Konu: Demokrasi Nedir?
Antik Dönem: Demokrasi ilk olarak eski Yunanistan'da, şehir devletlerinde uygulandı. Doğrudan demokrasiye çok yakın olan bu sistem Atina demokrasisi olarak da anılır. Teoride bütün yurttaşlar mecliste oy verme ve fikrini söyleme hakkına sahipti fakat o günün koşullarına göre kadınlar, köleler ve o şehir-devletinde doğmamış olanlar (metikler, yerleşik yabancılar) bu haklara sahip değillerdi.
Bu sistemin en güçlü uygulayıcısı olarak Atina'yı ele alırsak: M.Ö. 4. yüzyılda nüfusun 250.000-300.000 arasında olduğu tahmin edilir. Bu nüfusun 100.000'i Atina vatandaşı ve Atina vatandaşları arasında da sadece 30.000'i oy verme hakkına sahip yetişkin erkek nüfusu bulunduğu tahmin edilir.
18. ve 19. yüzyıllarda demokrasi, Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi ve Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi ile hızlıca yükselen bir değer haline gelmiştir. Bu yüzyıllardan önce demokrasi büyük devletlere değil, sadece küçük topluluklara uyan bir hükümet şekli olarak anılıyor ve esas itibariyle doğrudan demokrasi olarak tanımlanıyordu. Amerika'nın kurulmasını sağlayanların oluşturduğu sistem ilk liberal demokrasi olarak tanımlanabilir.
1788 yılında kabul edilen amerikan anayasası hükümetlerin seçimlerle kurulmasını ve insan hak ve özgürlüklerin korunmasını sağlıyordu. Bundan daha önce de koloni döneminde Kuzey Amerika'daki kolonilerin birçoğu demokratik özellikler taşıyordu. Koloniden koloniye farklılaşmakla beraber, hepsinde belli miktarda vergi veren veya istenen bazı sıfatları karşılayabilen beyaz erkeklerin seçme hakları vardı.
Amerikan İç Savaşı'nın ardından 1860'larda yapılan değişikliklerle kölelere özgürlük sağlandı ve demokrasinin temel ilkelerinden biri olan oy verme hakkı On Beşinci Anayasa Değişikliği ile tanındı ancak güney eyaletlerinde siyahlar 1960'lara kadar oy verme hakkını kullanamamışlardı.
20. yüzyıldaki en büyük çekişmelerden biri de demokratik olmayan Sovyet Bloğu ülkeleriyle Batı demokrasileri arasında gerçekleşen Soğuk Savaş'tı. Komünizmi yaymaya çalışan Sovyet Rusya ile diğer demokrasi çeşitleri arasından sıyrılmış liberal demokrasiyi yaymaya çalışan ABD liderliğindeki batı gurubu arasındaki çekişme 1989 yılında son bulmuştur.
Francis Fukayama Tarihin Sonu adlı makalesinde, Soğuk Savaşın bitmesiyle artık liberal demokrasinin tüm dünyada yayılacağı haberini verir. Nitekim bu demokratikleşme süreci, yakın dönemdeki Gürcistan'daki Gül Devrimi, Ukrayna'daki Turuncu Devrimi ile devam etmektedir
Klasik demokrasi: Eski Yunan şehir-devletlerine dayanır. En iyi uygulayıcısı ve o dönemde en güçlü şehir olan Atina’dan dolayı Atina demokrasisi olarak da adlandırılır. ’Belli başlı tüm kararlar, bütün vatandaşların üye olduğu meclis veya Eklesya tarafından alınıyordu.
Bu meclis senede en az kırk defa toplanıyordu. Tam zamanlı çalışacak kamu görevlilerine ihtiyaç duyulduğunda, bütün vatandaşları temsil eden küçük bir örnek olmaları için kura usulü ile veya dönüşümlü olarak seçiliyorlardı ve mümkün olan en geniş katılımın sağlanması için görev süreleri kısa tutuluyorlardı.
Meclisin yürütme komitesi olarak faaliyet gösteren ve beş yüz vatandaştan oluşan bir konseyi vardı ve elli kişilik bir komite de bu konseye teklifler hazırlardı. Komite başkanlığı görevi sadece bir günlüktü. Bunun tek istisnası askeri konularla ilgili on generalin tekrar seçilebilme imkanıydı.
