edin dzeko Arama Sonuçları , edin dzeko Son Dakika Haberleri - Yenisafak.com
Kur’an’ı daha iyi anlama, hatta vahye ilk muhatap olanlar gibi, en doğru şekilde anlama arayışının götürdüğü duraklardan birisi onu ayetlerinin indiği sıraya göre okumak oluyor. Bu amaçla iniş sırasına göre mealler, tefsirler ayrı bir literatür oluşturmuş durumda. İzzet Derveze’nin Et-Tefsirü’l-Hadis: Nüzul Sırasına Göre Kur’an Tefsiri (Ekin Yayınları), Mehmet Ali Baltaşı’nın İlk Mesajlar’ı, Tuncer Namlı’nın Kur’an Aydınlığı: Kronolojik Kur’an Mesajı (Fecr Yayınları) isimli hepsi birbirinden değerli tefsir ve meallere ilaveten yakınlarda Mana Yayınları tarafından yayınlanan Muhammed Abid el Cabiri’nin “Fehmü’l Kur’an: Nüzul Sırasına Göre Tefsir”i, Kur’an’ı siyer eşliğinde anlama çabasının güzel örneklerinden.
Kuşkusuz Peygamber Efendimiz’in siyerini anlamanın bir yolu olarak, Kur’an’ı iniş sırasına göre yeniden düşünmek çok anlamlı ve tarihsel olarak da en etkili ve en sağlam bilgiyi verdiği gibi Peygamber ve ashabının yaşadıklarıyla Kur’an arasındaki canlı diyalogu bugün yeniden hissedebilmek açısından çok değerli. Bu hem Kur’an’ı daha iyi anlamayı sağlıyor hem de onu bir insan hayatı içinde en ideal biçimde temsil eden Peygamber ve ashabının tecrübesini.
Ancak bu okuma biçiminin verimliliği dahi Kur’an’ın neden indiği sıraya göre değil de elimizdeki mevcut hale göre tertip edildiği sorusunu daha fazla uyandırıyor. Üstelik en sahih olarak kabul edilen görüşe göre bu tertip de tevkifi, yani vahiy kaynaklıdır, rastgele veya Peygamber(s)’in bir içtihadı neticesi değildir.
Böyle olduğuna göre nüzul sırasına göre okumakta ısrar etmenin bir anlamı olur mu? Elbette, nüzul sırasına göre okumayı veya o sırayı takip etmeyi yasaklayan hiçbir şey yok, üstelik siyerin ruhunu anlamak açısından böyle bir takibin faydaları tartışılmaz. Tabii bu, nüzul sırasına göre alternatif bir tertip ikame etmemek şartıyla. Öbür türlüsü yine vahyin sahibi tarafından yani yine bir vahiyle verilmiş bir kararı görmezden gelmek anlamına geliyor.
Ancak nüzul sırasına göre okumanın ardındaki başka bir fikre değinmiştik. O da Kur’an etrafında bir Müslüman topluluğunun doğuş tecrübesini tekrar yaşama veya hissetme düşüncesi. O noktada durup şunu sorduk: Neyi tekrarlıyoruz, nasıl tekrarlıyoruz? Sünnete tabi olmak bir tekrar mıdır? Bir tecrübe aynı şekilde başkaları tarafından nasıl tekrarlanır?
Tarihin bir tekerrür olduğu bir gerçek. Ancak bu tekerrürün bizim zihnimizdeki hikayeye uygun şekilde gerçekleştiğini vehmetmemek gerekiyor. Tarihte tekrar eden şey nedir? Ve sünnette tekrar ettiğini görebileceğimiz, dolayısıyla bizim de katılmamız gereken bu tekrar nedir?
Esasen Kur’an ardı sıra bir çok peygamberin ve salih insanların kıssalarına değinir. Onların hepsinin çok farklı tecrübeleri, farklı şartları, farklı sorunları, tarihleri ve toplumsal ortamları var. Ancak hepsinde de ortak olarak tecrübe edilen, tekerrür eden bir boyuta dikkat çekiliyor. Hepsinin de tecrübesinde cahiliyeye karşı, kula kulluğa karşı bir mücadele var. Bu mücadelede yaşanan diyaloglar birbirine, tekerrür hissini verecek kadar benzer. Ama aynı zamanda tarihin her döneminde kula kulluk da insanın sürekli tekrarlayan bir eğilimi. Kula kulluğu doğuran cahiliye ve onun bütün nitelikleri tarihin ve dünyanın her yanında görülüyor. Onlara karşı verilen mücadele de bütün peygamberlerin mücadele tarihinde kendi kendini tekrarlıyor ama farklı biyografilerde ve farklı hayatlarda.
