Anasayfa Genel İNSAMER’den yemen raporu
Körfez bölgesinde petrol yatakları keşfedilinceye kadar merkezî bir konumda olan Yemen, kültürel olarak Arapların ana yurdu sayılmaktadır; bu yönüyle de en köklü tarihî geçmişe ve kültüre sahip Arap ülkesidir.
Yaklaşık 30 milyonu bulan nüfusunun %99’u Müslüman (%60 Sünni Şafi, %40 Zeydi) olan Yemen’de kalan %1’lik kesim içinde Musevi, Hristiyan, Hindu gibi farklı dinî azınlık grupları vardır. Sosyoekonomik olarak kişi başı gelirde dünyanın en düşük değerlerine sahip ülkelerden biri olan Yemen, hem mezhebî sorunlarla hem de büyük bir fakirlik sorunuyla mücadele etmektedir.
Osmanlı’nın Yemen’le ilgili stratejisinin iki temel gerekçesi bulunuyordu: Bunlardan ilki, okyanusa açılan bir kapı olması nedeniyle Yemen’in uluslararası ticarette oynadığı roldü. İkincisi ise, uluslararası sularda o dönem var olan Portekiz tehlikesinin önlenmesiydi. Zira özellikle 15. yüzyıldan itibaren Portekiz donanması Doğu Afrika kıyılarının bir bölümünü işgal ederek Kızıldeniz girişine kadar gelmiş ve kutsal kentler Mekke ve Medine’yi doğrudan tehdit edecek bir avantaja kavuşmuştu. Bütün bu koşullar sebebiyle de güneyden gelecek risklere karşı Yemen’in kontrolü hayati bir zorunluluk olarak görülmüştür.
Süveyş Kanalı’nın açılması ile birlikte Yemen limanlarının önemi daha da artmıştır. Ayrıca Yemen, dünya ticareti için olduğu kadar kutsal topraklar Mekke ve Medine’nin güvenliği için de son derece kritik öneme haiz bir ülkedir. Zira Haremeyn’e güneyden gelebilecek olası tehditler karşısında ilk savunma hattını Yemen oluşturmaktadır. Nitekim Osmanlı döneminde de bu strateji uygulanmıştır.
Dünya petrolünün %4,8’i Aden Körfezi’nden geçmektedir. Yıllık olarak yaklaşık 4 milyon varil petrol ve 21.000’den fazla yük gemisinin geçtiği Babu’l-Mendeb Boğazı, özellikle Ortadoğu petrollerinin Kızıldeniz ve Aden Körfezi üzerinden dünya pazarlarına transferinde hayati bir rota durumundadır.
Nüfusunun büyük bölümünü Araplar oluştursa da Yemen’de belirli oranlarda Afrika ve Asya kökenliler de yaşamaktadır. Yemen’de toplam nüfusun %99’u Müslüman’dır. Bunların da yaklaşık %60-65’lik kısmı Sünni, %35-40’ı Zeydi’dir. Zeydiler fıkhi meselelerde Hanefi mezhebiyle neredeyse aynı şekilde hareket etseler de dört halife hiyerarşisinde ve hilafetin mutlaka Hz. Ali’ye ve ailesine ait olması gerektiği konusunda ehlisünnetten ayrılmaktadırlar. Bu sebeple Osmanlı’ya da itiraz etmişler ve sık sık isyana kalkışmışlardır.
Yemen’de tarihî kökenleri de bulunan ideolojik, stratejik, ekonomik ve sosyal kronikleşmiş birçok faktör, ülke içerisinde karmaşık bir sorunlar kümesi olarak çatışmaların niteliğini, zamanını ve dinamiklerini büyük ölçüde belirlemektedir.
Mezhebî yapı: Yemen’deki çatışmaların niteliğini ve sürekliliğini belirleyen ikinci unsur mezhebî ayrılıklardır. Ülkenin yaklaşık %35’lik kesimini oluşturan Zeydi azınlık ile %65’ini oluşturan Sünni çoğunluk, çağlar boyu bir arada yaşamayı başarmış olsa da modern dönem siyasal dengeleri ile birlikte taraflar arasında büyük bir güven sorunu ortaya çıkmıştır. Bu güven kaybında, Osmanlı sonrası süreçte ülke içinde tüm mezhebî unsurları tatmin edecek adil bir siyasal düzen kurulamaması başat rol oynamıştır.