Atina demokrasisinin özelliği vatandaşlarının siyasi sorumluluklara geniş çapta katılma isteğinin bulunmasıydı. Tabi bunun en önemli sebebi, demokrasiye zıt bir şekilde uygulanan kölelik sistemiydi. Böylelikle oy verme hakkına sahip Atina doğumlu yirmi yaş üstü tüm erkeklerin günlük hayattaki sorumluluklarının çok büyük bir kısmını kölelerin sırtına yüklemişlerdir. Bunun dışında Atina demokrasisinde kadınların, metiklerin (şehirli olmayanlar) ve kölelerin oy kullanma hakları yoktu. Günümüzde İsviçre’nin küçük kantonlarında halk meclisleriyle varlığını sürdürebilen klasik demokrasinin, daha büyük ülkelerde uygulanması teknik nedenlerden ötürü tercih edilmez.
Kalkınmacı demokrasi: Bireyin ve toplumun gelişimini esas saymıştır. Bu tip demokrasilerin en radikal olanı Jean-Jacques Rousseau tarafından dile getirilmiştir. Ona göre bireyler ancak içinde bulundukları toplumun kararlarını şekillendirebilmesine doğrudan ve sürekli olarak katılımları halinde 'özgür' olabilirler. Bu açıdan bakıldığında, doğrudan demokrasiyi tanımlamakla birlikte bu şekilde oluşturulacak genel iradeye vatandaşların itaat etmesi durumunda özgürlüğe kavuşacakları savıyla ayrılır. Kalkınmacı demokrasinin, liberal demokrasiye daha ılımlı hali ise John Stuart Mill tarafından dile getirilmiştir.
Liberal demokrasi: Demokraside önceliğin özgürlüğe mi yoksa eşitliğe mi verilmesi gerektiği tarih boyunca tartışılmış ve tarih, bu ikisini bir arada tutacak sistem teorisini üretme çabalarıyla sıklıkla karşılaşmıştır. Liberal demokrasi sistemi de bunlardan biridir. İçinde barındırdığı liberal kelimesiyle özgürlüğü, demokrasideki siyasi eşitlik kavramıyla da eşitliği temsil etmektedir.
Bunu düşünürken ekonomi disiplinindeki liberalizm ile siyaset disiplinindeki liberalizmin birbirinden ayırmamız gerekir. Basit olarak liberal demokrasi; iktidarı halkın belirlediğini ancak bu iktidarın bireysel özgürlüklerle sınırlandığı bir siyasal sistem olarak belirtebiliriz. Hoşgörü ve tüm fikirlerin var olabildiği bir rekabet ve siyasi eşitlik prensiplerinde gerçekleştirilen seçimlerle iktidara temsili bireylerin getirilmesi liberal demokrasilerin temel nitelikleridir.
Karl Marx, kapitalizmin yıkılmasından sonra geçici bir proletaryanın devrimci diktatörlüğü'nün olacağını sonradan ise proleter demokrasi sistemiyle komünist bir toplumun oluşacağını savunmuştur. Komünist devletlerde görülen demokrasi sisteminin fikir yapısı Marx’tan çok Lenin’e ait
Bir cumhuriyetin tam demokratik cumhuriyet olabilmesi için, gönüllü birlikteliklerle bir arada bulunan o ülke halklarının tüm kesimlerinin, çoğulcu özgür iradeleri ile katılımcı olarak yönetim ve denetim süreçlerine doğrudan katıldığı, demokrasiyi tüm sivil kurum, kuruluş ve kadroları ile var ettiği ve çok kimlikli, değişik inançlı ve çeşitli kültürlerin bir mozaik oluşturacak şekilde bir arada yaşamasına olanak veren bir devlet yapılanmasının gerçekleştirilmesi gerekir.
Güçler ayrılığı ilkesi
Güçler ayrılığı ilkesi yasama, yürütme ve yargı kurumlarının, devletin farklı organlarında bulundurularak iktidarın tek elde toplanmasını engellemek ve bu üç kurumun birbirlerini denetleyebilmesini sağlamak anlamına gelir. Devlet iktidarının üçe bölünmesi ve bunların ayrı organlara verilmesi gerektiği yolundaki yaklaşım, siyasal rejimlerin sınıflandırılmasında da temel alınmıştır. Buna göre yasama ve yürütme güçlerinin bir elde toplandığı rejimlere “güçler birliği”, bu yetkilerin birbirinden bağımsız ayrı organlara verildiği sistemlere ise “güçler ayrılığı” sistemleri adı verilmektedir.
