Gramsci’den ne öğrenebiliriz? – önder çetin
ondercetin	in Sosyolojik Kavramlar	April 13, 2011April 14, 2011
Gramsci’den ne öğrenebiliriz?	“Bella Ciao”: Gramsci’den Ne Öğrenebiliriz?
Kıvanç Koçak (28.10.2009)
“Halktan bir kişi ‘duyar’ ama anlamaz ya da bilmez her zaman; aydın kişi ‘bilir’ ama anlamaz, hele ‘duymaz’ her zaman. İki uçtan birinde bilgiçlik ve dar kafalılık, ötekinde de kör tutku ile bağnazlık görülür… Aydının yanılgısı, anlamadan, hele duymadan bilgiye erişilebileceğini sanmasıdır…Bir tutku olmazsa yani aydınla ulusun halk kesimi arasında bir duygu bağıntısı olmazsa tarihsel bir politika olamaz. Böyle bir bağ olmaksızın aydınla, ulusun halk kesiminin ilişkileri salt bürokratça biçimsel ilişkilere indirgenmiş olur; böylece aydınlar bir kastı ya da örgütsel merkezcilik adı verilen bir kutsal kişiler topluluğu oluştururlar.” Görüldüğü gibi Gramsci için aydın-halk arasındaki bağın kopuk olması, mücadelenin başarısızlık döngüsüne girmesini baştan kabul anlamına gelmektedir esasen. Nitekim bir devrim gerçekleşse dahi, söz konusu kopukluğun sonunda varacağı yerin yine başarısızlık olacağı öngörüsü, kuvvetini, egemen sınıfın iktidarı elinde tutmasının temel aracı olarak gördüğü “hegemonya” kavramıyla doğrudan ilişki içinde olmasından almaktadır. Zira ona göre hegemonya, sadece “yönetici sınıfı” değil “egemen sınıfın, karşıt gruplar üzerinde zorunlu olarak uygulayacağı zorlama”yı da anlatmaktadır. Dar bir aydınlar çevresinin içine sıkışıp kalan düşünce, “halk yığınlarının fikir yönünden gelişmesine siyasal bakımdan olanak sağlayacak bir fikri-manevi blok”un önündeki en büyük engel olacak; bu da, iktidar ele geçirilse dahi ekonomist eğilimlere gereğinden fazla önem verecek sistemin hiçbir zaman hegemonik bir güç olamamasını beraberinde getirecektir:
“… İktidarın ele geçirilmesi ‘hükmetmeyi’ sağlar; bundan sonra ‘yönetimi’ ele geçirmek söz konusudur. Bu iki durum birbirine diyalektik olarak bağlıdır. Bir grup, iktidarı ele geçirmeden ‘yönetici’ olabilir; ‘hükmeden’ (egemen) olduğu zaman bu ‘yönetici’ rolünü kaybederse, bu onun için felaket demektir.” Tüm bu çerçeveden bakıldığında teori-pratik arasındaki ayrılmazlığın aydın-halk arasındaki ayrılmazlıkla birlikte değerlendirilmesi zorunluluğu açıkça karşımızda değil mi? Eskilerin dediği gibi “teori, pratiğe ışık tutuyorsa anlamlıdır”. Fakat yeteri kadar ışık almayan bir pratik de “eylemcilik”ten öteye geçmeye muktedir olamayacaktır.
Kendisine aydın diyen, sol mücadele içinde yer alan bir kimsenin görevinin kendisine ne kadar acayip, komik, saçma, boş laf yığını gibi gelirse gelsin kamusal düşünüşte yer etmiş bir fikri anlamak, kavramak, temellerini aramak gerektiğine sarsılmaz bir inanç duymaktadır. Halkın ancak bu sayede kazanılabileceğini, ötesinde fikrî dönüşümün kalıcı olabileceğini düşünür. Soyut konuşmalar yerine somut gözlemler üzerinden, kitabi olmayan, hayatın içinden konuşmayı tercih eder. Fikirlerin usul usul yayılabileceğini, ilişkiye girilen her insanın hem kendisinde hem ilişkiye giren de hem de bizzat ideolojinin kendisinde değişiklik yaratacağını diyalektiğin gerekliliği olarak ortaya koyması “halka teorisi” olarak adlandırabileceğimiz bu ilişki tarzının temelidir: Gramsci’nin bu tarzı; diyaloğun, suya atılan taşların yarattığı gittikçe büyüyen, genişleyen halkalar gibi fikirleri de büyütüp, genişleteceğine inananların önünde tarihsel bir gerçeklik olarak durmakta. Yeni bir şeyler söylemek, yeni bir şeyler üretmek işin püf noktalarından birisi evet; kime, niçin olduğu kadar “nasıl” olduğu da önemli. Ama “neyi” söylediğin, ürettiğinin “ne” olduğu da bir o kadar hayati değil mi?
