Halkymyzyň şahandazlygyny, däp-dessurlaryny, edim-gylymlaryny, milli ıörelgelerini giňden suratlandyrıan toı dessurlary gadymylygyny saklaıanlygy bilen hem ünsümizi özüne çekıär. Joşup gelıän gülli ıazlary ıada salyp, bezemen ıigitleri, näzikden edaly gyzlary, agrasdan parasatly ıaşululary, ıaňy dünıäniň şatlygyny duıup başlan bigam çagalary bilen ajaıyp bir görnüşi peşgeş berıän türkmen toılary halkymyzyň her bir däbiniň, dessurynyň gadyr-gymmatyny bilıändiginiň, milli medeniıetimiziň sarpasyny saklaıandygynyň subutnamasydyr. Gadymy dünıäniň gapysyndan ätlän bäbejigini toı bilen garşylaıan ilimizde «Bäbek toıy» «Diş patrak toıy» bilen sepleşer gider. Sagdynja ösüp barıan perzendiniň durmuşa täze gadam basanyny hamrak eneler asla unutmazlar. «Ädim çörek» ıa-da käbir ıerlerde atlandyrylyşy ıaly «Gadam çörek» ederler. Goňşy-golam ıaşajyk balalary, agtyk-çowluklary bilen gelip, toıuň şowhunyny artdyrarlar. Şeıdip, «İaş toıy» diıer, «Sünnet toıy» diıer, biri-birine tirkeşer gider. Toılar başy bolan «Gelin toıy» bolsa täze bir maşgalanyň döreıänligi, iki sany ıaş juwanyň ykbal kürekleriniň bir ele geçip, bir bagy suwarıandyklary bilen hem öz many-baılygyny artdyrar. Ine, şu toılaryň her biriniň özüne görä gelşigi, şatlyk-şowhuny, mynasyp däp-dessury bar. «Bäbek toıunda» pişmelik hamyry gelniň aıal doganyna ıugurdyp, iki uıanyň içgin hal-ahwal soraşmagyna esas döreden halkymyz «Diş toıunda» gury patrak bilen oturmaz-da, çagajyklaryň saglygyny has gowulandyrmagyň aladasy bilen süıtli aşam bişiriberer. Gapydan giren bagtyň parasy ıaly gelnini öňünden sowgat-salama beslär, «halat geçirer», «dokuz biçer», «şeıtan geçmez» eder, garaz, ıaş maşgalanyň bir ylahy duıga berlip ıaşamagynyň aladasyny eder. Toı gününiň öňüsyrasy «Geňeş toıuny» belläp, üışüp gelen dogan-garyndaşynyň, dost-ıarynyň berjek maslahatyny janyna melhem eder. Geňeşden soň «atgulak asar», uly toı güni gelin getirip, daş-töweregi nurana gözellige beslär. Düşen maşgalasy bilen alaçaly ıag ıaly garylyp-gatylyp gitsin diıen ıagşy niıetler bilen gelniniň sag elini sary ıaga, sol elini ak una batyrar. Jemläp aıdanymyzda, türkmeniň toı dessurlarynyň her biri halkymyzyň iňňän gadymy medeniıetiniň bir bölegi bolup, baı many-mazmuna eıedir. Toı däpleriniň arasynda «İegen paıynyň» hem uly ähmiıeti bardyr.
İegen — uja ıagy
18-20 ıyllap atasy öıüniň mährinden ganyp kemala gelen gyzy kejebeläp, toılap-tomaşalap durmuşa atarmak ilimizde uly mertebe saıylıar. Oňa ene-atadan beter erkek doganlary begenıärler. Sebäbi asyllylygy, edep-ekramlylygy bilen «gyzyl ıüzlerini soldurmadyk gyz uıalarynyň» abraı-mertebesi olaryň ıigitlik namys-arlylygyny has beıige galdyrıar. Uıalarynyň düşen öıüniň agzybir, abraıly, asylly ıerler bolmagy, giıewiň akylly-başly, hünärli, tertip-düzgünli bolup çykmagy olary begendirıär. Erkek doganlar üçin uıalarynyň eziz bolşy ıaly, olardan önen perzentler-de mähribandyr. Şonuň üçin hem parasatly ata-babalarymyz «İegen — uja ıagy» diıen aıtgyny döretmek bilen, daıy-ıegen gatnaşyklarynyň arzysyny artdyrypdyrlar. Ejesi bilen baba-mamalarynyňka görme-görşe gelıän ıegenler şol öıde özleri üçin ıene-de bir gadyrdan, howandar adamyň bardygyna ynanypdyrlar we dogumly hereket edipdirler. Şol sebäpli-de «Daıyly oglan dartykdyr» diıen paıhasly jümle döräpdir. Daıylarynyň toılarynda ıegenleriň ıörite adynyň tutulmagy, serpaılanmagy, toı saçagynda paıynyň bolmagy hem şol mähirli gatnaşyklaryň netijesidir. Şeıle toılarda ıegene daıysy tarapyndan berilıän etli omaça «ıegen paıy» diılip atlandyrylıar. Çaganyň toı gazanynyň başyna getirilenini gören daıysy dessine ıetip gelip, etli kersenden bir omaça alyp, onuň eline tutdurıar. Bu dessuryň örän giň manysy bar. İegeniň daıysy bilen agzybir gatnaşykda bolmagynyň aňlatmasy bolan bu dessur iki doganyň arasyndaky agzybirligi has-da artdyrıar. İegenlerinden ıerlikli maslahatyny gysganmaıan, gerek ıerinde hemaıat berıän erkek doganlar öz uıalary üçin hem hossar, hem-de ıakyn ıürekdeş adam. Ata-ene garrap, bakyıete göç eılänsoň hem şol öıüň mähribanlygyny, ıylysyny doganlaryndan, jigilerinden, gelnejelerinden alıan durmuşa çykan gyz maşgalanyň süňk hossary erkek doganlary hasaplanıar. Kemally ıegenler akylly-başlylygy, edep-ekramlylygy, hünär taııarlygy bilen şol gatnaşyklary has-da pugtalandyrıarlar.