John Locke ise iktidarın gücünü yasama, yürütme ve federatif olarak ayırır. Burada federatif güç, bütün topluluk, savaş, barış, birlik, ittifak ve devletin kendi dışındaki bütün kişiler ve topluluklarla her türlü işlemi yapma gücü olarak ifade edilir. İktidarın paylaşımı sayesinde demokratik yollarla iktidara gelen kişiler kendi tiranlıklarının kurmaları engellenmeye çalışılmıştır. Güçler ayrılığı ilkesi ile karşılıklı denetimin önemi, özellikle II. Dünya Savaşı öncesi Adolf Hitler'in demokratik yollarla iktidara gelmesinden sonra artmıştır.
Parlamento: Demokraside meclis, rekabet ve eşit oy ilkeleriyle halkın temsilcilerinin oluşturduğu bir kurumdur. Meclis sistemleri hem nitelik hem de nicelik olarak her ülkede farklı gelişmiştir. Tek meclisli sistem, çift meclisli sistem ve başkanlık sistemi olarak genellendirebiliriz. Yine görev olarak, güçler ayrılığı ilkesindeki yasamayı yapan kurum olarak genellendirebiliriz. Meclislerin işlevleri: yasama, temsil, denetleme ve meşruluktur.
Siyasi partiler: Partiler temsil işlevi için kullanılan araçlardır. Demokratik ülkelerde siyasi parti bireylerin aktif siyaset yapacakları alanlardan biri ve en önemlisidir. Ülkelerdeki seçim sistemlerine göre iki partili sistem ya da çok partili sistem oluşur. İngiltere’deki gibi iki partinin ağırlıklı olduğu sistemler, seçmenlerin çoğunluğunun bulunduğu ‘orta alandaki’ bir yoğunlaşmaya yol açma ve daha radikal düşünceleri dışlama eğilimindedir.
Her bir partinin çok sayıda görüşü temsil ettiği düşünülür. Çok partili siyasi sistemlerde ise düşünceler daha doğrudan temsil edilir. Dinsel, etnik veya sınıfsal düşünceleri temsil ettiğini düşünen partiler bulunur. Bu halkın egemenliğinin meclise daha fazla yansımasını sağlarken, mecliste farklı görüşlerde bulunan birçok parti olduğu için istikrarın sağlanması güçleşir.
Sivil toplum örgütleri: sivil toplum örgütleri demokrasiyle ortaya çıkan bir örgütlenme değildir ama demokrasiyle önem kazanmıştır. Sivil toplum, modern manada anlamını demokrasi ile kazanırken, demokrasi de katılım problemlerin çözümünü sivil toplum ile sağlamıştır. Birbirleriyle ortak amaçlara sahip insanların oluşturdukları grupların seslerini ve isteklerinin daha fazla duyurabilmenin bir yoludur.
Örneğin devletin ekonomideki katılımını azaltmaya çabalayan iş adamları, devletin sosyal hizmetlerinde eşitliğin sağlanmasını amaçlayan örgütler ve işçilerin veya memurların yaşam kalitelerini arttırmaya çalışan sendikalar gibi çeşitli amaçlarla toplanmış ve bunun için demokrasiye katılımı güçlendirmiş ayrıca bir bakıma halkın temsilcilerini kendi amaçları doğrultusunda denetleyebilen, ya da kendi amaçlarına ulaşmak için kamuoyu yaratmaya çalışan gruplardır. Sivil toplum örgütlerinin özelliği çoğulcu bir yapıya sahip olmasıdır. Larry Diamond’a göre sivil toplumun bu çoğulcu yapısı, siyaset alanını kontrol altına almaya çalışan etnik, dinci, devrimci ya da otoriter örgütlenmelerle anlaşamaz hale getirir.
Kolluk kuvvetleri: Ordu ve polis güçlerinin demokraside ne kadar bulunduğu, ne kadar bulunması gerektiği her zaman tartışma konusu olmuştur. Dış tehlikelere karşı ordunun iç düzen içinde polisin silah tekellerinin bulunması onları demokrasi için gerekli kılmakla birlikte demokrasiyi kaldırma veya kesintiye uğratma güçleriyle de tartışma konusu yapmıştır. Gelişmiş demokratik ülkelerde sivil siyasetçiler, hem hukuken hem de fiilen ordunun üstündedir ve ordu siyasi karar alma mekanizmasının içine olabildiğince az katılır. Özellikle Soğuk Savaş sonrası sivil siyasetçinin üstünlüğü giderek artmaktadır.