Yemen Arap Baharı’na oldukça hazırlıksız yakalanmış görünüyordu. İlk olarak 27 Ocak 2011 tarihinde San′a Üniversitesi’nde başlayan öğrenci hareketlerinin sokaklara sıçraması üzerine yönetim, gösterileri kanlı biçimde bastırdı. Bu olay ülkede günümüze kadar sürecek olan iç savaşında fitilini ateşledi.
Ali Abdullah Salih, uluslararası baskılar sonucu 33 yıl boyunca elinde bulundurduğu Yemen Cumhurbaşkanlığı makamından istifa etse de istifasından sonra trajik ölümüne kadar mücadelesine devam etmiş ve ülkedeki iç savaşta Husilerin yanında yer almıştır.
Yemen’deki Arap Baharı sürecinde ikinci sayfayı açan gelişme, Husilerin diğer bütün grupları dışarıda bırakarak hükümeti zorla ele geçirme hamleleri oldu.
İran’ın Suriye, Irak, Lübnan ve sınır komşusu Yemen’de artan rolünden dolayı Suudi Arabistan, haklı güvenlik endişeleri duymanın yanında kendi ülke sınırları içinde, özellikle Şiilerin yoğun yaşadığı Katif bölgesinde çıkan isyan dalgası üzerine harekete geçti. Suudilerin güvenlik endişeleri BAE’nin ekonomik endişeleriyle birleşince de Arap devletlerinden oluşan bir kuvvetin kurulması fikri ortaya çıktı.
Yemen’de oluşan bu fiilî durum ve İran’ın artan etkisi karşısında en fazla endişelenenler Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleri oldu. İran’ın Suriye, Irak, Lübnan ve sınır komşusu Yemen’de artan rolünden dolayı Suudi Arabistan, haklı güvenlik endişeleri duymanın yanında kendi ülke sınırları içinde, özellikle Şiilerin yoğun yaşadığı Katif bölgesinde çıkan isyan dalgası üzerine harekete geçti. Suudilerin güvenlik endişeleri BAE’nin ekonomik endişeleriyle birleşince de Arap devletlerinden oluşan bir kuvvetin kurulması fikri ortaya çıktı.
Aden, Yemen’in en büyük liman şehri olmasından dolayı sadece ekonomik ürünlerin değil aynı zamanda gıda ve silahın da ülkeye giriş kapısı durumundadır. Bu özellikleri sebebiyle de şehir, ayrılıkçı gruplar olan el-Kaide, Hadi yanlısı ordu birlikleri ve BAE destekli grupların birbiriyle silahlı mücadele alanı haline gelmiş durumdadır.
Güney Yemen altı bölgeden oluşmaktadır. Bu bölgeler içinde coğrafi olarak küçük olmakla birlikte stratejik önemi itibarıyla en öncelikli şehir Aden’dir. Lahic, Ebyen, Şebve, Hadramut, Mehra ve Sokotro diğer önemli yerleşim merkezleridir. Stratejik bir kıyı şehri olan Aden Güney Yemen’in başkentidir. Şehir çarpışmalar sonucunda resmî hükümet güçleri olan Hadi birliklerinin kontrolüne geçmesine rağmen, BAE’nin baskıları sonucu bugün kentin büyük çoğunluğu ve stratejik noktaları BAE ve onun desteklediği güçlerce ele geçirilmiş durumdadır. İhtilafların en fazla yaşandığı yer olan Aden şehri, Husi karşıtı güçlerin en stratejik noktası olmaya devam etmektedir. Kent günümüz siyasi koşullarında Husi karşıtı hareketlerin merkezi olarak Arap milliyetçiliği ve Sünni düşüncenin iç içe geçtiği yeni bir kimliğin oluşumuna sahne olmaktadır. Yemen’in en büyük liman şehri olmasından dolayı Aden, sadece ekonomik ürünlerin değil aynı zamanda gıda ve silahın da ülkeye giriş kapısı durumundadır. Bu özellikleri sebebiyle de şehir, ayrılıkçı gruplar olan el-Kaide, Hadi yanlısı ordu birlikleri ve BAE destekli grupların birbiriyle silahlı mücadele alanı haline gelmiştir. 2018 Ocak ayından bu yana başta havaalanı olmak üzere Aden’in birçok noktasında şiddetli çatışmalar yaşanmaktadır.
