İlk uygarlıkların tarihi / MÖ 1000 – 700 yılları / 7. Bölüm - 2ladd
İlk uygarlıkların gelişim sürecini anlattığımız yazı dizisinin yedinci bölümü
Glif dili, Chavin kültürü, Avrupa'da demir çağı, büyüyen Fenikeliler
Asurlular büyüyor, Helenlerin ortaya çıkışı, Romanın kuruluşu
MÖ 10. yüzyılda başlıca Batı Asya güçlerinin gerileme dönemi devam etti. Mısır, Babil ve Asur kısa süre devam eden, ancak tarihi bakımdan önemli İsrail Krallığının yükselmesine imkan vererek zayıflamıştı. İsrailliler Sami dili konuşan, İncil'e göre MÖ 12.000'lerde Kenan'a göç etmiş, göçmen çobanlardı. Kenan'da yerli Filistinliler ve Kenanlılarla çatışmaya girdiler.
MÖ 1000 civarında Kral Davud İsrailli [kabileleri] birleştirdi ve (MÖ 1006 – 965) başkentini Kudüs'te kurdu. Davud'un oğlu Süleyman (MÖ y. 965 – 928) İsrail topraklarını genişletti, başkentte muhteşem bir saray ve tapınak inşa ettirdi. Fakat ölümüyle krallığı ikiye ayrıldı. İsrail ve Yahuda daha sonra Asur İmparatorluğunun parçası haline geldi. Bu esnada, Asur Mezopotamya'da yeniden başlıca güçlerden biri olarak belirdi.
Kral II. Ashurdan (MÖ 934 – 912) tarımı geliştirerek refahı artırdı. Halefi II. Adad-nirari Asur topraklarını Orta Asur İmparatorluğu tarafından MÖ 13. yüzyılda hakim olunmuş toprakları yeniden alarak artırdı.
Avrupa'nın en ünlü turizm bölgelerinden birisi olan Hallstatt antik kültür geçmişiyle de dikkat çekici
Olmek kültürü MÖ 9. yüzyılda Orta Amerika'da gelişmesini sürdürdü. San Lorenzo'nun MÖ y. 900'de yıkılmasından sonra kuzeydoğudaki La Venta başlıca Olmek merkezi oldu. Bu daha geniş yerleşim yeri 34 metre yüksekliğindeki, Maya tapınaklarının öncülü olan bir piramidin hakimiyeti altındaydı. Olmekler bölgede bir ilki oluşturan glif alfabesini geliştirdi, o dönemde belirmeye başlayan Zapotek ve Maya gibi diğer kültürleri etkileyerek Mezo Amerika'ya yayıldı.
Kuzey Amerika'nın doğusunda Ohio Vadisinde Adena kültürü gelişmekteydi. Ayırt edici özellikleri törensel keramik işleri ve incelikli el işi objelerinin bulunduğu höyükleriydi.
Daha güneye doğru MÖ y. 1200'de Peru Andlarında Chavin kültürü ortaya çıkmıştı. Usta mühendis ve mimarlar olan Chavin halkı kanallar inşa etmiş, çiftçilik yapmış ve inşaat için tepeleri teraslayarak düzeltmişlerdi. Ana yerleşim yerleri olan Chavin de Hauntar Andların yükseklerindeydi. Bu yerleşim yerinin yarı insan yarı hayvan şeklindeki bir insan üstü yaratık kültü için bir ziyaret merkezi olduğu anlaşılmaktadır. Ana tanrı "Asa Tanrı" tırnaklı olarak resmedilir.
Avrupa'da demir zamanla alet ve silah için tercih edilen metal olarak bronzun yerini almaktaydı. Avusturya'daki Hallstatt yöresi gelişerek Urnfield (Küp tarlası) kültüründen (bkz. MÖ 1200) erken demir çağı kültürünün merkezi haline geldi.