Demokratik olarak yeterince gelişmemiş ülkelerde ise askerler, danışma kurullarıyla doğrudan ya da dolaylı olarak karar alma mekanizmasının içinde bulunur. Bu tip ülkelerdeki ortak özellik; ordunun ülke içindeki kurumlar arasında en ileri teknolojiye sahip ve modern dünyaya en yakın olan kurum olmasıdır. Ordu genellikle ekonomik gerilik, iç karışıklıkların artması, sivil yönetimin meşruluğunu kaybetmesi, ordu ve hükümet arasındaki ihtilaf veya uluslararası kamuoyunun darbe yönündeki olumlu yaklaşımı gibi sebeplerle siyasete müdahale eder.
Polis ise “yönetici sınıfın çıkarlarında hareket etmeye başlarsa ne olur ?” sorusuyla düşünürlerin üzerinde durduğu bir kondur. Aristo’nun ‘muhafızlardan kim muhafaza edecek ?’ sorusu bu kaygının çok eskilere dayandığını gösterir. Polis gücünün demokrasinin sağladığı hak ve özgürlükleri kısıtlamaması ve gerektiği zaman yargıya hesap verebilmesi gerekliliği demokratik düşünürlerin ortak tavrı olmasına rağmen bunun nasıl ve ne kadar yapılması gerektiği konusunda görüş ayrılıkları yaşanır.
Demokrasi nedir? (Felsefe)
İçeriği ve işlevi, devletin sınıfsal karakteriyle ve son tahlilde mevcut toplumun üretim ilişkileriyle belirlenen ve her yurttaşın biçimsel, hukuksal yönden eşit olması ve azınlığın çoğunluğa uyması şeklindeki temel ilkelere dayanan devlet biçimi. «Demokrasi bir devlet biçimidir, devletin özel türlerinden biridir. Bu nedenle, her devlet gibi, insanlara karşı, örgütlü, sistemli bir zor uygulamasıdır. Bu işin bir yanı. Ama demokrasi, öte yandan yurttaşlar arasındaki eşitliğin, herkesin anayasayı yapma ve devleti yönetme hakkının eşit olduğunun biçimsel olarak kabulü anlamına gelir. » (Lenin)
Ne var ki, kendi somut sınıfsal içeriklerinden arındırılarak ele alınan bu soyut eşitlik vb. kavramları, burjuva ideolojisinde ve sınıflı devlet teorisinde, diktatörlüğe sözde karşı çıkan «saf demokrasi» anlayışının doğmasına yol açar. Oysa, gerçekte diktatörlük ve demokrasi, sınıflı toplumlarda devlet mekanizmasının birbirinden kopmaz iki yanıdırlar.
Uzlaşmaz çelişkiler barındıran sınıflı toplumlarda demokrasi de, bir devlet biçimi olarak, sömürü ve baskı altındaki sınıflara uygulanan diktatörlük demektir. Ne var ki, bu olgu, sömürü ve baskı altındaki sınıfların, seçme, seçilme ve politik örgütlenme hakları, basın ve toplantı özgürlüğü vb. belli demokratik hak ve özgürlükleri, savaşım vererek elde etmelerine engel değildir.
Burjuva sınıf egemenliğinin devlet biçimi olan burjuva demokrasisi, kapitalist üretim ilişkilerine dayanır sınıf içeriği bakımından burjuvazinin proletaryaya ve diğer emekçi katmanlara karşı uyguladığı baskının bir biçimidir. Burjuva demokrasisinin işleyiş tarzı, anayasa, çok-partili sisteme dayanan parlamentarizm, yasama, yürütme ve yargı erklerinin ayrılması, yurttaşların biçimsel özgürlükleri gibi ilkelere dayanır.