Güneydeki bölgelerle ilgili önemli bir sorun da buradaki el-Kaide varlığıdır. Çeşitli aşiret ve silahlı gruplarla karışan örgüt üyeleri, koalisyon güçleri açısından ciddi bir sorun oluşturmaktadır. Bu durum, Husilere karşı verilen mücadelede çatlaklara sebep olmaktadır. Yemen’de el-Kaide’nin varlığı ve hâkimiyetinin zayıfladığıyla ilgili çeşitli iddialar olsa da BAE ve Suudi Arabistan, ABD ile birlikte teröre karşı mücadele adı altında çok sayıda operasyona imza atmıştır.
Husi kontrolündeki bölgeler devrimcilerin kurduğu komiteler tarafından idare edilmekte ve tüm cadde ve sokakların denetimi silahlı Husi militanlarca yapılmaktadır. Bu komiteler aynı zamanda Husi siyasi liderlerini ve ailelerini, hükümet binalarını, limanları, başkanlık sarayını ve havalimanlarını da kontrol etmektedir.
Kızıldeniz’in anahtarı konumundaki Hudeyde Limanı, büyük gemilerin yanaşabildiği Yemen’in en büyük limanıdır. Yemen’e ithal edilen malların ve yakıtın %70’i bu liman üzerinden ülkeye giriş yapmaktadır.
El-Hirak olarak bilinen hareket, güney ile kuzeyin yeniden ayrılması fikri üzerine kurulduğundan aynı zamanda “ayrılıkçılar” olarak da isimlendirilmektedir.
Husiler kendilerini hem İsna Aşeriyye’den hem de diğer Şii mezheplerinden ayıran ve fıkhi anlamda Sünniliğe en yakın düşünce olarak bilinen Zeydi inancına tabidirler. Yemen’de Husiler, gerek toplumsal ilişkilerde gerekse muamelatta hiçbir zaman toplumun diğer kesimlerinden ayrı düşünülmemiştir.
Husi Hareketi esasta dinî bir cemaat olup Zeydi teolojik yorumundan neşet eden bir gruptur. Husiler ülkenin kuzeyinde merkezî olarak Saada bölgesinde yaşayan Yemen kabilelerinden bir gruptur. Husilik bir mezhep değildir. Zeydiliğe mensup bir kabile olan Husiler, 1962 yılında son Zeydi İmamı Bedr’e verdikleri destekle kendilerinden söz ettirmeye başlamıştır. Daha sonra muhtelif tarihlerde merkezî hükümetle ihtilafa düşen pek çok kuzey kabilesiyle iş birliği yaparak muhalefeti temsil etmişlerdir. Husileri diğer İslami mezhep ve cemaatlerden ayıran en önemli özellik, halifelikle ilgili olan tartışmadır. Ehlisünnetten farklı düşünen Zeydiler, halifeliğin ehlibeytin, dolayısıyla Hz. Ali’nin hakkı olduğu görüşünü benimsemektedir. Hz. Muhammed’den sonra Hz. Ali, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin, İmam Zeynelabidin ve İmam Zeyd’in halife olması gerektiğini savunan teolojik bir inanca sahiptirler. Bu anlamda Zeydiler Şii teolojik düşüncesinden de ayrılmaktadırlar. Husiler de kendilerini hem İsna Aşeriyye’den hem de diğer Şii mezheplerinden ayıran ve fıkhi anlamda Sünniliğe en yakın düşünce olarak bilinen Zeydi inancına tabidirler. Yemen’de Husiler, gerek toplumsal ilişkilerde gerekse muamelatta hiçbir zaman toplumun diğer kesimlerinden ayrı düşünülmemiştir. Ancak Husilerin yaşadığı coğrafi ve toplumsal kabilevi şartlar, söz konusu dinî düşünce ile birleşince Husiler üzerinde modern anlamda bir devlet otoritesinin sağlanması zor olmuştur. Geleneksel olarak siyasal ve toplumsal anlamda özgür bir toplum olan Husilerin siyasallaşması, İran İslam Devrimi’nden sonra, İran’ın Körfez’deki Şiilerle yakınlaşması ve özellikle de Husilerin İran ve diğer Şii teolojik merkezlerinde eğitim görmeye başlamalarıyla bağlantılıdır. Son dönemde Husi Hareketi’nin ideolojik açıdan Yemen’deki Sünni ve Zeydi hareketlerden bağımsızlaşarak İran yönetimiyle paralel bir siyasal oluşuma dönüştüğü gözlenmektedir. Günümüzde Husiler İran ile olan yakın ilişkilerinden dolayı Yemen toplumunun geri kalanıyla büyük bir ayrışma yaşamaktadır. Husiler siyasal olarak merkezî otorite tarafından ayrımcılığa uğratıldıklarına inanmaktadırlar. Adil ve eşit olarak temsil edilmedikleri düşüncesinden ötürü de zaman zaman isyan etmişlerdir. Husilerin Yemen ile ilgili projelerinin tam olarak ne olduğunu söylemek zor olsa da Husi temsilcilerden bazıları adil bir temsiliyet talep ederken bazıları da bir tür özerklik talep etmiştir.