Hallstatt kabile başkanları yerel tuz madenlerine hakim oldular ve demir işçiliğini geliştirdiler. Tepelerin üstündeki burçlarda yaşadılar ve zengin mezar eşyalarıyla birlikte gömüldüler.
MÖ 9. yüzyılda Fenikeliler Akdeniz'de başlıca güç haline geliyordu. Daha önceleri doğu denizlerinden ayrılmayan ticaret gemileri şimdi Akdeniz'e açılıyordu. Fenikeliler Cadiz, İspanya, Balear Adaları ve en çok da Kuzey Afrika kıyısındaki, günümüzde Tunus'ta bulunan Kartaca'da koloniler kurdular. Bu ticaret ağı vasıtasıyla Fenike alfabesi Akdeniz çapında tanındı.
Batı Asya'da Yeni Asur İmparatorluğu genişlemeye başladı ve yakın çevresindeki Suriye ve Fenike'nin küçük devletlerini teker teker kontrolü altına aldı.
II. Sargon. Asur Kralı. MÖ 722 – MÖ 705 yılları arasında ülkeye hükmetti
Asur, Batı Asya'daki rakip devletleri ele geçirerek ve eyaletleri haline dönüştürerek saldırgan siyasetini MÖ 8. yüzyıl boyunca sürdürdü. Asurluların başarısı disiplinli, teknik açıdan gelişmiş bir orduya ve etkin bir bürokrasiye sahip olmalarına dayalıydı.
Ele geçirilen halklar yüksek haraçlar ödemek zorunda bırakıldı ve isyanları acımasızca bastırıldı. Özellikle sorun çıkaran milletler zorunlu göçe tabi tutuldu, çok sayıda insan Asur ülkesine yerleştirildi.
MÖ 8. yüzyılın ilk yarısındaki zayıf yönetimin ardından, III. Tiglath-Pileser (MÖ 744-727) Asur'un kayıplarını tersine çevirdi. Halefi II. Sargon (MÖ 722 – 704) İran'a ve Anadolu'ya sefere çıktı ve Babil'i fethederek MÖ 714'te Ermeni devleti Urartu'yu yendi. İsraillileri de mağlup eden Sargon İsrail'in "on kayıp kabilesini" Kuzey Mezopotamya'ya nakletti.
Çin'de Zhou başkenti MÖ 770'te doğuya Louyang'a taşıdı ve bu olay MÖ 480'e kadar süren Doğu Zhou çağının ilk erken bölümünün başlamasına işaret etti. Geniş tımar topraklarına sahip beyler güçlendikçe kraliyet kontrolü zayıflamıştı. Merkezi kontrolün çökmesiyle rakip beyler birbirleriyle savaşlara başladı.
Kargaşalığa rağmen bu çağ teknik ve kültürel bakımdan bir ilerleme çağıydı. Demir aletler tarım ve gıda üretiminin etkinliğini artırdı. Nüfuslar ve şehirler büyüdü, felsefe, sanatlar ve edebiyat gelişmeye başladı.
Mısır'da Üçüncü Ara Dönemin karışıklıkları devam etti. MÖ 850'den itibaren yıkıcı bir iç savaşın içine düşmüş olan ülke şimdi de küçük devletlere bölündü. MÖ 8. yüzyılda Nubya'nın güneyindeki Kuşit hükümdarı Piye (MÖ 747 – 716) Yukarı ve Aşağı Mısır'ı ele geçirdi ve Kuşit yönetimi altında birleştirdi.
Akdeniz'de Kuzey Afrika'daki Kartaca şehri gelişirken Fenike etkisi yayılmaya devam etti. Yunanistan, bu sıralarda Miken'in çöküşünden sonra içine girdiği karanlık çağdan çıkmaktaydı. Şehir devletleri veya poleis Yunan anakarasında tepe üstlerindeki kalelerin etrafında biçimlenmekteydi. Poleis topraklarını artırmak için Ege kıyılarında koloniler kurdu. Şehirler arasındaki rekabet çoğu zaman yoğun olmasına karşın, ayrı bir Yunan kimliği ve kültürü de beliriyordu. Tüm Yunanlılar "Helenler" olarak tanımlandı. MÖ 776'da ilk ortak Helen spor oyunları Zeus'un onuruna Olimpiya'da düzenlendi.