O yüzden bugün Kur’an ayetlerinin nüzul sırası üzerinden anlamaya çalıştığımız Peygamberin hayatında Kur’an ayetlerinin sürekli önceki peygamberlerin çok farklı tarihlerdeki mücadelelerinden örnekler getirdiğini görüyoruz. Yeryüzünü gezip önceki kavimlerin neler yaşadıklarını ve başlarına nelerin gelmiş olduğunu bilerek kendi tecrübeleri için bir ibret almaya davet ediyor. Önceki kavimlerin, Hıristiyan, Yahudi veya müşriklerin yaptıkları hatalar, geçmişte kalmış, bir daha tekrarlamayacak davranışlar olarak zikredilmez. Aynı hataları tekrarlama ihtimali hiçbir zaman yok olmayacağı için anlatılır. Müslümanların Müslüman olmak dolayısıyla bir garantileri yok yani. Aynı hataları yapma istidadı herkeste vardır.
İniş sırasına göre okumanın ardında Peygamberin tecrübesini bire-bir yaşama, tekrarlama, isteği de olabiliyor. Buna sevk eden varsayım yaşadığımız dünyanın da başa dönmüş olduğu ve yeniden ve baştan bir Kur’an’ın nüzulünü gerektirdiğidir. Yeniden canlanış, nahda, ihya bunu gerektirir. İman eksikliği vardır ve Mekki surelerle önce imanın temelleri atılmalı. Sonra adım adım Medine’ye, Medine’de inen ayetlerin eşliğinde yürümeli.
Oysa Kur’an’ın ilahi bir takdirle kararlaştırılmış olan bu tertibinin ardındaki hikmetlerden biri, Allah daha iyisini bilir, bir tecrübenin bu şekliyle hiçbir zaman başka bir yerde aynı şekilde tecrübe edilememesi gerçeğidir. Mutlaka bütün insan tecrübelerinde tekerrür eden bir şey vardır, ama bu tekerrür zihnimizde önemsediğimiz veya tespit ettiğimiz şeylerin tekerrürü değil. Neyin tekerrür ettiğini de bize vahiy bildiriyor aslında. Peygambere ve bize farklı tarih tecrübelerinin hepsinde tekerrür edenleri ayetleriyle gösterdiği gibi.
Sünnete tabi olmak elbette Peygamber’in tecrübesini tekrar, o tecrübeye katılma isteğinin ifadesidir. Ancak bu tecrübenin içinde gerçekten neyin tekrarladığını da iyi görmek gerekiyor. Tekrar eden ve bizim de tekrarlamamız gereken, zaten katılmak suretiyle tekrarlamakta olduğumuz şeyler üzerine düşünmek gerekiyor.
Peygamber ve ashabının Mekke’den Medine’ye doğru yaşadıkları tecrübenin bir daha aynı şekilde tekrarlaması imkansızdır. Tıpkı Hz. Musa’nın Firavun’la ve İsrailoğulları’nı özgürleştirme yolunda yaşadığı tecrübelerin aynı şekilde tekrarlamasının imkansız olması gibi. Veya Hz. Nuh’un, Hz. Süleyman’ın, Hz. Şuayb’ın, Hz. Yusuf’un veya tüm diğerlerinin siretlerinin biricik, kendine özgü, tekrarlanamaz olması gibi. Ancak her bir biricik tecrübe içinde Kur’an’ın dikkat çektiği tekerrür edenin ne olduğunu iyi görmek, iyi anlamak gerekiyor.
Kur’an’ın nüzulundan sonra dünya artık eski dünya değildir, Kur’an’ın müdahalesine uğramış bir dünyadır ve işi başa döndürmenin bir imkanı da bir anlamı da yoktur.
Tarih, ulus devletlerin oluşturulmasında kullanılan en önemli araçlardan biridir. Özellikle 18. yüzyıldan itibaren keşfedilen bu sihirli yöntem, yani tarihin araçsallaştırılması, 19. yüzyılda zirveye ulaşmıştır. Batı’da ve Doğu’da, dünyanın hemen her yerinde; tarihi olmayanlar bile, kendilerini mümkünse uzak bir geçmişe bağlamak için ellerinden geleni yapmışlardır. 20. Yüzyıl’da tarih araştırmalarının bu denli artması, büyük fonlarla desteklenmesi ve hemen hemen her ülkede kurumsallaştırılması da bundadır.