İran’la yakın ilişkiler geliştiren Husilerin yaptığı ilk icraat, her gün San′a-Tahran arasına iki uçak seferi koymak olmuştur. Bu uçaklarla sadece sivil yolcuların taşınmadığı, binlerce gencin de eğitim için İran’a götürüldüğü ifade edilmektedir. Ayrıca pek çok kişinin öğrenci görünümüyle askerî eğitim için bu ülkeye götürüldüğü de öne sürülmektedir. Husilerin hâlihazırdaki lideri de bir dönem İran’da eğitim görmüş olan Abdulmelik el-Husi’dir.
Yemen’de Müslüman Kardeşler’in en önemli siyasal oluşumu 1990 yılında kurulan Islah Partisi’dir. İslami bir anlayışa sahip olan partinin liderliğini uzun dönem Hüseyin el-Ahmer yapmıştır.
Ülkenin sahip olduğu aşiret yapısı ve mezhebî unsurlar sebebiyle ordunun yüksek rütbeli mensuplarından en alttaki askerlerine kadar ulusal ordu kavramına bağlılık ve aidiyet konusu sıkıntılıdır.
Yemen ordusunda güçlü komutanlar her zaman varlığını korumuş, bu isimler kendi ekonomik ve toplumsal nüfuzlarını arttırma yoluna gitmiştir. Ayrıca bazı komutanlar da çeşitli toplumsal gruplarla yakın ilişkiler kurarak siyasi güç peşinde olmuşlardır.
Abdurrabu Mansur el-Hadi, Sünni olması, güneyli olması ve aynı zamanda Salih’e sadık olması sebebiyle 1994 yılından itibaren uzun süre Salih’in cumhurbaşkanı yardımcılığını yapmıştır.
Cumhurbaşkanından sonra ordunun ikinci en güçlü adamı olarak nitelenen Ali Muhsin Ahmer, Yemen’in en önemli ve zengin ailelerden olan Ahmer ailesine mensuptur. Ahmer ailesi, Ali Abdullah Salih ve Bedreddin el-Husi’nin aileleri ile birlikte Yemen siyasi ve askerî sahnesinin en etkin aktörlerindendir.
Riyad yönetimi, üç yılı aşkın süredir devam eden askerî operasyonlarını Husilerin bölgede yol açtığı güvenlik zaafını ortadan kaldırmak, İran’ın buradaki etkisini en aza indirmek ve meşru hükümet otoritesinin yeniden sağlanmasına ortam hazırlamak amacıyla gerçekleştirdiğini savunmaktadır.
Arap Baharı sürecinde Yemen’de başlayan gösterilerin ardından Suudi Arabistan’ın başını çektiği KİK, Ali Abdullah Salih’i görevini yardımcısı Hadi’ye devretmesi için ikna etmiştir. Ancak sonradan Salih’in saf değiştirerek Husilerle birlikte hareket etmesi ve Husilerin başkent San′a’yı ele geçirmesi, Suud’un Yemen’e askerî müdahalesine sebep olmuştur. Husileri terör örgütü ilan ederek kuzeye doğru ilerleyişlerini durduran Riyad yönetimi, üç yılı aşkın süredir devam eden askerî operasyonlarını Husilerin bölgede yol açtığı güvenlik zaafını ortadan kaldırmak, İran’ın buradaki etkisini en aza indirmek ve meşru hükümet otoritesinin yeniden sağlanmasına ortam hazırlamak amacıyla gerçekleştirdiğini savunmaktadır.
