Kapıkulu - Beyaz Tarih
Önemi : Osmanlı Devleti’nin merkez kuvvetlerini teşkil eden maaşlı askerlerin genel adı.
Osmanlı Devleti’nde doğrudan padişaha bağlı olarak sarayda görevli maaşlı askerî zümreler için kullanılan Kapıkulu terimi zamanla varlıklı veya nüfuz sahibi kimselerin hizmetinde bulunanları da ifade eder. Osmanlılar’da hassa askerleri kapıkulu ocakları adı altında çeşitli sınıflara ayrılırdı. Bunlar önceleri pençik kanunuyla savaş esirlerinden seçilirken daha sonra devşirme kanununa göre toplanan Osmanlı tebaası gayrimüslim çocuklarından oluşurdu. Esas olarak merkezde bulunup, sefer esnasında ve ordugâhta padişahı ve otağını muhafaza ederlerdi. Kapıkulu askerleri yaya ve atlı olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Yayalar kendi aralarında acemi, yeniçeri, cebeci, topçu, top arabacısı, humbaracı ve lağımcı adları altında yedi ocaktan oluşur. Bazı kaynaklarda top arabacıları, lağımcı ve humbaracı ocaklarından yerine sakaların adı geçmekte bazılarında ise sadece lağımcılara yer verilmemektedir. Bir kısım kaynaklarda humbaracılar ve lağımcılarla birlikte sakalardan da söz edilmektedir. Yeniçeriler kapıkulu ocaklarının ilk kurulan kısmı, en kalabalık ve en nüfuzlu askerleriydi. Atlı kapıkulu ocakları sipah, silâhdar, ulûfeci ve gurebâ bölüklerinden oluşurdu. Sipah bölüğü Fâtih Sultan Mehmed zamanında kuruldu.
Kapıkulu askerleri doğrudan padişahın şahsına bağlı olduğundan sadece onunla birlikte seferlere katılırlardı. Ancak Kanûnî Sultan Süleyman’dan sonra bu uygulamadan vazgeçildi. Kapıkulu askerleri artık serdâr-ı ekremlerin kumandası altında sefere çıkmaya başladılar.
Sadece orduda değil devlete ait saray ve bahçelerde de istihdam edilirdi. Kapıkulu olarak devlet hizmetine giren bir nefer, kabiliyeti varsa devletin en yüksek makamı olan sadrazamlığa kadar yükselebilirdi. Devlet işlerinde giderek daha da güç sahibi olamaya başladılar. 16. yüzyılın ortalarından itibaren vezîriâzamların mevkilerini güçlendirmek amacıyla kapıkulu ocaklarını kışkırtmaları alışılmış hale geldi.
Kapıkulu askerleri en büyük infiallerini II. Osman’a karşı gösterdiler. Yeniçeriler, ocaklarını kaldırmak isteyen padişahın feci şekilde ölümüne sebep oldular. Sultan İbrâhim’in tahttan indirilmesinde de rol oynadılar. III. Selim döneminde kurulan Nizâm-ı Cedîd ordusunun yeniçerilerin tehdidiyle ortadan kaldırılmasının ardından artık kapıkulu ocaklarının son temsilcisi gibi kalan Yeniçeri Ocağı II. Mahmud tarafından kaldırıldı. Diğer kapıkulu ocakları da ya kaldırıldı veya hazırlanan yeni kanunlarla yeniden teşkilâtlandırıldı.
Özcan, Abdülkadir, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt:24, 2001