Toıdan öň gyza halatdyr mal geçirmek ıaly dessurlar halkymyzyň ıönekeıje zatdan hem şatlyk-şagalaň ıasap bilıändigini subut edıär. Guda boljak taraplar ylalaşandan soň, çykjak gyza mal geçirilıär. Bu işe, esasan, erkek kişiler gatnaşıarlar. Oglan tarap gyz ıerine äkidiljek mallaryň boınuna yrym üçin ıaglyjak baglaıarlar. Oba içinde geçiriljek mal ulagly däl-de, sürlüp eltilıär. Ine, şol mallary sürüp eltıän ıigitlere hem «süregçiler» diıilıär. Olaryň ıany bilen dile çeper, şahandaz, hakyny gidermeıän adamlaryň biri hem kömekçi bolup gidıär. Gudalaryň gapysyndan baranlarynda ıaňky dilewar adam süıjüdillilik bilen: «Guda, tüweleme, gelnimize gaty semiz mal geçirıändiris. İanyna hiç zat goşmasaňyz hem toıuňyzy sowar. Eti dagy edil owuz ıalydyr. Muny öılenjek ıigit ıörite baga bakdy» diıip, getiren malynyň tarypyny ıetirıär. Eger gyza geçirilıän mal göleli sygyr ıa-da köşekli düıe bolsa, onda ol dilewarlyk bilen: «Nesip etsin, gudalar. Tohum mal geçirıändiris. Hä diımän ikimiz dört bolar, dördümiz süri çykar. Şonda bizi hem ıadyňyzdan çykarmaň. Indiki gölejigini agtygyňyza inji bereweriň» diıip, tä öı eıesi razy bolıança degişmä salyp, malyň ıüpüni elinde saklaıar. Şol pursatda gyzyň hossarlary joşup söz beräıse dagy onuň aşygynyň alçy gopdugydyr. Onda bu şahandaz adam toı eıesi tarapyndan hem serpaılanıar.
Goluna ıaglyk baglady, ıürekleri awlady
Toı däpleriniň arasynda toıda hyzmat edıän adamlara aıratyn hormat-sylag edilendigini aňladıan dessurlar bar. Ilimizde toıa hyzmat etmek, köpçülige garylyp-gatylyp, märekäniň şowhunyny artdyrmak uly derejeleriň biri saıylıar. Kim çaı gaınadyp, nahar ataryp, kimseleri saçak bezäp, toı eıesini goldaıar. Halkymyzyň birine bolan: «Toıuňda gaıtaraıyn» ıa-da «Toıuňda gaıtsyn» diıen hoşallyk jümlesiniň manysy, gör, nirede jemlenıän ekeni. Toılarda gallaçylarymyzyň maňlaı deri bilen kemala getiren ak bugdaıynyň unundan dürli toı çörekleri taııarlanıar. «Çelpek», «gatlama», «byzmyk», «pişme», «ıagly petir», «gury petir», «süıtli çörek», «maıaly çörek», «gömme çörek», «gatlakly nan» bişirilip, toıa gelen märekä mynasyp hyzmat edilıär.
Toılarda tamdyra girip, toı çöreklerini ıapıan, gyzgyn ıagly gazanyň başynda durup, dürli çörek önümlerini bişirıän zenanlara aıratyn sarpa goıulıar. Toıuň şowhunyny artdyryp, gülşüp-degşip oturan zenanlaryň biri öı eıesine degip, söz açıar: «Jemal daıza, gatlama bişirıän gelin elim agyrıar diııär. Hany, toıa niıetläp goıan ıaglyklaryň biri bilen onuň elini seıikläp goıber» diıip degişıär. Öıüne gelin geljek enäniň hem begenjinden aıagy ıere degmez. Ol bu degişmä minnetdarlyk bilen ıylgyryp, jogap berıär: «İaglygyň gowusyny baglarys, onuň goluna» diıip, gatlamaçy gelniň hem-de kömekçileriniň hersiniň çiginlerine owadan ıaglyklardan daňyp çykıar. Bu pursatda degişme, henek-ıomak keıpleri has-da çaglaıar. Töwerekde «eli agyrıan zenanlar» köpelıär. Öı eıesi muňa juda hoşwagt bolup, hiç zat gysganman, olara hem ıaglyk paılap çykıar. Şeılelikde, gollaryna ıaglyk baglanyp, ıagşy arzuw-niıetlere beslenen mährem ıürekler awlanyp, toı süıjüliginiň arzysy has-da artıar.
Toı gününiň ertesi geliniň gupbasy gyzlara geıdirilmeginiň sebäbi nämekä?