Yemen meselesinde Suudi Arabistan ile birlikte en önemli aktörlerden biri de İran’dır. 1980’li yıllardan itibaren İranlı yetkililer, Yemen’de başta Husi cemaati olmak üzere sol devrimci gruplar ve önemli kanaat önderleriyle ilişkiler geliştirmiştir. Bugünkü savaşta İran, Husilerin en büyük destekçisi konumundadır. İran dış politikası açısından Husi militanlar, tıpkı Lübnan, Irak ve Suriye’deki benzer silahlı gruplar gibi bir rol oynamakta ve İran dış politikasının vekâlet savaşını yürütmektedirler. 2015 yılında başkent San′a’yı ele geçiren Husiler, 25 yıl sonra tekrar San′a-Tahran uçak seferlerini başlattığında İran açısından doğrudan Yemen içine müdahale fırsatı oluşmuştur. Bugün haftada 28 uçuşun gerçekleştirildiği bu hat, Tahran yönetimi açısından oldukça stratejik önemdedir. Suudi Arabistan’ın başını çektiği Arap Koalisyonu’na ve ABD’ye karşı büyük bir yıpratma savaşı veren İran için Yemen’deki kozlarından vazgeçmesi mümkün görünmemektedir. Bu nedenle de ne pahasına olursa olsun bu cepheyi güçlü tutmak için elinden geleni yapacaktır. İleriki süreçte Yemen’de sıcak çatışmalar sona erse dahi İran, bu ülkedeki siyasi pazarlıklarda önemli bir aktör olmaya devam edecektir.
ABD’nin temel motivasyonları “güvenlik” ve “terör” kelimeleri ile ifade edilse de en öncelikli hedefin jeopolitik olduğu aşikârdır.
ABD’nin Yemen konusundaki siyaseti, Suudi Arabistan ile koordineli olarak şekillenmiştir. Önceleri el-Kaide ile mücadele çerçevesinde öne çıkan bu politika, son 15 yıldır İran nüfuzunu engellemek üzere Husilerle savaş olarak yürütülmektedir. ABD’nin temel motivasyonları “güvenlik” ve “terör” kelimeleri ile ifade edilse de en öncelikli hedefin jeopolitik olduğu aşikârdır. Yemen’in özellikle uluslararası deniz ulaşım hatları üzerindeki konumu, uluslararası sularda rahatça hareket etmek isteyen ABD için kaçınılmaz bir stratejik liman ve sığınak imkânı sunmaktadır. Bu nedenle Yemen limanları ABD savaş gemileri açısından oldukça önemlidir. Son yıllarda bu limanların güvenliği ve özellikle gemilerin geçişi konusunda İran’ın elde ettiği avantaj, Washington yönetimini rahatsız etmektedir. Bununla beraber ABD, Suudi Arabistan’ın yakın müttefik olmasının avantajını kullanarak Yemen’de büyük bir kara birliği bulundurma zahmetinden de kurtulmaktadır. 2015 yılından itibaren Suudi Arabistan’ın Yemen’e askerî müdahalesini destekleyen ABD, Arap Koalisyonu’na lojistik ve istihbarat desteği sağlamıştır. Trump ile birlikte ABD’nin Arap Koalisyonu’na olan destekleri daha da artmıştır. Çin’in Yeni İpek Yolu projesi göz önünde bulundurulduğunda ABD’nin Yemen gibi bir bölgeyi rakiplerine kaptırmama arzusunun daha da arttığı görülmektedir.
Umman, Arap Koalisyonu’nun askerî operasyonlarına katılmayan tek Körfez ülkesidir. İran ile iyi ilişkilere sahip olduğu için Umman’ın Yemen krizindeki pozisyonu bir hayli kritiktir. Umman yönetimi baştan beri taraflar arasında arabulucu rolünde olmaya çalışmış ve hem Husi liderleri hem de Salih yönetimini ağırlayıp anlaşmazlıklara siyasi çözüm bulunması için çaba göstermiştir. Umman ayrıca, San′a’dan kalkan uçaklar için hava sahasını kapatmayarak Husiler açısından hayati önemde bir destek sağlaması yanı sıra Yemenlilere transit vize vererek üçüncü ülkelere geçişlerde önemli bir kapı vazifesi görmektedir. Umman’ın bu ortada duran pozisyonu özellikle Suudi Arabistan’ın tepkisine sebep olmaktadır. 2015 yılında San′a’daki büyükelçiliğinin bombalanması ciddi bir krize yol açsa da Umman, İran’la olan iyi ilişkilerini korumuştur. Umman açısından Yemen savaşındaki öncelikli konunun el-Kaide tehlikesinin önlenmesi olduğu anlaşılmaktadır.