Burjuva demokrasisinin işleyiş tarzının tümü ve kullandığı yüzeysel hukuk yöntemleri, bu demokrasinin gerçek sınıfsal karakterini gizlemeye yöneliktir. Her ne kadar, ekonomik tabanı yönünden halk kitleleri için geniş ölçüde biçimsel ve sözde bir demokrasi olarak kalıyorsa da, burjuva demokrasisi, işçi sınıfının ve tüm emekçilerin, özgürlüklerini elde etme savaşımlarında, örgütlenme için ve savaşımın kendisi için elverişli bazı koşullar sağlayabilir.
İşte bu nedenle, kapitalist ülkelerdeki Marksçı-Leninci partiler, halkın demokratik hak ve özgürlüklerinin korunması ve en yüksek düzeye çıkarılması için, kararlı olarak savaşım verirler ve burjuva demokrasinin kurumlarını, hem sosyalist devrim sırasında, hem de devrimden sonra, olanaklar ölçüsünde, toplumun sosyalistleştirilmesinde kullanmak üzere, yeni içeriklerle donatmaya çalışırlar.
Toplumsal yaşamın her kesiminde, özellikle işçi sınıfının ve sendikaların ekonomik alanda «yönetime katılma hakkı» nı elde edebilmeleri için demokrasi uğruna, demokrasi çerçevesi içinde verilen bu savaşım, egemen büyük burjuvazinin emperyalizm aşamasında, hele devletle bütünleşmiş tekelci kapitalizm aşamasında, -demokrasiyi daha çok sınırlayarak, faşist terör yöntemlerine bel bağlama eğilimleri yoğunlaştığı için- daha da önem kazanmaktadır.
Proletarya diktatörlüğünün devlet biçimi olan sosyalist demokrasi ise, demokrasinin tarihsel gelişmesi içinde, nitelikçe yeni bir boyuttur. İşçi sınıf mm politik iktidarı ele geçirmesiyle birlikte doğar ve sosyalist toplumun kuruluş aşaması içinde kökleşip yaygınlaşır ve nihayet bir devlet biçimi olmaktan çıkarak, toplumsal yaşamın genel normu olur çünkü sınıfsız toplum aşamasındaki yaşamın tümü, özgür iradeli bir tabana dayanan demokratik ilkelere göre düzenlenecektir.
Sosyalist demokrasi, sosyalist üretim ilişkilerine dayanır bu bakımdan, emekçilerin haklarının gerçekten güvence altına alınması anlamına gelir. Sosyalist demokrasi, burjuva demokrasisinden farklı olarak, halkın tümünün, politik, ekonomik ve kültürel yaşamın planlama ve yönetim faaliyetine katılmasını sağlayarak, gerçek halk egemenliğini gerçekleştirmeye yönelir.
Bu demokrasi, dar anlamıyla, politik alan içinde sıkışıp kalmaz, toplumsal yaşamın her alanına el atar ve emekçilerin kendi iktidarlarını kurup sosyalizmi gerçekleştirmelerinde onlara yardımcı olan tüm kuruluşları, kurumlan vb. örgütleri kapsamı içine alır. Sosyalist demokrasi, kapitalizmin yeniden canlanmasını önlemek için, etkisiz halde tutulması gereken eski sömürücü sınıflara karşı bir diktatörlük demektir.
Aynı zamanda ilk kez, zenginler için değil, yoksullar için, halk için olan bu demokrasinin devlet erkine dayanılarak genişletilmesiyle birlikte, proletarya diktatörlüğü, baskıcılar, sömürücüler, kapitalistler için bir dizi özgürlük kısıtlaması getirir. İnsanlığın ücretli kölelikten kurtarılması için, bunları etkisiz hale getirmek zorundayız dirençleri devlet erkine dayanılarak kırılmalıdır.
Zor kullanmanın ve şiddet uygulamanın bulunduğu yerde, özgürlüğün, demokrasinin bulunmayacağı aşikardır. » (Lenin) Sosyalist bir toplumun kurulmasında, halkın politik ve manevi birliği arttığı ölçüde, sosyalist demokrasinin bu uygulaması geriler çünkü proletarya diktatörlüğünün varlığını gerektirecek bir karşı güç, varlık nedenini yitirmiştir artık. Sosyalist demokrasinin gelişimi, demokratik merkeziyetçiliğin yetkinleştirilmesiyle, kitlelerin sosyalist bilincinin ve aktifliğinin artırılmasıyla, toplumsal örgütlere ve organlara daha büyük sorumluluklar yüklenmesiyle olanaklıdır.
« Galaksi Nedir?