MÖ 700 ortalarında Yunanlılar Fenike alfabesini kendi dilleri için uyarladı ve kısa bir süre sonra Homer'in o zamana kadar muhtemelen sözlü olarak aktarılan epik şiirleri İlyada ve Odysseia yazıya döküldü. MÖ 8. yüzyılda merkezi İtalya, ilk yerli uygarlık olan Etrüskler ile Latinler, Umbriyalılar ve Sabinler gibi kabileler tarafından yönetilen bir küçük devletler mozaiği şeklindeydi.
Roma'nın Latin kabile şefi Romulus tarafından MÖ 753'te kurulduğuna inanılmaktadır. İlk zamanlarında yedi tepe üzerine kurulu olan bu şehir Etrüskler, Latinler ve Sabinler gibi çeşitli halklarda yönetildi.
MÖ y. 1000 / Yunanlar Ege'de koloniler kurmaya başladı
MÖ y. 1000 / Batı Avrupa'da tepe kaleleri inşa edilir
MÖ y. 1000 / Kral Davud İsrail kabilelerini birleştirir ve Kudüs'ü başkent yapar
MÖ y. 1000 / Hindistan'da çiftçi toplulukları Ganj Vadisine yerleşir
MÖ y. 1000 / Nubiya Krallığı Kuş kurulur
MÖ y. 1000 / Kuzey Amerika'da Ohio nehri boyunca Adena kültürü gelişmeye başlar
MÖ 966 / Yeni Asur İmparatorluğu kurulur
MÖ 965 / Kral Süleyman'ın İsrail'de hükümdarlığı başlar (MÖ 928'e kadar)
MÖ 900 – 700 / İskit göçerleri steplere yayılır
MÖ 880 / Nimrud Asur başkenti olur
MÖ 853 / III. Şalmaneser Karkar Muharebesini Şam kralı yönetimindeki bir koalisyona karşı kazanır
MÖ y. 850 / İtalya'da Roma'da ilk yerleşimler kurulur
MÖ y. 840 / Ermeni Krallığı Urartu güçlenir
MÖ 814 / Kartaca Kuzey Afrika'da Fenikeliler tarafından kurulur
MÖ y. 800 / Hallstatt kültürü Avrupa'da belirir
MÖ y. 800 / Chavin de Huantar kurulur
MÖ 776 / İlk ortak Yunan oyunları Yunanistan'da Olimpiya'da düzenlenir ve her dört yılda bir tekrarlanır
MÖ y. 775 / Akdeniz'in Yunanlar tarafından kolonileşmesi
MÖ 771 / Zhou başkenti doğuya Luoyang'a taşınır, Doğu Zhou dönemi başlar
MÖ 753 / Roma'nın Romulus tarafından kuruluşuna inanılan geleneksel tarih
MÖ 750 / Nubya Kuşit hükümdarları Mısır'a ordular gönderir ve MÖ 747'de ele geçirir
MÖ y. 750 / Homeros'un İlyada ve Odysseia destanları yazılır
MÖ y. 744 / Asur kralı III. Tiglat Pileser'in hükümdarlığı başlar (MÖ 727'ye kadar)
MÖ y. 722 / II. Sargon Asur tahtını ele geçirir (MÖ 705'e kadar)
MÖ 714 / II. Sargon Urartu'yu yener ve önemli kutsal alanı Musasir'i yağmalar
MÖ 705 / Asur başkenti Ninova'ya taşınır
MÖ 701 / Asurlular Yahuda'yı istila eder