Yemen ile tarihî ve toplumsal ilişkilere sahip olan Türkiye, Arap Baharı süreciyle birlikte Yemen’de de başlayan özgürlük taleplerini desteklemiştir. Ancak Yemen’deki sürecin krize dönüşmesi üzerine Türkiye, KİK tarafından başlatılan çözüm çabalarını desteklemiştir. Hadi hükümetini meşru hükümet olarak tanıyan Türkiye, 2014 yılında Husilerin yaptığı darbeye karşı çıkmıştır. Arap Koalisyonu’nun askerî operasyonlarına açıkça destek vermeyen Türkiye, ülkede özellikle giderek tırmanan insani krize odaklanmış durumdadır. Türkiye, biri Aden ilinde diğeri de Taiz’de olmak üzere Yemen’e 50 yataklı iki set sahra hastanesi hibe etmiştir. Siyasal anlamda Türkiye, Yemen’deki meşru hükümetin yanında olmakla birlikte çatışmalarda taraf olmamaya özen göstermektedir.
29 milyonluk nüfusun yaklaşık 22 milyonunun insani yardıma muhtaç hale geldiği Yemen’de halkın %75’i gıda başta olmak üzere sağlık ve temizlik gibi temel ihtiyaçlarını dahi karşılayamamaktadır.
Yemen’deki krizde geride kalan sekiz yılın sonunda, ülkeye yönelik Suudi Arabistan öncülüğünde dört yıldır sürdürülen askerî operasyonlar, Yemen’de insani anlamda ciddi bir krize sebep olmuş ve ülkeyi her açıdan büyük bir yıkıma uğratmıştır. 29 milyonluk nüfusun yaklaşık 22 milyonunun insani yardıma muhtaç hale geldiği Yemen’de halkın %75’i gıda başta olmak üzere sağlık ve temizlik gibi temel ihtiyaçlarını dahi karşılayamamaktadır. Yardıma muhtaç insanların yarıdan fazlasını, yani 11,3 milyonunu çocuklar oluşturmaktadır. Yemen’de 16 milyon kişinin temiz suya ve sanitasyona erişimi bulunmamaktadır.
Yemen’de en temel insan hakları ihlallerinin başında küçük çocukların savaştırılması gelmektedir. Özellikle Husi militanların saflarında birçok çocuğun cephe hattında kullanıldığı tespit edilmiştir. 14 yaşından küçüklerin cephede kullanılma oranı %43’tür. Ülkede gençler arasındaki işsizlik oranının %60 ile %80 arasında olduğu belirtilmektedir. Yemen’de 5-17 yaş arası çocukların çeşitli günlük işlerde çalıştırıldığı, üstelik eğitim imkânlarının kötü olduğu ülkede çocukların iyi ve kaliteli bir eğitim almasının da mümkün olmadığı bilinmektedir.
Mevcut siyasi ve toplumsal krizi aşalabilmek için öncelikle Yemen halkının kendi geleceğini belirleme konusunda inisiyatifi ele alarak uluslararası ve bölgesel güçlerin hegemonya heveslerine karşı toplumsal bir mutabakat ve uzlaşı sağlaması zorunludur. Sahip olduğu potansiyeli bir çatışma değil, zenginlik unsuruna dönüştürmek için Yemen’deki siyaset yapıcıların tüm etnik ve mezhebî unsurları kuşatacak bir yapıyı inşası önemlidir. Bunun için de kuşatıcı bir anayasa öncelikler arasında gelmektedir. Ancak çatışmalar devam ettiği sürece böyle bir yumuşama mümkün olamayacağı için de ilk olarak tarafları bir masa etrafında buluşturacak bir barış sürecinin hızla hayata geçirilmesi gerekmektedir.