Gramsci’nin sosyalistlerin öteki partilerle olan ilişkisine bakışı yeni olduğu gibi gazete çalışmalarında, tartışma ve konuşmalarında da eski kuşağın sosyalizmin dilini ve düşüncelerini soktukları dar sınır ve kalıplardan kurtarma mücadelesi vermiştir. Tercihi, basmakalıp ideolojik sözcülük yerine somut durumun, somut tahlilinden mücadeleyi başarıya ulaştıracak “taktik” açılımları çıkarmak yönündedir. Bu bağlamda “hedefleri mücadeleye, taktiği gerçek durum ve gerçek güç dengesine bağlı tutan Leninist politika”nın da uzağına düşmez: “İşçi sınıfının komünist öncüsünün yönetmek, emekçi halkın en geri katmanlarını ardından sürüklemek ve onun çoğunluğunu kazanmak için savaşması gerekir.”, “Yenmek için kitlelerin sevgisini kazanmak gerekir. Mutlak çoğunluk her zaman gerekli değildir ama yenmek için, iktidarı elde tutmak için yalnızca işçi sınıfının çoğunluğunu değil… sömürülenlerin ve kır emekçilerinin çoğunluğunu da kazanmak gerekir.” Ancak ortodoks Marksizme/sekterliğe sadece taktiğin önünü kapadığı için karşı olduğunu düşünmek de hata olur. Her ne kadar İtalya bakımından Machiavelli’yi özel olarak, derinlemesine incelemiş olsa da başarıya ulaşmak için her yolu mubah gören bir zihniyete sahip olduğunu söylemek mümkün değildir. Siyasete girdiği ilk günden itibaren “diyalog” ve “açıklık” taraftarı olan, sekter gizli kapalılıktan nefret eden Gramsci’nin derdi esas olarak ortodoksinin kapıları her türlü ilişkiye kapatan ve dolayısıyla Marksizmi dogma haline getirerek halktan uzaklaştıran anlayışıyladır:
Yinelemekte beis yok, her durumda vazgeçmediği anlatmaktan, mücadeleden yılmamak; kaderciliğe (fatalizm), finalizme, determizme, “oluruna bırakmacılığa” kapılmadan, yeise düşmeden mevzisini tekrar tekrar berkitmekten gocunmamaktır. İçinde yaşadığı ülkenin koşullarını daima aklının bir köşesinde tutarak, siper savaşıyla egemen sınıfın kalesini ele geçirme azminden geri adım atmaz, “tarihin akışı”nın müdahaleyle değiştirilebileceğine duyduğu iman hiçbir zaman eksilmez. “Mücadeleye girişilmediği, mücadelenin de ardı ardına gelen bozgunlardan ibaret olduğu zaman, mekanist determinizm çok büyük bir manevi karşı koyma, bütünlük, sabırlı ve inatçı bir direnme gücü olur. ‘Şimdilik yenildim ama olaylar benim için çalışacak…’ Böylece gerçek irade, bir inanç, âdeta tarihten gelen akla uygun bir durum, ihtirasla karışık amprik ve ilkel bir finalizm şekline bürünür. Bu finalizm, büyük dinlerdeki kadar, Tanrı iradesi inançları gibi bir şey olur…”
“… Bu taşın ufacık parçalarının her biri, bu karanlık dağın her madensel parıltısı, tek başına bir dünya oluşturur. tepelere doğru tek başına didinmek bile insan yüreğini doldurmaya yeter. Sisifos’u mutlu tasarlamak gerekir.”
 Gramsci’nin Hapishane Defterleri’nde Marksizm yerine “praksis” terimini kullanması şöyle açıklanmıştır: “Bu terim, hapishanedeki sansürcülerin gözüne çarpmaması için kullanılmış olmalı. Bunlar Marksizm kelimesine takılabilirlerdi… Bu terim, Lenin okulunun, Marksizmi, teori (felsefe) ile pratik (praxis) arasındaki diyalektik olarak tamamiyle iç içe oluşu şeklinde anlamak gerektiği yolundaki derin isteğini de belirlemektedir. Bundan başka bu anlayışa göre, praxis (eylem), dünyayı değiştirmeye yönelik bir irade ile birlikte, pratiğe diyalektik olarak bağlı bulunan, teorinin geliştirilmesinin bütün olanaklarını da ifade etmektedir…” Hapishane Defterleri, Antonio Gramsci, çev. Adnan Cemgil, Belge Yayınları, 1997, s. 23, dipnot 7.  Antonio Gramsci-Bir Devrimcinin Yaşamı, Giuseppe Fiori, çev. Kudret Emiroğlu, İletişim Yayınları, 2009, s.106-107.
 Ofisinde genç Katoliklerle görüştüğünü görüp, onunla dalga geçmeye çalışan bir arkadaşına verdiği cevap çarpıcıdır: “…Kiliseye ben de gitmem, çünkü ben de inanan biri değilim. Fakat halkın çoğunluğunun inanan kişiler olduğunu bilmeliyiz. Eğer ateistlerden başkasının varlığını görmemeyi sürdürürsek, hep azınlıkta kalacağız…” Antonio Gramsci, s. 120.
Music and Memory- Remembering SarajevoSociological concepts and trends