Eski Osmanlı coğrafyasının bu gelişmeden uzak kalması mümkün değildi. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarındaki tarih tartışmaları ve Türk Tarih Kurumu’nun varlığı da bunun bariz bir göstergesidir. Bir istisna dışında, Osmanlı sonrası kurulan diğer Arap devletleri de benzeri arayışlara girmişlerdir. Mesela doğu Arap dünyasının en küçük devletlerinden biri olan Lübnan, geçmiş olarak, Fenikelileri keşfederken; Batı Arap dünyasında yine küçük bir devlet olan Tunus da Kartacalılar üzerinden kimlik inşa etmeye çalışmıştır.
Suudi Arabistan’da bu durum, tam tersine işlemiştir. Suud hanedanlığı kendi varlığını tarihi tespiti yerine; tarihin inkarı üzerine bina etmiştir. Kuşkusuz bunun iki temel nedeni vardı. Birincisi bedevi kültür anlayışının medeni hayatın tesisine yarayan tarihi reddetmesidir. İkincisi ve daha önemlisi ise Vehhabiliğin tarih telakkisidir.
Muhammed bin Abdülvehhab öncesini, küfür, dalalet ve cahiliye olarak niteleyen Vehhabilik, 18. yüzyıla kadar yaşanan bütün tarihi birikimi reddederek işe başlamıştır. İnançlarının merkezine oturttukları “tevhid” anlayışına göre; kıymet verilen, kutsanan veya vesile kılınan her şeyi “bid’at” olarak görmelerine sebep olmuştur. Bid’at ise şirk, yani Tanrı’ya ortak koşmak anlamına geldiğinden; kime ait olursa olsun, geçmişe ait her hatıra; dolayısıyla tarih topyekûn reddedilmiştir. Muhammed b. Abdülvehhab’ın öğretisinin ortaya çıktığı ilk yıllarda, yaşadığı Hureymila civarında sahabiden Zeyd bin Hattab’ın kabrini, şirke vesile oluyor diye tahrip ettirmesi de bu anlayışın sembolü olmuştur. Nitekim hakimiyetlerine geçirdikleri her yerde, mezarların üstündeki türbe ve işaretleri tahrip ve buraları ziyaretten men ederek, sözde şirki ortadan kaldırdıklarına inanmışlardır. Buna Mekke ve Medine’deki sahabe kabirleri de dahildir.
Suudiler, özellikle 1960’lı yıllardan sonra tarihin kullanılabileceğini keşfetmişlerdir. Ancak tarihe yoğunlaşmaları büyük ölçüde son çeyrek asırda olmuştur. Fakat bu dönüşüm, beraberinde farklı bir sorun daha getirmiştir. Suudi hanedanının çıktığı Necid coğrafyasının genellikle bedevi, yani yerleşik olmayan kültürü temsil etmesi ve orada yerleşik Hicaz bölgesinde veya Yemen taraflarındaki kadar tarihi birikimin olmaması, zihinlerinde bir ikilemi doğurmuştur. 1980’li yıllarda Mekke’de, Ummulkura Üniversitesinde başlayan Hac ve Haremeyn araştırmaları, İslâm tarihinin değişik devrelerine ama özellikle Osmanlı asırlarına dikkatleri çekmesi, hanedanın doğduğu coğrafyalardaki mutaassıp çevreleri rahatsız etmiştir. Diğer taraftan Medine’de, Davudiye bölgesinde eski bir Osmanlı Valisinin (Davud Paşa’nın) vakfı üzerine kurulmuş olan Medine Araştırmaları Merkezi’nin çalışmaları da aynı hassasiyeti doğurmuştur.
İyi bir tarih okuyucusu olan ve tarihin araçsallaştırılabileceğini keşfeden Kral Selman, veliahtlığı zamanında bir atılım yaparak, Riyad’da Daretül Melik Abdulaziz’i (Kral Abdülaziz Araştırma Merkezi) kurarak, dikkatleri Hicaz bölgesinden Riyad’a çekmeye çalışmıştır. Tabii olarak tarihi geçmiş ve birikim üzerine kurulan Hac ve Medine Araştırmaları merkezlerinin önce faaliyetleri yavaşlatılmış, ardından tamamıyla Riyad’daki merkezin idaresi altına alınmıştır. Böylece, ülkedeki tarih yazımının tamamı bir yerden idare edilir hale gelmiştir.
