekilde kullanılması sanatıdır. Bu anlamların tümü de gerçektir. Bu yönüyle kinayeden ayrılır; çünkü kinayede mecaz anlam çağrıştırılır.Ulusun, korkma nasıl böyle bir imanı boğarMedeniyet dediğin tek dişi kalmış canavardizelerindeki “ulusun” sözü hem yücesin, asilsin anlamına gelmiş, hem de “bir köpek gibi ses çıkarsın” anlamında kullanılmış. Bu anlamların ikisi de gerçektir.
Bir kişiyi, olayı ya da durumu alaylı yoldan, iğneleyici bir dille eleştirme sanatıdır.Yiyin efendiler yiyin bu han-ı yağma sizinDoyunca, tıksırınca, patlayıncaya kadar yiyindizelerinde devlet malını yiyip bitirenlerin eleştirildiği görülüyor; dolayısıyla tariz yapılmıştır.
Bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterme sanatıdır.Aramazdık gece mehtabı yüzün parlarkenBir uzak yıldıza benzerdi güneş sen varkendizelerinde şair, sevgilisinin yüzünün parlaklığının güneşten daha çok olduğunu söyleyerek hatta “güneşi uzak bir yıldız” olarak görerek, durumu abartmıştır.
Sanki siyah, simsiyah teller içindeSanki simsiyah kovuklarda yaşadık bizSanki hiç görmedik birbirimiziSanki hiç tanışmadıkDizelerde altı çizili sözcük tekrir sanatını oluşturmuştur.
Aralarında anlam ilgisi bulunan sözleri bir sıra gözetmeksizin bir arada kullanma sanatıdır.Gün bitti ağaçta neşe söndüYaprak ateş oldu kuş da yakutYaprakla kuşun parıltısındanHavzın suyu erguvane döndüdizelerinde ağaç, yaprak, kuş, havuz gibi bahçede bulunan şeyler sıralanmıştır.
Düzyazıda kafiyeli sözcüklerin kullanılması sanatıdır.İlahi! Bekaa isteyen candan vücud afetlerini sen def et! Dirlik uman gönülden varlık hicabını sen ref et! Can sırrın isteyene şer yolunu tarik et! Yokluk yoluna gidene tevfikini refik et!Bu yazıda altı çizili sözler birbiriyle kafiyelidir. Düzyazıda kafiye kullanılması ise seci sanatı oluşturur.
Şiirde aynı sesin fazla kullanılmasından kaynaklanan ses sanatıdır.Eylülde melûl oldu gönül soldu da laleBir kaküle meyletti gönül geldi bu haleBu dizelerde “l” sesinin çok kullanıldığı görülüyor. Öyleyse burada bu sesle alliterasyon yapılmıştır.
Ey bu toprakları için toprağa düşmüş askerdizesinde altı çizili sözle nida sanatı yapılmıştır.