Bunda yadırganacak bir şey olmadığı açıktır. Tarih araştırmalarının bir merkezden idare edilmesi hem tarih araştırmalarına kaynak aktarma bakımından ve hem de geliştirme bakımından pek çok ülkenin benimsediği bir yöntemdir. Ancak buradaki asıl siyaset, dikkatlerin tamamen Riyad ve çevresine (Necid bölgesine) çekilip tarihin Muhammed bin Abdulvehhap ile başlatılmasıdır. Vehhabi ulemasının tarihi ihya konusundaki dirençlerine rağmen, Selman’ın kurduğu merkez, 2002 yılından itibaren ciddi bir atak yaparak genç nesilleri tarihin Necid’den başladığına inandırmıştır. Bu yeni yaklaşım, Hicaz bölgesindeki kadim tarihi ortadan kaldırma siyasetini de beraberinde getirmiştir.
Hicaz, Hz. Peygamber’den sonra bütün Müslüman devletler tarafından önemsenen ve imarına önem verilen bir bölge olduğu için burada her dönemin eserine, vakıflarına rastlamak mümkündür. Ancak en son ve en çok görünen Osmanlı eserleridir. Bu yüzden öncelikle onlar hedef alınmıştır.
Mekke, Medine ve özellikle Kabe’de Suud kralları adına yapılan genişletmeler ve ilaveler bir taraftan ihtiyaç duyulan hac hizmetlerinin geliştirilmesi olarak sunulurken; diğer taraftan da tarihi izlerin silinerek Haremeyn’e Necid damgasının vurulmasını sağlamıştır. Nitekim daha sonraki yazılarımızda ele alacağımız Osmanlı eserleri etrafındaki son tartışmalar da aslında, Suudileştirme veya Necidleştirme faaliyetlerinin bir yansımasıdır. Aynı zamanda tarih üzerinden Türkiye’ye açılan anlamsız ve umutsuz bir savaştır.
Dünyanın bir ucundan diğerine giderken tutunacak bir Ramazan arıyordum. Öyle ya, hilali hep aynı yerde görmüştüm. Sultan Ahmet Camii’nin avlusunda veya Beyazıt’ta. Ayaklarım eski İstanbul’a basmazsa nasıl ilerlerdi? Mahyaların ışığı olmazsa görebilir miydim? Nihayet Dergi'den Güzide Ertürk, İstanbul, Medine, Houston ve Cidde sokaklarında Ramazan'ı anlatıyor.
29 Nisan 2020, 00:07 Nihayet Dergi
Kabe'de sosyal mesafeli namaz
Suudi Arabistan'da da sosyal mesafenin korunması, sokağa çıkma yasağı ve namazların cemaatle kılınmasını yasaklanmasının ardından Kabe'deki namazlar çok az sayıdaki kişinin katılımıyla sosyal mesafe ile kılınıyor. Kabe'de pazartesi günü çok az sayıda kişinin akşam namazını kılmalarına izin verildi.
28 Nisan 2020, 26:00 Diğer
28 Nisan 2020, 30:26 Derin Tarih
Kültür, maddi bir şey değildir, ilk anlamındaki tarla bağına göre, üretilen bir şey olması bakımından, sonuçları itibariyle maddidir. Bu maddiliğin, kültür kavramıyla ifadesi ise, 19. Yüzyılda Batı’da ihtiyaç olarak ortaya çıkmıştır.
Fernand Braudel, Tarih Üzerine Yazılar’ında (Çev.: Mehmet Ali Kılıçbay, Doğu Batı Yayınları, İstanbul 2016), kültür kelimesinin Almanya’da doğup, Fransa’ya geçtikten sonra tekrar Almaya’ya dönüşünde ilk anlamında meydana gelen değişmeyi “Kelimeler balyalar gibi mübadele edilmektedir ama balya geri döndüğünde asla yola çıktığı zamanki gibi olmamaktadır.” şeklinde izah ederek kelimenin yüklendiği yeni anlamı şu cümlelerle vermektedir:
“...Kültür, Almaya’dan –beğeni uyandıran ve beğenilen bir Almanya’ya, 19. yüzyılın ilk yarısının Almanya’sı- yola çıkarak, Fransa’ya yeni bir prestij ve anlam kazanmış olarak geri gelmiştir. Bu arada mütevazı bir yardımcı halinde kalmış olan kelime, tüm Batı düşüncesi içinde egemen kelime olmakta veya olmayı denemektedir. Alman dili Hender’den itibaren kültür kelimesiyle, ısrarla her tür toplumsal bağlamından sıyrıldığı, entelektüel ve bilimsel bir ilerlemeyi anlamaktadır; uygarlık kelimesinden ise tercihen insanların hayatının yalnızca maddi yanını anlamaktadır.”
Buna göre Batı’nın kendi yeni toplumsal ve siyasal hayatının bir zorunluluğu olarak ürettiği Kültür ve civilisation kelimelerinin, Müslüman zihninde bir karşılığı olmadığı gibi, bu kelimelerin Batı’da anlam farkları, rekabetleri, vaadettiği yeni düşünsel imkanlar bakımından problemlere gebe olmasının da henüz hiçbir karşılığı yoktur.
Bunun nedeni, din ve ondan türeyen medeniyet kelimesinin, bugün kültür kelimesine yüklediğimiz hayat biçimi şeklindeki anlamı birlikte ifade etmeleridir. Bu manada, Nakib el-Attas’ın kelimeleriyle, bir Müslüman için “...Hem din kavramıyla ondan türeyen medine kavramı arasındaki yakın ve son derece anlamlı bağlantıyı hem de müminlerin ferd olarak dinle, toplu olarak da medineyle alakalı rollerini fark etmek önemlidir. Daha önce Yesrip olarak bilinen şehrin isminin Medinetü’n-Nebi’ye dönüştürülmesi, bu duruma ilişkin hatırı sayılır ölçüde anlam taşır. Bu, Hz. Peygamber’in (s.a.s) tarihi hicretini gerçekleştirip oraya yerleşmesinin hemen ardından olmuştu. İlk mümin topluluk o dönemde orada oluştur. Bu hicret, insanlık tarihinde yeni bir çağın işaretiydi. İnsanlık için hakiki din orada hayata geçirildiğinden, bu yere Medine dendiğini görmeliyiz. Orada müminler Medine’nin deyyanı olan Hz. Peygamber’in otoritesi ve hükmüne boyun eğerek kendi kulluklarını gerçekleştirdiler. Orada Allah’a olan borcun tahakkuku kendi biçimini aldı ve bu borcun ödenmesinin makbul tarzı ve yöntemi belirmeye başladı. Peygamber Şehri, hakiki dinin otoritesi ve hükmü altında hayata geçirildiği yere işaret etmekteydi. Ayrıca, Medine’nin ümmet için, İslam’ın toplumsal-siyasal düzeninin ideal örneği; birey olarak mümin için ise analoji yoluyla müminin bedeninin ve fiziki varlığının sembolü haline geldiğini görebiliriz, ki nâtık nefs, Hz. Peygamber örneğinde olduğu gibi, otoritesini ve adil yönetimini müminin bedeni ve fiziki varlığında icra eder.” (İslam Metafiziğine Prolegomena, çev.: İlker Kömbe, Küre Yayınları, İstanbul 2016)
Tekrarlayacak olursak, zikrettiğimiz entelektüel, siyasal ve toplumsal planlarda Batı’nın kendi içinde entelektüel gereklilikle kendisine problem edindiği kültür, başlangıçta Müslüman zihinlerin çok uzağındaydı.
Ne zaman ki, Batı’nın bilim, teknik ve teknolojide her geçen gün terakki etmesine karşılık, özelde Osmanlı’da genelde İslam dünyasında onunkine göre meydana gelen gerilemenin bir hayat-memat meselesine dönüşmesiyle birlikte kültür bizim için de önemli bir tartışma konusu oldu.
Bir farkla ki, Batı’da kendi zikredilen koşullarında tartışılan kültür, bize de Batı kültürüne karşı konumlanma arayışları, diğer bir söyleyişle Batılılaşma adı altında Batıya tabi olma veya oranın bilim, teknik ve teknolojisini alma ya da Batı’yı top yekun olarak reddetme hali olarak taşındı.
Buradan itibaren kültür, Ziya Gökalp’in ünlü Türkleşmek – İslâmlaşmak – Muasırlaşmak sentezinde, hars kelimesiyle karşılanan kültür, özelde Osmanlı’nın genelde İslam medeniyetinin tefessühüne engel olmak için Batı ile kurulacak ilişkilerin öznesi haline geldi. Buna karşılık söz konusu ilişkilerin asıl muhatabı ve dolayısıyla öznesi olması gereken Müslümanlar, pozisyon itibariyle kendiliğinden nesne durumuna düşürülünce, kültür meselesi asıl yüzüyle belirginleşti: Kültür savaşı!